Mahabharata - Shanti Parva

Shanti Parva narrates the period after the Kurukshetra war when the wounded Bhishma instructs Yudhishthira on kingship, ethics, governance, duty, philosophy, and the restoration of social order. It is the largest and one of the most philosophically important sections of the Mahabharata.

Editorial Note

Shanti Parva is the great philosophical and political reflection section of the Mahabharata.

After the devastation of war, the epic slows down dramatically.

Instead of battles and destruction, the focus now shifts toward:

  • governance
  • ethics
  • social order
  • philosophy
  • and healing after catastrophe.

Yudhishthira, overwhelmed by guilt after the war, questions whether kingship itself is meaningful after so much death.

Bhishma, still lying on the bed of arrows, becomes the great teacher of the epic.

This Parva transforms the Mahabharata from a war narrative into a vast exploration of human responsibility and civilization.

Structure and Composition

  • Total Adhyayas: ~365 (Critical Edition alignment)

  • Narrative Coverage:

    • Yudhishthira’s despair after the war
    • Bhishma’s teachings from the bed of arrows
    • Rajadharma (duties of kingship)
    • Apaddharma (ethics during crisis)
    • Mokshadharma (spiritual liberation and philosophy)
    • Discussions on governance, justice, and social order
    • Stories and dialogues illustrating moral principles
    • Reflections on renunciation, truth, and self-control

📌 Textual Note: This edition follows the BORI Critical Edition, a scholarly reconstruction based on extensive manuscript comparison, digitally preserved and maintained through the work of Tokunaga and John Smith.

Major Characters and Roles

  • Bhishma - dying elder who becomes the supreme teacher of ethics and governance
  • Yudhishthira - troubled king seeking moral understanding after victory
  • Krishna - guide supporting the restoration of order and dharma
  • Vidura - continuing symbol of wisdom and ethical statecraft
  • Sages and narrators - contributors to philosophical and moral discussions

Thematic Flow

  1. Guilt after Victory Yudhishthira questions the value of kingship after mass destruction

  2. Instruction from Bhishma Bhishma begins extensive teachings on governance and morality

  3. Rajadharma Duties and responsibilities of rulers are explained

  4. Ethics during Crisis Complex moral situations and practical dilemmas are discussed

  5. Spiritual Inquiry Attention shifts toward liberation, renunciation, and inner discipline

  6. Restoration of Order Society attempts to rebuild after catastrophic war

Philosophical Significance

Shanti Parva is one of the most important philosophical sections of Indian literature.

Major themes include:

  • Responsibility of Power - rulers exist to protect social order and justice
  • Complexity of Dharma - morality changes according to circumstance and context
  • Self-Control and Leadership - ethical governance begins with discipline of the self
  • Violence and Consequence - even justified conflict creates lasting suffering
  • Search for Liberation - worldly success alone cannot satisfy the human condition

This Parva shows that wisdom becomes most necessary after victory, not before it.

Simple Summary (For Easy Understanding)

Shanti Parva takes place after the Kurukshetra war.

Yudhishthira becomes deeply unhappy after seeing the destruction caused by the conflict.

Even though the Pandavas have won, he feels guilty about the deaths of so many people.

Bhishma is still alive on his bed of arrows.

Yudhishthira visits him and asks many questions about:

  • kingship
  • justice
  • morality
  • leadership
  • and spiritual life.

Bhishma then gives long teachings about how society should function.

He explains:

  • how rulers should govern
  • how justice should be maintained
  • how difficult situations should be handled
  • and how human beings can seek inner peace.

The Parva also contains many stories and philosophical discussions.

Unlike earlier sections filled with war, Shanti Parva focuses on rebuilding wisdom after destruction.

It teaches that:

  • political power must serve justice
  • leadership requires self-control and responsibility
  • and true peace requires ethical understanding.

Important Sections within Shanti Parva

1. Yudhishthira’s Despair

After the war, Yudhishthira questions whether victory has any meaning after such massive suffering.

2. Bhishma’s Teachings

Bhishma becomes the great teacher of the epic, speaking while lying upon the bed of arrows.

3. Rajadharma

Bhishma explains the duties of kings and rulers, including:

  • justice
  • taxation
  • protection of society
  • diplomacy
  • and ethical governance.

4. Apaddharma

Special ethical rules for times of crisis are discussed.

The Parva recognizes that morality becomes complicated during emergencies.

5. Mokshadharma

Attention shifts toward:

  • renunciation
  • spiritual liberation
  • meditation
  • truth
  • and inner discipline.

This becomes one of the deepest philosophical portions of the Mahabharata.

6. Stories and Moral Dialogues

Numerous narratives and dialogues are included to explain ethical and philosophical principles.

These stories broaden the scope of the epic far beyond warfare.

Historical and Literary Importance

Shanti Parva is one of the largest and most intellectually influential sections of the Mahabharata.

It combines:

  • political theory
  • ethics
  • philosophy
  • spirituality
  • governance
  • and practical wisdom.

Many later Indian traditions discussing:

  • kingship
  • statecraft
  • moral duty
  • and spiritual discipline

draw heavily from this Parva.

It also fundamentally changes the tone of the Mahabharata: after demonstrating the horrors of war, the epic turns toward the question of how civilization can recover.

Source Note: This presentation follows the Mahabharata Critical Edition prepared at the Bhandarkar Oriental Research Institute (BORI), based on systematic manuscript comparison. The digital text lineage originates from Prof. Tokunaga and has been maintained and updated by Prof. John Smith.

Reading Mode - Change for details

Original Texts

Adhyaya: 1/353 (44)

MHB 12-1-1

वैशंपायन उवाच ।
कृतोदकास्ते सुहृदां सर्वेषां पाण्डुनन्दनाः ।
विदुरो धृतराष्ट्रश्च सर्वाश्च भरतस्त्रियः ॥ १२-१-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
kṛtodakāste suhṛdāṃ sarveṣāṃ pāṇḍunandanāḥ |
viduro dhṛtarāṣṭraśca sarvāśca bharatastriyaḥ || 12-1-1||

MHB 12-1-2

तत्र ते सुमहात्मानो न्यवसन्कुरुनन्दनाः ।
शौचं निवर्तयिष्यन्तो मासमेकं बहिः पुरात् ॥ १२-१-२॥
tatra te sumahātmāno nyavasankurunandanāḥ |
śaucaṃ nivartayiṣyanto māsamekaṃ bahiḥ purāt || 12-1-2||

MHB 12-1-3

कृतोदकं तु राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् ।
अभिजग्मुर्महात्मानः सिद्धा ब्रह्मर्षिसत्तमाः ॥ १२-१-३॥
kṛtodakaṃ tu rājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram |
abhijagmurmahātmānaḥ siddhā brahmarṣisattamāḥ || 12-1-3||

MHB 12-1-4

द्वैपायनो नारदश्च देवलश्च महानृषिः ।
देवस्थानश्च कण्वश्च तेषां शिष्याश्च सत्तमाः ॥ १२-१-४॥
dvaipāyano nāradaśca devalaśca mahānṛṣiḥ |
devasthānaśca kaṇvaśca teṣāṃ śiṣyāśca sattamāḥ || 12-1-4||

MHB 12-1-5

अन्ये च वेदविद्वांसः कृतप्रज्ञा द्विजातयः ।
गृहस्थाः स्नातकाः सर्वे ददृशुः कुरुसत्तमम् ॥ १२-१-५॥
anye ca vedavidvāṃsaḥ kṛtaprajñā dvijātayaḥ |
gṛhasthāḥ snātakāḥ sarve dadṛśuḥ kurusattamam || 12-1-5||

MHB 12-1-6

अभिगम्य महात्मानः पूजिताश्च यथाविधि ।
आसनेषु महार्हेषु विविशुस्ते महर्षयः ॥ १२-१-६॥
abhigamya mahātmānaḥ pūjitāśca yathāvidhi |
āsaneṣu mahārheṣu viviśuste maharṣayaḥ || 12-1-6||

MHB 12-1-7

प्रतिगृह्य ततः पूजां तत्कालसदृशीं तदा ।
पर्युपासन्यथान्यायं परिवार्य युधिष्ठिरम् ॥ १२-१-७॥
pratigṛhya tataḥ pūjāṃ tatkālasadṛśīṃ tadā |
paryupāsanyathānyāyaṃ parivārya yudhiṣṭhiram || 12-1-7||

MHB 12-1-8

पुण्ये भागीरथीतीरे शोकव्याकुलचेतसम् ।
आश्वासयन्तो राजानं विप्राः शतसहस्रशः ॥ १२-१-८॥
puṇye bhāgīrathītīre śokavyākulacetasam |
āśvāsayanto rājānaṃ viprāḥ śatasahasraśaḥ || 12-1-8||

MHB 12-1-9

नारदस्त्वब्रवीत्काले धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् ।
विचार्य मुनिभिः सार्धं तत्कालसदृशं वचः ॥ १२-१-९॥
nāradastvabravītkāle dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram |
vicārya munibhiḥ sārdhaṃ tatkālasadṛśaṃ vacaḥ || 12-1-9||

MHB 12-1-10

भवतो बाहुवीर्येण प्रसादान्माधवस्य च ।
जितेयमवनिः कृत्स्ना धर्मेण च युधिष्ठिर ॥ १२-१-१०॥
bhavato bāhuvīryeṇa prasādānmādhavasya ca |
jiteyamavaniḥ kṛtsnā dharmeṇa ca yudhiṣṭhira || 12-1-10||

MHB 12-1-11

दिष्ट्या मुक्ताः स्थ संग्रामादस्माल्लोकभयंकरात् ।
क्षत्रधर्मरतश्चापि कच्चिन्मोदसि पाण्डव ॥ १२-१-११॥
diṣṭyā muktāḥ stha saṃgrāmādasmāllokabhayaṃkarāt |
kṣatradharmarataścāpi kaccinmodasi pāṇḍava || 12-1-11||

MHB 12-1-12

कच्चिच्च निहतामित्रः प्रीणासि सुहृदो नृप ।
कच्चिच्छ्रियमिमां प्राप्य न त्वां शोकः प्रबाधते ॥ १२-१-१२॥
kaccicca nihatāmitraḥ prīṇāsi suhṛdo nṛpa |
kaccicchriyamimāṃ prāpya na tvāṃ śokaḥ prabādhate || 12-1-12||

MHB 12-1-13

युधिष्ठिर उवाच ।
विजितेयं मही कृत्स्ना कृष्णबाहुबलाश्रयात् ।
ब्राह्मणानां प्रसादेन भीमार्जुनबलेन च ॥ १२-१-१३॥
yudhiṣṭhira uvāca |
vijiteyaṃ mahī kṛtsnā kṛṣṇabāhubalāśrayāt |
brāhmaṇānāṃ prasādena bhīmārjunabalena ca || 12-1-13||

MHB 12-1-14

इदं तु मे महद्दुःखं वर्तते हृदि नित्यदा ।
कृत्वा ज्ञातिक्षयमिमं महान्तं लोभकारितम् ॥ १२-१-१४॥
idaṃ tu me mahadduḥkhaṃ vartate hṛdi nityadā |
kṛtvā jñātikṣayamimaṃ mahāntaṃ lobhakāritam || 12-1-14||

MHB 12-1-15

सौभद्रं द्रौपदेयांश्च घातयित्वा प्रियान्सुतान् ।
जयोऽयमजयाकारो भगवन्प्रतिभाति मे ॥ १२-१-१५॥
saubhadraṃ draupadeyāṃśca ghātayitvā priyānsutān |
jayo'yamajayākāro bhagavanpratibhāti me || 12-1-15||

MHB 12-1-16

किं नु वक्ष्यति वार्ष्णेयी वधूर्मे मधुसूदनम् ।
द्वारकावासिनी कृष्णमितः प्रतिगतं हरिम् ॥ १२-१-१६॥
kiṃ nu vakṣyati vārṣṇeyī vadhūrme madhusūdanam |
dvārakāvāsinī kṛṣṇamitaḥ pratigataṃ harim || 12-1-16||

MHB 12-1-17

द्रौपदी हतपुत्रेयं कृपणा हतबान्धवा ।
अस्मत्प्रियहिते युक्ता भूयः पीडयतीव माम् ॥ १२-१-१७॥
draupadī hataputreyaṃ kṛpaṇā hatabāndhavā |
asmatpriyahite yuktā bhūyaḥ pīḍayatīva mām || 12-1-17||

MHB 12-1-18

इदमन्यच्च भगवन्यत्त्वां वक्ष्यामि नारद ।
मन्त्रसंवरणेनास्मि कुन्त्या दुःखेन योजितः ॥ १२-१-१८॥
idamanyacca bhagavanyattvāṃ vakṣyāmi nārada |
mantrasaṃvaraṇenāsmi kuntyā duḥkhena yojitaḥ || 12-1-18||

MHB 12-1-19

योऽसौ नागायुतबलो लोकेऽप्रतिरथो रणे ।
सिंहखेलगतिर्धीमान्घृणी दान्तो यतव्रतः ॥ १२-१-१९॥
yo'sau nāgāyutabalo loke'pratiratho raṇe |
siṃhakhelagatirdhīmānghṛṇī dānto yatavrataḥ || 12-1-19||

MHB 12-1-20

आश्रयो धार्तराष्ट्राणां मानी तीक्ष्णपराक्रमः ।
अमर्षी नित्यसंरम्भी क्षेप्तास्माकं रणे रणे ॥ १२-१-२०॥
āśrayo dhārtarāṣṭrāṇāṃ mānī tīkṣṇaparākramaḥ |
amarṣī nityasaṃrambhī kṣeptāsmākaṃ raṇe raṇe || 12-1-20||

MHB 12-1-21

शीघ्रास्त्रश्चित्रयोधी च कृती चाद्भुतविक्रमः ।
गूढोत्पन्नः सुतः कुन्त्या भ्रातास्माकं च सोदरः ॥ १२-१-२१॥
śīghrāstraścitrayodhī ca kṛtī cādbhutavikramaḥ |
gūḍhotpannaḥ sutaḥ kuntyā bhrātāsmākaṃ ca sodaraḥ || 12-1-21||

MHB 12-1-22

तोयकर्मणि यं कुन्ती कथयामास सूर्यजम् ।
पुत्रं सर्वगुणोपेतमवकीर्णं जले पुरा ॥ १२-१-२२॥
toyakarmaṇi yaṃ kuntī kathayāmāsa sūryajam |
putraṃ sarvaguṇopetamavakīrṇaṃ jale purā || 12-1-22||

MHB 12-1-23

यं सूतपुत्रं लोकोऽयं राधेयं चाप्यमन्यत ।
स ज्येष्ठपुत्रः कुन्त्या वै भ्रातास्माकं च मातृजः ॥ १२-१-२३॥
yaṃ sūtaputraṃ loko'yaṃ rādheyaṃ cāpyamanyata |
sa jyeṣṭhaputraḥ kuntyā vai bhrātāsmākaṃ ca mātṛjaḥ || 12-1-23||

MHB 12-1-24

अजानता मया संख्ये राज्यलुब्धेन घातितः ।
तन्मे दहति गात्राणि तूलराशिमिवानलः ॥ १२-१-२४॥
ajānatā mayā saṃkhye rājyalubdhena ghātitaḥ |
tanme dahati gātrāṇi tūlarāśimivānalaḥ || 12-1-24||

MHB 12-1-25

न हि तं वेद पार्थोऽपि भ्रातरं श्वेतवाहनः ।
नाहं न भीमो न यमौ स त्वस्मान्वेद सुव्रतः ॥ १२-१-२५॥
na hi taṃ veda pārtho'pi bhrātaraṃ śvetavāhanaḥ |
nāhaṃ na bhīmo na yamau sa tvasmānveda suvrataḥ || 12-1-25||

MHB 12-1-26

गता किल पृथा तस्य सकाशमिति नः श्रुतम् ।
अस्माकं शमकामा वै त्वं च पुत्रो ममेत्यथ ॥ १२-१-२६॥
gatā kila pṛthā tasya sakāśamiti naḥ śrutam |
asmākaṃ śamakāmā vai tvaṃ ca putro mametyatha || 12-1-26||

MHB 12-1-27

पृथाया न कृतः कामस्तेन चापि महात्मना ।
अतिपश्चादिदं मातर्यवोचदिति नः श्रुतम् ॥ १२-१-२७॥
pṛthāyā na kṛtaḥ kāmastena cāpi mahātmanā |
atipaścādidaṃ mātaryavocaditi naḥ śrutam || 12-1-27||

MHB 12-1-28

न हि शक्ष्याम्यहं त्यक्तुं नृपं दुर्योधनं रणे ।
अनार्यं च नृशंसं च कृतघ्नं च हि मे भवेत् ॥ १२-१-२८॥
na hi śakṣyāmyahaṃ tyaktuṃ nṛpaṃ duryodhanaṃ raṇe |
anāryaṃ ca nṛśaṃsaṃ ca kṛtaghnaṃ ca hi me bhavet || 12-1-28||

MHB 12-1-29

युधिष्ठिरेण संधिं च यदि कुर्यां मते तव ।
भीतो रणे श्वेतवाहादिति मां मंस्यते जनः ॥ १२-१-२९॥
yudhiṣṭhireṇa saṃdhiṃ ca yadi kuryāṃ mate tava |
bhīto raṇe śvetavāhāditi māṃ maṃsyate janaḥ || 12-1-29||

MHB 12-1-30

सोऽहं निर्जित्य समरे विजयं सहकेशवम् ।
संधास्ये धर्मपुत्रेण पश्चादिति च सोऽब्रवीत् ॥ १२-१-३०॥
so'haṃ nirjitya samare vijayaṃ sahakeśavam |
saṃdhāsye dharmaputreṇa paścāditi ca so'bravīt || 12-1-30||

MHB 12-1-31

तमवोचत्किल पृथा पुनः पृथुलवक्षसम् ।
चतुर्णामभयं देहि कामं युध्यस्व फल्गुनम् ॥ १२-१-३१॥
tamavocatkila pṛthā punaḥ pṛthulavakṣasam |
caturṇāmabhayaṃ dehi kāmaṃ yudhyasva phalgunam || 12-1-31||

MHB 12-1-32

सोऽब्रवीन्मातरं धीमान्वेपमानः कृताञ्जलिः ।
प्राप्तान्विषह्यांश्चतुरो न हनिष्यामि ते सुतान् ॥ १२-१-३२॥
so'bravīnmātaraṃ dhīmānvepamānaḥ kṛtāñjaliḥ |
prāptānviṣahyāṃścaturo na haniṣyāmi te sutān || 12-1-32||

MHB 12-1-33

पञ्चैव हि सुता मातर्भविष्यन्ति हि ते ध्रुवम् ।
सकर्णा वा हते पार्थे सार्जुना वा हते मयि ॥ १२-१-३३॥
pañcaiva hi sutā mātarbhaviṣyanti hi te dhruvam |
sakarṇā vā hate pārthe sārjunā vā hate mayi || 12-1-33||

MHB 12-1-34

तं पुत्रगृद्धिनी भूयो माता पुत्रमथाब्रवीत् ।
भ्रातॄणां स्वस्ति कुर्वीथा येषां स्वस्ति चिकीर्षसि ॥ १२-१-३४॥
taṃ putragṛddhinī bhūyo mātā putramathābravīt |
bhrātṝṇāṃ svasti kurvīthā yeṣāṃ svasti cikīrṣasi || 12-1-34||

MHB 12-1-35

तमेवमुक्त्वा तु पृथा विसृज्योपययौ गृहान् ।
सोऽर्जुनेन हतो वीरो भ्राता भ्रात्रा सहोदरः ॥ १२-१-३५॥
tamevamuktvā tu pṛthā visṛjyopayayau gṛhān |
so'rjunena hato vīro bhrātā bhrātrā sahodaraḥ || 12-1-35||

MHB 12-1-36

न चैव विवृतो मन्त्रः पृथायास्तस्य वा मुने ।
अथ शूरो महेष्वासः पार्थेनासौ निपातितः ॥ १२-१-३६॥
na caiva vivṛto mantraḥ pṛthāyāstasya vā mune |
atha śūro maheṣvāsaḥ pārthenāsau nipātitaḥ || 12-1-36||

MHB 12-1-37

अहं त्वज्ञासिषं पश्चात्स्वसोदर्यं द्विजोत्तम ।
पूर्वजं भ्रातरं कर्णं पृथाया वचनात्प्रभो ॥ १२-१-३७॥
ahaṃ tvajñāsiṣaṃ paścātsvasodaryaṃ dvijottama |
pūrvajaṃ bhrātaraṃ karṇaṃ pṛthāyā vacanātprabho || 12-1-37||

MHB 12-1-38

तेन मे दूयतेऽतीव हृदयं भ्रातृघातिनः ।
कर्णार्जुनसहायोऽहं जयेयमपि वासवम् ॥ १२-१-३८॥
tena me dūyate'tīva hṛdayaṃ bhrātṛghātinaḥ |
karṇārjunasahāyo'haṃ jayeyamapi vāsavam || 12-1-38||

MHB 12-1-39

सभायां क्लिश्यमानस्य धार्तराष्ट्रैर्दुरात्मभिः ।
सहसोत्पतितः क्रोधः कर्णं दृष्ट्वा प्रशाम्यति ॥ १२-१-३९॥
sabhāyāṃ kliśyamānasya dhārtarāṣṭrairdurātmabhiḥ |
sahasotpatitaḥ krodhaḥ karṇaṃ dṛṣṭvā praśāmyati || 12-1-39||

MHB 12-1-40

यदा ह्यस्य गिरो रूक्षाः शृणोमि कटुकोदयाः ।
सभायां गदतो द्यूते दुर्योधनहितैषिणः ॥ १२-१-४०॥
yadā hyasya giro rūkṣāḥ śṛṇomi kaṭukodayāḥ |
sabhāyāṃ gadato dyūte duryodhanahitaiṣiṇaḥ || 12-1-40||

MHB 12-1-41

तदा नश्यति मे क्रोधः पादौ तस्य निरीक्ष्य ह ।
कुन्त्या हि सदृशौ पादौ कर्णस्येति मतिर्मम ॥ १२-१-४१॥
tadā naśyati me krodhaḥ pādau tasya nirīkṣya ha |
kuntyā hi sadṛśau pādau karṇasyeti matirmama || 12-1-41||

MHB 12-1-42

सादृश्यहेतुमन्विच्छन्पृथायास्तव चैव ह ।
कारणं नाधिगच्छामि कथंचिदपि चिन्तयन् ॥ १२-१-४२॥
sādṛśyahetumanvicchanpṛthāyāstava caiva ha |
kāraṇaṃ nādhigacchāmi kathaṃcidapi cintayan || 12-1-42||

MHB 12-1-43

कथं नु तस्य संग्रामे पृथिवी चक्रमग्रसत् ।
कथं च शप्तो भ्राता मे तत्त्वं वक्तुमिहार्हसि ॥ १२-१-४३॥
kathaṃ nu tasya saṃgrāme pṛthivī cakramagrasat |
kathaṃ ca śapto bhrātā me tattvaṃ vaktumihārhasi || 12-1-43||

MHB 12-1-44

श्रोतुमिच्छामि भगवंस्त्वत्तः सर्वं यथातथम् ।
भवान्हि सर्वविद्विद्वाँल्लोके वेद कृताकृतम् ॥ १२-१-४४॥
śrotumicchāmi bhagavaṃstvattaḥ sarvaṃ yathātatham |
bhavānhi sarvavidvidvā~lloke veda kṛtākṛtam || 12-1-44||

Adhyaya: 2/353 (29)

MHB 12-2-1

वैशंपायन उवाच ।
स एवमुक्तस्तु मुनिर्नारदो वदतां वरः ।
कथयामास तत्सर्वं यथा शप्तः स सूतजः ॥ १२-२-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
sa evamuktastu munirnārado vadatāṃ varaḥ |
kathayāmāsa tatsarvaṃ yathā śaptaḥ sa sūtajaḥ || 12-2-1||

MHB 12-2-2

एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि भारत ।
न कर्णार्जुनयोः किंचिदविषह्यं भवेद्रणे ॥ १२-२-२॥
evametanmahābāho yathā vadasi bhārata |
na karṇārjunayoḥ kiṃcidaviṣahyaṃ bhavedraṇe || 12-2-2||

MHB 12-2-3

गुह्यमेतत्तु देवानां कथयिष्यामि ते नृप ।
तन्निबोध महाराज यथा वृत्तमिदं पुरा ॥ १२-२-३॥
guhyametattu devānāṃ kathayiṣyāmi te nṛpa |
tannibodha mahārāja yathā vṛttamidaṃ purā || 12-2-3||

MHB 12-2-4

क्षत्रं स्वर्गं कथं गच्छेच्छस्त्रपूतमिति प्रभो ।
संघर्षजननस्तस्मात्कन्यागर्भो विनिर्मितः ॥ १२-२-४॥
kṣatraṃ svargaṃ kathaṃ gacchecchastrapūtamiti prabho |
saṃgharṣajananastasmātkanyāgarbho vinirmitaḥ || 12-2-4||

MHB 12-2-5

स बालस्तेजसा युक्तः सूतपुत्रत्वमागतः ।
चकाराङ्गिरसां श्रेष्ठे धनुर्वेदं गुरौ तव ॥ १२-२-५॥
sa bālastejasā yuktaḥ sūtaputratvamāgataḥ |
cakārāṅgirasāṃ śreṣṭhe dhanurvedaṃ gurau tava || 12-2-5||

MHB 12-2-6

स बलं भीमसेनस्य फल्गुनस्य च लाघवम् ।
बुद्धिं च तव राजेन्द्र यमयोर्विनयं तथा ॥ १२-२-६॥
sa balaṃ bhīmasenasya phalgunasya ca lāghavam |
buddhiṃ ca tava rājendra yamayorvinayaṃ tathā || 12-2-6||

MHB 12-2-7

सख्यं च वासुदेवेन बाल्ये गाण्डीवधन्वनः ।
प्रजानामनुरागं च चिन्तयानो व्यदह्यत ॥ १२-२-७॥
sakhyaṃ ca vāsudevena bālye gāṇḍīvadhanvanaḥ |
prajānāmanurāgaṃ ca cintayāno vyadahyata || 12-2-7||

MHB 12-2-8

स सख्यमगमद्बाल्ये राज्ञा दुर्योधनेन वै ।
युष्माभिर्नित्यसंद्विष्टो दैवाच्चापि स्वभावतः ॥ १२-२-८॥
sa sakhyamagamadbālye rājñā duryodhanena vai |
yuṣmābhirnityasaṃdviṣṭo daivāccāpi svabhāvataḥ || 12-2-8||

MHB 12-2-9

विद्याधिकमथालक्ष्य धनुर्वेदे धनंजयम् ।
द्रोणं रहस्युपागम्य कर्णो वचनमब्रवीत् ॥ १२-२-९॥
vidyādhikamathālakṣya dhanurvede dhanaṃjayam |
droṇaṃ rahasyupāgamya karṇo vacanamabravīt || 12-2-9||

MHB 12-2-10

ब्रह्मास्त्रं वेत्तुमिच्छामि सरहस्यनिवर्तनम् ।
अर्जुनेन समो युद्धे भवेयमिति मे मतिः ॥ १२-२-१०॥
brahmāstraṃ vettumicchāmi sarahasyanivartanam |
arjunena samo yuddhe bhaveyamiti me matiḥ || 12-2-10||

MHB 12-2-11

समः पुत्रेषु च स्नेहः शिष्येषु च तव ध्रुवम् ।
त्वत्प्रसादान्न मां ब्रूयुरकृतास्त्रं विचक्षणाः ॥ १२-२-११॥
samaḥ putreṣu ca snehaḥ śiṣyeṣu ca tava dhruvam |
tvatprasādānna māṃ brūyurakṛtāstraṃ vicakṣaṇāḥ || 12-2-11||

MHB 12-2-12

द्रोणस्तथोक्तः कर्णेन सापेक्षः फल्गुनं प्रति ।
दौरात्म्यं चापि कर्णस्य विदित्वा तमुवाच ह ॥ १२-२-१२॥
droṇastathoktaḥ karṇena sāpekṣaḥ phalgunaṃ prati |
daurātmyaṃ cāpi karṇasya viditvā tamuvāca ha || 12-2-12||

MHB 12-2-13

ब्रह्मास्त्रं ब्राह्मणो विद्याद्यथावच्चरितव्रतः ।
क्षत्रियो वा तपस्वी यो नान्यो विद्यात्कथंचन ॥ १२-२-१३॥
brahmāstraṃ brāhmaṇo vidyādyathāvaccaritavrataḥ |
kṣatriyo vā tapasvī yo nānyo vidyātkathaṃcana || 12-2-13||

MHB 12-2-14

इत्युक्तोऽङ्गिरसां श्रेष्ठमामन्त्र्य प्रतिपूज्य च ।
जगाम सहसा रामं महेन्द्रं पर्वतं प्रति ॥ १२-२-१४॥
ityukto'ṅgirasāṃ śreṣṭhamāmantrya pratipūjya ca |
jagāma sahasā rāmaṃ mahendraṃ parvataṃ prati || 12-2-14||

MHB 12-2-15

स तु राममुपागम्य शिरसाभिप्रणम्य च ।
ब्राह्मणो भार्गवोऽस्मीति गौरवेणाभ्यगच्छत ॥ १२-२-१५॥
sa tu rāmamupāgamya śirasābhipraṇamya ca |
brāhmaṇo bhārgavo'smīti gauraveṇābhyagacchata || 12-2-15||

MHB 12-2-16

रामस्तं प्रतिजग्राह पृष्ट्वा गोत्रादि सर्वशः ।
उष्यतां स्वागतं चेति प्रीतिमांश्चाभवद्भृशम् ॥ १२-२-१६॥
rāmastaṃ pratijagrāha pṛṣṭvā gotrādi sarvaśaḥ |
uṣyatāṃ svāgataṃ ceti prītimāṃścābhavadbhṛśam || 12-2-16||

MHB 12-2-17

तत्र कर्णस्य वसतो महेन्द्रे पर्वतोत्तमे ।
गन्धर्वै राक्षसैर्यक्षैर्देवैश्चासीत्समागमः ॥ १२-२-१७॥
tatra karṇasya vasato mahendre parvatottame |
gandharvai rākṣasairyakṣairdevaiścāsītsamāgamaḥ || 12-2-17||

MHB 12-2-18

स तत्रेष्वस्त्रमकरोद्भृगुश्रेष्ठाद्यथाविधि ।
प्रियश्चाभवदत्यर्थं देवगन्धर्वरक्षसाम् ॥ १२-२-१८॥
sa tatreṣvastramakarodbhṛguśreṣṭhādyathāvidhi |
priyaścābhavadatyarthaṃ devagandharvarakṣasām || 12-2-18||

MHB 12-2-19

स कदाचित्समुद्रान्ते विचरन्नाश्रमान्तिके ।
एकः खड्गधनुष्पाणिः परिचक्राम सूतजः ॥ १२-२-१९॥
sa kadācitsamudrānte vicarannāśramāntike |
ekaḥ khaḍgadhanuṣpāṇiḥ paricakrāma sūtajaḥ || 12-2-19||

MHB 12-2-20

सोऽग्निहोत्रप्रसक्तस्य कस्यचिद्ब्रह्मवादिनः ।
जघानाज्ञानतः पार्थ होमधेनुं यदृच्छया ॥ १२-२-२०॥
so'gnihotraprasaktasya kasyacidbrahmavādinaḥ |
jaghānājñānataḥ pārtha homadhenuṃ yadṛcchayā || 12-2-20||

MHB 12-2-21

तदज्ञानकृतं मत्वा ब्राह्मणाय न्यवेदयत् ।
कर्णः प्रसादयंश्चैनमिदमित्यब्रवीद्वचः ॥ १२-२-२१॥
tadajñānakṛtaṃ matvā brāhmaṇāya nyavedayat |
karṇaḥ prasādayaṃścainamidamityabravīdvacaḥ || 12-2-21||

MHB 12-2-22

अबुद्धिपूर्वं भगवन्धेनुरेषा हता तव ।
मया तत्र प्रसादं मे कुरुष्वेति पुनः पुनः ॥ १२-२-२२॥
abuddhipūrvaṃ bhagavandhenureṣā hatā tava |
mayā tatra prasādaṃ me kuruṣveti punaḥ punaḥ || 12-2-22||

MHB 12-2-23

तं स विप्रोऽब्रवीत्क्रुद्धो वाचा निर्भर्त्सयन्निव ।
दुराचार वधार्हस्त्वं फलं प्राप्नुहि दुर्मते ॥ १२-२-२३॥
taṃ sa vipro'bravītkruddho vācā nirbhartsayanniva |
durācāra vadhārhastvaṃ phalaṃ prāpnuhi durmate || 12-2-23||

MHB 12-2-24

येन विस्पर्धसे नित्यं यदर्थं घटसेऽनिशम् ।
युध्यतस्तेन ते पाप भूमिश्चक्रं ग्रसिष्यति ॥ १२-२-२४॥
yena vispardhase nityaṃ yadarthaṃ ghaṭase'niśam |
yudhyatastena te pāpa bhūmiścakraṃ grasiṣyati || 12-2-24||

MHB 12-2-25

ततश्चक्रे महीग्रस्ते मूर्धानं ते विचेतसः ।
पातयिष्यति विक्रम्य शत्रुर्गच्छ नराधम ॥ १२-२-२५॥
tataścakre mahīgraste mūrdhānaṃ te vicetasaḥ |
pātayiṣyati vikramya śatrurgaccha narādhama || 12-2-25||

MHB 12-2-26

यथेयं गौर्हता मूढ प्रमत्तेन त्वया मम ।
प्रमत्तस्यैवमेवान्यः शिरस्ते पातयिष्यति ॥ १२-२-२६॥
yatheyaṃ gaurhatā mūḍha pramattena tvayā mama |
pramattasyaivamevānyaḥ śiraste pātayiṣyati || 12-2-26||

MHB 12-2-27

ततः प्रसादयामास पुनस्तं द्विजसत्तमम् ।
गोभिर्धनैश्च रत्नैश्च स चैनं पुनरब्रवीत् ॥ १२-२-२७॥
tataḥ prasādayāmāsa punastaṃ dvijasattamam |
gobhirdhanaiśca ratnaiśca sa cainaṃ punarabravīt || 12-2-27||

MHB 12-2-28

नेदं मद्व्याहृतं कुर्यात्सर्वलोकोऽपि वै मृषा ।
गच्छ वा तिष्ठ वा यद्वा कार्यं ते तत्समाचर ॥ १२-२-२८॥
nedaṃ madvyāhṛtaṃ kuryātsarvaloko'pi vai mṛṣā |
gaccha vā tiṣṭha vā yadvā kāryaṃ te tatsamācara || 12-2-28||

MHB 12-2-29

इत्युक्तो ब्राह्मणेनाथ कर्णो दैन्यादधोमुखः ।
राममभ्यागमद्भीतस्तदेव मनसा स्मरन् ॥ १२-२-२९॥
ityukto brāhmaṇenātha karṇo dainyādadhomukhaḥ |
rāmamabhyāgamadbhītastadeva manasā smaran || 12-2-29||

Adhyaya: 3/353 (33)

MHB 12-3-1

नारद उवाच ।
कर्णस्य बाहुवीर्येण प्रश्रयेण दमेन च ।
तुतोष भृगुशार्दूलो गुरुशुश्रूषया तथा ॥ १२-३-१॥
nārada uvāca |
karṇasya bāhuvīryeṇa praśrayeṇa damena ca |
tutoṣa bhṛguśārdūlo guruśuśrūṣayā tathā || 12-3-1||

MHB 12-3-2

तस्मै स विधिवत्कृत्स्नं ब्रह्मास्त्रं सनिवर्तनम् ।
प्रोवाचाखिलमव्यग्रं तपस्वी सुतपस्विने ॥ १२-३-२॥
tasmai sa vidhivatkṛtsnaṃ brahmāstraṃ sanivartanam |
provācākhilamavyagraṃ tapasvī sutapasvine || 12-3-2||

MHB 12-3-3

विदितास्त्रस्ततः कर्णो रममाणोऽऽश्रमे भृगोः ।
चकार वै धनुर्वेदे यत्नमद्भुतविक्रमः ॥ १२-३-३॥
viditāstrastataḥ karṇo ramamāṇo''śrame bhṛgoḥ |
cakāra vai dhanurvede yatnamadbhutavikramaḥ || 12-3-3||

MHB 12-3-4

ततः कदाचिद्रामस्तु चरन्नाश्रममन्तिकात् ।
कर्णेन सहितो धीमानुपवासेन कर्शितः ॥ १२-३-४॥
tataḥ kadācidrāmastu carannāśramamantikāt |
karṇena sahito dhīmānupavāsena karśitaḥ || 12-3-4||

MHB 12-3-5

सुष्वाप जामदग्न्यो वै विस्रम्भोत्पन्नसौहृदः ।
कर्णस्योत्सङ्ग आधाय शिरः क्लान्तमना गुरुः ॥ १२-३-५॥
suṣvāpa jāmadagnyo vai visrambhotpannasauhṛdaḥ |
karṇasyotsaṅga ādhāya śiraḥ klāntamanā guruḥ || 12-3-5||

MHB 12-3-6

अथ कृमिः श्लेष्ममयो मांसशोणितभोजनः ।
दारुणो दारुणस्पर्शः कर्णस्याभ्याशमागमत् ॥ १२-३-६॥
atha kṛmiḥ śleṣmamayo māṃsaśoṇitabhojanaḥ |
dāruṇo dāruṇasparśaḥ karṇasyābhyāśamāgamat || 12-3-6||

MHB 12-3-7

स तस्योरुमथासाद्य बिभेद रुधिराशनः ।
न चैनमशकत्क्षेप्तुं हन्तुं वापि गुरोर्भयात् ॥ १२-३-७॥
sa tasyorumathāsādya bibheda rudhirāśanaḥ |
na cainamaśakatkṣeptuṃ hantuṃ vāpi gurorbhayāt || 12-3-7||

MHB 12-3-8

संदश्यमानोऽपि तथा कृमिणा तेन भारत ।
गुरुप्रबोधशङ्की च तमुपैक्षत सूतजः ॥ १२-३-८॥
saṃdaśyamāno'pi tathā kṛmiṇā tena bhārata |
guruprabodhaśaṅkī ca tamupaikṣata sūtajaḥ || 12-3-8||

MHB 12-3-9

कर्णस्तु वेदनां धैर्यादसह्यां विनिगृह्य ताम् ।
अकम्पन्नव्यथंश्चैव धारयामास भार्गवम् ॥ १२-३-९॥
karṇastu vedanāṃ dhairyādasahyāṃ vinigṛhya tām |
akampannavyathaṃścaiva dhārayāmāsa bhārgavam || 12-3-9||

MHB 12-3-10

यदा तु रुधिरेणाङ्गे परिस्पृष्टो भृगूद्वहः ।
तदाबुध्यत तेजस्वी संतप्तश्चेदमब्रवीत् ॥ १२-३-१०॥
yadā tu rudhireṇāṅge parispṛṣṭo bhṛgūdvahaḥ |
tadābudhyata tejasvī saṃtaptaścedamabravīt || 12-3-10||

MHB 12-3-11

अहोऽस्म्यशुचितां प्राप्तः किमिदं क्रियते त्वया ।
कथयस्व भयं त्यक्त्वा याथातथ्यमिदं मम ॥ १२-३-११॥
aho'smyaśucitāṃ prāptaḥ kimidaṃ kriyate tvayā |
kathayasva bhayaṃ tyaktvā yāthātathyamidaṃ mama || 12-3-11||

MHB 12-3-12

तस्य कर्णस्तदाचष्ट कृमिणा परिभक्षणम् ।
ददर्श रामस्तं चापि कृमिं सूकरसंनिभम् ॥ १२-३-१२॥
tasya karṇastadācaṣṭa kṛmiṇā paribhakṣaṇam |
dadarśa rāmastaṃ cāpi kṛmiṃ sūkarasaṃnibham || 12-3-12||

MHB 12-3-13

अष्टपादं तीक्ष्णदंष्ट्रं सूचीभिरिव संवृतम् ।
रोमभिः संनिरुद्धाङ्गमलर्कं नाम नामतः ॥ १२-३-१३॥
aṣṭapādaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃ sūcībhiriva saṃvṛtam |
romabhiḥ saṃniruddhāṅgamalarkaṃ nāma nāmataḥ || 12-3-13||

MHB 12-3-14

स दृष्टमात्रो रामेण कृमिः प्राणानवासृजत् ।
तस्मिन्नेवासृक्संक्लिन्ने तदद्भुतमिवाभवत् ॥ १२-३-१४॥
sa dṛṣṭamātro rāmeṇa kṛmiḥ prāṇānavāsṛjat |
tasminnevāsṛksaṃklinne tadadbhutamivābhavat || 12-3-14||

MHB 12-3-15

ततोऽन्तरिक्षे ददृशे विश्वरूपः करालवान् ।
राक्षसो लोहितग्रीवः कृष्णाङ्गो मेघवाहनः ॥ १२-३-१५॥
tato'ntarikṣe dadṛśe viśvarūpaḥ karālavān |
rākṣaso lohitagrīvaḥ kṛṣṇāṅgo meghavāhanaḥ || 12-3-15||

MHB 12-3-16

स रामं प्राञ्जलिर्भूत्वा बभाषे पूर्णमानसः ।
स्वस्ति ते भृगुशार्दूल गमिष्यामि यथागतम् ॥ १२-३-१६॥
sa rāmaṃ prāñjalirbhūtvā babhāṣe pūrṇamānasaḥ |
svasti te bhṛguśārdūla gamiṣyāmi yathāgatam || 12-3-16||

MHB 12-3-17

मोक्षितो नरकादस्मि भवता मुनिसत्तम ।
भद्रं च तेऽस्तु नन्दिश्च प्रियं मे भवता कृतम् ॥ १२-३-१७॥
mokṣito narakādasmi bhavatā munisattama |
bhadraṃ ca te'stu nandiśca priyaṃ me bhavatā kṛtam || 12-3-17||

MHB 12-3-18

तमुवाच महाबाहुर्जामदग्न्यः प्रतापवान् ।
कस्त्वं कस्माच्च नरकं प्रतिपन्नो ब्रवीहि तत् ॥ १२-३-१८॥
tamuvāca mahābāhurjāmadagnyaḥ pratāpavān |
kastvaṃ kasmācca narakaṃ pratipanno bravīhi tat || 12-3-18||

MHB 12-3-19

सोऽब्रवीदहमासं प्राग्गृत्सो नाम महासुरः ।
पुरा देवयुगे तात भृगोस्तुल्यवया इव ॥ १२-३-१९॥
so'bravīdahamāsaṃ prāggṛtso nāma mahāsuraḥ |
purā devayuge tāta bhṛgostulyavayā iva || 12-3-19||

MHB 12-3-20

सोऽहं भृगोः सुदयितां भार्यामपहरं बलात् ।
महर्षेरभिशापेन कृमिभूतोऽपतं भुवि ॥ १२-३-२०॥
so'haṃ bhṛgoḥ sudayitāṃ bhāryāmapaharaṃ balāt |
maharṣerabhiśāpena kṛmibhūto'pataṃ bhuvi || 12-3-20||

MHB 12-3-21

अब्रवीत्तु स मां क्रोधात्तव पूर्वपितामहः ।
मूत्रश्लेष्माशनः पाप निरयं प्रतिपत्स्यसे ॥ १२-३-२१॥
abravīttu sa māṃ krodhāttava pūrvapitāmahaḥ |
mūtraśleṣmāśanaḥ pāpa nirayaṃ pratipatsyase || 12-3-21||

MHB 12-3-22

शापस्यान्तो भवेद्ब्रह्मन्नित्येवं तमथाब्रुवम् ।
भविता भार्गवे राम इति मामब्रवीद्भृगुः ॥ १२-३-२२॥
śāpasyānto bhavedbrahmannityevaṃ tamathābruvam |
bhavitā bhārgave rāma iti māmabravīdbhṛguḥ || 12-3-22||

MHB 12-3-23

सोऽहमेतां गतिं प्राप्तो यथा नकुशलं तथा ।
त्वया साधो समागम्य विमुक्तः पापयोनितः ॥ १२-३-२३॥
so'hametāṃ gatiṃ prāpto yathā nakuśalaṃ tathā |
tvayā sādho samāgamya vimuktaḥ pāpayonitaḥ || 12-3-23||

MHB 12-3-24

एवमुक्त्वा नमस्कृत्य ययौ रामं महासुरः ।
रामः कर्णं तु सक्रोधमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १२-३-२४॥
evamuktvā namaskṛtya yayau rāmaṃ mahāsuraḥ |
rāmaḥ karṇaṃ tu sakrodhamidaṃ vacanamabravīt || 12-3-24||

MHB 12-3-25

अतिदुःखमिदं मूढ न जातु ब्राह्मणः सहेत् ।
क्षत्रियस्यैव ते धैर्यं कामया सत्यमुच्यताम् ॥ १२-३-२५॥
atiduḥkhamidaṃ mūḍha na jātu brāhmaṇaḥ sahet |
kṣatriyasyaiva te dhairyaṃ kāmayā satyamucyatām || 12-3-25||

MHB 12-3-26

तमुवाच ततः कर्णः शापभीतः प्रसादयन् ।
ब्रह्मक्षत्रान्तरे सूतं जातं मां विद्धि भार्गव ॥ १२-३-२६॥
tamuvāca tataḥ karṇaḥ śāpabhītaḥ prasādayan |
brahmakṣatrāntare sūtaṃ jātaṃ māṃ viddhi bhārgava || 12-3-26||

MHB 12-3-27

राधेयः कर्ण इति मां प्रवदन्ति जना भुवि ।
प्रसादं कुरु मे ब्रह्मन्नस्त्रलुब्धस्य भार्गव ॥ १२-३-२७॥
rādheyaḥ karṇa iti māṃ pravadanti janā bhuvi |
prasādaṃ kuru me brahmannastralubdhasya bhārgava || 12-3-27||

MHB 12-3-28

पिता गुरुर्न संदेहो वेदविद्याप्रदः प्रभुः ।
अतो भार्गव इत्युक्तं मया गोत्रं तवान्तिके ॥ १२-३-२८॥
pitā gururna saṃdeho vedavidyāpradaḥ prabhuḥ |
ato bhārgava ityuktaṃ mayā gotraṃ tavāntike || 12-3-28||

MHB 12-3-29

तमुवाच भृगुश्रेष्ठः सरोषः प्रहसन्निव ।
भूमौ निपतितं दीनं वेपमानं कृताञ्जलिम् ॥ १२-३-२९॥
tamuvāca bhṛguśreṣṭhaḥ saroṣaḥ prahasanniva |
bhūmau nipatitaṃ dīnaṃ vepamānaṃ kṛtāñjalim || 12-3-29||

MHB 12-3-30

यस्मान्मिथ्योपचरितो अस्त्रलोभादिह त्वया ।
तस्मादेतद्धि ते मूढ ब्रह्मास्त्रं प्रतिभास्यति ॥ १२-३-३०॥
yasmānmithyopacarito astralobhādiha tvayā |
tasmādetaddhi te mūḍha brahmāstraṃ pratibhāsyati || 12-3-30||

MHB 12-3-31

अन्यत्र वधकालात्ते सदृशेन समेयुषः ।
अब्राह्मणे न हि ब्रह्म ध्रुवं तिष्ठेत्कदाचन ॥ १२-३-३१॥
anyatra vadhakālātte sadṛśena sameyuṣaḥ |
abrāhmaṇe na hi brahma dhruvaṃ tiṣṭhetkadācana || 12-3-31||

MHB 12-3-32

गच्छेदानीं न ते स्थानमनृतस्येह विद्यते ।
न त्वया सदृशो युद्धे भविता क्षत्रियो भुवि ॥ १२-३-३२॥
gacchedānīṃ na te sthānamanṛtasyeha vidyate |
na tvayā sadṛśo yuddhe bhavitā kṣatriyo bhuvi || 12-3-32||

MHB 12-3-33

एवमुक्तस्तु रामेण न्यायेनोपजगाम सः ।
दुर्योधनमुपागम्य कृतास्त्रोऽस्मीति चाब्रवीत् ॥ १२-३-३३॥
evamuktastu rāmeṇa nyāyenopajagāma saḥ |
duryodhanamupāgamya kṛtāstro'smīti cābravīt || 12-3-33||

Adhyaya: 4/353 (21)

MHB 12-4-1

नारद उवाच ।
कर्णस्तु समवाप्यैतदस्त्रं भार्गवनन्दनात् ।
दुर्योधनेन सहितो मुमुदे भरतर्षभ ॥ १२-४-१॥
nārada uvāca |
karṇastu samavāpyaitadastraṃ bhārgavanandanāt |
duryodhanena sahito mumude bharatarṣabha || 12-4-1||

MHB 12-4-2

ततः कदाचिद्राजानः समाजग्मुः स्वयंवरे ।
कलिङ्गविषये राजन्राज्ञश्चित्राङ्गदस्य च ॥ १२-४-२॥
tataḥ kadācidrājānaḥ samājagmuḥ svayaṃvare |
kaliṅgaviṣaye rājanrājñaścitrāṅgadasya ca || 12-4-2||

MHB 12-4-3

श्रीमद्राजपुरं नाम नगरं तत्र भारत ।
राजानः शतशस्तत्र कन्यार्थं समुपागमन् ॥ १२-४-३॥
śrīmadrājapuraṃ nāma nagaraṃ tatra bhārata |
rājānaḥ śataśastatra kanyārthaṃ samupāgaman || 12-4-3||

MHB 12-4-4

श्रुत्वा दुर्योधनस्तत्र समेतान्सर्वपार्थिवान् ।
रथेन काञ्चनाङ्गेन कर्णेन सहितो ययौ ॥ १२-४-४॥
śrutvā duryodhanastatra sametānsarvapārthivān |
rathena kāñcanāṅgena karṇena sahito yayau || 12-4-4||

MHB 12-4-5

ततः स्वयंवरे तस्मिन्संप्रवृत्ते महोत्सवे ।
समापेतुर्नृपतयः कन्यार्थे नृपसत्तम ॥ १२-४-५॥
tataḥ svayaṃvare tasminsaṃpravṛtte mahotsave |
samāpeturnṛpatayaḥ kanyārthe nṛpasattama || 12-4-5||

MHB 12-4-6

शिशुपालो जरासंधो भीष्मको वक्र एव च ।
कपोतरोमा नीलश्च रुक्मी च दृढविक्रमः ॥ १२-४-६॥
śiśupālo jarāsaṃdho bhīṣmako vakra eva ca |
kapotaromā nīlaśca rukmī ca dṛḍhavikramaḥ || 12-4-6||

MHB 12-4-7

सृगालश्च महाराज स्त्रीराज्याधिपतिश्च यः ।
अशोकः शतधन्वा च भोजो वीरश्च नामतः ॥ १२-४-७॥
sṛgālaśca mahārāja strīrājyādhipatiśca yaḥ |
aśokaḥ śatadhanvā ca bhojo vīraśca nāmataḥ || 12-4-7||

MHB 12-4-8

एते चान्ये च बहवो दक्षिणां दिशमाश्रिताः ।
म्लेच्छाचार्याश्च राजानः प्राच्योदीच्याश्च भारत ॥ १२-४-८॥
ete cānye ca bahavo dakṣiṇāṃ diśamāśritāḥ |
mlecchācāryāśca rājānaḥ prācyodīcyāśca bhārata || 12-4-8||

MHB 12-4-9

काञ्चनाङ्गदिनः सर्वे बद्धजाम्बूनदस्रजः ।
सर्वे भास्वरदेहाश्च व्याघ्रा इव मदोत्कटाः ॥ १२-४-९॥
kāñcanāṅgadinaḥ sarve baddhajāmbūnadasrajaḥ |
sarve bhāsvaradehāśca vyāghrā iva madotkaṭāḥ || 12-4-9||

MHB 12-4-10

ततः समुपविष्टेषु तेषु राजसु भारत ।
विवेश रङ्गं सा कन्या धात्रीवर्षधरान्विता ॥ १२-४-१०॥
tataḥ samupaviṣṭeṣu teṣu rājasu bhārata |
viveśa raṅgaṃ sā kanyā dhātrīvarṣadharānvitā || 12-4-10||

MHB 12-4-11

ततः संश्राव्यमाणेषु राज्ञां नामसु भारत ।
अत्यक्रामद्धार्तराष्ट्रं सा कन्या वरवर्णिनी ॥ १२-४-११॥
tataḥ saṃśrāvyamāṇeṣu rājñāṃ nāmasu bhārata |
atyakrāmaddhārtarāṣṭraṃ sā kanyā varavarṇinī || 12-4-11||

MHB 12-4-12

दुर्योधनस्तु कौरव्यो नामर्षयत लङ्घनम् ।
प्रत्यषेधच्च तां कन्यामसत्कृत्य नराधिपान् ॥ १२-४-१२॥
duryodhanastu kauravyo nāmarṣayata laṅghanam |
pratyaṣedhacca tāṃ kanyāmasatkṛtya narādhipān || 12-4-12||

MHB 12-4-13

स वीर्यमदमत्तत्वाद्भीष्मद्रोणावुपाश्रितः ।
रथमारोप्य तां कन्यामाजुहाव नराधिपान् ॥ १२-४-१३॥
sa vīryamadamattatvādbhīṣmadroṇāvupāśritaḥ |
rathamāropya tāṃ kanyāmājuhāva narādhipān || 12-4-13||

MHB 12-4-14

तमन्वयाद्रथी खड्गी भद्धगोधाङ्गुलित्रवान् ।
कर्णः शस्त्रभृतां श्रेष्ठः पृष्ठतः पुरुषर्षभ ॥ १२-४-१४॥
tamanvayādrathī khaḍgī bhaddhagodhāṅgulitravān |
karṇaḥ śastrabhṛtāṃ śreṣṭhaḥ pṛṣṭhataḥ puruṣarṣabha || 12-4-14||

MHB 12-4-15

ततो विमर्दः सुमहान्राज्ञामासीद्युधिष्ठिर ।
संनह्यतां तनुत्राणि रथान्योजयतामपि ॥ १२-४-१५॥
tato vimardaḥ sumahānrājñāmāsīdyudhiṣṭhira |
saṃnahyatāṃ tanutrāṇi rathānyojayatāmapi || 12-4-15||

MHB 12-4-16

तेऽभ्यधावन्त संक्रुद्धाः कर्णदुर्योधनावुभौ ।
शरवर्षाणि मुञ्चन्तो मेघाः पर्वतयोरिव ॥ १२-४-१६॥
te'bhyadhāvanta saṃkruddhāḥ karṇaduryodhanāvubhau |
śaravarṣāṇi muñcanto meghāḥ parvatayoriva || 12-4-16||

MHB 12-4-17

कर्णस्तेषामापततामेकैकेन क्षुरेण ह ।
धनूंषि सशरावापान्यपातयत भूतले ॥ १२-४-१७॥
karṇasteṣāmāpatatāmekaikena kṣureṇa ha |
dhanūṃṣi saśarāvāpānyapātayata bhūtale || 12-4-17||

MHB 12-4-18

ततो विधनुषः कांश्चित्कांश्चिदुद्यतकार्मुकान् ।
कांश्चिदुद्वहतो बाणान्रथशक्तिगदास्तथा ॥ १२-४-१८॥
tato vidhanuṣaḥ kāṃścitkāṃścidudyatakārmukān |
kāṃścidudvahato bāṇānrathaśaktigadāstathā || 12-4-18||

MHB 12-4-19

लाघवादाकुलीकृत्य कर्णः प्रहरतां वरः ।
हतसूतांश्च भूयिष्ठानवजिग्ये नराधिपान् ॥ १२-४-१९॥
lāghavādākulīkṛtya karṇaḥ praharatāṃ varaḥ |
hatasūtāṃśca bhūyiṣṭhānavajigye narādhipān || 12-4-19||

MHB 12-4-20

ते स्वयं त्वरयन्तोऽश्वान्याहि याहीति वादिनः ।
व्यपेयुस्ते रणं हित्वा राजानो भग्नमानसाः ॥ १२-४-२०॥
te svayaṃ tvarayanto'śvānyāhi yāhīti vādinaḥ |
vyapeyuste raṇaṃ hitvā rājāno bhagnamānasāḥ || 12-4-20||

MHB 12-4-21

दुर्योधनस्तु कर्णेन पाल्यमानोऽभ्ययात्तदा ।
हृष्टः कन्यामुपादाय नगरं नागसाह्वयम् ॥ १२-४-२१॥
duryodhanastu karṇena pālyamāno'bhyayāttadā |
hṛṣṭaḥ kanyāmupādāya nagaraṃ nāgasāhvayam || 12-4-21||

Adhyaya: 5/353 (15)

MHB 12-5-1

नारद उवाच ।
आविष्कृतबलं कर्णं ज्ञात्वा राजा तु मागधः ।
आह्वयद्द्वैरथेनाजौ जरासंधो महीपतिः ॥ १२-५-१॥
nārada uvāca |
āviṣkṛtabalaṃ karṇaṃ jñātvā rājā tu māgadhaḥ |
āhvayaddvairathenājau jarāsaṃdho mahīpatiḥ || 12-5-1||

MHB 12-5-2

तयोः समभवद्युद्धं दिव्यास्त्रविदुषोर्द्वयोः ।
युधि नानाप्रहरणैरन्योन्यमभिवर्षतोः ॥ १२-५-२॥
tayoḥ samabhavadyuddhaṃ divyāstraviduṣordvayoḥ |
yudhi nānāpraharaṇairanyonyamabhivarṣatoḥ || 12-5-2||

MHB 12-5-3

क्षीणबाणौ विधनुषौ भग्नखड्गौ महीं गतौ ।
बाहुभिः समसज्जेतामुभावपि बलान्वितौ ॥ १२-५-३॥
kṣīṇabāṇau vidhanuṣau bhagnakhaḍgau mahīṃ gatau |
bāhubhiḥ samasajjetāmubhāvapi balānvitau || 12-5-3||

MHB 12-5-4

बाहुकण्टकयुद्धेन तस्य कर्णोऽथ युध्यतः ।
बिभेद संधिं देहस्य जरया श्लेषितस्य ह ॥ १२-५-४॥
bāhukaṇṭakayuddhena tasya karṇo'tha yudhyataḥ |
bibheda saṃdhiṃ dehasya jarayā śleṣitasya ha || 12-5-4||

MHB 12-5-5

स विकारं शरीरस्य दृष्ट्वा नृपतिरात्मनः ।
प्रीतोऽस्मीत्यब्रवीत्कर्णं वैरमुत्सृज्य भारत ॥ १२-५-५॥
sa vikāraṃ śarīrasya dṛṣṭvā nṛpatirātmanaḥ |
prīto'smītyabravītkarṇaṃ vairamutsṛjya bhārata || 12-5-5||

MHB 12-5-6

प्रीत्या ददौ स कर्णाय मालिनीं नगरीमथ ।
अङ्गेषु नरशार्दूल स राजासीत्सपत्नजित् ॥ १२-५-६॥
prītyā dadau sa karṇāya mālinīṃ nagarīmatha |
aṅgeṣu naraśārdūla sa rājāsītsapatnajit || 12-5-6||

MHB 12-5-7

पालयामास चम्पां तु कर्णः परबलार्दनः ।
दुर्योधनस्यानुमते तवापि विदितं तथा ॥ १२-५-७॥
pālayāmāsa campāṃ tu karṇaḥ parabalārdanaḥ |
duryodhanasyānumate tavāpi viditaṃ tathā || 12-5-7||

MHB 12-5-8

एवं शस्त्रप्रतापेन प्रथितः सोऽभवत्क्षितौ ।
त्वद्धितार्थं सुरेन्द्रेण भिक्षितो वर्मकुण्डले ॥ १२-५-८॥
evaṃ śastrapratāpena prathitaḥ so'bhavatkṣitau |
tvaddhitārthaṃ surendreṇa bhikṣito varmakuṇḍale || 12-5-8||

MHB 12-5-9

स दिव्ये सहजे प्रादात्कुण्डले परमार्चिते ।
सहजं कवचं चैव मोहितो देवमायया ॥ १२-५-९॥
sa divye sahaje prādātkuṇḍale paramārcite |
sahajaṃ kavacaṃ caiva mohito devamāyayā || 12-5-9||

MHB 12-5-10

विमुक्तः कुण्डलाभ्यां च सहजेन च वर्मणा ।
निहतो विजयेनाजौ वासुदेवस्य पश्यतः ॥ १२-५-१०॥
vimuktaḥ kuṇḍalābhyāṃ ca sahajena ca varmaṇā |
nihato vijayenājau vāsudevasya paśyataḥ || 12-5-10||

MHB 12-5-11

ब्राह्मणस्याभिशापेन रामस्य च महात्मनः ।
कुन्त्याश्च वरदानेन मायया च शतक्रतोः ॥ १२-५-११॥
brāhmaṇasyābhiśāpena rāmasya ca mahātmanaḥ |
kuntyāśca varadānena māyayā ca śatakratoḥ || 12-5-11||

MHB 12-5-12

भीष्मावमानात्संख्यायां रथानामर्धकीर्तनात् ।
शल्यात्तेजोवधाच्चापि वासुदेवनयेन च ॥ १२-५-१२॥
bhīṣmāvamānātsaṃkhyāyāṃ rathānāmardhakīrtanāt |
śalyāttejovadhāccāpi vāsudevanayena ca || 12-5-12||

MHB 12-5-13

रुद्रस्य देवराजस्य यमस्य वरुणस्य च ।
कुबेरद्रोणयोश्चैव कृपस्य च महात्मनः ॥ १२-५-१३॥
rudrasya devarājasya yamasya varuṇasya ca |
kuberadroṇayoścaiva kṛpasya ca mahātmanaḥ || 12-5-13||

MHB 12-5-14

अस्त्राणि दिव्यान्यादाय युधि गाण्डीवधन्वना ।
हतो वैकर्तनः कर्णो दिवाकरसमद्युतिः ॥ १२-५-१४॥
astrāṇi divyānyādāya yudhi gāṇḍīvadhanvanā |
hato vaikartanaḥ karṇo divākarasamadyutiḥ || 12-5-14||

MHB 12-5-15

एवं शप्तस्तव भ्राता बहुभिश्चापि वञ्चितः ।
न शोच्यः स नरव्याघ्रो युद्धे हि निधनं गतः ॥ १२-५-१५॥
evaṃ śaptastava bhrātā bahubhiścāpi vañcitaḥ |
na śocyaḥ sa naravyāghro yuddhe hi nidhanaṃ gataḥ || 12-5-15||

Adhyaya: 6/353 (12)

MHB 12-6-1

वैशंपायन उवाच ।
एतावदुक्त्वा देवर्षिर्विरराम स नारदः ।
युधिष्ठिरस्तु राजर्षिर्दध्यौ शोकपरिप्लुतः ॥ १२-६-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
etāvaduktvā devarṣirvirarāma sa nāradaḥ |
yudhiṣṭhirastu rājarṣirdadhyau śokapariplutaḥ || 12-6-1||

MHB 12-6-2

तं दीनमनसं वीरमधोवदनमातुरम् ।
निःश्वसन्तं यथा नागं पर्यश्रुनयनं तथा ॥ १२-६-२॥
taṃ dīnamanasaṃ vīramadhovadanamāturam |
niḥśvasantaṃ yathā nāgaṃ paryaśrunayanaṃ tathā || 12-6-2||

MHB 12-6-3

कुन्ती शोकपरीताङ्गी दुःखोपहतचेतना ।
अब्रवीन्मधुराभाषा काले वचनमर्थवत् ॥ १२-६-३॥
kuntī śokaparītāṅgī duḥkhopahatacetanā |
abravīnmadhurābhāṣā kāle vacanamarthavat || 12-6-3||

MHB 12-6-4

युधिष्ठिर महाबाहो नैनं शोचितुमर्हसि ।
जहि शोकं महाप्राज्ञ शृणु चेदं वचो मम ॥ १२-६-४॥
yudhiṣṭhira mahābāho nainaṃ śocitumarhasi |
jahi śokaṃ mahāprājña śṛṇu cedaṃ vaco mama || 12-6-4||

MHB 12-6-5

यतितः स मया पूर्वं भ्रात्र्यं ज्ञापयितुं तव ।
भास्करेण च देवेन पित्रा धर्मभृतां वर ॥ १२-६-५॥
yatitaḥ sa mayā pūrvaṃ bhrātryaṃ jñāpayituṃ tava |
bhāskareṇa ca devena pitrā dharmabhṛtāṃ vara || 12-6-5||

MHB 12-6-6

यद्वाच्यं हितकामेन सुहृदा भूतिमिच्छता ।
तथा दिवाकरेणोक्तः स्वप्नान्ते मम चाग्रतः ॥ १२-६-६॥
yadvācyaṃ hitakāmena suhṛdā bhūtimicchatā |
tathā divākareṇoktaḥ svapnānte mama cāgrataḥ || 12-6-6||

MHB 12-6-7

न चैनमशकद्भानुरहं वा स्नेहकारणैः ।
पुरा प्रत्यनुनेतुं वा नेतुं वाप्येकतां त्वया ॥ १२-६-७॥
na cainamaśakadbhānurahaṃ vā snehakāraṇaiḥ |
purā pratyanunetuṃ vā netuṃ vāpyekatāṃ tvayā || 12-6-7||

MHB 12-6-8

ततः कालपरीतः स वैरस्योद्धुक्षणे रतः ।
प्रतीपकारी युष्माकमिति चोपेक्षितो मया ॥ १२-६-८॥
tataḥ kālaparītaḥ sa vairasyoddhukṣaṇe rataḥ |
pratīpakārī yuṣmākamiti copekṣito mayā || 12-6-8||

MHB 12-6-9

इत्युक्तो धर्मराजस्तु मात्रा बाष्पाकुलेक्षणः ।
उवाच वाक्यं धर्मात्मा शोकव्याकुलचेतनः ॥ १२-६-९॥
ityukto dharmarājastu mātrā bāṣpākulekṣaṇaḥ |
uvāca vākyaṃ dharmātmā śokavyākulacetanaḥ || 12-6-9||

MHB 12-6-10

भवत्या गूढमन्त्रत्वात्पीडितोऽस्मीत्युवाच ताम् ।
शशाप च महातेजाः सर्वलोकेषु च स्त्रियः ।
न गुह्यं धारयिष्यन्तीत्यतिदुःखसमन्वितः ॥ १२-६-१०॥
bhavatyā gūḍhamantratvātpīḍito'smītyuvāca tām |
śaśāpa ca mahātejāḥ sarvalokeṣu ca striyaḥ |
na guhyaṃ dhārayiṣyantītyatiduḥkhasamanvitaḥ || 12-6-10||

MHB 12-6-11

स राजा पुत्रपौत्राणां संबन्धिसुहृदां तथा ।
स्मरन्नुद्विग्नहृदयो बभूवास्वस्थचेतनः ॥ १२-६-११॥
sa rājā putrapautrāṇāṃ saṃbandhisuhṛdāṃ tathā |
smarannudvignahṛdayo babhūvāsvasthacetanaḥ || 12-6-11||

MHB 12-6-12

ततः शोकपरीतात्मा सधूम इव पावकः ।
निर्वेदमकरोद्धीमान्राजा संतापपीडितः ॥ १२-६-१२॥
tataḥ śokaparītātmā sadhūma iva pāvakaḥ |
nirvedamakaroddhīmānrājā saṃtāpapīḍitaḥ || 12-6-12||

Adhyaya: 7/353 (41)

MHB 12-7-1

वैशंपायन उवाच ।
युधिष्ठिरस्तु धर्मात्मा शोकव्याकुलचेतनः ।
शुशोच दुःखसंतप्तः स्मृत्वा कर्णं महारथम् ॥ १२-७-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
yudhiṣṭhirastu dharmātmā śokavyākulacetanaḥ |
śuśoca duḥkhasaṃtaptaḥ smṛtvā karṇaṃ mahāratham || 12-7-1||

MHB 12-7-2

आविष्टो दुःखशोकाभ्यां निःश्वसंश्च पुनः पुनः ।
दृष्ट्वार्जुनमुवाचेदं वचनं शोककर्शितः ॥ १२-७-२॥
āviṣṭo duḥkhaśokābhyāṃ niḥśvasaṃśca punaḥ punaḥ |
dṛṣṭvārjunamuvācedaṃ vacanaṃ śokakarśitaḥ || 12-7-2||

MHB 12-7-3

यद्भैक्षमाचरिष्याम वृष्ण्यन्धकपुरे वयम् ।
ज्ञातीन्निष्पुरुषान्कृत्वा नेमां प्राप्स्याम दुर्गतिम् ॥ १२-७-३॥
yadbhaikṣamācariṣyāma vṛṣṇyandhakapure vayam |
jñātīnniṣpuruṣānkṛtvā nemāṃ prāpsyāma durgatim || 12-7-3||

MHB 12-7-4

अमित्रा नः समृद्धार्था वृत्तार्थाः कुरवः किल ।
आत्मानमात्मना हत्वा किं धर्मफलमाप्नुमः ॥ १२-७-४॥
amitrā naḥ samṛddhārthā vṛttārthāḥ kuravaḥ kila |
ātmānamātmanā hatvā kiṃ dharmaphalamāpnumaḥ || 12-7-4||

MHB 12-7-5

धिगस्तु क्षात्रमाचारं धिगस्तु बलमौरसम् ।
धिगस्त्वमर्षं येनेमामापदं गमिता वयम् ॥ १२-७-५॥
dhigastu kṣātramācāraṃ dhigastu balamaurasam |
dhigastvamarṣaṃ yenemāmāpadaṃ gamitā vayam || 12-7-5||

MHB 12-7-6

साधु क्षमा दमः शौचमवैरोध्यममत्सरः ।
अहिंसा सत्यवचनं नित्यानि वनचारिणाम् ॥ १२-७-६॥
sādhu kṣamā damaḥ śaucamavairodhyamamatsaraḥ |
ahiṃsā satyavacanaṃ nityāni vanacāriṇām || 12-7-6||

MHB 12-7-7

वयं तु लोभान्मोहाच्च स्तम्भं मानं च संश्रिताः ।
इमामवस्थामापन्ना राज्यलेशबुभुक्षया ॥ १२-७-७॥
vayaṃ tu lobhānmohācca stambhaṃ mānaṃ ca saṃśritāḥ |
imāmavasthāmāpannā rājyaleśabubhukṣayā || 12-7-7||

MHB 12-7-8

त्रैलोक्यस्यापि राज्येन नास्मान्कश्चित्प्रहर्षयेत् ।
बान्धवान्निहतान्दृष्ट्वा पृथिव्यामामिषैषिणः ॥ १२-७-८॥
trailokyasyāpi rājyena nāsmānkaścitpraharṣayet |
bāndhavānnihatāndṛṣṭvā pṛthivyāmāmiṣaiṣiṇaḥ || 12-7-8||

MHB 12-7-9

ते वयं पृथिवीहेतोरवध्यान्पृथिवीसमान् ।
संपरित्यज्य जीवामो हीनार्था हतबान्धवाः ॥ १२-७-९॥
te vayaṃ pṛthivīhetoravadhyānpṛthivīsamān |
saṃparityajya jīvāmo hīnārthā hatabāndhavāḥ || 12-7-9||

MHB 12-7-10

आमिषे गृध्यमानानामशुनां नः शुनामिव ।
आमिषं चैव नो नष्टमामिषस्य च भोजिनः ॥ १२-७-१०॥
āmiṣe gṛdhyamānānāmaśunāṃ naḥ śunāmiva |
āmiṣaṃ caiva no naṣṭamāmiṣasya ca bhojinaḥ || 12-7-10||

MHB 12-7-11

न पृथिव्या सकलया न सुवर्णस्य राशिभिः ।
न गवाश्वेन सर्वेण ते त्याज्या य इमे हताः ॥ १२-७-११॥
na pṛthivyā sakalayā na suvarṇasya rāśibhiḥ |
na gavāśvena sarveṇa te tyājyā ya ime hatāḥ || 12-7-11||

MHB 12-7-12

संयुक्ताः काममन्युभ्यां क्रोधामर्षसमन्विताः ।
मृत्युयानं समारुह्य गता वैवस्वतक्षयम् ॥ १२-७-१२॥
saṃyuktāḥ kāmamanyubhyāṃ krodhāmarṣasamanvitāḥ |
mṛtyuyānaṃ samāruhya gatā vaivasvatakṣayam || 12-7-12||

MHB 12-7-13

बहु कल्याणमिच्छन्त ईहन्ते पितरः सुतान् ।
तपसा ब्रह्मचर्येण वन्दनेन तितिक्षया ॥ १२-७-१३॥
bahu kalyāṇamicchanta īhante pitaraḥ sutān |
tapasā brahmacaryeṇa vandanena titikṣayā || 12-7-13||

MHB 12-7-14

उपवासैस्तथेज्याभिर्व्रतकौतुकमङ्गलैः ।
लभन्ते मातरो गर्भांस्तान्मासान्दश बिभ्रति ॥ १२-७-१४॥
upavāsaistathejyābhirvratakautukamaṅgalaiḥ |
labhante mātaro garbhāṃstānmāsāndaśa bibhrati || 12-7-14||

MHB 12-7-15

यदि स्वस्ति प्रजायन्ते जाता जीवन्ति वा यदि ।
संभाविता जातबलास्ते दद्युर्यदि नः सुखम् ।
इह चामुत्र चैवेति कृपणाः फलहेतुकाः ॥ १२-७-१५॥
yadi svasti prajāyante jātā jīvanti vā yadi |
saṃbhāvitā jātabalāste dadyuryadi naḥ sukham |
iha cāmutra caiveti kṛpaṇāḥ phalahetukāḥ || 12-7-15||

MHB 12-7-16

तासामयं समारम्भो निवृत्तः केवलोऽफलः ।
यदासां निहताः पुत्रा युवानो मृष्टकुण्डलाः ॥ १२-७-१६॥
tāsāmayaṃ samārambho nivṛttaḥ kevalo'phalaḥ |
yadāsāṃ nihatāḥ putrā yuvāno mṛṣṭakuṇḍalāḥ || 12-7-16||

MHB 12-7-17

अभुक्त्वा पार्थिवान्भोगानृणान्यनवदाय च ।
पितृभ्यो देवताभ्यश्च गता वैवस्वतक्षयम् ॥ १२-७-१७॥
abhuktvā pārthivānbhogānṛṇānyanavadāya ca |
pitṛbhyo devatābhyaśca gatā vaivasvatakṣayam || 12-7-17||

MHB 12-7-18

यदैषामङ्ग पितरौ जातौ काममयाविव ।
संजातबलरूपेषु तदैव निहता नृपाः ॥ १२-७-१८॥
yadaiṣāmaṅga pitarau jātau kāmamayāviva |
saṃjātabalarūpeṣu tadaiva nihatā nṛpāḥ || 12-7-18||

MHB 12-7-19

संयुक्ताः काममन्युभ्यां क्रोधहर्षासमञ्जसाः ।
न ते जन्मफलं किंचिद्भोक्तारो जातु कर्हिचित् ॥ १२-७-१९॥
saṃyuktāḥ kāmamanyubhyāṃ krodhaharṣāsamañjasāḥ |
na te janmaphalaṃ kiṃcidbhoktāro jātu karhicit || 12-7-19||

MHB 12-7-20

पाञ्चालानां कुरूणां च हता एव हि येऽहताः ।
ते वयं त्वधमाँल्लोकान्प्रपद्येम स्वकर्मभिः ॥ १२-७-२०॥
pāñcālānāṃ kurūṇāṃ ca hatā eva hi ye'hatāḥ |
te vayaṃ tvadhamā~llokānprapadyema svakarmabhiḥ || 12-7-20||

MHB 12-7-21

वयमेवास्य लोकस्य विनाशे कारणं स्मृताः ।
धृतराष्ट्रस्य पुत्रेण निकृत्या प्रत्यपत्स्महि ॥ १२-७-२१॥
vayamevāsya lokasya vināśe kāraṇaṃ smṛtāḥ |
dhṛtarāṣṭrasya putreṇa nikṛtyā pratyapatsmahi || 12-7-21||

MHB 12-7-22

सदैव निकृतिप्रज्ञो द्वेष्टा मायोपजीवनः ।
मिथ्यावृत्तः स सततमस्मास्वनपकारिषु ॥ १२-७-२२॥
sadaiva nikṛtiprajño dveṣṭā māyopajīvanaḥ |
mithyāvṛttaḥ sa satatamasmāsvanapakāriṣu || 12-7-22||

MHB 12-7-23

अंशकामा वयं ते च न चास्माभिर्न तैर्जितम् ।
न तैर्भुक्तेयमवनिर्न नार्यो गीतवादितम् ॥ १२-७-२३॥
aṃśakāmā vayaṃ te ca na cāsmābhirna tairjitam |
na tairbhukteyamavanirna nāryo gītavāditam || 12-7-23||

MHB 12-7-24

नामात्यसमितौ कथ्यं न च श्रुतवतां श्रुतम् ।
न रत्नानि परार्ध्यानि न भूर्न द्रविणागमः ॥ १२-७-२४॥
nāmātyasamitau kathyaṃ na ca śrutavatāṃ śrutam |
na ratnāni parārdhyāni na bhūrna draviṇāgamaḥ || 12-7-24||

MHB 12-7-25

ऋद्धिमस्मासु तां दृष्ट्वा विवर्णो हरिणः कृशः ।
धृतराष्ट्रस्य नृपतेः सौबलेन निवेदितः ॥ १२-७-२५॥
ṛddhimasmāsu tāṃ dṛṣṭvā vivarṇo hariṇaḥ kṛśaḥ |
dhṛtarāṣṭrasya nṛpateḥ saubalena niveditaḥ || 12-7-25||

MHB 12-7-26

तं पिता पुत्रगृद्धित्वादनुमेनेऽनये स्थितम् ।
अनवेक्ष्यैव पितरं गाङ्गेयं विदुरं तथा ।
असंशयं धृतराष्ट्रो यथैवाहं तथा गतः ॥ १२-७-२६॥
taṃ pitā putragṛddhitvādanumene'naye sthitam |
anavekṣyaiva pitaraṃ gāṅgeyaṃ viduraṃ tathā |
asaṃśayaṃ dhṛtarāṣṭro yathaivāhaṃ tathā gataḥ || 12-7-26||

MHB 12-7-27

अनियम्याशुचिं लुब्धं पुत्रं कामवशानुगम् ।
पतितो यशसो दीप्ताद्घातयित्वा सहोदरान् ॥ १२-७-२७॥
aniyamyāśuciṃ lubdhaṃ putraṃ kāmavaśānugam |
patito yaśaso dīptādghātayitvā sahodarān || 12-7-27||

MHB 12-7-28

इमौ वृद्धौ च शोकाग्नौ प्रक्षिप्य स सुयोधनः ।
अस्मत्प्रद्वेषसंयुक्तः पापबुद्धिः सदैव हि ॥ १२-७-२८॥
imau vṛddhau ca śokāgnau prakṣipya sa suyodhanaḥ |
asmatpradveṣasaṃyuktaḥ pāpabuddhiḥ sadaiva hi || 12-7-28||

MHB 12-7-29

को हि बन्धुः कुलीनः संस्तथा ब्रूयात्सुहृज्जने ।
यथासावुक्तवान्क्षुद्रो युयुत्सुर्वृष्णिसंनिधौ ॥ १२-७-२९॥
ko hi bandhuḥ kulīnaḥ saṃstathā brūyātsuhṛjjane |
yathāsāvuktavānkṣudro yuyutsurvṛṣṇisaṃnidhau || 12-7-29||

MHB 12-7-30

आत्मनो हि वयं दोषाद्विनष्टाः शाश्वतीः समाः ।
प्रदहन्तो दिशः सर्वास्तेजसा भास्करा इव ॥ १२-७-३०॥
ātmano hi vayaṃ doṣādvinaṣṭāḥ śāśvatīḥ samāḥ |
pradahanto diśaḥ sarvāstejasā bhāskarā iva || 12-7-30||

MHB 12-7-31

सोऽस्माकं वैरपुरुषो दुर्मन्त्रिप्रग्रहं गतः ।
दुर्योधनकृते ह्येतत्कुलं नो विनिपातितम् ।
अवध्यानां वधं कृत्वा लोके प्राप्ताः स्म वाच्यताम् ॥ १२-७-३१॥
so'smākaṃ vairapuruṣo durmantripragrahaṃ gataḥ |
duryodhanakṛte hyetatkulaṃ no vinipātitam |
avadhyānāṃ vadhaṃ kṛtvā loke prāptāḥ sma vācyatām || 12-7-31||

MHB 12-7-32

कुलस्यास्यान्तकरणं दुर्मतिं पापकारिणम् ।
राजा राष्ट्रेश्वरं कृत्वा धृतराष्ट्रोऽद्य शोचति ॥ १२-७-३२॥
kulasyāsyāntakaraṇaṃ durmatiṃ pāpakāriṇam |
rājā rāṣṭreśvaraṃ kṛtvā dhṛtarāṣṭro'dya śocati || 12-7-32||

MHB 12-7-33

हताः शूराः कृतं पापं विषयः स्वो विनाशितः ।
हत्वा नो विगतो मन्युः शोको मां रुन्धयत्ययम् ॥ १२-७-३३॥
hatāḥ śūrāḥ kṛtaṃ pāpaṃ viṣayaḥ svo vināśitaḥ |
hatvā no vigato manyuḥ śoko māṃ rundhayatyayam || 12-7-33||

MHB 12-7-34

धनंजय कृतं पापं कल्याणेनोपहन्यते ।
त्यागवांश्च पुनः पापं नालं कर्तुमिति श्रुतिः ॥ १२-७-३४॥
dhanaṃjaya kṛtaṃ pāpaṃ kalyāṇenopahanyate |
tyāgavāṃśca punaḥ pāpaṃ nālaṃ kartumiti śrutiḥ || 12-7-34||

MHB 12-7-35

त्यागवाञ्जन्ममरणे नाप्नोतीति श्रुतिर्यदा ।
प्राप्तवर्त्मा कृतमतिर्ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ १२-७-३५॥
tyāgavāñjanmamaraṇe nāpnotīti śrutiryadā |
prāptavartmā kṛtamatirbrahma saṃpadyate tadā || 12-7-35||

MHB 12-7-36

स धनंजय निर्द्वंद्वो मुनिर्ज्ञानसमन्वितः ।
वनमामन्त्र्य वः सर्वान्गमिष्यामि परंतप ॥ १२-७-३६॥
sa dhanaṃjaya nirdvaṃdvo munirjñānasamanvitaḥ |
vanamāmantrya vaḥ sarvāngamiṣyāmi paraṃtapa || 12-7-36||

MHB 12-7-37

न हि कृत्स्नतमो धर्मः शक्यः प्राप्तुमिति श्रुतिः ।
परिग्रहवता तन्मे प्रत्यक्षमरिसूदन ॥ १२-७-३७॥
na hi kṛtsnatamo dharmaḥ śakyaḥ prāptumiti śrutiḥ |
parigrahavatā tanme pratyakṣamarisūdana || 12-7-37||

MHB 12-7-38

मया निसृष्टं पापं हि परिग्रहमभीप्सता ।
जन्मक्षयनिमित्तं च शक्यं प्राप्तुमिति श्रुतिः ॥ १२-७-३८॥
mayā nisṛṣṭaṃ pāpaṃ hi parigrahamabhīpsatā |
janmakṣayanimittaṃ ca śakyaṃ prāptumiti śrutiḥ || 12-7-38||

MHB 12-7-39

स परिग्रहमुत्सृज्य कृत्स्नं राज्यं तथैव च ।
गमिष्यामि विनिर्मुक्तो विशोको विज्वरस्तथा ॥ १२-७-३९॥
sa parigrahamutsṛjya kṛtsnaṃ rājyaṃ tathaiva ca |
gamiṣyāmi vinirmukto viśoko vijvarastathā || 12-7-39||

MHB 12-7-40

प्रशाधि त्वमिमामुर्वीं क्षेमां निहतकण्टकाम् ।
न ममार्थोऽस्ति राज्येन न भोगैर्वा कुरूत्तम ॥ १२-७-४०॥
praśādhi tvamimāmurvīṃ kṣemāṃ nihatakaṇṭakām |
na mamārtho'sti rājyena na bhogairvā kurūttama || 12-7-40||

MHB 12-7-41

एतावदुक्त्वा वचनं धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
व्युपारमत्ततः पार्थः कनीयान्प्रत्यभाषत ॥ १२-७-४१॥
etāvaduktvā vacanaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
vyupāramattataḥ pārthaḥ kanīyānpratyabhāṣata || 12-7-41||

Adhyaya: 8/353 (37)

MHB 12-8-1

वैशंपायन उवाच ।
अथार्जुन उवाचेदमधिक्षिप्त इवाक्षमी ।
अभिनीततरं वाक्यं दृढवादपराक्रमः ॥ १२-८-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
athārjuna uvācedamadhikṣipta ivākṣamī |
abhinītataraṃ vākyaṃ dṛḍhavādaparākramaḥ || 12-8-1||

MHB 12-8-2

दर्शयन्नैन्द्रिरात्मानमुग्रमुग्रपराक्रमः ।
स्मयमानो महातेजाः सृक्किणी संलिहन्मुहुः ॥ १२-८-२॥
darśayannaindrirātmānamugramugraparākramaḥ |
smayamāno mahātejāḥ sṛkkiṇī saṃlihanmuhuḥ || 12-8-2||

MHB 12-8-3

अहो दुःखमहो कृच्छ्रमहो वैक्लव्यमुत्तमम् ।
यत्कृत्वामानुषं कर्म त्यजेथाः श्रियमुत्तमाम् ॥ १२-८-३॥
aho duḥkhamaho kṛcchramaho vaiklavyamuttamam |
yatkṛtvāmānuṣaṃ karma tyajethāḥ śriyamuttamām || 12-8-3||

MHB 12-8-4

शत्रून्हत्वा महीं लब्ध्वा स्वधर्मेणोपपादिताम् ।
हतामित्रः कथं सर्वं त्यजेथा बुद्धिलाघवात् ॥ १२-८-४॥
śatrūnhatvā mahīṃ labdhvā svadharmeṇopapāditām |
hatāmitraḥ kathaṃ sarvaṃ tyajethā buddhilāghavāt || 12-8-4||

MHB 12-8-5

क्लीबस्य हि कुतो राज्यं दीर्घसूत्रस्य वा पुनः ।
किमर्थं च महीपालानवधीः क्रोधमूर्छितः ॥ १२-८-५॥
klībasya hi kuto rājyaṃ dīrghasūtrasya vā punaḥ |
kimarthaṃ ca mahīpālānavadhīḥ krodhamūrchitaḥ || 12-8-5||

MHB 12-8-6

यो ह्याजिजीविषेद्भैक्ष्यं कर्मणा नैव केनचित् ।
समारम्भान्बुभूषेत हतस्वस्तिरकिंचनः ।
सर्वलोकेषु विख्यातो न पुत्रपशुसंहितः ॥ १२-८-६॥
yo hyājijīviṣedbhaikṣyaṃ karmaṇā naiva kenacit |
samārambhānbubhūṣeta hatasvastirakiṃcanaḥ |
sarvalokeṣu vikhyāto na putrapaśusaṃhitaḥ || 12-8-6||

MHB 12-8-7

कापालीं नृप पापिष्ठां वृत्तिमास्थाय जीवतः ।
संत्यज्य राज्यमृद्धं ते लोकोऽयं किं वदिष्यति ॥ १२-८-७॥
kāpālīṃ nṛpa pāpiṣṭhāṃ vṛttimāsthāya jīvataḥ |
saṃtyajya rājyamṛddhaṃ te loko'yaṃ kiṃ vadiṣyati || 12-8-7||

MHB 12-8-8

सर्वारम्भान्समुत्सृज्य हतस्वस्तिरकिंचनः ।
कस्मादाशंससे भैक्ष्यं चर्तुं प्राकृतवत्प्रभो ॥ १२-८-८॥
sarvārambhānsamutsṛjya hatasvastirakiṃcanaḥ |
kasmādāśaṃsase bhaikṣyaṃ cartuṃ prākṛtavatprabho || 12-8-8||

MHB 12-8-9

अस्मिन्राजकुले जातो जित्वा कृत्स्नां वसुंधराम् ।
धर्मार्थावखिलौ हित्वा वनं मौढ्यात्प्रतिष्ठसे ॥ १२-८-९॥
asminrājakule jāto jitvā kṛtsnāṃ vasuṃdharām |
dharmārthāvakhilau hitvā vanaṃ mauḍhyātpratiṣṭhase || 12-8-9||

MHB 12-8-10

यदीमानि हवींषीह विमथिष्यन्त्यसाधवः ।
भवता विप्रहीणानि प्राप्तं त्वामेव किल्बिषम् ॥ १२-८-१०॥
yadīmāni havīṃṣīha vimathiṣyantyasādhavaḥ |
bhavatā viprahīṇāni prāptaṃ tvāmeva kilbiṣam || 12-8-10||

MHB 12-8-11

आकिंचन्यमनाशास्यमिति वै नहुषोऽब्रवीत् ।
कृत्या नृशंसा ह्यधने धिगस्त्वधनतामिह ॥ १२-८-११॥
ākiṃcanyamanāśāsyamiti vai nahuṣo'bravīt |
kṛtyā nṛśaṃsā hyadhane dhigastvadhanatāmiha || 12-8-11||

MHB 12-8-12

अश्वस्तनमृषीणां हि विद्यते वेद तद्भवान् ।
यं त्विमं धर्ममित्याहुर्धनादेष प्रवर्तते ॥ १२-८-१२॥
aśvastanamṛṣīṇāṃ hi vidyate veda tadbhavān |
yaṃ tvimaṃ dharmamityāhurdhanādeṣa pravartate || 12-8-12||

MHB 12-8-13

धर्मं संहरते तस्य धनं हरति यस्य यः ।
ह्रियमाणे धने राजन्वयं कस्य क्षमेमहि ॥ १२-८-१३॥
dharmaṃ saṃharate tasya dhanaṃ harati yasya yaḥ |
hriyamāṇe dhane rājanvayaṃ kasya kṣamemahi || 12-8-13||

MHB 12-8-14

अभिशस्तवत्प्रपश्यन्ति दरिद्रं पार्श्वतः स्थितम् ।
दारिद्र्यं पातकं लोके कस्तच्छंसितुमर्हति ॥ १२-८-१४॥
abhiśastavatprapaśyanti daridraṃ pārśvataḥ sthitam |
dāridryaṃ pātakaṃ loke kastacchaṃsitumarhati || 12-8-14||

MHB 12-8-15

पतितः शोच्यते राजन्निर्धनश्चापि शोच्यते ।
विशेषं नाधिगच्छामि पतितस्याधनस्य च ॥ १२-८-१५॥
patitaḥ śocyate rājannirdhanaścāpi śocyate |
viśeṣaṃ nādhigacchāmi patitasyādhanasya ca || 12-8-15||

MHB 12-8-16

अर्थेभ्यो हि विवृद्धेभ्यः संभृतेभ्यस्ततस्ततः ।
क्रियाः सर्वाः प्रवर्तन्ते पर्वतेभ्य इवापगाः ॥ १२-८-१६॥
arthebhyo hi vivṛddhebhyaḥ saṃbhṛtebhyastatastataḥ |
kriyāḥ sarvāḥ pravartante parvatebhya ivāpagāḥ || 12-8-16||

MHB 12-8-17

अर्थाद्धर्मश्च कामश्च स्वर्गश्चैव नराधिप ।
प्राणयात्रा हि लोकस्य विनार्थं न प्रसिध्यति ॥ १२-८-१७॥
arthāddharmaśca kāmaśca svargaścaiva narādhipa |
prāṇayātrā hi lokasya vinārthaṃ na prasidhyati || 12-8-17||

MHB 12-8-18

अर्थेन हि विहीनस्य पुरुषस्याल्पमेधसः ।
व्युच्छिद्यन्ते क्रियाः सर्वा ग्रीष्मे कुसरितो यथा ॥ १२-८-१८॥
arthena hi vihīnasya puruṣasyālpamedhasaḥ |
vyucchidyante kriyāḥ sarvā grīṣme kusarito yathā || 12-8-18||

MHB 12-8-19

यस्यार्थास्तस्य मित्राणि यस्यार्थास्तस्य बान्धवाः ।
यस्यार्थाः स पुमाँल्लोके यस्यार्थाः स च पण्डितः ॥ १२-८-१९॥
yasyārthāstasya mitrāṇi yasyārthāstasya bāndhavāḥ |
yasyārthāḥ sa pumā~lloke yasyārthāḥ sa ca paṇḍitaḥ || 12-8-19||

MHB 12-8-20

अधनेनार्थकामेन नार्थः शक्यो विवित्सता ।
अर्थैरर्था निबध्यन्ते गजैरिव महागजाः ॥ १२-८-२०॥
adhanenārthakāmena nārthaḥ śakyo vivitsatā |
arthairarthā nibadhyante gajairiva mahāgajāḥ || 12-8-20||

MHB 12-8-21

धर्मः कामश्च स्वर्गश्च हर्षः क्रोधः श्रुतं दमः ।
अर्थादेतानि सर्वाणि प्रवर्तन्ते नराधिप ॥ १२-८-२१॥
dharmaḥ kāmaśca svargaśca harṣaḥ krodhaḥ śrutaṃ damaḥ |
arthādetāni sarvāṇi pravartante narādhipa || 12-8-21||

MHB 12-8-22

धनात्कुलं प्रभवति धनाद्धर्मः प्रवर्तते ।
नाधनस्यास्त्ययं लोको न परः पुरुषोत्तम ॥ १२-८-२२॥
dhanātkulaṃ prabhavati dhanāddharmaḥ pravartate |
nādhanasyāstyayaṃ loko na paraḥ puruṣottama || 12-8-22||

MHB 12-8-23

नाधनो धर्मकृत्यानि यथावदनुतिष्ठति ।
धनाद्धि धर्मः स्रवति शैलाद्गिरिनदी यथा ॥ १२-८-२३॥
nādhano dharmakṛtyāni yathāvadanutiṣṭhati |
dhanāddhi dharmaḥ sravati śailādgirinadī yathā || 12-8-23||

MHB 12-8-24

यः कृशाश्वः कृशगवः कृशभृत्यः कृशातिथिः ।
स वै राजन्कृशो नाम न शरीरकृशः कृशः ॥ १२-८-२४॥
yaḥ kṛśāśvaḥ kṛśagavaḥ kṛśabhṛtyaḥ kṛśātithiḥ |
sa vai rājankṛśo nāma na śarīrakṛśaḥ kṛśaḥ || 12-8-24||

MHB 12-8-25

अवेक्षस्व यथान्यायं पश्य देवासुरं यथा ।
राजन्किमन्यज्ज्ञातीनां वधादृध्यन्ति देवताः ॥ १२-८-२५॥
avekṣasva yathānyāyaṃ paśya devāsuraṃ yathā |
rājankimanyajjñātīnāṃ vadhādṛdhyanti devatāḥ || 12-8-25||

MHB 12-8-26

न चेद्धर्तव्यमन्यस्य कथं तद्धर्ममारभेत् ।
एतावानेव वेदेषु निश्चयः कविभिः कृतः ॥ १२-८-२६॥
na ceddhartavyamanyasya kathaṃ taddharmamārabhet |
etāvāneva vedeṣu niścayaḥ kavibhiḥ kṛtaḥ || 12-8-26||

MHB 12-8-27

अध्येतव्या त्रयी विद्या भवितव्यं विपश्चिता ।
सर्वथा धनमाहार्यं यष्टव्यं चापि यत्नतः ॥ १२-८-२७॥
adhyetavyā trayī vidyā bhavitavyaṃ vipaścitā |
sarvathā dhanamāhāryaṃ yaṣṭavyaṃ cāpi yatnataḥ || 12-8-27||

MHB 12-8-28

द्रोहाद्देवैरवाप्तानि दिवि स्थानानि सर्वशः ।
इति देवा व्यवसिता वेदवादाश्च शाश्वताः ॥ १२-८-२८॥
drohāddevairavāptāni divi sthānāni sarvaśaḥ |
iti devā vyavasitā vedavādāśca śāśvatāḥ || 12-8-28||

MHB 12-8-29

अधीयन्ते तपस्यन्ति यजन्ते याजयन्ति च ।
कृत्स्नं तदेव च श्रेयो यदप्याददतेऽन्यतः ॥ १२-८-२९॥
adhīyante tapasyanti yajante yājayanti ca |
kṛtsnaṃ tadeva ca śreyo yadapyādadate'nyataḥ || 12-8-29||

MHB 12-8-30

न पश्यामोऽनपहृतं धनं किंचित्क्वचिद्वयम् ।
एवमेव हि राजानो जयन्ति पृथिवीमिमाम् ॥ १२-८-३०॥
na paśyāmo'napahṛtaṃ dhanaṃ kiṃcitkvacidvayam |
evameva hi rājāno jayanti pṛthivīmimām || 12-8-30||

MHB 12-8-31

जित्वा ममत्वं ब्रुवते पुत्रा इव पितुर्धने ।
राजर्षयो जितस्वर्गा धर्मो ह्येषां निगद्यते ॥ १२-८-३१॥
jitvā mamatvaṃ bruvate putrā iva piturdhane |
rājarṣayo jitasvargā dharmo hyeṣāṃ nigadyate || 12-8-31||

MHB 12-8-32

यथैव पूर्णादुदधेः स्यन्दन्त्यापो दिशो दश ।
एवं राजकुलाद्वित्तं पृथिवीं प्रतितिष्ठति ॥ १२-८-३२॥
yathaiva pūrṇādudadheḥ syandantyāpo diśo daśa |
evaṃ rājakulādvittaṃ pṛthivīṃ pratitiṣṭhati || 12-8-32||

MHB 12-8-33

आसीदियं दिलीपस्य नृगस्य नहुषस्य च ।
अम्बरीषस्य मान्धातुः पृथिवी सा त्वयि स्थिता ॥ १२-८-३३॥
āsīdiyaṃ dilīpasya nṛgasya nahuṣasya ca |
ambarīṣasya māndhātuḥ pṛthivī sā tvayi sthitā || 12-8-33||

MHB 12-8-34

स त्वां द्रव्यमयो यज्ञः संप्राप्तः सर्वदक्षिणः ।
तं चेन्न यजसे राजन्प्राप्तस्त्वं देवकिल्बिषम् ॥ १२-८-३४॥
sa tvāṃ dravyamayo yajñaḥ saṃprāptaḥ sarvadakṣiṇaḥ |
taṃ cenna yajase rājanprāptastvaṃ devakilbiṣam || 12-8-34||

MHB 12-8-35

येषां राजाश्वमेधेन यजते दक्षिणावता ।
उपेत्य तस्यावभृथं पूताः सर्वे भवन्ति ते ॥ १२-८-३५॥
yeṣāṃ rājāśvamedhena yajate dakṣiṇāvatā |
upetya tasyāvabhṛthaṃ pūtāḥ sarve bhavanti te || 12-8-35||

MHB 12-8-36

विश्वरूपो महादेवः सर्वमेधे महामखे ।
जुहाव सर्वभूतानि तथैवात्मानमात्मना ॥ १२-८-३६॥
viśvarūpo mahādevaḥ sarvamedhe mahāmakhe |
juhāva sarvabhūtāni tathaivātmānamātmanā || 12-8-36||

MHB 12-8-37

शाश्वतोऽयं भूतिपथो नास्यान्तमनुशुश्रुम ।
महान्दाशरथः पन्था मा राजन्कापथं गमः ॥ १२-८-३७॥
śāśvato'yaṃ bhūtipatho nāsyāntamanuśuśruma |
mahāndāśarathaḥ panthā mā rājankāpathaṃ gamaḥ || 12-8-37||

Adhyaya: 9/353 (37)

MHB 12-9-1

युधिष्ठिर उवाच ।
मुहूर्तं तावदेकाग्रो मनःश्रोत्रेऽन्तरात्मनि ।
धारयित्वापि ते श्रुत्वा रोचतां वचनं मम ॥ १२-९-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
muhūrtaṃ tāvadekāgro manaḥśrotre'ntarātmani |
dhārayitvāpi te śrutvā rocatāṃ vacanaṃ mama || 12-9-1||

MHB 12-9-2

सार्थगम्यमहं मार्गं न जातु त्वत्कृते पुनः ।
गच्छेयं तद्गमिष्यामि हित्वा ग्राम्यसुखान्युत ॥ १२-९-२॥
sārthagamyamahaṃ mārgaṃ na jātu tvatkṛte punaḥ |
gaccheyaṃ tadgamiṣyāmi hitvā grāmyasukhānyuta || 12-9-2||

MHB 12-9-3

क्षेम्यश्चैकाकिना गम्यः पन्थाः कोऽस्तीति पृच्छ माम् ।
अथ वा नेच्छसि प्रष्टुमपृच्छन्नपि मे शृणु ॥ १२-९-३॥
kṣemyaścaikākinā gamyaḥ panthāḥ ko'stīti pṛccha mām |
atha vā necchasi praṣṭumapṛcchannapi me śṛṇu || 12-9-3||

MHB 12-9-4

हित्वा ग्राम्यसुखाचारं तप्यमानो महत्तपः ।
अरण्ये फलमूलाशी चरिष्यामि मृगैः सह ॥ १२-९-४॥
hitvā grāmyasukhācāraṃ tapyamāno mahattapaḥ |
araṇye phalamūlāśī cariṣyāmi mṛgaiḥ saha || 12-9-4||

MHB 12-9-5

जुह्वानोऽग्निं यथाकालमुभौ कालावुपस्पृशन् ।
कृशः परिमिताहारश्चर्मचीरजटाधरः ॥ १२-९-५॥
juhvāno'gniṃ yathākālamubhau kālāvupaspṛśan |
kṛśaḥ parimitāhāraścarmacīrajaṭādharaḥ || 12-9-5||

MHB 12-9-6

शीतवातातपसहः क्षुत्पिपासाश्रमक्षमः ।
तपसा विधिदृष्टेन शरीरमुपशोषयन् ॥ १२-९-६॥
śītavātātapasahaḥ kṣutpipāsāśramakṣamaḥ |
tapasā vidhidṛṣṭena śarīramupaśoṣayan || 12-9-6||

MHB 12-9-7

मनःकर्णसुखा नित्यं शृण्वन्नुच्चावचा गिरः ।
मुदितानामरण्येषु वसतां मृगपक्षिणाम् ॥ १२-९-७॥
manaḥkarṇasukhā nityaṃ śṛṇvannuccāvacā giraḥ |
muditānāmaraṇyeṣu vasatāṃ mṛgapakṣiṇām || 12-9-7||

MHB 12-9-8

आजिघ्रन्पेशलान्गन्धान्फुल्लानां वृक्षवीरुधाम् ।
नानारूपान्वने पश्यन्रमणीयान्वनौकसः ॥ १२-९-८॥
ājighranpeśalāngandhānphullānāṃ vṛkṣavīrudhām |
nānārūpānvane paśyanramaṇīyānvanaukasaḥ || 12-9-8||

MHB 12-9-9

वानप्रस्थजनस्यापि दर्शनं कुलवासिनः ।
नाप्रियाण्याचरिष्यामि किं पुनर्ग्रामवासिनाम् ॥ १२-९-९॥
vānaprasthajanasyāpi darśanaṃ kulavāsinaḥ |
nāpriyāṇyācariṣyāmi kiṃ punargrāmavāsinām || 12-9-9||

MHB 12-9-10

एकान्तशीली विमृशन्पक्वापक्वेन वर्तयन् ।
पितॄन्देवांश्च वन्येन वाग्भिरद्भिश्च तर्पयन् ॥ १२-९-१०॥
ekāntaśīlī vimṛśanpakvāpakvena vartayan |
pitṝndevāṃśca vanyena vāgbhiradbhiśca tarpayan || 12-9-10||

MHB 12-9-11

एवमारण्यशास्त्राणामुग्रमुग्रतरं विधिम् ।
सेवमानः प्रतीक्षिष्ये देहस्यास्य समापनम् ॥ १२-९-११॥
evamāraṇyaśāstrāṇāmugramugrataraṃ vidhim |
sevamānaḥ pratīkṣiṣye dehasyāsya samāpanam || 12-9-11||

MHB 12-9-12

अथ वैकोऽहमेकाहमेकैकस्मिन्वनस्पतौ ।
चरन्भैक्ष्यं मुनिर्मुण्डः क्षपयिष्ये कलेवरम् ॥ १२-९-१२॥
atha vaiko'hamekāhamekaikasminvanaspatau |
caranbhaikṣyaṃ munirmuṇḍaḥ kṣapayiṣye kalevaram || 12-9-12||

MHB 12-9-13

पांसुभिः समवच्छन्नः शून्यागारप्रतिश्रयः ।
वृक्षमूलनिकेतो वा त्यक्तसर्वप्रियाप्रियः ॥ १२-९-१३॥
pāṃsubhiḥ samavacchannaḥ śūnyāgārapratiśrayaḥ |
vṛkṣamūlaniketo vā tyaktasarvapriyāpriyaḥ || 12-9-13||

MHB 12-9-14

न शोचन्न प्रहृष्यंश्च तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ।
निराशीर्निर्ममो भूत्वा निर्द्वंद्वो निष्परिग्रहः ॥ १२-९-१४॥
na śocanna prahṛṣyaṃśca tulyanindātmasaṃstutiḥ |
nirāśīrnirmamo bhūtvā nirdvaṃdvo niṣparigrahaḥ || 12-9-14||

MHB 12-9-15

आत्मारामः प्रसन्नात्मा जडान्धबधिराकृतिः ।
अकुर्वाणः परैः कांचित्संविदं जातु केनचित् ॥ १२-९-१५॥
ātmārāmaḥ prasannātmā jaḍāndhabadhirākṛtiḥ |
akurvāṇaḥ paraiḥ kāṃcitsaṃvidaṃ jātu kenacit || 12-9-15||

MHB 12-9-16

जङ्गमाजङ्गमान्सर्वान्नविहिंसंश्चतुर्विधान् ।
प्रजाः सर्वाः स्वधर्मस्थाः समः प्राणभृतः प्रति ॥ १२-९-१६॥
jaṅgamājaṅgamānsarvānnavihiṃsaṃścaturvidhān |
prajāḥ sarvāḥ svadharmasthāḥ samaḥ prāṇabhṛtaḥ prati || 12-9-16||

MHB 12-9-17

न चाप्यवहसन्कंचिन्न कुर्वन्भ्रुकुटीं क्वचित् ।
प्रसन्नवदनो नित्यं सर्वेन्द्रियसुसंयतः ॥ १२-९-१७॥
na cāpyavahasankaṃcinna kurvanbhrukuṭīṃ kvacit |
prasannavadano nityaṃ sarvendriyasusaṃyataḥ || 12-9-17||

MHB 12-9-18

अपृच्छन्कस्यचिन्मार्गं व्रजन्येनैव केनचित् ।
न देशं न दिशं कांचिद्गन्तुमिच्छन्विशेषतः ॥ १२-९-१८॥
apṛcchankasyacinmārgaṃ vrajanyenaiva kenacit |
na deśaṃ na diśaṃ kāṃcidgantumicchanviśeṣataḥ || 12-9-18||

MHB 12-9-19

गमने निरपेक्षश्च पश्चादनवलोकयन् ।
ऋजुः प्रणिहितो गच्छंस्त्रसस्थावरवर्जकः ॥ १२-९-१९॥
gamane nirapekṣaśca paścādanavalokayan |
ṛjuḥ praṇihito gacchaṃstrasasthāvaravarjakaḥ || 12-9-19||

MHB 12-9-20

स्वभावस्तु प्रयात्यग्रे प्रभवन्त्यशनान्यपि ।
द्वंद्वानि च विरुद्धानि तानि सर्वाण्यचिन्तयन् ॥ १२-९-२०॥
svabhāvastu prayātyagre prabhavantyaśanānyapi |
dvaṃdvāni ca viruddhāni tāni sarvāṇyacintayan || 12-9-20||

MHB 12-9-21

अल्पं वास्वादु वा भोज्यं पूर्वालाभेन जातु चित् ।
अन्येष्वपि चरँल्लाभमलाभे सप्त पूरयन् ॥ १२-९-२१॥
alpaṃ vāsvādu vā bhojyaṃ pūrvālābhena jātu cit |
anyeṣvapi cara~llābhamalābhe sapta pūrayan || 12-9-21||

MHB 12-9-22

विधूमे न्यस्तमुसले व्यङ्गारे भुक्तवज्जने ।
अतीतपात्रसंचारे काले विगतभिक्षुके ॥ १२-९-२२॥
vidhūme nyastamusale vyaṅgāre bhuktavajjane |
atītapātrasaṃcāre kāle vigatabhikṣuke || 12-9-22||

MHB 12-9-23

एककालं चरन्भैक्ष्यं गृहे द्वे चैव पञ्च च ।
स्पृहापाशान्विमुच्याहं चरिष्यामि महीमिमाम् ॥ १२-९-२३॥
ekakālaṃ caranbhaikṣyaṃ gṛhe dve caiva pañca ca |
spṛhāpāśānvimucyāhaṃ cariṣyāmi mahīmimām || 12-9-23||

MHB 12-9-24

न जिजीविषुवत्किंचिन्न मुमूर्षुवदाचरन् ।
जीवितं मरणं चैव नाभिनन्दन्न च द्विषन् ॥ १२-९-२४॥
na jijīviṣuvatkiṃcinna mumūrṣuvadācaran |
jīvitaṃ maraṇaṃ caiva nābhinandanna ca dviṣan || 12-9-24||

MHB 12-9-25

वास्यैकं तक्षतो बाहुं चन्दनेनैकमुक्षतः ।
नाकल्याणं न कल्याणं चिन्तयन्नुभयोस्तयोः ॥ १२-९-२५॥
vāsyaikaṃ takṣato bāhuṃ candanenaikamukṣataḥ |
nākalyāṇaṃ na kalyāṇaṃ cintayannubhayostayoḥ || 12-9-25||

MHB 12-9-26

याः काश्चिज्जीवता शक्याः कर्तुमभ्युदयक्रियाः ।
सर्वास्ताः समभित्यज्य निमेषादिव्यवस्थितः ॥ १२-९-२६॥
yāḥ kāścijjīvatā śakyāḥ kartumabhyudayakriyāḥ |
sarvāstāḥ samabhityajya nimeṣādivyavasthitaḥ || 12-9-26||

MHB 12-9-27

तेषु नित्यमसक्तश्च त्यक्तसर्वेन्द्रियक्रियः ।
सुपरित्यक्तसंकल्पः सुनिर्णिक्तात्मकल्मषः ॥ १२-९-२७॥
teṣu nityamasaktaśca tyaktasarvendriyakriyaḥ |
suparityaktasaṃkalpaḥ sunirṇiktātmakalmaṣaḥ || 12-9-27||

MHB 12-9-28

विमुक्तः सर्वसङ्गेभ्यो व्यतीतः सर्ववागुराः ।
न वशे कस्यचित्तिष्ठन्सधर्मा मातरिश्वनः ॥ १२-९-२८॥
vimuktaḥ sarvasaṅgebhyo vyatītaḥ sarvavāgurāḥ |
na vaśe kasyacittiṣṭhansadharmā mātariśvanaḥ || 12-9-28||

MHB 12-9-29

वीतरागश्चरन्नेवं तुष्टिं प्राप्स्यामि शाश्वतीम् ।
तृष्णया हि महत्पापमज्ञानादस्मि कारितः ॥ १२-९-२९॥
vītarāgaścarannevaṃ tuṣṭiṃ prāpsyāmi śāśvatīm |
tṛṣṇayā hi mahatpāpamajñānādasmi kāritaḥ || 12-9-29||

MHB 12-9-30

कुशलाकुशलान्येके कृत्वा कर्माणि मानवाः ।
कार्यकारणसंश्लिष्टं स्वजनं नाम बिभ्रति ॥ १२-९-३०॥
kuśalākuśalānyeke kṛtvā karmāṇi mānavāḥ |
kāryakāraṇasaṃśliṣṭaṃ svajanaṃ nāma bibhrati || 12-9-30||

MHB 12-9-31

आयुषोऽन्ते प्रहायेदं क्षीणप्रायं कलेवरम् ।
प्रतिगृह्णाति तत्पापं कर्तुः कर्मफलं हि तत् ॥ १२-९-३१॥
āyuṣo'nte prahāyedaṃ kṣīṇaprāyaṃ kalevaram |
pratigṛhṇāti tatpāpaṃ kartuḥ karmaphalaṃ hi tat || 12-9-31||

MHB 12-9-32

एवं संसारचक्रेऽस्मिन्व्याविद्धे रथचक्रवत् ।
समेति भूतग्रामोऽयं भूतग्रामेण कार्यवान् ॥ १२-९-३२॥
evaṃ saṃsāracakre'sminvyāviddhe rathacakravat |
sameti bhūtagrāmo'yaṃ bhūtagrāmeṇa kāryavān || 12-9-32||

MHB 12-9-33

जन्ममृत्युजराव्याधिवेदनाभिरुपद्रुतम् ।
असारमिममस्वन्तं संसारं त्यजतः सुखम् ॥ १२-९-३३॥
janmamṛtyujarāvyādhivedanābhirupadrutam |
asāramimamasvantaṃ saṃsāraṃ tyajataḥ sukham || 12-9-33||

MHB 12-9-34

दिवः पतत्सु देवेषु स्थानेभ्यश्च महर्षिषु ।
को हि नाम भवेनार्थी भवेत्कारणतत्त्ववित् ॥ १२-९-३४॥
divaḥ patatsu deveṣu sthānebhyaśca maharṣiṣu |
ko hi nāma bhavenārthī bhavetkāraṇatattvavit || 12-9-34||

MHB 12-9-35

कृत्वा हि विविधं कर्म तत्तद्विविधलक्षणम् ।
पार्थिवैर्नृपतिः स्वल्पैः कारणैरेव बध्यते ॥ १२-९-३५॥
kṛtvā hi vividhaṃ karma tattadvividhalakṣaṇam |
pārthivairnṛpatiḥ svalpaiḥ kāraṇaireva badhyate || 12-9-35||

MHB 12-9-36

तस्मात्प्रज्ञामृतमिदं चिरान्मां प्रत्युपस्थितम् ।
तत्प्राप्य प्रार्थये स्थानमव्ययं शाश्वतं ध्रुवम् ॥ १२-९-३६॥
tasmātprajñāmṛtamidaṃ cirānmāṃ pratyupasthitam |
tatprāpya prārthaye sthānamavyayaṃ śāśvataṃ dhruvam || 12-9-36||

MHB 12-9-37

एतया सततं वृत्त्या चरन्नेवंप्रकारया ।
देहं संस्थापयिष्यामि निर्भयं मार्गमास्थितः ॥ १२-९-३७॥
etayā satataṃ vṛttyā carannevaṃprakārayā |
dehaṃ saṃsthāpayiṣyāmi nirbhayaṃ mārgamāsthitaḥ || 12-9-37||

Adhyaya: 10/353 (28)

MHB 12-10-1

भीम उवाच ।
श्रोत्रियस्येव ते राजन्मन्दकस्याविपश्चितः ।
अनुवाकहताबुद्धिर्नैषा तत्त्वार्थदर्शिनी ॥ १२-१०-१॥
bhīma uvāca |
śrotriyasyeva te rājanmandakasyāvipaścitaḥ |
anuvākahatābuddhirnaiṣā tattvārthadarśinī || 12-10-1||

MHB 12-10-2

आलस्ये कृतचित्तस्य राजधर्मानसूयतः ।
विनाशे धार्तराष्ट्राणां किं फलं भरतर्षभ ॥ १२-१०-२॥
ālasye kṛtacittasya rājadharmānasūyataḥ |
vināśe dhārtarāṣṭrāṇāṃ kiṃ phalaṃ bharatarṣabha || 12-10-2||

MHB 12-10-3

क्षमानुकम्पा कारुण्यमानृशंस्यं न विद्यते ।
क्षात्रमाचरतो मार्गमपि बन्धोस्त्वदन्तरे ॥ १२-१०-३॥
kṣamānukampā kāruṇyamānṛśaṃsyaṃ na vidyate |
kṣātramācarato mārgamapi bandhostvadantare || 12-10-3||

MHB 12-10-4

यदीमां भवतो बुद्धिं विद्याम वयमीदृशीम् ।
शस्त्रं नैव ग्रहीष्यामो न वधिष्याम कंचन ॥ १२-१०-४॥
yadīmāṃ bhavato buddhiṃ vidyāma vayamīdṛśīm |
śastraṃ naiva grahīṣyāmo na vadhiṣyāma kaṃcana || 12-10-4||

MHB 12-10-5

भैक्ष्यमेवाचरिष्याम शरीरस्या विमोक्षणात् ।
न चेदं दारुणं युद्धमभविष्यन्महीक्षिताम् ॥ १२-१०-५॥
bhaikṣyamevācariṣyāma śarīrasyā vimokṣaṇāt |
na cedaṃ dāruṇaṃ yuddhamabhaviṣyanmahīkṣitām || 12-10-5||

MHB 12-10-6

प्राणस्यान्नमिदं सर्वमिति वै कवयो विदुः ।
स्थावरं जङ्गमं चैव सर्वं प्राणस्य भोजनम् ॥ १२-१०-६॥
prāṇasyānnamidaṃ sarvamiti vai kavayo viduḥ |
sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva sarvaṃ prāṇasya bhojanam || 12-10-6||

MHB 12-10-7

आददानस्य चेद्राज्यं ये केचित्परिपन्थिनः ।
हन्तव्यास्त इति प्राज्ञाः क्षत्रधर्मविदो विदुः ॥ १२-१०-७॥
ādadānasya cedrājyaṃ ye kecitparipanthinaḥ |
hantavyāsta iti prājñāḥ kṣatradharmavido viduḥ || 12-10-7||

MHB 12-10-8

ते सदोषा हतास्माभी राज्यस्य परिपन्थिनः ।
तान्हत्वा भुङ्क्ष्व धर्मेण युधिष्ठिर महीमिमाम् ॥ १२-१०-८॥
te sadoṣā hatāsmābhī rājyasya paripanthinaḥ |
tānhatvā bhuṅkṣva dharmeṇa yudhiṣṭhira mahīmimām || 12-10-8||

MHB 12-10-9

यथा हि पुरुषः खात्वा कूपमप्राप्य चोदकम् ।
पङ्कदिग्धो निवर्तेत कर्मेदं नस्तथोपमम् ॥ १२-१०-९॥
yathā hi puruṣaḥ khātvā kūpamaprāpya codakam |
paṅkadigdho nivarteta karmedaṃ nastathopamam || 12-10-9||

MHB 12-10-10

यथारुह्य महावृक्षमपहृत्य ततो मधु ।
अप्राश्य निधनं गच्छेत्कर्मेदं नस्तथोपमम् ॥ १२-१०-१०॥
yathāruhya mahāvṛkṣamapahṛtya tato madhu |
aprāśya nidhanaṃ gacchetkarmedaṃ nastathopamam || 12-10-10||

MHB 12-10-11

यथा महान्तमध्वानमाशया पुरुषः पतन् ।
स निराशो निवर्तेत कर्मेदं नस्तथोपमम् ॥ १२-१०-११॥
yathā mahāntamadhvānamāśayā puruṣaḥ patan |
sa nirāśo nivarteta karmedaṃ nastathopamam || 12-10-11||

MHB 12-10-12

यथा शत्रून्घातयित्वा पुरुषः कुरुसत्तम ।
आत्मानं घातयेत्पश्चात्कर्मेदं नस्तथाविधम् ॥ १२-१०-१२॥
yathā śatrūnghātayitvā puruṣaḥ kurusattama |
ātmānaṃ ghātayetpaścātkarmedaṃ nastathāvidham || 12-10-12||

MHB 12-10-13

यथान्नं क्षुधितो लब्ध्वा न भुञ्जीत यदृच्छया ।
कामी च कामिनीं लब्ध्वा कर्मेदं नस्तथाविधम् ॥ १२-१०-१३॥
yathānnaṃ kṣudhito labdhvā na bhuñjīta yadṛcchayā |
kāmī ca kāminīṃ labdhvā karmedaṃ nastathāvidham || 12-10-13||

MHB 12-10-14

वयमेवात्र गर्ह्या हि ये वयं मन्दचेतसः ।
त्वां राजन्ननुगच्छामो ज्येष्ठोऽयमिति भारत ॥ १२-१०-१४॥
vayamevātra garhyā hi ye vayaṃ mandacetasaḥ |
tvāṃ rājannanugacchāmo jyeṣṭho'yamiti bhārata || 12-10-14||

MHB 12-10-15

वयं हि बाहुबलिनः कृतविद्या मनस्विनः ।
क्लीबस्य वाक्ये तिष्ठामो यथैवाशक्तयस्तथा ॥ १२-१०-१५॥
vayaṃ hi bāhubalinaḥ kṛtavidyā manasvinaḥ |
klībasya vākye tiṣṭhāmo yathaivāśaktayastathā || 12-10-15||

MHB 12-10-16

अगतीन्कागतीनस्मान्नष्टार्थानर्थसिद्धये ।
कथं वै नानुपश्येयुर्जनाः पश्यन्ति यादृशम् ॥ १२-१०-१६॥
agatīnkāgatīnasmānnaṣṭārthānarthasiddhaye |
kathaṃ vai nānupaśyeyurjanāḥ paśyanti yādṛśam || 12-10-16||

MHB 12-10-17

आपत्काले हि संन्यासः कर्तव्य इति शिष्यते ।
जरयाभिपरीतेन शत्रुभिर्व्यंसितेन च ॥ १२-१०-१७॥
āpatkāle hi saṃnyāsaḥ kartavya iti śiṣyate |
jarayābhiparītena śatrubhirvyaṃsitena ca || 12-10-17||

MHB 12-10-18

तस्मादिह कृतप्रज्ञास्त्यागं न परिचक्षते ।
धर्मव्यतिक्रमं चेदं मन्यन्ते सूक्ष्मदर्शिनः ॥ १२-१०-१८॥
tasmādiha kṛtaprajñāstyāgaṃ na paricakṣate |
dharmavyatikramaṃ cedaṃ manyante sūkṣmadarśinaḥ || 12-10-18||

MHB 12-10-19

कथं तस्मात्समुत्पन्नस्तन्निष्ठस्तदुपाश्रयः ।
तदेव निन्दन्नासीत श्रद्धा वान्यत्र गृह्यते ॥ १२-१०-१९॥
kathaṃ tasmātsamutpannastanniṣṭhastadupāśrayaḥ |
tadeva nindannāsīta śraddhā vānyatra gṛhyate || 12-10-19||

MHB 12-10-20

श्रिया विहीनैरधनैर्नास्तिकैः संप्रवर्तितम् ।
वेदवादस्य विज्ञानं सत्याभासमिवानृतम् ॥ १२-१०-२०॥
śriyā vihīnairadhanairnāstikaiḥ saṃpravartitam |
vedavādasya vijñānaṃ satyābhāsamivānṛtam || 12-10-20||

MHB 12-10-21

शक्यं तु मौण्ड्यमास्थाय बिभ्रतात्मानमात्मना ।
धर्मच्छद्म समास्थाय आसितुं न तु जीवितुम् ॥ १२-१०-२१॥
śakyaṃ tu mauṇḍyamāsthāya bibhratātmānamātmanā |
dharmacchadma samāsthāya āsituṃ na tu jīvitum || 12-10-21||

MHB 12-10-22

शक्यं पुनररण्येषु सुखमेकेन जीवितुम् ।
अबिभ्रता पुत्रपौत्रान्देवर्षीनतिथीन्पितॄन् ॥ १२-१०-२२॥
śakyaṃ punararaṇyeṣu sukhamekena jīvitum |
abibhratā putrapautrāndevarṣīnatithīnpitṝn || 12-10-22||

MHB 12-10-23

नेमे मृगाः स्वर्गजितो न वराहा न पक्षिणः ।
अथैतेन प्रकारेण पुण्यमाहुर्न ताञ्जनाः ॥ १२-१०-२३॥
neme mṛgāḥ svargajito na varāhā na pakṣiṇaḥ |
athaitena prakāreṇa puṇyamāhurna tāñjanāḥ || 12-10-23||

MHB 12-10-24

यदि संन्यासतः सिद्धिं राजन्कश्चिदवाप्नुयात् ।
पर्वताश्च द्रुमाश्चैव क्षिप्रं सिद्धिमवाप्नुयुः ॥ १२-१०-२४॥
yadi saṃnyāsataḥ siddhiṃ rājankaścidavāpnuyāt |
parvatāśca drumāścaiva kṣipraṃ siddhimavāpnuyuḥ || 12-10-24||

MHB 12-10-25

एते हि नित्यसंन्यासा दृश्यन्ते निरुपद्रवाः ।
अपरिग्रहवन्तश्च सततं चात्मचारिणः ॥ १२-१०-२५॥
ete hi nityasaṃnyāsā dṛśyante nirupadravāḥ |
aparigrahavantaśca satataṃ cātmacāriṇaḥ || 12-10-25||

MHB 12-10-26

अथ चेदात्मभाग्येषु नान्येषां सिद्धिमश्नुते ।
तस्मात्कर्मैव कर्तव्यं नास्ति सिद्धिरकर्मणः ॥ १२-१०-२६॥
atha cedātmabhāgyeṣu nānyeṣāṃ siddhimaśnute |
tasmātkarmaiva kartavyaṃ nāsti siddhirakarmaṇaḥ || 12-10-26||

MHB 12-10-27

औदकाः सृष्टयश्चैव जन्तवः सिद्धिमाप्नुयुः ।
येषामात्मैव भर्तव्यो नान्यः कश्चन विद्यते ॥ १२-१०-२७॥
audakāḥ sṛṣṭayaścaiva jantavaḥ siddhimāpnuyuḥ |
yeṣāmātmaiva bhartavyo nānyaḥ kaścana vidyate || 12-10-27||

MHB 12-10-28

अवेक्षस्व यथा स्वैः स्वैः कर्मभिर्व्यापृतं जगत् ।
तस्मात्कर्मैव कर्तव्यं नास्ति सिद्धिरकर्मणः ॥ १२-१०-२८॥
avekṣasva yathā svaiḥ svaiḥ karmabhirvyāpṛtaṃ jagat |
tasmātkarmaiva kartavyaṃ nāsti siddhirakarmaṇaḥ || 12-10-28||

Adhyaya: 11/353 (28)

MHB 12-11-1

अर्जुन उवाच ।
अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
तापसैः सह संवादं शक्रस्य भरतर्षभ ॥ १२-११-१॥
arjuna uvāca |
atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
tāpasaiḥ saha saṃvādaṃ śakrasya bharatarṣabha || 12-11-1||

MHB 12-11-2

केचिद्गृहान्परित्यज्य वनमभ्यगमन्द्विजाः ।
अजातश्मश्रवो मन्दाः कुले जाताः प्रवव्रजुः ॥ १२-११-२॥
kecidgṛhānparityajya vanamabhyagamandvijāḥ |
ajātaśmaśravo mandāḥ kule jātāḥ pravavrajuḥ || 12-11-2||

MHB 12-11-3

धर्मोऽयमिति मन्वाना ब्रह्मचर्ये व्यवस्थिताः ।
त्यक्त्वा गृहान्पितॄंश्चैव तानिन्द्रोऽन्वकृपायत ॥ १२-११-३॥
dharmo'yamiti manvānā brahmacarye vyavasthitāḥ |
tyaktvā gṛhānpitṝṃścaiva tānindro'nvakṛpāyata || 12-11-3||

MHB 12-11-4

तानाबभाषे भगवान्पक्षी भूत्वा हिरण्मयः ।
सुदुष्करं मनुष्यैश्च यत्कृतं विघसाशिभिः ॥ १२-११-४॥
tānābabhāṣe bhagavānpakṣī bhūtvā hiraṇmayaḥ |
suduṣkaraṃ manuṣyaiśca yatkṛtaṃ vighasāśibhiḥ || 12-11-4||

MHB 12-11-5

पुण्यं च बत कर्मैषां प्रशस्तं चैव जीवितम् ।
संसिद्धास्ते गतिं मुख्यां प्राप्ता धर्मपरायणाः ॥ १२-११-५॥
puṇyaṃ ca bata karmaiṣāṃ praśastaṃ caiva jīvitam |
saṃsiddhāste gatiṃ mukhyāṃ prāptā dharmaparāyaṇāḥ || 12-11-5||

MHB 12-11-6

ऋषय ऊचुः ।
अहो बतायं शकुनिर्विघसाशान्प्रशंसति ।
अस्मान्नूनमयं शास्ति वयं च विघसाशिनः ॥ १२-११-६॥
ṛṣaya ūcuḥ |
aho batāyaṃ śakunirvighasāśānpraśaṃsati |
asmānnūnamayaṃ śāsti vayaṃ ca vighasāśinaḥ || 12-11-6||

MHB 12-11-7

शकुनिरुवाच ।
नाहं युष्मान्प्रशंसामि पङ्कदिग्धान्रजस्वलान् ।
उच्छिष्टभोजिनो मन्दानन्ये वै विघसाशिनः ॥ १२-११-७॥
śakuniruvāca |
nāhaṃ yuṣmānpraśaṃsāmi paṅkadigdhānrajasvalān |
ucchiṣṭabhojino mandānanye vai vighasāśinaḥ || 12-11-7||

MHB 12-11-8

ऋषय ऊचुः ।
इदं श्रेयः परमिति वयमेवाभ्युपास्महे ।
शकुने ब्रूहि यच्छ्रेयो भृशं वै श्रद्दधाम ते ॥ १२-११-८॥
ṛṣaya ūcuḥ |
idaṃ śreyaḥ paramiti vayamevābhyupāsmahe |
śakune brūhi yacchreyo bhṛśaṃ vai śraddadhāma te || 12-11-8||

MHB 12-11-9

शकुनिरुवाच ।
यदि मां नाभिशङ्कध्वं विभज्यात्मानमात्मना ।
ततोऽहं वः प्रवक्ष्यामि याथातथ्यं हितं वचः ॥ १२-११-९॥
śakuniruvāca |
yadi māṃ nābhiśaṅkadhvaṃ vibhajyātmānamātmanā |
tato'haṃ vaḥ pravakṣyāmi yāthātathyaṃ hitaṃ vacaḥ || 12-11-9||

MHB 12-11-10

ऋषय ऊचुः ।
शृणुमस्ते वचस्तात पन्थानो विदितास्तव ।
नियोगे चैव धर्मात्मन्स्थातुमिच्छाम शाधि नः ॥ १२-११-१०॥
ṛṣaya ūcuḥ |
śṛṇumaste vacastāta panthāno viditāstava |
niyoge caiva dharmātmansthātumicchāma śādhi naḥ || 12-11-10||

MHB 12-11-11

शकुनिरुवाच ।
चतुष्पदां गौः प्रवरा लोहानां काञ्चनं वरम् ।
शब्दानां प्रवरो मन्त्रो ब्राह्मणो द्विपदां वरः ॥ १२-११-११॥
śakuniruvāca |
catuṣpadāṃ gauḥ pravarā lohānāṃ kāñcanaṃ varam |
śabdānāṃ pravaro mantro brāhmaṇo dvipadāṃ varaḥ || 12-11-11||

MHB 12-11-12

मन्त्रोऽयं जातकर्मादि ब्राह्मणस्य विधीयते ।
जीवतो यो यथाकालं श्मशाननिधनादिति ॥ १२-११-१२॥
mantro'yaṃ jātakarmādi brāhmaṇasya vidhīyate |
jīvato yo yathākālaṃ śmaśānanidhanāditi || 12-11-12||

MHB 12-11-13

कर्माणि वैदिकान्यस्य स्वर्ग्यः पन्थास्त्वनुत्तमः ।
अथ सर्वाणि कर्माणि मन्त्रसिद्धानि चक्षते ॥ १२-११-१३॥
karmāṇi vaidikānyasya svargyaḥ panthāstvanuttamaḥ |
atha sarvāṇi karmāṇi mantrasiddhāni cakṣate || 12-11-13||

MHB 12-11-14

आम्नायदृढवादीनि तथा सिद्धिरिहेष्यते ।
मासार्धमासा ऋतव आदित्यशशितारकम् ॥ १२-११-१४॥
āmnāyadṛḍhavādīni tathā siddhiriheṣyate |
māsārdhamāsā ṛtava ādityaśaśitārakam || 12-11-14||

MHB 12-11-15

ईहन्ते सर्वभूतानि तदृतं कर्मसङ्गिनाम् ।
सिद्धिक्षेत्रमिदं पुण्यमयमेवाश्रमो महान् ॥ १२-११-१५॥
īhante sarvabhūtāni tadṛtaṃ karmasaṅginām |
siddhikṣetramidaṃ puṇyamayamevāśramo mahān || 12-11-15||

MHB 12-11-16

अथ ये कर्म निन्दन्तो मनुष्याः कापथं गताः ।
मूढानामर्थहीनानां तेषामेनस्तु विद्यते ॥ १२-११-१६॥
atha ye karma nindanto manuṣyāḥ kāpathaṃ gatāḥ |
mūḍhānāmarthahīnānāṃ teṣāmenastu vidyate || 12-11-16||

MHB 12-11-17

देववंशान्पितृवंशान्ब्रह्मवंशांश्च शाश्वतान् ।
संत्यज्य मूढा वर्तन्ते ततो यान्त्यश्रुतीपथम् ॥ १२-११-१७॥
devavaṃśānpitṛvaṃśānbrahmavaṃśāṃśca śāśvatān |
saṃtyajya mūḍhā vartante tato yāntyaśrutīpatham || 12-11-17||

MHB 12-11-18

एतद्वोऽस्तु तपो युक्तं ददानीत्यृषिचोदितम् ।
तस्मात्तदध्यवसतस्तपस्वि तप उच्यते ॥ १२-११-१८॥
etadvo'stu tapo yuktaṃ dadānītyṛṣicoditam |
tasmāttadadhyavasatastapasvi tapa ucyate || 12-11-18||

MHB 12-11-19

देववंशान्पितृवंशान्ब्रह्मवंशांश्च शाश्वतान् ।
संविभज्य गुरोश्चर्यां तद्वै दुष्करमुच्यते ॥ १२-११-१९॥
devavaṃśānpitṛvaṃśānbrahmavaṃśāṃśca śāśvatān |
saṃvibhajya guroścaryāṃ tadvai duṣkaramucyate || 12-11-19||

MHB 12-11-20

देवा वै दुष्करं कृत्वा विभूतिं परमां गताः ।
तस्माद्गार्हस्थ्यमुद्वोढुं दुष्करं प्रब्रवीमि वः ॥ १२-११-२०॥
devā vai duṣkaraṃ kṛtvā vibhūtiṃ paramāṃ gatāḥ |
tasmādgārhasthyamudvoḍhuṃ duṣkaraṃ prabravīmi vaḥ || 12-11-20||

MHB 12-11-21

तपः श्रेष्ठं प्रजानां हि मूलमेतन्न संशयः ।
कुटुम्बविधिनानेन यस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ १२-११-२१॥
tapaḥ śreṣṭhaṃ prajānāṃ hi mūlametanna saṃśayaḥ |
kuṭumbavidhinānena yasminsarvaṃ pratiṣṭhitam || 12-11-21||

MHB 12-11-22

एतद्विदुस्तपो विप्रा द्वंद्वातीता विमत्सराः ।
तस्माद्वनं मध्यमं च लोकेषु तप उच्यते ॥ १२-११-२२॥
etadvidustapo viprā dvaṃdvātītā vimatsarāḥ |
tasmādvanaṃ madhyamaṃ ca lokeṣu tapa ucyate || 12-11-22||

MHB 12-11-23

दुराधर्षं पदं चैव गच्छन्ति विघसाशिनः ।
सायंप्रातर्विभज्यान्नं स्वकुटुम्बे यथाविधि ॥ १२-११-२३॥
durādharṣaṃ padaṃ caiva gacchanti vighasāśinaḥ |
sāyaṃprātarvibhajyānnaṃ svakuṭumbe yathāvidhi || 12-11-23||

MHB 12-11-24

दत्त्वातिथिभ्यो देवेभ्यः पितृभ्यः स्वजनस्य च ।
अवशिष्टानि येऽश्नन्ति तानाहुर्विघसाशिनः ॥ १२-११-२४॥
dattvātithibhyo devebhyaḥ pitṛbhyaḥ svajanasya ca |
avaśiṣṭāni ye'śnanti tānāhurvighasāśinaḥ || 12-11-24||

MHB 12-11-25

तस्मात्स्वधर्ममास्थाय सुव्रताः सत्यवादिनः ।
लोकस्य गुरवो भूत्वा ते भवन्त्यनुपस्कृताः ॥ १२-११-२५॥
tasmātsvadharmamāsthāya suvratāḥ satyavādinaḥ |
lokasya guravo bhūtvā te bhavantyanupaskṛtāḥ || 12-11-25||

MHB 12-11-26

त्रिदिवं प्राप्य शक्रस्य स्वर्गलोके विमत्सराः ।
वसन्ति शाश्वतीर्वर्षा जना दुष्करकारिणः ॥ १२-११-२६॥
tridivaṃ prāpya śakrasya svargaloke vimatsarāḥ |
vasanti śāśvatīrvarṣā janā duṣkarakāriṇaḥ || 12-11-26||

MHB 12-11-27

ततस्ते तद्वचः श्रुत्वा तस्य धर्मार्थसंहितम् ।
उत्सृज्य नास्तिकगतिं गार्हस्थ्यं धर्ममाश्रिताः ॥ १२-११-२७॥
tataste tadvacaḥ śrutvā tasya dharmārthasaṃhitam |
utsṛjya nāstikagatiṃ gārhasthyaṃ dharmamāśritāḥ || 12-11-27||

MHB 12-11-28

तस्मात्त्वमपि दुर्धर्ष धैर्यमालम्ब्य शाश्वतम् ।
प्रशाधि पृथिवीं कृत्स्नां हतामित्रां नरोत्तम ॥ १२-११-२८॥
tasmāttvamapi durdharṣa dhairyamālambya śāśvatam |
praśādhi pṛthivīṃ kṛtsnāṃ hatāmitrāṃ narottama || 12-11-28||

Adhyaya: 12/353 (36)

MHB 12-12-1

वैशंपायन उवाच ।
अर्जुनस्य वचः श्रुत्वा नकुलो वाक्यमब्रवीत् ।
राजानमभिसंप्रेक्ष्य सर्वधर्मभृतां वरम् ॥ १२-१२-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
arjunasya vacaḥ śrutvā nakulo vākyamabravīt |
rājānamabhisaṃprekṣya sarvadharmabhṛtāṃ varam || 12-12-1||

MHB 12-12-2

अनुरुध्य महाप्राज्ञो भ्रातुश्चित्तमरिंदमः ।
व्यूढोरस्को महाबाहुस्ताम्रास्यो मितभाषिता ॥ १२-१२-२॥
anurudhya mahāprājño bhrātuścittamariṃdamaḥ |
vyūḍhorasko mahābāhustāmrāsyo mitabhāṣitā || 12-12-2||

MHB 12-12-3

विशाखयूपे देवानां सर्वेषामग्नयश्चिताः ।
तस्माद्विद्धि महाराज देवान्कर्मपथि स्थितान् ॥ १२-१२-३॥
viśākhayūpe devānāṃ sarveṣāmagnayaścitāḥ |
tasmādviddhi mahārāja devānkarmapathi sthitān || 12-12-3||

MHB 12-12-4

अनास्तिकानास्तिकानां प्राणदाः पितरश्च ये ।
तेऽपि कर्मैव कुर्वन्ति विधिं पश्यस्व पार्थिव ।
वेदवादापविद्धांस्तु तान्विद्धि भृशनास्तिकान् ॥ १२-१२-४॥
anāstikānāstikānāṃ prāṇadāḥ pitaraśca ye |
te'pi karmaiva kurvanti vidhiṃ paśyasva pārthiva |
vedavādāpaviddhāṃstu tānviddhi bhṛśanāstikān || 12-12-4||

MHB 12-12-5

न हि वेदोक्तमुत्सृज्य विप्रः सर्वेषु कर्मसु ।
देवयानेन नाकस्य पृष्ठमाप्नोति भारत ॥ १२-१२-५॥
na hi vedoktamutsṛjya vipraḥ sarveṣu karmasu |
devayānena nākasya pṛṣṭhamāpnoti bhārata || 12-12-5||

MHB 12-12-6

अत्याश्रमानयं सर्वानित्याहुर्वेदनिश्चयाः ।
ब्राह्मणाः श्रुतिसंपन्नास्तान्निबोध जनाधिप ॥ १२-१२-६॥
atyāśramānayaṃ sarvānityāhurvedaniścayāḥ |
brāhmaṇāḥ śrutisaṃpannāstānnibodha janādhipa || 12-12-6||

MHB 12-12-7

वित्तानि धर्मलब्धानि क्रतुमुख्येष्ववासृजन् ।
कृतात्मसु महाराज स वै त्यागी स्मृतो नरः ॥ १२-१२-७॥
vittāni dharmalabdhāni kratumukhyeṣvavāsṛjan |
kṛtātmasu mahārāja sa vai tyāgī smṛto naraḥ || 12-12-7||

MHB 12-12-8

अनवेक्ष्य सुखादानं तथैवोर्ध्वं प्रतिष्ठितः ।
आत्मत्यागी महाराज स त्यागी तामसः प्रभो ॥ १२-१२-८॥
anavekṣya sukhādānaṃ tathaivordhvaṃ pratiṣṭhitaḥ |
ātmatyāgī mahārāja sa tyāgī tāmasaḥ prabho || 12-12-8||

MHB 12-12-9

अनिकेतः परिपतन्वृक्षमूलाश्रयो मुनिः ।
अपाचकः सदा योगी स त्यागी पार्थ भिक्षुकः ॥ १२-१२-९॥
aniketaḥ paripatanvṛkṣamūlāśrayo muniḥ |
apācakaḥ sadā yogī sa tyāgī pārtha bhikṣukaḥ || 12-12-9||

MHB 12-12-10

क्रोधहर्षावनादृत्य पैशुन्यं च विशां पते ।
विप्रो वेदानधीते यः स त्यागी गुरुपूजकः ॥ १२-१२-१०॥
krodhaharṣāvanādṛtya paiśunyaṃ ca viśāṃ pate |
vipro vedānadhīte yaḥ sa tyāgī gurupūjakaḥ || 12-12-10||

MHB 12-12-11

आश्रमांस्तुलया सर्वान्धृतानाहुर्मनीषिणः ।
एकतस्ते त्रयो राजन्गृहस्थाश्रम एकतः ॥ १२-१२-११॥
āśramāṃstulayā sarvāndhṛtānāhurmanīṣiṇaḥ |
ekataste trayo rājangṛhasthāśrama ekataḥ || 12-12-11||

MHB 12-12-12

समीक्षते तु योऽर्थं वै कामं स्वर्गं च भारत ।
अयं पन्था महर्षीणामियं लोकविदां गतिः ॥ १२-१२-१२॥
samīkṣate tu yo'rthaṃ vai kāmaṃ svargaṃ ca bhārata |
ayaṃ panthā maharṣīṇāmiyaṃ lokavidāṃ gatiḥ || 12-12-12||

MHB 12-12-13

इति यः कुरुते भावं स त्यागी भरतर्षभ ।
न यः परित्यज्य गृहान्वनमेति विमूढवत् ॥ १२-१२-१३॥
iti yaḥ kurute bhāvaṃ sa tyāgī bharatarṣabha |
na yaḥ parityajya gṛhānvanameti vimūḍhavat || 12-12-13||

MHB 12-12-14

यदा कामान्समीक्षेत धर्मवैतंसिकोऽनृजुः ।
अथैनं मृत्युपाशेन कण्ठे बध्नाति मृत्युराट् ॥ १२-१२-१४॥
yadā kāmānsamīkṣeta dharmavaitaṃsiko'nṛjuḥ |
athainaṃ mṛtyupāśena kaṇṭhe badhnāti mṛtyurāṭ || 12-12-14||

MHB 12-12-15

अभिमानकृतं कर्म नैतत्फलवदुच्यते ।
त्यागयुक्तं महाराज सर्वमेव महाफलम् ॥ १२-१२-१५॥
abhimānakṛtaṃ karma naitatphalavaducyate |
tyāgayuktaṃ mahārāja sarvameva mahāphalam || 12-12-15||

MHB 12-12-16

शमो दमस्तपो दानं सत्यं शौचमथार्जवम् ।
यज्ञो धृतिश्च धर्मश्च नित्यमार्षो विधिः स्मृतः ॥ १२-१२-१६॥
śamo damastapo dānaṃ satyaṃ śaucamathārjavam |
yajño dhṛtiśca dharmaśca nityamārṣo vidhiḥ smṛtaḥ || 12-12-16||

MHB 12-12-17

पितृदेवातिथिकृते समारम्भोऽत्र शस्यते ।
अत्रैव हि महाराज त्रिवर्गः केवलं फलम् ॥ १२-१२-१७॥
pitṛdevātithikṛte samārambho'tra śasyate |
atraiva hi mahārāja trivargaḥ kevalaṃ phalam || 12-12-17||

MHB 12-12-18

एतस्मिन्वर्तमानस्य विधौ विप्रनिषेविते ।
त्यागिनः प्रसृतस्येह नोच्छित्तिर्विद्यते क्वचित् ॥ १२-१२-१८॥
etasminvartamānasya vidhau vipraniṣevite |
tyāginaḥ prasṛtasyeha nocchittirvidyate kvacit || 12-12-18||

MHB 12-12-19

असृजद्धि प्रजा राजन्प्रजापतिरकल्मषः ।
मां यक्ष्यन्तीति शान्तात्मा यज्ञैर्विविधदक्षिणैः ॥ १२-१२-१९॥
asṛjaddhi prajā rājanprajāpatirakalmaṣaḥ |
māṃ yakṣyantīti śāntātmā yajñairvividhadakṣiṇaiḥ || 12-12-19||

MHB 12-12-20

वीरुधश्चैव वृक्षांश्च यज्ञार्थं च तथौषधीः ।
पशूंश्चैव तथा मेध्यान्यज्ञार्थानि हवींषि च ॥ १२-१२-२०॥
vīrudhaścaiva vṛkṣāṃśca yajñārthaṃ ca tathauṣadhīḥ |
paśūṃścaiva tathā medhyānyajñārthāni havīṃṣi ca || 12-12-20||

MHB 12-12-21

गृहस्थाश्रमिणस्तच्च यज्ञकर्म विरोधकम् ।
तस्माद्गार्हस्थ्यमेवेह दुष्करं दुर्लभं तथा ॥ १२-१२-२१॥
gṛhasthāśramiṇastacca yajñakarma virodhakam |
tasmādgārhasthyameveha duṣkaraṃ durlabhaṃ tathā || 12-12-21||

MHB 12-12-22

तत्संप्राप्य गृहस्था ये पशुधान्यसमन्विताः ।
न यजन्ते महाराज शाश्वतं तेषु किल्बिषम् ॥ १२-१२-२२॥
tatsaṃprāpya gṛhasthā ye paśudhānyasamanvitāḥ |
na yajante mahārāja śāśvataṃ teṣu kilbiṣam || 12-12-22||

MHB 12-12-23

स्वाध्याययज्ञा ऋषयो ज्ञानयज्ञास्तथापरे ।
अथापरे महायज्ञान्मनसैव वितन्वते ॥ १२-१२-२३॥
svādhyāyayajñā ṛṣayo jñānayajñāstathāpare |
athāpare mahāyajñānmanasaiva vitanvate || 12-12-23||

MHB 12-12-24

एवं दानसमाधानं मार्गमातिष्ठतो नृप ।
द्विजातेर्ब्रह्मभूतस्य स्पृहयन्ति दिवौकसः ॥ १२-१२-२४॥
evaṃ dānasamādhānaṃ mārgamātiṣṭhato nṛpa |
dvijāterbrahmabhūtasya spṛhayanti divaukasaḥ || 12-12-24||

MHB 12-12-25

स रत्नानि विचित्राणि संभृतानि ततस्ततः ।
मखेष्वनभिसंत्यज्य नास्तिक्यमभिजल्पसि ।
कुटुम्बमास्थिते त्यागं न पश्यामि नराधिप ॥ १२-१२-२५॥
sa ratnāni vicitrāṇi saṃbhṛtāni tatastataḥ |
makheṣvanabhisaṃtyajya nāstikyamabhijalpasi |
kuṭumbamāsthite tyāgaṃ na paśyāmi narādhipa || 12-12-25||

MHB 12-12-26

राजसूयाश्वमेधेषु सर्वमेधेषु वा पुनः ।
य चान्ये क्रतवस्तात ब्राह्मणैरभिपूजिताः ।
तैर्यजस्व महाराज शक्रो देवपतिर्यथा ॥ १२-१२-२६॥
rājasūyāśvamedheṣu sarvamedheṣu vā punaḥ |
ya cānye kratavastāta brāhmaṇairabhipūjitāḥ |
tairyajasva mahārāja śakro devapatiryathā || 12-12-26||

MHB 12-12-27

राज्ञः प्रमाददोषेण दस्युभिः परिमुष्यताम् ।
अशरण्यः प्रजानां यः स राजा कलिरुच्यते ॥ १२-१२-२७॥
rājñaḥ pramādadoṣeṇa dasyubhiḥ parimuṣyatām |
aśaraṇyaḥ prajānāṃ yaḥ sa rājā kalirucyate || 12-12-27||

MHB 12-12-28

अश्वान्गाश्चैव दासीश्च करेणूश्च स्वलंकृताः ।
ग्रामाञ्जनपदांश्चैव क्षेत्राणि च गृहाणि च ॥ १२-१२-२८॥
aśvāngāścaiva dāsīśca kareṇūśca svalaṃkṛtāḥ |
grāmāñjanapadāṃścaiva kṣetrāṇi ca gṛhāṇi ca || 12-12-28||

MHB 12-12-29

अप्रदाय द्विजातिभ्यो मात्सर्याविष्टचेतसः ।
वयं ते राजकलयो भविष्यामो विशां पते ॥ १२-१२-२९॥
apradāya dvijātibhyo mātsaryāviṣṭacetasaḥ |
vayaṃ te rājakalayo bhaviṣyāmo viśāṃ pate || 12-12-29||

MHB 12-12-30

अदातारोऽशरण्याश्च राजकिल्बिषभागिनः ।
दुःखानामेव भोक्तारो न सुखानां कदाचन ॥ १२-१२-३०॥
adātāro'śaraṇyāśca rājakilbiṣabhāginaḥ |
duḥkhānāmeva bhoktāro na sukhānāṃ kadācana || 12-12-30||

MHB 12-12-31

अनिष्ट्वा च महायज्ञैरकृत्वा च पितृस्वधाम् ।
तीर्थेष्वनभिसंत्यज्य प्रव्रजिष्यसि चेदथ ॥ १२-१२-३१॥
aniṣṭvā ca mahāyajñairakṛtvā ca pitṛsvadhām |
tīrtheṣvanabhisaṃtyajya pravrajiṣyasi cedatha || 12-12-31||

MHB 12-12-32

छिन्नाभ्रमिव गन्तासि विलयं मारुतेरितम् ।
लोकयोरुभयोर्भ्रष्टो ह्यन्तराले व्यवस्थितः ॥ १२-१२-३२॥
chinnābhramiva gantāsi vilayaṃ māruteritam |
lokayorubhayorbhraṣṭo hyantarāle vyavasthitaḥ || 12-12-32||

MHB 12-12-33

अन्तर्बहिश्च यत्किंचिन्मनोव्यासङ्गकारकम् ।
परित्यज्य भवेत्त्यागी न यो हित्वा प्रतिष्ठते ॥ १२-१२-३३॥
antarbahiśca yatkiṃcinmanovyāsaṅgakārakam |
parityajya bhavettyāgī na yo hitvā pratiṣṭhate || 12-12-33||

MHB 12-12-34

एतस्मिन्वर्तमानस्य विधौ विप्रनिषेविते ।
ब्राह्मणस्य महाराज नोच्छित्तिर्विद्यते क्वचित् ॥ १२-१२-३४॥
etasminvartamānasya vidhau vipraniṣevite |
brāhmaṇasya mahārāja nocchittirvidyate kvacit || 12-12-34||

MHB 12-12-35

निहत्य शत्रूंस्तरसा समृद्धान्शक्रो यथा दैत्यबलानि संख्ये ।
कः पार्थ शोचेन्निरतः स्वधर्मे पूर्वैः स्मृते पार्थिव शिष्टजुष्टे ॥ १२-१२-३५॥
nihatya śatrūṃstarasā samṛddhānśakro yathā daityabalāni saṃkhye |
kaḥ pārtha śocennirataḥ svadharme pūrvaiḥ smṛte pārthiva śiṣṭajuṣṭe || 12-12-35||

MHB 12-12-36

क्षात्रेण धर्मेण पराक्रमेण जित्वा महीं मन्त्रविद्भ्यः प्रदाय ।
नाकस्य पृष्ठेऽसि नरेन्द्र गन्ता न शोचितव्यं भवताद्य पार्थ ॥ १२-१२-३६॥
kṣātreṇa dharmeṇa parākrameṇa jitvā mahīṃ mantravidbhyaḥ pradāya |
nākasya pṛṣṭhe'si narendra gantā na śocitavyaṃ bhavatādya pārtha || 12-12-36||

Adhyaya: 13/353 (13)

MHB 12-13-1

सहदेव उवाच ।
न बाह्यं द्रव्यमुत्सृज्य सिद्धिर्भवति भारत ।
शारीरं द्रव्यमुत्सृज्य सिद्धिर्भवति वा न वा ॥ १२-१३-१॥
sahadeva uvāca |
na bāhyaṃ dravyamutsṛjya siddhirbhavati bhārata |
śārīraṃ dravyamutsṛjya siddhirbhavati vā na vā || 12-13-1||

MHB 12-13-2

बाह्यद्रव्यविमुक्तस्य शारीरेषु च गृध्यतः ।
यो धर्मो यत्सुखं वा स्याद्द्विषतां तत्तथास्तु नः ॥ १२-१३-२॥
bāhyadravyavimuktasya śārīreṣu ca gṛdhyataḥ |
yo dharmo yatsukhaṃ vā syāddviṣatāṃ tattathāstu naḥ || 12-13-2||

MHB 12-13-3

शारीरं द्रव्यमुत्सृज्य पृथिवीमनुशासतः ।
यो धर्मो यत्सुखं वा स्यात्सुहृदां तत्तथास्तु नः ॥ १२-१३-३॥
śārīraṃ dravyamutsṛjya pṛthivīmanuśāsataḥ |
yo dharmo yatsukhaṃ vā syātsuhṛdāṃ tattathāstu naḥ || 12-13-3||

MHB 12-13-4

द्व्यक्षरस्तु भवेन्मृत्युस्त्र्यक्षरं ब्रह्म शाश्वतम् ।
ममेति च भवेन्मृत्युर्न ममेति च शाश्वतम् ॥ १२-१३-४॥
dvyakṣarastu bhavenmṛtyustryakṣaraṃ brahma śāśvatam |
mameti ca bhavenmṛtyurna mameti ca śāśvatam || 12-13-4||

MHB 12-13-5

ब्रह्ममृत्यू च तौ राजन्नात्मन्येव समाश्रितौ ।
अदृश्यमानौ भूतानि योधयेतामसंशयम् ॥ १२-१३-५॥
brahmamṛtyū ca tau rājannātmanyeva samāśritau |
adṛśyamānau bhūtāni yodhayetāmasaṃśayam || 12-13-5||

MHB 12-13-6

अविनाशोऽस्य सत्त्वस्य नियतो यदि भारत ।
भित्त्वा शरीरं भूतानां न हिंसा प्रतिपत्स्यते ॥ १२-१३-६॥
avināśo'sya sattvasya niyato yadi bhārata |
bhittvā śarīraṃ bhūtānāṃ na hiṃsā pratipatsyate || 12-13-6||

MHB 12-13-7

अथापि च सहोत्पत्तिः सत्त्वस्य प्रलयस्तथा ।
नष्टे शरीरे नष्टं स्याद्वृथा च स्यात्क्रियापथः ॥ १२-१३-७॥
athāpi ca sahotpattiḥ sattvasya pralayastathā |
naṣṭe śarīre naṣṭaṃ syādvṛthā ca syātkriyāpathaḥ || 12-13-7||

MHB 12-13-8

तस्मादेकान्तमुत्सृज्य पूर्वैः पूर्वतरैश्च यः ।
पन्था निषेवितः सद्भिः स निषेव्यो विजानता ॥ १२-१३-८॥
tasmādekāntamutsṛjya pūrvaiḥ pūrvataraiśca yaḥ |
panthā niṣevitaḥ sadbhiḥ sa niṣevyo vijānatā || 12-13-8||

MHB 12-13-9

लब्ध्वापि पृथिवीं कृत्स्नां सहस्थावरजङ्गमाम् ।
न भुङ्क्ते यो नृपः सम्यङ्निष्फलं तस्य जीवितम् ॥ १२-१३-९॥
labdhvāpi pṛthivīṃ kṛtsnāṃ sahasthāvarajaṅgamām |
na bhuṅkte yo nṛpaḥ samyaṅniṣphalaṃ tasya jīvitam || 12-13-9||

MHB 12-13-10

अथ वा वसतो राजन्वने वन्येन जीवतः ।
द्रव्येषु यस्य ममता मृत्योरास्ये स वर्तते ॥ १२-१३-१०॥
atha vā vasato rājanvane vanyena jīvataḥ |
dravyeṣu yasya mamatā mṛtyorāsye sa vartate || 12-13-10||

MHB 12-13-11

बाह्याभ्यन्तरभूतानां स्वभावं पश्य भारत ।
ये तु पश्यन्ति तद्भावं मुच्यन्ते महतो भयात् ॥ १२-१३-११॥
bāhyābhyantarabhūtānāṃ svabhāvaṃ paśya bhārata |
ye tu paśyanti tadbhāvaṃ mucyante mahato bhayāt || 12-13-11||

MHB 12-13-12

भवान्पिता भवान्माता भवान्भ्राता भवान्गुरुः ।
दुःखप्रलापानार्तस्य तस्मान्मे क्षन्तुमर्हसि ॥ १२-१३-१२॥
bhavānpitā bhavānmātā bhavānbhrātā bhavānguruḥ |
duḥkhapralāpānārtasya tasmānme kṣantumarhasi || 12-13-12||

MHB 12-13-13

तथ्यं वा यदि वातथ्यं यन्मयैतत्प्रभाषितम् ।
तद्विद्धि पृथिवीपाल भक्त्या भरतसत्तम ॥ १२-१३-१३॥
tathyaṃ vā yadi vātathyaṃ yanmayaitatprabhāṣitam |
tadviddhi pṛthivīpāla bhaktyā bharatasattama || 12-13-13||

Adhyaya: 14/353 (39)

MHB 12-14-1

वैशंपायन उवाच ।
अव्याहरति कौन्तेये धर्मराजे युधिष्ठिरे ।
भ्रातॄणां ब्रुवतां तांस्तान्विविधान्वेदनिश्चयान् ॥ १२-१४-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
avyāharati kaunteye dharmarāje yudhiṣṭhire |
bhrātṝṇāṃ bruvatāṃ tāṃstānvividhānvedaniścayān || 12-14-1||

MHB 12-14-2

महाभिजनसंपन्ना श्रीमत्यायतलोचना ।
अभ्यभाषत राजेन्द्रं द्रौपदी योषितां वरा ॥ १२-१४-२॥
mahābhijanasaṃpannā śrīmatyāyatalocanā |
abhyabhāṣata rājendraṃ draupadī yoṣitāṃ varā || 12-14-2||

MHB 12-14-3

आसीनमृषभं राज्ञां भ्रातृभिः परिवारितम् ।
सिंहशार्दूलसदृशैर्वारणैरिव यूथपम् ॥ १२-१४-३॥
āsīnamṛṣabhaṃ rājñāṃ bhrātṛbhiḥ parivāritam |
siṃhaśārdūlasadṛśairvāraṇairiva yūthapam || 12-14-3||

MHB 12-14-4

अभिमानवती नित्यं विशेषेण युधिष्ठिरे ।
लालिता सततं राज्ञा धर्मज्ञा धर्मदर्शिनी ॥ १२-१४-४॥
abhimānavatī nityaṃ viśeṣeṇa yudhiṣṭhire |
lālitā satataṃ rājñā dharmajñā dharmadarśinī || 12-14-4||

MHB 12-14-5

आमन्त्र्य विपुलश्रोणी साम्ना परमवल्गुना ।
भर्तारमभिसंप्रेक्ष्य ततो वचनमब्रवीत् ॥ १२-१४-५॥
āmantrya vipulaśroṇī sāmnā paramavalgunā |
bhartāramabhisaṃprekṣya tato vacanamabravīt || 12-14-5||

MHB 12-14-6

इमे ते भ्रातरः पार्थ शुष्यन्त स्तोकका इव ।
वावाश्यमानास्तिष्ठन्ति न चैनानभिनन्दसे ॥ १२-१४-६॥
ime te bhrātaraḥ pārtha śuṣyanta stokakā iva |
vāvāśyamānāstiṣṭhanti na cainānabhinandase || 12-14-6||

MHB 12-14-7

नन्दयैतान्महाराज मत्तानिव महाद्विपान् ।
उपपन्नेन वाक्येन सततं दुःखभागिनः ॥ १२-१४-७॥
nandayaitānmahārāja mattāniva mahādvipān |
upapannena vākyena satataṃ duḥkhabhāginaḥ || 12-14-7||

MHB 12-14-8

कथं द्वैतवने राजन्पूर्वमुक्त्वा तथा वचः ।
भ्रातॄनेतान्स्म सहिताञ्शीतवातातपार्दितान् ॥ १२-१४-८॥
kathaṃ dvaitavane rājanpūrvamuktvā tathā vacaḥ |
bhrātṝnetānsma sahitāñśītavātātapārditān || 12-14-8||

MHB 12-14-9

वयं दुर्योधनं हत्वा मृधे भोक्ष्याम मेदिनीम् ।
संपूर्णां सर्वकामानामाहवे विजयैषिणः ॥ १२-१४-९॥
vayaṃ duryodhanaṃ hatvā mṛdhe bhokṣyāma medinīm |
saṃpūrṇāṃ sarvakāmānāmāhave vijayaiṣiṇaḥ || 12-14-9||

MHB 12-14-10

विरथांश्च रथान्कृत्वा निहत्य च महागजान् ।
संस्तीर्य च रथैर्भूमिं ससादिभिररिंदमाः ॥ १२-१४-१०॥
virathāṃśca rathānkṛtvā nihatya ca mahāgajān |
saṃstīrya ca rathairbhūmiṃ sasādibhirariṃdamāḥ || 12-14-10||

MHB 12-14-11

यजतां विविधैर्यज्ञैः समृद्धैराप्तदक्षिणैः ।
वनवासकृतं दुःखं भविष्यति सुखाय नः ॥ १२-१४-११॥
yajatāṃ vividhairyajñaiḥ samṛddhairāptadakṣiṇaiḥ |
vanavāsakṛtaṃ duḥkhaṃ bhaviṣyati sukhāya naḥ || 12-14-11||

MHB 12-14-12

इत्येतानेवमुक्त्वा त्वं स्वयं धर्मभृतां वर ।
कथमद्य पुनर्वीर विनिहंसि मनांस्युत ॥ १२-१४-१२॥
ityetānevamuktvā tvaṃ svayaṃ dharmabhṛtāṃ vara |
kathamadya punarvīra vinihaṃsi manāṃsyuta || 12-14-12||

MHB 12-14-13

न क्लीबो वसुधां भुङ्क्ते न क्लीबो धनमश्नुते ।
न क्लीबस्य गृहे पुत्रा मत्स्याः पङ्क इवासते ॥ १२-१४-१३॥
na klībo vasudhāṃ bhuṅkte na klībo dhanamaśnute |
na klībasya gṛhe putrā matsyāḥ paṅka ivāsate || 12-14-13||

MHB 12-14-14

नादण्डः क्षत्रियो भाति नादण्डो भूतिमश्नुते ।
नादण्डस्य प्रजा राज्ञः सुखमेधन्ति भारत ॥ १२-१४-१४॥
nādaṇḍaḥ kṣatriyo bhāti nādaṇḍo bhūtimaśnute |
nādaṇḍasya prajā rājñaḥ sukhamedhanti bhārata || 12-14-14||

MHB 12-14-15

मित्रता सर्वभूतेषु दानमध्ययनं तपः ।
ब्राह्मणस्यैष धर्मः स्यान्न राज्ञो राजसत्तम ॥ १२-१४-१५॥
mitratā sarvabhūteṣu dānamadhyayanaṃ tapaḥ |
brāhmaṇasyaiṣa dharmaḥ syānna rājño rājasattama || 12-14-15||

MHB 12-14-16

असतां प्रतिषेधश्च सतां च परिपालनम् ।
एष राज्ञां परो धर्मः समरे चापलायनम् ॥ १२-१४-१६॥
asatāṃ pratiṣedhaśca satāṃ ca paripālanam |
eṣa rājñāṃ paro dharmaḥ samare cāpalāyanam || 12-14-16||

MHB 12-14-17

यस्मिन्क्षमा च क्रोधश्च दानादाने भयाभये ।
निग्रहानुग्रहौ चोभौ स वै धर्मविदुच्यते ॥ १२-१४-१७॥
yasminkṣamā ca krodhaśca dānādāne bhayābhaye |
nigrahānugrahau cobhau sa vai dharmaviducyate || 12-14-17||

MHB 12-14-18

न श्रुतेन न दानेन न सान्त्वेन न चेज्यया ।
त्वयेयं पृथिवी लब्धा नोत्कोचेन तथाप्युत ॥ १२-१४-१८॥
na śrutena na dānena na sāntvena na cejyayā |
tvayeyaṃ pṛthivī labdhā notkocena tathāpyuta || 12-14-18||

MHB 12-14-19

यत्तद्बलममित्राणां तथा वीरसमुद्यतम् ।
हस्त्यश्वरथसंपन्नं त्रिभिरङ्गैर्महत्तरम् ॥ १२-१४-१९॥
yattadbalamamitrāṇāṃ tathā vīrasamudyatam |
hastyaśvarathasaṃpannaṃ tribhiraṅgairmahattaram || 12-14-19||

MHB 12-14-20

रक्षितं द्रोणकर्णाभ्यामश्वत्थाम्ना कृपेण च ।
तत्त्वया निहतं वीर तस्माद्भुङ्क्ष्व वसुंधराम् ॥ १२-१४-२०॥
rakṣitaṃ droṇakarṇābhyāmaśvatthāmnā kṛpeṇa ca |
tattvayā nihataṃ vīra tasmādbhuṅkṣva vasuṃdharām || 12-14-20||

MHB 12-14-21

जम्बूद्वीपो महाराज नानाजनपदायुतः ।
त्वया पुरुषशार्दूल दण्डेन मृदितः प्रभो ॥ १२-१४-२१॥
jambūdvīpo mahārāja nānājanapadāyutaḥ |
tvayā puruṣaśārdūla daṇḍena mṛditaḥ prabho || 12-14-21||

MHB 12-14-22

जम्बूद्वीपेन सदृशः क्रौञ्चद्वीपो नराधिप ।
अपरेण महामेरोर्दण्डेन मृदितस्त्वया ॥ १२-१४-२२॥
jambūdvīpena sadṛśaḥ krauñcadvīpo narādhipa |
apareṇa mahāmerordaṇḍena mṛditastvayā || 12-14-22||

MHB 12-14-23

क्रौञ्चद्वीपेन सदृशः शाकद्वीपो नराधिप ।
पूर्वेण तु महामेरोर्दण्डेन मृदितस्त्वया ॥ १२-१४-२३॥
krauñcadvīpena sadṛśaḥ śākadvīpo narādhipa |
pūrveṇa tu mahāmerordaṇḍena mṛditastvayā || 12-14-23||

MHB 12-14-24

उत्तरेण महामेरोः शाकद्वीपेन संमितः ।
भद्राश्वः पुरुषव्याघ्र दण्डेन मृदितस्त्वया ॥ १२-१४-२४॥
uttareṇa mahāmeroḥ śākadvīpena saṃmitaḥ |
bhadrāśvaḥ puruṣavyāghra daṇḍena mṛditastvayā || 12-14-24||

MHB 12-14-25

द्वीपाश्च सान्तरद्वीपा नानाजनपदालयाः ।
विगाह्य सागरं वीर दण्डेन मृदितास्त्वया ॥ १२-१४-२५॥
dvīpāśca sāntaradvīpā nānājanapadālayāḥ |
vigāhya sāgaraṃ vīra daṇḍena mṛditāstvayā || 12-14-25||

MHB 12-14-26

एतान्यप्रतिमानि त्वं कृत्वा कर्माणि भारत ।
न प्रीयसे महाराज पूज्यमानो द्विजातिभिः ॥ १२-१४-२६॥
etānyapratimāni tvaṃ kṛtvā karmāṇi bhārata |
na prīyase mahārāja pūjyamāno dvijātibhiḥ || 12-14-26||

MHB 12-14-27

स त्वं भ्रातॄनिमान्दृष्ट्वा प्रतिनन्दस्व भारत ।
ऋषभानिव संमत्तान्गजेन्द्रानूर्जितानिव ॥ १२-१४-२७॥
sa tvaṃ bhrātṝnimāndṛṣṭvā pratinandasva bhārata |
ṛṣabhāniva saṃmattāngajendrānūrjitāniva || 12-14-27||

MHB 12-14-28

अमरप्रतिमाः सर्वे शत्रुसाहाः परंतपाः ।
एकोऽपि हि सुखायैषां क्षमः स्यादिति मे मतिः ॥ १२-१४-२८॥
amarapratimāḥ sarve śatrusāhāḥ paraṃtapāḥ |
eko'pi hi sukhāyaiṣāṃ kṣamaḥ syāditi me matiḥ || 12-14-28||

MHB 12-14-29

किं पुनः पुरुषव्याघ्राः पतयो मे नरर्षभाः ।
समस्तानीन्द्रियाणीव शरीरस्य विचेष्टने ॥ १२-१४-२९॥
kiṃ punaḥ puruṣavyāghrāḥ patayo me nararṣabhāḥ |
samastānīndriyāṇīva śarīrasya viceṣṭane || 12-14-29||

MHB 12-14-30

अनृतं माब्रवीच्छ्वश्रूः सर्वज्ञा सर्वदर्शिनी ।
युधिष्ठिरस्त्वां पाञ्चालि सुखे धास्यत्यनुत्तमे ॥ १२-१४-३०॥
anṛtaṃ mābravīcchvaśrūḥ sarvajñā sarvadarśinī |
yudhiṣṭhirastvāṃ pāñcāli sukhe dhāsyatyanuttame || 12-14-30||

MHB 12-14-31

हत्वा राजसहस्राणि बहून्याशुपराक्रमः ।
तद्व्यर्थं संप्रपश्यामि मोहात्तव जनाधिप ॥ १२-१४-३१॥
hatvā rājasahasrāṇi bahūnyāśuparākramaḥ |
tadvyarthaṃ saṃprapaśyāmi mohāttava janādhipa || 12-14-31||

MHB 12-14-32

येषामुन्मत्तको ज्येष्ठः सर्वे तस्योपचारिणः ।
तवोन्मादेन राजेन्द्र सोन्मादाः सर्वपाण्डवाः ॥ १२-१४-३२॥
yeṣāmunmattako jyeṣṭhaḥ sarve tasyopacāriṇaḥ |
tavonmādena rājendra sonmādāḥ sarvapāṇḍavāḥ || 12-14-32||

MHB 12-14-33

यदि हि स्युरनुन्मत्ता भ्रातरस्ते जनाधिप ।
बद्ध्वा त्वां नास्तिकैः सार्धं प्रशासेयुर्वसुंधराम् ॥ १२-१४-३३॥
yadi hi syuranunmattā bhrātaraste janādhipa |
baddhvā tvāṃ nāstikaiḥ sārdhaṃ praśāseyurvasuṃdharām || 12-14-33||

MHB 12-14-34

कुरुते मूढमेवं हि यः श्रेयो नाधिगच्छति ।
धूपैरञ्जनयोगैश्च नस्यकर्मभिरेव च ।
भेषजैः स चिकित्स्यः स्याद्य उन्मार्गेण गच्छति ॥ १२-१४-३४॥
kurute mūḍhamevaṃ hi yaḥ śreyo nādhigacchati |
dhūpairañjanayogaiśca nasyakarmabhireva ca |
bheṣajaiḥ sa cikitsyaḥ syādya unmārgeṇa gacchati || 12-14-34||

MHB 12-14-35

साहं सर्वाधमा लोके स्त्रीणां भरतसत्तम ।
तथा विनिकृतामित्रैर्याहमिच्छामि जीवितुम् ॥ १२-१४-३५॥
sāhaṃ sarvādhamā loke strīṇāṃ bharatasattama |
tathā vinikṛtāmitrairyāhamicchāmi jīvitum || 12-14-35||

MHB 12-14-36

एतेषां यतमानानामुत्पद्यन्ते तु संपदः ।
त्वं तु सर्वां महीं लब्ध्वा कुरुषे स्वयमापदम् ॥ १२-१४-३६॥
eteṣāṃ yatamānānāmutpadyante tu saṃpadaḥ |
tvaṃ tu sarvāṃ mahīṃ labdhvā kuruṣe svayamāpadam || 12-14-36||

MHB 12-14-37

यथास्तां संमतौ राज्ञां पृथिव्यां राजसत्तमौ ।
मान्धाता चाम्बरीषश्च तथा राजन्विराजसे ॥ १२-१४-३७॥
yathāstāṃ saṃmatau rājñāṃ pṛthivyāṃ rājasattamau |
māndhātā cāmbarīṣaśca tathā rājanvirājase || 12-14-37||

MHB 12-14-38

प्रशाधि पृथिवीं देवीं प्रजा धर्मेण पालयन् ।
सपर्वतवनद्वीपां मा राजन्विमना भव ॥ १२-१४-३८॥
praśādhi pṛthivīṃ devīṃ prajā dharmeṇa pālayan |
saparvatavanadvīpāṃ mā rājanvimanā bhava || 12-14-38||

MHB 12-14-39

यजस्व विविधैर्यज्ञैर्जुह्वन्नग्नीन्प्रयच्छ च ।
पुराणि भोगान्वासांसि द्विजातिभ्यो नृपोत्तम ॥ १२-१४-३९॥
yajasva vividhairyajñairjuhvannagnīnprayaccha ca |
purāṇi bhogānvāsāṃsi dvijātibhyo nṛpottama || 12-14-39||

Adhyaya: 15/353 (58)

MHB 12-15-1

वैशंपायन उवाच ।
याज्ञसेन्या वचः श्रुत्वा पुनरेवार्जुनोऽब्रवीत् ।
अनुमान्य महाबाहुं ज्येष्ठं भ्रातरमीश्वरम् ॥ १२-१५-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
yājñasenyā vacaḥ śrutvā punarevārjuno'bravīt |
anumānya mahābāhuṃ jyeṣṭhaṃ bhrātaramīśvaram || 12-15-1||

MHB 12-15-2

दण्डः शास्ति प्रजाः सर्वा दण्ड एवाभिरक्षति ।
दण्डः सुप्तेषु जागर्ति दण्डं धर्मं विदुर्बुधाः ॥ १२-१५-२॥
daṇḍaḥ śāsti prajāḥ sarvā daṇḍa evābhirakṣati |
daṇḍaḥ supteṣu jāgarti daṇḍaṃ dharmaṃ vidurbudhāḥ || 12-15-2||

MHB 12-15-3

धर्मं संरक्षते दण्डस्तथैवार्थं नराधिप ।
कामं संरक्षते दण्डस्त्रिवर्गो दण्ड उच्यते ॥ १२-१५-३॥
dharmaṃ saṃrakṣate daṇḍastathaivārthaṃ narādhipa |
kāmaṃ saṃrakṣate daṇḍastrivargo daṇḍa ucyate || 12-15-3||

MHB 12-15-4

दण्डेन रक्ष्यते धान्यं धनं दण्डेन रक्ष्यते ।
एतद्विद्वन्नुपादत्स्व स्वभावं पश्य लौकिकम् ॥ १२-१५-४॥
daṇḍena rakṣyate dhānyaṃ dhanaṃ daṇḍena rakṣyate |
etadvidvannupādatsva svabhāvaṃ paśya laukikam || 12-15-4||

MHB 12-15-5

राजदण्डभयादेके पापाः पापं न कुर्वते ।
यमदण्डभयादेके परलोकभयादपि ॥ १२-१५-५॥
rājadaṇḍabhayādeke pāpāḥ pāpaṃ na kurvate |
yamadaṇḍabhayādeke paralokabhayādapi || 12-15-5||

MHB 12-15-6

परस्परभयादेके पापाः पापं न कुर्वते ।
एवं सांसिद्धिके लोके सर्वं दण्डे प्रतिष्ठितम् ॥ १२-१५-६॥
parasparabhayādeke pāpāḥ pāpaṃ na kurvate |
evaṃ sāṃsiddhike loke sarvaṃ daṇḍe pratiṣṭhitam || 12-15-6||

MHB 12-15-7

दण्डस्यैव भयादेके न खादन्ति परस्परम् ।
अन्धे तमसि मज्जेयुर्यदि दण्डो न पालयेत् ॥ १२-१५-७॥
daṇḍasyaiva bhayādeke na khādanti parasparam |
andhe tamasi majjeyuryadi daṇḍo na pālayet || 12-15-7||

MHB 12-15-8

यस्माददान्तान्दमयत्यशिष्टान्दण्डयत्यपि ।
दमनाद्दण्डनाच्चैव तस्माद्दण्डं विदुर्बुधाः ॥ १२-१५-८॥
yasmādadāntāndamayatyaśiṣṭāndaṇḍayatyapi |
damanāddaṇḍanāccaiva tasmāddaṇḍaṃ vidurbudhāḥ || 12-15-8||

MHB 12-15-9

वाचि दण्डो ब्राह्मणानां क्षत्रियाणां भुजार्पणम् ।
दानदण्डः स्मृतो वैश्यो निर्दण्डः शूद्र उच्यते ॥ १२-१५-९॥
vāci daṇḍo brāhmaṇānāṃ kṣatriyāṇāṃ bhujārpaṇam |
dānadaṇḍaḥ smṛto vaiśyo nirdaṇḍaḥ śūdra ucyate || 12-15-9||

MHB 12-15-10

असंमोहाय मर्त्यानामर्थसंरक्षणाय च ।
मर्यादा स्थापिता लोके दण्डसंज्ञा विशां पते ॥ १२-१५-१०॥
asaṃmohāya martyānāmarthasaṃrakṣaṇāya ca |
maryādā sthāpitā loke daṇḍasaṃjñā viśāṃ pate || 12-15-10||

MHB 12-15-11

यत्र श्यामो लोहिताक्षो दण्डश्चरति सूनृतः ।
प्रजास्तत्र न मुह्यन्ति नेता चेत्साधु पश्यति ॥ १२-१५-११॥
yatra śyāmo lohitākṣo daṇḍaścarati sūnṛtaḥ |
prajāstatra na muhyanti netā cetsādhu paśyati || 12-15-11||

MHB 12-15-12

ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः ।
दण्डस्यैव भयादेते मनुष्या वर्त्मनि स्थिताः ॥ १२-१५-१२॥
brahmacārī gṛhasthaśca vānaprastho'tha bhikṣukaḥ |
daṇḍasyaiva bhayādete manuṣyā vartmani sthitāḥ || 12-15-12||

MHB 12-15-13

नाभीतो यजते राजन्नाभीतो दातुमिच्छति ।
नाभीतः पुरुषः कश्चित्समये स्थातुमिच्छति ॥ १२-१५-१३॥
nābhīto yajate rājannābhīto dātumicchati |
nābhītaḥ puruṣaḥ kaścitsamaye sthātumicchati || 12-15-13||

MHB 12-15-14

नाच्छित्त्वा परमर्माणि नाकृत्वा कर्म दारुणम् ।
नाहत्वा मत्स्यघातीव प्राप्नोति महतीं श्रियम् ॥ १२-१५-१४॥
nācchittvā paramarmāṇi nākṛtvā karma dāruṇam |
nāhatvā matsyaghātīva prāpnoti mahatīṃ śriyam || 12-15-14||

MHB 12-15-15

नाघ्नतः कीर्तिरस्तीह न वित्तं न पुनः प्रजाः ।
इन्द्रो वृत्रवधेनैव महेन्द्रः समपद्यत ॥ १२-१५-१५॥
nāghnataḥ kīrtirastīha na vittaṃ na punaḥ prajāḥ |
indro vṛtravadhenaiva mahendraḥ samapadyata || 12-15-15||

MHB 12-15-16

य एव देवा हन्तारस्ताँल्लोकोऽर्चयते भृशम् ।
हन्ता रुद्रस्तथा स्कन्दः शक्रोऽग्निर्वरुणो यमः ॥ १२-१५-१६॥
ya eva devā hantārastā~lloko'rcayate bhṛśam |
hantā rudrastathā skandaḥ śakro'gnirvaruṇo yamaḥ || 12-15-16||

MHB 12-15-17

हन्ता कालस्तथा वायुर्मृत्युर्वैश्रवणो रविः ।
वसवो मरुतः साध्या विश्वेदेवाश्च भारत ॥ १२-१५-१७॥
hantā kālastathā vāyurmṛtyurvaiśravaṇo raviḥ |
vasavo marutaḥ sādhyā viśvedevāśca bhārata || 12-15-17||

MHB 12-15-18

एतान्देवान्नमस्यन्ति प्रतापप्रणता जनाः ।
न ब्रह्माणं न धातारं न पूषाणं कथंचन ॥ १२-१५-१८॥
etāndevānnamasyanti pratāpapraṇatā janāḥ |
na brahmāṇaṃ na dhātāraṃ na pūṣāṇaṃ kathaṃcana || 12-15-18||

MHB 12-15-19

मध्यस्थान्सर्वभूतेषु दान्ताञ्शमपरायणान् ।
यजन्ते मानवाः केचित्प्रशान्ताः सर्वकर्मसु ॥ १२-१५-१९॥
madhyasthānsarvabhūteṣu dāntāñśamaparāyaṇān |
yajante mānavāḥ kecitpraśāntāḥ sarvakarmasu || 12-15-19||

MHB 12-15-20

न हि पश्यामि जीवन्तं लोके कंचिदहिंसया ।
सत्त्वैः सत्त्वानि जीवन्ति दुर्बलैर्बलवत्तराः ॥ १२-१५-२०॥
na hi paśyāmi jīvantaṃ loke kaṃcidahiṃsayā |
sattvaiḥ sattvāni jīvanti durbalairbalavattarāḥ || 12-15-20||

MHB 12-15-21

नकुलो मूषकानत्ति बिडालो नकुलं तथा ।
बिडालमत्ति श्वा राजञ्श्वानं व्यालमृगस्तथा ॥ १२-१५-२१॥
nakulo mūṣakānatti biḍālo nakulaṃ tathā |
biḍālamatti śvā rājañśvānaṃ vyālamṛgastathā || 12-15-21||

MHB 12-15-22

तानत्ति पुरुषः सर्वान्पश्य धर्मो यथागतः ।
प्राणस्यान्नमिदं सर्वं जङ्गमं स्थावरं च यत् ॥ १२-१५-२२॥
tānatti puruṣaḥ sarvānpaśya dharmo yathāgataḥ |
prāṇasyānnamidaṃ sarvaṃ jaṅgamaṃ sthāvaraṃ ca yat || 12-15-22||

MHB 12-15-23

विधानं देवविहितं तत्र विद्वान्न मुह्यति ।
यथा सृष्टोऽसि राजेन्द्र तथा भवितुमर्हसि ॥ १२-१५-२३॥
vidhānaṃ devavihitaṃ tatra vidvānna muhyati |
yathā sṛṣṭo'si rājendra tathā bhavitumarhasi || 12-15-23||

MHB 12-15-24

विनीतक्रोधहर्षा हि मन्दा वनमुपाश्रिताः ।
विना वधं न कुर्वन्ति तापसाः प्राणयापनम् ॥ १२-१५-२४॥
vinītakrodhaharṣā hi mandā vanamupāśritāḥ |
vinā vadhaṃ na kurvanti tāpasāḥ prāṇayāpanam || 12-15-24||

MHB 12-15-25

उदके बहवः प्राणाः पृथिव्यां च फलेषु च ।
न च कश्चिन्न तान्हन्ति किमन्यत्प्राणयापनात् ॥ १२-१५-२५॥
udake bahavaḥ prāṇāḥ pṛthivyāṃ ca phaleṣu ca |
na ca kaścinna tānhanti kimanyatprāṇayāpanāt || 12-15-25||

MHB 12-15-26

सूक्ष्मयोनीनि भूतानि तर्कगम्यानि कानिचित् ।
पक्ष्मणोऽपि निपातेन येषां स्यात्स्कन्धपर्ययः ॥ १२-१५-२६॥
sūkṣmayonīni bhūtāni tarkagamyāni kānicit |
pakṣmaṇo'pi nipātena yeṣāṃ syātskandhaparyayaḥ || 12-15-26||

MHB 12-15-27

ग्रामान्निष्क्रम्य मुनयो विगतक्रोधमत्सराः ।
वने कुटुम्बधर्माणो दृश्यन्ते परिमोहिताः ॥ १२-१५-२७॥
grāmānniṣkramya munayo vigatakrodhamatsarāḥ |
vane kuṭumbadharmāṇo dṛśyante parimohitāḥ || 12-15-27||

MHB 12-15-28

भूमिं भित्त्वौषधीश्छित्त्वा वृक्षादीनण्डजान्पशून् ।
मनुष्यास्तन्वते यज्ञांस्ते स्वर्गं प्राप्नुवन्ति च ॥ १२-१५-२८॥
bhūmiṃ bhittvauṣadhīśchittvā vṛkṣādīnaṇḍajānpaśūn |
manuṣyāstanvate yajñāṃste svargaṃ prāpnuvanti ca || 12-15-28||

MHB 12-15-29

दण्डनीत्यां प्रणीतायां सर्वे सिध्यन्त्युपक्रमाः ।
कौन्तेय सर्वभूतानां तत्र मे नास्ति संशयः ॥ १२-१५-२९॥
daṇḍanītyāṃ praṇītāyāṃ sarve sidhyantyupakramāḥ |
kaunteya sarvabhūtānāṃ tatra me nāsti saṃśayaḥ || 12-15-29||

MHB 12-15-30

दण्डश्चेन्न भवेल्लोके व्यनशिष्यन्निमाः प्रजाः ।
शूले मत्स्यानिवापक्ष्यन्दुर्बलान्बलवत्तराः ॥ १२-१५-३०॥
daṇḍaścenna bhavelloke vyanaśiṣyannimāḥ prajāḥ |
śūle matsyānivāpakṣyandurbalānbalavattarāḥ || 12-15-30||

MHB 12-15-31

सत्यं चेदं ब्रह्मणा पूर्वमुक्तं दण्डः प्रजा रक्षति साधु नीतः ।
पश्याग्नयश्च प्रतिशाम्यन्त्यभीताः संतर्जिता दण्डभयाज्ज्वलन्ति ॥ १२-१५-३१॥
satyaṃ cedaṃ brahmaṇā pūrvamuktaṃ daṇḍaḥ prajā rakṣati sādhu nītaḥ |
paśyāgnayaśca pratiśāmyantyabhītāḥ saṃtarjitā daṇḍabhayājjvalanti || 12-15-31||

MHB 12-15-32

अन्धं तम इवेदं स्यान्न प्रज्ञायेत किंचन ।
दण्डश्चेन्न भवेल्लोके विभजन्साध्वसाधुनी ॥ १२-१५-३२॥
andhaṃ tama ivedaṃ syānna prajñāyeta kiṃcana |
daṇḍaścenna bhavelloke vibhajansādhvasādhunī || 12-15-32||

MHB 12-15-33

येऽपि संभिन्नमर्यादा नास्तिका वेदनिन्दकाः ।
तेऽपि भोगाय कल्पन्ते दण्डेनोपनिपीडिताः ॥ १२-१५-३३॥
ye'pi saṃbhinnamaryādā nāstikā vedanindakāḥ |
te'pi bhogāya kalpante daṇḍenopanipīḍitāḥ || 12-15-33||

MHB 12-15-34

सर्वो दण्डजितो लोको दुर्लभो हि शुचिर्नरः ।
दण्डस्य हि भयाद्भीतो भोगायेह प्रकल्पते ॥ १२-१५-३४॥
sarvo daṇḍajito loko durlabho hi śucirnaraḥ |
daṇḍasya hi bhayādbhīto bhogāyeha prakalpate || 12-15-34||

MHB 12-15-35

चातुर्वर्ण्याप्रमोहाय सुनीतनयनाय च ।
दण्डो विधात्रा विहितो धर्मार्थावभिरक्षितुम् ॥ १२-१५-३५॥
cāturvarṇyāpramohāya sunītanayanāya ca |
daṇḍo vidhātrā vihito dharmārthāvabhirakṣitum || 12-15-35||

MHB 12-15-36

यदि दण्डान्न बिभ्येयुर्वयांसि श्वापदानि च ।
अद्युः पशून्मनुष्यांश्च यज्ञार्थानि हवींषि च ॥ १२-१५-३६॥
yadi daṇḍānna bibhyeyurvayāṃsi śvāpadāni ca |
adyuḥ paśūnmanuṣyāṃśca yajñārthāni havīṃṣi ca || 12-15-36||

MHB 12-15-37

न ब्रह्मचार्यधीयीत कल्याणी गौर्न दुह्यते ।
न कन्योद्वहनं गच्छेद्यदि दण्डो न पालयेत् ॥ १२-१५-३७॥
na brahmacāryadhīyīta kalyāṇī gaurna duhyate |
na kanyodvahanaṃ gacchedyadi daṇḍo na pālayet || 12-15-37||

MHB 12-15-38

विश्वलोपः प्रवर्तेत भिद्येरन्सर्वसेतवः ।
ममत्वं न प्रजानीयुर्यदि दण्डो न पालयेत् ॥ १२-१५-३८॥
viśvalopaḥ pravarteta bhidyeransarvasetavaḥ |
mamatvaṃ na prajānīyuryadi daṇḍo na pālayet || 12-15-38||

MHB 12-15-39

न संवत्सरसत्राणि तिष्ठेयुरकुतोभयाः ।
विधिवद्दक्षिणावन्ति यदि दण्डो न पालयेत् ॥ १२-१५-३९॥
na saṃvatsarasatrāṇi tiṣṭheyurakutobhayāḥ |
vidhivaddakṣiṇāvanti yadi daṇḍo na pālayet || 12-15-39||

MHB 12-15-40

चरेयुर्नाश्रमे धर्मं यथोक्तं विधिमाश्रिताः ।
न विद्यां प्राप्नुयात्कश्चिद्यदि दण्डो न पालयेत् ॥ १२-१५-४०॥
careyurnāśrame dharmaṃ yathoktaṃ vidhimāśritāḥ |
na vidyāṃ prāpnuyātkaścidyadi daṇḍo na pālayet || 12-15-40||

MHB 12-15-41

न चोष्ट्रा न बलीवर्दा नाश्वाश्वतरगर्दभाः ।
युक्ता वहेयुर्यानानि यदि दण्डो न पालयेत् ॥ १२-१५-४१॥
na coṣṭrā na balīvardā nāśvāśvataragardabhāḥ |
yuktā vaheyuryānāni yadi daṇḍo na pālayet || 12-15-41||

MHB 12-15-42

न प्रेष्या वचनं कुर्युर्न बालो जातु कर्हिचित् ।
तिष्ठेत्पितृमते धर्मे यदि दण्डो न पालयेत् ॥ १२-१५-४२॥
na preṣyā vacanaṃ kuryurna bālo jātu karhicit |
tiṣṭhetpitṛmate dharme yadi daṇḍo na pālayet || 12-15-42||

MHB 12-15-43

दण्डे स्थिताः प्रजाः सर्वा भयं दण्डं विदुर्बुधाः ।
दण्डे स्वर्गो मनुष्याणां लोकोऽयं च प्रतिष्ठितः ॥ १२-१५-४३॥
daṇḍe sthitāḥ prajāḥ sarvā bhayaṃ daṇḍaṃ vidurbudhāḥ |
daṇḍe svargo manuṣyāṇāṃ loko'yaṃ ca pratiṣṭhitaḥ || 12-15-43||

MHB 12-15-44

न तत्र कूटं पापं वा वञ्चना वापि दृश्यते ।
यत्र दण्डः सुविहितश्चरत्यरिविनाशनः ॥ १२-१५-४४॥
na tatra kūṭaṃ pāpaṃ vā vañcanā vāpi dṛśyate |
yatra daṇḍaḥ suvihitaścaratyarivināśanaḥ || 12-15-44||

MHB 12-15-45

हविः श्वा प्रपिबेद्धृष्टो दण्डश्चेन्नोद्यतो भवेत् ।
हरेत्काकः पुरोडाशं यदि दण्डो न पालयेत् ॥ १२-१५-४५॥
haviḥ śvā prapibeddhṛṣṭo daṇḍaścennodyato bhavet |
haretkākaḥ puroḍāśaṃ yadi daṇḍo na pālayet || 12-15-45||

MHB 12-15-46

यदिदं धर्मतो राज्यं विहितं यद्यधर्मतः ।
कार्यस्तत्र न शोको वै भुङ्क्ष्व भोगान्यजस्व च ॥ १२-१५-४६॥
yadidaṃ dharmato rājyaṃ vihitaṃ yadyadharmataḥ |
kāryastatra na śoko vai bhuṅkṣva bhogānyajasva ca || 12-15-46||

MHB 12-15-47

सुखेन धर्मं श्रीमन्तश्चरन्ति शुचिवाससः ।
संवसन्तः प्रियैर्दारैर्भुञ्जानाश्चान्नमुत्तमम् ॥ १२-१५-४७॥
sukhena dharmaṃ śrīmantaścaranti śucivāsasaḥ |
saṃvasantaḥ priyairdārairbhuñjānāścānnamuttamam || 12-15-47||

MHB 12-15-48

अर्थे सर्वे समारम्भाः समायत्ता न संशयः ।
स च दण्डे समायत्तः पश्य दण्डस्य गौरवम् ॥ १२-१५-४८॥
arthe sarve samārambhāḥ samāyattā na saṃśayaḥ |
sa ca daṇḍe samāyattaḥ paśya daṇḍasya gauravam || 12-15-48||

MHB 12-15-49

लोकयात्रार्थमेवेह धर्मप्रवचनं कृतम् ।
अहिंसा साधुहिंसेति श्रेयान्धर्मपरिग्रहः ॥ १२-१५-४९॥
lokayātrārthameveha dharmapravacanaṃ kṛtam |
ahiṃsā sādhuhiṃseti śreyāndharmaparigrahaḥ || 12-15-49||

MHB 12-15-50

नात्यन्तगुणवान्कश्चिन्न चाप्यत्यन्तनिर्गुणः ।
उभयं सर्वकार्येषु दृश्यते साध्वसाधु च ॥ १२-१५-५०॥
nātyantaguṇavānkaścinna cāpyatyantanirguṇaḥ |
ubhayaṃ sarvakāryeṣu dṛśyate sādhvasādhu ca || 12-15-50||

MHB 12-15-51

पशूनां वृषणं छित्त्वा ततो भिन्दन्ति नस्तकान् ।
कृषन्ति बहवो भारान्बध्नन्ति दमयन्ति च ॥ १२-१५-५१॥
paśūnāṃ vṛṣaṇaṃ chittvā tato bhindanti nastakān |
kṛṣanti bahavo bhārānbadhnanti damayanti ca || 12-15-51||

MHB 12-15-52

एवं पर्याकुले लोके विपथे जर्जरीकृते ।
तैस्तैर्न्यायैर्महाराज पुराणं धर्ममाचर ॥ १२-१५-५२॥
evaṃ paryākule loke vipathe jarjarīkṛte |
taistairnyāyairmahārāja purāṇaṃ dharmamācara || 12-15-52||

MHB 12-15-53

यज देहि प्रजा रक्ष धर्मं समनुपालय ।
अमित्राञ्जहि कौन्तेय मित्राणि परिपालय ॥ १२-१५-५३॥
yaja dehi prajā rakṣa dharmaṃ samanupālaya |
amitrāñjahi kaunteya mitrāṇi paripālaya || 12-15-53||

MHB 12-15-54

मा च ते निघ्नतः शत्रून्मन्युर्भवतु भारत ।
न तत्र किल्बिषं किंचित्कर्तुर्भवति भारत ॥ १२-१५-५४॥
mā ca te nighnataḥ śatrūnmanyurbhavatu bhārata |
na tatra kilbiṣaṃ kiṃcitkarturbhavati bhārata || 12-15-54||

MHB 12-15-55

आततायी हि यो हन्यादाततायिनमागतम् ।
न तेन भ्रूणहा स स्यान्मन्युस्तं मन्युमृच्छति ॥ १२-१५-५५॥
ātatāyī hi yo hanyādātatāyinamāgatam |
na tena bhrūṇahā sa syānmanyustaṃ manyumṛcchati || 12-15-55||

MHB 12-15-56

अवध्यः सर्वभूतानामन्तरात्मा न संशयः ।
अवध्ये चात्मनि कथं वध्यो भवति केनचित् ॥ १२-१५-५६॥
avadhyaḥ sarvabhūtānāmantarātmā na saṃśayaḥ |
avadhye cātmani kathaṃ vadhyo bhavati kenacit || 12-15-56||

MHB 12-15-57

यथा हि पुरुषः शालां पुनः संप्रविशेन्नवाम् ।
एवं जीवः शरीराणि तानि तानि प्रपद्यते ॥ १२-१५-५७॥
yathā hi puruṣaḥ śālāṃ punaḥ saṃpraviśennavām |
evaṃ jīvaḥ śarīrāṇi tāni tāni prapadyate || 12-15-57||

MHB 12-15-58

देहान्पुराणानुत्सृज्य नवान्संप्रतिपद्यते ।
एवं मृत्युमुखं प्राहुर्ये जनास्तत्त्वदर्शिनः ॥ १२-१५-५८॥
dehānpurāṇānutsṛjya navānsaṃpratipadyate |
evaṃ mṛtyumukhaṃ prāhurye janāstattvadarśinaḥ || 12-15-58||

Adhyaya: 16/353 (26)

MHB 12-16-1

वैशंपायन उवाच ।
अर्जुनस्य वचः श्रुत्वा भीमसेनोऽत्यमर्षणः ।
धैर्यमास्थाय तेजस्वी ज्येष्ठं भ्रातरमब्रवीत् ॥ १२-१६-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
arjunasya vacaḥ śrutvā bhīmaseno'tyamarṣaṇaḥ |
dhairyamāsthāya tejasvī jyeṣṭhaṃ bhrātaramabravīt || 12-16-1||

MHB 12-16-2

राजन्विदितधर्मोऽसि न तेऽस्त्यविदितं भुवि ।
उपशिक्षाम ते वृत्तं सदैव न च शक्नुमः ॥ १२-१६-२॥
rājanviditadharmo'si na te'styaviditaṃ bhuvi |
upaśikṣāma te vṛttaṃ sadaiva na ca śaknumaḥ || 12-16-2||

MHB 12-16-3

न वक्ष्यामि न वक्ष्यामीत्येवं मे मनसि स्थितम् ।
अतिदुःखात्तु वक्ष्यामि तन्निबोध जनाधिप ॥ १२-१६-३॥
na vakṣyāmi na vakṣyāmītyevaṃ me manasi sthitam |
atiduḥkhāttu vakṣyāmi tannibodha janādhipa || 12-16-3||

MHB 12-16-4

भवतस्तु प्रमोहेन सर्वं संशयितं कृतम् ।
विक्लवत्वं च नः प्राप्तमबलत्वं तथैव च ॥ १२-१६-४॥
bhavatastu pramohena sarvaṃ saṃśayitaṃ kṛtam |
viklavatvaṃ ca naḥ prāptamabalatvaṃ tathaiva ca || 12-16-4||

MHB 12-16-5

कथं हि राजा लोकस्य सर्वशास्त्रविशारदः ।
मोहमापद्यते दैन्याद्यथा कुपुरुषस्तथा ॥ १२-१६-५॥
kathaṃ hi rājā lokasya sarvaśāstraviśāradaḥ |
mohamāpadyate dainyādyathā kupuruṣastathā || 12-16-5||

MHB 12-16-6

आगतिश्च गतिश्चैव लोकस्य विदिता तव ।
आयत्यां च तदात्वे च न तेऽस्त्यविदितं प्रभो ॥ १२-१६-६॥
āgatiśca gatiścaiva lokasya viditā tava |
āyatyāṃ ca tadātve ca na te'styaviditaṃ prabho || 12-16-6||

MHB 12-16-7

एवं गते महाराज राज्यं प्रति जनाधिप ।
हेतुमत्र प्रवक्ष्यामि तदिहैकमनाः शृणु ॥ १२-१६-७॥
evaṃ gate mahārāja rājyaṃ prati janādhipa |
hetumatra pravakṣyāmi tadihaikamanāḥ śṛṇu || 12-16-7||

MHB 12-16-8

द्विविधो जायते व्याधिः शारीरो मानसस्तथा ।
परस्परं तयोर्जन्म निर्द्वंद्वं नोपलभ्यते ॥ १२-१६-८॥
dvividho jāyate vyādhiḥ śārīro mānasastathā |
parasparaṃ tayorjanma nirdvaṃdvaṃ nopalabhyate || 12-16-8||

MHB 12-16-9

शारीराज्जायते व्याधिर्मानसो नात्र संशयः ।
मानसाज्जायते व्याधिः शारीर इति निश्चयः ॥ १२-१६-९॥
śārīrājjāyate vyādhirmānaso nātra saṃśayaḥ |
mānasājjāyate vyādhiḥ śārīra iti niścayaḥ || 12-16-9||

MHB 12-16-10

शारीरमानसे दुःखे योऽतीते अनुशोचति ।
दुःखेन लभते दुःखं द्वावनर्थौ प्रपद्यते ॥ १२-१६-१०॥
śārīramānase duḥkhe yo'tīte anuśocati |
duḥkhena labhate duḥkhaṃ dvāvanarthau prapadyate || 12-16-10||

MHB 12-16-11

शीतोष्णे चैव वायुश्च त्रयः शारीरजा गुणाः ।
तेषां गुणानां साम्यं च तदाहुः स्वस्थलक्षणम् ॥ १२-१६-११॥
śītoṣṇe caiva vāyuśca trayaḥ śārīrajā guṇāḥ |
teṣāṃ guṇānāṃ sāmyaṃ ca tadāhuḥ svasthalakṣaṇam || 12-16-11||

MHB 12-16-12

तेषामन्यतमोत्सेके विधानमुपदिष्यते ।
उष्णेन बाध्यते शीतं शीतेनोष्णं प्रबाध्यते ॥ १२-१६-१२॥
teṣāmanyatamotseke vidhānamupadiṣyate |
uṣṇena bādhyate śītaṃ śītenoṣṇaṃ prabādhyate || 12-16-12||

MHB 12-16-13

सत्त्वं रजस्तमश्चैव मानसाः स्युस्त्रयो गुणाः ।
हर्षेण बाध्यते शोको हर्षः शोकेन बाध्यते ॥ १२-१६-१३॥
sattvaṃ rajastamaścaiva mānasāḥ syustrayo guṇāḥ |
harṣeṇa bādhyate śoko harṣaḥ śokena bādhyate || 12-16-13||

MHB 12-16-14

कश्चित्सुखे वर्तमानो दुःखस्य स्मर्तुमिच्छति ।
कश्चिद्दुःखे वर्तमानः सुखस्य स्मर्तुमिच्छति ॥ १२-१६-१४॥
kaścitsukhe vartamāno duḥkhasya smartumicchati |
kaścidduḥkhe vartamānaḥ sukhasya smartumicchati || 12-16-14||

MHB 12-16-15

स त्वं न दुःखी दुःखस्य न सुखी च सुखस्य च ।
न दुःखी सुखजातस्य न सुखी दुःखजस्य वा ॥ १२-१६-१५॥
sa tvaṃ na duḥkhī duḥkhasya na sukhī ca sukhasya ca |
na duḥkhī sukhajātasya na sukhī duḥkhajasya vā || 12-16-15||

MHB 12-16-16

स्मर्तुमर्हसि कौरव्य दिष्टं तु बलवत्तरम् ।
अथ वा ते स्वभावोऽयं येन पार्थिव कृष्यसे ॥ १२-१६-१६॥
smartumarhasi kauravya diṣṭaṃ tu balavattaram |
atha vā te svabhāvo'yaṃ yena pārthiva kṛṣyase || 12-16-16||

MHB 12-16-17

दृष्ट्वा सभागतां कृष्णामेकवस्त्रां रजस्वलाम् ।
मिषतां पाण्डुपुत्राणां न तस्य स्मर्तुमर्हसि ॥ १२-१६-१७॥
dṛṣṭvā sabhāgatāṃ kṛṣṇāmekavastrāṃ rajasvalām |
miṣatāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ na tasya smartumarhasi || 12-16-17||

MHB 12-16-18

प्रव्राजनं च नगरादजिनैश्च निवासनम् ।
महारण्यनिवासश्च न तस्य स्मर्तुमर्हसि ॥ १२-१६-१८॥
pravrājanaṃ ca nagarādajinaiśca nivāsanam |
mahāraṇyanivāsaśca na tasya smartumarhasi || 12-16-18||

MHB 12-16-19

जटासुरात्परिक्लेशं चित्रसेनेन चाहवम् ।
सैन्धवाच्च परिक्लेशं कथं विस्मृतवानसि ।
पुनरज्ञातचर्यायां कीचकेन पदा वधम् ॥ १२-१६-१९॥
jaṭāsurātparikleśaṃ citrasenena cāhavam |
saindhavācca parikleśaṃ kathaṃ vismṛtavānasi |
punarajñātacaryāyāṃ kīcakena padā vadham || 12-16-19||

MHB 12-16-20

यच्च ते द्रोणभीष्माभ्यां युद्धमासीदरिंदम ।
मनसैकेन ते युद्धमिदं घोरमुपस्थितम् ॥ १२-१६-२०॥
yacca te droṇabhīṣmābhyāṃ yuddhamāsīdariṃdama |
manasaikena te yuddhamidaṃ ghoramupasthitam || 12-16-20||

MHB 12-16-21

यत्र नास्ति शरैः कार्यं न मित्रैर्न च बन्धुभिः ।
आत्मनैकेन योद्धव्यं तत्ते युद्धमुपस्थितम् ॥ १२-१६-२१॥
yatra nāsti śaraiḥ kāryaṃ na mitrairna ca bandhubhiḥ |
ātmanaikena yoddhavyaṃ tatte yuddhamupasthitam || 12-16-21||

MHB 12-16-22

तस्मिन्ननिर्जिते युद्धे प्राणान्यदि ह मोक्ष्यसे ।
अन्यं देहं समास्थाय पुनस्तेनैव योत्स्यसे ॥ १२-१६-२२॥
tasminnanirjite yuddhe prāṇānyadi ha mokṣyase |
anyaṃ dehaṃ samāsthāya punastenaiva yotsyase || 12-16-22||

MHB 12-16-23

तस्मादद्यैव गन्तव्यं युद्धस्य भरतर्षभ ।
एतज्जित्वा महाराज कृतकृत्यो भविष्यसि ॥ १२-१६-२३॥
tasmādadyaiva gantavyaṃ yuddhasya bharatarṣabha |
etajjitvā mahārāja kṛtakṛtyo bhaviṣyasi || 12-16-23||

MHB 12-16-24

एतां बुद्धिं विनिश्चित्य भूतानामागतिं गतिम् ।
पितृपैतामहे वृत्ते शाधि राज्यं यथोचितम् ॥ १२-१६-२४॥
etāṃ buddhiṃ viniścitya bhūtānāmāgatiṃ gatim |
pitṛpaitāmahe vṛtte śādhi rājyaṃ yathocitam || 12-16-24||

MHB 12-16-25

दिष्ट्या दुर्योधनः पापो निहतः सानुगो युधि ।
द्रौपद्याः केशपक्षस्य दिष्ट्या त्वं पदवीं गतः ॥ १२-१६-२५॥
diṣṭyā duryodhanaḥ pāpo nihataḥ sānugo yudhi |
draupadyāḥ keśapakṣasya diṣṭyā tvaṃ padavīṃ gataḥ || 12-16-25||

MHB 12-16-26

यजस्व वाजिमेधेन विधिवद्दक्षिणावता ।
वयं ते किंकराः पार्थ वासुदेवश्च वीर्यवान् ॥ १२-१६-२६॥
yajasva vājimedhena vidhivaddakṣiṇāvatā |
vayaṃ te kiṃkarāḥ pārtha vāsudevaśca vīryavān || 12-16-26||

Adhyaya: 17/353 (23)

MHB 12-17-1

युधिष्ठिर उवाच ।
असंतोषः प्रमादश्च मदो रागोऽप्रशान्तता ।
बलं मोहोऽभिमानश्च उद्वेगश्चापि सर्वशः ॥ १२-१७-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
asaṃtoṣaḥ pramādaśca mado rāgo'praśāntatā |
balaṃ moho'bhimānaśca udvegaścāpi sarvaśaḥ || 12-17-1||

MHB 12-17-2

एभिः पाप्मभिराविष्टो राज्यं त्वमभिकाङ्क्षसि ।
निरामिषो विनिर्मुक्तः प्रशान्तः सुसुखी भव ॥ १२-१७-२॥
ebhiḥ pāpmabhirāviṣṭo rājyaṃ tvamabhikāṅkṣasi |
nirāmiṣo vinirmuktaḥ praśāntaḥ susukhī bhava || 12-17-2||

MHB 12-17-3

य इमामखिलां भूमिं शिष्यादेको महीपतिः ।
तस्याप्युदरमेवैकं किमिदं त्वं प्रशंससि ॥ १२-१७-३॥
ya imāmakhilāṃ bhūmiṃ śiṣyādeko mahīpatiḥ |
tasyāpyudaramevaikaṃ kimidaṃ tvaṃ praśaṃsasi || 12-17-3||

MHB 12-17-4

नाह्ना पूरयितुं शक्या न मासेन नरर्षभ ।
अपूर्यां पूरयन्निच्छामायुषापि न शक्नुयात् ॥ १२-१७-४॥
nāhnā pūrayituṃ śakyā na māsena nararṣabha |
apūryāṃ pūrayannicchāmāyuṣāpi na śaknuyāt || 12-17-4||

MHB 12-17-5

यथेद्धः प्रज्वलत्यग्निरसमिद्धः प्रशाम्यति ।
अल्पाहारतया त्वग्निं शमयौदर्यमुत्थितम् ।
जयोदरं पृथिव्या ते श्रेयो निर्जितया जितम् ॥ १२-१७-५॥
yatheddhaḥ prajvalatyagnirasamiddhaḥ praśāmyati |
alpāhāratayā tvagniṃ śamayaudaryamutthitam |
jayodaraṃ pṛthivyā te śreyo nirjitayā jitam || 12-17-5||

MHB 12-17-6

मानुषान्कामभोगांस्त्वमैश्वर्यं च प्रशंससि ।
अभोगिनोऽबलाश्चैव यान्ति स्थानमनुत्तमम् ॥ १२-१७-६॥
mānuṣānkāmabhogāṃstvamaiśvaryaṃ ca praśaṃsasi |
abhogino'balāścaiva yānti sthānamanuttamam || 12-17-6||

MHB 12-17-7

योगक्षेमौ च राष्ट्रस्य धर्माधर्मौ त्वयि स्थितौ ।
मुच्यस्व महतो भारात्त्यागमेवाभिसंश्रय ॥ १२-१७-७॥
yogakṣemau ca rāṣṭrasya dharmādharmau tvayi sthitau |
mucyasva mahato bhārāttyāgamevābhisaṃśraya || 12-17-7||

MHB 12-17-8

एकोदरकृते व्याघ्रः करोति विघसं बहु ।
तमन्येऽप्युपजीवन्ति मन्दवेगंचरा मृगाः ॥ १२-१७-८॥
ekodarakṛte vyāghraḥ karoti vighasaṃ bahu |
tamanye'pyupajīvanti mandavegaṃcarā mṛgāḥ || 12-17-8||

MHB 12-17-9

विषयान्प्रतिसंहृत्य संन्यासं कुरुते यतिः ।
न च तुष्यन्ति राजानः पश्य बुद्ध्यन्तरं यथा ॥ १२-१७-९॥
viṣayānpratisaṃhṛtya saṃnyāsaṃ kurute yatiḥ |
na ca tuṣyanti rājānaḥ paśya buddhyantaraṃ yathā || 12-17-9||

MHB 12-17-10

पत्राहारैरश्मकुट्टैर्दन्तोलूखलिकैस्तथा ।
अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च तैरयं नरको जितः ॥ १२-१७-१०॥
patrāhārairaśmakuṭṭairdantolūkhalikaistathā |
abbhakṣairvāyubhakṣaiśca tairayaṃ narako jitaḥ || 12-17-10||

MHB 12-17-11

यश्चेमां वसुधां कृत्स्नां प्रशासेदखिलां नृपः ।
तुल्याश्मकाञ्चनो यश्च स कृतार्थो न पार्थिवः ॥ १२-१७-११॥
yaścemāṃ vasudhāṃ kṛtsnāṃ praśāsedakhilāṃ nṛpaḥ |
tulyāśmakāñcano yaśca sa kṛtārtho na pārthivaḥ || 12-17-11||

MHB 12-17-12

संकल्पेषु निरारम्भो निराशो निर्ममो भव ।
विशोकं स्थानमातिष्ठ इह चामुत्र चाव्ययम् ॥ १२-१७-१२॥
saṃkalpeṣu nirārambho nirāśo nirmamo bhava |
viśokaṃ sthānamātiṣṭha iha cāmutra cāvyayam || 12-17-12||

MHB 12-17-13

निरामिषा न शोचन्ति शोचसि त्वं किमामिषम् ।
परित्यज्यामिषं सर्वं मृषावादात्प्रमोक्ष्यसे ॥ १२-१७-१३॥
nirāmiṣā na śocanti śocasi tvaṃ kimāmiṣam |
parityajyāmiṣaṃ sarvaṃ mṛṣāvādātpramokṣyase || 12-17-13||

MHB 12-17-14

पन्थानौ पितृयानश्च देवयानश्च विश्रुतौ ।
ईजानाः पितृयानेन देवयानेन मोक्षिणः ॥ १२-१७-१४॥
panthānau pitṛyānaśca devayānaśca viśrutau |
ījānāḥ pitṛyānena devayānena mokṣiṇaḥ || 12-17-14||

MHB 12-17-15

तपसा ब्रह्मचर्येण स्वाध्यायेन च पाविताः ।
विमुच्य देहान्वै भान्ति मृत्योरविषयं गताः ॥ १२-१७-१५॥
tapasā brahmacaryeṇa svādhyāyena ca pāvitāḥ |
vimucya dehānvai bhānti mṛtyoraviṣayaṃ gatāḥ || 12-17-15||

MHB 12-17-16

आमिषं बन्धनं लोके कर्मेहोक्तं तथामिषम् ।
ताभ्यां विमुक्तः पाशाभ्यां पदमाप्नोति तत्परम् ॥ १२-१७-१६॥
āmiṣaṃ bandhanaṃ loke karmehoktaṃ tathāmiṣam |
tābhyāṃ vimuktaḥ pāśābhyāṃ padamāpnoti tatparam || 12-17-16||

MHB 12-17-17

अपि गाथामिमां गीतां जनकेन वदन्त्युत ।
निर्द्वंद्वेन विमुक्तेन मोक्षं समनुपश्यता ॥ १२-१७-१७॥
api gāthāmimāṃ gītāṃ janakena vadantyuta |
nirdvaṃdvena vimuktena mokṣaṃ samanupaśyatā || 12-17-17||

MHB 12-17-18

अनन्तं बत मे वित्तं यस्य मे नास्ति किंचन ।
मिथिलायां प्रदीप्तायां न मे दह्यति किंचन ॥ १२-१७-१८॥
anantaṃ bata me vittaṃ yasya me nāsti kiṃcana |
mithilāyāṃ pradīptāyāṃ na me dahyati kiṃcana || 12-17-18||

MHB 12-17-19

प्रज्ञाप्रासादमारुह्य नशोच्याञ्शोचतो जनान् ।
जगतीस्थानिवाद्रिस्थो मन्दबुद्धीनवेक्षते ॥ १२-१७-१९॥
prajñāprāsādamāruhya naśocyāñśocato janān |
jagatīsthānivādristho mandabuddhīnavekṣate || 12-17-19||

MHB 12-17-20

दृश्यं पश्यति यः पश्यन्स चक्षुष्मान्स बुद्धिमान् ।
अज्ञातानां च विज्ञानात्संबोधाद्बुद्धिरुच्यते ॥ १२-१७-२०॥
dṛśyaṃ paśyati yaḥ paśyansa cakṣuṣmānsa buddhimān |
ajñātānāṃ ca vijñānātsaṃbodhādbuddhirucyate || 12-17-20||

MHB 12-17-21

यस्तु वाचं विजानाति बहुमानमियात्स वै ।
ब्रह्मभावप्रसूतानां वैद्यानां भावितात्मनाम् ॥ १२-१७-२१॥
yastu vācaṃ vijānāti bahumānamiyātsa vai |
brahmabhāvaprasūtānāṃ vaidyānāṃ bhāvitātmanām || 12-17-21||

MHB 12-17-22

यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति ।
तत एव च विस्तारं ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ १२-१७-२२॥
yadā bhūtapṛthagbhāvamekasthamanupaśyati |
tata eva ca vistāraṃ brahma saṃpadyate tadā || 12-17-22||

MHB 12-17-23

ते जनास्तां गतिं यान्ति नाविद्वांसोऽल्पचेतसः ।
नाबुद्धयो नातपसः सर्वं बुद्धौ प्रतिष्ठितम् ॥ १२-१७-२३॥
te janāstāṃ gatiṃ yānti nāvidvāṃso'lpacetasaḥ |
nābuddhayo nātapasaḥ sarvaṃ buddhau pratiṣṭhitam || 12-17-23||

Adhyaya: 18/353 (38)

MHB 12-18-1

वैशंपायन उवाच ।
तूष्णींभूतं तु राजानं पुनरेवार्जुनोऽब्रवीत् ।
संतप्तः शोकदुःखाभ्यां राज्ञो वाक्शल्यपीडितः ॥ १२-१८-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tūṣṇīṃbhūtaṃ tu rājānaṃ punarevārjuno'bravīt |
saṃtaptaḥ śokaduḥkhābhyāṃ rājño vākśalyapīḍitaḥ || 12-18-1||

MHB 12-18-2

कथयन्ति पुरावृत्तमितिहासमिमं जनाः ।
विदेहराज्ञः संवादं भार्यया सह भारत ॥ १२-१८-२॥
kathayanti purāvṛttamitihāsamimaṃ janāḥ |
videharājñaḥ saṃvādaṃ bhāryayā saha bhārata || 12-18-2||

MHB 12-18-3

उत्सृज्य राज्यं भैक्षार्थं कृतबुद्धिं जनेश्वरम् ।
विदेहराजं महिषी दुःखिता प्रत्यभाषत ॥ १२-१८-३॥
utsṛjya rājyaṃ bhaikṣārthaṃ kṛtabuddhiṃ janeśvaram |
videharājaṃ mahiṣī duḥkhitā pratyabhāṣata || 12-18-3||

MHB 12-18-4

धनान्यपत्यं मित्राणि रत्नानि विविधानि च ।
पन्थानं पावनं हित्वा जनको मौण्ड्यमास्थितः ॥ १२-१८-४॥
dhanānyapatyaṃ mitrāṇi ratnāni vividhāni ca |
panthānaṃ pāvanaṃ hitvā janako mauṇḍyamāsthitaḥ || 12-18-4||

MHB 12-18-5

तं ददर्श प्रिया भार्या भैक्ष्यवृत्तिमकिंचनम् ।
धानामुष्टिमुपासीनं निरीहं गतमत्सरम् ॥ १२-१८-५॥
taṃ dadarśa priyā bhāryā bhaikṣyavṛttimakiṃcanam |
dhānāmuṣṭimupāsīnaṃ nirīhaṃ gatamatsaram || 12-18-5||

MHB 12-18-6

तमुवाच समागम्य भर्तारमकुतोभयम् ।
क्रुद्धा मनस्विनी भार्या विविक्ते हेतुमद्वचः ॥ १२-१८-६॥
tamuvāca samāgamya bhartāramakutobhayam |
kruddhā manasvinī bhāryā vivikte hetumadvacaḥ || 12-18-6||

MHB 12-18-7

कथमुत्सृज्य राज्यं स्वं धनधान्यसमाचितम् ।
कापालीं वृत्तिमास्थाय धानामुष्टिर्वनेऽचरः ॥ १२-१८-७॥
kathamutsṛjya rājyaṃ svaṃ dhanadhānyasamācitam |
kāpālīṃ vṛttimāsthāya dhānāmuṣṭirvane'caraḥ || 12-18-7||

MHB 12-18-8

प्रतिज्ञा तेऽन्यथा राजन्विचेष्टा चान्यथा तव ।
यद्राज्यं महदुत्सृज्य स्वल्पे तुष्यसि पार्थिव ॥ १२-१८-८॥
pratijñā te'nyathā rājanviceṣṭā cānyathā tava |
yadrājyaṃ mahadutsṛjya svalpe tuṣyasi pārthiva || 12-18-8||

MHB 12-18-9

नैतेनातिथयो राजन्देवर्षिपितरस्तथा ।
शक्यमद्य त्वया भर्तुं मोघस्तेऽयं परिश्रमः ॥ १२-१८-९॥
naitenātithayo rājandevarṣipitarastathā |
śakyamadya tvayā bhartuṃ moghaste'yaṃ pariśramaḥ || 12-18-9||

MHB 12-18-10

देवतातिथिभिश्चैव पितृभिश्चैव पार्थिव ।
सर्वैरेतैः परित्यक्तः परिव्रजसि निष्क्रियः ॥ १२-१८-१०॥
devatātithibhiścaiva pitṛbhiścaiva pārthiva |
sarvairetaiḥ parityaktaḥ parivrajasi niṣkriyaḥ || 12-18-10||

MHB 12-18-11

यस्त्वं त्रैविद्यवृद्धानां ब्राह्मणानां सहस्रशः ।
भर्ता भूत्वा च लोकस्य सोऽद्यान्यैर्भृतिमिच्छसि ॥ १२-१८-११॥
yastvaṃ traividyavṛddhānāṃ brāhmaṇānāṃ sahasraśaḥ |
bhartā bhūtvā ca lokasya so'dyānyairbhṛtimicchasi || 12-18-11||

MHB 12-18-12

श्रियं हित्वा प्रदीप्तां त्वं श्ववत्संप्रति वीक्ष्यसे ।
अपुत्रा जननी तेऽद्य कौसल्या चापतिस्त्वया ॥ १२-१८-१२॥
śriyaṃ hitvā pradīptāṃ tvaṃ śvavatsaṃprati vīkṣyase |
aputrā jananī te'dya kausalyā cāpatistvayā || 12-18-12||

MHB 12-18-13

अशीतिर्धर्मकामास्त्वां क्षत्रियाः पर्युपासते ।
त्वदाशामभिकाङ्क्षन्त्यः कृपणाः फलहेतुकाः ॥ १२-१८-१३॥
aśītirdharmakāmāstvāṃ kṣatriyāḥ paryupāsate |
tvadāśāmabhikāṅkṣantyaḥ kṛpaṇāḥ phalahetukāḥ || 12-18-13||

MHB 12-18-14

ताश्च त्वं विफलाः कुर्वन्काँल्लोकान्नु गमिष्यसि ।
राजन्संशयिते मोक्षे परतन्त्रेषु देहिषु ॥ १२-१८-१४॥
tāśca tvaṃ viphalāḥ kurvankā~llokānnu gamiṣyasi |
rājansaṃśayite mokṣe paratantreṣu dehiṣu || 12-18-14||

MHB 12-18-15

नैव तेऽस्ति परो लोको नापरः पापकर्मणः ।
धर्म्यान्दारान्परित्यज्य यस्त्वमिच्छसि जीवितुम् ॥ १२-१८-१५॥
naiva te'sti paro loko nāparaḥ pāpakarmaṇaḥ |
dharmyāndārānparityajya yastvamicchasi jīvitum || 12-18-15||

MHB 12-18-16

स्रजो गन्धानलंकारान्वासांसि विविधानि च ।
किमर्थमभिसंत्यज्य परिव्रजसि निष्क्रियः ॥ १२-१८-१६॥
srajo gandhānalaṃkārānvāsāṃsi vividhāni ca |
kimarthamabhisaṃtyajya parivrajasi niṣkriyaḥ || 12-18-16||

MHB 12-18-17

निपानं सर्वभूतानां भूत्वा त्वं पावनं महत् ।
आढ्यो वनस्पतिर्भूत्वा सोऽद्यान्यान्पर्युपाससे ॥ १२-१८-१७॥
nipānaṃ sarvabhūtānāṃ bhūtvā tvaṃ pāvanaṃ mahat |
āḍhyo vanaspatirbhūtvā so'dyānyānparyupāsase || 12-18-17||

MHB 12-18-18

खादन्ति हस्तिनं न्यासे क्रव्यादा बहवोऽप्युत ।
बहवः कृमयश्चैव किं पुनस्त्वामनर्थकम् ॥ १२-१८-१८॥
khādanti hastinaṃ nyāse kravyādā bahavo'pyuta |
bahavaḥ kṛmayaścaiva kiṃ punastvāmanarthakam || 12-18-18||

MHB 12-18-19

य इमां कुण्डिकां भिन्द्यात्त्रिविष्टब्धं च ते हरेत् ।
वासश्चापहरेत्तस्मिन्कथं ते मानसं भवेत् ॥ १२-१८-१९॥
ya imāṃ kuṇḍikāṃ bhindyāttriviṣṭabdhaṃ ca te haret |
vāsaścāpaharettasminkathaṃ te mānasaṃ bhavet || 12-18-19||

MHB 12-18-20

यस्त्वयं सर्वमुत्सृज्य धानामुष्टिपरिग्रहः ।
यदानेन समं सर्वं किमिदं मम दीयते ।
धानामुष्टिरिहार्थश्चेत्प्रतिज्ञा ते विनश्यति ॥ १२-१८-२०॥
yastvayaṃ sarvamutsṛjya dhānāmuṣṭiparigrahaḥ |
yadānena samaṃ sarvaṃ kimidaṃ mama dīyate |
dhānāmuṣṭirihārthaścetpratijñā te vinaśyati || 12-18-20||

MHB 12-18-21

का वाहं तव को मे त्वं कोऽद्य ते मय्यनुग्रहः ।
प्रशाधि पृथिवीं राजन्यत्र तेऽनुग्रहो भवेत् ।
प्रासादं शयनं यानं वासांस्याभरणानि च ॥ १२-१८-२१॥
kā vāhaṃ tava ko me tvaṃ ko'dya te mayyanugrahaḥ |
praśādhi pṛthivīṃ rājanyatra te'nugraho bhavet |
prāsādaṃ śayanaṃ yānaṃ vāsāṃsyābharaṇāni ca || 12-18-21||

MHB 12-18-22

श्रिया निराशैरधनैस्त्यक्तमित्रैरकिंचनैः ।
सौखिकैः संभृतानर्थान्यः संत्यजसि किं नु तत् ॥ १२-१८-२२॥
śriyā nirāśairadhanaistyaktamitrairakiṃcanaiḥ |
saukhikaiḥ saṃbhṛtānarthānyaḥ saṃtyajasi kiṃ nu tat || 12-18-22||

MHB 12-18-23

योऽत्यन्तं प्रतिगृह्णीयाद्यश्च दद्यात्सदैव हि ।
तयोस्त्वमन्तरं विद्धि श्रेयांस्ताभ्यां क उच्यते ॥ १२-१८-२३॥
yo'tyantaṃ pratigṛhṇīyādyaśca dadyātsadaiva hi |
tayostvamantaraṃ viddhi śreyāṃstābhyāṃ ka ucyate || 12-18-23||

MHB 12-18-24

सदैव याचमानेषु सत्सु दम्भविवर्जिषु ।
एतेषु दक्षिणा दत्ता दावाग्नाविव दुर्हुतम् ॥ १२-१८-२४॥
sadaiva yācamāneṣu satsu dambhavivarjiṣu |
eteṣu dakṣiṇā dattā dāvāgnāviva durhutam || 12-18-24||

MHB 12-18-25

जातवेदा यथा राजन्नादग्ध्वैवोपशाम्यति ।
सदैव याचमानो वै तथा शाम्यति न द्विजः ॥ १२-१८-२५॥
jātavedā yathā rājannādagdhvaivopaśāmyati |
sadaiva yācamāno vai tathā śāmyati na dvijaḥ || 12-18-25||

MHB 12-18-26

सतां च वेदा अन्नं च लोकेऽस्मिन्प्रकृतिर्ध्रुवा ।
न चेद्दाता भवेद्दाता कुतः स्युर्मोक्षकाङ्क्षिणः ॥ १२-१८-२६॥
satāṃ ca vedā annaṃ ca loke'sminprakṛtirdhruvā |
na ceddātā bhaveddātā kutaḥ syurmokṣakāṅkṣiṇaḥ || 12-18-26||

MHB 12-18-27

अन्नाद्गृहस्था लोकेऽस्मिन्भिक्षवस्तत एव च ।
अन्नात्प्राणः प्रभवति अन्नदः प्राणदो भवेत् ॥ १२-१८-२७॥
annādgṛhasthā loke'sminbhikṣavastata eva ca |
annātprāṇaḥ prabhavati annadaḥ prāṇado bhavet || 12-18-27||

MHB 12-18-28

गृहस्थेभ्योऽभिनिर्वृत्ता गृहस्थानेव संश्रिताः ।
प्रभवं च प्रतिष्ठां च दान्ता निन्दन्त आसते ॥ १२-१८-२८॥
gṛhasthebhyo'bhinirvṛttā gṛhasthāneva saṃśritāḥ |
prabhavaṃ ca pratiṣṭhāṃ ca dāntā nindanta āsate || 12-18-28||

MHB 12-18-29

त्यागान्न भिक्षुकं विद्यान्न मौण्ड्यान्न च याचनात् ।
ऋजुस्तु योऽर्थं त्यजति तं सुखं विद्धि भिक्षुकम् ॥ १२-१८-२९॥
tyāgānna bhikṣukaṃ vidyānna mauṇḍyānna ca yācanāt |
ṛjustu yo'rthaṃ tyajati taṃ sukhaṃ viddhi bhikṣukam || 12-18-29||

MHB 12-18-30

असक्तः सक्तवद्गच्छन्निःसङ्गो मुक्तबन्धनः ।
समः शत्रौ च मित्रे च स वै मुक्तो महीपते ॥ १२-१८-३०॥
asaktaḥ saktavadgacchanniḥsaṅgo muktabandhanaḥ |
samaḥ śatrau ca mitre ca sa vai mukto mahīpate || 12-18-30||

MHB 12-18-31

परिव्रजन्ति दानार्थं मुण्डाः काषायवाससः ।
सिता बहुविधैः पाशैः संचिन्वन्तो वृथामिषम् ॥ १२-१८-३१॥
parivrajanti dānārthaṃ muṇḍāḥ kāṣāyavāsasaḥ |
sitā bahuvidhaiḥ pāśaiḥ saṃcinvanto vṛthāmiṣam || 12-18-31||

MHB 12-18-32

त्रयीं च नाम वार्तां च त्यक्त्वा पुत्रांस्त्यजन्ति ये ।
त्रिविष्टब्धं च वासश्च प्रतिगृह्णन्त्यबुद्धयः ॥ १२-१८-३२॥
trayīṃ ca nāma vārtāṃ ca tyaktvā putrāṃstyajanti ye |
triviṣṭabdhaṃ ca vāsaśca pratigṛhṇantyabuddhayaḥ || 12-18-32||

MHB 12-18-33

अनिष्कषाये काषायमीहार्थमिति विद्धि तत् ।
धर्मध्वजानां मुण्डानां वृत्त्यर्थमिति मे मतिः ॥ १२-१८-३३॥
aniṣkaṣāye kāṣāyamīhārthamiti viddhi tat |
dharmadhvajānāṃ muṇḍānāṃ vṛttyarthamiti me matiḥ || 12-18-33||

MHB 12-18-34

काषायैरजिनैश्चीरैर्नग्नान्मुण्डाञ्जटाधरान् ।
बिभ्रत्साधून्महाराज जय लोकाञ्जितेन्द्रियः ॥ १२-१८-३४॥
kāṣāyairajinaiścīrairnagnānmuṇḍāñjaṭādharān |
bibhratsādhūnmahārāja jaya lokāñjitendriyaḥ || 12-18-34||

MHB 12-18-35

अग्न्याधेयानि गुर्वर्थान्क्रतून्सपशुदक्षिणान् ।
ददात्यहरहः पूर्वं को नु धर्मतरस्ततः ॥ १२-१८-३५॥
agnyādheyāni gurvarthānkratūnsapaśudakṣiṇān |
dadātyaharahaḥ pūrvaṃ ko nu dharmatarastataḥ || 12-18-35||

MHB 12-18-36

तत्त्वज्ञो जनको राजा लोकेऽस्मिन्निति गीयते ।
सोऽप्यासीन्मोहसंपन्नो मा मोहवशमन्वगाः ॥ १२-१८-३६॥
tattvajño janako rājā loke'sminniti gīyate |
so'pyāsīnmohasaṃpanno mā mohavaśamanvagāḥ || 12-18-36||

MHB 12-18-37

एवं धर्ममनुक्रान्तं सदा दानपरैर्नरैः ।
आनृशंस्यगुणोपेतैः कामक्रोधविवर्जिताः ॥ १२-१८-३७॥
evaṃ dharmamanukrāntaṃ sadā dānaparairnaraiḥ |
ānṛśaṃsyaguṇopetaiḥ kāmakrodhavivarjitāḥ || 12-18-37||

MHB 12-18-38

पालयन्तः प्रजाश्चैव दानमुत्तममास्थिताः ।
इष्टाँल्लोकानवाप्स्यामो ब्रह्मण्याः सत्यवादिनः ॥ १२-१८-३८॥
pālayantaḥ prajāścaiva dānamuttamamāsthitāḥ |
iṣṭā~llokānavāpsyāmo brahmaṇyāḥ satyavādinaḥ || 12-18-38||

Adhyaya: 19/353 (26)

MHB 12-19-1

युधिष्ठिर उवाच ।
वेदाहं तात शास्त्राणि अपराणि पराणि च ।
उभयं वेदवचनं कुरु कर्म त्यजेति च ॥ १२-१९-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
vedāhaṃ tāta śāstrāṇi aparāṇi parāṇi ca |
ubhayaṃ vedavacanaṃ kuru karma tyajeti ca || 12-19-1||

MHB 12-19-2

आकुलानि च शास्त्राणि हेतुभिश्चित्रितानि च ।
निश्चयश्चैव यन्मात्रो वेदाहं तं यथाविधि ॥ १२-१९-२॥
ākulāni ca śāstrāṇi hetubhiścitritāni ca |
niścayaścaiva yanmātro vedāhaṃ taṃ yathāvidhi || 12-19-2||

MHB 12-19-3

त्वं तु केवलमस्त्रज्ञो वीरव्रतमनुष्ठितः ।
शास्त्रार्थं तत्त्वतो गन्तुं न समर्थः कथंचन ॥ १२-१९-३॥
tvaṃ tu kevalamastrajño vīravratamanuṣṭhitaḥ |
śāstrārthaṃ tattvato gantuṃ na samarthaḥ kathaṃcana || 12-19-3||

MHB 12-19-4

शास्त्रार्थसूक्ष्मदर्शी यो धर्मनिश्चयकोविदः ।
तेनाप्येवं न वाच्योऽहं यदि धर्मं प्रपश्यसि ॥ १२-१९-४॥
śāstrārthasūkṣmadarśī yo dharmaniścayakovidaḥ |
tenāpyevaṃ na vācyo'haṃ yadi dharmaṃ prapaśyasi || 12-19-4||

MHB 12-19-5

भ्रातृसौहृदमास्थाय यदुक्तं वचनं त्वया ।
न्याय्यं युक्तं च कौन्तेय प्रीतोऽहं तेन तेऽर्जुन ॥ १२-१९-५॥
bhrātṛsauhṛdamāsthāya yaduktaṃ vacanaṃ tvayā |
nyāyyaṃ yuktaṃ ca kaunteya prīto'haṃ tena te'rjuna || 12-19-5||

MHB 12-19-6

युद्धधर्मेषु सर्वेषु क्रियाणां नैपुणेषु च ।
न त्वया सदृशः कश्चित्त्रिषु लोकेषु विद्यते ॥ १२-१९-६॥
yuddhadharmeṣu sarveṣu kriyāṇāṃ naipuṇeṣu ca |
na tvayā sadṛśaḥ kaścittriṣu lokeṣu vidyate || 12-19-6||

MHB 12-19-7

धर्मसूक्ष्मं तु यद्वाक्यं तत्र दुष्प्रतरं त्वया ।
धनंजय न मे बुद्धिमभिशङ्कितुमर्हसि ॥ १२-१९-७॥
dharmasūkṣmaṃ tu yadvākyaṃ tatra duṣprataraṃ tvayā |
dhanaṃjaya na me buddhimabhiśaṅkitumarhasi || 12-19-7||

MHB 12-19-8

युद्धशास्त्रविदेव त्वं न वृद्धाः सेवितास्त्वया ।
समासविस्तरविदां न तेषां वेत्सि निश्चयम् ॥ १२-१९-८॥
yuddhaśāstravideva tvaṃ na vṛddhāḥ sevitāstvayā |
samāsavistaravidāṃ na teṣāṃ vetsi niścayam || 12-19-8||

MHB 12-19-9

तपस्त्यागो विधिरिति निश्चयस्तात धीमताम् ।
परं परं ज्याय एषां सैषा नैःश्रेयसी गतिः ॥ १२-१९-९॥
tapastyāgo vidhiriti niścayastāta dhīmatām |
paraṃ paraṃ jyāya eṣāṃ saiṣā naiḥśreyasī gatiḥ || 12-19-9||

MHB 12-19-10

न त्वेतन्मन्यसे पार्थ न ज्यायोऽस्ति धनादिति ।
अत्र ते वर्तयिष्यामि यथा नैतत्प्रधानतः ॥ १२-१९-१०॥
na tvetanmanyase pārtha na jyāyo'sti dhanāditi |
atra te vartayiṣyāmi yathā naitatpradhānataḥ || 12-19-10||

MHB 12-19-11

तपःस्वाध्यायशीला हि दृश्यन्ते धार्मिका जनाः ।
ऋषयस्तपसा युक्ता येषां लोकाः सनातनाः ॥ १२-१९-११॥
tapaḥsvādhyāyaśīlā hi dṛśyante dhārmikā janāḥ |
ṛṣayastapasā yuktā yeṣāṃ lokāḥ sanātanāḥ || 12-19-11||

MHB 12-19-12

अजातश्मश्रवो धीरास्तथान्ये वनवासिनः ।
अनन्ता अधना एव स्वाध्यायेन दिवं गताः ॥ १२-१९-१२॥
ajātaśmaśravo dhīrāstathānye vanavāsinaḥ |
anantā adhanā eva svādhyāyena divaṃ gatāḥ || 12-19-12||

MHB 12-19-13

उत्तरेण तु पन्थानमार्या विषयनिग्रहात् ।
अबुद्धिजं तमस्त्यक्त्वा लोकांस्त्यागवतां गताः ॥ १२-१९-१३॥
uttareṇa tu panthānamāryā viṣayanigrahāt |
abuddhijaṃ tamastyaktvā lokāṃstyāgavatāṃ gatāḥ || 12-19-13||

MHB 12-19-14

दक्षिणेन तु पन्थानं यं भास्वन्तं प्रपश्यसि ।
एते क्रियावतां लोका ये श्मशानानि भेजिरे ॥ १२-१९-१४॥
dakṣiṇena tu panthānaṃ yaṃ bhāsvantaṃ prapaśyasi |
ete kriyāvatāṃ lokā ye śmaśānāni bhejire || 12-19-14||

MHB 12-19-15

अनिर्देश्या गतिः सा तु यां प्रपश्यन्ति मोक्षिणः ।
तस्मात्त्यागः प्रधानेष्टः स तु दुःखः प्रवेदितुम् ॥ १२-१९-१५॥
anirdeśyā gatiḥ sā tu yāṃ prapaśyanti mokṣiṇaḥ |
tasmāttyāgaḥ pradhāneṣṭaḥ sa tu duḥkhaḥ praveditum || 12-19-15||

MHB 12-19-16

अनुसृत्य तु शास्त्राणि कवयः समवस्थिताः ।
अपीह स्यादपीह स्यात्सारासारदिदृक्षया ॥ १२-१९-१६॥
anusṛtya tu śāstrāṇi kavayaḥ samavasthitāḥ |
apīha syādapīha syātsārāsāradidṛkṣayā || 12-19-16||

MHB 12-19-17

वेदवादानतिक्रम्य शास्त्राण्यारण्यकानि च ।
विपाट्य कदलीस्कन्धं सारं ददृशिरे न ते ॥ १२-१९-१७॥
vedavādānatikramya śāstrāṇyāraṇyakāni ca |
vipāṭya kadalīskandhaṃ sāraṃ dadṛśire na te || 12-19-17||

MHB 12-19-18

अथैकान्तव्युदासेन शरीरे पञ्चभौतिके ।
इच्छाद्वेषसमायुक्तमात्मानं प्राहुरिङ्गितैः ॥ १२-१९-१८॥
athaikāntavyudāsena śarīre pañcabhautike |
icchādveṣasamāyuktamātmānaṃ prāhuriṅgitaiḥ || 12-19-18||

MHB 12-19-19

अग्राह्यश्चक्षुषा सोऽपि अनिर्देश्यं च तद्गिरा ।
कर्महेतुपुरस्कारं भूतेषु परिवर्तते ॥ १२-१९-१९॥
agrāhyaścakṣuṣā so'pi anirdeśyaṃ ca tadgirā |
karmahetupuraskāraṃ bhūteṣu parivartate || 12-19-19||

MHB 12-19-20

कल्याणगोचरं कृत्वा मनस्तृष्णां निगृह्य च ।
कर्मसंततिमुत्सृज्य स्यान्निरालम्बनः सुखी ॥ १२-१९-२०॥
kalyāṇagocaraṃ kṛtvā manastṛṣṇāṃ nigṛhya ca |
karmasaṃtatimutsṛjya syānnirālambanaḥ sukhī || 12-19-20||

MHB 12-19-21

अस्मिन्नेवं सूक्ष्मगम्ये मार्गे सद्भिर्निषेविते ।
कथमर्थमनर्थाढ्यमर्जुन त्वं प्रशंससि ॥ १२-१९-२१॥
asminnevaṃ sūkṣmagamye mārge sadbhirniṣevite |
kathamarthamanarthāḍhyamarjuna tvaṃ praśaṃsasi || 12-19-21||

MHB 12-19-22

पूर्वशास्त्रविदो ह्येवं जनाः पश्यन्ति भारत ।
क्रियासु निरता नित्यं दाने यज्ञे च कर्मणि ॥ १२-१९-२२॥
pūrvaśāstravido hyevaṃ janāḥ paśyanti bhārata |
kriyāsu niratā nityaṃ dāne yajñe ca karmaṇi || 12-19-22||

MHB 12-19-23

भवन्ति सुदुरावर्ता हेतुमन्तोऽपि पण्डिताः ।
दृढपूर्वश्रुता मूढा नैतदस्तीति वादिनः ॥ १२-१९-२३॥
bhavanti sudurāvartā hetumanto'pi paṇḍitāḥ |
dṛḍhapūrvaśrutā mūḍhā naitadastīti vādinaḥ || 12-19-23||

MHB 12-19-24

अमृतस्यावमन्तारो वक्तारो जनसंसदि ।
चरन्ति वसुधां कृत्स्नां वावदूका बहुश्रुताः ॥ १२-१९-२४॥
amṛtasyāvamantāro vaktāro janasaṃsadi |
caranti vasudhāṃ kṛtsnāṃ vāvadūkā bahuśrutāḥ || 12-19-24||

MHB 12-19-25

यान्वयं नाभिजानीमः कस्ताञ्ज्ञातुमिहार्हति ।
एवं प्राज्ञान्सतश्चापि महतः शास्त्रवित्तमान् ॥ १२-१९-२५॥
yānvayaṃ nābhijānīmaḥ kastāñjñātumihārhati |
evaṃ prājñānsataścāpi mahataḥ śāstravittamān || 12-19-25||

MHB 12-19-26

तपसा महदाप्नोति बुद्ध्या वै विन्दते महत् ।
त्यागेन सुखमाप्नोति सदा कौन्तेय धर्मवित् ॥ १२-१९-२६॥
tapasā mahadāpnoti buddhyā vai vindate mahat |
tyāgena sukhamāpnoti sadā kaunteya dharmavit || 12-19-26||

Adhyaya: 20/353 (14)

MHB 12-20-1

वैशंपायन उवाच ।
तस्मिन्वाक्यान्तरे वक्ता देवस्थानो महातपाः ।
अभिनीततरं वाक्यमित्युवाच युधिष्ठिरम् ॥ १२-२०-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tasminvākyāntare vaktā devasthāno mahātapāḥ |
abhinītataraṃ vākyamityuvāca yudhiṣṭhiram || 12-20-1||

MHB 12-20-2

यद्वचः फल्गुनेनोक्तं न ज्यायोऽस्ति धनादिति ।
अत्र ते वर्तयिष्यामि तदेकाग्रमनाः शृणु ॥ १२-२०-२॥
yadvacaḥ phalgunenoktaṃ na jyāyo'sti dhanāditi |
atra te vartayiṣyāmi tadekāgramanāḥ śṛṇu || 12-20-2||

MHB 12-20-3

अजातशत्रो धर्मेण कृत्स्ना ते वसुधा जिता ।
तां जित्वा न वृथा राजंस्त्वं परित्यक्तुमर्हसि ॥ १२-२०-३॥
ajātaśatro dharmeṇa kṛtsnā te vasudhā jitā |
tāṃ jitvā na vṛthā rājaṃstvaṃ parityaktumarhasi || 12-20-3||

MHB 12-20-4

चतुष्पदी हि निःश्रेणी कर्मण्येषा प्रतिष्ठिता ।
तां क्रमेण महाबाहो यथावज्जय पार्थिव ॥ १२-२०-४॥
catuṣpadī hi niḥśreṇī karmaṇyeṣā pratiṣṭhitā |
tāṃ krameṇa mahābāho yathāvajjaya pārthiva || 12-20-4||

MHB 12-20-5

तस्मात्पार्थ महायज्ञैर्यजस्व बहुदक्षिणैः ।
स्वाध्याययज्ञा ऋषयो ज्ञानयज्ञास्तथापरे ॥ १२-२०-५॥
tasmātpārtha mahāyajñairyajasva bahudakṣiṇaiḥ |
svādhyāyayajñā ṛṣayo jñānayajñāstathāpare || 12-20-5||

MHB 12-20-6

कर्मनिष्ठांस्तु बुध्येथास्तपोनिष्ठांश्च भारत ।
वैखानसानां राजेन्द्र वचनं श्रूयते यथा ॥ १२-२०-६॥
karmaniṣṭhāṃstu budhyethāstaponiṣṭhāṃśca bhārata |
vaikhānasānāṃ rājendra vacanaṃ śrūyate yathā || 12-20-6||

MHB 12-20-7

ईहते धनहेतोर्यस्तस्यानीहा गरीयसी ।
भूयान्दोषः प्रवर्धेत यस्तं धनमपाश्रयेत् ॥ १२-२०-७॥
īhate dhanahetoryastasyānīhā garīyasī |
bhūyāndoṣaḥ pravardheta yastaṃ dhanamapāśrayet || 12-20-7||

MHB 12-20-8

कृच्छ्राच्च द्रव्यसंहारं कुर्वन्ति धनकारणात् ।
धनेन तृषितोऽबुद्ध्या भ्रूणहत्यां न बुध्यते ॥ १२-२०-८॥
kṛcchrācca dravyasaṃhāraṃ kurvanti dhanakāraṇāt |
dhanena tṛṣito'buddhyā bhrūṇahatyāṃ na budhyate || 12-20-8||

MHB 12-20-9

अनर्हते यद्ददाति न ददाति यदर्हते ।
अनर्हार्हापरिज्ञानाद्दानधर्मोऽपि दुष्करः ॥ १२-२०-९॥
anarhate yaddadāti na dadāti yadarhate |
anarhārhāparijñānāddānadharmo'pi duṣkaraḥ || 12-20-9||

MHB 12-20-10

यज्ञाय सृष्टानि धनानि धात्रा यष्टादिष्टः पुरुषो रक्षिता च ।
तस्मात्सर्वं यज्ञ एवोपयोज्यं धनं ततोऽनन्तर एव कामः ॥ १२-२०-१०॥
yajñāya sṛṣṭāni dhanāni dhātrā yaṣṭādiṣṭaḥ puruṣo rakṣitā ca |
tasmātsarvaṃ yajña evopayojyaṃ dhanaṃ tato'nantara eva kāmaḥ || 12-20-10||

MHB 12-20-11

यज्ञैरिन्द्रो विविधैरन्नवद्भिर्देवान्सर्वानभ्ययान्महौजाः ।
तेनेन्द्रत्वं प्राप्य विभ्राजतेऽसौ तस्माद्यज्ञे सर्वमेवोपयोज्यम् ॥ १२-२०-११॥
yajñairindro vividhairannavadbhirdevānsarvānabhyayānmahaujāḥ |
tenendratvaṃ prāpya vibhrājate'sau tasmādyajñe sarvamevopayojyam || 12-20-11||

MHB 12-20-12

महादेवः सर्वमेधे महात्मा हुत्वात्मानं देवदेवो विभूतः ।
विश्वाँल्लोकान्व्याप्य विष्टभ्य कीर्त्या विरोचते द्युतिमान्कृत्तिवासाः ॥ १२-२०-१२॥
mahādevaḥ sarvamedhe mahātmā hutvātmānaṃ devadevo vibhūtaḥ |
viśvā~llokānvyāpya viṣṭabhya kīrtyā virocate dyutimānkṛttivāsāḥ || 12-20-12||

MHB 12-20-13

आविक्षितः पार्थिवो वै मरुत्तः स्वृद्ध्या मर्त्यो योऽजयद्देवराजम् ।
यज्ञे यस्य श्रीः स्वयं संनिविष्टा यस्मिन्भाण्डं काञ्चनं सर्वमासीत् ॥ १२-२०-१३॥
āvikṣitaḥ pārthivo vai maruttaḥ svṛddhyā martyo yo'jayaddevarājam |
yajñe yasya śrīḥ svayaṃ saṃniviṣṭā yasminbhāṇḍaṃ kāñcanaṃ sarvamāsīt || 12-20-13||

MHB 12-20-14

हरिश्चन्द्रः पार्थिवेन्द्रः श्रुतस्ते यज्ञैरिष्ट्वा पुण्यकृद्वीतशोकः ।
ऋद्ध्या शक्रं योऽजयन्मानुषः संस्तस्माद्यज्ञे सर्वमेवोपयोज्यम् ॥ १२-२०-१४॥
hariścandraḥ pārthivendraḥ śrutaste yajñairiṣṭvā puṇyakṛdvītaśokaḥ |
ṛddhyā śakraṃ yo'jayanmānuṣaḥ saṃstasmādyajñe sarvamevopayojyam || 12-20-14||

Adhyaya: 21/353 (19)

MHB 12-21-1

देवस्थान उवाच ।
अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
इन्द्रेण समये पृष्टो यदुवाच बृहस्पतिः ॥ १२-२१-१॥
devasthāna uvāca |
atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
indreṇa samaye pṛṣṭo yaduvāca bṛhaspatiḥ || 12-21-1||

MHB 12-21-2

संतोषो वै स्वर्गतमः संतोषः परमं सुखम् ।
तुष्टेर्न किंचित्परतः सुसम्यक्परितिष्ठति ॥ १२-२१-२॥
saṃtoṣo vai svargatamaḥ saṃtoṣaḥ paramaṃ sukham |
tuṣṭerna kiṃcitparataḥ susamyakparitiṣṭhati || 12-21-2||

MHB 12-21-3

यदा संहरते कामान्कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः ।
तदात्मज्योतिरात्मैव स्वात्मनैव प्रसीदति ॥ १२-२१-३॥
yadā saṃharate kāmānkūrmo'ṅgānīva sarvaśaḥ |
tadātmajyotirātmaiva svātmanaiva prasīdati || 12-21-3||

MHB 12-21-4

न बिभेति यदा चायं यदा चास्मान्न बिभ्यति ।
कामद्वेषौ च जयति तदात्मानं प्रपश्यति ॥ १२-२१-४॥
na bibheti yadā cāyaṃ yadā cāsmānna bibhyati |
kāmadveṣau ca jayati tadātmānaṃ prapaśyati || 12-21-4||

MHB 12-21-5

यदासौ सर्वभूतानां न क्रुध्यति न दुष्यति ।
कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ १२-२१-५॥
yadāsau sarvabhūtānāṃ na krudhyati na duṣyati |
karmaṇā manasā vācā brahma saṃpadyate tadā || 12-21-5||

MHB 12-21-6

एवं कौन्तेय भूतानि तं तं धर्मं तथा तथा ।
तदा तदा प्रपश्यन्ति तस्माद्बुध्यस्व भारत ॥ १२-२१-६॥
evaṃ kaunteya bhūtāni taṃ taṃ dharmaṃ tathā tathā |
tadā tadā prapaśyanti tasmādbudhyasva bhārata || 12-21-6||

MHB 12-21-7

अन्ये शमं प्रशंसन्ति व्यायाममपरे तथा ।
नैकं न चापरं केचिदुभयं च तथापरे ॥ १२-२१-७॥
anye śamaṃ praśaṃsanti vyāyāmamapare tathā |
naikaṃ na cāparaṃ kecidubhayaṃ ca tathāpare || 12-21-7||

MHB 12-21-8

यज्ञमेके प्रशंसन्ति संन्यासमपरे जनाः ।
दानमेके प्रशंसन्ति केचिदेव प्रतिग्रहम् ।
केचित्सर्वं परित्यज्य तूष्णीं ध्यायन्त आसते ॥ १२-२१-८॥
yajñameke praśaṃsanti saṃnyāsamapare janāḥ |
dānameke praśaṃsanti kecideva pratigraham |
kecitsarvaṃ parityajya tūṣṇīṃ dhyāyanta āsate || 12-21-8||

MHB 12-21-9

राज्यमेके प्रशंसन्ति सर्वेषां परिपालनम् ।
हत्वा भित्त्वा च छित्त्वा च केचिदेकान्तशीलिनः ॥ १२-२१-९॥
rājyameke praśaṃsanti sarveṣāṃ paripālanam |
hatvā bhittvā ca chittvā ca kecidekāntaśīlinaḥ || 12-21-9||

MHB 12-21-10

एतत्सर्वं समालोक्य बुधानामेष निश्चयः ।
अद्रोहेणैव भूतानां यो धर्मः स सतां मतः ॥ १२-२१-१०॥
etatsarvaṃ samālokya budhānāmeṣa niścayaḥ |
adroheṇaiva bhūtānāṃ yo dharmaḥ sa satāṃ mataḥ || 12-21-10||

MHB 12-21-11

अद्रोहः सत्यवचनं संविभागो धृतिः क्षमा ।
प्रजनः स्वेषु दारेषु मार्दवं ह्रीरचापलम् ॥ १२-२१-११॥
adrohaḥ satyavacanaṃ saṃvibhāgo dhṛtiḥ kṣamā |
prajanaḥ sveṣu dāreṣu mārdavaṃ hrīracāpalam || 12-21-11||

MHB 12-21-12

धनं धर्मप्रधानेष्टं मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत् ।
तस्मादेवं प्रयत्नेन कौन्तेय परिपालय ॥ १२-२१-१२॥
dhanaṃ dharmapradhāneṣṭaṃ manuḥ svāyaṃbhuvo'bravīt |
tasmādevaṃ prayatnena kaunteya paripālaya || 12-21-12||

MHB 12-21-13

यो हि राज्ये स्थितः शश्वद्वशी तुल्यप्रियाप्रियः ।
क्षत्रियो यज्ञशिष्टाशी राजशास्त्रार्थतत्त्ववित् ॥ १२-२१-१३॥
yo hi rājye sthitaḥ śaśvadvaśī tulyapriyāpriyaḥ |
kṣatriyo yajñaśiṣṭāśī rājaśāstrārthatattvavit || 12-21-13||

MHB 12-21-14

असाधुनिग्रहरतः साधूनां प्रग्रहे रतः ।
धर्मे वर्त्मनि संस्थाप्य प्रजा वर्तेत धर्मवित् ॥ १२-२१-१४॥
asādhunigraharataḥ sādhūnāṃ pragrahe rataḥ |
dharme vartmani saṃsthāpya prajā varteta dharmavit || 12-21-14||

MHB 12-21-15

पुत्रसंक्रामितश्रीस्तु वने वन्येन वर्तयन् ।
विधिना श्रामणेनैव कुर्यात्कालमतन्द्रितः ॥ १२-२१-१५॥
putrasaṃkrāmitaśrīstu vane vanyena vartayan |
vidhinā śrāmaṇenaiva kuryātkālamatandritaḥ || 12-21-15||

MHB 12-21-16

य एवं वर्तते राजा राजधर्मविनिश्चितः ।
तस्यायं च परश्चैव लोकः स्यात्सफलो नृप ।
निर्वाणं तु सुदुष्पारं बहुविघ्नं च मे मतम् ॥ १२-२१-१६॥
ya evaṃ vartate rājā rājadharmaviniścitaḥ |
tasyāyaṃ ca paraścaiva lokaḥ syātsaphalo nṛpa |
nirvāṇaṃ tu suduṣpāraṃ bahuvighnaṃ ca me matam || 12-21-16||

MHB 12-21-17

एवं धर्ममनुक्रान्ताः सत्यदानतपःपराः ।
आनृशंस्यगुणैर्युक्ताः कामक्रोधविवर्जिताः ॥ १२-२१-१७॥
evaṃ dharmamanukrāntāḥ satyadānatapaḥparāḥ |
ānṛśaṃsyaguṇairyuktāḥ kāmakrodhavivarjitāḥ || 12-21-17||

MHB 12-21-18

प्रजानां पालने युक्ता दममुत्तममास्थिताः ।
गोब्राह्मणार्थं युद्धेन संप्राप्ता गतिमुत्तमाम् ॥ १२-२१-१८॥
prajānāṃ pālane yuktā damamuttamamāsthitāḥ |
gobrāhmaṇārthaṃ yuddhena saṃprāptā gatimuttamām || 12-21-18||

MHB 12-21-19

एवं रुद्राः सवसवस्तथादित्याः परंतप ।
साध्या राजर्षिसंघाश्च धर्ममेतं समाश्रिताः ।
अप्रमत्तास्ततः स्वर्गं प्राप्ताः पुण्यैः स्वकर्मभिः ॥ १२-२१-१९॥
evaṃ rudrāḥ savasavastathādityāḥ paraṃtapa |
sādhyā rājarṣisaṃghāśca dharmametaṃ samāśritāḥ |
apramattāstataḥ svargaṃ prāptāḥ puṇyaiḥ svakarmabhiḥ || 12-21-19||

Adhyaya: 22/353 (15)

MHB 12-22-1

वैशंपायन उवाच ।
तस्मिन्वाक्यान्तरे वाक्यं पुनरेवार्जुनोऽब्रवीत् ।
विषण्णमनसं ज्येष्ठमिदं भ्रातरमीश्वरम् ॥ १२-२२-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tasminvākyāntare vākyaṃ punarevārjuno'bravīt |
viṣaṇṇamanasaṃ jyeṣṭhamidaṃ bhrātaramīśvaram || 12-22-1||

MHB 12-22-2

क्षत्रधर्मेण धर्मज्ञ प्राप्य राज्यमनुत्तमम् ।
जित्वा चारीन्नरश्रेष्ठ तप्यते किं भवान्भृशम् ॥ १२-२२-२॥
kṣatradharmeṇa dharmajña prāpya rājyamanuttamam |
jitvā cārīnnaraśreṣṭha tapyate kiṃ bhavānbhṛśam || 12-22-2||

MHB 12-22-3

क्षत्रियाणां महाराज संग्रामे निधनं स्मृतम् ।
विशिष्टं बहुभिर्यज्ञैः क्षत्रधर्ममनुस्मर ॥ १२-२२-३॥
kṣatriyāṇāṃ mahārāja saṃgrāme nidhanaṃ smṛtam |
viśiṣṭaṃ bahubhiryajñaiḥ kṣatradharmamanusmara || 12-22-3||

MHB 12-22-4

ब्राह्मणानां तपस्त्यागः प्रेत्यधर्मविधिः स्मृतः ।
क्षत्रियाणां च विहितं संग्रामे निधनं विभो ॥ १२-२२-४॥
brāhmaṇānāṃ tapastyāgaḥ pretyadharmavidhiḥ smṛtaḥ |
kṣatriyāṇāṃ ca vihitaṃ saṃgrāme nidhanaṃ vibho || 12-22-4||

MHB 12-22-5

क्षत्रधर्मो महारौद्रः शस्त्रनित्य इति स्मृतः ।
वधश्च भरतश्रेष्ठ काले शस्त्रेण संयुगे ॥ १२-२२-५॥
kṣatradharmo mahāraudraḥ śastranitya iti smṛtaḥ |
vadhaśca bharataśreṣṭha kāle śastreṇa saṃyuge || 12-22-5||

MHB 12-22-6

ब्राह्मणस्यापि चेद्राजन्क्षत्रधर्मेण तिष्ठतः ।
प्रशस्तं जीवितं लोके क्षत्रं हि ब्रह्मसंस्थितम् ॥ १२-२२-६॥
brāhmaṇasyāpi cedrājankṣatradharmeṇa tiṣṭhataḥ |
praśastaṃ jīvitaṃ loke kṣatraṃ hi brahmasaṃsthitam || 12-22-6||

MHB 12-22-7

न त्यागो न पुनर्याच्ञा न तपो मनुजेश्वर ।
क्षत्रियस्य विधीयन्ते न परस्वोपजीवनम् ॥ १२-२२-७॥
na tyāgo na punaryācñā na tapo manujeśvara |
kṣatriyasya vidhīyante na parasvopajīvanam || 12-22-7||

MHB 12-22-8

स भवान्सर्वधर्मज्ञः सर्वात्मा भरतर्षभ ।
राजा मनीषी निपुणो लोके दृष्टपरावरः ॥ १२-२२-८॥
sa bhavānsarvadharmajñaḥ sarvātmā bharatarṣabha |
rājā manīṣī nipuṇo loke dṛṣṭaparāvaraḥ || 12-22-8||

MHB 12-22-9

त्यक्त्वा संतापजं शोकं दंशितो भव कर्मणि ।
क्षत्रियस्य विशेषेण हृदयं वज्रसंहतम् ॥ १२-२२-९॥
tyaktvā saṃtāpajaṃ śokaṃ daṃśito bhava karmaṇi |
kṣatriyasya viśeṣeṇa hṛdayaṃ vajrasaṃhatam || 12-22-9||

MHB 12-22-10

जित्वारीन्क्षत्रधर्मेण प्राप्य राज्यमकण्टकम् ।
विजितात्मा मनुष्येन्द्र यज्ञदानपरो भव ॥ १२-२२-१०॥
jitvārīnkṣatradharmeṇa prāpya rājyamakaṇṭakam |
vijitātmā manuṣyendra yajñadānaparo bhava || 12-22-10||

MHB 12-22-11

इन्द्रो वै ब्रह्मणः पुत्रः कर्मणा क्षत्रियोऽभवत् ।
ज्ञातीनां पापवृत्तीनां जघान नवतीर्नव ॥ १२-२२-११॥
indro vai brahmaṇaḥ putraḥ karmaṇā kṣatriyo'bhavat |
jñātīnāṃ pāpavṛttīnāṃ jaghāna navatīrnava || 12-22-11||

MHB 12-22-12

तच्चास्य कर्म पूज्यं हि प्रशस्यं च विशां पते ।
तेन चेन्द्रत्वमापेदे देवानामिति नः श्रुतम् ॥ १२-२२-१२॥
taccāsya karma pūjyaṃ hi praśasyaṃ ca viśāṃ pate |
tena cendratvamāpede devānāmiti naḥ śrutam || 12-22-12||

MHB 12-22-13

स त्वं यज्ञैर्महाराज यजस्व बहुदक्षिणैः ।
यथैवेन्द्रो मनुष्येन्द्र चिराय विगतज्वरः ॥ १२-२२-१३॥
sa tvaṃ yajñairmahārāja yajasva bahudakṣiṇaiḥ |
yathaivendro manuṣyendra cirāya vigatajvaraḥ || 12-22-13||

MHB 12-22-14

मा त्वमेवंगते किंचित्क्षत्रियर्षभ शोचिथाः ।
गतास्ते क्षत्रधर्मेण शस्त्रपूताः परां गतिम् ॥ १२-२२-१४॥
mā tvamevaṃgate kiṃcitkṣatriyarṣabha śocithāḥ |
gatāste kṣatradharmeṇa śastrapūtāḥ parāṃ gatim || 12-22-14||

MHB 12-22-15

भवितव्यं तथा तच्च यद्वृत्तं भरतर्षभ ।
दिष्टं हि राजशार्दूल न शक्यमतिवर्तितुम् ॥ १२-२२-१५॥
bhavitavyaṃ tathā tacca yadvṛttaṃ bharatarṣabha |
diṣṭaṃ hi rājaśārdūla na śakyamativartitum || 12-22-15||

Adhyaya: 23/353 (16)

MHB 12-23-1

वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्तस्तु कौन्तेयो गुडाकेशेन भारत ।
नोवाच किंचित्कौरव्यस्ततो द्वैपायनोऽब्रवीत् ॥ १२-२३-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktastu kaunteyo guḍākeśena bhārata |
novāca kiṃcitkauravyastato dvaipāyano'bravīt || 12-23-1||

MHB 12-23-2

बीभत्सोर्वचनं सम्यक्सत्यमेतद्युधिष्ठिर ।
शास्त्रदृष्टः परो धर्मः स्मृतो गार्हस्थ्य आश्रमः ॥ १२-२३-२॥
bībhatsorvacanaṃ samyaksatyametadyudhiṣṭhira |
śāstradṛṣṭaḥ paro dharmaḥ smṛto gārhasthya āśramaḥ || 12-23-2||

MHB 12-23-3

स्वधर्मं चर धर्मज्ञ यथाशास्त्रं यथाविधि ।
न हि गार्हस्थ्यमुत्सृज्य तवारण्यं विधीयते ॥ १२-२३-३॥
svadharmaṃ cara dharmajña yathāśāstraṃ yathāvidhi |
na hi gārhasthyamutsṛjya tavāraṇyaṃ vidhīyate || 12-23-3||

MHB 12-23-4

गृहस्थं हि सदा देवाः पितर ऋषयस्तथा ।
भृत्याश्चैवोपजीवन्ति तान्भजस्व महीपते ॥ १२-२३-४॥
gṛhasthaṃ hi sadā devāḥ pitara ṛṣayastathā |
bhṛtyāścaivopajīvanti tānbhajasva mahīpate || 12-23-4||

MHB 12-23-5

वयांसि पशवश्चैव भूतानि च महीपते ।
गृहस्थैरेव धार्यन्ते तस्माज्ज्येष्ठाश्रमो गृही ॥ १२-२३-५॥
vayāṃsi paśavaścaiva bhūtāni ca mahīpate |
gṛhasthaireva dhāryante tasmājjyeṣṭhāśramo gṛhī || 12-23-5||

MHB 12-23-6

सोऽयं चतुर्णामेतेषामाश्रमाणां दुराचरः ।
तं चराविमनाः पार्थ दुश्चरं दुर्बलेन्द्रियैः ॥ १२-२३-६॥
so'yaṃ caturṇāmeteṣāmāśramāṇāṃ durācaraḥ |
taṃ carāvimanāḥ pārtha duścaraṃ durbalendriyaiḥ || 12-23-6||

MHB 12-23-7

वेदज्ञानं च ते कृत्स्नं तपश्च चरितं महत् ।
पितृपैतामहे राज्ये धुरमुद्वोढुमर्हसि ॥ १२-२३-७॥
vedajñānaṃ ca te kṛtsnaṃ tapaśca caritaṃ mahat |
pitṛpaitāmahe rājye dhuramudvoḍhumarhasi || 12-23-7||

MHB 12-23-8

तपो यज्ञस्तथा विद्या भैक्षमिन्द्रियनिग्रहः ।
ध्यानमेकान्तशीलत्वं तुष्टिर्दानं च शक्तितः ॥ १२-२३-८॥
tapo yajñastathā vidyā bhaikṣamindriyanigrahaḥ |
dhyānamekāntaśīlatvaṃ tuṣṭirdānaṃ ca śaktitaḥ || 12-23-8||

MHB 12-23-9

ब्राह्मणानां महाराज चेष्टाः संसिद्धिकारिकाः ।
क्षत्रियाणां च वक्ष्यामि तवापि विदितं पुनः ॥ १२-२३-९॥
brāhmaṇānāṃ mahārāja ceṣṭāḥ saṃsiddhikārikāḥ |
kṣatriyāṇāṃ ca vakṣyāmi tavāpi viditaṃ punaḥ || 12-23-9||

MHB 12-23-10

यज्ञो विद्या समुत्थानमसंतोषः श्रियं प्रति ।
दण्डधारणमत्युग्रं प्रजानां परिपालनम् ॥ १२-२३-१०॥
yajño vidyā samutthānamasaṃtoṣaḥ śriyaṃ prati |
daṇḍadhāraṇamatyugraṃ prajānāṃ paripālanam || 12-23-10||

MHB 12-23-11

वेदज्ञानं तथा कृत्स्नं तपः सुचरितं तथा ।
द्रविणोपार्जनं भूरि पात्रेषु प्रतिपादनम् ॥ १२-२३-११॥
vedajñānaṃ tathā kṛtsnaṃ tapaḥ sucaritaṃ tathā |
draviṇopārjanaṃ bhūri pātreṣu pratipādanam || 12-23-11||

MHB 12-23-12

एतानि राज्ञां कर्माणि सुकृतानि विशां पते ।
इमं लोकममुं लोकं साधयन्तीति नः श्रुतम् ॥ १२-२३-१२॥
etāni rājñāṃ karmāṇi sukṛtāni viśāṃ pate |
imaṃ lokamamuṃ lokaṃ sādhayantīti naḥ śrutam || 12-23-12||

MHB 12-23-13

तेषां ज्यायस्तु कौन्तेय दण्डधारणमुच्यते ।
बलं हि क्षत्रिये नित्यं बले दण्डः समाहितः ॥ १२-२३-१३॥
teṣāṃ jyāyastu kaunteya daṇḍadhāraṇamucyate |
balaṃ hi kṣatriye nityaṃ bale daṇḍaḥ samāhitaḥ || 12-23-13||

MHB 12-23-14

एताश्चेष्टाः क्षत्रियाणां राजन्संसिद्धिकारिकाः ।
अपि गाथामिमां चापि बृहस्पतिरभाषत ॥ १२-२३-१४॥
etāśceṣṭāḥ kṣatriyāṇāṃ rājansaṃsiddhikārikāḥ |
api gāthāmimāṃ cāpi bṛhaspatirabhāṣata || 12-23-14||

MHB 12-23-15

भूमिरेतौ निगिरति सर्पो बिलशयानिव ।
राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम् ॥ १२-२३-१५॥
bhūmiretau nigirati sarpo bilaśayāniva |
rājānaṃ cāviroddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam || 12-23-15||

MHB 12-23-16

सुद्युम्नश्चापि राजर्षिः श्रूयते दण्डधारणात् ।
प्राप्तवान्परमां सिद्धिं दक्षः प्राचेतसो यथा ॥ १२-२३-१६॥
sudyumnaścāpi rājarṣiḥ śrūyate daṇḍadhāraṇāt |
prāptavānparamāṃ siddhiṃ dakṣaḥ prācetaso yathā || 12-23-16||

Adhyaya: 24/353 (30)

MHB 12-24-1

युधिष्ठिर उवाच ।
भगवन्कर्मणा केन सुद्युम्नो वसुधाधिपः ।
संसिद्धिं परमां प्राप्तः श्रोतुमिच्छामि तं नृपम् ॥ १२-२४-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
bhagavankarmaṇā kena sudyumno vasudhādhipaḥ |
saṃsiddhiṃ paramāṃ prāptaḥ śrotumicchāmi taṃ nṛpam || 12-24-1||

MHB 12-24-2

व्यास उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
शङ्खश्च लिखितश्चास्तां भ्रातरौ संयतव्रतौ ॥ १२-२४-२॥
vyāsa uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
śaṅkhaśca likhitaścāstāṃ bhrātarau saṃyatavratau || 12-24-2||

MHB 12-24-3

तयोरावसथावास्तां रमणीयौ पृथक्पृथक् ।
नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैरुपेतौ बाहुदामनु ॥ १२-२४-३॥
tayorāvasathāvāstāṃ ramaṇīyau pṛthakpṛthak |
nityapuṣpaphalairvṛkṣairupetau bāhudāmanu || 12-24-3||

MHB 12-24-4

ततः कदाचिल्लिखितः शङ्खस्याश्रममागमत् ।
यदृच्छयापि शङ्खोऽथ निष्क्रान्तोऽभवदाश्रमात् ॥ १२-२४-४॥
tataḥ kadācillikhitaḥ śaṅkhasyāśramamāgamat |
yadṛcchayāpi śaṅkho'tha niṣkrānto'bhavadāśramāt || 12-24-4||

MHB 12-24-5

सोऽभिगम्याश्रमं भ्रातुः शङ्खस्य लिखितस्तदा ।
फलानि शातयामास सम्यक्परिणतान्युत ॥ १२-२४-५॥
so'bhigamyāśramaṃ bhrātuḥ śaṅkhasya likhitastadā |
phalāni śātayāmāsa samyakpariṇatānyuta || 12-24-5||

MHB 12-24-6

तान्युपादाय विस्रब्धो भक्षयामास स द्विजः ।
तस्मिंश्च भक्षयत्येव शङ्खोऽप्याश्रममागमत् ॥ १२-२४-६॥
tānyupādāya visrabdho bhakṣayāmāsa sa dvijaḥ |
tasmiṃśca bhakṣayatyeva śaṅkho'pyāśramamāgamat || 12-24-6||

MHB 12-24-7

भक्षयन्तं तु तं दृष्ट्वा शङ्खो भ्रातरमब्रवीत् ।
कुतः फलान्यवाप्तानि हेतुना केन खादसि ॥ १२-२४-७॥
bhakṣayantaṃ tu taṃ dṛṣṭvā śaṅkho bhrātaramabravīt |
kutaḥ phalānyavāptāni hetunā kena khādasi || 12-24-7||

MHB 12-24-8

सोऽब्रवीद्भ्रातरं ज्येष्ठमुपस्पृश्याभिवाद्य च ।
इत एव गृहीतानि मयेति प्रहसन्निव ॥ १२-२४-८॥
so'bravīdbhrātaraṃ jyeṣṭhamupaspṛśyābhivādya ca |
ita eva gṛhītāni mayeti prahasanniva || 12-24-8||

MHB 12-24-9

तमब्रवीत्तदा शङ्खस्तीव्रकोपसमन्वितः ।
स्तेयं त्वया कृतमिदं फलान्याददता स्वयम् ।
गच्छ राजानमासाद्य स्वकर्म प्रथयस्व वै ॥ १२-२४-९॥
tamabravīttadā śaṅkhastīvrakopasamanvitaḥ |
steyaṃ tvayā kṛtamidaṃ phalānyādadatā svayam |
gaccha rājānamāsādya svakarma prathayasva vai || 12-24-9||

MHB 12-24-10

अदत्तादानमेवेदं कृतं पार्थिवसत्तम ।
स्तेनं मां त्वं विदित्वा च स्वधर्ममनुपालय ।
शीघ्रं धारय चौरस्य मम दण्डं नराधिप ॥ १२-२४-१०॥
adattādānamevedaṃ kṛtaṃ pārthivasattama |
stenaṃ māṃ tvaṃ viditvā ca svadharmamanupālaya |
śīghraṃ dhāraya caurasya mama daṇḍaṃ narādhipa || 12-24-10||

MHB 12-24-11

इत्युक्तस्तस्य वचनात्सुद्युम्नं वसुधाधिपम् ।
अभ्यगच्छन्महाबाहो लिखितः संशितव्रतः ॥ १२-२४-११॥
ityuktastasya vacanātsudyumnaṃ vasudhādhipam |
abhyagacchanmahābāho likhitaḥ saṃśitavrataḥ || 12-24-11||

MHB 12-24-12

सुद्युम्नस्त्वन्तपालेभ्यः श्रुत्वा लिखितमागतम् ।
अभ्यगच्छत्सहामात्यः पद्भ्यामेव नरेश्वरः ॥ १२-२४-१२॥
sudyumnastvantapālebhyaḥ śrutvā likhitamāgatam |
abhyagacchatsahāmātyaḥ padbhyāmeva nareśvaraḥ || 12-24-12||

MHB 12-24-13

तमब्रवीत्समागत्य स राजा ब्रह्मवित्तमम् ।
किमागमनमाचक्ष्व भगवन्कृतमेव तत् ॥ १२-२४-१३॥
tamabravītsamāgatya sa rājā brahmavittamam |
kimāgamanamācakṣva bhagavankṛtameva tat || 12-24-13||

MHB 12-24-14

एवमुक्तः स विप्रर्षिः सुद्युम्नमिदमब्रवीत् ।
प्रतिश्रौषि करिष्येति श्रुत्वा तत्कर्तुमर्हसि ॥ १२-२४-१४॥
evamuktaḥ sa viprarṣiḥ sudyumnamidamabravīt |
pratiśrauṣi kariṣyeti śrutvā tatkartumarhasi || 12-24-14||

MHB 12-24-15

अनिसृष्टानि गुरुणा फलानि पुरुषर्षभ ।
भक्षितानि मया राजंस्तत्र मां शाधि माचिरम् ॥ १२-२४-१५॥
anisṛṣṭāni guruṇā phalāni puruṣarṣabha |
bhakṣitāni mayā rājaṃstatra māṃ śādhi māciram || 12-24-15||

MHB 12-24-16

सुद्युम्न उवाच ।
प्रमाणं चेन्मतो राजा भवतो दण्डधारणे ।
अनुज्ञायामपि तथा हेतुः स्याद्ब्राह्मणर्षभ ॥ १२-२४-१६॥
sudyumna uvāca |
pramāṇaṃ cenmato rājā bhavato daṇḍadhāraṇe |
anujñāyāmapi tathā hetuḥ syādbrāhmaṇarṣabha || 12-24-16||

MHB 12-24-17

स भवानभ्यनुज्ञातः शुचिकर्मा महाव्रतः ।
ब्रूहि कामानतोऽन्यांस्त्वं करिष्यामि हि ते वचः ॥ १२-२४-१७॥
sa bhavānabhyanujñātaḥ śucikarmā mahāvrataḥ |
brūhi kāmānato'nyāṃstvaṃ kariṣyāmi hi te vacaḥ || 12-24-17||

MHB 12-24-18

व्यास उवाच ।
छन्द्यमानोऽपि ब्रह्मर्षिः पार्थिवेन महात्मना ।
नान्यं वै वरयामास तस्माद्दण्डादृते वरम् ॥ १२-२४-१८॥
vyāsa uvāca |
chandyamāno'pi brahmarṣiḥ pārthivena mahātmanā |
nānyaṃ vai varayāmāsa tasmāddaṇḍādṛte varam || 12-24-18||

MHB 12-24-19

ततः स पृथिवीपालो लिखितस्य महात्मनः ।
करौ प्रच्छेदयामास धृतदण्डो जगाम सः ॥ १२-२४-१९॥
tataḥ sa pṛthivīpālo likhitasya mahātmanaḥ |
karau pracchedayāmāsa dhṛtadaṇḍo jagāma saḥ || 12-24-19||

MHB 12-24-20

स गत्वा भ्रातरं शङ्खमार्तरूपोऽब्रवीदिदम् ।
धृतदण्डस्य दुर्भुद्धेर्भगवन्क्षन्तुमर्हसि ॥ १२-२४-२०॥
sa gatvā bhrātaraṃ śaṅkhamārtarūpo'bravīdidam |
dhṛtadaṇḍasya durbhuddherbhagavankṣantumarhasi || 12-24-20||

MHB 12-24-21

शङ्ख उवाच ।
न कुप्ये तव धर्मज्ञ न च दूषयसे मम ।
धर्मस्तु ते व्यतिक्रान्तस्ततस्ते निष्कृतिः कृता ॥ १२-२४-२१॥
śaṅkha uvāca |
na kupye tava dharmajña na ca dūṣayase mama |
dharmastu te vyatikrāntastataste niṣkṛtiḥ kṛtā || 12-24-21||

MHB 12-24-22

स गत्वा बाहुदां शीघ्रं तर्पयस्व यथाविधि ।
देवान्पितॄनृषींश्चैव मा चाधर्मे मनः कृथाः ॥ १२-२४-२२॥
sa gatvā bāhudāṃ śīghraṃ tarpayasva yathāvidhi |
devānpitṝnṛṣīṃścaiva mā cādharme manaḥ kṛthāḥ || 12-24-22||

MHB 12-24-23

व्यास उवाच ।
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शङ्खस्य लिखितस्तदा ।
अवगाह्यापगां पुण्यामुदकार्थं प्रचक्रमे ॥ १२-२४-२३॥
vyāsa uvāca |
tasya tadvacanaṃ śrutvā śaṅkhasya likhitastadā |
avagāhyāpagāṃ puṇyāmudakārthaṃ pracakrame || 12-24-23||

MHB 12-24-24

प्रादुरास्तां ततस्तस्य करौ जलजसंनिभौ ।
ततः स विस्मितो भ्रातुर्दर्शयामास तौ करौ ॥ १२-२४-२४॥
prādurāstāṃ tatastasya karau jalajasaṃnibhau |
tataḥ sa vismito bhrāturdarśayāmāsa tau karau || 12-24-24||

MHB 12-24-25

ततस्तमब्रवीच्छङ्खस्तपसेदं कृतं मया ।
मा च तेऽत्र विशङ्का भूद्दैवमेव विधीयते ॥ १२-२४-२५॥
tatastamabravīcchaṅkhastapasedaṃ kṛtaṃ mayā |
mā ca te'tra viśaṅkā bhūddaivameva vidhīyate || 12-24-25||

MHB 12-24-26

लिखित उवाच ।
किं नु नाहं त्वया पूतः पूर्वमेव महाद्युते ।
यस्य ते तपसो वीर्यमीदृशं द्विजसत्तम ॥ १२-२४-२६॥
likhita uvāca |
kiṃ nu nāhaṃ tvayā pūtaḥ pūrvameva mahādyute |
yasya te tapaso vīryamīdṛśaṃ dvijasattama || 12-24-26||

MHB 12-24-27

शङ्ख उवाच ।
एवमेतन्मया कार्यं नाहं दण्डधरस्तव ।
स च पूतो नरपतिस्त्वं चापि पितृभिः सह ॥ १२-२४-२७॥
śaṅkha uvāca |
evametanmayā kāryaṃ nāhaṃ daṇḍadharastava |
sa ca pūto narapatistvaṃ cāpi pitṛbhiḥ saha || 12-24-27||

MHB 12-24-28

व्यास उवाच ।
स राजा पाण्डवश्रेष्ठ श्रेष्ठो वै तेन कर्मणा ।
प्राप्तवान्परमां सिद्धिं दक्षः प्राचेतसो यथा ॥ १२-२४-२८॥
vyāsa uvāca |
sa rājā pāṇḍavaśreṣṭha śreṣṭho vai tena karmaṇā |
prāptavānparamāṃ siddhiṃ dakṣaḥ prācetaso yathā || 12-24-28||

MHB 12-24-29

एष धर्मः क्षत्रियाणां प्रजानां परिपालनम् ।
उत्पथेऽस्मिन्महाराज मा च शोके मनः कृथाः ॥ १२-२४-२९॥
eṣa dharmaḥ kṣatriyāṇāṃ prajānāṃ paripālanam |
utpathe'sminmahārāja mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ || 12-24-29||

MHB 12-24-30

भ्रातुरस्य हितं वाक्यं शृणु धर्मज्ञसत्तम ।
दण्ड एव हि राजेन्द्र क्षत्रधर्मो न मुण्डनम् ॥ १२-२४-३०॥
bhrāturasya hitaṃ vākyaṃ śṛṇu dharmajñasattama |
daṇḍa eva hi rājendra kṣatradharmo na muṇḍanam || 12-24-30||

Adhyaya: 25/353 (33)

MHB 12-25-1

वैशंपायन उवाच ।
पुनरेव महर्षिस्तं कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत् ।
अजातशत्रुं कौन्तेयमिदं वचनमर्थवत् ॥ १२-२५-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
punareva maharṣistaṃ kṛṣṇadvaipāyano'bravīt |
ajātaśatruṃ kaunteyamidaṃ vacanamarthavat || 12-25-1||

MHB 12-25-2

अरण्ये वसतां तात भ्रातॄणां ते तपस्विनाम् ।
मनोरथा महाराज ये तत्रासन्युधिष्ठिर ॥ १२-२५-२॥
araṇye vasatāṃ tāta bhrātṝṇāṃ te tapasvinām |
manorathā mahārāja ye tatrāsanyudhiṣṭhira || 12-25-2||

MHB 12-25-3

तानिमे भरतश्रेष्ठ प्राप्नुवन्तु महारथाः ।
प्रशाधि पृथिवीं पार्थ ययातिरिव नाहुषः ॥ १२-२५-३॥
tānime bharataśreṣṭha prāpnuvantu mahārathāḥ |
praśādhi pṛthivīṃ pārtha yayātiriva nāhuṣaḥ || 12-25-3||

MHB 12-25-4

अरण्ये दुःखवसतिरनुभूता तपस्विभिः ।
दुःखस्यान्ते नरव्याघ्राः सुखं त्वनुभवन्त्विमे ॥ १२-२५-४॥
araṇye duḥkhavasatiranubhūtā tapasvibhiḥ |
duḥkhasyānte naravyāghrāḥ sukhaṃ tvanubhavantvime || 12-25-4||

MHB 12-25-5

धर्ममर्थं च कामं च भ्रातृभिः सह भारत ।
अनुभूय ततः पश्चात्प्रस्थातासि विशां पते ॥ १२-२५-५॥
dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca bhrātṛbhiḥ saha bhārata |
anubhūya tataḥ paścātprasthātāsi viśāṃ pate || 12-25-5||

MHB 12-25-6

अतिथीनां च पितॄणां देवतानां च भारत ।
आनृण्यं गच्छ कौन्तेय ततः स्वर्गं गमिष्यसि ॥ १२-२५-६॥
atithīnāṃ ca pitṝṇāṃ devatānāṃ ca bhārata |
ānṛṇyaṃ gaccha kaunteya tataḥ svargaṃ gamiṣyasi || 12-25-6||

MHB 12-25-7

सर्वमेधाश्वमेधाभ्यां यजस्व कुरुनन्दन ।
ततः पश्चान्महाराज गमिष्यसि परां गतिम् ॥ १२-२५-७॥
sarvamedhāśvamedhābhyāṃ yajasva kurunandana |
tataḥ paścānmahārāja gamiṣyasi parāṃ gatim || 12-25-7||

MHB 12-25-8

भ्रातॄंश्च सर्वान्क्रतुभिः संयोज्य बहुदक्षिणैः ।
संप्राप्तः कीर्तिमतुलां पाण्डवेय भविष्यसि ॥ १२-२५-८॥
bhrātṝṃśca sarvānkratubhiḥ saṃyojya bahudakṣiṇaiḥ |
saṃprāptaḥ kīrtimatulāṃ pāṇḍaveya bhaviṣyasi || 12-25-8||

MHB 12-25-9

विद्म ते पुरुषव्याघ्र वचनं कुरुनन्दन ।
शृणु मच्च यथा कुर्वन्धर्मान्न च्यवते नृपः ॥ १२-२५-९॥
vidma te puruṣavyāghra vacanaṃ kurunandana |
śṛṇu macca yathā kurvandharmānna cyavate nṛpaḥ || 12-25-9||

MHB 12-25-10

आददानस्य च धनं निग्रहं च युधिष्ठिर ।
समानं धर्मकुशलाः स्थापयन्ति नरेश्वर ॥ १२-२५-१०॥
ādadānasya ca dhanaṃ nigrahaṃ ca yudhiṣṭhira |
samānaṃ dharmakuśalāḥ sthāpayanti nareśvara || 12-25-10||

MHB 12-25-11

देशकालप्रतीक्षे यो दस्योर्दर्शयते नृपः ।
शास्त्रजां बुद्धिमास्थाय नैनसा स हि युज्यते ॥ १२-२५-११॥
deśakālapratīkṣe yo dasyordarśayate nṛpaḥ |
śāstrajāṃ buddhimāsthāya nainasā sa hi yujyate || 12-25-11||

MHB 12-25-12

आदाय बलिषड्भागं यो राष्ट्रं नाभिरक्षति ।
प्रतिगृह्णाति तत्पापं चतुर्थांशेन पार्थिवः ॥ १२-२५-१२॥
ādāya baliṣaḍbhāgaṃ yo rāṣṭraṃ nābhirakṣati |
pratigṛhṇāti tatpāpaṃ caturthāṃśena pārthivaḥ || 12-25-12||

MHB 12-25-13

निबोध च यथातिष्ठन्धर्मान्न च्यवते नृपः ।
निग्रहाद्धर्मशास्त्राणामनुरुध्यन्नपेतभीः ।
कामक्रोधावनादृत्य पितेव समदर्शनः ॥ १२-२५-१३॥
nibodha ca yathātiṣṭhandharmānna cyavate nṛpaḥ |
nigrahāddharmaśāstrāṇāmanurudhyannapetabhīḥ |
kāmakrodhāvanādṛtya piteva samadarśanaḥ || 12-25-13||

MHB 12-25-14

दैवेनोपहते राजा कर्मकाले महाद्युते ।
प्रमादयति तत्कर्म न तत्राहुरतिक्रमम् ॥ १२-२५-१४॥
daivenopahate rājā karmakāle mahādyute |
pramādayati tatkarma na tatrāhuratikramam || 12-25-14||

MHB 12-25-15

तरसा बुद्धिपूर्वं वा निग्राह्या एव शत्रवः ।
पापैः सह न संदध्याद्राष्ट्रं पण्यं न कारयेत् ॥ १२-२५-१५॥
tarasā buddhipūrvaṃ vā nigrāhyā eva śatravaḥ |
pāpaiḥ saha na saṃdadhyādrāṣṭraṃ paṇyaṃ na kārayet || 12-25-15||

MHB 12-25-16

शूराश्चार्याश्च सत्कार्या विद्वांसश्च युधिष्ठिर ।
गोमतो धनिनश्चैव परिपाल्या विशेषतः ॥ १२-२५-१६॥
śūrāścāryāśca satkāryā vidvāṃsaśca yudhiṣṭhira |
gomato dhaninaścaiva paripālyā viśeṣataḥ || 12-25-16||

MHB 12-25-17

व्यवहारेषु धर्म्येषु नियोज्याश्च बहुश्रुताः ।
गुणयुक्तेऽपि नैकस्मिन्विश्वस्याच्च विचक्षणः ॥ १२-२५-१७॥
vyavahāreṣu dharmyeṣu niyojyāśca bahuśrutāḥ |
guṇayukte'pi naikasminviśvasyācca vicakṣaṇaḥ || 12-25-17||

MHB 12-25-18

अरक्षिता दुर्विनीतो मानी स्तब्धोऽभ्यसूयकः ।
एनसा युज्यते राजा दुर्दान्त इति चोच्यते ॥ १२-२५-१८॥
arakṣitā durvinīto mānī stabdho'bhyasūyakaḥ |
enasā yujyate rājā durdānta iti cocyate || 12-25-18||

MHB 12-25-19

येऽरक्ष्यमाणा हीयन्ते दैवेनोपहते नृपे ।
तस्करैश्चापि हन्यन्ते सर्वं तद्राजकिल्बिषम् ॥ १२-२५-१९॥
ye'rakṣyamāṇā hīyante daivenopahate nṛpe |
taskaraiścāpi hanyante sarvaṃ tadrājakilbiṣam || 12-25-19||

MHB 12-25-20

सुमन्त्रिते सुनीते च विधिवच्चोपपादिते ।
पौरुषे कर्मणि कृते नास्त्यधर्मो युधिष्ठिर ॥ १२-२५-२०॥
sumantrite sunīte ca vidhivaccopapādite |
pauruṣe karmaṇi kṛte nāstyadharmo yudhiṣṭhira || 12-25-20||

MHB 12-25-21

विपद्यन्ते समारम्भाः सिध्यन्त्यपि च दैवतः ।
कृते पुरुषकारे तु नैनः स्पृशति पार्थिवम् ॥ १२-२५-२१॥
vipadyante samārambhāḥ sidhyantyapi ca daivataḥ |
kṛte puruṣakāre tu nainaḥ spṛśati pārthivam || 12-25-21||

MHB 12-25-22

अत्र ते राजशार्दूल वर्तयिष्ये कथामिमाम् ।
यद्वृत्तं पूर्वराजर्षेर्हयग्रीवस्य पार्थिव ॥ १२-२५-२२॥
atra te rājaśārdūla vartayiṣye kathāmimām |
yadvṛttaṃ pūrvarājarṣerhayagrīvasya pārthiva || 12-25-22||

MHB 12-25-23

शत्रून्हत्वा हतस्याजौ शूरस्याक्लिष्टकर्मणः ।
असहायस्य धीरस्य निर्जितस्य युधिष्ठिर ॥ १२-२५-२३॥
śatrūnhatvā hatasyājau śūrasyākliṣṭakarmaṇaḥ |
asahāyasya dhīrasya nirjitasya yudhiṣṭhira || 12-25-23||

MHB 12-25-24

यत्कर्म वै निग्रहे शात्रवाणां योगश्चाग्र्यः पालने मानवानाम् ।
कृत्वा कर्म प्राप्य कीर्तिं सुयुद्धे वाजिग्रीवो मोदते देवलोके ॥ १२-२५-२४॥
yatkarma vai nigrahe śātravāṇāṃ yogaścāgryaḥ pālane mānavānām |
kṛtvā karma prāpya kīrtiṃ suyuddhe vājigrīvo modate devaloke || 12-25-24||

MHB 12-25-25

संत्यक्तात्मा समरेष्वाततायी शस्त्रैश्छिन्नो दस्युभिरर्द्यमानः ।
अश्वग्रीवः कर्मशीलो महात्मा संसिद्धात्मा मोदते देवलोके ॥ १२-२५-२५॥
saṃtyaktātmā samareṣvātatāyī śastraiśchinno dasyubhirardyamānaḥ |
aśvagrīvaḥ karmaśīlo mahātmā saṃsiddhātmā modate devaloke || 12-25-25||

MHB 12-25-26

धनुर्यूपो रशना ज्या शरः स्रुक्स्रुवः खड्गो रुधिरं यत्र चाज्यम् ।
रथो वेदी कामगो युद्धमग्निश्चातुर्होत्रं चतुरो वाजिमुख्याः ॥ १२-२५-२६॥
dhanuryūpo raśanā jyā śaraḥ sruksruvaḥ khaḍgo rudhiraṃ yatra cājyam |
ratho vedī kāmago yuddhamagniścāturhotraṃ caturo vājimukhyāḥ || 12-25-26||

MHB 12-25-27

हुत्वा तस्मिन्यज्ञवह्नावथारीन्पापान्मुक्तो राजसिंहस्तरस्वी ।
प्राणान्हुत्वा चावभृथे रणे स वाजिग्रीवो मोदते देवलोके ॥ १२-२५-२७॥
hutvā tasminyajñavahnāvathārīnpāpānmukto rājasiṃhastarasvī |
prāṇānhutvā cāvabhṛthe raṇe sa vājigrīvo modate devaloke || 12-25-27||

MHB 12-25-28

राष्ट्रं रक्षन्बुद्धिपूर्वं नयेन संत्यक्तात्मा यज्ञशीलो महात्मा ।
सर्वाँल्लोकान्व्याप्य कीर्त्या मनस्वी वाजिग्रीवो मोदते देवलोके ॥ १२-२५-२८॥
rāṣṭraṃ rakṣanbuddhipūrvaṃ nayena saṃtyaktātmā yajñaśīlo mahātmā |
sarvā~llokānvyāpya kīrtyā manasvī vājigrīvo modate devaloke || 12-25-28||

MHB 12-25-29

दैवीं सिद्धिं मानुषीं दण्डनीतिं योगन्यायैः पालयित्वा महीं च ।
तस्माद्राजा धर्मशीलो महात्मा हयग्रीवो मोदते स्वर्गलोके ॥ १२-२५-२९॥
daivīṃ siddhiṃ mānuṣīṃ daṇḍanītiṃ yoganyāyaiḥ pālayitvā mahīṃ ca |
tasmādrājā dharmaśīlo mahātmā hayagrīvo modate svargaloke || 12-25-29||

MHB 12-25-30

विद्वांस्त्यागी श्रद्दधानः कृतज्ञस्त्यक्त्वा लोकं मानुषं कर्म कृत्वा ।
मेधाविनां विदुषां संमतानां तनुत्यजां लोकमाक्रम्य राजा ॥ १२-२५-३०॥
vidvāṃstyāgī śraddadhānaḥ kṛtajñastyaktvā lokaṃ mānuṣaṃ karma kṛtvā |
medhāvināṃ viduṣāṃ saṃmatānāṃ tanutyajāṃ lokamākramya rājā || 12-25-30||

MHB 12-25-31

सम्यग्वेदान्प्राप्य शास्त्राण्यधीत्य सम्यग्राष्ट्रं पालयित्वा महात्मा ।
चातुर्वर्ण्यं स्थापयित्वा स्वधर्मे वाजिग्रीवो मोदते देवलोके ॥ १२-२५-३१॥
samyagvedānprāpya śāstrāṇyadhītya samyagrāṣṭraṃ pālayitvā mahātmā |
cāturvarṇyaṃ sthāpayitvā svadharme vājigrīvo modate devaloke || 12-25-31||

MHB 12-25-32

जित्वा संग्रामान्पालयित्वा प्रजाश्च सोमं पीत्वा तर्पयित्वा द्विजाग्र्यान् ।
युक्त्या दण्डं धारयित्वा प्रजानां युद्धे क्षीणो मोदते देवलोके ॥ १२-२५-३२॥
jitvā saṃgrāmānpālayitvā prajāśca somaṃ pītvā tarpayitvā dvijāgryān |
yuktyā daṇḍaṃ dhārayitvā prajānāṃ yuddhe kṣīṇo modate devaloke || 12-25-32||

MHB 12-25-33

वृत्तं यस्य श्लाघनीयं मनुष्याः सन्तो विद्वांसश्चार्हयन्त्यर्हणीयाः ।
स्वर्गं जित्वा वीरलोकांश्च गत्वा सिद्धिं प्राप्तः पुण्यकीर्तिर्महात्मा ॥ १२-२५-३३॥
vṛttaṃ yasya ślāghanīyaṃ manuṣyāḥ santo vidvāṃsaścārhayantyarhaṇīyāḥ |
svargaṃ jitvā vīralokāṃśca gatvā siddhiṃ prāptaḥ puṇyakīrtirmahātmā || 12-25-33||

Adhyaya: 26/353 (36)

MHB 12-26-1

वैशंपायन उवाच ।
द्वैपायनवचः श्रुत्वा कुपिते च धनंजये ।
व्यासमामन्त्र्य कौन्तेयः प्रत्युवाच युधिष्ठिरः ॥ १२-२६-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
dvaipāyanavacaḥ śrutvā kupite ca dhanaṃjaye |
vyāsamāmantrya kaunteyaḥ pratyuvāca yudhiṣṭhiraḥ || 12-26-1||

MHB 12-26-2

न पार्थिवमिदं राज्यं न च भोगाः पृथग्विधाः ।
प्रीणयन्ति मनो मेऽद्य शोको मां नर्दयत्ययम् ॥ १२-२६-२॥
na pārthivamidaṃ rājyaṃ na ca bhogāḥ pṛthagvidhāḥ |
prīṇayanti mano me'dya śoko māṃ nardayatyayam || 12-26-2||

MHB 12-26-3

श्रुत्वा च वीरहीनानामपुत्राणां च योषिताम् ।
परिदेवयमानानां शान्तिं नोपलभे मुने ॥ १२-२६-३॥
śrutvā ca vīrahīnānāmaputrāṇāṃ ca yoṣitām |
paridevayamānānāṃ śāntiṃ nopalabhe mune || 12-26-3||

MHB 12-26-4

इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं व्यासो योगविदां वरः ।
युधिष्ठिरं महाप्राज्ञं धर्मज्ञो वेदपारगः ॥ १२-२६-४॥
ityuktaḥ pratyuvācedaṃ vyāso yogavidāṃ varaḥ |
yudhiṣṭhiraṃ mahāprājñaṃ dharmajño vedapāragaḥ || 12-26-4||

MHB 12-26-5

न कर्मणा लभ्यते चिन्तया वा नाप्यस्य दाता पुरुषस्य कश्चित् ।
पर्याययोगाद्विहितं विधात्रा कालेन सर्वं लभते मनुष्यः ॥ १२-२६-५॥
na karmaṇā labhyate cintayā vā nāpyasya dātā puruṣasya kaścit |
paryāyayogādvihitaṃ vidhātrā kālena sarvaṃ labhate manuṣyaḥ || 12-26-5||

MHB 12-26-6

न बुद्धिशास्त्राध्ययनेन शक्यं प्राप्तुं विशेषैर्मनुजैरकाले ।
मूर्खोऽपि प्राप्नोति कदाचिदर्थान्कालो हि कार्यं प्रति निर्विशेषः ॥ १२-२६-६॥
na buddhiśāstrādhyayanena śakyaṃ prāptuṃ viśeṣairmanujairakāle |
mūrkho'pi prāpnoti kadācidarthānkālo hi kāryaṃ prati nirviśeṣaḥ || 12-26-6||

MHB 12-26-7

नाभूतिकाले च फलं ददाति शिल्पं न मन्त्राश्च तथौषधानि ।
तान्येव कालेन समाहितानि सिध्यन्ति चेध्यन्ति च भूतिकाले ॥ १२-२६-७॥
nābhūtikāle ca phalaṃ dadāti śilpaṃ na mantrāśca tathauṣadhāni |
tānyeva kālena samāhitāni sidhyanti cedhyanti ca bhūtikāle || 12-26-7||

MHB 12-26-8

कालेन शीघ्राः प्रविवान्ति वाताः कालेन वृष्टिर्जलदानुपैति ।
कालेन पद्मोत्पलवज्जलं च कालेन पुष्यन्ति नगा वनेषु ॥ १२-२६-८॥
kālena śīghrāḥ pravivānti vātāḥ kālena vṛṣṭirjaladānupaiti |
kālena padmotpalavajjalaṃ ca kālena puṣyanti nagā vaneṣu || 12-26-8||

MHB 12-26-9

कालेन कृष्णाश्च सिताश्च रात्र्यः कालेन चन्द्रः परिपूर्णबिम्बः ।
नाकालतः पुष्पफलं नगानां नाकालवेगाः सरितो वहन्ति ॥ १२-२६-९॥
kālena kṛṣṇāśca sitāśca rātryaḥ kālena candraḥ paripūrṇabimbaḥ |
nākālataḥ puṣpaphalaṃ nagānāṃ nākālavegāḥ sarito vahanti || 12-26-9||

MHB 12-26-10

नाकालमत्ताः खगपन्नगाश्च मृगद्विपाः शैलमहाग्रहाश्च ।
नाकालतः स्त्रीषु भवन्ति गर्भा नायान्त्यकाले शिशिरोष्णवर्षाः ॥ १२-२६-१०॥
nākālamattāḥ khagapannagāśca mṛgadvipāḥ śailamahāgrahāśca |
nākālataḥ strīṣu bhavanti garbhā nāyāntyakāle śiśiroṣṇavarṣāḥ || 12-26-10||

MHB 12-26-11

नाकालतो म्रियते जायते वा नाकालतो व्याहरते च बालः ।
नाकालतो यौवनमभ्युपैति नाकालतो रोहति बीजमुप्तम् ॥ १२-२६-११॥
nākālato mriyate jāyate vā nākālato vyāharate ca bālaḥ |
nākālato yauvanamabhyupaiti nākālato rohati bījamuptam || 12-26-11||

MHB 12-26-12

नाकालतो भानुरुपैति योगं नाकालतोऽस्तं गिरिमभ्युपैति ।
नाकालतो वर्धते हीयते च चन्द्रः समुद्रश्च महोर्मिमाली ॥ १२-२६-१२॥
nākālato bhānurupaiti yogaṃ nākālato'staṃ girimabhyupaiti |
nākālato vardhate hīyate ca candraḥ samudraśca mahormimālī || 12-26-12||

MHB 12-26-13

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
गीतं राज्ञा सेनजिता दुःखार्तेन युधिष्ठिर ॥ १२-२६-१३॥
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
gītaṃ rājñā senajitā duḥkhārtena yudhiṣṭhira || 12-26-13||

MHB 12-26-14

सर्वानेवैष पर्यायो मर्त्यान्स्पृशति दुस्तरः ।
कालेन परिपक्वा हि म्रियन्ते सर्वमानवाः ॥ १२-२६-१४॥
sarvānevaiṣa paryāyo martyānspṛśati dustaraḥ |
kālena paripakvā hi mriyante sarvamānavāḥ || 12-26-14||

MHB 12-26-15

घ्नन्ति चान्यान्नरा राजंस्तानप्यन्ये नरास्तथा ।
संज्ञैषा लौकिकी राजन्न हिनस्ति न हन्यते ॥ १२-२६-१५॥
ghnanti cānyānnarā rājaṃstānapyanye narāstathā |
saṃjñaiṣā laukikī rājanna hinasti na hanyate || 12-26-15||

MHB 12-26-16

हन्तीति मन्यते कश्चिन्न हन्तीत्यपि चापरे ।
स्वभावतस्तु नियतौ भूतानां प्रभवाप्ययौ ॥ १२-२६-१६॥
hantīti manyate kaścinna hantītyapi cāpare |
svabhāvatastu niyatau bhūtānāṃ prabhavāpyayau || 12-26-16||

MHB 12-26-17

नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते ।
अहो कष्टमिति ध्यायञ्शोकस्यापचितिं चरेत् ॥ १२-२६-१७॥
naṣṭe dhane vā dāre vā putre pitari vā mṛte |
aho kaṣṭamiti dhyāyañśokasyāpacitiṃ caret || 12-26-17||

MHB 12-26-18

स किं शोचसि मूढः सञ्शोच्यः किमनुशोचसि ।
पश्य दुःखेषु दुःखानि भयेषु च भयान्यपि ॥ १२-२६-१८॥
sa kiṃ śocasi mūḍhaḥ sañśocyaḥ kimanuśocasi |
paśya duḥkheṣu duḥkhāni bhayeṣu ca bhayānyapi || 12-26-18||

MHB 12-26-19

आत्मापि चायं न मम सर्वापि पृथिवी मम ।
यथा मम तथान्येषामिति पश्यन्न मुह्यति ॥ १२-२६-१९॥
ātmāpi cāyaṃ na mama sarvāpi pṛthivī mama |
yathā mama tathānyeṣāmiti paśyanna muhyati || 12-26-19||

MHB 12-26-20

शोकस्थानसहस्राणि हर्षस्थानशतानि च ।
दिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ॥ १२-२६-२०॥
śokasthānasahasrāṇi harṣasthānaśatāni ca |
divase divase mūḍhamāviśanti na paṇḍitam || 12-26-20||

MHB 12-26-21

एवमेतानि कालेन प्रियद्वेष्याणि भागशः ।
जीवेषु परिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च ॥ १२-२६-२१॥
evametāni kālena priyadveṣyāṇi bhāgaśaḥ |
jīveṣu parivartante duḥkhāni ca sukhāni ca || 12-26-21||

MHB 12-26-22

दुःखमेवास्ति न सुखं तस्मात्तदुपलभ्यते ।
तृष्णार्तिप्रभवं दुःखं दुःखार्तिप्रभवं सुखम् ॥ १२-२६-२२॥
duḥkhamevāsti na sukhaṃ tasmāttadupalabhyate |
tṛṣṇārtiprabhavaṃ duḥkhaṃ duḥkhārtiprabhavaṃ sukham || 12-26-22||

MHB 12-26-23

सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम् ।
न नित्यं लभते दुःखं न नित्यं लभते सुखम् ॥ १२-२६-२३॥
sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ duḥkhasyānantaraṃ sukham |
na nityaṃ labhate duḥkhaṃ na nityaṃ labhate sukham || 12-26-23||

MHB 12-26-24

सुखमन्ते हि दुःखानां दुःखमन्ते सुखस्य च ।
तस्मादेतद्द्वयं जह्याद्य इच्छेच्छाश्वतं सुखम् ॥ १२-२६-२४॥
sukhamante hi duḥkhānāṃ duḥkhamante sukhasya ca |
tasmādetaddvayaṃ jahyādya icchecchāśvataṃ sukham || 12-26-24||

MHB 12-26-25

यन्निमित्तं भवेच्छोकस्तापो वा दुःखमूर्छितः ।
आयासो वापि यन्मूलस्तदेकाङ्गमपि त्यजेत् ॥ १२-२६-२५॥
yannimittaṃ bhavecchokastāpo vā duḥkhamūrchitaḥ |
āyāso vāpi yanmūlastadekāṅgamapi tyajet || 12-26-25||

MHB 12-26-26

सुखं वा यदि वा दुःखं प्रियं वा यदि वाप्रियम् ।
प्राप्तं प्राप्तमुपासीत हृदयेनापराजितः ॥ १२-२६-२६॥
sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ priyaṃ vā yadi vāpriyam |
prāptaṃ prāptamupāsīta hṛdayenāparājitaḥ || 12-26-26||

MHB 12-26-27

ईषदप्यङ्ग दाराणां पुत्राणां वा चराप्रियम् ।
ततो ज्ञास्यसि कः कस्य केन वा कथमेव वा ॥ १२-२६-२७॥
īṣadapyaṅga dārāṇāṃ putrāṇāṃ vā carāpriyam |
tato jñāsyasi kaḥ kasya kena vā kathameva vā || 12-26-27||

MHB 12-26-28

ये च मूढतमा लोके ये च बुद्धेः परं गताः ।
त एव सुखमेधन्ते मध्यः क्लेशेन युज्यते ॥ १२-२६-२८॥
ye ca mūḍhatamā loke ye ca buddheḥ paraṃ gatāḥ |
ta eva sukhamedhante madhyaḥ kleśena yujyate || 12-26-28||

MHB 12-26-29

इत्यब्रवीन्महाप्राज्ञो युधिष्ठिर स सेनजित् ।
परावरज्ञो लोकस्य धर्मवित्सुखदुःखवित् ॥ १२-२६-२९॥
ityabravīnmahāprājño yudhiṣṭhira sa senajit |
parāvarajño lokasya dharmavitsukhaduḥkhavit || 12-26-29||

MHB 12-26-30

सुखी परस्य यो दुःखे न जातु स सुखी भवेत् ।
दुःखानां हि क्षयो नास्ति जायते ह्यपरात्परम् ॥ १२-२६-३०॥
sukhī parasya yo duḥkhe na jātu sa sukhī bhavet |
duḥkhānāṃ hi kṣayo nāsti jāyate hyaparātparam || 12-26-30||

MHB 12-26-31

सुखं च दुःखं च भवाभवौ च लाभालाभौ मरणं जीवितं च ।
पर्यायशः सर्वमिह स्पृशन्ति तस्माद्धीरो नैव हृष्येन्न कुप्येत् ॥ १२-२६-३१॥
sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca bhavābhavau ca lābhālābhau maraṇaṃ jīvitaṃ ca |
paryāyaśaḥ sarvamiha spṛśanti tasmāddhīro naiva hṛṣyenna kupyet || 12-26-31||

MHB 12-26-32

दीक्षां यज्ञे पालनं युद्धमाहुर्योगं राष्ट्रे दण्डनीत्या च सम्यक् ।
वित्तत्यागं दक्षिणानां च यज्ञे सम्यग्ज्ञानं पावनानीति विद्यात् ॥ १२-२६-३२॥
dīkṣāṃ yajñe pālanaṃ yuddhamāhuryogaṃ rāṣṭre daṇḍanītyā ca samyak |
vittatyāgaṃ dakṣiṇānāṃ ca yajñe samyagjñānaṃ pāvanānīti vidyāt || 12-26-32||

MHB 12-26-33

रक्षन्राष्ट्रं बुद्धिपूर्वं नयेन संत्यक्तात्मा यज्ञशीलो महात्मा ।
सर्वाँल्लोकान्धर्ममूर्त्या चरंश्चाप्यूर्ध्वं देहान्मोदते देवलोके ॥ १२-२६-३३॥
rakṣanrāṣṭraṃ buddhipūrvaṃ nayena saṃtyaktātmā yajñaśīlo mahātmā |
sarvā~llokāndharmamūrtyā caraṃścāpyūrdhvaṃ dehānmodate devaloke || 12-26-33||

MHB 12-26-34

जित्वा संग्रामान्पालयित्वा च राष्ट्रं सोमं पीत्वा वर्धयित्वा प्रजाश्च ।
युक्त्या दण्डं धारयित्वा प्रजानां युद्धे क्षीणो मोदते देवलोके ॥ १२-२६-३४॥
jitvā saṃgrāmānpālayitvā ca rāṣṭraṃ somaṃ pītvā vardhayitvā prajāśca |
yuktyā daṇḍaṃ dhārayitvā prajānāṃ yuddhe kṣīṇo modate devaloke || 12-26-34||

MHB 12-26-35

सम्यग्वेदान्प्राप्य शास्त्राण्यधीत्य सम्यग्राष्ट्रं पालयित्वा च राजा ।
चातुर्वर्ण्यं स्थापयित्वा स्वधर्मे पूतात्मा वै मोदते देवलोके ॥ १२-२६-३५॥
samyagvedānprāpya śāstrāṇyadhītya samyagrāṣṭraṃ pālayitvā ca rājā |
cāturvarṇyaṃ sthāpayitvā svadharme pūtātmā vai modate devaloke || 12-26-35||

MHB 12-26-36

यस्य वृत्तं नमस्यन्ति स्वर्गस्थस्यापि मानवाः ।
पौरजानपदामात्याः स राजा राजसत्तमः ॥ १२-२६-३६॥
yasya vṛttaṃ namasyanti svargasthasyāpi mānavāḥ |
paurajānapadāmātyāḥ sa rājā rājasattamaḥ || 12-26-36||

Adhyaya: 27/353 (32)

MHB 12-27-1

युधिष्ठिर उवाच ।
अभिमन्यौ हते बाले द्रौपद्यास्तनयेषु च ।
धृष्टद्युम्ने विराटे च द्रुपदे च महीपतौ ॥ १२-२७-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
abhimanyau hate bāle draupadyāstanayeṣu ca |
dhṛṣṭadyumne virāṭe ca drupade ca mahīpatau || 12-27-1||

MHB 12-27-2

वसुषेणे च धर्मज्ञे धृष्टकेतौ च पार्थिवे ।
तथान्येषु नरेन्द्रेषु नानादेश्येषु संयुगे ॥ १२-२७-२॥
vasuṣeṇe ca dharmajñe dhṛṣṭaketau ca pārthive |
tathānyeṣu narendreṣu nānādeśyeṣu saṃyuge || 12-27-2||

MHB 12-27-3

न विमुञ्चति मां शोको ज्ञातिघातिनमातुरम् ।
राज्यकामुकमत्युग्रं स्ववंशोच्छेदकारकम् ॥ १२-२७-३॥
na vimuñcati māṃ śoko jñātighātinamāturam |
rājyakāmukamatyugraṃ svavaṃśocchedakārakam || 12-27-3||

MHB 12-27-4

यस्याङ्के क्रीडमानेन मया वै परिवर्तितम् ।
स मया राज्यलुब्धेन गाङ्गेयो विनिपातितः ॥ १२-२७-४॥
yasyāṅke krīḍamānena mayā vai parivartitam |
sa mayā rājyalubdhena gāṅgeyo vinipātitaḥ || 12-27-4||

MHB 12-27-5

यदा ह्येनं विघूर्णन्तमपश्यं पार्थसायकैः ।
कम्पमानं यथा वज्रैः प्रेक्षमाणं शिखण्डिनम् ॥ १२-२७-५॥
yadā hyenaṃ vighūrṇantamapaśyaṃ pārthasāyakaiḥ |
kampamānaṃ yathā vajraiḥ prekṣamāṇaṃ śikhaṇḍinam || 12-27-5||

MHB 12-27-6

जीर्णं सिंहमिव प्रांशुं नरसिंहं पितामहम् ।
कीर्यमाणं शरैस्तीक्ष्णैर्दृष्ट्वा मे व्यथितं मनः ॥ १२-२७-६॥
jīrṇaṃ siṃhamiva prāṃśuṃ narasiṃhaṃ pitāmaham |
kīryamāṇaṃ śaraistīkṣṇairdṛṣṭvā me vyathitaṃ manaḥ || 12-27-6||

MHB 12-27-7

प्राङ्मुखं सीदमानं च रथादपच्युतं शरैः ।
घूर्णमानं यथा शैलं तदा मे कश्मलोऽभवत् ॥ १२-२७-७॥
prāṅmukhaṃ sīdamānaṃ ca rathādapacyutaṃ śaraiḥ |
ghūrṇamānaṃ yathā śailaṃ tadā me kaśmalo'bhavat || 12-27-7||

MHB 12-27-8

यः स बाणधनुष्पाणिर्योधयामास भार्गवम् ।
बहून्यहानि कौरव्यः कुरुक्षेत्रे महामृधे ॥ १२-२७-८॥
yaḥ sa bāṇadhanuṣpāṇiryodhayāmāsa bhārgavam |
bahūnyahāni kauravyaḥ kurukṣetre mahāmṛdhe || 12-27-8||

MHB 12-27-9

समेतं पार्थिवं क्षत्रं वाराणस्यां नदीसुतः ।
कन्यार्थमाह्वयद्वीरो रथेनैकेन संयुगे ॥ १२-२७-९॥
sametaṃ pārthivaṃ kṣatraṃ vārāṇasyāṃ nadīsutaḥ |
kanyārthamāhvayadvīro rathenaikena saṃyuge || 12-27-9||

MHB 12-27-10

येन चोग्रायुधो राजा चक्रवर्ती दुरासदः ।
दग्धः शस्त्रप्रतापेन स मया युधि घातितः ॥ १२-२७-१०॥
yena cogrāyudho rājā cakravartī durāsadaḥ |
dagdhaḥ śastrapratāpena sa mayā yudhi ghātitaḥ || 12-27-10||

MHB 12-27-11

स्वयं मृत्युं रक्षमाणः पाञ्चाल्यं यः शिखण्डिनम् ।
न बाणैः पातयामास सोऽर्जुनेन निपातितः ॥ १२-२७-११॥
svayaṃ mṛtyuṃ rakṣamāṇaḥ pāñcālyaṃ yaḥ śikhaṇḍinam |
na bāṇaiḥ pātayāmāsa so'rjunena nipātitaḥ || 12-27-11||

MHB 12-27-12

यदैनं पतितं भूमावपश्यं रुधिरोक्षितम् ।
तदैवाविशदत्युग्रो ज्वरो मे मुनिसत्तम ।
येन संवर्धिता बाला येन स्म परिरक्षिताः ॥ १२-२७-१२॥
yadainaṃ patitaṃ bhūmāvapaśyaṃ rudhirokṣitam |
tadaivāviśadatyugro jvaro me munisattama |
yena saṃvardhitā bālā yena sma parirakṣitāḥ || 12-27-12||

MHB 12-27-13

स मया राज्यलुब्धेन पापेन गुरुघातिना ।
अल्पकालस्य राज्यस्य कृते मूढेन घातितः ॥ १२-२७-१३॥
sa mayā rājyalubdhena pāpena gurughātinā |
alpakālasya rājyasya kṛte mūḍhena ghātitaḥ || 12-27-13||

MHB 12-27-14

आचार्यश्च महेष्वासः सर्वपार्थिवपूजितः ।
अभिगम्य रणे मिथ्या पापेनोक्तः सुतं प्रति ॥ १२-२७-१४॥
ācāryaśca maheṣvāsaḥ sarvapārthivapūjitaḥ |
abhigamya raṇe mithyā pāpenoktaḥ sutaṃ prati || 12-27-14||

MHB 12-27-15

तन्मे दहति गात्राणि यन्मां गुरुरभाषत ।
सत्यवाक्यो हि राजंस्त्वं यदि जीवति मे सुतः ।
सत्यं मा मर्शयन्विप्रो मयि तत्परिपृष्टवान् ॥ १२-२७-१५॥
tanme dahati gātrāṇi yanmāṃ gururabhāṣata |
satyavākyo hi rājaṃstvaṃ yadi jīvati me sutaḥ |
satyaṃ mā marśayanvipro mayi tatparipṛṣṭavān || 12-27-15||

MHB 12-27-16

कुञ्जरं चान्तरं कृत्वा मिथ्योपचरितं मया ।
सुभृशं राज्यलुब्धेन पापेन गुरुघातिना ॥ १२-२७-१६॥
kuñjaraṃ cāntaraṃ kṛtvā mithyopacaritaṃ mayā |
subhṛśaṃ rājyalubdhena pāpena gurughātinā || 12-27-16||

MHB 12-27-17

सत्यकञ्चुकमास्थाय मयोक्तो गुरुराहवे ।
अश्वत्थामा हत इति कुञ्जरे विनिपातिते ।
कान्नु लोकान्गमिष्यामि कृत्वा तत्कर्म दारुणम् ॥ १२-२७-१७॥
satyakañcukamāsthāya mayokto gururāhave |
aśvatthāmā hata iti kuñjare vinipātite |
kānnu lokāngamiṣyāmi kṛtvā tatkarma dāruṇam || 12-27-17||

MHB 12-27-18

अघातयं च यत्कर्णं समरेष्वपलायिनम् ।
ज्येष्ठं भ्रातरमत्युग्रं को मत्तः पापकृत्तमः ॥ १२-२७-१८॥
aghātayaṃ ca yatkarṇaṃ samareṣvapalāyinam |
jyeṣṭhaṃ bhrātaramatyugraṃ ko mattaḥ pāpakṛttamaḥ || 12-27-18||

MHB 12-27-19

अभिमन्युं च यद्बालं जातं सिंहमिवाद्रिषु ।
प्रावेशयमहं लुब्धो वाहिनीं द्रोणपालिताम् ॥ १२-२७-१९॥
abhimanyuṃ ca yadbālaṃ jātaṃ siṃhamivādriṣu |
prāveśayamahaṃ lubdho vāhinīṃ droṇapālitām || 12-27-19||

MHB 12-27-20

तदाप्रभृति बीभत्सुं न शक्नोमि निरीक्षितुम् ।
कृष्णं च पुण्डरीकाक्षं किल्बिषी भ्रूणहा यथा ॥ १२-२७-२०॥
tadāprabhṛti bībhatsuṃ na śaknomi nirīkṣitum |
kṛṣṇaṃ ca puṇḍarīkākṣaṃ kilbiṣī bhrūṇahā yathā || 12-27-20||

MHB 12-27-21

द्रौपदीं चाप्यदुःखार्हां पञ्चपुत्रविनाकृताम् ।
शोचामि पृथिवीं हीनां पञ्चभिः पर्वतैरिव ॥ १२-२७-२१॥
draupadīṃ cāpyaduḥkhārhāṃ pañcaputravinākṛtām |
śocāmi pṛthivīṃ hīnāṃ pañcabhiḥ parvatairiva || 12-27-21||

MHB 12-27-22

सोऽहमागस्करः पापः पृथिवीनाशकारकः ।
आसीन एवमेवेदं शोषयिष्ये कलेवरम् ॥ १२-२७-२२॥
so'hamāgaskaraḥ pāpaḥ pṛthivīnāśakārakaḥ |
āsīna evamevedaṃ śoṣayiṣye kalevaram || 12-27-22||

MHB 12-27-23

प्रायोपविष्टं जानीध्वमद्य मां गुरुघातिनम् ।
जातिष्वन्यास्वपि यथा न भवेयं कुलान्तकृत् ॥ १२-२७-२३॥
prāyopaviṣṭaṃ jānīdhvamadya māṃ gurughātinam |
jātiṣvanyāsvapi yathā na bhaveyaṃ kulāntakṛt || 12-27-23||

MHB 12-27-24

न भोक्ष्ये न च पानीयमुपयोक्ष्ये कथंचन ।
शोषयिष्ये प्रियान्प्राणानिहस्थोऽहं तपोधन ॥ १२-२७-२४॥
na bhokṣye na ca pānīyamupayokṣye kathaṃcana |
śoṣayiṣye priyānprāṇānihastho'haṃ tapodhana || 12-27-24||

MHB 12-27-25

यथेष्टं गम्यतां काममनुजाने प्रसाद्य वः ।
सर्वे मामनुजानीत त्यक्ष्यामीदं कलेवरम् ॥ १२-२७-२५॥
yatheṣṭaṃ gamyatāṃ kāmamanujāne prasādya vaḥ |
sarve māmanujānīta tyakṣyāmīdaṃ kalevaram || 12-27-25||

MHB 12-27-26

वैशंपायन उवाच ।
तमेवंवादिनं पार्थं बन्धुशोकेन विह्वलम् ।
मैवमित्यब्रवीद्व्यासो निगृह्य मुनिसत्तमः ॥ १२-२७-२६॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tamevaṃvādinaṃ pārthaṃ bandhuśokena vihvalam |
maivamityabravīdvyāso nigṛhya munisattamaḥ || 12-27-26||

MHB 12-27-27

अतिवेलं महाराज न शोकं कर्तुमर्हसि ।
पुनरुक्तं प्रवक्ष्यामि दिष्टमेतदिति प्रभो ॥ १२-२७-२७॥
ativelaṃ mahārāja na śokaṃ kartumarhasi |
punaruktaṃ pravakṣyāmi diṣṭametaditi prabho || 12-27-27||

MHB 12-27-28

संयोगा विप्रयोगाश्च जातानां प्राणिनां ध्रुवम् ।
बुद्बुदा इव तोयेषु भवन्ति न भवन्ति च ॥ १२-२७-२८॥
saṃyogā viprayogāśca jātānāṃ prāṇināṃ dhruvam |
budbudā iva toyeṣu bhavanti na bhavanti ca || 12-27-28||

MHB 12-27-29

सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः ।
संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं हि जीवितम् ॥ १२-२७-२९॥
sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ |
saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ hi jīvitam || 12-27-29||

MHB 12-27-30

सुखं दुःखान्तमालस्यं दाक्ष्यं दुःखं सुखोदयम् ।
भूतिः श्रीर्ह्रीर्धृतिः सिद्धिर्नादक्षे निवसन्त्युत ॥ १२-२७-३०॥
sukhaṃ duḥkhāntamālasyaṃ dākṣyaṃ duḥkhaṃ sukhodayam |
bhūtiḥ śrīrhrīrdhṛtiḥ siddhirnādakṣe nivasantyuta || 12-27-30||

MHB 12-27-31

नालं सुखाय सुहृदो नालं दुःखाय दुर्हृदः ।
न च प्रज्ञालमर्थेभ्यो न सुखेभ्योऽप्यलं धनम् ॥ १२-२७-३१॥
nālaṃ sukhāya suhṛdo nālaṃ duḥkhāya durhṛdaḥ |
na ca prajñālamarthebhyo na sukhebhyo'pyalaṃ dhanam || 12-27-31||

MHB 12-27-32

यथा सृष्टोऽसि कौन्तेय धात्रा कर्मसु तत्कुरु ।
अत एव हि सिद्धिस्ते नेशस्त्वमात्मना नृप ॥ १२-२७-३२॥
yathā sṛṣṭo'si kaunteya dhātrā karmasu tatkuru |
ata eva hi siddhiste neśastvamātmanā nṛpa || 12-27-32||

Adhyaya: 28/353 (58)

MHB 12-28-1

वैशंपायन उवाच ।
ज्ञातिशोकाभितप्तस्य प्राणानभ्युत्सिसृक्षतः ।
ज्येष्ठस्य पाण्डुपुत्रस्य व्यासः शोकमपानुदत् ॥ १२-२८-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
jñātiśokābhitaptasya prāṇānabhyutsisṛkṣataḥ |
jyeṣṭhasya pāṇḍuputrasya vyāsaḥ śokamapānudat || 12-28-1||

MHB 12-28-2

व्यास उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
अश्मगीतं नरव्याघ्र तन्निबोध युधिष्ठिर ॥ १२-२८-२॥
vyāsa uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
aśmagītaṃ naravyāghra tannibodha yudhiṣṭhira || 12-28-2||

MHB 12-28-3

अश्मानं ब्राह्मणं प्राज्ञं वैदेहो जनको नृपः ।
संशयं परिपप्रच्छ दुःखशोकपरिप्लुतः ॥ १२-२८-३॥
aśmānaṃ brāhmaṇaṃ prājñaṃ vaideho janako nṛpaḥ |
saṃśayaṃ paripapraccha duḥkhaśokapariplutaḥ || 12-28-3||

MHB 12-28-4

जनक उवाच ।
आगमे यदि वापाये ज्ञातीनां द्रविणस्य च ।
नरेण प्रतिपत्तव्यं कल्याणं कथमिच्छता ॥ १२-२८-४॥
janaka uvāca |
āgame yadi vāpāye jñātīnāṃ draviṇasya ca |
nareṇa pratipattavyaṃ kalyāṇaṃ kathamicchatā || 12-28-4||

MHB 12-28-5

अश्मोवाच ।
उत्पन्नमिममात्मानं नरस्यानन्तरं ततः ।
तानि तान्यभिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च ॥ १२-२८-५॥
aśmovāca |
utpannamimamātmānaṃ narasyānantaraṃ tataḥ |
tāni tānyabhivartante duḥkhāni ca sukhāni ca || 12-28-5||

MHB 12-28-6

तेषामन्यतरापत्तौ यद्यदेवोपसेवते ।
तत्तद्धि चेतनामस्य हरत्यभ्रमिवानिलः ॥ १२-२८-६॥
teṣāmanyatarāpattau yadyadevopasevate |
tattaddhi cetanāmasya haratyabhramivānilaḥ || 12-28-6||

MHB 12-28-7

अभिजातोऽस्मि सिद्धोऽस्मि नास्मि केवलमानुषः ।
इत्येवं हेतुभिस्तस्य त्रिभिश्चित्तं प्रसिच्यति ॥ १२-२८-७॥
abhijāto'smi siddho'smi nāsmi kevalamānuṣaḥ |
ityevaṃ hetubhistasya tribhiścittaṃ prasicyati || 12-28-7||

MHB 12-28-8

स प्रसिक्तमना भोगान्विसृज्य पितृसंचितान् ।
परिक्षीणः परस्वानामादानं साधु मन्यते ॥ १२-२८-८॥
sa prasiktamanā bhogānvisṛjya pitṛsaṃcitān |
parikṣīṇaḥ parasvānāmādānaṃ sādhu manyate || 12-28-8||

MHB 12-28-9

तमतिक्रान्तमर्यादमाददानमसांप्रतम् ।
प्रतिषेधन्ति राजानो लुब्धा मृगमिवेषुभिः ॥ १२-२८-९॥
tamatikrāntamaryādamādadānamasāṃpratam |
pratiṣedhanti rājāno lubdhā mṛgamiveṣubhiḥ || 12-28-9||

MHB 12-28-10

ये च विंशतिवर्षा वा त्रिंशद्वर्षाश्च मानवाः ।
परेण ते वर्षशतान्न भविष्यन्ति पार्थिव ॥ १२-२८-१०॥
ye ca viṃśativarṣā vā triṃśadvarṣāśca mānavāḥ |
pareṇa te varṣaśatānna bhaviṣyanti pārthiva || 12-28-10||

MHB 12-28-11

तेषां परमदुःखानां बुद्ध्या भेषजमादिशेत् ।
सर्वप्राणभृतां वृत्तं प्रेक्षमाणस्ततस्ततः ॥ १२-२८-११॥
teṣāṃ paramaduḥkhānāṃ buddhyā bheṣajamādiśet |
sarvaprāṇabhṛtāṃ vṛttaṃ prekṣamāṇastatastataḥ || 12-28-11||

MHB 12-28-12

मानसानां पुनर्योनिर्दुःखानां चित्तविभ्रमः ।
अनिष्टोपनिपातो वा तृतीयं नोपपद्यते ॥ १२-२८-१२॥
mānasānāṃ punaryonirduḥkhānāṃ cittavibhramaḥ |
aniṣṭopanipāto vā tṛtīyaṃ nopapadyate || 12-28-12||

MHB 12-28-13

एवमेतानि दुःखानि तानि तानीह मानवम् ।
विविधान्युपवर्तन्ते तथा सांस्पर्शकानि च ॥ १२-२८-१३॥
evametāni duḥkhāni tāni tānīha mānavam |
vividhānyupavartante tathā sāṃsparśakāni ca || 12-28-13||

MHB 12-28-14

जरामृत्यू ह भूतानि खादितारौ वृकाविव ।
बलिनां दुर्बलानां च ह्रस्वानां महतामपि ॥ १२-२८-१४॥
jarāmṛtyū ha bhūtāni khāditārau vṛkāviva |
balināṃ durbalānāṃ ca hrasvānāṃ mahatāmapi || 12-28-14||

MHB 12-28-15

न कश्चिज्जात्वतिक्रामेज्जरामृत्यू ह मानवः ।
अपि सागरपर्यन्तां विजित्येमां वसुंधराम् ॥ १२-२८-१५॥
na kaścijjātvatikrāmejjarāmṛtyū ha mānavaḥ |
api sāgaraparyantāṃ vijityemāṃ vasuṃdharām || 12-28-15||

MHB 12-28-16

सुखं वा यदि वा दुःखं भूतानां पर्युपस्थितम् ।
प्राप्तव्यमवशैः सर्वं परिहारो न विद्यते ॥ १२-२८-१६॥
sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ bhūtānāṃ paryupasthitam |
prāptavyamavaśaiḥ sarvaṃ parihāro na vidyate || 12-28-16||

MHB 12-28-17

पूर्वे वयसि मध्ये वाप्युत्तमे वा नराधिप ।
अवर्जनीयास्तेऽर्था वै काङ्क्षिताश्च ततोऽन्यथा ॥ १२-२८-१७॥
pūrve vayasi madhye vāpyuttame vā narādhipa |
avarjanīyāste'rthā vai kāṅkṣitāśca tato'nyathā || 12-28-17||

MHB 12-28-18

सुप्रियैर्विप्रयोगश्च संप्रयोगस्तथाप्रियैः ।
अर्थानर्थौ सुखं दुःखं विधानमनुवर्तते ॥ १२-२८-१८॥
supriyairviprayogaśca saṃprayogastathāpriyaiḥ |
arthānarthau sukhaṃ duḥkhaṃ vidhānamanuvartate || 12-28-18||

MHB 12-28-19

प्रादुर्भावश्च भूतानां देहन्यासस्तथैव च ।
प्राप्तिव्यायामयोगश्च सर्वमेतत्प्रतिष्ठितम् ॥ १२-२८-१९॥
prādurbhāvaśca bhūtānāṃ dehanyāsastathaiva ca |
prāptivyāyāmayogaśca sarvametatpratiṣṭhitam || 12-28-19||

MHB 12-28-20

गन्धवर्णरसस्पर्शा निवर्तन्ते स्वभावतः ।
तथैव सुखदुःखानि विधानमनुवर्तते ॥ १२-२८-२०॥
gandhavarṇarasasparśā nivartante svabhāvataḥ |
tathaiva sukhaduḥkhāni vidhānamanuvartate || 12-28-20||

MHB 12-28-21

आसनं शयनं यानमुत्थानं पानभोजनम् ।
नियतं सर्वभूतानां कालेनैव भवन्त्युत ॥ १२-२८-२१॥
āsanaṃ śayanaṃ yānamutthānaṃ pānabhojanam |
niyataṃ sarvabhūtānāṃ kālenaiva bhavantyuta || 12-28-21||

MHB 12-28-22

वैद्याश्चाप्यातुराः सन्ति बलवन्तः सुदुर्बलाः ।
स्त्रीमन्तश्च तथा षण्ढा विचित्रः कालपर्ययः ॥ १२-२८-२२॥
vaidyāścāpyāturāḥ santi balavantaḥ sudurbalāḥ |
strīmantaśca tathā ṣaṇḍhā vicitraḥ kālaparyayaḥ || 12-28-22||

MHB 12-28-23

कुले जन्म तथा वीर्यमारोग्यं धैर्यमेव च ।
सौभाग्यमुपभोगश्च भवितव्येन लभ्यते ॥ १२-२८-२३॥
kule janma tathā vīryamārogyaṃ dhairyameva ca |
saubhāgyamupabhogaśca bhavitavyena labhyate || 12-28-23||

MHB 12-28-24

सन्ति पुत्राः सुबहवो दरिद्राणामनिच्छताम् ।
बहूनामिच्छतां नास्ति समृद्धानां विचेष्टताम् ॥ १२-२८-२४॥
santi putrāḥ subahavo daridrāṇāmanicchatām |
bahūnāmicchatāṃ nāsti samṛddhānāṃ viceṣṭatām || 12-28-24||

MHB 12-28-25

व्याधिरग्निर्जलं शस्त्रं बुभुक्षा श्वापदं विषम् ।
रज्ज्वा च मरणं जन्तोरुच्चाच्च पतनं तथा ॥ १२-२८-२५॥
vyādhiragnirjalaṃ śastraṃ bubhukṣā śvāpadaṃ viṣam |
rajjvā ca maraṇaṃ jantoruccācca patanaṃ tathā || 12-28-25||

MHB 12-28-26

निर्याणं यस्य यद्दिष्टं तेन गच्छति हेतुना ।
दृश्यते नाभ्यतिक्रामन्नतिक्रान्तो न वा पुनः ॥ १२-२८-२६॥
niryāṇaṃ yasya yaddiṣṭaṃ tena gacchati hetunā |
dṛśyate nābhyatikrāmannatikrānto na vā punaḥ || 12-28-26||

MHB 12-28-27

दृश्यते हि युवैवेह विनश्यन्वसुमान्नरः ।
दरिद्रश्च परिक्लिष्टः शतवर्षो जनाधिप ॥ १२-२८-२७॥
dṛśyate hi yuvaiveha vinaśyanvasumānnaraḥ |
daridraśca parikliṣṭaḥ śatavarṣo janādhipa || 12-28-27||

MHB 12-28-28

अकिंचनाश्च दृश्यन्ते पुरुषाश्चिरजीविनः ।
समृद्धे च कुले जाता विनश्यन्ति पतंगवत् ॥ १२-२८-२८॥
akiṃcanāśca dṛśyante puruṣāścirajīvinaḥ |
samṛddhe ca kule jātā vinaśyanti pataṃgavat || 12-28-28||

MHB 12-28-29

प्रायेण श्रीमतां लोके भोक्तुं शक्तिर्न विद्यते ।
काष्ठान्यपि हि जीर्यन्ते दरिद्राणां नराधिप ॥ १२-२८-२९॥
prāyeṇa śrīmatāṃ loke bhoktuṃ śaktirna vidyate |
kāṣṭhānyapi hi jīryante daridrāṇāṃ narādhipa || 12-28-29||

MHB 12-28-30

अहमेतत्करोमीति मन्यते कालचोदितः ।
यद्यदिष्टमसंतोषाद्दुरात्मा पापमाचरन् ॥ १२-२८-३०॥
ahametatkaromīti manyate kālacoditaḥ |
yadyadiṣṭamasaṃtoṣāddurātmā pāpamācaran || 12-28-30||

MHB 12-28-31

स्त्रियोऽक्षा मृगया पानं प्रसङ्गान्निन्दिता बुधैः ।
दृश्यन्ते चापि बहवः संप्रसक्ता बहुश्रुताः ॥ १२-२८-३१॥
striyo'kṣā mṛgayā pānaṃ prasaṅgānninditā budhaiḥ |
dṛśyante cāpi bahavaḥ saṃprasaktā bahuśrutāḥ || 12-28-31||

MHB 12-28-32

इति कालेन सर्वार्थानीप्सितानीप्सितानि च ।
स्पृशन्ति सर्वभूतानि निमित्तं नोपलभ्यते ॥ १२-२८-३२॥
iti kālena sarvārthānīpsitānīpsitāni ca |
spṛśanti sarvabhūtāni nimittaṃ nopalabhyate || 12-28-32||

MHB 12-28-33

वायुमाकाशमग्निं च चन्द्रादित्यावहःक्षपे ।
ज्योतींषि सरितः शैलान्कः करोति बिभर्ति वा ॥ १२-२८-३३॥
vāyumākāśamagniṃ ca candrādityāvahaḥkṣape |
jyotīṃṣi saritaḥ śailānkaḥ karoti bibharti vā || 12-28-33||

MHB 12-28-34

शीतमुष्णं तथा वर्षं कालेन परिवर्तते ।
एवमेव मनुष्याणां सुखदुःखे नरर्षभ ॥ १२-२८-३४॥
śītamuṣṇaṃ tathā varṣaṃ kālena parivartate |
evameva manuṣyāṇāṃ sukhaduḥkhe nararṣabha || 12-28-34||

MHB 12-28-35

नौषधानि न शास्त्राणि न होमा न पुनर्जपाः ।
त्रायन्ते मृत्युनोपेतं जरया वापि मानवम् ॥ १२-२८-३५॥
nauṣadhāni na śāstrāṇi na homā na punarjapāḥ |
trāyante mṛtyunopetaṃ jarayā vāpi mānavam || 12-28-35||

MHB 12-28-36

यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ ।
समेत्य च व्यतीयातां तद्वद्भूतसमागमः ॥ १२-२८-३६॥
yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahodadhau |
sametya ca vyatīyātāṃ tadvadbhūtasamāgamaḥ || 12-28-36||

MHB 12-28-37

ये चापि पुरुषैः स्त्रीभिर्गीतवाद्यैरुपस्थिताः ।
ये चानाथाः परान्नादाः कालस्तेषु समक्रियः ॥ १२-२८-३७॥
ye cāpi puruṣaiḥ strībhirgītavādyairupasthitāḥ |
ye cānāthāḥ parānnādāḥ kālasteṣu samakriyaḥ || 12-28-37||

MHB 12-28-38

मातृपितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च ।
संसारेष्वनुभूतानि कस्य ते कस्य वा वयम् ॥ १२-२८-३८॥
mātṛpitṛsahasrāṇi putradāraśatāni ca |
saṃsāreṣvanubhūtāni kasya te kasya vā vayam || 12-28-38||

MHB 12-28-39

नैवास्य कश्चिद्भविता नायं भवति कस्यचित् ।
पथि संगतमेवेदं दारबन्धुसुहृद्गणैः ॥ १२-२८-३९॥
naivāsya kaścidbhavitā nāyaṃ bhavati kasyacit |
pathi saṃgatamevedaṃ dārabandhusuhṛdgaṇaiḥ || 12-28-39||

MHB 12-28-40

क्वासं क्वास्मि गमिष्यामि को न्वहं किमिहास्थितः ।
कस्मात्कमनुशोचेयमित्येवं स्थापयेन्मनः ।
अनित्ये प्रियसंवासे संसारे चक्रवद्गतौ ॥ १२-२८-४०॥
kvāsaṃ kvāsmi gamiṣyāmi ko nvahaṃ kimihāsthitaḥ |
kasmātkamanuśoceyamityevaṃ sthāpayenmanaḥ |
anitye priyasaṃvāse saṃsāre cakravadgatau || 12-28-40||

MHB 12-28-41

न दृष्टपूर्वं प्रत्यक्षं परलोकं विदुर्बुधाः ।
आगमांस्त्वनतिक्रम्य श्रद्धातव्यं बुभूषता ॥ १२-२८-४१॥
na dṛṣṭapūrvaṃ pratyakṣaṃ paralokaṃ vidurbudhāḥ |
āgamāṃstvanatikramya śraddhātavyaṃ bubhūṣatā || 12-28-41||

MHB 12-28-42

कुर्वीत पितृदैवत्यं धर्माणि च समाचरेत् ।
यजेच्च विद्वान्विधिवत्त्रिवर्गं चाप्यनुव्रजेत् ॥ १२-२८-४२॥
kurvīta pitṛdaivatyaṃ dharmāṇi ca samācaret |
yajecca vidvānvidhivattrivargaṃ cāpyanuvrajet || 12-28-42||

MHB 12-28-43

संनिमज्जज्जगदिदं गम्भीरे कालसागरे ।
जरामृत्युमहाग्राहे न कश्चिदवबुध्यते ॥ १२-२८-४३॥
saṃnimajjajjagadidaṃ gambhīre kālasāgare |
jarāmṛtyumahāgrāhe na kaścidavabudhyate || 12-28-43||

MHB 12-28-44

आयुर्वेदमधीयानाः केवलं सपरिग्रहम् ।
दृश्यन्ते बहवो वैद्या व्याधिभिः समभिप्लुताः ॥ १२-२८-४४॥
āyurvedamadhīyānāḥ kevalaṃ saparigraham |
dṛśyante bahavo vaidyā vyādhibhiḥ samabhiplutāḥ || 12-28-44||

MHB 12-28-45

ते पिबन्तः कषायांश्च सर्पींषि विविधानि च ।
न मृत्युमतिवर्तन्ते वेलामिव महोदधिः ॥ १२-२८-४५॥
te pibantaḥ kaṣāyāṃśca sarpīṃṣi vividhāni ca |
na mṛtyumativartante velāmiva mahodadhiḥ || 12-28-45||

MHB 12-28-46

रसायनविदश्चैव सुप्रयुक्तरसायनाः ।
दृश्यन्ते जरया भग्ना नगा नागैरिवोत्तमैः ॥ १२-२८-४६॥
rasāyanavidaścaiva suprayuktarasāyanāḥ |
dṛśyante jarayā bhagnā nagā nāgairivottamaiḥ || 12-28-46||

MHB 12-28-47

तथैव तपसोपेताः स्वाध्यायाभ्यसने रताः ।
दातारो यज्ञशीलाश्च न तरन्ति जरान्तकौ ॥ १२-२८-४७॥
tathaiva tapasopetāḥ svādhyāyābhyasane ratāḥ |
dātāro yajñaśīlāśca na taranti jarāntakau || 12-28-47||

MHB 12-28-48

न ह्यहानि निवर्तन्ते न मासा न पुनः समाः ।
जातानां सर्वभूतानां न पक्षा न पुनः क्षपाः ॥ १२-२८-४८॥
na hyahāni nivartante na māsā na punaḥ samāḥ |
jātānāṃ sarvabhūtānāṃ na pakṣā na punaḥ kṣapāḥ || 12-28-48||

MHB 12-28-49

सोऽयं विपुलमध्वानं कालेन ध्रुवमध्रुवः ।
नरोऽवशः समभ्येति सर्वभूतनिषेवितम् ॥ १२-२८-४९॥
so'yaṃ vipulamadhvānaṃ kālena dhruvamadhruvaḥ |
naro'vaśaḥ samabhyeti sarvabhūtaniṣevitam || 12-28-49||

MHB 12-28-50

देहो वा जीवतोऽभ्येति जीवो वाभ्येति देहतः ।
पथि संगतमेवेदं दारैरन्यैश्च बन्धुभिः ॥ १२-२८-५०॥
deho vā jīvato'bhyeti jīvo vābhyeti dehataḥ |
pathi saṃgatamevedaṃ dārairanyaiśca bandhubhiḥ || 12-28-50||

MHB 12-28-51

नायमत्यन्तसंवासो लभ्यते जातु केनचित् ।
अपि स्वेन शरीरेण किमुतान्येन केनचित् ॥ १२-२८-५१॥
nāyamatyantasaṃvāso labhyate jātu kenacit |
api svena śarīreṇa kimutānyena kenacit || 12-28-51||

MHB 12-28-52

क्व नु तेऽद्य पिता राजन्क्व नु तेऽद्य पितामहः ।
न त्वं पश्यसि तानद्य न त्वां पश्यन्ति तेऽपि च ॥ १२-२८-५२॥
kva nu te'dya pitā rājankva nu te'dya pitāmahaḥ |
na tvaṃ paśyasi tānadya na tvāṃ paśyanti te'pi ca || 12-28-52||

MHB 12-28-53

न ह्येव पुरुषो द्रष्टा स्वर्गस्य नरकस्य वा ।
आगमस्तु सतां चक्षुर्नृपते तमिहाचर ॥ १२-२८-५३॥
na hyeva puruṣo draṣṭā svargasya narakasya vā |
āgamastu satāṃ cakṣurnṛpate tamihācara || 12-28-53||

MHB 12-28-54

चरितब्रह्मचर्यो हि प्रजायेत यजेत च ।
पितृदेवमहर्षीणामानृण्यायानसूयकः ॥ १२-२८-५४॥
caritabrahmacaryo hi prajāyeta yajeta ca |
pitṛdevamaharṣīṇāmānṛṇyāyānasūyakaḥ || 12-28-54||

MHB 12-28-55

स यज्ञशीलः प्रजने निविष्टः प्राग्ब्रह्मचारी प्रविभक्तपक्षः ।
आराधयन्स्वर्गमिमं च लोकं परं च मुक्त्वा हृदयव्यलीकम् ॥ १२-२८-५५॥
sa yajñaśīlaḥ prajane niviṣṭaḥ prāgbrahmacārī pravibhaktapakṣaḥ |
ārādhayansvargamimaṃ ca lokaṃ paraṃ ca muktvā hṛdayavyalīkam || 12-28-55||

MHB 12-28-56

सम्यग्घि धर्मं चरतो नृपस्य द्रव्याणि चाप्याहरतो यथावत् ।
प्रवृत्तचक्रस्य यशोऽभिवर्धते सर्वेषु लोकेषु चराचरेषु ॥ १२-२८-५६॥
samyagghi dharmaṃ carato nṛpasya dravyāṇi cāpyāharato yathāvat |
pravṛttacakrasya yaśo'bhivardhate sarveṣu lokeṣu carācareṣu || 12-28-56||

MHB 12-28-57

व्यास उवाच ।
इत्येवमाज्ञाय विदेहराजो वाक्यं समग्रं परिपूर्णहेतुः ।
अश्मानमामन्त्र्य विशुद्धबुद्धिर्ययौ गृहं स्वं प्रति शान्तशोकः ॥ १२-२८-५७॥
vyāsa uvāca |
ityevamājñāya videharājo vākyaṃ samagraṃ paripūrṇahetuḥ |
aśmānamāmantrya viśuddhabuddhiryayau gṛhaṃ svaṃ prati śāntaśokaḥ || 12-28-57||

MHB 12-28-58

तथा त्वमप्यच्युत मुञ्च शोकमुत्तिष्ठ शक्रोपम हर्षमेहि ।
क्षात्रेण धर्मेण मही जिता ते तां भुङ्क्ष्व कुन्तीसुत मा विषादीः ॥ १२-२८-५८॥
tathā tvamapyacyuta muñca śokamuttiṣṭha śakropama harṣamehi |
kṣātreṇa dharmeṇa mahī jitā te tāṃ bhuṅkṣva kuntīsuta mā viṣādīḥ || 12-28-58||

Adhyaya: 29/353 (141)

MHB 12-29-1

वैशंपायन उवाच ।
अव्याहरति कौन्तेये धर्मपुत्रे युधिष्ठिरे ।
गुडाकेशो हृषीकेशमभ्यभाषत पाण्डवः ॥ १२-२९-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
avyāharati kaunteye dharmaputre yudhiṣṭhire |
guḍākeśo hṛṣīkeśamabhyabhāṣata pāṇḍavaḥ || 12-29-1||

MHB 12-29-2

ज्ञातिशोकाभिसंतप्तो धर्मराजः परंतपः ।
एष शोकार्णवे मग्नस्तमाश्वासय माधव ॥ १२-२९-२॥
jñātiśokābhisaṃtapto dharmarājaḥ paraṃtapaḥ |
eṣa śokārṇave magnastamāśvāsaya mādhava || 12-29-2||

MHB 12-29-3

सर्वे स्म ते संशयिताः पुनरेव जनार्दन ।
अस्य शोकं महाबाहो प्रणाशयितुमर्हसि ॥ १२-२९-३॥
sarve sma te saṃśayitāḥ punareva janārdana |
asya śokaṃ mahābāho praṇāśayitumarhasi || 12-29-3||

MHB 12-29-4

एवमुक्तस्तु गोविन्दो विजयेन महात्मना ।
पर्यवर्तत राजानं पुण्डरीकेक्षणोऽच्युतः ॥ १२-२९-४॥
evamuktastu govindo vijayena mahātmanā |
paryavartata rājānaṃ puṇḍarīkekṣaṇo'cyutaḥ || 12-29-4||

MHB 12-29-5

अनतिक्रमणीयो हि धर्मराजस्य केशवः ।
बाल्यात्प्रभृति गोविन्दः प्रीत्या चाभ्यधिकोऽर्जुनात् ॥ १२-२९-५॥
anatikramaṇīyo hi dharmarājasya keśavaḥ |
bālyātprabhṛti govindaḥ prītyā cābhyadhiko'rjunāt || 12-29-5||

MHB 12-29-6

संप्रगृह्य महाबाहुर्भुजं चन्दनभूषितम् ।
शैलस्तम्भोपमं शौरिरुवाचाभिविनोदयन् ॥ १२-२९-६॥
saṃpragṛhya mahābāhurbhujaṃ candanabhūṣitam |
śailastambhopamaṃ śauriruvācābhivinodayan || 12-29-6||

MHB 12-29-7

शुशुभे वदनं तस्य सुदंष्ट्रं चारुलोचनम् ।
व्याकोशमिव विस्पष्टं पद्मं सूर्यविबोधितम् ॥ १२-२९-७॥
śuśubhe vadanaṃ tasya sudaṃṣṭraṃ cārulocanam |
vyākośamiva vispaṣṭaṃ padmaṃ sūryavibodhitam || 12-29-7||

MHB 12-29-8

मा कृथाः पुरुषव्याघ्र शोकं त्वं गात्रशोषणम् ।
न हि ते सुलभा भूयो ये हतास्मिन्रणाजिरे ॥ १२-२९-८॥
mā kṛthāḥ puruṣavyāghra śokaṃ tvaṃ gātraśoṣaṇam |
na hi te sulabhā bhūyo ye hatāsminraṇājire || 12-29-8||

MHB 12-29-9

स्वप्नलब्धा यथा लाभा वितथाः प्रतिबोधने ।
एवं ते क्षत्रिया राजन्ये व्यतीता महारणे ॥ १२-२९-९॥
svapnalabdhā yathā lābhā vitathāḥ pratibodhane |
evaṃ te kṣatriyā rājanye vyatītā mahāraṇe || 12-29-9||

MHB 12-29-10

सर्वे ह्यभिमुखाः शूरा विगता रणशोभिनः ।
नैषां कश्चित्पृष्ठतो वा पलायन्वापि पातितः ॥ १२-२९-१०॥
sarve hyabhimukhāḥ śūrā vigatā raṇaśobhinaḥ |
naiṣāṃ kaścitpṛṣṭhato vā palāyanvāpi pātitaḥ || 12-29-10||

MHB 12-29-11

सर्वे त्यक्त्वात्मनः प्राणान्युद्ध्वा वीरा महाहवे ।
शस्त्रपूता दिवं प्राप्ता न ताञ्शोचितुमर्हसि ॥ १२-२९-११॥
sarve tyaktvātmanaḥ prāṇānyuddhvā vīrā mahāhave |
śastrapūtā divaṃ prāptā na tāñśocitumarhasi || 12-29-11||

MHB 12-29-12

अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
सृञ्जयं पुत्रशोकार्तं यथायं प्राह नारदः ॥ १२-२९-१२॥
atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
sṛñjayaṃ putraśokārtaṃ yathāyaṃ prāha nāradaḥ || 12-29-12||

MHB 12-29-13

सुखदुःखैरहं त्वं च प्रजाः सर्वाश्च सृञ्जय ।
अविमुक्तं चरिष्यामस्तत्र का परिदेवना ॥ १२-२९-१३॥
sukhaduḥkhairahaṃ tvaṃ ca prajāḥ sarvāśca sṛñjaya |
avimuktaṃ cariṣyāmastatra kā paridevanā || 12-29-13||

MHB 12-29-14

महाभाग्यं परं राज्ञां कीर्त्यमानं मया शृणु ।
गच्छावधानं नृपते ततो दुःखं प्रहास्यसि ॥ १२-२९-१४॥
mahābhāgyaṃ paraṃ rājñāṃ kīrtyamānaṃ mayā śṛṇu |
gacchāvadhānaṃ nṛpate tato duḥkhaṃ prahāsyasi || 12-29-14||

MHB 12-29-15

मृतान्महानुभावांस्त्वं श्रुत्वैव तु महीपतीन् ।
श्रुत्वापनय संतापं शृणु विस्तरशश्च मे ॥ १२-२९-१५॥
mṛtānmahānubhāvāṃstvaṃ śrutvaiva tu mahīpatīn |
śrutvāpanaya saṃtāpaṃ śṛṇu vistaraśaśca me || 12-29-15||

MHB 12-29-16

आविक्षितं मरुत्तं मे मृतं सृञ्जय शुश्रुहि ।
यस्य सेन्द्राः सवरुणा बृहस्पतिपुरोगमाः ।
देवा विश्वसृजो राज्ञो यज्ञमीयुर्महात्मनः ॥ १२-२९-१६॥
āvikṣitaṃ maruttaṃ me mṛtaṃ sṛñjaya śuśruhi |
yasya sendrāḥ savaruṇā bṛhaspatipurogamāḥ |
devā viśvasṛjo rājño yajñamīyurmahātmanaḥ || 12-29-16||

MHB 12-29-17

यः स्पर्धामनयच्छक्रं देवराजं शतक्रतुम् ।
शक्रप्रियैषी यं विद्वान्प्रत्याचष्ट बृहस्पतिः ।
संवर्तो याजयामास यं पीडार्थं बृहस्पतेः ॥ १२-२९-१७॥
yaḥ spardhāmanayacchakraṃ devarājaṃ śatakratum |
śakrapriyaiṣī yaṃ vidvānpratyācaṣṭa bṛhaspatiḥ |
saṃvarto yājayāmāsa yaṃ pīḍārthaṃ bṛhaspateḥ || 12-29-17||

MHB 12-29-18

यस्मिन्प्रशासति सतां नृपतौ नृपसत्तम ।
अकृष्टपच्या पृथिवी विबभौ चैत्यमालिनी ॥ १२-२९-१८॥
yasminpraśāsati satāṃ nṛpatau nṛpasattama |
akṛṣṭapacyā pṛthivī vibabhau caityamālinī || 12-29-18||

MHB 12-29-19

आविक्षितस्य वै सत्रे विश्वे देवाः सभासदः ।
मरुतः परिवेष्टारः साध्याश्चासन्महात्मनः ॥ १२-२९-१९॥
āvikṣitasya vai satre viśve devāḥ sabhāsadaḥ |
marutaḥ pariveṣṭāraḥ sādhyāścāsanmahātmanaḥ || 12-29-19||

MHB 12-29-20

मरुद्गणा मरुत्तस्य यत्सोममपिबन्त ते ।
देवान्मनुष्यान्गन्धर्वानत्यरिच्यन्त दक्षिणाः ॥ १२-२९-२०॥
marudgaṇā maruttasya yatsomamapibanta te |
devānmanuṣyāngandharvānatyaricyanta dakṣiṇāḥ || 12-29-20||

MHB 12-29-21

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२-२९-२१॥
sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā |
putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ || 12-29-21||

MHB 12-29-22

सुहोत्रं चेद्वैतिथिनं मृतं सृञ्जय शुश्रुम ।
यस्मै हिरण्यं ववृषे मघवान्परिवत्सरम् ॥ १२-२९-२२॥
suhotraṃ cedvaitithinaṃ mṛtaṃ sṛñjaya śuśruma |
yasmai hiraṇyaṃ vavṛṣe maghavānparivatsaram || 12-29-22||

MHB 12-29-23

सत्यनामा वसुमती यं प्राप्यासीज्जनाधिप ।
हिरण्यमवहन्नद्यस्तस्मिञ्जनपदेश्वरे ॥ १२-२९-२३॥
satyanāmā vasumatī yaṃ prāpyāsījjanādhipa |
hiraṇyamavahannadyastasmiñjanapadeśvare || 12-29-23||

MHB 12-29-24

कूर्मान्कर्कटकान्नक्रान्मकराञ्शिंशुकानपि ।
नदीष्वपातयद्राजन्मघवा लोकपूजितः ॥ १२-२९-२४॥
kūrmānkarkaṭakānnakrānmakarāñśiṃśukānapi |
nadīṣvapātayadrājanmaghavā lokapūjitaḥ || 12-29-24||

MHB 12-29-25

हैरण्यान्पतितान्दृष्ट्वा मत्स्यान्मकरकच्छपान् ।
सहस्रशोऽथ शतशस्ततोऽस्मयत वैतिथिः ॥ १२-२९-२५॥
hairaṇyānpatitāndṛṣṭvā matsyānmakarakacchapān |
sahasraśo'tha śataśastato'smayata vaitithiḥ || 12-29-25||

MHB 12-29-26

तद्धिरण्यमपर्यन्तमावृत्तं कुरुजाङ्गले ।
ईजानो वितते यज्ञे ब्राह्मणेभ्यः समाहितः ॥ १२-२९-२६॥
taddhiraṇyamaparyantamāvṛttaṃ kurujāṅgale |
ījāno vitate yajñe brāhmaṇebhyaḥ samāhitaḥ || 12-29-26||

MHB 12-29-27

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ।
अदक्षिणमयज्वानं श्वैत्य संशाम्य मा शुचः ॥ १२-२९-२७॥
sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā |
putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ |
adakṣiṇamayajvānaṃ śvaitya saṃśāmya mā śucaḥ || 12-29-27||

MHB 12-29-28

अङ्गं बृहद्रथं चैव मृतं शुश्रुम सृञ्जय ।
यः सहस्रं सहस्राणां श्वेतानश्वानवासृजत् ॥ १२-२९-२८॥
aṅgaṃ bṛhadrathaṃ caiva mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya |
yaḥ sahasraṃ sahasrāṇāṃ śvetānaśvānavāsṛjat || 12-29-28||

MHB 12-29-29

सहस्रं च सहस्राणां कन्या हेमविभूषिताः ।
ईजानो वितते यज्ञे दक्षिणामत्यकालयत् ॥ १२-२९-२९॥
sahasraṃ ca sahasrāṇāṃ kanyā hemavibhūṣitāḥ |
ījāno vitate yajñe dakṣiṇāmatyakālayat || 12-29-29||

MHB 12-29-30

शतं शतसहस्राणां वृषाणां हेममालिनाम् ।
गवां सहस्रानुचरं दक्षिणामत्यकालयत् ॥ १२-२९-३०॥
śataṃ śatasahasrāṇāṃ vṛṣāṇāṃ hemamālinām |
gavāṃ sahasrānucaraṃ dakṣiṇāmatyakālayat || 12-29-30||

MHB 12-29-31

अङ्गस्य यजमानस्य तदा विष्णुपदे गिरौ ।
अमाद्यदिन्द्रः सोमेन दक्षिणाभिर्द्विजातयः ॥ १२-२९-३१॥
aṅgasya yajamānasya tadā viṣṇupade girau |
amādyadindraḥ somena dakṣiṇābhirdvijātayaḥ || 12-29-31||

MHB 12-29-32

यस्य यज्ञेषु राजेन्द्र शतसंख्येषु वै पुनः ।
देवान्मनुष्यान्गन्धर्वानत्यरिच्यन्त दक्षिणाः ॥ १२-२९-३२॥
yasya yajñeṣu rājendra śatasaṃkhyeṣu vai punaḥ |
devānmanuṣyāngandharvānatyaricyanta dakṣiṇāḥ || 12-29-32||

MHB 12-29-33

न जातो जनिता चान्यः पुमान्यस्तत्प्रदास्यति ।
यदङ्गः प्रददौ वित्तं सोमसंस्थासु सप्तसु ॥ १२-२९-३३॥
na jāto janitā cānyaḥ pumānyastatpradāsyati |
yadaṅgaḥ pradadau vittaṃ somasaṃsthāsu saptasu || 12-29-33||

MHB 12-29-34

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२-२९-३४॥
sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā |
putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ || 12-29-34||

MHB 12-29-35

शिबिमौशीनरं चैव मृतं शुश्रुम सृञ्जय ।
य इमां पृथिवीं कृत्स्नां चर्मवत्समवेष्टयत् ॥ १२-२९-३५॥
śibimauśīnaraṃ caiva mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya |
ya imāṃ pṛthivīṃ kṛtsnāṃ carmavatsamaveṣṭayat || 12-29-35||

MHB 12-29-36

महता रथघोषेण पृथिवीमनुनादयन् ।
एकच्छत्रां महीं चक्रे जैत्रेणैकरथेन यः ॥ १२-२९-३६॥
mahatā rathaghoṣeṇa pṛthivīmanunādayan |
ekacchatrāṃ mahīṃ cakre jaitreṇaikarathena yaḥ || 12-29-36||

MHB 12-29-37

यावदद्य गवाश्वं स्यादारण्यैः पशुभिः सह ।
तावतीः प्रददौ गाः स शिबिरौशीनरोऽध्वरे ॥ १२-२९-३७॥
yāvadadya gavāśvaṃ syādāraṇyaiḥ paśubhiḥ saha |
tāvatīḥ pradadau gāḥ sa śibirauśīnaro'dhvare || 12-29-37||

MHB 12-29-38

नोद्यन्तारं धुरं तस्य कंचिन्मेने प्रजापतिः ।
न भूतं न भविष्यन्तं सर्वराजसु भारत ।
अन्यत्रौशीनराच्छैब्याद्राजर्षेरिन्द्रविक्रमात् ॥ १२-२९-३८॥
nodyantāraṃ dhuraṃ tasya kaṃcinmene prajāpatiḥ |
na bhūtaṃ na bhaviṣyantaṃ sarvarājasu bhārata |
anyatrauśīnarācchaibyādrājarṣerindravikramāt || 12-29-38||

MHB 12-29-39

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ।
अदक्षिणमयज्वानं तं वै संशाम्य मा शुचः ॥ १२-२९-३९॥
sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā |
putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ |
adakṣiṇamayajvānaṃ taṃ vai saṃśāmya mā śucaḥ || 12-29-39||

MHB 12-29-40

भरतं चैव दौःषन्तिं मृतं सृञ्जय शुश्रुम ।
शाकुन्तलिं महेष्वासं भूरिद्रविणतेजसम् ॥ १२-२९-४०॥
bharataṃ caiva dauḥṣantiṃ mṛtaṃ sṛñjaya śuśruma |
śākuntaliṃ maheṣvāsaṃ bhūridraviṇatejasam || 12-29-40||

MHB 12-29-41

यो बद्ध्वा त्रिंशतो ह्यश्वान्देवेभ्यो यमुनामनु ।
सरस्वतीं विंशतिं च गङ्गामनु चतुर्दश ॥ १२-२९-४१॥
yo baddhvā triṃśato hyaśvāndevebhyo yamunāmanu |
sarasvatīṃ viṃśatiṃ ca gaṅgāmanu caturdaśa || 12-29-41||

MHB 12-29-42

अश्वमेधसहस्रेण राजसूयशतेन च ।
इष्टवान्स महातेजा दौःषन्तिर्भरतः पुरा ॥ १२-२९-४२॥
aśvamedhasahasreṇa rājasūyaśatena ca |
iṣṭavānsa mahātejā dauḥṣantirbharataḥ purā || 12-29-42||

MHB 12-29-43

भरतस्य महत्कर्म सर्वराजसु पार्थिवाः ।
खं मर्त्या इव बाहुभ्यां नानुगन्तुमशक्नुवन् ॥ १२-२९-४३॥
bharatasya mahatkarma sarvarājasu pārthivāḥ |
khaṃ martyā iva bāhubhyāṃ nānugantumaśaknuvan || 12-29-43||

MHB 12-29-44

परं सहस्राद्यो बद्ध्वा हयान्वेदीं विचित्य च ।
सहस्रं यत्र पद्मानां कण्वाय भरतो ददौ ॥ १२-२९-४४॥
paraṃ sahasrādyo baddhvā hayānvedīṃ vicitya ca |
sahasraṃ yatra padmānāṃ kaṇvāya bharato dadau || 12-29-44||

MHB 12-29-45

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२-२९-४५॥
sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā |
putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ || 12-29-45||

MHB 12-29-46

रामं दाशरथिं चैव मृतं शुश्रुम सृञ्जय ।
योऽन्वकम्पत वै नित्यं प्रजाः पुत्रानिवौरसान् ॥ १२-२९-४६॥
rāmaṃ dāśarathiṃ caiva mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya |
yo'nvakampata vai nityaṃ prajāḥ putrānivaurasān || 12-29-46||

MHB 12-29-47

विधवा यस्य विषये नानाथाः काश्चनाभवन् ।
सर्वस्यासीत्पितृसमो रामो राज्यं यदान्वशात् ॥ १२-२९-४७॥
vidhavā yasya viṣaye nānāthāḥ kāścanābhavan |
sarvasyāsītpitṛsamo rāmo rājyaṃ yadānvaśāt || 12-29-47||

MHB 12-29-48

कालवर्षाश्च पर्जन्याः सस्यानि रसवन्ति च ।
नित्यं सुभिक्षमेवासीद्रामे राज्यं प्रशासति ॥ १२-२९-४८॥
kālavarṣāśca parjanyāḥ sasyāni rasavanti ca |
nityaṃ subhikṣamevāsīdrāme rājyaṃ praśāsati || 12-29-48||

MHB 12-29-49

प्राणिनो नाप्सु मज्जन्ति नानर्थे पावकोऽदहत् ।
न व्यालजं भयं चासीद्रामे राज्यं प्रशासति ॥ १२-२९-४९॥
prāṇino nāpsu majjanti nānarthe pāvako'dahat |
na vyālajaṃ bhayaṃ cāsīdrāme rājyaṃ praśāsati || 12-29-49||

MHB 12-29-50

आसन्वर्षसहस्राणि तथा पुत्रसहस्रिकाः ।
अरोगाः सर्वसिद्धार्थाः प्रजा रामे प्रशासति ॥ १२-२९-५०॥
āsanvarṣasahasrāṇi tathā putrasahasrikāḥ |
arogāḥ sarvasiddhārthāḥ prajā rāme praśāsati || 12-29-50||

MHB 12-29-51

नान्योन्येन विवादोऽभूत्स्त्रीणामपि कुतो नृणाम् ।
धर्मनित्याः प्रजाश्चासन्रामे राज्यं प्रशासति ॥ १२-२९-५१॥
nānyonyena vivādo'bhūtstrīṇāmapi kuto nṛṇām |
dharmanityāḥ prajāścāsanrāme rājyaṃ praśāsati || 12-29-51||

MHB 12-29-52

नित्यपुष्पफलाश्चैव पादपा निरुपद्रवाः ।
सर्वा द्रोणदुघा गावो रामे राज्यं प्रशासति ॥ १२-२९-५२॥
nityapuṣpaphalāścaiva pādapā nirupadravāḥ |
sarvā droṇadughā gāvo rāme rājyaṃ praśāsati || 12-29-52||

MHB 12-29-53

स चतुर्दश वर्षाणि वने प्रोष्य महातपाः ।
दशाश्वमेधाञ्जारूथ्यानाजहार निरर्गलान् ॥ १२-२९-५३॥
sa caturdaśa varṣāṇi vane proṣya mahātapāḥ |
daśāśvamedhāñjārūthyānājahāra nirargalān || 12-29-53||

MHB 12-29-54

श्यामो युवा लोहिताक्षो मत्तवारणविक्रमः ।
दश वर्षसहस्राणि रामो राज्यमकारयत् ॥ १२-२९-५४॥
śyāmo yuvā lohitākṣo mattavāraṇavikramaḥ |
daśa varṣasahasrāṇi rāmo rājyamakārayat || 12-29-54||

MHB 12-29-55

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२-२९-५५॥
sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā |
putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ || 12-29-55||

MHB 12-29-56

भगीरथं च राजानं मृतं शुश्रुम सृञ्जय ।
यस्येन्द्रो वितते यज्ञे सोमं पीत्वा मदोत्कटः ॥ १२-२९-५६॥
bhagīrathaṃ ca rājānaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya |
yasyendro vitate yajñe somaṃ pītvā madotkaṭaḥ || 12-29-56||

MHB 12-29-57

असुराणां सहस्राणि बहूनि सुरसत्तमः ।
अजयद्बाहुवीर्येण भगवान्पाकशासनः ॥ १२-२९-५७॥
asurāṇāṃ sahasrāṇi bahūni surasattamaḥ |
ajayadbāhuvīryeṇa bhagavānpākaśāsanaḥ || 12-29-57||

MHB 12-29-58

यः सहस्रं सहस्राणां कन्या हेमविभूषिताः ।
ईजानो वितते यज्ञे दक्षिणामत्यकालयत् ॥ १२-२९-५८॥
yaḥ sahasraṃ sahasrāṇāṃ kanyā hemavibhūṣitāḥ |
ījāno vitate yajñe dakṣiṇāmatyakālayat || 12-29-58||

MHB 12-29-59

सर्वा रथगताः कन्या रथाः सर्वे चतुर्युजः ।
रथे रथे शतं नागाः पद्मिनो हेममालिनः ॥ १२-२९-५९॥
sarvā rathagatāḥ kanyā rathāḥ sarve caturyujaḥ |
rathe rathe śataṃ nāgāḥ padmino hemamālinaḥ || 12-29-59||

MHB 12-29-60

सहस्रमश्वा एकैकं हस्तिनं पृष्ठतोऽन्वयुः ।
गवां सहस्रमश्वेऽश्वे सहस्रं गव्यजाविकम् ॥ १२-२९-६०॥
sahasramaśvā ekaikaṃ hastinaṃ pṛṣṭhato'nvayuḥ |
gavāṃ sahasramaśve'śve sahasraṃ gavyajāvikam || 12-29-60||

MHB 12-29-61

उपह्वरे निवसतो यस्याङ्के निषसाद ह ।
गङ्गा भागीरथी तस्मादुर्वशी ह्यभवत्पुरा ॥ १२-२९-६१॥
upahvare nivasato yasyāṅke niṣasāda ha |
gaṅgā bhāgīrathī tasmādurvaśī hyabhavatpurā || 12-29-61||

MHB 12-29-62

भूरिदक्षिणमिक्ष्वाकुं यजमानं भगीरथम् ।
त्रिलोकपथगा गङ्गा दुहितृत्वमुपेयुषी ॥ १२-२९-६२॥
bhūridakṣiṇamikṣvākuṃ yajamānaṃ bhagīratham |
trilokapathagā gaṅgā duhitṛtvamupeyuṣī || 12-29-62||

MHB 12-29-63

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२-२९-६३॥
sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā |
putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ || 12-29-63||

MHB 12-29-64

दिलीपं चैवैलविलं मृतं शुश्रुम सृञ्जय ।
यस्य कर्माणि भूरीणि कथयन्ति द्विजातयः ॥ १२-२९-६४॥
dilīpaṃ caivailavilaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya |
yasya karmāṇi bhūrīṇi kathayanti dvijātayaḥ || 12-29-64||

MHB 12-29-65

इमां वै वसुसंपन्नां वसुधां वसुधाधिपः ।
ददौ तस्मिन्महायज्ञे ब्राह्मणेभ्यः समाहितः ॥ १२-२९-६५॥
imāṃ vai vasusaṃpannāṃ vasudhāṃ vasudhādhipaḥ |
dadau tasminmahāyajñe brāhmaṇebhyaḥ samāhitaḥ || 12-29-65||

MHB 12-29-66

तस्येह यजमानस्य यज्ञे यज्ञे पुरोहितः ।
सहस्रं वारणान्हैमान्दक्षिणामत्यकालयत् ॥ १२-२९-६६॥
tasyeha yajamānasya yajñe yajñe purohitaḥ |
sahasraṃ vāraṇānhaimāndakṣiṇāmatyakālayat || 12-29-66||

MHB 12-29-67

यस्य यज्ञे महानासीद्यूपः श्रीमान्हिरण्मयः ।
तं देवाः कर्म कुर्वाणाः शक्रज्येष्ठा उपाश्रयन् ॥ १२-२९-६७॥
yasya yajñe mahānāsīdyūpaḥ śrīmānhiraṇmayaḥ |
taṃ devāḥ karma kurvāṇāḥ śakrajyeṣṭhā upāśrayan || 12-29-67||

MHB 12-29-68

चषालो यस्य सौवर्णस्तस्मिन्यूपे हिरण्मये ।
ननृतुर्देवगन्धर्वाः षट्सहस्राणि सप्तधा ॥ १२-२९-६८॥
caṣālo yasya sauvarṇastasminyūpe hiraṇmaye |
nanṛturdevagandharvāḥ ṣaṭsahasrāṇi saptadhā || 12-29-68||

MHB 12-29-69

अवादयत्तत्र वीणां मध्ये विश्वावसुः स्वयम् ।
सर्वभूतान्यमन्यन्त मम वादयतीत्ययम् ॥ १२-२९-६९॥
avādayattatra vīṇāṃ madhye viśvāvasuḥ svayam |
sarvabhūtānyamanyanta mama vādayatītyayam || 12-29-69||

MHB 12-29-70

एतद्राज्ञो दिलीपस्य राजानो नानुचक्रिरे ।
यत्स्त्रियो हेमसंपन्नाः पथि मत्ताः स्म शेरते ॥ १२-२९-७०॥
etadrājño dilīpasya rājāno nānucakrire |
yatstriyo hemasaṃpannāḥ pathi mattāḥ sma śerate || 12-29-70||

MHB 12-29-71

राजानमुग्रधन्वानं दिलीपं सत्यवादिनम् ।
येऽपश्यन्सुमहात्मानं तेऽपि स्वर्गजितो नराः ॥ १२-२९-७१॥
rājānamugradhanvānaṃ dilīpaṃ satyavādinam |
ye'paśyansumahātmānaṃ te'pi svargajito narāḥ || 12-29-71||

MHB 12-29-72

त्रयः शब्दा न जीर्यन्ते दिलीपस्य निवेशने ।
स्वाध्यायघोषो ज्याघोषो दीयतामिति चैव हि ॥ १२-२९-७२॥
trayaḥ śabdā na jīryante dilīpasya niveśane |
svādhyāyaghoṣo jyāghoṣo dīyatāmiti caiva hi || 12-29-72||

MHB 12-29-73

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२-२९-७३॥
sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā |
putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ || 12-29-73||

MHB 12-29-74

मान्धातारं यौवनाश्वं मृतं शुश्रुम सृञ्जय ।
यं देवा मरुतो गर्भं पितुः पार्श्वादपाहरन् ॥ १२-२९-७४॥
māndhātāraṃ yauvanāśvaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya |
yaṃ devā maruto garbhaṃ pituḥ pārśvādapāharan || 12-29-74||

MHB 12-29-75

संवृद्धो युवनाश्वस्य जठरे यो महात्मनः ।
पृषदाज्योद्भवः श्रीमांस्त्रिलोकविजयी नृपः ॥ १२-२९-७५॥
saṃvṛddho yuvanāśvasya jaṭhare yo mahātmanaḥ |
pṛṣadājyodbhavaḥ śrīmāṃstrilokavijayī nṛpaḥ || 12-29-75||

MHB 12-29-76

यं दृष्ट्वा पितुरुत्सङ्गे शयानं देवरूपिणम् ।
अन्योन्यमब्रुवन्देवाः कमयं धास्यतीति वै ॥ १२-२९-७६॥
yaṃ dṛṣṭvā piturutsaṅge śayānaṃ devarūpiṇam |
anyonyamabruvandevāḥ kamayaṃ dhāsyatīti vai || 12-29-76||

MHB 12-29-77

मामेव धास्यतीत्येवमिन्द्रो अभ्यवपद्यत ।
मान्धातेति ततस्तस्य नाम चक्रे शतक्रतुः ॥ १२-२९-७७॥
māmeva dhāsyatītyevamindro abhyavapadyata |
māndhāteti tatastasya nāma cakre śatakratuḥ || 12-29-77||

MHB 12-29-78

ततस्तु पयसो धारां पुष्टिहेतोर्महात्मनः ।
तस्यास्ये यौवनाश्वस्य पाणिरिन्द्रस्य चास्रवत् ॥ १२-२९-७८॥
tatastu payaso dhārāṃ puṣṭihetormahātmanaḥ |
tasyāsye yauvanāśvasya pāṇirindrasya cāsravat || 12-29-78||

MHB 12-29-79

तं पिबन्पाणिमिन्द्रस्य समामह्ना व्यवर्धत ।
स आसीद्द्वादशसमो द्वादशाहेन पार्थिव ॥ १२-२९-७९॥
taṃ pibanpāṇimindrasya samāmahnā vyavardhata |
sa āsīddvādaśasamo dvādaśāhena pārthiva || 12-29-79||

MHB 12-29-80

तमियं पृथिवी सर्वा एकाह्ना समपद्यत ।
धर्मात्मानं महात्मानं शूरमिन्द्रसमं युधि ॥ १२-२९-८०॥
tamiyaṃ pṛthivī sarvā ekāhnā samapadyata |
dharmātmānaṃ mahātmānaṃ śūramindrasamaṃ yudhi || 12-29-80||

MHB 12-29-81

य आङ्गारं हि नृपतिं मरुत्तमसितं गयम् ।
अङ्गं बृहद्रथं चैव मान्धाता समरेऽजयत् ॥ १२-२९-८१॥
ya āṅgāraṃ hi nṛpatiṃ maruttamasitaṃ gayam |
aṅgaṃ bṛhadrathaṃ caiva māndhātā samare'jayat || 12-29-81||

MHB 12-29-82

यौवनाश्वो यदाङ्गारं समरे समयोधयत् ।
विस्फारैर्धनुषो देवा द्यौरभेदीति मेनिरे ॥ १२-२९-८२॥
yauvanāśvo yadāṅgāraṃ samare samayodhayat |
visphārairdhanuṣo devā dyaurabhedīti menire || 12-29-82||

MHB 12-29-83

यतः सूर्य उदेति स्म यत्र च प्रतितिष्ठति ।
सर्वं तद्यौवनाश्वस्य मान्धातुः क्षेत्रमुच्यते ॥ १२-२९-८३॥
yataḥ sūrya udeti sma yatra ca pratitiṣṭhati |
sarvaṃ tadyauvanāśvasya māndhātuḥ kṣetramucyate || 12-29-83||

MHB 12-29-84

अश्वमेधशतेनेष्ट्वा राजसूयशतेन च ।
अददाद्रोहितान्मत्स्यान्ब्राह्मणेभ्यो महीपतिः ॥ १२-२९-८४॥
aśvamedhaśateneṣṭvā rājasūyaśatena ca |
adadādrohitānmatsyānbrāhmaṇebhyo mahīpatiḥ || 12-29-84||

MHB 12-29-85

हैरण्यान्योजनोत्सेधानायतान्दशयोजनम् ।
अतिरिक्तान्द्विजातिभ्यो व्यभजन्नितरे जनाः ॥ १२-२९-८५॥
hairaṇyānyojanotsedhānāyatāndaśayojanam |
atiriktāndvijātibhyo vyabhajannitare janāḥ || 12-29-85||

MHB 12-29-86

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२-२९-८६॥
sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā |
putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ || 12-29-86||

MHB 12-29-87

ययातिं नाहुषं चैव मृतं शुश्रुम सृञ्जय ।
य इमां पृथिवीं सर्वां विजित्य सहसागराम् ॥ १२-२९-८७॥
yayātiṃ nāhuṣaṃ caiva mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya |
ya imāṃ pṛthivīṃ sarvāṃ vijitya sahasāgarām || 12-29-87||

MHB 12-29-88

शम्यापातेनाभ्यतीयाद्वेदीभिश्चित्रयन्नृप ।
ईजानः क्रतुभिः पुण्यैः पर्यगच्छद्वसुंधराम् ॥ १२-२९-८८॥
śamyāpātenābhyatīyādvedībhiścitrayannṛpa |
ījānaḥ kratubhiḥ puṇyaiḥ paryagacchadvasuṃdharām || 12-29-88||

MHB 12-29-89

इष्ट्वा क्रतुसहस्रेण वाजिमेधशतेन च ।
तर्पयामास देवेन्द्रं त्रिभिः काञ्चनपर्वतैः ॥ १२-२९-८९॥
iṣṭvā kratusahasreṇa vājimedhaśatena ca |
tarpayāmāsa devendraṃ tribhiḥ kāñcanaparvataiḥ || 12-29-89||

MHB 12-29-90

व्यूढे देवासुरे युद्धे हत्वा दैतेयदानवान् ।
व्यभजत्पृथिवीं कृत्स्नां ययातिर्नहुषात्मजः ॥ १२-२९-९०॥
vyūḍhe devāsure yuddhe hatvā daiteyadānavān |
vyabhajatpṛthivīṃ kṛtsnāṃ yayātirnahuṣātmajaḥ || 12-29-90||

MHB 12-29-91

अन्तेषु पुत्रान्निक्षिप्य यदुद्रुह्युपुरोगमान् ।
पूरुं राज्येऽभिषिच्य स्वे सदारः प्रस्थितो वनम् ॥ १२-२९-९१॥
anteṣu putrānnikṣipya yadudruhyupurogamān |
pūruṃ rājye'bhiṣicya sve sadāraḥ prasthito vanam || 12-29-91||

MHB 12-29-92

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२-२९-९२॥
sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā |
putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ || 12-29-92||

MHB 12-29-93

अम्बरीषं च नाभागं मृतं शुश्रुम सृञ्जय ।
यं प्रजा वव्रिरे पुण्यं गोप्तारं नृपसत्तम ॥ १२-२९-९३॥
ambarīṣaṃ ca nābhāgaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya |
yaṃ prajā vavrire puṇyaṃ goptāraṃ nṛpasattama || 12-29-93||

MHB 12-29-94

यः सहस्रं सहस्राणां राज्ञामयुत याजिनाम् ।
ईजानो वितते यज्ञे ब्राह्मणेभ्यः समाहितः ॥ १२-२९-९४॥
yaḥ sahasraṃ sahasrāṇāṃ rājñāmayuta yājinām |
ījāno vitate yajñe brāhmaṇebhyaḥ samāhitaḥ || 12-29-94||

MHB 12-29-95

नैतत्पूर्वे जनाश्चक्रुर्न करिष्यन्ति चापरे ।
इत्यम्बरीषं नाभागमन्वमोदन्त दक्षिणाः ॥ १२-२९-९५॥
naitatpūrve janāścakrurna kariṣyanti cāpare |
ityambarīṣaṃ nābhāgamanvamodanta dakṣiṇāḥ || 12-29-95||

MHB 12-29-96

शतं राजसहस्राणि शतं राजशतानि च ।
सर्वेऽश्वमेधैरीजानास्तेऽभ्ययुर्दक्षिणायनम् ॥ १२-२९-९६॥
śataṃ rājasahasrāṇi śataṃ rājaśatāni ca |
sarve'śvamedhairījānāste'bhyayurdakṣiṇāyanam || 12-29-96||

MHB 12-29-97

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२-२९-९७॥
sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā |
putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ || 12-29-97||

MHB 12-29-98

शशबिन्दुं चैत्ररथं मृतं शुश्रुम सृञ्जय ।
यस्य भार्यासहस्राणां शतमासीन्महात्मनः ॥ १२-२९-९८॥
śaśabinduṃ caitrarathaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya |
yasya bhāryāsahasrāṇāṃ śatamāsīnmahātmanaḥ || 12-29-98||

MHB 12-29-99

सहस्रं तु सहस्राणां यस्यासञ्शाशबिन्दवः ।
हिरण्यकवचाः सर्वे सर्वे चोत्तमधन्विनः ॥ १२-२९-९९॥
sahasraṃ tu sahasrāṇāṃ yasyāsañśāśabindavaḥ |
hiraṇyakavacāḥ sarve sarve cottamadhanvinaḥ || 12-29-99||

MHB 12-29-100

शतं कन्या राजपुत्रमेकैकं पृष्ठतोऽन्वयुः ।
कन्यां कन्यां शतं नागा नागं नागं शतं रथाः ॥ १२-२९-१००॥
śataṃ kanyā rājaputramekaikaṃ pṛṣṭhato'nvayuḥ |
kanyāṃ kanyāṃ śataṃ nāgā nāgaṃ nāgaṃ śataṃ rathāḥ || 12-29-100||

MHB 12-29-101

रथं रथं शतं चाश्वा देशजा हेममालिनः ।
अश्वमश्वं शतं गावो गां गां तद्वदजाविकम् ॥ १२-२९-१०१॥
rathaṃ rathaṃ śataṃ cāśvā deśajā hemamālinaḥ |
aśvamaśvaṃ śataṃ gāvo gāṃ gāṃ tadvadajāvikam || 12-29-101||

MHB 12-29-102

एतद्धनमपर्यन्तमश्वमेधे महामखे ।
शशबिन्दुर्महाराज ब्राह्मणेभ्यः समादिशत् ॥ १२-२९-१०२॥
etaddhanamaparyantamaśvamedhe mahāmakhe |
śaśabindurmahārāja brāhmaṇebhyaḥ samādiśat || 12-29-102||

MHB 12-29-103

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२-२९-१०३॥
sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā |
putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ || 12-29-103||

MHB 12-29-104

गयमामूर्तरयसं मृतं शुश्रुम सृञ्जय ।
यः स वर्षशतं राजा हुतशिष्टाशनोऽभवत् ॥ १२-२९-१०४॥
gayamāmūrtarayasaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya |
yaḥ sa varṣaśataṃ rājā hutaśiṣṭāśano'bhavat || 12-29-104||

MHB 12-29-105

यस्मै वह्निर्वरान्प्रादात्ततो वव्रे वरान्गयः ।
ददतो मेऽक्षया चास्तु धर्मे श्रद्धा च वर्धताम् ॥ १२-२९-१०५॥
yasmai vahnirvarānprādāttato vavre varāngayaḥ |
dadato me'kṣayā cāstu dharme śraddhā ca vardhatām || 12-29-105||

MHB 12-29-106

मनो मे रमतां सत्ये त्वत्प्रसादाद्धुताशन ।
लेभे च कामांस्तान्सर्वान्पावकादिति नः श्रुतम् ॥ १२-२९-१०६॥
mano me ramatāṃ satye tvatprasādāddhutāśana |
lebhe ca kāmāṃstānsarvānpāvakāditi naḥ śrutam || 12-29-106||

MHB 12-29-107

दर्शेन पौर्णमासेन चातुर्मास्यैः पुनः पुनः ।
अयजत्स महातेजाः सहस्रं परिवत्सरान् ॥ १२-२९-१०७॥
darśena paurṇamāsena cāturmāsyaiḥ punaḥ punaḥ |
ayajatsa mahātejāḥ sahasraṃ parivatsarān || 12-29-107||

MHB 12-29-108

शतं गवां सहस्राणि शतमश्वशतानि च ।
उत्थायोत्थाय वै प्रादात्सहस्रं परिवत्सरान् ॥ १२-२९-१०८॥
śataṃ gavāṃ sahasrāṇi śatamaśvaśatāni ca |
utthāyotthāya vai prādātsahasraṃ parivatsarān || 12-29-108||

MHB 12-29-109

तर्पयामास सोमेन देवान्वित्तैर्द्विजानपि ।
पितॄन्स्वधाभिः कामैश्च स्त्रियः स्वाः पुरुषर्षभ ॥ १२-२९-१०९॥
tarpayāmāsa somena devānvittairdvijānapi |
pitṝnsvadhābhiḥ kāmaiśca striyaḥ svāḥ puruṣarṣabha || 12-29-109||

MHB 12-29-110

सौवर्णां पृथिवीं कृत्वा दशव्यामां द्विरायताम् ।
दक्षिणामददद्राजा वाजिमेधमहामखे ॥ १२-२९-११०॥
sauvarṇāṃ pṛthivīṃ kṛtvā daśavyāmāṃ dvirāyatām |
dakṣiṇāmadadadrājā vājimedhamahāmakhe || 12-29-110||

MHB 12-29-111

यावत्यः सिकता राजन्गङ्गायाः पुरुषर्षभ ।
तावतीरेव गाः प्रादादामूर्तरयसो गयः ॥ १२-२९-१११॥
yāvatyaḥ sikatā rājangaṅgāyāḥ puruṣarṣabha |
tāvatīreva gāḥ prādādāmūrtarayaso gayaḥ || 12-29-111||

MHB 12-29-112

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२-२९-११२॥
sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā |
putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ || 12-29-112||

MHB 12-29-113

रन्तिदेवं च साङ्कृत्यं मृतं शुश्रुम सृञ्जय ।
सम्यगाराध्य यः शक्रं वरं लेभे महायशाः ॥ १२-२९-११३॥
rantidevaṃ ca sāṅkṛtyaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya |
samyagārādhya yaḥ śakraṃ varaṃ lebhe mahāyaśāḥ || 12-29-113||

MHB 12-29-114

अन्नं च नो बहु भवेदतिथींश्च लभेमहि ।
श्रद्धा च नो मा व्यगमन्मा च याचिष्म कंचन ॥ १२-२९-११४॥
annaṃ ca no bahu bhavedatithīṃśca labhemahi |
śraddhā ca no mā vyagamanmā ca yāciṣma kaṃcana || 12-29-114||

MHB 12-29-115

उपातिष्ठन्त पशवः स्वयं तं संशितव्रतम् ।
ग्राम्यारण्या महात्मानं रन्तिदेवं यशस्विनम् ॥ १२-२९-११५॥
upātiṣṭhanta paśavaḥ svayaṃ taṃ saṃśitavratam |
grāmyāraṇyā mahātmānaṃ rantidevaṃ yaśasvinam || 12-29-115||

MHB 12-29-116

महानदी चर्मराशेरुत्क्लेदात्सुस्रुवे यतः ।
ततश्चर्मण्वतीत्येवं विख्याता सा महानदी ॥ १२-२९-११६॥
mahānadī carmarāśerutkledātsusruve yataḥ |
tataścarmaṇvatītyevaṃ vikhyātā sā mahānadī || 12-29-116||

MHB 12-29-117

ब्राह्मणेभ्यो ददौ निष्कान्सदसि प्रतते नृपः ।
तुभ्यं तुभ्यं निष्कमिति यत्राक्रोशन्ति वै द्विजाः ।
सहस्रं तुभ्यमित्युक्त्वा ब्राह्मणान्स्म प्रपद्यते ॥ १२-२९-११७॥
brāhmaṇebhyo dadau niṣkānsadasi pratate nṛpaḥ |
tubhyaṃ tubhyaṃ niṣkamiti yatrākrośanti vai dvijāḥ |
sahasraṃ tubhyamityuktvā brāhmaṇānsma prapadyate || 12-29-117||

MHB 12-29-118

अन्वाहार्योपकरणं द्रव्योपकरणं च यत् ।
घटाः स्थाल्यः कटाहाश्च पात्र्यश्च पिठरा अपि ।
न तत्किंचिदसौवर्णं रन्तिदेवस्य धीमतः ॥ १२-२९-११८॥
anvāhāryopakaraṇaṃ dravyopakaraṇaṃ ca yat |
ghaṭāḥ sthālyaḥ kaṭāhāśca pātryaśca piṭharā api |
na tatkiṃcidasauvarṇaṃ rantidevasya dhīmataḥ || 12-29-118||

MHB 12-29-119

साङ्कृते रन्तिदेवस्य यां रात्रिमवसद्गृहे ।
आलभ्यन्त शतं गावः सहस्राणि च विंशतिः ॥ १२-२९-११९॥
sāṅkṛte rantidevasya yāṃ rātrimavasadgṛhe |
ālabhyanta śataṃ gāvaḥ sahasrāṇi ca viṃśatiḥ || 12-29-119||

MHB 12-29-120

तत्र स्म सूदाः क्रोशन्ति सुमृष्टमणिकुण्डलाः ।
सूपभूयिष्ठमश्नीध्वं नाद्य मांसं यथा पुरा ॥ १२-२९-१२०॥
tatra sma sūdāḥ krośanti sumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ |
sūpabhūyiṣṭhamaśnīdhvaṃ nādya māṃsaṃ yathā purā || 12-29-120||

MHB 12-29-121

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२-२९-१२१॥
sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā |
putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ || 12-29-121||

MHB 12-29-122

सगरं च महात्मानं मृतं शुश्रुम सृञ्जय ।
ऐक्ष्वाकं पुरुषव्याघ्रमतिमानुषविक्रमम् ॥ १२-२९-१२२॥
sagaraṃ ca mahātmānaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya |
aikṣvākaṃ puruṣavyāghramatimānuṣavikramam || 12-29-122||

MHB 12-29-123

षष्टिः पुत्रसहस्राणि यं यान्तं पृष्ठतोऽन्वयुः ।
नक्षत्रराजं वर्षान्ते व्यभ्रे ज्योतिर्गणा इव ॥ १२-२९-१२३॥
ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi yaṃ yāntaṃ pṛṣṭhato'nvayuḥ |
nakṣatrarājaṃ varṣānte vyabhre jyotirgaṇā iva || 12-29-123||

MHB 12-29-124

एकच्छत्रा मही यस्य प्रणता ह्यभवत्पुरा ।
योऽश्वमेधसहस्रेण तर्पयामास देवताः ॥ १२-२९-१२४॥
ekacchatrā mahī yasya praṇatā hyabhavatpurā |
yo'śvamedhasahasreṇa tarpayāmāsa devatāḥ || 12-29-124||

MHB 12-29-125

यः प्रादात्काञ्चनस्तम्भं प्रासादं सर्वकाञ्चनम् ।
पूर्णं पद्मदलाक्षीणां स्त्रीणां शयनसंकुलम् ॥ १२-२९-१२५॥
yaḥ prādātkāñcanastambhaṃ prāsādaṃ sarvakāñcanam |
pūrṇaṃ padmadalākṣīṇāṃ strīṇāṃ śayanasaṃkulam || 12-29-125||

MHB 12-29-126

द्विजातिभ्योऽनुरूपेभ्यः कामानुच्चावचांस्तथा ।
यस्यादेशेन तद्वित्तं व्यभजन्त द्विजातयः ॥ १२-२९-१२६॥
dvijātibhyo'nurūpebhyaḥ kāmānuccāvacāṃstathā |
yasyādeśena tadvittaṃ vyabhajanta dvijātayaḥ || 12-29-126||

MHB 12-29-127

खानयामास यः कोपात्पृथिवीं सागराङ्किताम् ।
यस्य नाम्ना समुद्रश्च सागरत्वमुपागतः ॥ १२-२९-१२७॥
khānayāmāsa yaḥ kopātpṛthivīṃ sāgarāṅkitām |
yasya nāmnā samudraśca sāgaratvamupāgataḥ || 12-29-127||

MHB 12-29-128

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२-२९-१२८॥
sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā |
putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ || 12-29-128||

MHB 12-29-129

राजानं च पृथुं वैन्यं मृतं शुश्रुम सृञ्जय ।
यमभ्यषिञ्चन्संभूय महारण्ये महर्षयः ॥ १२-२९-१२९॥
rājānaṃ ca pṛthuṃ vainyaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya |
yamabhyaṣiñcansaṃbhūya mahāraṇye maharṣayaḥ || 12-29-129||

MHB 12-29-130

प्रथयिष्यति वै लोकान्पृथुरित्येव शब्दितः ।
क्षताच्च नस्त्रायतीति स तस्मात्क्षत्रियः स्मृतः ॥ १२-२९-१३०॥
prathayiṣyati vai lokānpṛthurityeva śabditaḥ |
kṣatācca nastrāyatīti sa tasmātkṣatriyaḥ smṛtaḥ || 12-29-130||

MHB 12-29-131

पृथुं वैन्यं प्रजा दृष्ट्वा रक्ताः स्मेति यदब्रुवन् ।
ततो राजेति नामास्य अनुरागादजायत ॥ १२-२९-१३१॥
pṛthuṃ vainyaṃ prajā dṛṣṭvā raktāḥ smeti yadabruvan |
tato rājeti nāmāsya anurāgādajāyata || 12-29-131||

MHB 12-29-132

अकृष्टपच्या पृथिवी पुटके पुटके मधु ।
सर्वा द्रोणदुघा गावो वैन्यस्यासन्प्रशासतः ॥ १२-२९-१३२॥
akṛṣṭapacyā pṛthivī puṭake puṭake madhu |
sarvā droṇadughā gāvo vainyasyāsanpraśāsataḥ || 12-29-132||

MHB 12-29-133

अरोगाः सर्वसिद्धार्था मनुष्या अकुतोभयाः ।
यथाभिकाममवसन्क्षेत्रेषु च गृहेषु च ॥ १२-२९-१३३॥
arogāḥ sarvasiddhārthā manuṣyā akutobhayāḥ |
yathābhikāmamavasankṣetreṣu ca gṛheṣu ca || 12-29-133||

MHB 12-29-134

आपः संस्तम्भिरे यस्य समुद्रस्य यियासतः ।
सरितश्चानुदीर्यन्त ध्वजसङ्गश्च नाभवत् ॥ १२-२९-१३४॥
āpaḥ saṃstambhire yasya samudrasya yiyāsataḥ |
saritaścānudīryanta dhvajasaṅgaśca nābhavat || 12-29-134||

MHB 12-29-135

हैरण्यांस्त्रिनलोत्सेधान्पर्वतानेकविंशतिम् ।
ब्राह्मणेभ्यो ददौ राजा योऽश्वमेधे महामखे ॥ १२-२९-१३५॥
hairaṇyāṃstrinalotsedhānparvatānekaviṃśatim |
brāhmaṇebhyo dadau rājā yo'śvamedhe mahāmakhe || 12-29-135||

MHB 12-29-136

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२-२९-१३६॥
sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā |
putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ || 12-29-136||

MHB 12-29-137

किं वै तूष्णीं ध्यायसि सृञ्जय त्वं न मे राजन्वाचमिमां शृणोषि ।
न चेन्मोघं विप्रलप्तं मयेदं पथ्यं मुमूर्षोरिव सम्यगुक्तम् ॥ १२-२९-१३७॥
kiṃ vai tūṣṇīṃ dhyāyasi sṛñjaya tvaṃ na me rājanvācamimāṃ śṛṇoṣi |
na cenmoghaṃ vipralaptaṃ mayedaṃ pathyaṃ mumūrṣoriva samyaguktam || 12-29-137||

MHB 12-29-138

सृञ्जय उवाच ।
शृणोमि ते नारद वाचमेतां विचित्रार्थां स्रजमिव पुण्यगन्धाम् ।
राजर्षीणां पुण्यकृतां महात्मनां कीर्त्या युक्तां शोकनिर्णाशनार्थम् ॥ १२-२९-१३८॥
sṛñjaya uvāca |
śṛṇomi te nārada vācametāṃ vicitrārthāṃ srajamiva puṇyagandhām |
rājarṣīṇāṃ puṇyakṛtāṃ mahātmanāṃ kīrtyā yuktāṃ śokanirṇāśanārtham || 12-29-138||

MHB 12-29-139

न ते मोघं विप्रलप्तं महर्षे दृष्ट्वैव त्वां नारदाहं विशोकः ।
शुश्रूषे ते वचनं ब्रह्मवादिन्न ते तृप्याम्यमृतस्येव पानात् ॥ १२-२९-१३९॥
na te moghaṃ vipralaptaṃ maharṣe dṛṣṭvaiva tvāṃ nāradāhaṃ viśokaḥ |
śuśrūṣe te vacanaṃ brahmavādinna te tṛpyāmyamṛtasyeva pānāt || 12-29-139||

MHB 12-29-140

अमोघदर्शिन्मम चेत्प्रसादं सुताघदग्धस्य विभो प्रकुर्याः ।
मृतस्य संजीवनमद्य मे स्यात्तव प्रसादात्सुतसंगमश्च ॥ १२-२९-१४०॥
amoghadarśinmama cetprasādaṃ sutāghadagdhasya vibho prakuryāḥ |
mṛtasya saṃjīvanamadya me syāttava prasādātsutasaṃgamaśca || 12-29-140||

MHB 12-29-141

नारद उवाच ।
यस्ते पुत्रो दयितोऽयं वियातः स्वर्णष्ठीवी यमदात्पर्वतस्ते ।
पुनस्ते तं पुत्रमहं ददामि हिरण्यनाभं वर्षसहस्रिणं च ॥ १२-२९-१४१॥
nārada uvāca |
yaste putro dayito'yaṃ viyātaḥ svarṇaṣṭhīvī yamadātparvataste |
punaste taṃ putramahaṃ dadāmi hiraṇyanābhaṃ varṣasahasriṇaṃ ca || 12-29-141||

Adhyaya: 30/353 (42)

MHB 12-30-1

युधिष्ठिर उवाच ।
स कथं काञ्चनष्ठीवी सृञ्जयस्य सुतोऽभवत् ।
पर्वतेन किमर्थं च दत्तः केन ममार च ॥ १२-३०-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
sa kathaṃ kāñcanaṣṭhīvī sṛñjayasya suto'bhavat |
parvatena kimarthaṃ ca dattaḥ kena mamāra ca || 12-30-1||

MHB 12-30-2

यदा वर्षसहस्रायुस्तदा भवति मानवः ।
कथमप्राप्तकौमारः सृञ्जयस्य सुतो मृतः ॥ १२-३०-२॥
yadā varṣasahasrāyustadā bhavati mānavaḥ |
kathamaprāptakaumāraḥ sṛñjayasya suto mṛtaḥ || 12-30-2||

MHB 12-30-3

उताहो नाममात्रं वै सुवर्णष्ठीविनोऽभवत् ।
तथ्यं वा काञ्चनष्ठीवीत्येतदिच्छामि वेदितुम् ॥ १२-३०-३॥
utāho nāmamātraṃ vai suvarṇaṣṭhīvino'bhavat |
tathyaṃ vā kāñcanaṣṭhīvītyetadicchāmi veditum || 12-30-3||

MHB 12-30-4

वासुदेव उवाच ।
अत्र ते कथयिष्यामि यथा वृत्तं जनेश्वर ।
नारदः पर्वतश्चैव प्रागृषी लोकपूजितौ ॥ १२-३०-४॥
vāsudeva uvāca |
atra te kathayiṣyāmi yathā vṛttaṃ janeśvara |
nāradaḥ parvataścaiva prāgṛṣī lokapūjitau || 12-30-4||

MHB 12-30-5

मातुलो भागिनेयश्च देवलोकादिहागतौ ।
विहर्तुकामौ संप्रीत्या मानुष्येषु पुरा प्रभू ॥ १२-३०-५॥
mātulo bhāgineyaśca devalokādihāgatau |
vihartukāmau saṃprītyā mānuṣyeṣu purā prabhū || 12-30-5||

MHB 12-30-6

हविःपवित्रभोज्येन देवभोज्येन चैव ह ।
नारदो मातुलश्चैव भागिनेयश्च पर्वतः ॥ १२-३०-६॥
haviḥpavitrabhojyena devabhojyena caiva ha |
nārado mātulaścaiva bhāgineyaśca parvataḥ || 12-30-6||

MHB 12-30-7

तावुभौ तपसोपेताववनीतलचारिणौ ।
भुञ्जानौ मानुषान्भोगान्यथावत्पर्यधावताम् ॥ १२-३०-७॥
tāvubhau tapasopetāvavanītalacāriṇau |
bhuñjānau mānuṣānbhogānyathāvatparyadhāvatām || 12-30-7||

MHB 12-30-8

प्रीतिमन्तौ मुदा युक्तौ समयं तत्र चक्रतुः ।
यो भवेद्धृदि संकल्पः शुभो वा यदि वाशुभः ।
अन्योन्यस्य स आख्येयो मृषा शापोऽन्यथा भवेत् ॥ १२-३०-८॥
prītimantau mudā yuktau samayaṃ tatra cakratuḥ |
yo bhaveddhṛdi saṃkalpaḥ śubho vā yadi vāśubhaḥ |
anyonyasya sa ākhyeyo mṛṣā śāpo'nyathā bhavet || 12-30-8||

MHB 12-30-9

तौ तथेति प्रतिज्ञाय महर्षी लोकपूजितौ ।
सृञ्जयं श्वैत्यमभ्येत्य राजानमिदमूचतुः ॥ १२-३०-९॥
tau tatheti pratijñāya maharṣī lokapūjitau |
sṛñjayaṃ śvaityamabhyetya rājānamidamūcatuḥ || 12-30-9||

MHB 12-30-10

आवां भवति वत्स्यावः कंचित्कालं हिताय ते ।
यथावत्पृथिवीपाल आवयोः प्रगुणीभव ।
तथेति कृत्वा तौ राजा सत्कृत्योपचचार ह ॥ १२-३०-१०॥
āvāṃ bhavati vatsyāvaḥ kaṃcitkālaṃ hitāya te |
yathāvatpṛthivīpāla āvayoḥ praguṇībhava |
tatheti kṛtvā tau rājā satkṛtyopacacāra ha || 12-30-10||

MHB 12-30-11

ततः कदाचित्तौ राजा महात्मानौ तथागतौ ।
अब्रवीत्परमप्रीतः सुतेयं वरवर्णिनी ॥ १२-३०-११॥
tataḥ kadācittau rājā mahātmānau tathāgatau |
abravītparamaprītaḥ suteyaṃ varavarṇinī || 12-30-11||

MHB 12-30-12

एकैव मम कन्यैषा युवां परिचरिष्यति ।
दर्शनीयानवद्याङ्गी शीलवृत्तसमन्विता ।
सुकुमारी कुमारी च पद्मकिञ्जल्कसंनिभा ॥ १२-३०-१२॥
ekaiva mama kanyaiṣā yuvāṃ paricariṣyati |
darśanīyānavadyāṅgī śīlavṛttasamanvitā |
sukumārī kumārī ca padmakiñjalkasaṃnibhā || 12-30-12||

MHB 12-30-13

परमं सौम्य इत्युक्तस्ताभ्यां राजा शशास ताम् ।
कन्ये विप्रावुपचर देववत्पितृवच्च ह ॥ १२-३०-१३॥
paramaṃ saumya ityuktastābhyāṃ rājā śaśāsa tām |
kanye viprāvupacara devavatpitṛvacca ha || 12-30-13||

MHB 12-30-14

सा तु कन्या तथेत्युक्त्वा पितरं धर्मचारिणी ।
यथानिदेशं राज्ञस्तौ सत्कृत्योपचचार ह ॥ १२-३०-१४॥
sā tu kanyā tathetyuktvā pitaraṃ dharmacāriṇī |
yathānideśaṃ rājñastau satkṛtyopacacāra ha || 12-30-14||

MHB 12-30-15

तस्यास्तथोपचारेण रूपेणाप्रतिमेन च ।
नारदं हृच्छयस्तूर्णं सहसैवान्वपद्यत ॥ १२-३०-१५॥
tasyāstathopacāreṇa rūpeṇāpratimena ca |
nāradaṃ hṛcchayastūrṇaṃ sahasaivānvapadyata || 12-30-15||

MHB 12-30-16

ववृधे च ततस्तस्य हृदि कामो महात्मनः ।
यथा शुक्लस्य पक्षस्य प्रवृत्तावुडुराट्छनैः ॥ १२-३०-१६॥
vavṛdhe ca tatastasya hṛdi kāmo mahātmanaḥ |
yathā śuklasya pakṣasya pravṛttāvuḍurāṭchanaiḥ || 12-30-16||

MHB 12-30-17

न च तं भागिनेयाय पर्वताय महात्मने ।
शशंस मन्मथं तीव्रं व्रीडमानः स धर्मवित् ॥ १२-३०-१७॥
na ca taṃ bhāgineyāya parvatāya mahātmane |
śaśaṃsa manmathaṃ tīvraṃ vrīḍamānaḥ sa dharmavit || 12-30-17||

MHB 12-30-18

तपसा चेङ्गितेनाथ पर्वतोऽथ बुबोध तत् ।
कामार्तं नारदं क्रुद्धः शशापैनं ततो भृशम् ॥ १२-३०-१८॥
tapasā ceṅgitenātha parvato'tha bubodha tat |
kāmārtaṃ nāradaṃ kruddhaḥ śaśāpainaṃ tato bhṛśam || 12-30-18||

MHB 12-30-19

कृत्वा समयमव्यग्रो भवान्वै सहितो मया ।
यो भवेद्धृदि संकल्पः शुभो वा यदि वाशुभः ॥ १२-३०-१९॥
kṛtvā samayamavyagro bhavānvai sahito mayā |
yo bhaveddhṛdi saṃkalpaḥ śubho vā yadi vāśubhaḥ || 12-30-19||

MHB 12-30-20

अन्योन्यस्य स आख्येय इति तद्वै मृषा कृतम् ।
भवता वचनं ब्रह्मंस्तस्मादेतद्वदाम्यहम् ॥ १२-३०-२०॥
anyonyasya sa ākhyeya iti tadvai mṛṣā kṛtam |
bhavatā vacanaṃ brahmaṃstasmādetadvadāmyaham || 12-30-20||

MHB 12-30-21

न हि कामं प्रवर्तन्तं भवानाचष्ट मे पुरा ।
सुकुमार्यां कुमार्यां ते तस्मादेष शपाम्यहम् ॥ १२-३०-२१॥
na hi kāmaṃ pravartantaṃ bhavānācaṣṭa me purā |
sukumāryāṃ kumāryāṃ te tasmādeṣa śapāmyaham || 12-30-21||

MHB 12-30-22

ब्रह्मवादी गुरुर्यस्मात्तपस्वी ब्राह्मणश्च सन् ।
अकार्षीः समयभ्रंशमावाभ्यां यः कृतो मिथः ॥ १२-३०-२२॥
brahmavādī gururyasmāttapasvī brāhmaṇaśca san |
akārṣīḥ samayabhraṃśamāvābhyāṃ yaḥ kṛto mithaḥ || 12-30-22||

MHB 12-30-23

शप्स्ये तस्मात्सुसंक्रुद्धो भवन्तं तं निबोध मे ।
सुकुमारी च ते भार्या भविष्यति न संशयः ॥ १२-३०-२३॥
śapsye tasmātsusaṃkruddho bhavantaṃ taṃ nibodha me |
sukumārī ca te bhāryā bhaviṣyati na saṃśayaḥ || 12-30-23||

MHB 12-30-24

वानरं चैव कन्या त्वां विवाहात्प्रभृति प्रभो ।
संद्रक्ष्यन्ति नराश्चान्ये स्वरूपेण विनाकृतम् ॥ १२-३०-२४॥
vānaraṃ caiva kanyā tvāṃ vivāhātprabhṛti prabho |
saṃdrakṣyanti narāścānye svarūpeṇa vinākṛtam || 12-30-24||

MHB 12-30-25

स तद्वाक्यं तु विज्ञाय नारदः पर्वतात्तदा ।
अशपत्तमपि क्रोधाद्भागिनेयं स मातुलः ॥ १२-३०-२५॥
sa tadvākyaṃ tu vijñāya nāradaḥ parvatāttadā |
aśapattamapi krodhādbhāgineyaṃ sa mātulaḥ || 12-30-25||

MHB 12-30-26

तपसा ब्रह्मचर्येण सत्येन च दमेन च ।
युक्तोऽपि धर्मनित्यश्च न स्वर्गवासमाप्स्यसि ॥ १२-३०-२६॥
tapasā brahmacaryeṇa satyena ca damena ca |
yukto'pi dharmanityaśca na svargavāsamāpsyasi || 12-30-26||

MHB 12-30-27

तौ तु शप्त्वा भृशं क्रुद्धौ परस्परममर्षणौ ।
प्रतिजग्मतुरन्योन्यं क्रुद्धाविव गजोत्तमौ ॥ १२-३०-२७॥
tau tu śaptvā bhṛśaṃ kruddhau parasparamamarṣaṇau |
pratijagmaturanyonyaṃ kruddhāviva gajottamau || 12-30-27||

MHB 12-30-28

पर्वतः पृथिवीं कृत्स्नां विचचार महामुनिः ।
पूज्यमानो यथान्यायं तेजसा स्वेन भारत ॥ १२-३०-२८॥
parvataḥ pṛthivīṃ kṛtsnāṃ vicacāra mahāmuniḥ |
pūjyamāno yathānyāyaṃ tejasā svena bhārata || 12-30-28||

MHB 12-30-29

अथ तामलभत्कन्यां नारदः सृञ्जयात्मजाम् ।
धर्मेण धर्मप्रवरः सुकुमारीमनिन्दिताम् ॥ १२-३०-२९॥
atha tāmalabhatkanyāṃ nāradaḥ sṛñjayātmajām |
dharmeṇa dharmapravaraḥ sukumārīmaninditām || 12-30-29||

MHB 12-30-30

सा तु कन्या यथाशापं नारदं तं ददर्श ह ।
पाणिग्रहणमन्त्राणां प्रयोगादेव वानरम् ॥ १२-३०-३०॥
sā tu kanyā yathāśāpaṃ nāradaṃ taṃ dadarśa ha |
pāṇigrahaṇamantrāṇāṃ prayogādeva vānaram || 12-30-30||

MHB 12-30-31

सुकुमारी च देवर्षिं वानरप्रतिमाननम् ।
नैवावमन्यत तदा प्रीतिमत्येव चाभवत् ॥ १२-३०-३१॥
sukumārī ca devarṣiṃ vānarapratimānanam |
naivāvamanyata tadā prītimatyeva cābhavat || 12-30-31||

MHB 12-30-32

उपतस्थे च भर्तारं न चान्यं मनसाप्यगात् ।
देवं मुनिं वा यक्षं वा पतित्वे पतिवत्सला ॥ १२-३०-३२॥
upatasthe ca bhartāraṃ na cānyaṃ manasāpyagāt |
devaṃ muniṃ vā yakṣaṃ vā patitve pativatsalā || 12-30-32||

MHB 12-30-33

ततः कदाचिद्भगवान्पर्वतोऽनुससार ह ।
वनं विरहितं किंचित्तत्रापश्यत्स नारदम् ॥ १२-३०-३३॥
tataḥ kadācidbhagavānparvato'nusasāra ha |
vanaṃ virahitaṃ kiṃcittatrāpaśyatsa nāradam || 12-30-33||

MHB 12-30-34

ततोऽभिवाद्य प्रोवाच नारदं पर्वतस्तदा ।
भवान्प्रसादं कुरुतां स्वर्गादेशाय मे प्रभो ॥ १२-३०-३४॥
tato'bhivādya provāca nāradaṃ parvatastadā |
bhavānprasādaṃ kurutāṃ svargādeśāya me prabho || 12-30-34||

MHB 12-30-35

तमुवाच ततो दृष्ट्वा पर्वतं नारदस्तदा ।
कृताञ्जलिमुपासीनं दीनं दीनतरः स्वयम् ॥ १२-३०-३५॥
tamuvāca tato dṛṣṭvā parvataṃ nāradastadā |
kṛtāñjalimupāsīnaṃ dīnaṃ dīnataraḥ svayam || 12-30-35||

MHB 12-30-36

त्वयाहं प्रथमं शप्तो वानरस्त्वं भविष्यसि ।
इत्युक्तेन मया पश्चाच्छप्तस्त्वमपि मत्सरात् ।
अद्यप्रभृति वै वासं स्वर्गे नावाप्स्यसीति ह ॥ १२-३०-३६॥
tvayāhaṃ prathamaṃ śapto vānarastvaṃ bhaviṣyasi |
ityuktena mayā paścācchaptastvamapi matsarāt |
adyaprabhṛti vai vāsaṃ svarge nāvāpsyasīti ha || 12-30-36||

MHB 12-30-37

तव नैतद्धि सदृशं पुत्रस्थाने हि मे भवान् ।
निवर्तयेतां तौ शापमन्योऽन्येन तदा मुनी ॥ १२-३०-३७॥
tava naitaddhi sadṛśaṃ putrasthāne hi me bhavān |
nivartayetāṃ tau śāpamanyo'nyena tadā munī || 12-30-37||

MHB 12-30-38

श्रीसमृद्धं तदा दृष्ट्वा नारदं देवरूपिणम् ।
सुकुमारी प्रदुद्राव परपत्यभिशङ्कया ॥ १२-३०-३८॥
śrīsamṛddhaṃ tadā dṛṣṭvā nāradaṃ devarūpiṇam |
sukumārī pradudrāva parapatyabhiśaṅkayā || 12-30-38||

MHB 12-30-39

तां पर्वतस्ततो दृष्ट्वा प्रद्रवन्तीमनिन्दिताम् ।
अब्रवीत्तव भर्तैष नात्र कार्या विचारणा ॥ १२-३०-३९॥
tāṃ parvatastato dṛṣṭvā pradravantīmaninditām |
abravīttava bhartaiṣa nātra kāryā vicāraṇā || 12-30-39||

MHB 12-30-40

ऋषिः परमधर्मात्मा नारदो भगवान्प्रभुः ।
तवैवाभेद्यहृदयो मा ते भूदत्र संशयः ॥ १२-३०-४०॥
ṛṣiḥ paramadharmātmā nārado bhagavānprabhuḥ |
tavaivābhedyahṛdayo mā te bhūdatra saṃśayaḥ || 12-30-40||

MHB 12-30-41

सानुनीता बहुविधं पर्वतेन महात्मना ।
शापदोषं च तं भर्तुः श्रुत्वा स्वां प्रकृतिं गता ।
पर्वतोऽथ ययौ स्वर्गं नारदोऽथ ययौ गृहान् ॥ १२-३०-४१॥
sānunītā bahuvidhaṃ parvatena mahātmanā |
śāpadoṣaṃ ca taṃ bhartuḥ śrutvā svāṃ prakṛtiṃ gatā |
parvato'tha yayau svargaṃ nārado'tha yayau gṛhān || 12-30-41||

MHB 12-30-42

प्रत्यक्षकर्मा सर्वस्य नारदोऽयं महानृषिः ।
एष वक्ष्यति वै पृष्टो यथा वृत्तं नरोत्तम ॥ १२-३०-४२॥
pratyakṣakarmā sarvasya nārado'yaṃ mahānṛṣiḥ |
eṣa vakṣyati vai pṛṣṭo yathā vṛttaṃ narottama || 12-30-42||

Adhyaya: 31/353 (47)

MHB 12-31-1

वैशंपायन उवाच ।
ततो राजा पाण्डुसुतो नारदं प्रत्यभाषत ।
भगवञ्श्रोतुमिच्छामि सुवर्णष्ठीविसंभवम् ॥ १२-३१-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato rājā pāṇḍusuto nāradaṃ pratyabhāṣata |
bhagavañśrotumicchāmi suvarṇaṣṭhīvisaṃbhavam || 12-31-1||

MHB 12-31-2

एवमुक्तः स च मुनिर्धर्मराजेन नारदः ।
आचचक्षे यथा वृत्तं सुवर्णष्ठीविनं प्रति ॥ १२-३१-२॥
evamuktaḥ sa ca munirdharmarājena nāradaḥ |
ācacakṣe yathā vṛttaṃ suvarṇaṣṭhīvinaṃ prati || 12-31-2||

MHB 12-31-3

एवमेतन्महाराज यथायं केशवोऽब्रवीत् ।
कार्यस्यास्य तु यच्छेषं तत्ते वक्ष्यामि पृच्छतः ॥ १२-३१-३॥
evametanmahārāja yathāyaṃ keśavo'bravīt |
kāryasyāsya tu yaccheṣaṃ tatte vakṣyāmi pṛcchataḥ || 12-31-3||

MHB 12-31-4

अहं च पर्वतश्चैव स्वस्रीयो मे महामुनिः ।
वस्तुकामावभिगतौ सृञ्जयं जयतां वरम् ॥ १२-३१-४॥
ahaṃ ca parvataścaiva svasrīyo me mahāmuniḥ |
vastukāmāvabhigatau sṛñjayaṃ jayatāṃ varam || 12-31-4||

MHB 12-31-5

तत्र संपूजितौ तेन विधिदृष्टेन कर्मणा ।
सर्वकामैः सुविहितौ निवसावोऽस्य वेश्मनि ॥ १२-३१-५॥
tatra saṃpūjitau tena vidhidṛṣṭena karmaṇā |
sarvakāmaiḥ suvihitau nivasāvo'sya veśmani || 12-31-5||

MHB 12-31-6

व्यतिक्रान्तासु वर्षासु समये गमनस्य च ।
पर्वतो मामुवाचेदं काले वचनमर्थवत् ॥ १२-३१-६॥
vyatikrāntāsu varṣāsu samaye gamanasya ca |
parvato māmuvācedaṃ kāle vacanamarthavat || 12-31-6||

MHB 12-31-7

आवामस्य नरेन्द्रस्य गृहे परमपूजितौ ।
उषितौ समये ब्रह्मंश्चिन्त्यतामत्र सांप्रतम् ॥ १२-३१-७॥
āvāmasya narendrasya gṛhe paramapūjitau |
uṣitau samaye brahmaṃścintyatāmatra sāṃpratam || 12-31-7||

MHB 12-31-8

ततोऽहमब्रुवं राजन्पर्वतं शुभदर्शनम् ।
सर्वमेतत्त्वयि विभो भागिनेयोपपद्यते ॥ १२-३१-८॥
tato'hamabruvaṃ rājanparvataṃ śubhadarśanam |
sarvametattvayi vibho bhāgineyopapadyate || 12-31-8||

MHB 12-31-9

वरेण छन्द्यतां राजा लभतां यद्यदिच्छति ।
आवयोस्तपसा सिद्धिं प्राप्नोतु यदि मन्यसे ॥ १२-३१-९॥
vareṇa chandyatāṃ rājā labhatāṃ yadyadicchati |
āvayostapasā siddhiṃ prāpnotu yadi manyase || 12-31-9||

MHB 12-31-10

तत आहूय राजानं सृञ्जयं शुभदर्शनम् ।
पर्वतोऽनुमतं वाक्यमुवाच मुनिपुंगवः ॥ १२-३१-१०॥
tata āhūya rājānaṃ sṛñjayaṃ śubhadarśanam |
parvato'numataṃ vākyamuvāca munipuṃgavaḥ || 12-31-10||

MHB 12-31-11

प्रीतौ स्वो नृप सत्कारैस्तव ह्यार्जवसंभृतैः ।
आवाभ्यामभ्यनुज्ञातो वरं नृवर चिन्तय ॥ १२-३१-११॥
prītau svo nṛpa satkāraistava hyārjavasaṃbhṛtaiḥ |
āvābhyāmabhyanujñāto varaṃ nṛvara cintaya || 12-31-11||

MHB 12-31-12

देवानामविहिंसायां यद्भवेन्मानुषक्षमम् ।
तद्गृहाण महाराज पूजार्हो नौ मतो भवान् ॥ १२-३१-१२॥
devānāmavihiṃsāyāṃ yadbhavenmānuṣakṣamam |
tadgṛhāṇa mahārāja pūjārho nau mato bhavān || 12-31-12||

MHB 12-31-13

सृञ्जय उवाच ।
प्रीतौ भवन्तौ यदि मे कृतमेतावता मम ।
एष एव परो लाभो निर्वृत्तो मे महाफलः ॥ १२-३१-१३॥
sṛñjaya uvāca |
prītau bhavantau yadi me kṛtametāvatā mama |
eṣa eva paro lābho nirvṛtto me mahāphalaḥ || 12-31-13||

MHB 12-31-14

नारद उवाच ।
तमेवंवादिनं भूयः पर्वतः प्रत्यभाषत ।
वृणीष्व राजन्संकल्पो यस्ते हृदि चिरं स्थितः ॥ १२-३१-१४॥
nārada uvāca |
tamevaṃvādinaṃ bhūyaḥ parvataḥ pratyabhāṣata |
vṛṇīṣva rājansaṃkalpo yaste hṛdi ciraṃ sthitaḥ || 12-31-14||

MHB 12-31-15

सृञ्जय उवाच ।
अभीप्सामि सुतं वीरं वीर्यवन्तं दृढव्रतम् ।
आयुष्मन्तं महाभागं देवराजसमद्युतिम् ॥ १२-३१-१५॥
sṛñjaya uvāca |
abhīpsāmi sutaṃ vīraṃ vīryavantaṃ dṛḍhavratam |
āyuṣmantaṃ mahābhāgaṃ devarājasamadyutim || 12-31-15||

MHB 12-31-16

पर्वत उवाच ।
भविष्यत्येष ते कामो न त्वायुष्मान्भविष्यति ।
देवराजाभिभूत्यर्थं संकल्पो ह्येष ते हृदि ॥ १२-३१-१६॥
parvata uvāca |
bhaviṣyatyeṣa te kāmo na tvāyuṣmānbhaviṣyati |
devarājābhibhūtyarthaṃ saṃkalpo hyeṣa te hṛdi || 12-31-16||

MHB 12-31-17

सुवर्णष्ठीवनाच्चैव स्वर्णष्ठीवी भविष्यति ।
रक्ष्यश्च देवराजात्स देवराजसमद्युतिः ॥ १२-३१-१७॥
suvarṇaṣṭhīvanāccaiva svarṇaṣṭhīvī bhaviṣyati |
rakṣyaśca devarājātsa devarājasamadyutiḥ || 12-31-17||

MHB 12-31-18

नारद उवाच ।
तच्छ्रुत्वा सृञ्जयो वाक्यं पर्वतस्य महात्मनः ।
प्रसादयामास तदा नैतदेवं भवेदिति ॥ १२-३१-१८॥
nārada uvāca |
tacchrutvā sṛñjayo vākyaṃ parvatasya mahātmanaḥ |
prasādayāmāsa tadā naitadevaṃ bhavediti || 12-31-18||

MHB 12-31-19

आयुष्मान्मे भवेत्पुत्रो भवतस्तपसा मुने ।
न च तं पर्वतः किंचिदुवाचेन्द्रव्यपेक्षया ॥ १२-३१-१९॥
āyuṣmānme bhavetputro bhavatastapasā mune |
na ca taṃ parvataḥ kiṃciduvācendravyapekṣayā || 12-31-19||

MHB 12-31-20

तमहं नृपतिं दीनमब्रुवं पुनरेव तु ।
स्मर्तव्योऽहं महाराज दर्शयिष्यामि ते स्मृतः ॥ १२-३१-२०॥
tamahaṃ nṛpatiṃ dīnamabruvaṃ punareva tu |
smartavyo'haṃ mahārāja darśayiṣyāmi te smṛtaḥ || 12-31-20||

MHB 12-31-21

अहं ते दयितं पुत्रं प्रेतराजवशं गतम् ।
पुनर्दास्यामि तद्रूपं मा शुचः पृथिवीपते ॥ १२-३१-२१॥
ahaṃ te dayitaṃ putraṃ pretarājavaśaṃ gatam |
punardāsyāmi tadrūpaṃ mā śucaḥ pṛthivīpate || 12-31-21||

MHB 12-31-22

एवमुक्त्वा तु नृपतिं प्रयातौ स्वो यथेप्सितम् ।
सृञ्जयश्च यथाकामं प्रविवेश स्वमन्दिरम् ॥ १२-३१-२२॥
evamuktvā tu nṛpatiṃ prayātau svo yathepsitam |
sṛñjayaśca yathākāmaṃ praviveśa svamandiram || 12-31-22||

MHB 12-31-23

सृञ्जयस्याथ राजर्षेः कस्मिंश्चित्कालपर्यये ।
जज्ञे पुत्रो महावीर्यस्तेजसा प्रज्वलन्निव ॥ १२-३१-२३॥
sṛñjayasyātha rājarṣeḥ kasmiṃścitkālaparyaye |
jajñe putro mahāvīryastejasā prajvalanniva || 12-31-23||

MHB 12-31-24

ववृधे स यथाकालं सरसीव महोत्पलम् ।
बभूव काञ्चनष्ठीवी यथार्थं नाम तस्य तत् ॥ १२-३१-२४॥
vavṛdhe sa yathākālaṃ sarasīva mahotpalam |
babhūva kāñcanaṣṭhīvī yathārthaṃ nāma tasya tat || 12-31-24||

MHB 12-31-25

तदद्भुततमं लोके पप्रथे कुरुसत्तम ।
बुबुधे तच्च देवेन्द्रो वरदानं महात्मनोः ॥ १२-३१-२५॥
tadadbhutatamaṃ loke paprathe kurusattama |
bubudhe tacca devendro varadānaṃ mahātmanoḥ || 12-31-25||

MHB 12-31-26

ततस्त्वभिभवाद्भीतो बृहस्पतिमते स्थितः ।
कुमारस्यान्तरप्रेक्षी बभूव बलवृत्रहा ॥ १२-३१-२६॥
tatastvabhibhavādbhīto bṛhaspatimate sthitaḥ |
kumārasyāntaraprekṣī babhūva balavṛtrahā || 12-31-26||

MHB 12-31-27

चोदयामास वज्रं स दिव्यास्त्रं मूर्तिसंस्थितम् ।
व्याघ्रो भूत्वा जहीमं त्वं राजपुत्रमिति प्रभो ॥ १२-३१-२७॥
codayāmāsa vajraṃ sa divyāstraṃ mūrtisaṃsthitam |
vyāghro bhūtvā jahīmaṃ tvaṃ rājaputramiti prabho || 12-31-27||

MHB 12-31-28

विवृद्धः किल वीर्येण मामेषोऽभिभविष्यति ।
सृञ्जयस्य सुतो वज्र यथैनं पर्वतो ददौ ॥ १२-३१-२८॥
vivṛddhaḥ kila vīryeṇa māmeṣo'bhibhaviṣyati |
sṛñjayasya suto vajra yathainaṃ parvato dadau || 12-31-28||

MHB 12-31-29

एवमुक्तस्तु शक्रेण वज्रः परपुरंजयः ।
कुमारस्यान्तरप्रेक्षी नित्यमेवान्वपद्यत ॥ १२-३१-२९॥
evamuktastu śakreṇa vajraḥ parapuraṃjayaḥ |
kumārasyāntaraprekṣī nityamevānvapadyata || 12-31-29||

MHB 12-31-30

सृञ्जयोऽपि सुतं प्राप्य देवराजसमद्युतिम् ।
हृष्टः सान्तःपुरो राजा वननित्योऽभवत्तदा ॥ १२-३१-३०॥
sṛñjayo'pi sutaṃ prāpya devarājasamadyutim |
hṛṣṭaḥ sāntaḥpuro rājā vananityo'bhavattadā || 12-31-30||

MHB 12-31-31

ततो भागीरथीतीरे कदाचिद्वननिर्झरे ।
धात्रीद्वितीयो बालः स क्रीडार्थं पर्यधावत ॥ १२-३१-३१॥
tato bhāgīrathītīre kadācidvananirjhare |
dhātrīdvitīyo bālaḥ sa krīḍārthaṃ paryadhāvata || 12-31-31||

MHB 12-31-32

पञ्चवर्षकदेशीयो बालो नागेन्द्रविक्रमः ।
सहसोत्पतितं व्याघ्रमाससाद महाबलः ॥ १२-३१-३२॥
pañcavarṣakadeśīyo bālo nāgendravikramaḥ |
sahasotpatitaṃ vyāghramāsasāda mahābalaḥ || 12-31-32||

MHB 12-31-33

तेन चैव विनिष्पिष्टो वेपमानो नृपात्मजः ।
व्यसुः पपात मेदिन्यां ततो धात्री विचुक्रुशे ॥ १२-३१-३३॥
tena caiva viniṣpiṣṭo vepamāno nṛpātmajaḥ |
vyasuḥ papāta medinyāṃ tato dhātrī vicukruśe || 12-31-33||

MHB 12-31-34

हत्वा तु राजपुत्रं स तत्रैवान्तरधीयत ।
शार्दूलो देवराजस्य माययान्तर्हितस्तदा ॥ १२-३१-३४॥
hatvā tu rājaputraṃ sa tatraivāntaradhīyata |
śārdūlo devarājasya māyayāntarhitastadā || 12-31-34||

MHB 12-31-35

धात्र्यास्तु निनदं श्रुत्वा रुदत्याः परमार्तवत् ।
अभ्यधावत तं देशं स्वयमेव महीपतिः ॥ १२-३१-३५॥
dhātryāstu ninadaṃ śrutvā rudatyāḥ paramārtavat |
abhyadhāvata taṃ deśaṃ svayameva mahīpatiḥ || 12-31-35||

MHB 12-31-36

स ददर्श गतासुं तं शयानं पीतशोणितम् ।
कुमारं विगतानन्दं निशाकरमिव च्युतम् ॥ १२-३१-३६॥
sa dadarśa gatāsuṃ taṃ śayānaṃ pītaśoṇitam |
kumāraṃ vigatānandaṃ niśākaramiva cyutam || 12-31-36||

MHB 12-31-37

स तमुत्सङ्गमारोप्य परिपीडितवक्षसम् ।
पुत्रं रुधिरसंसिक्तं पर्यदेवयदातुरः ॥ १२-३१-३७॥
sa tamutsaṅgamāropya paripīḍitavakṣasam |
putraṃ rudhirasaṃsiktaṃ paryadevayadāturaḥ || 12-31-37||

MHB 12-31-38

ततस्ता मातरस्तस्य रुदन्त्यः शोककर्शिताः ।
अभ्यधावन्त तं देशं यत्र राजा स सृञ्जयः ॥ १२-३१-३८॥
tatastā mātarastasya rudantyaḥ śokakarśitāḥ |
abhyadhāvanta taṃ deśaṃ yatra rājā sa sṛñjayaḥ || 12-31-38||

MHB 12-31-39

ततः स राजा सस्मार मामन्तर्गतमानसः ।
तच्चाहं चिन्तितं ज्ञात्वा गतवांस्तस्य दर्शनम् ॥ १२-३१-३९॥
tataḥ sa rājā sasmāra māmantargatamānasaḥ |
taccāhaṃ cintitaṃ jñātvā gatavāṃstasya darśanam || 12-31-39||

MHB 12-31-40

स मयैतानि वाक्यानि श्रावितः शोकलालसः ।
यानि ते यदुवीरेण कथितानि महीपते ॥ १२-३१-४०॥
sa mayaitāni vākyāni śrāvitaḥ śokalālasaḥ |
yāni te yaduvīreṇa kathitāni mahīpate || 12-31-40||

MHB 12-31-41

संजीवितश्चापि मया वासवानुमते तदा ।
भवितव्यं तथा तच्च न तच्छक्यमतोऽन्यथा ॥ १२-३१-४१॥
saṃjīvitaścāpi mayā vāsavānumate tadā |
bhavitavyaṃ tathā tacca na tacchakyamato'nyathā || 12-31-41||

MHB 12-31-42

अत ऊर्ध्वं कुमारः स स्वर्णष्ठीवी महायशाः ।
चित्तं प्रसादयामास पितुर्मातुश्च वीर्यवान् ॥ १२-३१-४२॥
ata ūrdhvaṃ kumāraḥ sa svarṇaṣṭhīvī mahāyaśāḥ |
cittaṃ prasādayāmāsa piturmātuśca vīryavān || 12-31-42||

MHB 12-31-43

कारयामास राज्यं स पितरि स्वर्गते विभुः ।
वर्षाणामेकशतवत्सहस्रं भीमविक्रमः ॥ १२-३१-४३॥
kārayāmāsa rājyaṃ sa pitari svargate vibhuḥ |
varṣāṇāmekaśatavatsahasraṃ bhīmavikramaḥ || 12-31-43||

MHB 12-31-44

तत इष्ट्वा महायज्ञैर्बहुभिर्भूरिदक्षिणैः ।
तर्पयामास देवांश्च पितॄंश्चैव महाद्युतिः ॥ १२-३१-४४॥
tata iṣṭvā mahāyajñairbahubhirbhūridakṣiṇaiḥ |
tarpayāmāsa devāṃśca pitṝṃścaiva mahādyutiḥ || 12-31-44||

MHB 12-31-45

उत्पाद्य च बहून्पुत्रान्कुलसंतानकारिणः ।
कालेन महता राजन्कालधर्ममुपेयिवान् ॥ १२-३१-४५॥
utpādya ca bahūnputrānkulasaṃtānakāriṇaḥ |
kālena mahatā rājankāladharmamupeyivān || 12-31-45||

MHB 12-31-46

स त्वं राजेन्द्र संजातं शोकमेतन्निवर्तय ।
यथा त्वां केशवः प्राह व्यासश्च सुमहातपाः ॥ १२-३१-४६॥
sa tvaṃ rājendra saṃjātaṃ śokametannivartaya |
yathā tvāṃ keśavaḥ prāha vyāsaśca sumahātapāḥ || 12-31-46||

MHB 12-31-47

पितृपैतामहं राज्यमास्थाय दुरमुद्वह ।
इष्ट्वा पुण्यैर्महायज्ञैरिष्टाँल्लोकानवाप्स्यसि ॥ १२-३१-४७॥
pitṛpaitāmahaṃ rājyamāsthāya duramudvaha |
iṣṭvā puṇyairmahāyajñairiṣṭā~llokānavāpsyasi || 12-31-47||

Adhyaya: 32/353 (24)

MHB 12-32-1

वैशंपायन उवाच ।
तूष्णींभूतं तु राजानं शोचमानं युधिष्ठिरम् ।
तपस्वी धर्मतत्त्वज्ञः कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत् ॥ १२-३२-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tūṣṇīṃbhūtaṃ tu rājānaṃ śocamānaṃ yudhiṣṭhiram |
tapasvī dharmatattvajñaḥ kṛṣṇadvaipāyano'bravīt || 12-32-1||

MHB 12-32-2

प्रजानां पालनं धर्मो राज्ञां राजीवलोचन ।
धर्मः प्रमाणं लोकस्य नित्यं धर्मानुवर्तनम् ॥ १२-३२-२॥
prajānāṃ pālanaṃ dharmo rājñāṃ rājīvalocana |
dharmaḥ pramāṇaṃ lokasya nityaṃ dharmānuvartanam || 12-32-2||

MHB 12-32-3

अनुतिष्ठस्व वै राजन्पितृपैतामहं पदम् ।
ब्राह्मणेषु च यो धर्मः स नित्यो वेदनिश्चितः ॥ १२-३२-३॥
anutiṣṭhasva vai rājanpitṛpaitāmahaṃ padam |
brāhmaṇeṣu ca yo dharmaḥ sa nityo vedaniścitaḥ || 12-32-3||

MHB 12-32-4

तत्प्रमाणं प्रमाणानां शाश्वतं भरतर्षभ ।
तस्य धर्मस्य कृत्स्नस्य क्षत्रियः परिरक्षिता ॥ १२-३२-४॥
tatpramāṇaṃ pramāṇānāṃ śāśvataṃ bharatarṣabha |
tasya dharmasya kṛtsnasya kṣatriyaḥ parirakṣitā || 12-32-4||

MHB 12-32-5

तथा यः प्रतिहन्त्यस्य शासनं विषये नरः ।
स बाहुभ्यां विनिग्राह्यो लोकयात्राविघातकः ॥ १२-३२-५॥
tathā yaḥ pratihantyasya śāsanaṃ viṣaye naraḥ |
sa bāhubhyāṃ vinigrāhyo lokayātrāvighātakaḥ || 12-32-5||

MHB 12-32-6

प्रमाणमप्रमाणं यः कुर्यान्मोहवशं गतः ।
भृत्यो वा यदि वा पुत्रस्तपस्वी वापि कश्चन ।
पापान्सर्वैरुपायैस्तान्नियच्छेद्घातयेत वा ॥ १२-३२-६॥
pramāṇamapramāṇaṃ yaḥ kuryānmohavaśaṃ gataḥ |
bhṛtyo vā yadi vā putrastapasvī vāpi kaścana |
pāpānsarvairupāyaistānniyacchedghātayeta vā || 12-32-6||

MHB 12-32-7

अतोऽन्यथा वर्तमानो राजा प्राप्नोति किल्बिषम् ।
धर्मं विनश्यमानं हि यो न रक्षेत्स धर्महा ॥ १२-३२-७॥
ato'nyathā vartamāno rājā prāpnoti kilbiṣam |
dharmaṃ vinaśyamānaṃ hi yo na rakṣetsa dharmahā || 12-32-7||

MHB 12-32-8

ते त्वया धर्महन्तारो निहताः सपदानुगाः ।
स्वधर्मे वर्तमानस्त्वं किं नु शोचसि पाण्डव ।
राजा हि हन्याद्दद्याच्च प्रजा रक्षेच्च धर्मतः ॥ १२-३२-८॥
te tvayā dharmahantāro nihatāḥ sapadānugāḥ |
svadharme vartamānastvaṃ kiṃ nu śocasi pāṇḍava |
rājā hi hanyāddadyācca prajā rakṣecca dharmataḥ || 12-32-8||

MHB 12-32-9

युधिष्ठिर उवाच ।
न तेऽभिशङ्के वचनं यद्ब्रवीषि तपोधन ।
अपरोक्षो हि ते धर्मः सर्वधर्मभृतां वर ॥ १२-३२-९॥
yudhiṣṭhira uvāca |
na te'bhiśaṅke vacanaṃ yadbravīṣi tapodhana |
aparokṣo hi te dharmaḥ sarvadharmabhṛtāṃ vara || 12-32-9||

MHB 12-32-10

मया ह्यवध्या बहवो घातिता राज्यकारणात् ।
तान्यकार्याणि मे ब्रह्मन्दहन्ति च तपन्ति च ॥ १२-३२-१०॥
mayā hyavadhyā bahavo ghātitā rājyakāraṇāt |
tānyakāryāṇi me brahmandahanti ca tapanti ca || 12-32-10||

MHB 12-32-11

व्यास उवाच ।
ईश्वरो वा भवेत्कर्ता पुरुषो वापि भारत ।
हठो वा वर्तते लोके कर्मजं वा फलं स्मृतम् ॥ १२-३२-११॥
vyāsa uvāca |
īśvaro vā bhavetkartā puruṣo vāpi bhārata |
haṭho vā vartate loke karmajaṃ vā phalaṃ smṛtam || 12-32-11||

MHB 12-32-12

ईश्वरेण नियुक्ता हि साध्वसाधु च पार्थिव ।
कुर्वन्ति पुरुषाः कर्म फलमीश्वरगामि तत् ॥ १२-३२-१२॥
īśvareṇa niyuktā hi sādhvasādhu ca pārthiva |
kurvanti puruṣāḥ karma phalamīśvaragāmi tat || 12-32-12||

MHB 12-32-13

यथा हि पुरुषश्छिन्द्याद्वृक्षं परशुना वने ।
छेत्तुरेव भवेत्पापं परशोर्न कथंचन ॥ १२-३२-१३॥
yathā hi puruṣaśchindyādvṛkṣaṃ paraśunā vane |
chettureva bhavetpāpaṃ paraśorna kathaṃcana || 12-32-13||

MHB 12-32-14

अथ वा तदुपादानात्प्राप्नुयुः कर्मणः फलम् ।
दण्डशस्त्रकृतं पापं पुरुषे तन्न विद्यते ॥ १२-३२-१४॥
atha vā tadupādānātprāpnuyuḥ karmaṇaḥ phalam |
daṇḍaśastrakṛtaṃ pāpaṃ puruṣe tanna vidyate || 12-32-14||

MHB 12-32-15

न चैतदिष्टं कौन्तेय यदन्येन फलं कृतम् ।
प्राप्नुयादिति तस्माच्च ईश्वरे तन्निवेशय ॥ १२-३२-१५॥
na caitadiṣṭaṃ kaunteya yadanyena phalaṃ kṛtam |
prāpnuyāditi tasmācca īśvare tanniveśaya || 12-32-15||

MHB 12-32-16

अथ वा पुरुषः कर्ता कर्मणोः शुभपापयोः ।
न परं विद्यते तस्मादेवमन्यच्छुभं कुरु ॥ १२-३२-१६॥
atha vā puruṣaḥ kartā karmaṇoḥ śubhapāpayoḥ |
na paraṃ vidyate tasmādevamanyacchubhaṃ kuru || 12-32-16||

MHB 12-32-17

न हि कश्चित्क्वचिद्राजन्दिष्टात्प्रतिनिवर्तते ।
दण्डशस्त्रकृतं पापं पुरुषे तन्न विद्यते ॥ १२-३२-१७॥
na hi kaścitkvacidrājandiṣṭātpratinivartate |
daṇḍaśastrakṛtaṃ pāpaṃ puruṣe tanna vidyate || 12-32-17||

MHB 12-32-18

यदि वा मन्यसे राजन्हठे लोकं प्रतिष्ठितम् ।
एवमप्यशुभं कर्म न भूतं न भविष्यति ॥ १२-३२-१८॥
yadi vā manyase rājanhaṭhe lokaṃ pratiṣṭhitam |
evamapyaśubhaṃ karma na bhūtaṃ na bhaviṣyati || 12-32-18||

MHB 12-32-19

अथाभिपत्तिर्लोकस्य कर्तव्या शुभपापयोः ।
अभिपन्नतमं लोके राज्ञामुद्यतदण्डनम् ॥ १२-३२-१९॥
athābhipattirlokasya kartavyā śubhapāpayoḥ |
abhipannatamaṃ loke rājñāmudyatadaṇḍanam || 12-32-19||

MHB 12-32-20

अथापि लोके कर्माणि समावर्तन्त भारत ।
शुभाशुभफलं चेमे प्राप्नुवन्तीति मे मतिः ॥ १२-३२-२०॥
athāpi loke karmāṇi samāvartanta bhārata |
śubhāśubhaphalaṃ ceme prāpnuvantīti me matiḥ || 12-32-20||

MHB 12-32-21

एवं सत्यं शुभादेशं कर्मणस्तत्फलं ध्रुवम् ।
त्यज तद्राजशार्दूल मैवं शोके मनः कृथाः ॥ १२-३२-२१॥
evaṃ satyaṃ śubhādeśaṃ karmaṇastatphalaṃ dhruvam |
tyaja tadrājaśārdūla maivaṃ śoke manaḥ kṛthāḥ || 12-32-21||

MHB 12-32-22

स्वधर्मे वर्तमानस्य सापवादेऽपि भारत ।
एवमात्मपरित्यागस्तव राजन्न शोभनः ॥ १२-३२-२२॥
svadharme vartamānasya sāpavāde'pi bhārata |
evamātmaparityāgastava rājanna śobhanaḥ || 12-32-22||

MHB 12-32-23

विहितानीह कौन्तेय प्रायश्चित्तानि कर्मिणाम् ।
शरीरवांस्तानि कुर्यादशरीरः पराभवेत् ॥ १२-३२-२३॥
vihitānīha kaunteya prāyaścittāni karmiṇām |
śarīravāṃstāni kuryādaśarīraḥ parābhavet || 12-32-23||

MHB 12-32-24

तद्राजञ्जीवमानस्त्वं प्रायश्चित्तं चरिष्यसि ।
प्रायश्चित्तमकृत्वा तु प्रेत्य तप्तासि भारत ॥ १२-३२-२४॥
tadrājañjīvamānastvaṃ prāyaścittaṃ cariṣyasi |
prāyaścittamakṛtvā tu pretya taptāsi bhārata || 12-32-24||

Adhyaya: 33/353 (12)

MHB 12-33-1

युधिष्ठिर उवाच ।
हताः पुत्राश्च पौत्राश्च भ्रातरः पितरस्तथा ।
श्वशुरा गुरवश्चैव मातुलाः सपितामहाः ॥ १२-३३-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
hatāḥ putrāśca pautrāśca bhrātaraḥ pitarastathā |
śvaśurā guravaścaiva mātulāḥ sapitāmahāḥ || 12-33-1||

MHB 12-33-2

क्षत्रियाश्च महात्मानः संबन्धिसुहृदस्तथा ।
वयस्या ज्ञातयश्चैव भ्रातरश्च पितामह ॥ १२-३३-२॥
kṣatriyāśca mahātmānaḥ saṃbandhisuhṛdastathā |
vayasyā jñātayaścaiva bhrātaraśca pitāmaha || 12-33-2||

MHB 12-33-3

बहवश्च मनुष्येन्द्रा नानादेशसमागताः ।
घातिता राज्यलुब्धेन मयैकेन पितामह ॥ १२-३३-३॥
bahavaśca manuṣyendrā nānādeśasamāgatāḥ |
ghātitā rājyalubdhena mayaikena pitāmaha || 12-33-3||

MHB 12-33-4

तांस्तादृशानहं हत्वा धर्मनित्यान्महीक्षितः ।
असकृत्सोमपान्वीरान्किं प्राप्स्यामि तपोधन ॥ १२-३३-४॥
tāṃstādṛśānahaṃ hatvā dharmanityānmahīkṣitaḥ |
asakṛtsomapānvīrānkiṃ prāpsyāmi tapodhana || 12-33-4||

MHB 12-33-5

दह्याम्यनिशमद्याहं चिन्तयानः पुनः पुनः ।
हीनां पार्थिवसिंहैस्तैः श्रीमद्भिः पृथिवीमिमाम् ॥ १२-३३-५॥
dahyāmyaniśamadyāhaṃ cintayānaḥ punaḥ punaḥ |
hīnāṃ pārthivasiṃhaistaiḥ śrīmadbhiḥ pṛthivīmimām || 12-33-5||

MHB 12-33-6

दृष्ट्वा ज्ञातिवधं घोरं हतांश्च शतशः परान् ।
कोटिशश्च नरानन्यान्परितप्ये पितामह ॥ १२-३३-६॥
dṛṣṭvā jñātivadhaṃ ghoraṃ hatāṃśca śataśaḥ parān |
koṭiśaśca narānanyānparitapye pitāmaha || 12-33-6||

MHB 12-33-7

का नु तासां वरस्त्रीणामवस्थाद्य भविष्यति ।
विहीनानां स्वतनयैः पतिभिर्भ्रातृभिस्तथा ॥ १२-३३-७॥
kā nu tāsāṃ varastrīṇāmavasthādya bhaviṣyati |
vihīnānāṃ svatanayaiḥ patibhirbhrātṛbhistathā || 12-33-7||

MHB 12-33-8

अस्मानन्तकरान्घोरान्पाण्डवान्वृष्णिसंहितान् ।
आक्रोशन्त्यः कृशा दीना निपतन्त्यश्च भूतले ॥ १२-३३-८॥
asmānantakarānghorānpāṇḍavānvṛṣṇisaṃhitān |
ākrośantyaḥ kṛśā dīnā nipatantyaśca bhūtale || 12-33-8||

MHB 12-33-9

अपश्यन्त्यः पितॄन्भ्रातॄन्पतीन्पुत्रांश्च योषितः ।
त्यक्त्वा प्राणान्प्रियान्सर्वा गमिष्यन्ति यमक्षयम् ॥ १२-३३-९॥
apaśyantyaḥ pitṝnbhrātṝnpatīnputrāṃśca yoṣitaḥ |
tyaktvā prāṇānpriyānsarvā gamiṣyanti yamakṣayam || 12-33-9||

MHB 12-33-10

वत्सलत्वाद्द्विजश्रेष्ठ तत्र मे नास्ति संशयः ।
व्यक्तं सौक्ष्म्याच्च धर्मस्य प्राप्स्यामः स्त्रीवधं वयम् ॥ १२-३३-१०॥
vatsalatvāddvijaśreṣṭha tatra me nāsti saṃśayaḥ |
vyaktaṃ saukṣmyācca dharmasya prāpsyāmaḥ strīvadhaṃ vayam || 12-33-10||

MHB 12-33-11

ते वयं सुहृदो हत्वा कृत्वा पापमनन्तकम् ।
नरके निपतिष्यामो ह्यधःशिरस एव च ॥ १२-३३-११॥
te vayaṃ suhṛdo hatvā kṛtvā pāpamanantakam |
narake nipatiṣyāmo hyadhaḥśirasa eva ca || 12-33-11||

MHB 12-33-12

शरीराणि विमोक्ष्यामस्तपसोग्रेण सत्तम ।
आश्रमांश्च विशेषांस्त्वं ममाचक्ष्व पितामह ॥ १२-३३-१२॥
śarīrāṇi vimokṣyāmastapasogreṇa sattama |
āśramāṃśca viśeṣāṃstvaṃ mamācakṣva pitāmaha || 12-33-12||

Adhyaya: 34/353 (36)

MHB 12-34-1

वैशंपायन उवाच ।
युधिष्ठिरस्य तद्वाक्यं श्रुत्वा द्वैपायनस्तदा ।
समीक्ष्य निपुणं बुद्ध्या ऋषिः प्रोवाच पाण्डवम् ॥ १२-३४-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
yudhiṣṭhirasya tadvākyaṃ śrutvā dvaipāyanastadā |
samīkṣya nipuṇaṃ buddhyā ṛṣiḥ provāca pāṇḍavam || 12-34-1||

MHB 12-34-2

मा विषादं कृथा राजन्क्षत्रधर्ममनुस्मर ।
स्वधर्मेण हता ह्येते क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभ ॥ १२-३४-२॥
mā viṣādaṃ kṛthā rājankṣatradharmamanusmara |
svadharmeṇa hatā hyete kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabha || 12-34-2||

MHB 12-34-3

काङ्क्षमाणाः श्रियं कृत्स्नां पृथिव्यां च महद्यशः ।
कृतान्तविधिसंयुक्ताः कालेन निधनं गताः ॥ १२-३४-३॥
kāṅkṣamāṇāḥ śriyaṃ kṛtsnāṃ pṛthivyāṃ ca mahadyaśaḥ |
kṛtāntavidhisaṃyuktāḥ kālena nidhanaṃ gatāḥ || 12-34-3||

MHB 12-34-4

न त्वं हन्ता न भीमोऽपि नार्जुनो न यमावपि ।
कालः पर्यायधर्मेण प्राणानादत्त देहिनाम् ॥ १२-३४-४॥
na tvaṃ hantā na bhīmo'pi nārjuno na yamāvapi |
kālaḥ paryāyadharmeṇa prāṇānādatta dehinām || 12-34-4||

MHB 12-34-5

न यस्य मातापितरौ नानुग्राह्योऽस्ति कश्चन ।
कर्मसाक्षी प्रजानां यस्तेन कालेन संहृताः ॥ १२-३४-५॥
na yasya mātāpitarau nānugrāhyo'sti kaścana |
karmasākṣī prajānāṃ yastena kālena saṃhṛtāḥ || 12-34-5||

MHB 12-34-6

हेतुमात्रमिदं तस्य कालस्य पुरुषर्षभ ।
यद्धन्ति भूतैर्भूतानि तदस्मै रूपमैश्वरम् ॥ १२-३४-६॥
hetumātramidaṃ tasya kālasya puruṣarṣabha |
yaddhanti bhūtairbhūtāni tadasmai rūpamaiśvaram || 12-34-6||

MHB 12-34-7

कर्ममूर्त्यात्मकं विद्धि साक्षिणं शुभपापयोः ।
सुखदुःखगुणोदर्कं कालं कालफलप्रदम् ॥ १२-३४-७॥
karmamūrtyātmakaṃ viddhi sākṣiṇaṃ śubhapāpayoḥ |
sukhaduḥkhaguṇodarkaṃ kālaṃ kālaphalapradam || 12-34-7||

MHB 12-34-8

तेषामपि महाबाहो कर्माणि परिचिन्तय ।
विनाशहेतुकारित्वे यैस्ते कालवशं गताः ॥ १२-३४-८॥
teṣāmapi mahābāho karmāṇi paricintaya |
vināśahetukāritve yaiste kālavaśaṃ gatāḥ || 12-34-8||

MHB 12-34-9

आत्मनश्च विजानीहि नियमव्रतशीलताम् ।
यदा त्वमीदृशं कर्म विधिनाक्रम्य कारितः ॥ १२-३४-९॥
ātmanaśca vijānīhi niyamavrataśīlatām |
yadā tvamīdṛśaṃ karma vidhinākramya kāritaḥ || 12-34-9||

MHB 12-34-10

त्वष्ट्रेव विहितं यन्त्रं यथा स्थापयितुर्वशे ।
कर्मणा कालयुक्तेन तथेदं भ्राम्यते जगत् ॥ १२-३४-१०॥
tvaṣṭreva vihitaṃ yantraṃ yathā sthāpayiturvaśe |
karmaṇā kālayuktena tathedaṃ bhrāmyate jagat || 12-34-10||

MHB 12-34-11

पुरुषस्य हि दृष्ट्वेमामुत्पत्तिमनिमित्ततः ।
यदृच्छया विनाशं च शोकहर्षावनर्थकौ ॥ १२-३४-११॥
puruṣasya hi dṛṣṭvemāmutpattimanimittataḥ |
yadṛcchayā vināśaṃ ca śokaharṣāvanarthakau || 12-34-11||

MHB 12-34-12

व्यलीकं चापि यत्त्वत्र चित्तवैतंसिकं तव ।
तदर्थमिष्यते राजन्प्रायश्चित्तं तदाचर ॥ १२-३४-१२॥
vyalīkaṃ cāpi yattvatra cittavaitaṃsikaṃ tava |
tadarthamiṣyate rājanprāyaścittaṃ tadācara || 12-34-12||

MHB 12-34-13

इदं च श्रूयते पार्थ युद्धे देवासुरे पुरा ।
असुरा भ्रातरो ज्येष्ठा देवाश्चापि यवीयसः ॥ १२-३४-१३॥
idaṃ ca śrūyate pārtha yuddhe devāsure purā |
asurā bhrātaro jyeṣṭhā devāścāpi yavīyasaḥ || 12-34-13||

MHB 12-34-14

तेषामपि श्रीनिमित्तं महानासीत्समुच्छ्रयः ।
युद्धं वर्षसहस्राणि द्वात्रिंशदभवत्किल ॥ १२-३४-१४॥
teṣāmapi śrīnimittaṃ mahānāsītsamucchrayaḥ |
yuddhaṃ varṣasahasrāṇi dvātriṃśadabhavatkila || 12-34-14||

MHB 12-34-15

एकार्णवां महीं कृत्वा रुधिरेण परिप्लुताम् ।
जघ्नुर्दैत्यांस्तदा देवास्त्रिदिवं चैव लेभिरे ॥ १२-३४-१५॥
ekārṇavāṃ mahīṃ kṛtvā rudhireṇa pariplutām |
jaghnurdaityāṃstadā devāstridivaṃ caiva lebhire || 12-34-15||

MHB 12-34-16

तथैव पृथिवीं लब्ध्वा ब्राह्मणा वेदपारगाः ।
संश्रिता दानवानां वै साह्यार्थे दर्पमोहिताः ॥ १२-३४-१६॥
tathaiva pṛthivīṃ labdhvā brāhmaṇā vedapāragāḥ |
saṃśritā dānavānāṃ vai sāhyārthe darpamohitāḥ || 12-34-16||

MHB 12-34-17

शालावृका इति ख्यातास्त्रिषु लोकेषु भारत ।
अष्टाशीतिसहस्राणि ते चापि विबुधैर्हताः ॥ १२-३४-१७॥
śālāvṛkā iti khyātāstriṣu lokeṣu bhārata |
aṣṭāśītisahasrāṇi te cāpi vibudhairhatāḥ || 12-34-17||

MHB 12-34-18

धर्मव्युच्छित्तिमिच्छन्तो येऽधर्मस्य प्रवर्तकाः ।
हन्तव्यास्ते दुरात्मानो देवैर्दैत्या इवोल्बणाः ॥ १२-३४-१८॥
dharmavyucchittimicchanto ye'dharmasya pravartakāḥ |
hantavyāste durātmāno devairdaityā ivolbaṇāḥ || 12-34-18||

MHB 12-34-19

एकं हत्वा यदि कुले शिष्टानां स्यादनामयम् ।
कुलं हत्वाथ राष्ट्रं वा न तद्वृत्तोपघातकम् ॥ १२-३४-१९॥
ekaṃ hatvā yadi kule śiṣṭānāṃ syādanāmayam |
kulaṃ hatvātha rāṣṭraṃ vā na tadvṛttopaghātakam || 12-34-19||

MHB 12-34-20

अधर्मरूपो धर्मो हि कश्चिदस्ति नराधिप ।
धर्मश्चाधर्मरूपोऽस्ति तच्च ज्ञेयं विपश्चिता ॥ १२-३४-२०॥
adharmarūpo dharmo hi kaścidasti narādhipa |
dharmaścādharmarūpo'sti tacca jñeyaṃ vipaścitā || 12-34-20||

MHB 12-34-21

तस्मात्संस्तम्भयात्मानं श्रुतवानसि पाण्डव ।
देवैः पूर्वगतं मार्गमनुयातोऽसि भारत ॥ १२-३४-२१॥
tasmātsaṃstambhayātmānaṃ śrutavānasi pāṇḍava |
devaiḥ pūrvagataṃ mārgamanuyāto'si bhārata || 12-34-21||

MHB 12-34-22

न हीदृशा गमिष्यन्ति नरकं पाण्डवर्षभ ।
भ्रातॄनाश्वासयैतांस्त्वं सुहृदश्च परंतप ॥ १२-३४-२२॥
na hīdṛśā gamiṣyanti narakaṃ pāṇḍavarṣabha |
bhrātṝnāśvāsayaitāṃstvaṃ suhṛdaśca paraṃtapa || 12-34-22||

MHB 12-34-23

यो हि पापसमारम्भे कार्ये तद्भावभावितः ।
कुर्वन्नपि तथैव स्यात्कृत्वा च निरपत्रपः ॥ १२-३४-२३॥
yo hi pāpasamārambhe kārye tadbhāvabhāvitaḥ |
kurvannapi tathaiva syātkṛtvā ca nirapatrapaḥ || 12-34-23||

MHB 12-34-24

तस्मिंस्तत्कलुषं सर्वं समाप्तमिति शब्दितम् ।
प्रायश्चित्तं न तस्यास्ति ह्रासो वा पापकर्मणः ॥ १२-३४-२४॥
tasmiṃstatkaluṣaṃ sarvaṃ samāptamiti śabditam |
prāyaścittaṃ na tasyāsti hrāso vā pāpakarmaṇaḥ || 12-34-24||

MHB 12-34-25

त्वं तु शुक्लाभिजातीयः परदोषेण कारितः ।
अनिच्छमानः कर्मेदं कृत्वा च परितप्यसे ॥ १२-३४-२५॥
tvaṃ tu śuklābhijātīyaḥ paradoṣeṇa kāritaḥ |
anicchamānaḥ karmedaṃ kṛtvā ca paritapyase || 12-34-25||

MHB 12-34-26

अश्वमेधो महायज्ञः प्रायश्चित्तमुदाहृतम् ।
तमाहर महाराज विपाप्मैवं भविष्यसि ॥ १२-३४-२६॥
aśvamedho mahāyajñaḥ prāyaścittamudāhṛtam |
tamāhara mahārāja vipāpmaivaṃ bhaviṣyasi || 12-34-26||

MHB 12-34-27

मरुद्भिः सह जित्वारीन्मघवान्पाकशासनः ।
एकैकं क्रतुमाहृत्य शतकृत्वः शतक्रतुः ॥ १२-३४-२७॥
marudbhiḥ saha jitvārīnmaghavānpākaśāsanaḥ |
ekaikaṃ kratumāhṛtya śatakṛtvaḥ śatakratuḥ || 12-34-27||

MHB 12-34-28

पूतपाप्मा जितस्वर्गो लोकान्प्राप्य सुखोदयान् ।
मरुद्गणवृतः शक्रः शुशुभे भासयन्दिशः ॥ १२-३४-२८॥
pūtapāpmā jitasvargo lokānprāpya sukhodayān |
marudgaṇavṛtaḥ śakraḥ śuśubhe bhāsayandiśaḥ || 12-34-28||

MHB 12-34-29

स्वर्गलोके महीयन्तमप्सरोभिः शचीपतिम् ।
ऋषयः पर्युपासन्ते देवाश्च विबुधेश्वरम् ॥ १२-३४-२९॥
svargaloke mahīyantamapsarobhiḥ śacīpatim |
ṛṣayaḥ paryupāsante devāśca vibudheśvaram || 12-34-29||

MHB 12-34-30

सोऽयं त्वमिह संक्रान्तो विक्रमेण वसुंधराम् ।
निर्जिताश्च महीपाला विक्रमेण त्वयानघ ॥ १२-३४-३०॥
so'yaṃ tvamiha saṃkrānto vikrameṇa vasuṃdharām |
nirjitāśca mahīpālā vikrameṇa tvayānagha || 12-34-30||

MHB 12-34-31

तेषां पुराणि राष्ट्राणि गत्वा राजन्सुहृद्वृतः ।
भ्रातॄन्पुत्रांश्च पौत्रांश्च स्वे स्वे राज्येऽभिषेचय ॥ १२-३४-३१॥
teṣāṃ purāṇi rāṣṭrāṇi gatvā rājansuhṛdvṛtaḥ |
bhrātṝnputrāṃśca pautrāṃśca sve sve rājye'bhiṣecaya || 12-34-31||

MHB 12-34-32

बालानपि च गर्भस्थान्सान्त्वानि समुदाचरन् ।
रञ्जयन्प्रकृतीः सर्वाः परिपाहि वसुंधराम् ॥ १२-३४-३२॥
bālānapi ca garbhasthānsāntvāni samudācaran |
rañjayanprakṛtīḥ sarvāḥ paripāhi vasuṃdharām || 12-34-32||

MHB 12-34-33

कुमारो नास्ति येषां च कन्यास्तत्राभिषेचय ।
कामाशयो हि स्त्रीवर्गः शोकमेवं प्रहास्यति ॥ १२-३४-३३॥
kumāro nāsti yeṣāṃ ca kanyāstatrābhiṣecaya |
kāmāśayo hi strīvargaḥ śokamevaṃ prahāsyati || 12-34-33||

MHB 12-34-34

एवमाश्वासनं कृत्वा सर्वराष्ट्रेषु भारत ।
यजस्व वाजिमेधेन यथेन्द्रो विजयी पुरा ॥ १२-३४-३४॥
evamāśvāsanaṃ kṛtvā sarvarāṣṭreṣu bhārata |
yajasva vājimedhena yathendro vijayī purā || 12-34-34||

MHB 12-34-35

अशोच्यास्ते महात्मानः क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभ ।
स्वकर्मभिर्गता नाशं कृतान्तबलमोहिताः ॥ १२-३४-३५॥
aśocyāste mahātmānaḥ kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabha |
svakarmabhirgatā nāśaṃ kṛtāntabalamohitāḥ || 12-34-35||

MHB 12-34-36

अवाप्तः क्षत्रधर्मस्ते राज्यं प्राप्तमकल्मषम् ।
चरस्व धर्मं कौन्तेय श्रेयान्यः प्रेत्य भाविकः ॥ १२-३४-३६॥
avāptaḥ kṣatradharmaste rājyaṃ prāptamakalmaṣam |
carasva dharmaṃ kaunteya śreyānyaḥ pretya bhāvikaḥ || 12-34-36||

Adhyaya: 35/353 (32)

MHB 12-35-1

युधिष्ठिर उवाच ।
कानि कृत्वेह कर्माणि प्रायश्चित्तीयते नरः ।
किं कृत्वा चैव मुच्येत तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-३५-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kāni kṛtveha karmāṇi prāyaścittīyate naraḥ |
kiṃ kṛtvā caiva mucyeta tanme brūhi pitāmaha || 12-35-1||

MHB 12-35-2

व्यास उवाच ।
अकुर्वन्विहितं कर्म प्रतिषिद्धानि चाचरन् ।
प्रायश्चित्तीयते ह्येवं नरो मिथ्या च वर्तयन् ॥ १२-३५-२॥
vyāsa uvāca |
akurvanvihitaṃ karma pratiṣiddhāni cācaran |
prāyaścittīyate hyevaṃ naro mithyā ca vartayan || 12-35-2||

MHB 12-35-3

सूर्येणाभ्युदितो यश्च ब्रह्मचारी भवत्युत ।
तथा सूर्याभिनिर्मुक्तः कुनखी श्यावदन्नपि ॥ १२-३५-३॥
sūryeṇābhyudito yaśca brahmacārī bhavatyuta |
tathā sūryābhinirmuktaḥ kunakhī śyāvadannapi || 12-35-3||

MHB 12-35-4

परिवित्तिः परिवेत्ता ब्रह्मोज्झो यश्च कुत्सकः ।
दिधिषूपतिस्तथा यः स्यादग्रेदिधिषुरेव च ॥ १२-३५-४॥
parivittiḥ parivettā brahmojjho yaśca kutsakaḥ |
didhiṣūpatistathā yaḥ syādagredidhiṣureva ca || 12-35-4||

MHB 12-35-5

अवकीर्णी भवेद्यश्च द्विजातिवधकस्तथा ।
अतीर्थे ब्रह्मणस्त्यागी तीर्थे चाप्रतिपादकः ॥ १२-३५-५॥
avakīrṇī bhavedyaśca dvijātivadhakastathā |
atīrthe brahmaṇastyāgī tīrthe cāpratipādakaḥ || 12-35-5||

MHB 12-35-6

ग्रामयाजी च कौन्तेय राज्ञश्च परिविक्रयी ।
शूद्रस्त्रीवधको यश्च पूर्वः पूर्वस्तु गर्हितः ॥ १२-३५-६॥
grāmayājī ca kaunteya rājñaśca parivikrayī |
śūdrastrīvadhako yaśca pūrvaḥ pūrvastu garhitaḥ || 12-35-6||

MHB 12-35-7

वृथापशुसमालम्भी वनदाहस्य कारकः ।
अनृतेनोपचर्ता च प्रतिरोद्धा गुरोस्तथा ॥ १२-३५-७॥
vṛthāpaśusamālambhī vanadāhasya kārakaḥ |
anṛtenopacartā ca pratiroddhā gurostathā || 12-35-7||

MHB 12-35-8

यश्चाग्नीनपविध्येत तथैव ब्रह्मविक्रयी ।
एतान्येनांसि सर्वाणि व्युत्क्रान्तसमयश्च यः ॥ १२-३५-८॥
yaścāgnīnapavidhyeta tathaiva brahmavikrayī |
etānyenāṃsi sarvāṇi vyutkrāntasamayaśca yaḥ || 12-35-8||

MHB 12-35-9

अकार्याण्यपि वक्ष्यामि यानि तानि निबोध मे ।
लोकवेदविरुद्धानि तान्येकाग्रमनाः शृणु ॥ १२-३५-९॥
akāryāṇyapi vakṣyāmi yāni tāni nibodha me |
lokavedaviruddhāni tānyekāgramanāḥ śṛṇu || 12-35-9||

MHB 12-35-10

स्वधर्मस्य परित्यागः परधर्मस्य च क्रिया ।
अयाज्ययाजनं चैव तथाभक्ष्यस्य भक्षणम् ॥ १२-३५-१०॥
svadharmasya parityāgaḥ paradharmasya ca kriyā |
ayājyayājanaṃ caiva tathābhakṣyasya bhakṣaṇam || 12-35-10||

MHB 12-35-11

शरणागतसंत्यागो भृत्यस्याभरणं तथा ।
रसानां विक्रयश्चापि तिर्यग्योनिवधस्तथा ॥ १२-३५-११॥
śaraṇāgatasaṃtyāgo bhṛtyasyābharaṇaṃ tathā |
rasānāṃ vikrayaścāpi tiryagyonivadhastathā || 12-35-11||

MHB 12-35-12

आधानादीनि कर्माणि शक्तिमान्न करोति यः ।
अप्रयच्छंश्च सर्वाणि नित्यं देयानि भारत ॥ १२-३५-१२॥
ādhānādīni karmāṇi śaktimānna karoti yaḥ |
aprayacchaṃśca sarvāṇi nityaṃ deyāni bhārata || 12-35-12||

MHB 12-35-13

दक्षिणानामदानं च ब्राह्मणस्वाभिमर्शनम् ।
सर्वाण्येतान्यकार्याणि प्राहुर्धर्मविदो जनाः ॥ १२-३५-१३॥
dakṣiṇānāmadānaṃ ca brāhmaṇasvābhimarśanam |
sarvāṇyetānyakāryāṇi prāhurdharmavido janāḥ || 12-35-13||

MHB 12-35-14

पित्रा विभजते पुत्रो यश्च स्याद्गुरुतल्पगः ।
अप्रजायन्नधर्मेण भवत्याधर्मिको जनः ॥ १२-३५-१४॥
pitrā vibhajate putro yaśca syādgurutalpagaḥ |
aprajāyannadharmeṇa bhavatyādharmiko janaḥ || 12-35-14||

MHB 12-35-15

उक्तान्येतानि कर्माणि विस्तरेणेतरेण च ।
यानि कुर्वन्नकुर्वंश्च प्रायश्चित्तीयते जनः ॥ १२-३५-१५॥
uktānyetāni karmāṇi vistareṇetareṇa ca |
yāni kurvannakurvaṃśca prāyaścittīyate janaḥ || 12-35-15||

MHB 12-35-16

एतान्येव तु कर्माणि क्रियमाणानि मानवान् ।
येषु येषु निमित्तेषु न लिम्पन्त्यथ तच्छृणु ॥ १२-३५-१६॥
etānyeva tu karmāṇi kriyamāṇāni mānavān |
yeṣu yeṣu nimitteṣu na limpantyatha tacchṛṇu || 12-35-16||

MHB 12-35-17

प्रगृह्य शस्त्रमायान्तमपि वेदान्तगं रणे ।
जिघांसन्तं निहत्याजौ न तेन ब्रह्महा भवेत् ॥ १२-३५-१७॥
pragṛhya śastramāyāntamapi vedāntagaṃ raṇe |
jighāṃsantaṃ nihatyājau na tena brahmahā bhavet || 12-35-17||

MHB 12-35-18

अपि चाप्यत्र कौन्तेय मन्त्रो वेदेषु पठ्यते ।
वेदप्रमाणविहितं तं धर्मं प्रब्रवीमि ते ॥ १२-३५-१८॥
api cāpyatra kaunteya mantro vedeṣu paṭhyate |
vedapramāṇavihitaṃ taṃ dharmaṃ prabravīmi te || 12-35-18||

MHB 12-35-19

अपेतं ब्राह्मणं वृत्ताद्यो हन्यादाततायिनम् ।
न तेन ब्रह्महा स स्यान्मन्युस्तं मन्युमृच्छति ॥ १२-३५-१९॥
apetaṃ brāhmaṇaṃ vṛttādyo hanyādātatāyinam |
na tena brahmahā sa syānmanyustaṃ manyumṛcchati || 12-35-19||

MHB 12-35-20

प्राणात्यये तथाज्ञानादाचरन्मदिरामपि ।
अचोदितो धर्मपरः पुनः संस्कारमर्हति ॥ १२-३५-२०॥
prāṇātyaye tathājñānādācaranmadirāmapi |
acodito dharmaparaḥ punaḥ saṃskāramarhati || 12-35-20||

MHB 12-35-21

एतत्ते सर्वमाख्यातं कौन्तेयाभक्ष्यभक्षणम् ।
प्रायश्चित्तविधानेन सर्वमेतेन शुध्यति ॥ १२-३५-२१॥
etatte sarvamākhyātaṃ kaunteyābhakṣyabhakṣaṇam |
prāyaścittavidhānena sarvametena śudhyati || 12-35-21||

MHB 12-35-22

गुरुतल्पं हि गुर्वर्थे न दूषयति मानवम् ।
उद्दालकः श्वेतकेतुं जनयामास शिष्यतः ॥ १२-३५-२२॥
gurutalpaṃ hi gurvarthe na dūṣayati mānavam |
uddālakaḥ śvetaketuṃ janayāmāsa śiṣyataḥ || 12-35-22||

MHB 12-35-23

स्तेयं कुर्वंस्तु गुर्वर्थमापत्सु न निबध्यते ।
बहुशः कामकारेण न चेद्यः संप्रवर्तते ॥ १२-३५-२३॥
steyaṃ kurvaṃstu gurvarthamāpatsu na nibadhyate |
bahuśaḥ kāmakāreṇa na cedyaḥ saṃpravartate || 12-35-23||

MHB 12-35-24

अन्यत्र ब्राह्मणस्वेभ्य आददानो न दुष्यति ।
स्वयमप्राशिता यश्च न स पापेन लिप्यते ॥ १२-३५-२४॥
anyatra brāhmaṇasvebhya ādadāno na duṣyati |
svayamaprāśitā yaśca na sa pāpena lipyate || 12-35-24||

MHB 12-35-25

प्राणत्राणेऽनृतं वाच्यमात्मनो वा परस्य वा ।
गुर्वर्थे स्त्रीषु चैव स्याद्विवाहकरणेषु च ॥ १२-३५-२५॥
prāṇatrāṇe'nṛtaṃ vācyamātmano vā parasya vā |
gurvarthe strīṣu caiva syādvivāhakaraṇeṣu ca || 12-35-25||

MHB 12-35-26

नावर्तते व्रतं स्वप्ने शुक्रमोक्षे कथंचन ।
आज्यहोमः समिद्धेऽग्नौ प्रायश्चित्तं विधीयते ॥ १२-३५-२६॥
nāvartate vrataṃ svapne śukramokṣe kathaṃcana |
ājyahomaḥ samiddhe'gnau prāyaścittaṃ vidhīyate || 12-35-26||

MHB 12-35-27

पारिवित्त्यं च पतिते नास्ति प्रव्रजिते तथा ।
भिक्षिते पारदार्यं च न तद्धर्मस्य दूषकम् ॥ १२-३५-२७॥
pārivittyaṃ ca patite nāsti pravrajite tathā |
bhikṣite pāradāryaṃ ca na taddharmasya dūṣakam || 12-35-27||

MHB 12-35-28

वृथापशुसमालम्भं नैव कुर्यान्न कारयेत् ।
अनुग्रहः पशूणां हि संस्कारो विधिचोदितः ॥ १२-३५-२८॥
vṛthāpaśusamālambhaṃ naiva kuryānna kārayet |
anugrahaḥ paśūṇāṃ hi saṃskāro vidhicoditaḥ || 12-35-28||

MHB 12-35-29

अनर्हे ब्राह्मणे दत्तमज्ञानात्तन्न दूषकम् ।
सकारणं तथा तीर्थेऽतीर्थे वा प्रतिपादनम् ॥ १२-३५-२९॥
anarhe brāhmaṇe dattamajñānāttanna dūṣakam |
sakāraṇaṃ tathā tīrthe'tīrthe vā pratipādanam || 12-35-29||

MHB 12-35-30

स्त्रियस्तथापचारिण्यो निष्कृतिः स्याददूषिका ।
अपि सा पूयते तेन न तु भर्ता प्रदुष्यते ॥ १२-३५-३०॥
striyastathāpacāriṇyo niṣkṛtiḥ syādadūṣikā |
api sā pūyate tena na tu bhartā praduṣyate || 12-35-30||

MHB 12-35-31

तत्त्वं ज्ञात्वा तु सोमस्य विक्रयः स्याददूषकः ।
असमर्थस्य भृत्यस्य विसर्गः स्याददोषवान् ।
वनदाहो गवामर्थे क्रियमाणो न दूषकः ॥ १२-३५-३१॥
tattvaṃ jñātvā tu somasya vikrayaḥ syādadūṣakaḥ |
asamarthasya bhṛtyasya visargaḥ syādadoṣavān |
vanadāho gavāmarthe kriyamāṇo na dūṣakaḥ || 12-35-31||

MHB 12-35-32

उक्तान्येतानि कर्माणि यानि कुर्वन्न दुष्यति ।
प्रायश्चित्तानि वक्ष्यामि विस्तरेणैव भारत ॥ १२-३५-३२॥
uktānyetāni karmāṇi yāni kurvanna duṣyati |
prāyaścittāni vakṣyāmi vistareṇaiva bhārata || 12-35-32||

Adhyaya: 36/353 (46)

MHB 12-36-1

व्यास उवाच ।
तपसा कर्मभिश्चैव प्रदानेन च भारत ।
पुनाति पापं पुरुषः पूतश्चेन्न प्रवर्तते ॥ १२-३६-१॥
vyāsa uvāca |
tapasā karmabhiścaiva pradānena ca bhārata |
punāti pāpaṃ puruṣaḥ pūtaścenna pravartate || 12-36-1||

MHB 12-36-2

एककालं तु भुञ्जानश्चरन्भैक्षं स्वकर्मकृत् ।
कपालपाणिः खट्वाङ्गी ब्रह्मचारी सदोत्थितः ॥ १२-३६-२॥
ekakālaṃ tu bhuñjānaścaranbhaikṣaṃ svakarmakṛt |
kapālapāṇiḥ khaṭvāṅgī brahmacārī sadotthitaḥ || 12-36-2||

MHB 12-36-3

अनसूयुरधःशायी कर्म लोके प्रकाशयन् ।
पूर्णैर्द्वादशभिर्वर्षैर्ब्रह्महा विप्रमुच्यते ॥ १२-३६-३॥
anasūyuradhaḥśāyī karma loke prakāśayan |
pūrṇairdvādaśabhirvarṣairbrahmahā vipramucyate || 12-36-3||

MHB 12-36-4

षड्भिर्वर्षैः कृच्छ्रभोजी ब्रह्महा पूयते नरः ।
मासे मासे समश्नंस्तु त्रिभिर्वर्षैः प्रमुच्यते ॥ १२-३६-४॥
ṣaḍbhirvarṣaiḥ kṛcchrabhojī brahmahā pūyate naraḥ |
māse māse samaśnaṃstu tribhirvarṣaiḥ pramucyate || 12-36-4||

MHB 12-36-5

संवत्सरेण मासाशी पूयते नात्र संशयः ।
तथैवोपरमन्राजन्स्वल्पेनापि प्रमुच्यते ॥ १२-३६-५॥
saṃvatsareṇa māsāśī pūyate nātra saṃśayaḥ |
tathaivoparamanrājansvalpenāpi pramucyate || 12-36-5||

MHB 12-36-6

क्रतुना चाश्वमेधेन पूयते नात्र संशयः ।
ये चास्यावभृथे स्नान्ति केचिदेवंविधा नराः ॥ १२-३६-६॥
kratunā cāśvamedhena pūyate nātra saṃśayaḥ |
ye cāsyāvabhṛthe snānti kecidevaṃvidhā narāḥ || 12-36-6||

MHB 12-36-7

ते सर्वे पूतपाप्मानो भवन्तीति परा श्रुतिः ।
ब्राह्मणार्थे हतो युद्धे मुच्यते ब्रह्महत्यया ॥ १२-३६-७॥
te sarve pūtapāpmāno bhavantīti parā śrutiḥ |
brāhmaṇārthe hato yuddhe mucyate brahmahatyayā || 12-36-7||

MHB 12-36-8

गवां शतसहस्रं तु पात्रेभ्यः प्रतिपादयन् ।
ब्रह्महा विप्रमुच्येत सर्वपापेभ्य एव च ॥ १२-३६-८॥
gavāṃ śatasahasraṃ tu pātrebhyaḥ pratipādayan |
brahmahā vipramucyeta sarvapāpebhya eva ca || 12-36-8||

MHB 12-36-9

कपिलानां सहस्राणि यो दद्यात्पञ्चविंशतिम् ।
दोग्ध्रीणां स च पापेभ्यः सर्वेभ्यो विप्रमुच्यते ॥ १२-३६-९॥
kapilānāṃ sahasrāṇi yo dadyātpañcaviṃśatim |
dogdhrīṇāṃ sa ca pāpebhyaḥ sarvebhyo vipramucyate || 12-36-9||

MHB 12-36-10

गोसहस्रं सवत्सानां दोग्ध्रीणां प्राणसंशये ।
साधुभ्यो वै दरिद्रेभ्यो दत्त्वा मुच्येत किल्बिषात् ॥ १२-३६-१०॥
gosahasraṃ savatsānāṃ dogdhrīṇāṃ prāṇasaṃśaye |
sādhubhyo vai daridrebhyo dattvā mucyeta kilbiṣāt || 12-36-10||

MHB 12-36-11

शतं वै यस्तु काम्बोजान्ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति ।
नियतेभ्यो महीपाल स च पापात्प्रमुच्यते ॥ १२-३६-११॥
śataṃ vai yastu kāmbojānbrāhmaṇebhyaḥ prayacchati |
niyatebhyo mahīpāla sa ca pāpātpramucyate || 12-36-11||

MHB 12-36-12

मनोरथं तु यो दद्यादेकस्मा अपि भारत ।
न कीर्तयेत दत्त्वा यः स च पापात्प्रमुच्यते ॥ १२-३६-१२॥
manorathaṃ tu yo dadyādekasmā api bhārata |
na kīrtayeta dattvā yaḥ sa ca pāpātpramucyate || 12-36-12||

MHB 12-36-13

सुरापानं सकृत्पीत्वा योऽग्निवर्णां पिबेद्द्विजः ।
स पावयत्यथात्मानमिह लोके परत्र च ॥ १२-३६-१३॥
surāpānaṃ sakṛtpītvā yo'gnivarṇāṃ pibeddvijaḥ |
sa pāvayatyathātmānamiha loke paratra ca || 12-36-13||

MHB 12-36-14

मेरुप्रपातं प्रपतञ्ज्वलनं वा समाविशन् ।
महाप्रस्थानमातिष्ठन्मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥ १२-३६-१४॥
meruprapātaṃ prapatañjvalanaṃ vā samāviśan |
mahāprasthānamātiṣṭhanmucyate sarvakilbiṣaiḥ || 12-36-14||

MHB 12-36-15

बृहस्पतिसवेनेष्ट्वा सुरापो ब्राह्मणः पुनः ।
समितिं ब्राह्मणैर्गच्छेदिति वै ब्राह्मणी श्रुतिः ॥ १२-३६-१५॥
bṛhaspatisaveneṣṭvā surāpo brāhmaṇaḥ punaḥ |
samitiṃ brāhmaṇairgacchediti vai brāhmaṇī śrutiḥ || 12-36-15||

MHB 12-36-16

भूमिप्रदानं कुर्याद्यः सुरां पीत्वा विमत्सरः ।
पुनर्न च पिबेद्राजन्संस्कृतः शुध्यते नरः ॥ १२-३६-१६॥
bhūmipradānaṃ kuryādyaḥ surāṃ pītvā vimatsaraḥ |
punarna ca pibedrājansaṃskṛtaḥ śudhyate naraḥ || 12-36-16||

MHB 12-36-17

गुरुतल्पी शिलां तप्तामायसीमधिसंविशेत् ।
पाणावाधाय वा शेफं प्रव्रजेदूर्ध्वदर्शनः ॥ १२-३६-१७॥
gurutalpī śilāṃ taptāmāyasīmadhisaṃviśet |
pāṇāvādhāya vā śephaṃ pravrajedūrdhvadarśanaḥ || 12-36-17||

MHB 12-36-18

शरीरस्य विमोक्षेण मुच्यते कर्मणोऽशुभात् ।
कर्मभ्यो विप्रमुच्यन्ते यत्ताः संवत्सरं स्त्रियः ॥ १२-३६-१८॥
śarīrasya vimokṣeṇa mucyate karmaṇo'śubhāt |
karmabhyo vipramucyante yattāḥ saṃvatsaraṃ striyaḥ || 12-36-18||

MHB 12-36-19

महाव्रतं चरेद्यस्तु दद्यात्सर्वस्वमेव तु ।
गुर्वर्थे वा हतो युद्धे स मुच्येत्कर्मणोऽशुभात् ॥ १२-३६-१९॥
mahāvrataṃ caredyastu dadyātsarvasvameva tu |
gurvarthe vā hato yuddhe sa mucyetkarmaṇo'śubhāt || 12-36-19||

MHB 12-36-20

अनृतेनोपचर्ता च प्रतिरोद्धा गुरोस्तथा ।
उपहृत्य प्रियं तस्मै तस्मात्पापात्प्रमुच्यते ॥ १२-३६-२०॥
anṛtenopacartā ca pratiroddhā gurostathā |
upahṛtya priyaṃ tasmai tasmātpāpātpramucyate || 12-36-20||

MHB 12-36-21

अवकीर्णिनिमित्तं तु ब्रह्महत्याव्रतं चरेत् ।
खरचर्मवासाः षण्मासं तथा मुच्येत किल्बिषात् ॥ १२-३६-२१॥
avakīrṇinimittaṃ tu brahmahatyāvrataṃ caret |
kharacarmavāsāḥ ṣaṇmāsaṃ tathā mucyeta kilbiṣāt || 12-36-21||

MHB 12-36-22

परदारापहारी च परस्यापहरन्वसु ।
संवत्सरं व्रती भूत्वा तथा मुच्येत किल्बिषात् ॥ १२-३६-२२॥
paradārāpahārī ca parasyāpaharanvasu |
saṃvatsaraṃ vratī bhūtvā tathā mucyeta kilbiṣāt || 12-36-22||

MHB 12-36-23

स्तेयं तु यस्यापहरेत्तस्मै दद्यात्समं वसु ।
विविधेनाभ्युपायेन तेन मुच्येत किल्बिषात् ॥ १२-३६-२३॥
steyaṃ tu yasyāpaharettasmai dadyātsamaṃ vasu |
vividhenābhyupāyena tena mucyeta kilbiṣāt || 12-36-23||

MHB 12-36-24

कृच्छ्राद्द्वादशरात्रेण स्वभ्यस्तेन दशावरम् ।
परिवेत्ता भवेत्पूतः परिवित्तिश्च भारत ॥ १२-३६-२४॥
kṛcchrāddvādaśarātreṇa svabhyastena daśāvaram |
parivettā bhavetpūtaḥ parivittiśca bhārata || 12-36-24||

MHB 12-36-25

निवेश्यं तु भवेत्तेन सदा तारयिता पितॄन् ।
न तु स्त्रिया भवेद्दोषो न तु सा तेन लिप्यते ॥ १२-३६-२५॥
niveśyaṃ tu bhavettena sadā tārayitā pitṝn |
na tu striyā bhaveddoṣo na tu sā tena lipyate || 12-36-25||

MHB 12-36-26

भजने ह्यृतुना शुद्धं चातुर्मास्यं विधीयते ।
स्त्रियस्तेन विशुध्यन्ति इति धर्मविदो विदुः ॥ १२-३६-२६॥
bhajane hyṛtunā śuddhaṃ cāturmāsyaṃ vidhīyate |
striyastena viśudhyanti iti dharmavido viduḥ || 12-36-26||

MHB 12-36-27

स्त्रियस्त्वाशङ्किताः पापैर्नोपगम्या हि जानता ।
रजसा ता विशुध्यन्ते भस्मना भाजनं यथा ॥ १२-३६-२७॥
striyastvāśaṅkitāḥ pāpairnopagamyā hi jānatā |
rajasā tā viśudhyante bhasmanā bhājanaṃ yathā || 12-36-27||

MHB 12-36-28

चतुष्पात्सकलो धर्मो ब्राह्मणानां विधीयते ।
पादावकृष्टो राजन्ये तथा धर्मो विधीयते ॥ १२-३६-२८॥
catuṣpātsakalo dharmo brāhmaṇānāṃ vidhīyate |
pādāvakṛṣṭo rājanye tathā dharmo vidhīyate || 12-36-28||

MHB 12-36-29

तथा वैश्ये च शूद्रे च पादः पादो विधीयते ।
विद्यादेवंविधेनैषां गुरुलाघवनिश्चयम् ॥ १२-३६-२९॥
tathā vaiśye ca śūdre ca pādaḥ pādo vidhīyate |
vidyādevaṃvidhenaiṣāṃ gurulāghavaniścayam || 12-36-29||

MHB 12-36-30

तिर्यग्योनिवधं कृत्वा द्रुमांश्छित्त्वेतरान्बहून् ।
त्रिरात्रं वायुभक्षः स्यात्कर्म च प्रथयेन्नरः ॥ १२-३६-३०॥
tiryagyonivadhaṃ kṛtvā drumāṃśchittvetarānbahūn |
trirātraṃ vāyubhakṣaḥ syātkarma ca prathayennaraḥ || 12-36-30||

MHB 12-36-31

अगम्यागमने राजन्प्रायश्चित्तं विधीयते ।
आर्द्रवस्त्रेण षण्मासं विहार्यं भस्मशायिना ॥ १२-३६-३१॥
agamyāgamane rājanprāyaścittaṃ vidhīyate |
ārdravastreṇa ṣaṇmāsaṃ vihāryaṃ bhasmaśāyinā || 12-36-31||

MHB 12-36-32

एष एव तु सर्वेषामकार्याणां विधिर्भवेत् ।
ब्राह्मणोक्तेन विधिना दृष्टान्तागमहेतुभिः ॥ १२-३६-३२॥
eṣa eva tu sarveṣāmakāryāṇāṃ vidhirbhavet |
brāhmaṇoktena vidhinā dṛṣṭāntāgamahetubhiḥ || 12-36-32||

MHB 12-36-33

सावित्रीमप्यधीयानः शुचौ देशे मिताशनः ।
अहिंस्रोऽमन्दकोऽजल्पन्मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥ १२-३६-३३॥
sāvitrīmapyadhīyānaḥ śucau deśe mitāśanaḥ |
ahiṃsro'mandako'jalpanmucyate sarvakilbiṣaiḥ || 12-36-33||

MHB 12-36-34

अहःसु सततं तिष्ठेदभ्याकाशं निशि स्वपेत् ।
त्रिरह्नस्त्रिर्निशायाश्च सवासा जलमाविशेत् ॥ १२-३६-३४॥
ahaḥsu satataṃ tiṣṭhedabhyākāśaṃ niśi svapet |
trirahnastrirniśāyāśca savāsā jalamāviśet || 12-36-34||

MHB 12-36-35

स्त्रीशूद्रपतितांश्चापि नाभिभाषेद्व्रतान्वितः ।
पापान्यज्ञानतः कृत्वा मुच्येदेवंव्रतो द्विजः ॥ १२-३६-३५॥
strīśūdrapatitāṃścāpi nābhibhāṣedvratānvitaḥ |
pāpānyajñānataḥ kṛtvā mucyedevaṃvrato dvijaḥ || 12-36-35||

MHB 12-36-36

शुभाशुभफलं प्रेत्य लभते भूतसाक्षिकः ।
अतिरिच्येत्तयोर्यत्तु तत्कर्ता लभते फलम् ॥ १२-३६-३६॥
śubhāśubhaphalaṃ pretya labhate bhūtasākṣikaḥ |
atiricyettayoryattu tatkartā labhate phalam || 12-36-36||

MHB 12-36-37

तस्माद्दानेन तपसा कर्मणा च शुभं फलम् ।
वर्धयेदशुभं कृत्वा यथा स्यादतिरेकवान् ॥ १२-३६-३७॥
tasmāddānena tapasā karmaṇā ca śubhaṃ phalam |
vardhayedaśubhaṃ kṛtvā yathā syādatirekavān || 12-36-37||

MHB 12-36-38

कुर्याच्छुभानि कर्माणि निमित्ते पापकर्मणाम् ।
दद्यान्नित्यं च वित्तानि तथा मुच्येत किल्बिषात् ॥ १२-३६-३८॥
kuryācchubhāni karmāṇi nimitte pāpakarmaṇām |
dadyānnityaṃ ca vittāni tathā mucyeta kilbiṣāt || 12-36-38||

MHB 12-36-39

अनुरूपं हि पापस्य प्रायश्चित्तमुदाहृतम् ।
महापातकवर्जं तु प्रायश्चित्तं विधीयते ॥ १२-३६-३९॥
anurūpaṃ hi pāpasya prāyaścittamudāhṛtam |
mahāpātakavarjaṃ tu prāyaścittaṃ vidhīyate || 12-36-39||

MHB 12-36-40

भक्ष्याभक्ष्येषु सर्वेषु वाच्यावाच्ये तथैव च ।
अज्ञानज्ञानयो राजन्विहितान्यनुजानते ॥ १२-३६-४०॥
bhakṣyābhakṣyeṣu sarveṣu vācyāvācye tathaiva ca |
ajñānajñānayo rājanvihitānyanujānate || 12-36-40||

MHB 12-36-41

जानता तु कृतं पापं गुरु सर्वं भवत्युत ।
अज्ञानात्स्खलिते दोषे प्रायश्चित्तं विधीयते ॥ १२-३६-४१॥
jānatā tu kṛtaṃ pāpaṃ guru sarvaṃ bhavatyuta |
ajñānātskhalite doṣe prāyaścittaṃ vidhīyate || 12-36-41||

MHB 12-36-42

शक्यते विधिना पापं यथोक्तेन व्यपोहितुम् ।
आस्तिके श्रद्दधाने तु विधिरेष विधीयते ॥ १२-३६-४२॥
śakyate vidhinā pāpaṃ yathoktena vyapohitum |
āstike śraddadhāne tu vidhireṣa vidhīyate || 12-36-42||

MHB 12-36-43

नास्तिकाश्रद्दधानेषु पुरुषेषु कदाचन ।
दम्भदोषप्रधानेषु विधिरेष न दृश्यते ॥ १२-३६-४३॥
nāstikāśraddadhāneṣu puruṣeṣu kadācana |
dambhadoṣapradhāneṣu vidhireṣa na dṛśyate || 12-36-43||

MHB 12-36-44

शिष्टाचारश्च शिष्टश्च धर्मो धर्मभृतां वर ।
सेवितव्यो नरव्याघ्र प्रेत्य चेह सुखार्थिना ॥ १२-३६-४४॥
śiṣṭācāraśca śiṣṭaśca dharmo dharmabhṛtāṃ vara |
sevitavyo naravyāghra pretya ceha sukhārthinā || 12-36-44||

MHB 12-36-45

स राजन्मोक्ष्यसे पापात्तेन पूर्वेण हेतुना ।
त्राणार्थं वा वधेनैषामथ वा नृपकर्मणा ॥ १२-३६-४५॥
sa rājanmokṣyase pāpāttena pūrveṇa hetunā |
trāṇārthaṃ vā vadhenaiṣāmatha vā nṛpakarmaṇā || 12-36-45||

MHB 12-36-46

अथ वा ते घृणा काचित्प्रायश्चित्तं चरिष्यसि ।
मा त्वेवानार्यजुष्टेन कर्मणा निधनं गमः ॥ १२-३६-४६॥
atha vā te ghṛṇā kācitprāyaścittaṃ cariṣyasi |
mā tvevānāryajuṣṭena karmaṇā nidhanaṃ gamaḥ || 12-36-46||

Adhyaya: 37/353 (43)

MHB 12-37-1

वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्तो भगवता धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
चिन्तयित्वा मुहूर्तं तु प्रत्युवाच तपोधनम् ॥ १२-३७-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamukto bhagavatā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
cintayitvā muhūrtaṃ tu pratyuvāca tapodhanam || 12-37-1||

MHB 12-37-2

किं भक्ष्यं किमभक्ष्यं च किं च देयं प्रशस्यते ।
किं च पात्रमपात्रं वा तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-३७-२॥
kiṃ bhakṣyaṃ kimabhakṣyaṃ ca kiṃ ca deyaṃ praśasyate |
kiṃ ca pātramapātraṃ vā tanme brūhi pitāmaha || 12-37-2||

MHB 12-37-3

व्यास उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
सिद्धानां चैव संवादं मनोश्चैव प्रजापतेः ॥ १२-३७-३॥
vyāsa uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
siddhānāṃ caiva saṃvādaṃ manoścaiva prajāpateḥ || 12-37-3||

MHB 12-37-4

सिद्धास्तपोव्रतपराः समागम्य पुरा विभुम् ।
धर्मं पप्रच्छुरासीनमादिकाले प्रजापतिम् ॥ १२-३७-४॥
siddhāstapovrataparāḥ samāgamya purā vibhum |
dharmaṃ papracchurāsīnamādikāle prajāpatim || 12-37-4||

MHB 12-37-5

कथमन्नं कथं दानं कथमध्ययनं तपः ।
कार्याकार्यं च नः सर्वं शंस वै त्वं प्रजापते ॥ १२-३७-५॥
kathamannaṃ kathaṃ dānaṃ kathamadhyayanaṃ tapaḥ |
kāryākāryaṃ ca naḥ sarvaṃ śaṃsa vai tvaṃ prajāpate || 12-37-5||

MHB 12-37-6

तैरेवमुक्तो भगवान्मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत् ।
शुश्रूषध्वं यथावृत्तं धर्मं व्याससमासतः ॥ १२-३७-६॥
tairevamukto bhagavānmanuḥ svāyaṃbhuvo'bravīt |
śuśrūṣadhvaṃ yathāvṛttaṃ dharmaṃ vyāsasamāsataḥ || 12-37-6||

MHB 12-37-7

अदत्तस्यानुपादानं दानमध्ययनं तपः ।
अहिंसा सत्यमक्रोधः क्षमेज्या धर्मलक्षणम् ॥ १२-३७-७॥
adattasyānupādānaṃ dānamadhyayanaṃ tapaḥ |
ahiṃsā satyamakrodhaḥ kṣamejyā dharmalakṣaṇam || 12-37-7||

MHB 12-37-8

य एव धर्मः सोऽधर्मोऽदेशेऽकाले प्रतिष्ठितः ।
आदानमनृतं हिंसा धर्मो व्यावस्थिकः स्मृतः ॥ १२-३७-८॥
ya eva dharmaḥ so'dharmo'deśe'kāle pratiṣṭhitaḥ |
ādānamanṛtaṃ hiṃsā dharmo vyāvasthikaḥ smṛtaḥ || 12-37-8||

MHB 12-37-9

द्विविधौ चाप्युभावेतौ धर्माधर्मौ विजानताम् ।
अप्रवृत्तिः प्रवृत्तिश्च द्वैविध्यं लोकवेदयोः ॥ १२-३७-९॥
dvividhau cāpyubhāvetau dharmādharmau vijānatām |
apravṛttiḥ pravṛttiśca dvaividhyaṃ lokavedayoḥ || 12-37-9||

MHB 12-37-10

अप्रवृत्तेरमर्त्यत्वं मर्त्यत्वं कर्मणः फलम् ।
अशुभस्याशुभं विद्याच्छुभस्य शुभमेव च ॥ १२-३७-१०॥
apravṛtteramartyatvaṃ martyatvaṃ karmaṇaḥ phalam |
aśubhasyāśubhaṃ vidyācchubhasya śubhameva ca || 12-37-10||

MHB 12-37-11

एतयोश्चोभयोः स्यातां शुभाशुभतया तथा ।
दैवं च दैवयुक्तं च प्राणश्च प्रलयश्च ह ॥ १२-३७-११॥
etayoścobhayoḥ syātāṃ śubhāśubhatayā tathā |
daivaṃ ca daivayuktaṃ ca prāṇaśca pralayaśca ha || 12-37-11||

MHB 12-37-12

अप्रेक्षापूर्वकरणादशुभानां शुभं फलम् ।
ऊर्ध्वं भवति संदेहादिह दृष्टार्थमेव वा ।
अप्रेक्षापूर्वकरणात्प्रायश्चित्तं विधीयते ॥ १२-३७-१२॥
aprekṣāpūrvakaraṇādaśubhānāṃ śubhaṃ phalam |
ūrdhvaṃ bhavati saṃdehādiha dṛṣṭārthameva vā |
aprekṣāpūrvakaraṇātprāyaścittaṃ vidhīyate || 12-37-12||

MHB 12-37-13

क्रोधमोहकृते चैव दृष्टान्तागमहेतुभिः ।
शरीराणामुपक्लेशो मनसश्च प्रियाप्रिये ।
तदौषधैश्च मन्त्रैश्च प्रायश्चित्तैश्च शाम्यति ॥ १२-३७-१३॥
krodhamohakṛte caiva dṛṣṭāntāgamahetubhiḥ |
śarīrāṇāmupakleśo manasaśca priyāpriye |
tadauṣadhaiśca mantraiśca prāyaścittaiśca śāmyati || 12-37-13||

MHB 12-37-14

जातिश्रेण्यधिवासानां कुलधर्मांश्च सर्वतः ।
वर्जयेन्न हि तं धर्मं येषां धर्मो न विद्यते ॥ १२-३७-१४॥
jātiśreṇyadhivāsānāṃ kuladharmāṃśca sarvataḥ |
varjayenna hi taṃ dharmaṃ yeṣāṃ dharmo na vidyate || 12-37-14||

MHB 12-37-15

दश वा वेदशास्त्रज्ञास्त्रयो वा धर्मपाठकाः ।
यद्ब्रूयुः कार्य उत्पन्ने स धर्मो धर्मसंशये ॥ १२-३७-१५॥
daśa vā vedaśāstrajñāstrayo vā dharmapāṭhakāḥ |
yadbrūyuḥ kārya utpanne sa dharmo dharmasaṃśaye || 12-37-15||

MHB 12-37-16

अरुणा मृत्तिका चैव तथा चैव पिपीलकाः ।
श्लेष्मातकस्तथा विप्रैरभक्ष्यं विषमेव च ॥ १२-३७-१६॥
aruṇā mṛttikā caiva tathā caiva pipīlakāḥ |
śleṣmātakastathā viprairabhakṣyaṃ viṣameva ca || 12-37-16||

MHB 12-37-17

अभक्ष्या ब्राह्मणैर्मत्स्याः शकलैर्ये विवर्जिताः ।
चतुष्पात्कच्छपादन्यो मण्डूका जलजाश्च ये ॥ १२-३७-१७॥
abhakṣyā brāhmaṇairmatsyāḥ śakalairye vivarjitāḥ |
catuṣpātkacchapādanyo maṇḍūkā jalajāśca ye || 12-37-17||

MHB 12-37-18

भासा हंसाः सुपर्णाश्च चक्रवाका बकाः प्लवाः ।
कङ्को मद्गुश्च गृध्राश्च काकोलूकं तथैव च ॥ १२-३७-१८॥
bhāsā haṃsāḥ suparṇāśca cakravākā bakāḥ plavāḥ |
kaṅko madguśca gṛdhrāśca kākolūkaṃ tathaiva ca || 12-37-18||

MHB 12-37-19

क्रव्यादाः पक्षिणः सर्वे चतुष्पादाश्च दंष्ट्रिणः ।
येषां चोभयतो दन्ताश्चतुर्दंष्ट्राश्च सर्वशः ॥ १२-३७-१९॥
kravyādāḥ pakṣiṇaḥ sarve catuṣpādāśca daṃṣṭriṇaḥ |
yeṣāṃ cobhayato dantāścaturdaṃṣṭrāśca sarvaśaḥ || 12-37-19||

MHB 12-37-20

एडकाश्वखरोष्ट्रीणां सूतिकानां गवामपि ।
मानुषीणां मृगीणां च न पिबेद्ब्राह्मणः पयः ॥ १२-३७-२०॥
eḍakāśvakharoṣṭrīṇāṃ sūtikānāṃ gavāmapi |
mānuṣīṇāṃ mṛgīṇāṃ ca na pibedbrāhmaṇaḥ payaḥ || 12-37-20||

MHB 12-37-21

प्रेतान्नं सूतिकान्नं च यच्च किंचिदनिर्दशम् ।
अभोज्यं चाप्यपेयं च धेन्वा दुग्धमनिर्दशम् ॥ १२-३७-२१॥
pretānnaṃ sūtikānnaṃ ca yacca kiṃcidanirdaśam |
abhojyaṃ cāpyapeyaṃ ca dhenvā dugdhamanirdaśam || 12-37-21||

MHB 12-37-22

तक्ष्णश्चर्मावकर्तुश्च पुंश्चल्या रजकस्य च ।
चिकित्सकस्य यच्चान्नमभोज्यं रक्षिणस्तथा ॥ १२-३७-२२॥
takṣṇaścarmāvakartuśca puṃścalyā rajakasya ca |
cikitsakasya yaccānnamabhojyaṃ rakṣiṇastathā || 12-37-22||

MHB 12-37-23

गणग्रामाभिशस्तानां रङ्गस्त्रीजीविनश्च ये ।
परिवित्तिनपुंषां च बन्दिद्यूतविदां तथा ॥ १२-३७-२३॥
gaṇagrāmābhiśastānāṃ raṅgastrījīvinaśca ye |
parivittinapuṃṣāṃ ca bandidyūtavidāṃ tathā || 12-37-23||

MHB 12-37-24

वार्यमाणाहृतं चान्नं शुक्तं पर्युषितं च यत् ।
सुरानुगतमुच्छिष्टमभोज्यं शेषितं च यत् ॥ १२-३७-२४॥
vāryamāṇāhṛtaṃ cānnaṃ śuktaṃ paryuṣitaṃ ca yat |
surānugatamucchiṣṭamabhojyaṃ śeṣitaṃ ca yat || 12-37-24||

MHB 12-37-25

पिष्टमांसेक्षुशाकानां विकाराः पयसस्तथा ।
सक्तुधानाकरम्भाश्च नोपभोज्याश्चिरस्थिताः ॥ १२-३७-२५॥
piṣṭamāṃsekṣuśākānāṃ vikārāḥ payasastathā |
saktudhānākarambhāśca nopabhojyāścirasthitāḥ || 12-37-25||

MHB 12-37-26

पायसं कृसरं मांसमपूपाश्च वृथा कृताः ।
अभोज्याश्चाप्यभक्ष्याश्च ब्राह्मणैर्गृहमेधिभिः ॥ १२-३७-२६॥
pāyasaṃ kṛsaraṃ māṃsamapūpāśca vṛthā kṛtāḥ |
abhojyāścāpyabhakṣyāśca brāhmaṇairgṛhamedhibhiḥ || 12-37-26||

MHB 12-37-27

देवान्पितॄन्मनुष्यांश्च मुनीन्गृह्याश्च देवताः ।
पूजयित्वा ततः पश्चाद्गृहस्थो भोक्तुमर्हति ॥ १२-३७-२७॥
devānpitṝnmanuṣyāṃśca munīngṛhyāśca devatāḥ |
pūjayitvā tataḥ paścādgṛhastho bhoktumarhati || 12-37-27||

MHB 12-37-28

यथा प्रव्रजितो भिक्षुर्गृहस्थः स्वगृहे वसेत् ।
एवंवृत्तः प्रियैर्दारैः संवसन्धर्ममाप्नुयात् ॥ १२-३७-२८॥
yathā pravrajito bhikṣurgṛhasthaḥ svagṛhe vaset |
evaṃvṛttaḥ priyairdāraiḥ saṃvasandharmamāpnuyāt || 12-37-28||

MHB 12-37-29

न दद्याद्यशसे दानं न भयान्नोपकारिणे ।
न नृत्तगीतशीलेषु हासकेषु च धार्मिकः ॥ १२-३७-२९॥
na dadyādyaśase dānaṃ na bhayānnopakāriṇe |
na nṛttagītaśīleṣu hāsakeṣu ca dhārmikaḥ || 12-37-29||

MHB 12-37-30

न मत्ते नैव चोन्मत्ते न स्तेने न चिकित्सके ।
न वाग्घीने विवर्णे वा नाङ्गहीने न वामने ॥ १२-३७-३०॥
na matte naiva conmatte na stene na cikitsake |
na vāgghīne vivarṇe vā nāṅgahīne na vāmane || 12-37-30||

MHB 12-37-31

न दुर्जने दौष्कुले वा व्रतैर्वा यो न संस्कृतः ।
अश्रोत्रिये मृतं दानं ब्राह्मणेऽब्रह्मवादिनि ॥ १२-३७-३१॥
na durjane dauṣkule vā vratairvā yo na saṃskṛtaḥ |
aśrotriye mṛtaṃ dānaṃ brāhmaṇe'brahmavādini || 12-37-31||

MHB 12-37-32

असम्यक्चैव यद्दत्तमसम्यक्च प्रतिग्रहः ।
उभयोः स्यादनर्थाय दातुरादातुरेव च ॥ १२-३७-३२॥
asamyakcaiva yaddattamasamyakca pratigrahaḥ |
ubhayoḥ syādanarthāya dāturādātureva ca || 12-37-32||

MHB 12-37-33

यथा खदिरमालम्ब्य शिलां वाप्यर्णवं तरन् ।
मज्जते मज्जते तद्वद्दाता यश्च प्रतीच्छकः ॥ १२-३७-३३॥
yathā khadiramālambya śilāṃ vāpyarṇavaṃ taran |
majjate majjate tadvaddātā yaśca pratīcchakaḥ || 12-37-33||

MHB 12-37-34

काष्ठैरार्द्रैर्यथा वह्निरुपस्तीर्णो न दीप्यते ।
तपःस्वाध्यायचारित्रैरेवं हीनः प्रतिग्रही ॥ १२-३७-३४॥
kāṣṭhairārdrairyathā vahnirupastīrṇo na dīpyate |
tapaḥsvādhyāyacāritrairevaṃ hīnaḥ pratigrahī || 12-37-34||

MHB 12-37-35

कपाले यद्वदापः स्युः श्वदृतौ वा यथा पयः ।
आश्रयस्थानदोषेण वृत्तहीने तथा श्रुतम् ॥ १२-३७-३५॥
kapāle yadvadāpaḥ syuḥ śvadṛtau vā yathā payaḥ |
āśrayasthānadoṣeṇa vṛttahīne tathā śrutam || 12-37-35||

MHB 12-37-36

निर्मन्त्रो निर्व्रतो यः स्यादशास्त्रज्ञोऽनसूयकः ।
अनुक्रोशात्प्रदातव्यं दीनेष्वेवं नरेष्वपि ॥ १२-३७-३६॥
nirmantro nirvrato yaḥ syādaśāstrajño'nasūyakaḥ |
anukrośātpradātavyaṃ dīneṣvevaṃ nareṣvapi || 12-37-36||

MHB 12-37-37

न वै देयमनुक्रोशाद्दीनायाप्यपकारिणे ।
आप्ताचरितमित्येव धर्म इत्येव वा पुनः ॥ १२-३७-३७॥
na vai deyamanukrośāddīnāyāpyapakāriṇe |
āptācaritamityeva dharma ityeva vā punaḥ || 12-37-37||

MHB 12-37-38

निष्कारणं स्म तद्दत्तं ब्राह्मणे धर्मवर्जिते ।
भवेदपात्रदोषेण न मेऽत्रास्ति विचारणा ॥ १२-३७-३८॥
niṣkāraṇaṃ sma taddattaṃ brāhmaṇe dharmavarjite |
bhavedapātradoṣeṇa na me'trāsti vicāraṇā || 12-37-38||

MHB 12-37-39

यथा दारुमयो हस्ती यथा चर्ममयो मृगः ।
ब्राह्मणश्चानधीयानस्त्रयस्ते नामधारकाः ॥ १२-३७-३९॥
yathā dārumayo hastī yathā carmamayo mṛgaḥ |
brāhmaṇaścānadhīyānastrayaste nāmadhārakāḥ || 12-37-39||

MHB 12-37-40

यथा षण्ढोऽफलः स्त्रीषु यथा गौर्गवि चाफला ।
शकुनिर्वाप्यपक्षः स्यान्निर्मन्त्रो ब्राह्मणस्तथा ॥ १२-३७-४०॥
yathā ṣaṇḍho'phalaḥ strīṣu yathā gaurgavi cāphalā |
śakunirvāpyapakṣaḥ syānnirmantro brāhmaṇastathā || 12-37-40||

MHB 12-37-41

ग्रामधान्यं यथा शून्यं यथा कूपश्च निर्जलः ।
यथा हुतमनग्नौ च तथैव स्यान्निराकृतौ ॥ १२-३७-४१॥
grāmadhānyaṃ yathā śūnyaṃ yathā kūpaśca nirjalaḥ |
yathā hutamanagnau ca tathaiva syānnirākṛtau || 12-37-41||

MHB 12-37-42

देवतानां पितॄणां च हव्यकव्यविनाशनः ।
शत्रुरर्थहरो मूर्खो न लोकान्प्राप्तुमर्हति ॥ १२-३७-४२॥
devatānāṃ pitṝṇāṃ ca havyakavyavināśanaḥ |
śatrurarthaharo mūrkho na lokānprāptumarhati || 12-37-42||

MHB 12-37-43

एतत्ते कथितं सर्वं यथा वृत्तं युधिष्ठिर ।
समासेन महद्ध्येतच्छ्रोतव्यं भरतर्षभ ॥ १२-३७-४३॥
etatte kathitaṃ sarvaṃ yathā vṛttaṃ yudhiṣṭhira |
samāsena mahaddhyetacchrotavyaṃ bharatarṣabha || 12-37-43||

Adhyaya: 38/353 (49)

MHB 12-38-1

युधिष्ठिर उवाच ।
श्रोतुमिच्छामि भगवन्विस्तरेण महामुने ।
राजधर्मान्द्विजश्रेष्ठ चातुर्वर्ण्यस्य चाखिलान् ॥ १२-३८-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
śrotumicchāmi bhagavanvistareṇa mahāmune |
rājadharmāndvijaśreṣṭha cāturvarṇyasya cākhilān || 12-38-1||

MHB 12-38-2

आपत्सु च यथा नीतिर्विधातव्या महीक्षिता ।
धर्म्यमालम्ब्य पन्थानं विजयेयं कथं महीम् ॥ १२-३८-२॥
āpatsu ca yathā nītirvidhātavyā mahīkṣitā |
dharmyamālambya panthānaṃ vijayeyaṃ kathaṃ mahīm || 12-38-2||

MHB 12-38-3

प्रायश्चित्तकथा ह्येषा भक्ष्याभक्ष्यविवर्धिता ।
कौतूहलानुप्रवणा हर्षं जनयतीव मे ॥ १२-३८-३॥
prāyaścittakathā hyeṣā bhakṣyābhakṣyavivardhitā |
kautūhalānupravaṇā harṣaṃ janayatīva me || 12-38-3||

MHB 12-38-4

धर्मचर्या च राज्यं च नित्यमेव विरुध्यते ।
येन मुह्यति मे चेतश्चिन्तयानस्य नित्यशः ॥ १२-३८-४॥
dharmacaryā ca rājyaṃ ca nityameva virudhyate |
yena muhyati me cetaścintayānasya nityaśaḥ || 12-38-4||

MHB 12-38-5

वैशंपायन उवाच ।
तमुवाच महातेजा व्यासो वेदविदां वरः ।
नारदं समभिप्रेक्ष्य सर्वं जानन्पुरातनम् ॥ १२-३८-५॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tamuvāca mahātejā vyāso vedavidāṃ varaḥ |
nāradaṃ samabhiprekṣya sarvaṃ jānanpurātanam || 12-38-5||

MHB 12-38-6

श्रोतुमिच्छसि चेद्धर्मानखिलेन युधिष्ठिर ।
प्रैहि भीष्मं महाबाहो वृद्धं कुरुपितामहम् ॥ १२-३८-६॥
śrotumicchasi ceddharmānakhilena yudhiṣṭhira |
praihi bhīṣmaṃ mahābāho vṛddhaṃ kurupitāmaham || 12-38-6||

MHB 12-38-7

स ते सर्वरहस्येषु संशयान्मनसि स्थितान् ।
छेत्ता भागीरथीपुत्रः सर्वज्ञः सर्वधर्मवित् ॥ १२-३८-७॥
sa te sarvarahasyeṣu saṃśayānmanasi sthitān |
chettā bhāgīrathīputraḥ sarvajñaḥ sarvadharmavit || 12-38-7||

MHB 12-38-8

जनयामास यं देवी दिव्या त्रिपथगा नदी ।
साक्षाद्ददर्श यो देवान्सर्वाञ्शक्रपुरोगमान् ॥ १२-३८-८॥
janayāmāsa yaṃ devī divyā tripathagā nadī |
sākṣāddadarśa yo devānsarvāñśakrapurogamān || 12-38-8||

MHB 12-38-9

बृहस्पतिपुरोगांश्च देवर्षीनसकृत्प्रभुः ।
तोषयित्वोपचारेण राजनीतिमधीतवान् ॥ १२-३८-९॥
bṛhaspatipurogāṃśca devarṣīnasakṛtprabhuḥ |
toṣayitvopacāreṇa rājanītimadhītavān || 12-38-9||

MHB 12-38-10

उशना वेद यच्छास्त्रं देवासुरगुरुर्द्विजः ।
तच्च सर्वं सवैयाख्यं प्राप्तवान्कुरुसत्तमः ॥ १२-३८-१०॥
uśanā veda yacchāstraṃ devāsuragururdvijaḥ |
tacca sarvaṃ savaiyākhyaṃ prāptavānkurusattamaḥ || 12-38-10||

MHB 12-38-11

भार्गवाच्च्यवनाच्चापि वेदानङ्गोपबृंहितान् ।
प्रतिपेदे महाबुद्धिर्वसिष्ठाच्च यतव्रतात् ॥ १२-३८-११॥
bhārgavāccyavanāccāpi vedānaṅgopabṛṃhitān |
pratipede mahābuddhirvasiṣṭhācca yatavratāt || 12-38-11||

MHB 12-38-12

पितामहसुतं ज्येष्ठं कुमारं दीप्ततेजसम् ।
अध्यात्मगतितत्त्वज्ञमुपाशिक्षत यः पुरा ॥ १२-३८-१२॥
pitāmahasutaṃ jyeṣṭhaṃ kumāraṃ dīptatejasam |
adhyātmagatitattvajñamupāśikṣata yaḥ purā || 12-38-12||

MHB 12-38-13

मार्कण्डेयमुखात्कृत्स्नं यतिधर्ममवाप्तवान् ।
रामादस्त्राणि शक्राच्च प्राप्तवान्भरतर्षभ ॥ १२-३८-१३॥
mārkaṇḍeyamukhātkṛtsnaṃ yatidharmamavāptavān |
rāmādastrāṇi śakrācca prāptavānbharatarṣabha || 12-38-13||

MHB 12-38-14

मृत्युरात्मेच्छया यस्य जातस्य मनुजेष्वपि ।
तथानपत्यस्य सतः पुण्यलोका दिवि श्रुताः ॥ १२-३८-१४॥
mṛtyurātmecchayā yasya jātasya manujeṣvapi |
tathānapatyasya sataḥ puṇyalokā divi śrutāḥ || 12-38-14||

MHB 12-38-15

यस्य ब्रह्मर्षयः पुण्या नित्यमासन्सभासदः ।
यस्य नाविदितं किंचिज्ज्ञानज्ञेयेषु विद्यते ॥ १२-३८-१५॥
yasya brahmarṣayaḥ puṇyā nityamāsansabhāsadaḥ |
yasya nāviditaṃ kiṃcijjñānajñeyeṣu vidyate || 12-38-15||

MHB 12-38-16

स ते वक्ष्यति धर्मज्ञः सूक्ष्मधर्मार्थतत्त्ववित् ।
तमभ्येहि पुरा प्राणान्स विमुञ्चति धर्मवित् ॥ १२-३८-१६॥
sa te vakṣyati dharmajñaḥ sūkṣmadharmārthatattvavit |
tamabhyehi purā prāṇānsa vimuñcati dharmavit || 12-38-16||

MHB 12-38-17

एवमुक्तस्तु कौन्तेयो दीर्घप्रज्ञो महाद्युतिः ।
उवाच वदतां श्रेष्ठं व्यासं सत्यवतीसुतम् ॥ १२-३८-१७॥
evamuktastu kaunteyo dīrghaprajño mahādyutiḥ |
uvāca vadatāṃ śreṣṭhaṃ vyāsaṃ satyavatīsutam || 12-38-17||

MHB 12-38-18

वैशसं सुमहत्कृत्वा ज्ञातीनां लोमहर्षणम् ।
आगस्कृत्सर्वलोकस्य पृथिवीनाशकारकः ॥ १२-३८-१८॥
vaiśasaṃ sumahatkṛtvā jñātīnāṃ lomaharṣaṇam |
āgaskṛtsarvalokasya pṛthivīnāśakārakaḥ || 12-38-18||

MHB 12-38-19

घातयित्वा तमेवाजौ छलेनाजिह्मयोधिनम् ।
उपसंप्रष्टुमर्हामि तमहं केन हेतुना ॥ १२-३८-१९॥
ghātayitvā tamevājau chalenājihmayodhinam |
upasaṃpraṣṭumarhāmi tamahaṃ kena hetunā || 12-38-19||

MHB 12-38-20

ततस्तं नृपतिश्रेष्ठं चातुर्वर्ण्यहितेप्सया ।
पुनराह महाबाहुर्यदुश्रेष्ठो महाद्युतिः ॥ १२-३८-२०॥
tatastaṃ nṛpatiśreṣṭhaṃ cāturvarṇyahitepsayā |
punarāha mahābāhuryaduśreṣṭho mahādyutiḥ || 12-38-20||

MHB 12-38-21

नेदानीमतिनिर्बन्धं शोके कर्तुमिहार्हसि ।
यदाह भगवान्व्यासस्तत्कुरुष्व नृपोत्तम ॥ १२-३८-२१॥
nedānīmatinirbandhaṃ śoke kartumihārhasi |
yadāha bhagavānvyāsastatkuruṣva nṛpottama || 12-38-21||

MHB 12-38-22

ब्राह्मणास्त्वां महाबाहो भ्रातरश्च महौजसः ।
पर्जन्यमिव घर्मार्ता आशंसाना उपासते ॥ १२-३८-२२॥
brāhmaṇāstvāṃ mahābāho bhrātaraśca mahaujasaḥ |
parjanyamiva gharmārtā āśaṃsānā upāsate || 12-38-22||

MHB 12-38-23

हतशिष्टाश्च राजानः कृत्स्नं चैव समागतम् ।
चातुर्वर्ण्यं महाराज राष्ट्रं ते कुरुजाङ्गलम् ॥ १२-३८-२३॥
hataśiṣṭāśca rājānaḥ kṛtsnaṃ caiva samāgatam |
cāturvarṇyaṃ mahārāja rāṣṭraṃ te kurujāṅgalam || 12-38-23||

MHB 12-38-24

प्रियार्थमपि चैतेषां ब्राह्मणानां महात्मनाम् ।
नियोगादस्य च गुरोर्व्यासस्यामिततेजसः ॥ १२-३८-२४॥
priyārthamapi caiteṣāṃ brāhmaṇānāṃ mahātmanām |
niyogādasya ca gurorvyāsasyāmitatejasaḥ || 12-38-24||

MHB 12-38-25

सुहृदां चास्मदादीनां द्रौपद्याश्च परंतप ।
कुरु प्रियममित्रघ्न लोकस्य च हितं कुरु ॥ १२-३८-२५॥
suhṛdāṃ cāsmadādīnāṃ draupadyāśca paraṃtapa |
kuru priyamamitraghna lokasya ca hitaṃ kuru || 12-38-25||

MHB 12-38-26

एवमुक्तस्तु कृष्णेन राजा राजीवलोचनः ।
हितार्थं सर्वलोकस्य समुत्तस्थौ महातपाः ॥ १२-३८-२६॥
evamuktastu kṛṣṇena rājā rājīvalocanaḥ |
hitārthaṃ sarvalokasya samuttasthau mahātapāḥ || 12-38-26||

MHB 12-38-27

सोऽनुनीतो नरव्याघ्रो विष्टरश्रवसा स्वयम् ।
द्वैपायनेन च तथा देवस्थानेन जिष्णुना ॥ १२-३८-२७॥
so'nunīto naravyāghro viṣṭaraśravasā svayam |
dvaipāyanena ca tathā devasthānena jiṣṇunā || 12-38-27||

MHB 12-38-28

एतैश्चान्यैश्च बहुभिरनुनीतो युधिष्ठिरः ।
व्यजहान्मानसं दुःखं संतापं च महामनाः ॥ १२-३८-२८॥
etaiścānyaiśca bahubhiranunīto yudhiṣṭhiraḥ |
vyajahānmānasaṃ duḥkhaṃ saṃtāpaṃ ca mahāmanāḥ || 12-38-28||

MHB 12-38-29

श्रुतवाक्यः श्रुतनिधिः श्रुतश्रव्यविशारदः ।
व्यवस्य मनसः शान्तिमगच्छत्पाण्डुनन्दनः ॥ १२-३८-२९॥
śrutavākyaḥ śrutanidhiḥ śrutaśravyaviśāradaḥ |
vyavasya manasaḥ śāntimagacchatpāṇḍunandanaḥ || 12-38-29||

MHB 12-38-30

स तैः परिवृतो राजा नक्षत्रैरिव चन्द्रमाः ।
धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य स्वपुरं प्रविवेश ह ॥ १२-३८-३०॥
sa taiḥ parivṛto rājā nakṣatrairiva candramāḥ |
dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya svapuraṃ praviveśa ha || 12-38-30||

MHB 12-38-31

प्रविविक्षुः स धर्मज्ञः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
अर्चयामास देवांश्च ब्राह्मणांश्च सहस्रशः ॥ १२-३८-३१॥
pravivikṣuḥ sa dharmajñaḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
arcayāmāsa devāṃśca brāhmaṇāṃśca sahasraśaḥ || 12-38-31||

MHB 12-38-32

ततो रथं नवं शुभ्रं कम्बलाजिनसंवृतम् ।
युक्तं षोडशभिर्गोभिः पाण्डुरैः शुभलक्षणैः ॥ १२-३८-३२॥
tato rathaṃ navaṃ śubhraṃ kambalājinasaṃvṛtam |
yuktaṃ ṣoḍaśabhirgobhiḥ pāṇḍuraiḥ śubhalakṣaṇaiḥ || 12-38-32||

MHB 12-38-33

मन्त्रैरभ्यर्चितः पुण्यैः स्तूयमानो महर्षिभिः ।
आरुरोह यथा देवः सोमोऽमृतमयं रथम् ॥ १२-३८-३३॥
mantrairabhyarcitaḥ puṇyaiḥ stūyamāno maharṣibhiḥ |
āruroha yathā devaḥ somo'mṛtamayaṃ ratham || 12-38-33||

MHB 12-38-34

जग्राह रश्मीन्कौन्तेयो भीमो भीमपराक्रमः ।
अर्जुनः पाण्डुरं छत्रं धारयामास भानुमत् ॥ १२-३८-३४॥
jagrāha raśmīnkaunteyo bhīmo bhīmaparākramaḥ |
arjunaḥ pāṇḍuraṃ chatraṃ dhārayāmāsa bhānumat || 12-38-34||

MHB 12-38-35

ध्रियमाणं तु तच्छत्रं पाण्डुरं तस्य मूर्धनि ।
शुशुभे तारकाराजसितमभ्रमिवाम्बरे ॥ १२-३८-३५॥
dhriyamāṇaṃ tu tacchatraṃ pāṇḍuraṃ tasya mūrdhani |
śuśubhe tārakārājasitamabhramivāmbare || 12-38-35||

MHB 12-38-36

चामरव्यजने चास्य वीरौ जगृहतुस्तदा ।
चन्द्ररश्मिप्रभे शुभ्रे माद्रीपुत्रावलंकृते ॥ १२-३८-३६॥
cāmaravyajane cāsya vīrau jagṛhatustadā |
candraraśmiprabhe śubhre mādrīputrāvalaṃkṛte || 12-38-36||

MHB 12-38-37

ते पञ्च रथमास्थाय भ्रातरः समलंकृताः ।
भूतानीव समस्तानि राजन्ददृशिरे तदा ॥ १२-३८-३७॥
te pañca rathamāsthāya bhrātaraḥ samalaṃkṛtāḥ |
bhūtānīva samastāni rājandadṛśire tadā || 12-38-37||

MHB 12-38-38

आस्थाय तु रथं शुभ्रं युक्तमश्वैर्महाजवैः ।
अन्वयात्पृष्ठतो राजन्युयुत्सुः पाण्डवाग्रजम् ॥ १२-३८-३८॥
āsthāya tu rathaṃ śubhraṃ yuktamaśvairmahājavaiḥ |
anvayātpṛṣṭhato rājanyuyutsuḥ pāṇḍavāgrajam || 12-38-38||

MHB 12-38-39

रथं हेममयं शुभ्रं सैन्यसुग्रीवयोजितम् ।
सह सात्यकिना कृष्णः समास्थायान्वयात्कुरून् ॥ १२-३८-३९॥
rathaṃ hemamayaṃ śubhraṃ sainyasugrīvayojitam |
saha sātyakinā kṛṣṇaḥ samāsthāyānvayātkurūn || 12-38-39||

MHB 12-38-40

नरयानेन तु ज्येष्ठः पिता पार्थस्य भारत ।
अग्रतो धर्मराजस्य गान्धारीसहितो ययौ ॥ १२-३८-४०॥
narayānena tu jyeṣṭhaḥ pitā pārthasya bhārata |
agrato dharmarājasya gāndhārīsahito yayau || 12-38-40||

MHB 12-38-41

कुरुस्त्रियश्च ताः सर्वाः कुन्ती कृष्णा च द्रौपदी ।
यानैरुच्चावचैर्जग्मुर्विदुरेण पुरस्कृताः ॥ १२-३८-४१॥
kurustriyaśca tāḥ sarvāḥ kuntī kṛṣṇā ca draupadī |
yānairuccāvacairjagmurvidureṇa puraskṛtāḥ || 12-38-41||

MHB 12-38-42

ततो रथाश्च बहुला नागाश्च समलंकृताः ।
पादाताश्च हयाश्चैव पृष्ठतः समनुव्रजन् ॥ १२-३८-४२॥
tato rathāśca bahulā nāgāśca samalaṃkṛtāḥ |
pādātāśca hayāścaiva pṛṣṭhataḥ samanuvrajan || 12-38-42||

MHB 12-38-43

ततो वैतालिकैः सूतैर्मागधैश्च सुभाषितैः ।
स्तूयमानो ययौ राजा नगरं नागसाह्वयम् ॥ १२-३८-४३॥
tato vaitālikaiḥ sūtairmāgadhaiśca subhāṣitaiḥ |
stūyamāno yayau rājā nagaraṃ nāgasāhvayam || 12-38-43||

MHB 12-38-44

तत्प्रयाणं महाबाहोर्बभूवाप्रतिमं भुवि ।
आकुलाकुलमुत्सृष्टं हृष्टपुष्टजनान्वितम् ॥ १२-३८-४४॥
tatprayāṇaṃ mahābāhorbabhūvāpratimaṃ bhuvi |
ākulākulamutsṛṣṭaṃ hṛṣṭapuṣṭajanānvitam || 12-38-44||

MHB 12-38-45

अभियाने तु पार्थस्य नरैर्नगरवासिभिः ।
नगरं राजमार्गश्च यथावत्समलंकृतम् ॥ १२-३८-४५॥
abhiyāne tu pārthasya narairnagaravāsibhiḥ |
nagaraṃ rājamārgaśca yathāvatsamalaṃkṛtam || 12-38-45||

MHB 12-38-46

पाण्डुरेण च माल्येन पताकाभिश्च वेदिभिः ।
संवृतो राजमार्गश्च धूपनैश्च सुधूपितः ॥ १२-३८-४६॥
pāṇḍureṇa ca mālyena patākābhiśca vedibhiḥ |
saṃvṛto rājamārgaśca dhūpanaiśca sudhūpitaḥ || 12-38-46||

MHB 12-38-47

अथ चूर्णैश्च गन्धानां नानापुष्पैः प्रियङ्गुभिः ।
माल्यदामभिरासक्तै राजवेश्माभिसंवृतम् ॥ १२-३८-४७॥
atha cūrṇaiśca gandhānāṃ nānāpuṣpaiḥ priyaṅgubhiḥ |
mālyadāmabhirāsaktai rājaveśmābhisaṃvṛtam || 12-38-47||

MHB 12-38-48

कुम्भाश्च नगरद्वारि वारिपूर्णा दृढा नवाः ।
कन्याः सुमनसश्छागाः स्थापितास्तत्र तत्र ह ॥ १२-३८-४८॥
kumbhāśca nagaradvāri vāripūrṇā dṛḍhā navāḥ |
kanyāḥ sumanasaśchāgāḥ sthāpitāstatra tatra ha || 12-38-48||

MHB 12-38-49

तथा स्वलंकृतद्वारं नगरं पाण्डुनन्दनः ।
स्तूयमानः शुभैर्वाक्यैः प्रविवेश सुहृद्वृतः ॥ १२-३८-४९॥
tathā svalaṃkṛtadvāraṃ nagaraṃ pāṇḍunandanaḥ |
stūyamānaḥ śubhairvākyaiḥ praviveśa suhṛdvṛtaḥ || 12-38-49||

Adhyaya: 39/353 (49)

MHB 12-39-1

वैशंपायन उवाच ।
प्रवेशने तु पार्थानां जनस्य पुरवासिनः ।
दिदृक्षूणां सहस्राणि समाजग्मुर्बहून्यथ ॥ १२-३९-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
praveśane tu pārthānāṃ janasya puravāsinaḥ |
didṛkṣūṇāṃ sahasrāṇi samājagmurbahūnyatha || 12-39-1||

MHB 12-39-2

स राजमार्गः शुशुभे समलंकृतचत्वरः ।
यथा चन्द्रोदये राजन्वर्धमानो महोदधिः ॥ १२-३९-२॥
sa rājamārgaḥ śuśubhe samalaṃkṛtacatvaraḥ |
yathā candrodaye rājanvardhamāno mahodadhiḥ || 12-39-2||

MHB 12-39-3

गृहाणि राजमार्गे तु रत्नवन्ति बृहन्ति च ।
प्राकम्पन्तेव भारेण स्त्रीणां पूर्णानि भारत ॥ १२-३९-३॥
gṛhāṇi rājamārge tu ratnavanti bṛhanti ca |
prākampanteva bhāreṇa strīṇāṃ pūrṇāni bhārata || 12-39-3||

MHB 12-39-4

ताः शनैरिव सव्रीडं प्रशशंसुर्युधिष्ठिरम् ।
भीमसेनार्जुनौ चैव माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ॥ १२-३९-४॥
tāḥ śanairiva savrīḍaṃ praśaśaṃsuryudhiṣṭhiram |
bhīmasenārjunau caiva mādrīputrau ca pāṇḍavau || 12-39-4||

MHB 12-39-5

धन्या त्वमसि पाञ्चालि या त्वं पुरुषसत्तमान् ।
उपतिष्ठसि कल्याणि महर्षीनिव गौतमी ॥ १२-३९-५॥
dhanyā tvamasi pāñcāli yā tvaṃ puruṣasattamān |
upatiṣṭhasi kalyāṇi maharṣīniva gautamī || 12-39-5||

MHB 12-39-6

तव कर्माण्यमोघानि व्रतचर्या च भामिनि ।
इति कृष्णां महाराज प्रशशंसुस्तदा स्त्रियः ॥ १२-३९-६॥
tava karmāṇyamoghāni vratacaryā ca bhāmini |
iti kṛṣṇāṃ mahārāja praśaśaṃsustadā striyaḥ || 12-39-6||

MHB 12-39-7

प्रशंसावचनैस्तासां मिथःशब्दैश्च भारत ।
प्रीतिजैश्च तदा शब्दैः पुरमासीत्समाकुलम् ॥ १२-३९-७॥
praśaṃsāvacanaistāsāṃ mithaḥśabdaiśca bhārata |
prītijaiśca tadā śabdaiḥ puramāsītsamākulam || 12-39-7||

MHB 12-39-8

तमतीत्य यथायुक्तं राजमार्गं युधिष्ठिरः ।
अलंकृतं शोभमानमुपायाद्राजवेश्म ह ॥ १२-३९-८॥
tamatītya yathāyuktaṃ rājamārgaṃ yudhiṣṭhiraḥ |
alaṃkṛtaṃ śobhamānamupāyādrājaveśma ha || 12-39-8||

MHB 12-39-9

ततः प्रकृतयः सर्वाः पौरजानपदास्तथा ।
ऊचुः कथाः कर्णसुखाः समुपेत्य ततस्ततः ॥ १२-३९-९॥
tataḥ prakṛtayaḥ sarvāḥ paurajānapadāstathā |
ūcuḥ kathāḥ karṇasukhāḥ samupetya tatastataḥ || 12-39-9||

MHB 12-39-10

दिष्ट्या जयसि राजेन्द्र शत्रूञ्शत्रुनिसूदन ।
दिष्ट्या राज्यं पुनः प्राप्तं धर्मेण च बलेन च ॥ १२-३९-१०॥
diṣṭyā jayasi rājendra śatrūñśatrunisūdana |
diṣṭyā rājyaṃ punaḥ prāptaṃ dharmeṇa ca balena ca || 12-39-10||

MHB 12-39-11

भव नस्त्वं महाराज राजेह शरदां शतम् ।
प्रजाः पालय धर्मेण यथेन्द्रस्त्रिदिवं नृप ॥ १२-३९-११॥
bhava nastvaṃ mahārāja rājeha śaradāṃ śatam |
prajāḥ pālaya dharmeṇa yathendrastridivaṃ nṛpa || 12-39-11||

MHB 12-39-12

एवं राजकुलद्वारि मङ्गलैरभिपूजितः ।
आशीर्वादान्द्विजैरुक्तान्प्रतिगृह्य समन्ततः ॥ १२-३९-१२॥
evaṃ rājakuladvāri maṅgalairabhipūjitaḥ |
āśīrvādāndvijairuktānpratigṛhya samantataḥ || 12-39-12||

MHB 12-39-13

प्रविश्य भवनं राजा देवराजगृहोपमम् ।
श्रुत्वा विजयसंयुक्तं रथात्पश्चादवातरत् ॥ १२-३९-१३॥
praviśya bhavanaṃ rājā devarājagṛhopamam |
śrutvā vijayasaṃyuktaṃ rathātpaścādavātarat || 12-39-13||

MHB 12-39-14

प्रविश्याभ्यन्तरं श्रीमान्दैवतान्यभिगम्य च ।
पूजयामास रत्नैश्च गन्धैर्माल्यैश्च सर्वशः ॥ १२-३९-१४॥
praviśyābhyantaraṃ śrīmāndaivatānyabhigamya ca |
pūjayāmāsa ratnaiśca gandhairmālyaiśca sarvaśaḥ || 12-39-14||

MHB 12-39-15

निश्चक्राम ततः श्रीमान्पुनरेव महायशाः ।
ददर्श ब्राह्मणांश्चैव सोऽभिरूपानुपस्थितान् ॥ १२-३९-१५॥
niścakrāma tataḥ śrīmānpunareva mahāyaśāḥ |
dadarśa brāhmaṇāṃścaiva so'bhirūpānupasthitān || 12-39-15||

MHB 12-39-16

स संवृतस्तदा विप्रैराशीर्वादविवक्षुभिः ।
शुशुभे विमलश्चन्द्रस्तारागणवृतो यथा ॥ १२-३९-१६॥
sa saṃvṛtastadā viprairāśīrvādavivakṣubhiḥ |
śuśubhe vimalaścandrastārāgaṇavṛto yathā || 12-39-16||

MHB 12-39-17

तान्स संपूजयामास कौन्तेयो विधिवद्द्विजान् ।
धौम्यं गुरुं पुरस्कृत्य ज्येष्ठं पितरमेव च ॥ १२-३९-१७॥
tānsa saṃpūjayāmāsa kaunteyo vidhivaddvijān |
dhaumyaṃ guruṃ puraskṛtya jyeṣṭhaṃ pitarameva ca || 12-39-17||

MHB 12-39-18

सुमनोमोदकै रत्नैर्हिरण्येन च भूरिणा ।
गोभिर्वस्त्रैश्च राजेन्द्र विविधैश्च किमिच्छकैः ॥ १२-३९-१८॥
sumanomodakai ratnairhiraṇyena ca bhūriṇā |
gobhirvastraiśca rājendra vividhaiśca kimicchakaiḥ || 12-39-18||

MHB 12-39-19

ततः पुण्याहघोषोऽभूद्दिवं स्तब्ध्वेव भारत ।
सुहृदां हर्षजननः पुण्यः श्रुतिसुखावहः ॥ १२-३९-१९॥
tataḥ puṇyāhaghoṣo'bhūddivaṃ stabdhveva bhārata |
suhṛdāṃ harṣajananaḥ puṇyaḥ śrutisukhāvahaḥ || 12-39-19||

MHB 12-39-20

हंसवन्नेदुषां राजन्द्विजानां तत्र भारती ।
शुश्रुवे वेदविदुषां पुष्कलार्थपदाक्षरा ॥ १२-३९-२०॥
haṃsavanneduṣāṃ rājandvijānāṃ tatra bhāratī |
śuśruve vedaviduṣāṃ puṣkalārthapadākṣarā || 12-39-20||

MHB 12-39-21

ततो दुन्दुभिनिर्घोषः शङ्खानां च मनोरमः ।
जयं प्रवदतां तत्र स्वनः प्रादुरभून्नृप ॥ १२-३९-२१॥
tato dundubhinirghoṣaḥ śaṅkhānāṃ ca manoramaḥ |
jayaṃ pravadatāṃ tatra svanaḥ prādurabhūnnṛpa || 12-39-21||

MHB 12-39-22

निःशब्दे च स्थिते तत्र ततो विप्रजने पुनः ।
राजानं ब्राह्मणच्छद्मा चार्वाको राक्षसोऽब्रवीत् ॥ १२-३९-२२॥
niḥśabde ca sthite tatra tato viprajane punaḥ |
rājānaṃ brāhmaṇacchadmā cārvāko rākṣaso'bravīt || 12-39-22||

MHB 12-39-23

तत्र दुर्योधनसखा भिक्षुरूपेण संवृतः ।
सांख्यः शिखी त्रिदण्डी च धृष्टो विगतसाध्वसः ॥ १२-३९-२३॥
tatra duryodhanasakhā bhikṣurūpeṇa saṃvṛtaḥ |
sāṃkhyaḥ śikhī tridaṇḍī ca dhṛṣṭo vigatasādhvasaḥ || 12-39-23||

MHB 12-39-24

वृतः सर्वैस्तदा विप्रैराशीर्वादविवक्षुभिः ।
परंसहस्रै राजेन्द्र तपोनियमसंस्थितैः ॥ १२-३९-२४॥
vṛtaḥ sarvaistadā viprairāśīrvādavivakṣubhiḥ |
paraṃsahasrai rājendra taponiyamasaṃsthitaiḥ || 12-39-24||

MHB 12-39-25

स दुष्टः पापमाशंसन्पाण्डवानां महात्मनाम् ।
अनामन्त्र्यैव तान्विप्रांस्तमुवाच महीपतिम् ॥ १२-३९-२५॥
sa duṣṭaḥ pāpamāśaṃsanpāṇḍavānāṃ mahātmanām |
anāmantryaiva tānviprāṃstamuvāca mahīpatim || 12-39-25||

MHB 12-39-26

इमे प्राहुर्द्विजाः सर्वे समारोप्य वचो मयि ।
धिग्भवन्तं कुनृपतिं ज्ञातिघातिनमस्तु वै ॥ १२-३९-२६॥
ime prāhurdvijāḥ sarve samāropya vaco mayi |
dhigbhavantaṃ kunṛpatiṃ jñātighātinamastu vai || 12-39-26||

MHB 12-39-27

किं ते राज्येन कौन्तेय कृत्वेमं ज्ञातिसंक्षयम् ।
घातयित्वा गुरूंश्चैव मृतं श्रेयो न जीवितम् ॥ १२-३९-२७॥
kiṃ te rājyena kaunteya kṛtvemaṃ jñātisaṃkṣayam |
ghātayitvā gurūṃścaiva mṛtaṃ śreyo na jīvitam || 12-39-27||

MHB 12-39-28

इति ते वै द्विजाः श्रुत्वा तस्य घोरस्य रक्षसः ।
विव्यथुश्चुक्रुशुश्चैव तस्य वाक्यप्रधर्षिताः ॥ १२-३९-२८॥
iti te vai dvijāḥ śrutvā tasya ghorasya rakṣasaḥ |
vivyathuścukruśuścaiva tasya vākyapradharṣitāḥ || 12-39-28||

MHB 12-39-29

ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे स च राजा युधिष्ठिरः ।
व्रीडिताः परमोद्विग्नास्तूष्णीमासन्विशां पते ॥ १२-३९-२९॥
tataste brāhmaṇāḥ sarve sa ca rājā yudhiṣṭhiraḥ |
vrīḍitāḥ paramodvignāstūṣṇīmāsanviśāṃ pate || 12-39-29||

MHB 12-39-30

युधिष्ठिर उवाच ।
प्रसीदन्तु भवन्तो मे प्रणतस्याभियाचतः ।
प्रत्यापन्नं व्यसनिनं न मां धिक्कर्तुमर्हथ ॥ १२-३९-३०॥
yudhiṣṭhira uvāca |
prasīdantu bhavanto me praṇatasyābhiyācataḥ |
pratyāpannaṃ vyasaninaṃ na māṃ dhikkartumarhatha || 12-39-30||

MHB 12-39-31

वैशंपायन उवाच ।
ततो राजन्ब्राह्मणास्ते सर्व एव विशां पते ।
ऊचुर्नैतद्वचोऽस्माकं श्रीरस्तु तव पार्थिव ॥ १२-३९-३१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato rājanbrāhmaṇāste sarva eva viśāṃ pate |
ūcurnaitadvaco'smākaṃ śrīrastu tava pārthiva || 12-39-31||

MHB 12-39-32

जज्ञुश्चैव महात्मानस्ततस्तं ज्ञानचक्षुषा ।
ब्राह्मणा वेदविद्वांसस्तपोभिर्विमलीकृताः ॥ १२-३९-३२॥
jajñuścaiva mahātmānastatastaṃ jñānacakṣuṣā |
brāhmaṇā vedavidvāṃsastapobhirvimalīkṛtāḥ || 12-39-32||

MHB 12-39-33

ब्राह्मणा ऊचुः ।
एष दुर्योधनसखा चार्वाको नाम राक्षसः ।
परिव्राजकरूपेण हितं तस्य चिकीर्षति ॥ १२-३९-३३॥
brāhmaṇā ūcuḥ |
eṣa duryodhanasakhā cārvāko nāma rākṣasaḥ |
parivrājakarūpeṇa hitaṃ tasya cikīrṣati || 12-39-33||

MHB 12-39-34

न वयं ब्रूम धर्मात्मन्व्येतु ते भयमीदृशम् ।
उपतिष्ठतु कल्याणं भवन्तं भ्रातृभिः सह ॥ १२-३९-३४॥
na vayaṃ brūma dharmātmanvyetu te bhayamīdṛśam |
upatiṣṭhatu kalyāṇaṃ bhavantaṃ bhrātṛbhiḥ saha || 12-39-34||

MHB 12-39-35

वैशंपायन उवाच ।
ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे हुंकारैः क्रोधमूर्छिताः ।
निर्भर्त्सयन्तः शुचयो निजघ्नुः पापराक्षसम् ॥ १२-३९-३५॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataste brāhmaṇāḥ sarve huṃkāraiḥ krodhamūrchitāḥ |
nirbhartsayantaḥ śucayo nijaghnuḥ pāparākṣasam || 12-39-35||

MHB 12-39-36

स पपात विनिर्दग्धस्तेजसा ब्रह्मवादिनाम् ।
महेन्द्राशनिनिर्दग्धः पादपोऽङ्कुरवानिव ॥ १२-३९-३६॥
sa papāta vinirdagdhastejasā brahmavādinām |
mahendrāśaninirdagdhaḥ pādapo'ṅkuravāniva || 12-39-36||

MHB 12-39-37

पूजिताश्च ययुर्विप्रा राजानमभिनन्द्य तम् ।
राजा च हर्षमापेदे पाण्डवः ससुहृज्जनः ॥ १२-३९-३७॥
pūjitāśca yayurviprā rājānamabhinandya tam |
rājā ca harṣamāpede pāṇḍavaḥ sasuhṛjjanaḥ || 12-39-37||

MHB 12-39-38

वासुदेव उवाच ।
ब्राह्मणास्तात लोकेऽस्मिन्नर्चनीयाः सदा मम ।
एते भूमिचरा देवा वाग्विषाः सुप्रसादकाः ॥ १२-३९-३८॥
vāsudeva uvāca |
brāhmaṇāstāta loke'sminnarcanīyāḥ sadā mama |
ete bhūmicarā devā vāgviṣāḥ suprasādakāḥ || 12-39-38||

MHB 12-39-39

पुरा कृतयुगे तात चार्वाको नाम राक्षसः ।
तपस्तेपे महाबाहो बदर्यां बहुवत्सरम् ॥ १२-३९-३९॥
purā kṛtayuge tāta cārvāko nāma rākṣasaḥ |
tapastepe mahābāho badaryāṃ bahuvatsaram || 12-39-39||

MHB 12-39-40

छन्द्यमानो वरेणाथ ब्रह्मणा स पुनः पुनः ।
अभयं सर्वभूतेभ्यो वरयामास भारत ॥ १२-३९-४०॥
chandyamāno vareṇātha brahmaṇā sa punaḥ punaḥ |
abhayaṃ sarvabhūtebhyo varayāmāsa bhārata || 12-39-40||

MHB 12-39-41

द्विजावमानादन्यत्र प्रादाद्वरमनुत्तमम् ।
अभयं सर्वभूतेभ्यस्ततस्तस्मै जगत्प्रभुः ॥ १२-३९-४१॥
dvijāvamānādanyatra prādādvaramanuttamam |
abhayaṃ sarvabhūtebhyastatastasmai jagatprabhuḥ || 12-39-41||

MHB 12-39-42

स तु लब्धवरः पापो देवानमितविक्रमः ।
राक्षसस्तापयामास तीव्रकर्मा महाबलः ॥ १२-३९-४२॥
sa tu labdhavaraḥ pāpo devānamitavikramaḥ |
rākṣasastāpayāmāsa tīvrakarmā mahābalaḥ || 12-39-42||

MHB 12-39-43

ततो देवाः समेत्याथ ब्रह्माणमिदमब्रुवन् ।
वधाय रक्षसस्तस्य बलविप्रकृतास्तदा ॥ १२-३९-४३॥
tato devāḥ sametyātha brahmāṇamidamabruvan |
vadhāya rakṣasastasya balaviprakṛtāstadā || 12-39-43||

MHB 12-39-44

तानुवाचाव्ययो देवो विहितं तत्र वै मया ।
यथास्य भविता मृत्युरचिरेणैव भारत ॥ १२-३९-४४॥
tānuvācāvyayo devo vihitaṃ tatra vai mayā |
yathāsya bhavitā mṛtyuracireṇaiva bhārata || 12-39-44||

MHB 12-39-45

राजा दुर्योधनो नाम सखास्य भविता नृप ।
तस्य स्नेहावबद्धोऽसौ ब्राह्मणानवमंस्यते ॥ १२-३९-४५॥
rājā duryodhano nāma sakhāsya bhavitā nṛpa |
tasya snehāvabaddho'sau brāhmaṇānavamaṃsyate || 12-39-45||

MHB 12-39-46

तत्रैनं रुषिता विप्रा विप्रकारप्रधर्षिताः ।
धक्ष्यन्ति वाग्बलाः पापं ततो नाशं गमिष्यति ॥ १२-३९-४६॥
tatrainaṃ ruṣitā viprā viprakārapradharṣitāḥ |
dhakṣyanti vāgbalāḥ pāpaṃ tato nāśaṃ gamiṣyati || 12-39-46||

MHB 12-39-47

स एष निहतः शेते ब्रह्मदण्डेन राक्षसः ।
चार्वाको नृपतिश्रेष्ठ मा शुचो भरतर्षभ ॥ १२-३९-४७॥
sa eṣa nihataḥ śete brahmadaṇḍena rākṣasaḥ |
cārvāko nṛpatiśreṣṭha mā śuco bharatarṣabha || 12-39-47||

MHB 12-39-48

हतास्ते क्षत्रधर्मेण ज्ञातयस्तव पार्थिव ।
स्वर्गताश्च महात्मानो वीराः क्षत्रियपुंगवाः ॥ १२-३९-४८॥
hatāste kṣatradharmeṇa jñātayastava pārthiva |
svargatāśca mahātmāno vīrāḥ kṣatriyapuṃgavāḥ || 12-39-48||

MHB 12-39-49

स त्वमातिष्ठ कल्याणं मा ते भूद्ग्लानिरच्युत ।
शत्रूञ्जहि प्रजा रक्ष द्विजांश्च प्रतिपालय ॥ १२-३९-४९॥
sa tvamātiṣṭha kalyāṇaṃ mā te bhūdglāniracyuta |
śatrūñjahi prajā rakṣa dvijāṃśca pratipālaya || 12-39-49||

Adhyaya: 40/353 (22)

MHB 12-40-1

वैशंपायन उवाच ।
ततः कुन्तीसुतो राजा गतमन्युर्गतज्वरः ।
काञ्चने प्राङ्मुखो हृष्टो न्यषीदत्परमासने ॥ १२-४०-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ kuntīsuto rājā gatamanyurgatajvaraḥ |
kāñcane prāṅmukho hṛṣṭo nyaṣīdatparamāsane || 12-40-1||

MHB 12-40-2

तमेवाभिमुखौ पीठे सेव्यास्तरणसंवृते ।
सात्यकिर्वासुदेवश्च निषीदतुररिंदमौ ॥ १२-४०-२॥
tamevābhimukhau pīṭhe sevyāstaraṇasaṃvṛte |
sātyakirvāsudevaśca niṣīdaturariṃdamau || 12-40-2||

MHB 12-40-3

मध्ये कृत्वा तु राजानं भीमसेनार्जुनावुभौ ।
निषीदतुर्महात्मानौ श्लक्ष्णयोर्मणिपीठयोः ॥ १२-४०-३॥
madhye kṛtvā tu rājānaṃ bhīmasenārjunāvubhau |
niṣīdaturmahātmānau ślakṣṇayormaṇipīṭhayoḥ || 12-40-3||

MHB 12-40-4

दान्ते शय्यासने शुभ्रे जाम्बूनदविभूषिते ।
पृथापि सहदेवेन सहास्ते नकुलेन च ॥ १२-४०-४॥
dānte śayyāsane śubhre jāmbūnadavibhūṣite |
pṛthāpi sahadevena sahāste nakulena ca || 12-40-4||

MHB 12-40-5

सुधर्मा विदुरो धौम्यो धृतराष्ट्रश्च कौरवः ।
निषेदुर्ज्वलनाकारेष्वासनेषु पृथक्पृथक् ॥ १२-४०-५॥
sudharmā viduro dhaumyo dhṛtarāṣṭraśca kauravaḥ |
niṣedurjvalanākāreṣvāsaneṣu pṛthakpṛthak || 12-40-5||

MHB 12-40-6

युयुत्सुः संजयश्चैव गान्धारी च यशस्विनी ।
धृतराष्ट्रो यतो राजा ततः सर्व उपाविशन् ॥ १२-४०-६॥
yuyutsuḥ saṃjayaścaiva gāndhārī ca yaśasvinī |
dhṛtarāṣṭro yato rājā tataḥ sarva upāviśan || 12-40-6||

MHB 12-40-7

तत्रोपविष्टो धर्मात्मा श्वेताः सुमनसोऽस्पृशत् ।
स्वस्तिकानक्षतान्भूमिं सुवर्णं रजतं मणीन् ॥ १२-४०-७॥
tatropaviṣṭo dharmātmā śvetāḥ sumanaso'spṛśat |
svastikānakṣatānbhūmiṃ suvarṇaṃ rajataṃ maṇīn || 12-40-7||

MHB 12-40-8

ततः प्रकृतयः सर्वाः पुरस्कृत्य पुरोहितम् ।
ददृशुर्धर्मराजानमादाय बहु मङ्गलम् ॥ १२-४०-८॥
tataḥ prakṛtayaḥ sarvāḥ puraskṛtya purohitam |
dadṛśurdharmarājānamādāya bahu maṅgalam || 12-40-8||

MHB 12-40-9

पृथिवीं च सुवर्णं च रत्नानि विविधानि च ।
आभिषेचनिकं भाण्डं सर्वसंभारसंभृतम् ॥ १२-४०-९॥
pṛthivīṃ ca suvarṇaṃ ca ratnāni vividhāni ca |
ābhiṣecanikaṃ bhāṇḍaṃ sarvasaṃbhārasaṃbhṛtam || 12-40-9||

MHB 12-40-10

काञ्चनौदुम्बरास्तत्र राजताः पृथिवीमयाः ।
पूर्णकुम्भाः सुमनसो लाजा बर्हींषि गोरसाः ॥ १२-४०-१०॥
kāñcanaudumbarāstatra rājatāḥ pṛthivīmayāḥ |
pūrṇakumbhāḥ sumanaso lājā barhīṃṣi gorasāḥ || 12-40-10||

MHB 12-40-11

शमीपलाशपुंनागाः समिधो मधुसर्पिषी ।
स्रुव औदुम्बरः शङ्खास्तथा हेमविभूषिताः ॥ १२-४०-११॥
śamīpalāśapuṃnāgāḥ samidho madhusarpiṣī |
sruva audumbaraḥ śaṅkhāstathā hemavibhūṣitāḥ || 12-40-11||

MHB 12-40-12

दाशार्हेणाभ्यनुज्ञातस्तत्र धौम्यः पुरोहितः ।
प्रागुदक्प्रवणां वेदीं लक्षणेनोपलिप्य ह ॥ १२-४०-१२॥
dāśārheṇābhyanujñātastatra dhaumyaḥ purohitaḥ |
prāgudakpravaṇāṃ vedīṃ lakṣaṇenopalipya ha || 12-40-12||

MHB 12-40-13

व्याघ्रचर्मोत्तरे श्लक्ष्णे सर्वतोभद्र आसने ।
दृढपादप्रतिष्ठाने हुताशनसमत्विषि ॥ १२-४०-१३॥
vyāghracarmottare ślakṣṇe sarvatobhadra āsane |
dṛḍhapādapratiṣṭhāne hutāśanasamatviṣi || 12-40-13||

MHB 12-40-14

उपवेश्य महात्मानं कृष्णां च द्रुपदात्मजाम् ।
जुहाव पावकं धीमान्विधिमन्त्रपुरस्कृतम् ॥ १२-४०-१४॥
upaveśya mahātmānaṃ kṛṣṇāṃ ca drupadātmajām |
juhāva pāvakaṃ dhīmānvidhimantrapuraskṛtam || 12-40-14||

MHB 12-40-15

अभ्यषिञ्चत्पतिं पृथ्व्याः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ।
धृतराष्ट्रश्च राजर्षिः सर्वाः प्रकृतयस्तथा ॥ १२-४०-१५॥
abhyaṣiñcatpatiṃ pṛthvyāḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram |
dhṛtarāṣṭraśca rājarṣiḥ sarvāḥ prakṛtayastathā || 12-40-15||

MHB 12-40-16

ततोऽनुवादयामासुः पणवानकदुन्दुभीः ।
धर्मराजोऽपि तत्सर्वं प्रतिजग्राह धर्मतः ॥ १२-४०-१६॥
tato'nuvādayāmāsuḥ paṇavānakadundubhīḥ |
dharmarājo'pi tatsarvaṃ pratijagrāha dharmataḥ || 12-40-16||

MHB 12-40-17

पूजयामास तांश्चापि विधिवद्भूरिदक्षिणः ।
ततो निष्कसहस्रेण ब्राह्मणान्स्वस्ति वाचयत् ।
वेदाध्ययनसंपन्नाञ्शीलवृत्तसमन्वितान् ॥ १२-४०-१७॥
pūjayāmāsa tāṃścāpi vidhivadbhūridakṣiṇaḥ |
tato niṣkasahasreṇa brāhmaṇānsvasti vācayat |
vedādhyayanasaṃpannāñśīlavṛttasamanvitān || 12-40-17||

MHB 12-40-18

ते प्रीता ब्राह्मणा राजन्स्वस्त्यूचुर्जयमेव च ।
हंसा इव च नर्दन्तः प्रशशंसुर्युधिष्ठिरम् ॥ १२-४०-१८॥
te prītā brāhmaṇā rājansvastyūcurjayameva ca |
haṃsā iva ca nardantaḥ praśaśaṃsuryudhiṣṭhiram || 12-40-18||

MHB 12-40-19

युधिष्ठिर महाबाहो दिष्ट्या जयसि पाण्डव ।
दिष्ट्या स्वधर्मं प्राप्तोऽसि विक्रमेण महाद्युते ॥ १२-४०-१९॥
yudhiṣṭhira mahābāho diṣṭyā jayasi pāṇḍava |
diṣṭyā svadharmaṃ prāpto'si vikrameṇa mahādyute || 12-40-19||

MHB 12-40-20

दिष्ट्या गाण्डीवधन्वा च भीमसेनश्च पाण्डवः ।
त्वं चापि कुशली राजन्माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ॥ १२-४०-२०॥
diṣṭyā gāṇḍīvadhanvā ca bhīmasenaśca pāṇḍavaḥ |
tvaṃ cāpi kuśalī rājanmādrīputrau ca pāṇḍavau || 12-40-20||

MHB 12-40-21

मुक्ता वीरक्षयादस्मात्संग्रामान्निहतद्विषः ।
क्षिप्रमुत्तरकालानि कुरु कार्याणि पाण्डव ॥ १२-४०-२१॥
muktā vīrakṣayādasmātsaṃgrāmānnihatadviṣaḥ |
kṣipramuttarakālāni kuru kāryāṇi pāṇḍava || 12-40-21||

MHB 12-40-22

ततः प्रत्यर्चितः सद्भिर्धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
प्रतिपेदे महद्राज्यं सुहृद्भिः सह भारत ॥ १२-४०-२२॥
tataḥ pratyarcitaḥ sadbhirdharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
pratipede mahadrājyaṃ suhṛdbhiḥ saha bhārata || 12-40-22||

Adhyaya: 41/353 (18)

MHB 12-41-1

वैशंपायन उवाच ।
प्रकृतीनां तु तद्वाक्यं देशकालोपसंहितम् ।
श्रुत्वा युधिष्ठिरो राजाथोत्तरं प्रत्यभाषत ॥ १२-४१-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
prakṛtīnāṃ tu tadvākyaṃ deśakālopasaṃhitam |
śrutvā yudhiṣṭhiro rājāthottaraṃ pratyabhāṣata || 12-41-1||

MHB 12-41-2

धन्याः पाण्डुसुता लोके येषां ब्राह्मणपुंगवाः ।
तथ्यान्वाप्यथ वातथ्यान्गुणानाहुः समागताः ॥ १२-४१-२॥
dhanyāḥ pāṇḍusutā loke yeṣāṃ brāhmaṇapuṃgavāḥ |
tathyānvāpyatha vātathyānguṇānāhuḥ samāgatāḥ || 12-41-2||

MHB 12-41-3

अनुग्राह्या वयं नूनं भवतामिति मे मतिः ।
यत्रैवं गुणसंपन्नानस्मान्ब्रूथ विमत्सराः ॥ १२-४१-३॥
anugrāhyā vayaṃ nūnaṃ bhavatāmiti me matiḥ |
yatraivaṃ guṇasaṃpannānasmānbrūtha vimatsarāḥ || 12-41-3||

MHB 12-41-4

धृतराष्ट्रो महाराजः पिता नो दैवतं परम् ।
शासनेऽस्य प्रिये चैव स्थेयं मत्प्रियकाङ्क्षिभिः ॥ १२-४१-४॥
dhṛtarāṣṭro mahārājaḥ pitā no daivataṃ param |
śāsane'sya priye caiva stheyaṃ matpriyakāṅkṣibhiḥ || 12-41-4||

MHB 12-41-5

एतदर्थं हि जीवामि कृत्वा ज्ञातिवधं महत् ।
अस्य शुश्रूषणं कार्यं मया नित्यमतन्द्रिणा ॥ १२-४१-५॥
etadarthaṃ hi jīvāmi kṛtvā jñātivadhaṃ mahat |
asya śuśrūṣaṇaṃ kāryaṃ mayā nityamatandriṇā || 12-41-5||

MHB 12-41-6

यदि चाहमनुग्राह्यो भवतां सुहृदां ततः ।
धृतराष्ट्रे यथापूर्वं वृत्तिं वर्तितुमर्हथ ॥ १२-४१-६॥
yadi cāhamanugrāhyo bhavatāṃ suhṛdāṃ tataḥ |
dhṛtarāṣṭre yathāpūrvaṃ vṛttiṃ vartitumarhatha || 12-41-6||

MHB 12-41-7

एष नाथो हि जगतो भवतां च मया सह ।
अस्यैव पृथिवी कृत्स्ना पाण्डवाः सर्व एव च ।
एतन्मनसि कर्तव्यं भवद्भिर्वचनं मम ॥ १२-४१-७॥
eṣa nātho hi jagato bhavatāṃ ca mayā saha |
asyaiva pṛthivī kṛtsnā pāṇḍavāḥ sarva eva ca |
etanmanasi kartavyaṃ bhavadbhirvacanaṃ mama || 12-41-7||

MHB 12-41-8

अनुगम्य च राजानं यथेष्टं गम्यतामिति ।
पौरजानपदान्सर्वान्विसृज्य कुरुनन्दनः ।
यौवराज्येन कौरव्यो भीमसेनमयोजयत् ॥ १२-४१-८॥
anugamya ca rājānaṃ yatheṣṭaṃ gamyatāmiti |
paurajānapadānsarvānvisṛjya kurunandanaḥ |
yauvarājyena kauravyo bhīmasenamayojayat || 12-41-8||

MHB 12-41-9

मन्त्रे च निश्चये चैव षाड्गुण्यस्य च चिन्तने ।
विदुरं बुद्धिसंपन्नं प्रीतिमान्वै समादिशत् ॥ १२-४१-९॥
mantre ca niścaye caiva ṣāḍguṇyasya ca cintane |
viduraṃ buddhisaṃpannaṃ prītimānvai samādiśat || 12-41-9||

MHB 12-41-10

कृताकृतपरिज्ञाने तथायव्ययचिन्तने ।
संजयं योजयामास ऋद्धमृद्धैर्गुणैर्युतम् ॥ १२-४१-१०॥
kṛtākṛtaparijñāne tathāyavyayacintane |
saṃjayaṃ yojayāmāsa ṛddhamṛddhairguṇairyutam || 12-41-10||

MHB 12-41-11

बलस्य परिमाणे च भक्तवेतनयोस्तथा ।
नकुलं व्यादिशद्राजा कर्मिणामन्ववेक्षणे ॥ १२-४१-११॥
balasya parimāṇe ca bhaktavetanayostathā |
nakulaṃ vyādiśadrājā karmiṇāmanvavekṣaṇe || 12-41-11||

MHB 12-41-12

परचक्रोपरोधे च दृप्तानां चावमर्दने ।
युधिष्ठिरो महाराजः फल्गुनं व्यादिदेश ह ॥ १२-४१-१२॥
paracakroparodhe ca dṛptānāṃ cāvamardane |
yudhiṣṭhiro mahārājaḥ phalgunaṃ vyādideśa ha || 12-41-12||

MHB 12-41-13

द्विजानां वेदकार्येषु कार्येष्वन्येषु चैव हि ।
धौम्यं पुरोधसां श्रेष्ठं व्यादिदेश परंतपः ॥ १२-४१-१३॥
dvijānāṃ vedakāryeṣu kāryeṣvanyeṣu caiva hi |
dhaumyaṃ purodhasāṃ śreṣṭhaṃ vyādideśa paraṃtapaḥ || 12-41-13||

MHB 12-41-14

सहदेवं समीपस्थं नित्यमेव समादिशत् ।
तेन गोप्यो हि नृपतिः सर्वावस्थो विशां पते ॥ १२-४१-१४॥
sahadevaṃ samīpasthaṃ nityameva samādiśat |
tena gopyo hi nṛpatiḥ sarvāvastho viśāṃ pate || 12-41-14||

MHB 12-41-15

यान्यानमन्यद्योग्यांश्च येषु येष्विह कर्मसु ।
तांस्तांस्तेष्वेव युयुजे प्रीयमाणो महीपतिः ॥ १२-४१-१५॥
yānyānamanyadyogyāṃśca yeṣu yeṣviha karmasu |
tāṃstāṃsteṣveva yuyuje prīyamāṇo mahīpatiḥ || 12-41-15||

MHB 12-41-16

विदुरं संजयं चैव युयुत्सुं च महामतिम् ।
अब्रवीत्परवीरघ्नो धर्मात्मा धर्मवत्सलः ॥ १२-४१-१६॥
viduraṃ saṃjayaṃ caiva yuyutsuṃ ca mahāmatim |
abravītparavīraghno dharmātmā dharmavatsalaḥ || 12-41-16||

MHB 12-41-17

उत्थायोत्थाय यत्कार्यमस्य राज्ञः पितुर्मम ।
सर्वं भवद्भिः कर्तव्यमप्रमत्तैर्यथातथम् ॥ १२-४१-१७॥
utthāyotthāya yatkāryamasya rājñaḥ piturmama |
sarvaṃ bhavadbhiḥ kartavyamapramattairyathātatham || 12-41-17||

MHB 12-41-18

पौरजानपदानां च यानि कार्याणि नित्यशः ।
राजानं समनुज्ञाप्य तानि कार्याणि धर्मतः ॥ १२-४१-१८॥
paurajānapadānāṃ ca yāni kāryāṇi nityaśaḥ |
rājānaṃ samanujñāpya tāni kāryāṇi dharmataḥ || 12-41-18||

Adhyaya: 42/353 (12)

MHB 12-42-1

वैशंपायन उवाच ।
ततो युधिष्ठिरो राजा ज्ञातीनां ये हता मृधे ।
श्राद्धानि कारयामास तेषां पृथगुदारधीः ॥ १२-४२-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato yudhiṣṭhiro rājā jñātīnāṃ ye hatā mṛdhe |
śrāddhāni kārayāmāsa teṣāṃ pṛthagudāradhīḥ || 12-42-1||

MHB 12-42-2

धृतराष्ट्रो ददौ राजा पुत्राणामौर्ध्वदेहिकम् ।
सर्वकामगुणोपेतमन्नं गाश्च धनानि च ।
रत्नानि च विचित्राणि महार्हाणि महायशाः ॥ १२-४२-२॥
dhṛtarāṣṭro dadau rājā putrāṇāmaurdhvadehikam |
sarvakāmaguṇopetamannaṃ gāśca dhanāni ca |
ratnāni ca vicitrāṇi mahārhāṇi mahāyaśāḥ || 12-42-2||

MHB 12-42-3

युधिष्ठिरस्तु कर्णस्य द्रोणस्य च महात्मनः ।
धृष्टद्युम्नाभिमन्युभ्यां हैडिम्बस्य च रक्षसः ॥ १२-४२-३॥
yudhiṣṭhirastu karṇasya droṇasya ca mahātmanaḥ |
dhṛṣṭadyumnābhimanyubhyāṃ haiḍimbasya ca rakṣasaḥ || 12-42-3||

MHB 12-42-4

विराटप्रभृतीनां च सुहृदामुपकारिणाम् ।
द्रुपदद्रौपदेयानां द्रौपद्या सहितो ददौ ॥ १२-४२-४॥
virāṭaprabhṛtīnāṃ ca suhṛdāmupakāriṇām |
drupadadraupadeyānāṃ draupadyā sahito dadau || 12-42-4||

MHB 12-42-5

ब्राह्मणानां सहस्राणि पृथगेकैकमुद्दिशन् ।
धनैश्च वस्त्रै रत्नैश्च गोभिश्च समतर्पयत् ॥ १२-४२-५॥
brāhmaṇānāṃ sahasrāṇi pṛthagekaikamuddiśan |
dhanaiśca vastrai ratnaiśca gobhiśca samatarpayat || 12-42-5||

MHB 12-42-6

ये चान्ये पृथिवीपाला येषां नास्ति सुहृज्जनः ।
उद्दिश्योद्दिश्य तेषां च चक्रे राजौर्ध्वदैहिकम् ॥ १२-४२-६॥
ye cānye pṛthivīpālā yeṣāṃ nāsti suhṛjjanaḥ |
uddiśyoddiśya teṣāṃ ca cakre rājaurdhvadaihikam || 12-42-6||

MHB 12-42-7

सभाः प्रपाश्च विविधास्तडागानि च पाण्डवः ।
सुहृदां कारयामास सर्वेषामौर्ध्वदैहिकम् ॥ १२-४२-७॥
sabhāḥ prapāśca vividhāstaḍāgāni ca pāṇḍavaḥ |
suhṛdāṃ kārayāmāsa sarveṣāmaurdhvadaihikam || 12-42-7||

MHB 12-42-8

स तेषामनृणो भूत्वा गत्वा लोकेष्ववाच्यताम् ।
कृतकृत्योऽभवद्राजा प्रजा धर्मेण पालयन् ॥ १२-४२-८॥
sa teṣāmanṛṇo bhūtvā gatvā lokeṣvavācyatām |
kṛtakṛtyo'bhavadrājā prajā dharmeṇa pālayan || 12-42-8||

MHB 12-42-9

धृतराष्ट्रं यथापूर्वं गान्धारीं विदुरं तथा ।
सर्वांश्च कौरवामात्यान्भृत्यांश्च समपूजयत् ॥ १२-४२-९॥
dhṛtarāṣṭraṃ yathāpūrvaṃ gāndhārīṃ viduraṃ tathā |
sarvāṃśca kauravāmātyānbhṛtyāṃśca samapūjayat || 12-42-9||

MHB 12-42-10

याश्च तत्र स्त्रियः काश्चिद्धतवीरा हतात्मजाः ।
सर्वास्ताः कौरवो राजा संपूज्यापालयद्घृणी ॥ १२-४२-१०॥
yāśca tatra striyaḥ kāściddhatavīrā hatātmajāḥ |
sarvāstāḥ kauravo rājā saṃpūjyāpālayadghṛṇī || 12-42-10||

MHB 12-42-11

दीनान्धकृपणानां च गृहाच्छादनभोजनैः ।
आनृशंस्यपरो राजा चकारानुग्रहं प्रभुः ॥ १२-४२-११॥
dīnāndhakṛpaṇānāṃ ca gṛhācchādanabhojanaiḥ |
ānṛśaṃsyaparo rājā cakārānugrahaṃ prabhuḥ || 12-42-11||

MHB 12-42-12

स विजित्य महीं कृत्स्नामानृण्यं प्राप्य वैरिषु ।
निःसपत्नः सुखी राजा विजहार युधिष्ठिरः ॥ १२-४२-१२॥
sa vijitya mahīṃ kṛtsnāmānṛṇyaṃ prāpya vairiṣu |
niḥsapatnaḥ sukhī rājā vijahāra yudhiṣṭhiraḥ || 12-42-12||

Adhyaya: 43/353 (17)

MHB 12-43-1

वैशंपायन उवाच ।
अभिषिक्तो महाप्राज्ञो राज्यं प्राप्य युधिष्ठिरः ।
दाशार्हं पुण्डरीकाक्षमुवाच प्राञ्जलिः शुचिः ॥ १२-४३-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
abhiṣikto mahāprājño rājyaṃ prāpya yudhiṣṭhiraḥ |
dāśārhaṃ puṇḍarīkākṣamuvāca prāñjaliḥ śuciḥ || 12-43-1||

MHB 12-43-2

तव कृष्ण प्रसादेन नयेन च बलेन च ।
बुद्ध्या च यदुशार्दूल तथा विक्रमणेन च ॥ १२-४३-२॥
tava kṛṣṇa prasādena nayena ca balena ca |
buddhyā ca yaduśārdūla tathā vikramaṇena ca || 12-43-2||

MHB 12-43-3

पुनः प्राप्तमिदं राज्यं पितृपैतामहं मया ।
नमस्ते पुण्डरीकाक्ष पुनः पुनररिंदम ॥ १२-४३-३॥
punaḥ prāptamidaṃ rājyaṃ pitṛpaitāmahaṃ mayā |
namaste puṇḍarīkākṣa punaḥ punarariṃdama || 12-43-3||

MHB 12-43-4

त्वामेकमाहुः पुरुषं त्वामाहुः सात्वतां पतिम् ।
नामभिस्त्वां बहुविधैः स्तुवन्ति परमर्षयः ॥ १२-४३-४॥
tvāmekamāhuḥ puruṣaṃ tvāmāhuḥ sātvatāṃ patim |
nāmabhistvāṃ bahuvidhaiḥ stuvanti paramarṣayaḥ || 12-43-4||

MHB 12-43-5

विश्वकर्मन्नमस्तेऽस्तु विश्वात्मन्विश्वसंभव ।
विष्णो जिष्णो हरे कृष्ण वैकुण्ठ पुरुषोत्तम ॥ १२-४३-५॥
viśvakarmannamaste'stu viśvātmanviśvasaṃbhava |
viṣṇo jiṣṇo hare kṛṣṇa vaikuṇṭha puruṣottama || 12-43-5||

MHB 12-43-6

अदित्याः सप्तरात्रं तु पुराणे गर्भतां गतः ।
पृश्निगर्भस्त्वमेवैकस्त्रियुगं त्वां वदन्त्यपि ॥ १२-४३-६॥
adityāḥ saptarātraṃ tu purāṇe garbhatāṃ gataḥ |
pṛśnigarbhastvamevaikastriyugaṃ tvāṃ vadantyapi || 12-43-6||

MHB 12-43-7

शुचिश्रवा हृषीकेशो घृतार्चिर्हंस उच्यसे ।
त्रिचक्षुः शंभुरेकस्त्वं विभुर्दामोदरोऽपि च ॥ १२-४३-७॥
śuciśravā hṛṣīkeśo ghṛtārcirhaṃsa ucyase |
tricakṣuḥ śaṃbhurekastvaṃ vibhurdāmodaro'pi ca || 12-43-7||

MHB 12-43-8

वराहोऽग्निर्बृहद्भानुर्वृषणस्तार्क्ष्यलक्षणः ।
अनीकसाहः पुरुषः शिपिविष्ट उरुक्रमः ॥ १२-४३-८॥
varāho'gnirbṛhadbhānurvṛṣaṇastārkṣyalakṣaṇaḥ |
anīkasāhaḥ puruṣaḥ śipiviṣṭa urukramaḥ || 12-43-8||

MHB 12-43-9

वाचिष्ठ उग्रः सेनानीः सत्यो वाजसनिर्गुहः ।
अच्युतश्च्यावनोऽरीणां संकृतिर्विकृतिर्वृषः ॥ १२-४३-९॥
vāciṣṭha ugraḥ senānīḥ satyo vājasanirguhaḥ |
acyutaścyāvano'rīṇāṃ saṃkṛtirvikṛtirvṛṣaḥ || 12-43-9||

MHB 12-43-10

कृतवर्त्मा त्वमेवाद्रिर्वृषगर्भो वृषाकपिः ।
सिन्धुक्षिदूर्मिस्त्रिककुत्त्रिधामा त्रिवृदच्युतः ॥ १२-४३-१०॥
kṛtavartmā tvamevādrirvṛṣagarbho vṛṣākapiḥ |
sindhukṣidūrmistrikakuttridhāmā trivṛdacyutaḥ || 12-43-10||

MHB 12-43-11

सम्राड्विराट्स्वराट्चैव सुरराड्धर्मदो भवः ।
विभुर्भूरभिभूः कृष्णः कृष्णवर्त्मा त्वमेव च ॥ १२-४३-११॥
samrāḍvirāṭsvarāṭcaiva surarāḍdharmado bhavaḥ |
vibhurbhūrabhibhūḥ kṛṣṇaḥ kṛṣṇavartmā tvameva ca || 12-43-11||

MHB 12-43-12

स्विष्टकृद्भिषगावर्तः कपिलस्त्वं च वामनः ।
यज्ञो ध्रुवः पतंगश्च जयत्सेनस्त्वमुच्यसे ॥ १२-४३-१२॥
sviṣṭakṛdbhiṣagāvartaḥ kapilastvaṃ ca vāmanaḥ |
yajño dhruvaḥ pataṃgaśca jayatsenastvamucyase || 12-43-12||

MHB 12-43-13

शिखण्डी नहुषो बभ्रुर्दिवस्पृक्त्वं पुनर्वसुः ।
सुबभ्रुरुक्षो रुक्मस्त्वं सुषेणो दुन्दुभिस्तथा ॥ १२-४३-१३॥
śikhaṇḍī nahuṣo babhrurdivaspṛktvaṃ punarvasuḥ |
subabhrurukṣo rukmastvaṃ suṣeṇo dundubhistathā || 12-43-13||

MHB 12-43-14

गभस्तिनेमिः श्रीपद्मं पुष्करं पुष्पधारणः ।
ऋभुर्विभुः सर्वसूक्ष्मस्त्वं सावित्रं च पठ्यसे ॥ १२-४३-१४॥
gabhastinemiḥ śrīpadmaṃ puṣkaraṃ puṣpadhāraṇaḥ |
ṛbhurvibhuḥ sarvasūkṣmastvaṃ sāvitraṃ ca paṭhyase || 12-43-14||

MHB 12-43-15

अम्भोनिधिस्त्वं ब्रह्मा त्वं पवित्रं धाम धन्व च ।
हिरण्यगर्भं त्वामाहुः स्वधा स्वाहा च केशव ॥ १२-४३-१५॥
ambhonidhistvaṃ brahmā tvaṃ pavitraṃ dhāma dhanva ca |
hiraṇyagarbhaṃ tvāmāhuḥ svadhā svāhā ca keśava || 12-43-15||

MHB 12-43-16

योनिस्त्वमस्य प्रलयश्च कृष्ण त्वमेवेदं सृजसि विश्वमग्रे ।
विश्वं चेदं त्वद्वशे विश्वयोने नमोऽस्तु ते शार्ङ्गचक्रासिपाणे ॥ १२-४३-१६॥
yonistvamasya pralayaśca kṛṣṇa tvamevedaṃ sṛjasi viśvamagre |
viśvaṃ cedaṃ tvadvaśe viśvayone namo'stu te śārṅgacakrāsipāṇe || 12-43-16||

MHB 12-43-17

एवं स्तुतो धर्मराजेन कृष्णः सभामध्ये प्रीतिमान्पुष्कराक्षः ।
तमभ्यनन्दद्भारतं पुष्कलाभिर्वाग्भिर्ज्येष्ठं पाण्डवं यादवाग्र्यः ॥ १२-४३-१७॥
evaṃ stuto dharmarājena kṛṣṇaḥ sabhāmadhye prītimānpuṣkarākṣaḥ |
tamabhyanandadbhārataṃ puṣkalābhirvāgbhirjyeṣṭhaṃ pāṇḍavaṃ yādavāgryaḥ || 12-43-17||

Adhyaya: 44/353 (16)

MHB 12-44-1

वैशंपायन उवाच ।
ततो विसर्जयामास सर्वाः प्रकृतयो नृपः ।
विविशुश्चाभ्यनुज्ञाता यथास्वानि गृहाणि च ॥ १२-४४-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato visarjayāmāsa sarvāḥ prakṛtayo nṛpaḥ |
viviśuścābhyanujñātā yathāsvāni gṛhāṇi ca || 12-44-1||

MHB 12-44-2

ततो युधिष्ठिरो राजा भीमं भीमपराक्रमम् ।
सान्त्वयन्नब्रवीद्धीमानर्जुनं यमजौ तथा ॥ १२-४४-२॥
tato yudhiṣṭhiro rājā bhīmaṃ bhīmaparākramam |
sāntvayannabravīddhīmānarjunaṃ yamajau tathā || 12-44-2||

MHB 12-44-3

शत्रुभिर्विविधैः शस्त्रैः कृत्तदेहा महारणे ।
श्रान्ता भवन्तः सुभृशं तापिताः शोकमन्युभिः ॥ १२-४४-३॥
śatrubhirvividhaiḥ śastraiḥ kṛttadehā mahāraṇe |
śrāntā bhavantaḥ subhṛśaṃ tāpitāḥ śokamanyubhiḥ || 12-44-3||

MHB 12-44-4

अरण्ये दुःखवसतीर्मत्कृते पुरुषोत्तमाः ।
भवद्भिरनुभूताश्च यथा कुपुरुषैस्तथा ॥ १२-४४-४॥
araṇye duḥkhavasatīrmatkṛte puruṣottamāḥ |
bhavadbhiranubhūtāśca yathā kupuruṣaistathā || 12-44-4||

MHB 12-44-5

यथासुखं यथाजोषं जयोऽयमनुभूयताम् ।
विश्रान्ताँल्लब्धविज्ञानाञ्श्वः समेतास्मि वः पुनः ॥ १२-४४-५॥
yathāsukhaṃ yathājoṣaṃ jayo'yamanubhūyatām |
viśrāntā~llabdhavijñānāñśvaḥ sametāsmi vaḥ punaḥ || 12-44-5||

MHB 12-44-6

ततो दुर्योधनगृहं प्रासादैरुपशोभितम् ।
बहुरत्नसमाकीर्णं दासीदाससमाकुलम् ॥ १२-४४-६॥
tato duryodhanagṛhaṃ prāsādairupaśobhitam |
bahuratnasamākīrṇaṃ dāsīdāsasamākulam || 12-44-6||

MHB 12-44-7

धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञातं भ्रात्रा दत्तं वृकोदरः ।
प्रतिपेदे महाबाहुर्मन्दरं मघवानिव ॥ १२-४४-७॥
dhṛtarāṣṭrābhyanujñātaṃ bhrātrā dattaṃ vṛkodaraḥ |
pratipede mahābāhurmandaraṃ maghavāniva || 12-44-7||

MHB 12-44-8

यथा दुर्योधनगृहं तथा दुःशासनस्य च ।
प्रासादमालासंयुक्तं हेमतोरणभूषितम् ॥ १२-४४-८॥
yathā duryodhanagṛhaṃ tathā duḥśāsanasya ca |
prāsādamālāsaṃyuktaṃ hematoraṇabhūṣitam || 12-44-8||

MHB 12-44-9

दासीदाससुसंपूर्णं प्रभूतधनधान्यवत् ।
प्रतिपेदे महाबाहुरर्जुनो राजशासनात् ॥ १२-४४-९॥
dāsīdāsasusaṃpūrṇaṃ prabhūtadhanadhānyavat |
pratipede mahābāhurarjuno rājaśāsanāt || 12-44-9||

MHB 12-44-10

दुर्मर्षणस्य भवनं दुःशासनगृहाद्वरम् ।
कुबेरभवनप्रख्यं मणिहेमविभूषितम् ॥ १२-४४-१०॥
durmarṣaṇasya bhavanaṃ duḥśāsanagṛhādvaram |
kuberabhavanaprakhyaṃ maṇihemavibhūṣitam || 12-44-10||

MHB 12-44-11

नकुलाय वरार्हाय कर्शिताय महावने ।
ददौ प्रीतो महाराज धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ १२-४४-११॥
nakulāya varārhāya karśitāya mahāvane |
dadau prīto mahārāja dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ || 12-44-11||

MHB 12-44-12

दुर्मुखस्य च वेश्माग्र्यं श्रीमत्कनकभूषितम् ।
पूर्णं पद्मदलाक्षीणां स्त्रीणां शयनसंकुलम् ॥ १२-४४-१२॥
durmukhasya ca veśmāgryaṃ śrīmatkanakabhūṣitam |
pūrṇaṃ padmadalākṣīṇāṃ strīṇāṃ śayanasaṃkulam || 12-44-12||

MHB 12-44-13

प्रददौ सहदेवाय सततं प्रियकारिणे ।
मुमुदे तच्च लब्ध्वा स कैलासं धनदो यथा ॥ १२-४४-१३॥
pradadau sahadevāya satataṃ priyakāriṇe |
mumude tacca labdhvā sa kailāsaṃ dhanado yathā || 12-44-13||

MHB 12-44-14

युयुत्सुर्विदुरश्चैव संजयश्च महाद्युतिः ।
सुधर्मा चैव धौम्यश्च यथास्वं जग्मुरालयान् ॥ १२-४४-१४॥
yuyutsurviduraścaiva saṃjayaśca mahādyutiḥ |
sudharmā caiva dhaumyaśca yathāsvaṃ jagmurālayān || 12-44-14||

MHB 12-44-15

सह सात्यकिना शौरिरर्जुनस्य निवेशनम् ।
विवेश पुरुषव्याघ्रो व्याघ्रो गिरिगुहामिव ॥ १२-४४-१५॥
saha sātyakinā śaurirarjunasya niveśanam |
viveśa puruṣavyāghro vyāghro giriguhāmiva || 12-44-15||

MHB 12-44-16

तत्र भक्षान्नपानैस्ते समुपेताः सुखोषिताः ।
सुखप्रबुद्धा राजानमुपतस्थुर्युधिष्ठिरम् ॥ १२-४४-१६॥
tatra bhakṣānnapānaiste samupetāḥ sukhoṣitāḥ |
sukhaprabuddhā rājānamupatasthuryudhiṣṭhiram || 12-44-16||

Adhyaya: 45/353 (20)

MHB 12-45-1

जनमेजय उवाच ।
प्राप्य राज्यं महातेजा धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
यदन्यदकरोद्विप्र तन्मे वक्तुमिहार्हसि ॥ १२-४५-१॥
janamejaya uvāca |
prāpya rājyaṃ mahātejā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
yadanyadakarodvipra tanme vaktumihārhasi || 12-45-1||

MHB 12-45-2

भगवान्वा हृषीकेशस्त्रैलोक्यस्य परो गुरुः ।
ऋषे यदकरोद्वीरस्तच्च व्याख्यातुमर्हसि ॥ १२-४५-२॥
bhagavānvā hṛṣīkeśastrailokyasya paro guruḥ |
ṛṣe yadakarodvīrastacca vyākhyātumarhasi || 12-45-2||

MHB 12-45-3

वैशंपायन उवाच ।
शृणु राजेन्द्र तत्त्वेन कीर्त्यमानं मयानघ ।
वासुदेवं पुरस्कृत्य यदकुर्वत पाण्डवाः ॥ १२-४५-३॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
śṛṇu rājendra tattvena kīrtyamānaṃ mayānagha |
vāsudevaṃ puraskṛtya yadakurvata pāṇḍavāḥ || 12-45-3||

MHB 12-45-4

प्राप्य राज्यं महातेजा धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
चातुर्वर्ण्यं यथायोगं स्वे स्वे धर्मे न्यवेशयत् ॥ १२-४५-४॥
prāpya rājyaṃ mahātejā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
cāturvarṇyaṃ yathāyogaṃ sve sve dharme nyaveśayat || 12-45-4||

MHB 12-45-5

ब्राह्मणानां सहस्रं च स्नातकानां महात्मनाम् ।
सहस्रनिष्कमेकैकं वाचयामास पाण्डवः ॥ १२-४५-५॥
brāhmaṇānāṃ sahasraṃ ca snātakānāṃ mahātmanām |
sahasraniṣkamekaikaṃ vācayāmāsa pāṇḍavaḥ || 12-45-5||

MHB 12-45-6

तथानुजीविनो भृत्यान्संश्रितानतिथीनपि ।
कामैः संतर्पयामास कृपणांस्तर्ककानपि ॥ १२-४५-६॥
tathānujīvino bhṛtyānsaṃśritānatithīnapi |
kāmaiḥ saṃtarpayāmāsa kṛpaṇāṃstarkakānapi || 12-45-6||

MHB 12-45-7

पुरोहिताय धौम्याय प्रादादयुतशः स गाः ।
धनं सुवर्णं रजतं वासांसि विविधानि च ॥ १२-४५-७॥
purohitāya dhaumyāya prādādayutaśaḥ sa gāḥ |
dhanaṃ suvarṇaṃ rajataṃ vāsāṃsi vividhāni ca || 12-45-7||

MHB 12-45-8

कृपाय च महाराज गुरुवृत्तिमवर्तत ।
विदुराय च धर्मात्मा पूजां चक्रे यतव्रतः ॥ १२-४५-८॥
kṛpāya ca mahārāja guruvṛttimavartata |
vidurāya ca dharmātmā pūjāṃ cakre yatavrataḥ || 12-45-8||

MHB 12-45-9

भक्षान्नपानैर्विविधैर्वासोभिः शयनासनैः ।
सर्वान्संतोषयामास संश्रितान्ददतां वरः ॥ १२-४५-९॥
bhakṣānnapānairvividhairvāsobhiḥ śayanāsanaiḥ |
sarvānsaṃtoṣayāmāsa saṃśritāndadatāṃ varaḥ || 12-45-9||

MHB 12-45-10

लब्धप्रशमनं कृत्वा स राजा राजसत्तम ।
युयुत्सोर्धार्तराष्ट्रस्य पूजां चक्रे महायशाः ॥ १२-४५-१०॥
labdhapraśamanaṃ kṛtvā sa rājā rājasattama |
yuyutsordhārtarāṣṭrasya pūjāṃ cakre mahāyaśāḥ || 12-45-10||

MHB 12-45-11

धृतराष्ट्राय तद्राज्यं गान्धार्यै विदुराय च ।
निवेद्य स्वस्थवद्राजन्नास्ते राजा युधिष्ठिरः ॥ १२-४५-११॥
dhṛtarāṣṭrāya tadrājyaṃ gāndhāryai vidurāya ca |
nivedya svasthavadrājannāste rājā yudhiṣṭhiraḥ || 12-45-11||

MHB 12-45-12

तथा सर्वं स नगरं प्रसाद्य जनमेजय ।
वासुदेवं महात्मानमभ्यगच्छत्कृताञ्जलिः ॥ १२-४५-१२॥
tathā sarvaṃ sa nagaraṃ prasādya janamejaya |
vāsudevaṃ mahātmānamabhyagacchatkṛtāñjaliḥ || 12-45-12||

MHB 12-45-13

ततो महति पर्यङ्के मणिकाञ्चनभूषिते ।
ददर्श कृष्णमासीनं नीलं मेराविवाम्बुदम् ॥ १२-४५-१३॥
tato mahati paryaṅke maṇikāñcanabhūṣite |
dadarśa kṛṣṇamāsīnaṃ nīlaṃ merāvivāmbudam || 12-45-13||

MHB 12-45-14

जाज्वल्यमानं वपुषा दिव्याभरणभूषितम् ।
पीतकौशेयसंवीतं हेम्नीवोपहितं मणिम् ॥ १२-४५-१४॥
jājvalyamānaṃ vapuṣā divyābharaṇabhūṣitam |
pītakauśeyasaṃvītaṃ hemnīvopahitaṃ maṇim || 12-45-14||

MHB 12-45-15

कौस्तुभेन उरःस्थेन मणिनाभिविराजितम् ।
उद्यतेवोदयं शैलं सूर्येणाप्तकिरीटिनम् ।
नौपम्यं विद्यते यस्य त्रिषु लोकेषु किंचन ॥ १२-४५-१५॥
kaustubhena uraḥsthena maṇinābhivirājitam |
udyatevodayaṃ śailaṃ sūryeṇāptakirīṭinam |
naupamyaṃ vidyate yasya triṣu lokeṣu kiṃcana || 12-45-15||

MHB 12-45-16

सोऽभिगम्य महात्मानं विष्णुं पुरुषविग्रहम् ।
उवाच मधुराभाषः स्मितपूर्वमिदं तदा ॥ १२-४५-१६॥
so'bhigamya mahātmānaṃ viṣṇuṃ puruṣavigraham |
uvāca madhurābhāṣaḥ smitapūrvamidaṃ tadā || 12-45-16||

MHB 12-45-17

सुखेन ते निशा कच्चिद्व्युष्टा बुद्धिमतां वर ।
कच्चिज्ज्ञानानि सर्वाणि प्रसन्नानि तवाच्युत ॥ १२-४५-१७॥
sukhena te niśā kaccidvyuṣṭā buddhimatāṃ vara |
kaccijjñānāni sarvāṇi prasannāni tavācyuta || 12-45-17||

MHB 12-45-18

तव ह्याश्रित्य तां देवीं बुद्धिं बुद्धिमतां वर ।
वयं राज्यमनुप्राप्ताः पृथिवी च वशे स्थिता ॥ १२-४५-१८॥
tava hyāśritya tāṃ devīṃ buddhiṃ buddhimatāṃ vara |
vayaṃ rājyamanuprāptāḥ pṛthivī ca vaśe sthitā || 12-45-18||

MHB 12-45-19

भवत्प्रसादाद्भगवंस्त्रिलोकगतिविक्रम ।
जयः प्राप्तो यशश्चाग्र्यं न च धर्माच्च्युता वयम् ॥ १२-४५-१९॥
bhavatprasādādbhagavaṃstrilokagativikrama |
jayaḥ prāpto yaśaścāgryaṃ na ca dharmāccyutā vayam || 12-45-19||

MHB 12-45-20

तं तथा भाषमाणं तु धर्मराजं युधिष्ठिरम् ।
नोवाच भगवान्किंचिद्ध्यानमेवान्वपद्यत ॥ १२-४५-२०॥
taṃ tathā bhāṣamāṇaṃ tu dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram |
novāca bhagavānkiṃciddhyānamevānvapadyata || 12-45-20||

Adhyaya: 46/353 (35)

MHB 12-46-1

युधिष्ठिर उवाच ।
किमिदं परमाश्चर्यं ध्यायस्यमितविक्रम ।
कच्चिल्लोकत्रयस्यास्य स्वस्ति लोकपरायण ॥ १२-४६-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kimidaṃ paramāścaryaṃ dhyāyasyamitavikrama |
kaccillokatrayasyāsya svasti lokaparāyaṇa || 12-46-1||

MHB 12-46-2

चतुर्थं ध्यानमार्गं त्वमालम्ब्य पुरुषोत्तम ।
अपक्रान्तो यतो देव तेन मे विस्मितं मनः ॥ १२-४६-२॥
caturthaṃ dhyānamārgaṃ tvamālambya puruṣottama |
apakrānto yato deva tena me vismitaṃ manaḥ || 12-46-2||

MHB 12-46-3

निगृहीतो हि वायुस्ते पञ्चकर्मा शरीरगः ।
इन्द्रियाणि च सर्वाणि मनसि स्थापितानि ते ॥ १२-४६-३॥
nigṛhīto hi vāyuste pañcakarmā śarīragaḥ |
indriyāṇi ca sarvāṇi manasi sthāpitāni te || 12-46-3||

MHB 12-46-4

इन्द्रियाणि मनश्चैव बुद्धौ संवेशितानि ते ।
सर्वश्चैव गणो देव क्षेत्रज्ञे ते निवेशितः ॥ १२-४६-४॥
indriyāṇi manaścaiva buddhau saṃveśitāni te |
sarvaścaiva gaṇo deva kṣetrajñe te niveśitaḥ || 12-46-4||

MHB 12-46-5

नेङ्गन्ति तव रोमाणि स्थिरा बुद्धिस्तथा मनः ।
स्थाणुकुड्यशिलाभूतो निरीहश्चासि माधव ॥ १२-४६-५॥
neṅganti tava romāṇi sthirā buddhistathā manaḥ |
sthāṇukuḍyaśilābhūto nirīhaścāsi mādhava || 12-46-5||

MHB 12-46-6

यथा दीपो निवातस्थो निरिङ्गो ज्वलतेऽच्युत ।
तथासि भगवन्देव निश्चलो दृढनिश्चयः ॥ १२-४६-६॥
yathā dīpo nivātastho niriṅgo jvalate'cyuta |
tathāsi bhagavandeva niścalo dṛḍhaniścayaḥ || 12-46-6||

MHB 12-46-7

यदि श्रोतुमिहार्हामि न रहस्यं च ते यदि ।
छिन्धि मे संशयं देव प्रपन्नायाभियाचते ॥ १२-४६-७॥
yadi śrotumihārhāmi na rahasyaṃ ca te yadi |
chindhi me saṃśayaṃ deva prapannāyābhiyācate || 12-46-7||

MHB 12-46-8

त्वं हि कर्ता विकर्ता च त्वं क्षरं चाक्षरं च हि ।
अनादिनिधनश्चाद्यस्त्वमेव पुरुषोत्तम ॥ १२-४६-८॥
tvaṃ hi kartā vikartā ca tvaṃ kṣaraṃ cākṣaraṃ ca hi |
anādinidhanaścādyastvameva puruṣottama || 12-46-8||

MHB 12-46-9

त्वत्प्रपन्नाय भक्ताय शिरसा प्रणताय च ।
ध्यानस्यास्य यथातत्त्वं ब्रूहि धर्मभृतां वर ॥ १२-४६-९॥
tvatprapannāya bhaktāya śirasā praṇatāya ca |
dhyānasyāsya yathātattvaṃ brūhi dharmabhṛtāṃ vara || 12-46-9||

MHB 12-46-10

वैशंपायन उवाच ।
ततः स्वगोचरे न्यस्य मनो बुद्धीन्द्रियाणि च ।
स्मितपूर्वमुवाचेदं भगवान्वासवानुजः ॥ १२-४६-१०॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ svagocare nyasya mano buddhīndriyāṇi ca |
smitapūrvamuvācedaṃ bhagavānvāsavānujaḥ || 12-46-10||

MHB 12-46-11

शरतल्पगतो भीष्मः शाम्यन्निव हुताशनः ।
मां ध्याति पुरुषव्याघ्रस्ततो मे तद्गतं मनः ॥ १२-४६-११॥
śaratalpagato bhīṣmaḥ śāmyanniva hutāśanaḥ |
māṃ dhyāti puruṣavyāghrastato me tadgataṃ manaḥ || 12-46-11||

MHB 12-46-12

यस्य ज्यातलनिर्घोषं विस्फूर्जितमिवाशनेः ।
न सहेद्देवराजोऽपि तमस्मि मनसा गतः ॥ १२-४६-१२॥
yasya jyātalanirghoṣaṃ visphūrjitamivāśaneḥ |
na saheddevarājo'pi tamasmi manasā gataḥ || 12-46-12||

MHB 12-46-13

येनाभिद्रुत्य तरसा समस्तं राजमण्डलम् ।
ऊढास्तिस्रः पुरा कन्यास्तमस्मि मनसा गतः ॥ १२-४६-१३॥
yenābhidrutya tarasā samastaṃ rājamaṇḍalam |
ūḍhāstisraḥ purā kanyāstamasmi manasā gataḥ || 12-46-13||

MHB 12-46-14

त्रयोविंशतिरात्रं यो योधयामास भार्गवम् ।
न च रामेण निस्तीर्णस्तमस्मि मनसा गतः ॥ १२-४६-१४॥
trayoviṃśatirātraṃ yo yodhayāmāsa bhārgavam |
na ca rāmeṇa nistīrṇastamasmi manasā gataḥ || 12-46-14||

MHB 12-46-15

यं गङ्गा गर्भविधिना धारयामास पार्थिवम् ।
वसिष्ठशिष्यं तं तात मनसास्मि गतो नृप ॥ १२-४६-१५॥
yaṃ gaṅgā garbhavidhinā dhārayāmāsa pārthivam |
vasiṣṭhaśiṣyaṃ taṃ tāta manasāsmi gato nṛpa || 12-46-15||

MHB 12-46-16

दिव्यास्त्राणि महातेजा यो धारयति बुद्धिमान् ।
साङ्गांश्च चतुरो वेदांस्तमस्मि मनसा गतः ॥ १२-४६-१६॥
divyāstrāṇi mahātejā yo dhārayati buddhimān |
sāṅgāṃśca caturo vedāṃstamasmi manasā gataḥ || 12-46-16||

MHB 12-46-17

रामस्य दयितं शिष्यं जामदग्न्यस्य पाण्डव ।
आधारं सर्वविद्यानां तमस्मि मनसा गतः ॥ १२-४६-१७॥
rāmasya dayitaṃ śiṣyaṃ jāmadagnyasya pāṇḍava |
ādhāraṃ sarvavidyānāṃ tamasmi manasā gataḥ || 12-46-17||

MHB 12-46-18

एकीकृत्येन्द्रियग्रामं मनः संयम्य मेधया ।
शरणं मामुपागच्छत्ततो मे तद्गतं मनः ॥ १२-४६-१८॥
ekīkṛtyendriyagrāmaṃ manaḥ saṃyamya medhayā |
śaraṇaṃ māmupāgacchattato me tadgataṃ manaḥ || 12-46-18||

MHB 12-46-19

स हि भूतं च भव्यं च भवच्च पुरुषर्षभ ।
वेत्ति धर्मभृतां श्रेष्ठस्ततो मे तद्गतं मनः ॥ १२-४६-१९॥
sa hi bhūtaṃ ca bhavyaṃ ca bhavacca puruṣarṣabha |
vetti dharmabhṛtāṃ śreṣṭhastato me tadgataṃ manaḥ || 12-46-19||

MHB 12-46-20

तस्मिन्हि पुरुषव्याघ्रे कर्मभिः स्वैर्दिवं गते ।
भविष्यति मही पार्थ नष्टचन्द्रेव शर्वरी ॥ १२-४६-२०॥
tasminhi puruṣavyāghre karmabhiḥ svairdivaṃ gate |
bhaviṣyati mahī pārtha naṣṭacandreva śarvarī || 12-46-20||

MHB 12-46-21

तद्युधिष्ठिर गाङ्गेयं भीष्मं भीमपराक्रमम् ।
अभिगम्योपसंगृह्य पृच्छ यत्ते मनोगतम् ॥ १२-४६-२१॥
tadyudhiṣṭhira gāṅgeyaṃ bhīṣmaṃ bhīmaparākramam |
abhigamyopasaṃgṛhya pṛccha yatte manogatam || 12-46-21||

MHB 12-46-22

चातुर्वेद्यं चातुर्होत्रं चातुराश्रम्यमेव च ।
चातुर्वर्ण्यस्य धर्मं च पृच्छैनं पृथिवीपते ॥ १२-४६-२२॥
cāturvedyaṃ cāturhotraṃ cāturāśramyameva ca |
cāturvarṇyasya dharmaṃ ca pṛcchainaṃ pṛthivīpate || 12-46-22||

MHB 12-46-23

तस्मिन्नस्तमिते भीष्मे कौरवाणां धुरंधरे ।
ज्ञानान्यल्पीभविष्यन्ति तस्मात्त्वां चोदयाम्यहम् ॥ १२-४६-२३॥
tasminnastamite bhīṣme kauravāṇāṃ dhuraṃdhare |
jñānānyalpībhaviṣyanti tasmāttvāṃ codayāmyaham || 12-46-23||

MHB 12-46-24

तच्छ्रुत्वा वासुदेवस्य तथ्यं वचनमुत्तमम् ।
साश्रुकण्ठः स धर्मज्ञो जनार्दनमुवाच ह ॥ १२-४६-२४॥
tacchrutvā vāsudevasya tathyaṃ vacanamuttamam |
sāśrukaṇṭhaḥ sa dharmajño janārdanamuvāca ha || 12-46-24||

MHB 12-46-25

यद्भवानाह भीष्मस्य प्रभावं प्रति माधव ।
तथा तन्नात्र संदेहो विद्यते मम मानद ॥ १२-४६-२५॥
yadbhavānāha bhīṣmasya prabhāvaṃ prati mādhava |
tathā tannātra saṃdeho vidyate mama mānada || 12-46-25||

MHB 12-46-26

महाभाग्यं हि भीष्मस्य प्रभावश्च महात्मनः ।
श्रुतं मया कथयतां ब्राह्मणानां महात्मनाम् ॥ १२-४६-२६॥
mahābhāgyaṃ hi bhīṣmasya prabhāvaśca mahātmanaḥ |
śrutaṃ mayā kathayatāṃ brāhmaṇānāṃ mahātmanām || 12-46-26||

MHB 12-46-27

भवांश्च कर्ता लोकानां यद्ब्रवीत्यरिसूदन ।
तथा तदनभिध्येयं वाक्यं यादवनन्दन ॥ १२-४६-२७॥
bhavāṃśca kartā lokānāṃ yadbravītyarisūdana |
tathā tadanabhidhyeyaṃ vākyaṃ yādavanandana || 12-46-27||

MHB 12-46-28

यतस्त्वनुग्रहकृता बुद्धिस्ते मयि माधव ।
त्वामग्रतः पुरस्कृत्य भीष्मं पश्यामहे वयम् ॥ १२-४६-२८॥
yatastvanugrahakṛtā buddhiste mayi mādhava |
tvāmagrataḥ puraskṛtya bhīṣmaṃ paśyāmahe vayam || 12-46-28||

MHB 12-46-29

आवृत्ते भगवत्यर्के स हि लोकान्गमिष्यति ।
त्वद्दर्शनं महाबाहो तस्मादर्हति कौरवः ॥ १२-४६-२९॥
āvṛtte bhagavatyarke sa hi lokāngamiṣyati |
tvaddarśanaṃ mahābāho tasmādarhati kauravaḥ || 12-46-29||

MHB 12-46-30

तव ह्याद्यस्य देवस्य क्षरस्यैवाक्षरस्य च ।
दर्शनं तस्य लाभः स्यात्त्वं हि ब्रह्ममयो निधिः ॥ १२-४६-३०॥
tava hyādyasya devasya kṣarasyaivākṣarasya ca |
darśanaṃ tasya lābhaḥ syāttvaṃ hi brahmamayo nidhiḥ || 12-46-30||

MHB 12-46-31

श्रुत्वैतद्धर्मराजस्य वचनं मधुसूदनः ।
पार्श्वस्थं सात्यकिं प्राह रथो मे युज्यतामिति ॥ १२-४६-३१॥
śrutvaitaddharmarājasya vacanaṃ madhusūdanaḥ |
pārśvasthaṃ sātyakiṃ prāha ratho me yujyatāmiti || 12-46-31||

MHB 12-46-32

सात्यकिस्तूपनिष्क्रम्य केशवस्य समीपतः ।
दारुकं प्राह कृष्णस्य युज्यतां रथ इत्युत ॥ १२-४६-३२॥
sātyakistūpaniṣkramya keśavasya samīpataḥ |
dārukaṃ prāha kṛṣṇasya yujyatāṃ ratha ityuta || 12-46-32||

MHB 12-46-33

स सात्यकेराशु वचो निशम्य रथोत्तमं काञ्चनभूषिताङ्गम् ।
मसारगल्वर्कमयैर्विभङ्गैर्विभूषितं हेमपिनद्धचक्रम् ॥ १२-४६-३३॥
sa sātyakerāśu vaco niśamya rathottamaṃ kāñcanabhūṣitāṅgam |
masāragalvarkamayairvibhaṅgairvibhūṣitaṃ hemapinaddhacakram || 12-46-33||

MHB 12-46-34

दिवाकरांशुप्रभमाशुगामिनं विचित्रनानामणिरत्नभूषितम् ।
नवोदितं सूर्यमिव प्रतापिनं विचित्रतार्क्ष्यध्वजिनं पताकिनम् ॥ १२-४६-३४॥
divākarāṃśuprabhamāśugāminaṃ vicitranānāmaṇiratnabhūṣitam |
navoditaṃ sūryamiva pratāpinaṃ vicitratārkṣyadhvajinaṃ patākinam || 12-46-34||

MHB 12-46-35

सुग्रीवसैन्यप्रमुखैर्वराश्वैर्मनोजवैः काञ्चनभूषिताङ्गैः ।
सुयुक्तमावेदयदच्युताय कृताञ्जलिर्दारुको राजसिंह ॥ १२-४६-३५॥
sugrīvasainyapramukhairvarāśvairmanojavaiḥ kāñcanabhūṣitāṅgaiḥ |
suyuktamāvedayadacyutāya kṛtāñjalirdāruko rājasiṃha || 12-46-35||

Adhyaya: 47/353 (72)

MHB 12-47-1

जनमेजय उवाच ।
शरतल्पे शयानस्तु भरतानां पितामहः ।
कथमुत्सृष्टवान्देहं कं च योगमधारयत् ॥ १२-४७-१॥
janamejaya uvāca |
śaratalpe śayānastu bharatānāṃ pitāmahaḥ |
kathamutsṛṣṭavāndehaṃ kaṃ ca yogamadhārayat || 12-47-1||

MHB 12-47-2

वैशंपायन उवाच ।
शृणुष्वावहितो राजञ्शुचिर्भूत्वा समाहितः ।
भीष्मस्य कुरुशार्दूल देहोत्सर्गं महात्मनः ॥ १२-४७-२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
śṛṇuṣvāvahito rājañśucirbhūtvā samāhitaḥ |
bhīṣmasya kuruśārdūla dehotsargaṃ mahātmanaḥ || 12-47-2||

MHB 12-47-3

निवृत्तमात्रे त्वयन उत्तरे वै दिवाकरे ।
समावेशयदात्मानमात्मन्येव समाहितः ॥ १२-४७-३॥
nivṛttamātre tvayana uttare vai divākare |
samāveśayadātmānamātmanyeva samāhitaḥ || 12-47-3||

MHB 12-47-4

विकीर्णांशुरिवादित्यो भीष्मः शरशतैश्चितः ।
शिश्ये परमया लक्ष्म्या वृतो ब्राह्मणसत्तमैः ॥ १२-४७-४॥
vikīrṇāṃśurivādityo bhīṣmaḥ śaraśataiścitaḥ |
śiśye paramayā lakṣmyā vṛto brāhmaṇasattamaiḥ || 12-47-4||

MHB 12-47-5

व्यासेन वेदश्रवसा नारदेन सुरर्षिणा ।
देवस्थानेन वात्स्येन तथाश्मकसुमन्तुना ॥ १२-४७-५॥
vyāsena vedaśravasā nāradena surarṣiṇā |
devasthānena vātsyena tathāśmakasumantunā || 12-47-5||

MHB 12-47-6

एतैश्चान्यैर्मुनिगणैर्महाभागैर्महात्मभिः ।
श्रद्धादमपुरस्कारैर्वृतश्चन्द्र इव ग्रहैः ॥ १२-४७-६॥
etaiścānyairmunigaṇairmahābhāgairmahātmabhiḥ |
śraddhādamapuraskārairvṛtaścandra iva grahaiḥ || 12-47-6||

MHB 12-47-7

भीष्मस्तु पुरुषव्याघ्रः कर्मणा मनसा गिरा ।
शरतल्पगतः कृष्णं प्रदध्यौ प्राञ्जलिः स्थितः ॥ १२-४७-७॥
bhīṣmastu puruṣavyāghraḥ karmaṇā manasā girā |
śaratalpagataḥ kṛṣṇaṃ pradadhyau prāñjaliḥ sthitaḥ || 12-47-7||

MHB 12-47-8

स्वरेण पुष्टनादेन तुष्टाव मधुसूदनम् ।
योगेश्वरं पद्मनाभं विष्णुं जिष्णुं जगत्पतिम् ॥ १२-४७-८॥
svareṇa puṣṭanādena tuṣṭāva madhusūdanam |
yogeśvaraṃ padmanābhaṃ viṣṇuṃ jiṣṇuṃ jagatpatim || 12-47-8||

MHB 12-47-9

कृताञ्जलिः शुचिर्भूत्वा वाग्विदां प्रवरः प्रभुम् ।
भीष्मः परमधर्मात्मा वासुदेवमथास्तुवत् ॥ १२-४७-९॥
kṛtāñjaliḥ śucirbhūtvā vāgvidāṃ pravaraḥ prabhum |
bhīṣmaḥ paramadharmātmā vāsudevamathāstuvat || 12-47-9||

MHB 12-47-10

आरिराधयिषुः कृष्णं वाचं जिगमिषामि याम् ।
तया व्याससमासिन्या प्रीयतां पुरुषोत्तमः ॥ १२-४७-१०॥
ārirādhayiṣuḥ kṛṣṇaṃ vācaṃ jigamiṣāmi yām |
tayā vyāsasamāsinyā prīyatāṃ puruṣottamaḥ || 12-47-10||

MHB 12-47-11

शुचिः शुचिषदं हंसं तत्परः परमेष्ठिनम् ।
युक्त्वा सर्वात्मनात्मानं तं प्रपद्ये प्रजापतिम् ॥ १२-४७-११॥
śuciḥ śuciṣadaṃ haṃsaṃ tatparaḥ parameṣṭhinam |
yuktvā sarvātmanātmānaṃ taṃ prapadye prajāpatim || 12-47-11||

MHB 12-47-12

यस्मिन्विश्वानि भूतानि तिष्ठन्ति च विशन्ति च ।
गुणभूतानि भूतेशे सूत्रे मणिगणा इव ॥ १२-४७-१२॥
yasminviśvāni bhūtāni tiṣṭhanti ca viśanti ca |
guṇabhūtāni bhūteśe sūtre maṇigaṇā iva || 12-47-12||

MHB 12-47-13

यस्मिन्नित्ये तते तन्तौ दृढे स्रगिव तिष्ठति ।
सदसद्ग्रथितं विश्वं विश्वाङ्गे विश्वकर्मणि ॥ १२-४७-१३॥
yasminnitye tate tantau dṛḍhe sragiva tiṣṭhati |
sadasadgrathitaṃ viśvaṃ viśvāṅge viśvakarmaṇi || 12-47-13||

MHB 12-47-14

हरिं सहस्रशिरसं सहस्रचरणेक्षणम् ।
प्राहुर्नारायणं देवं यं विश्वस्य परायणम् ॥ १२-४७-१४॥
hariṃ sahasraśirasaṃ sahasracaraṇekṣaṇam |
prāhurnārāyaṇaṃ devaṃ yaṃ viśvasya parāyaṇam || 12-47-14||

MHB 12-47-15

अणीयसामणीयांसं स्थविष्ठं च स्थवीयसाम् ।
गरीयसां गरिष्ठं च श्रेष्ठं च श्रेयसामपि ॥ १२-४७-१५॥
aṇīyasāmaṇīyāṃsaṃ sthaviṣṭhaṃ ca sthavīyasām |
garīyasāṃ gariṣṭhaṃ ca śreṣṭhaṃ ca śreyasāmapi || 12-47-15||

MHB 12-47-16

यं वाकेष्वनुवाकेषु निषत्सूपनिषत्सु च ।
गृणन्ति सत्यकर्माणं सत्यं सत्येषु सामसु ॥ १२-४७-१६॥
yaṃ vākeṣvanuvākeṣu niṣatsūpaniṣatsu ca |
gṛṇanti satyakarmāṇaṃ satyaṃ satyeṣu sāmasu || 12-47-16||

MHB 12-47-17

चतुर्भिश्चतुरात्मानं सत्त्वस्थं सात्वतां पतिम् ।
यं दिव्यैर्देवमर्चन्ति गुह्यैः परमनामभिः ॥ १२-४७-१७॥
caturbhiścaturātmānaṃ sattvasthaṃ sātvatāṃ patim |
yaṃ divyairdevamarcanti guhyaiḥ paramanāmabhiḥ || 12-47-17||

MHB 12-47-18

यं देवं देवकी देवी वसुदेवादजीजनत् ।
भौमस्य ब्रह्मणो गुप्त्यै दीप्तमग्निमिवारणिः ॥ १२-४७-१८॥
yaṃ devaṃ devakī devī vasudevādajījanat |
bhaumasya brahmaṇo guptyai dīptamagnimivāraṇiḥ || 12-47-18||

MHB 12-47-19

यमनन्यो व्यपेताशीरात्मानं वीतकल्मषम् ।
इष्ट्वानन्त्याय गोविन्दं पश्यत्यात्मन्यवस्थितम् ॥ १२-४७-१९॥
yamananyo vyapetāśīrātmānaṃ vītakalmaṣam |
iṣṭvānantyāya govindaṃ paśyatyātmanyavasthitam || 12-47-19||

MHB 12-47-20

पुराणे पुरुषः प्रोक्तो ब्रह्मा प्रोक्तो युगादिषु ।
क्षये संकर्षणः प्रोक्तस्तमुपास्यमुपास्महे ॥ १२-४७-२०॥
purāṇe puruṣaḥ prokto brahmā prokto yugādiṣu |
kṣaye saṃkarṣaṇaḥ proktastamupāsyamupāsmahe || 12-47-20||

MHB 12-47-21

अतिवाय्विन्द्रकर्माणमतिसूर्याग्नितेजसम् ।
अतिबुद्धीन्द्रियात्मानं तं प्रपद्ये प्रजापतिम् ॥ १२-४७-२१॥
ativāyvindrakarmāṇamatisūryāgnitejasam |
atibuddhīndriyātmānaṃ taṃ prapadye prajāpatim || 12-47-21||

MHB 12-47-22

यं वै विश्वस्य कर्तारं जगतस्तस्थुषां पतिम् ।
वदन्ति जगतोऽध्यक्षमक्षरं परमं पदम् ॥ १२-४७-२२॥
yaṃ vai viśvasya kartāraṃ jagatastasthuṣāṃ patim |
vadanti jagato'dhyakṣamakṣaraṃ paramaṃ padam || 12-47-22||

MHB 12-47-23

हिरण्यवर्णं यं गर्भमदितिर्दैत्यनाशनम् ।
एकं द्वादशधा जज्ञे तस्मै सूर्यात्मने नमः ॥ १२-४७-२३॥
hiraṇyavarṇaṃ yaṃ garbhamaditirdaityanāśanam |
ekaṃ dvādaśadhā jajñe tasmai sūryātmane namaḥ || 12-47-23||

MHB 12-47-24

शुक्ले देवान्पितॄन्कृष्णे तर्पयत्यमृतेन यः ।
यश्च राजा द्विजातीनां तस्मै सोमात्मने नमः ॥ १२-४७-२४॥
śukle devānpitṝnkṛṣṇe tarpayatyamṛtena yaḥ |
yaśca rājā dvijātīnāṃ tasmai somātmane namaḥ || 12-47-24||

MHB 12-47-25

महतस्तमसः पारे पुरुषं ज्वलनद्युतिम् ।
यं ज्ञात्वा मृत्युमत्येति तस्मै ज्ञेयात्मने नमः ॥ १२-४७-२५॥
mahatastamasaḥ pāre puruṣaṃ jvalanadyutim |
yaṃ jñātvā mṛtyumatyeti tasmai jñeyātmane namaḥ || 12-47-25||

MHB 12-47-26

यं बृहन्तं बृहत्युक्थे यमग्नौ यं महाध्वरे ।
यं विप्रसंघा गायन्ति तस्मै वेदात्मने नमः ॥ १२-४७-२६॥
yaṃ bṛhantaṃ bṛhatyukthe yamagnau yaṃ mahādhvare |
yaṃ viprasaṃghā gāyanti tasmai vedātmane namaḥ || 12-47-26||

MHB 12-47-27

ऋग्यजुःसामधामानं दशार्धहविराकृतिम् ।
यं सप्ततन्तुं तन्वन्ति तस्मै यज्ञात्मने नमः ॥ १२-४७-२७॥
ṛgyajuḥsāmadhāmānaṃ daśārdhahavirākṛtim |
yaṃ saptatantuṃ tanvanti tasmai yajñātmane namaḥ || 12-47-27||

MHB 12-47-28

यः सुपर्णो यजुर्नाम छन्दोगात्रस्त्रिवृच्छिराः ।
रथंतरबृहत्यक्षस्तस्मै स्तोत्रात्मने नमः ॥ १२-४७-२८॥
yaḥ suparṇo yajurnāma chandogātrastrivṛcchirāḥ |
rathaṃtarabṛhatyakṣastasmai stotrātmane namaḥ || 12-47-28||

MHB 12-47-29

यः सहस्रसवे सत्रे जज्ञे विश्वसृजामृषिः ।
हिरण्यवर्णः शकुनिस्तस्मै हंसात्मने नमः ॥ १२-४७-२९॥
yaḥ sahasrasave satre jajñe viśvasṛjāmṛṣiḥ |
hiraṇyavarṇaḥ śakunistasmai haṃsātmane namaḥ || 12-47-29||

MHB 12-47-30

पदाङ्गं संधिपर्वाणं स्वरव्यञ्जनलक्षणम् ।
यमाहुरक्षरं नित्यं तस्मै वागात्मने नमः ॥ १२-४७-३०॥
padāṅgaṃ saṃdhiparvāṇaṃ svaravyañjanalakṣaṇam |
yamāhurakṣaraṃ nityaṃ tasmai vāgātmane namaḥ || 12-47-30||

MHB 12-47-31

यश्चिनोति सतां सेतुमृतेनामृतयोनिना ।
धर्मार्थव्यवहाराङ्गैस्तस्मै सत्यात्मने नमः ॥ १२-४७-३१॥
yaścinoti satāṃ setumṛtenāmṛtayoninā |
dharmārthavyavahārāṅgaistasmai satyātmane namaḥ || 12-47-31||

MHB 12-47-32

यं पृथग्धर्मचरणाः पृथग्धर्मफलैषिणः ।
पृथग्धर्मैः समर्चन्ति तस्मै धर्मात्मने नमः ॥ १२-४७-३२॥
yaṃ pṛthagdharmacaraṇāḥ pṛthagdharmaphalaiṣiṇaḥ |
pṛthagdharmaiḥ samarcanti tasmai dharmātmane namaḥ || 12-47-32||

MHB 12-47-33

यं तं व्यक्तस्थमव्यक्तं विचिन्वन्ति महर्षयः ।
क्षेत्रे क्षेत्रज्ञमासीनं तस्मै क्षेत्रात्मने नमः ॥ १२-४७-३३॥
yaṃ taṃ vyaktasthamavyaktaṃ vicinvanti maharṣayaḥ |
kṣetre kṣetrajñamāsīnaṃ tasmai kṣetrātmane namaḥ || 12-47-33||

MHB 12-47-34

यं दृगात्मानमात्मस्थं वृतं षोडशभिर्गुणैः ।
प्राहुः सप्तदशं सांख्यास्तस्मै सांख्यात्मने नमः ॥ १२-४७-३४॥
yaṃ dṛgātmānamātmasthaṃ vṛtaṃ ṣoḍaśabhirguṇaiḥ |
prāhuḥ saptadaśaṃ sāṃkhyāstasmai sāṃkhyātmane namaḥ || 12-47-34||

MHB 12-47-35

यं विनिद्रा जितश्वासाः सत्त्वस्थाः संयतेन्द्रियाः ।
ज्योतिः पश्यन्ति युञ्जानास्तस्मै योगात्मने नमः ॥ १२-४७-३५॥
yaṃ vinidrā jitaśvāsāḥ sattvasthāḥ saṃyatendriyāḥ |
jyotiḥ paśyanti yuñjānāstasmai yogātmane namaḥ || 12-47-35||

MHB 12-47-36

अपुण्यपुण्योपरमे यं पुनर्भवनिर्भयाः ।
शान्ताः संन्यासिनो यान्ति तस्मै मोक्षात्मने नमः ॥ १२-४७-३६॥
apuṇyapuṇyoparame yaṃ punarbhavanirbhayāḥ |
śāntāḥ saṃnyāsino yānti tasmai mokṣātmane namaḥ || 12-47-36||

MHB 12-47-37

योऽसौ युगसहस्रान्ते प्रदीप्तार्चिर्विभावसुः ।
संभक्षयति भूतानि तस्मै घोरात्मने नमः ॥ १२-४७-३७॥
yo'sau yugasahasrānte pradīptārcirvibhāvasuḥ |
saṃbhakṣayati bhūtāni tasmai ghorātmane namaḥ || 12-47-37||

MHB 12-47-38

संभक्ष्य सर्वभूतानि कृत्वा चैकार्णवं जगत् ।
बालः स्वपिति यश्चैकस्तस्मै मायात्मने नमः ॥ १२-४७-३८॥
saṃbhakṣya sarvabhūtāni kṛtvā caikārṇavaṃ jagat |
bālaḥ svapiti yaścaikastasmai māyātmane namaḥ || 12-47-38||

MHB 12-47-39

सहस्रशिरसे तस्मै पुरुषायामितात्मने ।
चतुःसमुद्रपर्याययोगनिद्रात्मने नमः ॥ १२-४७-३९॥
sahasraśirase tasmai puruṣāyāmitātmane |
catuḥsamudraparyāyayoganidrātmane namaḥ || 12-47-39||

MHB 12-47-40

अजस्य नाभावध्येकं यस्मिन्विश्वं प्रतिष्ठितम् ।
पुष्करं पुष्कराक्षस्य तस्मै पद्मात्मने नमः ॥ १२-४७-४०॥
ajasya nābhāvadhyekaṃ yasminviśvaṃ pratiṣṭhitam |
puṣkaraṃ puṣkarākṣasya tasmai padmātmane namaḥ || 12-47-40||

MHB 12-47-41

यस्य केशेषु जीमूता नद्यः सर्वाङ्गसंधिषु ।
कुक्षौ समुद्राश्चत्वारस्तस्मै तोयात्मने नमः ॥ १२-४७-४१॥
yasya keśeṣu jīmūtā nadyaḥ sarvāṅgasaṃdhiṣu |
kukṣau samudrāścatvārastasmai toyātmane namaḥ || 12-47-41||

MHB 12-47-42

युगेष्वावर्तते योंऽशैर्दिनर्त्वयनहायनैः ।
सर्गप्रलययोः कर्ता तस्मै कालात्मने नमः ॥ १२-४७-४२॥
yugeṣvāvartate yoṃ'śairdinartvayanahāyanaiḥ |
sargapralayayoḥ kartā tasmai kālātmane namaḥ || 12-47-42||

MHB 12-47-43

ब्रह्म वक्त्रं भुजौ क्षत्रं कृत्स्नमूरूदरं विशः ।
पादौ यस्याश्रिताः शूद्रास्तस्मै वर्णात्मने नमः ॥ १२-४७-४३॥
brahma vaktraṃ bhujau kṣatraṃ kṛtsnamūrūdaraṃ viśaḥ |
pādau yasyāśritāḥ śūdrāstasmai varṇātmane namaḥ || 12-47-43||

MHB 12-47-44

यस्याग्निरास्यं द्यौर्मूर्धा खं नाभिश्चरणौ क्षितिः ।
सूर्यश्चक्षुर्दिशः श्रोत्रे तस्मै लोकात्मने नमः ॥ १२-४७-४४॥
yasyāgnirāsyaṃ dyaurmūrdhā khaṃ nābhiścaraṇau kṣitiḥ |
sūryaścakṣurdiśaḥ śrotre tasmai lokātmane namaḥ || 12-47-44||

MHB 12-47-45

विषये वर्तमानानां यं तं वैशेषिकैर्गुणैः ।
प्राहुर्विषयगोप्तारं तस्मै गोप्त्रात्मने नमः ॥ १२-४७-४५॥
viṣaye vartamānānāṃ yaṃ taṃ vaiśeṣikairguṇaiḥ |
prāhurviṣayagoptāraṃ tasmai goptrātmane namaḥ || 12-47-45||

MHB 12-47-46

अन्नपानेन्धनमयो रसप्राणविवर्धनः ।
यो धारयति भूतानि तस्मै प्राणात्मने नमः ॥ १२-४७-४६॥
annapānendhanamayo rasaprāṇavivardhanaḥ |
yo dhārayati bhūtāni tasmai prāṇātmane namaḥ || 12-47-46||

MHB 12-47-47

परः कालात्परो यज्ञात्परः सदसतोश्च यः ।
अनादिरादिर्विश्वस्य तस्मै विश्वात्मने नमः ॥ १२-४७-४७॥
paraḥ kālātparo yajñātparaḥ sadasatośca yaḥ |
anādirādirviśvasya tasmai viśvātmane namaḥ || 12-47-47||

MHB 12-47-48

यो मोहयति भूतानि स्नेहरागानुबन्धनैः ।
सर्गस्य रक्षणार्थाय तस्मै मोहात्मने नमः ॥ १२-४७-४८॥
yo mohayati bhūtāni sneharāgānubandhanaiḥ |
sargasya rakṣaṇārthāya tasmai mohātmane namaḥ || 12-47-48||

MHB 12-47-49

आत्मज्ञानमिदं ज्ञानं ज्ञात्वा पञ्चस्ववस्थितम् ।
यं ज्ञानिनोऽधिगच्छन्ति तस्मै ज्ञानात्मने नमः ॥ १२-४७-४९॥
ātmajñānamidaṃ jñānaṃ jñātvā pañcasvavasthitam |
yaṃ jñānino'dhigacchanti tasmai jñānātmane namaḥ || 12-47-49||

MHB 12-47-50

अप्रमेयशरीराय सर्वतोऽनन्तचक्षुषे ।
अपारपरिमेयाय तस्मै चिन्त्यात्मने नमः ॥ १२-४७-५०॥
aprameyaśarīrāya sarvato'nantacakṣuṣe |
apāraparimeyāya tasmai cintyātmane namaḥ || 12-47-50||

MHB 12-47-51

जटिने दण्डिने नित्यं लम्बोदरशरीरिणे ।
कमण्डलुनिषङ्गाय तस्मै ब्रह्मात्मने नमः ॥ १२-४७-५१॥
jaṭine daṇḍine nityaṃ lambodaraśarīriṇe |
kamaṇḍaluniṣaṅgāya tasmai brahmātmane namaḥ || 12-47-51||

MHB 12-47-52

शूलिने त्रिदशेशाय त्र्यम्बकाय महात्मने ।
भस्मदिग्धोर्ध्वलिङ्गाय तस्मै रुद्रात्मने नमः ॥ १२-४७-५२॥
śūline tridaśeśāya tryambakāya mahātmane |
bhasmadigdhordhvaliṅgāya tasmai rudrātmane namaḥ || 12-47-52||

MHB 12-47-53

पञ्चभूतात्मभूताय भूतादिनिधनात्मने ।
अक्रोधद्रोहमोहाय तस्मै शान्तात्मने नमः ॥ १२-४७-५३॥
pañcabhūtātmabhūtāya bhūtādinidhanātmane |
akrodhadrohamohāya tasmai śāntātmane namaḥ || 12-47-53||

MHB 12-47-54

यस्मिन्सर्वं यतः सर्वं यः सर्वं सर्वतश्च यः ।
यश्च सर्वमयो नित्यं तस्मै सर्वात्मने नमः ॥ १२-४७-५४॥
yasminsarvaṃ yataḥ sarvaṃ yaḥ sarvaṃ sarvataśca yaḥ |
yaśca sarvamayo nityaṃ tasmai sarvātmane namaḥ || 12-47-54||

MHB 12-47-55

विश्वकर्मन्नमस्तेऽस्तु विश्वात्मन्विश्वसंभव ।
अपवर्गोऽसि भूतानां पञ्चानां परतः स्थितः ॥ १२-४७-५५॥
viśvakarmannamaste'stu viśvātmanviśvasaṃbhava |
apavargo'si bhūtānāṃ pañcānāṃ parataḥ sthitaḥ || 12-47-55||

MHB 12-47-56

नमस्ते त्रिषु लोकेषु नमस्ते परतस्त्रिषु ।
नमस्ते दिक्षु सर्वासु त्वं हि सर्वपरायणम् ॥ १२-४७-५६॥
namaste triṣu lokeṣu namaste paratastriṣu |
namaste dikṣu sarvāsu tvaṃ hi sarvaparāyaṇam || 12-47-56||

MHB 12-47-57

नमस्ते भगवन्विष्णो लोकानां प्रभवाप्यय ।
त्वं हि कर्ता हृषीकेश संहर्ता चापराजितः ॥ १२-४७-५७॥
namaste bhagavanviṣṇo lokānāṃ prabhavāpyaya |
tvaṃ hi kartā hṛṣīkeśa saṃhartā cāparājitaḥ || 12-47-57||

MHB 12-47-58

तेन पश्यामि ते दिव्यान्भावान्हि त्रिषु वर्त्मसु ।
तच्च पश्यामि तत्त्वेन यत्ते रूपं सनातनम् ॥ १२-४७-५८॥
tena paśyāmi te divyānbhāvānhi triṣu vartmasu |
tacca paśyāmi tattvena yatte rūpaṃ sanātanam || 12-47-58||

MHB 12-47-59

दिवं ते शिरसा व्याप्तं पद्भ्यां देवी वसुंधरा ।
विक्रमेण त्रयो लोकाः पुरुषोऽसि सनातनः ॥ १२-४७-५९॥
divaṃ te śirasā vyāptaṃ padbhyāṃ devī vasuṃdharā |
vikrameṇa trayo lokāḥ puruṣo'si sanātanaḥ || 12-47-59||

MHB 12-47-60

अतसीपुष्पसंकाशं पीतवाससमच्युतम् ।
ये नमस्यन्ति गोविन्दं न तेषां विद्यते भयम् ॥ १२-४७-६०॥
atasīpuṣpasaṃkāśaṃ pītavāsasamacyutam |
ye namasyanti govindaṃ na teṣāṃ vidyate bhayam || 12-47-60||

MHB 12-47-61

यथा विष्णुमयं सत्यं यथा विष्णुमयं हविः ।
यथा विष्णुमयं सर्वं पाप्मा मे नश्यतां तथा ॥ १२-४७-६१॥
yathā viṣṇumayaṃ satyaṃ yathā viṣṇumayaṃ haviḥ |
yathā viṣṇumayaṃ sarvaṃ pāpmā me naśyatāṃ tathā || 12-47-61||

MHB 12-47-62

त्वां प्रपन्नाय भक्ताय गतिमिष्टां जिगीषवे ।
यच्छ्रेयः पुण्डरीकाक्ष तद्ध्यायस्व सुरोत्तम ॥ १२-४७-६२॥
tvāṃ prapannāya bhaktāya gatimiṣṭāṃ jigīṣave |
yacchreyaḥ puṇḍarīkākṣa taddhyāyasva surottama || 12-47-62||

MHB 12-47-63

इति विद्यातपोयोनिरयोनिर्विष्णुरीडितः ।
वाग्यज्ञेनार्चितो देवः प्रीयतां मे जनार्दनः ॥ १२-४७-६३॥
iti vidyātapoyonirayonirviṣṇurīḍitaḥ |
vāgyajñenārcito devaḥ prīyatāṃ me janārdanaḥ || 12-47-63||

MHB 12-47-64

एतावदुक्त्वा वचनं भीष्मस्तद्गतमानसः ।
नम इत्येव कृष्णाय प्रणाममकरोत्तदा ॥ १२-४७-६४॥
etāvaduktvā vacanaṃ bhīṣmastadgatamānasaḥ |
nama ityeva kṛṣṇāya praṇāmamakarottadā || 12-47-64||

MHB 12-47-65

अभिगम्य तु योगेन भक्तिं भीष्मस्य माधवः ।
त्रैकाल्यदर्शनं ज्ञानं दिव्यं दातुं ययौ हरिः ॥ १२-४७-६५॥
abhigamya tu yogena bhaktiṃ bhīṣmasya mādhavaḥ |
traikālyadarśanaṃ jñānaṃ divyaṃ dātuṃ yayau hariḥ || 12-47-65||

MHB 12-47-66

तस्मिन्नुपरते शब्दे ततस्ते ब्रह्मवादिनः ।
भीष्मं वाग्भिर्बाष्पकण्ठास्तमानर्चुर्महामतिम् ॥ १२-४७-६६॥
tasminnuparate śabde tataste brahmavādinaḥ |
bhīṣmaṃ vāgbhirbāṣpakaṇṭhāstamānarcurmahāmatim || 12-47-66||

MHB 12-47-67

ते स्तुवन्तश्च विप्राग्र्याः केशवं पुरुषोत्तमम् ।
भीष्मं च शनकैः सर्वे प्रशशंसुः पुनः पुनः ॥ १२-४७-६७॥
te stuvantaśca viprāgryāḥ keśavaṃ puruṣottamam |
bhīṣmaṃ ca śanakaiḥ sarve praśaśaṃsuḥ punaḥ punaḥ || 12-47-67||

MHB 12-47-68

विदित्वा भक्तियोगं तु भीष्मस्य पुरुषोत्तमः ।
सहसोत्थाय संहृष्टो यानमेवान्वपद्यत ॥ १२-४७-६८॥
viditvā bhaktiyogaṃ tu bhīṣmasya puruṣottamaḥ |
sahasotthāya saṃhṛṣṭo yānamevānvapadyata || 12-47-68||

MHB 12-47-69

केशवः सात्यकिश्चैव रथेनैकेन जग्मतुः ।
अपरेण महात्मानौ युधिष्ठिरधनंजयौ ॥ १२-४७-६९॥
keśavaḥ sātyakiścaiva rathenaikena jagmatuḥ |
apareṇa mahātmānau yudhiṣṭhiradhanaṃjayau || 12-47-69||

MHB 12-47-70

भीमसेनो यमौ चोभौ रथमेकं समास्थितौ ।
कृपो युयुत्सुः सूतश्च संजयश्चापरं रथम् ॥ १२-४७-७०॥
bhīmaseno yamau cobhau rathamekaṃ samāsthitau |
kṛpo yuyutsuḥ sūtaśca saṃjayaścāparaṃ ratham || 12-47-70||

MHB 12-47-71

ते रथैर्नगराकारैः प्रयाताः पुरुषर्षभाः ।
नेमिघोषेण महता कम्पयन्तो वसुंधराम् ॥ १२-४७-७१॥
te rathairnagarākāraiḥ prayātāḥ puruṣarṣabhāḥ |
nemighoṣeṇa mahatā kampayanto vasuṃdharām || 12-47-71||

MHB 12-47-72

ततो गिरः पुरुषवरस्तवान्विता द्विजेरिताः पथि सुमनाः स शुश्रुवे ।
कृताञ्जलिं प्रणतमथापरं जनं स केशिहा मुदितमनाभ्यनन्दत ॥ १२-४७-७२॥
tato giraḥ puruṣavarastavānvitā dvijeritāḥ pathi sumanāḥ sa śuśruve |
kṛtāñjaliṃ praṇatamathāparaṃ janaṃ sa keśihā muditamanābhyanandata || 12-47-72||

Adhyaya: 48/353 (15)

MHB 12-48-1

वैशंपायन उवाच ।
ततः स च हृषीकेशः स च राजा युधिष्ठिरः ।
कृपादयश्च ते सर्वे चत्वारः पाण्डवाश्च ह ॥ १२-४८-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ sa ca hṛṣīkeśaḥ sa ca rājā yudhiṣṭhiraḥ |
kṛpādayaśca te sarve catvāraḥ pāṇḍavāśca ha || 12-48-1||

MHB 12-48-2

रथैस्ते नगराकारैः पताकाध्वजशोभितैः ।
ययुराशु कुरुक्षेत्रं वाजिभिः शीघ्रगामिभिः ॥ १२-४८-२॥
rathaiste nagarākāraiḥ patākādhvajaśobhitaiḥ |
yayurāśu kurukṣetraṃ vājibhiḥ śīghragāmibhiḥ || 12-48-2||

MHB 12-48-3

तेऽवतीर्य कुरुक्षेत्रं केशमज्जास्थिसंकुलम् ।
देहन्यासः कृतो यत्र क्षत्रियैस्तैर्महात्मभिः ॥ १२-४८-३॥
te'vatīrya kurukṣetraṃ keśamajjāsthisaṃkulam |
dehanyāsaḥ kṛto yatra kṣatriyaistairmahātmabhiḥ || 12-48-3||

MHB 12-48-4

गजाश्वदेहास्थिचयैः पर्वतैरिव संचितम् ।
नरशीर्षकपालैश्च शङ्खैरिव समाचितम् ॥ १२-४८-४॥
gajāśvadehāsthicayaiḥ parvatairiva saṃcitam |
naraśīrṣakapālaiśca śaṅkhairiva samācitam || 12-48-4||

MHB 12-48-5

चितासहस्रैर्निचितं वर्मशस्त्रसमाकुलम् ।
आपानभूमिं कालस्य तदा भुक्तोज्झितामिव ॥ १२-४८-५॥
citāsahasrairnicitaṃ varmaśastrasamākulam |
āpānabhūmiṃ kālasya tadā bhuktojjhitāmiva || 12-48-5||

MHB 12-48-6

भूतसंघानुचरितं रक्षोगणनिषेवितम् ।
पश्यन्तस्ते कुरुक्षेत्रं ययुराशु महारथाः ॥ १२-४८-६॥
bhūtasaṃghānucaritaṃ rakṣogaṇaniṣevitam |
paśyantaste kurukṣetraṃ yayurāśu mahārathāḥ || 12-48-6||

MHB 12-48-7

गच्छन्नेव महाबाहुः सर्वयादवनन्दनः ।
युधिष्ठिराय प्रोवाच जामदग्न्यस्य विक्रमम् ॥ १२-४८-७॥
gacchanneva mahābāhuḥ sarvayādavanandanaḥ |
yudhiṣṭhirāya provāca jāmadagnyasya vikramam || 12-48-7||

MHB 12-48-8

अमी रामह्रदाः पञ्च दृश्यन्ते पार्थ दूरतः ।
येषु संतर्पयामास पूर्वान्क्षत्रियशोणितैः ॥ १२-४८-८॥
amī rāmahradāḥ pañca dṛśyante pārtha dūrataḥ |
yeṣu saṃtarpayāmāsa pūrvānkṣatriyaśoṇitaiḥ || 12-48-8||

MHB 12-48-9

त्रिःसप्तकृत्वो वसुधां कृत्वा निःक्षत्रियां प्रभुः ।
इहेदानीं ततो रामः कर्मणो विरराम ह ॥ १२-४८-९॥
triḥsaptakṛtvo vasudhāṃ kṛtvā niḥkṣatriyāṃ prabhuḥ |
ihedānīṃ tato rāmaḥ karmaṇo virarāma ha || 12-48-9||

MHB 12-48-10

युधिष्ठिर उवाच ।
त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवी कृता निःक्षत्रिया तदा ।
रामेणेति यदात्थ त्वमत्र मे संशयो महान् ॥ १२-४८-१०॥
yudhiṣṭhira uvāca |
triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivī kṛtā niḥkṣatriyā tadā |
rāmeṇeti yadāttha tvamatra me saṃśayo mahān || 12-48-10||

MHB 12-48-11

क्षत्रबीजं यदा दग्धं रामेण यदुपुंगव ।
कथं भूयः समुत्पत्तिः क्षत्रस्यामितविक्रम ॥ १२-४८-११॥
kṣatrabījaṃ yadā dagdhaṃ rāmeṇa yadupuṃgava |
kathaṃ bhūyaḥ samutpattiḥ kṣatrasyāmitavikrama || 12-48-11||

MHB 12-48-12

महात्मना भगवता रामेण यदुपुंगव ।
कथमुत्सादितं क्षत्रं कथं वृद्धिं पुनर्गतम् ॥ १२-४८-१२॥
mahātmanā bhagavatā rāmeṇa yadupuṃgava |
kathamutsāditaṃ kṣatraṃ kathaṃ vṛddhiṃ punargatam || 12-48-12||

MHB 12-48-13

महाभारतयुद्धे हि कोटिशः क्षत्रिया हताः ।
तथाभूच्च मही कीर्णा क्षत्रियैर्वदतां वर ॥ १२-४८-१३॥
mahābhāratayuddhe hi koṭiśaḥ kṣatriyā hatāḥ |
tathābhūcca mahī kīrṇā kṣatriyairvadatāṃ vara || 12-48-13||

MHB 12-48-14

एवं मे छिन्धि वार्ष्णेय संशयं तार्क्ष्यकेतन ।
आगमो हि परः कृष्ण त्वत्तो नो वासवानुज ॥ १२-४८-१४॥
evaṃ me chindhi vārṣṇeya saṃśayaṃ tārkṣyaketana |
āgamo hi paraḥ kṛṣṇa tvatto no vāsavānuja || 12-48-14||

MHB 12-48-15

वैशंपायन उवाच ।
ततो व्रजन्नेव गदाग्रजः प्रभुः शशंस तस्मै निखिलेन तत्त्वतः ।
युधिष्ठिरायाप्रतिमौजसे तदा यथाभवत्क्षत्रियसंकुला मही ॥ १२-४८-१५॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato vrajanneva gadāgrajaḥ prabhuḥ śaśaṃsa tasmai nikhilena tattvataḥ |
yudhiṣṭhirāyāpratimaujase tadā yathābhavatkṣatriyasaṃkulā mahī || 12-48-15||

Adhyaya: 49/353 (80)

MHB 12-49-1

वासुदेव उवाच ।
शृणु कौन्तेय रामस्य मया यावत्परिश्रुतम् ।
महर्षीणां कथयतां कारणं तस्य जन्म च ॥ १२-४९-१॥
vāsudeva uvāca |
śṛṇu kaunteya rāmasya mayā yāvatpariśrutam |
maharṣīṇāṃ kathayatāṃ kāraṇaṃ tasya janma ca || 12-49-1||

MHB 12-49-2

यथा च जामदग्न्येन कोटिशः क्षत्रिया हताः ।
उद्भूता राजवंशेषु ये भूयो भारते हताः ॥ १२-४९-२॥
yathā ca jāmadagnyena koṭiśaḥ kṣatriyā hatāḥ |
udbhūtā rājavaṃśeṣu ye bhūyo bhārate hatāḥ || 12-49-2||

MHB 12-49-3

जह्नोरजह्नुस्तनयो बल्लवस्तस्य चात्मजः ।
कुशिको नाम धर्मज्ञस्तस्य पुत्रो महीपतिः ॥ १२-४९-३॥
jahnorajahnustanayo ballavastasya cātmajaḥ |
kuśiko nāma dharmajñastasya putro mahīpatiḥ || 12-49-3||

MHB 12-49-4

उग्रं तपः समातिष्ठत्सहस्राक्षसमो भुवि ।
पुत्रं लभेयमजितं त्रिलोकेश्वरमित्युत ॥ १२-४९-४॥
ugraṃ tapaḥ samātiṣṭhatsahasrākṣasamo bhuvi |
putraṃ labheyamajitaṃ trilokeśvaramityuta || 12-49-4||

MHB 12-49-5

तमुग्रतपसं दृष्ट्वा सहस्राक्षः पुरंदरः ।
समर्थः पुत्रजनने स्वयमेवैत्य भारत ॥ १२-४९-५॥
tamugratapasaṃ dṛṣṭvā sahasrākṣaḥ puraṃdaraḥ |
samarthaḥ putrajanane svayamevaitya bhārata || 12-49-5||

MHB 12-49-6

पुत्रत्वमगमद्राजंस्तस्य लोकेश्वरेश्वरः ।
गाधिर्नामाभवत्पुत्रः कौशिकः पाकशासनः ॥ १२-४९-६॥
putratvamagamadrājaṃstasya lokeśvareśvaraḥ |
gādhirnāmābhavatputraḥ kauśikaḥ pākaśāsanaḥ || 12-49-6||

MHB 12-49-7

तस्य कन्याभवद्राजन्नाम्ना सत्यवती प्रभो ।
तां गाधिः कविपुत्राय सोर्चीकाय ददौ प्रभुः ॥ १२-४९-७॥
tasya kanyābhavadrājannāmnā satyavatī prabho |
tāṃ gādhiḥ kaviputrāya sorcīkāya dadau prabhuḥ || 12-49-7||

MHB 12-49-8

ततः प्रीतस्तु कौन्तेय भार्गवः कुरुनन्दन ।
पुत्रार्थे श्रपयामास चरुं गाधेस्तथैव च ॥ १२-४९-८॥
tataḥ prītastu kaunteya bhārgavaḥ kurunandana |
putrārthe śrapayāmāsa caruṃ gādhestathaiva ca || 12-49-8||

MHB 12-49-9

आहूय चाह तां भार्यामृचीको भार्गवस्तदा ।
उपयोज्यश्चरुरयं त्वया मात्राप्ययं तव ॥ १२-४९-९॥
āhūya cāha tāṃ bhāryāmṛcīko bhārgavastadā |
upayojyaścarurayaṃ tvayā mātrāpyayaṃ tava || 12-49-9||

MHB 12-49-10

तस्या जनिष्यते पुत्रो दीप्तिमान्क्षत्रियर्षभः ।
अजय्यः क्षत्रियैर्लोके क्षत्रियर्षभसूदनः ॥ १२-४९-१०॥
tasyā janiṣyate putro dīptimānkṣatriyarṣabhaḥ |
ajayyaḥ kṣatriyairloke kṣatriyarṣabhasūdanaḥ || 12-49-10||

MHB 12-49-11

तवापि पुत्रं कल्याणि धृतिमन्तं तपोन्वितम् ।
शमात्मकं द्विजश्रेष्ठं चरुरेष विधास्यति ॥ १२-४९-११॥
tavāpi putraṃ kalyāṇi dhṛtimantaṃ taponvitam |
śamātmakaṃ dvijaśreṣṭhaṃ carureṣa vidhāsyati || 12-49-11||

MHB 12-49-12

इत्येवमुक्त्वा तां भार्यामृचीको भृगुनन्दनः ।
तपस्यभिरतो धीमाञ्जगामारण्यमेव ह ॥ १२-४९-१२॥
ityevamuktvā tāṃ bhāryāmṛcīko bhṛgunandanaḥ |
tapasyabhirato dhīmāñjagāmāraṇyameva ha || 12-49-12||

MHB 12-49-13

एतस्मिन्नेव काले तु तीर्थयात्रापरो नृपः ।
गाधिः सदारः संप्राप्त ऋचीकस्याश्रमं प्रति ॥ १२-४९-१३॥
etasminneva kāle tu tīrthayātrāparo nṛpaḥ |
gādhiḥ sadāraḥ saṃprāpta ṛcīkasyāśramaṃ prati || 12-49-13||

MHB 12-49-14

चरुद्वयं गृहीत्वा तु राजन्सत्यवती तदा ।
भर्तुर्वाक्यादथाव्यग्रा मात्रे हृष्टा न्यवेदयत् ॥ १२-४९-१४॥
carudvayaṃ gṛhītvā tu rājansatyavatī tadā |
bharturvākyādathāvyagrā mātre hṛṣṭā nyavedayat || 12-49-14||

MHB 12-49-15

माता तु तस्याः कौन्तेय दुहित्रे स्वं चरुं ददौ ।
तस्याश्चरुमथाज्ञातमात्मसंस्थं चकार ह ॥ १२-४९-१५॥
mātā tu tasyāḥ kaunteya duhitre svaṃ caruṃ dadau |
tasyāścarumathājñātamātmasaṃsthaṃ cakāra ha || 12-49-15||

MHB 12-49-16

अथ सत्यवती गर्भं क्षत्रियान्तकरं तदा ।
धारयामास दीप्तेन वपुषा घोरदर्शनम् ॥ १२-४९-१६॥
atha satyavatī garbhaṃ kṣatriyāntakaraṃ tadā |
dhārayāmāsa dīptena vapuṣā ghoradarśanam || 12-49-16||

MHB 12-49-17

तामृचीकस्तदा दृष्ट्वा ध्यानयोगेन वै ततः ।
अब्रवीद्राजशार्दूल स्वां भार्यां वरवर्णिनीम् ॥ १२-४९-१७॥
tāmṛcīkastadā dṛṣṭvā dhyānayogena vai tataḥ |
abravīdrājaśārdūla svāṃ bhāryāṃ varavarṇinīm || 12-49-17||

MHB 12-49-18

मात्रासि व्यंसिता भद्रे चरुव्यत्यासहेतुना ।
जनिष्यते हि ते पुत्रः क्रूरकर्मा महाबलः ॥ १२-४९-१८॥
mātrāsi vyaṃsitā bhadre caruvyatyāsahetunā |
janiṣyate hi te putraḥ krūrakarmā mahābalaḥ || 12-49-18||

MHB 12-49-19

जनिष्यते हि ते भ्राता ब्रह्मभूतस्तपोधनः ।
विश्वं हि ब्रह्म तपसा मया तत्र समर्पितम् ॥ १२-४९-१९॥
janiṣyate hi te bhrātā brahmabhūtastapodhanaḥ |
viśvaṃ hi brahma tapasā mayā tatra samarpitam || 12-49-19||

MHB 12-49-20

सैवमुक्ता महाभागा भर्त्रा सत्यवती तदा ।
पपात शिरसा तस्मै वेपन्ती चाब्रवीदिदम् ॥ १२-४९-२०॥
saivamuktā mahābhāgā bhartrā satyavatī tadā |
papāta śirasā tasmai vepantī cābravīdidam || 12-49-20||

MHB 12-49-21

नार्होऽसि भगवन्नद्य वक्तुमेवंविधं वचः ।
ब्राह्मणापसदं पुत्रं प्राप्स्यसीति महामुने ॥ १२-४९-२१॥
nārho'si bhagavannadya vaktumevaṃvidhaṃ vacaḥ |
brāhmaṇāpasadaṃ putraṃ prāpsyasīti mahāmune || 12-49-21||

MHB 12-49-22

ऋचीक उवाच ।
नैष संकल्पितः कामो मया भद्रे तथा त्वयि ।
उग्रकर्मा भवेत्पुत्रश्चरुर्माता च कारणम् ॥ १२-४९-२२॥
ṛcīka uvāca |
naiṣa saṃkalpitaḥ kāmo mayā bhadre tathā tvayi |
ugrakarmā bhavetputraścarurmātā ca kāraṇam || 12-49-22||

MHB 12-49-23

सत्यवत्युवाच ।
इच्छँल्लोकानपि मुने सृजेथाः किं पुनर्मम ।
शमात्मकमृजुं पुत्रं लभेयं जपतां वर ॥ १२-४९-२३॥
satyavatyuvāca |
iccha~llokānapi mune sṛjethāḥ kiṃ punarmama |
śamātmakamṛjuṃ putraṃ labheyaṃ japatāṃ vara || 12-49-23||

MHB 12-49-24

ऋचीक उवाच ।
नोक्तपूर्वं मया भद्रे स्वैरेष्वप्यनृतं वचः ।
किमुताग्निं समाधाय मन्त्रवच्चरुसाधने ॥ १२-४९-२४॥
ṛcīka uvāca |
noktapūrvaṃ mayā bhadre svaireṣvapyanṛtaṃ vacaḥ |
kimutāgniṃ samādhāya mantravaccarusādhane || 12-49-24||

MHB 12-49-25

सत्यवत्युवाच ।
काममेवं भवेत्पौत्रो ममेह तव चैव ह ।
शमात्मकमृजुं पुत्रं लभेयं जपतां वर ॥ १२-४९-२५॥
satyavatyuvāca |
kāmamevaṃ bhavetpautro mameha tava caiva ha |
śamātmakamṛjuṃ putraṃ labheyaṃ japatāṃ vara || 12-49-25||

MHB 12-49-26

ऋचीक उवाच ।
पुत्रे नास्ति विशेषो मे पौत्रे वा वरवर्णिनि ।
यथा त्वयोक्तं तु वचस्तथा भद्रे भविष्यति ॥ १२-४९-२६॥
ṛcīka uvāca |
putre nāsti viśeṣo me pautre vā varavarṇini |
yathā tvayoktaṃ tu vacastathā bhadre bhaviṣyati || 12-49-26||

MHB 12-49-27

वासुदेव उवाच ।
ततः सत्यवती पुत्रं जनयामास भार्गवम् ।
तपस्यभिरतं शान्तं जमदग्निं शमात्मकम् ॥ १२-४९-२७॥
vāsudeva uvāca |
tataḥ satyavatī putraṃ janayāmāsa bhārgavam |
tapasyabhirataṃ śāntaṃ jamadagniṃ śamātmakam || 12-49-27||

MHB 12-49-28

विश्वामित्रं च दायादं गाधिः कुशिकनन्दनः ।
प्राप ब्रह्मर्षिसमितं विश्वेन ब्रह्मणा युतम् ॥ १२-४९-२८॥
viśvāmitraṃ ca dāyādaṃ gādhiḥ kuśikanandanaḥ |
prāpa brahmarṣisamitaṃ viśvena brahmaṇā yutam || 12-49-28||

MHB 12-49-29

आर्चीको जनयामास जमदग्निः सुदारुणम् ।
सर्वविद्यान्तगं श्रेष्ठं धनुर्वेदे च पारगम् ।
रामं क्षत्रियहन्तारं प्रदीप्तमिव पावकम् ॥ १२-४९-२९॥
ārcīko janayāmāsa jamadagniḥ sudāruṇam |
sarvavidyāntagaṃ śreṣṭhaṃ dhanurvede ca pāragam |
rāmaṃ kṣatriyahantāraṃ pradīptamiva pāvakam || 12-49-29||

MHB 12-49-30

एतस्मिन्नेव काले तु कृतवीर्यात्मजो बली ।
अर्जुनो नाम तेजस्वी क्षत्रियो हैहयान्वयः ॥ १२-४९-३०॥
etasminneva kāle tu kṛtavīryātmajo balī |
arjuno nāma tejasvī kṣatriyo haihayānvayaḥ || 12-49-30||

MHB 12-49-31

ददाह पृथिवीं सर्वां सप्तद्वीपां सपत्तनाम् ।
स्वबाह्वस्त्रबलेनाजौ धर्मेण परमेण च ॥ १२-४९-३१॥
dadāha pṛthivīṃ sarvāṃ saptadvīpāṃ sapattanām |
svabāhvastrabalenājau dharmeṇa parameṇa ca || 12-49-31||

MHB 12-49-32

तृषितेन स कौरव्य भिक्षितश्चित्रभानुना ।
सहस्रबाहुर्विक्रान्तः प्रादाद्भिक्षामथाग्नये ॥ १२-४९-३२॥
tṛṣitena sa kauravya bhikṣitaścitrabhānunā |
sahasrabāhurvikrāntaḥ prādādbhikṣāmathāgnaye || 12-49-32||

MHB 12-49-33

ग्रामान्पुराणि घोषांश्च पत्तनानि च वीर्यवान् ।
जज्वाल तस्य बाणैस्तु चित्रभानुर्दिधक्षया ॥ १२-४९-३३॥
grāmānpurāṇi ghoṣāṃśca pattanāni ca vīryavān |
jajvāla tasya bāṇaistu citrabhānurdidhakṣayā || 12-49-33||

MHB 12-49-34

स तस्य पुरुषेन्द्रस्य प्रभावेन महातपाः ।
ददाह कार्तवीर्यस्य शैलानथ वनानि च ॥ १२-४९-३४॥
sa tasya puruṣendrasya prabhāvena mahātapāḥ |
dadāha kārtavīryasya śailānatha vanāni ca || 12-49-34||

MHB 12-49-35

स शून्यमाश्रमारण्यं वरुणस्यात्मजस्य तत् ।
ददाह पवनेनेद्धश्चित्रभानुः सहैहयः ॥ १२-४९-३५॥
sa śūnyamāśramāraṇyaṃ varuṇasyātmajasya tat |
dadāha pavaneneddhaścitrabhānuḥ sahaihayaḥ || 12-49-35||

MHB 12-49-36

आपवस्तं ततो रोषाच्छशापार्जुनमच्युत ।
दग्धेऽऽश्रमे महाराज कार्तवीर्येण वीर्यवान् ॥ १२-४९-३६॥
āpavastaṃ tato roṣācchaśāpārjunamacyuta |
dagdhe''śrame mahārāja kārtavīryeṇa vīryavān || 12-49-36||

MHB 12-49-37

त्वया न वर्जितं मोहाद्यस्माद्वनमिदं मम ।
दग्धं तस्माद्रणे रामो बाहूंस्ते छेत्स्यतेऽर्जुन ॥ १२-४९-३७॥
tvayā na varjitaṃ mohādyasmādvanamidaṃ mama |
dagdhaṃ tasmādraṇe rāmo bāhūṃste chetsyate'rjuna || 12-49-37||

MHB 12-49-38

अर्जुनस्तु महाराज बली नित्यं शमात्मकः ।
ब्रह्मण्यश्च शरण्यश्च दाता शूरश्च भारत ॥ १२-४९-३८॥
arjunastu mahārāja balī nityaṃ śamātmakaḥ |
brahmaṇyaśca śaraṇyaśca dātā śūraśca bhārata || 12-49-38||

MHB 12-49-39

तस्य पुत्राः सुबलिनः शापेनासन्पितुर्वधे ।
निमित्तमवलिप्ता वै नृशंसाश्चैव नित्यदा ॥ १२-४९-३९॥
tasya putrāḥ subalinaḥ śāpenāsanpiturvadhe |
nimittamavaliptā vai nṛśaṃsāścaiva nityadā || 12-49-39||

MHB 12-49-40

जमदग्निधेन्वास्ते वत्समानिन्युर्भरतर्षभ ।
अज्ञातं कार्तवीर्यस्य हैहयेन्द्रस्य धीमतः ॥ १२-४९-४०॥
jamadagnidhenvāste vatsamāninyurbharatarṣabha |
ajñātaṃ kārtavīryasya haihayendrasya dhīmataḥ || 12-49-40||

MHB 12-49-41

ततोऽर्जुनस्य बाहूंस्तु छित्त्वा वै पौरुषान्वितः ।
तं रुवन्तं ततो वत्सं जामदग्न्यः स्वमाश्रमम् ।
प्रत्यानयत राजेन्द्र तेषामन्तःपुरात्प्रभुः ॥ १२-४९-४१॥
tato'rjunasya bāhūṃstu chittvā vai pauruṣānvitaḥ |
taṃ ruvantaṃ tato vatsaṃ jāmadagnyaḥ svamāśramam |
pratyānayata rājendra teṣāmantaḥpurātprabhuḥ || 12-49-41||

MHB 12-49-42

अर्जुनस्य सुतास्ते तु संभूयाबुद्धयस्तदा ।
गत्वाश्रममसंबुद्धं जमदग्नेर्महात्मनः ॥ १२-४९-४२॥
arjunasya sutāste tu saṃbhūyābuddhayastadā |
gatvāśramamasaṃbuddhaṃ jamadagnermahātmanaḥ || 12-49-42||

MHB 12-49-43

अपातयन्त भल्लाग्रैः शिरः कायान्नराधिप ।
समित्कुशार्थं रामस्य निर्गतस्य महात्मनः ॥ १२-४९-४३॥
apātayanta bhallāgraiḥ śiraḥ kāyānnarādhipa |
samitkuśārthaṃ rāmasya nirgatasya mahātmanaḥ || 12-49-43||

MHB 12-49-44

ततः पितृवधामर्षाद्रामः परममन्युमान् ।
निःक्षत्रियां प्रतिश्रुत्य महीं शस्त्रमगृह्णत ॥ १२-४९-४४॥
tataḥ pitṛvadhāmarṣādrāmaḥ paramamanyumān |
niḥkṣatriyāṃ pratiśrutya mahīṃ śastramagṛhṇata || 12-49-44||

MHB 12-49-45

ततः स भृगुशार्दूलः कार्तवीर्यस्य वीर्यवान् ।
विक्रम्य निजघानाशु पुत्रान्पौत्रांश्च सर्वशः ॥ १२-४९-४५॥
tataḥ sa bhṛguśārdūlaḥ kārtavīryasya vīryavān |
vikramya nijaghānāśu putrānpautrāṃśca sarvaśaḥ || 12-49-45||

MHB 12-49-46

स हैहयसहस्राणि हत्वा परममन्युमान् ।
चकार भार्गवो राजन्महीं शोणितकर्दमाम् ॥ १२-४९-४६॥
sa haihayasahasrāṇi hatvā paramamanyumān |
cakāra bhārgavo rājanmahīṃ śoṇitakardamām || 12-49-46||

MHB 12-49-47

स तथा सुमहातेजाः कृत्वा निःक्षत्रियां महीम् ।
कृपया परयाविष्टो वनमेव जगाम ह ॥ १२-४९-४७॥
sa tathā sumahātejāḥ kṛtvā niḥkṣatriyāṃ mahīm |
kṛpayā parayāviṣṭo vanameva jagāma ha || 12-49-47||

MHB 12-49-48

ततो वर्षसहस्रेषु समतीतेषु केषुचित् ।
क्षोभं संप्राप्तवांस्तीव्रं प्रकृत्या कोपनः प्रभुः ॥ १२-४९-४८॥
tato varṣasahasreṣu samatīteṣu keṣucit |
kṣobhaṃ saṃprāptavāṃstīvraṃ prakṛtyā kopanaḥ prabhuḥ || 12-49-48||

MHB 12-49-49

विश्वामित्रस्य पौत्रस्तु रैभ्यपुत्रो महातपाः ।
परावसुर्महाराज क्षिप्त्वाह जनसंसदि ॥ १२-४९-४९॥
viśvāmitrasya pautrastu raibhyaputro mahātapāḥ |
parāvasurmahārāja kṣiptvāha janasaṃsadi || 12-49-49||

MHB 12-49-50

ये ते ययातिपतने यज्ञे सन्तः समागताः ।
प्रतर्दनप्रभृतयो राम किं क्षत्रिया न ते ॥ १२-४९-५०॥
ye te yayātipatane yajñe santaḥ samāgatāḥ |
pratardanaprabhṛtayo rāma kiṃ kṣatriyā na te || 12-49-50||

MHB 12-49-51

मिथ्याप्रतिज्ञो राम त्वं कत्थसे जनसंसदि ।
भयात्क्षत्रियवीराणां पर्वतं समुपाश्रितः ॥ १२-४९-५१॥
mithyāpratijño rāma tvaṃ katthase janasaṃsadi |
bhayātkṣatriyavīrāṇāṃ parvataṃ samupāśritaḥ || 12-49-51||

MHB 12-49-52

स पुनः क्षत्रियशतैः पृथिवीमनुसंतताम् ।
परावसोस्तदा श्रुत्वा शस्त्रं जग्राह भार्गवः ॥ १२-४९-५२॥
sa punaḥ kṣatriyaśataiḥ pṛthivīmanusaṃtatām |
parāvasostadā śrutvā śastraṃ jagrāha bhārgavaḥ || 12-49-52||

MHB 12-49-53

ततो ये क्षत्रिया राजञ्शतशस्तेन जीविताः ।
ते विवृद्धा महावीर्याः पृथिवीपतयोऽभवन् ॥ १२-४९-५३॥
tato ye kṣatriyā rājañśataśastena jīvitāḥ |
te vivṛddhā mahāvīryāḥ pṛthivīpatayo'bhavan || 12-49-53||

MHB 12-49-54

स पुनस्ताञ्जघानाशु बालानपि नराधिप ।
गर्भस्थैस्तु मही व्याप्ता पुनरेवाभवत्तदा ॥ १२-४९-५४॥
sa punastāñjaghānāśu bālānapi narādhipa |
garbhasthaistu mahī vyāptā punarevābhavattadā || 12-49-54||

MHB 12-49-55

जातं जातं स गर्भं तु पुनरेव जघान ह ।
अरक्षंश्च सुतान्कांश्चित्तदा क्षत्रिययोषितः ॥ १२-४९-५५॥
jātaṃ jātaṃ sa garbhaṃ tu punareva jaghāna ha |
arakṣaṃśca sutānkāṃścittadā kṣatriyayoṣitaḥ || 12-49-55||

MHB 12-49-56

त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवीं कृत्वा निःक्षत्रियां प्रभुः ।
दक्षिणामश्वमेधान्ते कश्यपायाददत्ततः ॥ १२-४९-५६॥
triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivīṃ kṛtvā niḥkṣatriyāṃ prabhuḥ |
dakṣiṇāmaśvamedhānte kaśyapāyādadattataḥ || 12-49-56||

MHB 12-49-57

क्षत्रियाणां तु शेषार्थं करेणोद्दिश्य कश्यपः ।
स्रुक्प्रग्रहवता राजञ्श्रीमान्वाक्यमथाब्रवीत् ॥ १२-४९-५७॥
kṣatriyāṇāṃ tu śeṣārthaṃ kareṇoddiśya kaśyapaḥ |
srukpragrahavatā rājañśrīmānvākyamathābravīt || 12-49-57||

MHB 12-49-58

गच्छ पारं समुद्रस्य दक्षिणस्य महामुने ।
न ते मद्विषये राम वस्तव्यमिह कर्हिचित् ॥ १२-४९-५८॥
gaccha pāraṃ samudrasya dakṣiṇasya mahāmune |
na te madviṣaye rāma vastavyamiha karhicit || 12-49-58||

MHB 12-49-59

ततः शूर्पारकं देशं सागरस्तस्य निर्ममे ।
संत्रासाज्जामदग्न्यस्य सोऽपरान्तं महीतलम् ॥ १२-४९-५९॥
tataḥ śūrpārakaṃ deśaṃ sāgarastasya nirmame |
saṃtrāsājjāmadagnyasya so'parāntaṃ mahītalam || 12-49-59||

MHB 12-49-60

कश्यपस्तु महाराज प्रतिगृह्य महीमिमाम् ।
कृत्वा ब्राह्मणसंस्थां वै प्रविवेश महावनम् ॥ १२-४९-६०॥
kaśyapastu mahārāja pratigṛhya mahīmimām |
kṛtvā brāhmaṇasaṃsthāṃ vai praviveśa mahāvanam || 12-49-60||

MHB 12-49-61

ततः शूद्राश्च वैश्याश्च यथास्वैरप्रचारिणः ।
अवर्तन्त द्विजाग्र्याणां दारेषु भरतर्षभ ॥ १२-४९-६१॥
tataḥ śūdrāśca vaiśyāśca yathāsvairapracāriṇaḥ |
avartanta dvijāgryāṇāṃ dāreṣu bharatarṣabha || 12-49-61||

MHB 12-49-62

अराजके जीवलोके दुर्बला बलवत्तरैः ।
बाध्यन्ते न च वित्तेषु प्रभुत्वमिह कस्यचित् ॥ १२-४९-६२॥
arājake jīvaloke durbalā balavattaraiḥ |
bādhyante na ca vitteṣu prabhutvamiha kasyacit || 12-49-62||

MHB 12-49-63

ततः कालेन पृथिवी प्रविवेश रसातलम् ।
अरक्ष्यमाणा विधिवत्क्षत्रियैर्धर्मरक्षिभिः ॥ १२-४९-६३॥
tataḥ kālena pṛthivī praviveśa rasātalam |
arakṣyamāṇā vidhivatkṣatriyairdharmarakṣibhiḥ || 12-49-63||

MHB 12-49-64

ऊरुणा धारयामास कश्यपः पृथिवीं ततः ।
निमज्जन्तीं तदा राजंस्तेनोर्वीति मही स्मृता ॥ १२-४९-६४॥
ūruṇā dhārayāmāsa kaśyapaḥ pṛthivīṃ tataḥ |
nimajjantīṃ tadā rājaṃstenorvīti mahī smṛtā || 12-49-64||

MHB 12-49-65

रक्षिणश्च समुद्दिश्य प्रायाचत्पृथिवी तदा ।
प्रसाद्य कश्यपं देवी क्षत्रियान्बाहुशालिनः ॥ १२-४९-६५॥
rakṣiṇaśca samuddiśya prāyācatpṛthivī tadā |
prasādya kaśyapaṃ devī kṣatriyānbāhuśālinaḥ || 12-49-65||

MHB 12-49-66

सन्ति ब्रह्मन्मया गुप्ता नृषु क्षत्रियपुंगवाः ।
हैहयानां कुले जातास्ते संरक्षन्तु मां मुने ॥ १२-४९-६६॥
santi brahmanmayā guptā nṛṣu kṣatriyapuṃgavāḥ |
haihayānāṃ kule jātāste saṃrakṣantu māṃ mune || 12-49-66||

MHB 12-49-67

अस्ति पौरवदायादो विडूरथसुतः प्रभो ।
ऋक्षैः संवर्धितो विप्र ऋक्षवत्येव पर्वते ॥ १२-४९-६७॥
asti pauravadāyādo viḍūrathasutaḥ prabho |
ṛkṣaiḥ saṃvardhito vipra ṛkṣavatyeva parvate || 12-49-67||

MHB 12-49-68

तथानुकम्पमानेन यज्वनाथामितौजसा ।
पराशरेण दायादः सौदासस्याभिरक्षितः ॥ १२-४९-६८॥
tathānukampamānena yajvanāthāmitaujasā |
parāśareṇa dāyādaḥ saudāsasyābhirakṣitaḥ || 12-49-68||

MHB 12-49-69

सर्वकर्माणि कुरुते तस्यर्षेः शूद्रवद्धि सः ।
सर्वकर्मेत्यभिख्यातः स मां रक्षतु पार्थिवः ॥ १२-४९-६९॥
sarvakarmāṇi kurute tasyarṣeḥ śūdravaddhi saḥ |
sarvakarmetyabhikhyātaḥ sa māṃ rakṣatu pārthivaḥ || 12-49-69||

MHB 12-49-70

शिबेः पुत्रो महातेजा गोपतिर्नाम नामतः ।
वने संरक्षितो गोभिः सोऽभिरक्षतु मां मुने ॥ १२-४९-७०॥
śibeḥ putro mahātejā gopatirnāma nāmataḥ |
vane saṃrakṣito gobhiḥ so'bhirakṣatu māṃ mune || 12-49-70||

MHB 12-49-71

प्रतर्दनस्य पुत्रस्तु वत्सो नाम महायशाः ।
वत्सैः संवर्धितो गोष्ठे स मां रक्षतु पार्थिवः ॥ १२-४९-७१॥
pratardanasya putrastu vatso nāma mahāyaśāḥ |
vatsaiḥ saṃvardhito goṣṭhe sa māṃ rakṣatu pārthivaḥ || 12-49-71||

MHB 12-49-72

दधिवाहनपौत्रस्तु पुत्रो दिविरथस्य ह ।
अङ्गः स गौतमेनापि गङ्गाकूलेऽभिरक्षितः ॥ १२-४९-७२॥
dadhivāhanapautrastu putro divirathasya ha |
aṅgaḥ sa gautamenāpi gaṅgākūle'bhirakṣitaḥ || 12-49-72||

MHB 12-49-73

बृहद्रथो महाबाहुर्भुवि भूतिपुरस्कृतः ।
गोलाङ्गूलैर्महाभागो गृध्रकूटेऽभिरक्षितः ॥ १२-४९-७३॥
bṛhadratho mahābāhurbhuvi bhūtipuraskṛtaḥ |
golāṅgūlairmahābhāgo gṛdhrakūṭe'bhirakṣitaḥ || 12-49-73||

MHB 12-49-74

मरुत्तस्यान्ववाये तु क्षत्रियास्तुर्वसोस्त्रयः ।
मरुत्पतिसमा वीर्ये समुद्रेणाभिरक्षिताः ॥ १२-४९-७४॥
maruttasyānvavāye tu kṣatriyāsturvasostrayaḥ |
marutpatisamā vīrye samudreṇābhirakṣitāḥ || 12-49-74||

MHB 12-49-75

एते क्षत्रियदायादास्तत्र तत्र परिश्रुताः ।
सम्यङ्मामभिरक्षन्तु ततः स्थास्यामि निश्चला ॥ १२-४९-७५॥
ete kṣatriyadāyādāstatra tatra pariśrutāḥ |
samyaṅmāmabhirakṣantu tataḥ sthāsyāmi niścalā || 12-49-75||

MHB 12-49-76

एतेषां पितरश्चैव तथैव च पितामहाः ।
मदर्थं निहता युद्धे रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥ १२-४९-७६॥
eteṣāṃ pitaraścaiva tathaiva ca pitāmahāḥ |
madarthaṃ nihatā yuddhe rāmeṇākliṣṭakarmaṇā || 12-49-76||

MHB 12-49-77

तेषामपचितिश्चैव मया कार्या न संशयः ।
न ह्यहं कामये नित्यमविक्रान्तेन रक्षणम् ॥ १२-४९-७७॥
teṣāmapacitiścaiva mayā kāryā na saṃśayaḥ |
na hyahaṃ kāmaye nityamavikrāntena rakṣaṇam || 12-49-77||

MHB 12-49-78

ततः पृथिव्या निर्दिष्टांस्तान्समानीय कश्यपः ।
अभ्यषिञ्चन्महीपालान्क्षत्रियान्वीर्यसंमतान् ॥ १२-४९-७८॥
tataḥ pṛthivyā nirdiṣṭāṃstānsamānīya kaśyapaḥ |
abhyaṣiñcanmahīpālānkṣatriyānvīryasaṃmatān || 12-49-78||

MHB 12-49-79

तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च येषां वंशाः प्रतिष्ठिताः ।
एवमेतत्पुरा वृत्तं यन्मां पृच्छसि पाण्डव ॥ १२-४९-७९॥
teṣāṃ putrāśca pautrāśca yeṣāṃ vaṃśāḥ pratiṣṭhitāḥ |
evametatpurā vṛttaṃ yanmāṃ pṛcchasi pāṇḍava || 12-49-79||

MHB 12-49-80

वैशंपायन उवाच ।
एवं ब्रुवन्नेव यदुप्रवीरो युधिष्ठिरं धर्मभृतां वरिष्ठम् ।
रथेन तेनाशु ययौ यथार्को विशन्प्रभाभिर्भगवांस्त्रिलोकम् ॥ १२-४९-८०॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evaṃ bruvanneva yadupravīro yudhiṣṭhiraṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭham |
rathena tenāśu yayau yathārko viśanprabhābhirbhagavāṃstrilokam || 12-49-80||

Adhyaya: 50/353 (36)

MHB 12-50-1

वैशंपायन उवाच ।
ततो रामस्य तत्कर्म श्रुत्वा राजा युधिष्ठिरः ।
विस्मयं परमं गत्वा प्रत्युवाच जनार्दनम् ॥ १२-५०-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato rāmasya tatkarma śrutvā rājā yudhiṣṭhiraḥ |
vismayaṃ paramaṃ gatvā pratyuvāca janārdanam || 12-50-1||

MHB 12-50-2

अहो रामस्य वार्ष्णेय शक्रस्येव महात्मनः ।
विक्रमो येन वसुधा क्रोधान्निःक्षत्रिया कृता ॥ १२-५०-२॥
aho rāmasya vārṣṇeya śakrasyeva mahātmanaḥ |
vikramo yena vasudhā krodhānniḥkṣatriyā kṛtā || 12-50-2||

MHB 12-50-3

गोभिः समुद्रेण तथा गोलाङ्गूलर्क्षवानरैः ।
गुप्ता रामभयोद्विग्नाः क्षत्रियाणां कुलोद्वहाः ॥ १२-५०-३॥
gobhiḥ samudreṇa tathā golāṅgūlarkṣavānaraiḥ |
guptā rāmabhayodvignāḥ kṣatriyāṇāṃ kulodvahāḥ || 12-50-3||

MHB 12-50-4

अहो धन्यो हि लोकोऽयं सभाग्याश्च नरा भुवि ।
यत्र कर्मेदृशं धर्म्यं द्विजेन कृतमच्युत ॥ १२-५०-४॥
aho dhanyo hi loko'yaṃ sabhāgyāśca narā bhuvi |
yatra karmedṛśaṃ dharmyaṃ dvijena kṛtamacyuta || 12-50-4||

MHB 12-50-5

तथा यान्तौ तदा तात तावच्युतयुधिष्ठिरौ ।
जग्मतुर्यत्र गाङ्गेयः शरतल्पगतः प्रभुः ॥ १२-५०-५॥
tathā yāntau tadā tāta tāvacyutayudhiṣṭhirau |
jagmaturyatra gāṅgeyaḥ śaratalpagataḥ prabhuḥ || 12-50-5||

MHB 12-50-6

ततस्ते ददृशुर्भीष्मं शरप्रस्तरशायिनम् ।
स्वरश्मिजालसंवीतं सायंसूर्यमिवानलम् ॥ १२-५०-६॥
tataste dadṛśurbhīṣmaṃ śaraprastaraśāyinam |
svaraśmijālasaṃvītaṃ sāyaṃsūryamivānalam || 12-50-6||

MHB 12-50-7

उपास्यमानं मुनिभिर्देवैरिव शतक्रतुम् ।
देशे परमधर्मिष्ठे नदीमोघवतीमनु ॥ १२-५०-७॥
upāsyamānaṃ munibhirdevairiva śatakratum |
deśe paramadharmiṣṭhe nadīmoghavatīmanu || 12-50-7||

MHB 12-50-8

दूरादेव तमालोक्य कृष्णो राजा च धर्मराट् ।
चत्वारः पाण्डवाश्चैव ते च शारद्वतादयः ॥ १२-५०-८॥
dūrādeva tamālokya kṛṣṇo rājā ca dharmarāṭ |
catvāraḥ pāṇḍavāścaiva te ca śāradvatādayaḥ || 12-50-8||

MHB 12-50-9

अवस्कन्द्याथ वाहेभ्यः संयम्य प्रचलं मनः ।
एकीकृत्येन्द्रियग्राममुपतस्थुर्महामुनीन् ॥ १२-५०-९॥
avaskandyātha vāhebhyaḥ saṃyamya pracalaṃ manaḥ |
ekīkṛtyendriyagrāmamupatasthurmahāmunīn || 12-50-9||

MHB 12-50-10

अभिवाद्य च गोविन्दः सात्यकिस्ते च कौरवाः ।
व्यासादींस्तानृषीन्पश्चाद्गाङ्गेयमुपतस्थिरे ॥ १२-५०-१०॥
abhivādya ca govindaḥ sātyakiste ca kauravāḥ |
vyāsādīṃstānṛṣīnpaścādgāṅgeyamupatasthire || 12-50-10||

MHB 12-50-11

तपोवृद्धिं ततः पृष्ट्वा गाङ्गेयं यदुकौरवाः ।
परिवार्य ततः सर्वे निषेदुः पुरुषर्षभाः ॥ १२-५०-११॥
tapovṛddhiṃ tataḥ pṛṣṭvā gāṅgeyaṃ yadukauravāḥ |
parivārya tataḥ sarve niṣeduḥ puruṣarṣabhāḥ || 12-50-11||

MHB 12-50-12

ततो निशम्य गाङ्गेयं शाम्यमानमिवानलम् ।
किंचिद्दीनमना भीष्ममिति होवाच केशवः ॥ १२-५०-१२॥
tato niśamya gāṅgeyaṃ śāmyamānamivānalam |
kiṃciddīnamanā bhīṣmamiti hovāca keśavaḥ || 12-50-12||

MHB 12-50-13

कच्चिज्ज्ञानानि ते राजन्प्रसन्नानि यथा पुरा ।
कच्चिदव्याकुला चैव बुद्धिस्ते वदतां वर ॥ १२-५०-१३॥
kaccijjñānāni te rājanprasannāni yathā purā |
kaccidavyākulā caiva buddhiste vadatāṃ vara || 12-50-13||

MHB 12-50-14

शराभिघातदुःखात्ते कच्चिद्गात्रं न दूयते ।
मानसादपि दुःखाद्धि शारीरं बलवत्तरम् ॥ १२-५०-१४॥
śarābhighātaduḥkhātte kaccidgātraṃ na dūyate |
mānasādapi duḥkhāddhi śārīraṃ balavattaram || 12-50-14||

MHB 12-50-15

वरदानात्पितुः कामं छन्दमृत्युरसि प्रभो ।
शंतनोर्धर्मशीलस्य न त्वेतच्छमकारणम् ॥ १२-५०-१५॥
varadānātpituḥ kāmaṃ chandamṛtyurasi prabho |
śaṃtanordharmaśīlasya na tvetacchamakāraṇam || 12-50-15||

MHB 12-50-16

सुसूक्ष्मोऽपीह देहे वै शल्यो जनयते रुजम् ।
किं पुनः शरसंघातैश्चितस्य तव भारत ॥ १२-५०-१६॥
susūkṣmo'pīha dehe vai śalyo janayate rujam |
kiṃ punaḥ śarasaṃghātaiścitasya tava bhārata || 12-50-16||

MHB 12-50-17

कामं नैतत्तवाख्येयं प्राणिनां प्रभवाप्ययौ ।
भवान्ह्युपदिशेच्छ्रेयो देवानामपि भारत ॥ १२-५०-१७॥
kāmaṃ naitattavākhyeyaṃ prāṇināṃ prabhavāpyayau |
bhavānhyupadiśecchreyo devānāmapi bhārata || 12-50-17||

MHB 12-50-18

यद्धि भूतं भविष्यच्च भवच्च पुरुषर्षभ ।
सर्वं तज्ज्ञानवृद्धस्य तव पाणाविवाहितम् ॥ १२-५०-१८॥
yaddhi bhūtaṃ bhaviṣyacca bhavacca puruṣarṣabha |
sarvaṃ tajjñānavṛddhasya tava pāṇāvivāhitam || 12-50-18||

MHB 12-50-19

संसारश्चैव भूतानां धर्मस्य च फलोदयः ।
विदितस्ते महाप्राज्ञ त्वं हि ब्रह्ममयो निधिः ॥ १२-५०-१९॥
saṃsāraścaiva bhūtānāṃ dharmasya ca phalodayaḥ |
viditaste mahāprājña tvaṃ hi brahmamayo nidhiḥ || 12-50-19||

MHB 12-50-20

त्वां हि राज्ये स्थितं स्फीते समग्राङ्गमरोगिणम् ।
स्त्रीसहस्रैः परिवृतं पश्यामीहोर्ध्वरेतसम् ॥ १२-५०-२०॥
tvāṃ hi rājye sthitaṃ sphīte samagrāṅgamarogiṇam |
strīsahasraiḥ parivṛtaṃ paśyāmīhordhvaretasam || 12-50-20||

MHB 12-50-21

ऋते शांतनवाद्भीष्मात्त्रिषु लोकेषु पार्थिव ।
सत्यसंधान्महावीर्याच्छूराद्धर्मैकतत्परात् ॥ १२-५०-२१॥
ṛte śāṃtanavādbhīṣmāttriṣu lokeṣu pārthiva |
satyasaṃdhānmahāvīryācchūrāddharmaikatatparāt || 12-50-21||

MHB 12-50-22

मृत्युमावार्य तरसा शरप्रस्तरशायिनः ।
निसर्गप्रभवं किंचिन्न च तातानुशुश्रुम ॥ १२-५०-२२॥
mṛtyumāvārya tarasā śaraprastaraśāyinaḥ |
nisargaprabhavaṃ kiṃcinna ca tātānuśuśruma || 12-50-22||

MHB 12-50-23

सत्ये तपसि दाने च यज्ञाधिकरणे तथा ।
धनुर्वेदे च वेदे च नित्यं चैवान्ववेक्षणे ॥ १२-५०-२३॥
satye tapasi dāne ca yajñādhikaraṇe tathā |
dhanurvede ca vede ca nityaṃ caivānvavekṣaṇe || 12-50-23||

MHB 12-50-24

अनृशंसं शुचिं दान्तं सर्वभूतहिते रतम् ।
महारथं त्वत्सदृशं न कंचिदनुशुश्रुम ॥ १२-५०-२४॥
anṛśaṃsaṃ śuciṃ dāntaṃ sarvabhūtahite ratam |
mahārathaṃ tvatsadṛśaṃ na kaṃcidanuśuśruma || 12-50-24||

MHB 12-50-25

त्वं हि देवान्सगन्धर्वान्ससुरासुरराक्षसान् ।
शक्त एकरथेनैव विजेतुं नात्र संशयः ॥ १२-५०-२५॥
tvaṃ hi devānsagandharvānsasurāsurarākṣasān |
śakta ekarathenaiva vijetuṃ nātra saṃśayaḥ || 12-50-25||

MHB 12-50-26

त्वं हि भीष्म महाबाहो वसूनां वासवोपमः ।
नित्यं विप्रैः समाख्यातो नवमोऽनवमो गुणैः ॥ १२-५०-२६॥
tvaṃ hi bhīṣma mahābāho vasūnāṃ vāsavopamaḥ |
nityaṃ vipraiḥ samākhyāto navamo'navamo guṇaiḥ || 12-50-26||

MHB 12-50-27

अहं हि त्वाभिजानामि यस्त्वं पुरुषसत्तम ।
त्रिदशेष्वपि विख्यातः स्वशक्त्या सुमहाबलः ॥ १२-५०-२७॥
ahaṃ hi tvābhijānāmi yastvaṃ puruṣasattama |
tridaśeṣvapi vikhyātaḥ svaśaktyā sumahābalaḥ || 12-50-27||

MHB 12-50-28

मनुष्येषु मनुष्येन्द्र न दृष्टो न च मे श्रुतः ।
भवतो यो गुणैस्तुल्यः पृथिव्यां पुरुषः क्वचित् ॥ १२-५०-२८॥
manuṣyeṣu manuṣyendra na dṛṣṭo na ca me śrutaḥ |
bhavato yo guṇaistulyaḥ pṛthivyāṃ puruṣaḥ kvacit || 12-50-28||

MHB 12-50-29

त्वं हि सर्वैर्गुणै राजन्देवानप्यतिरिच्यसे ।
तपसा हि भवाञ्शक्तः स्रष्टुं लोकांश्चराचरान् ॥ १२-५०-२९॥
tvaṃ hi sarvairguṇai rājandevānapyatiricyase |
tapasā hi bhavāñśaktaḥ sraṣṭuṃ lokāṃścarācarān || 12-50-29||

MHB 12-50-30

तदस्य तप्यमानस्य ज्ञातीनां संक्षयेण वै ।
ज्येष्ठस्य पाण्डुपुत्रस्य शोकं भीष्म व्यपानुद ॥ १२-५०-३०॥
tadasya tapyamānasya jñātīnāṃ saṃkṣayeṇa vai |
jyeṣṭhasya pāṇḍuputrasya śokaṃ bhīṣma vyapānuda || 12-50-30||

MHB 12-50-31

ये हि धर्माः समाख्याताश्चातुर्वर्ण्यस्य भारत ।
चातुराश्रम्यसंसृष्टास्ते सर्वे विदितास्तव ॥ १२-५०-३१॥
ye hi dharmāḥ samākhyātāścāturvarṇyasya bhārata |
cāturāśramyasaṃsṛṣṭāste sarve viditāstava || 12-50-31||

MHB 12-50-32

चातुर्वेद्ये च ये प्रोक्ताश्चातुर्होत्रे च भारत ।
सांख्ये योगे च नियता ये च धर्माः सनातनाः ॥ १२-५०-३२॥
cāturvedye ca ye proktāścāturhotre ca bhārata |
sāṃkhye yoge ca niyatā ye ca dharmāḥ sanātanāḥ || 12-50-32||

MHB 12-50-33

चातुर्वर्ण्येन यश्चैको धर्मो न स्म विरुध्यते ।
सेव्यमानः स चैवाद्यो गाङ्गेय विदितस्तव ॥ १२-५०-३३॥
cāturvarṇyena yaścaiko dharmo na sma virudhyate |
sevyamānaḥ sa caivādyo gāṅgeya viditastava || 12-50-33||

MHB 12-50-34

इतिहासपुराणं च कार्त्स्न्येन विदितं तव ।
धर्मशास्त्रं च सकलं नित्यं मनसि ते स्थितम् ॥ १२-५०-३४॥
itihāsapurāṇaṃ ca kārtsnyena viditaṃ tava |
dharmaśāstraṃ ca sakalaṃ nityaṃ manasi te sthitam || 12-50-34||

MHB 12-50-35

ये च केचन लोकेऽस्मिन्नर्थाः संशयकारकाः ।
तेषां छेत्ता नास्ति लोके त्वदन्यः पुरुषर्षभ ॥ १२-५०-३५॥
ye ca kecana loke'sminnarthāḥ saṃśayakārakāḥ |
teṣāṃ chettā nāsti loke tvadanyaḥ puruṣarṣabha || 12-50-35||

MHB 12-50-36

स पाण्डवेयस्य मनःसमुत्थितं नरेन्द्र शोकं व्यपकर्ष मेधया ।
भवद्विधा ह्युत्तमबुद्धिविस्तरा विमुह्यमानस्य जनस्य शान्तये ॥ १२-५०-३६॥
sa pāṇḍaveyasya manaḥsamutthitaṃ narendra śokaṃ vyapakarṣa medhayā |
bhavadvidhā hyuttamabuddhivistarā vimuhyamānasya janasya śāntaye || 12-50-36||

Adhyaya: 51/353 (18)

MHB 12-51-1

वैशंपायन उवाच ।
श्रुत्वा तु वचनं भीष्मो वासुदेवस्य धीमतः ।
किंचिदुन्नाम्य वदनं प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् ॥ १२-५१-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
śrutvā tu vacanaṃ bhīṣmo vāsudevasya dhīmataḥ |
kiṃcidunnāmya vadanaṃ prāñjalirvākyamabravīt || 12-51-1||

MHB 12-51-2

नमस्ते भगवन्विष्णो लोकानां निधनोद्भव ।
त्वं हि कर्ता हृषीकेश संहर्ता चापराजितः ॥ १२-५१-२॥
namaste bhagavanviṣṇo lokānāṃ nidhanodbhava |
tvaṃ hi kartā hṛṣīkeśa saṃhartā cāparājitaḥ || 12-51-2||

MHB 12-51-3

विश्वकर्मन्नमस्तेऽस्तु विश्वात्मन्विश्वसंभव ।
अपवर्गोऽसि भूतानां पञ्चानां परतः स्थितः ॥ १२-५१-३॥
viśvakarmannamaste'stu viśvātmanviśvasaṃbhava |
apavargo'si bhūtānāṃ pañcānāṃ parataḥ sthitaḥ || 12-51-3||

MHB 12-51-4

नमस्ते त्रिषु लोकेषु नमस्ते परतस्त्रिषु ।
योगेश्वर नमस्तेऽस्तु त्वं हि सर्वपरायणम् ॥ १२-५१-४॥
namaste triṣu lokeṣu namaste paratastriṣu |
yogeśvara namaste'stu tvaṃ hi sarvaparāyaṇam || 12-51-4||

MHB 12-51-5

मत्संश्रितं यदात्थ त्वं वचः पुरुषसत्तम ।
तेन पश्यामि ते दिव्यान्भावान्हि त्रिषु वर्त्मसु ॥ १२-५१-५॥
matsaṃśritaṃ yadāttha tvaṃ vacaḥ puruṣasattama |
tena paśyāmi te divyānbhāvānhi triṣu vartmasu || 12-51-5||

MHB 12-51-6

तच्च पश्यामि तत्त्वेन यत्ते रूपं सनातनम् ।
सप्त मार्गा निरुद्धास्ते वायोरमिततेजसः ॥ १२-५१-६॥
tacca paśyāmi tattvena yatte rūpaṃ sanātanam |
sapta mārgā niruddhāste vāyoramitatejasaḥ || 12-51-6||

MHB 12-51-7

दिवं ते शिरसा व्याप्तं पद्भ्यां देवी वसुंधरा ।
दिशो भुजौ रविश्चक्षुर्वीर्ये शक्रः प्रतिष्ठितः ॥ १२-५१-७॥
divaṃ te śirasā vyāptaṃ padbhyāṃ devī vasuṃdharā |
diśo bhujau raviścakṣurvīrye śakraḥ pratiṣṭhitaḥ || 12-51-7||

MHB 12-51-8

अतसीपुष्पसंकाशं पीतवाससमच्युतम् ।
वपुर्ह्यनुमिमीमस्ते मेघस्येव सविद्युतः ॥ १२-५१-८॥
atasīpuṣpasaṃkāśaṃ pītavāsasamacyutam |
vapurhyanumimīmaste meghasyeva savidyutaḥ || 12-51-8||

MHB 12-51-9

त्वत्प्रपन्नाय भक्ताय गतिमिष्टां जिगीषवे ।
यच्छ्रेयः पुण्डरीकाक्ष तद्ध्यायस्व सुरोत्तम ॥ १२-५१-९॥
tvatprapannāya bhaktāya gatimiṣṭāṃ jigīṣave |
yacchreyaḥ puṇḍarīkākṣa taddhyāyasva surottama || 12-51-9||

MHB 12-51-10

वासुदेव उवाच ।
यतः खलु परा भक्तिर्मयि ते पुरुषर्षभ ।
ततो वपुर्मया दिव्यं तव राजन्प्रदर्शितम् ॥ १२-५१-१०॥
vāsudeva uvāca |
yataḥ khalu parā bhaktirmayi te puruṣarṣabha |
tato vapurmayā divyaṃ tava rājanpradarśitam || 12-51-10||

MHB 12-51-11

न ह्यभक्ताय राजेन्द्र भक्तायानृजवे न च ।
दर्शयाम्यहमात्मानं न चादान्ताय भारत ॥ १२-५१-११॥
na hyabhaktāya rājendra bhaktāyānṛjave na ca |
darśayāmyahamātmānaṃ na cādāntāya bhārata || 12-51-11||

MHB 12-51-12

भवांस्तु मम भक्तश्च नित्यं चार्जवमास्थितः ।
दमे तपसि सत्ये च दाने च निरतः शुचिः ॥ १२-५१-१२॥
bhavāṃstu mama bhaktaśca nityaṃ cārjavamāsthitaḥ |
dame tapasi satye ca dāne ca nirataḥ śuciḥ || 12-51-12||

MHB 12-51-13

अर्हस्त्वं भीष्म मां द्रष्टुं तपसा स्वेन पार्थिव ।
तव ह्युपस्थिता लोका येभ्यो नावर्तते पुनः ॥ १२-५१-१३॥
arhastvaṃ bhīṣma māṃ draṣṭuṃ tapasā svena pārthiva |
tava hyupasthitā lokā yebhyo nāvartate punaḥ || 12-51-13||

MHB 12-51-14

पञ्चाशतं षट्च कुरुप्रवीर शेषं दिनानां तव जीवितस्य ।
ततः शुभैः कर्मफलोदयैस्त्वं समेष्यसे भीष्म विमुच्य देहम् ॥ १२-५१-१४॥
pañcāśataṃ ṣaṭca kurupravīra śeṣaṃ dinānāṃ tava jīvitasya |
tataḥ śubhaiḥ karmaphalodayaistvaṃ sameṣyase bhīṣma vimucya deham || 12-51-14||

MHB 12-51-15

एते हि देवा वसवो विमानान्यास्थाय सर्वे ज्वलिताग्निकल्पाः ।
अन्तर्हितास्त्वां प्रतिपालयन्ति काष्ठां प्रपद्यन्तमुदक्पतंगम् ॥ १२-५१-१५॥
ete hi devā vasavo vimānānyāsthāya sarve jvalitāgnikalpāḥ |
antarhitāstvāṃ pratipālayanti kāṣṭhāṃ prapadyantamudakpataṃgam || 12-51-15||

MHB 12-51-16

व्यावृत्तमात्रे भगवत्युदीचीं सूर्ये दिशं कालवशात्प्रपन्ने ।
गन्तासि लोकान्पुरुषप्रवीर नावर्तते यानुपलभ्य विद्वान् ॥ १२-५१-१६॥
vyāvṛttamātre bhagavatyudīcīṃ sūrye diśaṃ kālavaśātprapanne |
gantāsi lokānpuruṣapravīra nāvartate yānupalabhya vidvān || 12-51-16||

MHB 12-51-17

अमुं च लोकं त्वयि भीष्म याते ज्ञानानि नङ्क्ष्यन्त्यखिलेन वीर ।
अतः स्म सर्वे त्वयि संनिकर्षं समागता धर्मविवेचनाय ॥ १२-५१-१७॥
amuṃ ca lokaṃ tvayi bhīṣma yāte jñānāni naṅkṣyantyakhilena vīra |
ataḥ sma sarve tvayi saṃnikarṣaṃ samāgatā dharmavivecanāya || 12-51-17||

MHB 12-51-18

तज्ज्ञातिशोकोपहतश्रुताय सत्याभिसंधाय युधिष्ठिराय ।
प्रब्रूहि धर्मार्थसमाधियुक्तमर्थ्यं वचोऽस्यापनुदास्य शोकम् ॥ १२-५१-१८॥
tajjñātiśokopahataśrutāya satyābhisaṃdhāya yudhiṣṭhirāya |
prabrūhi dharmārthasamādhiyuktamarthyaṃ vaco'syāpanudāsya śokam || 12-51-18||

Adhyaya: 52/353 (34)

MHB 12-52-1

वैशंपायन उवाच ।
ततः कृष्णस्य तद्वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम् ।
श्रुत्वा शांतनवो भीष्मः प्रत्युवाच कृताञ्जलिः ॥ १२-५२-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ kṛṣṇasya tadvākyaṃ dharmārthasahitaṃ hitam |
śrutvā śāṃtanavo bhīṣmaḥ pratyuvāca kṛtāñjaliḥ || 12-52-1||

MHB 12-52-2

लोकनाथ महाबाहो शिव नारायणाच्युत ।
तव वाक्यमभिश्रुत्य हर्षेणास्मि परिप्लुतः ॥ १२-५२-२॥
lokanātha mahābāho śiva nārāyaṇācyuta |
tava vākyamabhiśrutya harṣeṇāsmi pariplutaḥ || 12-52-2||

MHB 12-52-3

किं चाहमभिधास्यामि वाक्पते तव संनिधौ ।
यदा वाचोगतं सर्वं तव वाचि समाहितम् ॥ १२-५२-३॥
kiṃ cāhamabhidhāsyāmi vākpate tava saṃnidhau |
yadā vācogataṃ sarvaṃ tava vāci samāhitam || 12-52-3||

MHB 12-52-4

यद्धि किंचित्कृतं लोके कर्तव्यं क्रियते च यत् ।
त्वत्तस्तन्निःसृतं देव लोका बुद्धिमया हि ते ॥ १२-५२-४॥
yaddhi kiṃcitkṛtaṃ loke kartavyaṃ kriyate ca yat |
tvattastanniḥsṛtaṃ deva lokā buddhimayā hi te || 12-52-4||

MHB 12-52-5

कथयेद्देवलोकं यो देवराजसमीपतः ।
धर्मकामार्थशास्त्राणां सोऽर्थान्ब्रूयात्तवाग्रतः ॥ १२-५२-५॥
kathayeddevalokaṃ yo devarājasamīpataḥ |
dharmakāmārthaśāstrāṇāṃ so'rthānbrūyāttavāgrataḥ || 12-52-5||

MHB 12-52-6

शराभिघाताद्व्यथितं मनो मे मधुसूदन ।
गात्राणि चावसीदन्ति न च बुद्धिः प्रसीदति ॥ १२-५२-६॥
śarābhighātādvyathitaṃ mano me madhusūdana |
gātrāṇi cāvasīdanti na ca buddhiḥ prasīdati || 12-52-6||

MHB 12-52-7

न च मे प्रतिभा काचिदस्ति किंचित्प्रभाषितुम् ।
पीड्यमानस्य गोविन्द विषानलसमैः शरैः ॥ १२-५२-७॥
na ca me pratibhā kācidasti kiṃcitprabhāṣitum |
pīḍyamānasya govinda viṣānalasamaiḥ śaraiḥ || 12-52-7||

MHB 12-52-8

बलं मेधाः प्रजरति प्राणाः संत्वरयन्ति च ।
मर्माणि परितप्यन्ते भ्रान्तं चेतस्तथैव च ॥ १२-५२-८॥
balaṃ medhāḥ prajarati prāṇāḥ saṃtvarayanti ca |
marmāṇi paritapyante bhrāntaṃ cetastathaiva ca || 12-52-8||

MHB 12-52-9

दौर्बल्यात्सज्जते वाङ्मे स कथं वक्तुमुत्सहे ।
साधु मे त्वं प्रसीदस्व दाशार्हकुलनन्दन ॥ १२-५२-९॥
daurbalyātsajjate vāṅme sa kathaṃ vaktumutsahe |
sādhu me tvaṃ prasīdasva dāśārhakulanandana || 12-52-9||

MHB 12-52-10

तत्क्षमस्व महाबाहो न ब्रूयां किंचिदच्युत ।
त्वत्संनिधौ च सीदेत वाचस्पतिरपि ब्रुवन् ॥ १२-५२-१०॥
tatkṣamasva mahābāho na brūyāṃ kiṃcidacyuta |
tvatsaṃnidhau ca sīdeta vācaspatirapi bruvan || 12-52-10||

MHB 12-52-11

न दिशः संप्रजानामि नाकाशं न च मेदिनीम् ।
केवलं तव वीर्येण तिष्ठामि मधुसूदन ॥ १२-५२-११॥
na diśaḥ saṃprajānāmi nākāśaṃ na ca medinīm |
kevalaṃ tava vīryeṇa tiṣṭhāmi madhusūdana || 12-52-11||

MHB 12-52-12

स्वयमेव प्रभो तस्माद्धर्मराजस्य यद्धितम् ।
तद्ब्रवीह्याशु सर्वेषामागमानां त्वमागमः ॥ १२-५२-१२॥
svayameva prabho tasmāddharmarājasya yaddhitam |
tadbravīhyāśu sarveṣāmāgamānāṃ tvamāgamaḥ || 12-52-12||

MHB 12-52-13

कथं त्वयि स्थिते लोके शाश्वते लोककर्तरि ।
प्रब्रूयान्मद्विधः कश्चिद्गुरौ शिष्य इव स्थिते ॥ १२-५२-१३॥
kathaṃ tvayi sthite loke śāśvate lokakartari |
prabrūyānmadvidhaḥ kaścidgurau śiṣya iva sthite || 12-52-13||

MHB 12-52-14

वासुदेव उवाच ।
उपपन्नमिदं वाक्यं कौरवाणां धुरंधरे ।
महावीर्ये महासत्त्वे स्थिते सर्वार्थदर्शिनि ॥ १२-५२-१४॥
vāsudeva uvāca |
upapannamidaṃ vākyaṃ kauravāṇāṃ dhuraṃdhare |
mahāvīrye mahāsattve sthite sarvārthadarśini || 12-52-14||

MHB 12-52-15

यच्च मामात्थ गाङ्गेय बाणघातरुजं प्रति ।
गृहाणात्र वरं भीष्म मत्प्रसादकृतं विभो ॥ १२-५२-१५॥
yacca māmāttha gāṅgeya bāṇaghātarujaṃ prati |
gṛhāṇātra varaṃ bhīṣma matprasādakṛtaṃ vibho || 12-52-15||

MHB 12-52-16

न ते ग्लानिर्न ते मूर्छा न दाहो न च ते रुजा ।
प्रभविष्यन्ति गाङ्गेय क्षुत्पिपासे न चाप्युत ॥ १२-५२-१६॥
na te glānirna te mūrchā na dāho na ca te rujā |
prabhaviṣyanti gāṅgeya kṣutpipāse na cāpyuta || 12-52-16||

MHB 12-52-17

ज्ञानानि च समग्राणि प्रतिभास्यन्ति तेऽनघ ।
न च ते क्वचिदासक्तिर्बुद्धेः प्रादुर्भविष्यति ॥ १२-५२-१७॥
jñānāni ca samagrāṇi pratibhāsyanti te'nagha |
na ca te kvacidāsaktirbuddheḥ prādurbhaviṣyati || 12-52-17||

MHB 12-52-18

सत्त्वस्थं च मनो नित्यं तव भीष्म भविष्यति ।
रजस्तमोभ्यां रहितं घनैर्मुक्त इवोडुराट् ॥ १२-५२-१८॥
sattvasthaṃ ca mano nityaṃ tava bhīṣma bhaviṣyati |
rajastamobhyāṃ rahitaṃ ghanairmukta ivoḍurāṭ || 12-52-18||

MHB 12-52-19

यद्यच्च धर्मसंयुक्तमर्थयुक्तमथापि वा ।
चिन्तयिष्यसि तत्राग्र्या बुद्धिस्तव भविष्यति ॥ १२-५२-१९॥
yadyacca dharmasaṃyuktamarthayuktamathāpi vā |
cintayiṣyasi tatrāgryā buddhistava bhaviṣyati || 12-52-19||

MHB 12-52-20

इमं च राजशार्दूल भूतग्रामं चतुर्विधम् ।
चक्षुर्दिव्यं समाश्रित्य द्रक्ष्यस्यमितविक्रम ॥ १२-५२-२०॥
imaṃ ca rājaśārdūla bhūtagrāmaṃ caturvidham |
cakṣurdivyaṃ samāśritya drakṣyasyamitavikrama || 12-52-20||

MHB 12-52-21

चतुर्विधं प्रजाजालं संयुक्तो ज्ञानचक्षुषा ।
भीष्म द्रक्ष्यसि तत्त्वेन जले मीन इवामले ॥ १२-५२-२१॥
caturvidhaṃ prajājālaṃ saṃyukto jñānacakṣuṣā |
bhīṣma drakṣyasi tattvena jale mīna ivāmale || 12-52-21||

MHB 12-52-22

वैशंपायन उवाच ।
ततस्ते व्याससहिताः सर्व एव महर्षयः ।
ऋग्यजुःसामसंयुक्तैर्वचोभिः कृष्णमर्चयन् ॥ १२-५२-२२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataste vyāsasahitāḥ sarva eva maharṣayaḥ |
ṛgyajuḥsāmasaṃyuktairvacobhiḥ kṛṣṇamarcayan || 12-52-22||

MHB 12-52-23

ततः सर्वार्तवं दिव्यं पुष्पवर्षं नभस्तलात् ।
पपात यत्र वार्ष्णेयः सगाङ्गेयः सपाण्डवः ॥ १२-५२-२३॥
tataḥ sarvārtavaṃ divyaṃ puṣpavarṣaṃ nabhastalāt |
papāta yatra vārṣṇeyaḥ sagāṅgeyaḥ sapāṇḍavaḥ || 12-52-23||

MHB 12-52-24

वादित्राणि च दिव्यानि जगुश्चाप्सरसां गणाः ।
न चाहितमनिष्टं वा किंचित्तत्र व्यदृश्यत ॥ १२-५२-२४॥
vāditrāṇi ca divyāni jaguścāpsarasāṃ gaṇāḥ |
na cāhitamaniṣṭaṃ vā kiṃcittatra vyadṛśyata || 12-52-24||

MHB 12-52-25

ववौ शिवः सुखो वायुः सर्वगन्धवहः शुचिः ।
शान्तायां दिशि शान्ताश्च प्रावदन्मृगपक्षिणः ॥ १२-५२-२५॥
vavau śivaḥ sukho vāyuḥ sarvagandhavahaḥ śuciḥ |
śāntāyāṃ diśi śāntāśca prāvadanmṛgapakṣiṇaḥ || 12-52-25||

MHB 12-52-26

ततो मुहूर्ताद्भगवान्सहस्रांशुर्दिवाकरः ।
दहन्वनमिवैकान्ते प्रतीच्यां प्रत्यदृश्यत ॥ १२-५२-२६॥
tato muhūrtādbhagavānsahasrāṃśurdivākaraḥ |
dahanvanamivaikānte pratīcyāṃ pratyadṛśyata || 12-52-26||

MHB 12-52-27

ततो महर्षयः सर्वे समुत्थाय जनार्दनम् ।
भीष्ममामन्त्रयां चक्रू राजानं च युधिष्ठिरम् ॥ १२-५२-२७॥
tato maharṣayaḥ sarve samutthāya janārdanam |
bhīṣmamāmantrayāṃ cakrū rājānaṃ ca yudhiṣṭhiram || 12-52-27||

MHB 12-52-28

ततः प्रणाममकरोत्केशवः पाण्डवस्तथा ।
सात्यकिः संजयश्चैव स च शारद्वतः कृपः ॥ १२-५२-२८॥
tataḥ praṇāmamakarotkeśavaḥ pāṇḍavastathā |
sātyakiḥ saṃjayaścaiva sa ca śāradvataḥ kṛpaḥ || 12-52-28||

MHB 12-52-29

ततस्ते धर्मनिरताः सम्यक्तैरभिपूजिताः ।
श्वः समेष्याम इत्युक्त्वा यथेष्टं त्वरिता ययुः ॥ १२-५२-२९॥
tataste dharmaniratāḥ samyaktairabhipūjitāḥ |
śvaḥ sameṣyāma ityuktvā yatheṣṭaṃ tvaritā yayuḥ || 12-52-29||

MHB 12-52-30

तथैवामन्त्र्य गाङ्गेयं केशवस्ते च पाण्डवाः ।
प्रदक्षिणमुपावृत्य रथानारुरुहुः शुभान् ॥ १२-५२-३०॥
tathaivāmantrya gāṅgeyaṃ keśavaste ca pāṇḍavāḥ |
pradakṣiṇamupāvṛtya rathānāruruhuḥ śubhān || 12-52-30||

MHB 12-52-31

ततो रथैः काञ्चनदन्तकूबरैर्महीधराभैः समदैश्च दन्तिभिः ।
हयैः सुपर्णैरिव चाशुगामिभिः पदातिभिश्चात्तशरासनादिभिः ॥ १२-५२-३१॥
tato rathaiḥ kāñcanadantakūbarairmahīdharābhaiḥ samadaiśca dantibhiḥ |
hayaiḥ suparṇairiva cāśugāmibhiḥ padātibhiścāttaśarāsanādibhiḥ || 12-52-31||

MHB 12-52-32

ययौ रथानां पुरतो हि सा चमूस्तथैव पश्चादतिमात्रसारिणी ।
पुरश्च पश्चाच्च यथा महानदी पुरर्क्षवन्तं गिरिमेत्य नर्मदा ॥ १२-५२-३२॥
yayau rathānāṃ purato hi sā camūstathaiva paścādatimātrasāriṇī |
puraśca paścācca yathā mahānadī purarkṣavantaṃ girimetya narmadā || 12-52-32||

MHB 12-52-33

ततः पुरस्ताद्भगवान्निशाकरः समुत्थितस्तामभिहर्षयंश्चमूम् ।
दिवाकरापीतरसास्तथौषधीः पुनः स्वकेनैव गुणेन योजयन् ॥ १२-५२-३३॥
tataḥ purastādbhagavānniśākaraḥ samutthitastāmabhiharṣayaṃścamūm |
divākarāpītarasāstathauṣadhīḥ punaḥ svakenaiva guṇena yojayan || 12-52-33||

MHB 12-52-34

ततः पुरं सुरपुरसंनिभद्युति प्रविश्य ते यदुवृषपाण्डवास्तदा ।
यथोचितान्भवनवरान्समाविशञ्श्रमान्विता मृगपतयो गुहा इव ॥ १२-५२-३४॥
tataḥ puraṃ surapurasaṃnibhadyuti praviśya te yaduvṛṣapāṇḍavāstadā |
yathocitānbhavanavarānsamāviśañśramānvitā mṛgapatayo guhā iva || 12-52-34||

Adhyaya: 53/353 (27)

MHB 12-53-1

वैशंपायन उवाच ।
ततः प्रविश्य भवनं प्रसुप्तो मधुसूदनः ।
याममात्रावशेषायां यामिन्यां प्रत्यबुध्यत ॥ १२-५३-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ praviśya bhavanaṃ prasupto madhusūdanaḥ |
yāmamātrāvaśeṣāyāṃ yāminyāṃ pratyabudhyata || 12-53-1||

MHB 12-53-2

स ध्यानपथमाश्रित्य सर्वज्ञानानि माधवः ।
अवलोक्य ततः पश्चाद्दध्यौ ब्रह्म सनातनम् ॥ १२-५३-२॥
sa dhyānapathamāśritya sarvajñānāni mādhavaḥ |
avalokya tataḥ paścāddadhyau brahma sanātanam || 12-53-2||

MHB 12-53-3

ततः श्रुतिपुराणज्ञाः शिक्षिता रक्तकण्ठिनः ।
अस्तुवन्विश्वकर्माणं वासुदेवं प्रजापतिम् ॥ १२-५३-३॥
tataḥ śrutipurāṇajñāḥ śikṣitā raktakaṇṭhinaḥ |
astuvanviśvakarmāṇaṃ vāsudevaṃ prajāpatim || 12-53-3||

MHB 12-53-4

पठन्ति पाणिस्वनिकास्तथा गायन्ति गायनाः ।
शङ्खानकमृदङ्गांश्च प्रवाद्यन्त सहस्रशः ॥ १२-५३-४॥
paṭhanti pāṇisvanikāstathā gāyanti gāyanāḥ |
śaṅkhānakamṛdaṅgāṃśca pravādyanta sahasraśaḥ || 12-53-4||

MHB 12-53-5

वीणापणववेणूनां स्वनश्चातिमनोरमः ।
प्रहास इव विस्तीर्णः शुश्रुवे तस्य वेश्मनः ॥ १२-५३-५॥
vīṇāpaṇavaveṇūnāṃ svanaścātimanoramaḥ |
prahāsa iva vistīrṇaḥ śuśruve tasya veśmanaḥ || 12-53-5||

MHB 12-53-6

तथा युधिष्ठिरस्यापि राज्ञो मङ्गलसंहिताः ।
उच्चेरुर्मधुरा वाचो गीतवादित्रसंहिताः ॥ १२-५३-६॥
tathā yudhiṣṭhirasyāpi rājño maṅgalasaṃhitāḥ |
uccerurmadhurā vāco gītavāditrasaṃhitāḥ || 12-53-6||

MHB 12-53-7

तत उत्थाय दाशार्हः स्नातः प्राञ्जलिरच्युतः ।
जप्त्वा गुह्यं महाबाहुरग्नीनाश्रित्य तस्थिवान् ॥ १२-५३-७॥
tata utthāya dāśārhaḥ snātaḥ prāñjaliracyutaḥ |
japtvā guhyaṃ mahābāhuragnīnāśritya tasthivān || 12-53-7||

MHB 12-53-8

ततः सहस्रं विप्राणां चतुर्वेदविदां तथा ।
गवां सहस्रेणैकैकं वाचयामास माधवः ॥ १२-५३-८॥
tataḥ sahasraṃ viprāṇāṃ caturvedavidāṃ tathā |
gavāṃ sahasreṇaikaikaṃ vācayāmāsa mādhavaḥ || 12-53-8||

MHB 12-53-9

मङ्गलालम्भनं कृत्वा आत्मानमवलोक्य च ।
आदर्शे विमले कृष्णस्ततः सात्यकिमब्रवीत् ॥ १२-५३-९॥
maṅgalālambhanaṃ kṛtvā ātmānamavalokya ca |
ādarśe vimale kṛṣṇastataḥ sātyakimabravīt || 12-53-9||

MHB 12-53-10

गच्छ शैनेय जानीहि गत्वा राजनिवेशनम् ।
अपि सज्जो महातेजा भीष्मं द्रष्टुं युथिष्ठिरः ॥ १२-५३-१०॥
gaccha śaineya jānīhi gatvā rājaniveśanam |
api sajjo mahātejā bhīṣmaṃ draṣṭuṃ yuthiṣṭhiraḥ || 12-53-10||

MHB 12-53-11

ततः कृष्णस्य वचनात्सात्यकिस्त्वरितो ययौ ।
उपगम्य च राजानं युधिष्ठिरमुवाच ह ॥ १२-५३-११॥
tataḥ kṛṣṇasya vacanātsātyakistvarito yayau |
upagamya ca rājānaṃ yudhiṣṭhiramuvāca ha || 12-53-11||

MHB 12-53-12

युक्तो रथवरो राजन्वासुदेवस्य धीमतः ।
समीपमापगेयस्य प्रयास्यति जनार्दनः ॥ १२-५३-१२॥
yukto rathavaro rājanvāsudevasya dhīmataḥ |
samīpamāpageyasya prayāsyati janārdanaḥ || 12-53-12||

MHB 12-53-13

भवत्प्रतीक्षः कृष्णोऽसौ धर्मराज महाद्युते ।
यदत्रानन्तरं कृत्यं तद्भवान्कर्तुमर्हति ॥ १२-५३-१३॥
bhavatpratīkṣaḥ kṛṣṇo'sau dharmarāja mahādyute |
yadatrānantaraṃ kṛtyaṃ tadbhavānkartumarhati || 12-53-13||

MHB 12-53-14

युधिष्ठिर उवाच ।
युज्यतां मे रथवरः फल्गुनाप्रतिमद्युते ।
न सैनिकैश्च यातव्यं यास्यामो वयमेव हि ॥ १२-५३-१४॥
yudhiṣṭhira uvāca |
yujyatāṃ me rathavaraḥ phalgunāpratimadyute |
na sainikaiśca yātavyaṃ yāsyāmo vayameva hi || 12-53-14||

MHB 12-53-15

न च पीडयितव्यो मे भीष्मो धर्मभृतां वरः ।
अतः पुरःसराश्चापि निवर्तन्तु धनंजय ॥ १२-५३-१५॥
na ca pīḍayitavyo me bhīṣmo dharmabhṛtāṃ varaḥ |
ataḥ puraḥsarāścāpi nivartantu dhanaṃjaya || 12-53-15||

MHB 12-53-16

अद्यप्रभृति गाङ्गेयः परं गुह्यं प्रवक्ष्यति ।
ततो नेच्छामि कौन्तेय पृथग्जनसमागमम् ॥ १२-५३-१६॥
adyaprabhṛti gāṅgeyaḥ paraṃ guhyaṃ pravakṣyati |
tato necchāmi kaunteya pṛthagjanasamāgamam || 12-53-16||

MHB 12-53-17

वैशंपायन उवाच ।
तद्वाक्यमाकर्ण्य तथा कुन्तीपुत्रो धनंजयः ।
युक्तं रथवरं तस्मा आचचक्षे नरर्षभ ॥ १२-५३-१७॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tadvākyamākarṇya tathā kuntīputro dhanaṃjayaḥ |
yuktaṃ rathavaraṃ tasmā ācacakṣe nararṣabha || 12-53-17||

MHB 12-53-18

ततो युधिष्ठिरो राजा यमौ भीमार्जुनावपि ।
भूतानीव समस्तानि ययुः कृष्णनिवेशनम् ॥ १२-५३-१८॥
tato yudhiṣṭhiro rājā yamau bhīmārjunāvapi |
bhūtānīva samastāni yayuḥ kṛṣṇaniveśanam || 12-53-18||

MHB 12-53-19

आगच्छत्स्वथ कृष्णोऽपि पाण्डवेषु महात्मसु ।
शैनेयसहितो धीमान्रथमेवान्वपद्यत ॥ १२-५३-१९॥
āgacchatsvatha kṛṣṇo'pi pāṇḍaveṣu mahātmasu |
śaineyasahito dhīmānrathamevānvapadyata || 12-53-19||

MHB 12-53-20

रथस्थाः संविदं कृत्वा सुखां पृष्ट्वा च शर्वरीम् ।
मेघघोषै रथवरैः प्रययुस्ते महारथाः ॥ १२-५३-२०॥
rathasthāḥ saṃvidaṃ kṛtvā sukhāṃ pṛṣṭvā ca śarvarīm |
meghaghoṣai rathavaraiḥ prayayuste mahārathāḥ || 12-53-20||

MHB 12-53-21

मेघपुष्पं बलाहं च सैन्यं सुग्रीवमेव च ।
दारुकश्चोदयामास वासुदेवस्य वाजिनः ॥ १२-५३-२१॥
meghapuṣpaṃ balāhaṃ ca sainyaṃ sugrīvameva ca |
dārukaścodayāmāsa vāsudevasya vājinaḥ || 12-53-21||

MHB 12-53-22

ते हया वासुदेवस्य दारुकेण प्रचोदिताः ।
गां खुराग्रैस्तथा राजँल्लिखन्तः प्रययुस्तदा ॥ १२-५३-२२॥
te hayā vāsudevasya dārukeṇa pracoditāḥ |
gāṃ khurāgraistathā rāja~llikhantaḥ prayayustadā || 12-53-22||

MHB 12-53-23

ते ग्रसन्त इवाकाशं वेगवन्तो महाबलाः ।
क्षेत्रं धर्मस्य कृत्स्नस्य कुरुक्षेत्रमवातरन् ॥ १२-५३-२३॥
te grasanta ivākāśaṃ vegavanto mahābalāḥ |
kṣetraṃ dharmasya kṛtsnasya kurukṣetramavātaran || 12-53-23||

MHB 12-53-24

ततो ययुर्यत्र भीष्मः शरतल्पगतः प्रभुः ।
आस्ते ब्रह्मर्षिभिः सार्धं ब्रह्मा देवगणैर्यथा ॥ १२-५३-२४॥
tato yayuryatra bhīṣmaḥ śaratalpagataḥ prabhuḥ |
āste brahmarṣibhiḥ sārdhaṃ brahmā devagaṇairyathā || 12-53-24||

MHB 12-53-25

ततोऽवतीर्य गोविन्दो रथात्स च युधिष्ठिरः ।
भीमो गाण्डीवधन्वा च यमौ सात्यकिरेव च ।
ऋषीनभ्यर्चयामासुः करानुद्यम्य दक्षिणान् ॥ १२-५३-२५॥
tato'vatīrya govindo rathātsa ca yudhiṣṭhiraḥ |
bhīmo gāṇḍīvadhanvā ca yamau sātyakireva ca |
ṛṣīnabhyarcayāmāsuḥ karānudyamya dakṣiṇān || 12-53-25||

MHB 12-53-26

स तैः परिवृतो राजा नक्षत्रैरिव चन्द्रमाः ।
अभ्याजगाम गाङ्गेयं ब्रह्माणमिव वासवः ॥ १२-५३-२६॥
sa taiḥ parivṛto rājā nakṣatrairiva candramāḥ |
abhyājagāma gāṅgeyaṃ brahmāṇamiva vāsavaḥ || 12-53-26||

MHB 12-53-27

शरतल्पे शयानं तमादित्यं पतितं यथा ।
ददर्श स महाबाहुर्भयादागतसाध्वसः ॥ १२-५३-२७॥
śaratalpe śayānaṃ tamādityaṃ patitaṃ yathā |
dadarśa sa mahābāhurbhayādāgatasādhvasaḥ || 12-53-27||

Adhyaya: 54/353 (39)

MHB 12-54-1

जनमेजय उवाच ।
धर्मात्मनि महासत्त्वे सत्यसंधे जितात्मनि ।
देवव्रते महाभागे शरतल्पगतेऽच्युते ॥ १२-५४-१॥
janamejaya uvāca |
dharmātmani mahāsattve satyasaṃdhe jitātmani |
devavrate mahābhāge śaratalpagate'cyute || 12-54-1||

MHB 12-54-2

शयाने वीरशयने भीष्मे शंतनुनन्दने ।
गाङ्गेये पुरुषव्याघ्रे पाण्डवैः पर्युपस्थिते ॥ १२-५४-२॥
śayāne vīraśayane bhīṣme śaṃtanunandane |
gāṅgeye puruṣavyāghre pāṇḍavaiḥ paryupasthite || 12-54-2||

MHB 12-54-3

काः कथाः समवर्तन्त तस्मिन्वीरसमागमे ।
हतेषु सर्वसैन्येषु तन्मे शंस महामुने ॥ १२-५४-३॥
kāḥ kathāḥ samavartanta tasminvīrasamāgame |
hateṣu sarvasainyeṣu tanme śaṃsa mahāmune || 12-54-3||

MHB 12-54-4

वैशंपायन उवाच ।
शरतल्पगते भीष्मे कौरवाणां धुरंधरे ।
आजग्मुरृषयः सिद्धा नारदप्रमुखा नृप ॥ १२-५४-४॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
śaratalpagate bhīṣme kauravāṇāṃ dhuraṃdhare |
ājagmurṛṣayaḥ siddhā nāradapramukhā nṛpa || 12-54-4||

MHB 12-54-5

हतशिष्टाश्च राजानो युधिष्ठिरपुरोगमाः ।
धृतराष्ट्रश्च कृष्णश्च भीमार्जुनयमास्तथा ॥ १२-५४-५॥
hataśiṣṭāśca rājāno yudhiṣṭhirapurogamāḥ |
dhṛtarāṣṭraśca kṛṣṇaśca bhīmārjunayamāstathā || 12-54-5||

MHB 12-54-6

तेऽभिगम्य महात्मानो भरतानां पितामहम् ।
अन्वशोचन्त गाङ्गेयमादित्यं पतितं यथा ॥ १२-५४-६॥
te'bhigamya mahātmāno bharatānāṃ pitāmaham |
anvaśocanta gāṅgeyamādityaṃ patitaṃ yathā || 12-54-6||

MHB 12-54-7

मुहूर्तमिव च ध्यात्वा नारदो देवदर्शनः ।
उवाच पाण्डवान्सर्वान्हतशिष्टांश्च पार्थिवान् ॥ १२-५४-७॥
muhūrtamiva ca dhyātvā nārado devadarśanaḥ |
uvāca pāṇḍavānsarvānhataśiṣṭāṃśca pārthivān || 12-54-7||

MHB 12-54-8

प्राप्तकालं च आचक्षे भीष्मोऽयमनुयुज्यताम् ।
अस्तमेति हि गाङ्गेयो भानुमानिव भारत ॥ १२-५४-८॥
prāptakālaṃ ca ācakṣe bhīṣmo'yamanuyujyatām |
astameti hi gāṅgeyo bhānumāniva bhārata || 12-54-8||

MHB 12-54-9

अयं प्राणानुत्सिसृक्षुस्तं सर्वेऽभ्येत्य पृच्छत ।
कृत्स्नान्हि विविधान्धर्मांश्चातुर्वर्ण्यस्य वेत्त्ययम् ॥ १२-५४-९॥
ayaṃ prāṇānutsisṛkṣustaṃ sarve'bhyetya pṛcchata |
kṛtsnānhi vividhāndharmāṃścāturvarṇyasya vettyayam || 12-54-9||

MHB 12-54-10

एष वृद्धः पुरा लोकान्संप्राप्नोति तनुत्यजाम् ।
तं शीघ्रमनुयुञ्जध्वं संशयान्मनसि स्थितान् ॥ १२-५४-१०॥
eṣa vṛddhaḥ purā lokānsaṃprāpnoti tanutyajām |
taṃ śīghramanuyuñjadhvaṃ saṃśayānmanasi sthitān || 12-54-10||

MHB 12-54-11

एवमुक्ता नारदेन भीष्ममीयुर्नराधिपाः ।
प्रष्टुं चाशक्नुवन्तस्ते वीक्षां चक्रुः परस्परम् ॥ १२-५४-११॥
evamuktā nāradena bhīṣmamīyurnarādhipāḥ |
praṣṭuṃ cāśaknuvantaste vīkṣāṃ cakruḥ parasparam || 12-54-11||

MHB 12-54-12

अथोवाच हृषीकेशं पाण्डुपुत्रो युधिष्ठिरः ।
नान्यस्त्वद्देवकीपुत्र शक्तः प्रष्टुं पितामहम् ॥ १२-५४-१२॥
athovāca hṛṣīkeśaṃ pāṇḍuputro yudhiṣṭhiraḥ |
nānyastvaddevakīputra śaktaḥ praṣṭuṃ pitāmaham || 12-54-12||

MHB 12-54-13

प्रव्याहारय दुर्धर्ष त्वमग्रे मधुसूदन ।
त्वं हि नस्तात सर्वेषां सर्वधर्मविदुत्तमः ॥ १२-५४-१३॥
pravyāhāraya durdharṣa tvamagre madhusūdana |
tvaṃ hi nastāta sarveṣāṃ sarvadharmaviduttamaḥ || 12-54-13||

MHB 12-54-14

एवमुक्तः पाण्डवेन भगवान्केशवस्तदा ।
अभिगम्य दुराधर्षं प्रव्याहारयदच्युतः ॥ १२-५४-१४॥
evamuktaḥ pāṇḍavena bhagavānkeśavastadā |
abhigamya durādharṣaṃ pravyāhārayadacyutaḥ || 12-54-14||

MHB 12-54-15

वासुदेव उवाच ।
कच्चित्सुखेन रजनी व्युष्टा ते राजसत्तम ।
विस्पष्टलक्षणा बुद्धिः कच्चिच्चोपस्थिता तव ॥ १२-५४-१५॥
vāsudeva uvāca |
kaccitsukhena rajanī vyuṣṭā te rājasattama |
vispaṣṭalakṣaṇā buddhiḥ kacciccopasthitā tava || 12-54-15||

MHB 12-54-16

कच्चिज्ज्ञानानि सर्वाणि प्रतिभान्ति च तेऽनघ ।
न ग्लायते च हृदयं न च ते व्याकुलं मनः ॥ १२-५४-१६॥
kaccijjñānāni sarvāṇi pratibhānti ca te'nagha |
na glāyate ca hṛdayaṃ na ca te vyākulaṃ manaḥ || 12-54-16||

MHB 12-54-17

भीष्म उवाच ।
दाहो मोहः श्रमश्चैव क्लमो ग्लानिस्तथा रुजा ।
तव प्रसादाद्गोविन्द सद्यो व्यपगतानघ ॥ १२-५४-१७॥
bhīṣma uvāca |
dāho mohaḥ śramaścaiva klamo glānistathā rujā |
tava prasādādgovinda sadyo vyapagatānagha || 12-54-17||

MHB 12-54-18

यच्च भूतं भविष्यच्च भवच्च परमद्युते ।
तत्सर्वमनुपश्यामि पाणौ फलमिवाहितम् ॥ १२-५४-१८॥
yacca bhūtaṃ bhaviṣyacca bhavacca paramadyute |
tatsarvamanupaśyāmi pāṇau phalamivāhitam || 12-54-18||

MHB 12-54-19

वेदोक्ताश्चैव ये धर्मा वेदान्तनिहिताश्च ये ।
तान्सर्वान्संप्रपश्यामि वरदानात्तवाच्युत ॥ १२-५४-१९॥
vedoktāścaiva ye dharmā vedāntanihitāśca ye |
tānsarvānsaṃprapaśyāmi varadānāttavācyuta || 12-54-19||

MHB 12-54-20

शिष्टैश्च धर्मो यः प्रोक्तः स च मे हृदि वर्तते ।
देशजातिकुलानां च धर्मज्ञोऽस्मि जनार्दन ॥ १२-५४-२०॥
śiṣṭaiśca dharmo yaḥ proktaḥ sa ca me hṛdi vartate |
deśajātikulānāṃ ca dharmajño'smi janārdana || 12-54-20||

MHB 12-54-21

चतुर्ष्वाश्रमधर्मेषु योऽर्थः स च हृदि स्थितः ।
राजधर्मांश्च सकलानवगच्छामि केशव ॥ १२-५४-२१॥
caturṣvāśramadharmeṣu yo'rthaḥ sa ca hṛdi sthitaḥ |
rājadharmāṃśca sakalānavagacchāmi keśava || 12-54-21||

MHB 12-54-22

यत्र यत्र च वक्तव्यं तद्वक्ष्यामि जनार्दन ।
तव प्रसादाद्धि शुभा मनो मे बुद्धिराविशत् ॥ १२-५४-२२॥
yatra yatra ca vaktavyaṃ tadvakṣyāmi janārdana |
tava prasādāddhi śubhā mano me buddhirāviśat || 12-54-22||

MHB 12-54-23

युवेव चास्मि संवृत्तस्त्वदनुध्यानबृंहितः ।
वक्तुं श्रेयः समर्थोऽस्मि त्वत्प्रसादाज्जनार्दन ॥ १२-५४-२३॥
yuveva cāsmi saṃvṛttastvadanudhyānabṛṃhitaḥ |
vaktuṃ śreyaḥ samartho'smi tvatprasādājjanārdana || 12-54-23||

MHB 12-54-24

स्वयं किमर्थं तु भवाञ्श्रेयो न प्राह पाण्डवम् ।
किं ते विवक्षितं चात्र तदाशु वद माधव ॥ १२-५४-२४॥
svayaṃ kimarthaṃ tu bhavāñśreyo na prāha pāṇḍavam |
kiṃ te vivakṣitaṃ cātra tadāśu vada mādhava || 12-54-24||

MHB 12-54-25

वासुदेव उवाच ।
यशसः श्रेयसश्चैव मूलं मां विद्धि कौरव ।
मत्तः सर्वेऽभिनिर्वृत्ता भावाः सदसदात्मकाः ॥ १२-५४-२५॥
vāsudeva uvāca |
yaśasaḥ śreyasaścaiva mūlaṃ māṃ viddhi kaurava |
mattaḥ sarve'bhinirvṛttā bhāvāḥ sadasadātmakāḥ || 12-54-25||

MHB 12-54-26

शीतांशुश्चन्द्र इत्युक्ते को लोके विस्मयिष्यति ।
तथैव यशसा पूर्णे मयि को विस्मयिष्यति ॥ १२-५४-२६॥
śītāṃśuścandra ityukte ko loke vismayiṣyati |
tathaiva yaśasā pūrṇe mayi ko vismayiṣyati || 12-54-26||

MHB 12-54-27

आधेयं तु मया भूयो यशस्तव महाद्युते ।
ततो मे विपुला बुद्धिस्त्वयि भीष्म समाहिता ॥ १२-५४-२७॥
ādheyaṃ tu mayā bhūyo yaśastava mahādyute |
tato me vipulā buddhistvayi bhīṣma samāhitā || 12-54-27||

MHB 12-54-28

यावद्धि पृथिवीपाल पृथिवी स्थास्यते ध्रुवा ।
तावत्तवाक्षया कीर्तिर्लोकाननु चरिष्यति ॥ १२-५४-२८॥
yāvaddhi pṛthivīpāla pṛthivī sthāsyate dhruvā |
tāvattavākṣayā kīrtirlokānanu cariṣyati || 12-54-28||

MHB 12-54-29

यच्च त्वं वक्ष्यसे भीष्म पाण्डवायानुपृच्छते ।
वेदप्रवादा इव ते स्थास्यन्ति वसुधातले ॥ १२-५४-२९॥
yacca tvaṃ vakṣyase bhīṣma pāṇḍavāyānupṛcchate |
vedapravādā iva te sthāsyanti vasudhātale || 12-54-29||

MHB 12-54-30

यश्चैतेन प्रमाणेन योक्ष्यत्यात्मानमात्मना ।
स फलं सर्वपुण्यानां प्रेत्य चानुभविष्यति ॥ १२-५४-३०॥
yaścaitena pramāṇena yokṣyatyātmānamātmanā |
sa phalaṃ sarvapuṇyānāṃ pretya cānubhaviṣyati || 12-54-30||

MHB 12-54-31

एतस्मात्कारणाद्भीष्म मतिर्दिव्या मया हि ते ।
दत्ता यशो विप्रथेत कथं भूयस्तवेति ह ॥ १२-५४-३१॥
etasmātkāraṇādbhīṣma matirdivyā mayā hi te |
dattā yaśo vipratheta kathaṃ bhūyastaveti ha || 12-54-31||

MHB 12-54-32

यावद्धि प्रथते लोके पुरुषस्य यशो भुवि ।
तावत्तस्याक्षयं स्थानं भवतीति विनिश्चितम् ॥ १२-५४-३२॥
yāvaddhi prathate loke puruṣasya yaśo bhuvi |
tāvattasyākṣayaṃ sthānaṃ bhavatīti viniścitam || 12-54-32||

MHB 12-54-33

राजानो हतशिष्टास्त्वां राजन्नभित आसते ।
धर्माननुयुयुक्षन्तस्तेभ्यः प्रब्रूहि भारत ॥ १२-५४-३३॥
rājāno hataśiṣṭāstvāṃ rājannabhita āsate |
dharmānanuyuyukṣantastebhyaḥ prabrūhi bhārata || 12-54-33||

MHB 12-54-34

भवान्हि वयसा वृद्धः श्रुताचारसमन्वितः ।
कुशलो राजधर्माणां पूर्वेषामपराश्च ये ॥ १२-५४-३४॥
bhavānhi vayasā vṛddhaḥ śrutācārasamanvitaḥ |
kuśalo rājadharmāṇāṃ pūrveṣāmaparāśca ye || 12-54-34||

MHB 12-54-35

जन्मप्रभृति ते कश्चिद्वृजिनं न ददर्श ह ।
ज्ञातारमनुधर्माणां त्वां विदुः सर्वपार्थिवाः ॥ १२-५४-३५॥
janmaprabhṛti te kaścidvṛjinaṃ na dadarśa ha |
jñātāramanudharmāṇāṃ tvāṃ viduḥ sarvapārthivāḥ || 12-54-35||

MHB 12-54-36

तेभ्यः पितेव पुत्रेभ्यो राजन्ब्रूहि परं नयम् ।
ऋषयश्च हि देवाश्च त्वया नित्यमुपासिताः ॥ १२-५४-३६॥
tebhyaḥ piteva putrebhyo rājanbrūhi paraṃ nayam |
ṛṣayaśca hi devāśca tvayā nityamupāsitāḥ || 12-54-36||

MHB 12-54-37

तस्माद्वक्तव्यमेवेह त्वया पश्याम्यशेषतः ।
धर्माञ्शुश्रूषमाणेभ्यः पृष्टेन च सता पुनः ॥ १२-५४-३७॥
tasmādvaktavyameveha tvayā paśyāmyaśeṣataḥ |
dharmāñśuśrūṣamāṇebhyaḥ pṛṣṭena ca satā punaḥ || 12-54-37||

MHB 12-54-38

वक्तव्यं विदुषा चेति धर्ममाहुर्मनीषिणः ।
अप्रतिब्रुवतः कष्टो दोषो हि भवति प्रभो ॥ १२-५४-३८॥
vaktavyaṃ viduṣā ceti dharmamāhurmanīṣiṇaḥ |
apratibruvataḥ kaṣṭo doṣo hi bhavati prabho || 12-54-38||

MHB 12-54-39

तस्मात्पुत्रैश्च पौत्रैश्च धर्मान्पृष्टः सनातनान् ।
विद्वाञ्जिज्ञासमानैस्त्वं प्रब्रूहि भरतर्षभ ॥ १२-५४-३९॥
tasmātputraiśca pautraiśca dharmānpṛṣṭaḥ sanātanān |
vidvāñjijñāsamānaistvaṃ prabrūhi bharatarṣabha || 12-54-39||

Adhyaya: 55/353 (20)

MHB 12-55-1

वैशंपायन उवाच ।
अथाब्रवीन्महातेजा वाक्यं कौरवनन्दनः ।
हन्त धर्मान्प्रवक्ष्यामि दृढे वाङ्मनसी मम ।
तव प्रसादाद्गोविन्द भूतात्मा ह्यसि शाश्वतः ॥ १२-५५-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
athābravīnmahātejā vākyaṃ kauravanandanaḥ |
hanta dharmānpravakṣyāmi dṛḍhe vāṅmanasī mama |
tava prasādādgovinda bhūtātmā hyasi śāśvataḥ || 12-55-1||

MHB 12-55-2

युधिष्ठिरस्तु मां राजा धर्मान्समनुपृच्छतु ।
एवं प्रीतो भविष्यामि धर्मान्वक्ष्यामि चानघ ॥ १२-५५-२॥
yudhiṣṭhirastu māṃ rājā dharmānsamanupṛcchatu |
evaṃ prīto bhaviṣyāmi dharmānvakṣyāmi cānagha || 12-55-2||

MHB 12-55-3

यस्मिन्राजर्षभे जाते धर्मात्मनि महात्मनि ।
अहृष्यन्नृषयः सर्वे स मां पृच्छतु पाण्डवः ॥ १२-५५-३॥
yasminrājarṣabhe jāte dharmātmani mahātmani |
ahṛṣyannṛṣayaḥ sarve sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ || 12-55-3||

MHB 12-55-4

सर्वेषां दीप्तयशसां कुरूणां धर्मचारिणाम् ।
यस्य नास्ति समः कश्चित्स मां पृच्छतु पाण्डवः ॥ १२-५५-४॥
sarveṣāṃ dīptayaśasāṃ kurūṇāṃ dharmacāriṇām |
yasya nāsti samaḥ kaścitsa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ || 12-55-4||

MHB 12-55-5

धृतिर्दमो ब्रह्मचर्यं क्षमा धर्मश्च नित्यदा ।
यस्मिन्नोजश्च तेजश्च स मां पृच्छतु पाण्डवः ॥ १२-५५-५॥
dhṛtirdamo brahmacaryaṃ kṣamā dharmaśca nityadā |
yasminnojaśca tejaśca sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ || 12-55-5||

MHB 12-55-6

सत्यं दानं तपः शौचं शान्तिर्दाक्ष्यमसंभ्रमः ।
यस्मिन्नेतानि सर्वाणि स मां पृच्छतु पाण्डवः ॥ १२-५५-६॥
satyaṃ dānaṃ tapaḥ śaucaṃ śāntirdākṣyamasaṃbhramaḥ |
yasminnetāni sarvāṇi sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ || 12-55-6||

MHB 12-55-7

यो न कामान्न संरम्भान्न भयान्नार्थकारणात् ।
कुर्यादधर्मं धर्मात्मा स मां पृच्छतु पाण्डवः ॥ १२-५५-७॥
yo na kāmānna saṃrambhānna bhayānnārthakāraṇāt |
kuryādadharmaṃ dharmātmā sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ || 12-55-7||

MHB 12-55-8

संबन्धिनोऽतिथीन्भृत्यान्संश्रितोपाश्रितांश्च यः ।
संमानयति सत्कृत्य स मां पृच्छतु पाण्डवः ॥ १२-५५-८॥
saṃbandhino'tithīnbhṛtyānsaṃśritopāśritāṃśca yaḥ |
saṃmānayati satkṛtya sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ || 12-55-8||

MHB 12-55-9

सत्यनित्यः क्षमानित्यो ज्ञाननित्योऽतिथिप्रियः ।
यो ददाति सतां नित्यं स मां पृच्छतु पाण्डवः ॥ १२-५५-९॥
satyanityaḥ kṣamānityo jñānanityo'tithipriyaḥ |
yo dadāti satāṃ nityaṃ sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ || 12-55-9||

MHB 12-55-10

इज्याध्ययननित्यश्च धर्मे च निरतः सदा ।
शान्तः श्रुतरहस्यश्च स मां पृच्छतु पाण्डवः ॥ १२-५५-१०॥
ijyādhyayananityaśca dharme ca nirataḥ sadā |
śāntaḥ śrutarahasyaśca sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ || 12-55-10||

MHB 12-55-11

वासुदेव उवाच ।
लज्जया परयोपेतो धर्मात्मा स युधिष्ठिरः ।
अभिशापभयाद्भीतो भवन्तं नोपसर्पति ॥ १२-५५-११॥
vāsudeva uvāca |
lajjayā parayopeto dharmātmā sa yudhiṣṭhiraḥ |
abhiśāpabhayādbhīto bhavantaṃ nopasarpati || 12-55-11||

MHB 12-55-12

लोकस्य कदनं कृत्वा लोकनाथो विशां पते ।
अभिशापभयाद्भीतो भवन्तं नोपसर्पति ॥ १२-५५-१२॥
lokasya kadanaṃ kṛtvā lokanātho viśāṃ pate |
abhiśāpabhayādbhīto bhavantaṃ nopasarpati || 12-55-12||

MHB 12-55-13

पूज्यान्मान्यांश्च भक्तांश्च गुरून्संबन्धिबान्धवान् ।
अर्घ्यार्हानिषुभिर्हत्वा भवन्तं नोपसर्पति ॥ १२-५५-१३॥
pūjyānmānyāṃśca bhaktāṃśca gurūnsaṃbandhibāndhavān |
arghyārhāniṣubhirhatvā bhavantaṃ nopasarpati || 12-55-13||

MHB 12-55-14

भीष्म उवाच ।
ब्राह्मणानां यथा धर्मो दानमध्ययनं तपः ।
क्षत्रियाणां तथा कृष्ण समरे देहपातनम् ॥ १२-५५-१४॥
bhīṣma uvāca |
brāhmaṇānāṃ yathā dharmo dānamadhyayanaṃ tapaḥ |
kṣatriyāṇāṃ tathā kṛṣṇa samare dehapātanam || 12-55-14||

MHB 12-55-15

पितॄन्पितामहान्पुत्रान्गुरून्संबन्धिबान्धवान् ।
मिथ्याप्रवृत्तान्यः संख्ये निहन्याद्धर्म एव सः ॥ १२-५५-१५॥
pitṝnpitāmahānputrāngurūnsaṃbandhibāndhavān |
mithyāpravṛttānyaḥ saṃkhye nihanyāddharma eva saḥ || 12-55-15||

MHB 12-55-16

समयत्यागिनो लुब्धान्गुरूनपि च केशव ।
निहन्ति समरे पापान्क्षत्रियो यः स धर्मवित् ॥ १२-५५-१६॥
samayatyāgino lubdhāngurūnapi ca keśava |
nihanti samare pāpānkṣatriyo yaḥ sa dharmavit || 12-55-16||

MHB 12-55-17

आहूतेन रणे नित्यं योद्धव्यं क्षत्रबन्धुना ।
धर्म्यं स्वर्ग्यं च लोक्यं च युद्धं हि मनुरब्रवीत् ॥ १२-५५-१७॥
āhūtena raṇe nityaṃ yoddhavyaṃ kṣatrabandhunā |
dharmyaṃ svargyaṃ ca lokyaṃ ca yuddhaṃ hi manurabravīt || 12-55-17||

MHB 12-55-18

वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्तस्तु भीष्मेण धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
विनीतवदुपागम्य तस्थौ संदर्शनेऽग्रतः ॥ १२-५५-१८॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktastu bhīṣmeṇa dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
vinītavadupāgamya tasthau saṃdarśane'grataḥ || 12-55-18||

MHB 12-55-19

अथास्य पादौ जग्राह भीष्मश्चाभिननन्द तम् ।
मूर्ध्नि चैनमुपाघ्राय निषीदेत्यब्रवीत्तदा ॥ १२-५५-१९॥
athāsya pādau jagrāha bhīṣmaścābhinananda tam |
mūrdhni cainamupāghrāya niṣīdetyabravīttadā || 12-55-19||

MHB 12-55-20

तमुवाचाथ गाङ्गेय ऋषभः सर्वधन्विनाम् ।
पृच्छ मां तात विस्रब्धं मा भैस्त्वं कुरुसत्तम ॥ १२-५५-२०॥
tamuvācātha gāṅgeya ṛṣabhaḥ sarvadhanvinām |
pṛccha māṃ tāta visrabdhaṃ mā bhaistvaṃ kurusattama || 12-55-20||

Adhyaya: 56/353 (60)

MHB 12-56-1

वैशंपायन उवाच ।
प्रणिपत्य हृषीकेशमभिवाद्य पितामहम् ।
अनुमान्य गुरून्सर्वान्पर्यपृच्छद्युधिष्ठिरः ॥ १२-५६-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
praṇipatya hṛṣīkeśamabhivādya pitāmaham |
anumānya gurūnsarvānparyapṛcchadyudhiṣṭhiraḥ || 12-56-1||

MHB 12-56-2

राज्यं वै परमो धर्म इति धर्मविदो विदुः ।
महान्तमेतं भारं च मन्ये तद्ब्रूहि पार्थिव ॥ १२-५६-२॥
rājyaṃ vai paramo dharma iti dharmavido viduḥ |
mahāntametaṃ bhāraṃ ca manye tadbrūhi pārthiva || 12-56-2||

MHB 12-56-3

राजधर्मान्विशेषेण कथयस्व पितामह ।
सर्वस्य जीवलोकस्य राजधर्माः परायणम् ॥ १२-५६-३॥
rājadharmānviśeṣeṇa kathayasva pitāmaha |
sarvasya jīvalokasya rājadharmāḥ parāyaṇam || 12-56-3||

MHB 12-56-4

त्रिवर्गोऽत्र समासक्तो राजधर्मेषु कौरव ।
मोक्षधर्मश्च विस्पष्टः सकलोऽत्र समाहितः ॥ १२-५६-४॥
trivargo'tra samāsakto rājadharmeṣu kaurava |
mokṣadharmaśca vispaṣṭaḥ sakalo'tra samāhitaḥ || 12-56-4||

MHB 12-56-5

यथा हि रश्मयोऽश्वस्य द्विरदस्याङ्कुशो यथा ।
नरेन्द्रधर्मो लोकस्य तथा प्रग्रहणं स्मृतम् ॥ १२-५६-५॥
yathā hi raśmayo'śvasya dviradasyāṅkuśo yathā |
narendradharmo lokasya tathā pragrahaṇaṃ smṛtam || 12-56-5||

MHB 12-56-6

अत्र वै संप्रमूढे तु धर्मे राजर्षिसेविते ।
लोकस्य संस्था न भवेत्सर्वं च व्याकुलं भवेत् ॥ १२-५६-६॥
atra vai saṃpramūḍhe tu dharme rājarṣisevite |
lokasya saṃsthā na bhavetsarvaṃ ca vyākulaṃ bhavet || 12-56-6||

MHB 12-56-7

उदयन्हि यथा सूर्यो नाशयत्यासुरं तमः ।
राजधर्मास्तथालोक्यामाक्षिपन्त्यशुभां गतिम् ॥ १२-५६-७॥
udayanhi yathā sūryo nāśayatyāsuraṃ tamaḥ |
rājadharmāstathālokyāmākṣipantyaśubhāṃ gatim || 12-56-7||

MHB 12-56-8

तदग्रे राजधर्माणामर्थतत्त्वं पितामह ।
प्रब्रूहि भरतश्रेष्ठ त्वं हि बुद्धिमतां वरः ॥ १२-५६-८॥
tadagre rājadharmāṇāmarthatattvaṃ pitāmaha |
prabrūhi bharataśreṣṭha tvaṃ hi buddhimatāṃ varaḥ || 12-56-8||

MHB 12-56-9

आगमश्च परस्त्वत्तः सर्वेषां नः परंतप ।
भवन्तं हि परं बुद्धौ वासुदेवोऽभिमन्यते ॥ १२-५६-९॥
āgamaśca parastvattaḥ sarveṣāṃ naḥ paraṃtapa |
bhavantaṃ hi paraṃ buddhau vāsudevo'bhimanyate || 12-56-9||

MHB 12-56-10

भीष्म उवाच ।
नमो धर्माय महते नमः कृष्णाय वेधसे ।
ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य धर्मान्वक्ष्यामि शाश्वतान् ॥ १२-५६-१०॥
bhīṣma uvāca |
namo dharmāya mahate namaḥ kṛṣṇāya vedhase |
brāhmaṇebhyo namaskṛtya dharmānvakṣyāmi śāśvatān || 12-56-10||

MHB 12-56-11

शृणु कार्त्स्न्येन मत्तस्त्वं राजधर्मान्युधिष्ठिर ।
निरुच्यमानान्नियतो यच्चान्यदभिवाञ्छसि ॥ १२-५६-११॥
śṛṇu kārtsnyena mattastvaṃ rājadharmānyudhiṣṭhira |
nirucyamānānniyato yaccānyadabhivāñchasi || 12-56-11||

MHB 12-56-12

आदावेव कुरुश्रेष्ठ राज्ञा रञ्जनकाम्यया ।
देवतानां द्विजानां च वर्तितव्यं यथाविधि ॥ १२-५६-१२॥
ādāveva kuruśreṣṭha rājñā rañjanakāmyayā |
devatānāṃ dvijānāṃ ca vartitavyaṃ yathāvidhi || 12-56-12||

MHB 12-56-13

दैवतान्यर्चयित्वा हि ब्राह्मणांश्च कुरूद्वह ।
आनृण्यं याति धर्मस्य लोकेन च स मान्यते ॥ १२-५६-१३॥
daivatānyarcayitvā hi brāhmaṇāṃśca kurūdvaha |
ānṛṇyaṃ yāti dharmasya lokena ca sa mānyate || 12-56-13||

MHB 12-56-14

उत्थाने च सदा पुत्र प्रयतेथा युधिष्ठिर ।
न ह्युत्थानमृते दैवं राज्ञामर्थप्रसिद्धये ॥ १२-५६-१४॥
utthāne ca sadā putra prayatethā yudhiṣṭhira |
na hyutthānamṛte daivaṃ rājñāmarthaprasiddhaye || 12-56-14||

MHB 12-56-15

साधारणं द्वयं ह्येतद्दैवमुत्थानमेव च ।
पौरुषं हि परं मन्ये दैवं निश्चित्यमुच्यते ॥ १२-५६-१५॥
sādhāraṇaṃ dvayaṃ hyetaddaivamutthānameva ca |
pauruṣaṃ hi paraṃ manye daivaṃ niścityamucyate || 12-56-15||

MHB 12-56-16

विपन्ने च समारम्भे संतापं मा स्म वै कृथाः ।
घटते विनयस्तात राज्ञामेष नयः परः ॥ १२-५६-१६॥
vipanne ca samārambhe saṃtāpaṃ mā sma vai kṛthāḥ |
ghaṭate vinayastāta rājñāmeṣa nayaḥ paraḥ || 12-56-16||

MHB 12-56-17

न हि सत्यादृते किंचिद्राज्ञां वै सिद्धिकारणम् ।
सत्ये हि राजा निरतः प्रेत्य चेह च नन्दति ॥ १२-५६-१७॥
na hi satyādṛte kiṃcidrājñāṃ vai siddhikāraṇam |
satye hi rājā nirataḥ pretya ceha ca nandati || 12-56-17||

MHB 12-56-18

ऋषीणामपि राजेन्द्र सत्यमेव परं धनम् ।
तथा राज्ञः परं सत्यान्नान्यद्विश्वासकारणम् ॥ १२-५६-१८॥
ṛṣīṇāmapi rājendra satyameva paraṃ dhanam |
tathā rājñaḥ paraṃ satyānnānyadviśvāsakāraṇam || 12-56-18||

MHB 12-56-19

गुणवाञ्शीलवान्दान्तो मृदुर्धर्म्यो जितेन्द्रियः ।
सुदर्शः स्थूललक्ष्यश्च न भ्रश्येत सदा श्रियः ॥ १२-५६-१९॥
guṇavāñśīlavāndānto mṛdurdharmyo jitendriyaḥ |
sudarśaḥ sthūlalakṣyaśca na bhraśyeta sadā śriyaḥ || 12-56-19||

MHB 12-56-20

आर्जवं सर्वकार्येषु श्रयेथाः कुरुनन्दन ।
पुनर्नयविचारेण त्रयीसंवरणेन च ॥ १२-५६-२०॥
ārjavaṃ sarvakāryeṣu śrayethāḥ kurunandana |
punarnayavicāreṇa trayīsaṃvaraṇena ca || 12-56-20||

MHB 12-56-21

मृदुर्हि राजा सततं लङ्घ्यो भवति सर्वशः ।
तीक्ष्णाच्चोद्विजते लोकस्तस्मादुभयमाचर ॥ १२-५६-२१॥
mṛdurhi rājā satataṃ laṅghyo bhavati sarvaśaḥ |
tīkṣṇāccodvijate lokastasmādubhayamācara || 12-56-21||

MHB 12-56-22

अदण्ड्याश्चैव ते नित्यं विप्राः स्युर्ददतां वर ।
भूतमेतत्परं लोके ब्राह्मणा नाम भारत ॥ १२-५६-२२॥
adaṇḍyāścaiva te nityaṃ viprāḥ syurdadatāṃ vara |
bhūtametatparaṃ loke brāhmaṇā nāma bhārata || 12-56-22||

MHB 12-56-23

मनुना चापि राजेन्द्र गीतौ श्लोकौ महात्मना ।
धर्मेषु स्वेषु कौरव्य हृदि तौ कर्तुमर्हसि ॥ १२-५६-२३॥
manunā cāpi rājendra gītau ślokau mahātmanā |
dharmeṣu sveṣu kauravya hṛdi tau kartumarhasi || 12-56-23||

MHB 12-56-24

अद्भ्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम् ।
तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति ॥ १२-५६-२४॥
adbhyo'gnirbrahmataḥ kṣatramaśmano lohamutthitam |
teṣāṃ sarvatragaṃ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati || 12-56-24||

MHB 12-56-25

अयो हन्ति यदाश्मानमग्निश्चापोऽभिपद्यते ।
ब्रह्म च क्षत्रियो द्वेष्टि तदा सीदन्ति ते त्रयः ॥ १२-५६-२५॥
ayo hanti yadāśmānamagniścāpo'bhipadyate |
brahma ca kṣatriyo dveṣṭi tadā sīdanti te trayaḥ || 12-56-25||

MHB 12-56-26

एतज्ज्ञात्वा महाराज नमस्या एव ते द्विजाः ।
भौमं ब्रह्म द्विजश्रेष्ठा धारयन्ति शमान्विताः ॥ १२-५६-२६॥
etajjñātvā mahārāja namasyā eva te dvijāḥ |
bhaumaṃ brahma dvijaśreṣṭhā dhārayanti śamānvitāḥ || 12-56-26||

MHB 12-56-27

एवं चैव नरव्याघ्र लोकतन्त्रविघातकाः ।
निग्राह्या एव सततं बाहुभ्यां ये स्युरीदृशाः ॥ १२-५६-२७॥
evaṃ caiva naravyāghra lokatantravighātakāḥ |
nigrāhyā eva satataṃ bāhubhyāṃ ye syurīdṛśāḥ || 12-56-27||

MHB 12-56-28

श्लोकौ चोशनसा गीतौ पुरा तात महर्षिणा ।
तौ निबोध महाप्राज्ञ त्वमेकाग्रमना नृप ॥ १२-५६-२८॥
ślokau cośanasā gītau purā tāta maharṣiṇā |
tau nibodha mahāprājña tvamekāgramanā nṛpa || 12-56-28||

MHB 12-56-29

उद्यम्य शस्त्रमायान्तमपि वेदान्तगं रणे ।
निगृह्णीयात्स्वधर्मेण धर्मापेक्षी नरेश्वरः ॥ १२-५६-२९॥
udyamya śastramāyāntamapi vedāntagaṃ raṇe |
nigṛhṇīyātsvadharmeṇa dharmāpekṣī nareśvaraḥ || 12-56-29||

MHB 12-56-30

विनश्यमानं धर्मं हि यो रक्षति स धर्मवित् ।
न तेन भ्रूणहा स स्यान्मन्युस्तं मनुमृच्छति ॥ १२-५६-३०॥
vinaśyamānaṃ dharmaṃ hi yo rakṣati sa dharmavit |
na tena bhrūṇahā sa syānmanyustaṃ manumṛcchati || 12-56-30||

MHB 12-56-31

एवं चैव नरश्रेष्ठ रक्ष्या एव द्विजातयः ।
स्वपराद्धानपि हि तान्विषयान्ते समुत्सृजेत् ॥ १२-५६-३१॥
evaṃ caiva naraśreṣṭha rakṣyā eva dvijātayaḥ |
svaparāddhānapi hi tānviṣayānte samutsṛjet || 12-56-31||

MHB 12-56-32

अभिशस्तमपि ह्येषां कृपायीत विशां पते ।
ब्रह्मघ्ने गुरुतल्पे च भ्रूणहत्ये तथैव च ॥ १२-५६-३२॥
abhiśastamapi hyeṣāṃ kṛpāyīta viśāṃ pate |
brahmaghne gurutalpe ca bhrūṇahatye tathaiva ca || 12-56-32||

MHB 12-56-33

राजद्विष्टे च विप्रस्य विषयान्ते विसर्जनम् ।
विधीयते न शारीरं भयमेषां कदाचन ॥ १२-५६-३३॥
rājadviṣṭe ca viprasya viṣayānte visarjanam |
vidhīyate na śārīraṃ bhayameṣāṃ kadācana || 12-56-33||

MHB 12-56-34

दयिताश्च नरास्ते स्युर्नित्यं पुरुषसत्तम ।
न कोशः परमो ह्यन्यो राज्ञां पुरुषसंचयात् ॥ १२-५६-३४॥
dayitāśca narāste syurnityaṃ puruṣasattama |
na kośaḥ paramo hyanyo rājñāṃ puruṣasaṃcayāt || 12-56-34||

MHB 12-56-35

दुर्गेषु च महाराज षट्सु ये शास्त्रनिश्चिताः ।
सर्वेषु तेषु मन्यन्ते नरदुर्गं सुदुस्तरम् ॥ १२-५६-३५॥
durgeṣu ca mahārāja ṣaṭsu ye śāstraniścitāḥ |
sarveṣu teṣu manyante naradurgaṃ sudustaram || 12-56-35||

MHB 12-56-36

तस्मान्नित्यं दया कार्या चातुर्वर्ण्ये विपश्चिता ।
धर्मात्मा सत्यवाक्चैव राजा रञ्जयति प्रजाः ॥ १२-५६-३६॥
tasmānnityaṃ dayā kāryā cāturvarṇye vipaścitā |
dharmātmā satyavākcaiva rājā rañjayati prajāḥ || 12-56-36||

MHB 12-56-37

न च क्षान्तेन ते भाव्यं नित्यं पुरुषसत्तम ।
अधर्म्यो हि मृदू राजा क्षमावानिव कुञ्जरः ॥ १२-५६-३७॥
na ca kṣāntena te bhāvyaṃ nityaṃ puruṣasattama |
adharmyo hi mṛdū rājā kṣamāvāniva kuñjaraḥ || 12-56-37||

MHB 12-56-38

बार्हस्पत्ये च शास्त्रे वै श्लोका विनियताः पुरा ।
अस्मिन्नर्थे महाराज तन्मे निगदतः शृणु ॥ १२-५६-३८॥
bārhaspatye ca śāstre vai ślokā viniyatāḥ purā |
asminnarthe mahārāja tanme nigadataḥ śṛṇu || 12-56-38||

MHB 12-56-39

क्षममाणं नृपं नित्यं नीचः परिभवेज्जनः ।
हस्तियन्ता गजस्येव शिर एवारुरुक्षति ॥ १२-५६-३९॥
kṣamamāṇaṃ nṛpaṃ nityaṃ nīcaḥ paribhavejjanaḥ |
hastiyantā gajasyeva śira evārurukṣati || 12-56-39||

MHB 12-56-40

तस्मान्नैव मृदुर्नित्यं तीक्ष्णो वापि भवेन्नृपः ।
वसन्तेऽर्क इव श्रीमान्न शीतो न च घर्मदः ॥ १२-५६-४०॥
tasmānnaiva mṛdurnityaṃ tīkṣṇo vāpi bhavennṛpaḥ |
vasante'rka iva śrīmānna śīto na ca gharmadaḥ || 12-56-40||

MHB 12-56-41

प्रत्यक्षेणानुमानेन तथौपम्योपदेशतः ।
परीक्ष्यास्ते महाराज स्वे परे चैव सर्वदा ॥ १२-५६-४१॥
pratyakṣeṇānumānena tathaupamyopadeśataḥ |
parīkṣyāste mahārāja sve pare caiva sarvadā || 12-56-41||

MHB 12-56-42

व्यसनानि च सर्वाणि त्यजेथा भूरिदक्षिण ।
न चैव न प्रयुञ्जीत सङ्गं तु परिवर्जयेत् ॥ १२-५६-४२॥
vyasanāni ca sarvāṇi tyajethā bhūridakṣiṇa |
na caiva na prayuñjīta saṅgaṃ tu parivarjayet || 12-56-42||

MHB 12-56-43

नित्यं हि व्यसनी लोके परिभूतो भवत्युत ।
उद्वेजयति लोकं चाप्यतिद्वेषी महीपतिः ॥ १२-५६-४३॥
nityaṃ hi vyasanī loke paribhūto bhavatyuta |
udvejayati lokaṃ cāpyatidveṣī mahīpatiḥ || 12-56-43||

MHB 12-56-44

भवितव्यं सदा राज्ञा गर्भिणीसहधर्मिणा ।
कारणं च महाराज शृणु येनेदमिष्यते ॥ १२-५६-४४॥
bhavitavyaṃ sadā rājñā garbhiṇīsahadharmiṇā |
kāraṇaṃ ca mahārāja śṛṇu yenedamiṣyate || 12-56-44||

MHB 12-56-45

यथा हि गर्भिणी हित्वा स्वं प्रियं मनसोऽनुगम् ।
गर्भस्य हितमाधत्ते तथा राज्ञाप्यसंशयम् ॥ १२-५६-४५॥
yathā hi garbhiṇī hitvā svaṃ priyaṃ manaso'nugam |
garbhasya hitamādhatte tathā rājñāpyasaṃśayam || 12-56-45||

MHB 12-56-46

वर्तितव्यं कुरुश्रेष्ठ नित्यं धर्मानुवर्तिना ।
स्वं प्रियं समभित्यज्य यद्यल्लोकहितं भवेत् ॥ १२-५६-४६॥
vartitavyaṃ kuruśreṣṭha nityaṃ dharmānuvartinā |
svaṃ priyaṃ samabhityajya yadyallokahitaṃ bhavet || 12-56-46||

MHB 12-56-47

न संत्याज्यं च ते धैर्यं कदाचिदपि पाण्डव ।
धीरस्य स्पष्टदण्डस्य न ह्याज्ञा प्रतिहन्यते ॥ १२-५६-४७॥
na saṃtyājyaṃ ca te dhairyaṃ kadācidapi pāṇḍava |
dhīrasya spaṣṭadaṇḍasya na hyājñā pratihanyate || 12-56-47||

MHB 12-56-48

परिहासश्च भृत्यैस्ते न नित्यं वदतां वर ।
कर्तव्यो राजशार्दूल दोषमत्र हि मे शृणु ॥ १२-५६-४८॥
parihāsaśca bhṛtyaiste na nityaṃ vadatāṃ vara |
kartavyo rājaśārdūla doṣamatra hi me śṛṇu || 12-56-48||

MHB 12-56-49

अवमन्यन्ति भर्तारं संहर्षादुपजीविनः ।
स्वे स्थाने न च तिष्ठन्ति लङ्घयन्ति हि तद्वचः ॥ १२-५६-४९॥
avamanyanti bhartāraṃ saṃharṣādupajīvinaḥ |
sve sthāne na ca tiṣṭhanti laṅghayanti hi tadvacaḥ || 12-56-49||

MHB 12-56-50

प्रेष्यमाणा विकल्पन्ते गुह्यं चाप्यनुयुञ्जते ।
अयाच्यं चैव याचन्तेऽभोज्यान्याहारयन्ति च ॥ १२-५६-५०॥
preṣyamāṇā vikalpante guhyaṃ cāpyanuyuñjate |
ayācyaṃ caiva yācante'bhojyānyāhārayanti ca || 12-56-50||

MHB 12-56-51

क्रुध्यन्ति परिदीप्यन्ति भूमिमध्यासतेऽस्य च ।
उत्कोचैर्वञ्चनाभिश्च कार्याण्यनुविहन्ति च ॥ १२-५६-५१॥
krudhyanti paridīpyanti bhūmimadhyāsate'sya ca |
utkocairvañcanābhiśca kāryāṇyanuvihanti ca || 12-56-51||

MHB 12-56-52

जर्जरं चास्य विषयं कुर्वन्ति प्रतिरूपकैः ।
स्त्रीरक्षिभिश्च सज्जन्ते तुल्यवेषा भवन्ति च ॥ १२-५६-५२॥
jarjaraṃ cāsya viṣayaṃ kurvanti pratirūpakaiḥ |
strīrakṣibhiśca sajjante tulyaveṣā bhavanti ca || 12-56-52||

MHB 12-56-53

वातं च ष्ठीवनं चैव कुर्वते चास्य संनिधौ ।
निर्लज्जा नरशार्दूल व्याहरन्ति च तद्वचः ॥ १२-५६-५३॥
vātaṃ ca ṣṭhīvanaṃ caiva kurvate cāsya saṃnidhau |
nirlajjā naraśārdūla vyāharanti ca tadvacaḥ || 12-56-53||

MHB 12-56-54

हयं वा दन्तिनं वापि रथं नृपतिसंमतम् ।
अधिरोहन्त्यनादृत्य हर्षुले पार्थिवे मृदौ ॥ १२-५६-५४॥
hayaṃ vā dantinaṃ vāpi rathaṃ nṛpatisaṃmatam |
adhirohantyanādṛtya harṣule pārthive mṛdau || 12-56-54||

MHB 12-56-55

इदं ते दुष्करं राजन्निदं ते दुर्विचेष्टितम् ।
इत्येवं सुहृदो नाम ब्रुवन्ति परिषद्गताः ॥ १२-५६-५५॥
idaṃ te duṣkaraṃ rājannidaṃ te durviceṣṭitam |
ityevaṃ suhṛdo nāma bruvanti pariṣadgatāḥ || 12-56-55||

MHB 12-56-56

क्रुद्धे चास्मिन्हसन्त्येव न च हृष्यन्ति पूजिताः ।
संघर्षशीलाश्च सदा भवन्त्यन्योन्यकारणात् ॥ १२-५६-५६॥
kruddhe cāsminhasantyeva na ca hṛṣyanti pūjitāḥ |
saṃgharṣaśīlāśca sadā bhavantyanyonyakāraṇāt || 12-56-56||

MHB 12-56-57

विस्रंसयन्ति मन्त्रं च विवृण्वन्ति च दुष्कृतम् ।
लीलया चैव कुर्वन्ति सावज्ञास्तस्य शासनम् ।
अलंकरणभोज्यं च तथा स्नानानुलेपनम् ॥ १२-५६-५७॥
visraṃsayanti mantraṃ ca vivṛṇvanti ca duṣkṛtam |
līlayā caiva kurvanti sāvajñāstasya śāsanam |
alaṃkaraṇabhojyaṃ ca tathā snānānulepanam || 12-56-57||

MHB 12-56-58

हेलमाना नरव्याघ्र स्वस्थास्तस्योपशृण्वते ।
निन्दन्ति स्वानधीकारान्संत्यजन्ति च भारत ॥ १२-५६-५८॥
helamānā naravyāghra svasthāstasyopaśṛṇvate |
nindanti svānadhīkārānsaṃtyajanti ca bhārata || 12-56-58||

MHB 12-56-59

न वृत्त्या परितुष्यन्ति राजदेयं हरन्ति च ।
क्रीडितुं तेन चेच्छन्ति ससूत्रेणेव पक्षिणा ।
अस्मत्प्रणेयो राजेति लोके चैव वदन्त्युत ॥ १२-५६-५९॥
na vṛttyā parituṣyanti rājadeyaṃ haranti ca |
krīḍituṃ tena cecchanti sasūtreṇeva pakṣiṇā |
asmatpraṇeyo rājeti loke caiva vadantyuta || 12-56-59||

MHB 12-56-60

एते चैवापरे चैव दोषाः प्रादुर्भवन्त्युत ।
नृपतौ मार्दवोपेते हर्षुले च युधिष्ठिर ॥ १२-५६-६०॥
ete caivāpare caiva doṣāḥ prādurbhavantyuta |
nṛpatau mārdavopete harṣule ca yudhiṣṭhira || 12-56-60||

Adhyaya: 57/353 (45)

MHB 12-57-1

भीष्म उवाच ।
नित्योद्युक्तेन वै राज्ञा भवितव्यं युधिष्ठिर ।
प्रशाम्यते च राजा हि नारीवोद्यमवर्जितः ॥ १२-५७-१॥
bhīṣma uvāca |
nityodyuktena vai rājñā bhavitavyaṃ yudhiṣṭhira |
praśāmyate ca rājā hi nārīvodyamavarjitaḥ || 12-57-1||

MHB 12-57-2

भगवानुशना चाह श्लोकमत्र विशां पते ।
तमिहैकमना राजन्गदतस्त्वं निबोध मे ॥ १२-५७-२॥
bhagavānuśanā cāha ślokamatra viśāṃ pate |
tamihaikamanā rājangadatastvaṃ nibodha me || 12-57-2||

MHB 12-57-3

द्वावेतौ ग्रसते भूमिः सर्पो बिलशयानिव ।
राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम् ॥ १२-५७-३॥
dvāvetau grasate bhūmiḥ sarpo bilaśayāniva |
rājānaṃ cāviroddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam || 12-57-3||

MHB 12-57-4

तदेतन्नरशार्दूल हृदि त्वं कर्तुमर्हसि ।
संधेयानपि संधत्स्व विरोध्यांश्च विरोधय ॥ १२-५७-४॥
tadetannaraśārdūla hṛdi tvaṃ kartumarhasi |
saṃdheyānapi saṃdhatsva virodhyāṃśca virodhaya || 12-57-4||

MHB 12-57-5

सप्ताङ्गे यश्च ते राज्ये वैपरीत्यं समाचरेत् ।
गुरुर्वा यदि वा मित्रं प्रतिहन्तव्य एव सः ॥ १२-५७-५॥
saptāṅge yaśca te rājye vaiparītyaṃ samācaret |
gururvā yadi vā mitraṃ pratihantavya eva saḥ || 12-57-5||

MHB 12-57-6

मरुत्तेन हि राज्ञायं गीतः श्लोकः पुरातनः ।
राज्याधिकारे राजेन्द्र बृहस्पतिमतः पुरा ॥ १२-५७-६॥
maruttena hi rājñāyaṃ gītaḥ ślokaḥ purātanaḥ |
rājyādhikāre rājendra bṛhaspatimataḥ purā || 12-57-6||

MHB 12-57-7

गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः ।
उत्पथप्रतिपन्नस्य परित्यागो विधीयते ॥ १२-५७-७॥
gurorapyavaliptasya kāryākāryamajānataḥ |
utpathapratipannasya parityāgo vidhīyate || 12-57-7||

MHB 12-57-8

बाहोः पुत्रेण राज्ञा च सगरेणेह धीमता ।
असमञ्जाः सुतो ज्येष्ठस्त्यक्तः पौरहितैषिणा ॥ १२-५७-८॥
bāhoḥ putreṇa rājñā ca sagareṇeha dhīmatā |
asamañjāḥ suto jyeṣṭhastyaktaḥ paurahitaiṣiṇā || 12-57-8||

MHB 12-57-9

असमञ्जाः सरय्वां प्राक्पौराणां बालकान्नृप ।
न्यमज्जयदतः पित्रा निर्भर्त्स्य स विवासितः ॥ १२-५७-९॥
asamañjāḥ sarayvāṃ prākpaurāṇāṃ bālakānnṛpa |
nyamajjayadataḥ pitrā nirbhartsya sa vivāsitaḥ || 12-57-9||

MHB 12-57-10

ऋषिणोद्दालकेनापि श्वेतकेतुर्महातपाः ।
मिथ्या विप्रानुपचरन्संत्यक्तो दयितः सुतः ॥ १२-५७-१०॥
ṛṣiṇoddālakenāpi śvetaketurmahātapāḥ |
mithyā viprānupacaransaṃtyakto dayitaḥ sutaḥ || 12-57-10||

MHB 12-57-11

लोकरञ्जनमेवात्र राज्ञां धर्मः सनातनः ।
सत्यस्य रक्षणं चैव व्यवहारस्य चार्जवम् ॥ १२-५७-११॥
lokarañjanamevātra rājñāṃ dharmaḥ sanātanaḥ |
satyasya rakṣaṇaṃ caiva vyavahārasya cārjavam || 12-57-11||

MHB 12-57-12

न हिंस्यात्परवित्तानि देयं काले च दापयेत् ।
विक्रान्तः सत्यवाक्क्षान्तो नृपो न चलते पथः ॥ १२-५७-१२॥
na hiṃsyātparavittāni deyaṃ kāle ca dāpayet |
vikrāntaḥ satyavākkṣānto nṛpo na calate pathaḥ || 12-57-12||

MHB 12-57-13

गुप्तमन्त्रो जितक्रोधो शास्त्रार्थगतनिश्चयः ।
धर्मे चार्थे च कामे च मोक्षे च सततं रतः ॥ १२-५७-१३॥
guptamantro jitakrodho śāstrārthagataniścayaḥ |
dharme cārthe ca kāme ca mokṣe ca satataṃ rataḥ || 12-57-13||

MHB 12-57-14

त्रय्या संवृतरन्ध्रश्च राजा भवितुमर्हति ।
वृजिनस्य नरेन्द्राणां नान्यत्संवरणात्परम् ॥ १२-५७-१४॥
trayyā saṃvṛtarandhraśca rājā bhavitumarhati |
vṛjinasya narendrāṇāṃ nānyatsaṃvaraṇātparam || 12-57-14||

MHB 12-57-15

चातुर्वर्ण्यस्य धर्माश्च रक्षितव्या महीक्षिता ।
धर्मसंकररक्षा हि राज्ञां धर्मः सनातनः ॥ १२-५७-१५॥
cāturvarṇyasya dharmāśca rakṣitavyā mahīkṣitā |
dharmasaṃkararakṣā hi rājñāṃ dharmaḥ sanātanaḥ || 12-57-15||

MHB 12-57-16

न विश्वसेच्च नृपतिर्न चात्यर्थं न विश्वसेत् ।
षाड्गुण्यगुणदोषांश्च नित्यं बुद्ध्यावलोकयेत् ॥ १२-५७-१६॥
na viśvasecca nṛpatirna cātyarthaṃ na viśvaset |
ṣāḍguṇyaguṇadoṣāṃśca nityaṃ buddhyāvalokayet || 12-57-16||

MHB 12-57-17

द्विट्छिद्रदर्शी नृपतिर्नित्यमेव प्रशस्यते ।
त्रिवर्गविदितार्थश्च युक्तचारोपधिश्च यः ॥ १२-५७-१७॥
dviṭchidradarśī nṛpatirnityameva praśasyate |
trivargaviditārthaśca yuktacāropadhiśca yaḥ || 12-57-17||

MHB 12-57-18

कोशस्योपार्जनरतिर्यमवैश्रवणोपमः ।
वेत्ता च दशवर्गस्य स्थानवृद्धिक्षयात्मनः ॥ १२-५७-१८॥
kośasyopārjanaratiryamavaiśravaṇopamaḥ |
vettā ca daśavargasya sthānavṛddhikṣayātmanaḥ || 12-57-18||

MHB 12-57-19

अभृतानां भवेद्भर्ता भृतानां चान्ववेक्षकः ।
नृपतिः सुमुखश्च स्यात्स्मितपूर्वाभिभाषिता ॥ १२-५७-१९॥
abhṛtānāṃ bhavedbhartā bhṛtānāṃ cānvavekṣakaḥ |
nṛpatiḥ sumukhaśca syātsmitapūrvābhibhāṣitā || 12-57-19||

MHB 12-57-20

उपासिता च वृद्धानां जिततन्द्रीरलोलुपः ।
सतां वृत्ते स्थितमतिः सन्तो ह्याचारदर्शिनः ॥ १२-५७-२०॥
upāsitā ca vṛddhānāṃ jitatandrīralolupaḥ |
satāṃ vṛtte sthitamatiḥ santo hyācāradarśinaḥ || 12-57-20||

MHB 12-57-21

न चाददीत वित्तानि सतां हस्तात्कदाचन ।
असद्भ्यस्तु समादद्यात्सद्भ्यः संप्रतिपादयेत् ॥ १२-५७-२१॥
na cādadīta vittāni satāṃ hastātkadācana |
asadbhyastu samādadyātsadbhyaḥ saṃpratipādayet || 12-57-21||

MHB 12-57-22

स्वयं प्रहर्तादाता च वश्यात्मा वश्यसाधनः ।
काले दाता च भोक्ता च शुद्धाचारस्तथैव च ॥ १२-५७-२२॥
svayaṃ prahartādātā ca vaśyātmā vaśyasādhanaḥ |
kāle dātā ca bhoktā ca śuddhācārastathaiva ca || 12-57-22||

MHB 12-57-23

शूरान्भक्तानसंहार्यान्कुले जातानरोगिणः ।
शिष्टाञ्शिष्टाभिसंबन्धान्मानिनो नावमानिनः ॥ १२-५७-२३॥
śūrānbhaktānasaṃhāryānkule jātānarogiṇaḥ |
śiṣṭāñśiṣṭābhisaṃbandhānmānino nāvamāninaḥ || 12-57-23||

MHB 12-57-24

विद्याविदो लोकविदः परलोकान्ववेक्षकान् ।
धर्मेषु निरतान्साधूनचलानचलानिव ॥ १२-५७-२४॥
vidyāvido lokavidaḥ paralokānvavekṣakān |
dharmeṣu niratānsādhūnacalānacalāniva || 12-57-24||

MHB 12-57-25

सहायान्सततं कुर्याद्राजा भूतिपुरस्कृतः ।
तैस्तुल्यश्च भवेद्भोगैश्छत्रमात्राज्ञयाधिकः ॥ १२-५७-२५॥
sahāyānsatataṃ kuryādrājā bhūtipuraskṛtaḥ |
taistulyaśca bhavedbhogaiśchatramātrājñayādhikaḥ || 12-57-25||

MHB 12-57-26

प्रत्यक्षा च परोक्षा च वृत्तिश्चास्य भवेत्सदा ।
एवं कृत्वा नरेन्द्रो हि न खेदमिह विन्दति ॥ १२-५७-२६॥
pratyakṣā ca parokṣā ca vṛttiścāsya bhavetsadā |
evaṃ kṛtvā narendro hi na khedamiha vindati || 12-57-26||

MHB 12-57-27

सर्वातिशङ्की नृपतिर्यश्च सर्वहरो भवेत् ।
स क्षिप्रमनृजुर्लुब्धः स्वजनेनैव बाध्यते ॥ १२-५७-२७॥
sarvātiśaṅkī nṛpatiryaśca sarvaharo bhavet |
sa kṣipramanṛjurlubdhaḥ svajanenaiva bādhyate || 12-57-27||

MHB 12-57-28

शुचिस्तु पृथिवीपालो लोकचित्तग्रहे रतः ।
न पतत्यरिभिर्ग्रस्तः पतितश्चावतिष्ठते ॥ १२-५७-२८॥
śucistu pṛthivīpālo lokacittagrahe rataḥ |
na patatyaribhirgrastaḥ patitaścāvatiṣṭhate || 12-57-28||

MHB 12-57-29

अक्रोधनोऽथाव्यसनी मृदुदण्डो जितेन्द्रियः ।
राजा भवति भूतानां विश्वास्यो हिमवानिव ॥ १२-५७-२९॥
akrodhano'thāvyasanī mṛdudaṇḍo jitendriyaḥ |
rājā bhavati bhūtānāṃ viśvāsyo himavāniva || 12-57-29||

MHB 12-57-30

प्राज्ञो न्यायगुणोपेतः पररन्ध्रेषु तत्परः ।
सुदर्शः सर्ववर्णानां नयापनयवित्तथा ॥ १२-५७-३०॥
prājño nyāyaguṇopetaḥ pararandhreṣu tatparaḥ |
sudarśaḥ sarvavarṇānāṃ nayāpanayavittathā || 12-57-30||

MHB 12-57-31

क्षिप्रकारी जितक्रोधः सुप्रसादो महामनाः ।
अरोगप्रकृतिर्युक्तः क्रियावानविकत्थनः ॥ १२-५७-३१॥
kṣiprakārī jitakrodhaḥ suprasādo mahāmanāḥ |
arogaprakṛtiryuktaḥ kriyāvānavikatthanaḥ || 12-57-31||

MHB 12-57-32

आरब्धान्येव कार्याणि न पर्यवसितानि च ।
यस्य राज्ञः प्रदृश्यन्ते स राजा राजसत्तमः ॥ १२-५७-३२॥
ārabdhānyeva kāryāṇi na paryavasitāni ca |
yasya rājñaḥ pradṛśyante sa rājā rājasattamaḥ || 12-57-32||

MHB 12-57-33

पुत्रा इव पितुर्गेहे विषये यस्य मानवाः ।
निर्भया विचरिष्यन्ति स राजा राजसत्तमः ॥ १२-५७-३३॥
putrā iva piturgehe viṣaye yasya mānavāḥ |
nirbhayā vicariṣyanti sa rājā rājasattamaḥ || 12-57-33||

MHB 12-57-34

अगूढविभवा यस्य पौरा राष्ट्रनिवासिनः ।
नयापनयवेत्तारः स राजा राजसत्तमः ॥ १२-५७-३४॥
agūḍhavibhavā yasya paurā rāṣṭranivāsinaḥ |
nayāpanayavettāraḥ sa rājā rājasattamaḥ || 12-57-34||

MHB 12-57-35

स्वकर्मनिरता यस्य जना विषयवासिनः ।
असंघातरता दान्ताः पाल्यमाना यथाविधि ॥ १२-५७-३५॥
svakarmaniratā yasya janā viṣayavāsinaḥ |
asaṃghātaratā dāntāḥ pālyamānā yathāvidhi || 12-57-35||

MHB 12-57-36

वश्या नेया विनीताश्च न च संघर्षशीलिनः ।
विषये दानरुचयो नरा यस्य स पार्थिवः ॥ १२-५७-३६॥
vaśyā neyā vinītāśca na ca saṃgharṣaśīlinaḥ |
viṣaye dānarucayo narā yasya sa pārthivaḥ || 12-57-36||

MHB 12-57-37

न यस्य कूटकपटं न माया न च मत्सरः ।
विषये भूमिपालस्य तस्य धर्मः सनातनः ॥ १२-५७-३७॥
na yasya kūṭakapaṭaṃ na māyā na ca matsaraḥ |
viṣaye bhūmipālasya tasya dharmaḥ sanātanaḥ || 12-57-37||

MHB 12-57-38

यः सत्करोति ज्ञानानि नेयः पौरहिते रतः ।
सतां धर्मानुगस्त्यागी स राजा राज्यमर्हति ॥ १२-५७-३८॥
yaḥ satkaroti jñānāni neyaḥ paurahite rataḥ |
satāṃ dharmānugastyāgī sa rājā rājyamarhati || 12-57-38||

MHB 12-57-39

यस्य चारश्च मन्त्रश्च नित्यं चैव कृताकृते ।
न ज्ञायते हि रिपुभिः स राजा राज्यमर्हति ॥ १२-५७-३९॥
yasya cāraśca mantraśca nityaṃ caiva kṛtākṛte |
na jñāyate hi ripubhiḥ sa rājā rājyamarhati || 12-57-39||

MHB 12-57-40

श्लोकश्चायं पुरा गीतो भार्गवेण महात्मना ।
आख्याते रामचरिते नृपतिं प्रति भारत ॥ १२-५७-४०॥
ślokaścāyaṃ purā gīto bhārgaveṇa mahātmanā |
ākhyāte rāmacarite nṛpatiṃ prati bhārata || 12-57-40||

MHB 12-57-41

राजानं प्रथमं विन्देत्ततो भार्यां ततो धनम् ।
राजन्यसति लोकस्य कुतो भार्या कुतो धनम् ॥ १२-५७-४१॥
rājānaṃ prathamaṃ vindettato bhāryāṃ tato dhanam |
rājanyasati lokasya kuto bhāryā kuto dhanam || 12-57-41||

MHB 12-57-42

तद्राजन्राजसिंहानां नान्यो धर्मः सनातनः ।
ऋते रक्षां सुविस्पष्टां रक्षा लोकस्य धारणम् ॥ १२-५७-४२॥
tadrājanrājasiṃhānāṃ nānyo dharmaḥ sanātanaḥ |
ṛte rakṣāṃ suvispaṣṭāṃ rakṣā lokasya dhāraṇam || 12-57-42||

MHB 12-57-43

प्राचेतसेन मनुना श्लोकौ चेमावुदाहृतौ ।
राजधर्मेषु राजेन्द्र ताविहैकमनाः शृणु ॥ १२-५७-४३॥
prācetasena manunā ślokau cemāvudāhṛtau |
rājadharmeṣu rājendra tāvihaikamanāḥ śṛṇu || 12-57-43||

MHB 12-57-44

षडेतान्पुरुषो जह्याद्भिन्नां नावमिवार्णवे ।
अप्रवक्तारमाचार्यमनधीयानमृत्विजम् ॥ १२-५७-४४॥
ṣaḍetānpuruṣo jahyādbhinnāṃ nāvamivārṇave |
apravaktāramācāryamanadhīyānamṛtvijam || 12-57-44||

MHB 12-57-45

अरक्षितारं राजानं भार्यां चाप्रियवादिनीम् ।
ग्रामकामं च गोपालं वनकामं च नापितम् ॥ १२-५७-४५॥
arakṣitāraṃ rājānaṃ bhāryāṃ cāpriyavādinīm |
grāmakāmaṃ ca gopālaṃ vanakāmaṃ ca nāpitam || 12-57-45||

Adhyaya: 58/353 (30)

MHB 12-58-1

भीष्म उवाच ।
एतत्ते राजधर्माणां नवनीतं युधिष्ठिर ।
बृहस्पतिर्हि भगवान्नान्यं धर्मं प्रशंसति ॥ १२-५८-१॥
bhīṣma uvāca |
etatte rājadharmāṇāṃ navanītaṃ yudhiṣṭhira |
bṛhaspatirhi bhagavānnānyaṃ dharmaṃ praśaṃsati || 12-58-1||

MHB 12-58-2

विशालाक्षश्च भगवान्काव्यश्चैव महातपाः ।
सहस्राक्षो महेन्द्रश्च तथा प्राचेतसो मनुः ॥ १२-५८-२॥
viśālākṣaśca bhagavānkāvyaścaiva mahātapāḥ |
sahasrākṣo mahendraśca tathā prācetaso manuḥ || 12-58-2||

MHB 12-58-3

भरद्वाजश्च भगवांस्तथा गौरशिरा मुनिः ।
राजशास्त्रप्रणेतारो ब्रह्मण्या ब्रह्मवादिनः ॥ १२-५८-३॥
bharadvājaśca bhagavāṃstathā gauraśirā muniḥ |
rājaśāstrapraṇetāro brahmaṇyā brahmavādinaḥ || 12-58-3||

MHB 12-58-4

रक्षामेव प्रशंसन्ति धर्मं धर्मभृतां वर ।
राज्ञां राजीवताम्राक्ष साधनं चात्र वै शृणु ॥ १२-५८-४॥
rakṣāmeva praśaṃsanti dharmaṃ dharmabhṛtāṃ vara |
rājñāṃ rājīvatāmrākṣa sādhanaṃ cātra vai śṛṇu || 12-58-4||

MHB 12-58-5

चारश्च प्रणिधिश्चैव काले दानममत्सरः ।
युक्त्यादानं न चादानमयोगेन युधिष्ठिर ॥ १२-५८-५॥
cāraśca praṇidhiścaiva kāle dānamamatsaraḥ |
yuktyādānaṃ na cādānamayogena yudhiṣṭhira || 12-58-5||

MHB 12-58-6

सतां संग्रहणं शौर्यं दाक्ष्यं सत्यं प्रजाहितम् ।
अनार्जवैरार्जवैश्च शत्रुपक्षस्य भेदनम् ॥ १२-५८-६॥
satāṃ saṃgrahaṇaṃ śauryaṃ dākṣyaṃ satyaṃ prajāhitam |
anārjavairārjavaiśca śatrupakṣasya bhedanam || 12-58-6||

MHB 12-58-7

साधूनामपरित्यागः कुलीनानां च धारणम् ।
निचयश्च निचेयानां सेवा बुद्धिमतामपि ॥ १२-५८-७॥
sādhūnāmaparityāgaḥ kulīnānāṃ ca dhāraṇam |
nicayaśca niceyānāṃ sevā buddhimatāmapi || 12-58-7||

MHB 12-58-8

बलानां हर्षणं नित्यं प्रजानामन्ववेक्षणम् ।
कार्येष्वखेदः कोशस्य तथैव च विवर्धनम् ॥ १२-५८-८॥
balānāṃ harṣaṇaṃ nityaṃ prajānāmanvavekṣaṇam |
kāryeṣvakhedaḥ kośasya tathaiva ca vivardhanam || 12-58-8||

MHB 12-58-9

पुरगुप्तिरविश्वासः पौरसंघातभेदनम् ।
केतनानां च जीर्णानामवेक्षा चैव सीदताम् ॥ १२-५८-९॥
puraguptiraviśvāsaḥ paurasaṃghātabhedanam |
ketanānāṃ ca jīrṇānāmavekṣā caiva sīdatām || 12-58-9||

MHB 12-58-10

द्विविधस्य च दण्डस्य प्रयोगः कालचोदितः ।
अरिमध्यस्थमित्राणां यथावच्चान्ववेक्षणम् ॥ १२-५८-१०॥
dvividhasya ca daṇḍasya prayogaḥ kālacoditaḥ |
arimadhyasthamitrāṇāṃ yathāvaccānvavekṣaṇam || 12-58-10||

MHB 12-58-11

उपजापश्च भृत्यानामात्मनः परदर्शनात् ।
अविश्वासः स्वयं चैव परस्याश्वासनं तथा ॥ १२-५८-११॥
upajāpaśca bhṛtyānāmātmanaḥ paradarśanāt |
aviśvāsaḥ svayaṃ caiva parasyāśvāsanaṃ tathā || 12-58-11||

MHB 12-58-12

नीतिधर्मानुसरणं नित्यमुत्थानमेव च ।
रिपूणामनवज्ञानं नित्यं चानार्यवर्जनम् ॥ १२-५८-१२॥
nītidharmānusaraṇaṃ nityamutthānameva ca |
ripūṇāmanavajñānaṃ nityaṃ cānāryavarjanam || 12-58-12||

MHB 12-58-13

उत्थानं हि नरेन्द्राणां बृहस्पतिरभाषत ।
राजधर्मस्य यन्मूलं श्लोकांश्चात्र निबोध मे ॥ १२-५८-१३॥
utthānaṃ hi narendrāṇāṃ bṛhaspatirabhāṣata |
rājadharmasya yanmūlaṃ ślokāṃścātra nibodha me || 12-58-13||

MHB 12-58-14

उत्थानेनामृतं लब्धमुत्थानेनासुरा हताः ।
उत्थानेन महेन्द्रेण श्रैष्ठ्यं प्राप्तं दिवीह च ॥ १२-५८-१४॥
utthānenāmṛtaṃ labdhamutthānenāsurā hatāḥ |
utthānena mahendreṇa śraiṣṭhyaṃ prāptaṃ divīha ca || 12-58-14||

MHB 12-58-15

उत्थानधीरः पुरुषो वाग्धीरानधितिष्ठति ।
उत्थानधीरं वाग्धीरा रमयन्त उपासते ॥ १२-५८-१५॥
utthānadhīraḥ puruṣo vāgdhīrānadhitiṣṭhati |
utthānadhīraṃ vāgdhīrā ramayanta upāsate || 12-58-15||

MHB 12-58-16

उत्थानहीनो राजा हि बुद्धिमानपि नित्यशः ।
धर्षणीयो रिपूणां स्याद्भुजंग इव निर्विषः ॥ १२-५८-१६॥
utthānahīno rājā hi buddhimānapi nityaśaḥ |
dharṣaṇīyo ripūṇāṃ syādbhujaṃga iva nirviṣaḥ || 12-58-16||

MHB 12-58-17

न च शत्रुरवज्ञेयो दुर्बलोऽपि बलीयसा ।
अल्पोऽपि हि दहत्यग्निर्विषमल्पं हिनस्ति च ॥ १२-५८-१७॥
na ca śatruravajñeyo durbalo'pi balīyasā |
alpo'pi hi dahatyagnirviṣamalpaṃ hinasti ca || 12-58-17||

MHB 12-58-18

एकाश्वेनापि संभूतः शत्रुर्दुर्गसमाश्रितः ।
तं तं तापयते देशमपि राज्ञः समृद्धिनः ॥ १२-५८-१८॥
ekāśvenāpi saṃbhūtaḥ śatrurdurgasamāśritaḥ |
taṃ taṃ tāpayate deśamapi rājñaḥ samṛddhinaḥ || 12-58-18||

MHB 12-58-19

राज्ञो रहस्यं यद्वाक्यं जयार्थं लोकसंग्रहः ।
हृदि यच्चास्य जिह्मं स्यात्कारणार्थं च यद्भवेत् ॥ १२-५८-१९॥
rājño rahasyaṃ yadvākyaṃ jayārthaṃ lokasaṃgrahaḥ |
hṛdi yaccāsya jihmaṃ syātkāraṇārthaṃ ca yadbhavet || 12-58-19||

MHB 12-58-20

यच्चास्य कार्यं वृजिनमार्जवेनैव धार्यते ।
दम्भनार्थाय लोकस्य धर्मिष्ठामाचरेत्क्रियाम् ॥ १२-५८-२०॥
yaccāsya kāryaṃ vṛjinamārjavenaiva dhāryate |
dambhanārthāya lokasya dharmiṣṭhāmācaretkriyām || 12-58-20||

MHB 12-58-21

राज्यं हि सुमहत्तन्त्रं दुर्धार्यमकृतात्मभिः ।
न शक्यं मृदुना वोढुमाघातस्थानमुत्तमम् ॥ १२-५८-२१॥
rājyaṃ hi sumahattantraṃ durdhāryamakṛtātmabhiḥ |
na śakyaṃ mṛdunā voḍhumāghātasthānamuttamam || 12-58-21||

MHB 12-58-22

राज्यं सर्वामिषं नित्यमार्जवेनेह धार्यते ।
तस्मान्मिश्रेण सततं वर्तितव्यं युधिष्ठिर ॥ १२-५८-२२॥
rājyaṃ sarvāmiṣaṃ nityamārjaveneha dhāryate |
tasmānmiśreṇa satataṃ vartitavyaṃ yudhiṣṭhira || 12-58-22||

MHB 12-58-23

यद्यप्यस्य विपत्तिः स्याद्रक्षमाणस्य वै प्रजाः ।
सोऽप्यस्य विपुलो धर्म एवंवृत्ता हि भूमिपाः ॥ १२-५८-२३॥
yadyapyasya vipattiḥ syādrakṣamāṇasya vai prajāḥ |
so'pyasya vipulo dharma evaṃvṛttā hi bhūmipāḥ || 12-58-23||

MHB 12-58-24

एष ते राजधर्माणां लेशः समनुवर्णितः ।
भूयस्ते यत्र संदेहस्तद्ब्रूहि वदतां वर ॥ १२-५८-२४॥
eṣa te rājadharmāṇāṃ leśaḥ samanuvarṇitaḥ |
bhūyaste yatra saṃdehastadbrūhi vadatāṃ vara || 12-58-24||

MHB 12-58-25

वैशंपायन उवाच ।
ततो व्यासश्च भगवान्देवस्थानोऽश्मना सह ।
वासुदेवः कृपश्चैव सात्यकिः संजयस्तथा ॥ १२-५८-२५॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato vyāsaśca bhagavāndevasthāno'śmanā saha |
vāsudevaḥ kṛpaścaiva sātyakiḥ saṃjayastathā || 12-58-25||

MHB 12-58-26

साधु साध्विति संहृष्टाः पुष्यमाणैरिवाननैः ।
अस्तुवंस्ते नरव्याघ्रं भीष्मं धर्मभृतां वरम् ॥ १२-५८-२६॥
sādhu sādhviti saṃhṛṣṭāḥ puṣyamāṇairivānanaiḥ |
astuvaṃste naravyāghraṃ bhīṣmaṃ dharmabhṛtāṃ varam || 12-58-26||

MHB 12-58-27

ततो दीनमना भीष्ममुवाच कुरुसत्तमः ।
नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां पादौ तस्य शनैः स्पृशन् ॥ १२-५८-२७॥
tato dīnamanā bhīṣmamuvāca kurusattamaḥ |
netrābhyāmaśrupūrṇābhyāṃ pādau tasya śanaiḥ spṛśan || 12-58-27||

MHB 12-58-28

श्व इदानीं स्वसंदेहं प्रक्ष्यामि त्वा पितामह ।
उपैति सविताप्यस्तं रसमापीय पार्थिवम् ॥ १२-५८-२८॥
śva idānīṃ svasaṃdehaṃ prakṣyāmi tvā pitāmaha |
upaiti savitāpyastaṃ rasamāpīya pārthivam || 12-58-28||

MHB 12-58-29

ततो द्विजातीनभिवाद्य केशवः कृपश्च ते चैव युधिष्ठिरादयः ।
प्रदक्षिणीकृत्य महानदीसुतं ततो रथानारुरुहुर्मुदा युताः ॥ १२-५८-२९॥
tato dvijātīnabhivādya keśavaḥ kṛpaśca te caiva yudhiṣṭhirādayaḥ |
pradakṣiṇīkṛtya mahānadīsutaṃ tato rathānāruruhurmudā yutāḥ || 12-58-29||

MHB 12-58-30

दृषद्वतीं चाप्यवगाह्य सुव्रताः कृतोदकार्याः कृतजप्यमङ्गलाः ।
उपास्य संध्यां विधिवत्परंतपास्ततः पुरं ते विविशुर्गजाह्वयम् ॥ १२-५८-३०॥
dṛṣadvatīṃ cāpyavagāhya suvratāḥ kṛtodakāryāḥ kṛtajapyamaṅgalāḥ |
upāsya saṃdhyāṃ vidhivatparaṃtapāstataḥ puraṃ te viviśurgajāhvayam || 12-58-30||

Adhyaya: 59/353 (141)

MHB 12-59-1

वैशंपायन उवाच ।
ततः काल्यं समुत्थाय कृतपौर्वाह्णिकक्रियाः ।
ययुस्ते नगराकारै रथैः पाण्डवयादवाः ॥ १२-५९-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ kālyaṃ samutthāya kṛtapaurvāhṇikakriyāḥ |
yayuste nagarākārai rathaiḥ pāṇḍavayādavāḥ || 12-59-1||

MHB 12-59-2

प्रपद्य च कुरुक्षेत्रं भीष्ममासाद्य चानघम् ।
सुखां च रजनीं पृष्ट्वा गाङ्गेयं रथिनां वरम् ॥ १२-५९-२॥
prapadya ca kurukṣetraṃ bhīṣmamāsādya cānagham |
sukhāṃ ca rajanīṃ pṛṣṭvā gāṅgeyaṃ rathināṃ varam || 12-59-2||

MHB 12-59-3

व्यासादीनभिवाद्यर्षीन्सर्वैस्तैश्चाभिनन्दिताः ।
निषेदुरभितो भीष्मं परिवार्य समन्ततः ॥ १२-५९-३॥
vyāsādīnabhivādyarṣīnsarvaistaiścābhinanditāḥ |
niṣedurabhito bhīṣmaṃ parivārya samantataḥ || 12-59-3||

MHB 12-59-4

ततो राजा महातेजा धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्भीष्मं प्रतिपूज्याभिवाद्य च ॥ १२-५९-४॥
tato rājā mahātejā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
abravītprāñjalirbhīṣmaṃ pratipūjyābhivādya ca || 12-59-4||

MHB 12-59-5

य एष राजा-राजेति शब्दश्चरति भारत ।
कथमेष समुत्पन्नस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-५९-५॥
ya eṣa rājā-rājeti śabdaścarati bhārata |
kathameṣa samutpannastanme brūhi pitāmaha || 12-59-5||

MHB 12-59-6

तुल्यपाणिशिरोग्रीवस्तुल्यबुद्धीन्द्रियात्मकः ।
तुल्यदुःखसुखात्मा च तुल्यपृष्ठभुजोदरः ॥ १२-५९-६॥
tulyapāṇiśirogrīvastulyabuddhīndriyātmakaḥ |
tulyaduḥkhasukhātmā ca tulyapṛṣṭhabhujodaraḥ || 12-59-6||

MHB 12-59-7

तुल्यशुक्रास्थिमज्जश्च तुल्यमांसासृगेव च ।
निःश्वासोच्छ्वासतुल्यश्च तुल्यप्राणशरीरवान् ॥ १२-५९-७॥
tulyaśukrāsthimajjaśca tulyamāṃsāsṛgeva ca |
niḥśvāsocchvāsatulyaśca tulyaprāṇaśarīravān || 12-59-7||

MHB 12-59-8

समानजन्ममरणः समः सर्वगुणैर्नृणाम् ।
विशिष्टबुद्धीञ्शूरांश्च कथमेकोऽधितिष्ठति ॥ १२-५९-८॥
samānajanmamaraṇaḥ samaḥ sarvaguṇairnṛṇām |
viśiṣṭabuddhīñśūrāṃśca kathameko'dhitiṣṭhati || 12-59-8||

MHB 12-59-9

कथमेको महीं कृत्स्नां वीरशूरार्यसंकुलाम् ।
रक्षत्यपि च लोकोऽस्य प्रसादमभिवाञ्छति ॥ १२-५९-९॥
kathameko mahīṃ kṛtsnāṃ vīraśūrāryasaṃkulām |
rakṣatyapi ca loko'sya prasādamabhivāñchati || 12-59-9||

MHB 12-59-10

एकस्य च प्रसादेन कृत्स्नो लोकः प्रसीदति ।
व्याकुलेनाकुलः सर्वो भवतीति विनिश्चयः ॥ १२-५९-१०॥
ekasya ca prasādena kṛtsno lokaḥ prasīdati |
vyākulenākulaḥ sarvo bhavatīti viniścayaḥ || 12-59-10||

MHB 12-59-11

एतदिच्छाम्यहं सर्वं तत्त्वेन भरतर्षभ ।
श्रोतुं तन्मे यथातत्त्वं प्रब्रूहि वदतां वर ॥ १२-५९-११॥
etadicchāmyahaṃ sarvaṃ tattvena bharatarṣabha |
śrotuṃ tanme yathātattvaṃ prabrūhi vadatāṃ vara || 12-59-11||

MHB 12-59-12

नैतत्कारणमल्पं हि भविष्यति विशां पते ।
यदेकस्मिञ्जगत्सर्वं देववद्याति संनतिम् ॥ १२-५९-१२॥
naitatkāraṇamalpaṃ hi bhaviṣyati viśāṃ pate |
yadekasmiñjagatsarvaṃ devavadyāti saṃnatim || 12-59-12||

MHB 12-59-13

भीष्म उवाच ।
नियतस्त्वं नरश्रेष्ठ शृणु सर्वमशेषतः ।
यथा राज्यं समुत्पन्नमादौ कृतयुगेऽभवत् ॥ १२-५९-१३॥
bhīṣma uvāca |
niyatastvaṃ naraśreṣṭha śṛṇu sarvamaśeṣataḥ |
yathā rājyaṃ samutpannamādau kṛtayuge'bhavat || 12-59-13||

MHB 12-59-14

नैव राज्यं न राजासीन्न दण्डो न च दाण्डिकः ।
धर्मेणैव प्रजाः सर्वा रक्षन्ति च परस्परम् ॥ १२-५९-१४॥
naiva rājyaṃ na rājāsīnna daṇḍo na ca dāṇḍikaḥ |
dharmeṇaiva prajāḥ sarvā rakṣanti ca parasparam || 12-59-14||

MHB 12-59-15

पालयानास्तथान्योन्यं नरा धर्मेण भारत ।
खेदं परममाजग्मुस्ततस्तान्मोह आविशत् ॥ १२-५९-१५॥
pālayānāstathānyonyaṃ narā dharmeṇa bhārata |
khedaṃ paramamājagmustatastānmoha āviśat || 12-59-15||

MHB 12-59-16

ते मोहवशमापन्ना मानवा मनुजर्षभ ।
प्रतिपत्तिविमोहाच्च धर्मस्तेषामनीनशत् ॥ १२-५९-१६॥
te mohavaśamāpannā mānavā manujarṣabha |
pratipattivimohācca dharmasteṣāmanīnaśat || 12-59-16||

MHB 12-59-17

नष्टायां प्रतिपत्तौ तु मोहवश्या नरास्तदा ।
लोभस्य वशमापन्नाः सर्वे भारतसत्तम ॥ १२-५९-१७॥
naṣṭāyāṃ pratipattau tu mohavaśyā narāstadā |
lobhasya vaśamāpannāḥ sarve bhāratasattama || 12-59-17||

MHB 12-59-18

अप्राप्तस्याभिमर्शं तु कुर्वन्तो मनुजास्ततः ।
कामो नामापरस्तत्र समपद्यत वै प्रभो ॥ १२-५९-१८॥
aprāptasyābhimarśaṃ tu kurvanto manujāstataḥ |
kāmo nāmāparastatra samapadyata vai prabho || 12-59-18||

MHB 12-59-19

तांस्तु कामवशं प्राप्तान्रागो नाम समस्पृशत् ।
रक्ताश्च नाभ्यजानन्त कार्याकार्यं युधिष्ठिर ॥ १२-५९-१९॥
tāṃstu kāmavaśaṃ prāptānrāgo nāma samaspṛśat |
raktāśca nābhyajānanta kāryākāryaṃ yudhiṣṭhira || 12-59-19||

MHB 12-59-20

अगम्यागमनं चैव वाच्यावाच्यं तथैव च ।
भक्ष्याभक्ष्यं च राजेन्द्र दोषादोषं च नात्यजन् ॥ १२-५९-२०॥
agamyāgamanaṃ caiva vācyāvācyaṃ tathaiva ca |
bhakṣyābhakṣyaṃ ca rājendra doṣādoṣaṃ ca nātyajan || 12-59-20||

MHB 12-59-21

विप्लुते नरलोकेऽस्मिंस्ततो ब्रह्म ननाश ह ।
नाशाच्च ब्रह्मणो राजन्धर्मो नाशमथागमत् ॥ १२-५९-२१॥
viplute naraloke'smiṃstato brahma nanāśa ha |
nāśācca brahmaṇo rājandharmo nāśamathāgamat || 12-59-21||

MHB 12-59-22

नष्टे ब्रह्मणि धर्मे च देवास्त्रासमथागमन् ।
ते त्रस्ता नरशार्दूल ब्रह्माणं शरणं ययुः ॥ १२-५९-२२॥
naṣṭe brahmaṇi dharme ca devāstrāsamathāgaman |
te trastā naraśārdūla brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayuḥ || 12-59-22||

MHB 12-59-23

प्रपद्य भगवन्तं ते देवा लोकपितामहम् ।
ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे दुःखशोकभयार्दिताः ॥ १२-५९-२३॥
prapadya bhagavantaṃ te devā lokapitāmaham |
ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve duḥkhaśokabhayārditāḥ || 12-59-23||

MHB 12-59-24

भगवन्नरलोकस्थं नष्टं ब्रह्म सनातनम् ।
लोभमोहादिभिर्भावैस्ततो नो भयमाविशत् ॥ १२-५९-२४॥
bhagavannaralokasthaṃ naṣṭaṃ brahma sanātanam |
lobhamohādibhirbhāvaistato no bhayamāviśat || 12-59-24||

MHB 12-59-25

ब्रह्मणश्च प्रणाशेन धर्मोऽप्यनशदीश्वर ।
ततः स्म समतां याता मर्त्यैस्त्रिभुवनेश्वर ॥ १२-५९-२५॥
brahmaṇaśca praṇāśena dharmo'pyanaśadīśvara |
tataḥ sma samatāṃ yātā martyaistribhuvaneśvara || 12-59-25||

MHB 12-59-26

अधो हि वर्षमस्माकं मर्त्यास्तूर्ध्वप्रवर्षिणः ।
क्रियाव्युपरमात्तेषां ततोऽगच्छाम संशयम् ॥ १२-५९-२६॥
adho hi varṣamasmākaṃ martyāstūrdhvapravarṣiṇaḥ |
kriyāvyuparamātteṣāṃ tato'gacchāma saṃśayam || 12-59-26||

MHB 12-59-27

अत्र निःश्रेयसं यन्नस्तद्ध्यायस्व पितामह ।
त्वत्प्रभावसमुत्थोऽसौ प्रभावो नो विनश्यति ॥ १२-५९-२७॥
atra niḥśreyasaṃ yannastaddhyāyasva pitāmaha |
tvatprabhāvasamuttho'sau prabhāvo no vinaśyati || 12-59-27||

MHB 12-59-28

तानुवाच सुरान्सर्वान्स्वयंभूर्भगवांस्ततः ।
श्रेयोऽहं चिन्तयिष्यामि व्येतु वो भीः सुरर्षभाः ॥ १२-५९-२८॥
tānuvāca surānsarvānsvayaṃbhūrbhagavāṃstataḥ |
śreyo'haṃ cintayiṣyāmi vyetu vo bhīḥ surarṣabhāḥ || 12-59-28||

MHB 12-59-29

ततोऽध्यायसहस्राणां शतं चक्रे स्वबुद्धिजम् ।
यत्र धर्मस्तथैवार्थः कामश्चैवानुवर्णितः ॥ १२-५९-२९॥
tato'dhyāyasahasrāṇāṃ śataṃ cakre svabuddhijam |
yatra dharmastathaivārthaḥ kāmaścaivānuvarṇitaḥ || 12-59-29||

MHB 12-59-30

त्रिवर्ग इति विख्यातो गण एष स्वयंभुवा ।
चतुर्थो मोक्ष इत्येव पृथगर्थः पृथग्गणः ॥ १२-५९-३०॥
trivarga iti vikhyāto gaṇa eṣa svayaṃbhuvā |
caturtho mokṣa ityeva pṛthagarthaḥ pṛthaggaṇaḥ || 12-59-30||

MHB 12-59-31

मोक्षस्यापि त्रिवर्गोऽन्यः प्रोक्तः सत्त्वं रजस्तमः ।
स्थानं वृद्धिः क्षयश्चैव त्रिवर्गश्चैव दण्डजः ॥ १२-५९-३१॥
mokṣasyāpi trivargo'nyaḥ proktaḥ sattvaṃ rajastamaḥ |
sthānaṃ vṛddhiḥ kṣayaścaiva trivargaścaiva daṇḍajaḥ || 12-59-31||

MHB 12-59-32

आत्मा देशश्च कालश्चाप्युपायाः कृत्यमेव च ।
सहायाः कारणं चैव षड्वर्गो नीतिजः स्मृतः ॥ १२-५९-३२॥
ātmā deśaśca kālaścāpyupāyāḥ kṛtyameva ca |
sahāyāḥ kāraṇaṃ caiva ṣaḍvargo nītijaḥ smṛtaḥ || 12-59-32||

MHB 12-59-33

त्रयी चान्वीक्षिकी चैव वार्ता च भरतर्षभ ।
दण्डनीतिश्च विपुला विद्यास्तत्र निदर्शिताः ॥ १२-५९-३३॥
trayī cānvīkṣikī caiva vārtā ca bharatarṣabha |
daṇḍanītiśca vipulā vidyāstatra nidarśitāḥ || 12-59-33||

MHB 12-59-34

अमात्यरक्षाप्रणिधी राजपुत्रस्य रक्षणम् ।
चारश्च विविधोपायः प्रणिधिश्च पृथग्विधः ॥ १२-५९-३४॥
amātyarakṣāpraṇidhī rājaputrasya rakṣaṇam |
cāraśca vividhopāyaḥ praṇidhiśca pṛthagvidhaḥ || 12-59-34||

MHB 12-59-35

साम चोपप्रदानं च भेदो दण्डश्च पाण्डव ।
उपेक्षा पञ्चमी चात्र कार्त्स्न्येन समुदाहृता ॥ १२-५९-३५॥
sāma copapradānaṃ ca bhedo daṇḍaśca pāṇḍava |
upekṣā pañcamī cātra kārtsnyena samudāhṛtā || 12-59-35||

MHB 12-59-36

मन्त्रश्च वर्णितः कृत्स्नस्तथा भेदार्थ एव च ।
विभ्रंशश्चैव मन्त्रस्य सिद्ध्यसिद्ध्योश्च यत्फलम् ॥ १२-५९-३६॥
mantraśca varṇitaḥ kṛtsnastathā bhedārtha eva ca |
vibhraṃśaścaiva mantrasya siddhyasiddhyośca yatphalam || 12-59-36||

MHB 12-59-37

संधिश्च विविधाभिख्यो हीनो मध्यस्तथोत्तमः ।
भयसत्कारवित्ताख्यः कार्त्स्न्येन परिवर्णितः ॥ १२-५९-३७॥
saṃdhiśca vividhābhikhyo hīno madhyastathottamaḥ |
bhayasatkāravittākhyaḥ kārtsnyena parivarṇitaḥ || 12-59-37||

MHB 12-59-38

यात्राकालाश्च चत्वारस्त्रिवर्गस्य च विस्तरः ।
विजयो धर्मयुक्तश्च तथार्थविजयश्च ह ॥ १२-५९-३८॥
yātrākālāśca catvārastrivargasya ca vistaraḥ |
vijayo dharmayuktaśca tathārthavijayaśca ha || 12-59-38||

MHB 12-59-39

आसुरश्चैव विजयस्तथा कार्त्स्न्येन वर्णितः ।
लक्षणं पञ्चवर्गस्य त्रिविधं चात्र वर्णितम् ॥ १२-५९-३९॥
āsuraścaiva vijayastathā kārtsnyena varṇitaḥ |
lakṣaṇaṃ pañcavargasya trividhaṃ cātra varṇitam || 12-59-39||

MHB 12-59-40

प्रकाशश्चाप्रकाशश्च दण्डोऽथ परिशब्दितः ।
प्रकाशोऽष्टविधस्तत्र गुह्यस्तु बहुविस्तरः ॥ १२-५९-४०॥
prakāśaścāprakāśaśca daṇḍo'tha pariśabditaḥ |
prakāśo'ṣṭavidhastatra guhyastu bahuvistaraḥ || 12-59-40||

MHB 12-59-41

रथा नागा हयाश्चैव पादाताश्चैव पाण्डव ।
विष्टिर्नावश्चराश्चैव देशिकाः पथि चाष्टकम् ॥ १२-५९-४१॥
rathā nāgā hayāścaiva pādātāścaiva pāṇḍava |
viṣṭirnāvaścarāścaiva deśikāḥ pathi cāṣṭakam || 12-59-41||

MHB 12-59-42

अङ्गान्येतानि कौरव्य प्रकाशानि बलस्य तु ।
जङ्गमाजङ्गमाश्चोक्ताश्चूर्णयोगा विषादयः ॥ १२-५९-४२॥
aṅgānyetāni kauravya prakāśāni balasya tu |
jaṅgamājaṅgamāścoktāścūrṇayogā viṣādayaḥ || 12-59-42||

MHB 12-59-43

स्पर्शे चाभ्यवहार्ये चाप्युपांशुर्विविधः स्मृतः ।
अरिर्मित्रमुदासीन इत्येतेऽप्यनुवर्णिताः ॥ १२-५९-४३॥
sparśe cābhyavahārye cāpyupāṃśurvividhaḥ smṛtaḥ |
arirmitramudāsīna ityete'pyanuvarṇitāḥ || 12-59-43||

MHB 12-59-44

कृत्स्ना मार्गगुणाश्चैव तथा भूमिगुणाश्च ह ।
आत्मरक्षणमाश्वासः स्पशानां चान्ववेक्षणम् ॥ १२-५९-४४॥
kṛtsnā mārgaguṇāścaiva tathā bhūmiguṇāśca ha |
ātmarakṣaṇamāśvāsaḥ spaśānāṃ cānvavekṣaṇam || 12-59-44||

MHB 12-59-45

कल्पना विविधाश्चापि नृनागरथवाजिनाम् ।
व्यूहाश्च विविधाभिख्या विचित्रं युद्धकौशलम् ॥ १२-५९-४५॥
kalpanā vividhāścāpi nṛnāgarathavājinām |
vyūhāśca vividhābhikhyā vicitraṃ yuddhakauśalam || 12-59-45||

MHB 12-59-46

उत्पाताश्च निपाताश्च सुयुद्धं सुपलायनम् ।
शस्त्राणां पायनज्ञानं तथैव भरतर्षभ ॥ १२-५९-४६॥
utpātāśca nipātāśca suyuddhaṃ supalāyanam |
śastrāṇāṃ pāyanajñānaṃ tathaiva bharatarṣabha || 12-59-46||

MHB 12-59-47

बलव्यसनमुक्तं च तथैव बलहर्षणम् ।
पीडनास्कन्दकालश्च भयकालश्च पाण्डव ॥ १२-५९-४७॥
balavyasanamuktaṃ ca tathaiva balaharṣaṇam |
pīḍanāskandakālaśca bhayakālaśca pāṇḍava || 12-59-47||

MHB 12-59-48

तथा खातविधानं च योगसंचार एव च ।
चौराटव्यबलैश्चोग्रैः परराष्ट्रस्य पीडनम् ॥ १२-५९-४८॥
tathā khātavidhānaṃ ca yogasaṃcāra eva ca |
caurāṭavyabalaiścograiḥ pararāṣṭrasya pīḍanam || 12-59-48||

MHB 12-59-49

अग्निदैर्गरदैश्चैव प्रतिरूपकचारकैः ।
श्रेणिमुख्योपजापेन वीरुधश्छेदनेन च ॥ १२-५९-४९॥
agnidairgaradaiścaiva pratirūpakacārakaiḥ |
śreṇimukhyopajāpena vīrudhaśchedanena ca || 12-59-49||

MHB 12-59-50

दूषणेन च नागानामाशङ्काजननेन च ।
आरोधनेन भक्तस्य पथश्चोपार्जनेन च ॥ १२-५९-५०॥
dūṣaṇena ca nāgānāmāśaṅkājananena ca |
ārodhanena bhaktasya pathaścopārjanena ca || 12-59-50||

MHB 12-59-51

सप्ताङ्गस्य च राज्यस्य ह्रासवृद्धिसमञ्जसम् ।
दूतसामर्थ्ययोगश्च राष्ट्रस्य च विवर्धनम् ॥ १२-५९-५१॥
saptāṅgasya ca rājyasya hrāsavṛddhisamañjasam |
dūtasāmarthyayogaśca rāṣṭrasya ca vivardhanam || 12-59-51||

MHB 12-59-52

अरिमध्यस्थमित्राणां सम्यक्चोक्तं प्रपञ्चनम् ।
अवमर्दः प्रतीघातस्तथैव च बलीयसाम् ॥ १२-५९-५२॥
arimadhyasthamitrāṇāṃ samyakcoktaṃ prapañcanam |
avamardaḥ pratīghātastathaiva ca balīyasām || 12-59-52||

MHB 12-59-53

व्यवहारः सुसूक्ष्मश्च तथा कण्टकशोधनम् ।
शमो व्यायामयोगश्च योगो द्रव्यस्य संचयः ॥ १२-५९-५३॥
vyavahāraḥ susūkṣmaśca tathā kaṇṭakaśodhanam |
śamo vyāyāmayogaśca yogo dravyasya saṃcayaḥ || 12-59-53||

MHB 12-59-54

अभृतानां च भरणं भृतानां चान्ववेक्षणम् ।
अर्थकाले प्रदानं च व्यसनेष्वप्रसङ्गिता ॥ १२-५९-५४॥
abhṛtānāṃ ca bharaṇaṃ bhṛtānāṃ cānvavekṣaṇam |
arthakāle pradānaṃ ca vyasaneṣvaprasaṅgitā || 12-59-54||

MHB 12-59-55

तथा राजगुणाश्चैव सेनापतिगुणाश्च ये ।
कारणस्य च कर्तुश्च गुणदोषास्तथैव च ॥ १२-५९-५५॥
tathā rājaguṇāścaiva senāpatiguṇāśca ye |
kāraṇasya ca kartuśca guṇadoṣāstathaiva ca || 12-59-55||

MHB 12-59-56

दुष्टेङ्गितं च विविधं वृत्तिश्चैवानुजीविनाम् ।
शङ्कितत्वं च सर्वस्य प्रमादस्य च वर्जनम् ॥ १२-५९-५६॥
duṣṭeṅgitaṃ ca vividhaṃ vṛttiścaivānujīvinām |
śaṅkitatvaṃ ca sarvasya pramādasya ca varjanam || 12-59-56||

MHB 12-59-57

अलब्धलिप्सा लब्धस्य तथैव च विवर्धनम् ।
प्रदानं च विवृद्धस्य पात्रेभ्यो विधिवत्तथा ॥ १२-५९-५७॥
alabdhalipsā labdhasya tathaiva ca vivardhanam |
pradānaṃ ca vivṛddhasya pātrebhyo vidhivattathā || 12-59-57||

MHB 12-59-58

विसर्गोऽर्थस्य धर्मार्थमर्थार्थं कामहेतुना ।
चतुर्थो व्यसनाघाते तथैवात्रानुवर्णितः ॥ १२-५९-५८॥
visargo'rthasya dharmārthamarthārthaṃ kāmahetunā |
caturtho vyasanāghāte tathaivātrānuvarṇitaḥ || 12-59-58||

MHB 12-59-59

क्रोधजानि तथोग्राणि कामजानि तथैव च ।
दशोक्तानि कुरुश्रेष्ठ व्यसनान्यत्र चैव ह ॥ १२-५९-५९॥
krodhajāni tathogrāṇi kāmajāni tathaiva ca |
daśoktāni kuruśreṣṭha vyasanānyatra caiva ha || 12-59-59||

MHB 12-59-60

मृगयाक्षास्तथा पानं स्त्रियश्च भरतर्षभ ।
कामजान्याहुराचार्याः प्रोक्तानीह स्वयंभुवा ॥ १२-५९-६०॥
mṛgayākṣāstathā pānaṃ striyaśca bharatarṣabha |
kāmajānyāhurācāryāḥ proktānīha svayaṃbhuvā || 12-59-60||

MHB 12-59-61

वाक्पारुष्यं तथोग्रत्वं दण्डपारुष्यमेव च ।
आत्मनो निग्रहस्त्यागोऽथार्थदूषणमेव च ॥ १२-५९-६१॥
vākpāruṣyaṃ tathogratvaṃ daṇḍapāruṣyameva ca |
ātmano nigrahastyāgo'thārthadūṣaṇameva ca || 12-59-61||

MHB 12-59-62

यन्त्राणि विविधान्येव क्रियास्तेषां च वर्णिताः ।
अवमर्दः प्रतीघातः केतनानां च भञ्जनम् ॥ १२-५९-६२॥
yantrāṇi vividhānyeva kriyāsteṣāṃ ca varṇitāḥ |
avamardaḥ pratīghātaḥ ketanānāṃ ca bhañjanam || 12-59-62||

MHB 12-59-63

चैत्यद्रुमाणामामर्दो रोधःकर्मान्तनाशनम् ।
अपस्करोऽथ गमनं तथोपास्या च वर्णिता ॥ १२-५९-६३॥
caityadrumāṇāmāmardo rodhaḥkarmāntanāśanam |
apaskaro'tha gamanaṃ tathopāsyā ca varṇitā || 12-59-63||

MHB 12-59-64

पणवानकशङ्खानां भेरीणां च युधां वर ।
उपार्जनं च द्रव्याणां परमर्म च तानि षट् ॥ १२-५९-६४॥
paṇavānakaśaṅkhānāṃ bherīṇāṃ ca yudhāṃ vara |
upārjanaṃ ca dravyāṇāṃ paramarma ca tāni ṣaṭ || 12-59-64||

MHB 12-59-65

लब्धस्य च प्रशमनं सतां चैव हि पूजनम् ।
विद्वद्भिरेकीभावश्च प्रातर्होमविधिज्ञता ॥ १२-५९-६५॥
labdhasya ca praśamanaṃ satāṃ caiva hi pūjanam |
vidvadbhirekībhāvaśca prātarhomavidhijñatā || 12-59-65||

MHB 12-59-66

मङ्गलालम्भनं चैव शरीरस्य प्रतिक्रिया ।
आहारयोजनं चैव नित्यमास्तिक्यमेव च ॥ १२-५९-६६॥
maṅgalālambhanaṃ caiva śarīrasya pratikriyā |
āhārayojanaṃ caiva nityamāstikyameva ca || 12-59-66||

MHB 12-59-67

एकेन च यथोत्थेयं सत्यत्वं मधुरा गिरः ।
उत्सवानां समाजानां क्रियाः केतनजास्तथा ॥ १२-५९-६७॥
ekena ca yathottheyaṃ satyatvaṃ madhurā giraḥ |
utsavānāṃ samājānāṃ kriyāḥ ketanajāstathā || 12-59-67||

MHB 12-59-68

प्रत्यक्षा च परोक्षा च सर्वाधिकरणेषु च ।
वृत्तिर्भरतशार्दूल नित्यं चैवान्ववेक्षणम् ॥ १२-५९-६८॥
pratyakṣā ca parokṣā ca sarvādhikaraṇeṣu ca |
vṛttirbharataśārdūla nityaṃ caivānvavekṣaṇam || 12-59-68||

MHB 12-59-69

अदण्ड्यत्वं च विप्राणां युक्त्या दण्डनिपातनम् ।
अनुजीविस्वजातिभ्यो गुणेषु परिरक्षणम् ॥ १२-५९-६९॥
adaṇḍyatvaṃ ca viprāṇāṃ yuktyā daṇḍanipātanam |
anujīvisvajātibhyo guṇeṣu parirakṣaṇam || 12-59-69||

MHB 12-59-70

रक्षणं चैव पौराणां स्वराष्ट्रस्य विवर्धनम् ।
मण्डलस्था च या चिन्ता राजन्द्वादशराजिका ॥ १२-५९-७०॥
rakṣaṇaṃ caiva paurāṇāṃ svarāṣṭrasya vivardhanam |
maṇḍalasthā ca yā cintā rājandvādaśarājikā || 12-59-70||

MHB 12-59-71

द्वासप्ततिमतिश्चैव प्रोक्ता या च स्वयंभुवा ।
देशजातिकुलानां च धर्माः समनुवर्णिताः ॥ १२-५९-७१॥
dvāsaptatimatiścaiva proktā yā ca svayaṃbhuvā |
deśajātikulānāṃ ca dharmāḥ samanuvarṇitāḥ || 12-59-71||

MHB 12-59-72

धर्मश्चार्थश्च कामश्च मोक्षश्चात्रानुवर्णितः ।
उपायश्चार्थलिप्सा च विविधा भूरिदक्षिणाः ॥ १२-५९-७२॥
dharmaścārthaśca kāmaśca mokṣaścātrānuvarṇitaḥ |
upāyaścārthalipsā ca vividhā bhūridakṣiṇāḥ || 12-59-72||

MHB 12-59-73

मूलकर्मक्रिया चात्र माया योगश्च वर्णितः ।
दूषणं स्रोतसामत्र वर्णितं च स्थिराम्भसाम् ॥ १२-५९-७३॥
mūlakarmakriyā cātra māyā yogaśca varṇitaḥ |
dūṣaṇaṃ srotasāmatra varṇitaṃ ca sthirāmbhasām || 12-59-73||

MHB 12-59-74

यैर्यैरुपायैर्लोकश्च न चलेदार्यवर्त्मनः ।
तत्सर्वं राजशार्दूल नीतिशास्त्रेऽनुवर्णितम् ॥ १२-५९-७४॥
yairyairupāyairlokaśca na caledāryavartmanaḥ |
tatsarvaṃ rājaśārdūla nītiśāstre'nuvarṇitam || 12-59-74||

MHB 12-59-75

एतत्कृत्वा शुभं शास्त्रं ततः स भगवान्प्रभुः ।
देवानुवाच संहृष्टः सर्वाञ्शक्रपुरोगमान् ॥ १२-५९-७५॥
etatkṛtvā śubhaṃ śāstraṃ tataḥ sa bhagavānprabhuḥ |
devānuvāca saṃhṛṣṭaḥ sarvāñśakrapurogamān || 12-59-75||

MHB 12-59-76

उपकाराय लोकस्य त्रिवर्गस्थापनाय च ।
नवनीतं सरस्वत्या बुद्धिरेषा प्रभाविता ॥ १२-५९-७६॥
upakārāya lokasya trivargasthāpanāya ca |
navanītaṃ sarasvatyā buddhireṣā prabhāvitā || 12-59-76||

MHB 12-59-77

दण्डेन सहिता ह्येषा लोकरक्षणकारिका ।
निग्रहानुग्रहरता लोकाननु चरिष्यति ॥ १२-५९-७७॥
daṇḍena sahitā hyeṣā lokarakṣaṇakārikā |
nigrahānugraharatā lokānanu cariṣyati || 12-59-77||

MHB 12-59-78

दण्डेन नीयते चेयं दण्डं नयति चाप्युत ।
दण्डनीतिरिति प्रोक्ता त्रीँल्लोकाननुवर्तते ॥ १२-५९-७८॥
daṇḍena nīyate ceyaṃ daṇḍaṃ nayati cāpyuta |
daṇḍanītiriti proktā trī~llokānanuvartate || 12-59-78||

MHB 12-59-79

षाड्गुण्यगुणसारैषा स्थास्यत्यग्रे महात्मसु ।
महत्त्वात्तस्य दण्डस्य नीतिर्विस्पष्टलक्षणा ॥ १२-५९-७९॥
ṣāḍguṇyaguṇasāraiṣā sthāsyatyagre mahātmasu |
mahattvāttasya daṇḍasya nītirvispaṣṭalakṣaṇā || 12-59-79||

MHB 12-59-80

नयचारश्च विपुलो येन सर्वमिदं ततम् ।
आगमश्च पुराणानां महर्षीणां च संभवः ॥ १२-५९-८०॥
nayacāraśca vipulo yena sarvamidaṃ tatam |
āgamaśca purāṇānāṃ maharṣīṇāṃ ca saṃbhavaḥ || 12-59-80||

MHB 12-59-81

तीर्थवंशश्च वंशश्च नक्षत्राणां युधिष्ठिर ।
सकलं चातुराश्रम्यं चातुर्होत्रं तथैव च ॥ १२-५९-८१॥
tīrthavaṃśaśca vaṃśaśca nakṣatrāṇāṃ yudhiṣṭhira |
sakalaṃ cāturāśramyaṃ cāturhotraṃ tathaiva ca || 12-59-81||

MHB 12-59-82

चातुर्वर्ण्यं तथैवात्र चातुर्वेद्यं च वर्णितम् ।
इतिहासोपवेदाश्च न्यायः कृत्स्नश्च वर्णितः ॥ १२-५९-८२॥
cāturvarṇyaṃ tathaivātra cāturvedyaṃ ca varṇitam |
itihāsopavedāśca nyāyaḥ kṛtsnaśca varṇitaḥ || 12-59-82||

MHB 12-59-83

तपो ज्ञानमहिंसा च सत्यासत्ये नयः परः ।
वृद्धोपसेवा दानं च शौचमुत्थानमेव च ॥ १२-५९-८३॥
tapo jñānamahiṃsā ca satyāsatye nayaḥ paraḥ |
vṛddhopasevā dānaṃ ca śaucamutthānameva ca || 12-59-83||

MHB 12-59-84

सर्वभूतानुकम्पा च सर्वमत्रोपवर्णितम् ।
भुवि वाचोगतं यच्च तच्च सर्वं समर्पितम् ॥ १२-५९-८४॥
sarvabhūtānukampā ca sarvamatropavarṇitam |
bhuvi vācogataṃ yacca tacca sarvaṃ samarpitam || 12-59-84||

MHB 12-59-85

तस्मिन्पैतामहे शास्त्रे पाण्डवैतदसंशयम् ।
धर्मार्थकाममोक्षाश्च सकला ह्यत्र शब्दिताः ॥ १२-५९-८५॥
tasminpaitāmahe śāstre pāṇḍavaitadasaṃśayam |
dharmārthakāmamokṣāśca sakalā hyatra śabditāḥ || 12-59-85||

MHB 12-59-86

ततस्तां भगवान्नीतिं पूर्वं जग्राह शंकरः ।
बहुरूपो विशालाक्षः शिवः स्थाणुरुमापतिः ॥ १२-५९-८६॥
tatastāṃ bhagavānnītiṃ pūrvaṃ jagrāha śaṃkaraḥ |
bahurūpo viśālākṣaḥ śivaḥ sthāṇurumāpatiḥ || 12-59-86||

MHB 12-59-87

युगानामायुषो ह्रासं विज्ञाय भगवाञ्शिवः ।
संचिक्षेप ततः शास्त्रं महार्थं ब्रह्मणा कृतम् ॥ १२-५९-८७॥
yugānāmāyuṣo hrāsaṃ vijñāya bhagavāñśivaḥ |
saṃcikṣepa tataḥ śāstraṃ mahārthaṃ brahmaṇā kṛtam || 12-59-87||

MHB 12-59-88

वैशालाक्षमिति प्रोक्तं तदिन्द्रः प्रत्यपद्यत ।
दशाध्यायसहस्राणि सुब्रह्मण्यो महातपाः ॥ १२-५९-८८॥
vaiśālākṣamiti proktaṃ tadindraḥ pratyapadyata |
daśādhyāyasahasrāṇi subrahmaṇyo mahātapāḥ || 12-59-88||

MHB 12-59-89

भगवानपि तच्छास्त्रं संचिक्षेप पुरंदरः ।
सहस्रैः पञ्चभिस्तात यदुक्तं बाहुदन्तकम् ॥ १२-५९-८९॥
bhagavānapi tacchāstraṃ saṃcikṣepa puraṃdaraḥ |
sahasraiḥ pañcabhistāta yaduktaṃ bāhudantakam || 12-59-89||

MHB 12-59-90

अध्यायानां सहस्रैस्तु त्रिभिरेव बृहस्पतिः ।
संचिक्षेपेश्वरो बुद्ध्या बार्हस्पत्यं तदुच्यते ॥ १२-५९-९०॥
adhyāyānāṃ sahasraistu tribhireva bṛhaspatiḥ |
saṃcikṣepeśvaro buddhyā bārhaspatyaṃ taducyate || 12-59-90||

MHB 12-59-91

अध्यायानां सहस्रेण काव्यः संक्षेपमब्रवीत् ।
तच्छास्त्रममितप्रज्ञो योगाचार्यो महातपाः ॥ १२-५९-९१॥
adhyāyānāṃ sahasreṇa kāvyaḥ saṃkṣepamabravīt |
tacchāstramamitaprajño yogācāryo mahātapāḥ || 12-59-91||

MHB 12-59-92

एवं लोकानुरोधेन शास्त्रमेतन्महर्षिभिः ।
संक्षिप्तमायुर्विज्ञाय मर्त्यानां ह्रासि पाण्डव ॥ १२-५९-९२॥
evaṃ lokānurodhena śāstrametanmaharṣibhiḥ |
saṃkṣiptamāyurvijñāya martyānāṃ hrāsi pāṇḍava || 12-59-92||

MHB 12-59-93

अथ देवाः समागम्य विष्णुमूचुः प्रजापतिम् ।
एको योऽर्हति मर्त्येभ्यः श्रैष्ठ्यं तं वै समादिश ॥ १२-५९-९३॥
atha devāḥ samāgamya viṣṇumūcuḥ prajāpatim |
eko yo'rhati martyebhyaḥ śraiṣṭhyaṃ taṃ vai samādiśa || 12-59-93||

MHB 12-59-94

ततः संचिन्त्य भगवान्देवो नारायणः प्रभुः ।
तैजसं वै विरजसं सोऽसृजन्मानसं सुतम् ॥ १२-५९-९४॥
tataḥ saṃcintya bhagavāndevo nārāyaṇaḥ prabhuḥ |
taijasaṃ vai virajasaṃ so'sṛjanmānasaṃ sutam || 12-59-94||

MHB 12-59-95

विरजास्तु महाभाग विभुत्वं भुवि नैच्छत ।
न्यासायैवाभवद्बुद्धिः प्रणीता तस्य पाण्डव ॥ १२-५९-९५॥
virajāstu mahābhāga vibhutvaṃ bhuvi naicchata |
nyāsāyaivābhavadbuddhiḥ praṇītā tasya pāṇḍava || 12-59-95||

MHB 12-59-96

कीर्तिमांस्तस्य पुत्रोऽभूत्सोऽपि पञ्चातिगोऽभवत् ।
कर्दमस्तस्य च सुतः सोऽप्यतप्यन्महत्तपः ॥ १२-५९-९६॥
kīrtimāṃstasya putro'bhūtso'pi pañcātigo'bhavat |
kardamastasya ca sutaḥ so'pyatapyanmahattapaḥ || 12-59-96||

MHB 12-59-97

प्रजापतेः कर्दमस्य अनङ्गो नाम वै सुतः ।
प्रजानां रक्षिता साधुर्दण्डनीतिविशारदः ॥ १२-५९-९७॥
prajāpateḥ kardamasya anaṅgo nāma vai sutaḥ |
prajānāṃ rakṣitā sādhurdaṇḍanītiviśāradaḥ || 12-59-97||

MHB 12-59-98

अनङ्गपुत्रोऽतिबलो नीतिमानधिगम्य वै ।
अभिपेदे महीराज्यमथेन्द्रियवशोऽभवत् ॥ १२-५९-९८॥
anaṅgaputro'tibalo nītimānadhigamya vai |
abhipede mahīrājyamathendriyavaśo'bhavat || 12-59-98||

MHB 12-59-99

मृत्योस्तु दुहिता राजन्सुनीथा नाम मानसी ।
प्रख्याता त्रिषु लोकेषु या सा वेनमजीजनत् ॥ १२-५९-९९॥
mṛtyostu duhitā rājansunīthā nāma mānasī |
prakhyātā triṣu lokeṣu yā sā venamajījanat || 12-59-99||

MHB 12-59-100

तं प्रजासु विधर्माणं रागद्वेषवशानुगम् ।
मन्त्रपूतैः कुशैर्जघ्नुरृषयो ब्रह्मवादिनः ॥ १२-५९-१००॥
taṃ prajāsu vidharmāṇaṃ rāgadveṣavaśānugam |
mantrapūtaiḥ kuśairjaghnurṛṣayo brahmavādinaḥ || 12-59-100||

MHB 12-59-101

ममन्थुर्दक्षिणं चोरुमृषयस्तस्य मन्त्रतः ।
ततोऽस्य विकृतो जज्ञे ह्रस्वाङ्गः पुरुषो भुवि ॥ १२-५९-१०१॥
mamanthurdakṣiṇaṃ corumṛṣayastasya mantrataḥ |
tato'sya vikṛto jajñe hrasvāṅgaḥ puruṣo bhuvi || 12-59-101||

MHB 12-59-102

दग्धस्थाणुप्रतीकाशो रक्ताक्षः कृष्णमूर्धजः ।
निषीदेत्येवमूचुस्तमृषयो ब्रह्मवादिनः ॥ १२-५९-१०२॥
dagdhasthāṇupratīkāśo raktākṣaḥ kṛṣṇamūrdhajaḥ |
niṣīdetyevamūcustamṛṣayo brahmavādinaḥ || 12-59-102||

MHB 12-59-103

तस्मान्निषादाः संभूताः क्रूराः शैलवनाश्रयाः ।
ये चान्ये विन्ध्यनिलया म्लेच्छाः शतसहस्रशः ॥ १२-५९-१०३॥
tasmānniṣādāḥ saṃbhūtāḥ krūrāḥ śailavanāśrayāḥ |
ye cānye vindhyanilayā mlecchāḥ śatasahasraśaḥ || 12-59-103||

MHB 12-59-104

भूयोऽस्य दक्षिणं पाणिं ममन्थुस्ते महर्षयः ।
ततः पुरुष उत्पन्नो रूपेणेन्द्र इवापरः ॥ १२-५९-१०४॥
bhūyo'sya dakṣiṇaṃ pāṇiṃ mamanthuste maharṣayaḥ |
tataḥ puruṣa utpanno rūpeṇendra ivāparaḥ || 12-59-104||

MHB 12-59-105

कवची बद्धनिस्त्रिंशः सशरः सशरासनः ।
वेदवेदाङ्गविच्चैव धनुर्वेदे च पारगः ॥ १२-५९-१०५॥
kavacī baddhanistriṃśaḥ saśaraḥ saśarāsanaḥ |
vedavedāṅgaviccaiva dhanurvede ca pāragaḥ || 12-59-105||

MHB 12-59-106

तं दण्डनीतिः सकला श्रिता राजन्नरोत्तमम् ।
ततः स प्राञ्जलिर्वैन्यो महर्षींस्तानुवाच ह ॥ १२-५९-१०६॥
taṃ daṇḍanītiḥ sakalā śritā rājannarottamam |
tataḥ sa prāñjalirvainyo maharṣīṃstānuvāca ha || 12-59-106||

MHB 12-59-107

सुसूक्ष्मा मे समुत्पन्ना बुद्धिर्धर्मार्थदर्शिनी ।
अनया किं मया कार्यं तन्मे तत्त्वेन शंसत ॥ १२-५९-१०७॥
susūkṣmā me samutpannā buddhirdharmārthadarśinī |
anayā kiṃ mayā kāryaṃ tanme tattvena śaṃsata || 12-59-107||

MHB 12-59-108

यन्मां भवन्तो वक्ष्यन्ति कार्यमर्थसमन्वितम् ।
तदहं वै करिष्यामि नात्र कार्या विचारणा ॥ १२-५९-१०८॥
yanmāṃ bhavanto vakṣyanti kāryamarthasamanvitam |
tadahaṃ vai kariṣyāmi nātra kāryā vicāraṇā || 12-59-108||

MHB 12-59-109

तमूचुरथ देवास्ते ते चैव परमर्षयः ।
नियतो यत्र धर्मो वै तमशङ्कः समाचर ॥ १२-५९-१०९॥
tamūcuratha devāste te caiva paramarṣayaḥ |
niyato yatra dharmo vai tamaśaṅkaḥ samācara || 12-59-109||

MHB 12-59-110

प्रियाप्रिये परित्यज्य समः सर्वेषु जन्तुषु ।
कामक्रोधौ च लोभं च मानं चोत्सृज्य दूरतः ॥ १२-५९-११०॥
priyāpriye parityajya samaḥ sarveṣu jantuṣu |
kāmakrodhau ca lobhaṃ ca mānaṃ cotsṛjya dūrataḥ || 12-59-110||

MHB 12-59-111

यश्च धर्मात्प्रविचलेल्लोके कश्चन मानवः ।
निग्राह्यस्ते स बाहुभ्यां शश्वद्धर्ममवेक्षतः ॥ १२-५९-१११॥
yaśca dharmātpravicalelloke kaścana mānavaḥ |
nigrāhyaste sa bāhubhyāṃ śaśvaddharmamavekṣataḥ || 12-59-111||

MHB 12-59-112

प्रतिज्ञां चाधिरोहस्व मनसा कर्मणा गिरा ।
पालयिष्याम्यहं भौमं ब्रह्म इत्येव चासकृत् ॥ १२-५९-११२॥
pratijñāṃ cādhirohasva manasā karmaṇā girā |
pālayiṣyāmyahaṃ bhaumaṃ brahma ityeva cāsakṛt || 12-59-112||

MHB 12-59-113

यश्चात्र धर्मनीत्युक्तो दण्डनीतिव्यपाश्रयः ।
तमशङ्कः करिष्यामि स्ववशो न कदाचन ॥ १२-५९-११३॥
yaścātra dharmanītyukto daṇḍanītivyapāśrayaḥ |
tamaśaṅkaḥ kariṣyāmi svavaśo na kadācana || 12-59-113||

MHB 12-59-114

अदण्ड्या मे द्विजाश्चेति प्रतिजानीष्व चाभिभो ।
लोकं च संकरात्कृत्स्नात्त्रातास्मीति परंतप ॥ १२-५९-११४॥
adaṇḍyā me dvijāśceti pratijānīṣva cābhibho |
lokaṃ ca saṃkarātkṛtsnāttrātāsmīti paraṃtapa || 12-59-114||

MHB 12-59-115

वैन्यस्ततस्तानुवाच देवानृषिपुरोगमान् ।
ब्राह्मणा मे सहायाश्चेदेवमस्तु सुरर्षभाः ॥ १२-५९-११५॥
vainyastatastānuvāca devānṛṣipurogamān |
brāhmaṇā me sahāyāścedevamastu surarṣabhāḥ || 12-59-115||

MHB 12-59-116

एवमस्त्विति वैन्यस्तु तैरुक्तो ब्रह्मवादिभिः ।
पुरोधाश्चाभवत्तस्य शुक्रो ब्रह्ममयो निधिः ॥ १२-५९-११६॥
evamastviti vainyastu tairukto brahmavādibhiḥ |
purodhāścābhavattasya śukro brahmamayo nidhiḥ || 12-59-116||

MHB 12-59-117

मन्त्रिणो वालखिल्यास्तु सारस्वत्यो गणो ह्यभूत् ।
महर्षिर्भगवान्गर्गस्तस्य सांवत्सरोऽभवत् ॥ १२-५९-११७॥
mantriṇo vālakhilyāstu sārasvatyo gaṇo hyabhūt |
maharṣirbhagavāngargastasya sāṃvatsaro'bhavat || 12-59-117||

MHB 12-59-118

आत्मनाष्टम इत्येव श्रुतिरेषा परा नृषु ।
उत्पन्नौ बन्दिनौ चास्य तत्पूर्वौ सूतमागधौ ॥ १२-५९-११८॥
ātmanāṣṭama ityeva śrutireṣā parā nṛṣu |
utpannau bandinau cāsya tatpūrvau sūtamāgadhau || 12-59-118||

MHB 12-59-119

समतां वसुधायाश्च स सम्यगुपपादयत् ।
वैषम्यं हि परं भूमेरासीदिति ह नः श्रुतम् ॥ १२-५९-११९॥
samatāṃ vasudhāyāśca sa samyagupapādayat |
vaiṣamyaṃ hi paraṃ bhūmerāsīditi ha naḥ śrutam || 12-59-119||

MHB 12-59-120

स विष्णुना च देवेन शक्रेण विबुधैः सह ।
ऋषिभिश्च प्रजापाल्ये ब्रह्मणा चाभिषेचितः ॥ १२-५९-१२०॥
sa viṣṇunā ca devena śakreṇa vibudhaiḥ saha |
ṛṣibhiśca prajāpālye brahmaṇā cābhiṣecitaḥ || 12-59-120||

MHB 12-59-121

तं साक्षात्पृथिवी भेजे रत्नान्यादाय पाण्डव ।
सागरः सरितां भर्ता हिमवांश्चाचलोत्तमः ॥ १२-५९-१२१॥
taṃ sākṣātpṛthivī bheje ratnānyādāya pāṇḍava |
sāgaraḥ saritāṃ bhartā himavāṃścācalottamaḥ || 12-59-121||

MHB 12-59-122

शक्रश्च धनमक्षय्यं प्रादात्तस्य युधिष्ठिर ।
रुक्मं चापि महामेरुः स्वयं कनकपर्वतः ॥ १२-५९-१२२॥
śakraśca dhanamakṣayyaṃ prādāttasya yudhiṣṭhira |
rukmaṃ cāpi mahāmeruḥ svayaṃ kanakaparvataḥ || 12-59-122||

MHB 12-59-123

यक्षराक्षसभर्ता च भगवान्नरवाहनः ।
धर्मे चार्थे च कामे च समर्थं प्रददौ धनम् ॥ १२-५९-१२३॥
yakṣarākṣasabhartā ca bhagavānnaravāhanaḥ |
dharme cārthe ca kāme ca samarthaṃ pradadau dhanam || 12-59-123||

MHB 12-59-124

हया रथाश्च नागाश्च कोटिशः पुरुषास्तथा ।
प्रादुर्बभूवुर्वैन्यस्य चिन्तनादेव पाण्डव ।
न जरा न च दुर्भिक्षं नाधयो व्याधयस्तथा ॥ १२-५९-१२४॥
hayā rathāśca nāgāśca koṭiśaḥ puruṣāstathā |
prādurbabhūvurvainyasya cintanādeva pāṇḍava |
na jarā na ca durbhikṣaṃ nādhayo vyādhayastathā || 12-59-124||

MHB 12-59-125

सरीसृपेभ्यः स्तेनेभ्यो न चान्योन्यात्कदाचन ।
भयमुत्पद्यते तत्र तस्य राज्ञोऽभिरक्षणात् ॥ १२-५९-१२५॥
sarīsṛpebhyaḥ stenebhyo na cānyonyātkadācana |
bhayamutpadyate tatra tasya rājño'bhirakṣaṇāt || 12-59-125||

MHB 12-59-126

तेनेयं पृथिवी दुग्धा सस्यानि दश सप्त च ।
यक्षराक्षसनागैश्चापीप्सितं यस्य यस्य यत् ॥ १२-५९-१२६॥
teneyaṃ pṛthivī dugdhā sasyāni daśa sapta ca |
yakṣarākṣasanāgaiścāpīpsitaṃ yasya yasya yat || 12-59-126||

MHB 12-59-127

तेन धर्मोत्तरश्चायं कृतो लोको महात्मना ।
रञ्जिताश्च प्रजाः सर्वास्तेन राजेति शब्द्यते ॥ १२-५९-१२७॥
tena dharmottaraścāyaṃ kṛto loko mahātmanā |
rañjitāśca prajāḥ sarvāstena rājeti śabdyate || 12-59-127||

MHB 12-59-128

ब्राह्मणानां क्षतत्राणात्ततः क्षत्रिय उच्यते ।
प्रथिता धनतश्चेयं पृथिवी साधुभिः स्मृता ॥ १२-५९-१२८॥
brāhmaṇānāṃ kṣatatrāṇāttataḥ kṣatriya ucyate |
prathitā dhanataśceyaṃ pṛthivī sādhubhiḥ smṛtā || 12-59-128||

MHB 12-59-129

स्थापनं चाकरोद्विष्णुः स्वयमेव सनातनः ।
नातिवर्तिष्यते कश्चिद्राजंस्त्वामिति पार्थिव ॥ १२-५९-१२९॥
sthāpanaṃ cākarodviṣṇuḥ svayameva sanātanaḥ |
nātivartiṣyate kaścidrājaṃstvāmiti pārthiva || 12-59-129||

MHB 12-59-130

तपसा भगवान्विष्णुराविवेश च भूमिपम् ।
देववन्नरदेवानां नमते यज्जगन्नृप ॥ १२-५९-१३०॥
tapasā bhagavānviṣṇurāviveśa ca bhūmipam |
devavannaradevānāṃ namate yajjagannṛpa || 12-59-130||

MHB 12-59-131

दण्डनीत्या च सततं रक्षितं तं नरेश्वर ।
नाधर्षयत्ततः कश्चिच्चारनित्याच्च दर्शनात् ॥ १२-५९-१३१॥
daṇḍanītyā ca satataṃ rakṣitaṃ taṃ nareśvara |
nādharṣayattataḥ kaściccāranityācca darśanāt || 12-59-131||

MHB 12-59-132

आत्मना करणैश्चैव समस्येह महीक्षितः ।
को हेतुर्यद्वशे तिष्ठेल्लोको दैवादृते गुणात् ॥ १२-५९-१३२॥
ātmanā karaṇaiścaiva samasyeha mahīkṣitaḥ |
ko heturyadvaśe tiṣṭhelloko daivādṛte guṇāt || 12-59-132||

MHB 12-59-133

विष्णोर्ललाटात्कमलं सौवर्णमभवत्तदा ।
श्रीः संभूता यतो देवी पत्नी धर्मस्य धीमतः ॥ १२-५९-१३३॥
viṣṇorlalāṭātkamalaṃ sauvarṇamabhavattadā |
śrīḥ saṃbhūtā yato devī patnī dharmasya dhīmataḥ || 12-59-133||

MHB 12-59-134

श्रियः सकाशादर्थश्च जातो धर्मेण पाण्डव ।
अथ धर्मस्तथैवार्थः श्रीश्च राज्ये प्रतिष्ठिता ॥ १२-५९-१३४॥
śriyaḥ sakāśādarthaśca jāto dharmeṇa pāṇḍava |
atha dharmastathaivārthaḥ śrīśca rājye pratiṣṭhitā || 12-59-134||

MHB 12-59-135

सुकृतस्य क्षयाच्चैव स्वर्लोकादेत्य मेदिनीम् ।
पार्थिवो जायते तात दण्डनीतिवशानुगः ॥ १२-५९-१३५॥
sukṛtasya kṣayāccaiva svarlokādetya medinīm |
pārthivo jāyate tāta daṇḍanītivaśānugaḥ || 12-59-135||

MHB 12-59-136

महत्त्वेन च संयुक्तो वैष्णवेन नरो भुवि ।
बुद्ध्या भवति संयुक्तो माहात्म्यं चाधिगच्छति ॥ १२-५९-१३६॥
mahattvena ca saṃyukto vaiṣṇavena naro bhuvi |
buddhyā bhavati saṃyukto māhātmyaṃ cādhigacchati || 12-59-136||

MHB 12-59-137

स्थापनामथ देवानां न कश्चिदतिवर्तते ।
तिष्ठत्येकस्य च वशे तं चेदनुविधीयते ॥ १२-५९-१३७॥
sthāpanāmatha devānāṃ na kaścidativartate |
tiṣṭhatyekasya ca vaśe taṃ cedanuvidhīyate || 12-59-137||

MHB 12-59-138

शुभं हि कर्म राजेन्द्र शुभत्वायोपकल्पते ।
तुल्यस्यैकस्य यस्यायं लोको वचसि तिष्ठति ॥ १२-५९-१३८॥
śubhaṃ hi karma rājendra śubhatvāyopakalpate |
tulyasyaikasya yasyāyaṃ loko vacasi tiṣṭhati || 12-59-138||

MHB 12-59-139

यो ह्यस्य मुखमद्राक्षीत्सोम्य सोऽस्य वशानुगः ।
सुभगं चार्थवन्तं च रूपवन्तं च पश्यति ॥ १२-५९-१३९॥
yo hyasya mukhamadrākṣītsomya so'sya vaśānugaḥ |
subhagaṃ cārthavantaṃ ca rūpavantaṃ ca paśyati || 12-59-139||

MHB 12-59-140

ततो जगति राजेन्द्र सततं शब्दितं बुधैः ।
देवाश्च नरदेवाश्च तुल्या इति विशां पते ॥ १२-५९-१४०॥
tato jagati rājendra satataṃ śabditaṃ budhaiḥ |
devāśca naradevāśca tulyā iti viśāṃ pate || 12-59-140||

MHB 12-59-141

एतत्ते सर्वमाख्यातं महत्त्वं प्रति राजसु ।
कार्त्स्न्येन भरतश्रेष्ठ किमन्यदिह वर्तताम् ॥ १२-५९-१४१॥
etatte sarvamākhyātaṃ mahattvaṃ prati rājasu |
kārtsnyena bharataśreṣṭha kimanyadiha vartatām || 12-59-141||

Adhyaya: 60/353 (52)

MHB 12-60-1

वैशंपायन उवाच ।
ततः पुनः स गाङ्गेयमभिवाद्य पितामहम् ।
प्राञ्जलिर्नियतो भूत्वा पर्यपृच्छद्युधिष्ठिरः ॥ १२-६०-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ punaḥ sa gāṅgeyamabhivādya pitāmaham |
prāñjalirniyato bhūtvā paryapṛcchadyudhiṣṭhiraḥ || 12-60-1||

MHB 12-60-2

के धर्माः सर्ववर्णानां चातुर्वर्ण्यस्य के पृथक् ।
चतुर्णामाश्रमाणां च राजधर्माश्च के मताः ॥ १२-६०-२॥
ke dharmāḥ sarvavarṇānāṃ cāturvarṇyasya ke pṛthak |
caturṇāmāśramāṇāṃ ca rājadharmāśca ke matāḥ || 12-60-2||

MHB 12-60-3

केन स्विद्वर्धते राष्ट्रं राजा केन विवर्धते ।
केन पौराश्च भृत्याश्च वर्धन्ते भरतर्षभ ॥ १२-६०-३॥
kena svidvardhate rāṣṭraṃ rājā kena vivardhate |
kena paurāśca bhṛtyāśca vardhante bharatarṣabha || 12-60-3||

MHB 12-60-4

कोशं दण्डं च दुर्गं च सहायान्मन्त्रिणस्तथा ।
ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान्कीदृशान्वर्जयेन्नृपः ॥ १२-६०-४॥
kośaṃ daṇḍaṃ ca durgaṃ ca sahāyānmantriṇastathā |
ṛtvikpurohitācāryānkīdṛśānvarjayennṛpaḥ || 12-60-4||

MHB 12-60-5

केषु विश्वसितव्यं स्याद्राज्ञां कस्यांचिदापदि ।
कुतो वात्मा दृढो रक्ष्यस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-६०-५॥
keṣu viśvasitavyaṃ syādrājñāṃ kasyāṃcidāpadi |
kuto vātmā dṛḍho rakṣyastanme brūhi pitāmaha || 12-60-5||

MHB 12-60-6

भीष्म उवाच ।
नमो धर्माय महते नमः कृष्णाय वेधसे ।
ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्वा धर्मान्वक्ष्यामि शाश्वतान् ॥ १२-६०-६॥
bhīṣma uvāca |
namo dharmāya mahate namaḥ kṛṣṇāya vedhase |
brāhmaṇebhyo namaskṛtvā dharmānvakṣyāmi śāśvatān || 12-60-6||

MHB 12-60-7

अक्रोधः सत्यवचनं संविभागः क्षमा तथा ।
प्रजनः स्वेषु दारेषु शौचमद्रोह एव च ॥ १२-६०-७॥
akrodhaḥ satyavacanaṃ saṃvibhāgaḥ kṣamā tathā |
prajanaḥ sveṣu dāreṣu śaucamadroha eva ca || 12-60-7||

MHB 12-60-8

आर्जवं भृत्यभरणं नवैते सार्ववर्णिकाः ।
ब्राह्मणस्य तु यो धर्मस्तं ते वक्ष्यामि केवलम् ॥ १२-६०-८॥
ārjavaṃ bhṛtyabharaṇaṃ navaite sārvavarṇikāḥ |
brāhmaṇasya tu yo dharmastaṃ te vakṣyāmi kevalam || 12-60-8||

MHB 12-60-9

दममेव महाराज धर्ममाहुः पुरातनम् ।
स्वाध्यायोऽध्यापनं चैव तत्र कर्म समाप्यते ॥ १२-६०-९॥
damameva mahārāja dharmamāhuḥ purātanam |
svādhyāyo'dhyāpanaṃ caiva tatra karma samāpyate || 12-60-9||

MHB 12-60-10

तं चेद्वित्तमुपागच्छेद्वर्तमानं स्वकर्मणि ।
अकुर्वाणं विकर्माणि शान्तं प्रज्ञानतर्पितम् ॥ १२-६०-१०॥
taṃ cedvittamupāgacchedvartamānaṃ svakarmaṇi |
akurvāṇaṃ vikarmāṇi śāntaṃ prajñānatarpitam || 12-60-10||

MHB 12-60-11

कुर्वीतापत्यसंतानमथो दद्याद्यजेत च ।
संविभज्य हि भोक्तव्यं धनं सद्भिरितीष्यते ॥ १२-६०-११॥
kurvītāpatyasaṃtānamatho dadyādyajeta ca |
saṃvibhajya hi bhoktavyaṃ dhanaṃ sadbhiritīṣyate || 12-60-11||

MHB 12-60-12

परिनिष्ठितकार्यस्तु स्वाध्यायेनैव ब्राह्मणः ।
कुर्यादन्यन्न वा कुर्यान्मैत्रो ब्राह्मण उच्यते ॥ १२-६०-१२॥
pariniṣṭhitakāryastu svādhyāyenaiva brāhmaṇaḥ |
kuryādanyanna vā kuryānmaitro brāhmaṇa ucyate || 12-60-12||

MHB 12-60-13

क्षत्रियस्यापि यो धर्मस्तं ते वक्ष्यामि भारत ।
दद्याद्राजा न याचेत यजेत न तु याजयेत् ॥ १२-६०-१३॥
kṣatriyasyāpi yo dharmastaṃ te vakṣyāmi bhārata |
dadyādrājā na yāceta yajeta na tu yājayet || 12-60-13||

MHB 12-60-14

नाध्यापयेदधीयीत प्रजाश्च परिपालयेत् ।
नित्योद्युक्तो दस्युवधे रणे कुर्यात्पराक्रमम् ॥ १२-६०-१४॥
nādhyāpayedadhīyīta prajāśca paripālayet |
nityodyukto dasyuvadhe raṇe kuryātparākramam || 12-60-14||

MHB 12-60-15

ये च क्रतुभिरीजानाः श्रुतवन्तश्च भूमिपाः ।
य एवाहवजेतारस्त एषां लोकजित्तमाः ॥ १२-६०-१५॥
ye ca kratubhirījānāḥ śrutavantaśca bhūmipāḥ |
ya evāhavajetārasta eṣāṃ lokajittamāḥ || 12-60-15||

MHB 12-60-16

अविक्षतेन देहेन समराद्यो निवर्तते ।
क्षत्रियो नास्य तत्कर्म प्रशंसन्ति पुराविदः ॥ १२-६०-१६॥
avikṣatena dehena samarādyo nivartate |
kṣatriyo nāsya tatkarma praśaṃsanti purāvidaḥ || 12-60-16||

MHB 12-60-17

वधं हि क्षत्रबन्धूनां धर्ममाहुः प्रधानतः ।
नास्य कृत्यतमं किंचिदन्यद्दस्युनिबर्हणात् ॥ १२-६०-१७॥
vadhaṃ hi kṣatrabandhūnāṃ dharmamāhuḥ pradhānataḥ |
nāsya kṛtyatamaṃ kiṃcidanyaddasyunibarhaṇāt || 12-60-17||

MHB 12-60-18

दानमध्ययनं यज्ञो योगः क्षेमो विधीयते ।
तस्माद्राज्ञा विशेषेण योद्धव्यं धर्ममीप्सता ॥ १२-६०-१८॥
dānamadhyayanaṃ yajño yogaḥ kṣemo vidhīyate |
tasmādrājñā viśeṣeṇa yoddhavyaṃ dharmamīpsatā || 12-60-18||

MHB 12-60-19

स्वेषु धर्मेष्ववस्थाप्य प्रजाः सर्वा महीपतिः ।
धर्मेण सर्वकृत्यानि समनिष्ठानि कारयेत् ॥ १२-६०-१९॥
sveṣu dharmeṣvavasthāpya prajāḥ sarvā mahīpatiḥ |
dharmeṇa sarvakṛtyāni samaniṣṭhāni kārayet || 12-60-19||

MHB 12-60-20

परिनिष्ठितकार्यः स्यान्नृपतिः परिपालनात् ।
कुर्यादन्यन्न वा कुर्यादैन्द्रो राजन्य उच्यते ॥ १२-६०-२०॥
pariniṣṭhitakāryaḥ syānnṛpatiḥ paripālanāt |
kuryādanyanna vā kuryādaindro rājanya ucyate || 12-60-20||

MHB 12-60-21

वैश्यस्यापीह यो धर्मस्तं ते वक्ष्यामि भारत ।
दानमध्ययनं यज्ञः शौचेन धनसंचयः ॥ १२-६०-२१॥
vaiśyasyāpīha yo dharmastaṃ te vakṣyāmi bhārata |
dānamadhyayanaṃ yajñaḥ śaucena dhanasaṃcayaḥ || 12-60-21||

MHB 12-60-22

पितृवत्पालयेद्वैश्यो युक्तः सर्वपशूनिह ।
विकर्म तद्भवेदन्यत्कर्म यद्यत्समाचरेत् ।
रक्षया स हि तेषां वै महत्सुखमवाप्नुयात् ॥ १२-६०-२२॥
pitṛvatpālayedvaiśyo yuktaḥ sarvapaśūniha |
vikarma tadbhavedanyatkarma yadyatsamācaret |
rakṣayā sa hi teṣāṃ vai mahatsukhamavāpnuyāt || 12-60-22||

MHB 12-60-23

प्रजापतिर्हि वैश्याय सृष्ट्वा परिददे पशून् ।
ब्राह्मणाय च राज्ञे च सर्वाः परिददे प्रजाः ॥ १२-६०-२३॥
prajāpatirhi vaiśyāya sṛṣṭvā paridade paśūn |
brāhmaṇāya ca rājñe ca sarvāḥ paridade prajāḥ || 12-60-23||

MHB 12-60-24

तस्य वृत्तिं प्रवक्ष्यामि यच्च तस्योपजीवनम् ।
षण्णामेकां पिबेद्धेनुं शताच्च मिथुनं हरेत् ॥ १२-६०-२४॥
tasya vṛttiṃ pravakṣyāmi yacca tasyopajīvanam |
ṣaṇṇāmekāṃ pibeddhenuṃ śatācca mithunaṃ haret || 12-60-24||

MHB 12-60-25

लये च सप्तमो भागस्तथा शृङ्गे कला खुरे ।
सस्यस्य सर्वबीजानामेषा सांवत्सरी भृतिः ॥ १२-६०-२५॥
laye ca saptamo bhāgastathā śṛṅge kalā khure |
sasyasya sarvabījānāmeṣā sāṃvatsarī bhṛtiḥ || 12-60-25||

MHB 12-60-26

न च वैश्यस्य कामः स्यान्न रक्षेयं पशूनिति ।
वैश्ये चेच्छति नान्येन रक्षितव्याः कथंचन ॥ १२-६०-२६॥
na ca vaiśyasya kāmaḥ syānna rakṣeyaṃ paśūniti |
vaiśye cecchati nānyena rakṣitavyāḥ kathaṃcana || 12-60-26||

MHB 12-60-27

शूद्रस्यापि हि यो धर्मस्तं ते वक्ष्यामि भारत ।
प्रजापतिर्हि वर्णानां दासं शूद्रमकल्पयत् ॥ १२-६०-२७॥
śūdrasyāpi hi yo dharmastaṃ te vakṣyāmi bhārata |
prajāpatirhi varṇānāṃ dāsaṃ śūdramakalpayat || 12-60-27||

MHB 12-60-28

तस्माच्छूद्रस्य वर्णानां परिचर्या विधीयते ।
तेषां शुश्रूषणाच्चैव महत्सुखमवाप्नुयात् ॥ १२-६०-२८॥
tasmācchūdrasya varṇānāṃ paricaryā vidhīyate |
teṣāṃ śuśrūṣaṇāccaiva mahatsukhamavāpnuyāt || 12-60-28||

MHB 12-60-29

शूद्र एतान्परिचरेत्त्रीन्वर्णाननसूयकः ।
संचयांश्च न कुर्वीत जातु शूद्रः कथंचन ॥ १२-६०-२९॥
śūdra etānparicarettrīnvarṇānanasūyakaḥ |
saṃcayāṃśca na kurvīta jātu śūdraḥ kathaṃcana || 12-60-29||

MHB 12-60-30

पापीयान्हि धनं लब्ध्वा वशे कुर्याद्गरीयसः ।
राज्ञा वा समनुज्ञातः कामं कुर्वीत धार्मिकः ॥ १२-६०-३०॥
pāpīyānhi dhanaṃ labdhvā vaśe kuryādgarīyasaḥ |
rājñā vā samanujñātaḥ kāmaṃ kurvīta dhārmikaḥ || 12-60-30||

MHB 12-60-31

तस्य वृत्तिं प्रवक्ष्यामि यच्च तस्योपजीवनम् ।
अवश्यभरणीयो हि वर्णानां शूद्र उच्यते ॥ १२-६०-३१॥
tasya vṛttiṃ pravakṣyāmi yacca tasyopajīvanam |
avaśyabharaṇīyo hi varṇānāṃ śūdra ucyate || 12-60-31||

MHB 12-60-32

छत्रं वेष्टनमौशीरमुपानद्व्यजनानि च ।
यातयामानि देयानि शूद्राय परिचारिणे ॥ १२-६०-३२॥
chatraṃ veṣṭanamauśīramupānadvyajanāni ca |
yātayāmāni deyāni śūdrāya paricāriṇe || 12-60-32||

MHB 12-60-33

अधार्याणि विशीर्णानि वसनानि द्विजातिभिः ।
शूद्रायैव विधेयानि तस्य धर्मधनं हि तत् ॥ १२-६०-३३॥
adhāryāṇi viśīrṇāni vasanāni dvijātibhiḥ |
śūdrāyaiva vidheyāni tasya dharmadhanaṃ hi tat || 12-60-33||

MHB 12-60-34

यश्च कश्चिद्द्विजातीनां शूद्रः शुश्रूषुराव्रजेत् ।
कल्प्यां तस्य तु तेनाहुर्वृत्तिं धर्मविदो जनाः ।
देयः पिण्डोऽनपेताय भर्तव्यौ वृद्धदुर्बलौ ॥ १२-६०-३४॥
yaśca kaściddvijātīnāṃ śūdraḥ śuśrūṣurāvrajet |
kalpyāṃ tasya tu tenāhurvṛttiṃ dharmavido janāḥ |
deyaḥ piṇḍo'napetāya bhartavyau vṛddhadurbalau || 12-60-34||

MHB 12-60-35

शूद्रेण च न हातव्यो भर्ता कस्यांचिदापदि ।
अतिरेकेण भर्तव्यो भर्ता द्रव्यपरिक्षये ।
न हि स्वमस्ति शूद्रस्य भर्तृहार्यधनो ह्यसौ ॥ १२-६०-३५॥
śūdreṇa ca na hātavyo bhartā kasyāṃcidāpadi |
atirekeṇa bhartavyo bhartā dravyaparikṣaye |
na hi svamasti śūdrasya bhartṛhāryadhano hyasau || 12-60-35||

MHB 12-60-36

उक्तस्त्रयाणां वर्णानां यज्ञस्त्रय्यैव भारत ।
स्वाहाकारनमस्कारौ मन्त्रः शूद्रे विधीयते ॥ १२-६०-३६॥
uktastrayāṇāṃ varṇānāṃ yajñastrayyaiva bhārata |
svāhākāranamaskārau mantraḥ śūdre vidhīyate || 12-60-36||

MHB 12-60-37

ताभ्यां शूद्रः पाकयज्ञैर्यजेत व्रतवान्स्वयम् ।
पूर्णपात्रमयीमाहुः पाकयज्ञस्य दक्षिणाम् ॥ १२-६०-३७॥
tābhyāṃ śūdraḥ pākayajñairyajeta vratavānsvayam |
pūrṇapātramayīmāhuḥ pākayajñasya dakṣiṇām || 12-60-37||

MHB 12-60-38

शूद्रः पैजवनो नाम सहस्राणां शतं ददौ ।
ऐन्द्राग्नेन विधानेन दक्षिणामिति नः श्रुतम् ॥ १२-६०-३८॥
śūdraḥ paijavano nāma sahasrāṇāṃ śataṃ dadau |
aindrāgnena vidhānena dakṣiṇāmiti naḥ śrutam || 12-60-38||

MHB 12-60-39

अतो हि सर्ववर्णानां श्रद्धायज्ञो विधीयते ।
दैवतं हि महच्छ्रद्धा पवित्रं यजतां च यत् ॥ १२-६०-३९॥
ato hi sarvavarṇānāṃ śraddhāyajño vidhīyate |
daivataṃ hi mahacchraddhā pavitraṃ yajatāṃ ca yat || 12-60-39||

MHB 12-60-40

दैवतं परमं विप्राः स्वेन स्वेन परस्परम् ।
अयजन्निह सत्रैस्ते तैस्तैः कामैः सनातनैः ॥ १२-६०-४०॥
daivataṃ paramaṃ viprāḥ svena svena parasparam |
ayajanniha satraiste taistaiḥ kāmaiḥ sanātanaiḥ || 12-60-40||

MHB 12-60-41

संसृष्टा ब्राह्मणैरेव त्रिषु वर्णेषु सृष्टयः ।
देवानामपि ये देवा यद्ब्रूयुस्ते परं हि तत् ।
तस्माद्वर्णैः सर्वयज्ञाः संसृज्यन्ते न काम्यया ॥ १२-६०-४१॥
saṃsṛṣṭā brāhmaṇaireva triṣu varṇeṣu sṛṣṭayaḥ |
devānāmapi ye devā yadbrūyuste paraṃ hi tat |
tasmādvarṇaiḥ sarvayajñāḥ saṃsṛjyante na kāmyayā || 12-60-41||

MHB 12-60-42

ऋग्यजुःसामवित्पूज्यो नित्यं स्याद्देववद्द्विजः ।
अनृग्यजुरसामा तु प्राजापत्य उपद्रवः ॥ १२-६०-४२॥
ṛgyajuḥsāmavitpūjyo nityaṃ syāddevavaddvijaḥ |
anṛgyajurasāmā tu prājāpatya upadravaḥ || 12-60-42||

MHB 12-60-43

यज्ञो मनीषया तात सर्ववर्णेषु भारत ।
नास्य यज्ञहनो देवा ईहन्ते नेतरे जनाः ।
तस्मात्सर्वेषु वर्णेषु श्रद्धायज्ञो विधीयते ॥ १२-६०-४३॥
yajño manīṣayā tāta sarvavarṇeṣu bhārata |
nāsya yajñahano devā īhante netare janāḥ |
tasmātsarveṣu varṇeṣu śraddhāyajño vidhīyate || 12-60-43||

MHB 12-60-44

स्वं दैवतं ब्राह्मणाः स्वेन नित्यं परान्वर्णानयजन्नेवमासीत् ।
आरोचिता नः सुमहान्स धर्मः सृष्टो ब्रह्मणा त्रिषु वर्णेषु दृष्टः ॥ १२-६०-४४॥
svaṃ daivataṃ brāhmaṇāḥ svena nityaṃ parānvarṇānayajannevamāsīt |
ārocitā naḥ sumahānsa dharmaḥ sṛṣṭo brahmaṇā triṣu varṇeṣu dṛṣṭaḥ || 12-60-44||

MHB 12-60-45

तस्माद्वर्णा ऋजवो जातिधर्माः संसृज्यन्ते तस्य विपाक एषः ।
एकं साम यजुरेकमृगेका विप्रश्चैकोऽनिश्चयस्तेषु दृष्टः ॥ १२-६०-४५॥
tasmādvarṇā ṛjavo jātidharmāḥ saṃsṛjyante tasya vipāka eṣaḥ |
ekaṃ sāma yajurekamṛgekā vipraścaiko'niścayasteṣu dṛṣṭaḥ || 12-60-45||

MHB 12-60-46

अत्र गाथा यज्ञगीताः कीर्तयन्ति पुराविदः ।
वैखानसानां राजेन्द्र मुनीनां यष्टुमिच्छताम् ॥ १२-६०-४६॥
atra gāthā yajñagītāḥ kīrtayanti purāvidaḥ |
vaikhānasānāṃ rājendra munīnāṃ yaṣṭumicchatām || 12-60-46||

MHB 12-60-47

उदितेऽनुदिते वापि श्रद्दधानो जितेन्द्रियः ।
वह्निं जुहोति धर्मेण श्रद्धा वै कारणं महत् ॥ १२-६०-४७॥
udite'nudite vāpi śraddadhāno jitendriyaḥ |
vahniṃ juhoti dharmeṇa śraddhā vai kāraṇaṃ mahat || 12-60-47||

MHB 12-60-48

यत्स्कन्नमस्य तत्पूर्वं यदस्कन्नं तदुत्तरम् ।
बहूनि यज्ञरूपाणि नानाकर्मफलानि च ॥ १२-६०-४८॥
yatskannamasya tatpūrvaṃ yadaskannaṃ taduttaram |
bahūni yajñarūpāṇi nānākarmaphalāni ca || 12-60-48||

MHB 12-60-49

तानि यः संविजानाति ज्ञाननिश्चयनिश्चितः ।
द्विजातिः श्रद्धयोपेतः स यष्टुं पुरुषोऽर्हति ॥ १२-६०-४९॥
tāni yaḥ saṃvijānāti jñānaniścayaniścitaḥ |
dvijātiḥ śraddhayopetaḥ sa yaṣṭuṃ puruṣo'rhati || 12-60-49||

MHB 12-60-50

स्तेनो वा यदि वा पापो यदि वा पापकृत्तमः ।
यष्टुमिच्छति यज्ञं यः साधुमेव वदन्ति तम् ॥ १२-६०-५०॥
steno vā yadi vā pāpo yadi vā pāpakṛttamaḥ |
yaṣṭumicchati yajñaṃ yaḥ sādhumeva vadanti tam || 12-60-50||

MHB 12-60-51

ऋषयस्तं प्रशंसन्ति साधु चैतदसंशयम् ।
सर्वथा सर्ववर्णैर्हि यष्टव्यमिति निश्चयः ।
न हि यज्ञसमं किंचित्त्रिषु लोकेषु विद्यते ॥ १२-६०-५१॥
ṛṣayastaṃ praśaṃsanti sādhu caitadasaṃśayam |
sarvathā sarvavarṇairhi yaṣṭavyamiti niścayaḥ |
na hi yajñasamaṃ kiṃcittriṣu lokeṣu vidyate || 12-60-51||

MHB 12-60-52

तस्माद्यष्टव्यमित्याहुः पुरुषेणानसूयता ।
श्रद्धापवित्रमाश्रित्य यथाशक्ति प्रयच्छता ॥ १२-६०-५२॥
tasmādyaṣṭavyamityāhuḥ puruṣeṇānasūyatā |
śraddhāpavitramāśritya yathāśakti prayacchatā || 12-60-52||

Adhyaya: 61/353 (21)

MHB 12-61-1

भीष्म उवाच ।
आश्रमाणां महाबाहो शृणु सत्यपराक्रम ।
चतुर्णामिह वर्णानां कर्माणि च युधिष्ठिर ॥ १२-६१-१॥
bhīṣma uvāca |
āśramāṇāṃ mahābāho śṛṇu satyaparākrama |
caturṇāmiha varṇānāṃ karmāṇi ca yudhiṣṭhira || 12-61-1||

MHB 12-61-2

वानप्रस्थं भैक्षचर्यां गार्हस्थ्यं च महाश्रमम् ।
ब्रह्मचर्याश्रमं प्राहुश्चतुर्थं ब्राह्मणैर्वृतम् ॥ १२-६१-२॥
vānaprasthaṃ bhaikṣacaryāṃ gārhasthyaṃ ca mahāśramam |
brahmacaryāśramaṃ prāhuścaturthaṃ brāhmaṇairvṛtam || 12-61-2||

MHB 12-61-3

जटाकरणसंस्कारं द्विजातित्वमवाप्य च ।
आधानादीनि कर्माणि प्राप्य वेदमधीत्य च ॥ १२-६१-३॥
jaṭākaraṇasaṃskāraṃ dvijātitvamavāpya ca |
ādhānādīni karmāṇi prāpya vedamadhītya ca || 12-61-3||

MHB 12-61-4

सदारो वाप्यदारो वा आत्मवान्संयतेन्द्रियः ।
वानप्रस्थाश्रमं गच्छेत्कृतकृत्यो गृहाश्रमात् ॥ १२-६१-४॥
sadāro vāpyadāro vā ātmavānsaṃyatendriyaḥ |
vānaprasthāśramaṃ gacchetkṛtakṛtyo gṛhāśramāt || 12-61-4||

MHB 12-61-5

तत्रारण्यकशास्त्राणि समधीत्य स धर्मवित् ।
ऊर्ध्वरेताः प्रजायित्वा गच्छत्यक्षरसात्मताम् ॥ १२-६१-५॥
tatrāraṇyakaśāstrāṇi samadhītya sa dharmavit |
ūrdhvaretāḥ prajāyitvā gacchatyakṣarasātmatām || 12-61-5||

MHB 12-61-6

एतान्येव निमित्तानि मुनीनामूर्ध्वरेतसाम् ।
कर्तव्यानीह विप्रेण राजन्नादौ विपश्चिता ॥ १२-६१-६॥
etānyeva nimittāni munīnāmūrdhvaretasām |
kartavyānīha vipreṇa rājannādau vipaścitā || 12-61-6||

MHB 12-61-7

चरितब्रह्मचर्यस्य ब्राह्मणस्य विशां पते ।
भैक्षचर्यास्वधीकारः प्रशस्त इह मोक्षिणः ॥ १२-६१-७॥
caritabrahmacaryasya brāhmaṇasya viśāṃ pate |
bhaikṣacaryāsvadhīkāraḥ praśasta iha mokṣiṇaḥ || 12-61-7||

MHB 12-61-8

यत्रास्तमितशायी स्यान्निरग्निरनिकेतनः ।
यथोपलब्धजीवी स्यान्मुनिर्दान्तो जितेन्द्रियः ॥ १२-६१-८॥
yatrāstamitaśāyī syānniragniraniketanaḥ |
yathopalabdhajīvī syānmunirdānto jitendriyaḥ || 12-61-8||

MHB 12-61-9

निराशीः स्यात्सर्वसमो निर्भोगो निर्विकारवान् ।
विप्रः क्षेमाश्रमं प्राप्तो गच्छत्यक्षरसात्मताम् ॥ १२-६१-९॥
nirāśīḥ syātsarvasamo nirbhogo nirvikāravān |
vipraḥ kṣemāśramaṃ prāpto gacchatyakṣarasātmatām || 12-61-9||

MHB 12-61-10

अधीत्य वेदान्कृतसर्वकृत्यः संतानमुत्पाद्य सुखानि भुक्त्वा ।
समाहितः प्रचरेद्दुश्चरं तं गार्हस्थ्यधर्मं मुनिधर्मदृष्टम् ॥ १२-६१-१०॥
adhītya vedānkṛtasarvakṛtyaḥ saṃtānamutpādya sukhāni bhuktvā |
samāhitaḥ pracaredduścaraṃ taṃ gārhasthyadharmaṃ munidharmadṛṣṭam || 12-61-10||

MHB 12-61-11

स्वदारतुष्ट ऋतुकालगामी नियोगसेवी नशठो नजिह्मः ।
मिताशनो देवपरः कृतज्ञः सत्यो मृदुश्चानृशंसः क्षमावान् ॥ १२-६१-११॥
svadāratuṣṭa ṛtukālagāmī niyogasevī naśaṭho najihmaḥ |
mitāśano devaparaḥ kṛtajñaḥ satyo mṛduścānṛśaṃsaḥ kṣamāvān || 12-61-11||

MHB 12-61-12

दान्तो विधेयो हव्यकव्येऽप्रमत्तो अन्नस्य दाता सततं द्विजेभ्यः ।
अमत्सरी सर्वलिङ्गिप्रदाता वैताननित्यश्च गृहाश्रमी स्यात् ॥ १२-६१-१२॥
dānto vidheyo havyakavye'pramatto annasya dātā satataṃ dvijebhyaḥ |
amatsarī sarvaliṅgipradātā vaitānanityaśca gṛhāśramī syāt || 12-61-12||

MHB 12-61-13

अथात्र नारायणगीतमाहुर्महर्षयस्तात महानुभावाः ।
महार्थमत्यर्थतपःप्रयुक्तं तदुच्यमानं हि मया निबोध ॥ १२-६१-१३॥
athātra nārāyaṇagītamāhurmaharṣayastāta mahānubhāvāḥ |
mahārthamatyarthatapaḥprayuktaṃ taducyamānaṃ hi mayā nibodha || 12-61-13||

MHB 12-61-14

सत्यार्जवं चातिथिपूजनं च धर्मस्तथार्थश्च रतिश्च दारे ।
निषेवितव्यानि सुखानि लोके ह्यस्मिन्परे चैव मतं ममैतत् ॥ १२-६१-१४॥
satyārjavaṃ cātithipūjanaṃ ca dharmastathārthaśca ratiśca dāre |
niṣevitavyāni sukhāni loke hyasminpare caiva mataṃ mamaitat || 12-61-14||

MHB 12-61-15

भरणं पुत्रदाराणां वेदानां पारणं तथा ।
सतां तमाश्रमं श्रेष्ठं वदन्ति परमर्षयः ॥ १२-६१-१५॥
bharaṇaṃ putradārāṇāṃ vedānāṃ pāraṇaṃ tathā |
satāṃ tamāśramaṃ śreṣṭhaṃ vadanti paramarṣayaḥ || 12-61-15||

MHB 12-61-16

एवं हि यो ब्राह्मणो यज्ञशीलो गार्हस्थ्यमध्यावसते यथावत् ।
गृहस्थवृत्तिं प्रविशोध्य सम्यक्स्वर्गे विशुद्धं फलमाप्नुते सः ॥ १२-६१-१६॥
evaṃ hi yo brāhmaṇo yajñaśīlo gārhasthyamadhyāvasate yathāvat |
gṛhasthavṛttiṃ praviśodhya samyaksvarge viśuddhaṃ phalamāpnute saḥ || 12-61-16||

MHB 12-61-17

तस्य देहपरित्यागादिष्टाः कामाक्षया मताः ।
आनन्त्यायोपतिष्ठन्ति सर्वतोक्षिशिरोमुखाः ॥ १२-६१-१७॥
tasya dehaparityāgādiṣṭāḥ kāmākṣayā matāḥ |
ānantyāyopatiṣṭhanti sarvatokṣiśiromukhāḥ || 12-61-17||

MHB 12-61-18

खादन्नेको जपन्नेकः सर्पन्नेको युधिष्ठिर ।
एकस्मिन्नेव आचार्ये शुश्रूषुर्मलपङ्कवान् ॥ १२-६१-१८॥
khādanneko japannekaḥ sarpanneko yudhiṣṭhira |
ekasminneva ācārye śuśrūṣurmalapaṅkavān || 12-61-18||

MHB 12-61-19

ब्रह्मचारी व्रती नित्यं नित्यं दीक्षापरो वशी ।
अविचार्य तथा वेदं कृत्यं कुर्वन्वसेत्सदा ॥ १२-६१-१९॥
brahmacārī vratī nityaṃ nityaṃ dīkṣāparo vaśī |
avicārya tathā vedaṃ kṛtyaṃ kurvanvasetsadā || 12-61-19||

MHB 12-61-20

शुश्रूषां सततं कुर्वन्गुरोः संप्रणमेत च ।
षट्कर्मस्वनिवृत्तश्च नप्रवृत्तश्च सर्वशः ॥ १२-६१-२०॥
śuśrūṣāṃ satataṃ kurvanguroḥ saṃpraṇameta ca |
ṣaṭkarmasvanivṛttaśca napravṛttaśca sarvaśaḥ || 12-61-20||

MHB 12-61-21

न चरत्यधिकारेण सेवितं द्विषतो न च ।
एषोऽऽश्रमपदस्तात ब्रह्मचारिण इष्यते ॥ १२-६१-२१॥
na caratyadhikāreṇa sevitaṃ dviṣato na ca |
eṣo''śramapadastāta brahmacāriṇa iṣyate || 12-61-21||

Adhyaya: 62/353 (11)

MHB 12-62-1

युधिष्ठिर उवाच ।
शिवान्सुखान्महोदर्कानहिंस्राँल्लोकसंमतान् ।
ब्रूहि धर्मान्सुखोपायान्मद्विधानां सुखावहान् ॥ १२-६२-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
śivānsukhānmahodarkānahiṃsrā~llokasaṃmatān |
brūhi dharmānsukhopāyānmadvidhānāṃ sukhāvahān || 12-62-1||

MHB 12-62-2

भीष्म उवाच ।
ब्राह्मणस्येह चत्वार आश्रमा विहिताः प्रभो ।
वर्णास्ताननुवर्तन्ते त्रयो भरतसत्तम ॥ १२-६२-२॥
bhīṣma uvāca |
brāhmaṇasyeha catvāra āśramā vihitāḥ prabho |
varṇāstānanuvartante trayo bharatasattama || 12-62-2||

MHB 12-62-3

उक्तानि कर्माणि बहूनि राजन्स्वर्ग्याणि राजन्यपरायणानि ।
नेमानि दृष्टान्तविधौ स्मृतानि क्षात्रे हि सर्वं विहितं यथावत् ॥ १२-६२-३॥
uktāni karmāṇi bahūni rājansvargyāṇi rājanyaparāyaṇāni |
nemāni dṛṣṭāntavidhau smṛtāni kṣātre hi sarvaṃ vihitaṃ yathāvat || 12-62-3||

MHB 12-62-4

क्षात्राणि वैश्यानि च सेवमानः शौद्राणि कर्माणि च ब्राह्मणः सन् ।
अस्मिँल्लोके निन्दितो मन्दचेताः परे च लोके निरयं प्रयाति ॥ १२-६२-४॥
kṣātrāṇi vaiśyāni ca sevamānaḥ śaudrāṇi karmāṇi ca brāhmaṇaḥ san |
asmi~lloke nindito mandacetāḥ pare ca loke nirayaṃ prayāti || 12-62-4||

MHB 12-62-5

या संज्ञा विहिता लोके दासे शुनि वृके पशौ ।
विकर्मणि स्थिते विप्रे तां संज्ञां कुरु पाण्डव ॥ १२-६२-५॥
yā saṃjñā vihitā loke dāse śuni vṛke paśau |
vikarmaṇi sthite vipre tāṃ saṃjñāṃ kuru pāṇḍava || 12-62-5||

MHB 12-62-6

षट्कर्मसंप्रवृत्तस्य आश्रमेषु चतुर्ष्वपि ।
सर्वधर्मोपपन्नस्य संभूतस्य कृतात्मनः ॥ १२-६२-६॥
ṣaṭkarmasaṃpravṛttasya āśrameṣu caturṣvapi |
sarvadharmopapannasya saṃbhūtasya kṛtātmanaḥ || 12-62-6||

MHB 12-62-7

ब्राह्मणस्य विशुद्धस्य तपस्यभिरतस्य च ।
निराशिषो वदान्यस्य लोका ह्यक्षरसंज्ञिताः ॥ १२-६२-७॥
brāhmaṇasya viśuddhasya tapasyabhiratasya ca |
nirāśiṣo vadānyasya lokā hyakṣarasaṃjñitāḥ || 12-62-7||

MHB 12-62-8

यो यस्मिन्कुरुते कर्म यादृशं येन यत्र च ।
तादृशं तादृशेनैव स गुणं प्रतिपद्यते ॥ १२-६२-८॥
yo yasminkurute karma yādṛśaṃ yena yatra ca |
tādṛśaṃ tādṛśenaiva sa guṇaṃ pratipadyate || 12-62-8||

MHB 12-62-9

वृद्ध्या कृषिवणिक्त्वेन जीवसंजीवनेन च ।
वेत्तुमर्हसि राजेन्द्र स्वाध्यायगणितं महत् ॥ १२-६२-९॥
vṛddhyā kṛṣivaṇiktvena jīvasaṃjīvanena ca |
vettumarhasi rājendra svādhyāyagaṇitaṃ mahat || 12-62-9||

MHB 12-62-10

कालसंचोदितः कालः कालपर्यायनिश्चितः ।
उत्तमाधममध्यानि कर्माणि कुरुतेऽवशः ॥ १२-६२-१०॥
kālasaṃcoditaḥ kālaḥ kālaparyāyaniścitaḥ |
uttamādhamamadhyāni karmāṇi kurute'vaśaḥ || 12-62-10||

MHB 12-62-11

अन्तवन्ति प्रदानानि पुरा श्रेयस्कराणि च ।
स्वकर्मनिरतो लोको ह्यक्षरः सर्वतोमुखः ॥ १२-६२-११॥
antavanti pradānāni purā śreyaskarāṇi ca |
svakarmanirato loko hyakṣaraḥ sarvatomukhaḥ || 12-62-11||

Adhyaya: 63/353 (30)

MHB 12-63-1

भीष्म उवाच ।
ज्याकर्षणं शत्रुनिबर्हणं च कृषिर्वणिज्या पशुपालनं च ।
शुश्रूषणं चापि तथार्थहेतोरकार्यमेतत्परमं द्विजस्य ॥ १२-६३-१॥
bhīṣma uvāca |
jyākarṣaṇaṃ śatrunibarhaṇaṃ ca kṛṣirvaṇijyā paśupālanaṃ ca |
śuśrūṣaṇaṃ cāpi tathārthahetorakāryametatparamaṃ dvijasya || 12-63-1||

MHB 12-63-2

सेव्यं तु ब्रह्मषट्कर्म गृहस्थेन मनीषिणा ।
कृतकृत्यस्य चारण्ये वासो विप्रस्य शस्यते ॥ १२-६३-२॥
sevyaṃ tu brahmaṣaṭkarma gṛhasthena manīṣiṇā |
kṛtakṛtyasya cāraṇye vāso viprasya śasyate || 12-63-2||

MHB 12-63-3

राजप्रैष्यं कृषिधनं जीवनं च वणिज्यया ।
कौटिल्यं कौलटेयं च कुसीदं च विवर्जयेत् ॥ १२-६३-३॥
rājapraiṣyaṃ kṛṣidhanaṃ jīvanaṃ ca vaṇijyayā |
kauṭilyaṃ kaulaṭeyaṃ ca kusīdaṃ ca vivarjayet || 12-63-3||

MHB 12-63-4

शूद्रो राजन्भवति ब्रह्मबन्धुर्दुश्चारित्र्यो यश्च धर्मादपेतः ।
वृषलीपतिः पिशुनो नर्तकश्च ग्रामप्रैष्यो यश्च भवेद्विकर्मा ॥ १२-६३-४॥
śūdro rājanbhavati brahmabandhurduścāritryo yaśca dharmādapetaḥ |
vṛṣalīpatiḥ piśuno nartakaśca grāmapraiṣyo yaśca bhavedvikarmā || 12-63-4||

MHB 12-63-5

जपन्वेदानजपंश्चापि राजन्समः शूद्रैर्दासवच्चापि भोज्यः ।
एते सर्वे शूद्रसमा भवन्ति राजन्नेतान्वर्जयेद्देवकृत्ये ॥ १२-६३-५॥
japanvedānajapaṃścāpi rājansamaḥ śūdrairdāsavaccāpi bhojyaḥ |
ete sarve śūdrasamā bhavanti rājannetānvarjayeddevakṛtye || 12-63-5||

MHB 12-63-6

निर्मर्यादे चाशने क्रूरवृत्तौ हिंसात्मके त्यक्तधर्मस्ववृत्ते ।
हव्यं कव्यं यानि चान्यानि राजन्देयान्यदेयानि भवन्ति तस्मिन् ॥ १२-६३-६॥
nirmaryāde cāśane krūravṛttau hiṃsātmake tyaktadharmasvavṛtte |
havyaṃ kavyaṃ yāni cānyāni rājandeyānyadeyāni bhavanti tasmin || 12-63-6||

MHB 12-63-7

तस्माद्धर्मो विहितो ब्राह्मणस्य दमः शौचं चार्जवं चापि राजन् ।
तथा विप्रस्याश्रमाः सर्व एव पुरा राजन्ब्रह्मणा वै निसृष्टाः ॥ १२-६३-७॥
tasmāddharmo vihito brāhmaṇasya damaḥ śaucaṃ cārjavaṃ cāpi rājan |
tathā viprasyāśramāḥ sarva eva purā rājanbrahmaṇā vai nisṛṣṭāḥ || 12-63-7||

MHB 12-63-8

यः स्याद्दान्तः सोमप आर्यशीलः सानुक्रोशः सर्वसहो निराशीः ।
ऋजुर्मृदुरनृशंसः क्षमावान्स वै विप्रो नेतरः पापकर्मा ॥ १२-६३-८॥
yaḥ syāddāntaḥ somapa āryaśīlaḥ sānukrośaḥ sarvasaho nirāśīḥ |
ṛjurmṛduranṛśaṃsaḥ kṣamāvānsa vai vipro netaraḥ pāpakarmā || 12-63-8||

MHB 12-63-9

शूद्रं वैश्यं राजपुत्रं च राजँल्लोकाः सर्वे संश्रिता धर्मकामाः ।
तस्माद्वर्णाञ्जातिधर्मेषु सक्तान्मत्वा विष्णुर्नेच्छति पाण्डुपुत्र ॥ १२-६३-९॥
śūdraṃ vaiśyaṃ rājaputraṃ ca rāja~llokāḥ sarve saṃśritā dharmakāmāḥ |
tasmādvarṇāñjātidharmeṣu saktānmatvā viṣṇurnecchati pāṇḍuputra || 12-63-9||

MHB 12-63-10

लोके चेदं सर्वलोकस्य न स्याच्चातुर्वर्ण्यं वेदवादाश्च न स्युः ।
सर्वाश्चेज्याः सर्वलोकक्रियाश्च सद्यः सर्वे चाश्रमस्था न वै स्युः ॥ १२-६३-१०॥
loke cedaṃ sarvalokasya na syāccāturvarṇyaṃ vedavādāśca na syuḥ |
sarvāścejyāḥ sarvalokakriyāśca sadyaḥ sarve cāśramasthā na vai syuḥ || 12-63-10||

MHB 12-63-11

यश्च त्रयाणां वर्णानामिच्छेदाश्रमसेवनम् ।
कर्तुमाश्रमदृष्टांश्च धर्मांस्ताञ्शृणु पाण्डव ॥ १२-६३-११॥
yaśca trayāṇāṃ varṇānāmicchedāśramasevanam |
kartumāśramadṛṣṭāṃśca dharmāṃstāñśṛṇu pāṇḍava || 12-63-11||

MHB 12-63-12

शुश्रूषाकृतकृत्यस्य कृतसंतानकर्मणः ।
अभ्यनुज्ञाप्य राजानं शूद्रस्य जगतीपते ॥ १२-६३-१२॥
śuśrūṣākṛtakṛtyasya kṛtasaṃtānakarmaṇaḥ |
abhyanujñāpya rājānaṃ śūdrasya jagatīpate || 12-63-12||

MHB 12-63-13

अल्पान्तरगतस्यापि दशधर्मगतस्य वा ।
आश्रमा विहिताः सर्वे वर्जयित्वा निराशिषम् ॥ १२-६३-१३॥
alpāntaragatasyāpi daśadharmagatasya vā |
āśramā vihitāḥ sarve varjayitvā nirāśiṣam || 12-63-13||

MHB 12-63-14

भैक्षचर्यां न तु प्राहुस्तस्य तद्धर्मचारिणः ।
तथा वैश्यस्य राजेन्द्र राजपुत्रस्य चैव हि ॥ १२-६३-१४॥
bhaikṣacaryāṃ na tu prāhustasya taddharmacāriṇaḥ |
tathā vaiśyasya rājendra rājaputrasya caiva hi || 12-63-14||

MHB 12-63-15

कृतकृत्यो वयोतीतो राज्ञः कृतपरिश्रमः ।
वैश्यो गच्छेदनुज्ञातो नृपेणाश्रममण्डलम् ॥ १२-६३-१५॥
kṛtakṛtyo vayotīto rājñaḥ kṛtapariśramaḥ |
vaiśyo gacchedanujñāto nṛpeṇāśramamaṇḍalam || 12-63-15||

MHB 12-63-16

वेदानधीत्य धर्मेण राजशास्त्राणि चानघ ।
संतानादीनि कर्माणि कृत्वा सोमं निषेव्य च ॥ १२-६३-१६॥
vedānadhītya dharmeṇa rājaśāstrāṇi cānagha |
saṃtānādīni karmāṇi kṛtvā somaṃ niṣevya ca || 12-63-16||

MHB 12-63-17

पालयित्वा प्रजाः सर्वा धर्मेण वदतां वर ।
राजसूयाश्वमेधादीन्मखानन्यांस्तथैव च ॥ १२-६३-१७॥
pālayitvā prajāḥ sarvā dharmeṇa vadatāṃ vara |
rājasūyāśvamedhādīnmakhānanyāṃstathaiva ca || 12-63-17||

MHB 12-63-18

समानीय यथापाठं विप्रेभ्यो दत्तदक्षिणः ।
संग्रामे विजयं प्राप्य तथाल्पं यदि वा बहु ॥ १२-६३-१८॥
samānīya yathāpāṭhaṃ viprebhyo dattadakṣiṇaḥ |
saṃgrāme vijayaṃ prāpya tathālpaṃ yadi vā bahu || 12-63-18||

MHB 12-63-19

स्थापयित्वा प्रजापालं पुत्रं राज्ये च पाण्डव ।
अन्यगोत्रं प्रशस्तं वा क्षत्रियं क्षत्रियर्षभ ॥ १२-६३-१९॥
sthāpayitvā prajāpālaṃ putraṃ rājye ca pāṇḍava |
anyagotraṃ praśastaṃ vā kṣatriyaṃ kṣatriyarṣabha || 12-63-19||

MHB 12-63-20

अर्चयित्वा पितॄन्सम्यक्पितृयज्ञैर्यथाविधि ।
देवान्यज्ञैरृषीन्वेदैरर्चित्वा चैव यत्नतः ॥ १२-६३-२०॥
arcayitvā pitṝnsamyakpitṛyajñairyathāvidhi |
devānyajñairṛṣīnvedairarcitvā caiva yatnataḥ || 12-63-20||

MHB 12-63-21

अन्तकाले च संप्राप्ते य इच्छेदाश्रमान्तरम् ।
आनुपूर्व्याश्रमान्राजन्गत्वा सिद्धिमवाप्नुयात् ॥ १२-६३-२१॥
antakāle ca saṃprāpte ya icchedāśramāntaram |
ānupūrvyāśramānrājangatvā siddhimavāpnuyāt || 12-63-21||

MHB 12-63-22

राजर्षित्वेन राजेन्द्र भैक्षचर्याध्वसेवया ।
अपेतगृहधर्मोऽपि चरेज्जीवितकाम्यया ॥ १२-६३-२२॥
rājarṣitvena rājendra bhaikṣacaryādhvasevayā |
apetagṛhadharmo'pi carejjīvitakāmyayā || 12-63-22||

MHB 12-63-23

न चैतन्नैष्ठिकं कर्म त्रयाणां भरतर्षभ ।
चतुर्णां राजशार्दूल प्राहुराश्रमवासिनाम् ॥ १२-६३-२३॥
na caitannaiṣṭhikaṃ karma trayāṇāṃ bharatarṣabha |
caturṇāṃ rājaśārdūla prāhurāśramavāsinām || 12-63-23||

MHB 12-63-24

बह्वायत्तं क्षत्रियैर्मानवानां लोकश्रेष्ठं धर्ममासेवमानैः ।
सर्वे धर्माः सोपधर्मास्त्रयाणां राज्ञो धर्मादिति वेदाच्छृणोमि ॥ १२-६३-२४॥
bahvāyattaṃ kṣatriyairmānavānāṃ lokaśreṣṭhaṃ dharmamāsevamānaiḥ |
sarve dharmāḥ sopadharmāstrayāṇāṃ rājño dharmāditi vedācchṛṇomi || 12-63-24||

MHB 12-63-25

यथा राजन्हस्तिपदे पदानि संलीयन्ते सर्वसत्त्वोद्भवानि ।
एवं धर्मान्राजधर्मेषु सर्वान्सर्वावस्थं संप्रलीनान्निबोध ॥ १२-६३-२५॥
yathā rājanhastipade padāni saṃlīyante sarvasattvodbhavāni |
evaṃ dharmānrājadharmeṣu sarvānsarvāvasthaṃ saṃpralīnānnibodha || 12-63-25||

MHB 12-63-26

अल्पाश्रयानल्पफलान्वदन्ति धर्मानन्यान्धर्मविदो मनुष्याः ।
महाश्रयं बहुकल्याणरूपं क्षात्रं धर्मं नेतरं प्राहुरार्याः ॥ १२-६३-२६॥
alpāśrayānalpaphalānvadanti dharmānanyāndharmavido manuṣyāḥ |
mahāśrayaṃ bahukalyāṇarūpaṃ kṣātraṃ dharmaṃ netaraṃ prāhurāryāḥ || 12-63-26||

MHB 12-63-27

सर्वे धर्मा राजधर्मप्रधानाः सर्वे धर्माः पाल्यमाना भवन्ति ।
सर्वत्यागो राजधर्मेषु राजंस्त्यागे चाहुर्धर्ममग्र्यं पुराणम् ॥ १२-६३-२७॥
sarve dharmā rājadharmapradhānāḥ sarve dharmāḥ pālyamānā bhavanti |
sarvatyāgo rājadharmeṣu rājaṃstyāge cāhurdharmamagryaṃ purāṇam || 12-63-27||

MHB 12-63-28

मज्जेत्त्रयी दण्डनीतौ हतायां सर्वे धर्मा न भवेयुर्विरुद्धाः ।
सर्वे धर्माश्चाश्रमाणां गताः स्युः क्षात्रे त्यक्ते राजधर्मे पुराणे ॥ १२-६३-२८॥
majjettrayī daṇḍanītau hatāyāṃ sarve dharmā na bhaveyurviruddhāḥ |
sarve dharmāścāśramāṇāṃ gatāḥ syuḥ kṣātre tyakte rājadharme purāṇe || 12-63-28||

MHB 12-63-29

सर्वे त्यागा राजधर्मेषु दृष्टाः सर्वा दीक्षा राजधर्मेषु चोक्ताः ।
सर्वे योगा राजधर्मेषु चोक्ताः सर्वे लोका राजधर्मान्प्रविष्टाः ॥ १२-६३-२९॥
sarve tyāgā rājadharmeṣu dṛṣṭāḥ sarvā dīkṣā rājadharmeṣu coktāḥ |
sarve yogā rājadharmeṣu coktāḥ sarve lokā rājadharmānpraviṣṭāḥ || 12-63-29||

MHB 12-63-30

यथा जीवाः प्रकृतौ वध्यमाना धर्माश्रितानामुपपीडनाय ।
एवं धर्मा राजधर्मैर्वियुक्ताः सर्वावस्थं नाद्रियन्ते स्वधर्मम् ॥ १२-६३-३०॥
yathā jīvāḥ prakṛtau vadhyamānā dharmāśritānāmupapīḍanāya |
evaṃ dharmā rājadharmairviyuktāḥ sarvāvasthaṃ nādriyante svadharmam || 12-63-30||

Adhyaya: 64/353 (29)

MHB 12-64-1

भीष्म उवाच ।
चातुराश्रम्यधर्माश्च जातिधर्माश्च पाण्डव ।
लोकपालोत्तराश्चैव क्षात्रे धर्मे व्यवस्थिताः ॥ १२-६४-१॥
bhīṣma uvāca |
cāturāśramyadharmāśca jātidharmāśca pāṇḍava |
lokapālottarāścaiva kṣātre dharme vyavasthitāḥ || 12-64-1||

MHB 12-64-2

सर्वाण्येतानि धर्माणि क्षात्रे भरतसत्तम ।
निराशिषो जीवलोके क्षात्रे धर्मे व्यवस्थिताः ॥ १२-६४-२॥
sarvāṇyetāni dharmāṇi kṣātre bharatasattama |
nirāśiṣo jīvaloke kṣātre dharme vyavasthitāḥ || 12-64-2||

MHB 12-64-3

अप्रत्यक्षं बहुद्वारं धर्ममाश्रमवासिनाम् ।
प्ररूपयन्ति तद्भावमागमैरेव शाश्वतम् ॥ १२-६४-३॥
apratyakṣaṃ bahudvāraṃ dharmamāśramavāsinām |
prarūpayanti tadbhāvamāgamaireva śāśvatam || 12-64-3||

MHB 12-64-4

अपरे वचनैः पुण्यैर्वादिनो लोकनिश्चयम् ।
अनिश्चयज्ञा धर्माणामदृष्टान्ते परे रताः ॥ १२-६४-४॥
apare vacanaiḥ puṇyairvādino lokaniścayam |
aniścayajñā dharmāṇāmadṛṣṭānte pare ratāḥ || 12-64-4||

MHB 12-64-5

प्रत्यक्षसुखभूयिष्ठमात्मसाक्षिकमच्छलम् ।
सर्वलोकहितं धर्मं क्षत्रियेषु प्रतिष्ठितम् ॥ १२-६४-५॥
pratyakṣasukhabhūyiṣṭhamātmasākṣikamacchalam |
sarvalokahitaṃ dharmaṃ kṣatriyeṣu pratiṣṭhitam || 12-64-5||

MHB 12-64-6

धर्माश्रमव्यवसिनां ब्राह्मणानां युधिष्ठिर ।
यथा त्रयाणां वर्णानां संख्यातोपश्रुतिः पुरा ।
राजधर्मेष्वनुपमा लोक्या सुचरितैरिह ॥ १२-६४-६॥
dharmāśramavyavasināṃ brāhmaṇānāṃ yudhiṣṭhira |
yathā trayāṇāṃ varṇānāṃ saṃkhyātopaśrutiḥ purā |
rājadharmeṣvanupamā lokyā sucaritairiha || 12-64-6||

MHB 12-64-7

उदाहृतं ते राजेन्द्र यथा विष्णुं महौजसम् ।
सर्वभूतेश्वरं देवं प्रभुं नारायणं पुरा ।
जग्मुः सुबहवः शूरा राजानो दण्डनीतये ॥ १२-६४-७॥
udāhṛtaṃ te rājendra yathā viṣṇuṃ mahaujasam |
sarvabhūteśvaraṃ devaṃ prabhuṃ nārāyaṇaṃ purā |
jagmuḥ subahavaḥ śūrā rājāno daṇḍanītaye || 12-64-7||

MHB 12-64-8

एकैकमात्मनः कर्म तुलयित्वाश्रमे पुरा ।
राजानः पर्युपातिष्ठन्दृष्टान्तवचने स्थिताः ॥ १२-६४-८॥
ekaikamātmanaḥ karma tulayitvāśrame purā |
rājānaḥ paryupātiṣṭhandṛṣṭāntavacane sthitāḥ || 12-64-8||

MHB 12-64-9

साध्या देवा वसवश्चाश्विनौ च रुद्राश्च विश्वे मरुतां गणाश्च ।
सृष्टाः पुरा आदिदेवेन देवा क्षात्रे धर्मे वर्तयन्ते च सिद्धाः ॥ १२-६४-९॥
sādhyā devā vasavaścāśvinau ca rudrāśca viśve marutāṃ gaṇāśca |
sṛṣṭāḥ purā ādidevena devā kṣātre dharme vartayante ca siddhāḥ || 12-64-9||

MHB 12-64-10

अत्र ते वर्तयिष्यामि धर्ममर्थविनिश्चयम् ।
निर्मर्यादे वर्तमाने दानवैकायने कृते ।
बभूव राजा राजेन्द्र मान्धाता नाम वीर्यवान् ॥ १२-६४-१०॥
atra te vartayiṣyāmi dharmamarthaviniścayam |
nirmaryāde vartamāne dānavaikāyane kṛte |
babhūva rājā rājendra māndhātā nāma vīryavān || 12-64-10||

MHB 12-64-11

पुरा वसुमतीपालो यज्ञं चक्रे दिदृक्षया ।
अनादिमध्यनिधनं देवं नारायणं प्रति ॥ १२-६४-११॥
purā vasumatīpālo yajñaṃ cakre didṛkṣayā |
anādimadhyanidhanaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ prati || 12-64-11||

MHB 12-64-12

स राजा राजशार्दूल मान्धाता परमेष्ठिनः ।
जग्राह शिरसा पादौ यज्ञे विष्णोर्महात्मनः ॥ १२-६४-१२॥
sa rājā rājaśārdūla māndhātā parameṣṭhinaḥ |
jagrāha śirasā pādau yajñe viṣṇormahātmanaḥ || 12-64-12||

MHB 12-64-13

दर्शयामास तं विष्णू रूपमास्थाय वासवम् ।
स पार्थिवैर्वृतः सद्भिरर्चयामास तं प्रभुम् ॥ १२-६४-१३॥
darśayāmāsa taṃ viṣṇū rūpamāsthāya vāsavam |
sa pārthivairvṛtaḥ sadbhirarcayāmāsa taṃ prabhum || 12-64-13||

MHB 12-64-14

तस्य पार्थिवसंघस्य तस्य चैव महात्मनः ।
संवादोऽयं महानासीद्विष्णुं प्रति महाद्युते ॥ १२-६४-१४॥
tasya pārthivasaṃghasya tasya caiva mahātmanaḥ |
saṃvādo'yaṃ mahānāsīdviṣṇuṃ prati mahādyute || 12-64-14||

MHB 12-64-15

इन्द्र उवाच ।
किमिष्यते धर्मभृतां वरिष्ठ यद्द्रष्टुकामोऽसि तमप्रमेयम् ।
अनन्तमायामितसत्त्ववीर्यं नारायणं ह्यादिदेवं पुराणम् ॥ १२-६४-१५॥
indra uvāca |
kimiṣyate dharmabhṛtāṃ variṣṭha yaddraṣṭukāmo'si tamaprameyam |
anantamāyāmitasattvavīryaṃ nārāyaṇaṃ hyādidevaṃ purāṇam || 12-64-15||

MHB 12-64-16

नासौ देवो विश्वरूपो मयापि शक्यो द्रष्टुं ब्रह्मणा वापि साक्षात् ।
येऽन्ये कामास्तव राजन्हृदिस्था दास्यामि तांस्त्वं हि मर्त्येषु राजा ॥ १२-६४-१६॥
nāsau devo viśvarūpo mayāpi śakyo draṣṭuṃ brahmaṇā vāpi sākṣāt |
ye'nye kāmāstava rājanhṛdisthā dāsyāmi tāṃstvaṃ hi martyeṣu rājā || 12-64-16||

MHB 12-64-17

सत्ये स्थितो धर्मपरो जितेन्द्रियः शूरो दृढं प्रीतिरतः सुराणाम् ।
बुद्ध्या भक्त्या चोत्तमश्रद्धया च ततस्तेऽहं दद्मि वरं यथेष्टम् ॥ १२-६४-१७॥
satye sthito dharmaparo jitendriyaḥ śūro dṛḍhaṃ prītirataḥ surāṇām |
buddhyā bhaktyā cottamaśraddhayā ca tataste'haṃ dadmi varaṃ yatheṣṭam || 12-64-17||

MHB 12-64-18

मान्धातोवाच ।
असंशयं भगवन्नादिदेवं द्रक्ष्याम्यहं शिरसाहं प्रसाद्य ।
त्यक्त्वा भोगान्धर्मकामो ह्यरण्यमिच्छे गन्तुं सत्पथं लोकजुष्टम् ॥ १२-६४-१८॥
māndhātovāca |
asaṃśayaṃ bhagavannādidevaṃ drakṣyāmyahaṃ śirasāhaṃ prasādya |
tyaktvā bhogāndharmakāmo hyaraṇyamicche gantuṃ satpathaṃ lokajuṣṭam || 12-64-18||

MHB 12-64-19

क्षात्राद्धर्माद्विपुलादप्रमेयाल्लोकाः प्राप्ताः स्थापितं स्वं यशश्च ।
धर्मो योऽसावादिदेवात्प्रवृत्तो लोकज्येष्ठस्तं न जानामि कर्तुम् ॥ १२-६४-१९॥
kṣātrāddharmādvipulādaprameyāllokāḥ prāptāḥ sthāpitaṃ svaṃ yaśaśca |
dharmo yo'sāvādidevātpravṛtto lokajyeṣṭhastaṃ na jānāmi kartum || 12-64-19||

MHB 12-64-20

इन्द्र उवाच ।
असैनिकोऽधर्मपरश्चरेथाः परां गतिं लप्स्यसे चाप्रमत्तः ।
क्षात्रो धर्मो ह्यादिदेवात्प्रवृत्तः पश्चादन्ये शेषभूताश्च धर्माः ॥ १२-६४-२०॥
indra uvāca |
asainiko'dharmaparaścarethāḥ parāṃ gatiṃ lapsyase cāpramattaḥ |
kṣātro dharmo hyādidevātpravṛttaḥ paścādanye śeṣabhūtāśca dharmāḥ || 12-64-20||

MHB 12-64-21

शेषाः सृष्टा ह्यन्तवन्तो ह्यनन्ताः सुप्रस्थानाः क्षत्रधर्माविशिष्टाः ।
अस्मिन्धर्मे सर्वधर्माः प्रविष्टास्तस्माद्धर्मं श्रेष्ठमिमं वदन्ति ॥ १२-६४-२१॥
śeṣāḥ sṛṣṭā hyantavanto hyanantāḥ suprasthānāḥ kṣatradharmāviśiṣṭāḥ |
asmindharme sarvadharmāḥ praviṣṭāstasmāddharmaṃ śreṣṭhamimaṃ vadanti || 12-64-21||

MHB 12-64-22

कर्मणा वै पुरा देवा ऋषयश्चामितौजसः ।
त्राताः सर्वे प्रमथ्यारीन्क्षत्रधर्मेण विष्णुना ॥ १२-६४-२२॥
karmaṇā vai purā devā ṛṣayaścāmitaujasaḥ |
trātāḥ sarve pramathyārīnkṣatradharmeṇa viṣṇunā || 12-64-22||

MHB 12-64-23

यदि ह्यसौ भगवान्नाहनिष्यद्रिपून्सर्वान्वसुमानप्रमेयः ।
न ब्राह्मणा न च लोकादिकर्ता न सद्धर्मा नादिधर्मा भवेयुः ॥ १२-६४-२३॥
yadi hyasau bhagavānnāhaniṣyadripūnsarvānvasumānaprameyaḥ |
na brāhmaṇā na ca lokādikartā na saddharmā nādidharmā bhaveyuḥ || 12-64-23||

MHB 12-64-24

इमामुर्वीं न जयेद्विक्रमेण देवश्रेष्ठोऽसौ पुरा चेदमेयः ।
चातुर्वर्ण्यं चातुराश्रम्यधर्माः सर्वे न स्युर्ब्रह्मणो वै विनाशात् ॥ १२-६४-२४॥
imāmurvīṃ na jayedvikrameṇa devaśreṣṭho'sau purā cedameyaḥ |
cāturvarṇyaṃ cāturāśramyadharmāḥ sarve na syurbrahmaṇo vai vināśāt || 12-64-24||

MHB 12-64-25

दृष्टा धर्माः शतधा शाश्वतेन क्षात्रेण धर्मेण पुनः प्रवृत्ताः ।
युगे युगे ह्यादिधर्माः प्रवृत्ता लोकज्येष्ठं क्षत्रधर्मं वदन्ति ॥ १२-६४-२५॥
dṛṣṭā dharmāḥ śatadhā śāśvatena kṣātreṇa dharmeṇa punaḥ pravṛttāḥ |
yuge yuge hyādidharmāḥ pravṛttā lokajyeṣṭhaṃ kṣatradharmaṃ vadanti || 12-64-25||

MHB 12-64-26

आत्मत्यागः सर्वभूतानुकम्पा लोकज्ञानं मोक्षणं पालनं च ।
विषण्णानां मोक्षणं पीडितानां क्षात्रे धर्मे विद्यते पार्थिवानाम् ॥ १२-६४-२६॥
ātmatyāgaḥ sarvabhūtānukampā lokajñānaṃ mokṣaṇaṃ pālanaṃ ca |
viṣaṇṇānāṃ mokṣaṇaṃ pīḍitānāṃ kṣātre dharme vidyate pārthivānām || 12-64-26||

MHB 12-64-27

निर्मर्यादाः काममन्युप्रवृत्ता भीता राज्ञो नाधिगच्छन्ति पापम् ।
शिष्टाश्चान्ये सर्वधर्मोपपन्नाः साध्वाचाराः साधु धर्मं चरन्ति ॥ १२-६४-२७॥
nirmaryādāḥ kāmamanyupravṛttā bhītā rājño nādhigacchanti pāpam |
śiṣṭāścānye sarvadharmopapannāḥ sādhvācārāḥ sādhu dharmaṃ caranti || 12-64-27||

MHB 12-64-28

पुत्रवत्परिपाल्यानि लिङ्गधर्मेण पार्थिवैः ।
लोके भूतानि सर्वाणि विचरन्ति न संशयः ॥ १२-६४-२८॥
putravatparipālyāni liṅgadharmeṇa pārthivaiḥ |
loke bhūtāni sarvāṇi vicaranti na saṃśayaḥ || 12-64-28||

MHB 12-64-29

सर्वधर्मपरं क्षत्रं लोकज्येष्ठं सनातनम् ।
शश्वदक्षरपर्यन्तमक्षरं सर्वतोमुखम् ॥ १२-६४-२९॥
sarvadharmaparaṃ kṣatraṃ lokajyeṣṭhaṃ sanātanam |
śaśvadakṣaraparyantamakṣaraṃ sarvatomukham || 12-64-29||

Adhyaya: 65/353 (35)

MHB 12-65-1

इन्द्र उवाच ।
एवंवीर्यः सर्वधर्मोपपन्नः क्षात्रः श्रेष्ठः सर्वधर्मेषु धर्मः ।
पाल्यो युष्माभिर्लोकसिंहैरुदारैर्विपर्यये स्यादभावः प्रजानाम् ॥ १२-६५-१॥
indra uvāca |
evaṃvīryaḥ sarvadharmopapannaḥ kṣātraḥ śreṣṭhaḥ sarvadharmeṣu dharmaḥ |
pālyo yuṣmābhirlokasiṃhairudārairviparyaye syādabhāvaḥ prajānām || 12-65-1||

MHB 12-65-2

भुवः संस्कारं राजसंस्कारयोगमभैक्षचर्यां पालनं च प्रजानाम् ।
विद्याद्राजा सर्वभूतानुकम्पां देहत्यागं चाहवे धर्ममग्र्यम् ॥ १२-६५-२॥
bhuvaḥ saṃskāraṃ rājasaṃskārayogamabhaikṣacaryāṃ pālanaṃ ca prajānām |
vidyādrājā sarvabhūtānukampāṃ dehatyāgaṃ cāhave dharmamagryam || 12-65-2||

MHB 12-65-3

त्यागं श्रेष्ठं मुनयो वै वदन्ति सर्वश्रेष्ठो यः शरीरं त्यजेत ।
नित्यं त्यक्तं राजधर्मेषु सर्वं प्रत्यक्षं ते भूमिपालाः सदैते ॥ १२-६५-३॥
tyāgaṃ śreṣṭhaṃ munayo vai vadanti sarvaśreṣṭho yaḥ śarīraṃ tyajeta |
nityaṃ tyaktaṃ rājadharmeṣu sarvaṃ pratyakṣaṃ te bhūmipālāḥ sadaite || 12-65-3||

MHB 12-65-4

बहुश्रुत्या गुरुशुश्रूषया वा परस्य वा संहननाद्वदन्ति ।
नित्यं धर्मं क्षत्रियो ब्रह्मचारी चरेदेको ह्याश्रमं धर्मकामः ॥ १२-६५-४॥
bahuśrutyā guruśuśrūṣayā vā parasya vā saṃhananādvadanti |
nityaṃ dharmaṃ kṣatriyo brahmacārī caredeko hyāśramaṃ dharmakāmaḥ || 12-65-4||

MHB 12-65-5

सामान्यार्थे व्यवहारे प्रवृत्ते प्रियाप्रिये वर्जयन्नेव यत्नात् ।
चातुर्वर्ण्यस्थापनात्पालनाच्च तैस्तैर्योगैर्नियमैरौरसैश्च ॥ १२-६५-५॥
sāmānyārthe vyavahāre pravṛtte priyāpriye varjayanneva yatnāt |
cāturvarṇyasthāpanātpālanācca taistairyogairniyamairaurasaiśca || 12-65-5||

MHB 12-65-6

सर्वोद्योगैराश्रमं धर्ममाहुः क्षात्रं ज्येष्ठं सर्वधर्मोपपन्नम् ।
स्वं स्वं धर्मं ये न चरन्ति वर्णास्तांस्तान्धर्मानयथावद्वदन्ति ॥ १२-६५-६॥
sarvodyogairāśramaṃ dharmamāhuḥ kṣātraṃ jyeṣṭhaṃ sarvadharmopapannam |
svaṃ svaṃ dharmaṃ ye na caranti varṇāstāṃstāndharmānayathāvadvadanti || 12-65-6||

MHB 12-65-7

निर्मर्यादे नित्यमर्थे विनष्टानाहुस्तान्वै पशुभूतान्मनुष्यान् ।
यथा नीतिं गमयत्यर्थलोभाच्छ्रेयांस्तस्मादाश्रमः क्षत्रधर्मः ॥ १२-६५-७॥
nirmaryāde nityamarthe vinaṣṭānāhustānvai paśubhūtānmanuṣyān |
yathā nītiṃ gamayatyarthalobhācchreyāṃstasmādāśramaḥ kṣatradharmaḥ || 12-65-7||

MHB 12-65-8

त्रैविद्यानां या गतिर्ब्राह्मणानां यश्चैवोक्तोऽथाश्रमो ब्राह्मणानाम् ।
एतत्कर्म ब्राह्मणस्याहुरग्र्यमन्यत्कुर्वञ्शूद्रवच्छस्त्रवध्यः ॥ १२-६५-८॥
traividyānāṃ yā gatirbrāhmaṇānāṃ yaścaivokto'thāśramo brāhmaṇānām |
etatkarma brāhmaṇasyāhuragryamanyatkurvañśūdravacchastravadhyaḥ || 12-65-8||

MHB 12-65-9

चातुराश्रम्यधर्माश्च वेदधर्माश्च पार्थिव ।
ब्राह्मणेनानुगन्तव्या नान्यो विद्यात्कथंचन ॥ १२-६५-९॥
cāturāśramyadharmāśca vedadharmāśca pārthiva |
brāhmaṇenānugantavyā nānyo vidyātkathaṃcana || 12-65-9||

MHB 12-65-10

अन्यथा वर्तमानस्य न सा वृत्तिः प्रकल्प्यते ।
कर्मणा व्यज्यते धर्मो यथैव श्वा तथैव सः ॥ १२-६५-१०॥
anyathā vartamānasya na sā vṛttiḥ prakalpyate |
karmaṇā vyajyate dharmo yathaiva śvā tathaiva saḥ || 12-65-10||

MHB 12-65-11

यो विकर्मस्थितो विप्रो न स सन्मानमर्हति ।
कर्मस्वनुपयुञ्जानमविश्वास्यं हि तं विदुः ॥ १२-६५-११॥
yo vikarmasthito vipro na sa sanmānamarhati |
karmasvanupayuñjānamaviśvāsyaṃ hi taṃ viduḥ || 12-65-11||

MHB 12-65-12

एते धर्माः सर्ववर्णाश्च वीरैरुत्क्रष्टव्याः क्षत्रियैरेष धर्मः ।
तस्माज्ज्येष्ठा राजधर्मा न चान्ये वीर्यज्येष्ठा वीरधर्मा मता मे ॥ १२-६५-१२॥
ete dharmāḥ sarvavarṇāśca vīrairutkraṣṭavyāḥ kṣatriyaireṣa dharmaḥ |
tasmājjyeṣṭhā rājadharmā na cānye vīryajyeṣṭhā vīradharmā matā me || 12-65-12||

MHB 12-65-13

मान्धातोवाच ।
यवनाः किराता गान्धाराश्चीनाः शबरबर्बराः ।
शकास्तुषाराः कह्वाश्च पह्लवाश्चान्ध्रमद्रकाः ॥ १२-६५-१३॥
māndhātovāca |
yavanāḥ kirātā gāndhārāścīnāḥ śabarabarbarāḥ |
śakāstuṣārāḥ kahvāśca pahlavāścāndhramadrakāḥ || 12-65-13||

MHB 12-65-14

ओड्राः पुलिन्दा रमठाः काचा म्लेच्छाश्च सर्वशः ।
ब्रह्मक्षत्रप्रसूताश्च वैश्याः शूद्राश्च मानवाः ॥ १२-६५-१४॥
oḍrāḥ pulindā ramaṭhāḥ kācā mlecchāśca sarvaśaḥ |
brahmakṣatraprasūtāśca vaiśyāḥ śūdrāśca mānavāḥ || 12-65-14||

MHB 12-65-15

कथं धर्मं चरेयुस्ते सर्वे विषयवासिनः ।
मद्विधैश्च कथं स्थाप्याः सर्वे ते दस्युजीविनः ॥ १२-६५-१५॥
kathaṃ dharmaṃ careyuste sarve viṣayavāsinaḥ |
madvidhaiśca kathaṃ sthāpyāḥ sarve te dasyujīvinaḥ || 12-65-15||

MHB 12-65-16

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं भगवंस्तद्ब्रवीहि मे ।
त्वं बन्धुभूतो ह्यस्माकं क्षत्रियाणां सुरेश्वर ॥ १२-६५-१६॥
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ bhagavaṃstadbravīhi me |
tvaṃ bandhubhūto hyasmākaṃ kṣatriyāṇāṃ sureśvara || 12-65-16||

MHB 12-65-17

इन्द्र उवाच ।
मातापित्रोर्हि कर्तव्या शुश्रूषा सर्वदस्युभिः ।
आचार्यगुरुशुश्रूषा तथैवाश्रमवासिनाम् ॥ १२-६५-१७॥
indra uvāca |
mātāpitrorhi kartavyā śuśrūṣā sarvadasyubhiḥ |
ācāryaguruśuśrūṣā tathaivāśramavāsinām || 12-65-17||

MHB 12-65-18

भूमिपालानां च शुश्रूषा कर्तव्या सर्वदस्युभिः ।
वेदधर्मक्रियाश्चैव तेषां धर्मो विधीयते ॥ १२-६५-१८॥
bhūmipālānāṃ ca śuśrūṣā kartavyā sarvadasyubhiḥ |
vedadharmakriyāścaiva teṣāṃ dharmo vidhīyate || 12-65-18||

MHB 12-65-19

पितृयज्ञास्तथा कूपाः प्रपाश्च शयनानि च ।
दानानि च यथाकालं द्विजेषु दद्युरेव ते ॥ १२-६५-१९॥
pitṛyajñāstathā kūpāḥ prapāśca śayanāni ca |
dānāni ca yathākālaṃ dvijeṣu dadyureva te || 12-65-19||

MHB 12-65-20

अहिंसा सत्यमक्रोधो वृत्तिदायानुपालनम् ।
भरणं पुत्रदाराणां शौचमद्रोह एव च ॥ १२-६५-२०॥
ahiṃsā satyamakrodho vṛttidāyānupālanam |
bharaṇaṃ putradārāṇāṃ śaucamadroha eva ca || 12-65-20||

MHB 12-65-21

दक्षिणा सर्वयज्ञानां दातव्या भूतिमिच्छता ।
पाकयज्ञा महार्हाश्च कर्तव्याः सर्वदस्युभिः ॥ १२-६५-२१॥
dakṣiṇā sarvayajñānāṃ dātavyā bhūtimicchatā |
pākayajñā mahārhāśca kartavyāḥ sarvadasyubhiḥ || 12-65-21||

MHB 12-65-22

एतान्येवंप्रकाराणि विहितानि पुरानघ ।
सर्वलोकस्य कर्माणि कर्तव्यानीह पार्थिव ॥ १२-६५-२२॥
etānyevaṃprakārāṇi vihitāni purānagha |
sarvalokasya karmāṇi kartavyānīha pārthiva || 12-65-22||

MHB 12-65-23

मान्धातोवाच ।
दृश्यन्ते मानवा लोके सर्ववर्णेषु दस्यवः ।
लिङ्गान्तरे वर्तमाना आश्रमेषु चतुर्ष्वपि ॥ १२-६५-२३॥
māndhātovāca |
dṛśyante mānavā loke sarvavarṇeṣu dasyavaḥ |
liṅgāntare vartamānā āśrameṣu caturṣvapi || 12-65-23||

MHB 12-65-24

इन्द्र उवाच ।
विनष्टायां दण्डनीतौ राजधर्मे निराकृते ।
संप्रमुह्यन्ति भूतानि राजदौरात्म्यतो नृप ॥ १२-६५-२४॥
indra uvāca |
vinaṣṭāyāṃ daṇḍanītau rājadharme nirākṛte |
saṃpramuhyanti bhūtāni rājadaurātmyato nṛpa || 12-65-24||

MHB 12-65-25

असंख्याता भविष्यन्ति भिक्षवो लिङ्गिनस्तथा ।
आश्रमाणां विकल्पाश्च निवृत्तेऽस्मिन्कृते युगे ॥ १२-६५-२५॥
asaṃkhyātā bhaviṣyanti bhikṣavo liṅginastathā |
āśramāṇāṃ vikalpāśca nivṛtte'sminkṛte yuge || 12-65-25||

MHB 12-65-26

अशृण्वानाः पुराणानां धर्माणां प्रवरा गतीः ।
उत्पथं प्रतिपत्स्यन्ते काममन्युसमीरिताः ॥ १२-६५-२६॥
aśṛṇvānāḥ purāṇānāṃ dharmāṇāṃ pravarā gatīḥ |
utpathaṃ pratipatsyante kāmamanyusamīritāḥ || 12-65-26||

MHB 12-65-27

यदा निवर्त्यते पापो दण्डनीत्या महात्मभिः ।
तदा धर्मो न चलते सद्भूतः शाश्वतः परः ॥ १२-६५-२७॥
yadā nivartyate pāpo daṇḍanītyā mahātmabhiḥ |
tadā dharmo na calate sadbhūtaḥ śāśvataḥ paraḥ || 12-65-27||

MHB 12-65-28

परलोकगुरुं चैव राजानं योऽवमन्यते ।
न तस्य दत्तं न हुतं न श्राद्धं फलति क्वचित् ॥ १२-६५-२८॥
paralokaguruṃ caiva rājānaṃ yo'vamanyate |
na tasya dattaṃ na hutaṃ na śrāddhaṃ phalati kvacit || 12-65-28||

MHB 12-65-29

मानुषाणामधिपतिं देवभूतं सनातनम् ।
देवाश्च बहु मन्यन्ते धर्मकामं नरेश्वरम् ॥ १२-६५-२९॥
mānuṣāṇāmadhipatiṃ devabhūtaṃ sanātanam |
devāśca bahu manyante dharmakāmaṃ nareśvaram || 12-65-29||

MHB 12-65-30

प्रजापतिर्हि भगवान्यः सर्वमसृजज्जगत् ।
स प्रवृत्तिनिवृत्त्यर्थं धर्माणां क्षत्रमिच्छति ॥ १२-६५-३०॥
prajāpatirhi bhagavānyaḥ sarvamasṛjajjagat |
sa pravṛttinivṛttyarthaṃ dharmāṇāṃ kṣatramicchati || 12-65-30||

MHB 12-65-31

प्रवृत्तस्य हि धर्मस्य बुद्ध्या यः स्मरते गतिम् ।
स मे मान्यश्च पूज्यश्च तत्र क्षत्रं प्रतिष्ठितम् ॥ १२-६५-३१॥
pravṛttasya hi dharmasya buddhyā yaḥ smarate gatim |
sa me mānyaśca pūjyaśca tatra kṣatraṃ pratiṣṭhitam || 12-65-31||

MHB 12-65-32

भीष्म उवाच ।
एवमुक्त्वा स भगवान्मरुद्गणवृतः प्रभुः ।
जगाम भवनं विष्णुरक्षरं परमं पदम् ॥ १२-६५-३२॥
bhīṣma uvāca |
evamuktvā sa bhagavānmarudgaṇavṛtaḥ prabhuḥ |
jagāma bhavanaṃ viṣṇurakṣaraṃ paramaṃ padam || 12-65-32||

MHB 12-65-33

एवं प्रवर्तिते धर्मे पुरा सुचरितेऽनघ ।
कः क्षत्रमवमन्येत चेतनावान्बहुश्रुतः ॥ १२-६५-३३॥
evaṃ pravartite dharme purā sucarite'nagha |
kaḥ kṣatramavamanyeta cetanāvānbahuśrutaḥ || 12-65-33||

MHB 12-65-34

अन्यायेन प्रवृत्तानि निवृत्तानि तथैव च ।
अन्तरा विलयं यान्ति यथा पथि विचक्षुषः ॥ १२-६५-३४॥
anyāyena pravṛttāni nivṛttāni tathaiva ca |
antarā vilayaṃ yānti yathā pathi vicakṣuṣaḥ || 12-65-34||

MHB 12-65-35

आदौ प्रवर्तिते चक्रे तथैवादिपरायणे ।
वर्तस्व पुरुषव्याघ्र संविजानामि तेऽनघ ॥ १२-६५-३५॥
ādau pravartite cakre tathaivādiparāyaṇe |
vartasva puruṣavyāghra saṃvijānāmi te'nagha || 12-65-35||

Adhyaya: 66/353 (37)

MHB 12-66-1

युधिष्ठिर उवाच ।
श्रुता मे कथिताः पूर्वैश्चत्वारो मानवाश्रमाः ।
व्याख्यानमेषामाचक्ष्व पृच्छतो मे पितामह ॥ १२-६६-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
śrutā me kathitāḥ pūrvaiścatvāro mānavāśramāḥ |
vyākhyānameṣāmācakṣva pṛcchato me pitāmaha || 12-66-1||

MHB 12-66-2

भीष्म उवाच ।
विदिताः सर्व एवेह धर्मास्तव युधिष्ठिर ।
यथा मम महाबाहो विदिताः साधुसंमताः ॥ १२-६६-२॥
bhīṣma uvāca |
viditāḥ sarva eveha dharmāstava yudhiṣṭhira |
yathā mama mahābāho viditāḥ sādhusaṃmatāḥ || 12-66-2||

MHB 12-66-3

यत्तु लिङ्गान्तरगतं पृच्छसे मां युधिष्ठिर ।
धर्मं धर्मभृतां श्रेष्ठ तन्निबोध नराधिप ॥ १२-६६-३॥
yattu liṅgāntaragataṃ pṛcchase māṃ yudhiṣṭhira |
dharmaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭha tannibodha narādhipa || 12-66-3||

MHB 12-66-4

सर्वाण्येतानि कौन्तेय विद्यन्ते मनुजर्षभ ।
साध्वाचारप्रवृत्तानां चातुराश्रम्यकर्मणाम् ॥ १२-६६-४॥
sarvāṇyetāni kaunteya vidyante manujarṣabha |
sādhvācārapravṛttānāṃ cāturāśramyakarmaṇām || 12-66-4||

MHB 12-66-5

अकामद्वेषयुक्तस्य दण्डनीत्या युधिष्ठिर ।
समेक्षिणश्च भूतेषु भैक्षाश्रमपदं भवेत् ॥ १२-६६-५॥
akāmadveṣayuktasya daṇḍanītyā yudhiṣṭhira |
samekṣiṇaśca bhūteṣu bhaikṣāśramapadaṃ bhavet || 12-66-5||

MHB 12-66-6

वेत्त्यादानविसर्गं यो निग्रहानुग्रहौ तथा ।
यथोक्तवृत्तेर्वीरस्य क्षेमाश्रमपदं भवेत् ॥ १२-६६-६॥
vettyādānavisargaṃ yo nigrahānugrahau tathā |
yathoktavṛttervīrasya kṣemāśramapadaṃ bhavet || 12-66-6||

MHB 12-66-7

ज्ञातिसंबन्धिमित्राणि व्यापन्नानि युधिष्ठिर ।
समभ्युद्धरमाणस्य दीक्षाश्रमपदं भवेत् ॥ १२-६६-७॥
jñātisaṃbandhimitrāṇi vyāpannāni yudhiṣṭhira |
samabhyuddharamāṇasya dīkṣāśramapadaṃ bhavet || 12-66-7||

MHB 12-66-8

आह्निकं भूतयज्ञांश्च पितृयज्ञांश्च मानुषान् ।
कुर्वतः पार्थ विपुलान्वन्याश्रमपदं भवेत् ॥ १२-६६-८॥
āhnikaṃ bhūtayajñāṃśca pitṛyajñāṃśca mānuṣān |
kurvataḥ pārtha vipulānvanyāśramapadaṃ bhavet || 12-66-8||

MHB 12-66-9

पालनात्सर्वभूतानां स्वराष्ट्रपरिपालनात् ।
दीक्षा बहुविधा राज्ञो वन्याश्रमपदं भवेत् ॥ १२-६६-९॥
pālanātsarvabhūtānāṃ svarāṣṭraparipālanāt |
dīkṣā bahuvidhā rājño vanyāśramapadaṃ bhavet || 12-66-9||

MHB 12-66-10

वेदाध्ययननित्यत्वं क्षमाथाचार्यपूजनम् ।
तथोपाध्यायशुश्रूषा ब्रह्माश्रमपदं भवेत् ॥ १२-६६-१०॥
vedādhyayananityatvaṃ kṣamāthācāryapūjanam |
tathopādhyāyaśuśrūṣā brahmāśramapadaṃ bhavet || 12-66-10||

MHB 12-66-11

अजिह्ममशठं मार्गं सेवमानस्य भारत ।
सर्वदा सर्वभूतेषु ब्रह्माश्रमपदं भवेत् ॥ १२-६६-११॥
ajihmamaśaṭhaṃ mārgaṃ sevamānasya bhārata |
sarvadā sarvabhūteṣu brahmāśramapadaṃ bhavet || 12-66-11||

MHB 12-66-12

वानप्रस्थेषु विप्रेषु त्रैविद्येषु च भारत ।
प्रयच्छतोऽर्थान्विपुलान्वन्याश्रमपदं भवेत् ॥ १२-६६-१२॥
vānaprastheṣu vipreṣu traividyeṣu ca bhārata |
prayacchato'rthānvipulānvanyāśramapadaṃ bhavet || 12-66-12||

MHB 12-66-13

सर्वभूतेष्वनुक्रोशं कुर्वतस्तस्य भारत ।
आनृशंस्यप्रवृत्तस्य सर्वावस्थं पदं भवेत् ॥ १२-६६-१३॥
sarvabhūteṣvanukrośaṃ kurvatastasya bhārata |
ānṛśaṃsyapravṛttasya sarvāvasthaṃ padaṃ bhavet || 12-66-13||

MHB 12-66-14

बालवृद्धेषु कौरव्य सर्वावस्थं युधिष्ठिर ।
अनुक्रोशं विदधतः सर्वावस्थं पदं भवेत् ॥ १२-६६-१४॥
bālavṛddheṣu kauravya sarvāvasthaṃ yudhiṣṭhira |
anukrośaṃ vidadhataḥ sarvāvasthaṃ padaṃ bhavet || 12-66-14||

MHB 12-66-15

बलात्कृतेषु भूतेषु परित्राणं कुरूद्वह ।
शरणागतेषु कौरव्य कुर्वन्गार्हस्थ्यमावसेत् ॥ १२-६६-१५॥
balātkṛteṣu bhūteṣu paritrāṇaṃ kurūdvaha |
śaraṇāgateṣu kauravya kurvangārhasthyamāvaset || 12-66-15||

MHB 12-66-16

चराचराणां भूतानां रक्षामपि च सर्वशः ।
यथार्हपूजां च सदा कुर्वन्गार्हस्थ्यमावसेत् ॥ १२-६६-१६॥
carācarāṇāṃ bhūtānāṃ rakṣāmapi ca sarvaśaḥ |
yathārhapūjāṃ ca sadā kurvangārhasthyamāvaset || 12-66-16||

MHB 12-66-17

ज्येष्ठानुज्येष्ठपत्नीनां भ्रातॄणां पुत्रनप्तृणाम् ।
निग्रहानुग्रहौ पार्थ गार्हस्थ्यमिति तत्तपः ॥ १२-६६-१७॥
jyeṣṭhānujyeṣṭhapatnīnāṃ bhrātṝṇāṃ putranaptṛṇām |
nigrahānugrahau pārtha gārhasthyamiti tattapaḥ || 12-66-17||

MHB 12-66-18

साधूनामर्चनीयानां प्रजासु विदितात्मनाम् ।
पालनं पुरुषव्याघ्र गृहाश्रमपदं भवेत् ॥ १२-६६-१८॥
sādhūnāmarcanīyānāṃ prajāsu viditātmanām |
pālanaṃ puruṣavyāghra gṛhāśramapadaṃ bhavet || 12-66-18||

MHB 12-66-19

आश्रमस्थानि सर्वाणि यस्तु वेश्मनि भारत ।
आददीतेह भोज्येन तद्गार्हस्थ्यं युधिष्ठिर ॥ १२-६६-१९॥
āśramasthāni sarvāṇi yastu veśmani bhārata |
ādadīteha bhojyena tadgārhasthyaṃ yudhiṣṭhira || 12-66-19||

MHB 12-66-20

यः स्थितः पुरुषो धर्मे धात्रा सृष्टे यथार्थवत् ।
आश्रमाणां स सर्वेषां फलं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ॥ १२-६६-२०॥
yaḥ sthitaḥ puruṣo dharme dhātrā sṛṣṭe yathārthavat |
āśramāṇāṃ sa sarveṣāṃ phalaṃ prāpnotyanuttamam || 12-66-20||

MHB 12-66-21

यस्मिन्न नश्यन्ति गुणाः कौन्तेय पुरुषे सदा ।
आश्रमस्थं तमप्याहुर्नरश्रेष्ठं युधिष्ठिर ॥ १२-६६-२१॥
yasminna naśyanti guṇāḥ kaunteya puruṣe sadā |
āśramasthaṃ tamapyāhurnaraśreṣṭhaṃ yudhiṣṭhira || 12-66-21||

MHB 12-66-22

स्थानमानं वयोमानं कुलमानं तथैव च ।
कुर्वन्वसति सर्वेषु ह्याश्रमेषु युधिष्ठिर ॥ १२-६६-२२॥
sthānamānaṃ vayomānaṃ kulamānaṃ tathaiva ca |
kurvanvasati sarveṣu hyāśrameṣu yudhiṣṭhira || 12-66-22||

MHB 12-66-23

देशधर्मांश्च कौन्तेय कुलधर्मांस्तथैव च ।
पालयन्पुरुषव्याघ्र राजा सर्वाश्रमी भवेत् ॥ १२-६६-२३॥
deśadharmāṃśca kaunteya kuladharmāṃstathaiva ca |
pālayanpuruṣavyāghra rājā sarvāśramī bhavet || 12-66-23||

MHB 12-66-24

काले विभूतिं भूतानामुपहारांस्तथैव च ।
अर्हयन्पुरुषव्याघ्र साधूनामाश्रमे वसेत् ॥ १२-६६-२४॥
kāle vibhūtiṃ bhūtānāmupahārāṃstathaiva ca |
arhayanpuruṣavyāghra sādhūnāmāśrame vaset || 12-66-24||

MHB 12-66-25

दशधर्मगतश्चापि यो धर्मं प्रत्यवेक्षते ।
सर्वलोकस्य कौन्तेय राजा भवति सोऽऽश्रमी ॥ १२-६६-२५॥
daśadharmagataścāpi yo dharmaṃ pratyavekṣate |
sarvalokasya kaunteya rājā bhavati so''śramī || 12-66-25||

MHB 12-66-26

ये धर्मकुशला लोके धर्मं कुर्वन्ति साधवः ।
पालिता यस्य विषये पादोंऽशस्तस्य भूपतेः ॥ १२-६६-२६॥
ye dharmakuśalā loke dharmaṃ kurvanti sādhavaḥ |
pālitā yasya viṣaye pādoṃ'śastasya bhūpateḥ || 12-66-26||

MHB 12-66-27

धर्मारामान्धर्मपरान्ये न रक्षन्ति मानवान् ।
पार्थिवाः पुरुषव्याघ्र तेषां पापं हरन्ति ते ॥ १२-६६-२७॥
dharmārāmāndharmaparānye na rakṣanti mānavān |
pārthivāḥ puruṣavyāghra teṣāṃ pāpaṃ haranti te || 12-66-27||

MHB 12-66-28

ये च रक्षासहायाः स्युः पार्थिवानां युधिष्ठिर ।
ते चैवांशहराः सर्वे धर्मे परकृतेऽनघ ॥ १२-६६-२८॥
ye ca rakṣāsahāyāḥ syuḥ pārthivānāṃ yudhiṣṭhira |
te caivāṃśaharāḥ sarve dharme parakṛte'nagha || 12-66-28||

MHB 12-66-29

सर्वाश्रमपदे ह्याहुर्गार्हस्थ्यं दीप्तनिर्णयम् ।
पावनं पुरुषव्याघ्र यं वयं पर्युपास्महे ॥ १२-६६-२९॥
sarvāśramapade hyāhurgārhasthyaṃ dīptanirṇayam |
pāvanaṃ puruṣavyāghra yaṃ vayaṃ paryupāsmahe || 12-66-29||

MHB 12-66-30

आत्मोपमस्तु भूतेषु यो वै भवति मानवः ।
न्यस्तदण्डो जितक्रोधः स प्रेत्य लभते सुखम् ॥ १२-६६-३०॥
ātmopamastu bhūteṣu yo vai bhavati mānavaḥ |
nyastadaṇḍo jitakrodhaḥ sa pretya labhate sukham || 12-66-30||

MHB 12-66-31

धर्मोत्थिता सत्त्ववीर्या धर्मसेतुवटाकरा ।
त्यागवाताध्वगा शीघ्रा नौस्त्वा संतारयिष्यति ॥ १२-६६-३१॥
dharmotthitā sattvavīryā dharmasetuvaṭākarā |
tyāgavātādhvagā śīghrā naustvā saṃtārayiṣyati || 12-66-31||

MHB 12-66-32

यदा निवृत्तः सर्वस्मात्कामो योऽस्य हृदि स्थितः ।
तदा भवति सत्त्वस्थस्ततो ब्रह्म समश्नुते ॥ १२-६६-३२॥
yadā nivṛttaḥ sarvasmātkāmo yo'sya hṛdi sthitaḥ |
tadā bhavati sattvasthastato brahma samaśnute || 12-66-32||

MHB 12-66-33

सुप्रसन्नस्तु भावेन योगेन च नराधिप ।
धर्मं पुरुषशार्दूल प्राप्स्यसे पालने रतः ॥ १२-६६-३३॥
suprasannastu bhāvena yogena ca narādhipa |
dharmaṃ puruṣaśārdūla prāpsyase pālane rataḥ || 12-66-33||

MHB 12-66-34

वेदाध्ययनशीलानां विप्राणां साधुकर्मणाम् ।
पालने यत्नमातिष्ठ सर्वलोकस्य चानघ ॥ १२-६६-३४॥
vedādhyayanaśīlānāṃ viprāṇāṃ sādhukarmaṇām |
pālane yatnamātiṣṭha sarvalokasya cānagha || 12-66-34||

MHB 12-66-35

वने चरति यो धर्ममाश्रमेषु च भारत ।
रक्षया तच्छतगुणं धर्मं प्राप्नोति पार्थिवः ॥ १२-६६-३५॥
vane carati yo dharmamāśrameṣu ca bhārata |
rakṣayā tacchataguṇaṃ dharmaṃ prāpnoti pārthivaḥ || 12-66-35||

MHB 12-66-36

एष ते विविधो धर्मः पाण्डवश्रेष्ठ कीर्तितः ।
अनुतिष्ठ त्वमेनं वै पूर्वैर्दृष्टं सनातनम् ॥ १२-६६-३६॥
eṣa te vividho dharmaḥ pāṇḍavaśreṣṭha kīrtitaḥ |
anutiṣṭha tvamenaṃ vai pūrvairdṛṣṭaṃ sanātanam || 12-66-36||

MHB 12-66-37

चातुराश्रम्यमेकाग्रः चातुर्वर्ण्यं च पाण्डव ।
धर्मं पुरुषशार्दूल प्राप्स्यसे पालने रतः ॥ १२-६६-३७॥
cāturāśramyamekāgraḥ cāturvarṇyaṃ ca pāṇḍava |
dharmaṃ puruṣaśārdūla prāpsyase pālane rataḥ || 12-66-37||

Adhyaya: 67/353 (38)

MHB 12-67-1

युधिष्ठिर उवाच ।
चातुराश्रम्य उक्तोऽत्र चातुर्वर्ण्यस्तथैव च ।
राष्ट्रस्य यत्कृत्यतमं तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-६७-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
cāturāśramya ukto'tra cāturvarṇyastathaiva ca |
rāṣṭrasya yatkṛtyatamaṃ tanme brūhi pitāmaha || 12-67-1||

MHB 12-67-2

भीष्म उवाच ।
राष्ट्रस्यैतत्कृत्यतमं राज्ञ एवाभिषेचनम् ।
अनिन्द्रमबलं राष्ट्रं दस्यवोऽभिभवन्ति च ॥ १२-६७-२॥
bhīṣma uvāca |
rāṣṭrasyaitatkṛtyatamaṃ rājña evābhiṣecanam |
anindramabalaṃ rāṣṭraṃ dasyavo'bhibhavanti ca || 12-67-2||

MHB 12-67-3

अराजकेषु राष्ट्रेषु धर्मो न व्यवतिष्ठते ।
परस्परं च खादन्ति सर्वथा धिगराजकम् ॥ १२-६७-३॥
arājakeṣu rāṣṭreṣu dharmo na vyavatiṣṭhate |
parasparaṃ ca khādanti sarvathā dhigarājakam || 12-67-3||

MHB 12-67-4

इन्द्रमेनं प्रवृणुते यद्राजानमिति श्रुतिः ।
यथैवेन्द्रस्तथा राजा संपूज्यो भूतिमिच्छता ॥ १२-६७-४॥
indramenaṃ pravṛṇute yadrājānamiti śrutiḥ |
yathaivendrastathā rājā saṃpūjyo bhūtimicchatā || 12-67-4||

MHB 12-67-5

नाराजकेषु राष्ट्रेषु वस्तव्यमिति वैदिकम् ।
नाराजकेषु राष्ट्रेषु हव्यमग्निर्वहत्यपि ॥ १२-६७-५॥
nārājakeṣu rāṣṭreṣu vastavyamiti vaidikam |
nārājakeṣu rāṣṭreṣu havyamagnirvahatyapi || 12-67-5||

MHB 12-67-6

अथ चेदभिवर्तेत राज्यार्थी बलवत्तरः ।
अराजकानि राष्ट्राणि हतराजानि वा पुनः ॥ १२-६७-६॥
atha cedabhivarteta rājyārthī balavattaraḥ |
arājakāni rāṣṭrāṇi hatarājāni vā punaḥ || 12-67-6||

MHB 12-67-7

प्रत्युद्गम्याभिपूज्यः स्यादेतदत्र सुमन्त्रितम् ।
न हि पापात्पापतरमस्ति किंचिदराजकात् ॥ १२-६७-७॥
pratyudgamyābhipūjyaḥ syādetadatra sumantritam |
na hi pāpātpāpataramasti kiṃcidarājakāt || 12-67-7||

MHB 12-67-8

स चेत्समनुपश्येत समग्रं कुशलं भवेत् ।
बलवान्हि प्रकुपितः कुर्यान्निःशेषतामपि ॥ १२-६७-८॥
sa cetsamanupaśyeta samagraṃ kuśalaṃ bhavet |
balavānhi prakupitaḥ kuryānniḥśeṣatāmapi || 12-67-8||

MHB 12-67-9

भूयांसं लभते क्लेशं या गौर्भवति दुर्दुहा ।
सुदुहा या तु भवति नैव तां क्लेशयन्त्युत ॥ १२-६७-९॥
bhūyāṃsaṃ labhate kleśaṃ yā gaurbhavati durduhā |
suduhā yā tu bhavati naiva tāṃ kleśayantyuta || 12-67-9||

MHB 12-67-10

यदतप्तं प्रणमति न तत्संतापयन्त्युत ।
यच्च स्वयं नतं दारु न तत्संनामयन्त्यपि ॥ १२-६७-१०॥
yadataptaṃ praṇamati na tatsaṃtāpayantyuta |
yacca svayaṃ nataṃ dāru na tatsaṃnāmayantyapi || 12-67-10||

MHB 12-67-11

एतयोपमया धीरः संनमेत बलीयसे ।
इन्द्राय स प्रणमते नमते यो बलीयसे ॥ १२-६७-११॥
etayopamayā dhīraḥ saṃnameta balīyase |
indrāya sa praṇamate namate yo balīyase || 12-67-11||

MHB 12-67-12

तस्माद्राजैव कर्तव्यः सततं भूतिमिच्छता ।
न धनार्थो न दारार्थस्तेषां येषामराजकम् ॥ १२-६७-१२॥
tasmādrājaiva kartavyaḥ satataṃ bhūtimicchatā |
na dhanārtho na dārārthasteṣāṃ yeṣāmarājakam || 12-67-12||

MHB 12-67-13

प्रीयते हि हरन्पापः परवित्तमराजके ।
यदास्य उद्धरन्त्यन्ये तदा राजानमिच्छति ॥ १२-६७-१३॥
prīyate hi haranpāpaḥ paravittamarājake |
yadāsya uddharantyanye tadā rājānamicchati || 12-67-13||

MHB 12-67-14

पापा अपि तदा क्षेमं न लभन्ते कदाचन ।
एकस्य हि द्वौ हरतो द्वयोश्च बहवोऽपरे ॥ १२-६७-१४॥
pāpā api tadā kṣemaṃ na labhante kadācana |
ekasya hi dvau harato dvayośca bahavo'pare || 12-67-14||

MHB 12-67-15

अदासः क्रियते दासो ह्रियन्ते च बलात्स्त्रियः ।
एतस्मात्कारणाद्देवाः प्रजापालान्प्रचक्रिरे ॥ १२-६७-१५॥
adāsaḥ kriyate dāso hriyante ca balātstriyaḥ |
etasmātkāraṇāddevāḥ prajāpālānpracakrire || 12-67-15||

MHB 12-67-16

राजा चेन्न भवेल्लोके पृथिव्यां दण्डधारकः ।
शूले मत्स्यानिवापक्ष्यन्दुर्बलान्बलवत्तराः ॥ १२-६७-१६॥
rājā cenna bhavelloke pṛthivyāṃ daṇḍadhārakaḥ |
śūle matsyānivāpakṣyandurbalānbalavattarāḥ || 12-67-16||

MHB 12-67-17

अराजकाः प्रजाः पूर्वं विनेशुरिति नः श्रुतम् ।
परस्परं भक्षयन्तो मत्स्या इव जले कृशान् ॥ १२-६७-१७॥
arājakāḥ prajāḥ pūrvaṃ vineśuriti naḥ śrutam |
parasparaṃ bhakṣayanto matsyā iva jale kṛśān || 12-67-17||

MHB 12-67-18

ताः समेत्य ततश्चक्रुः समयानिति नः श्रुतम् ।
वाक्क्रूरो दण्डपुरुषो यश्च स्यात्पारदारिकः ।
यश्च न स्वमथादद्यात्त्याज्या नस्तादृशा इति ॥ १२-६७-१८॥
tāḥ sametya tataścakruḥ samayāniti naḥ śrutam |
vākkrūro daṇḍapuruṣo yaśca syātpāradārikaḥ |
yaśca na svamathādadyāttyājyā nastādṛśā iti || 12-67-18||

MHB 12-67-19

विश्वासनार्थं वर्णानां सर्वेषामविशेषतः ।
तास्तथा समयं कृत्वा समये नावतस्थिरे ॥ १२-६७-१९॥
viśvāsanārthaṃ varṇānāṃ sarveṣāmaviśeṣataḥ |
tāstathā samayaṃ kṛtvā samaye nāvatasthire || 12-67-19||

MHB 12-67-20

सहितास्तास्तदा जग्मुरसुखार्ताः पितामहम् ।
अनीश्वरा विनश्यामो भगवन्नीश्वरं दिश ॥ १२-६७-२०॥
sahitāstāstadā jagmurasukhārtāḥ pitāmaham |
anīśvarā vinaśyāmo bhagavannīśvaraṃ diśa || 12-67-20||

MHB 12-67-21

यं पूजयेम संभूय यश्च नः परिपालयेत् ।
ताभ्यो मनुं व्यादिदेश मनुर्नाभिननन्द ताः ॥ १२-६७-२१॥
yaṃ pūjayema saṃbhūya yaśca naḥ paripālayet |
tābhyo manuṃ vyādideśa manurnābhinananda tāḥ || 12-67-21||

MHB 12-67-22

मनुरुवाच ।
बिभेमि कर्मणः क्रूराद्राज्यं हि भृशदुष्करम् ।
विशेषतो मनुष्येषु मिथ्यावृत्तिषु नित्यदा ॥ १२-६७-२२॥
manuruvāca |
bibhemi karmaṇaḥ krūrādrājyaṃ hi bhṛśaduṣkaram |
viśeṣato manuṣyeṣu mithyāvṛttiṣu nityadā || 12-67-22||

MHB 12-67-23

भीष्म उवाच ।
तमब्रुवन्प्रजा मा भैः कर्मणैनो गमिष्यति ।
पशूनामधिपञ्चाशद्धिरण्यस्य तथैव च ।
धान्यस्य दशमं भागं दास्यामः कोशवर्धनम् ॥ १२-६७-२३॥
bhīṣma uvāca |
tamabruvanprajā mā bhaiḥ karmaṇaino gamiṣyati |
paśūnāmadhipañcāśaddhiraṇyasya tathaiva ca |
dhānyasya daśamaṃ bhāgaṃ dāsyāmaḥ kośavardhanam || 12-67-23||

MHB 12-67-24

मुख्येन शस्त्रपत्रेण ये मनुष्याः प्रधानतः ।
भवन्तं तेऽनुयास्यन्ति महेन्द्रमिव देवताः ॥ १२-६७-२४॥
mukhyena śastrapatreṇa ye manuṣyāḥ pradhānataḥ |
bhavantaṃ te'nuyāsyanti mahendramiva devatāḥ || 12-67-24||

MHB 12-67-25

स त्वं जातबलो राजन्दुष्प्रधर्षः प्रतापवान् ।
सुखे धास्यसि नः सर्वान्कुबेर इव नैरृतान् ॥ १२-६७-२५॥
sa tvaṃ jātabalo rājanduṣpradharṣaḥ pratāpavān |
sukhe dhāsyasi naḥ sarvānkubera iva nairṛtān || 12-67-25||

MHB 12-67-26

यं च धर्मं चरिष्यन्ति प्रजा राज्ञा सुरक्षिताः ।
चतुर्थं तस्य धर्मस्य त्वत्संस्थं नो भविष्यति ॥ १२-६७-२६॥
yaṃ ca dharmaṃ cariṣyanti prajā rājñā surakṣitāḥ |
caturthaṃ tasya dharmasya tvatsaṃsthaṃ no bhaviṣyati || 12-67-26||

MHB 12-67-27

तेन धर्मेण महता सुखलब्धेन भावितः ।
पाह्यस्मान्सर्वतो राजन्देवानिव शतक्रतुः ॥ १२-६७-२७॥
tena dharmeṇa mahatā sukhalabdhena bhāvitaḥ |
pāhyasmānsarvato rājandevāniva śatakratuḥ || 12-67-27||

MHB 12-67-28

विजयायाशु निर्याहि प्रतपन्रश्मिमानिव ।
मानं विधम शत्रूणां धर्मो जयतु नः सदा ॥ १२-६७-२८॥
vijayāyāśu niryāhi pratapanraśmimāniva |
mānaṃ vidhama śatrūṇāṃ dharmo jayatu naḥ sadā || 12-67-28||

MHB 12-67-29

स निर्ययौ महातेजा बलेन महता वृतः ।
महाभिजनसंपन्नस्तेजसा प्रज्वलन्निव ॥ १२-६७-२९॥
sa niryayau mahātejā balena mahatā vṛtaḥ |
mahābhijanasaṃpannastejasā prajvalanniva || 12-67-29||

MHB 12-67-30

तस्य तां महिमां दृष्ट्वा महेन्द्रस्येव देवताः ।
अपतत्रसिरे सर्वे स्वधर्मे च दधुर्मनः ॥ १२-६७-३०॥
tasya tāṃ mahimāṃ dṛṣṭvā mahendrasyeva devatāḥ |
apatatrasire sarve svadharme ca dadhurmanaḥ || 12-67-30||

MHB 12-67-31

ततो महीं परिययौ पर्जन्य इव वृष्टिमान् ।
शमयन्सर्वतः पापान्स्वकर्मसु च योजयन् ॥ १२-६७-३१॥
tato mahīṃ pariyayau parjanya iva vṛṣṭimān |
śamayansarvataḥ pāpānsvakarmasu ca yojayan || 12-67-31||

MHB 12-67-32

एवं ये भूतिमिच्छेयुः पृथिव्यां मानवाः क्वचित् ।
कुर्यू राजानमेवाग्रे प्रजानुग्रहकारणात् ॥ १२-६७-३२॥
evaṃ ye bhūtimiccheyuḥ pṛthivyāṃ mānavāḥ kvacit |
kuryū rājānamevāgre prajānugrahakāraṇāt || 12-67-32||

MHB 12-67-33

नमस्येयुश्च तं भक्त्या शिष्या इव गुरुं सदा ।
देवा इव सहस्राक्षं प्रजा राजानमन्तिके ॥ १२-६७-३३॥
namasyeyuśca taṃ bhaktyā śiṣyā iva guruṃ sadā |
devā iva sahasrākṣaṃ prajā rājānamantike || 12-67-33||

MHB 12-67-34

सत्कृतं स्वजनेनेह परोऽपि बहु मन्यते ।
स्वजनेन त्ववज्ञातं परे परिभवन्त्युत ॥ १२-६७-३४॥
satkṛtaṃ svajaneneha paro'pi bahu manyate |
svajanena tvavajñātaṃ pare paribhavantyuta || 12-67-34||

MHB 12-67-35

राज्ञः परैः परिभवः सर्वेषामसुखावहः ।
तस्माच्छत्रं च पत्रं च वासांस्याभरणानि च ॥ १२-६७-३५॥
rājñaḥ paraiḥ paribhavaḥ sarveṣāmasukhāvahaḥ |
tasmācchatraṃ ca patraṃ ca vāsāṃsyābharaṇāni ca || 12-67-35||

MHB 12-67-36

भोजनान्यथ पानानि राज्ञे दद्युर्गृहाणि च ।
आसनानि च शय्याश्च सर्वोपकरणानि च ॥ १२-६७-३६॥
bhojanānyatha pānāni rājñe dadyurgṛhāṇi ca |
āsanāni ca śayyāśca sarvopakaraṇāni ca || 12-67-36||

MHB 12-67-37

गुप्तात्मा स्याद्दुराधर्षः स्मितपूर्वाभिभाषिता ।
आभाषितश्च मधुरं प्रतिभाषेत मानवान् ॥ १२-६७-३७॥
guptātmā syāddurādharṣaḥ smitapūrvābhibhāṣitā |
ābhāṣitaśca madhuraṃ pratibhāṣeta mānavān || 12-67-37||

MHB 12-67-38

कृतज्ञो दृढभक्तिः स्यात्संविभागी जितेन्द्रियः ।
ईक्षितः प्रतिवीक्षेत मृदु चर्जु च वल्गु च ॥ १२-६७-३८॥
kṛtajño dṛḍhabhaktiḥ syātsaṃvibhāgī jitendriyaḥ |
īkṣitaḥ prativīkṣeta mṛdu carju ca valgu ca || 12-67-38||

Adhyaya: 68/353 (61)

MHB 12-68-1

युधिष्ठिर उवाच ।
किमाहुर्दैवतं विप्रा राजानं भरतर्षभ ।
मनुष्याणामधिपतिं तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-६८-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kimāhurdaivataṃ viprā rājānaṃ bharatarṣabha |
manuṣyāṇāmadhipatiṃ tanme brūhi pitāmaha || 12-68-1||

MHB 12-68-2

भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
बृहस्पतिं वसुमना यथा पप्रच्छ भारत ॥ १२-६८-२॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
bṛhaspatiṃ vasumanā yathā papraccha bhārata || 12-68-2||

MHB 12-68-3

राजा वसुमना नाम कौसल्यो धीमतां वरः ।
महर्षिं परिपप्रच्छ कृतप्रज्ञो बृहस्पतिम् ॥ १२-६८-३॥
rājā vasumanā nāma kausalyo dhīmatāṃ varaḥ |
maharṣiṃ paripapraccha kṛtaprajño bṛhaspatim || 12-68-3||

MHB 12-68-4

सर्वं वैनयिकं कृत्वा विनयज्ञो बृहस्पतेः ।
दक्षिणानन्तरो भूत्वा प्रणम्य विधिपूर्वकम् ॥ १२-६८-४॥
sarvaṃ vainayikaṃ kṛtvā vinayajño bṛhaspateḥ |
dakṣiṇānantaro bhūtvā praṇamya vidhipūrvakam || 12-68-4||

MHB 12-68-5

विधिं पप्रच्छ राज्यस्य सर्वभूतहिते रतः ।
प्रजानां हितमन्विच्छन्धर्ममूलं विशां पते ॥ १२-६८-५॥
vidhiṃ papraccha rājyasya sarvabhūtahite rataḥ |
prajānāṃ hitamanvicchandharmamūlaṃ viśāṃ pate || 12-68-5||

MHB 12-68-6

केन भूतानि वर्धन्ते क्षयं गच्छन्ति केन च ।
कमर्चन्तो महाप्राज्ञ सुखमत्यन्तमाप्नुयुः ॥ १२-६८-६॥
kena bhūtāni vardhante kṣayaṃ gacchanti kena ca |
kamarcanto mahāprājña sukhamatyantamāpnuyuḥ || 12-68-6||

MHB 12-68-7

इति पृष्टो महाराज्ञा कौसल्येनामितौजसा ।
राजसत्कारमव्यग्रः शशंसास्मै बृहस्पतिः ॥ १२-६८-७॥
iti pṛṣṭo mahārājñā kausalyenāmitaujasā |
rājasatkāramavyagraḥ śaśaṃsāsmai bṛhaspatiḥ || 12-68-7||

MHB 12-68-8

राजमूलो महाराज धर्मो लोकस्य लक्ष्यते ।
प्रजा राजभयादेव न खादन्ति परस्परम् ॥ १२-६८-८॥
rājamūlo mahārāja dharmo lokasya lakṣyate |
prajā rājabhayādeva na khādanti parasparam || 12-68-8||

MHB 12-68-9

राजा ह्येवाखिलं लोकं समुदीर्णं समुत्सुकम् ।
प्रसादयति धर्मेण प्रसाद्य च विराजते ॥ १२-६८-९॥
rājā hyevākhilaṃ lokaṃ samudīrṇaṃ samutsukam |
prasādayati dharmeṇa prasādya ca virājate || 12-68-9||

MHB 12-68-10

यथा ह्यनुदये राजन्भूतानि शशिसूर्ययोः ।
अन्धे तमसि मज्जेयुरपश्यन्तः परस्परम् ॥ १२-६८-१०॥
yathā hyanudaye rājanbhūtāni śaśisūryayoḥ |
andhe tamasi majjeyurapaśyantaḥ parasparam || 12-68-10||

MHB 12-68-11

यथा ह्यनुदके मत्स्या निराक्रन्दे विहंगमाः ।
विहरेयुर्यथाकाममभिसृत्य पुनः पुनः ॥ १२-६८-११॥
yathā hyanudake matsyā nirākrande vihaṃgamāḥ |
vihareyuryathākāmamabhisṛtya punaḥ punaḥ || 12-68-11||

MHB 12-68-12

विमथ्यातिक्रमेरंश्च विषह्यापि परस्परम् ।
अभावमचिरेणैव गच्छेयुर्नात्र संशयः ॥ १२-६८-१२॥
vimathyātikrameraṃśca viṣahyāpi parasparam |
abhāvamacireṇaiva gaccheyurnātra saṃśayaḥ || 12-68-12||

MHB 12-68-13

एवमेव विना राज्ञा विनश्येयुरिमाः प्रजाः ।
अन्धे तमसि मज्जेयुरगोपाः पशवो यथा ॥ १२-६८-१३॥
evameva vinā rājñā vinaśyeyurimāḥ prajāḥ |
andhe tamasi majjeyuragopāḥ paśavo yathā || 12-68-13||

MHB 12-68-14

हरेयुर्बलवन्तो हि दुर्बलानां परिग्रहान् ।
हन्युर्व्यायच्छमानांश्च यदि राजा न पालयेत् ॥ १२-६८-१४॥
hareyurbalavanto hi durbalānāṃ parigrahān |
hanyurvyāyacchamānāṃśca yadi rājā na pālayet || 12-68-14||

MHB 12-68-15

यानं वस्त्रमलंकारान्रत्नानि विविधानि च ।
हरेयुः सहसा पापा यदि राजा न पालयेत् ॥ १२-६८-१५॥
yānaṃ vastramalaṃkārānratnāni vividhāni ca |
hareyuḥ sahasā pāpā yadi rājā na pālayet || 12-68-15||

MHB 12-68-16

ममेदमिति लोकेऽस्मिन्न भवेत्संपरिग्रहः ।
विश्वलोपः प्रवर्तेत यदि राजा न पालयेत् ॥ १२-६८-१६॥
mamedamiti loke'sminna bhavetsaṃparigrahaḥ |
viśvalopaḥ pravarteta yadi rājā na pālayet || 12-68-16||

MHB 12-68-17

मातरं पितरं वृद्धमाचार्यमतिथिं गुरुम् ।
क्लिश्नीयुरपि हिंस्युर्वा यदि राजा न पालयेत् ॥ १२-६८-१७॥
mātaraṃ pitaraṃ vṛddhamācāryamatithiṃ gurum |
kliśnīyurapi hiṃsyurvā yadi rājā na pālayet || 12-68-17||

MHB 12-68-18

पतेद्बहुविधं शस्त्रं बहुधा धर्मचारिषु ।
अधर्मः प्रगृहीतः स्याद्यदि राजा न पालयेत् ॥ १२-६८-१८॥
patedbahuvidhaṃ śastraṃ bahudhā dharmacāriṣu |
adharmaḥ pragṛhītaḥ syādyadi rājā na pālayet || 12-68-18||

MHB 12-68-19

वधबन्धपरिक्लेशो नित्यमर्थवतां भवेत् ।
ममत्वं च न विन्देयुर्यदि राजा न पालयेत् ॥ १२-६८-१९॥
vadhabandhaparikleśo nityamarthavatāṃ bhavet |
mamatvaṃ ca na vindeyuryadi rājā na pālayet || 12-68-19||

MHB 12-68-20

अन्तश्चाकाशमेव स्याल्लोकोऽयं दस्युसाद्भवेत् ।
पतेच्च नरकं घोरं यदि राजा न पालयेत् ॥ १२-६८-२०॥
antaścākāśameva syālloko'yaṃ dasyusādbhavet |
patecca narakaṃ ghoraṃ yadi rājā na pālayet || 12-68-20||

MHB 12-68-21

न योनिपोषो वर्तेत न कृषिर्न वणिक्पथः ।
मज्जेद्धर्मस्त्रयी न स्याद्यदि राजा न पालयेत् ॥ १२-६८-२१॥
na yonipoṣo varteta na kṛṣirna vaṇikpathaḥ |
majjeddharmastrayī na syādyadi rājā na pālayet || 12-68-21||

MHB 12-68-22

न यज्ञाः संप्रवर्तेरन्विधिवत्स्वाप्तदक्षिणाः ।
न विवाहाः समाजा वा यदि राजा न पालयेत् ॥ १२-६८-२२॥
na yajñāḥ saṃpravarteranvidhivatsvāptadakṣiṇāḥ |
na vivāhāḥ samājā vā yadi rājā na pālayet || 12-68-22||

MHB 12-68-23

न वृषाः संप्रवर्तेरन्न मथ्येरंश्च गर्गराः ।
घोषाः प्रणाशं गच्छेयुर्यदि राजा न पालयेत् ॥ १२-६८-२३॥
na vṛṣāḥ saṃpravarteranna mathyeraṃśca gargarāḥ |
ghoṣāḥ praṇāśaṃ gaccheyuryadi rājā na pālayet || 12-68-23||

MHB 12-68-24

त्रस्तमुद्विग्नहृदयं हाहाभूतमचेतनम् ।
क्षणेन विनशेत्सर्वं यदि राजा न पालयेत् ॥ १२-६८-२४॥
trastamudvignahṛdayaṃ hāhābhūtamacetanam |
kṣaṇena vinaśetsarvaṃ yadi rājā na pālayet || 12-68-24||

MHB 12-68-25

न संवत्सरसत्राणि तिष्ठेयुरकुतोभयाः ।
विधिवद्दक्षिणावन्ति यदि राजा न पालयेत् ॥ १२-६८-२५॥
na saṃvatsarasatrāṇi tiṣṭheyurakutobhayāḥ |
vidhivaddakṣiṇāvanti yadi rājā na pālayet || 12-68-25||

MHB 12-68-26

ब्राह्मणाश्चतुरो वेदान्नाधीयेरंस्तपस्विनः ।
विद्यास्नातास्तपःस्नाता यदि राजा न पालयेत् ॥ १२-६८-२६॥
brāhmaṇāścaturo vedānnādhīyeraṃstapasvinaḥ |
vidyāsnātāstapaḥsnātā yadi rājā na pālayet || 12-68-26||

MHB 12-68-27

हस्तो हस्तं स मुष्णीयाद्भिद्येरन्सर्वसेतवः ।
भयार्तं विद्रवेत्सर्वं यदि राजा न पालयेत् ॥ १२-६८-२७॥
hasto hastaṃ sa muṣṇīyādbhidyeransarvasetavaḥ |
bhayārtaṃ vidravetsarvaṃ yadi rājā na pālayet || 12-68-27||

MHB 12-68-28

न लभेद्धर्मसंश्लेषं हतविप्रहतो जनः ।
कर्ता स्वेच्छेन्द्रियो गच्छेद्यदि राजा न पालयेत् ॥ १२-६८-२८॥
na labheddharmasaṃśleṣaṃ hataviprahato janaḥ |
kartā svecchendriyo gacchedyadi rājā na pālayet || 12-68-28||

MHB 12-68-29

अनयाः संप्रवर्तेरन्भवेद्वै वर्णसंकरः ।
दुर्भिक्षमाविशेद्राष्ट्रं यदि राजा न पालयेत् ॥ १२-६८-२९॥
anayāḥ saṃpravarteranbhavedvai varṇasaṃkaraḥ |
durbhikṣamāviśedrāṣṭraṃ yadi rājā na pālayet || 12-68-29||

MHB 12-68-30

विवृत्य हि यथाकामं गृहद्वाराणि शेरते ।
मनुष्या रक्षिता राज्ञा समन्तादकुतोभयाः ॥ १२-६८-३०॥
vivṛtya hi yathākāmaṃ gṛhadvārāṇi śerate |
manuṣyā rakṣitā rājñā samantādakutobhayāḥ || 12-68-30||

MHB 12-68-31

नाक्रुष्टं सहते कश्चित्कुतो हस्तस्य लङ्घनम् ।
यदि राजा मनुष्येषु त्राता भवति धार्मिकः ॥ १२-६८-३१॥
nākruṣṭaṃ sahate kaścitkuto hastasya laṅghanam |
yadi rājā manuṣyeṣu trātā bhavati dhārmikaḥ || 12-68-31||

MHB 12-68-32

स्त्रियश्चापुरुषा मार्गं सर्वालंकारभूषिताः ।
निर्भयाः प्रतिपद्यन्ते यदा रक्षति भूमिपः ॥ १२-६८-३२॥
striyaścāpuruṣā mārgaṃ sarvālaṃkārabhūṣitāḥ |
nirbhayāḥ pratipadyante yadā rakṣati bhūmipaḥ || 12-68-32||

MHB 12-68-33

धर्ममेव प्रपद्यन्ते न हिंसन्ति परस्परम् ।
अनुगृह्णन्ति चान्योन्यं यदा रक्षति भूमिपः ॥ १२-६८-३३॥
dharmameva prapadyante na hiṃsanti parasparam |
anugṛhṇanti cānyonyaṃ yadā rakṣati bhūmipaḥ || 12-68-33||

MHB 12-68-34

यजन्ते च त्रयो वर्णा महायज्ञैः पृथग्विधैः ।
युक्ताश्चाधीयते शास्त्रं यदा रक्षति भूमिपः ॥ १२-६८-३४॥
yajante ca trayo varṇā mahāyajñaiḥ pṛthagvidhaiḥ |
yuktāścādhīyate śāstraṃ yadā rakṣati bhūmipaḥ || 12-68-34||

MHB 12-68-35

वार्तामूलो ह्ययं लोकस्त्रय्या वै धार्यते सदा ।
तत्सर्वं वर्तते सम्यग्यदा रक्षति भूमिपः ॥ १२-६८-३५॥
vārtāmūlo hyayaṃ lokastrayyā vai dhāryate sadā |
tatsarvaṃ vartate samyagyadā rakṣati bhūmipaḥ || 12-68-35||

MHB 12-68-36

यदा राजा धुरं श्रेष्ठामादाय वहति प्रजाः ।
महता बलयोगेन तदा लोकः प्रसीदति ॥ १२-६८-३६॥
yadā rājā dhuraṃ śreṣṭhāmādāya vahati prajāḥ |
mahatā balayogena tadā lokaḥ prasīdati || 12-68-36||

MHB 12-68-37

यस्याभावे च भूतानामभावः स्यात्समन्ततः ।
भावे च भावो नित्यः स्यात्कस्तं न प्रतिपूजयेत् ॥ १२-६८-३७॥
yasyābhāve ca bhūtānāmabhāvaḥ syātsamantataḥ |
bhāve ca bhāvo nityaḥ syātkastaṃ na pratipūjayet || 12-68-37||

MHB 12-68-38

तस्य यो वहते भारं सर्वलोकसुखावहम् ।
तिष्ठेत्प्रियहिते राज्ञ उभौ लोकौ हि यो जयेत् ॥ १२-६८-३८॥
tasya yo vahate bhāraṃ sarvalokasukhāvaham |
tiṣṭhetpriyahite rājña ubhau lokau hi yo jayet || 12-68-38||

MHB 12-68-39

यस्तस्य पुरुषः पापं मनसाप्यनुचिन्तयेत् ।
असंशयमिह क्लिष्टः प्रेत्यापि नरकं पतेत् ॥ १२-६८-३९॥
yastasya puruṣaḥ pāpaṃ manasāpyanucintayet |
asaṃśayamiha kliṣṭaḥ pretyāpi narakaṃ patet || 12-68-39||

MHB 12-68-40

न हि जात्ववमन्तव्यो मनुष्य इति भूमिपः ।
महती देवता ह्येषा नररूपेण तिष्ठति ॥ १२-६८-४०॥
na hi jātvavamantavyo manuṣya iti bhūmipaḥ |
mahatī devatā hyeṣā nararūpeṇa tiṣṭhati || 12-68-40||

MHB 12-68-41

कुरुते पञ्च रूपाणि कालयुक्तानि यः सदा ।
भवत्यग्निस्तथादित्यो मृत्युर्वैश्रवणो यमः ॥ १२-६८-४१॥
kurute pañca rūpāṇi kālayuktāni yaḥ sadā |
bhavatyagnistathādityo mṛtyurvaiśravaṇo yamaḥ || 12-68-41||

MHB 12-68-42

यदा ह्यासीदतः पापान्दहत्युग्रेण तेजसा ।
मिथ्योपचरितो राजा तदा भवति पावकः ॥ १२-६८-४२॥
yadā hyāsīdataḥ pāpāndahatyugreṇa tejasā |
mithyopacarito rājā tadā bhavati pāvakaḥ || 12-68-42||

MHB 12-68-43

यदा पश्यति चारेण सर्वभूतानि भूमिपः ।
क्षेमं च कृत्वा व्रजति तदा भवति भास्करः ॥ १२-६८-४३॥
yadā paśyati cāreṇa sarvabhūtāni bhūmipaḥ |
kṣemaṃ ca kṛtvā vrajati tadā bhavati bhāskaraḥ || 12-68-43||

MHB 12-68-44

अशुचींश्च यदा क्रुद्धः क्षिणोति शतशो नरान् ।
सपुत्रपौत्रान्सामात्यांस्तदा भवति सोऽन्तकः ॥ १२-६८-४४॥
aśucīṃśca yadā kruddhaḥ kṣiṇoti śataśo narān |
saputrapautrānsāmātyāṃstadā bhavati so'ntakaḥ || 12-68-44||

MHB 12-68-45

यदा त्वधार्मिकान्सर्वांस्तीक्ष्णैर्दण्डैर्नियच्छति ।
धार्मिकांश्चानुगृह्णाति भवत्यथ यमस्तदा ॥ १२-६८-४५॥
yadā tvadhārmikānsarvāṃstīkṣṇairdaṇḍairniyacchati |
dhārmikāṃścānugṛhṇāti bhavatyatha yamastadā || 12-68-45||

MHB 12-68-46

यदा तु धनधाराभिस्तर्पयत्युपकारिणः ।
आच्छिनत्ति च रत्नानि विविधान्यपकारिणाम् ॥ १२-६८-४६॥
yadā tu dhanadhārābhistarpayatyupakāriṇaḥ |
ācchinatti ca ratnāni vividhānyapakāriṇām || 12-68-46||

MHB 12-68-47

श्रियं ददाति कस्मैचित्कस्माच्चिदपकर्षति ।
तदा वैश्रवणो राजँल्लोके भवति भूमिपः ॥ १२-६८-४७॥
śriyaṃ dadāti kasmaicitkasmāccidapakarṣati |
tadā vaiśravaṇo rāja~lloke bhavati bhūmipaḥ || 12-68-47||

MHB 12-68-48

नास्यापवादे स्थातव्यं दक्षेणाक्लिष्टकर्मणा ।
धर्म्यमाकाङ्क्षता लाभमीश्वरस्यानसूयता ॥ १२-६८-४८॥
nāsyāpavāde sthātavyaṃ dakṣeṇākliṣṭakarmaṇā |
dharmyamākāṅkṣatā lābhamīśvarasyānasūyatā || 12-68-48||

MHB 12-68-49

न हि राज्ञः प्रतीपानि कुर्वन्सुखमवाप्नुयात् ।
पुत्रो भ्राता वयस्यो वा यद्यप्यात्मसमो भवेत् ॥ १२-६८-४९॥
na hi rājñaḥ pratīpāni kurvansukhamavāpnuyāt |
putro bhrātā vayasyo vā yadyapyātmasamo bhavet || 12-68-49||

MHB 12-68-50

कुर्यात्कृष्णगतिः शेषं ज्वलितोऽनिलसारथिः ।
न तु राज्ञाभिपन्नस्य शेषं क्वचन विद्यते ॥ १२-६८-५०॥
kuryātkṛṣṇagatiḥ śeṣaṃ jvalito'nilasārathiḥ |
na tu rājñābhipannasya śeṣaṃ kvacana vidyate || 12-68-50||

MHB 12-68-51

तस्य सर्वाणि रक्ष्याणि दूरतः परिवर्जयेत् ।
मृत्योरिव जुगुप्सेत राजस्वहरणान्नरः ॥ १२-६८-५१॥
tasya sarvāṇi rakṣyāṇi dūrataḥ parivarjayet |
mṛtyoriva jugupseta rājasvaharaṇānnaraḥ || 12-68-51||

MHB 12-68-52

नश्येदभिमृशन्सद्यो मृगः कूटमिव स्पृशन् ।
आत्मस्वमिव संरक्षेद्राजस्वमिह बुद्धिमान् ॥ १२-६८-५२॥
naśyedabhimṛśansadyo mṛgaḥ kūṭamiva spṛśan |
ātmasvamiva saṃrakṣedrājasvamiha buddhimān || 12-68-52||

MHB 12-68-53

महान्तं नरकं घोरमप्रतिष्ठमचेतसः ।
पतन्ति चिररात्राय राजवित्तापहारिणः ॥ १२-६८-५३॥
mahāntaṃ narakaṃ ghoramapratiṣṭhamacetasaḥ |
patanti cirarātrāya rājavittāpahāriṇaḥ || 12-68-53||

MHB 12-68-54

राजा भोजो विराट्सम्राट्क्षत्रियो भूपतिर्नृपः ।
य एवं स्तूयते शब्दैः कस्तं नार्चितुमिच्छति ॥ १२-६८-५४॥
rājā bhojo virāṭsamrāṭkṣatriyo bhūpatirnṛpaḥ |
ya evaṃ stūyate śabdaiḥ kastaṃ nārcitumicchati || 12-68-54||

MHB 12-68-55

तस्माद्बुभूषुर्नियतो जितात्मा संयतेन्द्रियः ।
मेधावी स्मृतिमान्दक्षः संश्रयेत महीपतिम् ॥ १२-६८-५५॥
tasmādbubhūṣurniyato jitātmā saṃyatendriyaḥ |
medhāvī smṛtimāndakṣaḥ saṃśrayeta mahīpatim || 12-68-55||

MHB 12-68-56

कृतज्ञं प्राज्ञमक्षुद्रं दृढभक्तिं जितेन्द्रियम् ।
धर्मनित्यं स्थितं स्थित्यां मन्त्रिणं पूजयेन्नृपः ॥ १२-६८-५६॥
kṛtajñaṃ prājñamakṣudraṃ dṛḍhabhaktiṃ jitendriyam |
dharmanityaṃ sthitaṃ sthityāṃ mantriṇaṃ pūjayennṛpaḥ || 12-68-56||

MHB 12-68-57

दृढभक्तिं कृतप्रज्ञं धर्मज्ञं संयतेन्द्रियम् ।
शूरमक्षुद्रकर्माणं निषिद्धजनमाश्रयेत् ॥ १२-६८-५७॥
dṛḍhabhaktiṃ kṛtaprajñaṃ dharmajñaṃ saṃyatendriyam |
śūramakṣudrakarmāṇaṃ niṣiddhajanamāśrayet || 12-68-57||

MHB 12-68-58

राजा प्रगल्भं पुरुषं करोति राजा कृशं बृंहयते मनुष्यम् ।
राजाभिपन्नस्य कुतः सुखानि राजाभ्युपेतं सुखिनं करोति ॥ १२-६८-५८॥
rājā pragalbhaṃ puruṣaṃ karoti rājā kṛśaṃ bṛṃhayate manuṣyam |
rājābhipannasya kutaḥ sukhāni rājābhyupetaṃ sukhinaṃ karoti || 12-68-58||

MHB 12-68-59

राजा प्रजानां हृदयं गरीयो गतिः प्रतिष्ठा सुखमुत्तमं च ।
यमाश्रिता लोकमिमं परं च जयन्ति सम्यक्पुरुषा नरेन्द्रम् ॥ १२-६८-५९॥
rājā prajānāṃ hṛdayaṃ garīyo gatiḥ pratiṣṭhā sukhamuttamaṃ ca |
yamāśritā lokamimaṃ paraṃ ca jayanti samyakpuruṣā narendram || 12-68-59||

MHB 12-68-60

नराधिपश्चाप्यनुशिष्य मेदिनीं दमेन सत्येन च सौहृदेन ।
महद्भिरिष्ट्वा क्रतुभिर्महायशास्त्रिविष्टपे स्थानमुपैति सत्कृतम् ॥ १२-६८-६०॥
narādhipaścāpyanuśiṣya medinīṃ damena satyena ca sauhṛdena |
mahadbhiriṣṭvā kratubhirmahāyaśāstriviṣṭape sthānamupaiti satkṛtam || 12-68-60||

MHB 12-68-61

स एवमुक्तो गुरुणा कौसल्यो राजसत्तमः ।
प्रयत्नात्कृतवान्वीरः प्रजानां परिपालनम् ॥ १२-६८-६१॥
sa evamukto guruṇā kausalyo rājasattamaḥ |
prayatnātkṛtavānvīraḥ prajānāṃ paripālanam || 12-68-61||

Adhyaya: 69/353 (71)

MHB 12-69-1

युधिष्ठिर उवाच ।
पार्थिवेन विशेषेण किं कार्यमवशिष्यते ।
कथं रक्ष्यो जनपदः कथं रक्ष्याश्च शत्रवः ॥ १२-६९-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
pārthivena viśeṣeṇa kiṃ kāryamavaśiṣyate |
kathaṃ rakṣyo janapadaḥ kathaṃ rakṣyāśca śatravaḥ || 12-69-1||

MHB 12-69-2

कथं चारं प्रयुञ्जीत वर्णान्विश्वासयेत्कथम् ।
कथं भृत्यान्कथं दारान्कथं पुत्रांश्च भारत ॥ १२-६९-२॥
kathaṃ cāraṃ prayuñjīta varṇānviśvāsayetkatham |
kathaṃ bhṛtyānkathaṃ dārānkathaṃ putrāṃśca bhārata || 12-69-2||

MHB 12-69-3

भीष्म उवाच ।
राजवृत्तं महाराज शृणुष्वावहितोऽखिलम् ।
यत्कार्यं पार्थिवेनादौ पार्थिवप्रकृतेन वा ॥ १२-६९-३॥
bhīṣma uvāca |
rājavṛttaṃ mahārāja śṛṇuṣvāvahito'khilam |
yatkāryaṃ pārthivenādau pārthivaprakṛtena vā || 12-69-3||

MHB 12-69-4

आत्मा जेयः सदा राज्ञा ततो जेयाश्च शत्रवः ।
अजितात्मा नरपतिर्विजयेत कथं रिपून् ॥ १२-६९-४॥
ātmā jeyaḥ sadā rājñā tato jeyāśca śatravaḥ |
ajitātmā narapatirvijayeta kathaṃ ripūn || 12-69-4||

MHB 12-69-5

एतावानात्मविजयः पञ्चवर्गविनिग्रहः ।
जितेन्द्रियो नरपतिर्बाधितुं शक्नुयादरीन् ॥ १२-६९-५॥
etāvānātmavijayaḥ pañcavargavinigrahaḥ |
jitendriyo narapatirbādhituṃ śaknuyādarīn || 12-69-5||

MHB 12-69-6

न्यसेत गुल्मान्दुर्गेषु संधौ च कुरुनन्दन ।
नगरोपवने चैव पुरोद्यानेषु चैव ह ॥ १२-६९-६॥
nyaseta gulmāndurgeṣu saṃdhau ca kurunandana |
nagaropavane caiva purodyāneṣu caiva ha || 12-69-6||

MHB 12-69-7

संस्थानेषु च सर्वेषु पुरेषु नगरस्य च ।
मध्ये च नरशार्दूल तथा राजनिवेशने ॥ १२-६९-७॥
saṃsthāneṣu ca sarveṣu pureṣu nagarasya ca |
madhye ca naraśārdūla tathā rājaniveśane || 12-69-7||

MHB 12-69-8

प्रणिधींश्च ततः कुर्याज्जडान्धबधिराकृतीन् ।
पुंसः परीक्षितान्प्राज्ञान्क्षुत्पिपासातपक्षमान् ॥ १२-६९-८॥
praṇidhīṃśca tataḥ kuryājjaḍāndhabadhirākṛtīn |
puṃsaḥ parīkṣitānprājñānkṣutpipāsātapakṣamān || 12-69-8||

MHB 12-69-9

अमात्येषु च सर्वेषु मित्रेषु त्रिविधेषु च ।
पुत्रेषु च महाराज प्रणिदध्यात्समाहितः ॥ १२-६९-९॥
amātyeṣu ca sarveṣu mitreṣu trividheṣu ca |
putreṣu ca mahārāja praṇidadhyātsamāhitaḥ || 12-69-9||

MHB 12-69-10

पुरे जनपदे चैव तथा सामन्तराजसु ।
यथा न विद्युरन्योन्यं प्रणिधेयास्तथा हि ते ॥ १२-६९-१०॥
pure janapade caiva tathā sāmantarājasu |
yathā na vidyuranyonyaṃ praṇidheyāstathā hi te || 12-69-10||

MHB 12-69-11

चारांश्च विद्यात्प्रहितान्परेण भरतर्षभ ।
आपणेषु विहारेषु समवायेषु भिक्षुषु ॥ १२-६९-११॥
cārāṃśca vidyātprahitānpareṇa bharatarṣabha |
āpaṇeṣu vihāreṣu samavāyeṣu bhikṣuṣu || 12-69-11||

MHB 12-69-12

आरामेषु तथोद्याने पण्डितानां समागमे ।
वेशेषु चत्वरे चैव सभास्वावसथेषु च ॥ १२-६९-१२॥
ārāmeṣu tathodyāne paṇḍitānāṃ samāgame |
veśeṣu catvare caiva sabhāsvāvasatheṣu ca || 12-69-12||

MHB 12-69-13

एवं विहन्याच्चारेण परचारं विचक्षणः ।
चारेण विहतं सर्वं हतं भवति पाण्डव ॥ १२-६९-१३॥
evaṃ vihanyāccāreṇa paracāraṃ vicakṣaṇaḥ |
cāreṇa vihataṃ sarvaṃ hataṃ bhavati pāṇḍava || 12-69-13||

MHB 12-69-14

यदा तु हीनं नृपतिर्विद्यादात्मानमात्मना ।
अमात्यैः सह संमन्त्र्य कुर्यात्संधिं बलीयसा ॥ १२-६९-१४॥
yadā tu hīnaṃ nṛpatirvidyādātmānamātmanā |
amātyaiḥ saha saṃmantrya kuryātsaṃdhiṃ balīyasā || 12-69-14||

MHB 12-69-15

अज्ञायमानो हीनत्वे कुर्यात्संधिं परेण वै ।
लिप्सुर्वा कंचिदेवार्थं त्वरमाणो विचक्षणः ॥ १२-६९-१५॥
ajñāyamāno hīnatve kuryātsaṃdhiṃ pareṇa vai |
lipsurvā kaṃcidevārthaṃ tvaramāṇo vicakṣaṇaḥ || 12-69-15||

MHB 12-69-16

गुणवन्तो महोत्साहा धर्मज्ञाः साधवश्च ये ।
संदधीत नृपस्तैश्च राष्ट्रं धर्मेण पालयन् ॥ १२-६९-१६॥
guṇavanto mahotsāhā dharmajñāḥ sādhavaśca ye |
saṃdadhīta nṛpastaiśca rāṣṭraṃ dharmeṇa pālayan || 12-69-16||

MHB 12-69-17

उच्छिद्यमानमात्मानं ज्ञात्वा राजा महामतिः ।
पूर्वापकारिणो हन्याल्लोकद्विष्टांश्च सर्वशः ॥ १२-६९-१७॥
ucchidyamānamātmānaṃ jñātvā rājā mahāmatiḥ |
pūrvāpakāriṇo hanyāllokadviṣṭāṃśca sarvaśaḥ || 12-69-17||

MHB 12-69-18

यो नोपकर्तुं शक्नोति नापकर्तुं महीपतिः ।
अशक्यरूपश्चोद्धर्तुमुपेक्ष्यस्तादृशो भवेत् ॥ १२-६९-१८॥
yo nopakartuṃ śaknoti nāpakartuṃ mahīpatiḥ |
aśakyarūpaścoddhartumupekṣyastādṛśo bhavet || 12-69-18||

MHB 12-69-19

यात्रां यायादविज्ञातमनाक्रन्दमनन्तरम् ।
व्यासक्तं च प्रमत्तं च दुर्बलं च विचक्षणः ॥ १२-६९-१९॥
yātrāṃ yāyādavijñātamanākrandamanantaram |
vyāsaktaṃ ca pramattaṃ ca durbalaṃ ca vicakṣaṇaḥ || 12-69-19||

MHB 12-69-20

यात्रामाज्ञापयेद्वीरः कल्यपुष्टबलः सुखी ।
पूर्वं कृत्वा विधानं च यात्रायां नगरे तथा ॥ १२-६९-२०॥
yātrāmājñāpayedvīraḥ kalyapuṣṭabalaḥ sukhī |
pūrvaṃ kṛtvā vidhānaṃ ca yātrāyāṃ nagare tathā || 12-69-20||

MHB 12-69-21

न च वश्यो भवेदस्य नृपो यद्यपि वीर्यवान् ।
हीनश्च बलवीर्याभ्यां कर्शयंस्तं परावसेत् ॥ १२-६९-२१॥
na ca vaśyo bhavedasya nṛpo yadyapi vīryavān |
hīnaśca balavīryābhyāṃ karśayaṃstaṃ parāvaset || 12-69-21||

MHB 12-69-22

राष्ट्रं च पीडयेत्तस्य शस्त्राग्निविषमूर्छनैः ।
अमात्यवल्लभानां च विवादांस्तस्य कारयेत् ।
वर्जनीयं सदा युद्धं राज्यकामेन धीमता ॥ १२-६९-२२॥
rāṣṭraṃ ca pīḍayettasya śastrāgniviṣamūrchanaiḥ |
amātyavallabhānāṃ ca vivādāṃstasya kārayet |
varjanīyaṃ sadā yuddhaṃ rājyakāmena dhīmatā || 12-69-22||

MHB 12-69-23

उपायैस्त्रिभिरादानमर्थस्याह बृहस्पतिः ।
सान्त्वेनानुप्रदानेन भेदेन च नराधिप ।
यमर्थं शक्नुयात्प्राप्तुं तेन तुष्येद्धि पण्डितः ॥ १२-६९-२३॥
upāyaistribhirādānamarthasyāha bṛhaspatiḥ |
sāntvenānupradānena bhedena ca narādhipa |
yamarthaṃ śaknuyātprāptuṃ tena tuṣyeddhi paṇḍitaḥ || 12-69-23||

MHB 12-69-24

आददीत बलिं चैव प्रजाभ्यः कुरुनन्दन ।
षड्भागममितप्रज्ञस्तासामेवाभिगुप्तये ॥ १२-६९-२४॥
ādadīta baliṃ caiva prajābhyaḥ kurunandana |
ṣaḍbhāgamamitaprajñastāsāmevābhiguptaye || 12-69-24||

MHB 12-69-25

दशधर्मगतेभ्यो यद्वसु बह्वल्पमेव च ।
तन्नाददीत सहसा पौराणां रक्षणाय वै ॥ १२-६९-२५॥
daśadharmagatebhyo yadvasu bahvalpameva ca |
tannādadīta sahasā paurāṇāṃ rakṣaṇāya vai || 12-69-25||

MHB 12-69-26

यथा पुत्रास्तथा पौरा द्रष्टव्यास्ते न संशयः ।
भक्तिश्चैषां प्रकर्तव्या व्यवहारे प्रदर्शिते ॥ १२-६९-२६॥
yathā putrāstathā paurā draṣṭavyāste na saṃśayaḥ |
bhaktiścaiṣāṃ prakartavyā vyavahāre pradarśite || 12-69-26||

MHB 12-69-27

सुतं च स्थापयेद्राजा प्राज्ञं सर्वार्थदर्शिनम् ।
व्यवहारेषु सततं तत्र राज्यं व्यवस्थितम् ॥ १२-६९-२७॥
sutaṃ ca sthāpayedrājā prājñaṃ sarvārthadarśinam |
vyavahāreṣu satataṃ tatra rājyaṃ vyavasthitam || 12-69-27||

MHB 12-69-28

आकरे लवणे शुल्के तरे नागवने तथा ।
न्यसेदमात्यान्नृपतिः स्वाप्तान्वा पुरुषान्हितान् ॥ १२-६९-२८॥
ākare lavaṇe śulke tare nāgavane tathā |
nyasedamātyānnṛpatiḥ svāptānvā puruṣānhitān || 12-69-28||

MHB 12-69-29

सम्यग्दण्डधरो नित्यं राजा धर्ममवाप्नुयात् ।
नृपस्य सततं दण्डः सम्यग्धर्मे प्रशस्यते ॥ १२-६९-२९॥
samyagdaṇḍadharo nityaṃ rājā dharmamavāpnuyāt |
nṛpasya satataṃ daṇḍaḥ samyagdharme praśasyate || 12-69-29||

MHB 12-69-30

वेदवेदाङ्गवित्प्राज्ञः सुतपस्वी नृपो भवेत् ।
दानशीलश्च सततं यज्ञशीलश्च भारत ॥ १२-६९-३०॥
vedavedāṅgavitprājñaḥ sutapasvī nṛpo bhavet |
dānaśīlaśca satataṃ yajñaśīlaśca bhārata || 12-69-30||

MHB 12-69-31

एते गुणाः समस्ताः स्युर्नृपस्य सततं स्थिराः ।
क्रियालोपे तु नृपतेः कुतः स्वर्गः कुतो यशः ॥ १२-६९-३१॥
ete guṇāḥ samastāḥ syurnṛpasya satataṃ sthirāḥ |
kriyālope tu nṛpateḥ kutaḥ svargaḥ kuto yaśaḥ || 12-69-31||

MHB 12-69-32

यदा तु पीडितो राजा भवेद्राज्ञा बलीयसा ।
त्रिधा त्वाक्रन्द्य मित्राणि विधानमुपकल्पयेत् ॥ १२-६९-३२॥
yadā tu pīḍito rājā bhavedrājñā balīyasā |
tridhā tvākrandya mitrāṇi vidhānamupakalpayet || 12-69-32||

MHB 12-69-33

घोषान्न्यसेत मार्गेषु ग्रामानुत्थापयेदपि ।
प्रवेशयेच्च तान्सर्वाञ्शाखानगरकेष्वपि ॥ १२-६९-३३॥
ghoṣānnyaseta mārgeṣu grāmānutthāpayedapi |
praveśayecca tānsarvāñśākhānagarakeṣvapi || 12-69-33||

MHB 12-69-34

ये गुप्ताश्चैव दुर्गाश्च देशास्तेषु प्रवेशयेत् ।
धनिनो बलमुख्यांश्च सान्त्वयित्वा पुनः पुनः ॥ १२-६९-३४॥
ye guptāścaiva durgāśca deśāsteṣu praveśayet |
dhanino balamukhyāṃśca sāntvayitvā punaḥ punaḥ || 12-69-34||

MHB 12-69-35

सस्याभिहारं कुर्याच्च स्वयमेव नराधिपः ।
असंभवे प्रवेशस्य दाहयेदग्निना भृशम् ॥ १२-६९-३५॥
sasyābhihāraṃ kuryācca svayameva narādhipaḥ |
asaṃbhave praveśasya dāhayedagninā bhṛśam || 12-69-35||

MHB 12-69-36

क्षेत्रस्थेषु च सस्येषु शत्रोरुपजपेन्नरान् ।
विनाशयेद्वा सर्वस्वं बलेनाथ स्वकेन वै ॥ १२-६९-३६॥
kṣetrastheṣu ca sasyeṣu śatrorupajapennarān |
vināśayedvā sarvasvaṃ balenātha svakena vai || 12-69-36||

MHB 12-69-37

नदीषु मार्गेषु सदा संक्रमानवसादयेत् ।
जलं निस्रावयेत्सर्वमनिस्राव्यं च दूषयेत् ॥ १२-६९-३७॥
nadīṣu mārgeṣu sadā saṃkramānavasādayet |
jalaṃ nisrāvayetsarvamanisrāvyaṃ ca dūṣayet || 12-69-37||

MHB 12-69-38

तदात्वेनायतीभिश्च विवदन्भूम्यनन्तरम् ।
प्रतीघातः परस्याजौ मित्रकालेऽप्युपस्थिते ॥ १२-६९-३८॥
tadātvenāyatībhiśca vivadanbhūmyanantaram |
pratīghātaḥ parasyājau mitrakāle'pyupasthite || 12-69-38||

MHB 12-69-39

दुर्गाणां चाभितो राजा मूलच्छेदं प्रकारयेत् ।
सर्वेषां क्षुद्रवृक्षाणां चैत्यवृक्षान्विवर्जयेत् ॥ १२-६९-३९॥
durgāṇāṃ cābhito rājā mūlacchedaṃ prakārayet |
sarveṣāṃ kṣudravṛkṣāṇāṃ caityavṛkṣānvivarjayet || 12-69-39||

MHB 12-69-40

प्रवृद्धानां च वृक्षाणां शाखाः प्रच्छेदयेत्तथा ।
चैत्यानां सर्वथा वर्ज्यमपि पत्रस्य पातनम् ॥ १२-६९-४०॥
pravṛddhānāṃ ca vṛkṣāṇāṃ śākhāḥ pracchedayettathā |
caityānāṃ sarvathā varjyamapi patrasya pātanam || 12-69-40||

MHB 12-69-41

प्रकण्ठीः कारयेत्सम्यगाकाशजननीस्तथा ।
आपूरयेच्च परिखाः स्थाणुनक्रझषाकुलाः ॥ १२-६९-४१॥
prakaṇṭhīḥ kārayetsamyagākāśajananīstathā |
āpūrayecca parikhāḥ sthāṇunakrajhaṣākulāḥ || 12-69-41||

MHB 12-69-42

कडङ्गद्वारकाणि स्युरुच्छ्वासार्थे पुरस्य ह ।
तेषां च द्वारवद्गुप्तिः कार्या सर्वात्मना भवेत् ॥ १२-६९-४२॥
kaḍaṅgadvārakāṇi syurucchvāsārthe purasya ha |
teṣāṃ ca dvāravadguptiḥ kāryā sarvātmanā bhavet || 12-69-42||

MHB 12-69-43

द्वारेषु च गुरूण्येव यन्त्राणि स्थापयेत्सदा ।
आरोपयेच्छतघ्नीश्च स्वाधीनानि च कारयेत् ॥ १२-६९-४३॥
dvāreṣu ca gurūṇyeva yantrāṇi sthāpayetsadā |
āropayecchataghnīśca svādhīnāni ca kārayet || 12-69-43||

MHB 12-69-44

काष्ठानि चाभिहार्याणि तथा कूपांश्च खानयेत् ।
संशोधयेत्तथा कूपान्कृतान्पूर्वं पयोर्थिभिः ॥ १२-६९-४४॥
kāṣṭhāni cābhihāryāṇi tathā kūpāṃśca khānayet |
saṃśodhayettathā kūpānkṛtānpūrvaṃ payorthibhiḥ || 12-69-44||

MHB 12-69-45

तृणच्छन्नानि वेश्मानि पङ्केनापि प्रलेपयेत् ।
निर्हरेच्च तृणं मासे चैत्रे वह्निभयात्पुरः ॥ १२-६९-४५॥
tṛṇacchannāni veśmāni paṅkenāpi pralepayet |
nirharecca tṛṇaṃ māse caitre vahnibhayātpuraḥ || 12-69-45||

MHB 12-69-46

नक्तमेव च भक्तानि पाचयेत नराधिपः ।
न दिवाग्निर्ज्वलेद्गेहे वर्जयित्वाग्निहोत्रिकम् ॥ १२-६९-४६॥
naktameva ca bhaktāni pācayeta narādhipaḥ |
na divāgnirjvaledgehe varjayitvāgnihotrikam || 12-69-46||

MHB 12-69-47

कर्मारारिष्टशालासु ज्वलेदग्निः समाहितः ।
गृहाणि च प्रविश्याथ विधेयः स्याद्धुताशनः ॥ १२-६९-४७॥
karmārāriṣṭaśālāsu jvaledagniḥ samāhitaḥ |
gṛhāṇi ca praviśyātha vidheyaḥ syāddhutāśanaḥ || 12-69-47||

MHB 12-69-48

महादण्डश्च तस्य स्याद्यस्याग्निर्वै दिवा भवेत् ।
प्रघोषयेदथैवं च रक्षणार्थं पुरस्य वै ॥ १२-६९-४८॥
mahādaṇḍaśca tasya syādyasyāgnirvai divā bhavet |
praghoṣayedathaivaṃ ca rakṣaṇārthaṃ purasya vai || 12-69-48||

MHB 12-69-49

भिक्षुकांश्चाक्रिकांश्चैव क्षीबोन्मत्तान्कुशीलवान् ।
बाह्यान्कुर्यान्नरश्रेष्ठ दोषाय स्युर्हि तेऽन्यथा ॥ १२-६९-४९॥
bhikṣukāṃścākrikāṃścaiva kṣībonmattānkuśīlavān |
bāhyānkuryānnaraśreṣṭha doṣāya syurhi te'nyathā || 12-69-49||

MHB 12-69-50

चत्वरेषु च तीर्थेषु सभास्वावसथेषु च ।
यथार्हवर्णं प्रणिधिं कुर्यात्सर्वत्र पार्थिवः ॥ १२-६९-५०॥
catvareṣu ca tīrtheṣu sabhāsvāvasatheṣu ca |
yathārhavarṇaṃ praṇidhiṃ kuryātsarvatra pārthivaḥ || 12-69-50||

MHB 12-69-51

विशालान्राजमार्गांश्च कारयेत नराधिपः ।
प्रपाश्च विपणीश्चैव यथोद्देशं समादिशेत् ॥ १२-६९-५१॥
viśālānrājamārgāṃśca kārayeta narādhipaḥ |
prapāśca vipaṇīścaiva yathoddeśaṃ samādiśet || 12-69-51||

MHB 12-69-52

भाण्डागारायुधागारान्धान्यागारांश्च सर्वशः ।
अश्वागारान्गजागारान्बलाधिकरणानि च ॥ १२-६९-५२॥
bhāṇḍāgārāyudhāgārāndhānyāgārāṃśca sarvaśaḥ |
aśvāgārāngajāgārānbalādhikaraṇāni ca || 12-69-52||

MHB 12-69-53

परिखाश्चैव कौरव्य प्रतोलीः संकटानि च ।
न जातु कश्चित्पश्येत्तु गुह्यमेतद्युधिष्ठिर ॥ १२-६९-५३॥
parikhāścaiva kauravya pratolīḥ saṃkaṭāni ca |
na jātu kaścitpaśyettu guhyametadyudhiṣṭhira || 12-69-53||

MHB 12-69-54

अथ संनिचयं कुर्याद्राजा परबलार्दितः ।
तैलं मधु घृतं सस्यमौषधानि च सर्वशः ॥ १२-६९-५४॥
atha saṃnicayaṃ kuryādrājā parabalārditaḥ |
tailaṃ madhu ghṛtaṃ sasyamauṣadhāni ca sarvaśaḥ || 12-69-54||

MHB 12-69-55

अङ्गारकुशमुञ्जानां पलाशशरपर्णिनाम् ।
यवसेन्धनदिग्धानां कारयेत च संचयान् ॥ १२-६९-५५॥
aṅgārakuśamuñjānāṃ palāśaśaraparṇinām |
yavasendhanadigdhānāṃ kārayeta ca saṃcayān || 12-69-55||

MHB 12-69-56

आयुधानां च सर्वेषां शक्त्यृष्टिप्रासवर्मणाम् ।
संचयानेवमादीनां कारयेत नराधिपः ॥ १२-६९-५६॥
āyudhānāṃ ca sarveṣāṃ śaktyṛṣṭiprāsavarmaṇām |
saṃcayānevamādīnāṃ kārayeta narādhipaḥ || 12-69-56||

MHB 12-69-57

औषधानि च सर्वाणि मूलानि च फलानि च ।
चतुर्विधांश्च वैद्यान्वै संगृह्णीयाद्विशेषतः ॥ १२-६९-५७॥
auṣadhāni ca sarvāṇi mūlāni ca phalāni ca |
caturvidhāṃśca vaidyānvai saṃgṛhṇīyādviśeṣataḥ || 12-69-57||

MHB 12-69-58

नटाश्च नर्तकाश्चैव मल्ला मायाविनस्तथा ।
शोभयेयुः पुरवरं मोदयेयुश्च सर्वशः ॥ १२-६९-५८॥
naṭāśca nartakāścaiva mallā māyāvinastathā |
śobhayeyuḥ puravaraṃ modayeyuśca sarvaśaḥ || 12-69-58||

MHB 12-69-59

यतः शङ्का भवेच्चापि भृत्यतो वापि मन्त्रितः ।
पौरेभ्यो नृपतेर्वापि स्वाधीनान्कारयेत तान् ॥ १२-६९-५९॥
yataḥ śaṅkā bhaveccāpi bhṛtyato vāpi mantritaḥ |
paurebhyo nṛpatervāpi svādhīnānkārayeta tān || 12-69-59||

MHB 12-69-60

कृते कर्मणि राजेन्द्र पूजयेद्धनसंचयैः ।
मानेन च यथार्हेण सान्त्वेन विविधेन च ॥ १२-६९-६०॥
kṛte karmaṇi rājendra pūjayeddhanasaṃcayaiḥ |
mānena ca yathārheṇa sāntvena vividhena ca || 12-69-60||

MHB 12-69-61

निर्वेदयित्वा तु परं हत्वा वा कुरुनन्दन ।
गतानृण्यो भवेद्राजा यथा शास्त्रेषु दर्शितम् ॥ १२-६९-६१॥
nirvedayitvā tu paraṃ hatvā vā kurunandana |
gatānṛṇyo bhavedrājā yathā śāstreṣu darśitam || 12-69-61||

MHB 12-69-62

राज्ञा सप्तैव रक्ष्याणि तानि चापि निबोध मे ।
आत्मामात्यश्च कोशश्च दण्डो मित्राणि चैव हि ॥ १२-६९-६२॥
rājñā saptaiva rakṣyāṇi tāni cāpi nibodha me |
ātmāmātyaśca kośaśca daṇḍo mitrāṇi caiva hi || 12-69-62||

MHB 12-69-63

तथा जनपदश्चैव पुरं च कुरुनन्दन ।
एतत्सप्तात्मकं राज्यं परिपाल्यं प्रयत्नतः ॥ १२-६९-६३॥
tathā janapadaścaiva puraṃ ca kurunandana |
etatsaptātmakaṃ rājyaṃ paripālyaṃ prayatnataḥ || 12-69-63||

MHB 12-69-64

षाड्गुण्यं च त्रिवर्गं च त्रिवर्गमपरं तथा ।
यो वेत्ति पुरुषव्याघ्र स भुनक्ति महीमिमाम् ॥ १२-६९-६४॥
ṣāḍguṇyaṃ ca trivargaṃ ca trivargamaparaṃ tathā |
yo vetti puruṣavyāghra sa bhunakti mahīmimām || 12-69-64||

MHB 12-69-65

षाड्गुण्यमिति यत्प्रोक्तं तन्निबोध युधिष्ठिर ।
संधायासनमित्येव यात्रासंधानमेव च ॥ १२-६९-६५॥
ṣāḍguṇyamiti yatproktaṃ tannibodha yudhiṣṭhira |
saṃdhāyāsanamityeva yātrāsaṃdhānameva ca || 12-69-65||

MHB 12-69-66

विगृह्यासनमित्येव यात्रां संपरिगृह्य च ।
द्वैधीभावस्तथान्येषां संश्रयोऽथ परस्य च ॥ १२-६९-६६॥
vigṛhyāsanamityeva yātrāṃ saṃparigṛhya ca |
dvaidhībhāvastathānyeṣāṃ saṃśrayo'tha parasya ca || 12-69-66||

MHB 12-69-67

त्रिवर्गश्चापि यः प्रोक्तस्तमिहैकमनाः शृणु ।
क्षयः स्थानं च वृद्धिश्च त्रिवर्गमपरं तथा ॥ १२-६९-६७॥
trivargaścāpi yaḥ proktastamihaikamanāḥ śṛṇu |
kṣayaḥ sthānaṃ ca vṛddhiśca trivargamaparaṃ tathā || 12-69-67||

MHB 12-69-68

धर्मश्चार्थश्च कामश्च सेवितव्योऽथ कालतः ।
धर्मेण हि महीपालश्चिरं पालयते महीम् ॥ १२-६९-६८॥
dharmaścārthaśca kāmaśca sevitavyo'tha kālataḥ |
dharmeṇa hi mahīpālaściraṃ pālayate mahīm || 12-69-68||

MHB 12-69-69

अस्मिन्नर्थे च यौ श्लोकौ गीतावङ्गिरसा स्वयम् ।
यादवीपुत्र भद्रं ते श्रोतुमर्हसि तावपि ॥ १२-६९-६९॥
asminnarthe ca yau ślokau gītāvaṅgirasā svayam |
yādavīputra bhadraṃ te śrotumarhasi tāvapi || 12-69-69||

MHB 12-69-70

कृत्वा सर्वाणि कार्याणि सम्यक्संपाल्य मेदिनीम् ।
पालयित्वा तथा पौरान्परत्र सुखमेधते ॥ १२-६९-७०॥
kṛtvā sarvāṇi kāryāṇi samyaksaṃpālya medinīm |
pālayitvā tathā paurānparatra sukhamedhate || 12-69-70||

MHB 12-69-71

किं तस्य तपसा राज्ञः किं च तस्याध्वरैरपि ।
अपालिताः प्रजा यस्य सर्वा धर्मविनाकृताः ॥ १२-६९-७१॥
kiṃ tasya tapasā rājñaḥ kiṃ ca tasyādhvarairapi |
apālitāḥ prajā yasya sarvā dharmavinākṛtāḥ || 12-69-71||

Adhyaya: 70/353 (32)

MHB 12-70-1

युधिष्ठिर उवाच ।
दण्डनीतिश्च राजा च समस्तौ तावुभावपि ।
कस्य किं कुर्वतः सिद्ध्यै तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-७०-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
daṇḍanītiśca rājā ca samastau tāvubhāvapi |
kasya kiṃ kurvataḥ siddhyai tanme brūhi pitāmaha || 12-70-1||

MHB 12-70-2

भीष्म उवाच ।
महाभाग्यं दण्डनीत्याः सिद्धैः शब्दैः सहेतुकैः ।
शृणु मे शंसतो राजन्यथावदिह भारत ॥ १२-७०-२॥
bhīṣma uvāca |
mahābhāgyaṃ daṇḍanītyāḥ siddhaiḥ śabdaiḥ sahetukaiḥ |
śṛṇu me śaṃsato rājanyathāvadiha bhārata || 12-70-2||

MHB 12-70-3

दण्डनीतिः स्वधर्मेभ्यश्चातुर्वर्ण्यं नियच्छति ।
प्रयुक्ता स्वामिना सम्यगधर्मेभ्यश्च यच्छति ॥ १२-७०-३॥
daṇḍanītiḥ svadharmebhyaścāturvarṇyaṃ niyacchati |
prayuktā svāminā samyagadharmebhyaśca yacchati || 12-70-3||

MHB 12-70-4

चातुर्वर्ण्ये स्वधर्मस्थे मर्यादानामसंकरे ।
दण्डनीतिकृते क्षेमे प्रजानामकुतोभये ॥ १२-७०-४॥
cāturvarṇye svadharmasthe maryādānāmasaṃkare |
daṇḍanītikṛte kṣeme prajānāmakutobhaye || 12-70-4||

MHB 12-70-5

सोमे प्रयत्नं कुर्वन्ति त्रयो वर्णा यथाविधि ।
तस्माद्देवमनुष्याणां सुखं विद्धि समाहितम् ॥ १२-७०-५॥
some prayatnaṃ kurvanti trayo varṇā yathāvidhi |
tasmāddevamanuṣyāṇāṃ sukhaṃ viddhi samāhitam || 12-70-5||

MHB 12-70-6

कालो वा कारणं राज्ञो राजा वा कालकारणम् ।
इति ते संशयो मा भूद्राजा कालस्य कारणम् ॥ १२-७०-६॥
kālo vā kāraṇaṃ rājño rājā vā kālakāraṇam |
iti te saṃśayo mā bhūdrājā kālasya kāraṇam || 12-70-6||

MHB 12-70-7

दण्डनीत्या यदा राजा सम्यक्कार्त्स्न्येन वर्तते ।
तदा कृतयुगं नाम कालः श्रेष्ठः प्रवर्तते ॥ १२-७०-७॥
daṇḍanītyā yadā rājā samyakkārtsnyena vartate |
tadā kṛtayugaṃ nāma kālaḥ śreṣṭhaḥ pravartate || 12-70-7||

MHB 12-70-8

भवेत्कृतयुगे धर्मो नाधर्मो विद्यते क्वचित् ।
सर्वेषामेव वर्णानां नाधर्मे रमते मनः ॥ १२-७०-८॥
bhavetkṛtayuge dharmo nādharmo vidyate kvacit |
sarveṣāmeva varṇānāṃ nādharme ramate manaḥ || 12-70-8||

MHB 12-70-9

योगक्षेमाः प्रवर्तन्ते प्रजानां नात्र संशयः ।
वैदिकानि च कर्माणि भवन्त्यविगुणान्युत ॥ १२-७०-९॥
yogakṣemāḥ pravartante prajānāṃ nātra saṃśayaḥ |
vaidikāni ca karmāṇi bhavantyaviguṇānyuta || 12-70-9||

MHB 12-70-10

ऋतवश्च सुखाः सर्वे भवन्त्युत निरामयाः ।
प्रसीदन्ति नराणां च स्वरवर्णमनांसि च ॥ १२-७०-१०॥
ṛtavaśca sukhāḥ sarve bhavantyuta nirāmayāḥ |
prasīdanti narāṇāṃ ca svaravarṇamanāṃsi ca || 12-70-10||

MHB 12-70-11

व्याधयो न भवन्त्यत्र नाल्पायुर्दृश्यते नरः ।
विधवा न भवन्त्यत्र नृशंसो नाभिजायते ॥ १२-७०-११॥
vyādhayo na bhavantyatra nālpāyurdṛśyate naraḥ |
vidhavā na bhavantyatra nṛśaṃso nābhijāyate || 12-70-11||

MHB 12-70-12

अकृष्टपच्या पृथिवी भवन्त्योषधयस्तथा ।
त्वक्पत्रफलमूलानि वीर्यवन्ति भवन्ति च ॥ १२-७०-१२॥
akṛṣṭapacyā pṛthivī bhavantyoṣadhayastathā |
tvakpatraphalamūlāni vīryavanti bhavanti ca || 12-70-12||

MHB 12-70-13

नाधर्मो विद्यते तत्र धर्म एव तु केवलः ।
इति कार्तयुगानेतान्गुणान्विद्धि युधिष्ठिर ॥ १२-७०-१३॥
nādharmo vidyate tatra dharma eva tu kevalaḥ |
iti kārtayugānetānguṇānviddhi yudhiṣṭhira || 12-70-13||

MHB 12-70-14

दण्डनीत्या यदा राजा त्रीनंशाननुवर्तते ।
चतुर्थमंशमुत्सृज्य तदा त्रेता प्रवर्तते ॥ १२-७०-१४॥
daṇḍanītyā yadā rājā trīnaṃśānanuvartate |
caturthamaṃśamutsṛjya tadā tretā pravartate || 12-70-14||

MHB 12-70-15

अशुभस्य चतुर्थांशस्त्रीनंशाननुवर्तते ।
कृष्टपच्यैव पृथिवी भवन्त्योषधयस्तथा ॥ १२-७०-१५॥
aśubhasya caturthāṃśastrīnaṃśānanuvartate |
kṛṣṭapacyaiva pṛthivī bhavantyoṣadhayastathā || 12-70-15||

MHB 12-70-16

अर्धं त्यक्त्वा यदा राजा नीत्यर्धमनुवर्तते ।
ततस्तु द्वापरं नाम स कालः संप्रवर्तते ॥ १२-७०-१६॥
ardhaṃ tyaktvā yadā rājā nītyardhamanuvartate |
tatastu dvāparaṃ nāma sa kālaḥ saṃpravartate || 12-70-16||

MHB 12-70-17

अशुभस्य तदा अर्धं द्वावंशावनुवर्तते ।
कृष्टपच्यैव पृथिवी भवत्यल्पफला तथा ॥ १२-७०-१७॥
aśubhasya tadā ardhaṃ dvāvaṃśāvanuvartate |
kṛṣṭapacyaiva pṛthivī bhavatyalpaphalā tathā || 12-70-17||

MHB 12-70-18

दण्डनीतिं परित्यज्य यदा कार्त्स्न्येन भूमिपः ।
प्रजाः क्लिश्नात्ययोगेन प्रविश्यति तदा कलिः ॥ १२-७०-१८॥
daṇḍanītiṃ parityajya yadā kārtsnyena bhūmipaḥ |
prajāḥ kliśnātyayogena praviśyati tadā kaliḥ || 12-70-18||

MHB 12-70-19

कलावधर्मो भूयिष्ठं धर्मो भवति तु क्वचित् ।
सर्वेषामेव वर्णानां स्वधर्माच्च्यवते मनः ॥ १२-७०-१९॥
kalāvadharmo bhūyiṣṭhaṃ dharmo bhavati tu kvacit |
sarveṣāmeva varṇānāṃ svadharmāccyavate manaḥ || 12-70-19||

MHB 12-70-20

शूद्रा भैक्षेण जीवन्ति ब्राह्मणाः परिचर्यया ।
योगक्षेमस्य नाशश्च वर्तते वर्णसंकरः ॥ १२-७०-२०॥
śūdrā bhaikṣeṇa jīvanti brāhmaṇāḥ paricaryayā |
yogakṣemasya nāśaśca vartate varṇasaṃkaraḥ || 12-70-20||

MHB 12-70-21

वैदिकानि च कर्माणि भवन्ति विगुणान्युत ।
ऋतवो नसुखाः सर्वे भवन्त्यामयिनस्तथा ॥ १२-७०-२१॥
vaidikāni ca karmāṇi bhavanti viguṇānyuta |
ṛtavo nasukhāḥ sarve bhavantyāmayinastathā || 12-70-21||

MHB 12-70-22

ह्रसन्ति च मनुष्याणां स्वरवर्णमनांस्युत ।
व्याधयश्च भवन्त्यत्र म्रियन्ते चागतायुषः ॥ १२-७०-२२॥
hrasanti ca manuṣyāṇāṃ svaravarṇamanāṃsyuta |
vyādhayaśca bhavantyatra mriyante cāgatāyuṣaḥ || 12-70-22||

MHB 12-70-23

विधवाश्च भवन्त्यत्र नृशंसा जायते प्रजा ।
क्वचिद्वर्षति पर्जन्यः क्वचित्सस्यं प्ररोहति ॥ १२-७०-२३॥
vidhavāśca bhavantyatra nṛśaṃsā jāyate prajā |
kvacidvarṣati parjanyaḥ kvacitsasyaṃ prarohati || 12-70-23||

MHB 12-70-24

रसाः सर्वे क्षयं यान्ति यदा नेच्छति भूमिपः ।
प्रजाः संरक्षितुं सम्यग्दण्डनीतिसमाहितः ॥ १२-७०-२४॥
rasāḥ sarve kṣayaṃ yānti yadā necchati bhūmipaḥ |
prajāḥ saṃrakṣituṃ samyagdaṇḍanītisamāhitaḥ || 12-70-24||

MHB 12-70-25

राजा कृतयुगस्रष्टा त्रेताया द्वापरस्य च ।
युगस्य च चतुर्थस्य राजा भवति कारणम् ॥ १२-७०-२५॥
rājā kṛtayugasraṣṭā tretāyā dvāparasya ca |
yugasya ca caturthasya rājā bhavati kāraṇam || 12-70-25||

MHB 12-70-26

कृतस्य करणाद्राजा स्वर्गमत्यन्तमश्नुते ।
त्रेतायाः करणाद्राजा स्वर्गं नात्यन्तमश्नुते ॥ १२-७०-२६॥
kṛtasya karaṇādrājā svargamatyantamaśnute |
tretāyāḥ karaṇādrājā svargaṃ nātyantamaśnute || 12-70-26||

MHB 12-70-27

प्रवर्तनाद्द्वापरस्य यथाभागमुपाश्नुते ।
कलेः प्रवर्तनाद्राजा पापमत्यन्तमश्नुते ॥ १२-७०-२७॥
pravartanāddvāparasya yathābhāgamupāśnute |
kaleḥ pravartanādrājā pāpamatyantamaśnute || 12-70-27||

MHB 12-70-28

ततो वसति दुष्कर्मा नरके शाश्वतीः समाः ।
प्रजानां कल्मषे मग्नोऽकीर्तिं पापं च विन्दति ॥ १२-७०-२८॥
tato vasati duṣkarmā narake śāśvatīḥ samāḥ |
prajānāṃ kalmaṣe magno'kīrtiṃ pāpaṃ ca vindati || 12-70-28||

MHB 12-70-29

दण्डनीतिं पुरस्कृत्य विजानन्क्षत्रियः सदा ।
अनवाप्तं च लिप्सेत लब्धं च परिपालयेत् ॥ १२-७०-२९॥
daṇḍanītiṃ puraskṛtya vijānankṣatriyaḥ sadā |
anavāptaṃ ca lipseta labdhaṃ ca paripālayet || 12-70-29||

MHB 12-70-30

लोकस्य सीमन्तकरी मर्यादा लोकभावनी ।
सम्यङ्नीता दण्डनीतिर्यथा माता यथा पिता ॥ १२-७०-३०॥
lokasya sīmantakarī maryādā lokabhāvanī |
samyaṅnītā daṇḍanītiryathā mātā yathā pitā || 12-70-30||

MHB 12-70-31

यस्यां भवन्ति भूतानि तद्विद्धि भरतर्षभ ।
एष एव परो धर्मो यद्राजा दण्डनीतिमान् ॥ १२-७०-३१॥
yasyāṃ bhavanti bhūtāni tadviddhi bharatarṣabha |
eṣa eva paro dharmo yadrājā daṇḍanītimān || 12-70-31||

MHB 12-70-32

तस्मात्कौरव्य धर्मेण प्रजाः पालय नीतिमान् ।
एवंवृत्तः प्रजा रक्षन्स्वर्गं जेतासि दुर्जयम् ॥ १२-७०-३२॥
tasmātkauravya dharmeṇa prajāḥ pālaya nītimān |
evaṃvṛttaḥ prajā rakṣansvargaṃ jetāsi durjayam || 12-70-32||

Adhyaya: 71/353 (14)

MHB 12-71-1

युधिष्ठिर उवाच ।
केन वृत्तेन वृत्तज्ञ वर्तमानो महीपतिः ।
सुखेनार्थान्सुखोदर्कानिह च प्रेत्य चाप्नुयात् ॥ १२-७१-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kena vṛttena vṛttajña vartamāno mahīpatiḥ |
sukhenārthānsukhodarkāniha ca pretya cāpnuyāt || 12-71-1||

MHB 12-71-2

भीष्म उवाच ।
इयं गुणानां षट्त्रिंशत्षट्त्रिंशद्गुणसंयुता ।
यान्गुणांस्तु गुणोपेतः कुर्वन्गुणमवाप्नुयात् ॥ १२-७१-२॥
bhīṣma uvāca |
iyaṃ guṇānāṃ ṣaṭtriṃśatṣaṭtriṃśadguṇasaṃyutā |
yānguṇāṃstu guṇopetaḥ kurvanguṇamavāpnuyāt || 12-71-2||

MHB 12-71-3

चरेद्धर्मानकटुको मुञ्चेत्स्नेहं न नास्तिकः ।
अनृशंसश्चरेदर्थं चरेत्काममनुद्धतः ॥ १२-७१-३॥
careddharmānakaṭuko muñcetsnehaṃ na nāstikaḥ |
anṛśaṃsaścaredarthaṃ caretkāmamanuddhataḥ || 12-71-3||

MHB 12-71-4

प्रियं ब्रूयादकृपणः शूरः स्यादविकत्थनः ।
दाता नापात्रवर्षी स्यात्प्रगल्भः स्यादनिष्ठुरः ॥ १२-७१-४॥
priyaṃ brūyādakṛpaṇaḥ śūraḥ syādavikatthanaḥ |
dātā nāpātravarṣī syātpragalbhaḥ syādaniṣṭhuraḥ || 12-71-4||

MHB 12-71-5

संदधीत न चानार्यैर्विगृह्णीयान्न बन्धुभिः ।
नानाप्तैः कारयेच्चारं कुर्यात्कार्यमपीडया ॥ १२-७१-५॥
saṃdadhīta na cānāryairvigṛhṇīyānna bandhubhiḥ |
nānāptaiḥ kārayeccāraṃ kuryātkāryamapīḍayā || 12-71-5||

MHB 12-71-6

अर्थान्ब्रूयान्न चासत्सु गुणान्ब्रूयान्न चात्मनः ।
आदद्यान्न च साधुभ्यो नासत्पुरुषमाश्रयेत् ॥ १२-७१-६॥
arthānbrūyānna cāsatsu guṇānbrūyānna cātmanaḥ |
ādadyānna ca sādhubhyo nāsatpuruṣamāśrayet || 12-71-6||

MHB 12-71-7

नापरीक्ष्य नयेद्दण्डं न च मन्त्रं प्रकाशयेत् ।
विसृजेन्न च लुब्धेभ्यो विश्वसेन्नापकारिषु ॥ १२-७१-७॥
nāparīkṣya nayeddaṇḍaṃ na ca mantraṃ prakāśayet |
visṛjenna ca lubdhebhyo viśvasennāpakāriṣu || 12-71-7||

MHB 12-71-8

अनीर्षुर्गुप्तदारः स्याच्चोक्षः स्यादघृणी नृपः ।
स्त्रियं सेवेत नात्यर्थं मृष्टं भुञ्जीत नाहितम् ॥ १२-७१-८॥
anīrṣurguptadāraḥ syāccokṣaḥ syādaghṛṇī nṛpaḥ |
striyaṃ seveta nātyarthaṃ mṛṣṭaṃ bhuñjīta nāhitam || 12-71-8||

MHB 12-71-9

अस्तब्धः पूजयेन्मान्यान्गुरून्सेवेदमायया ।
अर्चेद्देवान्न दम्भेन श्रियमिच्छेदकुत्सिताम् ॥ १२-७१-९॥
astabdhaḥ pūjayenmānyāngurūnsevedamāyayā |
arceddevānna dambhena śriyamicchedakutsitām || 12-71-9||

MHB 12-71-10

सेवेत प्रणयं हित्वा दक्षः स्यान्न त्वकालवित् ।
सान्त्वयेन्न च भोगार्थमनुगृह्णन्न चाक्षिपेत् ॥ १२-७१-१०॥
seveta praṇayaṃ hitvā dakṣaḥ syānna tvakālavit |
sāntvayenna ca bhogārthamanugṛhṇanna cākṣipet || 12-71-10||

MHB 12-71-11

प्रहरेन्न त्वविज्ञाय हत्वा शत्रून्न शेषयेत् ।
क्रोधं कुर्यान्न चाकस्मान्मृदुः स्यान्नापकारिषु ॥ १२-७१-११॥
praharenna tvavijñāya hatvā śatrūnna śeṣayet |
krodhaṃ kuryānna cākasmānmṛduḥ syānnāpakāriṣu || 12-71-11||

MHB 12-71-12

एवं चरस्व राज्यस्थो यदि श्रेय इहेच्छसि ।
अतोऽन्यथा नरपतिर्भयमृच्छत्यनुत्तमम् ॥ १२-७१-१२॥
evaṃ carasva rājyastho yadi śreya ihecchasi |
ato'nyathā narapatirbhayamṛcchatyanuttamam || 12-71-12||

MHB 12-71-13

इति सर्वान्गुणानेतान्यथोक्तान्योऽनुवर्तते ।
अनुभूयेह भद्राणि प्रेत्य स्वर्गे महीयते ॥ १२-७१-१३॥
iti sarvānguṇānetānyathoktānyo'nuvartate |
anubhūyeha bhadrāṇi pretya svarge mahīyate || 12-71-13||

MHB 12-71-14

वैशंपायन उवाच ।
इदं वचः शांतनवस्य शुश्रुवान्युधिष्ठिरः पाण्डवमुख्यसंवृतः ।
तदा ववन्दे च पितामहं नृपो यथोक्तमेतच्च चकार बुद्धिमान् ॥ १२-७१-१४॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
idaṃ vacaḥ śāṃtanavasya śuśruvānyudhiṣṭhiraḥ pāṇḍavamukhyasaṃvṛtaḥ |
tadā vavande ca pitāmahaṃ nṛpo yathoktametacca cakāra buddhimān || 12-71-14||

Adhyaya: 72/353 (33)

MHB 12-72-1

युधिष्ठिर उवाच ।
कथं राजा प्रजा रक्षन्नाधिबन्धेन युज्यते ।
धर्मे च नापराध्नोति तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-७२-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kathaṃ rājā prajā rakṣannādhibandhena yujyate |
dharme ca nāparādhnoti tanme brūhi pitāmaha || 12-72-1||

MHB 12-72-2

भीष्म उवाच ।
समासेनैव ते तात धर्मान्वक्ष्यामि निश्चितान् ।
विस्तरेण हि धर्माणां न जात्वन्तमवाप्नुयात् ॥ १२-७२-२॥
bhīṣma uvāca |
samāsenaiva te tāta dharmānvakṣyāmi niścitān |
vistareṇa hi dharmāṇāṃ na jātvantamavāpnuyāt || 12-72-2||

MHB 12-72-3

धर्मनिष्ठाञ्श्रुतवतो वेदव्रतसमाहितान् ।
अर्चितान्वासयेथास्त्वं गृहे गुणवतो द्विजान् ॥ १२-७२-३॥
dharmaniṣṭhāñśrutavato vedavratasamāhitān |
arcitānvāsayethāstvaṃ gṛhe guṇavato dvijān || 12-72-3||

MHB 12-72-4

प्रत्युत्थायोपसंगृह्य चरणावभिवाद्य च ।
अथ सर्वाणि कुर्वीथाः कार्याणि सपुरोहितः ॥ १२-७२-४॥
pratyutthāyopasaṃgṛhya caraṇāvabhivādya ca |
atha sarvāṇi kurvīthāḥ kāryāṇi sapurohitaḥ || 12-72-4||

MHB 12-72-5

धर्मकार्याणि निर्वर्त्य मङ्गलानि प्रयुज्य च ।
ब्राह्मणान्वाचयेथास्त्वमर्थसिद्धिजयाशिषः ॥ १२-७२-५॥
dharmakāryāṇi nirvartya maṅgalāni prayujya ca |
brāhmaṇānvācayethāstvamarthasiddhijayāśiṣaḥ || 12-72-5||

MHB 12-72-6

आर्जवेन च संपन्नो धृत्या बुद्ध्या च भारत ।
अर्थार्थं परिगृह्णीयात्कामक्रोधौ च वर्जयेत् ॥ १२-७२-६॥
ārjavena ca saṃpanno dhṛtyā buddhyā ca bhārata |
arthārthaṃ parigṛhṇīyātkāmakrodhau ca varjayet || 12-72-6||

MHB 12-72-7

कामक्रोधौ पुरस्कृत्य योऽर्थं राजानुतिष्ठति ।
न स धर्मं न चाप्यर्थं परिगृह्णाति बालिशः ॥ १२-७२-७॥
kāmakrodhau puraskṛtya yo'rthaṃ rājānutiṣṭhati |
na sa dharmaṃ na cāpyarthaṃ parigṛhṇāti bāliśaḥ || 12-72-7||

MHB 12-72-8

मा स्म लुब्धांश्च मूर्खांश्च कामे चार्थेषु यूयुजः ।
अलुब्धान्बुद्धिसंपन्नान्सर्वकर्मसु योजयेत् ॥ १२-७२-८॥
mā sma lubdhāṃśca mūrkhāṃśca kāme cārtheṣu yūyujaḥ |
alubdhānbuddhisaṃpannānsarvakarmasu yojayet || 12-72-8||

MHB 12-72-9

मूर्खो ह्यधिकृतोऽर्थेषु कार्याणामविशारदः ।
प्रजाः क्लिश्नात्ययोगेन कामद्वेषसमन्वितः ॥ १२-७२-९॥
mūrkho hyadhikṛto'rtheṣu kāryāṇāmaviśāradaḥ |
prajāḥ kliśnātyayogena kāmadveṣasamanvitaḥ || 12-72-9||

MHB 12-72-10

बलिषष्ठेन शुल्केन दण्डेनाथापराधिनाम् ।
शास्त्रनीतेन लिप्सेथा वेतनेन धनागमम् ॥ १२-७२-१०॥
baliṣaṣṭhena śulkena daṇḍenāthāparādhinām |
śāstranītena lipsethā vetanena dhanāgamam || 12-72-10||

MHB 12-72-11

दापयित्वा करं धर्म्यं राष्ट्रं नित्यं यथाविधि ।
अशेषान्कल्पयेद्राजा योगक्षेमानतन्द्रितः ॥ १२-७२-११॥
dāpayitvā karaṃ dharmyaṃ rāṣṭraṃ nityaṃ yathāvidhi |
aśeṣānkalpayedrājā yogakṣemānatandritaḥ || 12-72-11||

MHB 12-72-12

गोपायितारं दातारं धर्मनित्यमतन्द्रितम् ।
अकामद्वेषसंयुक्तमनुरज्यन्ति मानवाः ॥ १२-७२-१२॥
gopāyitāraṃ dātāraṃ dharmanityamatandritam |
akāmadveṣasaṃyuktamanurajyanti mānavāḥ || 12-72-12||

MHB 12-72-13

मा स्माधर्मेण लाभेन लिप्सेथास्त्वं धनागमम् ।
धर्मार्थावध्रुवौ तस्य योऽपशास्त्रपरो भवेत् ॥ १२-७२-१३॥
mā smādharmeṇa lābhena lipsethāstvaṃ dhanāgamam |
dharmārthāvadhruvau tasya yo'paśāstraparo bhavet || 12-72-13||

MHB 12-72-14

अपशास्त्रपरो राजा संचयान्नाधिगच्छति ।
अस्थाने चास्य तद्वित्तं सर्वमेव विनश्यति ॥ १२-७२-१४॥
apaśāstraparo rājā saṃcayānnādhigacchati |
asthāne cāsya tadvittaṃ sarvameva vinaśyati || 12-72-14||

MHB 12-72-15

अर्थमूलोऽपहिंसां च कुरुते स्वयमात्मनः ।
करैरशास्त्रदृष्टैर्हि मोहात्संपीडयन्प्रजाः ॥ १२-७२-१५॥
arthamūlo'pahiṃsāṃ ca kurute svayamātmanaḥ |
karairaśāstradṛṣṭairhi mohātsaṃpīḍayanprajāḥ || 12-72-15||

MHB 12-72-16

ऊधश्छिन्द्याद्धि यो धेन्वाः क्षीरार्थी न लभेत्पयः ।
एवं राष्ट्रमयोगेन पीडितं न विवर्धते ॥ १२-७२-१६॥
ūdhaśchindyāddhi yo dhenvāḥ kṣīrārthī na labhetpayaḥ |
evaṃ rāṣṭramayogena pīḍitaṃ na vivardhate || 12-72-16||

MHB 12-72-17

यो हि दोग्ध्रीमुपास्ते तु स नित्यं लभते पयः ।
एवं राष्ट्रमुपायेन भुञ्जानो लभते फलम् ॥ १२-७२-१७॥
yo hi dogdhrīmupāste tu sa nityaṃ labhate payaḥ |
evaṃ rāṣṭramupāyena bhuñjāno labhate phalam || 12-72-17||

MHB 12-72-18

अथ राष्ट्रमुपायेन भुज्यमानं सुरक्षितम् ।
जनयत्यतुलां नित्यं कोशवृद्धिं युधिष्ठिर ॥ १२-७२-१८॥
atha rāṣṭramupāyena bhujyamānaṃ surakṣitam |
janayatyatulāṃ nityaṃ kośavṛddhiṃ yudhiṣṭhira || 12-72-18||

MHB 12-72-19

दोग्धि धान्यं हिरण्यं च प्रजा राज्ञि सुरक्षिता ।
नित्यं स्वेभ्यः परेभ्यश्च तृप्ता माता यथा पयः ॥ १२-७२-१९॥
dogdhi dhānyaṃ hiraṇyaṃ ca prajā rājñi surakṣitā |
nityaṃ svebhyaḥ parebhyaśca tṛptā mātā yathā payaḥ || 12-72-19||

MHB 12-72-20

मालाकारोपमो राजन्भव माङ्गारिकोपमः ।
तथा युक्तश्चिरं राष्ट्रं भोक्तुं शक्यसि पालयन् ॥ १२-७२-२०॥
mālākāropamo rājanbhava māṅgārikopamaḥ |
tathā yuktaściraṃ rāṣṭraṃ bhoktuṃ śakyasi pālayan || 12-72-20||

MHB 12-72-21

परचक्राभियानेन यदि ते स्याद्धनक्षयः ।
अथ साम्नैव लिप्सेथा धनमब्राह्मणेषु यत् ॥ १२-७२-२१॥
paracakrābhiyānena yadi te syāddhanakṣayaḥ |
atha sāmnaiva lipsethā dhanamabrāhmaṇeṣu yat || 12-72-21||

MHB 12-72-22

मा स्म ते ब्राह्मणं दृष्ट्वा धनस्थं प्रचलेन्मनः ।
अन्त्यायामप्यवस्थायां किमु स्फीतस्य भारत ॥ १२-७२-२२॥
mā sma te brāhmaṇaṃ dṛṣṭvā dhanasthaṃ pracalenmanaḥ |
antyāyāmapyavasthāyāṃ kimu sphītasya bhārata || 12-72-22||

MHB 12-72-23

धनानि तेभ्यो दद्यास्त्वं यथाशक्ति यथार्हतः ।
सान्त्वयन्परिरक्षंश्च स्वर्गमाप्स्यसि दुर्जयम् ॥ १२-७२-२३॥
dhanāni tebhyo dadyāstvaṃ yathāśakti yathārhataḥ |
sāntvayanparirakṣaṃśca svargamāpsyasi durjayam || 12-72-23||

MHB 12-72-24

एवं धर्मेण वृत्तेन प्रजास्त्वं परिपालयन् ।
स्वन्तं पुण्यं यशोवन्तं प्राप्स्यसे कुरुनन्दन ॥ १२-७२-२४॥
evaṃ dharmeṇa vṛttena prajāstvaṃ paripālayan |
svantaṃ puṇyaṃ yaśovantaṃ prāpsyase kurunandana || 12-72-24||

MHB 12-72-25

धर्मेण व्यवहारेण प्रजाः पालय पाण्डव ।
युधिष्ठिर तथा युक्तो नाधिबन्धेन योक्ष्यसे ॥ १२-७२-२५॥
dharmeṇa vyavahāreṇa prajāḥ pālaya pāṇḍava |
yudhiṣṭhira tathā yukto nādhibandhena yokṣyase || 12-72-25||

MHB 12-72-26

एष एव परो धर्मो यद्राजा रक्षते प्रजाः ।
भूतानां हि यथा धर्मे रक्षणं च परा दया ॥ १२-७२-२६॥
eṣa eva paro dharmo yadrājā rakṣate prajāḥ |
bhūtānāṃ hi yathā dharme rakṣaṇaṃ ca parā dayā || 12-72-26||

MHB 12-72-27

तस्मादेवं परं धर्मं मन्यन्ते धर्मकोविदाः ।
यद्राजा रक्षणे युक्तो भूतेषु कुरुते दयाम् ॥ १२-७२-२७॥
tasmādevaṃ paraṃ dharmaṃ manyante dharmakovidāḥ |
yadrājā rakṣaṇe yukto bhūteṣu kurute dayām || 12-72-27||

MHB 12-72-28

यदह्ना कुरुते पापमरक्षन्भयतः प्रजाः ।
राजा वर्षसहस्रेण तस्यान्तमधिगच्छति ॥ १२-७२-२८॥
yadahnā kurute pāpamarakṣanbhayataḥ prajāḥ |
rājā varṣasahasreṇa tasyāntamadhigacchati || 12-72-28||

MHB 12-72-29

यदह्ना कुरुते पुण्यं प्रजा धर्मेण पालयन् ।
दश वर्षसहस्राणि तस्य भुङ्क्ते फलं दिवि ॥ १२-७२-२९॥
yadahnā kurute puṇyaṃ prajā dharmeṇa pālayan |
daśa varṣasahasrāṇi tasya bhuṅkte phalaṃ divi || 12-72-29||

MHB 12-72-30

स्विष्टिः स्वधीतिः सुतपा लोकाञ्जयति यावतः ।
क्षणेन तानवाप्नोति प्रजा धर्मेण पालयन् ॥ १२-७२-३०॥
sviṣṭiḥ svadhītiḥ sutapā lokāñjayati yāvataḥ |
kṣaṇena tānavāpnoti prajā dharmeṇa pālayan || 12-72-30||

MHB 12-72-31

एवं धर्मं प्रयत्नेन कौन्तेय परिपालयन् ।
इह पुण्यफलं लब्ध्वा नाधिबन्धेन योक्ष्यसे ॥ १२-७२-३१॥
evaṃ dharmaṃ prayatnena kaunteya paripālayan |
iha puṇyaphalaṃ labdhvā nādhibandhena yokṣyase || 12-72-31||

MHB 12-72-32

स्वर्गलोके च महतीं श्रियं प्राप्स्यसि पाण्डव ।
असंभवश्च धर्माणामीदृशानामराजसु ।
तस्माद्राजैव नान्योऽस्ति यो महत्फलमाप्नुयात् ॥ १२-७२-३२॥
svargaloke ca mahatīṃ śriyaṃ prāpsyasi pāṇḍava |
asaṃbhavaśca dharmāṇāmīdṛśānāmarājasu |
tasmādrājaiva nānyo'sti yo mahatphalamāpnuyāt || 12-72-32||

MHB 12-72-33

स राज्यमृद्धिमत्प्राप्य धर्मेण परिपालयन् ।
इन्द्रं तर्पय सोमेन कामैश्च सुहृदो जनान् ॥ १२-७२-३३॥
sa rājyamṛddhimatprāpya dharmeṇa paripālayan |
indraṃ tarpaya somena kāmaiśca suhṛdo janān || 12-72-33||

Adhyaya: 73/353 (26)

MHB 12-73-1

भीष्म उवाच ।
य एव तु सतो रक्षेदसतश्च निबर्हयेत् ।
स एव राज्ञा कर्तव्यो राजन्राजपुरोहितः ॥ १२-७३-१॥
bhīṣma uvāca |
ya eva tu sato rakṣedasataśca nibarhayet |
sa eva rājñā kartavyo rājanrājapurohitaḥ || 12-73-1||

MHB 12-73-2

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
पुरूरवस ऐलस्य संवादं मातरिश्वनः ॥ १२-७३-२॥
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
purūravasa ailasya saṃvādaṃ mātariśvanaḥ || 12-73-2||

MHB 12-73-3

ऐल उवाच ।
कुतः स्विद्ब्राह्मणो जातो वर्णाश्चापि कुतस्त्रयः ।
कस्माच्च भवति श्रेयानेतद्वायो विचक्ष्व मे ॥ १२-७३-३॥
aila uvāca |
kutaḥ svidbrāhmaṇo jāto varṇāścāpi kutastrayaḥ |
kasmācca bhavati śreyānetadvāyo vicakṣva me || 12-73-3||

MHB 12-73-4

वायुरुवाच ।
ब्रह्मणो मुखतः सृष्टो ब्राह्मणो राजसत्तम ।
बाहुभ्यां क्षत्रियः सृष्ट ऊरुभ्यां वैश्य उच्यते ॥ १२-७३-४॥
vāyuruvāca |
brahmaṇo mukhataḥ sṛṣṭo brāhmaṇo rājasattama |
bāhubhyāṃ kṣatriyaḥ sṛṣṭa ūrubhyāṃ vaiśya ucyate || 12-73-4||

MHB 12-73-5

वर्णानां परिचर्यार्थं त्रयाणां पुरुषर्षभ ।
वर्णश्चतुर्थः पश्चात्तु पद्भ्यां शूद्रो विनिर्मितः ॥ १२-७३-५॥
varṇānāṃ paricaryārthaṃ trayāṇāṃ puruṣarṣabha |
varṇaścaturthaḥ paścāttu padbhyāṃ śūdro vinirmitaḥ || 12-73-5||

MHB 12-73-6

ब्राह्मणो जातमात्रस्तु पृथिवीमन्वजायत ।
ईश्वरः सर्वभूतानां धर्मकोशस्य गुप्तये ॥ १२-७३-६॥
brāhmaṇo jātamātrastu pṛthivīmanvajāyata |
īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ dharmakośasya guptaye || 12-73-6||

MHB 12-73-7

ततः पृथिव्या गोप्तारं क्षत्रियं दण्डधारिणम् ।
द्वितीयं वर्णमकरोत्प्रजानामनुगुप्तये ॥ १२-७३-७॥
tataḥ pṛthivyā goptāraṃ kṣatriyaṃ daṇḍadhāriṇam |
dvitīyaṃ varṇamakarotprajānāmanuguptaye || 12-73-7||

MHB 12-73-8

वैश्यस्तु धनधान्येन त्रीन्वर्णान्बिभृयादिमान् ।
शूद्रो ह्येनान्परिचरेदिति ब्रह्मानुशासनम् ॥ १२-७३-८॥
vaiśyastu dhanadhānyena trīnvarṇānbibhṛyādimān |
śūdro hyenānparicarediti brahmānuśāsanam || 12-73-8||

MHB 12-73-9

ऐल उवाच ।
द्विजस्य क्षत्रबन्धोर्वा कस्येयं पृथिवी भवेत् ।
धर्मतः सह वित्तेन सम्यग्वायो प्रचक्ष्व मे ॥ १२-७३-९॥
aila uvāca |
dvijasya kṣatrabandhorvā kasyeyaṃ pṛthivī bhavet |
dharmataḥ saha vittena samyagvāyo pracakṣva me || 12-73-9||

MHB 12-73-10

वायुरुवाच ।
विप्रस्य सर्वमेवैतद्यत्किंचिज्जगतीगतम् ।
ज्येष्ठेनाभिजनेनेह तद्धर्मकुशला विदुः ॥ १२-७३-१०॥
vāyuruvāca |
viprasya sarvamevaitadyatkiṃcijjagatīgatam |
jyeṣṭhenābhijaneneha taddharmakuśalā viduḥ || 12-73-10||

MHB 12-73-11

स्वमेव ब्राह्मणो भुङ्क्ते स्वं वस्ते स्वं ददाति च ।
गुरुर्हि सर्ववर्णानां ज्येष्ठः श्रेष्ठश्च वै द्विजः ॥ १२-७३-११॥
svameva brāhmaṇo bhuṅkte svaṃ vaste svaṃ dadāti ca |
gururhi sarvavarṇānāṃ jyeṣṭhaḥ śreṣṭhaśca vai dvijaḥ || 12-73-11||

MHB 12-73-12

पत्यभावे यथा स्त्री हि देवरं कुरुते पतिम् ।
आनन्तर्यात्तथा क्षत्रं पृथिवी कुरुते पतिम् ॥ १२-७३-१२॥
patyabhāve yathā strī hi devaraṃ kurute patim |
ānantaryāttathā kṣatraṃ pṛthivī kurute patim || 12-73-12||

MHB 12-73-13

एष ते प्रथमः कल्प आपद्यन्यो भवेदतः ।
यदि स्वर्गे परं स्थानं धर्मतः परिमार्गसि ॥ १२-७३-१३॥
eṣa te prathamaḥ kalpa āpadyanyo bhavedataḥ |
yadi svarge paraṃ sthānaṃ dharmataḥ parimārgasi || 12-73-13||

MHB 12-73-14

यः कश्चिद्विजयेद्भूमिं ब्राह्मणाय निवेदयेत् ।
श्रुतवृत्तोपपन्नाय धर्मज्ञाय तपस्विने ॥ १२-७३-१४॥
yaḥ kaścidvijayedbhūmiṃ brāhmaṇāya nivedayet |
śrutavṛttopapannāya dharmajñāya tapasvine || 12-73-14||

MHB 12-73-15

स्वधर्मपरितृप्ताय यो न वित्तपरो भवेत् ।
यो राजानं नयेद्बुद्ध्या सर्वतः परिपूर्णया ॥ १२-७३-१५॥
svadharmaparitṛptāya yo na vittaparo bhavet |
yo rājānaṃ nayedbuddhyā sarvataḥ paripūrṇayā || 12-73-15||

MHB 12-73-16

ब्राह्मणो हि कुले जातः कृतप्रज्ञो विनीतवाक् ।
श्रेयो नयति राजानं ब्रुवंश्चित्रां सरस्वतीम् ॥ १२-७३-१६॥
brāhmaṇo hi kule jātaḥ kṛtaprajño vinītavāk |
śreyo nayati rājānaṃ bruvaṃścitrāṃ sarasvatīm || 12-73-16||

MHB 12-73-17

राजा चरति यं धर्मं ब्राह्मणेन निदर्शितम् ।
शुश्रूषुरनहंवादी क्षत्रधर्मव्रते स्थितः ॥ १२-७३-१७॥
rājā carati yaṃ dharmaṃ brāhmaṇena nidarśitam |
śuśrūṣuranahaṃvādī kṣatradharmavrate sthitaḥ || 12-73-17||

MHB 12-73-18

तावता स कृतप्रज्ञश्चिरं यशसि तिष्ठति ।
तस्य धर्मस्य सर्वस्य भागी राजपुरोहितः ॥ १२-७३-१८॥
tāvatā sa kṛtaprajñaściraṃ yaśasi tiṣṭhati |
tasya dharmasya sarvasya bhāgī rājapurohitaḥ || 12-73-18||

MHB 12-73-19

एवमेव प्रजाः सर्वा राजानमभिसंश्रिताः ।
सम्यग्वृत्ताः स्वधर्मस्था न कुतश्चिद्भयान्विताः ॥ १२-७३-१९॥
evameva prajāḥ sarvā rājānamabhisaṃśritāḥ |
samyagvṛttāḥ svadharmasthā na kutaścidbhayānvitāḥ || 12-73-19||

MHB 12-73-20

राष्ट्रे चरन्ति यं धर्मं राज्ञा साध्वभिरक्षिताः ।
चतुर्थं तस्य धर्मस्य राजा भागं स विन्दति ॥ १२-७३-२०॥
rāṣṭre caranti yaṃ dharmaṃ rājñā sādhvabhirakṣitāḥ |
caturthaṃ tasya dharmasya rājā bhāgaṃ sa vindati || 12-73-20||

MHB 12-73-21

देवा मनुष्याः पितरो गन्धर्वोरगराक्षसाः ।
यज्ञमेवोपजीवन्ति नास्ति चेष्टमराजके ॥ १२-७३-२१॥
devā manuṣyāḥ pitaro gandharvoragarākṣasāḥ |
yajñamevopajīvanti nāsti ceṣṭamarājake || 12-73-21||

MHB 12-73-22

इतो दत्तेन जीवन्ति देवताः पितरस्तथा ।
राजन्येवास्य धर्मस्य योगक्षेमः प्रतिष्ठितः ॥ १२-७३-२२॥
ito dattena jīvanti devatāḥ pitarastathā |
rājanyevāsya dharmasya yogakṣemaḥ pratiṣṭhitaḥ || 12-73-22||

MHB 12-73-23

छायायामप्सु वायौ च सुखमुष्णेऽधिगच्छति ।
अग्नौ वाससि सूर्ये च सुखं शीतेऽधिगच्छति ॥ १२-७३-२३॥
chāyāyāmapsu vāyau ca sukhamuṣṇe'dhigacchati |
agnau vāsasi sūrye ca sukhaṃ śīte'dhigacchati || 12-73-23||

MHB 12-73-24

शब्दे स्पर्शे रसे रूपे गन्धे च रमते मनः ।
तेषु भोगेषु सर्वेषु नभीतो लभते सुखम् ॥ १२-७३-२४॥
śabde sparśe rase rūpe gandhe ca ramate manaḥ |
teṣu bhogeṣu sarveṣu nabhīto labhate sukham || 12-73-24||

MHB 12-73-25

अभयस्यैव यो दाता तस्यैव सुमहत्फलम् ।
न हि प्राणसमं दानं त्रिषु लोकेषु विद्यते ॥ १२-७३-२५॥
abhayasyaiva yo dātā tasyaiva sumahatphalam |
na hi prāṇasamaṃ dānaṃ triṣu lokeṣu vidyate || 12-73-25||

MHB 12-73-26

इन्द्रो राजा यमो राजा धर्मो राजा तथैव च ।
राजा बिभर्ति रूपाणि राज्ञा सर्वमिदं धृतम् ॥ १२-७३-२६॥
indro rājā yamo rājā dharmo rājā tathaiva ca |
rājā bibharti rūpāṇi rājñā sarvamidaṃ dhṛtam || 12-73-26||

Adhyaya: 74/353 (32)

MHB 12-74-1

भीष्म उवाच ।
राज्ञा पुरोहितः कार्यो भवेद्विद्वान्बहुश्रुतः ।
उभौ समीक्ष्य धर्मार्थावप्रमेयावनन्तरम् ॥ १२-७४-१॥
bhīṣma uvāca |
rājñā purohitaḥ kāryo bhavedvidvānbahuśrutaḥ |
ubhau samīkṣya dharmārthāvaprameyāvanantaram || 12-74-1||

MHB 12-74-2

धर्मात्मा धर्मविद्येषां राज्ञां राजन्पुरोहितः ।
राजा चैवंगुणो येषां कुशलं तेषु सर्वशः ॥ १२-७४-२॥
dharmātmā dharmavidyeṣāṃ rājñāṃ rājanpurohitaḥ |
rājā caivaṃguṇo yeṣāṃ kuśalaṃ teṣu sarvaśaḥ || 12-74-2||

MHB 12-74-3

उभौ प्रजा वर्धयतो देवान्पूर्वान्परान्पितॄन् ।
यौ समेयास्थितौ धर्मे श्रद्धेयौ सुतपस्विनौ ॥ १२-७४-३॥
ubhau prajā vardhayato devānpūrvānparānpitṝn |
yau sameyāsthitau dharme śraddheyau sutapasvinau || 12-74-3||

MHB 12-74-4

परस्परस्य सुहृदौ संमतौ समचेतसौ ।
ब्रह्मक्षत्रस्य संमानात्प्रजाः सुखमवाप्नुयुः ॥ १२-७४-४॥
parasparasya suhṛdau saṃmatau samacetasau |
brahmakṣatrasya saṃmānātprajāḥ sukhamavāpnuyuḥ || 12-74-4||

MHB 12-74-5

विमाननात्तयोरेव प्रजा नश्येयुरेव ह ।
ब्रह्मक्षत्रं हि सर्वेषां धर्माणां मूलमुच्यते ॥ १२-७४-५॥
vimānanāttayoreva prajā naśyeyureva ha |
brahmakṣatraṃ hi sarveṣāṃ dharmāṇāṃ mūlamucyate || 12-74-5||

MHB 12-74-6

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
ऐलकश्यपसंवादं तं निबोध युधिष्ठिर ॥ १२-७४-६॥
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
ailakaśyapasaṃvādaṃ taṃ nibodha yudhiṣṭhira || 12-74-6||

MHB 12-74-7

ऐल उवाच ।
यदा हि ब्रह्म प्रजहाति क्षत्रं क्षत्रं यदा वा प्रजहाति ब्रह्म ।
अन्वग्बलं कतमेऽस्मिन्भजन्ते तथाबल्यं कतमेऽस्मिन्वियन्ति ॥ १२-७४-७॥
aila uvāca |
yadā hi brahma prajahāti kṣatraṃ kṣatraṃ yadā vā prajahāti brahma |
anvagbalaṃ katame'sminbhajante tathābalyaṃ katame'sminviyanti || 12-74-7||

MHB 12-74-8

कश्यप उवाच ।
व्यृद्धं राष्ट्रं भवति क्षत्रियस्य ब्रह्म क्षत्रं यत्र विरुध्यते ह ।
अन्वग्बलं दस्यवस्तद्भजन्तेऽबल्यं तथा तत्र वियन्ति सन्तः ॥ १२-७४-८॥
kaśyapa uvāca |
vyṛddhaṃ rāṣṭraṃ bhavati kṣatriyasya brahma kṣatraṃ yatra virudhyate ha |
anvagbalaṃ dasyavastadbhajante'balyaṃ tathā tatra viyanti santaḥ || 12-74-8||

MHB 12-74-9

नैषामुक्षा वर्धते नोत उस्रा न गर्गरो मथ्यते नो यजन्ते ।
नैषां पुत्रा वेदमधीयते च यदा ब्रह्म क्षत्रियाः संत्यजन्ति ॥ १२-७४-९॥
naiṣāmukṣā vardhate nota usrā na gargaro mathyate no yajante |
naiṣāṃ putrā vedamadhīyate ca yadā brahma kṣatriyāḥ saṃtyajanti || 12-74-9||

MHB 12-74-10

नैषामुक्षा वर्धते जातु गेहे नाधीयते सप्रजा नो यजन्ते ।
अपध्वस्ता दस्युभूता भवन्ति ये ब्राह्मणाः क्षत्रियान्संत्यजन्ति ॥ १२-७४-१०॥
naiṣāmukṣā vardhate jātu gehe nādhīyate saprajā no yajante |
apadhvastā dasyubhūtā bhavanti ye brāhmaṇāḥ kṣatriyānsaṃtyajanti || 12-74-10||

MHB 12-74-11

एतौ हि नित्यसंयुक्तावितरेतरधारणे ।
क्षत्रं हि ब्रह्मणो योनिर्योनिः क्षत्रस्य च द्विजाः ॥ १२-७४-११॥
etau hi nityasaṃyuktāvitaretaradhāraṇe |
kṣatraṃ hi brahmaṇo yoniryoniḥ kṣatrasya ca dvijāḥ || 12-74-11||

MHB 12-74-12

उभावेतौ नित्यमभिप्रपन्नौ संप्रापतुर्महतीं श्रीप्रतिष्ठाम् ।
तयोः संधिर्भिद्यते चेत्पुराणस्ततः सर्वं भवति हि संप्रमूढम् ॥ १२-७४-१२॥
ubhāvetau nityamabhiprapannau saṃprāpaturmahatīṃ śrīpratiṣṭhām |
tayoḥ saṃdhirbhidyate cetpurāṇastataḥ sarvaṃ bhavati hi saṃpramūḍham || 12-74-12||

MHB 12-74-13

नात्र प्लवं लभते पारगामी महागाधे नौरिव संप्रणुन्ना ।
चातुर्वर्ण्यं भवति च संप्रमूढं ततः प्रजाः क्षयसंस्था भवन्ति ॥ १२-७४-१३॥
nātra plavaṃ labhate pāragāmī mahāgādhe nauriva saṃpraṇunnā |
cāturvarṇyaṃ bhavati ca saṃpramūḍhaṃ tataḥ prajāḥ kṣayasaṃsthā bhavanti || 12-74-13||

MHB 12-74-14

ब्रह्मवृक्षो रक्ष्यमाणो मधु हेम च वर्षति ।
अरक्ष्यमाणः सततमश्रु पापं च वर्षति ॥ १२-७४-१४॥
brahmavṛkṣo rakṣyamāṇo madhu hema ca varṣati |
arakṣyamāṇaḥ satatamaśru pāpaṃ ca varṣati || 12-74-14||

MHB 12-74-15

अब्रह्मचारी चरणादपेतो यदा ब्रह्मा ब्रह्मणि त्राणमिच्छेत् ।
आश्चर्यशो वर्षति तत्र देवस्तत्राभीक्ष्णं दुःसहाश्चाविशन्ति ॥ १२-७४-१५॥
abrahmacārī caraṇādapeto yadā brahmā brahmaṇi trāṇamicchet |
āścaryaśo varṣati tatra devastatrābhīkṣṇaṃ duḥsahāścāviśanti || 12-74-15||

MHB 12-74-16

स्त्रियं हत्वा ब्राह्मणं वापि पापः सभायां यत्र लभतेऽनुवादम् ।
राज्ञः सकाशे न बिभेति चापि ततो भयं जायते क्षत्रियस्य ॥ १२-७४-१६॥
striyaṃ hatvā brāhmaṇaṃ vāpi pāpaḥ sabhāyāṃ yatra labhate'nuvādam |
rājñaḥ sakāśe na bibheti cāpi tato bhayaṃ jāyate kṣatriyasya || 12-74-16||

MHB 12-74-17

पापैः पापे क्रियमाणेऽतिवेलं ततो रुद्रो जायते देव एषः ।
पापैः पापाः संजनयन्ति रुद्रं ततः सर्वान्साध्वसाधून्हिनस्ति ॥ १२-७४-१७॥
pāpaiḥ pāpe kriyamāṇe'tivelaṃ tato rudro jāyate deva eṣaḥ |
pāpaiḥ pāpāḥ saṃjanayanti rudraṃ tataḥ sarvānsādhvasādhūnhinasti || 12-74-17||

MHB 12-74-18

ऐल उवाच ।
कुतो रुद्रः कीदृशो वापि रुद्रः सत्त्वैः सत्त्वं दृश्यते वध्यमानम् ।
एतद्विद्वन्कश्यप मे प्रचक्ष्व यतो रुद्रो जायते देव एषः ॥ १२-७४-१८॥
aila uvāca |
kuto rudraḥ kīdṛśo vāpi rudraḥ sattvaiḥ sattvaṃ dṛśyate vadhyamānam |
etadvidvankaśyapa me pracakṣva yato rudro jāyate deva eṣaḥ || 12-74-18||

MHB 12-74-19

कश्यप उवाच ।
आत्मा रुद्रो हृदये मानवानां स्वं स्वं देहं परदेहं च हन्ति ।
वातोत्पातैः सदृशं रुद्रमाहुर्दावैर्जीमूतैः सदृशं रूपमस्य ॥ १२-७४-१९॥
kaśyapa uvāca |
ātmā rudro hṛdaye mānavānāṃ svaṃ svaṃ dehaṃ paradehaṃ ca hanti |
vātotpātaiḥ sadṛśaṃ rudramāhurdāvairjīmūtaiḥ sadṛśaṃ rūpamasya || 12-74-19||

MHB 12-74-20

ऐल उवाच ।
न वै वातं परिवृनोति कश्चिन्न जीमूतो वर्षति नैव दावः ।
तथायुक्तो दृश्यते मानवेषु कामद्वेषाद्बध्यते मुच्यते च ॥ १२-७४-२०॥
aila uvāca |
na vai vātaṃ parivṛnoti kaścinna jīmūto varṣati naiva dāvaḥ |
tathāyukto dṛśyate mānaveṣu kāmadveṣādbadhyate mucyate ca || 12-74-20||

MHB 12-74-21

कश्यप उवाच ।
यथैकगेहे जातवेदाः प्रदीप्तः कृत्स्नं ग्रामं प्रदहेत्स त्वरावान् ।
विमोहनं कुरुते देव एष ततः सर्वं स्पृश्यते पुण्यपापैः ॥ १२-७४-२१॥
kaśyapa uvāca |
yathaikagehe jātavedāḥ pradīptaḥ kṛtsnaṃ grāmaṃ pradahetsa tvarāvān |
vimohanaṃ kurute deva eṣa tataḥ sarvaṃ spṛśyate puṇyapāpaiḥ || 12-74-21||

MHB 12-74-22

ऐल उवाच ।
यदि दण्डः स्पृशते पुण्यभाजं पापैः पापे क्रियमाणेऽविशेषात् ।
कस्य हेतोः सुकृतं नाम कुर्याद्दुष्कृतं वा कस्य हेतोर्न कुर्यात् ॥ १२-७४-२२॥
aila uvāca |
yadi daṇḍaḥ spṛśate puṇyabhājaṃ pāpaiḥ pāpe kriyamāṇe'viśeṣāt |
kasya hetoḥ sukṛtaṃ nāma kuryādduṣkṛtaṃ vā kasya hetorna kuryāt || 12-74-22||

MHB 12-74-23

कश्यप उवाच ।
असंत्यागात्पापकृतामपापांस्तुल्यो दण्डः स्पृशते मिश्रभावात् ।
शुष्केणार्द्रं दह्यते मिश्रभावान्न मिश्रः स्यात्पापकृद्भिः कथंचित् ॥ १२-७४-२३॥
kaśyapa uvāca |
asaṃtyāgātpāpakṛtāmapāpāṃstulyo daṇḍaḥ spṛśate miśrabhāvāt |
śuṣkeṇārdraṃ dahyate miśrabhāvānna miśraḥ syātpāpakṛdbhiḥ kathaṃcit || 12-74-23||

MHB 12-74-24

ऐल उवाच ।
साध्वसाधून्धारयतीह भूमिः साध्वसाधूंस्तापयतीह सूर्यः ।
साध्वसाधून्वातयतीह वायुरापस्तथा साध्वसाधून्वहन्ति ॥ १२-७४-२४॥
aila uvāca |
sādhvasādhūndhārayatīha bhūmiḥ sādhvasādhūṃstāpayatīha sūryaḥ |
sādhvasādhūnvātayatīha vāyurāpastathā sādhvasādhūnvahanti || 12-74-24||

MHB 12-74-25

कश्यप उवाच ।
एवमस्मिन्वर्तते लोक एव नामुत्रैवं वर्तते राजपुत्र ।
प्रेत्यैतयोरन्तरवान्विशेषो यो वै पुण्यं चरते यश्च पापम् ॥ १२-७४-२५॥
kaśyapa uvāca |
evamasminvartate loka eva nāmutraivaṃ vartate rājaputra |
pretyaitayorantaravānviśeṣo yo vai puṇyaṃ carate yaśca pāpam || 12-74-25||

MHB 12-74-26

पुण्यस्य लोको मधुमान्घृतार्चिर्हिरण्यज्योतिरमृतस्य नाभिः ।
तत्र प्रेत्य मोदते ब्रह्मचारी न तत्र मृत्युर्न जरा नोत दुःखम् ॥ १२-७४-२६॥
puṇyasya loko madhumānghṛtārcirhiraṇyajyotiramṛtasya nābhiḥ |
tatra pretya modate brahmacārī na tatra mṛtyurna jarā nota duḥkham || 12-74-26||

MHB 12-74-27

पापस्य लोको निरयोऽप्रकाशो नित्यं दुःखः शोकभूयिष्ठ एव ।
तत्रात्मानं शोचते पापकर्मा बह्वीः समाः प्रपतन्नप्रतिष्ठः ॥ १२-७४-२७॥
pāpasya loko nirayo'prakāśo nityaṃ duḥkhaḥ śokabhūyiṣṭha eva |
tatrātmānaṃ śocate pāpakarmā bahvīḥ samāḥ prapatannapratiṣṭhaḥ || 12-74-27||

MHB 12-74-28

मिथो भेदाद्ब्राह्मणक्षत्रियाणां प्रजा दुःखं दुःसहं चाविशन्ति ।
एवं ज्ञात्वा कार्य एवेह विद्वान्पुरोहितो नैकविद्यो नृपेण ॥ १२-७४-२८॥
mitho bhedādbrāhmaṇakṣatriyāṇāṃ prajā duḥkhaṃ duḥsahaṃ cāviśanti |
evaṃ jñātvā kārya eveha vidvānpurohito naikavidyo nṛpeṇa || 12-74-28||

MHB 12-74-29

तं चैवान्वभिषिच्येत तथा धर्मो विधीयते ।
अग्र्यो हि ब्राह्मणः प्रोक्तः सर्वस्यैवेह धर्मतः ॥ १२-७४-२९॥
taṃ caivānvabhiṣicyeta tathā dharmo vidhīyate |
agryo hi brāhmaṇaḥ proktaḥ sarvasyaiveha dharmataḥ || 12-74-29||

MHB 12-74-30

पूर्वं हि ब्राह्मणाः सृष्टा इति धर्मविदो विदुः ।
ज्येष्ठेनाभिजनेनास्य प्राप्तं सर्वं यदुत्तरम् ॥ १२-७४-३०॥
pūrvaṃ hi brāhmaṇāḥ sṛṣṭā iti dharmavido viduḥ |
jyeṣṭhenābhijanenāsya prāptaṃ sarvaṃ yaduttaram || 12-74-30||

MHB 12-74-31

तस्मान्मान्यश्च पूज्यश्च ब्राह्मणः प्रसृताग्रभुक् ।
सर्वं श्रेष्ठं वरिष्ठं च निवेद्यं तस्य धर्मतः ॥ १२-७४-३१॥
tasmānmānyaśca pūjyaśca brāhmaṇaḥ prasṛtāgrabhuk |
sarvaṃ śreṣṭhaṃ variṣṭhaṃ ca nivedyaṃ tasya dharmataḥ || 12-74-31||

MHB 12-74-32

अवश्यमेतत्कर्तव्यं राज्ञा बलवतापि हि ।
ब्रह्म वर्धयति क्षत्रं क्षत्रतो ब्रह्म वर्धते ॥ १२-७४-३२॥
avaśyametatkartavyaṃ rājñā balavatāpi hi |
brahma vardhayati kṣatraṃ kṣatrato brahma vardhate || 12-74-32||

Adhyaya: 75/353 (22)

MHB 12-75-1

भीष्म उवाच ।
योगक्षेमो हि राष्ट्रस्य राजन्यायत्त उच्यते ।
योगक्षेमश्च राज्ञोऽपि समायत्तः पुरोहिते ॥ १२-७५-१॥
bhīṣma uvāca |
yogakṣemo hi rāṣṭrasya rājanyāyatta ucyate |
yogakṣemaśca rājño'pi samāyattaḥ purohite || 12-75-1||

MHB 12-75-2

यतादृष्टं भयं ब्रह्म प्रजानां शमयत्युत ।
दृष्टं च राजा बाहुभ्यां तद्राष्ट्रं सुखमेधते ॥ १२-७५-२॥
yatādṛṣṭaṃ bhayaṃ brahma prajānāṃ śamayatyuta |
dṛṣṭaṃ ca rājā bāhubhyāṃ tadrāṣṭraṃ sukhamedhate || 12-75-2||

MHB 12-75-3

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
मुचुकुन्दस्य संवादं राज्ञो वैश्रवणस्य च ॥ १२-७५-३॥
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
mucukundasya saṃvādaṃ rājño vaiśravaṇasya ca || 12-75-3||

MHB 12-75-4

मुचुकुन्दो विजित्येमां पृथिवीं पृथिवीपतिः ।
जिज्ञासमानः स्वबलमभ्ययादलकाधिपम् ॥ १२-७५-४॥
mucukundo vijityemāṃ pṛthivīṃ pṛthivīpatiḥ |
jijñāsamānaḥ svabalamabhyayādalakādhipam || 12-75-4||

MHB 12-75-5

ततो वैश्रवणो राजा रक्षांसि समवासृजत् ।
ते बलान्यवमृद्नन्तः प्राचरंस्तस्य नैरृताः ॥ १२-७५-५॥
tato vaiśravaṇo rājā rakṣāṃsi samavāsṛjat |
te balānyavamṛdnantaḥ prācaraṃstasya nairṛtāḥ || 12-75-5||

MHB 12-75-6

स हन्यमाने सैन्ये स्वे मुचुकुन्दो नराधिपः ।
गर्हयामास विद्वांसं पुरोहितमरिंदमः ॥ १२-७५-६॥
sa hanyamāne sainye sve mucukundo narādhipaḥ |
garhayāmāsa vidvāṃsaṃ purohitamariṃdamaḥ || 12-75-6||

MHB 12-75-7

तत उग्रं तपस्तप्त्वा वसिष्ठो ब्रह्मवित्तमः ।
रक्षांस्यपावधीत्तत्र पन्थानं चाप्यविन्दत ॥ १२-७५-७॥
tata ugraṃ tapastaptvā vasiṣṭho brahmavittamaḥ |
rakṣāṃsyapāvadhīttatra panthānaṃ cāpyavindata || 12-75-7||

MHB 12-75-8

ततो वैश्रवणो राजा मुचुकुन्दमदर्शयत् ।
वध्यमानेषु सैन्येषु वचनं चेदमब्रवीत् ॥ १२-७५-८॥
tato vaiśravaṇo rājā mucukundamadarśayat |
vadhyamāneṣu sainyeṣu vacanaṃ cedamabravīt || 12-75-8||

MHB 12-75-9

त्वत्तो हि बलिनः पूर्वे राजानः सपुरोहिताः ।
न चैवं समवर्तंस्ते यथा त्वमिह वर्तसे ॥ १२-७५-९॥
tvatto hi balinaḥ pūrve rājānaḥ sapurohitāḥ |
na caivaṃ samavartaṃste yathā tvamiha vartase || 12-75-9||

MHB 12-75-10

ते खल्वपि कृतास्त्राश्च बलवन्तश्च भूमिपाः ।
आगम्य पर्युपासन्ते मामीशं सुखदुःखयोः ॥ १२-७५-१०॥
te khalvapi kṛtāstrāśca balavantaśca bhūmipāḥ |
āgamya paryupāsante māmīśaṃ sukhaduḥkhayoḥ || 12-75-10||

MHB 12-75-11

यद्यस्ति बाहुवीर्यं ते तद्दर्शयितुमर्हसि ।
किं ब्राह्मणबलेन त्वमतिमात्रं प्रवर्तसे ॥ १२-७५-११॥
yadyasti bāhuvīryaṃ te taddarśayitumarhasi |
kiṃ brāhmaṇabalena tvamatimātraṃ pravartase || 12-75-11||

MHB 12-75-12

मुचुकुन्दस्ततः क्रुद्धः प्रत्युवाच धनेश्वरम् ।
न्यायपूर्वमसंरब्धमसंभ्रान्तमिदं वचः ॥ १२-७५-१२॥
mucukundastataḥ kruddhaḥ pratyuvāca dhaneśvaram |
nyāyapūrvamasaṃrabdhamasaṃbhrāntamidaṃ vacaḥ || 12-75-12||

MHB 12-75-13

ब्रह्मक्षत्रमिदं सृष्टमेकयोनि स्वयंभुवा ।
पृथग्बलविधानं च तल्लोकं परिरक्षति ॥ १२-७५-१३॥
brahmakṣatramidaṃ sṛṣṭamekayoni svayaṃbhuvā |
pṛthagbalavidhānaṃ ca tallokaṃ parirakṣati || 12-75-13||

MHB 12-75-14

तपोमन्त्रबलं नित्यं ब्राह्मणेषु प्रतिष्ठितम् ।
अस्त्रबाहुबलं नित्यं क्षत्रियेषु प्रतिष्ठितम् ॥ १२-७५-१४॥
tapomantrabalaṃ nityaṃ brāhmaṇeṣu pratiṣṭhitam |
astrabāhubalaṃ nityaṃ kṣatriyeṣu pratiṣṭhitam || 12-75-14||

MHB 12-75-15

ताभ्यां संभूय कर्तव्यं प्रजानां परिपालनम् ।
तथा च मां प्रवर्तन्तं गर्हयस्यलकाधिप ॥ १२-७५-१५॥
tābhyāṃ saṃbhūya kartavyaṃ prajānāṃ paripālanam |
tathā ca māṃ pravartantaṃ garhayasyalakādhipa || 12-75-15||

MHB 12-75-16

ततोऽब्रवीद्वैश्रवणो राजानं सपुरोहितम् ।
नाहं राज्यमनिर्दिष्टं कस्मैचिद्विदधाम्युत ॥ १२-७५-१६॥
tato'bravīdvaiśravaṇo rājānaṃ sapurohitam |
nāhaṃ rājyamanirdiṣṭaṃ kasmaicidvidadhāmyuta || 12-75-16||

MHB 12-75-17

नाच्छिन्दे चापि निर्दिष्टमिति जानीहि पार्थिव ।
प्रशाधि पृथिवीं वीर मद्दत्तामखिलामिमाम् ॥ १२-७५-१७॥
nācchinde cāpi nirdiṣṭamiti jānīhi pārthiva |
praśādhi pṛthivīṃ vīra maddattāmakhilāmimām || 12-75-17||

MHB 12-75-18

मुचुकुन्द उवाच ।
नाहं राज्यं भवद्दत्तं भोक्तुमिच्छामि पार्थिव ।
बाहुवीर्यार्जितं राज्यमश्नीयामिति कामये ॥ १२-७५-१८॥
mucukunda uvāca |
nāhaṃ rājyaṃ bhavaddattaṃ bhoktumicchāmi pārthiva |
bāhuvīryārjitaṃ rājyamaśnīyāmiti kāmaye || 12-75-18||

MHB 12-75-19

भीष्म उवाच ।
ततो वैश्रवणो राजा विस्मयं परमं ययौ ।
क्षत्रधर्मे स्थितं दृष्ट्वा मुचुकुन्दमसंभ्रमम् ॥ १२-७५-१९॥
bhīṣma uvāca |
tato vaiśravaṇo rājā vismayaṃ paramaṃ yayau |
kṣatradharme sthitaṃ dṛṣṭvā mucukundamasaṃbhramam || 12-75-19||

MHB 12-75-20

ततो राजा मुचुकुन्दः सोऽन्वशासद्वसुंधराम् ।
बाहुवीर्यार्जितां सम्यक्क्षत्रधर्ममनुव्रतः ॥ १२-७५-२०॥
tato rājā mucukundaḥ so'nvaśāsadvasuṃdharām |
bāhuvīryārjitāṃ samyakkṣatradharmamanuvrataḥ || 12-75-20||

MHB 12-75-21

एवं यो ब्रह्मविद्राजा ब्रह्मपूर्वं प्रवर्तते ।
जयत्यविजितामुर्वीं यशश्च महदश्नुते ॥ १२-७५-२१॥
evaṃ yo brahmavidrājā brahmapūrvaṃ pravartate |
jayatyavijitāmurvīṃ yaśaśca mahadaśnute || 12-75-21||

MHB 12-75-22

नित्योदको ब्राह्मणः स्यान्नित्यशस्त्रश्च क्षत्रियः ।
तयोर्हि सर्वमायत्तं यत्किंचिज्जगतीगतम् ॥ १२-७५-२२॥
nityodako brāhmaṇaḥ syānnityaśastraśca kṣatriyaḥ |
tayorhi sarvamāyattaṃ yatkiṃcijjagatīgatam || 12-75-22||

Adhyaya: 76/353 (37)

MHB 12-76-1

युधिष्ठिर उवाच ।
यया वृत्त्या महीपालो विवर्धयति मानवान् ।
पुण्यांश्च लोकाञ्जयति तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-७६-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
yayā vṛttyā mahīpālo vivardhayati mānavān |
puṇyāṃśca lokāñjayati tanme brūhi pitāmaha || 12-76-1||

MHB 12-76-2

भीष्म उवाच ।
दानशीलो भवेद्राजा यज्ञशीलश्च भारत ।
उपवासतपःशीलः प्रजानां पालने रतः ॥ १२-७६-२॥
bhīṣma uvāca |
dānaśīlo bhavedrājā yajñaśīlaśca bhārata |
upavāsatapaḥśīlaḥ prajānāṃ pālane rataḥ || 12-76-2||

MHB 12-76-3

सर्वाश्चैव प्रजा नित्यं राजा धर्मेण पालयेत् ।
उत्थानेनाप्रमादेन पूजयेच्चैव धार्मिकान् ॥ १२-७६-३॥
sarvāścaiva prajā nityaṃ rājā dharmeṇa pālayet |
utthānenāpramādena pūjayeccaiva dhārmikān || 12-76-3||

MHB 12-76-4

राज्ञा हि पूजितो धर्मस्ततः सर्वत्र पूज्यते ।
यद्यदाचरते राजा तत्प्रजानां हि रोचते ॥ १२-७६-४॥
rājñā hi pūjito dharmastataḥ sarvatra pūjyate |
yadyadācarate rājā tatprajānāṃ hi rocate || 12-76-4||

MHB 12-76-5

नित्यमुद्यतदण्डश्च भवेन्मृत्युरिवारिषु ।
निहन्यात्सर्वतो दस्यून्न कामात्कस्यचित्क्षमेत् ॥ १२-७६-५॥
nityamudyatadaṇḍaśca bhavenmṛtyurivāriṣu |
nihanyātsarvato dasyūnna kāmātkasyacitkṣamet || 12-76-5||

MHB 12-76-6

यं हि धर्मं चरन्तीह प्रजा राज्ञा सुरक्षिताः ।
चतुर्थं तस्य धर्मस्य राजा भारत विन्दति ॥ १२-७६-६॥
yaṃ hi dharmaṃ carantīha prajā rājñā surakṣitāḥ |
caturthaṃ tasya dharmasya rājā bhārata vindati || 12-76-6||

MHB 12-76-7

यदधीते यद्यजते यद्ददाति यदर्चति ।
राजा चतुर्थभाक्तस्य प्रजा धर्मेण पालयन् ॥ १२-७६-७॥
yadadhīte yadyajate yaddadāti yadarcati |
rājā caturthabhāktasya prajā dharmeṇa pālayan || 12-76-7||

MHB 12-76-8

यद्राष्ट्रेऽकुशलं किंचिद्राज्ञोऽरक्षयतः प्रजाः ।
चतुर्थं तस्य पापस्य राजा भारत विन्दति ॥ १२-७६-८॥
yadrāṣṭre'kuśalaṃ kiṃcidrājño'rakṣayataḥ prajāḥ |
caturthaṃ tasya pāpasya rājā bhārata vindati || 12-76-8||

MHB 12-76-9

अप्याहुः सर्वमेवेति भूयोऽर्धमिति निश्चयः ।
कर्मणः पृथिवीपाल नृशंसोऽनृतवागपि ।
तादृशात्किल्बिषाद्राजा शृणु येन प्रमुच्यते ॥ १२-७६-९॥
apyāhuḥ sarvameveti bhūyo'rdhamiti niścayaḥ |
karmaṇaḥ pṛthivīpāla nṛśaṃso'nṛtavāgapi |
tādṛśātkilbiṣādrājā śṛṇu yena pramucyate || 12-76-9||

MHB 12-76-10

प्रत्याहर्तुमशक्यं स्याद्धनं चोरैर्हृतं यदि ।
स्वकोशात्तत्प्रदेयं स्यादशक्तेनोपजीवता ॥ १२-७६-१०॥
pratyāhartumaśakyaṃ syāddhanaṃ corairhṛtaṃ yadi |
svakośāttatpradeyaṃ syādaśaktenopajīvatā || 12-76-10||

MHB 12-76-11

सर्ववर्णैः सदा रक्ष्यं ब्रह्मस्वं ब्राह्मणास्तथा ।
न स्थेयं विषये तेषु योऽपकुर्याद्द्विजातिषु ॥ १२-७६-११॥
sarvavarṇaiḥ sadā rakṣyaṃ brahmasvaṃ brāhmaṇāstathā |
na stheyaṃ viṣaye teṣu yo'pakuryāddvijātiṣu || 12-76-11||

MHB 12-76-12

ब्रह्मस्वे रक्ष्यमाणे हि सर्वं भवति रक्षितम् ।
तेषां प्रसादे निर्वृत्ते कृतकृत्यो भवेन्नृपः ॥ १२-७६-१२॥
brahmasve rakṣyamāṇe hi sarvaṃ bhavati rakṣitam |
teṣāṃ prasāde nirvṛtte kṛtakṛtyo bhavennṛpaḥ || 12-76-12||

MHB 12-76-13

पर्जन्यमिव भूतानि महाद्रुममिव द्विजाः ।
नरास्तमुपजीवन्ति नृपं सर्वार्थसाधकम् ॥ १२-७६-१३॥
parjanyamiva bhūtāni mahādrumamiva dvijāḥ |
narāstamupajīvanti nṛpaṃ sarvārthasādhakam || 12-76-13||

MHB 12-76-14

न हि कामात्मना राज्ञा सततं शठबुद्धिना ।
नृशंसेनातिलुब्धेन शक्याः पालयितुं प्रजाः ॥ १२-७६-१४॥
na hi kāmātmanā rājñā satataṃ śaṭhabuddhinā |
nṛśaṃsenātilubdhena śakyāḥ pālayituṃ prajāḥ || 12-76-14||

MHB 12-76-15

युधिष्ठिर उवाच ।
नाहं राज्यसुखान्वेषी राज्यमिच्छाम्यपि क्षणम् ।
धर्मार्थं रोचये राज्यं धर्मश्चात्र न विद्यते ॥ १२-७६-१५॥
yudhiṣṭhira uvāca |
nāhaṃ rājyasukhānveṣī rājyamicchāmyapi kṣaṇam |
dharmārthaṃ rocaye rājyaṃ dharmaścātra na vidyate || 12-76-15||

MHB 12-76-16

तदलं मम राज्येन यत्र धर्मो न विद्यते ।
वनमेव गमिष्यामि तस्माद्धर्मचिकीर्षया ॥ १२-७६-१६॥
tadalaṃ mama rājyena yatra dharmo na vidyate |
vanameva gamiṣyāmi tasmāddharmacikīrṣayā || 12-76-16||

MHB 12-76-17

तत्र मेध्येष्वरण्येषु न्यस्तदण्डो जितेन्द्रियः ।
धर्ममाराधयिष्यामि मुनिर्मूलफलाशनः ॥ १२-७६-१७॥
tatra medhyeṣvaraṇyeṣu nyastadaṇḍo jitendriyaḥ |
dharmamārādhayiṣyāmi munirmūlaphalāśanaḥ || 12-76-17||

MHB 12-76-18

भीष्म उवाच ।
वेदाहं तव या बुद्धिरानृशंस्यगुणैव सा ।
न च शुद्धानृशंस्येन शक्यं महदुपासितुम् ॥ १२-७६-१८॥
bhīṣma uvāca |
vedāhaṃ tava yā buddhirānṛśaṃsyaguṇaiva sā |
na ca śuddhānṛśaṃsyena śakyaṃ mahadupāsitum || 12-76-18||

MHB 12-76-19

अपि तु त्वा मृदुं दान्तमत्यार्यमतिधार्मिकम् ।
क्लीबं धर्मघृणायुक्तं न लोको बहु मन्यते ॥ १२-७६-१९॥
api tu tvā mṛduṃ dāntamatyāryamatidhārmikam |
klībaṃ dharmaghṛṇāyuktaṃ na loko bahu manyate || 12-76-19||

MHB 12-76-20

राजधर्मानवेक्षस्व पितृपैतामहोचितान् ।
नैतद्राज्ञामथो वृत्तं यथा त्वं स्थातुमिच्छसि ॥ १२-७६-२०॥
rājadharmānavekṣasva pitṛpaitāmahocitān |
naitadrājñāmatho vṛttaṃ yathā tvaṃ sthātumicchasi || 12-76-20||

MHB 12-76-21

न हि वैक्लव्यसंसृष्टमानृशंस्यमिहास्थितः ।
प्रजापालनसंभूतं प्राप्ता धर्मफलं ह्यसि ॥ १२-७६-२१॥
na hi vaiklavyasaṃsṛṣṭamānṛśaṃsyamihāsthitaḥ |
prajāpālanasaṃbhūtaṃ prāptā dharmaphalaṃ hyasi || 12-76-21||

MHB 12-76-22

न ह्येतामाशिषं पाण्डुर्न च कुन्त्यन्वयाचत ।
न चैतां प्राज्ञतां तात यया चरसि मेधया ॥ १२-७६-२२॥
na hyetāmāśiṣaṃ pāṇḍurna ca kuntyanvayācata |
na caitāṃ prājñatāṃ tāta yayā carasi medhayā || 12-76-22||

MHB 12-76-23

शौर्यं बलं च सत्त्वं च पिता तव सदाब्रवीत् ।
माहात्म्यं बलमौदार्यं तव कुन्त्यन्वयाचत ॥ १२-७६-२३॥
śauryaṃ balaṃ ca sattvaṃ ca pitā tava sadābravīt |
māhātmyaṃ balamaudāryaṃ tava kuntyanvayācata || 12-76-23||

MHB 12-76-24

नित्यं स्वाहा स्वधा नित्यमुभे मानुषदैवते ।
पुत्रेष्वाशासते नित्यं पितरो दैवतानि च ॥ १२-७६-२४॥
nityaṃ svāhā svadhā nityamubhe mānuṣadaivate |
putreṣvāśāsate nityaṃ pitaro daivatāni ca || 12-76-24||

MHB 12-76-25

दानमध्ययनं यज्ञः प्रजानां परिपालनम् ।
धर्ममेतमधर्मं वा जन्मनैवाभ्यजायिथाः ॥ १२-७६-२५॥
dānamadhyayanaṃ yajñaḥ prajānāṃ paripālanam |
dharmametamadharmaṃ vā janmanaivābhyajāyithāḥ || 12-76-25||

MHB 12-76-26

काले धुरि नियुक्तानां वहतां भार आहिते ।
सीदतामपि कौन्तेय न कीर्तिरवसीदति ॥ १२-७६-२६॥
kāle dhuri niyuktānāṃ vahatāṃ bhāra āhite |
sīdatāmapi kaunteya na kīrtiravasīdati || 12-76-26||

MHB 12-76-27

समन्ततो विनियतो वहत्यस्खलितो हि यः ।
निर्दोषकर्मवचनात्सिद्धिः कर्मण एव सा ॥ १२-७६-२७॥
samantato viniyato vahatyaskhalito hi yaḥ |
nirdoṣakarmavacanātsiddhiḥ karmaṇa eva sā || 12-76-27||

MHB 12-76-28

नैकान्तविनिपातेन विचचारेह कश्चन ।
धर्मी गृही वा राजा वा ब्रह्मचार्यथ वा पुनः ॥ १२-७६-२८॥
naikāntavinipātena vicacāreha kaścana |
dharmī gṛhī vā rājā vā brahmacāryatha vā punaḥ || 12-76-28||

MHB 12-76-29

अल्पं तु साधुभूयिष्ठं यत्कर्मोदारमेव तत् ।
कृतमेवाकृताच्छ्रेयो न पापीयोऽस्त्यकर्मणः ॥ १२-७६-२९॥
alpaṃ tu sādhubhūyiṣṭhaṃ yatkarmodārameva tat |
kṛtamevākṛtācchreyo na pāpīyo'styakarmaṇaḥ || 12-76-29||

MHB 12-76-30

यदा कुलीनो धर्मज्ञः प्राप्नोत्यैश्वर्यमुत्तमम् ।
योगक्षेमस्तदा राजन्कुशलायैव कल्पते ॥ १२-७६-३०॥
yadā kulīno dharmajñaḥ prāpnotyaiśvaryamuttamam |
yogakṣemastadā rājankuśalāyaiva kalpate || 12-76-30||

MHB 12-76-31

दानेनान्यं बलेनान्यमन्यं सूनृतया गिरा ।
सर्वतः परिगृह्णीयाद्राज्यं प्राप्येह धार्मिकः ॥ १२-७६-३१॥
dānenānyaṃ balenānyamanyaṃ sūnṛtayā girā |
sarvataḥ parigṛhṇīyādrājyaṃ prāpyeha dhārmikaḥ || 12-76-31||

MHB 12-76-32

यं हि वैद्याः कुले जाता अवृत्तिभयपीडिताः ।
प्राप्य तृप्ताः प्रतिष्ठन्ति धर्मः कोऽभ्यधिकस्ततः ॥ १२-७६-३२॥
yaṃ hi vaidyāḥ kule jātā avṛttibhayapīḍitāḥ |
prāpya tṛptāḥ pratiṣṭhanti dharmaḥ ko'bhyadhikastataḥ || 12-76-32||

MHB 12-76-33

युधिष्ठिर उवाच ।
किं न्वतः परमं स्वर्ग्यं का न्वतः प्रीतिरुत्तमा ।
किं न्वतः परमैश्वर्यं ब्रूहि मे यदि मन्यसे ॥ १२-७६-३३॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kiṃ nvataḥ paramaṃ svargyaṃ kā nvataḥ prītiruttamā |
kiṃ nvataḥ paramaiśvaryaṃ brūhi me yadi manyase || 12-76-33||

MHB 12-76-34

भीष्म उवाच ।
यस्मिन्प्रतिष्ठिताः सम्यक्क्षेमं विन्दन्ति तत्क्षणम् ।
स स्वर्गजित्तमोऽस्माकं सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ १२-७६-३४॥
bhīṣma uvāca |
yasminpratiṣṭhitāḥ samyakkṣemaṃ vindanti tatkṣaṇam |
sa svargajittamo'smākaṃ satyametadbravīmi te || 12-76-34||

MHB 12-76-35

त्वमेव प्रीतिमांस्तस्मात्कुरूणां कुरुसत्तम ।
भव राजा जय स्वर्गं सतो रक्षासतो जहि ॥ १२-७६-३५॥
tvameva prītimāṃstasmātkurūṇāṃ kurusattama |
bhava rājā jaya svargaṃ sato rakṣāsato jahi || 12-76-35||

MHB 12-76-36

अनु त्वा तात जीवन्तु सुहृदः साधुभिः सह ।
पर्जन्यमिव भूतानि स्वादुद्रुममिवाण्डजाः ॥ १२-७६-३६॥
anu tvā tāta jīvantu suhṛdaḥ sādhubhiḥ saha |
parjanyamiva bhūtāni svādudrumamivāṇḍajāḥ || 12-76-36||

MHB 12-76-37

धृष्टं शूरं प्रहर्तारमनृशंसं जितेन्द्रियम् ।
वत्सलं संविभक्तारमनु जीवन्तु त्वां जनाः ॥ १२-७६-३७॥
dhṛṣṭaṃ śūraṃ prahartāramanṛśaṃsaṃ jitendriyam |
vatsalaṃ saṃvibhaktāramanu jīvantu tvāṃ janāḥ || 12-76-37||

Adhyaya: 77/353 (14)

MHB 12-77-1

युधिष्ठिर उवाच ।
स्वकर्मण्यपरे युक्तास्तथैवान्ये विकर्मणि ।
तेषां विशेषमाचक्ष्व ब्राह्मणानां पितामह ॥ १२-७७-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
svakarmaṇyapare yuktāstathaivānye vikarmaṇi |
teṣāṃ viśeṣamācakṣva brāhmaṇānāṃ pitāmaha || 12-77-1||

MHB 12-77-2

भीष्म उवाच ।
विद्यालक्षणसंपन्नाः सर्वत्राम्नायदर्शिनः ।
एते ब्रह्मसमा राजन्ब्राह्मणाः परिकीर्तिताः ॥ १२-७७-२॥
bhīṣma uvāca |
vidyālakṣaṇasaṃpannāḥ sarvatrāmnāyadarśinaḥ |
ete brahmasamā rājanbrāhmaṇāḥ parikīrtitāḥ || 12-77-2||

MHB 12-77-3

ऋत्विगाचार्यसंपन्नाः स्वेषु कर्मस्ववस्थिताः ।
एते देवसमा राजन्ब्राह्मणानां भवन्त्युत ॥ १२-७७-३॥
ṛtvigācāryasaṃpannāḥ sveṣu karmasvavasthitāḥ |
ete devasamā rājanbrāhmaṇānāṃ bhavantyuta || 12-77-3||

MHB 12-77-4

ऋत्विक्पुरोहितो मन्त्री दूतोऽथार्थानुशासकः ।
एते क्षत्रसमा राजन्ब्राह्मणानां भवन्त्युत ॥ १२-७७-४॥
ṛtvikpurohito mantrī dūto'thārthānuśāsakaḥ |
ete kṣatrasamā rājanbrāhmaṇānāṃ bhavantyuta || 12-77-4||

MHB 12-77-5

अश्वारोहा गजारोहा रथिनोऽथ पदातयः ।
एते वैश्यसमा राजन्ब्राह्मणानां भवन्त्युत ॥ १२-७७-५॥
aśvārohā gajārohā rathino'tha padātayaḥ |
ete vaiśyasamā rājanbrāhmaṇānāṃ bhavantyuta || 12-77-5||

MHB 12-77-6

जन्मकर्मविहीना ये कदर्या ब्रह्मबन्धवः ।
एते शूद्रसमा राजन्ब्राह्मणानां भवन्त्युत ॥ १२-७७-६॥
janmakarmavihīnā ye kadaryā brahmabandhavaḥ |
ete śūdrasamā rājanbrāhmaṇānāṃ bhavantyuta || 12-77-6||

MHB 12-77-7

अश्रोत्रियाः सर्व एव सर्वे चानाहिताग्नयः ।
तान्सर्वान्धार्मिको राजा बलिं विष्टिं च कारयेत् ॥ १२-७७-७॥
aśrotriyāḥ sarva eva sarve cānāhitāgnayaḥ |
tānsarvāndhārmiko rājā baliṃ viṣṭiṃ ca kārayet || 12-77-7||

MHB 12-77-8

आह्वायका देवलका नक्षत्रग्रामयाजकाः ।
एते ब्राह्मणचण्डाला महापथिकपञ्चमाः ॥ १२-७७-८॥
āhvāyakā devalakā nakṣatragrāmayājakāḥ |
ete brāhmaṇacaṇḍālā mahāpathikapañcamāḥ || 12-77-8||

MHB 12-77-9

एतेभ्यो बलिमादद्याद्धीनकोशो महीपतिः ।
ऋते ब्रह्मसमेभ्यश्च देवकल्पेभ्य एव च ॥ १२-७७-९॥
etebhyo balimādadyāddhīnakośo mahīpatiḥ |
ṛte brahmasamebhyaśca devakalpebhya eva ca || 12-77-9||

MHB 12-77-10

अब्राह्मणानां वित्तस्य स्वामी राजेति वैदिकम् ।
ब्राह्मणानां च ये केचिद्विकर्मस्था भवन्त्युत ॥ १२-७७-१०॥
abrāhmaṇānāṃ vittasya svāmī rājeti vaidikam |
brāhmaṇānāṃ ca ye kecidvikarmasthā bhavantyuta || 12-77-10||

MHB 12-77-11

विकर्मस्थास्तु नोपेक्ष्या जातु राज्ञा कथंचन ।
नियम्याः संविभज्याश्च धर्मानुग्रहकाम्यया ॥ १२-७७-११॥
vikarmasthāstu nopekṣyā jātu rājñā kathaṃcana |
niyamyāḥ saṃvibhajyāśca dharmānugrahakāmyayā || 12-77-11||

MHB 12-77-12

यस्य स्म विषये राज्ञः स्तेनो भवति वै द्विजः ।
राज्ञ एवापराधं तं मन्यन्ते तद्विदो जनाः ॥ १२-७७-१२॥
yasya sma viṣaye rājñaḥ steno bhavati vai dvijaḥ |
rājña evāparādhaṃ taṃ manyante tadvido janāḥ || 12-77-12||

MHB 12-77-13

अवृत्त्या यो भवेत्स्तेनो वेदवित्स्नातकस्तथा ।
राजन्स राज्ञा भर्तव्य इति धर्मविदो विदुः ॥ १२-७७-१३॥
avṛttyā yo bhavetsteno vedavitsnātakastathā |
rājansa rājñā bhartavya iti dharmavido viduḥ || 12-77-13||

MHB 12-77-14

स चेन्नो परिवर्तेत कृतवृत्तिः परंतप ।
ततो निर्वासनीयः स्यात्तस्माद्देशात्सबान्धवः ॥ १२-७७-१४॥
sa cenno parivarteta kṛtavṛttiḥ paraṃtapa |
tato nirvāsanīyaḥ syāttasmāddeśātsabāndhavaḥ || 12-77-14||

Adhyaya: 78/353 (34)

MHB 12-78-1

युधिष्ठिर उवाच ।
केषां राजा प्रभवति वित्तस्य भरतर्षभ ।
कया च वृत्त्या वर्तेत तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-७८-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
keṣāṃ rājā prabhavati vittasya bharatarṣabha |
kayā ca vṛttyā varteta tanme brūhi pitāmaha || 12-78-1||

MHB 12-78-2

भीष्म उवाच ।
अब्राह्मणानां वित्तस्य स्वामी राजेति वैदिकम् ।
ब्राह्मणानां च ये केचिद्विकर्मस्था भवन्त्युत ॥ १२-७८-२॥
bhīṣma uvāca |
abrāhmaṇānāṃ vittasya svāmī rājeti vaidikam |
brāhmaṇānāṃ ca ye kecidvikarmasthā bhavantyuta || 12-78-2||

MHB 12-78-3

विकर्मस्थाश्च नोपेक्ष्या विप्रा राज्ञा कथंचन ।
इति राज्ञां पुरावृत्तमभिजल्पन्ति साधवः ॥ १२-७८-३॥
vikarmasthāśca nopekṣyā viprā rājñā kathaṃcana |
iti rājñāṃ purāvṛttamabhijalpanti sādhavaḥ || 12-78-3||

MHB 12-78-4

यस्य स्म विषये राज्ञः स्तेनो भवति वै द्विजः ।
राज्ञ एवापराधं तं मन्यन्ते किल्बिषं नृप ॥ १२-७८-४॥
yasya sma viṣaye rājñaḥ steno bhavati vai dvijaḥ |
rājña evāparādhaṃ taṃ manyante kilbiṣaṃ nṛpa || 12-78-4||

MHB 12-78-5

अभिशस्तमिवात्मानं मन्यन्ते तेन कर्मणा ।
तस्माद्राजर्षयः सर्वे ब्राह्मणानन्वपालयन् ॥ १२-७८-५॥
abhiśastamivātmānaṃ manyante tena karmaṇā |
tasmādrājarṣayaḥ sarve brāhmaṇānanvapālayan || 12-78-5||

MHB 12-78-6

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
गीतं केकयराजेन ह्रियमाणेन रक्षसा ॥ १२-७८-६॥
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
gītaṃ kekayarājena hriyamāṇena rakṣasā || 12-78-6||

MHB 12-78-7

केकयानामधिपतिं रक्षो जग्राह दारुणम् ।
स्वाध्यायेनान्वितं राजन्नरण्ये संशितव्रतम् ॥ १२-७८-७॥
kekayānāmadhipatiṃ rakṣo jagrāha dāruṇam |
svādhyāyenānvitaṃ rājannaraṇye saṃśitavratam || 12-78-7||

MHB 12-78-8

राजोवाच ।
न मे स्तेनो जनपदे न कदर्यो न मद्यपः ।
नानाहिताग्निर्नायज्वा मामकान्तरमाविशः ॥ १२-७८-८॥
rājovāca |
na me steno janapade na kadaryo na madyapaḥ |
nānāhitāgnirnāyajvā māmakāntaramāviśaḥ || 12-78-8||

MHB 12-78-9

न च मे ब्राह्मणोऽविद्वान्नाव्रती नाप्यसोमपः ।
नानाहिताग्निर्विषये मामकान्तरमाविशः ॥ १२-७८-९॥
na ca me brāhmaṇo'vidvānnāvratī nāpyasomapaḥ |
nānāhitāgnirviṣaye māmakāntaramāviśaḥ || 12-78-9||

MHB 12-78-10

नानाप्तदक्षिणैर्यज्ञैर्यजन्ते विषये मम ।
अधीते नाव्रती कश्चिन्मामकान्तरमाविशः ॥ १२-७८-१०॥
nānāptadakṣiṇairyajñairyajante viṣaye mama |
adhīte nāvratī kaścinmāmakāntaramāviśaḥ || 12-78-10||

MHB 12-78-11

अधीयतेऽध्यापयन्ति यजन्ते याजयन्ति च ।
ददति प्रतिगृह्णन्ति षट्सु कर्मस्ववस्थिताः ॥ १२-७८-११॥
adhīyate'dhyāpayanti yajante yājayanti ca |
dadati pratigṛhṇanti ṣaṭsu karmasvavasthitāḥ || 12-78-11||

MHB 12-78-12

पूजिताः संविभक्ताश्च मृदवः सत्यवादिनः ।
ब्राह्मणा मे स्वकर्मस्था मामकान्तरमाविशः ॥ १२-७८-१२॥
pūjitāḥ saṃvibhaktāśca mṛdavaḥ satyavādinaḥ |
brāhmaṇā me svakarmasthā māmakāntaramāviśaḥ || 12-78-12||

MHB 12-78-13

न याचन्ते प्रयच्छन्ति सत्यधर्मविशारदाः ।
नाध्यापयन्त्यधीयन्ते यजन्ते न च याजकाः ॥ १२-७८-१३॥
na yācante prayacchanti satyadharmaviśāradāḥ |
nādhyāpayantyadhīyante yajante na ca yājakāḥ || 12-78-13||

MHB 12-78-14

ब्राह्मणान्परिरक्षन्ति संग्रामेष्वपलायिनः ।
क्षत्रिया मे स्वकर्मस्था मामकान्तरमाविशः ॥ १२-७८-१४॥
brāhmaṇānparirakṣanti saṃgrāmeṣvapalāyinaḥ |
kṣatriyā me svakarmasthā māmakāntaramāviśaḥ || 12-78-14||

MHB 12-78-15

कृषिगोरक्षवाणिज्यमुपजीवन्त्यमायया ।
अप्रमत्ताः क्रियावन्तः सुव्रताः सत्यवादिनः ॥ १२-७८-१५॥
kṛṣigorakṣavāṇijyamupajīvantyamāyayā |
apramattāḥ kriyāvantaḥ suvratāḥ satyavādinaḥ || 12-78-15||

MHB 12-78-16

संविभागं दमं शौचं सौहृदं च व्यपाश्रिताः ।
मम वैश्याः स्वकर्मस्था मामकान्तरमाविशः ॥ १२-७८-१६॥
saṃvibhāgaṃ damaṃ śaucaṃ sauhṛdaṃ ca vyapāśritāḥ |
mama vaiśyāḥ svakarmasthā māmakāntaramāviśaḥ || 12-78-16||

MHB 12-78-17

त्रीन्वर्णाननुतिष्ठन्ति यथावदनसूयकाः ।
मम शूद्राः स्वकर्मस्था मामकान्तरमाविशः ॥ १२-७८-१७॥
trīnvarṇānanutiṣṭhanti yathāvadanasūyakāḥ |
mama śūdrāḥ svakarmasthā māmakāntaramāviśaḥ || 12-78-17||

MHB 12-78-18

कृपणानाथवृद्धानां दुर्बलातुरयोषिताम् ।
संविभक्तास्मि सर्वेषां मामकान्तरमाविशः ॥ १२-७८-१८॥
kṛpaṇānāthavṛddhānāṃ durbalāturayoṣitām |
saṃvibhaktāsmi sarveṣāṃ māmakāntaramāviśaḥ || 12-78-18||

MHB 12-78-19

कुलदेशादिधर्माणां प्रथितानां यथाविधि ।
अव्युच्छेत्तास्मि सर्वेषां मामकान्तरमाविशः ॥ १२-७८-१९॥
kuladeśādidharmāṇāṃ prathitānāṃ yathāvidhi |
avyucchettāsmi sarveṣāṃ māmakāntaramāviśaḥ || 12-78-19||

MHB 12-78-20

तपस्विनो मे विषये पूजिताः परिपालिताः ।
संविभक्ताश्च सत्कृत्य मामकान्तरमाविशः ॥ १२-७८-२०॥
tapasvino me viṣaye pūjitāḥ paripālitāḥ |
saṃvibhaktāśca satkṛtya māmakāntaramāviśaḥ || 12-78-20||

MHB 12-78-21

नासंविभज्य भोक्तास्मि न विशामि परस्त्रियम् ।
स्वतन्त्रो जातु न क्रीडे मामकान्तरमाविशः ॥ १२-७८-२१॥
nāsaṃvibhajya bhoktāsmi na viśāmi parastriyam |
svatantro jātu na krīḍe māmakāntaramāviśaḥ || 12-78-21||

MHB 12-78-22

नाब्रह्मचारी भिक्षावान्भिक्षुर्वाब्रह्मचारिकः ।
अनृत्विजं हुतं नास्ति मामकान्तरमाविशः ॥ १२-७८-२२॥
nābrahmacārī bhikṣāvānbhikṣurvābrahmacārikaḥ |
anṛtvijaṃ hutaṃ nāsti māmakāntaramāviśaḥ || 12-78-22||

MHB 12-78-23

नावजानाम्यहं वृद्धान्न वैद्यान्न तपस्विनः ।
राष्ट्रे स्वपति जागर्मि मामकान्तरमाविशः ॥ १२-७८-२३॥
nāvajānāmyahaṃ vṛddhānna vaidyānna tapasvinaḥ |
rāṣṭre svapati jāgarmi māmakāntaramāviśaḥ || 12-78-23||

MHB 12-78-24

वेदाध्ययनसंपन्नस्तपस्वी सर्वधर्मवित् ।
स्वामी सर्वस्य राज्यस्य श्रीमान्मम पुरोहितः ॥ १२-७८-२४॥
vedādhyayanasaṃpannastapasvī sarvadharmavit |
svāmī sarvasya rājyasya śrīmānmama purohitaḥ || 12-78-24||

MHB 12-78-25

दानेन दिव्यानभिवाञ्छामि लोकान्सत्येनाथो ब्राह्मणानां च गुप्त्या ।
शुश्रूषया चापि गुरूनुपैमि न मे भयं विद्यते राक्षसेभ्यः ॥ १२-७८-२५॥
dānena divyānabhivāñchāmi lokānsatyenātho brāhmaṇānāṃ ca guptyā |
śuśrūṣayā cāpi gurūnupaimi na me bhayaṃ vidyate rākṣasebhyaḥ || 12-78-25||

MHB 12-78-26

न मे राष्ट्रे विधवा ब्रह्मबन्धुर्न ब्राह्मणः कृपणो नोत चोरः ।
न पारजायी न च पापकर्मा न मे भयं विद्यते राक्षसेभ्यः ॥ १२-७८-२६॥
na me rāṣṭre vidhavā brahmabandhurna brāhmaṇaḥ kṛpaṇo nota coraḥ |
na pārajāyī na ca pāpakarmā na me bhayaṃ vidyate rākṣasebhyaḥ || 12-78-26||

MHB 12-78-27

न मे शस्त्रैरनिर्भिन्नमङ्गे द्व्यङ्गुलमन्तरम् ।
धर्मार्थं युध्यमानस्य मामकान्तरमाविशः ॥ १२-७८-२७॥
na me śastrairanirbhinnamaṅge dvyaṅgulamantaram |
dharmārthaṃ yudhyamānasya māmakāntaramāviśaḥ || 12-78-27||

MHB 12-78-28

गोब्राह्मणे च यज्ञे च नित्यं स्वस्त्ययनं मम ।
आशासते जना राष्ट्रे मामकान्तरमाविशः ॥ १२-७८-२८॥
gobrāhmaṇe ca yajñe ca nityaṃ svastyayanaṃ mama |
āśāsate janā rāṣṭre māmakāntaramāviśaḥ || 12-78-28||

MHB 12-78-29

राक्षस उवाच ।
यस्मात्सर्वास्ववस्थासु धर्ममेवान्ववेक्षसे ।
तस्मात्प्राप्नुहि कैकेय गृहान्स्वस्ति व्रजाम्यहम् ॥ १२-७८-२९॥
rākṣasa uvāca |
yasmātsarvāsvavasthāsu dharmamevānvavekṣase |
tasmātprāpnuhi kaikeya gṛhānsvasti vrajāmyaham || 12-78-29||

MHB 12-78-30

येषां गोब्राह्मणा रक्ष्याः प्रजा रक्ष्याश्च केकय ।
न रक्षोभ्यो भयं तेषां कुत एव तु मानुषात् ॥ १२-७८-३०॥
yeṣāṃ gobrāhmaṇā rakṣyāḥ prajā rakṣyāśca kekaya |
na rakṣobhyo bhayaṃ teṣāṃ kuta eva tu mānuṣāt || 12-78-30||

MHB 12-78-31

येषां पुरोगमा विप्रा येषां ब्रह्मबलं बलम् ।
प्रियातिथ्यास्तथा दारास्ते वै स्वर्गजितो नराः ॥ १२-७८-३१॥
yeṣāṃ purogamā viprā yeṣāṃ brahmabalaṃ balam |
priyātithyāstathā dārāste vai svargajito narāḥ || 12-78-31||

MHB 12-78-32

भीष्म उवाच ।
तस्माद्द्विजातीन्रक्षेत ते हि रक्षन्ति रक्षिताः ।
आशीरेषां भवेद्राज्ञां राष्ट्रं सम्यक्प्रवर्धते ॥ १२-७८-३२॥
bhīṣma uvāca |
tasmāddvijātīnrakṣeta te hi rakṣanti rakṣitāḥ |
āśīreṣāṃ bhavedrājñāṃ rāṣṭraṃ samyakpravardhate || 12-78-32||

MHB 12-78-33

तस्माद्राज्ञा विशेषेण विकर्मस्था द्विजातयः ।
नियम्याः संविभज्याश्च प्रजानुग्रहकारणात् ॥ १२-७८-३३॥
tasmādrājñā viśeṣeṇa vikarmasthā dvijātayaḥ |
niyamyāḥ saṃvibhajyāśca prajānugrahakāraṇāt || 12-78-33||

MHB 12-78-34

य एवं वर्तते राजा पौरजानपदेष्विह ।
अनुभूयेह भद्राणि प्राप्नोतीन्द्रसलोकताम् ॥ १२-७८-३४॥
ya evaṃ vartate rājā paurajānapadeṣviha |
anubhūyeha bhadrāṇi prāpnotīndrasalokatām || 12-78-34||

Adhyaya: 79/353 (43)

MHB 12-79-1

युधिष्ठिर उवाच ।
व्याख्याता क्षत्रधर्मेण वृत्तिरापत्सु भारत ।
कथंचिद्वैश्यधर्मेण जीवेद्वा ब्राह्मणो न वा ॥ १२-७९-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
vyākhyātā kṣatradharmeṇa vṛttirāpatsu bhārata |
kathaṃcidvaiśyadharmeṇa jīvedvā brāhmaṇo na vā || 12-79-1||

MHB 12-79-2

भीष्म उवाच ।
अशक्तः क्षत्रधर्मेण वैश्यधर्मेण वर्तयेत् ।
कृषिगोरक्षमास्थाय व्यसने वृत्तिसंक्षये ॥ १२-७९-२॥
bhīṣma uvāca |
aśaktaḥ kṣatradharmeṇa vaiśyadharmeṇa vartayet |
kṛṣigorakṣamāsthāya vyasane vṛttisaṃkṣaye || 12-79-2||

MHB 12-79-3

युधिष्ठिर उवाच ।
कानि पण्यानि विक्रीणन्स्वर्गलोकान्न हीयते ।
ब्राह्मणो वैश्यधर्मेण वर्तयन्भरतर्षभ ॥ १२-७९-३॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kāni paṇyāni vikrīṇansvargalokānna hīyate |
brāhmaṇo vaiśyadharmeṇa vartayanbharatarṣabha || 12-79-3||

MHB 12-79-4

भीष्म उवाच ।
सुरा लवणमित्येव तिलान्केसरिणः पशून् ।
ऋषभान्मधु मांसं च कृतान्नं च युधिष्ठिर ॥ १२-७९-४॥
bhīṣma uvāca |
surā lavaṇamityeva tilānkesariṇaḥ paśūn |
ṛṣabhānmadhu māṃsaṃ ca kṛtānnaṃ ca yudhiṣṭhira || 12-79-4||

MHB 12-79-5

सर्वास्ववस्थास्वेतानि ब्राह्मणः परिवर्जयेत् ।
एतेषां विक्रयात्तात ब्राह्मणो नरकं व्रजेत् ॥ १२-७९-५॥
sarvāsvavasthāsvetāni brāhmaṇaḥ parivarjayet |
eteṣāṃ vikrayāttāta brāhmaṇo narakaṃ vrajet || 12-79-5||

MHB 12-79-6

अजोऽग्निर्वरुणो मेषः सूर्योऽश्वः पृथिवी विराट् ।
धेनुर्यज्ञश्च सोमश्च न विक्रेयाः कथंचन ॥ १२-७९-६॥
ajo'gnirvaruṇo meṣaḥ sūryo'śvaḥ pṛthivī virāṭ |
dhenuryajñaśca somaśca na vikreyāḥ kathaṃcana || 12-79-6||

MHB 12-79-7

पक्वेनामस्य निमयं न प्रशंसन्ति साधवः ।
निमयेत्पक्वमामेन भोजनार्थाय भारत ॥ १२-७९-७॥
pakvenāmasya nimayaṃ na praśaṃsanti sādhavaḥ |
nimayetpakvamāmena bhojanārthāya bhārata || 12-79-7||

MHB 12-79-8

वयं सिद्धमशिष्यामो भवान्साधयतामिदम् ।
एवं समीक्ष्य निमयन्नाधर्मोऽस्ति कदाचन ॥ १२-७९-८॥
vayaṃ siddhamaśiṣyāmo bhavānsādhayatāmidam |
evaṃ samīkṣya nimayannādharmo'sti kadācana || 12-79-8||

MHB 12-79-9

अत्र ते वर्तयिष्यामि यथा धर्मः पुरातनः ।
व्यवहारप्रवृत्तानां तन्निबोध युधिष्ठिर ॥ १२-७९-९॥
atra te vartayiṣyāmi yathā dharmaḥ purātanaḥ |
vyavahārapravṛttānāṃ tannibodha yudhiṣṭhira || 12-79-9||

MHB 12-79-10

भवतेऽहं ददानीदं भवानेतत्प्रयच्छतु ।
रुचिते वर्तते धर्मो न बलात्संप्रवर्तते ॥ १२-७९-१०॥
bhavate'haṃ dadānīdaṃ bhavānetatprayacchatu |
rucite vartate dharmo na balātsaṃpravartate || 12-79-10||

MHB 12-79-11

इत्येवं संप्रवर्तन्त व्यवहाराः पुरातनाः ।
ऋषीणामितरेषां च साधु चेदमसंशयम् ॥ १२-७९-११॥
ityevaṃ saṃpravartanta vyavahārāḥ purātanāḥ |
ṛṣīṇāmitareṣāṃ ca sādhu cedamasaṃśayam || 12-79-11||

MHB 12-79-12

युधिष्ठिर उवाच ।
अथ तात यदा सर्वाः शस्त्रमाददते प्रजाः ।
व्युत्क्रामन्ति स्वधर्मेभ्यः क्षत्रस्य क्षीयते बलम् ॥ १२-७९-१२॥
yudhiṣṭhira uvāca |
atha tāta yadā sarvāḥ śastramādadate prajāḥ |
vyutkrāmanti svadharmebhyaḥ kṣatrasya kṣīyate balam || 12-79-12||

MHB 12-79-13

राजा त्राता न लोके स्यात्किं तदा स्यात्परायणम् ।
एतन्मे संशयं ब्रूहि विस्तरेण पितामह ॥ १२-७९-१३॥
rājā trātā na loke syātkiṃ tadā syātparāyaṇam |
etanme saṃśayaṃ brūhi vistareṇa pitāmaha || 12-79-13||

MHB 12-79-14

भीष्म उवाच ।
दानेन तपसा यज्ञैरद्रोहेण दमेन च ।
ब्राह्मणप्रमुखा वर्णाः क्षेममिच्छेयुरात्मनः ॥ १२-७९-१४॥
bhīṣma uvāca |
dānena tapasā yajñairadroheṇa damena ca |
brāhmaṇapramukhā varṇāḥ kṣemamiccheyurātmanaḥ || 12-79-14||

MHB 12-79-15

तेषां ये वेदबलिनस्त उत्थाय समन्ततः ।
राज्ञो बलं वर्धयेयुर्महेन्द्रस्येव देवताः ॥ १२-७९-१५॥
teṣāṃ ye vedabalinasta utthāya samantataḥ |
rājño balaṃ vardhayeyurmahendrasyeva devatāḥ || 12-79-15||

MHB 12-79-16

राज्ञो हि क्षीयमाणस्य ब्रह्मैवाहुः परायणम् ।
तस्माद्ब्रह्मबलेनैव समुत्थेयं विजानता ॥ १२-७९-१६॥
rājño hi kṣīyamāṇasya brahmaivāhuḥ parāyaṇam |
tasmādbrahmabalenaiva samuttheyaṃ vijānatā || 12-79-16||

MHB 12-79-17

यदा तु विजयी राजा क्षेमं राष्ट्रेऽभिसंदधेत् ।
तदा वर्णा यथाधर्ममाविशेयुः स्वकर्मसु ॥ १२-७९-१७॥
yadā tu vijayī rājā kṣemaṃ rāṣṭre'bhisaṃdadhet |
tadā varṇā yathādharmamāviśeyuḥ svakarmasu || 12-79-17||

MHB 12-79-18

उन्मर्यादे प्रवृत्ते तु दस्युभिः संकरे कृते ।
सर्वे वर्णा न दुष्येयुः शस्त्रवन्तो युधिष्ठिर ॥ १२-७९-१८॥
unmaryāde pravṛtte tu dasyubhiḥ saṃkare kṛte |
sarve varṇā na duṣyeyuḥ śastravanto yudhiṣṭhira || 12-79-18||

MHB 12-79-19

युधिष्ठिर उवाच ।
अथ चेत्सर्वतः क्षत्रं प्रदुष्येद्ब्राह्मणान्प्रति ।
कस्तस्य ब्राह्मणस्त्राता को धर्मः किं परायणम् ॥ १२-७९-१९॥
yudhiṣṭhira uvāca |
atha cetsarvataḥ kṣatraṃ praduṣyedbrāhmaṇānprati |
kastasya brāhmaṇastrātā ko dharmaḥ kiṃ parāyaṇam || 12-79-19||

MHB 12-79-20

भीष्म उवाच ।
तपसा ब्रह्मचर्येण शस्त्रेण च बलेन च ।
अमायया मायया च नियन्तव्यं तदा भवेत् ॥ १२-७९-२०॥
bhīṣma uvāca |
tapasā brahmacaryeṇa śastreṇa ca balena ca |
amāyayā māyayā ca niyantavyaṃ tadā bhavet || 12-79-20||

MHB 12-79-21

क्षत्रस्याभिप्रवृद्धस्य ब्राह्मणेषु विशेषतः ।
ब्रह्मैव संनियन्तृ स्यात्क्षत्रं हि ब्रह्मसंभवम् ॥ १२-७९-२१॥
kṣatrasyābhipravṛddhasya brāhmaṇeṣu viśeṣataḥ |
brahmaiva saṃniyantṛ syātkṣatraṃ hi brahmasaṃbhavam || 12-79-21||

MHB 12-79-22

अद्भ्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम् ।
तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति ॥ १२-७९-२२॥
adbhyo'gnirbrahmataḥ kṣatramaśmano lohamutthitam |
teṣāṃ sarvatragaṃ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati || 12-79-22||

MHB 12-79-23

यदा छिनत्त्ययोऽश्मानमग्निश्चापोऽभिपद्यते ।
क्षत्रं च ब्राह्मणं द्वेष्टि तदा शाम्यन्ति ते त्रयः ॥ १२-७९-२३॥
yadā chinattyayo'śmānamagniścāpo'bhipadyate |
kṣatraṃ ca brāhmaṇaṃ dveṣṭi tadā śāmyanti te trayaḥ || 12-79-23||

MHB 12-79-24

तस्माद्ब्रह्मणि शाम्यन्ति क्षत्रियाणां युधिष्ठिर ।
समुदीर्णान्यजेयानि तेजांसि च बलानि च ॥ १२-७९-२४॥
tasmādbrahmaṇi śāmyanti kṣatriyāṇāṃ yudhiṣṭhira |
samudīrṇānyajeyāni tejāṃsi ca balāni ca || 12-79-24||

MHB 12-79-25

ब्रह्मवीर्ये मृदूभूते क्षत्रवीर्ये च दुर्बले ।
दुष्टेषु सर्ववर्णेषु ब्राह्मणान्प्रति सर्वशः ॥ १२-७९-२५॥
brahmavīrye mṛdūbhūte kṣatravīrye ca durbale |
duṣṭeṣu sarvavarṇeṣu brāhmaṇānprati sarvaśaḥ || 12-79-25||

MHB 12-79-26

ये तत्र युद्धं कुर्वन्ति त्यक्त्वा जीवितमात्मनः ।
ब्राह्मणान्परिरक्षन्तो धर्ममात्मानमेव च ॥ १२-७९-२६॥
ye tatra yuddhaṃ kurvanti tyaktvā jīvitamātmanaḥ |
brāhmaṇānparirakṣanto dharmamātmānameva ca || 12-79-26||

MHB 12-79-27

मनस्विनो मन्युमन्तः पुण्यलोका भवन्ति ते ।
ब्राह्मणार्थं हि सर्वेषां शस्त्रग्रहणमिष्यते ॥ १२-७९-२७॥
manasvino manyumantaḥ puṇyalokā bhavanti te |
brāhmaṇārthaṃ hi sarveṣāṃ śastragrahaṇamiṣyate || 12-79-27||

MHB 12-79-28

अति स्विष्टस्वधीतानां लोकानति तपस्विनाम् ।
अनाशकाग्न्योर्विशतां शूरा यान्ति परां गतिम् ।
एवमेवात्मनस्त्यागान्नान्यं धर्मं विदुर्जनाः ॥ १२-७९-२८॥
ati sviṣṭasvadhītānāṃ lokānati tapasvinām |
anāśakāgnyorviśatāṃ śūrā yānti parāṃ gatim |
evamevātmanastyāgānnānyaṃ dharmaṃ vidurjanāḥ || 12-79-28||

MHB 12-79-29

तेभ्यो नमश्च भद्रं च ये शरीराणि जुह्वति ।
ब्रह्मद्विषो नियच्छन्तस्तेषां नोऽस्तु सलोकता ।
ब्रह्मलोकजितः स्वर्ग्यान्वीरांस्तान्मनुरब्रवीत् ॥ १२-७९-२९॥
tebhyo namaśca bhadraṃ ca ye śarīrāṇi juhvati |
brahmadviṣo niyacchantasteṣāṃ no'stu salokatā |
brahmalokajitaḥ svargyānvīrāṃstānmanurabravīt || 12-79-29||

MHB 12-79-30

यथाश्वमेधावभृथे स्नाताः पूता भवन्त्युत ।
दुष्कृतः सुकृतश्चैव तथा शस्त्रहता रणे ॥ १२-७९-३०॥
yathāśvamedhāvabhṛthe snātāḥ pūtā bhavantyuta |
duṣkṛtaḥ sukṛtaścaiva tathā śastrahatā raṇe || 12-79-30||

MHB 12-79-31

भवत्यधर्मो धर्मो हि धर्माधर्मावुभावपि ।
कारणाद्देशकालस्य देशकालः स तादृशः ॥ १२-७९-३१॥
bhavatyadharmo dharmo hi dharmādharmāvubhāvapi |
kāraṇāddeśakālasya deśakālaḥ sa tādṛśaḥ || 12-79-31||

MHB 12-79-32

मैत्राः क्रूराणि कुर्वन्तो जयन्ति स्वर्गमुत्तमम् ।
धर्म्याः पापानि कुर्वन्तो गच्छन्ति परमां गतिम् ॥ १२-७९-३२॥
maitrāḥ krūrāṇi kurvanto jayanti svargamuttamam |
dharmyāḥ pāpāni kurvanto gacchanti paramāṃ gatim || 12-79-32||

MHB 12-79-33

ब्राह्मणस्त्रिषु कालेषु शस्त्रं गृह्णन्न दुष्यति ।
आत्मत्राणे वर्णदोषे दुर्गस्य नियमेषु च ॥ १२-७९-३३॥
brāhmaṇastriṣu kāleṣu śastraṃ gṛhṇanna duṣyati |
ātmatrāṇe varṇadoṣe durgasya niyameṣu ca || 12-79-33||

MHB 12-79-34

युधिष्ठिर उवाच ।
अभ्युत्थिते दस्युबले क्षत्रार्थे वर्णसंकरे ।
संप्रमूढेषु वर्णेषु यद्यन्योऽभिभवेद्बली ॥ १२-७९-३४॥
yudhiṣṭhira uvāca |
abhyutthite dasyubale kṣatrārthe varṇasaṃkare |
saṃpramūḍheṣu varṇeṣu yadyanyo'bhibhavedbalī || 12-79-34||

MHB 12-79-35

ब्राह्मणो यदि वा वैश्यः शूद्रो वा राजसत्तम ।
दस्युभ्योऽथ प्रजा रक्षेद्दण्डं धर्मेण धारयन् ॥ १२-७९-३५॥
brāhmaṇo yadi vā vaiśyaḥ śūdro vā rājasattama |
dasyubhyo'tha prajā rakṣeddaṇḍaṃ dharmeṇa dhārayan || 12-79-35||

MHB 12-79-36

कार्यं कुर्यान्न वा कुर्यात्संवार्यो वा भवेन्न वा ।
न स्म शस्त्रं ग्रहीतव्यमन्यत्र क्षत्रबन्धुतः ॥ १२-७९-३६॥
kāryaṃ kuryānna vā kuryātsaṃvāryo vā bhavenna vā |
na sma śastraṃ grahītavyamanyatra kṣatrabandhutaḥ || 12-79-36||

MHB 12-79-37

भीष्म उवाच ।
अपारे यो भवेत्पारमप्लवे यः प्लवो भवेत् ।
शूद्रो वा यदि वाप्यन्यः सर्वथा मानमर्हति ॥ १२-७९-३७॥
bhīṣma uvāca |
apāre yo bhavetpāramaplave yaḥ plavo bhavet |
śūdro vā yadi vāpyanyaḥ sarvathā mānamarhati || 12-79-37||

MHB 12-79-38

यमाश्रित्य नरा राजन्वर्तयेयुर्यथासुखम् ।
अनाथाः पाल्यमाना वै दस्युभिः परिपीडिताः ॥ १२-७९-३८॥
yamāśritya narā rājanvartayeyuryathāsukham |
anāthāḥ pālyamānā vai dasyubhiḥ paripīḍitāḥ || 12-79-38||

MHB 12-79-39

तमेव पूजयेरंस्ते प्रीत्या स्वमिव बान्धवम् ।
महद्ध्यभीक्ष्णं कौरव्य कर्ता सन्मानमर्हति ॥ १२-७९-३९॥
tameva pūjayeraṃste prītyā svamiva bāndhavam |
mahaddhyabhīkṣṇaṃ kauravya kartā sanmānamarhati || 12-79-39||

MHB 12-79-40

किमुक्ष्णावहता कृत्यं किं धेन्वा चाप्यदुग्धया ।
वन्ध्यया भार्यया कोऽर्थः कोऽर्थो राज्ञाप्यरक्षता ॥ १२-७९-४०॥
kimukṣṇāvahatā kṛtyaṃ kiṃ dhenvā cāpyadugdhayā |
vandhyayā bhāryayā ko'rthaḥ ko'rtho rājñāpyarakṣatā || 12-79-40||

MHB 12-79-41

यथा दारुमयो हस्ती यथा चर्ममयो मृगः ।
यथा ह्यनेत्रः शकटः पथि क्षेत्रं यथोषरम् ॥ १२-७९-४१॥
yathā dārumayo hastī yathā carmamayo mṛgaḥ |
yathā hyanetraḥ śakaṭaḥ pathi kṣetraṃ yathoṣaram || 12-79-41||

MHB 12-79-42

एवं ब्रह्मानधीयानं राजा यश्च न रक्षिता ।
न वर्षति च यो मेघः सर्व एते निरर्थकाः ॥ १२-७९-४२॥
evaṃ brahmānadhīyānaṃ rājā yaśca na rakṣitā |
na varṣati ca yo meghaḥ sarva ete nirarthakāḥ || 12-79-42||

MHB 12-79-43

नित्यं यस्तु सतो रक्षेदसतश्च निबर्हयेत् ।
स एव राजा कर्तव्यस्तेन सर्वमिदं धृतम् ॥ १२-७९-४३॥
nityaṃ yastu sato rakṣedasataśca nibarhayet |
sa eva rājā kartavyastena sarvamidaṃ dhṛtam || 12-79-43||

Adhyaya: 80/353 (20)

MHB 12-80-1

युधिष्ठिर उवाच ।
क्वसमुत्थाः कथंशीला ऋत्विजः स्युः पितामह ।
कथंविधाश्च राजेन्द्र तद्ब्रूहि वदतां वर ॥ १२-८०-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kvasamutthāḥ kathaṃśīlā ṛtvijaḥ syuḥ pitāmaha |
kathaṃvidhāśca rājendra tadbrūhi vadatāṃ vara || 12-80-1||

MHB 12-80-2

भीष्म उवाच ।
प्रतिकर्म पुराचार ऋत्विजां स्म विधीयते ।
आदौ छन्दांसि विज्ञाय द्विजानां श्रुतमेव च ॥ १२-८०-२॥
bhīṣma uvāca |
pratikarma purācāra ṛtvijāṃ sma vidhīyate |
ādau chandāṃsi vijñāya dvijānāṃ śrutameva ca || 12-80-2||

MHB 12-80-3

ये त्वेकरतयो नित्यं धीरा नाप्रियवादिनः ।
परस्परस्य सुहृदः संमताः समदर्शिनः ॥ १२-८०-३॥
ye tvekaratayo nityaṃ dhīrā nāpriyavādinaḥ |
parasparasya suhṛdaḥ saṃmatāḥ samadarśinaḥ || 12-80-3||

MHB 12-80-4

येष्वानृशंस्यं सत्यं चाप्यहिंसा तप आर्जवम् ।
अद्रोहो नाभिमानश्च ह्रीस्तितिक्षा दमः शमः ॥ १२-८०-४॥
yeṣvānṛśaṃsyaṃ satyaṃ cāpyahiṃsā tapa ārjavam |
adroho nābhimānaśca hrīstitikṣā damaḥ śamaḥ || 12-80-4||

MHB 12-80-5

ह्रीमान्सत्यधृतिर्दान्तो भूतानामविहिंसकः ।
अकामद्वेषसंयुक्तस्त्रिभिः शुक्लैः समन्वितः ॥ १२-८०-५॥
hrīmānsatyadhṛtirdānto bhūtānāmavihiṃsakaḥ |
akāmadveṣasaṃyuktastribhiḥ śuklaiḥ samanvitaḥ || 12-80-5||

MHB 12-80-6

अहिंसको ज्ञानतृप्तः स ब्रह्मासनमर्हति ।
एते महर्त्विजस्तात सर्वे मान्या यथातथम् ॥ १२-८०-६॥
ahiṃsako jñānatṛptaḥ sa brahmāsanamarhati |
ete mahartvijastāta sarve mānyā yathātatham || 12-80-6||

MHB 12-80-7

युधिष्ठिर उवाच ।
यदिदं वेदवचनं दक्षिणासु विधीयते ।
इदं देयमिदं देयं न क्वचिद्व्यवतिष्ठते ॥ १२-८०-७॥
yudhiṣṭhira uvāca |
yadidaṃ vedavacanaṃ dakṣiṇāsu vidhīyate |
idaṃ deyamidaṃ deyaṃ na kvacidvyavatiṣṭhate || 12-80-7||

MHB 12-80-8

नेदं प्रति धनं शास्त्रमापद्धर्ममशास्त्रतः ।
आज्ञा शास्त्रस्य घोरेयं न शक्तिं समवेक्षते ॥ १२-८०-८॥
nedaṃ prati dhanaṃ śāstramāpaddharmamaśāstrataḥ |
ājñā śāstrasya ghoreyaṃ na śaktiṃ samavekṣate || 12-80-8||

MHB 12-80-9

श्रद्धामारभ्य यष्टव्यमित्येषा वैदिकी श्रुतिः ।
मिथ्योपेतस्य यज्ञस्य किमु श्रद्धा करिष्यति ॥ १२-८०-९॥
śraddhāmārabhya yaṣṭavyamityeṣā vaidikī śrutiḥ |
mithyopetasya yajñasya kimu śraddhā kariṣyati || 12-80-9||

MHB 12-80-10

भीष्म उवाच ।
न वेदानां परिभवान्न शाठ्येन न मायया ।
कश्चिन्महदवाप्नोति मा ते भूद्बुद्धिरीदृशी ॥ १२-८०-१०॥
bhīṣma uvāca |
na vedānāṃ paribhavānna śāṭhyena na māyayā |
kaścinmahadavāpnoti mā te bhūdbuddhirīdṛśī || 12-80-10||

MHB 12-80-11

यज्ञाङ्गं दक्षिणास्तात वेदानां परिबृंहणम् ।
न मन्त्रा दक्षिणाहीनास्तारयन्ति कथंचन ॥ १२-८०-११॥
yajñāṅgaṃ dakṣiṇāstāta vedānāṃ paribṛṃhaṇam |
na mantrā dakṣiṇāhīnāstārayanti kathaṃcana || 12-80-11||

MHB 12-80-12

शक्तिस्तु पूर्णपात्रेण संमितानवमा भवेत् ।
अवश्यं तात यष्टव्यं त्रिभिर्वर्णैर्यथाविधि ॥ १२-८०-१२॥
śaktistu pūrṇapātreṇa saṃmitānavamā bhavet |
avaśyaṃ tāta yaṣṭavyaṃ tribhirvarṇairyathāvidhi || 12-80-12||

MHB 12-80-13

सोमो राजा ब्राह्मणानामित्येषा वैदिकी श्रुतिः ।
तं च विक्रेतुमिच्छन्ति न वृथा वृत्तिरिष्यते ।
तेन क्रीतेन धर्मेण ततो यज्ञः प्रतायते ॥ १२-८०-१३॥
somo rājā brāhmaṇānāmityeṣā vaidikī śrutiḥ |
taṃ ca vikretumicchanti na vṛthā vṛttiriṣyate |
tena krītena dharmeṇa tato yajñaḥ pratāyate || 12-80-13||

MHB 12-80-14

इत्येवं धर्मतः ख्यातमृषिभिर्धर्मवादिभिः ।
पुमान्यज्ञश्च सोमश्च न्यायवृत्तो यथा भवेत् ।
अन्यायवृत्तः पुरुषो न परस्य न चात्मनः ॥ १२-८०-१४॥
ityevaṃ dharmataḥ khyātamṛṣibhirdharmavādibhiḥ |
pumānyajñaśca somaśca nyāyavṛtto yathā bhavet |
anyāyavṛttaḥ puruṣo na parasya na cātmanaḥ || 12-80-14||

MHB 12-80-15

शरीरं यज्ञपात्राणि इत्येषा श्रूयते श्रुतिः ।
तानि सम्यक्प्रणीतानि ब्राह्मणानां महात्मनाम् ॥ १२-८०-१५॥
śarīraṃ yajñapātrāṇi ityeṣā śrūyate śrutiḥ |
tāni samyakpraṇītāni brāhmaṇānāṃ mahātmanām || 12-80-15||

MHB 12-80-16

तपो यज्ञादपि श्रेष्ठमित्येषा परमा श्रुतिः ।
तत्ते तपः प्रवक्ष्यामि विद्वंस्तदपि मे शृणु ॥ १२-८०-१६॥
tapo yajñādapi śreṣṭhamityeṣā paramā śrutiḥ |
tatte tapaḥ pravakṣyāmi vidvaṃstadapi me śṛṇu || 12-80-16||

MHB 12-80-17

अहिंसा सत्यवचनमानृशंस्यं दमो घृणा ।
एतत्तपो विदुर्धीरा न शरीरस्य शोषणम् ॥ १२-८०-१७॥
ahiṃsā satyavacanamānṛśaṃsyaṃ damo ghṛṇā |
etattapo vidurdhīrā na śarīrasya śoṣaṇam || 12-80-17||

MHB 12-80-18

अप्रामाण्यं च वेदानां शास्त्राणां चातिलङ्घनम् ।
अव्यवस्था च सर्वत्र तद्वै नाशनमात्मनः ॥ १२-८०-१८॥
aprāmāṇyaṃ ca vedānāṃ śāstrāṇāṃ cātilaṅghanam |
avyavasthā ca sarvatra tadvai nāśanamātmanaḥ || 12-80-18||

MHB 12-80-19

निबोध दशहोतॄणां विधानं पार्थ यादृशम् ।
चित्तिः स्रुक्चित्तमाज्यं च पवित्रं ज्ञानमुत्तमम् ॥ १२-८०-१९॥
nibodha daśahotṝṇāṃ vidhānaṃ pārtha yādṛśam |
cittiḥ srukcittamājyaṃ ca pavitraṃ jñānamuttamam || 12-80-19||

MHB 12-80-20

सर्वं जिह्मं मृत्युपदमार्जवं ब्रह्मणः पदम् ।
एतावाञ्ज्ञानविषयः किं प्रलापः करिष्यति ॥ १२-८०-२०॥
sarvaṃ jihmaṃ mṛtyupadamārjavaṃ brahmaṇaḥ padam |
etāvāñjñānaviṣayaḥ kiṃ pralāpaḥ kariṣyati || 12-80-20||

Adhyaya: 81/353 (41)

MHB 12-81-1

युधिष्ठिर उवाच ।
यदप्यल्पतरं कर्म तदप्येकेन दुष्करम् ।
पुरुषेणासहायेन किमु राज्यं पितामह ॥ १२-८१-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
yadapyalpataraṃ karma tadapyekena duṣkaram |
puruṣeṇāsahāyena kimu rājyaṃ pitāmaha || 12-81-1||

MHB 12-81-2

किंशीलः किंसमाचारो राज्ञोऽर्थसचिवो भवेत् ।
कीदृशे विश्वसेद्राजा कीदृशे नापि विश्वसेत् ॥ १२-८१-२॥
kiṃśīlaḥ kiṃsamācāro rājño'rthasacivo bhavet |
kīdṛśe viśvasedrājā kīdṛśe nāpi viśvaset || 12-81-2||

MHB 12-81-3

भीष्म उवाच ।
चतुर्विधानि मित्राणि राज्ञां राजन्भवन्त्युत ।
सहार्थो भजमानश्च सहजः कृत्रिमस्तथा ॥ १२-८१-३॥
bhīṣma uvāca |
caturvidhāni mitrāṇi rājñāṃ rājanbhavantyuta |
sahārtho bhajamānaśca sahajaḥ kṛtrimastathā || 12-81-3||

MHB 12-81-4

धर्मात्मा पञ्चमं मित्रं स तु नैकस्य न द्वयोः ।
यतो धर्मस्ततो वा स्यान्मध्यस्थो वा ततो भवेत् ॥ १२-८१-४॥
dharmātmā pañcamaṃ mitraṃ sa tu naikasya na dvayoḥ |
yato dharmastato vā syānmadhyastho vā tato bhavet || 12-81-4||

MHB 12-81-5

यस्तस्यार्थो न रोचेत न तं तस्य प्रकाशयेत् ।
धर्माधर्मेण राजानश्चरन्ति विजिगीषवः ॥ १२-८१-५॥
yastasyārtho na roceta na taṃ tasya prakāśayet |
dharmādharmeṇa rājānaścaranti vijigīṣavaḥ || 12-81-5||

MHB 12-81-6

चतुर्णां मध्यमौ श्रेष्ठौ नित्यं शङ्क्यौ तथापरौ ।
सर्वे नित्यं शङ्कितव्याः प्रत्यक्षं कार्यमात्मनः ॥ १२-८१-६॥
caturṇāṃ madhyamau śreṣṭhau nityaṃ śaṅkyau tathāparau |
sarve nityaṃ śaṅkitavyāḥ pratyakṣaṃ kāryamātmanaḥ || 12-81-6||

MHB 12-81-7

न हि राज्ञा प्रमादो वै कर्तव्यो मित्ररक्षणे ।
प्रमादिनं हि राजानं लोकाः परिभवन्त्युत ॥ १२-८१-७॥
na hi rājñā pramādo vai kartavyo mitrarakṣaṇe |
pramādinaṃ hi rājānaṃ lokāḥ paribhavantyuta || 12-81-7||

MHB 12-81-8

असाधुः साधुतामेति साधुर्भवति दारुणः ।
अरिश्च मित्रं भवति मित्रं चापि प्रदुष्यति ॥ १२-८१-८॥
asādhuḥ sādhutāmeti sādhurbhavati dāruṇaḥ |
ariśca mitraṃ bhavati mitraṃ cāpi praduṣyati || 12-81-8||

MHB 12-81-9

अनित्यचित्तः पुरुषस्तस्मिन्को जातु विश्वसेत् ।
तस्मात्प्रधानं यत्कार्यं प्रत्यक्षं तत्समाचरेत् ॥ १२-८१-९॥
anityacittaḥ puruṣastasminko jātu viśvaset |
tasmātpradhānaṃ yatkāryaṃ pratyakṣaṃ tatsamācaret || 12-81-9||

MHB 12-81-10

एकान्तेन हि विश्वासः कृत्स्नो धर्मार्थनाशकः ।
अविश्वासश्च सर्वत्र मृत्युना न विशिष्यते ॥ १२-८१-१०॥
ekāntena hi viśvāsaḥ kṛtsno dharmārthanāśakaḥ |
aviśvāsaśca sarvatra mṛtyunā na viśiṣyate || 12-81-10||

MHB 12-81-11

अकालमृत्युर्विश्वासो विश्वसन्हि विपद्यते ।
यस्मिन्करोति विश्वासमिच्छतस्तस्य जीवति ॥ १२-८१-११॥
akālamṛtyurviśvāso viśvasanhi vipadyate |
yasminkaroti viśvāsamicchatastasya jīvati || 12-81-11||

MHB 12-81-12

तस्माद्विश्वसितव्यं च शङ्कितव्यं च केषुचित् ।
एषा नीतिगतिस्तात लक्ष्मीश्चैव सनातनी ॥ १२-८१-१२॥
tasmādviśvasitavyaṃ ca śaṅkitavyaṃ ca keṣucit |
eṣā nītigatistāta lakṣmīścaiva sanātanī || 12-81-12||

MHB 12-81-13

यं मन्येत ममाभावादिममर्थागमः स्पृशेत् ।
नित्यं तस्माच्छङ्कितव्यममित्रं तं विदुर्बुधाः ॥ १२-८१-१३॥
yaṃ manyeta mamābhāvādimamarthāgamaḥ spṛśet |
nityaṃ tasmācchaṅkitavyamamitraṃ taṃ vidurbudhāḥ || 12-81-13||

MHB 12-81-14

यस्य क्षेत्रादप्युदकं क्षेत्रमन्यस्य गच्छति ।
न तत्रानिच्छतस्तस्य भिद्येरन्सर्वसेतवः ॥ १२-८१-१४॥
yasya kṣetrādapyudakaṃ kṣetramanyasya gacchati |
na tatrānicchatastasya bhidyeransarvasetavaḥ || 12-81-14||

MHB 12-81-15

तथैवात्युदकाद्भीतस्तस्य भेदनमिच्छति ।
यमेवंलक्षणं विद्यात्तममित्रं विनिर्दिशेत् ॥ १२-८१-१५॥
tathaivātyudakādbhītastasya bhedanamicchati |
yamevaṃlakṣaṇaṃ vidyāttamamitraṃ vinirdiśet || 12-81-15||

MHB 12-81-16

यः समृद्ध्या न तुष्येत क्षये दीनतरो भवेत् ।
एतदुत्तममित्रस्य निमित्तमभिचक्षते ॥ १२-८१-१६॥
yaḥ samṛddhyā na tuṣyeta kṣaye dīnataro bhavet |
etaduttamamitrasya nimittamabhicakṣate || 12-81-16||

MHB 12-81-17

यं मन्येत ममाभावादस्याभावो भवेदिति ।
तस्मिन्कुर्वीत विश्वासं यथा पितरि वै तथा ॥ १२-८१-१७॥
yaṃ manyeta mamābhāvādasyābhāvo bhavediti |
tasminkurvīta viśvāsaṃ yathā pitari vai tathā || 12-81-17||

MHB 12-81-18

तं शक्त्या वर्धमानश्च सर्वतः परिबृंहयेत् ।
नित्यं क्षताद्वारयति यो धर्मेष्वपि कर्मसु ॥ १२-८१-१८॥
taṃ śaktyā vardhamānaśca sarvataḥ paribṛṃhayet |
nityaṃ kṣatādvārayati yo dharmeṣvapi karmasu || 12-81-18||

MHB 12-81-19

क्षताद्भीतं विजानीयादुत्तमं मित्रलक्षणम् ।
ये तस्य क्षतमिच्छन्ति ते तस्य रिपवः स्मृताः ॥ १२-८१-१९॥
kṣatādbhītaṃ vijānīyāduttamaṃ mitralakṣaṇam |
ye tasya kṣatamicchanti te tasya ripavaḥ smṛtāḥ || 12-81-19||

MHB 12-81-20

व्यसनान्नित्यभीतोऽसौ समृद्ध्यामेव तृप्यते ।
यत्स्यादेवंविधं मित्रं तदात्मसममुच्यते ॥ १२-८१-२०॥
vyasanānnityabhīto'sau samṛddhyāmeva tṛpyate |
yatsyādevaṃvidhaṃ mitraṃ tadātmasamamucyate || 12-81-20||

MHB 12-81-21

रूपवर्णस्वरोपेतस्तितिक्षुरनसूयकः ।
कुलीनः शीलसंपन्नः स ते स्यात्प्रत्यनन्तरः ॥ १२-८१-२१॥
rūpavarṇasvaropetastitikṣuranasūyakaḥ |
kulīnaḥ śīlasaṃpannaḥ sa te syātpratyanantaraḥ || 12-81-21||

MHB 12-81-22

मेधावी स्मृतिमान्दक्षः प्रकृत्या चानृशंसवान् ।
यो मानितोऽमानितो वा न संदूष्येत्कदाचन ॥ १२-८१-२२॥
medhāvī smṛtimāndakṣaḥ prakṛtyā cānṛśaṃsavān |
yo mānito'mānito vā na saṃdūṣyetkadācana || 12-81-22||

MHB 12-81-23

ऋत्विग्वा यदि वाचार्यः सखा वात्यन्तसंस्तुतः ।
गृहे वसेदमात्यस्ते यः स्यात्परमपूजितः ॥ १२-८१-२३॥
ṛtvigvā yadi vācāryaḥ sakhā vātyantasaṃstutaḥ |
gṛhe vasedamātyaste yaḥ syātparamapūjitaḥ || 12-81-23||

MHB 12-81-24

स ते विद्यात्परं मन्त्रं प्रकृतिं चार्थधर्मयोः ।
विश्वासस्ते भवेत्तत्र यथा पितरि वै तथा ॥ १२-८१-२४॥
sa te vidyātparaṃ mantraṃ prakṛtiṃ cārthadharmayoḥ |
viśvāsaste bhavettatra yathā pitari vai tathā || 12-81-24||

MHB 12-81-25

नैव द्वौ न त्रयः कार्या न मृष्येरन्परस्परम् ।
एकार्थादेव भूतानां भेदो भवति सर्वदा ॥ १२-८१-२५॥
naiva dvau na trayaḥ kāryā na mṛṣyeranparasparam |
ekārthādeva bhūtānāṃ bhedo bhavati sarvadā || 12-81-25||

MHB 12-81-26

कीर्तिप्रधानो यश्च स्याद्यश्च स्यात्समये स्थितः ।
समर्थान्यश्च न द्वेष्टि समर्थान्कुरुते च यः ॥ १२-८१-२६॥
kīrtipradhāno yaśca syādyaśca syātsamaye sthitaḥ |
samarthānyaśca na dveṣṭi samarthānkurute ca yaḥ || 12-81-26||

MHB 12-81-27

यो न कामाद्भयाल्लोभात्क्रोधाद्वा धर्ममुत्सृजेत् ।
दक्षः पर्याप्तवचनः स ते स्यात्प्रत्यनन्तरः ॥ १२-८१-२७॥
yo na kāmādbhayāllobhātkrodhādvā dharmamutsṛjet |
dakṣaḥ paryāptavacanaḥ sa te syātpratyanantaraḥ || 12-81-27||

MHB 12-81-28

शूरश्चार्यश्च विद्वांश्च प्रतिपत्तिविशारदः ।
कुलीनः शीलसंपन्नस्तितिक्षुरनसूयकः ॥ १२-८१-२८॥
śūraścāryaśca vidvāṃśca pratipattiviśāradaḥ |
kulīnaḥ śīlasaṃpannastitikṣuranasūyakaḥ || 12-81-28||

MHB 12-81-29

एते ह्यमात्याः कर्तव्याः सर्वकर्मस्ववस्थिताः ।
पूजिताः संविभक्ताश्च सुसहायाः स्वनुष्ठिताः ॥ १२-८१-२९॥
ete hyamātyāḥ kartavyāḥ sarvakarmasvavasthitāḥ |
pūjitāḥ saṃvibhaktāśca susahāyāḥ svanuṣṭhitāḥ || 12-81-29||

MHB 12-81-30

कृत्स्नमेते विनिक्षिप्ताः प्रतिरूपेषु कर्मसु ।
युक्ता महत्सु कार्येषु श्रेयांस्युत्पादयन्ति च ॥ १२-८१-३०॥
kṛtsnamete vinikṣiptāḥ pratirūpeṣu karmasu |
yuktā mahatsu kāryeṣu śreyāṃsyutpādayanti ca || 12-81-30||

MHB 12-81-31

एते कर्माणि कुर्वन्ति स्पर्धमाना मिथः सदा ।
अनुतिष्ठन्ति चैवार्थानाचक्षाणाः परस्परम् ॥ १२-८१-३१॥
ete karmāṇi kurvanti spardhamānā mithaḥ sadā |
anutiṣṭhanti caivārthānācakṣāṇāḥ parasparam || 12-81-31||

MHB 12-81-32

ज्ञातिभ्यश्चैव बिभ्येथा मृत्योरिव यतः सदा ।
उपराजेव राजर्धिं ज्ञातिर्न सहते सदा ॥ १२-८१-३२॥
jñātibhyaścaiva bibhyethā mṛtyoriva yataḥ sadā |
uparājeva rājardhiṃ jñātirna sahate sadā || 12-81-32||

MHB 12-81-33

ऋजोर्मृदोर्वदान्यस्य ह्रीमतः सत्यवादिनः ।
नान्यो ज्ञातेर्महाबाहो विनाशमभिनन्दति ॥ १२-८१-३३॥
ṛjormṛdorvadānyasya hrīmataḥ satyavādinaḥ |
nānyo jñātermahābāho vināśamabhinandati || 12-81-33||

MHB 12-81-34

अज्ञातिता नातिसुखा नावज्ञेयास्त्वतः परम् ।
अज्ञातिमन्तं पुरुषं परे परिभवन्त्युत ॥ १२-८१-३४॥
ajñātitā nātisukhā nāvajñeyāstvataḥ param |
ajñātimantaṃ puruṣaṃ pare paribhavantyuta || 12-81-34||

MHB 12-81-35

निकृतस्य नरैरन्यैर्ज्ञातिरेव परायणम् ।
नान्यैर्निकारं सहते ज्ञातेर्ज्ञातिः कदाचन ॥ १२-८१-३५॥
nikṛtasya narairanyairjñātireva parāyaṇam |
nānyairnikāraṃ sahate jñāterjñātiḥ kadācana || 12-81-35||

MHB 12-81-36

आत्मानमेव जानाति निकृतं बान्धवैरपि ।
तेषु सन्ति गुणाश्चैव नैर्गुण्यं तेषु लक्ष्यते ॥ १२-८१-३६॥
ātmānameva jānāti nikṛtaṃ bāndhavairapi |
teṣu santi guṇāścaiva nairguṇyaṃ teṣu lakṣyate || 12-81-36||

MHB 12-81-37

नाज्ञातिरनुगृह्णाति नाज्ञातिर्दिग्धमस्यति ।
उभयं ज्ञातिलोकेषु दृश्यते साध्वसाधु च ॥ १२-८१-३७॥
nājñātiranugṛhṇāti nājñātirdigdhamasyati |
ubhayaṃ jñātilokeṣu dṛśyate sādhvasādhu ca || 12-81-37||

MHB 12-81-38

तान्मानयेत्पूजयेच्च नित्यं वाचा च कर्मणा ।
कुर्याच्च प्रियमेतेभ्यो नाप्रियं किंचिदाचरेत् ॥ १२-८१-३८॥
tānmānayetpūjayecca nityaṃ vācā ca karmaṇā |
kuryācca priyametebhyo nāpriyaṃ kiṃcidācaret || 12-81-38||

MHB 12-81-39

विश्वस्तवदविश्वस्तस्तेषु वर्तेत सर्वदा ।
न हि दोषो गुणो वेति निस्पृक्तस्तेषु दृश्यते ॥ १२-८१-३९॥
viśvastavadaviśvastasteṣu varteta sarvadā |
na hi doṣo guṇo veti nispṛktasteṣu dṛśyate || 12-81-39||

MHB 12-81-40

तस्यैवं वर्तमानस्य पुरुषस्याप्रमादिनः ।
अमित्राः संप्रसीदन्ति तथा मित्रीभवन्त्यपि ॥ १२-८१-४०॥
tasyaivaṃ vartamānasya puruṣasyāpramādinaḥ |
amitrāḥ saṃprasīdanti tathā mitrībhavantyapi || 12-81-40||

MHB 12-81-41

य एवं वर्तते नित्यं ज्ञातिसंबन्धिमण्डले ।
मित्रेष्वमित्रेष्वैश्वर्ये चिरं यशसि तिष्ठति ॥ १२-८१-४१॥
ya evaṃ vartate nityaṃ jñātisaṃbandhimaṇḍale |
mitreṣvamitreṣvaiśvarye ciraṃ yaśasi tiṣṭhati || 12-81-41||

Adhyaya: 82/353 (30)

MHB 12-82-1

युधिष्ठिर उवाच ।
एवमग्राह्यके तस्मिञ्ज्ञातिसंबन्धिमण्डले ।
मित्रेष्वमित्रेष्वपि च कथं भावो विभाव्यते ॥ १२-८२-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
evamagrāhyake tasmiñjñātisaṃbandhimaṇḍale |
mitreṣvamitreṣvapi ca kathaṃ bhāvo vibhāvyate || 12-82-1||

MHB 12-82-2

भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
वासुदेवस्य संवादं सुरर्षेर्नारदस्य च ॥ १२-८२-२॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
vāsudevasya saṃvādaṃ surarṣernāradasya ca || 12-82-2||

MHB 12-82-3

वासुदेव उवाच ।
नासुहृत्परमं मन्त्रं नारदार्हति वेदितुम् ।
अपण्डितो वापि सुहृत्पण्डितो वापि नात्मवान् ॥ १२-८२-३॥
vāsudeva uvāca |
nāsuhṛtparamaṃ mantraṃ nāradārhati veditum |
apaṇḍito vāpi suhṛtpaṇḍito vāpi nātmavān || 12-82-3||

MHB 12-82-4

स ते सौहृदमास्थाय किंचिद्वक्ष्यामि नारद ।
कृत्स्नां च बुद्धिं संप्रेक्ष्य संपृच्छे त्रिदिवंगम ॥ १२-८२-४॥
sa te sauhṛdamāsthāya kiṃcidvakṣyāmi nārada |
kṛtsnāṃ ca buddhiṃ saṃprekṣya saṃpṛcche tridivaṃgama || 12-82-4||

MHB 12-82-5

दास्यमैश्वर्यवादेन ज्ञातीनां वै करोम्यहम् ।
अर्धभोक्तास्मि भोगानां वाग्दुरुक्तानि च क्षमे ॥ १२-८२-५॥
dāsyamaiśvaryavādena jñātīnāṃ vai karomyaham |
ardhabhoktāsmi bhogānāṃ vāgduruktāni ca kṣame || 12-82-5||

MHB 12-82-6

अरणीमग्निकामो वा मथ्नाति हृदयं मम ।
वाचा दुरुक्तं देवर्षे तन्मे दहति नित्यदा ॥ १२-८२-६॥
araṇīmagnikāmo vā mathnāti hṛdayaṃ mama |
vācā duruktaṃ devarṣe tanme dahati nityadā || 12-82-6||

MHB 12-82-7

बलं संकर्षणे नित्यं सौकुमार्यं पुनर्गदे ।
रूपेण मत्तः प्रद्युम्नः सोऽसहायोऽस्मि नारद ॥ १२-८२-७॥
balaṃ saṃkarṣaṇe nityaṃ saukumāryaṃ punargade |
rūpeṇa mattaḥ pradyumnaḥ so'sahāyo'smi nārada || 12-82-7||

MHB 12-82-8

अन्ये हि सुमहाभागा बलवन्तो दुरासदाः ।
नित्योत्थानेन संपन्ना नारदान्धकवृष्णयः ॥ १२-८२-८॥
anye hi sumahābhāgā balavanto durāsadāḥ |
nityotthānena saṃpannā nāradāndhakavṛṣṇayaḥ || 12-82-8||

MHB 12-82-9

यस्य न स्युर्न वै स स्याद्यस्य स्युः कृच्छ्रमेव तत् ।
द्वाभ्यां निवारितो नित्यं वृणोम्येकतरं न च ॥ १२-८२-९॥
yasya na syurna vai sa syādyasya syuḥ kṛcchrameva tat |
dvābhyāṃ nivārito nityaṃ vṛṇomyekataraṃ na ca || 12-82-9||

MHB 12-82-10

स्यातां यस्याहुकाक्रूरौ किं नु दुःखतरं ततः ।
यस्य वापि न तौ स्यातां किं नु दुःखतरं ततः ॥ १२-८२-१०॥
syātāṃ yasyāhukākrūrau kiṃ nu duḥkhataraṃ tataḥ |
yasya vāpi na tau syātāṃ kiṃ nu duḥkhataraṃ tataḥ || 12-82-10||

MHB 12-82-11

सोऽहं कितवमातेव द्वयोरपि महामुने ।
एकस्य जयमाशंसे द्वितीयस्यापराजयम् ॥ १२-८२-११॥
so'haṃ kitavamāteva dvayorapi mahāmune |
ekasya jayamāśaṃse dvitīyasyāparājayam || 12-82-11||

MHB 12-82-12

ममैवं क्लिश्यमानस्य नारदोभयतः सदा ।
वक्तुमर्हसि यच्छ्रेयो ज्ञातीनामात्मनस्तथा ॥ १२-८२-१२॥
mamaivaṃ kliśyamānasya nāradobhayataḥ sadā |
vaktumarhasi yacchreyo jñātīnāmātmanastathā || 12-82-12||

MHB 12-82-13

नारद उवाच ।
आपदो द्विविधाः कृष्ण बाह्याश्चाभ्यन्तराश्च ह ।
प्रादुर्भवन्ति वार्ष्णेय स्वकृता यदि वान्यतः ॥ १२-८२-१३॥
nārada uvāca |
āpado dvividhāḥ kṛṣṇa bāhyāścābhyantarāśca ha |
prādurbhavanti vārṣṇeya svakṛtā yadi vānyataḥ || 12-82-13||

MHB 12-82-14

सेयमाभ्यन्तरा तुभ्यमापत्कृच्छ्रा स्वकर्मजा ।
अक्रूरभोजप्रभवाः सर्वे ह्येते तदन्वयाः ॥ १२-८२-१४॥
seyamābhyantarā tubhyamāpatkṛcchrā svakarmajā |
akrūrabhojaprabhavāḥ sarve hyete tadanvayāḥ || 12-82-14||

MHB 12-82-15

अर्थहेतोर्हि कामाद्वाद्वारा बीभत्सयापि वा ।
आत्मना प्राप्तमैश्वर्यमन्यत्र प्रतिपादितम् ॥ १२-८२-१५॥
arthahetorhi kāmādvādvārā bībhatsayāpi vā |
ātmanā prāptamaiśvaryamanyatra pratipāditam || 12-82-15||

MHB 12-82-16

कृतमूलमिदानीं तज्जातशब्दं सहायवत् ।
न शक्यं पुनरादातुं वान्तमन्नमिव त्वया ॥ १२-८२-१६॥
kṛtamūlamidānīṃ tajjātaśabdaṃ sahāyavat |
na śakyaṃ punarādātuṃ vāntamannamiva tvayā || 12-82-16||

MHB 12-82-17

बभ्रूग्रसेनयो राज्यं नाप्तुं शक्यं कथंचन ।
ज्ञातिभेदभयात्कृष्ण त्वया चापि विशेषतः ॥ १२-८२-१७॥
babhrūgrasenayo rājyaṃ nāptuṃ śakyaṃ kathaṃcana |
jñātibhedabhayātkṛṣṇa tvayā cāpi viśeṣataḥ || 12-82-17||

MHB 12-82-18

तच्चेत्सिध्येत्प्रयत्नेन कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ।
महाक्षयव्ययं वा स्याद्विनाशो वा पुनर्भवेत् ॥ १२-८२-१८॥
taccetsidhyetprayatnena kṛtvā karma suduṣkaram |
mahākṣayavyayaṃ vā syādvināśo vā punarbhavet || 12-82-18||

MHB 12-82-19

अनायसेन शस्त्रेण मृदुना हृदयच्छिदा ।
जिह्वामुद्धर सर्वेषां परिमृज्यानुमृज्य च ॥ १२-८२-१९॥
anāyasena śastreṇa mṛdunā hṛdayacchidā |
jihvāmuddhara sarveṣāṃ parimṛjyānumṛjya ca || 12-82-19||

MHB 12-82-20

वासुदेव उवाच ।
अनायसं मुने शस्त्रं मृदु विद्यामहं कथम् ।
येनैषामुद्धरे जिह्वां परिमृज्यानुमृज्य च ॥ १२-८२-२०॥
vāsudeva uvāca |
anāyasaṃ mune śastraṃ mṛdu vidyāmahaṃ katham |
yenaiṣāmuddhare jihvāṃ parimṛjyānumṛjya ca || 12-82-20||

MHB 12-82-21

नारद उवाच ।
शक्त्यान्नदानं सततं तितिक्षा दम आर्जवम् ।
यथार्हप्रतिपूजा च शस्त्रमेतदनायसम् ॥ १२-८२-२१॥
nārada uvāca |
śaktyānnadānaṃ satataṃ titikṣā dama ārjavam |
yathārhapratipūjā ca śastrametadanāyasam || 12-82-21||

MHB 12-82-22

ज्ञातीनां वक्तुकामानां कटूनि च लघूनि च ।
गिरा त्वं हृदयं वाचं शमयस्व मनांसि च ॥ १२-८२-२२॥
jñātīnāṃ vaktukāmānāṃ kaṭūni ca laghūni ca |
girā tvaṃ hṛdayaṃ vācaṃ śamayasva manāṃsi ca || 12-82-22||

MHB 12-82-23

नामहापुरुषः कश्चिन्नानात्मा नासहायवान् ।
महतीं धुरमादत्ते तामुद्यम्योरसा वह ॥ १२-८२-२३॥
nāmahāpuruṣaḥ kaścinnānātmā nāsahāyavān |
mahatīṃ dhuramādatte tāmudyamyorasā vaha || 12-82-23||

MHB 12-82-24

सर्व एव गुरुं भारमनड्वान्वहते समे ।
दुर्गे प्रतीकः सुगवो भारं वहति दुर्वहम् ॥ १२-८२-२४॥
sarva eva guruṃ bhāramanaḍvānvahate same |
durge pratīkaḥ sugavo bhāraṃ vahati durvaham || 12-82-24||

MHB 12-82-25

भेदाद्विनाशः संघानां संघमुख्योऽसि केशव ।
यथा त्वां प्राप्य नोत्सीदेदयं संघस्तथा कुरु ॥ १२-८२-२५॥
bhedādvināśaḥ saṃghānāṃ saṃghamukhyo'si keśava |
yathā tvāṃ prāpya notsīdedayaṃ saṃghastathā kuru || 12-82-25||

MHB 12-82-26

नान्यत्र बुद्धिक्षान्तिभ्यां नान्यत्रेन्द्रियनिग्रहात् ।
नान्यत्र धनसंत्यागाद्गणः प्राज्ञेऽवतिष्ठते ॥ १२-८२-२६॥
nānyatra buddhikṣāntibhyāṃ nānyatrendriyanigrahāt |
nānyatra dhanasaṃtyāgādgaṇaḥ prājñe'vatiṣṭhate || 12-82-26||

MHB 12-82-27

धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वपक्षोद्भावनं शुभम् ।
ज्ञातीनामविनाशः स्याद्यथा कृष्ण तथा कुरु ॥ १२-८२-२७॥
dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ svapakṣodbhāvanaṃ śubham |
jñātīnāmavināśaḥ syādyathā kṛṣṇa tathā kuru || 12-82-27||

MHB 12-82-28

आयत्यां च तदात्वे च न तेऽस्त्यविदितं प्रभो ।
षाड्गुण्यस्य विधानेन यात्रायानविधौ तथा ॥ १२-८२-२८॥
āyatyāṃ ca tadātve ca na te'styaviditaṃ prabho |
ṣāḍguṇyasya vidhānena yātrāyānavidhau tathā || 12-82-28||

MHB 12-82-29

माधवाः कुकुरा भोजाः सर्वे चान्धकवृष्णयः ।
त्वय्यासक्ता महाबाहो लोका लोकेश्वराश्च ये ॥ १२-८२-२९॥
mādhavāḥ kukurā bhojāḥ sarve cāndhakavṛṣṇayaḥ |
tvayyāsaktā mahābāho lokā lokeśvarāśca ye || 12-82-29||

MHB 12-82-30

उपासते हि त्वद्बुद्धिमृषयश्चापि माधव ।
त्वं गुरुः सर्वभूतानां जानीषे त्वं गतागतम् ।
त्वामासाद्य यदुश्रेष्ठमेधन्ते ज्ञातिनः सुखम् ॥ १२-८२-३०॥
upāsate hi tvadbuddhimṛṣayaścāpi mādhava |
tvaṃ guruḥ sarvabhūtānāṃ jānīṣe tvaṃ gatāgatam |
tvāmāsādya yaduśreṣṭhamedhante jñātinaḥ sukham || 12-82-30||

Adhyaya: 83/353 (67)

MHB 12-83-1

भीष्म उवाच ।
एषा प्रथमतो वृत्तिर्द्वितीयां शृणु भारत ।
यः कश्चिज्जनयेदर्थं राज्ञा रक्ष्यः स मानवः ॥ १२-८३-१॥
bhīṣma uvāca |
eṣā prathamato vṛttirdvitīyāṃ śṛṇu bhārata |
yaḥ kaścijjanayedarthaṃ rājñā rakṣyaḥ sa mānavaḥ || 12-83-1||

MHB 12-83-2

ह्रियमाणममात्येन भृतो वा यदि वाभृतः ।
यो राजकोशं नश्यन्तमाचक्षीत युधिष्ठिर ॥ १२-८३-२॥
hriyamāṇamamātyena bhṛto vā yadi vābhṛtaḥ |
yo rājakośaṃ naśyantamācakṣīta yudhiṣṭhira || 12-83-2||

MHB 12-83-3

श्रोतव्यं तस्य च रहो रक्ष्यश्चामात्यतो भवेत् ।
अमात्या ह्युपहन्तारं भूयिष्ठं घ्नन्ति भारत ॥ १२-८३-३॥
śrotavyaṃ tasya ca raho rakṣyaścāmātyato bhavet |
amātyā hyupahantāraṃ bhūyiṣṭhaṃ ghnanti bhārata || 12-83-3||

MHB 12-83-4

राजकोशस्य गोप्तारं राजकोशविलोपकाः ।
समेत्य सर्वे बाधन्ते स विनश्यत्यरक्षितः ॥ १२-८३-४॥
rājakośasya goptāraṃ rājakośavilopakāḥ |
sametya sarve bādhante sa vinaśyatyarakṣitaḥ || 12-83-4||

MHB 12-83-5

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
मुनिः कालकवृक्षीयः कौसल्यं यदुवाच ह ॥ १२-८३-५॥
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
muniḥ kālakavṛkṣīyaḥ kausalyaṃ yaduvāca ha || 12-83-5||

MHB 12-83-6

कोसलानामाधिपत्यं संप्राप्ते क्षेमदर्शिनि ।
मुनिः कालकवृक्षीय आजगामेति नः श्रुतम् ॥ १२-८३-६॥
kosalānāmādhipatyaṃ saṃprāpte kṣemadarśini |
muniḥ kālakavṛkṣīya ājagāmeti naḥ śrutam || 12-83-6||

MHB 12-83-7

स काकं पञ्जरे बद्ध्वा विषयं क्षेमदर्शिनः ।
पूर्वं पर्यचरद्युक्तः प्रवृत्त्यर्थी पुनः पुनः ॥ १२-८३-७॥
sa kākaṃ pañjare baddhvā viṣayaṃ kṣemadarśinaḥ |
pūrvaṃ paryacaradyuktaḥ pravṛttyarthī punaḥ punaḥ || 12-83-7||

MHB 12-83-8

अधीये वायसीं विद्यां शंसन्ति मम वायसाः ।
अनागतमतीतं च यच्च संप्रति वर्तते ॥ १२-८३-८॥
adhīye vāyasīṃ vidyāṃ śaṃsanti mama vāyasāḥ |
anāgatamatītaṃ ca yacca saṃprati vartate || 12-83-8||

MHB 12-83-9

इति राष्ट्रे परिपतन्बहुशः पुरुषैः सह ।
सर्वेषां राजयुक्तानां दुष्कृतं परिपृष्टवान् ॥ १२-८३-९॥
iti rāṣṭre paripatanbahuśaḥ puruṣaiḥ saha |
sarveṣāṃ rājayuktānāṃ duṣkṛtaṃ paripṛṣṭavān || 12-83-9||

MHB 12-83-10

स बुद्ध्वा तस्य राष्ट्रस्य व्यवसायं हि सर्वशः ।
राजयुक्तापचारांश्च सर्वान्बुद्ध्वा ततस्ततः ॥ १२-८३-१०॥
sa buddhvā tasya rāṣṭrasya vyavasāyaṃ hi sarvaśaḥ |
rājayuktāpacārāṃśca sarvānbuddhvā tatastataḥ || 12-83-10||

MHB 12-83-11

तमेव काकमादाय राजानं द्रष्टुमागमत् ।
सर्वज्ञोऽस्मीति वचनं ब्रुवाणः संशितव्रतः ॥ १२-८३-११॥
tameva kākamādāya rājānaṃ draṣṭumāgamat |
sarvajño'smīti vacanaṃ bruvāṇaḥ saṃśitavrataḥ || 12-83-11||

MHB 12-83-12

स स्म कौसल्यमागम्य राजामात्यमलंकृतम् ।
प्राह काकस्य वचनादमुत्रेदं त्वया कृतम् ॥ १२-८३-१२॥
sa sma kausalyamāgamya rājāmātyamalaṃkṛtam |
prāha kākasya vacanādamutredaṃ tvayā kṛtam || 12-83-12||

MHB 12-83-13

असौ चासौ च जानीते राजकोशस्त्वया हृतः ।
एवमाख्याति काकोऽयं तच्छीघ्रमनुगम्यताम् ॥ १२-८३-१३॥
asau cāsau ca jānīte rājakośastvayā hṛtaḥ |
evamākhyāti kāko'yaṃ tacchīghramanugamyatām || 12-83-13||

MHB 12-83-14

तथान्यानपि स प्राह राजकोशहरान्सदा ।
न चास्य वचनं किंचिदकृतं श्रूयते क्वचित् ॥ १२-८३-१४॥
tathānyānapi sa prāha rājakośaharānsadā |
na cāsya vacanaṃ kiṃcidakṛtaṃ śrūyate kvacit || 12-83-14||

MHB 12-83-15

तेन विप्रकृताः सर्वे राजयुक्ताः कुरूद्वह ।
तमतिक्रम्य सुप्तस्य निशि काकमपोथयन् ॥ १२-८३-१५॥
tena viprakṛtāḥ sarve rājayuktāḥ kurūdvaha |
tamatikramya suptasya niśi kākamapothayan || 12-83-15||

MHB 12-83-16

वायसं तु विनिर्भिन्नं दृष्ट्वा बाणेन पञ्जरे ।
पूर्वाह्णे ब्राह्मणो वाक्यं क्षेमदर्शिनमब्रवीत् ॥ १२-८३-१६॥
vāyasaṃ tu vinirbhinnaṃ dṛṣṭvā bāṇena pañjare |
pūrvāhṇe brāhmaṇo vākyaṃ kṣemadarśinamabravīt || 12-83-16||

MHB 12-83-17

राजंस्त्वामभयं याचे प्रभुं प्राणधनेश्वरम् ।
अनुज्ञातस्त्वया ब्रूयां वचनं त्वत्पुरो हितम् ॥ १२-८३-१७॥
rājaṃstvāmabhayaṃ yāce prabhuṃ prāṇadhaneśvaram |
anujñātastvayā brūyāṃ vacanaṃ tvatpuro hitam || 12-83-17||

MHB 12-83-18

मित्रार्थमभिसंतप्तो भक्त्या सर्वात्मना गतः ।
अयं तवार्थं हरते यो ब्रूयादक्षमान्वितः ॥ १२-८३-१८॥
mitrārthamabhisaṃtapto bhaktyā sarvātmanā gataḥ |
ayaṃ tavārthaṃ harate yo brūyādakṣamānvitaḥ || 12-83-18||

MHB 12-83-19

संबुबोधयिषुर्मित्रं सदश्वमिव सारथिः ।
अतिमन्युप्रसक्तो हि प्रसज्य हितकारणम् ॥ १२-८३-१९॥
saṃbubodhayiṣurmitraṃ sadaśvamiva sārathiḥ |
atimanyuprasakto hi prasajya hitakāraṇam || 12-83-19||

MHB 12-83-20

तथाविधस्य सुहृदः क्षन्तव्यं संविजानता ।
ऐश्वर्यमिच्छता नित्यं पुरुषेण बुभूषता ॥ १२-८३-२०॥
tathāvidhasya suhṛdaḥ kṣantavyaṃ saṃvijānatā |
aiśvaryamicchatā nityaṃ puruṣeṇa bubhūṣatā || 12-83-20||

MHB 12-83-21

तं राजा प्रत्युवाचेदं यन्मा किंचिद्भवान्वदेत् ।
कस्मादहं न क्षमेयमाकाङ्क्षन्नात्मनो हितम् ॥ १२-८३-२१॥
taṃ rājā pratyuvācedaṃ yanmā kiṃcidbhavānvadet |
kasmādahaṃ na kṣameyamākāṅkṣannātmano hitam || 12-83-21||

MHB 12-83-22

ब्राह्मण प्रतिजानीहि प्रब्रूहि यदि चेच्छसि ।
करिष्यामि हि ते वाक्यं यद्यन्मां विप्र वक्ष्यसि ॥ १२-८३-२२॥
brāhmaṇa pratijānīhi prabrūhi yadi cecchasi |
kariṣyāmi hi te vākyaṃ yadyanmāṃ vipra vakṣyasi || 12-83-22||

MHB 12-83-23

मुनिरुवाच ।
ज्ञात्वा नयानपायांश्च भृत्यतस्ते भयानि च ।
भक्त्या वृत्तिं समाख्यातुं भवतोऽन्तिकमागमम् ॥ १२-८३-२३॥
muniruvāca |
jñātvā nayānapāyāṃśca bhṛtyataste bhayāni ca |
bhaktyā vṛttiṃ samākhyātuṃ bhavato'ntikamāgamam || 12-83-23||

MHB 12-83-24

प्रागेवोक्तश्च दोषोऽयमाचार्यैर्नृपसेविनाम् ।
अगतीकगतिर्ह्येषा या राज्ञा सह जीविका ॥ १२-८३-२४॥
prāgevoktaśca doṣo'yamācāryairnṛpasevinām |
agatīkagatirhyeṣā yā rājñā saha jīvikā || 12-83-24||

MHB 12-83-25

आशीविषैश्च तस्याहुः संगतं यस्य राजभिः ।
बहुमित्राश्च राजानो बह्वमित्रास्तथैव च ॥ १२-८३-२५॥
āśīviṣaiśca tasyāhuḥ saṃgataṃ yasya rājabhiḥ |
bahumitrāśca rājāno bahvamitrāstathaiva ca || 12-83-25||

MHB 12-83-26

तेभ्यः सर्वेभ्य एवाहुर्भयं राजोपसेविनाम् ।
अथैषामेकतो राजन्मुहूर्तादेव भीर्भवेत् ॥ १२-८३-२६॥
tebhyaḥ sarvebhya evāhurbhayaṃ rājopasevinām |
athaiṣāmekato rājanmuhūrtādeva bhīrbhavet || 12-83-26||

MHB 12-83-27

नैकान्तेनाप्रमादो हि कर्तुं शक्यो महीपतौ ।
न तु प्रमादः कर्तव्यः कथंचिद्भूतिमिच्छता ॥ १२-८३-२७॥
naikāntenāpramādo hi kartuṃ śakyo mahīpatau |
na tu pramādaḥ kartavyaḥ kathaṃcidbhūtimicchatā || 12-83-27||

MHB 12-83-28

प्रमादाद्धि स्खलेद्राजा स्खलिते नास्ति जीवितम् ।
अग्निं दीप्तमिवासीदेद्राजानमुपशिक्षितः ॥ १२-८३-२८॥
pramādāddhi skhaledrājā skhalite nāsti jīvitam |
agniṃ dīptamivāsīdedrājānamupaśikṣitaḥ || 12-83-28||

MHB 12-83-29

आशीविषमिव क्रुद्धं प्रभुं प्राणधनेश्वरम् ।
यत्नेनोपचरेन्नित्यं नाहमस्मीति मानवः ॥ १२-८३-२९॥
āśīviṣamiva kruddhaṃ prabhuṃ prāṇadhaneśvaram |
yatnenopacarennityaṃ nāhamasmīti mānavaḥ || 12-83-29||

MHB 12-83-30

दुर्व्याहृताच्छङ्कमानो दुष्कृताद्दुरधिष्ठितात् ।
दुरासिताद्दुर्व्रजितादिङ्गितादङ्गचेष्टितात् ॥ १२-८३-३०॥
durvyāhṛtācchaṅkamāno duṣkṛtādduradhiṣṭhitāt |
durāsitāddurvrajitādiṅgitādaṅgaceṣṭitāt || 12-83-30||

MHB 12-83-31

देवतेव हि सर्वार्थान्कुर्याद्राजा प्रसादितः ।
वैश्वानर इव क्रुद्धः समूलमपि निर्दहेत् ।
इति राजन्मयः प्राह वर्तते च तथैव तत् ॥ १२-८३-३१॥
devateva hi sarvārthānkuryādrājā prasāditaḥ |
vaiśvānara iva kruddhaḥ samūlamapi nirdahet |
iti rājanmayaḥ prāha vartate ca tathaiva tat || 12-83-31||

MHB 12-83-32

अथ भूयांसमेवार्थं करिष्यामि पुनः पुनः ।
ददात्यस्मद्विधोऽमात्यो बुद्धिसाहाय्यमापदि ॥ १२-८३-३२॥
atha bhūyāṃsamevārthaṃ kariṣyāmi punaḥ punaḥ |
dadātyasmadvidho'mātyo buddhisāhāyyamāpadi || 12-83-32||

MHB 12-83-33

वायसश्चैव मे राजन्नन्तकायाभिसंहितः ।
न च मेऽत्र भवान्गर्ह्यो न च येषां भवान्प्रियः ।
हिताहितांस्तु बुध्येथा मा परोक्षमतिर्भव ॥ १२-८३-३३॥
vāyasaścaiva me rājannantakāyābhisaṃhitaḥ |
na ca me'tra bhavāngarhyo na ca yeṣāṃ bhavānpriyaḥ |
hitāhitāṃstu budhyethā mā parokṣamatirbhava || 12-83-33||

MHB 12-83-34

ये त्वादानपरा एव वसन्ति भवतो गृहे ।
अभूतिकामा भूतानां तादृशैर्मेऽभिसंहितम् ॥ १२-८३-३४॥
ye tvādānaparā eva vasanti bhavato gṛhe |
abhūtikāmā bhūtānāṃ tādṛśairme'bhisaṃhitam || 12-83-34||

MHB 12-83-35

ये वा भवद्विनाशेन राज्यमिच्छन्त्यनन्तरम् ।
अन्तरैरभिसंधाय राजन्सिध्यन्ति नान्यथा ॥ १२-८३-३५॥
ye vā bhavadvināśena rājyamicchantyanantaram |
antarairabhisaṃdhāya rājansidhyanti nānyathā || 12-83-35||

MHB 12-83-36

तेषामहं भयाद्राजन्गमिष्याम्यन्यमाश्रमम् ।
तैर्हि मे संधितो बाणः काके निपतितः प्रभो ॥ १२-८३-३६॥
teṣāmahaṃ bhayādrājangamiṣyāmyanyamāśramam |
tairhi me saṃdhito bāṇaḥ kāke nipatitaḥ prabho || 12-83-36||

MHB 12-83-37

छद्मना मम काकश्च गमितो यमसादनम् ।
दृष्टं ह्येतन्मया राजंस्तपोदीर्घेण चक्षुषा ॥ १२-८३-३७॥
chadmanā mama kākaśca gamito yamasādanam |
dṛṣṭaṃ hyetanmayā rājaṃstapodīrgheṇa cakṣuṣā || 12-83-37||

MHB 12-83-38

बहुनक्रझषग्राहां तिमिंगिलगणायुताम् ।
काकेन बडिशेनेमामतार्षं त्वामहं नदीम् ॥ १२-८३-३८॥
bahunakrajhaṣagrāhāṃ timiṃgilagaṇāyutām |
kākena baḍiśenemāmatārṣaṃ tvāmahaṃ nadīm || 12-83-38||

MHB 12-83-39

स्थाण्वश्मकण्टकवतीं व्याघ्रसिंहगजाकुलाम् ।
दुरासदां दुष्प्रवेशां गुहां हैमवतीमिव ॥ १२-८३-३९॥
sthāṇvaśmakaṇṭakavatīṃ vyāghrasiṃhagajākulām |
durāsadāṃ duṣpraveśāṃ guhāṃ haimavatīmiva || 12-83-39||

MHB 12-83-40

अग्निना तामसं दुर्गं नौभिराप्यं च गम्यते ।
राजदुर्गावतरणे नोपायं पण्डिता विदुः ॥ १२-८३-४०॥
agninā tāmasaṃ durgaṃ naubhirāpyaṃ ca gamyate |
rājadurgāvataraṇe nopāyaṃ paṇḍitā viduḥ || 12-83-40||

MHB 12-83-41

गहनं भवतो राज्यमन्धकारतमोवृतम् ।
नेह विश्वसितुं शक्यं भवतापि कुतो मया ॥ १२-८३-४१॥
gahanaṃ bhavato rājyamandhakāratamovṛtam |
neha viśvasituṃ śakyaṃ bhavatāpi kuto mayā || 12-83-41||

MHB 12-83-42

अतो नायं शुभो वासस्तुल्ये सदसती इह ।
वधो ह्येवात्र सुकृते दुष्कृते न च संशयः ॥ १२-८३-४२॥
ato nāyaṃ śubho vāsastulye sadasatī iha |
vadho hyevātra sukṛte duṣkṛte na ca saṃśayaḥ || 12-83-42||

MHB 12-83-43

न्यायतो दुष्कृते घातः सुकृते स्यात्कथं वधः ।
नेह युक्तं चिरं स्थातुं जवेनातो व्रजेद्बुधः ॥ १२-८३-४३॥
nyāyato duṣkṛte ghātaḥ sukṛte syātkathaṃ vadhaḥ |
neha yuktaṃ ciraṃ sthātuṃ javenāto vrajedbudhaḥ || 12-83-43||

MHB 12-83-44

सीता नाम नदी राजन्प्लवो यस्यां निमज्जति ।
तथोपमामिमां मन्ये वागुरां सर्वघातिनीम् ॥ १२-८३-४४॥
sītā nāma nadī rājanplavo yasyāṃ nimajjati |
tathopamāmimāṃ manye vāgurāṃ sarvaghātinīm || 12-83-44||

MHB 12-83-45

मधुप्रपातो हि भवान्भोजनं विषसंयुतम् ।
असतामिव ते भावो वर्तते न सतामिव ।
आशीविषैः परिवृतः कूपस्त्वमिव पार्थिव ॥ १२-८३-४५॥
madhuprapāto hi bhavānbhojanaṃ viṣasaṃyutam |
asatāmiva te bhāvo vartate na satāmiva |
āśīviṣaiḥ parivṛtaḥ kūpastvamiva pārthiva || 12-83-45||

MHB 12-83-46

दुर्गतीर्था बृहत्कूला करीरीवेत्रसंयुता ।
नदी मधुरपानीया यथा राजंस्तथा भवान् ।
श्वगृध्रगोमायुयुतो राजहंससमो ह्यसि ॥ १२-८३-४६॥
durgatīrthā bṛhatkūlā karīrīvetrasaṃyutā |
nadī madhurapānīyā yathā rājaṃstathā bhavān |
śvagṛdhragomāyuyuto rājahaṃsasamo hyasi || 12-83-46||

MHB 12-83-47

यथाश्रित्य महावृक्षं कक्षः संवर्धते महान् ।
ततस्तं संवृणोत्येव तमतीत्य च वर्धते ॥ १२-८३-४७॥
yathāśritya mahāvṛkṣaṃ kakṣaḥ saṃvardhate mahān |
tatastaṃ saṃvṛṇotyeva tamatītya ca vardhate || 12-83-47||

MHB 12-83-48

तेनैवोपेन्धनो नूनं दावो दहति दारुणः ।
तथोपमा ह्यमात्यास्ते राजंस्तान्परिशोधय ॥ १२-८३-४८॥
tenaivopendhano nūnaṃ dāvo dahati dāruṇaḥ |
tathopamā hyamātyāste rājaṃstānpariśodhaya || 12-83-48||

MHB 12-83-49

भवतैव कृता राजन्भवता परिपालिताः ।
भवन्तं पर्यवज्ञाय जिघांसन्ति भवत्प्रियम् ॥ १२-८३-४९॥
bhavataiva kṛtā rājanbhavatā paripālitāḥ |
bhavantaṃ paryavajñāya jighāṃsanti bhavatpriyam || 12-83-49||

MHB 12-83-50

उषितं शङ्कमानेन प्रमादं परिरक्षता ।
अन्तःसर्प इवागारे वीरपत्न्या इवालये ।
शीलं जिज्ञासमानेन राज्ञश्च सहजीविना ॥ १२-८३-५०॥
uṣitaṃ śaṅkamānena pramādaṃ parirakṣatā |
antaḥsarpa ivāgāre vīrapatnyā ivālaye |
śīlaṃ jijñāsamānena rājñaśca sahajīvinā || 12-83-50||

MHB 12-83-51

कच्चिज्जितेन्द्रियो राजा कच्चिदभ्यन्तरा जिताः ।
कच्चिदेषां प्रियो राजा कच्चिद्राज्ञः प्रियाः प्रजाः ॥ १२-८३-५१॥
kaccijjitendriyo rājā kaccidabhyantarā jitāḥ |
kaccideṣāṃ priyo rājā kaccidrājñaḥ priyāḥ prajāḥ || 12-83-51||

MHB 12-83-52

जिज्ञासुरिह संप्राप्तस्तवाहं राजसत्तम ।
तस्य मे रोचसे राजन्क्षुधितस्येव भोजनम् ॥ १२-८३-५२॥
jijñāsuriha saṃprāptastavāhaṃ rājasattama |
tasya me rocase rājankṣudhitasyeva bhojanam || 12-83-52||

MHB 12-83-53

अमात्या मे न रोचन्ते वितृष्णस्य यथोदकम् ।
भवतोऽर्थकृदित्येव मयि दोषो हि तैः कृतः ।
विद्यते कारणं नान्यदिति मे नात्र संशयः ॥ १२-८३-५३॥
amātyā me na rocante vitṛṣṇasya yathodakam |
bhavato'rthakṛdityeva mayi doṣo hi taiḥ kṛtaḥ |
vidyate kāraṇaṃ nānyaditi me nātra saṃśayaḥ || 12-83-53||

MHB 12-83-54

न हि तेषामहं द्रुग्धस्तत्तेषां दोषवद्गतम् ।
अरेर्हि दुर्हताद्भेयं भग्नपृष्ठादिवोरगात् ॥ १२-८३-५४॥
na hi teṣāmahaṃ drugdhastatteṣāṃ doṣavadgatam |
arerhi durhatādbheyaṃ bhagnapṛṣṭhādivoragāt || 12-83-54||

MHB 12-83-55

राजोवाच ।
भूयसा परिबर्हेण सत्कारेण च भूयसा ।
पूजितो ब्राह्मणश्रेष्ठ भूयो वस गृहे मम ॥ १२-८३-५५॥
rājovāca |
bhūyasā paribarheṇa satkāreṇa ca bhūyasā |
pūjito brāhmaṇaśreṣṭha bhūyo vasa gṛhe mama || 12-83-55||

MHB 12-83-56

ये त्वां ब्राह्मण नेच्छन्ति न ते वत्स्यन्ति मे गृहे ।
भवतैव हि तज्ज्ञेयं यदिदानीमनन्तरम् ॥ १२-८३-५६॥
ye tvāṃ brāhmaṇa necchanti na te vatsyanti me gṛhe |
bhavataiva hi tajjñeyaṃ yadidānīmanantaram || 12-83-56||

MHB 12-83-57

यथा स्याद्दुष्कृतो दण्डो यथा च सुकृतं कृतम् ।
तथा समीक्ष्य भगवञ्श्रेयसे विनियुङ्क्ष्व माम् ॥ १२-८३-५७॥
yathā syādduṣkṛto daṇḍo yathā ca sukṛtaṃ kṛtam |
tathā samīkṣya bhagavañśreyase viniyuṅkṣva mām || 12-83-57||

MHB 12-83-58

मुनिरुवाच ।
अदर्शयन्निमं दोषमेकैकं दुर्बलं कुरु ।
ततः कारणमाज्ञाय पुरुषं पुरुषं जहि ॥ १२-८३-५८॥
muniruvāca |
adarśayannimaṃ doṣamekaikaṃ durbalaṃ kuru |
tataḥ kāraṇamājñāya puruṣaṃ puruṣaṃ jahi || 12-83-58||

MHB 12-83-59

एकदोषा हि बहवो मृद्नीयुरपि कण्टकान् ।
मन्त्रभेदभयाद्राजंस्तस्मादेतद्ब्रवीमि ते ॥ १२-८३-५९॥
ekadoṣā hi bahavo mṛdnīyurapi kaṇṭakān |
mantrabhedabhayādrājaṃstasmādetadbravīmi te || 12-83-59||

MHB 12-83-60

वयं तु ब्राह्मणा नाम मृदुदण्डाः कृपालवः ।
स्वस्ति चेच्छामि भवतः परेषां च यथात्मनः ॥ १२-८३-६०॥
vayaṃ tu brāhmaṇā nāma mṛdudaṇḍāḥ kṛpālavaḥ |
svasti cecchāmi bhavataḥ pareṣāṃ ca yathātmanaḥ || 12-83-60||

MHB 12-83-61

राजन्नात्मानमाचक्षे संबन्धी भवतो ह्यहम् ।
मुनिः कालकवृक्षीय इत्येवमभिसंज्ञितः ॥ १२-८३-६१॥
rājannātmānamācakṣe saṃbandhī bhavato hyaham |
muniḥ kālakavṛkṣīya ityevamabhisaṃjñitaḥ || 12-83-61||

MHB 12-83-62

पितुः सखा च भवतः संमतः सत्यसंगरः ।
व्यापन्ने भवतो राज्ये राजन्पितरि संस्थिते ॥ १२-८३-६२॥
pituḥ sakhā ca bhavataḥ saṃmataḥ satyasaṃgaraḥ |
vyāpanne bhavato rājye rājanpitari saṃsthite || 12-83-62||

MHB 12-83-63

सर्वकामान्परित्यज्य तपस्तप्तं तदा मया ।
स्नेहात्त्वां प्रब्रवीम्येतन्मा भूयो विभ्रमेदिति ॥ १२-८३-६३॥
sarvakāmānparityajya tapastaptaṃ tadā mayā |
snehāttvāṃ prabravīmyetanmā bhūyo vibhramediti || 12-83-63||

MHB 12-83-64

उभे दृष्ट्वा दुःखसुखे राज्यं प्राप्य यदृच्छया ।
राज्येनामात्यसंस्थेन कथं राजन्प्रमाद्यसि ॥ १२-८३-६४॥
ubhe dṛṣṭvā duḥkhasukhe rājyaṃ prāpya yadṛcchayā |
rājyenāmātyasaṃsthena kathaṃ rājanpramādyasi || 12-83-64||

MHB 12-83-65

भीष्म उवाच ।
ततो राजकुले नान्दी संजज्ञे भूयसी पुनः ।
पुरोहितकुले चैव संप्राप्ते ब्राह्मणर्षभे ॥ १२-८३-६५॥
bhīṣma uvāca |
tato rājakule nāndī saṃjajñe bhūyasī punaḥ |
purohitakule caiva saṃprāpte brāhmaṇarṣabhe || 12-83-65||

MHB 12-83-66

एकच्छत्रां महीं कृत्वा कौसल्याय यशस्विने ।
मुनिः कालकवृक्षीय ईजे क्रतुभिरुत्तमैः ॥ १२-८३-६६॥
ekacchatrāṃ mahīṃ kṛtvā kausalyāya yaśasvine |
muniḥ kālakavṛkṣīya īje kratubhiruttamaiḥ || 12-83-66||

MHB 12-83-67

हितं तद्वचनं श्रुत्वा कौसल्योऽन्वशिषन्महीम् ।
तथा च कृतवान्राजा यथोक्तं तेन भारत ॥ १२-८३-६७॥
hitaṃ tadvacanaṃ śrutvā kausalyo'nvaśiṣanmahīm |
tathā ca kṛtavānrājā yathoktaṃ tena bhārata || 12-83-67||

Adhyaya: 84/353 (54)

MHB 12-84-1

भीष्म उवाच ।
ह्रीनिषेधाः सदा सन्तः सत्यार्जवसमन्विताः ।
शक्ताः कथयितुं सम्यक्ते तव स्युः सभासदः ॥ १२-८४-१॥
bhīṣma uvāca |
hrīniṣedhāḥ sadā santaḥ satyārjavasamanvitāḥ |
śaktāḥ kathayituṃ samyakte tava syuḥ sabhāsadaḥ || 12-84-1||

MHB 12-84-2

अत्याढ्यांश्चातिशूरांश्च ब्राह्मणांश्च बहुश्रुतान् ।
सुसंतुष्टांश्च कौन्तेय महोत्साहांश्च कर्मसु ॥ १२-८४-२॥
atyāḍhyāṃścātiśūrāṃśca brāhmaṇāṃśca bahuśrutān |
susaṃtuṣṭāṃśca kaunteya mahotsāhāṃśca karmasu || 12-84-2||

MHB 12-84-3

एतान्सहायाँल्लिप्सेथाः सर्वास्वापत्सु भारत ।
कुलीनः पूजितो नित्यं न हि शक्तिं निगूहति ॥ १२-८४-३॥
etānsahāyā~llipsethāḥ sarvāsvāpatsu bhārata |
kulīnaḥ pūjito nityaṃ na hi śaktiṃ nigūhati || 12-84-3||

MHB 12-84-4

प्रसन्नं ह्यप्रसन्नं वा पीडितं हृतमेव वा ।
आवर्तयति भूयिष्ठं तदेको ह्यनुपालितः ॥ १२-८४-४॥
prasannaṃ hyaprasannaṃ vā pīḍitaṃ hṛtameva vā |
āvartayati bhūyiṣṭhaṃ tadeko hyanupālitaḥ || 12-84-4||

MHB 12-84-5

कुलीना देशजाः प्राज्ञा रूपवन्तो बहुश्रुताः ।
प्रगल्भाश्चानुरक्ताश्च ते तव स्युः परिच्छदाः ॥ १२-८४-५॥
kulīnā deśajāḥ prājñā rūpavanto bahuśrutāḥ |
pragalbhāścānuraktāśca te tava syuḥ paricchadāḥ || 12-84-5||

MHB 12-84-6

दौष्कुलेयाश्च लुब्धाश्च नृशंसा निरपत्रपाः ।
ते त्वां तात निषेवेयुर्यावदार्द्रकपाणयः ॥ १२-८४-६॥
dauṣkuleyāśca lubdhāśca nṛśaṃsā nirapatrapāḥ |
te tvāṃ tāta niṣeveyuryāvadārdrakapāṇayaḥ || 12-84-6||

MHB 12-84-7

अर्थमानार्घ्यसत्कारैर्भोगैरुच्चावचैः प्रियान् ।
यानर्थभाजो मन्येथास्ते ते स्युः सुखभागिनः ॥ १२-८४-७॥
arthamānārghyasatkārairbhogairuccāvacaiḥ priyān |
yānarthabhājo manyethāste te syuḥ sukhabhāginaḥ || 12-84-7||

MHB 12-84-8

अभिन्नवृत्ता विद्वांसः सद्वृत्ताश्चरितव्रताः ।
न त्वां नित्यार्थिनो जह्युरक्षुद्राः सत्यवादिनः ॥ १२-८४-८॥
abhinnavṛttā vidvāṃsaḥ sadvṛttāścaritavratāḥ |
na tvāṃ nityārthino jahyurakṣudrāḥ satyavādinaḥ || 12-84-8||

MHB 12-84-9

अनार्या ये न जानन्ति समयं मन्दचेतसः ।
तेभ्यः प्रतिजुगुप्सेथा जानीयाः समयच्युतान् ॥ १२-८४-९॥
anāryā ye na jānanti samayaṃ mandacetasaḥ |
tebhyaḥ pratijugupsethā jānīyāḥ samayacyutān || 12-84-9||

MHB 12-84-10

नैकमिच्छेद्गणं हित्वा स्याच्चेदन्यतरग्रहः ।
यस्त्वेको बहुभिः श्रेयान्कामं तेन गणं त्यजेत् ॥ १२-८४-१०॥
naikamicchedgaṇaṃ hitvā syāccedanyataragrahaḥ |
yastveko bahubhiḥ śreyānkāmaṃ tena gaṇaṃ tyajet || 12-84-10||

MHB 12-84-11

श्रेयसो लक्षणं ह्येतद्विक्रमो यस्य दृश्यते ।
कीर्तिप्रधानो यश्च स्यात्समये यश्च तिष्ठति ॥ १२-८४-११॥
śreyaso lakṣaṇaṃ hyetadvikramo yasya dṛśyate |
kīrtipradhāno yaśca syātsamaye yaśca tiṣṭhati || 12-84-11||

MHB 12-84-12

समर्थान्पूजयेद्यश्च नास्पर्ध्यैः स्पर्धते च यः ।
न च कामाद्भयात्क्रोधाल्लोभाद्वा धर्ममुत्सृजेत् ॥ १२-८४-१२॥
samarthānpūjayedyaśca nāspardhyaiḥ spardhate ca yaḥ |
na ca kāmādbhayātkrodhāllobhādvā dharmamutsṛjet || 12-84-12||

MHB 12-84-13

अमानी सत्यवाक्शक्तो जितात्मा मान्यमानिता ।
स ते मन्त्रसहायः स्यात्सर्वावस्थं परीक्षितः ॥ १२-८४-१३॥
amānī satyavākśakto jitātmā mānyamānitā |
sa te mantrasahāyaḥ syātsarvāvasthaṃ parīkṣitaḥ || 12-84-13||

MHB 12-84-14

कुलीनः सत्यसंपन्नस्तितिक्षुर्दक्ष आत्मवान् ।
शूरः कृतज्ञः सत्यश्च श्रेयसः पार्थ लक्षणम् ॥ १२-८४-१४॥
kulīnaḥ satyasaṃpannastitikṣurdakṣa ātmavān |
śūraḥ kṛtajñaḥ satyaśca śreyasaḥ pārtha lakṣaṇam || 12-84-14||

MHB 12-84-15

तस्यैवं वर्तमानस्य पुरुषस्य विजानतः ।
अमित्राः संप्रसीदन्ति ततो मित्रीभवन्त्यपि ॥ १२-८४-१५॥
tasyaivaṃ vartamānasya puruṣasya vijānataḥ |
amitrāḥ saṃprasīdanti tato mitrībhavantyapi || 12-84-15||

MHB 12-84-16

अत ऊर्ध्वममात्यानां परीक्षेत गुणागुणान् ।
संयतात्मा कृतप्रज्ञो भूतिकामश्च भूमिपः ॥ १२-८४-१६॥
ata ūrdhvamamātyānāṃ parīkṣeta guṇāguṇān |
saṃyatātmā kṛtaprajño bhūtikāmaśca bhūmipaḥ || 12-84-16||

MHB 12-84-17

संबद्धाः पुरुषैराप्तैरभिजातैः स्वदेशजैः ।
अहार्यैरव्यभीचारैः सर्वतः सुपरीक्षितैः ॥ १२-८४-१७॥
saṃbaddhāḥ puruṣairāptairabhijātaiḥ svadeśajaiḥ |
ahāryairavyabhīcāraiḥ sarvataḥ suparīkṣitaiḥ || 12-84-17||

MHB 12-84-18

योधाः स्रौवास्तथा मौलास्तथैवान्येऽप्यवस्कृताः ।
कर्तव्या भूतिकामेन पुरुषेण बुभूषता ॥ १२-८४-१८॥
yodhāḥ srauvāstathā maulāstathaivānye'pyavaskṛtāḥ |
kartavyā bhūtikāmena puruṣeṇa bubhūṣatā || 12-84-18||

MHB 12-84-19

येषां वैनयिकी बुद्धिः प्रकृता चैव शोभना ।
तेजो धैर्यं क्षमा शौचमनुराग स्थितिर्धृतिः ॥ १२-८४-१९॥
yeṣāṃ vainayikī buddhiḥ prakṛtā caiva śobhanā |
tejo dhairyaṃ kṣamā śaucamanurāga sthitirdhṛtiḥ || 12-84-19||

MHB 12-84-20

परीक्षितगुणान्नित्यं प्रौढभावान्धुरंधरान् ।
पञ्चोपधाव्यतीतांश्च कुर्याद्राजार्थकारिणः ॥ १२-८४-२०॥
parīkṣitaguṇānnityaṃ prauḍhabhāvāndhuraṃdharān |
pañcopadhāvyatītāṃśca kuryādrājārthakāriṇaḥ || 12-84-20||

MHB 12-84-21

पर्याप्तवचनान्वीरान्प्रतिपत्तिविशारदान् ।
कुलीनान्सत्यसंपन्नानिङ्गितज्ञाननिष्ठुरान् ॥ १२-८४-२१॥
paryāptavacanānvīrānpratipattiviśāradān |
kulīnānsatyasaṃpannāniṅgitajñānaniṣṭhurān || 12-84-21||

MHB 12-84-22

देशकालविधानज्ञान्भर्तृकार्यहितैषिणः ।
नित्यमर्थेषु सर्वेषु राजा कुर्वीत मन्त्रिणः ॥ १२-८४-२२॥
deśakālavidhānajñānbhartṛkāryahitaiṣiṇaḥ |
nityamartheṣu sarveṣu rājā kurvīta mantriṇaḥ || 12-84-22||

MHB 12-84-23

हीनतेजा ह्यसंहृष्टो नैव जातु व्यवस्यति ।
अवश्यं जनयत्येव सर्वकर्मसु संशयान् ॥ १२-८४-२३॥
hīnatejā hyasaṃhṛṣṭo naiva jātu vyavasyati |
avaśyaṃ janayatyeva sarvakarmasu saṃśayān || 12-84-23||

MHB 12-84-24

एवमल्पश्रुतो मन्त्री कल्याणाभिजनोऽप्युत ।
धर्मार्थकामयुक्तोऽपि नालं मन्त्रं परीक्षितुम् ॥ १२-८४-२४॥
evamalpaśruto mantrī kalyāṇābhijano'pyuta |
dharmārthakāmayukto'pi nālaṃ mantraṃ parīkṣitum || 12-84-24||

MHB 12-84-25

तथैवानभिजातोऽपि काममस्तु बहुश्रुतः ।
अनायक इवाचक्षुर्मुह्यत्यूह्येषु कर्मसु ॥ १२-८४-२५॥
tathaivānabhijāto'pi kāmamastu bahuśrutaḥ |
anāyaka ivācakṣurmuhyatyūhyeṣu karmasu || 12-84-25||

MHB 12-84-26

यो वा ह्यस्थिरसंकल्पो बुद्धिमानागतागमः ।
उपायज्ञोऽपि नालं स कर्म यापयितुं चिरम् ॥ १२-८४-२६॥
yo vā hyasthirasaṃkalpo buddhimānāgatāgamaḥ |
upāyajño'pi nālaṃ sa karma yāpayituṃ ciram || 12-84-26||

MHB 12-84-27

केवलात्पुनराचारात्कर्मणो नोपपद्यते ।
परिमर्शो विशेषाणामश्रुतस्येह दुर्मतेः ॥ १२-८४-२७॥
kevalātpunarācārātkarmaṇo nopapadyate |
parimarśo viśeṣāṇāmaśrutasyeha durmateḥ || 12-84-27||

MHB 12-84-28

मन्त्रिण्यननुरक्ते तु विश्वासो न हि विद्यते ।
तस्मादननुरक्ताय नैव मन्त्रं प्रकाशयेत् ॥ १२-८४-२८॥
mantriṇyananurakte tu viśvāso na hi vidyate |
tasmādananuraktāya naiva mantraṃ prakāśayet || 12-84-28||

MHB 12-84-29

व्यथयेद्धि स राजानं मन्त्रिभिः सहितोऽनृजुः ।
मारुतोपहतच्छिद्रैः प्रविश्याग्निरिव द्रुमम् ॥ १२-८४-२९॥
vyathayeddhi sa rājānaṃ mantribhiḥ sahito'nṛjuḥ |
mārutopahatacchidraiḥ praviśyāgniriva drumam || 12-84-29||

MHB 12-84-30

संक्रुध्यत्येकदा स्वामी स्थानाच्चैवापकर्षति ।
वाचा क्षिपति संरब्धस्ततः पश्चात्प्रसीदति ॥ १२-८४-३०॥
saṃkrudhyatyekadā svāmī sthānāccaivāpakarṣati |
vācā kṣipati saṃrabdhastataḥ paścātprasīdati || 12-84-30||

MHB 12-84-31

तानि तान्यनुरक्तेन शक्यान्यनुतितिक्षितुम् ।
मन्त्रिणां च भवेत्क्रोधो विस्फूर्जितमिवाशनेः ॥ १२-८४-३१॥
tāni tānyanuraktena śakyānyanutitikṣitum |
mantriṇāṃ ca bhavetkrodho visphūrjitamivāśaneḥ || 12-84-31||

MHB 12-84-32

यस्तु संहरते तानि भर्तुः प्रियचिकीर्षया ।
समानसुखदुःखं तं पृच्छेदर्थेषु मानवम् ॥ १२-८४-३२॥
yastu saṃharate tāni bhartuḥ priyacikīrṣayā |
samānasukhaduḥkhaṃ taṃ pṛcchedartheṣu mānavam || 12-84-32||

MHB 12-84-33

अनृजुस्त्वनुरक्तोऽपि संपन्नश्चेतरैर्गुणैः ।
राज्ञः प्रज्ञानयुक्तोऽपि न मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२-८४-३३॥
anṛjustvanurakto'pi saṃpannaścetarairguṇaiḥ |
rājñaḥ prajñānayukto'pi na mantraṃ śrotumarhati || 12-84-33||

MHB 12-84-34

योऽमित्रैः सह संबद्धो न पौरान्बहु मन्यते ।
स सुहृत्तादृशो राज्ञो न मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२-८४-३४॥
yo'mitraiḥ saha saṃbaddho na paurānbahu manyate |
sa suhṛttādṛśo rājño na mantraṃ śrotumarhati || 12-84-34||

MHB 12-84-35

अविद्वानशुचिः स्तब्धः शत्रुसेवी विकत्थनः ।
स सुहृत्क्रोधनो लुब्धो न मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२-८४-३५॥
avidvānaśuciḥ stabdhaḥ śatrusevī vikatthanaḥ |
sa suhṛtkrodhano lubdho na mantraṃ śrotumarhati || 12-84-35||

MHB 12-84-36

आगन्तुश्चानुरक्तोऽपि काममस्तु बहुश्रुतः ।
सत्कृतः संविभक्तो वा न मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२-८४-३६॥
āgantuścānurakto'pi kāmamastu bahuśrutaḥ |
satkṛtaḥ saṃvibhakto vā na mantraṃ śrotumarhati || 12-84-36||

MHB 12-84-37

यस्त्वल्पेनापि कार्येण सकृदाक्षारितो भवेत् ।
पुनरन्यैर्गुणैर्युक्तो न मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२-८४-३७॥
yastvalpenāpi kāryeṇa sakṛdākṣārito bhavet |
punaranyairguṇairyukto na mantraṃ śrotumarhati || 12-84-37||

MHB 12-84-38

कृतप्रज्ञश्च मेधावी बुधो जानपदः शुचिः ।
सर्वकर्मसु यः शुद्धः स मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२-८४-३८॥
kṛtaprajñaśca medhāvī budho jānapadaḥ śuciḥ |
sarvakarmasu yaḥ śuddhaḥ sa mantraṃ śrotumarhati || 12-84-38||

MHB 12-84-39

ज्ञानविज्ञानसंपन्नः प्रकृतिज्ञः परात्मनोः ।
सुहृदात्मसमो राज्ञः स मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२-८४-३९॥
jñānavijñānasaṃpannaḥ prakṛtijñaḥ parātmanoḥ |
suhṛdātmasamo rājñaḥ sa mantraṃ śrotumarhati || 12-84-39||

MHB 12-84-40

सत्यवाक्शीलसंपन्नो गम्भीरः सत्रपो मृदुः ।
पितृपैतामहो यः स्यात्स मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२-८४-४०॥
satyavākśīlasaṃpanno gambhīraḥ satrapo mṛduḥ |
pitṛpaitāmaho yaḥ syātsa mantraṃ śrotumarhati || 12-84-40||

MHB 12-84-41

संतुष्टः संमतः सत्यः शौटीरो द्वेष्यपापकः ।
मन्त्रवित्कालविच्छूरः स मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२-८४-४१॥
saṃtuṣṭaḥ saṃmataḥ satyaḥ śauṭīro dveṣyapāpakaḥ |
mantravitkālavicchūraḥ sa mantraṃ śrotumarhati || 12-84-41||

MHB 12-84-42

सर्वलोकं समं शक्तः सान्त्वेन कुरुते वशे ।
तस्मै मन्त्रः प्रयोक्तव्यो दण्डमाधित्सता नृप ॥ १२-८४-४२॥
sarvalokaṃ samaṃ śaktaḥ sāntvena kurute vaśe |
tasmai mantraḥ prayoktavyo daṇḍamādhitsatā nṛpa || 12-84-42||

MHB 12-84-43

पौरजानपदा यस्मिन्विश्वासं धर्मतो गताः ।
योद्धा नयविपश्चिच्च स मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२-८४-४३॥
paurajānapadā yasminviśvāsaṃ dharmato gatāḥ |
yoddhā nayavipaścicca sa mantraṃ śrotumarhati || 12-84-43||

MHB 12-84-44

तस्मात्सर्वैर्गुणैरेतैरुपपन्नाः सुपूजिताः ।
मन्त्रिणः प्रकृतिज्ञाः स्युस्त्र्यवरा महदीप्सवः ॥ १२-८४-४४॥
tasmātsarvairguṇairetairupapannāḥ supūjitāḥ |
mantriṇaḥ prakṛtijñāḥ syustryavarā mahadīpsavaḥ || 12-84-44||

MHB 12-84-45

स्वासु प्रकृतिषु छिद्रं लक्षयेरन्परस्य च ।
मन्त्रिणो मन्त्रमूलं हि राज्ञो राष्ट्रं विवर्धते ॥ १२-८४-४५॥
svāsu prakṛtiṣu chidraṃ lakṣayeranparasya ca |
mantriṇo mantramūlaṃ hi rājño rāṣṭraṃ vivardhate || 12-84-45||

MHB 12-84-46

नास्य छिद्रं परः पश्येच्छिद्रेषु परमन्वियात् ।
गूहेत्कूर्म इवाङ्गानि रक्षेद्विवरमात्मनः ॥ १२-८४-४६॥
nāsya chidraṃ paraḥ paśyecchidreṣu paramanviyāt |
gūhetkūrma ivāṅgāni rakṣedvivaramātmanaḥ || 12-84-46||

MHB 12-84-47

मन्त्रग्राहा हि राज्यस्य मन्त्रिणो ये मनीषिणः ।
मन्त्रसंहननो राजा मन्त्राङ्गानीतरो जनः ॥ १२-८४-४७॥
mantragrāhā hi rājyasya mantriṇo ye manīṣiṇaḥ |
mantrasaṃhanano rājā mantrāṅgānītaro janaḥ || 12-84-47||

MHB 12-84-48

राज्यं प्रणिधिमूलं हि मन्त्रसारं प्रचक्षते ।
स्वामिनं त्वनुवर्तन्ति वृत्त्यर्थमिह मन्त्रिणः ॥ १२-८४-४८॥
rājyaṃ praṇidhimūlaṃ hi mantrasāraṃ pracakṣate |
svāminaṃ tvanuvartanti vṛttyarthamiha mantriṇaḥ || 12-84-48||

MHB 12-84-49

स विनीय मदक्रोधौ मानमीर्ष्यां च निर्वृतः ।
नित्यं पञ्चोपधातीतैर्मन्त्रयेत्सह मन्त्रिभिः ॥ १२-८४-४९॥
sa vinīya madakrodhau mānamīrṣyāṃ ca nirvṛtaḥ |
nityaṃ pañcopadhātītairmantrayetsaha mantribhiḥ || 12-84-49||

MHB 12-84-50

तेषां त्रयाणां विविधं विमर्शं बुध्येत चित्तं विनिवेश्य तत्र ।
स्वनिश्चयं तं परनिश्चयं च निवेदयेदुत्तरमन्त्रकाले ॥ १२-८४-५०॥
teṣāṃ trayāṇāṃ vividhaṃ vimarśaṃ budhyeta cittaṃ viniveśya tatra |
svaniścayaṃ taṃ paraniścayaṃ ca nivedayeduttaramantrakāle || 12-84-50||

MHB 12-84-51

धर्मार्थकामज्ञमुपेत्य पृच्छेद्युक्तो गुरुं ब्राह्मणमुत्तमार्थम् ।
निष्ठा कृता तेन यदा सह स्यात्तं तत्र मार्गं प्रणयेदसक्तम् ॥ १२-८४-५१॥
dharmārthakāmajñamupetya pṛcchedyukto guruṃ brāhmaṇamuttamārtham |
niṣṭhā kṛtā tena yadā saha syāttaṃ tatra mārgaṃ praṇayedasaktam || 12-84-51||

MHB 12-84-52

एवं सदा मन्त्रयितव्यमाहुर्ये मन्त्रतत्त्वार्थविनिश्चयज्ञाः ।
तस्मात्त्वमेवं प्रणयेः सदैव मन्त्रं प्रजासंग्रहणे समर्थम् ॥ १२-८४-५२॥
evaṃ sadā mantrayitavyamāhurye mantratattvārthaviniścayajñāḥ |
tasmāttvamevaṃ praṇayeḥ sadaiva mantraṃ prajāsaṃgrahaṇe samartham || 12-84-52||

MHB 12-84-53

न वामनाः कुब्जकृशा न खञ्जा नान्धा जडाः स्त्री न नपुंसकं च ।
न चात्र तिर्यङ्न पुरो न पश्चान्नोर्ध्वं न चाधः प्रचरेत कश्चित् ॥ १२-८४-५३॥
na vāmanāḥ kubjakṛśā na khañjā nāndhā jaḍāḥ strī na napuṃsakaṃ ca |
na cātra tiryaṅna puro na paścānnordhvaṃ na cādhaḥ pracareta kaścit || 12-84-53||

MHB 12-84-54

आरुह्य वातायनमेव शून्यं स्थलं प्रकाशं कुशकाशहीनम् ।
वागङ्गदोषान्परिहृत्य मन्त्रं संमन्त्रयेत्कार्यमहीनकालम् ॥ १२-८४-५४॥
āruhya vātāyanameva śūnyaṃ sthalaṃ prakāśaṃ kuśakāśahīnam |
vāgaṅgadoṣānparihṛtya mantraṃ saṃmantrayetkāryamahīnakālam || 12-84-54||

Adhyaya: 85/353 (11)

MHB 12-85-1

भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
बृहस्पतेश्च संवादं शक्रस्य च युधिष्ठिर ॥ १२-८५-१॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
bṛhaspateśca saṃvādaṃ śakrasya ca yudhiṣṭhira || 12-85-1||

MHB 12-85-2

शक्र उवाच ।
किं स्विदेकपदं ब्रह्मन्पुरुषः सम्यगाचरन् ।
प्रमाणं सर्वभूतानां यशश्चैवाप्नुयान्महत् ॥ १२-८५-२॥
śakra uvāca |
kiṃ svidekapadaṃ brahmanpuruṣaḥ samyagācaran |
pramāṇaṃ sarvabhūtānāṃ yaśaścaivāpnuyānmahat || 12-85-2||

MHB 12-85-3

बृहस्पतिरुवाच ।
सान्त्वमेकपदं शक्र पुरुषः सम्यगाचरन् ।
प्रमाणं सर्वभूतानां यशश्चैवाप्नुयान्महत् ॥ १२-८५-३॥
bṛhaspatiruvāca |
sāntvamekapadaṃ śakra puruṣaḥ samyagācaran |
pramāṇaṃ sarvabhūtānāṃ yaśaścaivāpnuyānmahat || 12-85-3||

MHB 12-85-4

एतदेकपदं शक्र सर्वलोकसुखावहम् ।
आचरन्सर्वभूतेषु प्रियो भवति सर्वदा ॥ १२-८५-४॥
etadekapadaṃ śakra sarvalokasukhāvaham |
ācaransarvabhūteṣu priyo bhavati sarvadā || 12-85-4||

MHB 12-85-5

यो हि नाभाषते किंचित्सततं भ्रुकुटीमुखः ।
द्वेष्यो भवति भूतानां स सान्त्वमिह नाचरन् ॥ १२-८५-५॥
yo hi nābhāṣate kiṃcitsatataṃ bhrukuṭīmukhaḥ |
dveṣyo bhavati bhūtānāṃ sa sāntvamiha nācaran || 12-85-5||

MHB 12-85-6

यस्तु पूर्वमभिप्रेक्ष्य पूर्वमेवाभिभाषते ।
स्मितपूर्वाभिभाषी च तस्य लोकः प्रसीदति ॥ १२-८५-६॥
yastu pūrvamabhiprekṣya pūrvamevābhibhāṣate |
smitapūrvābhibhāṣī ca tasya lokaḥ prasīdati || 12-85-6||

MHB 12-85-7

दानमेव हि सर्वत्र सान्त्वेनानभिजल्पितम् ।
न प्रीणयति भूतानि निर्व्यञ्जनमिवाशनम् ॥ १२-८५-७॥
dānameva hi sarvatra sāntvenānabhijalpitam |
na prīṇayati bhūtāni nirvyañjanamivāśanam || 12-85-7||

MHB 12-85-8

अदाता ह्यपि भूतानां मधुरामीरयन्गिरम् ।
सर्वलोकमिमं शक्र सान्त्वेन कुरुते वशे ॥ १२-८५-८॥
adātā hyapi bhūtānāṃ madhurāmīrayangiram |
sarvalokamimaṃ śakra sāntvena kurute vaśe || 12-85-8||

MHB 12-85-9

तस्मात्सान्त्वं प्रकर्तव्यं दण्डमाधित्सतामिह ।
फलं च जनयत्येवं न चास्योद्विजते जनः ॥ १२-८५-९॥
tasmātsāntvaṃ prakartavyaṃ daṇḍamādhitsatāmiha |
phalaṃ ca janayatyevaṃ na cāsyodvijate janaḥ || 12-85-9||

MHB 12-85-10

सुकृतस्य हि सान्त्वस्य श्लक्ष्णस्य मधुरस्य च ।
सम्यगासेव्यमानस्य तुल्यं जातु न विद्यते ॥ १२-८५-१०॥
sukṛtasya hi sāntvasya ślakṣṇasya madhurasya ca |
samyagāsevyamānasya tulyaṃ jātu na vidyate || 12-85-10||

MHB 12-85-11

भीष्म उवाच ।
इत्युक्तः कृतवान्सर्वं तथा शक्रः पुरोधसा ।
तथा त्वमपि कौन्तेय सम्यगेतत्समाचर ॥ १२-८५-११॥
bhīṣma uvāca |
ityuktaḥ kṛtavānsarvaṃ tathā śakraḥ purodhasā |
tathā tvamapi kaunteya samyagetatsamācara || 12-85-11||

Adhyaya: 86/353 (33)

MHB 12-86-1

युधिष्ठिर उवाच ।
कथं स्विदिह राजेन्द्र पालयन्पार्थिवः प्रजाः ।
प्रति धर्मं विशेषेण कीर्तिमाप्नोति शाश्वतीम् ॥ १२-८६-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kathaṃ svidiha rājendra pālayanpārthivaḥ prajāḥ |
prati dharmaṃ viśeṣeṇa kīrtimāpnoti śāśvatīm || 12-86-1||

MHB 12-86-2

भीष्म उवाच ।
व्यवहारेण शुद्धेन प्रजापालनतत्परः ।
प्राप्य धर्मं च कीर्तिं च लोकावाप्नोत्युभौ शुचिः ॥ १२-८६-२॥
bhīṣma uvāca |
vyavahāreṇa śuddhena prajāpālanatatparaḥ |
prāpya dharmaṃ ca kīrtiṃ ca lokāvāpnotyubhau śuciḥ || 12-86-2||

MHB 12-86-3

युधिष्ठिर उवाच ।
कीदृशं व्यवहारं तु कैश्च व्यवहरेन्नृपः ।
एतत्पृष्टो महाप्राज्ञ यथावद्वक्तुमर्हसि ॥ १२-८६-३॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kīdṛśaṃ vyavahāraṃ tu kaiśca vyavaharennṛpaḥ |
etatpṛṣṭo mahāprājña yathāvadvaktumarhasi || 12-86-3||

MHB 12-86-4

ये चैते पूर्वकथिता गुणास्ते पुरुषं प्रति ।
नैकस्मिन्पुरुषे ह्येते विद्यन्त इति मे मतिः ॥ १२-८६-४॥
ye caite pūrvakathitā guṇāste puruṣaṃ prati |
naikasminpuruṣe hyete vidyanta iti me matiḥ || 12-86-4||

MHB 12-86-5

भीष्म उवाच ।
एवमेतन्महाप्राज्ञ यथा वदसि बुद्धिमान् ।
दुर्लभः पुरुषः कश्चिदेभिर्गुणगुणैर्युतः ॥ १२-८६-५॥
bhīṣma uvāca |
evametanmahāprājña yathā vadasi buddhimān |
durlabhaḥ puruṣaḥ kaścidebhirguṇaguṇairyutaḥ || 12-86-5||

MHB 12-86-6

किं तु संक्षेपतः शीलं प्रयत्ने नेह दुर्लभम् ।
वक्ष्यामि तु यथामात्यान्यादृशांश्च करिष्यसि ॥ १२-८६-६॥
kiṃ tu saṃkṣepataḥ śīlaṃ prayatne neha durlabham |
vakṣyāmi tu yathāmātyānyādṛśāṃśca kariṣyasi || 12-86-6||

MHB 12-86-7

चतुरो ब्राह्मणान्वैद्यान्प्रगल्भान्सात्त्विकाञ्शुचीन् ।
त्रींश्च शूद्रान्विनीतांश्च शुचीन्कर्मणि पूर्वके ॥ १२-८६-७॥
caturo brāhmaṇānvaidyānpragalbhānsāttvikāñśucīn |
trīṃśca śūdrānvinītāṃśca śucīnkarmaṇi pūrvake || 12-86-7||

MHB 12-86-8

अष्टाभिश्च गुणैर्युक्तं सूतं पौराणिकं चरेत् ।
पञ्चाशद्वर्षवयसं प्रगल्भमनसूयकम् ॥ १२-८६-८॥
aṣṭābhiśca guṇairyuktaṃ sūtaṃ paurāṇikaṃ caret |
pañcāśadvarṣavayasaṃ pragalbhamanasūyakam || 12-86-8||

MHB 12-86-9

मतिस्मृतिसमायुक्तं विनीतं समदर्शनम् ।
कार्ये विवदमानानां शक्तमर्थेष्वलोलुपम् ॥ १२-८६-९॥
matismṛtisamāyuktaṃ vinītaṃ samadarśanam |
kārye vivadamānānāṃ śaktamartheṣvalolupam || 12-86-9||

MHB 12-86-10

विवर्जितानां व्यसनैः सुघोरैः सप्तभिर्भृशम् ।
अष्टानां मन्त्रिणां मध्ये मन्त्रं राजोपधारयेत् ॥ १२-८६-१०॥
vivarjitānāṃ vyasanaiḥ sughoraiḥ saptabhirbhṛśam |
aṣṭānāṃ mantriṇāṃ madhye mantraṃ rājopadhārayet || 12-86-10||

MHB 12-86-11

ततः संप्रेषयेद्राष्ट्रे राष्ट्रायाथ च दर्शयेत् ।
अनेन व्यवहारेण द्रष्टव्यास्ते प्रजाः सदा ॥ १२-८६-११॥
tataḥ saṃpreṣayedrāṣṭre rāṣṭrāyātha ca darśayet |
anena vyavahāreṇa draṣṭavyāste prajāḥ sadā || 12-86-11||

MHB 12-86-12

न चापि गूढं कार्यं ते ग्राह्यं कार्योपघातकम् ।
कार्ये खलु विपन्ने त्वां सोऽधर्मस्तांश्च पीडयेत् ॥ १२-८६-१२॥
na cāpi gūḍhaṃ kāryaṃ te grāhyaṃ kāryopaghātakam |
kārye khalu vipanne tvāṃ so'dharmastāṃśca pīḍayet || 12-86-12||

MHB 12-86-13

विद्रवेच्चैव राष्ट्रं ते श्येनात्पक्षिगणा इव ।
परिस्रवेच्च सततं नौर्विशीर्णेव सागरे ॥ १२-८६-१३॥
vidraveccaiva rāṣṭraṃ te śyenātpakṣigaṇā iva |
parisravecca satataṃ naurviśīrṇeva sāgare || 12-86-13||

MHB 12-86-14

प्रजाः पालयतोऽसम्यगधर्मेणेह भूपतेः ।
हार्दं भयं संभवति स्वर्गश्चास्य विरुध्यते ॥ १२-८६-१४॥
prajāḥ pālayato'samyagadharmeṇeha bhūpateḥ |
hārdaṃ bhayaṃ saṃbhavati svargaścāsya virudhyate || 12-86-14||

MHB 12-86-15

अथ योऽधर्मतः पाति राजामात्योऽथ वात्मजः ।
धर्मासने नियुक्तः सन्धर्ममूलं नरर्षभ ॥ १२-८६-१५॥
atha yo'dharmataḥ pāti rājāmātyo'tha vātmajaḥ |
dharmāsane niyuktaḥ sandharmamūlaṃ nararṣabha || 12-86-15||

MHB 12-86-16

कार्येष्वधिकृताः सम्यगकुर्वन्तो नृपानुगाः ।
आत्मानं पुरतः कृत्वा यान्त्यधः सहपार्थिवाः ॥ १२-८६-१६॥
kāryeṣvadhikṛtāḥ samyagakurvanto nṛpānugāḥ |
ātmānaṃ purataḥ kṛtvā yāntyadhaḥ sahapārthivāḥ || 12-86-16||

MHB 12-86-17

बलात्कृतानां बलिभिः कृपणं बहु जल्पताम् ।
नाथो वै भूमिपो नित्यमनाथानां नृणां भवेत् ॥ १२-८६-१७॥
balātkṛtānāṃ balibhiḥ kṛpaṇaṃ bahu jalpatām |
nātho vai bhūmipo nityamanāthānāṃ nṛṇāṃ bhavet || 12-86-17||

MHB 12-86-18

ततः साक्षिबलं साधु द्वैधे वादकृतं भवेत् ।
असाक्षिकमनाथं वा परीक्ष्यं तद्विशेषतः ॥ १२-८६-१८॥
tataḥ sākṣibalaṃ sādhu dvaidhe vādakṛtaṃ bhavet |
asākṣikamanāthaṃ vā parīkṣyaṃ tadviśeṣataḥ || 12-86-18||

MHB 12-86-19

अपराधानुरूपं च दण्डं पापेषु पातयेत् ।
उद्वेजयेद्धनैरृद्धान्दरिद्रान्वधबन्धनैः ॥ १२-८६-१९॥
aparādhānurūpaṃ ca daṇḍaṃ pāpeṣu pātayet |
udvejayeddhanairṛddhāndaridrānvadhabandhanaiḥ || 12-86-19||

MHB 12-86-20

विनयैरपि दुर्वृत्तान्प्रहारैरपि पार्थिवः ।
सान्त्वेनोपप्रदानेन शिष्टांश्च परिपालयेत् ॥ १२-८६-२०॥
vinayairapi durvṛttānprahārairapi pārthivaḥ |
sāntvenopapradānena śiṣṭāṃśca paripālayet || 12-86-20||

MHB 12-86-21

राज्ञो वधं चिकीर्षेद्यस्तस्य चित्रो वधो भवेत् ।
आजीवकस्य स्तेनस्य वर्णसंकरकस्य च ॥ १२-८६-२१॥
rājño vadhaṃ cikīrṣedyastasya citro vadho bhavet |
ājīvakasya stenasya varṇasaṃkarakasya ca || 12-86-21||

MHB 12-86-22

सम्यक्प्रणयतो दण्डं भूमिपस्य विशां पते ।
युक्तस्य वा नास्त्यधर्मो धर्म एवेह शाश्वतः ॥ १२-८६-२२॥
samyakpraṇayato daṇḍaṃ bhūmipasya viśāṃ pate |
yuktasya vā nāstyadharmo dharma eveha śāśvataḥ || 12-86-22||

MHB 12-86-23

कामकारेण दण्डं तु यः कुर्यादविचक्षणः ।
स इहाकीर्तिसंयुक्तो मृतो नरकमाप्नुयात् ॥ १२-८६-२३॥
kāmakāreṇa daṇḍaṃ tu yaḥ kuryādavicakṣaṇaḥ |
sa ihākīrtisaṃyukto mṛto narakamāpnuyāt || 12-86-23||

MHB 12-86-24

न परस्य श्रवादेव परेषां दण्डमर्पयेत् ।
आगमानुगमं कृत्वा बध्नीयान्मोक्षयेत वा ॥ १२-८६-२४॥
na parasya śravādeva pareṣāṃ daṇḍamarpayet |
āgamānugamaṃ kṛtvā badhnīyānmokṣayeta vā || 12-86-24||

MHB 12-86-25

न तु हन्यान्नृपो जातु दूतं कस्यांचिदापदि ।
दूतस्य हन्ता निरयमाविशेत्सचिवैः सह ॥ १२-८६-२५॥
na tu hanyānnṛpo jātu dūtaṃ kasyāṃcidāpadi |
dūtasya hantā nirayamāviśetsacivaiḥ saha || 12-86-25||

MHB 12-86-26

यथोक्तवादिनं दूतं क्षत्रधर्मरतो नृपः ।
यो हन्यात्पितरस्तस्य भ्रूणहत्यामवाप्नुयुः ॥ १२-८६-२६॥
yathoktavādinaṃ dūtaṃ kṣatradharmarato nṛpaḥ |
yo hanyātpitarastasya bhrūṇahatyāmavāpnuyuḥ || 12-86-26||

MHB 12-86-27

कुलीनः शीलसंपन्नो वाग्मी दक्षः प्रियंवदः ।
यथोक्तवादी स्मृतिमान्दूतः स्यात्सप्तभिर्गुणैः ॥ १२-८६-२७॥
kulīnaḥ śīlasaṃpanno vāgmī dakṣaḥ priyaṃvadaḥ |
yathoktavādī smṛtimāndūtaḥ syātsaptabhirguṇaiḥ || 12-86-27||

MHB 12-86-28

एतैरेव गुणैर्युक्तः प्रतीहारोऽस्य रक्षिता ।
शिरोरक्षश्च भवति गुणैरेतैः समन्वितः ॥ १२-८६-२८॥
etaireva guṇairyuktaḥ pratīhāro'sya rakṣitā |
śirorakṣaśca bhavati guṇairetaiḥ samanvitaḥ || 12-86-28||

MHB 12-86-29

धर्मार्थशास्त्रतत्त्वज्ञः संधिविग्रहको भवेत् ।
मतिमान्धृतिमान्धीमान्रहस्यविनिगूहिता ॥ १२-८६-२९॥
dharmārthaśāstratattvajñaḥ saṃdhivigrahako bhavet |
matimāndhṛtimāndhīmānrahasyavinigūhitā || 12-86-29||

MHB 12-86-30

कुलीनः सत्यसंपन्नः शक्तोऽमात्यः प्रशंसितः ।
एतैरेव गुणैर्युक्तस्तथा सेनापतिर्भवेत् ॥ १२-८६-३०॥
kulīnaḥ satyasaṃpannaḥ śakto'mātyaḥ praśaṃsitaḥ |
etaireva guṇairyuktastathā senāpatirbhavet || 12-86-30||

MHB 12-86-31

व्यूहयन्त्रायुधीयानां तत्त्वज्ञो विक्रमान्वितः ।
वर्षशीतोष्णवातानां सहिष्णुः पररन्ध्रवित् ॥ १२-८६-३१॥
vyūhayantrāyudhīyānāṃ tattvajño vikramānvitaḥ |
varṣaśītoṣṇavātānāṃ sahiṣṇuḥ pararandhravit || 12-86-31||

MHB 12-86-32

विश्वासयेत्परांश्चैव विश्वसेन्न तु कस्यचित् ।
पुत्रेष्वपि हि राजेन्द्र विश्वासो न प्रशस्यते ॥ १२-८६-३२॥
viśvāsayetparāṃścaiva viśvasenna tu kasyacit |
putreṣvapi hi rājendra viśvāso na praśasyate || 12-86-32||

MHB 12-86-33

एतच्छास्त्रार्थतत्त्वं तु तवाख्यातं मयानघ ।
अविश्वासो नरेन्द्राणां गुह्यं परममुच्यते ॥ १२-८६-३३॥
etacchāstrārthatattvaṃ tu tavākhyātaṃ mayānagha |
aviśvāso narendrāṇāṃ guhyaṃ paramamucyate || 12-86-33||

Adhyaya: 87/353 (33)

MHB 12-87-1

युधिष्ठिर उवाच ।
कथंविधं पुरं राजा स्वयमावस्तुमर्हति ।
कृतं वा कारयित्वा वा तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-८७-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kathaṃvidhaṃ puraṃ rājā svayamāvastumarhati |
kṛtaṃ vā kārayitvā vā tanme brūhi pitāmaha || 12-87-1||

MHB 12-87-2

भीष्म उवाच ।
यत्र कौन्तेय वस्तव्यं सपुत्रभ्रातृबन्धुना ।
न्याय्यं तत्र परिप्रष्टुं गुप्तिं वृत्तिं च भारत ॥ १२-८७-२॥
bhīṣma uvāca |
yatra kaunteya vastavyaṃ saputrabhrātṛbandhunā |
nyāyyaṃ tatra paripraṣṭuṃ guptiṃ vṛttiṃ ca bhārata || 12-87-2||

MHB 12-87-3

तस्मात्ते वर्तयिष्यामि दुर्गकर्म विशेषतः ।
श्रुत्वा तथा विधातव्यमनुष्ठेयं च यत्नतः ॥ १२-८७-३॥
tasmātte vartayiṣyāmi durgakarma viśeṣataḥ |
śrutvā tathā vidhātavyamanuṣṭheyaṃ ca yatnataḥ || 12-87-3||

MHB 12-87-4

षड्विधं दुर्गमास्थाय पुराण्यथ निवेशयेत् ।
सर्वसंपत्प्रधानं यद्बाहुल्यं वापि संभवेत् ॥ १२-८७-४॥
ṣaḍvidhaṃ durgamāsthāya purāṇyatha niveśayet |
sarvasaṃpatpradhānaṃ yadbāhulyaṃ vāpi saṃbhavet || 12-87-4||

MHB 12-87-5

धन्वदुर्गं महीदुर्गं गिरिदुर्गं तथैव च ।
मनुष्यदुर्गमब्दुर्गं वनदुर्गं च तानि षट् ॥ १२-८७-५॥
dhanvadurgaṃ mahīdurgaṃ giridurgaṃ tathaiva ca |
manuṣyadurgamabdurgaṃ vanadurgaṃ ca tāni ṣaṭ || 12-87-5||

MHB 12-87-6

यत्पुरं दुर्गसंपन्नं धान्यायुधसमन्वितम् ।
दृढप्राकारपरिखं हस्त्यश्वरथसंकुलम् ॥ १२-८७-६॥
yatpuraṃ durgasaṃpannaṃ dhānyāyudhasamanvitam |
dṛḍhaprākāraparikhaṃ hastyaśvarathasaṃkulam || 12-87-6||

MHB 12-87-7

विद्वांसः शिल्पिनो यत्र निचयाश्च सुसंचिताः ।
धार्मिकश्च जनो यत्र दाक्ष्यमुत्तममास्थितः ॥ १२-८७-७॥
vidvāṃsaḥ śilpino yatra nicayāśca susaṃcitāḥ |
dhārmikaśca jano yatra dākṣyamuttamamāsthitaḥ || 12-87-7||

MHB 12-87-8

ऊर्जस्विनरनागाश्वं चत्वरापणशोभितम् ।
प्रसिद्धव्यवहारं च प्रशान्तमकुतोभयम् ॥ १२-८७-८॥
ūrjasvinaranāgāśvaṃ catvarāpaṇaśobhitam |
prasiddhavyavahāraṃ ca praśāntamakutobhayam || 12-87-8||

MHB 12-87-9

सुप्रभं सानुनादं च सुप्रशस्तनिवेशनम् ।
शूराढ्यजनसंपन्नं ब्रह्मघोषानुनादितम् ॥ १२-८७-९॥
suprabhaṃ sānunādaṃ ca supraśastaniveśanam |
śūrāḍhyajanasaṃpannaṃ brahmaghoṣānunāditam || 12-87-9||

MHB 12-87-10

समाजोत्सवसंपन्नं सदापूजितदैवतम् ।
वश्यामात्यबलो राजा तत्पुरं स्वयमावसेत् ॥ १२-८७-१०॥
samājotsavasaṃpannaṃ sadāpūjitadaivatam |
vaśyāmātyabalo rājā tatpuraṃ svayamāvaset || 12-87-10||

MHB 12-87-11

तत्र कोशं बलं मित्रं व्यवहारं च वर्धयेत् ।
पुरे जनपदे चैव सर्वदोषान्निवर्तयेत् ॥ १२-८७-११॥
tatra kośaṃ balaṃ mitraṃ vyavahāraṃ ca vardhayet |
pure janapade caiva sarvadoṣānnivartayet || 12-87-11||

MHB 12-87-12

भाण्डागारायुधागारं प्रयत्नेनाभिवर्धयेत् ।
निचयान्वर्धयेत्सर्वांस्तथा यन्त्रगदागदान् ॥ १२-८७-१२॥
bhāṇḍāgārāyudhāgāraṃ prayatnenābhivardhayet |
nicayānvardhayetsarvāṃstathā yantragadāgadān || 12-87-12||

MHB 12-87-13

काष्ठलोहतुषाङ्गारदारुशृङ्गास्थिवैणवान् ।
मज्जास्नेहवसाक्षौद्रमौषधग्राममेव च ॥ १२-८७-१३॥
kāṣṭhalohatuṣāṅgāradāruśṛṅgāsthivaiṇavān |
majjāsnehavasākṣaudramauṣadhagrāmameva ca || 12-87-13||

MHB 12-87-14

शणं सर्जरसं धान्यमायुधानि शरांस्तथा ।
चर्म स्नायु तथा वेत्रं मुञ्जबल्बजधन्वनान् ॥ १२-८७-१४॥
śaṇaṃ sarjarasaṃ dhānyamāyudhāni śarāṃstathā |
carma snāyu tathā vetraṃ muñjabalbajadhanvanān || 12-87-14||

MHB 12-87-15

आशयाश्चोदपानाश्च प्रभूतसलिला वराः ।
निरोद्धव्याः सदा राज्ञा क्षीरिणश्च महीरुहाः ॥ १२-८७-१५॥
āśayāścodapānāśca prabhūtasalilā varāḥ |
niroddhavyāḥ sadā rājñā kṣīriṇaśca mahīruhāḥ || 12-87-15||

MHB 12-87-16

सत्कृताश्च प्रयत्नेन आचार्यर्त्विक्पुरोहिताः ।
महेष्वासाः स्थपतयः सांवत्सरचिकित्सकाः ॥ १२-८७-१६॥
satkṛtāśca prayatnena ācāryartvikpurohitāḥ |
maheṣvāsāḥ sthapatayaḥ sāṃvatsaracikitsakāḥ || 12-87-16||

MHB 12-87-17

प्राज्ञा मेधाविनो दान्ता दक्षाः शूरा बहुश्रुताः ।
कुलीनाः सत्त्वसंपन्ना युक्ताः सर्वेषु कर्मसु ॥ १२-८७-१७॥
prājñā medhāvino dāntā dakṣāḥ śūrā bahuśrutāḥ |
kulīnāḥ sattvasaṃpannā yuktāḥ sarveṣu karmasu || 12-87-17||

MHB 12-87-18

पूजयेद्धार्मिकान्राजा निगृह्णीयादधार्मिकान् ।
नियुञ्ज्याच्च प्रयत्नेन सर्ववर्णान्स्वकर्मसु ॥ १२-८७-१८॥
pūjayeddhārmikānrājā nigṛhṇīyādadhārmikān |
niyuñjyācca prayatnena sarvavarṇānsvakarmasu || 12-87-18||

MHB 12-87-19

बाह्यमाभ्यन्तरं चैव पौरजानपदं जनम् ।
चारैः सुविदितं कृत्वा ततः कर्म प्रयोजयेत् ॥ १२-८७-१९॥
bāhyamābhyantaraṃ caiva paurajānapadaṃ janam |
cāraiḥ suviditaṃ kṛtvā tataḥ karma prayojayet || 12-87-19||

MHB 12-87-20

चारान्मन्त्रं च कोशं च मन्त्रं चैव विशेषतः ।
अनुतिष्ठेत्स्वयं राजा सर्वं ह्यत्र प्रतिष्ठितम् ॥ १२-८७-२०॥
cārānmantraṃ ca kośaṃ ca mantraṃ caiva viśeṣataḥ |
anutiṣṭhetsvayaṃ rājā sarvaṃ hyatra pratiṣṭhitam || 12-87-20||

MHB 12-87-21

उदासीनारिमित्राणां सर्वमेव चिकीर्षितम् ।
पुरे जनपदे चैव ज्ञातव्यं चारचक्षुषा ॥ १२-८७-२१॥
udāsīnārimitrāṇāṃ sarvameva cikīrṣitam |
pure janapade caiva jñātavyaṃ cāracakṣuṣā || 12-87-21||

MHB 12-87-22

ततस्तथा विधातव्यं सर्वमेवाप्रमादतः ।
भक्तान्पूजयता नित्यं द्विषतश्च निगृह्णता ॥ १२-८७-२२॥
tatastathā vidhātavyaṃ sarvamevāpramādataḥ |
bhaktānpūjayatā nityaṃ dviṣataśca nigṛhṇatā || 12-87-22||

MHB 12-87-23

यष्टव्यं क्रतुभिर्नित्यं दातव्यं चाप्यपीडया ।
प्रजानां रक्षणं कार्यं न कार्यं कर्म गर्हितम् ॥ १२-८७-२३॥
yaṣṭavyaṃ kratubhirnityaṃ dātavyaṃ cāpyapīḍayā |
prajānāṃ rakṣaṇaṃ kāryaṃ na kāryaṃ karma garhitam || 12-87-23||

MHB 12-87-24

कृपणानाथवृद्धानां विधवानां च योषिताम् ।
योगक्षेमं च वृत्तिं च नित्यमेव प्रकल्पयेत् ॥ १२-८७-२४॥
kṛpaṇānāthavṛddhānāṃ vidhavānāṃ ca yoṣitām |
yogakṣemaṃ ca vṛttiṃ ca nityameva prakalpayet || 12-87-24||

MHB 12-87-25

आश्रमेषु यथाकालं चेलभाजनभोजनम् ।
सदैवोपहरेद्राजा सत्कृत्यानवमन्य च ॥ १२-८७-२५॥
āśrameṣu yathākālaṃ celabhājanabhojanam |
sadaivopaharedrājā satkṛtyānavamanya ca || 12-87-25||

MHB 12-87-26

आत्मानं सर्वकार्याणि तापसे राज्यमेव च ।
निवेदयेत्प्रयत्नेन तिष्ठेत्प्रह्वश्च सर्वदा ॥ १२-८७-२६॥
ātmānaṃ sarvakāryāṇi tāpase rājyameva ca |
nivedayetprayatnena tiṣṭhetprahvaśca sarvadā || 12-87-26||

MHB 12-87-27

सर्वार्थत्यागिनं राजा कुले जातं बहुश्रुतम् ।
पूजयेत्तादृशं दृष्ट्वा शयनासनभोजनैः ॥ १२-८७-२७॥
sarvārthatyāginaṃ rājā kule jātaṃ bahuśrutam |
pūjayettādṛśaṃ dṛṣṭvā śayanāsanabhojanaiḥ || 12-87-27||

MHB 12-87-28

तस्मिन्कुर्वीत विश्वासं राजा कस्यांचिदापदि ।
तापसेषु हि विश्वासमपि कुर्वन्ति दस्यवः ॥ १२-८७-२८॥
tasminkurvīta viśvāsaṃ rājā kasyāṃcidāpadi |
tāpaseṣu hi viśvāsamapi kurvanti dasyavaḥ || 12-87-28||

MHB 12-87-29

तस्मिन्निधीनादधीत प्रज्ञां पर्याददीत च ।
न चाप्यभीक्ष्णं सेवेत भृशं वा प्रतिपूजयेत् ॥ १२-८७-२९॥
tasminnidhīnādadhīta prajñāṃ paryādadīta ca |
na cāpyabhīkṣṇaṃ seveta bhṛśaṃ vā pratipūjayet || 12-87-29||

MHB 12-87-30

अन्यः कार्यः स्वराष्ट्रेषु परराष्ट्रेषु चापरः ।
अटवीष्वपरः कार्यः सामन्तनगरेषु च ॥ १२-८७-३०॥
anyaḥ kāryaḥ svarāṣṭreṣu pararāṣṭreṣu cāparaḥ |
aṭavīṣvaparaḥ kāryaḥ sāmantanagareṣu ca || 12-87-30||

MHB 12-87-31

तेषु सत्कारसंस्कारान्संविभागांश्च कारयेत् ।
परराष्ट्राटवीस्थेषु यथा स्वविषये तथा ॥ १२-८७-३१॥
teṣu satkārasaṃskārānsaṃvibhāgāṃśca kārayet |
pararāṣṭrāṭavīstheṣu yathā svaviṣaye tathā || 12-87-31||

MHB 12-87-32

ते कस्यांचिदवस्थायां शरणं शरणार्थिने ।
राज्ञे दद्युर्यथाकामं तापसाः संशितव्रताः ॥ १२-८७-३२॥
te kasyāṃcidavasthāyāṃ śaraṇaṃ śaraṇārthine |
rājñe dadyuryathākāmaṃ tāpasāḥ saṃśitavratāḥ || 12-87-32||

MHB 12-87-33

एष ते लक्षणोद्देशः संक्षेपेण प्रकीर्तितः ।
यादृशं नगरं राजा स्वयमावस्तुमर्हति ॥ १२-८७-३३॥
eṣa te lakṣaṇoddeśaḥ saṃkṣepeṇa prakīrtitaḥ |
yādṛśaṃ nagaraṃ rājā svayamāvastumarhati || 12-87-33||

Adhyaya: 88/353 (38)

MHB 12-88-1

युधिष्ठिर उवाच ।
राष्ट्रगुप्तिं च मे राजन्राष्ट्रस्यैव च संग्रहम् ।
सम्यग्जिज्ञासमानाय प्रब्रूहि भरतर्षभ ॥ १२-८८-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
rāṣṭraguptiṃ ca me rājanrāṣṭrasyaiva ca saṃgraham |
samyagjijñāsamānāya prabrūhi bharatarṣabha || 12-88-1||

MHB 12-88-2

भीष्म उवाच ।
राष्ट्रगुप्तिं च ते सम्यग्राष्ट्रस्यैव च संग्रहम् ।
हन्त सर्वं प्रवक्ष्यामि तत्त्वमेकमनाः शृणु ॥ १२-८८-२॥
bhīṣma uvāca |
rāṣṭraguptiṃ ca te samyagrāṣṭrasyaiva ca saṃgraham |
hanta sarvaṃ pravakṣyāmi tattvamekamanāḥ śṛṇu || 12-88-2||

MHB 12-88-3

ग्रामस्याधिपतिः कार्यो दशग्राम्यस्तथापरः ।
द्विगुणायाः शतस्यैवं सहस्रस्य च कारयेत् ॥ १२-८८-३॥
grāmasyādhipatiḥ kāryo daśagrāmyastathāparaḥ |
dviguṇāyāḥ śatasyaivaṃ sahasrasya ca kārayet || 12-88-3||

MHB 12-88-4

ग्रामे यान्ग्रामदोषांश्च ग्रामिकः परिपालयेत् ।
तान्ब्रूयाद्दशपायासौ स तु विंशतिपाय वै ॥ १२-८८-४॥
grāme yāngrāmadoṣāṃśca grāmikaḥ paripālayet |
tānbrūyāddaśapāyāsau sa tu viṃśatipāya vai || 12-88-4||

MHB 12-88-5

सोऽपि विंशत्यधिपतिर्वृत्तं जानपदे जने ।
ग्रामाणां शतपालाय सर्वमेव निवेदयेत् ॥ १२-८८-५॥
so'pi viṃśatyadhipatirvṛttaṃ jānapade jane |
grāmāṇāṃ śatapālāya sarvameva nivedayet || 12-88-5||

MHB 12-88-6

यानि ग्रामीणभोज्यानि ग्रामिकस्तान्युपाश्नुयात् ।
दशपस्तेन भर्तव्यस्तेनापि द्विगुणाधिपः ॥ १२-८८-६॥
yāni grāmīṇabhojyāni grāmikastānyupāśnuyāt |
daśapastena bhartavyastenāpi dviguṇādhipaḥ || 12-88-6||

MHB 12-88-7

ग्रामं ग्रामशताध्यक्षो भोक्तुमर्हति सत्कृतः ।
महान्तं भरतश्रेष्ठ सुस्फीतजनसंकुलम् ।
तत्र ह्यनेकमायत्तं राज्ञो भवति भारत ॥ १२-८८-७॥
grāmaṃ grāmaśatādhyakṣo bhoktumarhati satkṛtaḥ |
mahāntaṃ bharataśreṣṭha susphītajanasaṃkulam |
tatra hyanekamāyattaṃ rājño bhavati bhārata || 12-88-7||

MHB 12-88-8

शाखानगरमर्हस्तु सहस्रपतिरुत्तमम् ।
धान्यहैरण्यभोगेन भोक्तुं राष्ट्रिय उद्यतः ॥ १२-८८-८॥
śākhānagaramarhastu sahasrapatiruttamam |
dhānyahairaṇyabhogena bhoktuṃ rāṣṭriya udyataḥ || 12-88-8||

MHB 12-88-9

तथा यद्ग्रामकृत्यं स्याद्ग्रामिकृत्यं च ते स्वयम् ।
धर्मज्ञः सचिवः कश्चित्तत्प्रपश्येदतन्द्रितः ॥ १२-८८-९॥
tathā yadgrāmakṛtyaṃ syādgrāmikṛtyaṃ ca te svayam |
dharmajñaḥ sacivaḥ kaścittatprapaśyedatandritaḥ || 12-88-9||

MHB 12-88-10

नगरे नगरे च स्यादेकः सर्वार्थचिन्तकः ।
उच्चैःस्थाने घोररूपो नक्षत्राणामिव ग्रहः ।
भवेत्स तान्परिक्रामेत्सर्वानेव सदा स्वयम् ॥ १२-८८-१०॥
nagare nagare ca syādekaḥ sarvārthacintakaḥ |
uccaiḥsthāne ghorarūpo nakṣatrāṇāmiva grahaḥ |
bhavetsa tānparikrāmetsarvāneva sadā svayam || 12-88-10||

MHB 12-88-11

विक्रयं क्रयमध्वानं भक्तं च सपरिव्ययम् ।
योगक्षेमं च संप्रेक्ष्य वणिजः कारयेत्करान् ॥ १२-८८-११॥
vikrayaṃ krayamadhvānaṃ bhaktaṃ ca saparivyayam |
yogakṣemaṃ ca saṃprekṣya vaṇijaḥ kārayetkarān || 12-88-11||

MHB 12-88-12

उत्पत्तिं दानवृत्तिं च शिल्पं संप्रेक्ष्य चासकृत् ।
शिल्पप्रतिकरानेव शिल्पिनः प्रति कारयेत् ॥ १२-८८-१२॥
utpattiṃ dānavṛttiṃ ca śilpaṃ saṃprekṣya cāsakṛt |
śilpapratikarāneva śilpinaḥ prati kārayet || 12-88-12||

MHB 12-88-13

उच्चावचकरा न्याय्याः पूर्वराज्ञां युधिष्ठिर ।
यथा यथा न हीयेरंस्तथा कुर्यान्महीपतिः ॥ १२-८८-१३॥
uccāvacakarā nyāyyāḥ pūrvarājñāṃ yudhiṣṭhira |
yathā yathā na hīyeraṃstathā kuryānmahīpatiḥ || 12-88-13||

MHB 12-88-14

फलं कर्म च संप्रेक्ष्य ततः सर्वं प्रकल्पयेत् ।
फलं कर्म च निर्हेतु न कश्चित्संप्रवर्तयेत् ॥ १२-८८-१४॥
phalaṃ karma ca saṃprekṣya tataḥ sarvaṃ prakalpayet |
phalaṃ karma ca nirhetu na kaścitsaṃpravartayet || 12-88-14||

MHB 12-88-15

यथा राजा च कर्ता च स्यातां कर्मणि भागिनौ ।
समवेक्ष्य तथा राज्ञा प्रणेयाः सततं कराः ॥ १२-८८-१५॥
yathā rājā ca kartā ca syātāṃ karmaṇi bhāginau |
samavekṣya tathā rājñā praṇeyāḥ satataṃ karāḥ || 12-88-15||

MHB 12-88-16

नोच्छिन्द्यादात्मनो मूलं परेषां वापि तृष्णया ।
ईहाद्वाराणि संरुध्य राजा संप्रीतिदर्शनः ॥ १२-८८-१६॥
nocchindyādātmano mūlaṃ pareṣāṃ vāpi tṛṣṇayā |
īhādvārāṇi saṃrudhya rājā saṃprītidarśanaḥ || 12-88-16||

MHB 12-88-17

प्रद्विषन्ति परिख्यातं राजानमतिखादिनम् ।
प्रद्विष्टस्य कुतः श्रेयः संप्रियो लभते प्रियम् ॥ १२-८८-१७॥
pradviṣanti parikhyātaṃ rājānamatikhādinam |
pradviṣṭasya kutaḥ śreyaḥ saṃpriyo labhate priyam || 12-88-17||

MHB 12-88-18

वत्सौपम्येन दोग्धव्यं राष्ट्रमक्षीणबुद्धिना ।
भृतो वत्सो जातबलः पीडां सहति भारत ॥ १२-८८-१८॥
vatsaupamyena dogdhavyaṃ rāṣṭramakṣīṇabuddhinā |
bhṛto vatso jātabalaḥ pīḍāṃ sahati bhārata || 12-88-18||

MHB 12-88-19

न कर्म कुरुते वत्सो भृशं दुग्धो युधिष्ठिर ।
राष्ट्रमप्यतिदुग्धं हि न कर्म कुरुते महत् ॥ १२-८८-१९॥
na karma kurute vatso bhṛśaṃ dugdho yudhiṣṭhira |
rāṣṭramapyatidugdhaṃ hi na karma kurute mahat || 12-88-19||

MHB 12-88-20

यो राष्ट्रमनुगृह्णाति परिगृह्य स्वयं नृपः ।
संजातमुपजीवन्स लभते सुमहत्फलम् ॥ १२-८८-२०॥
yo rāṣṭramanugṛhṇāti parigṛhya svayaṃ nṛpaḥ |
saṃjātamupajīvansa labhate sumahatphalam || 12-88-20||

MHB 12-88-21

आपदर्थं हि निचयान्राजान इह चिन्वते ।
राष्ट्रं च कोशभूतं स्यात्कोशो वेश्मगतस्तथा ॥ १२-८८-२१॥
āpadarthaṃ hi nicayānrājāna iha cinvate |
rāṣṭraṃ ca kośabhūtaṃ syātkośo veśmagatastathā || 12-88-21||

MHB 12-88-22

पौरजानपदान्सर्वान्संश्रितोपाश्रितांस्तथा ।
यथाशक्त्यनुकम्पेत सर्वानभ्यन्तरानपि ॥ १२-८८-२२॥
paurajānapadānsarvānsaṃśritopāśritāṃstathā |
yathāśaktyanukampeta sarvānabhyantarānapi || 12-88-22||

MHB 12-88-23

बाह्यं जनं भेदयित्वा भोक्तव्यो मध्यमः सुखम् ।
एवं न संप्रकुप्यन्ते जनाः सुखितदुःखिताः ॥ १२-८८-२३॥
bāhyaṃ janaṃ bhedayitvā bhoktavyo madhyamaḥ sukham |
evaṃ na saṃprakupyante janāḥ sukhitaduḥkhitāḥ || 12-88-23||

MHB 12-88-24

प्रागेव तु करादानमनुभाष्य पुनः पुनः ।
संनिपत्य स्वविषये भयं राष्ट्रे प्रदर्शयेत् ॥ १२-८८-२४॥
prāgeva tu karādānamanubhāṣya punaḥ punaḥ |
saṃnipatya svaviṣaye bhayaṃ rāṣṭre pradarśayet || 12-88-24||

MHB 12-88-25

इयमापत्समुत्पन्ना परचक्रभयं महत् ।
अपि नान्ताय कल्पेत वेणोरिव फलागमः ॥ १२-८८-२५॥
iyamāpatsamutpannā paracakrabhayaṃ mahat |
api nāntāya kalpeta veṇoriva phalāgamaḥ || 12-88-25||

MHB 12-88-26

अरयो मे समुत्थाय बहुभिर्दस्युभिः सह ।
इदमात्मवधायैव राष्ट्रमिच्छन्ति बाधितुम् ॥ १२-८८-२६॥
arayo me samutthāya bahubhirdasyubhiḥ saha |
idamātmavadhāyaiva rāṣṭramicchanti bādhitum || 12-88-26||

MHB 12-88-27

अस्यामापदि घोरायां संप्राप्ते दारुणे भये ।
परित्राणाय भवतां प्रार्थयिष्ये धनानि वः ॥ १२-८८-२७॥
asyāmāpadi ghorāyāṃ saṃprāpte dāruṇe bhaye |
paritrāṇāya bhavatāṃ prārthayiṣye dhanāni vaḥ || 12-88-27||

MHB 12-88-28

प्रतिदास्ये च भवतां सर्वं चाहं भयक्षये ।
नारयः प्रतिदास्यन्ति यद्धरेयुर्बलादितः ॥ १२-८८-२८॥
pratidāsye ca bhavatāṃ sarvaṃ cāhaṃ bhayakṣaye |
nārayaḥ pratidāsyanti yaddhareyurbalāditaḥ || 12-88-28||

MHB 12-88-29

कलत्रमादितः कृत्वा नश्येत्स्वं स्वयमेव हि ।
अपि चेत्पुत्रदारार्थमर्थसंचय इष्यते ॥ १२-८८-२९॥
kalatramāditaḥ kṛtvā naśyetsvaṃ svayameva hi |
api cetputradārārthamarthasaṃcaya iṣyate || 12-88-29||

MHB 12-88-30

नन्दामि वः प्रभावेन पुत्राणामिव चोदये ।
यथाशक्त्यनुगृह्णामि राष्ट्रस्यापीडया च वः ॥ १२-८८-३०॥
nandāmi vaḥ prabhāvena putrāṇāmiva codaye |
yathāśaktyanugṛhṇāmi rāṣṭrasyāpīḍayā ca vaḥ || 12-88-30||

MHB 12-88-31

आपत्स्वेव च वोढव्यं भवद्भिः सद्गवैरिव ।
न वः प्रियतरं कार्यं धनं कस्यांचिदापदि ॥ १२-८८-३१॥
āpatsveva ca voḍhavyaṃ bhavadbhiḥ sadgavairiva |
na vaḥ priyataraṃ kāryaṃ dhanaṃ kasyāṃcidāpadi || 12-88-31||

MHB 12-88-32

इति वाचा मधुरया श्लक्ष्णया सोपचारया ।
स्वरश्मीनभ्यवसृजेद्युगमादाय कालवित् ॥ १२-८८-३२॥
iti vācā madhurayā ślakṣṇayā sopacārayā |
svaraśmīnabhyavasṛjedyugamādāya kālavit || 12-88-32||

MHB 12-88-33

प्रचारं भृत्यभरणं व्ययं गोग्रामतो भयम् ।
योगक्षेमं च संप्रेक्ष्य गोमिनः कारयेत्करान् ॥ १२-८८-३३॥
pracāraṃ bhṛtyabharaṇaṃ vyayaṃ gogrāmato bhayam |
yogakṣemaṃ ca saṃprekṣya gominaḥ kārayetkarān || 12-88-33||

MHB 12-88-34

उपेक्षिता हि नश्येयुर्गोमिनोऽरण्यवासिनः ।
तस्मात्तेषु विशेषेण मृदुपूर्वं समाचरेत् ॥ १२-८८-३४॥
upekṣitā hi naśyeyurgomino'raṇyavāsinaḥ |
tasmātteṣu viśeṣeṇa mṛdupūrvaṃ samācaret || 12-88-34||

MHB 12-88-35

सान्त्वनं रक्षणं दानमवस्था चाप्यभीक्ष्णशः ।
गोमिनां पार्थ कर्तव्यं संविभागाः प्रियाणि च ॥ १२-८८-३५॥
sāntvanaṃ rakṣaṇaṃ dānamavasthā cāpyabhīkṣṇaśaḥ |
gomināṃ pārtha kartavyaṃ saṃvibhāgāḥ priyāṇi ca || 12-88-35||

MHB 12-88-36

अजस्रमुपयोक्तव्यं फलं गोमिषु सर्वतः ।
प्रभावयति राष्ट्रं च व्यवहारं कृषिं तथा ॥ १२-८८-३६॥
ajasramupayoktavyaṃ phalaṃ gomiṣu sarvataḥ |
prabhāvayati rāṣṭraṃ ca vyavahāraṃ kṛṣiṃ tathā || 12-88-36||

MHB 12-88-37

तस्माद्गोमिषु यत्नेन प्रीतिं कुर्याद्विचक्षणः ।
दयावानप्रमत्तश्च करान्संप्रणयन्मृदून् ॥ १२-८८-३७॥
tasmādgomiṣu yatnena prītiṃ kuryādvicakṣaṇaḥ |
dayāvānapramattaśca karānsaṃpraṇayanmṛdūn || 12-88-37||

MHB 12-88-38

सर्वत्र क्षेमचरणं सुलभं तात गोमिभिः ।
न ह्यतः सदृशं किंचिद्धनमस्ति युधिष्ठिर ॥ १२-८८-३८॥
sarvatra kṣemacaraṇaṃ sulabhaṃ tāta gomibhiḥ |
na hyataḥ sadṛśaṃ kiṃciddhanamasti yudhiṣṭhira || 12-88-38||

Adhyaya: 89/353 (29)

MHB 12-89-1

युधिष्ठिर उवाच ।
यदा राजा समर्थोऽपि कोशार्थी स्यान्महामते ।
कथं प्रवर्तेत तदा तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-८९-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
yadā rājā samartho'pi kośārthī syānmahāmate |
kathaṃ pravarteta tadā tanme brūhi pitāmaha || 12-89-1||

MHB 12-89-2

भीष्म उवाच ।
यथादेशं यथाकालमपि चैव यथाबलम् ।
अनुशिष्यात्प्रजा राजा धर्मार्थी तद्धिते रतः ॥ १२-८९-२॥
bhīṣma uvāca |
yathādeśaṃ yathākālamapi caiva yathābalam |
anuśiṣyātprajā rājā dharmārthī taddhite rataḥ || 12-89-2||

MHB 12-89-3

यथा तासां च मन्येत श्रेय आत्मन एव च ।
तथा धर्म्याणि सर्वाणि राजा राष्ट्रे प्रवर्तयेत् ॥ १२-८९-३॥
yathā tāsāṃ ca manyeta śreya ātmana eva ca |
tathā dharmyāṇi sarvāṇi rājā rāṣṭre pravartayet || 12-89-3||

MHB 12-89-4

मधुदोहं दुहेद्राष्ट्रं भ्रमरान्न विपातयेत् ।
वत्सापेक्षी दुहेच्चैव स्तनांश्च न विकुट्टयेत् ॥ १२-८९-४॥
madhudohaṃ duhedrāṣṭraṃ bhramarānna vipātayet |
vatsāpekṣī duheccaiva stanāṃśca na vikuṭṭayet || 12-89-4||

MHB 12-89-5

जलौकावत्पिबेद्राष्ट्रं मृदुनैव नराधिप ।
व्याघ्रीव च हरेत्पुत्रमदष्ट्वा मा पतेदिति ॥ १२-८९-५॥
jalaukāvatpibedrāṣṭraṃ mṛdunaiva narādhipa |
vyāghrīva ca haretputramadaṣṭvā mā patediti || 12-89-5||

MHB 12-89-6

अल्पेनाल्पेन देयेन वर्धमानं प्रदापयेत् ।
ततो भूयस्ततो भूयः कामं वृद्धिं समाचरेत् ॥ १२-८९-६॥
alpenālpena deyena vardhamānaṃ pradāpayet |
tato bhūyastato bhūyaḥ kāmaṃ vṛddhiṃ samācaret || 12-89-6||

MHB 12-89-7

दमयन्निव दम्यानां शश्वद्भारं प्रवर्धयेत् ।
मृदुपूर्वं प्रयत्नेन पाशानभ्यवहारयेत् ॥ १२-८९-७॥
damayanniva damyānāṃ śaśvadbhāraṃ pravardhayet |
mṛdupūrvaṃ prayatnena pāśānabhyavahārayet || 12-89-7||

MHB 12-89-8

सकृत्पाशावकीर्णास्ते न भविष्यन्ति दुर्दमाः ।
उचितेनैव भोक्तव्यास्ते भविष्यन्ति यत्नतः ॥ १२-८९-८॥
sakṛtpāśāvakīrṇāste na bhaviṣyanti durdamāḥ |
ucitenaiva bhoktavyāste bhaviṣyanti yatnataḥ || 12-89-8||

MHB 12-89-9

तस्मात्सर्वसमारम्भो दुर्लभः पुरुषव्रजः ।
यथामुख्यान्सान्त्वयित्वा भोक्तव्य इतरो जनः ॥ १२-८९-९॥
tasmātsarvasamārambho durlabhaḥ puruṣavrajaḥ |
yathāmukhyānsāntvayitvā bhoktavya itaro janaḥ || 12-89-9||

MHB 12-89-10

ततस्तान्भेदयित्वाथ परस्परविवक्षितान् ।
भुञ्जीत सान्त्वयित्वैव यथासुखमयत्नतः ॥ १२-८९-१०॥
tatastānbhedayitvātha parasparavivakṣitān |
bhuñjīta sāntvayitvaiva yathāsukhamayatnataḥ || 12-89-10||

MHB 12-89-11

न चास्थाने न चाकाले करानेभ्योऽनुपातयेत् ।
आनुपूर्व्येण सान्त्वेन यथाकालं यथाविधि ॥ १२-८९-११॥
na cāsthāne na cākāle karānebhyo'nupātayet |
ānupūrvyeṇa sāntvena yathākālaṃ yathāvidhi || 12-89-11||

MHB 12-89-12

उपायान्प्रब्रवीम्येतान्न मे माया विवक्षिता ।
अनुपायेन दमयन्प्रकोपयति वाजिनः ॥ १२-८९-१२॥
upāyānprabravīmyetānna me māyā vivakṣitā |
anupāyena damayanprakopayati vājinaḥ || 12-89-12||

MHB 12-89-13

पानागाराणि वेशाश्च वेशप्रापणिकास्तथा ।
कुशीलवाः सकितवा ये चान्ये केचिदीदृशाः ॥ १२-८९-१३॥
pānāgārāṇi veśāśca veśaprāpaṇikāstathā |
kuśīlavāḥ sakitavā ye cānye kecidīdṛśāḥ || 12-89-13||

MHB 12-89-14

नियम्याः सर्व एवैते ये राष्ट्रस्योपघातकाः ।
एते राष्ट्रे हि तिष्ठन्तो बाधन्ते भद्रिकाः प्रजाः ॥ १२-८९-१४॥
niyamyāḥ sarva evaite ye rāṣṭrasyopaghātakāḥ |
ete rāṣṭre hi tiṣṭhanto bādhante bhadrikāḥ prajāḥ || 12-89-14||

MHB 12-89-15

न केनचिद्याचितव्यः कश्चित्किंचिदनापदि ।
इति व्यवस्था भूतानां पुरस्तान्मनुना कृता ॥ १२-८९-१५॥
na kenacidyācitavyaḥ kaścitkiṃcidanāpadi |
iti vyavasthā bhūtānāṃ purastānmanunā kṛtā || 12-89-15||

MHB 12-89-16

सर्वे तथा न जीवेयुर्न कुर्युः कर्म चेदिह ।
सर्व एव त्रयो लोका न भवेयुरसंशयम् ॥ १२-८९-१६॥
sarve tathā na jīveyurna kuryuḥ karma cediha |
sarva eva trayo lokā na bhaveyurasaṃśayam || 12-89-16||

MHB 12-89-17

प्रभुर्नियमने राजा य एतान्न नियच्छति ।
भुङ्क्ते स तस्य पापस्य चतुर्भागमिति श्रुतिः ।
तथा कृतस्य धर्मस्य चतुर्भागमुपाश्नुते ॥ १२-८९-१७॥
prabhurniyamane rājā ya etānna niyacchati |
bhuṅkte sa tasya pāpasya caturbhāgamiti śrutiḥ |
tathā kṛtasya dharmasya caturbhāgamupāśnute || 12-89-17||

MHB 12-89-18

स्थानान्येतानि संगम्य प्रसङ्गे भूतिनाशनः ।
कामप्रसक्तः पुरुषः किमकार्यं विवर्जयेत् ॥ १२-८९-१८॥
sthānānyetāni saṃgamya prasaṅge bhūtināśanaḥ |
kāmaprasaktaḥ puruṣaḥ kimakāryaṃ vivarjayet || 12-89-18||

MHB 12-89-19

आपद्येव तु याचेरन्येषां नास्ति परिग्रहः ।
दातव्यं धर्मतस्तेभ्यस्त्वनुक्रोशाद्दयार्थिना ॥ १२-८९-१९॥
āpadyeva tu yāceranyeṣāṃ nāsti parigrahaḥ |
dātavyaṃ dharmatastebhyastvanukrośāddayārthinā || 12-89-19||

MHB 12-89-20

मा ते राष्ट्रे याचनका मा ते भूयुश्च दस्यवः ।
इष्टादातार एवैते नैते भूतस्य भावकाः ॥ १२-८९-२०॥
mā te rāṣṭre yācanakā mā te bhūyuśca dasyavaḥ |
iṣṭādātāra evaite naite bhūtasya bhāvakāḥ || 12-89-20||

MHB 12-89-21

ये भूतान्यनुगृह्णन्ति वर्धयन्ति च ये प्रजाः ।
ते ते राष्ट्रे प्रवर्तन्तां मा भूतानामभावकाः ॥ १२-८९-२१॥
ye bhūtānyanugṛhṇanti vardhayanti ca ye prajāḥ |
te te rāṣṭre pravartantāṃ mā bhūtānāmabhāvakāḥ || 12-89-21||

MHB 12-89-22

दण्ड्यास्ते च महाराज धनादानप्रयोजनाः ।
प्रयोगं कारयेयुस्तान्यथा बलिकरांस्तथा ॥ १२-८९-२२॥
daṇḍyāste ca mahārāja dhanādānaprayojanāḥ |
prayogaṃ kārayeyustānyathā balikarāṃstathā || 12-89-22||

MHB 12-89-23

कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यं यच्चान्यत्किंचिदीदृशम् ।
पुरुषैः कारयेत्कर्म बहुभिः सह कर्मिभिः ॥ १२-८९-२३॥
kṛṣigorakṣyavāṇijyaṃ yaccānyatkiṃcidīdṛśam |
puruṣaiḥ kārayetkarma bahubhiḥ saha karmibhiḥ || 12-89-23||

MHB 12-89-24

नरश्चेत्कृषिगोरक्ष्यं वाणिज्यं चाप्यनुष्ठितः ।
संशयं लभते किंचित्तेन राजा विगर्ह्यते ॥ १२-८९-२४॥
naraścetkṛṣigorakṣyaṃ vāṇijyaṃ cāpyanuṣṭhitaḥ |
saṃśayaṃ labhate kiṃcittena rājā vigarhyate || 12-89-24||

MHB 12-89-25

धनिनः पूजयेन्नित्यं यानाच्छादनभोजनैः ।
वक्तव्याश्चानुगृह्णीध्वं पूजाः सह मयेति ह ॥ १२-८९-२५॥
dhaninaḥ pūjayennityaṃ yānācchādanabhojanaiḥ |
vaktavyāścānugṛhṇīdhvaṃ pūjāḥ saha mayeti ha || 12-89-25||

MHB 12-89-26

अङ्गमेतन्महद्राज्ञां धनिनो नाम भारत ।
ककुदं सर्वभूतानां धनस्थो नात्र संशयः ॥ १२-८९-२६॥
aṅgametanmahadrājñāṃ dhanino nāma bhārata |
kakudaṃ sarvabhūtānāṃ dhanastho nātra saṃśayaḥ || 12-89-26||

MHB 12-89-27

प्राज्ञः शूरो धनस्थश्च स्वामी धार्मिक एव च ।
तपस्वी सत्यवादी च बुद्धिमांश्चाभिरक्षति ॥ १२-८९-२७॥
prājñaḥ śūro dhanasthaśca svāmī dhārmika eva ca |
tapasvī satyavādī ca buddhimāṃścābhirakṣati || 12-89-27||

MHB 12-89-28

तस्मादेतेषु सर्वेषु प्रीतिमान्भव पार्थिव ।
सत्यमार्जवमक्रोधमानृशंस्यं च पालय ॥ १२-८९-२८॥
tasmādeteṣu sarveṣu prītimānbhava pārthiva |
satyamārjavamakrodhamānṛśaṃsyaṃ ca pālaya || 12-89-28||

MHB 12-89-29

एवं दण्डं च कोशं च मित्रं भूमिं च लप्स्यसे ।
सत्यार्जवपरो राजन्मित्रकोशसमन्वितः ॥ १२-८९-२९॥
evaṃ daṇḍaṃ ca kośaṃ ca mitraṃ bhūmiṃ ca lapsyase |
satyārjavaparo rājanmitrakośasamanvitaḥ || 12-89-29||

Adhyaya: 90/353 (25)

MHB 12-90-1

भीष्म उवाच ।
वनस्पतीन्भक्ष्यफलान्न छिन्द्युर्विषये तव ।
ब्राह्मणानां मूलफलं धर्म्यमाहुर्मनीषिणः ॥ १२-९०-१॥
bhīṣma uvāca |
vanaspatīnbhakṣyaphalānna chindyurviṣaye tava |
brāhmaṇānāṃ mūlaphalaṃ dharmyamāhurmanīṣiṇaḥ || 12-90-1||

MHB 12-90-2

ब्राह्मणेभ्योऽतिरिक्तं च भुञ्जीरन्नितरे जनाः ।
न ब्राह्मणोपरोधेन हरेदन्यः कथंचन ॥ १२-९०-२॥
brāhmaṇebhyo'tiriktaṃ ca bhuñjīrannitare janāḥ |
na brāhmaṇoparodhena haredanyaḥ kathaṃcana || 12-90-2||

MHB 12-90-3

विप्रश्चेत्त्यागमातिष्ठेदाख्यायावृत्तिकर्शितः ।
परिकल्प्यास्य वृत्तिः स्यात्सदारस्य नराधिप ॥ १२-९०-३॥
vipraścettyāgamātiṣṭhedākhyāyāvṛttikarśitaḥ |
parikalpyāsya vṛttiḥ syātsadārasya narādhipa || 12-90-3||

MHB 12-90-4

स चेन्नोपनिवर्तेत वाच्यो ब्राह्मणसंसदि ।
कस्मिन्निदानीं मर्यादामयं लोकः करिष्यति ॥ १२-९०-४॥
sa cennopanivarteta vācyo brāhmaṇasaṃsadi |
kasminnidānīṃ maryādāmayaṃ lokaḥ kariṣyati || 12-90-4||

MHB 12-90-5

असंशयं निवर्तेत न चेद्वक्ष्यत्यतः परम् ।
पूर्वं परोक्षं कर्तव्यमेतत्कौन्तेय शासनम् ॥ १२-९०-५॥
asaṃśayaṃ nivarteta na cedvakṣyatyataḥ param |
pūrvaṃ parokṣaṃ kartavyametatkaunteya śāsanam || 12-90-5||

MHB 12-90-6

आहुरेतज्जना ब्रह्मन्न चैतच्छ्रद्दधाम्यहम् ।
निमन्त्र्यश्च भवेद्भोगैरवृत्त्या चेत्तदाचरेत् ॥ १२-९०-६॥
āhuretajjanā brahmanna caitacchraddadhāmyaham |
nimantryaśca bhavedbhogairavṛttyā cettadācaret || 12-90-6||

MHB 12-90-7

कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यं लोकानामिह जीवनम् ।
ऊर्ध्वं चैव त्रयी विद्या सा भूतान्भावयत्युत ॥ १२-९०-७॥
kṛṣigorakṣyavāṇijyaṃ lokānāmiha jīvanam |
ūrdhvaṃ caiva trayī vidyā sā bhūtānbhāvayatyuta || 12-90-7||

MHB 12-90-8

तस्यां प्रयतमानायां ये स्युस्तत्परिपन्थिनः ।
दस्यवस्तद्वधायेह ब्रह्मा क्षत्रमथासृजत् ॥ १२-९०-८॥
tasyāṃ prayatamānāyāṃ ye syustatparipanthinaḥ |
dasyavastadvadhāyeha brahmā kṣatramathāsṛjat || 12-90-8||

MHB 12-90-9

शत्रूञ्जहि प्रजा रक्ष यजस्व क्रतुभिर्नृप ।
युध्यस्व समरे वीरो भूत्वा कौरवनन्दन ॥ १२-९०-९॥
śatrūñjahi prajā rakṣa yajasva kratubhirnṛpa |
yudhyasva samare vīro bhūtvā kauravanandana || 12-90-9||

MHB 12-90-10

संरक्ष्यान्पालयेद्राजा यः स राजार्यकृत्तमः ।
ये केचित्तान्न रक्षन्ति तैरर्थो नास्ति कश्चन ॥ १२-९०-१०॥
saṃrakṣyānpālayedrājā yaḥ sa rājāryakṛttamaḥ |
ye kecittānna rakṣanti tairartho nāsti kaścana || 12-90-10||

MHB 12-90-11

सदैव राज्ञा बोद्धव्यं सर्वलोकाद्युधिष्ठिर ।
तस्माद्धेतोर्हि भुञ्जीत मनुष्यानेव मानवः ॥ १२-९०-११॥
sadaiva rājñā boddhavyaṃ sarvalokādyudhiṣṭhira |
tasmāddhetorhi bhuñjīta manuṣyāneva mānavaḥ || 12-90-11||

MHB 12-90-12

अन्तरेभ्यः परान्रक्षन्परेभ्यः पुनरन्तरान् ।
परान्परेभ्यः स्वान्स्वेभ्यः सर्वान्पालय नित्यदा ॥ १२-९०-१२॥
antarebhyaḥ parānrakṣanparebhyaḥ punarantarān |
parānparebhyaḥ svānsvebhyaḥ sarvānpālaya nityadā || 12-90-12||

MHB 12-90-13

आत्मानं सर्वतो रक्षन्राजा रक्षेत मेदिनीम् ।
आत्ममूलमिदं सर्वमाहुर्हि विदुषो जनाः ॥ १२-९०-१३॥
ātmānaṃ sarvato rakṣanrājā rakṣeta medinīm |
ātmamūlamidaṃ sarvamāhurhi viduṣo janāḥ || 12-90-13||

MHB 12-90-14

किं छिद्रं कोऽनुषङ्गो मे किं वास्त्यविनिपातितम् ।
कुतो मामास्रवेद्दोष इति नित्यं विचिन्तयेत् ॥ १२-९०-१४॥
kiṃ chidraṃ ko'nuṣaṅgo me kiṃ vāstyavinipātitam |
kuto māmāsraveddoṣa iti nityaṃ vicintayet || 12-90-14||

MHB 12-90-15

गुप्तैश्चारैरनुमतैः पृथिवीमनुचारयेत् ।
सुनीतं यदि मे वृत्तं प्रशंसन्ति न वा पुनः ।
कच्चिद्रोचेज्जनपदे कच्चिद्राष्ट्रे च मे यशः ॥ १२-९०-१५॥
guptaiścārairanumataiḥ pṛthivīmanucārayet |
sunītaṃ yadi me vṛttaṃ praśaṃsanti na vā punaḥ |
kaccidrocejjanapade kaccidrāṣṭre ca me yaśaḥ || 12-90-15||

MHB 12-90-16

धर्मज्ञानां धृतिमतां संग्रामेष्वपलायिनाम् ।
राष्ट्रं च येऽनुजीवन्ति ये च राज्ञोऽनुजीविनः ॥ १२-९०-१६॥
dharmajñānāṃ dhṛtimatāṃ saṃgrāmeṣvapalāyinām |
rāṣṭraṃ ca ye'nujīvanti ye ca rājño'nujīvinaḥ || 12-90-16||

MHB 12-90-17

अमात्यानां च सर्वेषां मध्यस्थानां च सर्वशः ।
ये च त्वाभिप्रशंसेयुर्निन्देयुरथ वा पुनः ।
सर्वान्सुपरिणीतांस्तान्कारयेत युधिष्ठिर ॥ १२-९०-१७॥
amātyānāṃ ca sarveṣāṃ madhyasthānāṃ ca sarvaśaḥ |
ye ca tvābhipraśaṃseyurnindeyuratha vā punaḥ |
sarvānsupariṇītāṃstānkārayeta yudhiṣṭhira || 12-90-17||

MHB 12-90-18

एकान्तेन हि सर्वेषां न शक्यं तात रोचितुम् ।
मित्रामित्रमथो मध्यं सर्वभूतेषु भारत ॥ १२-९०-१८॥
ekāntena hi sarveṣāṃ na śakyaṃ tāta rocitum |
mitrāmitramatho madhyaṃ sarvabhūteṣu bhārata || 12-90-18||

MHB 12-90-19

तुल्यबाहुबलानां च गुणैरपि निषेविनाम् ।
कथं स्यादधिकः कश्चित्स तु भुञ्जीत मानवान् ॥ १२-९०-१९॥
tulyabāhubalānāṃ ca guṇairapi niṣevinām |
kathaṃ syādadhikaḥ kaścitsa tu bhuñjīta mānavān || 12-90-19||

MHB 12-90-20

ये चरा ह्यचरानद्युरदंष्ट्रान्दंष्ट्रिणस्तथा ।
आशीविषा इव क्रुद्धा भुजगा भुजगानिव ॥ १२-९०-२०॥
ye carā hyacarānadyuradaṃṣṭrāndaṃṣṭriṇastathā |
āśīviṣā iva kruddhā bhujagā bhujagāniva || 12-90-20||

MHB 12-90-21

एतेभ्यश्चाप्रमत्तः स्यात्सदा यत्तो युधिष्ठिर ।
भारुण्डसदृशा ह्येते निपतन्ति प्रमाद्यतः ॥ १२-९०-२१॥
etebhyaścāpramattaḥ syātsadā yatto yudhiṣṭhira |
bhāruṇḍasadṛśā hyete nipatanti pramādyataḥ || 12-90-21||

MHB 12-90-22

कच्चित्ते वणिजो राष्ट्रे नोद्विजन्ते करार्दिताः ।
क्रीणन्तो बहु वाल्पेन कान्तारकृतनिश्रमाः ॥ १२-९०-२२॥
kaccitte vaṇijo rāṣṭre nodvijante karārditāḥ |
krīṇanto bahu vālpena kāntārakṛtaniśramāḥ || 12-90-22||

MHB 12-90-23

कच्चित्कृषिकरा राष्ट्रं न जहत्यतिपीडिताः ।
ये वहन्ति धुरं राज्ञां संभरन्तीतरानपि ॥ १२-९०-२३॥
kaccitkṛṣikarā rāṣṭraṃ na jahatyatipīḍitāḥ |
ye vahanti dhuraṃ rājñāṃ saṃbharantītarānapi || 12-90-23||

MHB 12-90-24

इतो दत्तेन जीवन्ति देवाः पितृगणास्तथा ।
मनुष्योरगरक्षांसि वयांसि पशवस्तथा ॥ १२-९०-२४॥
ito dattena jīvanti devāḥ pitṛgaṇāstathā |
manuṣyoragarakṣāṃsi vayāṃsi paśavastathā || 12-90-24||

MHB 12-90-25

एषा ते राष्ट्रवृत्तिश्च राष्ट्रगुप्तिश्च भारत ।
एतमेवार्थमाश्रित्य भूयो वक्ष्यामि पाण्डव ॥ १२-९०-२५॥
eṣā te rāṣṭravṛttiśca rāṣṭraguptiśca bhārata |
etamevārthamāśritya bhūyo vakṣyāmi pāṇḍava || 12-90-25||

Adhyaya: 91/353 (38)

MHB 12-91-1

भीष्म उवाच ।
यानङ्गिराः क्षत्रधर्मानुतथ्यो ब्रह्मवित्तमः ।
मान्धात्रे यौवनाश्वाय प्रीतिमानभ्यभाषत ॥ १२-९१-१॥
bhīṣma uvāca |
yānaṅgirāḥ kṣatradharmānutathyo brahmavittamaḥ |
māndhātre yauvanāśvāya prītimānabhyabhāṣata || 12-91-1||

MHB 12-91-2

स यथानुशशासैनमुतथ्यो ब्रह्मवित्तमः ।
तत्ते सर्वं प्रवक्ष्यामि निखिलेन युधिष्ठिर ॥ १२-९१-२॥
sa yathānuśaśāsainamutathyo brahmavittamaḥ |
tatte sarvaṃ pravakṣyāmi nikhilena yudhiṣṭhira || 12-91-2||

MHB 12-91-3

उतथ्य उवाच ।
धर्माय राजा भवति न कामकरणाय तु ।
मान्धातरेवं जानीहि राजा लोकस्य रक्षिता ॥ १२-९१-३॥
utathya uvāca |
dharmāya rājā bhavati na kāmakaraṇāya tu |
māndhātarevaṃ jānīhi rājā lokasya rakṣitā || 12-91-3||

MHB 12-91-4

राजा चरति वै धर्मं देवत्वायैव गच्छति ।
न चेद्धर्मं स चरति नरकायैव गच्छति ॥ १२-९१-४॥
rājā carati vai dharmaṃ devatvāyaiva gacchati |
na ceddharmaṃ sa carati narakāyaiva gacchati || 12-91-4||

MHB 12-91-5

धर्मे तिष्ठन्ति भूतानि धर्मो राजनि तिष्ठति ।
तं राजा साधु यः शास्ति स राजा पृथिवीपतिः ॥ १२-९१-५॥
dharme tiṣṭhanti bhūtāni dharmo rājani tiṣṭhati |
taṃ rājā sādhu yaḥ śāsti sa rājā pṛthivīpatiḥ || 12-91-5||

MHB 12-91-6

राजा परमधर्मात्मा लक्ष्मीवान्पाप उच्यते ।
देवाश्च गर्हां गच्छन्ति धर्मो नास्तीति चोच्यते ॥ १२-९१-६॥
rājā paramadharmātmā lakṣmīvānpāpa ucyate |
devāśca garhāṃ gacchanti dharmo nāstīti cocyate || 12-91-6||

MHB 12-91-7

अधर्मे वर्तमानानामर्थसिद्धिः प्रदृश्यते ।
तदेव मङ्गलं सर्वं लोकः समनुवर्तते ॥ १२-९१-७॥
adharme vartamānānāmarthasiddhiḥ pradṛśyate |
tadeva maṅgalaṃ sarvaṃ lokaḥ samanuvartate || 12-91-7||

MHB 12-91-8

उच्छिद्यते धर्मवृत्तमधर्मो वर्तते महान् ।
भयमाहुर्दिवारात्रं यदा पापो न वार्यते ॥ १२-९१-८॥
ucchidyate dharmavṛttamadharmo vartate mahān |
bhayamāhurdivārātraṃ yadā pāpo na vāryate || 12-91-8||

MHB 12-91-9

न वेदाननुवर्तन्ति व्रतवन्तो द्विजातयः ।
न यज्ञांस्तन्वते विप्रा यदा पापो न वार्यते ॥ १२-९१-९॥
na vedānanuvartanti vratavanto dvijātayaḥ |
na yajñāṃstanvate viprā yadā pāpo na vāryate || 12-91-9||

MHB 12-91-10

वध्यानामिव सर्वेषां मनो भवति विह्वलम् ।
मनुष्याणां महाराज यदा पापो न वार्यते ॥ १२-९१-१०॥
vadhyānāmiva sarveṣāṃ mano bhavati vihvalam |
manuṣyāṇāṃ mahārāja yadā pāpo na vāryate || 12-91-10||

MHB 12-91-11

उभौ लोकावभिप्रेक्ष्य राजानमृषयः स्वयम् ।
असृजन्सुमहद्भूतमयं धर्मो भविष्यति ॥ १२-९१-११॥
ubhau lokāvabhiprekṣya rājānamṛṣayaḥ svayam |
asṛjansumahadbhūtamayaṃ dharmo bhaviṣyati || 12-91-11||

MHB 12-91-12

यस्मिन्धर्मो विराजेत तं राजानं प्रचक्षते ।
यस्मिन्विलीयते धर्मस्तं देवा वृषलं विदुः ॥ १२-९१-१२॥
yasmindharmo virājeta taṃ rājānaṃ pracakṣate |
yasminvilīyate dharmastaṃ devā vṛṣalaṃ viduḥ || 12-91-12||

MHB 12-91-13

वृषो हि भगवान्धर्मो यस्तस्य कुरुते ह्यलम् ।
वृषलं तं विदुर्देवास्तस्माद्धर्मं न लोपयेत् ॥ १२-९१-१३॥
vṛṣo hi bhagavāndharmo yastasya kurute hyalam |
vṛṣalaṃ taṃ vidurdevāstasmāddharmaṃ na lopayet || 12-91-13||

MHB 12-91-14

धर्मे वर्धति वर्धन्ति सर्वभूतानि सर्वदा ।
तस्मिन्ह्रसति हीयन्ते तस्माद्धर्मं प्रवर्धयेत् ॥ १२-९१-१४॥
dharme vardhati vardhanti sarvabhūtāni sarvadā |
tasminhrasati hīyante tasmāddharmaṃ pravardhayet || 12-91-14||

MHB 12-91-15

धनात्स्रवति धर्मो हि धारणाद्वेति निश्चयः ।
अकार्याणां मनुष्येन्द्र स सीमान्तकरः स्मृतः ॥ १२-९१-१५॥
dhanātsravati dharmo hi dhāraṇādveti niścayaḥ |
akāryāṇāṃ manuṣyendra sa sīmāntakaraḥ smṛtaḥ || 12-91-15||

MHB 12-91-16

प्रभवार्थं हि भूतानां धर्मः सृष्टः स्वयंभुवा ।
तस्मात्प्रवर्धयेद्धर्मं प्रजानुग्रहकारणात् ॥ १२-९१-१६॥
prabhavārthaṃ hi bhūtānāṃ dharmaḥ sṛṣṭaḥ svayaṃbhuvā |
tasmātpravardhayeddharmaṃ prajānugrahakāraṇāt || 12-91-16||

MHB 12-91-17

तस्माद्धि राजशार्दूल धर्मः श्रेष्ठ इति स्मृतः ।
स राजा यः प्रजाः शास्ति साधुकृत्पुरुषर्षभः ॥ १२-९१-१७॥
tasmāddhi rājaśārdūla dharmaḥ śreṣṭha iti smṛtaḥ |
sa rājā yaḥ prajāḥ śāsti sādhukṛtpuruṣarṣabhaḥ || 12-91-17||

MHB 12-91-18

कामक्रोधावनादृत्य धर्ममेवानुपालयेत् ।
धर्मः श्रेयस्करतमो राज्ञां भरतसत्तम ॥ १२-९१-१८॥
kāmakrodhāvanādṛtya dharmamevānupālayet |
dharmaḥ śreyaskaratamo rājñāṃ bharatasattama || 12-91-18||

MHB 12-91-19

धर्मस्य ब्राह्मणा योनिस्तस्मात्तान्पूजयेत्सदा ।
ब्राह्मणानां च मान्धातः कामान्कुर्यादमत्सरी ॥ १२-९१-१९॥
dharmasya brāhmaṇā yonistasmāttānpūjayetsadā |
brāhmaṇānāṃ ca māndhātaḥ kāmānkuryādamatsarī || 12-91-19||

MHB 12-91-20

तेषां ह्यकामकरणाद्राज्ञः संजायते भयम् ।
मित्राणि च न वर्धन्ते तथामित्रीभवन्त्यपि ॥ १२-९१-२०॥
teṣāṃ hyakāmakaraṇādrājñaḥ saṃjāyate bhayam |
mitrāṇi ca na vardhante tathāmitrībhavantyapi || 12-91-20||

MHB 12-91-21

ब्राह्मणान्वै तदासूयाद्यदा वैरोचनो बलिः ।
अथास्माच्छ्रीरपाक्रामद्यास्मिन्नासीत्प्रतापिनी ॥ १२-९१-२१॥
brāhmaṇānvai tadāsūyādyadā vairocano baliḥ |
athāsmācchrīrapākrāmadyāsminnāsītpratāpinī || 12-91-21||

MHB 12-91-22

ततस्तस्मादपक्रम्य सागच्छत्पाकशासनम् ।
अथ सोऽन्वतपत्पश्चाच्छ्रियं दृष्ट्वा पुरंदरे ॥ १२-९१-२२॥
tatastasmādapakramya sāgacchatpākaśāsanam |
atha so'nvatapatpaścācchriyaṃ dṛṣṭvā puraṃdare || 12-91-22||

MHB 12-91-23

एतत्फलमसूयाया अभिमानस्य चाभिभो ।
तस्माद्बुध्यस्व मान्धातर्मा त्वा जह्यात्प्रतापिनी ॥ १२-९१-२३॥
etatphalamasūyāyā abhimānasya cābhibho |
tasmādbudhyasva māndhātarmā tvā jahyātpratāpinī || 12-91-23||

MHB 12-91-24

दर्पो नाम श्रियः पुत्रो जज्ञेऽधर्मादिति श्रुतिः ।
तेन देवासुरा राजन्नीताः सुबहुशो वशम् ॥ १२-९१-२४॥
darpo nāma śriyaḥ putro jajñe'dharmāditi śrutiḥ |
tena devāsurā rājannītāḥ subahuśo vaśam || 12-91-24||

MHB 12-91-25

राजर्षयश्च बहवस्तस्माद्बुध्यस्व पार्थिव ।
राजा भवति तं जित्वा दासस्तेन पराजितः ॥ १२-९१-२५॥
rājarṣayaśca bahavastasmādbudhyasva pārthiva |
rājā bhavati taṃ jitvā dāsastena parājitaḥ || 12-91-25||

MHB 12-91-26

स यथा दर्पसहितमधर्मं नानुसेवसे ।
तथा वर्तस्व मान्धातश्चिरं चेत्स्थातुमिच्छसि ॥ १२-९१-२६॥
sa yathā darpasahitamadharmaṃ nānusevase |
tathā vartasva māndhātaściraṃ cetsthātumicchasi || 12-91-26||

MHB 12-91-27

मत्तात्प्रमत्तात्पोगण्डादुन्मत्ताच्च विशेषतः ।
तदभ्यासादुपावर्तादहितानां च सेवनात् ॥ १२-९१-२७॥
mattātpramattātpogaṇḍādunmattācca viśeṣataḥ |
tadabhyāsādupāvartādahitānāṃ ca sevanāt || 12-91-27||

MHB 12-91-28

निगृहीतादमात्याच्च स्त्रीभ्यश्चैव विशेषतः ।
पर्वताद्विषमाद्दुर्गाद्धस्तिनोऽश्वात्सरीसृपात् ॥ १२-९१-२८॥
nigṛhītādamātyācca strībhyaścaiva viśeṣataḥ |
parvatādviṣamāddurgāddhastino'śvātsarīsṛpāt || 12-91-28||

MHB 12-91-29

एतेभ्यो नित्ययत्तः स्यान्नक्तंचर्यां च वर्जयेत् ।
अत्यायं चातिमानं च दम्भं क्रोधं च वर्जयेत् ॥ १२-९१-२९॥
etebhyo nityayattaḥ syānnaktaṃcaryāṃ ca varjayet |
atyāyaṃ cātimānaṃ ca dambhaṃ krodhaṃ ca varjayet || 12-91-29||

MHB 12-91-30

अविज्ञातासु च स्त्रीषु क्लीबासु स्वैरिणीषु च ।
परभार्यासु कन्यासु नाचरेन्मैथुनं नृपः ॥ १२-९१-३०॥
avijñātāsu ca strīṣu klībāsu svairiṇīṣu ca |
parabhāryāsu kanyāsu nācarenmaithunaṃ nṛpaḥ || 12-91-30||

MHB 12-91-31

कुलेषु पापरक्षांसि जायन्ते वर्णसंकरात् ।
अपुमांसोऽङ्गहीनाश्च स्थूलजिह्वा विचेतसः ॥ १२-९१-३१॥
kuleṣu pāparakṣāṃsi jāyante varṇasaṃkarāt |
apumāṃso'ṅgahīnāśca sthūlajihvā vicetasaḥ || 12-91-31||

MHB 12-91-32

एते चान्ये च जायन्ते यदा राजा प्रमाद्यति ।
तस्माद्राज्ञा विशेषेण वर्तितव्यं प्रजाहिते ॥ १२-९१-३२॥
ete cānye ca jāyante yadā rājā pramādyati |
tasmādrājñā viśeṣeṇa vartitavyaṃ prajāhite || 12-91-32||

MHB 12-91-33

क्षत्रियस्य प्रमत्तस्य दोषः संजायते महान् ।
अधर्माः संप्रवर्तन्ते प्रजासंकरकारकाः ॥ १२-९१-३३॥
kṣatriyasya pramattasya doṣaḥ saṃjāyate mahān |
adharmāḥ saṃpravartante prajāsaṃkarakārakāḥ || 12-91-33||

MHB 12-91-34

अशीते विद्यते शीतं शीते शीतं न विद्यते ।
अवृष्टिरतिवृष्टिश्च व्याधिश्चाविशति प्रजाः ॥ १२-९१-३४॥
aśīte vidyate śītaṃ śīte śītaṃ na vidyate |
avṛṣṭirativṛṣṭiśca vyādhiścāviśati prajāḥ || 12-91-34||

MHB 12-91-35

नक्षत्राण्युपतिष्ठन्ति ग्रहा घोरास्तथापरे ।
उत्पाताश्चात्र दृश्यन्ते बहवो राजनाशनाः ॥ १२-९१-३५॥
nakṣatrāṇyupatiṣṭhanti grahā ghorāstathāpare |
utpātāścātra dṛśyante bahavo rājanāśanāḥ || 12-91-35||

MHB 12-91-36

अरक्षितात्मा यो राजा प्रजाश्चापि न रक्षति ।
प्रजाश्च तस्य क्षीयन्ते ताश्च सोऽनु विनश्यति ॥ १२-९१-३६॥
arakṣitātmā yo rājā prajāścāpi na rakṣati |
prajāśca tasya kṣīyante tāśca so'nu vinaśyati || 12-91-36||

MHB 12-91-37

द्वावाददाते ह्येकस्य द्वयोश्च बहवोऽपरे ।
कुमार्यः संप्रलुप्यन्ते तदाहुर्नृपदूषणम् ॥ १२-९१-३७॥
dvāvādadāte hyekasya dvayośca bahavo'pare |
kumāryaḥ saṃpralupyante tadāhurnṛpadūṣaṇam || 12-91-37||

MHB 12-91-38

ममैतदिति नैकस्य मनुष्येष्ववतिष्ठते ।
त्यक्त्वा धर्मं यदा राजा प्रमादमनुतिष्ठति ॥ १२-९१-३८॥
mamaitaditi naikasya manuṣyeṣvavatiṣṭhate |
tyaktvā dharmaṃ yadā rājā pramādamanutiṣṭhati || 12-91-38||

Adhyaya: 92/353 (56)

MHB 12-92-1

उतथ्य उवाच ।
कालवर्षी च पर्जन्यो धर्मचारी च पार्थिवः ।
संपद्यदैषा भवति सा बिभर्ति सुखं प्रजाः ॥ १२-९२-१॥
utathya uvāca |
kālavarṣī ca parjanyo dharmacārī ca pārthivaḥ |
saṃpadyadaiṣā bhavati sā bibharti sukhaṃ prajāḥ || 12-92-1||

MHB 12-92-2

यो न जानाति निर्हन्तुं वस्त्राणां रजको मलम् ।
रक्तानि वा शोधयितुं यथा नास्ति तथैव सः ॥ १२-९२-२॥
yo na jānāti nirhantuṃ vastrāṇāṃ rajako malam |
raktāni vā śodhayituṃ yathā nāsti tathaiva saḥ || 12-92-2||

MHB 12-92-3

एवमेव द्विजेन्द्राणां क्षत्रियाणां विशामपि ।
शूद्राश्चतुर्णां वर्णानां नानाकर्मस्ववस्थिताः ॥ १२-९२-३॥
evameva dvijendrāṇāṃ kṣatriyāṇāṃ viśāmapi |
śūdrāścaturṇāṃ varṇānāṃ nānākarmasvavasthitāḥ || 12-92-3||

MHB 12-92-4

कर्म शूद्रे कृषिर्वैश्ये दण्डनीतिश्च राजनि ।
ब्रह्मचर्यं तपो मन्त्राः सत्यं चापि द्विजातिषु ॥ १२-९२-४॥
karma śūdre kṛṣirvaiśye daṇḍanītiśca rājani |
brahmacaryaṃ tapo mantrāḥ satyaṃ cāpi dvijātiṣu || 12-92-4||

MHB 12-92-5

तेषां यः क्षत्रियो वेद वस्त्राणामिव शोधनम् ।
शीलदोषान्विनिर्हन्तुं स पिता स प्रजापतिः ॥ १२-९२-५॥
teṣāṃ yaḥ kṣatriyo veda vastrāṇāmiva śodhanam |
śīladoṣānvinirhantuṃ sa pitā sa prajāpatiḥ || 12-92-5||

MHB 12-92-6

कृतं त्रेता द्वापरश्च कलिश्च भरतर्षभ ।
राजवृत्तानि सर्वाणि राजैव युगमुच्यते ॥ १२-९२-६॥
kṛtaṃ tretā dvāparaśca kaliśca bharatarṣabha |
rājavṛttāni sarvāṇi rājaiva yugamucyate || 12-92-6||

MHB 12-92-7

चातुर्वर्ण्यं तथा वेदाश्चातुराश्रम्यमेव च ।
सर्वं प्रमुह्यते ह्येतद्यदा राजा प्रमाद्यति ॥ १२-९२-७॥
cāturvarṇyaṃ tathā vedāścāturāśramyameva ca |
sarvaṃ pramuhyate hyetadyadā rājā pramādyati || 12-92-7||

MHB 12-92-8

राजैव कर्ता भूतानां राजैव च विनाशकः ।
धर्मात्मा यः स कर्ता स्यादधर्मात्मा विनाशकः ॥ १२-९२-८॥
rājaiva kartā bhūtānāṃ rājaiva ca vināśakaḥ |
dharmātmā yaḥ sa kartā syādadharmātmā vināśakaḥ || 12-92-8||

MHB 12-92-9

राज्ञो भार्याश्च पुत्राश्च बान्धवाः सुहृदस्तथा ।
समेत्य सर्वे शोचन्ति यदा राजा प्रमाद्यति ॥ १२-९२-९॥
rājño bhāryāśca putrāśca bāndhavāḥ suhṛdastathā |
sametya sarve śocanti yadā rājā pramādyati || 12-92-9||

MHB 12-92-10

हस्तिनोऽश्वाश्च गावश्चाप्युष्ट्राश्वतरगर्दभाः ।
अधर्मवृत्ते नृपतौ सर्वे सीदन्ति पार्थिव ॥ १२-९२-१०॥
hastino'śvāśca gāvaścāpyuṣṭrāśvataragardabhāḥ |
adharmavṛtte nṛpatau sarve sīdanti pārthiva || 12-92-10||

MHB 12-92-11

दुर्बलार्थं बलं सृष्टं धात्रा मान्धातरुच्यते ।
अबलं तन्महद्भूतं यस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ १२-९२-११॥
durbalārthaṃ balaṃ sṛṣṭaṃ dhātrā māndhātarucyate |
abalaṃ tanmahadbhūtaṃ yasminsarvaṃ pratiṣṭhitam || 12-92-11||

MHB 12-92-12

यच्च भूतं स भजते भूता ये च तदन्वयाः ।
अधर्मस्थे हि नृपतौ सर्वे सीदन्ति पार्थिव ॥ १२-९२-१२॥
yacca bhūtaṃ sa bhajate bhūtā ye ca tadanvayāḥ |
adharmasthe hi nṛpatau sarve sīdanti pārthiva || 12-92-12||

MHB 12-92-13

दुर्बलस्य हि यच्चक्षुर्मुनेराशीविषस्य च ।
अविषह्यतमं मन्ये मा स्म दुर्बलमासदः ॥ १२-९२-१३॥
durbalasya hi yaccakṣurmunerāśīviṣasya ca |
aviṣahyatamaṃ manye mā sma durbalamāsadaḥ || 12-92-13||

MHB 12-92-14

दुर्बलांस्तात बुध्येथा नित्यमेवाविमानितान् ।
मा त्वां दुर्बलचक्षूंषि प्रदहेयुः सबान्धवम् ॥ १२-९२-१४॥
durbalāṃstāta budhyethā nityamevāvimānitān |
mā tvāṃ durbalacakṣūṃṣi pradaheyuḥ sabāndhavam || 12-92-14||

MHB 12-92-15

न हि दुर्बलदग्धस्य कुले किंचित्प्ररोहति ।
आमूलं निर्दहत्येव मा स्म दुर्बलमासदः ॥ १२-९२-१५॥
na hi durbaladagdhasya kule kiṃcitprarohati |
āmūlaṃ nirdahatyeva mā sma durbalamāsadaḥ || 12-92-15||

MHB 12-92-16

अबलं वै बलाच्छ्रेयो यच्चातिबलवद्बलम् ।
बलस्याबलदग्धस्य न किंचिदवशिष्यते ॥ १२-९२-१६॥
abalaṃ vai balācchreyo yaccātibalavadbalam |
balasyābaladagdhasya na kiṃcidavaśiṣyate || 12-92-16||

MHB 12-92-17

विमानितो हतोत्क्रुष्टस्त्रातारं चेन्न विन्दति ।
अमानुषकृतस्तत्र दण्डो हन्ति नराधिपम् ॥ १२-९२-१७॥
vimānito hatotkruṣṭastrātāraṃ cenna vindati |
amānuṣakṛtastatra daṇḍo hanti narādhipam || 12-92-17||

MHB 12-92-18

मा स्म तात बले स्थेया बाधिष्ठा मापि दुर्बलम् ।
मा त्वा दुर्बलचक्षूंषि धक्ष्यन्त्यग्निरिवाश्रयम् ॥ १२-९२-१८॥
mā sma tāta bale stheyā bādhiṣṭhā māpi durbalam |
mā tvā durbalacakṣūṃṣi dhakṣyantyagnirivāśrayam || 12-92-18||

MHB 12-92-19

यानि मिथ्याभिशस्तानां पतन्त्यश्रूणि रोदताम् ।
तानि पुत्रान्पशून्घ्नन्ति तेषां मिथ्याभिशासताम् ॥ १२-९२-१९॥
yāni mithyābhiśastānāṃ patantyaśrūṇi rodatām |
tāni putrānpaśūnghnanti teṣāṃ mithyābhiśāsatām || 12-92-19||

MHB 12-92-20

यदि नात्मनि पुत्रेषु न चेत्पौत्रेषु नप्तृषु ।
न हि पापं कृतं कर्म सद्यः फलति गौरिव ॥ १२-९२-२०॥
yadi nātmani putreṣu na cetpautreṣu naptṛṣu |
na hi pāpaṃ kṛtaṃ karma sadyaḥ phalati gauriva || 12-92-20||

MHB 12-92-21

यत्राबलो वध्यमानस्त्रातारं नाधिगच्छति ।
महान्दैवकृतस्तत्र दण्डः पतति दारुणः ॥ १२-९२-२१॥
yatrābalo vadhyamānastrātāraṃ nādhigacchati |
mahāndaivakṛtastatra daṇḍaḥ patati dāruṇaḥ || 12-92-21||

MHB 12-92-22

युक्ता यदा जानपदा भिक्षन्ते ब्राह्मणा इव ।
अभीक्ष्णं भिक्षुदोषेण राजानं घ्नन्ति तादृशाः ॥ १२-९२-२२॥
yuktā yadā jānapadā bhikṣante brāhmaṇā iva |
abhīkṣṇaṃ bhikṣudoṣeṇa rājānaṃ ghnanti tādṛśāḥ || 12-92-22||

MHB 12-92-23

राज्ञो यदा जनपदे बहवो राजपूरुषाः ।
अनयेनोपवर्तन्ते तद्राज्ञः किल्बिषं महत् ॥ १२-९२-२३॥
rājño yadā janapade bahavo rājapūruṣāḥ |
anayenopavartante tadrājñaḥ kilbiṣaṃ mahat || 12-92-23||

MHB 12-92-24

यदा युक्ता नयन्त्यर्थान्कामादर्थवशेन वा ।
कृपणं याचमानानां तद्राज्ञो वैशसं महत् ॥ १२-९२-२४॥
yadā yuktā nayantyarthānkāmādarthavaśena vā |
kṛpaṇaṃ yācamānānāṃ tadrājño vaiśasaṃ mahat || 12-92-24||

MHB 12-92-25

महावृक्षो जायते वर्धते च तं चैव भूतानि समाश्रयन्ति ।
यदा वृक्षश्छिद्यते दह्यते वा तदाश्रया अनिकेता भवन्ति ॥ १२-९२-२५॥
mahāvṛkṣo jāyate vardhate ca taṃ caiva bhūtāni samāśrayanti |
yadā vṛkṣaśchidyate dahyate vā tadāśrayā aniketā bhavanti || 12-92-25||

MHB 12-92-26

यदा राष्ट्रे धर्ममग्र्यं चरन्ति संस्कारं वा राजगुणं ब्रुवाणाः ।
तैरेवाधर्मश्चरितो धर्ममोहात्तूर्णं जह्यात्सुकृतं दुष्कृतं च ॥ १२-९२-२६॥
yadā rāṣṭre dharmamagryaṃ caranti saṃskāraṃ vā rājaguṇaṃ bruvāṇāḥ |
tairevādharmaścarito dharmamohāttūrṇaṃ jahyātsukṛtaṃ duṣkṛtaṃ ca || 12-92-26||

MHB 12-92-27

यत्र पापा ज्ञायमानाश्चरन्ति सतां कलिर्विन्दति तत्र राज्ञः ।
यदा राजा शास्ति नरान्नशिष्यान्न तद्राज्यं वर्धते भूमिपाल ॥ १२-९२-२७॥
yatra pāpā jñāyamānāścaranti satāṃ kalirvindati tatra rājñaḥ |
yadā rājā śāsti narānnaśiṣyānna tadrājyaṃ vardhate bhūmipāla || 12-92-27||

MHB 12-92-28

यश्चामात्यं मानयित्वा यथार्हं मन्त्रे च युद्धे च नृपो नियुञ्ज्यात् ।
प्रवर्धते तस्य राष्ट्रं नृपस्य भुङ्क्ते महीं चाप्यखिलां चिराय ॥ १२-९२-२८॥
yaścāmātyaṃ mānayitvā yathārhaṃ mantre ca yuddhe ca nṛpo niyuñjyāt |
pravardhate tasya rāṣṭraṃ nṛpasya bhuṅkte mahīṃ cāpyakhilāṃ cirāya || 12-92-28||

MHB 12-92-29

अत्रापि सुकृतं कर्म वाचं चैव सुभाषिताम् ।
समीक्ष्य पूजयन्राजा धर्मं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ॥ १२-९२-२९॥
atrāpi sukṛtaṃ karma vācaṃ caiva subhāṣitām |
samīkṣya pūjayanrājā dharmaṃ prāpnotyanuttamam || 12-92-29||

MHB 12-92-30

संविभज्य यदा भुङ्क्ते न चान्यानवमन्यते ।
निहन्ति बलिनं दृप्तं स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२-९२-३०॥
saṃvibhajya yadā bhuṅkte na cānyānavamanyate |
nihanti balinaṃ dṛptaṃ sa rājño dharma ucyate || 12-92-30||

MHB 12-92-31

त्रायते हि यदा सर्वं वाचा कायेन कर्मणा ।
पुत्रस्यापि न मृष्येच्च स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२-९२-३१॥
trāyate hi yadā sarvaṃ vācā kāyena karmaṇā |
putrasyāpi na mṛṣyecca sa rājño dharma ucyate || 12-92-31||

MHB 12-92-32

यदा शारणिकान्राजा पुत्रवत्परिरक्षति ।
भिनत्ति न च मर्यादां स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२-९२-३२॥
yadā śāraṇikānrājā putravatparirakṣati |
bhinatti na ca maryādāṃ sa rājño dharma ucyate || 12-92-32||

MHB 12-92-33

यदाप्तदक्षिणैर्यज्ञैर्यजते श्रद्धयान्वितः ।
कामद्वेषावनादृत्य स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२-९२-३३॥
yadāptadakṣiṇairyajñairyajate śraddhayānvitaḥ |
kāmadveṣāvanādṛtya sa rājño dharma ucyate || 12-92-33||

MHB 12-92-34

कृपणानाथवृद्धानां यदाश्रु व्यपमार्ष्टि वै ।
हर्षं संजनयन्नॄणां स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२-९२-३४॥
kṛpaṇānāthavṛddhānāṃ yadāśru vyapamārṣṭi vai |
harṣaṃ saṃjanayannṝṇāṃ sa rājño dharma ucyate || 12-92-34||

MHB 12-92-35

विवर्धयति मित्राणि तथारींश्चापकर्षति ।
संपूजयति साधूंश्च स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२-९२-३५॥
vivardhayati mitrāṇi tathārīṃścāpakarṣati |
saṃpūjayati sādhūṃśca sa rājño dharma ucyate || 12-92-35||

MHB 12-92-36

सत्यं पालयति प्राप्त्या नित्यं भूमिं प्रयच्छति ।
पूजयत्यतिथीन्भृत्यान्स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२-९२-३६॥
satyaṃ pālayati prāptyā nityaṃ bhūmiṃ prayacchati |
pūjayatyatithīnbhṛtyānsa rājño dharma ucyate || 12-92-36||

MHB 12-92-37

निग्रहानुग्रहौ चोभौ यत्र स्यातां प्रतिष्ठितौ ।
अस्मिँल्लोके परे चैव राजा तत्प्राप्नुते फलम् ॥ १२-९२-३७॥
nigrahānugrahau cobhau yatra syātāṃ pratiṣṭhitau |
asmi~lloke pare caiva rājā tatprāpnute phalam || 12-92-37||

MHB 12-92-38

यमो राजा धार्मिकाणां मान्धातः परमेश्वरः ।
संयच्छन्भवति प्राणान्नसंयच्छंस्तु पापकः ॥ १२-९२-३८॥
yamo rājā dhārmikāṇāṃ māndhātaḥ parameśvaraḥ |
saṃyacchanbhavati prāṇānnasaṃyacchaṃstu pāpakaḥ || 12-92-38||

MHB 12-92-39

ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान्सत्कृत्यानवमन्य च ।
यदा सम्यक्प्रगृह्णाति स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२-९२-३९॥
ṛtvikpurohitācāryānsatkṛtyānavamanya ca |
yadā samyakpragṛhṇāti sa rājño dharma ucyate || 12-92-39||

MHB 12-92-40

यमो यच्छति भूतानि सर्वाण्येवाविशेषतः ।
तस्य राज्ञानुकर्तव्यं यन्तव्या विधिवत्प्रजाः ॥ १२-९२-४०॥
yamo yacchati bhūtāni sarvāṇyevāviśeṣataḥ |
tasya rājñānukartavyaṃ yantavyā vidhivatprajāḥ || 12-92-40||

MHB 12-92-41

सहस्राक्षेण राजा हि सर्व एवोपमीयते ।
स पश्यति हि यं धर्मं स धर्मः पुरुषर्षभ ॥ १२-९२-४१॥
sahasrākṣeṇa rājā hi sarva evopamīyate |
sa paśyati hi yaṃ dharmaṃ sa dharmaḥ puruṣarṣabha || 12-92-41||

MHB 12-92-42

अप्रमादेन शिक्षेथाः क्षमां बुद्धिं धृतिं मतिम् ।
भूतानां सत्त्वजिज्ञासां साध्वसाधु च सर्वदा ॥ १२-९२-४२॥
apramādena śikṣethāḥ kṣamāṃ buddhiṃ dhṛtiṃ matim |
bhūtānāṃ sattvajijñāsāṃ sādhvasādhu ca sarvadā || 12-92-42||

MHB 12-92-43

संग्रहः सर्वभूतानां दानं च मधुरा च वाक् ।
पौरजानपदाश्चैव गोप्तव्याः स्वा यथा प्रजाः ॥ १२-९२-४३॥
saṃgrahaḥ sarvabhūtānāṃ dānaṃ ca madhurā ca vāk |
paurajānapadāścaiva goptavyāḥ svā yathā prajāḥ || 12-92-43||

MHB 12-92-44

न जात्वदक्षो नृपतिः प्रजाः शक्नोति रक्षितुम् ।
भारो हि सुमहांस्तात राज्यं नाम सुदुष्करम् ॥ १२-९२-४४॥
na jātvadakṣo nṛpatiḥ prajāḥ śaknoti rakṣitum |
bhāro hi sumahāṃstāta rājyaṃ nāma suduṣkaram || 12-92-44||

MHB 12-92-45

तद्दण्डविन्नृपः प्राज्ञः शूरः शक्नोति रक्षितुम् ।
न हि शक्यमदण्डेन क्लीबेनाबुद्धिनापि वा ॥ १२-९२-४५॥
taddaṇḍavinnṛpaḥ prājñaḥ śūraḥ śaknoti rakṣitum |
na hi śakyamadaṇḍena klībenābuddhināpi vā || 12-92-45||

MHB 12-92-46

अभिरूपैः कुले जातैर्दक्षैर्भक्तैर्बहुश्रुतैः ।
सर्वा बुद्धीः परीक्षेथास्तापसाश्रमिणामपि ॥ १२-९२-४६॥
abhirūpaiḥ kule jātairdakṣairbhaktairbahuśrutaiḥ |
sarvā buddhīḥ parīkṣethāstāpasāśramiṇāmapi || 12-92-46||

MHB 12-92-47

ततस्त्वं सर्वभूतानां धर्मं वेत्स्यसि वै परम् ।
स्वदेशे परदेशे वा न ते धर्मो विनश्यति ॥ १२-९२-४७॥
tatastvaṃ sarvabhūtānāṃ dharmaṃ vetsyasi vai param |
svadeśe paradeśe vā na te dharmo vinaśyati || 12-92-47||

MHB 12-92-48

धर्मश्चार्थश्च कामश्च धर्म एवोत्तरो भवेत् ।
अस्मिँल्लोके परे चैव धर्मवित्सुखमेधते ॥ १२-९२-४८॥
dharmaścārthaśca kāmaśca dharma evottaro bhavet |
asmi~lloke pare caiva dharmavitsukhamedhate || 12-92-48||

MHB 12-92-49

त्यजन्ति दारान्प्राणांश्च मनुष्याः प्रतिपूजिताः ।
संग्रहश्चैव भूतानां दानं च मधुरा च वाक् ॥ १२-९२-४९॥
tyajanti dārānprāṇāṃśca manuṣyāḥ pratipūjitāḥ |
saṃgrahaścaiva bhūtānāṃ dānaṃ ca madhurā ca vāk || 12-92-49||

MHB 12-92-50

अप्रमादश्च शौचं च तात भूतिकरं महत् ।
एतेभ्यश्चैव मान्धातः सततं मा प्रमादिथाः ॥ १२-९२-५०॥
apramādaśca śaucaṃ ca tāta bhūtikaraṃ mahat |
etebhyaścaiva māndhātaḥ satataṃ mā pramādithāḥ || 12-92-50||

MHB 12-92-51

अप्रमत्तो भवेद्राजा छिद्रदर्शी परात्मनोः ।
नास्य छिद्रं परः पश्येच्छिद्रेषु परमन्वियात् ॥ १२-९२-५१॥
apramatto bhavedrājā chidradarśī parātmanoḥ |
nāsya chidraṃ paraḥ paśyecchidreṣu paramanviyāt || 12-92-51||

MHB 12-92-52

एतद्वृत्तं वासवस्य यमस्य वरुणस्य च ।
राजर्षीणां च सर्वेषां तत्त्वमप्यनुपालय ॥ १२-९२-५२॥
etadvṛttaṃ vāsavasya yamasya varuṇasya ca |
rājarṣīṇāṃ ca sarveṣāṃ tattvamapyanupālaya || 12-92-52||

MHB 12-92-53

तत्कुरुष्व महाराज वृत्तं राजर्षिसेवितम् ।
आतिष्ठ दिव्यं पन्थानमह्नाय भरतर्षभ ॥ १२-९२-५३॥
tatkuruṣva mahārāja vṛttaṃ rājarṣisevitam |
ātiṣṭha divyaṃ panthānamahnāya bharatarṣabha || 12-92-53||

MHB 12-92-54

धर्मवृत्तं हि राजानं प्रेत्य चेह च भारत ।
देवर्षिपितृगन्धर्वाः कीर्तयन्त्यमितौजसः ॥ १२-९२-५४॥
dharmavṛttaṃ hi rājānaṃ pretya ceha ca bhārata |
devarṣipitṛgandharvāḥ kīrtayantyamitaujasaḥ || 12-92-54||

MHB 12-92-55

भीष्म उवाच ।
स एवमुक्तो मान्धाता तेनोतथ्येन भारत ।
कृतवानविशङ्कस्तदेकः प्राप च मेदिनीम् ॥ १२-९२-५५॥
bhīṣma uvāca |
sa evamukto māndhātā tenotathyena bhārata |
kṛtavānaviśaṅkastadekaḥ prāpa ca medinīm || 12-92-55||

MHB 12-92-56

भवानपि तथा सम्यङ्मान्धातेव महीपतिः ।
धर्मं कृत्वा महीं रक्षन्स्वर्गे स्थानमवाप्स्यसि ॥ १२-९२-५६॥
bhavānapi tathā samyaṅmāndhāteva mahīpatiḥ |
dharmaṃ kṛtvā mahīṃ rakṣansvarge sthānamavāpsyasi || 12-92-56||

Adhyaya: 93/353 (19)

MHB 12-93-1

युधिष्ठिर उवाच ।
कथं धर्मे स्थातुमिच्छन्राजा वर्तेत धार्मिकः ।
पृच्छामि त्वा कुरुश्रेष्ठ तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-९३-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kathaṃ dharme sthātumicchanrājā varteta dhārmikaḥ |
pṛcchāmi tvā kuruśreṣṭha tanme brūhi pitāmaha || 12-93-1||

MHB 12-93-2

भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
गीतं दृष्टार्थतत्त्वेन वामदेवेन धीमता ॥ १२-९३-२॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
gītaṃ dṛṣṭārthatattvena vāmadevena dhīmatā || 12-93-2||

MHB 12-93-3

राजा वसुमना नाम कौसल्यो बलवाञ्शुचिः ।
महर्षिं परिपप्रच्छ वामदेवं यशस्विनम् ॥ १२-९३-३॥
rājā vasumanā nāma kausalyo balavāñśuciḥ |
maharṣiṃ paripapraccha vāmadevaṃ yaśasvinam || 12-93-3||

MHB 12-93-4

धर्मार्थसहितं वाक्यं भगवन्ननुशाधि माम् ।
येन वृत्तेन वै तिष्ठन्न च्यवेयं स्वधर्मतः ॥ १२-९३-४॥
dharmārthasahitaṃ vākyaṃ bhagavannanuśādhi mām |
yena vṛttena vai tiṣṭhanna cyaveyaṃ svadharmataḥ || 12-93-4||

MHB 12-93-5

तमब्रवीद्वामदेवस्तपस्वी जपतां वरः ।
हेमवर्णमुपासीनं ययातिमिव नाहुषम् ॥ १२-९३-५॥
tamabravīdvāmadevastapasvī japatāṃ varaḥ |
hemavarṇamupāsīnaṃ yayātimiva nāhuṣam || 12-93-5||

MHB 12-93-6

धर्ममेवानुवर्तस्व न धर्माद्विद्यते परम् ।
धर्मे स्थिता हि राजानो जयन्ति पृथिवीमिमाम् ॥ १२-९३-६॥
dharmamevānuvartasva na dharmādvidyate param |
dharme sthitā hi rājāno jayanti pṛthivīmimām || 12-93-6||

MHB 12-93-7

अर्थसिद्धेः परं धर्मं मन्यते यो महीपतिः ।
ऋतां च कुरुते बुद्धिं स धर्मेण विरोचते ॥ १२-९३-७॥
arthasiddheḥ paraṃ dharmaṃ manyate yo mahīpatiḥ |
ṛtāṃ ca kurute buddhiṃ sa dharmeṇa virocate || 12-93-7||

MHB 12-93-8

अधर्मदर्शी यो राजा बलादेव प्रवर्तते ।
क्षिप्रमेवापयातोऽस्मादुभौ प्रथममध्यमौ ॥ १२-९३-८॥
adharmadarśī yo rājā balādeva pravartate |
kṣipramevāpayāto'smādubhau prathamamadhyamau || 12-93-8||

MHB 12-93-9

असत्पापिष्ठसचिवो वध्यो लोकस्य धर्महा ।
सहैव परिवारेण क्षिप्रमेवावसीदति ॥ १२-९३-९॥
asatpāpiṣṭhasacivo vadhyo lokasya dharmahā |
sahaiva parivāreṇa kṣipramevāvasīdati || 12-93-9||

MHB 12-93-10

अर्थानामननुष्ठाता कामचारी विकत्थनः ।
अपि सर्वां महीं लब्ध्वा क्षिप्रमेव विनश्यति ॥ १२-९३-१०॥
arthānāmananuṣṭhātā kāmacārī vikatthanaḥ |
api sarvāṃ mahīṃ labdhvā kṣiprameva vinaśyati || 12-93-10||

MHB 12-93-11

अथाददानः कल्याणमनसूयुर्जितेन्द्रियः ।
वर्धते मतिमान्राजा स्रोतोभिरिव सागरः ॥ १२-९३-११॥
athādadānaḥ kalyāṇamanasūyurjitendriyaḥ |
vardhate matimānrājā srotobhiriva sāgaraḥ || 12-93-11||

MHB 12-93-12

न पूर्णोऽस्मीति मन्येत धर्मतः कामतोऽर्थतः ।
बुद्धितो मित्रतश्चापि सततं वसुधाधिपः ॥ १२-९३-१२॥
na pūrṇo'smīti manyeta dharmataḥ kāmato'rthataḥ |
buddhito mitrataścāpi satataṃ vasudhādhipaḥ || 12-93-12||

MHB 12-93-13

एतेष्वेव हि सर्वेषु लोकयात्रा प्रतिष्ठिता ।
एतानि शृण्वँल्लभते यशः कीर्तिं श्रियः प्रजाः ॥ १२-९३-१३॥
eteṣveva hi sarveṣu lokayātrā pratiṣṭhitā |
etāni śṛṇva~llabhate yaśaḥ kīrtiṃ śriyaḥ prajāḥ || 12-93-13||

MHB 12-93-14

एवं यो धर्मसंरम्भी धर्मार्थपरिचिन्तकः ।
अर्थान्समीक्ष्यारभते स ध्रुवं महदश्नुते ॥ १२-९३-१४॥
evaṃ yo dharmasaṃrambhī dharmārthaparicintakaḥ |
arthānsamīkṣyārabhate sa dhruvaṃ mahadaśnute || 12-93-14||

MHB 12-93-15

अदाता ह्यनतिस्नेहो दण्डेनावर्तयन्प्रजाः ।
साहसप्रकृती राजा क्षिप्रमेव विनश्यति ॥ १२-९३-१५॥
adātā hyanatisneho daṇḍenāvartayanprajāḥ |
sāhasaprakṛtī rājā kṣiprameva vinaśyati || 12-93-15||

MHB 12-93-16

अथ पापं कृतं बुद्ध्या न च पश्यत्यबुद्धिमान् ।
अकीर्त्यापि समायुक्तो मृतो नरकमश्नुते ॥ १२-९३-१६॥
atha pāpaṃ kṛtaṃ buddhyā na ca paśyatyabuddhimān |
akīrtyāpi samāyukto mṛto narakamaśnute || 12-93-16||

MHB 12-93-17

अथ मानयितुर्दातुः शुक्लस्य रसवेदिनः ।
व्यसनं स्वमिवोत्पन्नं विजिघांसन्ति मानवाः ॥ १२-९३-१७॥
atha mānayiturdātuḥ śuklasya rasavedinaḥ |
vyasanaṃ svamivotpannaṃ vijighāṃsanti mānavāḥ || 12-93-17||

MHB 12-93-18

यस्य नास्ति गुरुर्धर्मे न चान्याननुपृच्छति ।
सुखतन्त्रोऽर्थलाभेषु न चिरं महदश्नुते ॥ १२-९३-१८॥
yasya nāsti gururdharme na cānyānanupṛcchati |
sukhatantro'rthalābheṣu na ciraṃ mahadaśnute || 12-93-18||

MHB 12-93-19

गुरुप्रधानो धर्मेषु स्वयमर्थान्ववेक्षिता ।
धर्मप्रधानो लोकेषु सुचिरं महदश्नुते ॥ १२-९३-१९॥
gurupradhāno dharmeṣu svayamarthānvavekṣitā |
dharmapradhāno lokeṣu suciraṃ mahadaśnute || 12-93-19||

Adhyaya: 94/353 (38)

MHB 12-94-1

वामदेव उवाच ।
यत्राधर्मं प्रणयते दुर्बले बलवत्तरः ।
तां वृत्तिमुपजीवन्ति ये भवन्ति तदन्वयाः ॥ १२-९४-१॥
vāmadeva uvāca |
yatrādharmaṃ praṇayate durbale balavattaraḥ |
tāṃ vṛttimupajīvanti ye bhavanti tadanvayāḥ || 12-94-1||

MHB 12-94-2

राजानमनुवर्तन्ते तं पापाभिप्रवर्तकम् ।
अविनीतमनुष्यं तत्क्षिप्रं राष्ट्रं विनश्यति ॥ १२-९४-२॥
rājānamanuvartante taṃ pāpābhipravartakam |
avinītamanuṣyaṃ tatkṣipraṃ rāṣṭraṃ vinaśyati || 12-94-2||

MHB 12-94-3

यद्वृत्तिमुपजीवन्ति प्रकृतिस्थस्य मानवाः ।
तदेव विषमस्थस्य स्वजनोऽपि न मृष्यते ॥ १२-९४-३॥
yadvṛttimupajīvanti prakṛtisthasya mānavāḥ |
tadeva viṣamasthasya svajano'pi na mṛṣyate || 12-94-3||

MHB 12-94-4

साहसप्रकृतिर्यत्र कुरुते किंचिदुल्बणम् ।
अशास्त्रलक्षणो राजा क्षिप्रमेव विनश्यति ॥ १२-९४-४॥
sāhasaprakṛtiryatra kurute kiṃcidulbaṇam |
aśāstralakṣaṇo rājā kṣiprameva vinaśyati || 12-94-4||

MHB 12-94-5

योऽत्यन्ताचरितां वृत्तिं क्षत्रियो नानुवर्तते ।
जितानामजितानां च क्षत्रधर्मादपैति सः ॥ १२-९४-५॥
yo'tyantācaritāṃ vṛttiṃ kṣatriyo nānuvartate |
jitānāmajitānāṃ ca kṣatradharmādapaiti saḥ || 12-94-5||

MHB 12-94-6

द्विषन्तं कृतकर्माणं गृहीत्वा नृपती रणे ।
यो न मानयते द्वेषात्क्षत्रधर्मादपैति सः ॥ १२-९४-६॥
dviṣantaṃ kṛtakarmāṇaṃ gṛhītvā nṛpatī raṇe |
yo na mānayate dveṣātkṣatradharmādapaiti saḥ || 12-94-6||

MHB 12-94-7

शक्तः स्यात्सुमुखो राजा कुर्यात्कारुण्यमापदि ।
प्रियो भवति भूतानां न च विभ्रश्यते श्रियः ॥ १२-९४-७॥
śaktaḥ syātsumukho rājā kuryātkāruṇyamāpadi |
priyo bhavati bhūtānāṃ na ca vibhraśyate śriyaḥ || 12-94-7||

MHB 12-94-8

अप्रियं यस्य कुर्वीत भूयस्तस्य प्रियं चरेत् ।
नचिरेण प्रियः स स्याद्योऽप्रियः प्रियमाचरेत् ॥ १२-९४-८॥
apriyaṃ yasya kurvīta bhūyastasya priyaṃ caret |
nacireṇa priyaḥ sa syādyo'priyaḥ priyamācaret || 12-94-8||

MHB 12-94-9

मृषावादं परिहरेत्कुर्यात्प्रियमयाचितः ।
न च कामान्न संरम्भान्न द्वेषाद्धर्ममुत्सृजेत् ॥ १२-९४-९॥
mṛṣāvādaṃ pariharetkuryātpriyamayācitaḥ |
na ca kāmānna saṃrambhānna dveṣāddharmamutsṛjet || 12-94-9||

MHB 12-94-10

नापत्रपेत प्रश्नेषु नाभिभव्यां गिरं सृजेत् ।
न त्वरेत न चासूयेत्तथा संगृह्यते परः ॥ १२-९४-१०॥
nāpatrapeta praśneṣu nābhibhavyāṃ giraṃ sṛjet |
na tvareta na cāsūyettathā saṃgṛhyate paraḥ || 12-94-10||

MHB 12-94-11

प्रिये नातिभृशं हृष्येदप्रिये न च संज्वरेत् ।
न मुह्येदर्थकृच्छ्रेषु प्रजाहितमनुस्मरन् ॥ १२-९४-११॥
priye nātibhṛśaṃ hṛṣyedapriye na ca saṃjvaret |
na muhyedarthakṛcchreṣu prajāhitamanusmaran || 12-94-11||

MHB 12-94-12

यः प्रियं कुरुते नित्यं गुणतो वसुधाधिपः ।
तस्य कर्माणि सिध्यन्ति न च संत्यज्यते श्रिया ॥ १२-९४-१२॥
yaḥ priyaṃ kurute nityaṃ guṇato vasudhādhipaḥ |
tasya karmāṇi sidhyanti na ca saṃtyajyate śriyā || 12-94-12||

MHB 12-94-13

निवृत्तं प्रतिकूलेभ्यो वर्तमानमनुप्रिये ।
भक्तं भजेत नृपतिस्तद्वै वृत्तं सतामिह ॥ १२-९४-१३॥
nivṛttaṃ pratikūlebhyo vartamānamanupriye |
bhaktaṃ bhajeta nṛpatistadvai vṛttaṃ satāmiha || 12-94-13||

MHB 12-94-14

अप्रकीर्णेन्द्रियं प्राज्ञमत्यन्तानुगतं शुचिम् ।
शक्तं चैवानुरक्तं च युञ्ज्यान्महति कर्मणि ॥ १२-९४-१४॥
aprakīrṇendriyaṃ prājñamatyantānugataṃ śucim |
śaktaṃ caivānuraktaṃ ca yuñjyānmahati karmaṇi || 12-94-14||

MHB 12-94-15

एवमेव गुणैर्युक्तो यो न रज्यति भूमिपम् ।
भर्तुरर्थेष्वसूयन्तं न तं युञ्जीत कर्मणि ॥ १२-९४-१५॥
evameva guṇairyukto yo na rajyati bhūmipam |
bharturartheṣvasūyantaṃ na taṃ yuñjīta karmaṇi || 12-94-15||

MHB 12-94-16

मूढमैन्द्रियकं लुब्धमनार्यचरितं शठम् ।
अनतीतोपधं हिंस्रं दुर्बुद्धिमबहुश्रुतम् ॥ १२-९४-१६॥
mūḍhamaindriyakaṃ lubdhamanāryacaritaṃ śaṭham |
anatītopadhaṃ hiṃsraṃ durbuddhimabahuśrutam || 12-94-16||

MHB 12-94-17

त्यक्तोपात्तं मद्यरतं द्यूतस्त्रीमृगयापरम् ।
कार्ये महति यो युञ्ज्याद्धीयते स नृपः श्रियः ॥ १२-९४-१७॥
tyaktopāttaṃ madyarataṃ dyūtastrīmṛgayāparam |
kārye mahati yo yuñjyāddhīyate sa nṛpaḥ śriyaḥ || 12-94-17||

MHB 12-94-18

रक्षितात्मा तु यो राजा रक्ष्यान्यश्चानुरक्षति ।
प्रजाश्च तस्य वर्धन्ते ध्रुवं च महदश्नुते ॥ १२-९४-१८॥
rakṣitātmā tu yo rājā rakṣyānyaścānurakṣati |
prajāśca tasya vardhante dhruvaṃ ca mahadaśnute || 12-94-18||

MHB 12-94-19

ये केचिद्भूमिपतयस्तान्सर्वानन्ववेक्षयेत् ।
सुहृद्भिरनभिख्यातैस्तेन राजा न रिष्यते ॥ १२-९४-१९॥
ye kecidbhūmipatayastānsarvānanvavekṣayet |
suhṛdbhiranabhikhyātaistena rājā na riṣyate || 12-94-19||

MHB 12-94-20

अपकृत्य बलस्थस्य दूरस्थोऽस्मीति नाश्वसेत् ।
श्येनानुचरितैर्ह्येते निपतन्ति प्रमाद्यतः ॥ १२-९४-२०॥
apakṛtya balasthasya dūrastho'smīti nāśvaset |
śyenānucaritairhyete nipatanti pramādyataḥ || 12-94-20||

MHB 12-94-21

दृढमूलस्त्वदुष्टात्मा विदित्वा बलमात्मनः ।
अबलानभियुञ्जीत न तु ये बलवत्तराः ॥ १२-९४-२१॥
dṛḍhamūlastvaduṣṭātmā viditvā balamātmanaḥ |
abalānabhiyuñjīta na tu ye balavattarāḥ || 12-94-21||

MHB 12-94-22

विक्रमेण महीं लब्ध्वा प्रजा धर्मेण पालयन् ।
आहवे निधनं कुर्याद्राजा धर्मपरायणः ॥ १२-९४-२२॥
vikrameṇa mahīṃ labdhvā prajā dharmeṇa pālayan |
āhave nidhanaṃ kuryādrājā dharmaparāyaṇaḥ || 12-94-22||

MHB 12-94-23

मरणान्तमिदं सर्वं नेह किंचिदनामयम् ।
तस्माद्धर्मे स्थितो राजा प्रजा धर्मेण पालयेत् ॥ १२-९४-२३॥
maraṇāntamidaṃ sarvaṃ neha kiṃcidanāmayam |
tasmāddharme sthito rājā prajā dharmeṇa pālayet || 12-94-23||

MHB 12-94-24

रक्षाधिकरणं युद्धं तथा धर्मानुशासनम् ।
मन्त्रचिन्त्यं सुखं काले पञ्चभिर्वर्धते मही ॥ १२-९४-२४॥
rakṣādhikaraṇaṃ yuddhaṃ tathā dharmānuśāsanam |
mantracintyaṃ sukhaṃ kāle pañcabhirvardhate mahī || 12-94-24||

MHB 12-94-25

एतानि यस्य गुप्तानि स राजा राजसत्तम ।
सततं वर्तमानोऽत्र राजा भुङ्क्ते महीमिमाम् ॥ १२-९४-२५॥
etāni yasya guptāni sa rājā rājasattama |
satataṃ vartamāno'tra rājā bhuṅkte mahīmimām || 12-94-25||

MHB 12-94-26

नैतान्येकेन शक्यानि सातत्येनान्ववेक्षितुम् ।
एतेष्वाप्तान्प्रतिष्ठाप्य राजा भुङ्क्ते महीं चिरम् ॥ १२-९४-२६॥
naitānyekena śakyāni sātatyenānvavekṣitum |
eteṣvāptānpratiṣṭhāpya rājā bhuṅkte mahīṃ ciram || 12-94-26||

MHB 12-94-27

दातारं संविभक्तारं मार्दवोपगतं शुचिम् ।
असंत्यक्तमनुष्यं च तं जनाः कुर्वते प्रियम् ॥ १२-९४-२७॥
dātāraṃ saṃvibhaktāraṃ mārdavopagataṃ śucim |
asaṃtyaktamanuṣyaṃ ca taṃ janāḥ kurvate priyam || 12-94-27||

MHB 12-94-28

यस्तु निःश्रेयसं ज्ञात्वा ज्ञानं तत्प्रतिपद्यते ।
आत्मनो मतमुत्सृज्य तं लोकोऽनुविधीयते ॥ १२-९४-२८॥
yastu niḥśreyasaṃ jñātvā jñānaṃ tatpratipadyate |
ātmano matamutsṛjya taṃ loko'nuvidhīyate || 12-94-28||

MHB 12-94-29

योऽर्थकामस्य वचनं प्रातिकूल्यान्न मृष्यते ।
शृणोति प्रतिकूलानि विमना नचिरादिव ॥ १२-९४-२९॥
yo'rthakāmasya vacanaṃ prātikūlyānna mṛṣyate |
śṛṇoti pratikūlāni vimanā nacirādiva || 12-94-29||

MHB 12-94-30

अग्राम्यचरितां बुद्धिमत्यन्तं यो न बुध्यते ।
जितानामजितानां च क्षत्रधर्मादपैति सः ॥ १२-९४-३०॥
agrāmyacaritāṃ buddhimatyantaṃ yo na budhyate |
jitānāmajitānāṃ ca kṣatradharmādapaiti saḥ || 12-94-30||

MHB 12-94-31

मुख्यानमात्यान्यो हित्वा निहीनान्कुरुते प्रियान् ।
स वै व्यसनमासाद्य गाधमार्तो न विन्दति ॥ १२-९४-३१॥
mukhyānamātyānyo hitvā nihīnānkurute priyān |
sa vai vyasanamāsādya gādhamārto na vindati || 12-94-31||

MHB 12-94-32

यः कल्याणगुणाञ्ज्ञातीन्द्वेषान्नैवाभिमन्यते ।
अदृढात्मा दृढक्रोधो नास्यार्थो रमतेऽन्तिके ॥ १२-९४-३२॥
yaḥ kalyāṇaguṇāñjñātīndveṣānnaivābhimanyate |
adṛḍhātmā dṛḍhakrodho nāsyārtho ramate'ntike || 12-94-32||

MHB 12-94-33

अथ यो गुणसंपन्नान्हृदयस्याप्रियानपि ।
प्रियेण कुरुते वश्यांश्चिरं यशसि तिष्ठति ॥ १२-९४-३३॥
atha yo guṇasaṃpannānhṛdayasyāpriyānapi |
priyeṇa kurute vaśyāṃściraṃ yaśasi tiṣṭhati || 12-94-33||

MHB 12-94-34

नाकाले प्रणयेदर्थान्नाप्रिये जातु संज्वरेत् ।
प्रिये नातिभृशं हृष्येद्युज्येतारोग्यकर्मणि ॥ १२-९४-३४॥
nākāle praṇayedarthānnāpriye jātu saṃjvaret |
priye nātibhṛśaṃ hṛṣyedyujyetārogyakarmaṇi || 12-94-34||

MHB 12-94-35

के मानुरक्ता राजानः के भयात्समुपाश्रिताः ।
मध्यस्थदोषाः के चैषामिति नित्यं विचिन्तयेत् ॥ १२-९४-३५॥
ke mānuraktā rājānaḥ ke bhayātsamupāśritāḥ |
madhyasthadoṣāḥ ke caiṣāmiti nityaṃ vicintayet || 12-94-35||

MHB 12-94-36

न जातु बलवान्भूत्वा दुर्बले विश्वसेत्क्वचित् ।
भारुण्डसदृशा ह्येते निपतन्ति प्रमाद्यतः ॥ १२-९४-३६॥
na jātu balavānbhūtvā durbale viśvasetkvacit |
bhāruṇḍasadṛśā hyete nipatanti pramādyataḥ || 12-94-36||

MHB 12-94-37

अपि सर्वैर्गुणैर्युक्तं भर्तारं प्रियवादिनम् ।
अभिद्रुह्यति पापात्मा तस्माद्धि विभिषेज्जनात् ॥ १२-९४-३७॥
api sarvairguṇairyuktaṃ bhartāraṃ priyavādinam |
abhidruhyati pāpātmā tasmāddhi vibhiṣejjanāt || 12-94-37||

MHB 12-94-38

एतां राजोपनिषदं ययातिः स्माह नाहुषः ।
मनुष्यविजये युक्तो हन्ति शत्रूननुत्तमान् ॥ १२-९४-३८॥
etāṃ rājopaniṣadaṃ yayātiḥ smāha nāhuṣaḥ |
manuṣyavijaye yukto hanti śatrūnanuttamān || 12-94-38||

Adhyaya: 95/353 (13)

MHB 12-95-1

वामदेव उवाच ।
अयुद्धेनैव विजयं वर्धयेद्वसुधाधिपः ।
जघन्यमाहुर्विजयं यो युद्धेन नराधिप ॥ १२-९५-१॥
vāmadeva uvāca |
ayuddhenaiva vijayaṃ vardhayedvasudhādhipaḥ |
jaghanyamāhurvijayaṃ yo yuddhena narādhipa || 12-95-1||

MHB 12-95-2

न चाप्यलब्धं लिप्सेत मूले नातिदृढे सति ।
न हि दुर्बलमूलस्य राज्ञो लाभो विधीयते ॥ १२-९५-२॥
na cāpyalabdhaṃ lipseta mūle nātidṛḍhe sati |
na hi durbalamūlasya rājño lābho vidhīyate || 12-95-2||

MHB 12-95-3

यस्य स्फीतो जनपदः संपन्नः प्रियराजकः ।
संतुष्टपुष्टसचिवो दृढमूलः स पार्थिवः ॥ १२-९५-३॥
yasya sphīto janapadaḥ saṃpannaḥ priyarājakaḥ |
saṃtuṣṭapuṣṭasacivo dṛḍhamūlaḥ sa pārthivaḥ || 12-95-3||

MHB 12-95-4

यस्य योधाः सुसंतुष्टाः सान्त्विताः सूपधास्थिताः ।
अल्पेनापि स दण्डेन महीं जयति भूमिपः ॥ १२-९५-४॥
yasya yodhāḥ susaṃtuṣṭāḥ sāntvitāḥ sūpadhāsthitāḥ |
alpenāpi sa daṇḍena mahīṃ jayati bhūmipaḥ || 12-95-4||

MHB 12-95-5

पौरजानपदा यस्य स्वनुरक्ताः सुपूजिताः ।
सधना धान्यवन्तश्च दृढमूलः स पार्थिवः ॥ १२-९५-५॥
paurajānapadā yasya svanuraktāḥ supūjitāḥ |
sadhanā dhānyavantaśca dṛḍhamūlaḥ sa pārthivaḥ || 12-95-5||

MHB 12-95-6

प्रभावकालावधिकौ यदा मन्येत चात्मनः ।
तदा लिप्सेत मेधावी परभूमिं धनान्युत ॥ १२-९५-६॥
prabhāvakālāvadhikau yadā manyeta cātmanaḥ |
tadā lipseta medhāvī parabhūmiṃ dhanānyuta || 12-95-6||

MHB 12-95-7

भोगेष्वदयमानस्य भूतेषु च दयावतः ।
वर्धते त्वरमाणस्य विषयो रक्षितात्मनः ॥ १२-९५-७॥
bhogeṣvadayamānasya bhūteṣu ca dayāvataḥ |
vardhate tvaramāṇasya viṣayo rakṣitātmanaḥ || 12-95-7||

MHB 12-95-8

तक्षत्यात्मानमेवैष वनं परशुना यथा ।
यः सम्यग्वर्तमानेषु स्वेषु मिथ्या प्रवर्तते ॥ १२-९५-८॥
takṣatyātmānamevaiṣa vanaṃ paraśunā yathā |
yaḥ samyagvartamāneṣu sveṣu mithyā pravartate || 12-95-8||

MHB 12-95-9

न वै द्विषन्तः क्षीयन्ते राज्ञो नित्यमपि घ्नतः ।
क्रोधं नियन्तुं यो वेद तस्य द्वेष्टा न विद्यते ॥ १२-९५-९॥
na vai dviṣantaḥ kṣīyante rājño nityamapi ghnataḥ |
krodhaṃ niyantuṃ yo veda tasya dveṣṭā na vidyate || 12-95-9||

MHB 12-95-10

यदार्यजनविद्विष्टं कर्म तन्नाचरेद्बुधः ।
यत्कल्याणमभिध्यायेत्तत्रात्मानं नियोजयेत् ॥ १२-९५-१०॥
yadāryajanavidviṣṭaṃ karma tannācaredbudhaḥ |
yatkalyāṇamabhidhyāyettatrātmānaṃ niyojayet || 12-95-10||

MHB 12-95-11

नैनमन्येऽवजानन्ति नात्मना परितप्यते ।
कृत्यशेषेण यो राजा सुखान्यनुबुभूषति ॥ १२-९५-११॥
nainamanye'vajānanti nātmanā paritapyate |
kṛtyaśeṣeṇa yo rājā sukhānyanububhūṣati || 12-95-11||

MHB 12-95-12

इदंवृत्तं मनुष्येषु वर्तते यो महीपतिः ।
उभौ लोकौ विनिर्जित्य विजये संप्रतिष्ठते ॥ १२-९५-१२॥
idaṃvṛttaṃ manuṣyeṣu vartate yo mahīpatiḥ |
ubhau lokau vinirjitya vijaye saṃpratiṣṭhate || 12-95-12||

MHB 12-95-13

भीष्म उवाच ।
इत्युक्तो वामदेवेन सर्वं तत्कृतवान्नृपः ।
तथा कुर्वंस्त्वमप्येतौ लोकौ जेता न संशयः ॥ १२-९५-१३॥
bhīṣma uvāca |
ityukto vāmadevena sarvaṃ tatkṛtavānnṛpaḥ |
tathā kurvaṃstvamapyetau lokau jetā na saṃśayaḥ || 12-95-13||

Adhyaya: 96/353 (21)

MHB 12-96-1

युधिष्ठिर उवाच ।
अथ यो विजिगीषेत क्षत्रियः क्षत्रियं युधि ।
कस्तस्य धर्म्यो विजय एतत्पृष्टो ब्रवीहि मे ॥ १२-९६-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
atha yo vijigīṣeta kṣatriyaḥ kṣatriyaṃ yudhi |
kastasya dharmyo vijaya etatpṛṣṭo bravīhi me || 12-96-1||

MHB 12-96-2

भीष्म उवाच ।
ससहायोऽसहायो वा राष्ट्रमागम्य भूमिपः ।
ब्रूयादहं वो राजेति रक्षिष्यामि च वः सदा ॥ १२-९६-२॥
bhīṣma uvāca |
sasahāyo'sahāyo vā rāṣṭramāgamya bhūmipaḥ |
brūyādahaṃ vo rājeti rakṣiṣyāmi ca vaḥ sadā || 12-96-2||

MHB 12-96-3

मम धर्म्यं बलिं दत्त किं वा मां प्रतिपत्स्यथ ।
ते चेत्तमागतं तत्र वृणुयुः कुशलं भवेत् ॥ १२-९६-३॥
mama dharmyaṃ baliṃ datta kiṃ vā māṃ pratipatsyatha |
te cettamāgataṃ tatra vṛṇuyuḥ kuśalaṃ bhavet || 12-96-3||

MHB 12-96-4

ते चेदक्षत्रियाः सन्तो विरुध्येयुः कथंचन ।
सर्वोपायैर्नियन्तव्या विकर्मस्था नराधिप ॥ १२-९६-४॥
te cedakṣatriyāḥ santo virudhyeyuḥ kathaṃcana |
sarvopāyairniyantavyā vikarmasthā narādhipa || 12-96-4||

MHB 12-96-5

अशक्तं क्षत्रियं मत्वा शस्त्रं गृह्णात्यथापरः ।
त्राणायाप्यसमर्थं तं मन्यमानमतीव च ॥ १२-९६-५॥
aśaktaṃ kṣatriyaṃ matvā śastraṃ gṛhṇātyathāparaḥ |
trāṇāyāpyasamarthaṃ taṃ manyamānamatīva ca || 12-96-5||

MHB 12-96-6

युधिष्ठिर उवाच ।
अथ यः क्षत्रियो राजा क्षत्रियं प्रत्युपाव्रजेत् ।
कथं स प्रतियोद्धव्यस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-९६-६॥
yudhiṣṭhira uvāca |
atha yaḥ kṣatriyo rājā kṣatriyaṃ pratyupāvrajet |
kathaṃ sa pratiyoddhavyastanme brūhi pitāmaha || 12-96-6||

MHB 12-96-7

भीष्म उवाच ।
नासंनद्धो नाकवचो योद्धव्यः क्षत्रियो रणे ।
एक एकेन वाच्यश्च विसृजस्व क्षिपामि च ॥ १२-९६-७॥
bhīṣma uvāca |
nāsaṃnaddho nākavaco yoddhavyaḥ kṣatriyo raṇe |
eka ekena vācyaśca visṛjasva kṣipāmi ca || 12-96-7||

MHB 12-96-8

स चेत्संनद्ध आगच्छेत्संनद्धव्यं ततो भवेत् ।
स चेत्ससैन्य आगच्छेत्ससैन्यस्तमथाह्वयेत् ॥ १२-९६-८॥
sa cetsaṃnaddha āgacchetsaṃnaddhavyaṃ tato bhavet |
sa cetsasainya āgacchetsasainyastamathāhvayet || 12-96-8||

MHB 12-96-9

स चेन्निकृत्या युध्येत निकृत्या तं प्रयोधयेत् ।
अथ चेद्धर्मतो युध्येद्धर्मेणैव निवारयेत् ॥ १२-९६-९॥
sa cennikṛtyā yudhyeta nikṛtyā taṃ prayodhayet |
atha ceddharmato yudhyeddharmeṇaiva nivārayet || 12-96-9||

MHB 12-96-10

नाश्वेन रथिनं यायादुदियाद्रथिनं रथी ।
व्यसने न प्रहर्तव्यं न भीताय जिताय च ॥ १२-९६-१०॥
nāśvena rathinaṃ yāyādudiyādrathinaṃ rathī |
vyasane na prahartavyaṃ na bhītāya jitāya ca || 12-96-10||

MHB 12-96-11

नेषुर्लिप्तो न कर्णी स्यादसतामेतदायुधम् ।
जयार्थमेव योद्धव्यं न क्रुध्येदजिघांसतः ॥ १२-९६-११॥
neṣurlipto na karṇī syādasatāmetadāyudham |
jayārthameva yoddhavyaṃ na krudhyedajighāṃsataḥ || 12-96-11||

MHB 12-96-12

साधूनां तु मिथोभेदात्साधुश्चेद्व्यसनी भवेत् ।
सव्रणो नाभिहन्तव्यो नानपत्यः कथंचन ॥ १२-९६-१२॥
sādhūnāṃ tu mithobhedātsādhuścedvyasanī bhavet |
savraṇo nābhihantavyo nānapatyaḥ kathaṃcana || 12-96-12||

MHB 12-96-13

भग्नशस्त्रो विपन्नाश्वश्छिन्नज्यो हतवाहनः ।
चिकित्स्यः स्यात्स्वविषये प्राप्यो वा स्वगृहान्भवेत् ।
निर्व्रणोऽपि च मोक्तव्य एष धर्मः सनातनः ॥ १२-९६-१३॥
bhagnaśastro vipannāśvaśchinnajyo hatavāhanaḥ |
cikitsyaḥ syātsvaviṣaye prāpyo vā svagṛhānbhavet |
nirvraṇo'pi ca moktavya eṣa dharmaḥ sanātanaḥ || 12-96-13||

MHB 12-96-14

तस्माद्धर्मेण योद्धव्यं मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत् ।
सत्सु नित्यं सतां धर्मस्तमास्थाय न नाशयेत् ॥ १२-९६-१४॥
tasmāddharmeṇa yoddhavyaṃ manuḥ svāyaṃbhuvo'bravīt |
satsu nityaṃ satāṃ dharmastamāsthāya na nāśayet || 12-96-14||

MHB 12-96-15

यो वै जयत्यधर्मेण क्षत्रियो वर्धमानकः ।
आत्मानमात्मना हन्ति पापो निकृतिजीवनः ॥ १२-९६-१५॥
yo vai jayatyadharmeṇa kṣatriyo vardhamānakaḥ |
ātmānamātmanā hanti pāpo nikṛtijīvanaḥ || 12-96-15||

MHB 12-96-16

कर्म चैतदसाधूनामसाधुं साधुना जयेत् ।
धर्मेण निधनं श्रेयो न जयः पापकर्मणा ॥ १२-९६-१६॥
karma caitadasādhūnāmasādhuṃ sādhunā jayet |
dharmeṇa nidhanaṃ śreyo na jayaḥ pāpakarmaṇā || 12-96-16||

MHB 12-96-17

नाधर्मश्चरितो राजन्सद्यः फलति गौरिव ।
मूलान्यस्य प्रशाखाश्च दहन्समनुगच्छति ॥ १२-९६-१७॥
nādharmaścarito rājansadyaḥ phalati gauriva |
mūlānyasya praśākhāśca dahansamanugacchati || 12-96-17||

MHB 12-96-18

पापेन कर्मणा वित्तं लब्ध्वा पापः प्रहृष्यति ।
स वर्धमानः स्तेयेन पापः पापे प्रसज्जति ॥ १२-९६-१८॥
pāpena karmaṇā vittaṃ labdhvā pāpaḥ prahṛṣyati |
sa vardhamānaḥ steyena pāpaḥ pāpe prasajjati || 12-96-18||

MHB 12-96-19

न धर्मोऽस्तीति मन्वानः शुचीनवहसन्निव ।
अश्रद्दधानभावाच्च विनाशमुपगच्छति ॥ १२-९६-१९॥
na dharmo'stīti manvānaḥ śucīnavahasanniva |
aśraddadhānabhāvācca vināśamupagacchati || 12-96-19||

MHB 12-96-20

स बद्धो वारुणैः पाशैरमर्त्य इव मन्यते ।
महादृतिरिवाध्मातः स्वकृतेन विवर्धते ॥ १२-९६-२०॥
sa baddho vāruṇaiḥ pāśairamartya iva manyate |
mahādṛtirivādhmātaḥ svakṛtena vivardhate || 12-96-20||

MHB 12-96-21

ततः समूलो ह्रियते नदीकूलादिव द्रुमः ।
अथैनमभिनिन्दन्ति भिन्नं कुम्भमिवाश्मनि ।
तस्माद्धर्मेण विजयं कामं लिप्सेत भूमिपः ॥ १२-९६-२१॥
tataḥ samūlo hriyate nadīkūlādiva drumaḥ |
athainamabhinindanti bhinnaṃ kumbhamivāśmani |
tasmāddharmeṇa vijayaṃ kāmaṃ lipseta bhūmipaḥ || 12-96-21||

Adhyaya: 97/353 (23)

MHB 12-97-1

भीष्म उवाच ।
नाधर्मेण महीं जेतुं लिप्सेत जगतीपतिः ।
अधर्मविजयं लब्ध्वा कोऽनुमन्येत भूमिपः ॥ १२-९७-१॥
bhīṣma uvāca |
nādharmeṇa mahīṃ jetuṃ lipseta jagatīpatiḥ |
adharmavijayaṃ labdhvā ko'numanyeta bhūmipaḥ || 12-97-1||

MHB 12-97-2

अधर्मयुक्तो विजयो ह्यध्रुवोऽस्वर्ग्य एव च ।
सादयत्येष राजानं महीं च भरतर्षभ ॥ १२-९७-२॥
adharmayukto vijayo hyadhruvo'svargya eva ca |
sādayatyeṣa rājānaṃ mahīṃ ca bharatarṣabha || 12-97-2||

MHB 12-97-3

विशीर्णकवचं चैव तवास्मीति च वादिनम् ।
कृताञ्जलिं न्यस्तशस्त्रं गृहीत्वा न विहिंसयेत् ॥ १२-९७-३॥
viśīrṇakavacaṃ caiva tavāsmīti ca vādinam |
kṛtāñjaliṃ nyastaśastraṃ gṛhītvā na vihiṃsayet || 12-97-3||

MHB 12-97-4

बलेनावजितो यश्च न तं युध्येत भूमिपः ।
संवत्सरं विप्रणयेत्तस्माज्जातः पुनर्भवेत् ॥ १२-९७-४॥
balenāvajito yaśca na taṃ yudhyeta bhūmipaḥ |
saṃvatsaraṃ vipraṇayettasmājjātaḥ punarbhavet || 12-97-4||

MHB 12-97-5

नार्वाक्संवत्सरात्कन्या स्प्रष्टव्या विक्रमाहृता ।
एवमेव धनं सर्वं यच्चान्यत्सहसाहृतम् ॥ १२-९७-५॥
nārvāksaṃvatsarātkanyā spraṣṭavyā vikramāhṛtā |
evameva dhanaṃ sarvaṃ yaccānyatsahasāhṛtam || 12-97-5||

MHB 12-97-6

न तु वन्ध्यं धनं तिष्ठेत्पिबेयुर्ब्राह्मणाः पयः ।
युञ्जीरन्वाप्यनडुहः क्षन्तव्यं वा तदा भवेत् ॥ १२-९७-६॥
na tu vandhyaṃ dhanaṃ tiṣṭhetpibeyurbrāhmaṇāḥ payaḥ |
yuñjīranvāpyanaḍuhaḥ kṣantavyaṃ vā tadā bhavet || 12-97-6||

MHB 12-97-7

राज्ञा राजैव योद्धव्यस्तथा धर्मो विधीयते ।
नान्यो राजानमभ्यसेदराजन्यः कथंचन ॥ १२-९७-७॥
rājñā rājaiva yoddhavyastathā dharmo vidhīyate |
nānyo rājānamabhyasedarājanyaḥ kathaṃcana || 12-97-7||

MHB 12-97-8

अनीकयोः संहतयोर्यदीयाद्ब्राह्मणोऽन्तरा ।
शान्तिमिच्छन्नुभयतो न योद्धव्यं तदा भवेत् ।
मर्यादां शाश्वतीं भिन्द्याद्ब्राह्मणं योऽभिलङ्घयेत् ॥ १२-९७-८॥
anīkayoḥ saṃhatayoryadīyādbrāhmaṇo'ntarā |
śāntimicchannubhayato na yoddhavyaṃ tadā bhavet |
maryādāṃ śāśvatīṃ bhindyādbrāhmaṇaṃ yo'bhilaṅghayet || 12-97-8||

MHB 12-97-9

अथ चेल्लङ्घयेदेनां मर्यादां क्षत्रियब्रुवः ।
अप्रशस्यस्तदूर्ध्वं स्यादनादेयश्च संसदि ॥ १२-९७-९॥
atha cellaṅghayedenāṃ maryādāṃ kṣatriyabruvaḥ |
apraśasyastadūrdhvaṃ syādanādeyaśca saṃsadi || 12-97-9||

MHB 12-97-10

या तु धर्मविलोपेन मर्यादाभेदनेन च ।
तां वृत्तिं नानुवर्तेत विजिगीषुर्महीपतिः ।
धर्मलब्धाद्धि विजयात्को लाभोऽभ्यधिको भवेत् ॥ १२-९७-१०॥
yā tu dharmavilopena maryādābhedanena ca |
tāṃ vṛttiṃ nānuvarteta vijigīṣurmahīpatiḥ |
dharmalabdhāddhi vijayātko lābho'bhyadhiko bhavet || 12-97-10||

MHB 12-97-11

सहसा नाम्य भूतानि क्षिप्रमेव प्रसादयेत् ।
सान्त्वेन भोगदानेन स राज्ञां परमो नयः ॥ १२-९७-११॥
sahasā nāmya bhūtāni kṣiprameva prasādayet |
sāntvena bhogadānena sa rājñāṃ paramo nayaḥ || 12-97-11||

MHB 12-97-12

भुज्यमाना ह्ययोगेन स्वराष्ट्रादभितापिताः ।
अमित्रान्पर्युपासीरन्व्यसनौघप्रतीक्षिणः ॥ १२-९७-१२॥
bhujyamānā hyayogena svarāṣṭrādabhitāpitāḥ |
amitrānparyupāsīranvyasanaughapratīkṣiṇaḥ || 12-97-12||

MHB 12-97-13

अमित्रोपग्रहं चास्य ते कुर्युः क्षिप्रमापदि ।
संदुष्टाः सर्वतो राजन्राजव्यसनकाङ्क्षिणः ॥ १२-९७-१३॥
amitropagrahaṃ cāsya te kuryuḥ kṣipramāpadi |
saṃduṣṭāḥ sarvato rājanrājavyasanakāṅkṣiṇaḥ || 12-97-13||

MHB 12-97-14

नामित्रो विनिकर्तव्यो नातिच्छेद्यः कथंचन ।
जीवितं ह्यप्यतिच्छिन्नः संत्यजत्येकदा नरः ॥ १२-९७-१४॥
nāmitro vinikartavyo nāticchedyaḥ kathaṃcana |
jīvitaṃ hyapyaticchinnaḥ saṃtyajatyekadā naraḥ || 12-97-14||

MHB 12-97-15

अल्पेनापि हि संयुक्तस्तुष्यत्येवापराधिकः ।
शुद्धं जीवितमेवापि तादृशो बहु मन्यते ॥ १२-९७-१५॥
alpenāpi hi saṃyuktastuṣyatyevāparādhikaḥ |
śuddhaṃ jīvitamevāpi tādṛśo bahu manyate || 12-97-15||

MHB 12-97-16

यस्य स्फीतो जनपदः संपन्नः प्रियराजकः ।
संतुष्टभृत्यसचिवो दृढमूलः स पार्थिवः ॥ १२-९७-१६॥
yasya sphīto janapadaḥ saṃpannaḥ priyarājakaḥ |
saṃtuṣṭabhṛtyasacivo dṛḍhamūlaḥ sa pārthivaḥ || 12-97-16||

MHB 12-97-17

ऋत्विक्पुरोहिताचार्या ये चान्ये श्रुतसंमताः ।
पूजार्हाः पूजिता यस्य स वै लोकजिदुच्यते ॥ १२-९७-१७॥
ṛtvikpurohitācāryā ye cānye śrutasaṃmatāḥ |
pūjārhāḥ pūjitā yasya sa vai lokajiducyate || 12-97-17||

MHB 12-97-18

एतेनैव च वृत्तेन महीं प्राप सुरोत्तमः ।
अन्वेव चैन्द्रं विजयं व्यजिगीषन्त पार्थिवाः ॥ १२-९७-१८॥
etenaiva ca vṛttena mahīṃ prāpa surottamaḥ |
anveva caindraṃ vijayaṃ vyajigīṣanta pārthivāḥ || 12-97-18||

MHB 12-97-19

भूमिवर्जं पुरं राजा जित्वा राजानमाहवे ।
अमृताश्चौषधीः शश्वदाजहार प्रतर्दनः ॥ १२-९७-१९॥
bhūmivarjaṃ puraṃ rājā jitvā rājānamāhave |
amṛtāścauṣadhīḥ śaśvadājahāra pratardanaḥ || 12-97-19||

MHB 12-97-20

अग्निहोत्राण्यग्निशेषं हविर्भाजनमेव च ।
आजहार दिवोदासस्ततो विप्रकृतोऽभवत् ॥ १२-९७-२०॥
agnihotrāṇyagniśeṣaṃ havirbhājanameva ca |
ājahāra divodāsastato viprakṛto'bhavat || 12-97-20||

MHB 12-97-21

सराजकानि राष्ट्राणि नाभागो दक्षिणां ददौ ।
अन्यत्र श्रोत्रियस्वाच्च तापसस्वाच्च भारत ॥ १२-९७-२१॥
sarājakāni rāṣṭrāṇi nābhāgo dakṣiṇāṃ dadau |
anyatra śrotriyasvācca tāpasasvācca bhārata || 12-97-21||

MHB 12-97-22

उच्चावचानि वृत्तानि धर्मज्ञानां युधिष्ठिर ।
आसन्राज्ञां पुराणानां सर्वं तन्मम रोचते ॥ १२-९७-२२॥
uccāvacāni vṛttāni dharmajñānāṃ yudhiṣṭhira |
āsanrājñāṃ purāṇānāṃ sarvaṃ tanmama rocate || 12-97-22||

MHB 12-97-23

सर्वविद्यातिरेकाद्वा जयमिच्छेन्महीपतिः ।
न मायया न दम्भेन य इच्छेद्भूतिमात्मनः ॥ १२-९७-२३॥
sarvavidyātirekādvā jayamicchenmahīpatiḥ |
na māyayā na dambhena ya icchedbhūtimātmanaḥ || 12-97-23||

Adhyaya: 98/353 (31)

MHB 12-98-1

युधिष्ठिर उवाच ।
क्षत्रधर्मान्न पापीयान्धर्मोऽस्ति भरतर्षभ ।
अभियाने च युद्धे च राजा हन्ति महाजनम् ॥ १२-९८-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kṣatradharmānna pāpīyāndharmo'sti bharatarṣabha |
abhiyāne ca yuddhe ca rājā hanti mahājanam || 12-98-1||

MHB 12-98-2

अथ स्म कर्मणा येन लोकाञ्जयति पार्थिवः ।
विद्वञ्जिज्ञासमानाय प्रब्रूहि भरतर्षभ ॥ १२-९८-२॥
atha sma karmaṇā yena lokāñjayati pārthivaḥ |
vidvañjijñāsamānāya prabrūhi bharatarṣabha || 12-98-2||

MHB 12-98-3

भीष्म उवाच ।
निग्रहेण च पापानां साधूनां प्रग्रहेण च ।
यज्ञैर्दानैश्च राजानो भवन्ति शुचयोऽमलाः ॥ १२-९८-३॥
bhīṣma uvāca |
nigraheṇa ca pāpānāṃ sādhūnāṃ pragraheṇa ca |
yajñairdānaiśca rājāno bhavanti śucayo'malāḥ || 12-98-3||

MHB 12-98-4

उपरुन्धन्ति राजानो भूतानि विजयार्थिनः ।
त एव विजयं प्राप्य वर्धयन्ति पुनः प्रजाः ॥ १२-९८-४॥
uparundhanti rājāno bhūtāni vijayārthinaḥ |
ta eva vijayaṃ prāpya vardhayanti punaḥ prajāḥ || 12-98-4||

MHB 12-98-5

अपविध्यन्ति पापानि दानयज्ञतपोबलैः ।
अनुग्रहेण भूतानां पुण्यमेषां प्रवर्धते ॥ १२-९८-५॥
apavidhyanti pāpāni dānayajñatapobalaiḥ |
anugraheṇa bhūtānāṃ puṇyameṣāṃ pravardhate || 12-98-5||

MHB 12-98-6

यथैव क्षेत्रनिर्दाता निर्दन्वै क्षेत्रमेकदा ।
हिनस्ति कक्षं धान्यं च न च धान्यं विनश्यति ॥ १२-९८-६॥
yathaiva kṣetranirdātā nirdanvai kṣetramekadā |
hinasti kakṣaṃ dhānyaṃ ca na ca dhānyaṃ vinaśyati || 12-98-6||

MHB 12-98-7

एवं शस्त्राणि मुञ्चन्तो घ्नन्ति वध्यानथैकदा ।
तस्यैषा निष्कृतिः कृत्स्ना भूतानां भावनं पुनः ॥ १२-९८-७॥
evaṃ śastrāṇi muñcanto ghnanti vadhyānathaikadā |
tasyaiṣā niṣkṛtiḥ kṛtsnā bhūtānāṃ bhāvanaṃ punaḥ || 12-98-7||

MHB 12-98-8

यो भूतानि धनज्यानाद्वधात्क्लेशाच्च रक्षति ।
दस्युभ्यः प्राणदानात्स धनदः सुखदो विराट् ॥ १२-९८-८॥
yo bhūtāni dhanajyānādvadhātkleśācca rakṣati |
dasyubhyaḥ prāṇadānātsa dhanadaḥ sukhado virāṭ || 12-98-8||

MHB 12-98-9

स सर्वयज्ञैरीजानो राजाथाभयदक्षिणैः ।
अनुभूयेह भद्राणि प्राप्नोतीन्द्रसलोकताम् ॥ १२-९८-९॥
sa sarvayajñairījāno rājāthābhayadakṣiṇaiḥ |
anubhūyeha bhadrāṇi prāpnotīndrasalokatām || 12-98-9||

MHB 12-98-10

ब्राह्मणार्थे समुत्पन्ने योऽभिनिःसृत्य युध्यते ।
आत्मानं यूपमुच्छ्रित्य स यज्ञोऽनन्तदक्षिणः ॥ १२-९८-१०॥
brāhmaṇārthe samutpanne yo'bhiniḥsṛtya yudhyate |
ātmānaṃ yūpamucchritya sa yajño'nantadakṣiṇaḥ || 12-98-10||

MHB 12-98-11

अभीतो विकिरञ्शत्रून्प्रतिगृह्णञ्शरांस्तथा ।
न तस्मात्त्रिदशाः श्रेयो भुवि पश्यन्ति किंचन ॥ १२-९८-११॥
abhīto vikirañśatrūnpratigṛhṇañśarāṃstathā |
na tasmāttridaśāḥ śreyo bhuvi paśyanti kiṃcana || 12-98-11||

MHB 12-98-12

तस्य यावन्ति शस्त्राणि त्वचं भिन्दन्ति संयुगे ।
तावतः सोऽश्नुते लोकान्सर्वकामदुहोऽक्षयान् ॥ १२-९८-१२॥
tasya yāvanti śastrāṇi tvacaṃ bhindanti saṃyuge |
tāvataḥ so'śnute lokānsarvakāmaduho'kṣayān || 12-98-12||

MHB 12-98-13

न तस्य रुधिरं गात्रादावेधेभ्यः प्रवर्तते ।
स ह तेनैव रक्तेन सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ १२-९८-१३॥
na tasya rudhiraṃ gātrādāvedhebhyaḥ pravartate |
sa ha tenaiva raktena sarvapāpaiḥ pramucyate || 12-98-13||

MHB 12-98-14

यानि दुःखानि सहते व्रणानामभितापने ।
न ततोऽस्ति तपो भूय इति धर्मविदो विदुः ॥ १२-९८-१४॥
yāni duḥkhāni sahate vraṇānāmabhitāpane |
na tato'sti tapo bhūya iti dharmavido viduḥ || 12-98-14||

MHB 12-98-15

पृष्ठतो भीरवः संख्ये वर्तन्तेऽधमपूरुषाः ।
शूराच्छरणमिच्छन्तः पर्जन्यादिव जीवनम् ॥ १२-९८-१५॥
pṛṣṭhato bhīravaḥ saṃkhye vartante'dhamapūruṣāḥ |
śūrāccharaṇamicchantaḥ parjanyādiva jīvanam || 12-98-15||

MHB 12-98-16

यदि शूरस्तथा क्षेमे प्रतिरक्षेत्तथा भये ।
प्रतिरूपं जनाः कुर्युर्न च तद्वर्तते तथा ॥ १२-९८-१६॥
yadi śūrastathā kṣeme pratirakṣettathā bhaye |
pratirūpaṃ janāḥ kuryurna ca tadvartate tathā || 12-98-16||

MHB 12-98-17

यदि ते कृतमाज्ञाय नमस्कुर्युः सदैव तम् ।
युक्तं न्याय्यं च कुर्युस्ते न च तद्वर्तते तथा ॥ १२-९८-१७॥
yadi te kṛtamājñāya namaskuryuḥ sadaiva tam |
yuktaṃ nyāyyaṃ ca kuryuste na ca tadvartate tathā || 12-98-17||

MHB 12-98-18

पुरुषाणां समानानां दृश्यते महदन्तरम् ।
संग्रामेऽनीकवेलायामुत्क्रुष्टेऽभिपतत्सु च ॥ १२-९८-१८॥
puruṣāṇāṃ samānānāṃ dṛśyate mahadantaram |
saṃgrāme'nīkavelāyāmutkruṣṭe'bhipatatsu ca || 12-98-18||

MHB 12-98-19

पतत्यभिमुखः शूरः परान्भीरुः पलायते ।
आस्थायास्वर्ग्यमध्वानं सहायान्विषमे त्यजन् ॥ १२-९८-१९॥
patatyabhimukhaḥ śūraḥ parānbhīruḥ palāyate |
āsthāyāsvargyamadhvānaṃ sahāyānviṣame tyajan || 12-98-19||

MHB 12-98-20

मा स्म तांस्तादृशांस्तात जनिष्ठाः पुरुषाधमान् ।
ये सहायान्रणे हित्वा स्वस्तिमन्तो गृहान्ययुः ॥ १२-९८-२०॥
mā sma tāṃstādṛśāṃstāta janiṣṭhāḥ puruṣādhamān |
ye sahāyānraṇe hitvā svastimanto gṛhānyayuḥ || 12-98-20||

MHB 12-98-21

अस्वस्ति तेभ्यः कुर्वन्ति देवा इन्द्रपुरोगमाः ।
त्यागेन यः सहायानां स्वान्प्राणांस्त्रातुमिच्छति ॥ १२-९८-२१॥
asvasti tebhyaḥ kurvanti devā indrapurogamāḥ |
tyāgena yaḥ sahāyānāṃ svānprāṇāṃstrātumicchati || 12-98-21||

MHB 12-98-22

तं हन्युः काष्ठलोष्टैर्वा दहेयुर्वा कटाग्निना ।
पशुवन्मारयेयुर्वा क्षत्रिया ये स्युरीदृशाः ॥ १२-९८-२२॥
taṃ hanyuḥ kāṣṭhaloṣṭairvā daheyurvā kaṭāgninā |
paśuvanmārayeyurvā kṣatriyā ye syurīdṛśāḥ || 12-98-22||

MHB 12-98-23

अधर्मः क्षत्रियस्यैष यच्छय्यामरणं भवेत् ।
विसृजञ्श्लेष्मपित्तानि कृपणं परिदेवयन् ॥ १२-९८-२३॥
adharmaḥ kṣatriyasyaiṣa yacchayyāmaraṇaṃ bhavet |
visṛjañśleṣmapittāni kṛpaṇaṃ paridevayan || 12-98-23||

MHB 12-98-24

अविक्षतेन देहेन प्रलयं योऽधिगच्छति ।
क्षत्रियो नास्य तत्कर्म प्रशंसन्ति पुराविदः ॥ १२-९८-२४॥
avikṣatena dehena pralayaṃ yo'dhigacchati |
kṣatriyo nāsya tatkarma praśaṃsanti purāvidaḥ || 12-98-24||

MHB 12-98-25

न गृहे मरणं तात क्षत्रियाणां प्रशस्यते ।
शौटीराणामशौटीरमधर्म्यं कृपणं च तत् ॥ १२-९८-२५॥
na gṛhe maraṇaṃ tāta kṣatriyāṇāṃ praśasyate |
śauṭīrāṇāmaśauṭīramadharmyaṃ kṛpaṇaṃ ca tat || 12-98-25||

MHB 12-98-26

इदं दुःखमहो कष्टं पापीय इति निष्टनन् ।
प्रतिध्वस्तमुखः पूतिरमात्यान्बहु शोचयन् ॥ १२-९८-२६॥
idaṃ duḥkhamaho kaṣṭaṃ pāpīya iti niṣṭanan |
pratidhvastamukhaḥ pūtiramātyānbahu śocayan || 12-98-26||

MHB 12-98-27

अरोगाणां स्पृहयते मुहुर्मृत्युमपीच्छति ।
वीरो दृप्तोऽभिमानी च नेदृशं मृत्युमर्हति ॥ १२-९८-२७॥
arogāṇāṃ spṛhayate muhurmṛtyumapīcchati |
vīro dṛpto'bhimānī ca nedṛśaṃ mṛtyumarhati || 12-98-27||

MHB 12-98-28

रणेषु कदनं कृत्वा ज्ञातिभिः परिवारितः ।
तीक्ष्णैः शस्त्रैः सुविक्लिष्टः क्षत्रियो मृत्युमर्हति ॥ १२-९८-२८॥
raṇeṣu kadanaṃ kṛtvā jñātibhiḥ parivāritaḥ |
tīkṣṇaiḥ śastraiḥ suvikliṣṭaḥ kṣatriyo mṛtyumarhati || 12-98-28||

MHB 12-98-29

शूरो हि सत्यमन्युभ्यामाविष्टो युध्यते भृशम् ।
कृत्यमानानि गात्राणि परैर्नैवावबुध्यते ॥ १२-९८-२९॥
śūro hi satyamanyubhyāmāviṣṭo yudhyate bhṛśam |
kṛtyamānāni gātrāṇi parairnaivāvabudhyate || 12-98-29||

MHB 12-98-30

स संख्ये निधनं प्राप्य प्रशस्तं लोकपूजितम् ।
स्वधर्मं विपुलं प्राप्य शक्रस्यैति सलोकताम् ॥ १२-९८-३०॥
sa saṃkhye nidhanaṃ prāpya praśastaṃ lokapūjitam |
svadharmaṃ vipulaṃ prāpya śakrasyaiti salokatām || 12-98-30||

MHB 12-98-31

सर्वो योधः परं त्यक्तुमाविष्टस्त्यक्तजीवितः ।
प्राप्नोतीन्द्रस्य सालोक्यं शूरः पृष्ठमदर्शयन् ॥ १२-९८-३१॥
sarvo yodhaḥ paraṃ tyaktumāviṣṭastyaktajīvitaḥ |
prāpnotīndrasya sālokyaṃ śūraḥ pṛṣṭhamadarśayan || 12-98-31||

Adhyaya: 99/353 (50)

MHB 12-99-1

युधिष्ठिर उवाच ।
के लोका युध्यमानानां शूराणामनिवर्तिनाम् ।
भवन्ति निधनं प्राप्य तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-९९-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
ke lokā yudhyamānānāṃ śūrāṇāmanivartinām |
bhavanti nidhanaṃ prāpya tanme brūhi pitāmaha || 12-99-1||

MHB 12-99-2

भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
अम्बरीषस्य संवादमिन्द्रस्य च युधिष्ठिर ॥ १२-९९-२॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
ambarīṣasya saṃvādamindrasya ca yudhiṣṭhira || 12-99-2||

MHB 12-99-3

अम्बरीषो हि नाभागः स्वर्गं गत्वा सुदुर्लभम् ।
ददर्श सुरलोकस्थं शक्रेण सचिवं सह ॥ १२-९९-३॥
ambarīṣo hi nābhāgaḥ svargaṃ gatvā sudurlabham |
dadarśa suralokasthaṃ śakreṇa sacivaṃ saha || 12-99-3||

MHB 12-99-4

सर्वतेजोमयं दिव्यं विमानवरमास्थितम् ।
उपर्युपरि गच्छन्तं स्वं वै सेनापतिं प्रभुम् ॥ १२-९९-४॥
sarvatejomayaṃ divyaṃ vimānavaramāsthitam |
uparyupari gacchantaṃ svaṃ vai senāpatiṃ prabhum || 12-99-4||

MHB 12-99-5

स दृष्ट्वोपरि गच्छन्तं सेनापतिमुदारधीः ।
ऋद्धिं दृष्ट्वा सुदेवस्य विस्मितः प्राह वासवम् ॥ १२-९९-५॥
sa dṛṣṭvopari gacchantaṃ senāpatimudāradhīḥ |
ṛddhiṃ dṛṣṭvā sudevasya vismitaḥ prāha vāsavam || 12-99-5||

MHB 12-99-6

सागरान्तां महीं कृत्स्नामनुशिष्य यथाविधि ।
चातुर्वर्ण्ये यथाशास्त्रं प्रवृत्तो धर्मकाम्यया ॥ १२-९९-६॥
sāgarāntāṃ mahīṃ kṛtsnāmanuśiṣya yathāvidhi |
cāturvarṇye yathāśāstraṃ pravṛtto dharmakāmyayā || 12-99-6||

MHB 12-99-7

ब्रह्मचर्येण घोरेण आचार्यकुलसेवया ।
वेदानधीत्य धर्मेण राजशास्त्रं च केवलम् ॥ १२-९९-७॥
brahmacaryeṇa ghoreṇa ācāryakulasevayā |
vedānadhītya dharmeṇa rājaśāstraṃ ca kevalam || 12-99-7||

MHB 12-99-8

अतिथीनन्नपानेन पितॄंश्च स्वधया तथा ।
ऋषीन्स्वाध्यायदीक्षाभिर्देवान्यज्ञैरनुत्तमैः ॥ १२-९९-८॥
atithīnannapānena pitṝṃśca svadhayā tathā |
ṛṣīnsvādhyāyadīkṣābhirdevānyajñairanuttamaiḥ || 12-99-8||

MHB 12-99-9

क्षत्रधर्मे स्थितो भूत्वा यथाशास्त्रं यथाविधि ।
उदीक्षमाणः पृतनां जयामि युधि वासव ॥ १२-९९-९॥
kṣatradharme sthito bhūtvā yathāśāstraṃ yathāvidhi |
udīkṣamāṇaḥ pṛtanāṃ jayāmi yudhi vāsava || 12-99-9||

MHB 12-99-10

देवराज सुदेवोऽयं मम सेनापतिः पुरा ।
आसीद्योधः प्रशान्तात्मा सोऽयं कस्मादतीव माम् ॥ १२-९९-१०॥
devarāja sudevo'yaṃ mama senāpatiḥ purā |
āsīdyodhaḥ praśāntātmā so'yaṃ kasmādatīva mām || 12-99-10||

MHB 12-99-11

नानेन क्रतुभिर्मुख्यैरिष्टं नैव द्विजातयः ।
तर्पिता विधिवच्छक्र सोऽयं कस्मादतीव माम् ॥ १२-९९-११॥
nānena kratubhirmukhyairiṣṭaṃ naiva dvijātayaḥ |
tarpitā vidhivacchakra so'yaṃ kasmādatīva mām || 12-99-11||

MHB 12-99-12

इन्द्र उवाच ।
एतस्य विततस्तात सुदेवस्य बभूव ह ।
संग्रामयज्ञः सुमहान्यश्चान्यो युध्यते नरः ॥ १२-९९-१२॥
indra uvāca |
etasya vitatastāta sudevasya babhūva ha |
saṃgrāmayajñaḥ sumahānyaścānyo yudhyate naraḥ || 12-99-12||

MHB 12-99-13

संनद्धो दीक्षितः सर्वो योधः प्राप्य चमूमुखम् ।
युद्धयज्ञाधिकारस्थो भवतीति विनिश्चयः ॥ १२-९९-१३॥
saṃnaddho dīkṣitaḥ sarvo yodhaḥ prāpya camūmukham |
yuddhayajñādhikārastho bhavatīti viniścayaḥ || 12-99-13||

MHB 12-99-14

अम्बरीष उवाच ।
कानि यज्ञे हवींष्यत्र किमाज्यं का च दक्षिणा ।
ऋत्विजश्चात्र के प्रोक्तास्तन्मे ब्रूहि शतक्रतो ॥ १२-९९-१४॥
ambarīṣa uvāca |
kāni yajñe havīṃṣyatra kimājyaṃ kā ca dakṣiṇā |
ṛtvijaścātra ke proktāstanme brūhi śatakrato || 12-99-14||

MHB 12-99-15

इन्द्र उवाच ।
ऋत्विजः कुञ्जरास्तत्र वाजिनोऽध्वर्यवस्तथा ।
हवींषि परमांसानि रुधिरं त्वाज्यमेव च ॥ १२-९९-१५॥
indra uvāca |
ṛtvijaḥ kuñjarāstatra vājino'dhvaryavastathā |
havīṃṣi paramāṃsāni rudhiraṃ tvājyameva ca || 12-99-15||

MHB 12-99-16

सृगालगृध्रकाकोलाः सदस्यास्तत्र सत्रिणः ।
आज्यशेषं पिबन्त्येते हविः प्राश्नन्ति चाध्वरे ॥ १२-९९-१६॥
sṛgālagṛdhrakākolāḥ sadasyāstatra satriṇaḥ |
ājyaśeṣaṃ pibantyete haviḥ prāśnanti cādhvare || 12-99-16||

MHB 12-99-17

प्रासतोमरसंघाताः खड्गशक्तिपरश्वधाः ।
ज्वलन्तो निशिताः पीताः स्रुचस्तस्याथ सत्रिणः ॥ १२-९९-१७॥
prāsatomarasaṃghātāḥ khaḍgaśaktiparaśvadhāḥ |
jvalanto niśitāḥ pītāḥ srucastasyātha satriṇaḥ || 12-99-17||

MHB 12-99-18

चापवेगायतस्तीक्ष्णः परकायावदारणः ।
ऋजुः सुनिशितः पीतः सायकोऽस्य स्रुवो महान् ॥ १२-९९-१८॥
cāpavegāyatastīkṣṇaḥ parakāyāvadāraṇaḥ |
ṛjuḥ suniśitaḥ pītaḥ sāyako'sya sruvo mahān || 12-99-18||

MHB 12-99-19

द्वीपिचर्मावनद्धश्च नागदन्तकृतत्सरुः ।
हस्तिहस्तगतः खड्गः स्फ्यो भवेत्तस्य संयुगे ॥ १२-९९-१९॥
dvīpicarmāvanaddhaśca nāgadantakṛtatsaruḥ |
hastihastagataḥ khaḍgaḥ sphyo bhavettasya saṃyuge || 12-99-19||

MHB 12-99-20

ज्वलितैर्निशितैः पीतैः प्रासशक्तिपरश्वधैः ।
शैक्यायसमयैस्तीक्ष्णैरभिघातो भवेद्वसु ॥ १२-९९-२०॥
jvalitairniśitaiḥ pītaiḥ prāsaśaktiparaśvadhaiḥ |
śaikyāyasamayaistīkṣṇairabhighāto bhavedvasu || 12-99-20||

MHB 12-99-21

आवेगाद्यत्तु रुधिरं संग्रामे स्यन्दते भुवि ।
सास्य पूर्णाहुतिर्होत्रे समृद्धा सर्वकामधुक् ॥ १२-९९-२१॥
āvegādyattu rudhiraṃ saṃgrāme syandate bhuvi |
sāsya pūrṇāhutirhotre samṛddhā sarvakāmadhuk || 12-99-21||

MHB 12-99-22

छिन्धि भिन्धीति यस्यैतच्छ्रूयते वाहिनीमुखे ।
सामानि सामगास्तस्य गायन्ति यमसादने ॥ १२-९९-२२॥
chindhi bhindhīti yasyaitacchrūyate vāhinīmukhe |
sāmāni sāmagāstasya gāyanti yamasādane || 12-99-22||

MHB 12-99-23

हविर्धानं तु तस्याहुः परेषां वाहिनीमुखम् ।
कुञ्जराणां हयानां च वर्मिणां च समुच्चयः ।
अग्निः श्येनचितो नाम तस्य यज्ञे विधीयते ॥ १२-९९-२३॥
havirdhānaṃ tu tasyāhuḥ pareṣāṃ vāhinīmukham |
kuñjarāṇāṃ hayānāṃ ca varmiṇāṃ ca samuccayaḥ |
agniḥ śyenacito nāma tasya yajñe vidhīyate || 12-99-23||

MHB 12-99-24

उत्तिष्ठति कबन्धोऽत्र सहस्रे निहते तु यः ।
स यूपस्तस्य शूरस्य खादिरोऽष्टाश्रिरुच्यते ॥ १२-९९-२४॥
uttiṣṭhati kabandho'tra sahasre nihate tu yaḥ |
sa yūpastasya śūrasya khādiro'ṣṭāśrirucyate || 12-99-24||

MHB 12-99-25

इडोपहूतं क्रोशन्ति कुञ्जरा अङ्कुशेरिताः ।
व्याघुष्टतलनादेन वषट्कारेण पार्थिव ।
उद्गाता तत्र संग्रामे त्रिसामा दुन्दुभिः स्मृतः ॥ १२-९९-२५॥
iḍopahūtaṃ krośanti kuñjarā aṅkuśeritāḥ |
vyāghuṣṭatalanādena vaṣaṭkāreṇa pārthiva |
udgātā tatra saṃgrāme trisāmā dundubhiḥ smṛtaḥ || 12-99-25||

MHB 12-99-26

ब्रह्मस्वे ह्रियमाणे यः प्रियां युद्धे तनुं त्यजेत् ।
आत्मानं यूपमुच्छ्रित्य स यज्ञोऽनन्तदक्षिणः ॥ १२-९९-२६॥
brahmasve hriyamāṇe yaḥ priyāṃ yuddhe tanuṃ tyajet |
ātmānaṃ yūpamucchritya sa yajño'nantadakṣiṇaḥ || 12-99-26||

MHB 12-99-27

भर्तुरर्थे तु यः शूरो विक्रमेद्वाहिनीमुखे ।
भयान्न च निवर्तेत तस्य लोका यथा मम ॥ १२-९९-२७॥
bharturarthe tu yaḥ śūro vikramedvāhinīmukhe |
bhayānna ca nivarteta tasya lokā yathā mama || 12-99-27||

MHB 12-99-28

नीलचन्द्राकृतैः खड्गैर्बाहुभिः परिघोपमैः ।
यस्य वेदिरुपस्तीर्णा तस्य लोका यथा मम ॥ १२-९९-२८॥
nīlacandrākṛtaiḥ khaḍgairbāhubhiḥ parighopamaiḥ |
yasya vedirupastīrṇā tasya lokā yathā mama || 12-99-28||

MHB 12-99-29

यस्तु नावेक्षते कंचित्सहायं विजये स्थितः ।
विगाह्य वाहिनीमध्यं तस्य लोका यथा मम ॥ १२-९९-२९॥
yastu nāvekṣate kaṃcitsahāyaṃ vijaye sthitaḥ |
vigāhya vāhinīmadhyaṃ tasya lokā yathā mama || 12-99-29||

MHB 12-99-30

यस्य तोमरसंघाटा भेरीमण्डूककच्छपा ।
वीरास्थिशर्करा दुर्गा मांसशोणितकर्दमा ॥ १२-९९-३०॥
yasya tomarasaṃghāṭā bherīmaṇḍūkakacchapā |
vīrāsthiśarkarā durgā māṃsaśoṇitakardamā || 12-99-30||

MHB 12-99-31

असिचर्मप्लवा सिन्धुः केशशैवलशाद्वला ।
अश्वनागरथैश्चैव संभिन्नैः कृतसंक्रमा ॥ १२-९९-३१॥
asicarmaplavā sindhuḥ keśaśaivalaśādvalā |
aśvanāgarathaiścaiva saṃbhinnaiḥ kṛtasaṃkramā || 12-99-31||

MHB 12-99-32

पताकाध्वजवानीरा हतवाहनवाहिनी ।
शोणितोदा सुसंपूर्णा दुस्तरा पारगैर्नरैः ॥ १२-९९-३२॥
patākādhvajavānīrā hatavāhanavāhinī |
śoṇitodā susaṃpūrṇā dustarā pāragairnaraiḥ || 12-99-32||

MHB 12-99-33

हतनागमहानक्रा परलोकवहाशिवा ।
ऋष्टिखड्गध्वजानूका गृध्रकङ्कवडप्लवा ॥ १२-९९-३३॥
hatanāgamahānakrā paralokavahāśivā |
ṛṣṭikhaḍgadhvajānūkā gṛdhrakaṅkavaḍaplavā || 12-99-33||

MHB 12-99-34

पुरुषादानुचरिता भीरूणां कश्मलावहा ।
नदी योधमहायज्ञे तदस्यावभृथं स्मृतम् ॥ १२-९९-३४॥
puruṣādānucaritā bhīrūṇāṃ kaśmalāvahā |
nadī yodhamahāyajñe tadasyāvabhṛthaṃ smṛtam || 12-99-34||

MHB 12-99-35

वेदी यस्य त्वमित्राणां शिरोभिरवकीर्यते ।
अश्वस्कन्धैर्गजस्कन्धैस्तस्य लोका यथा मम ॥ १२-९९-३५॥
vedī yasya tvamitrāṇāṃ śirobhiravakīryate |
aśvaskandhairgajaskandhaistasya lokā yathā mama || 12-99-35||

MHB 12-99-36

पत्नीशाला कृता यस्य परेषां वाहिनीमुखम् ।
हविर्धानं स्ववाहिन्यस्तदस्याहुर्मनीषिणः ॥ १२-९९-३६॥
patnīśālā kṛtā yasya pareṣāṃ vāhinīmukham |
havirdhānaṃ svavāhinyastadasyāhurmanīṣiṇaḥ || 12-99-36||

MHB 12-99-37

सदश्चान्तरयोधाग्निराग्नीध्रश्चोत्तरां दिशम् ।
शत्रुसेनाकलत्रस्य सर्वलोकानदूरतः ॥ १२-९९-३७॥
sadaścāntarayodhāgnirāgnīdhraścottarāṃ diśam |
śatrusenākalatrasya sarvalokānadūrataḥ || 12-99-37||

MHB 12-99-38

यदा तूभयतो व्यूहो भवत्याकाशमग्रतः ।
सास्य वेदी तथा यज्ञे नित्यं वेदास्त्रयोऽग्नयः ॥ १२-९९-३८॥
yadā tūbhayato vyūho bhavatyākāśamagrataḥ |
sāsya vedī tathā yajñe nityaṃ vedāstrayo'gnayaḥ || 12-99-38||

MHB 12-99-39

यस्तु योधः परावृत्तः संत्रस्तो हन्यते परैः ।
अप्रतिष्ठं स नरकं याति नास्त्यत्र संशयः ॥ १२-९९-३९॥
yastu yodhaḥ parāvṛttaḥ saṃtrasto hanyate paraiḥ |
apratiṣṭhaṃ sa narakaṃ yāti nāstyatra saṃśayaḥ || 12-99-39||

MHB 12-99-40

यस्य शोणितवेगेन नदी स्यात्समभिप्लुता ।
केशमांसास्थिसंकीर्णा स गच्छेत्परमां गतिम् ॥ १२-९९-४०॥
yasya śoṇitavegena nadī syātsamabhiplutā |
keśamāṃsāsthisaṃkīrṇā sa gacchetparamāṃ gatim || 12-99-40||

MHB 12-99-41

यस्तु सेनापतिं हत्वा तद्यानमधिरोहति ।
स विष्णुविक्रमक्रामी बृहस्पतिसमः क्रतुः ॥ १२-९९-४१॥
yastu senāpatiṃ hatvā tadyānamadhirohati |
sa viṣṇuvikramakrāmī bṛhaspatisamaḥ kratuḥ || 12-99-41||

MHB 12-99-42

नायकं वा प्रमाणं वा यो वा स्यात्तत्र पूजितः ।
जीवग्राहं निगृह्णाति तस्य लोका यथा मम ॥ १२-९९-४२॥
nāyakaṃ vā pramāṇaṃ vā yo vā syāttatra pūjitaḥ |
jīvagrāhaṃ nigṛhṇāti tasya lokā yathā mama || 12-99-42||

MHB 12-99-43

आहवे निहतं शूरं न शोचेत कदाचन ।
अशोच्यो हि हतः शूरः स्वर्गलोके महीयते ॥ १२-९९-४३॥
āhave nihataṃ śūraṃ na śoceta kadācana |
aśocyo hi hataḥ śūraḥ svargaloke mahīyate || 12-99-43||

MHB 12-99-44

न ह्यन्नं नोदकं तस्य न स्नानं नाप्यशौचकम् ।
हतस्य कर्तुमिच्छन्ति तस्य लोकाञ्शृणुष्व मे ॥ १२-९९-४४॥
na hyannaṃ nodakaṃ tasya na snānaṃ nāpyaśaucakam |
hatasya kartumicchanti tasya lokāñśṛṇuṣva me || 12-99-44||

MHB 12-99-45

वराप्सरःसहस्राणि शूरमायोधने हतम् ।
त्वरमाणा हि धावन्ति मम भर्ता भवेदिति ॥ १२-९९-४५॥
varāpsaraḥsahasrāṇi śūramāyodhane hatam |
tvaramāṇā hi dhāvanti mama bhartā bhavediti || 12-99-45||

MHB 12-99-46

एतत्तपश्च पुण्यं च धर्मश्चैव सनातनः ।
चत्वारश्चाश्रमास्तस्य यो युद्धे न पलायते ॥ १२-९९-४६॥
etattapaśca puṇyaṃ ca dharmaścaiva sanātanaḥ |
catvāraścāśramāstasya yo yuddhe na palāyate || 12-99-46||

MHB 12-99-47

वृद्धं बलं न हन्तव्यं नैव स्त्री न च वै द्विजः ।
तृणपूर्णमुखश्चैव तवास्मीति च यो वदेत् ॥ १२-९९-४७॥
vṛddhaṃ balaṃ na hantavyaṃ naiva strī na ca vai dvijaḥ |
tṛṇapūrṇamukhaścaiva tavāsmīti ca yo vadet || 12-99-47||

MHB 12-99-48

अहं वृत्रं बलं पाकं शतमायं विरोचनम् ।
दुरावार्यं च नमुचिं नैकमायं च शम्बरम् ॥ १२-९९-४८॥
ahaṃ vṛtraṃ balaṃ pākaṃ śatamāyaṃ virocanam |
durāvāryaṃ ca namuciṃ naikamāyaṃ ca śambaram || 12-99-48||

MHB 12-99-49

विप्रचित्तिं च दैतेयं दनोः पुत्रांश्च सर्वशः ।
प्रह्रादं च निहत्याजौ ततो देवाधिपोऽभवम् ॥ १२-९९-४९॥
vipracittiṃ ca daiteyaṃ danoḥ putrāṃśca sarvaśaḥ |
prahrādaṃ ca nihatyājau tato devādhipo'bhavam || 12-99-49||

MHB 12-99-50

भीष्म उवाच ।
इत्येतच्छक्रवचनं निशम्य प्रतिगृह्य च ।
योधानामात्मनः सिद्धिमम्बरीषोऽभिपन्नवान् ॥ १२-९९-५०॥
bhīṣma uvāca |
ityetacchakravacanaṃ niśamya pratigṛhya ca |
yodhānāmātmanaḥ siddhimambarīṣo'bhipannavān || 12-99-50||

Adhyaya: 100/353 (18)

MHB 12-100-1

भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
प्रतर्दनो मैथिलश्च संग्रामं यत्र चक्रतुः ॥ १२-१००-१॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
pratardano maithilaśca saṃgrāmaṃ yatra cakratuḥ || 12-100-1||

MHB 12-100-2

यज्ञोपवीती संग्रामे जनको मैथिलो यथा ।
योधानुद्धर्षयामास तन्निबोध युधिष्ठिर ॥ १२-१००-२॥
yajñopavītī saṃgrāme janako maithilo yathā |
yodhānuddharṣayāmāsa tannibodha yudhiṣṭhira || 12-100-2||

MHB 12-100-3

जनको मैथिलो राजा महात्मा सर्वतत्त्ववित् ।
योधान्स्वान्दर्शयामास स्वर्गं नरकमेव च ॥ १२-१००-३॥
janako maithilo rājā mahātmā sarvatattvavit |
yodhānsvāndarśayāmāsa svargaṃ narakameva ca || 12-100-3||

MHB 12-100-4

अभीतानामिमे लोका भास्वन्तो हन्त पश्यत ।
पूर्णा गन्धर्वकन्याभिः सर्वकामदुहोऽक्षयाः ॥ १२-१००-४॥
abhītānāmime lokā bhāsvanto hanta paśyata |
pūrṇā gandharvakanyābhiḥ sarvakāmaduho'kṣayāḥ || 12-100-4||

MHB 12-100-5

इमे पलायमानानां नरकाः प्रत्युपस्थिताः ।
अकीर्तिः शाश्वती चैव पतितव्यमनन्तरम् ॥ १२-१००-५॥
ime palāyamānānāṃ narakāḥ pratyupasthitāḥ |
akīrtiḥ śāśvatī caiva patitavyamanantaram || 12-100-5||

MHB 12-100-6

तान्दृष्ट्वारीन्विजयतो भूत्वा संत्यागबुद्धयः ।
नरकस्याप्रतिष्ठस्य मा भूत वशवर्तिनः ॥ १२-१००-६॥
tāndṛṣṭvārīnvijayato bhūtvā saṃtyāgabuddhayaḥ |
narakasyāpratiṣṭhasya mā bhūta vaśavartinaḥ || 12-100-6||

MHB 12-100-7

त्यागमूलं हि शूराणां स्वर्गद्वारमनुत्तमम् ।
इत्युक्तास्ते नृपतिना योधाः परपुरंजय ॥ १२-१००-७॥
tyāgamūlaṃ hi śūrāṇāṃ svargadvāramanuttamam |
ityuktāste nṛpatinā yodhāḥ parapuraṃjaya || 12-100-7||

MHB 12-100-8

व्यजयन्त रणे शत्रून्हर्षयन्तो जनेश्वरम् ।
तस्मादात्मवता नित्यं स्थातव्यं रणमूर्धनि ॥ १२-१००-८॥
vyajayanta raṇe śatrūnharṣayanto janeśvaram |
tasmādātmavatā nityaṃ sthātavyaṃ raṇamūrdhani || 12-100-8||

MHB 12-100-9

गजानां रथिनो मध्ये रथानामनु सादिनः ।
सादिनामन्तरा स्थाप्यं पादातमिह दंशितम् ॥ १२-१००-९॥
gajānāṃ rathino madhye rathānāmanu sādinaḥ |
sādināmantarā sthāpyaṃ pādātamiha daṃśitam || 12-100-9||

MHB 12-100-10

य एवं व्यूहते राजा स नित्यं जयते द्विषः ।
तस्मादेवं विधातव्यं नित्यमेव युधिष्ठिर ॥ १२-१००-१०॥
ya evaṃ vyūhate rājā sa nityaṃ jayate dviṣaḥ |
tasmādevaṃ vidhātavyaṃ nityameva yudhiṣṭhira || 12-100-10||

MHB 12-100-11

सर्वे सुकृतमिच्छन्तः सुयुद्धेनातिमन्यवः ।
क्षोभयेयुरनीकानि सागरं मकरा इव ॥ १२-१००-११॥
sarve sukṛtamicchantaḥ suyuddhenātimanyavaḥ |
kṣobhayeyuranīkāni sāgaraṃ makarā iva || 12-100-11||

MHB 12-100-12

हर्षयेयुर्विषण्णांश्च व्यवस्थाप्य परस्परम् ।
जितां च भूमिं रक्षेत भग्नान्नात्यनुसारयेत् ॥ १२-१००-१२॥
harṣayeyurviṣaṇṇāṃśca vyavasthāpya parasparam |
jitāṃ ca bhūmiṃ rakṣeta bhagnānnātyanusārayet || 12-100-12||

MHB 12-100-13

पुनरावर्तमानानां निराशानां च जीविते ।
न वेगः सुसहो राजंस्तस्मान्नात्यनुसारयेत् ॥ १२-१००-१३॥
punarāvartamānānāṃ nirāśānāṃ ca jīvite |
na vegaḥ susaho rājaṃstasmānnātyanusārayet || 12-100-13||

MHB 12-100-14

न हि प्रहर्तुमिच्छन्ति शूराः प्राद्रवतां भयात् ।
तस्मात्पलायमानानां कुर्यान्नात्यनुसारणम् ॥ १२-१००-१४॥
na hi prahartumicchanti śūrāḥ prādravatāṃ bhayāt |
tasmātpalāyamānānāṃ kuryānnātyanusāraṇam || 12-100-14||

MHB 12-100-15

चराणामचरा ह्यन्नमदंष्ट्रा दंष्ट्रिणामपि ।
अपाणयः पाणिमतामन्नं शूरस्य कातराः ॥ १२-१००-१५॥
carāṇāmacarā hyannamadaṃṣṭrā daṃṣṭriṇāmapi |
apāṇayaḥ pāṇimatāmannaṃ śūrasya kātarāḥ || 12-100-15||

MHB 12-100-16

समानपृष्ठोदरपाणिपादाः पश्चाच्छूरं भीरवोऽनुव्रजन्ति ।
अतो भयार्ताः प्रणिपत्य भूयः कृत्वाञ्जलीनुपतिष्ठन्ति शूरान् ॥ १२-१००-१६॥
samānapṛṣṭhodarapāṇipādāḥ paścācchūraṃ bhīravo'nuvrajanti |
ato bhayārtāḥ praṇipatya bhūyaḥ kṛtvāñjalīnupatiṣṭhanti śūrān || 12-100-16||

MHB 12-100-17

शूरबाहुषु लोकोऽयं लम्बते पुत्रवत्सदा ।
तस्मात्सर्वास्ववस्थासु शूरः संमानमर्हति ॥ १२-१००-१७॥
śūrabāhuṣu loko'yaṃ lambate putravatsadā |
tasmātsarvāsvavasthāsu śūraḥ saṃmānamarhati || 12-100-17||

MHB 12-100-18

न हि शौर्यात्परं किंचित्त्रिषु लोकेषु विद्यते ।
शूरः सर्वं पालयति सर्वं शूरे प्रतिष्ठितम् ॥ १२-१००-१८॥
na hi śauryātparaṃ kiṃcittriṣu lokeṣu vidyate |
śūraḥ sarvaṃ pālayati sarvaṃ śūre pratiṣṭhitam || 12-100-18||

Adhyaya: 101/353 (47)

MHB 12-101-1

युधिष्ठिर उवाच ।
यथा जयार्थिनः सेनां नयन्ति भरतर्षभ ।
ईषद्धर्मं प्रपीड्यापि तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-१०१-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
yathā jayārthinaḥ senāṃ nayanti bharatarṣabha |
īṣaddharmaṃ prapīḍyāpi tanme brūhi pitāmaha || 12-101-1||

MHB 12-101-2

भीष्म उवाच ।
सत्येन हि स्थिता धर्मा उपपत्त्या तथापरे ।
साध्वाचारतया केचित्तथैवौपयिका अपि ।
उपायधर्मान्वक्ष्यामि सिद्धार्थानर्थधर्मयोः ॥ १२-१०१-२॥
bhīṣma uvāca |
satyena hi sthitā dharmā upapattyā tathāpare |
sādhvācāratayā kecittathaivaupayikā api |
upāyadharmānvakṣyāmi siddhārthānarthadharmayoḥ || 12-101-2||

MHB 12-101-3

निर्मर्यादा दस्यवस्तु भवन्ति परिपन्थिनः ।
तेषां प्रतिविघातार्थं प्रवक्ष्याम्यथ नैगमम् ।
कार्याणां संप्रसिद्ध्यर्थं तानुपायान्निबोध मे ॥ १२-१०१-३॥
nirmaryādā dasyavastu bhavanti paripanthinaḥ |
teṣāṃ prativighātārthaṃ pravakṣyāmyatha naigamam |
kāryāṇāṃ saṃprasiddhyarthaṃ tānupāyānnibodha me || 12-101-3||

MHB 12-101-4

उभे प्रज्ञे वेदितव्ये ऋज्वी वक्रा च भारत ।
जानन्वक्रां न सेवेत प्रतिबाधेत चागताम् ॥ १२-१०१-४॥
ubhe prajñe veditavye ṛjvī vakrā ca bhārata |
jānanvakrāṃ na seveta pratibādheta cāgatām || 12-101-4||

MHB 12-101-5

अमित्रा एव राजानं भेदेनोपचरन्त्युत ।
तां राजा निकृतिं जानन्यथामित्रान्प्रबाधते ॥ १२-१०१-५॥
amitrā eva rājānaṃ bhedenopacarantyuta |
tāṃ rājā nikṛtiṃ jānanyathāmitrānprabādhate || 12-101-5||

MHB 12-101-6

गजानां पार्श्वचर्माणि गोवृषाजगराणि च ।
शल्यकङ्कटलोहानि तनुत्राणि मतानि च ॥ १२-१०१-६॥
gajānāṃ pārśvacarmāṇi govṛṣājagarāṇi ca |
śalyakaṅkaṭalohāni tanutrāṇi matāni ca || 12-101-6||

MHB 12-101-7

शितपीतानि शस्त्राणि संनाहाः पीतलोहिताः ।
नानारञ्जनरक्ताः स्युः पताकाः केतवश्च ते ॥ १२-१०१-७॥
śitapītāni śastrāṇi saṃnāhāḥ pītalohitāḥ |
nānārañjanaraktāḥ syuḥ patākāḥ ketavaśca te || 12-101-7||

MHB 12-101-8

ऋष्टयस्तोमराः खड्गा निशिताश्च परश्वधाः ।
फलकान्यथ चर्माणि प्रतिकल्प्यान्यनेकशः ।
अभिनीतानि शस्त्राणि योधाश्च कृतनिश्रमाः ॥ १२-१०१-८॥
ṛṣṭayastomarāḥ khaḍgā niśitāśca paraśvadhāḥ |
phalakānyatha carmāṇi pratikalpyānyanekaśaḥ |
abhinītāni śastrāṇi yodhāśca kṛtaniśramāḥ || 12-101-8||

MHB 12-101-9

चैत्र्यां वा मार्गशीर्ष्यां वा सेनायोगः प्रशस्यते ।
पक्वसस्या हि पृथिवी भवत्यम्बुमती तथा ॥ १२-१०१-९॥
caitryāṃ vā mārgaśīrṣyāṃ vā senāyogaḥ praśasyate |
pakvasasyā hi pṛthivī bhavatyambumatī tathā || 12-101-9||

MHB 12-101-10

नैवातिशीतो नात्युष्णः कालो भवति भारत ।
तस्मात्तदा योजयेत परेषां व्यसनेषु वा ।
एतेषु योगाः सेनायाः प्रशस्ताः परबाधने ॥ १२-१०१-१०॥
naivātiśīto nātyuṣṇaḥ kālo bhavati bhārata |
tasmāttadā yojayeta pareṣāṃ vyasaneṣu vā |
eteṣu yogāḥ senāyāḥ praśastāḥ parabādhane || 12-101-10||

MHB 12-101-11

जलवांस्तृणवान्मार्गः समो गम्यः प्रशस्यते ।
चारैर्हि विहिताभ्यासः कुशलैर्वनगोचरैः ॥ १२-१०१-११॥
jalavāṃstṛṇavānmārgaḥ samo gamyaḥ praśasyate |
cārairhi vihitābhyāsaḥ kuśalairvanagocaraiḥ || 12-101-11||

MHB 12-101-12

नव्यारण्यैर्न शक्येत गन्तुं मृगगणैरिव ।
तस्मात्सर्वासु सेनासु योजयन्ति जयार्थिनः ॥ १२-१०१-१२॥
navyāraṇyairna śakyeta gantuṃ mṛgagaṇairiva |
tasmātsarvāsu senāsu yojayanti jayārthinaḥ || 12-101-12||

MHB 12-101-13

आवासस्तोयवान्दुर्गः पर्याकाशः प्रशस्यते ।
परेषामुपसर्पाणां प्रतिषेधस्तथा भवेत् ॥ १२-१०१-१३॥
āvāsastoyavāndurgaḥ paryākāśaḥ praśasyate |
pareṣāmupasarpāṇāṃ pratiṣedhastathā bhavet || 12-101-13||

MHB 12-101-14

आकाशं तु वनाभ्याशे मन्यन्ते गुणवत्तरम् ।
बहुभिर्गुणजातैस्तु ये युद्धकुशला जनाः ॥ १२-१०१-१४॥
ākāśaṃ tu vanābhyāśe manyante guṇavattaram |
bahubhirguṇajātaistu ye yuddhakuśalā janāḥ || 12-101-14||

MHB 12-101-15

उपन्यासोऽपसर्पाणां पदातीनां च गूहनम् ।
अथ शत्रुप्रतीघातमापदर्थं परायणम् ॥ १२-१०१-१५॥
upanyāso'pasarpāṇāṃ padātīnāṃ ca gūhanam |
atha śatrupratīghātamāpadarthaṃ parāyaṇam || 12-101-15||

MHB 12-101-16

सप्तर्षीन्पृष्ठतः कृत्वा युध्येरन्नचला इव ।
अनेन विधिना राजञ्जिगीषेतापि दुर्जयान् ॥ १२-१०१-१६॥
saptarṣīnpṛṣṭhataḥ kṛtvā yudhyerannacalā iva |
anena vidhinā rājañjigīṣetāpi durjayān || 12-101-16||

MHB 12-101-17

यतो वायुर्यतः सूर्यो यतः शुक्रस्ततो जयः ।
पूर्वं पूर्वं ज्याय एषां संनिपाते युधिष्ठिर ॥ १२-१०१-१७॥
yato vāyuryataḥ sūryo yataḥ śukrastato jayaḥ |
pūrvaṃ pūrvaṃ jyāya eṣāṃ saṃnipāte yudhiṣṭhira || 12-101-17||

MHB 12-101-18

अकर्दमामनुदकाममर्यादामलोष्टकाम् ।
अश्वभूमिं प्रशंसन्ति ये युद्धकुशला जनाः ॥ १२-१०१-१८॥
akardamāmanudakāmamaryādāmaloṣṭakām |
aśvabhūmiṃ praśaṃsanti ye yuddhakuśalā janāḥ || 12-101-18||

MHB 12-101-19

समा निरुदकाकाशा रथभूमिः प्रशस्यते ।
नीचद्रुमा महाकक्षा सोदका हस्तियोधिनाम् ॥ १२-१०१-१९॥
samā nirudakākāśā rathabhūmiḥ praśasyate |
nīcadrumā mahākakṣā sodakā hastiyodhinām || 12-101-19||

MHB 12-101-20

बहुदुर्गा महावृक्षा वेत्रवेणुभिरास्तृता ।
पदातीनां क्षमा भूमिः पर्वतोपवनानि च ॥ १२-१०१-२०॥
bahudurgā mahāvṛkṣā vetraveṇubhirāstṛtā |
padātīnāṃ kṣamā bhūmiḥ parvatopavanāni ca || 12-101-20||

MHB 12-101-21

पदातिबहुला सेना दृढा भवति भारत ।
रथाश्वबहुला सेना सुदिनेषु प्रशस्यते ॥ १२-१०१-२१॥
padātibahulā senā dṛḍhā bhavati bhārata |
rathāśvabahulā senā sudineṣu praśasyate || 12-101-21||

MHB 12-101-22

पदातिनागबहुला प्रावृट्काले प्रशस्यते ।
गुणानेतान्प्रसंख्याय देशकालौ प्रयोजयेत् ॥ १२-१०१-२२॥
padātināgabahulā prāvṛṭkāle praśasyate |
guṇānetānprasaṃkhyāya deśakālau prayojayet || 12-101-22||

MHB 12-101-23

एवं संचिन्त्य यो याति तिथिनक्षत्रपूजितः ।
विजयं लभते नित्यं सेनां सम्यक्प्रयोजयन् ॥ १२-१०१-२३॥
evaṃ saṃcintya yo yāti tithinakṣatrapūjitaḥ |
vijayaṃ labhate nityaṃ senāṃ samyakprayojayan || 12-101-23||

MHB 12-101-24

प्रसुप्तांस्तृषिताञ्श्रान्तान्प्रकीर्णान्नाभिघातयेत् ।
मोक्षे प्रयाणे चलने पानभोजनकालयोः ॥ १२-१०१-२४॥
prasuptāṃstṛṣitāñśrāntānprakīrṇānnābhighātayet |
mokṣe prayāṇe calane pānabhojanakālayoḥ || 12-101-24||

MHB 12-101-25

अतिक्षिप्तान्व्यतिक्षिप्तान्विहतान्प्रतनूकृतान् ।
सुविस्रम्भान्कृतारम्भानुपन्यासप्रतापितान् ।
बहिश्चरानुपन्यासान्कृत्वा वेश्मानुसारिणः ॥ १२-१०१-२५॥
atikṣiptānvyatikṣiptānvihatānpratanūkṛtān |
suvisrambhānkṛtārambhānupanyāsapratāpitān |
bahiścarānupanyāsānkṛtvā veśmānusāriṇaḥ || 12-101-25||

MHB 12-101-26

पारंपर्यागते द्वारे ये केचिदनुवर्तिनः ।
परिचर्यावरोद्धारो ये च केचन वल्गिनः ॥ १२-१०१-२६॥
pāraṃparyāgate dvāre ye kecidanuvartinaḥ |
paricaryāvaroddhāro ye ca kecana valginaḥ || 12-101-26||

MHB 12-101-27

अनीकं ये प्रभिन्दन्ति भिन्नं ये स्थगयन्ति च ।
समानाशनपानास्ते कार्या द्विगुणवेतनाः ॥ १२-१०१-२७॥
anīkaṃ ye prabhindanti bhinnaṃ ye sthagayanti ca |
samānāśanapānāste kāryā dviguṇavetanāḥ || 12-101-27||

MHB 12-101-28

दशाधिपतयः कार्याः शताधिपतयस्तथा ।
तेषां सहस्राधिपतिं कुर्याच्छूरमतन्द्रितम् ॥ १२-१०१-२८॥
daśādhipatayaḥ kāryāḥ śatādhipatayastathā |
teṣāṃ sahasrādhipatiṃ kuryācchūramatandritam || 12-101-28||

MHB 12-101-29

यथामुख्यं संनिपात्य वक्तव्याः स्म शपामहे ।
यथा जयार्थं संग्रामे न जह्याम परस्परम् ॥ १२-१०१-२९॥
yathāmukhyaṃ saṃnipātya vaktavyāḥ sma śapāmahe |
yathā jayārthaṃ saṃgrāme na jahyāma parasparam || 12-101-29||

MHB 12-101-30

इहैव ते निवर्तन्तां ये नः केचन भीरवः ।
न घातयेयुः प्रदरं कुर्वाणास्तुमुले सति ॥ १२-१०१-३०॥
ihaiva te nivartantāṃ ye naḥ kecana bhīravaḥ |
na ghātayeyuḥ pradaraṃ kurvāṇāstumule sati || 12-101-30||

MHB 12-101-31

आत्मानं च स्वपक्षं च पलायन्हन्ति संयुगे ।
द्रव्यनाशो वधोऽकीर्तिरयशश्च पलायने ॥ १२-१०१-३१॥
ātmānaṃ ca svapakṣaṃ ca palāyanhanti saṃyuge |
dravyanāśo vadho'kīrtirayaśaśca palāyane || 12-101-31||

MHB 12-101-32

अमनोज्ञासुखा वाचः पुरुषस्य पलायतः ।
प्रतिस्पन्दौष्ठदन्तस्य न्यस्तसर्वायुधस्य च ॥ १२-१०१-३२॥
amanojñāsukhā vācaḥ puruṣasya palāyataḥ |
pratispandauṣṭhadantasya nyastasarvāyudhasya ca || 12-101-32||

MHB 12-101-33

हित्वा पलायमानस्य सहायान्प्राणसंशये ।
अमित्रैरनुबद्धस्य द्विषतामस्तु नस्तथा ॥ १२-१०१-३३॥
hitvā palāyamānasya sahāyānprāṇasaṃśaye |
amitrairanubaddhasya dviṣatāmastu nastathā || 12-101-33||

MHB 12-101-34

मनुष्यापसदा ह्येते ये भवन्ति पराङ्मुखाः ।
राशिवर्धनमात्रास्ते नैव ते प्रेत्य नो इह ॥ १२-१०१-३४॥
manuṣyāpasadā hyete ye bhavanti parāṅmukhāḥ |
rāśivardhanamātrāste naiva te pretya no iha || 12-101-34||

MHB 12-101-35

अमित्रा हृष्टमनसः प्रत्युद्यान्ति पलायिनम् ।
जयिनं सुहृदस्तात वन्दनैर्मङ्गलेन च ॥ १२-१०१-३५॥
amitrā hṛṣṭamanasaḥ pratyudyānti palāyinam |
jayinaṃ suhṛdastāta vandanairmaṅgalena ca || 12-101-35||

MHB 12-101-36

यस्य स्म व्यसने राजन्ननुमोदन्ति शत्रवः ।
तदसह्यतरं दुःखमहं मन्ये वधादपि ॥ १२-१०१-३६॥
yasya sma vyasane rājannanumodanti śatravaḥ |
tadasahyataraṃ duḥkhamahaṃ manye vadhādapi || 12-101-36||

MHB 12-101-37

श्रियं जानीत धर्मस्य मूलं सर्वसुखस्य च ।
सा भीरूणां परान्याति शूरस्तामधिगच्छति ॥ १२-१०१-३७॥
śriyaṃ jānīta dharmasya mūlaṃ sarvasukhasya ca |
sā bhīrūṇāṃ parānyāti śūrastāmadhigacchati || 12-101-37||

MHB 12-101-38

ते वयं स्वर्गमिच्छन्तः संग्रामे त्यक्तजीविताः ।
जयन्तो वध्यमाना वा प्राप्तुमर्हाम सद्गतिम् ॥ १२-१०१-३८॥
te vayaṃ svargamicchantaḥ saṃgrāme tyaktajīvitāḥ |
jayanto vadhyamānā vā prāptumarhāma sadgatim || 12-101-38||

MHB 12-101-39

एवं संशप्तशपथाः समभित्यक्तजीविताः ।
अमित्रवाहिनीं वीराः संप्रगाहन्त्यभीरवः ॥ १२-१०१-३९॥
evaṃ saṃśaptaśapathāḥ samabhityaktajīvitāḥ |
amitravāhinīṃ vīrāḥ saṃpragāhantyabhīravaḥ || 12-101-39||

MHB 12-101-40

अग्रतः पुरुषानीकमसिचर्मवतां भवेत् ।
पृष्ठतः शकटानीकं कलत्रं मध्यतस्तथा ॥ १२-१०१-४०॥
agrataḥ puruṣānīkamasicarmavatāṃ bhavet |
pṛṣṭhataḥ śakaṭānīkaṃ kalatraṃ madhyatastathā || 12-101-40||

MHB 12-101-41

परेषां प्रतिघातार्थं पदातीनां च गूहनम् ।
अपि ह्यस्मिन्परे गृद्धा भवेयुर्ये पुरोगमाः ॥ १२-१०१-४१॥
pareṣāṃ pratighātārthaṃ padātīnāṃ ca gūhanam |
api hyasminpare gṛddhā bhaveyurye purogamāḥ || 12-101-41||

MHB 12-101-42

ये पुरस्तादभिमताः सत्त्ववन्तो मनस्विनः ।
ते पूर्वमभिवर्तेरंस्तानन्वगितरे जनाः ॥ १२-१०१-४२॥
ye purastādabhimatāḥ sattvavanto manasvinaḥ |
te pūrvamabhivarteraṃstānanvagitare janāḥ || 12-101-42||

MHB 12-101-43

अपि चोद्धर्षणं कार्यं भीरूणामपि यत्नतः ।
स्कन्धदर्शनमात्रं तु तिष्ठेयुर्वा समीपतः ॥ १२-१०१-४३॥
api coddharṣaṇaṃ kāryaṃ bhīrūṇāmapi yatnataḥ |
skandhadarśanamātraṃ tu tiṣṭheyurvā samīpataḥ || 12-101-43||

MHB 12-101-44

संहतान्योधयेदल्पान्कामं विस्तारयेद्बहून् ।
सूचीमुखमनीकं स्यादल्पानां बहुभिः सह ॥ १२-१०१-४४॥
saṃhatānyodhayedalpānkāmaṃ vistārayedbahūn |
sūcīmukhamanīkaṃ syādalpānāṃ bahubhiḥ saha || 12-101-44||

MHB 12-101-45

संप्रयुद्धे प्रहृष्टे वा सत्यं वा यदि वानृतम् ।
प्रगृह्य बाहून्क्रोशेत भग्ना भग्नाः परा इति ॥ १२-१०१-४५॥
saṃprayuddhe prahṛṣṭe vā satyaṃ vā yadi vānṛtam |
pragṛhya bāhūnkrośeta bhagnā bhagnāḥ parā iti || 12-101-45||

MHB 12-101-46

आगतं नो मित्रबलं प्रहरध्वमभीतवत् ।
शब्दवन्तोऽनुधावेयुः कुर्वन्तो भैरवं रवम् ॥ १२-१०१-४६॥
āgataṃ no mitrabalaṃ praharadhvamabhītavat |
śabdavanto'nudhāveyuḥ kurvanto bhairavaṃ ravam || 12-101-46||

MHB 12-101-47

क्ष्वेडाः किलकिलाः शङ्खाः क्रकचा गोविषाणिकान् ।
भेरीमृदङ्गपणवान्नादयेयुश्च कुञ्जरान् ॥ १२-१०१-४७॥
kṣveḍāḥ kilakilāḥ śaṅkhāḥ krakacā goviṣāṇikān |
bherīmṛdaṅgapaṇavānnādayeyuśca kuñjarān || 12-101-47||

Adhyaya: 102/353 (20)

MHB 12-102-1

युधिष्ठिर उवाच ।
किंशीलाः किंसमुत्थानाः कथंरूपाश्च भारत ।
किंसंनाहाः कथंशस्त्रा जनाः स्युः संयुगे नृप ॥ १२-१०२-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kiṃśīlāḥ kiṃsamutthānāḥ kathaṃrūpāśca bhārata |
kiṃsaṃnāhāḥ kathaṃśastrā janāḥ syuḥ saṃyuge nṛpa || 12-102-1||

MHB 12-102-2

भीष्म उवाच ।
यथाचरितमेवात्र शस्त्रपत्रं विधीयते ।
आचारादेव पुरुषस्तथा कर्मसु वर्तते ॥ १२-१०२-२॥
bhīṣma uvāca |
yathācaritamevātra śastrapatraṃ vidhīyate |
ācārādeva puruṣastathā karmasu vartate || 12-102-2||

MHB 12-102-3

गान्धाराः सिन्धुसौवीरा नखरप्रासयोधिनः ।
आभीरवः सुबलिनस्तद्बलं सर्वपारगम् ॥ १२-१०२-३॥
gāndhārāḥ sindhusauvīrā nakharaprāsayodhinaḥ |
ābhīravaḥ subalinastadbalaṃ sarvapāragam || 12-102-3||

MHB 12-102-4

सर्वशस्त्रेषु कुशलाः सत्त्ववन्तो ह्युशीनराः ।
प्राच्या मातङ्गयुद्धेषु कुशलाः शठयोधिनः ॥ १२-१०२-४॥
sarvaśastreṣu kuśalāḥ sattvavanto hyuśīnarāḥ |
prācyā mātaṅgayuddheṣu kuśalāḥ śaṭhayodhinaḥ || 12-102-4||

MHB 12-102-5

तथा यवनकाम्बोजा मथुरामभितश्च ये ।
एते नियुद्धकुशला दाक्षिणात्यासिचर्मिणः ॥ १२-१०२-५॥
tathā yavanakāmbojā mathurāmabhitaśca ye |
ete niyuddhakuśalā dākṣiṇātyāsicarmiṇaḥ || 12-102-5||

MHB 12-102-6

सर्वत्र शूरा जायन्ते महासत्त्वा महाबलाः ।
प्राय एष समुद्दिष्टो लक्षणानि तु मे शृणु ॥ १२-१०२-६॥
sarvatra śūrā jāyante mahāsattvā mahābalāḥ |
prāya eṣa samuddiṣṭo lakṣaṇāni tu me śṛṇu || 12-102-6||

MHB 12-102-7

सिंहशार्दूलवाङ्नेत्राः सिंहशार्दूलगामिनः ।
पारावतकुलिङ्गाक्षाः सर्वे शूराः प्रमाथिनः ॥ १२-१०२-७॥
siṃhaśārdūlavāṅnetrāḥ siṃhaśārdūlagāminaḥ |
pārāvatakuliṅgākṣāḥ sarve śūrāḥ pramāthinaḥ || 12-102-7||

MHB 12-102-8

मृगस्वरा द्वीपिनेत्रा ऋषभाक्षास्तथापरे ।
प्रवादिनः सुचण्डाश्च क्रोधिनः किंनरीस्वनाः ॥ १२-१०२-८॥
mṛgasvarā dvīpinetrā ṛṣabhākṣāstathāpare |
pravādinaḥ sucaṇḍāśca krodhinaḥ kiṃnarīsvanāḥ || 12-102-8||

MHB 12-102-9

मेघस्वनाः क्रुद्धमुखाः केचित्करभनिस्वनाः ।
जिह्मनासानुजङ्घाश्च दूरगा दूरपातिनः ॥ १२-१०२-९॥
meghasvanāḥ kruddhamukhāḥ kecitkarabhanisvanāḥ |
jihmanāsānujaṅghāśca dūragā dūrapātinaḥ || 12-102-9||

MHB 12-102-10

बिडालकुब्जास्तनवस्तनुकेशास्तनुत्वचः ।
शूराश्चपलचित्ताश्च ते भवन्ति दुरासदाः ॥ १२-१०२-१०॥
biḍālakubjāstanavastanukeśāstanutvacaḥ |
śūrāścapalacittāśca te bhavanti durāsadāḥ || 12-102-10||

MHB 12-102-11

गोधानिमीलिताः केचिन्मृदुप्रकृतयोऽपि च ।
तुरंगगतिनिर्घोषास्ते नराः पारयिष्णवः ॥ १२-१०२-११॥
godhānimīlitāḥ kecinmṛduprakṛtayo'pi ca |
turaṃgagatinirghoṣāste narāḥ pārayiṣṇavaḥ || 12-102-11||

MHB 12-102-12

सुसंहताः प्रतनवो व्यूढोरस्काः सुसंस्थिताः ।
प्रवादितेन नृत्यन्ति हृष्यन्ति कलहेषु च ॥ १२-१०२-१२॥
susaṃhatāḥ pratanavo vyūḍhoraskāḥ susaṃsthitāḥ |
pravāditena nṛtyanti hṛṣyanti kalaheṣu ca || 12-102-12||

MHB 12-102-13

गम्भीराक्षा निःसृताक्षाः पिङ्गला भ्रुकुटीमुखाः ।
नकुलाक्षास्तथा चैव सर्वे शूरास्तनुत्यजः ॥ १२-१०२-१३॥
gambhīrākṣā niḥsṛtākṣāḥ piṅgalā bhrukuṭīmukhāḥ |
nakulākṣāstathā caiva sarve śūrāstanutyajaḥ || 12-102-13||

MHB 12-102-14

जिह्माक्षाः प्रललाटाश्च निर्मांसहनवोऽपि च ।
वक्रबाह्वङ्गुलीसक्ताः कृशा धमनिसंतताः ॥ १२-१०२-१४॥
jihmākṣāḥ pralalāṭāśca nirmāṃsahanavo'pi ca |
vakrabāhvaṅgulīsaktāḥ kṛśā dhamanisaṃtatāḥ || 12-102-14||

MHB 12-102-15

प्रविशन्त्यतिवेगेन संपरायेऽभ्युपस्थिते ।
वारणा इव संमत्तास्ते भवन्ति दुरासदाः ॥ १२-१०२-१५॥
praviśantyativegena saṃparāye'bhyupasthite |
vāraṇā iva saṃmattāste bhavanti durāsadāḥ || 12-102-15||

MHB 12-102-16

दीप्तस्फुटितकेशान्ताः स्थूलपार्श्वहनूमुखाः ।
उन्नतांसाः पृथुग्रीवा विकटाः स्थूलपिण्डिकाः ॥ १२-१०२-१६॥
dīptasphuṭitakeśāntāḥ sthūlapārśvahanūmukhāḥ |
unnatāṃsāḥ pṛthugrīvā vikaṭāḥ sthūlapiṇḍikāḥ || 12-102-16||

MHB 12-102-17

उद्वृत्ताश्चैव सुग्रीवा विनता विहगा इव ।
पिण्डशीर्षाहिवक्त्राश्च वृषदंशमुखा इव ॥ १२-१०२-१७॥
udvṛttāścaiva sugrīvā vinatā vihagā iva |
piṇḍaśīrṣāhivaktrāśca vṛṣadaṃśamukhā iva || 12-102-17||

MHB 12-102-18

उग्रस्वना मन्युमन्तो युद्धेष्वारावसारिणः ।
अधर्मज्ञावलिप्ताश्च घोरा रौद्रप्रदर्शिनः ॥ १२-१०२-१८॥
ugrasvanā manyumanto yuddheṣvārāvasāriṇaḥ |
adharmajñāvaliptāśca ghorā raudrapradarśinaḥ || 12-102-18||

MHB 12-102-19

त्यक्तात्मानः सर्व एते अन्त्यजा ह्यनिवर्तिनः ।
पुरस्कार्याः सदा सैन्ये हन्यन्ते घ्नन्ति चापि ते ॥ १२-१०२-१९॥
tyaktātmānaḥ sarva ete antyajā hyanivartinaḥ |
puraskāryāḥ sadā sainye hanyante ghnanti cāpi te || 12-102-19||

MHB 12-102-20

अधार्मिका भिन्नवृत्ताः साध्वेवैषां पराभवः ।
एवमेव प्रकुप्यन्ति राज्ञोऽप्येते ह्यभीक्ष्णशः ॥ १२-१०२-२०॥
adhārmikā bhinnavṛttāḥ sādhvevaiṣāṃ parābhavaḥ |
evameva prakupyanti rājño'pyete hyabhīkṣṇaśaḥ || 12-102-20||

Adhyaya: 103/353 (41)

MHB 12-103-1

युधिष्ठिर उवाच ।
जैत्र्या वा कानि रूपाणि भवन्ति पुरुषर्षभ ।
पृतनायाः प्रशस्तानि तानीहेच्छामि वेदितुम् ॥ १२-१०३-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
jaitryā vā kāni rūpāṇi bhavanti puruṣarṣabha |
pṛtanāyāḥ praśastāni tānīhecchāmi veditum || 12-103-1||

MHB 12-103-2

भीष्म उवाच ।
जैत्र्या वा यानि रूपाणि भवन्ति पुरुषर्षभ ।
पृतनायाः प्रशस्तानि तानि वक्ष्यामि सर्वशः ॥ १२-१०३-२॥
bhīṣma uvāca |
jaitryā vā yāni rūpāṇi bhavanti puruṣarṣabha |
pṛtanāyāḥ praśastāni tāni vakṣyāmi sarvaśaḥ || 12-103-2||

MHB 12-103-3

दैवं पूर्वं विकुरुते मानुषे कालचोदिते ।
तद्विद्वांसोऽनुपश्यन्ति ज्ञानदीर्घेण चक्षुषा ॥ १२-१०३-३॥
daivaṃ pūrvaṃ vikurute mānuṣe kālacodite |
tadvidvāṃso'nupaśyanti jñānadīrgheṇa cakṣuṣā || 12-103-3||

MHB 12-103-4

प्रायश्चित्तविधिं चात्र जपहोमांश्च तद्विदः ।
मङ्गलानि च कुर्वन्तः शमयन्त्यहितान्यपि ॥ १२-१०३-४॥
prāyaścittavidhiṃ cātra japahomāṃśca tadvidaḥ |
maṅgalāni ca kurvantaḥ śamayantyahitānyapi || 12-103-4||

MHB 12-103-5

उदीर्णमनसो योधा वाहनानि च भारत ।
यस्यां भवन्ति सेनायां ध्रुवं तस्यां जयं वदेत् ॥ १२-१०३-५॥
udīrṇamanaso yodhā vāhanāni ca bhārata |
yasyāṃ bhavanti senāyāṃ dhruvaṃ tasyāṃ jayaṃ vadet || 12-103-5||

MHB 12-103-6

अन्वेनां वायवो वान्ति तथैवेन्द्रधनूंषि च ।
अनुप्लवन्ते मेघाश्च तथादित्यस्य रश्मयः ॥ १२-१०३-६॥
anvenāṃ vāyavo vānti tathaivendradhanūṃṣi ca |
anuplavante meghāśca tathādityasya raśmayaḥ || 12-103-6||

MHB 12-103-7

गोमायवश्चानुलोमा वडा गृध्राश्च सर्वशः ।
आचरेयुर्यदा सेनां तदा सिद्धिरनुत्तमा ॥ १२-१०३-७॥
gomāyavaścānulomā vaḍā gṛdhrāśca sarvaśaḥ |
ācareyuryadā senāṃ tadā siddhiranuttamā || 12-103-7||

MHB 12-103-8

प्रसन्नभाः पावक ऊर्ध्वरश्मिः प्रदक्षिणावर्तशिखो विधूमः ।
पुण्या गन्धाश्चाहुतीनां प्रवान्ति जयस्यैतद्भाविनो रूपमाहुः ॥ १२-१०३-८॥
prasannabhāḥ pāvaka ūrdhvaraśmiḥ pradakṣiṇāvartaśikho vidhūmaḥ |
puṇyā gandhāścāhutīnāṃ pravānti jayasyaitadbhāvino rūpamāhuḥ || 12-103-8||

MHB 12-103-9

गम्भीरशब्दाश्च महास्वनाश्च शङ्खाश्च भेर्यश्च नदन्ति यत्र ।
युयुत्सवश्चाप्रतीपा भवन्ति जयस्यैतद्भाविनो रूपमाहुः ॥ १२-१०३-९॥
gambhīraśabdāśca mahāsvanāśca śaṅkhāśca bheryaśca nadanti yatra |
yuyutsavaścāpratīpā bhavanti jayasyaitadbhāvino rūpamāhuḥ || 12-103-9||

MHB 12-103-10

इष्टा मृगाः पृष्ठतो वामतश्च संप्रस्थितानां च गमिष्यतां च ।
जिघांसतां दक्षिणाः सिद्धिमाहुर्ये त्वग्रतस्ते प्रतिषेधयन्ति ॥ १२-१०३-१०॥
iṣṭā mṛgāḥ pṛṣṭhato vāmataśca saṃprasthitānāṃ ca gamiṣyatāṃ ca |
jighāṃsatāṃ dakṣiṇāḥ siddhimāhurye tvagrataste pratiṣedhayanti || 12-103-10||

MHB 12-103-11

मङ्गल्यशब्दाः शकुना वदन्ति हंसाः क्रौञ्चाः शतपत्राश्च चाषाः ।
हृष्टा योधाः सत्त्ववन्तो भवन्ति जयस्यैतद्भाविनो रूपमाहुः ॥ १२-१०३-११॥
maṅgalyaśabdāḥ śakunā vadanti haṃsāḥ krauñcāḥ śatapatrāśca cāṣāḥ |
hṛṣṭā yodhāḥ sattvavanto bhavanti jayasyaitadbhāvino rūpamāhuḥ || 12-103-11||

MHB 12-103-12

शस्त्रैः पत्रैः कवचैः केतुभिश्च सुभानुभिर्मुखवर्णैश्च यूनाम् ।
भ्राजिष्मती दुष्प्रतिप्रेक्षणीया येषां चमूस्तेऽभिभवन्ति शत्रून् ॥ १२-१०३-१२॥
śastraiḥ patraiḥ kavacaiḥ ketubhiśca subhānubhirmukhavarṇaiśca yūnām |
bhrājiṣmatī duṣpratiprekṣaṇīyā yeṣāṃ camūste'bhibhavanti śatrūn || 12-103-12||

MHB 12-103-13

शुश्रूषवश्चानभिमानिनश्च परस्परं सौहृदमास्थिताश्च ।
येषां योधाः शौचमनुष्ठिताश्च जयस्यैतद्भाविनो रूपमाहुः ॥ १२-१०३-१३॥
śuśrūṣavaścānabhimāninaśca parasparaṃ sauhṛdamāsthitāśca |
yeṣāṃ yodhāḥ śaucamanuṣṭhitāśca jayasyaitadbhāvino rūpamāhuḥ || 12-103-13||

MHB 12-103-14

शब्दाः स्पर्शास्तथा गन्धा विचरन्ति मनःप्रियाः ।
धैर्यं चाविशते योधान्विजयस्य मुखं तु तत् ॥ १२-१०३-१४॥
śabdāḥ sparśāstathā gandhā vicaranti manaḥpriyāḥ |
dhairyaṃ cāviśate yodhānvijayasya mukhaṃ tu tat || 12-103-14||

MHB 12-103-15

इष्टो वामः प्रविष्टस्य दक्षिणः प्रविविक्षतः ।
पश्चात्संसाधयत्यर्थं पुरस्तात्प्रतिषेधति ॥ १२-१०३-१५॥
iṣṭo vāmaḥ praviṣṭasya dakṣiṇaḥ pravivikṣataḥ |
paścātsaṃsādhayatyarthaṃ purastātpratiṣedhati || 12-103-15||

MHB 12-103-16

संभृत्य महतीं सेनां चतुरङ्गां युधिष्ठिर ।
साम्नैवावर्तने पूर्वं प्रयतेथास्ततो युधि ॥ १२-१०३-१६॥
saṃbhṛtya mahatīṃ senāṃ caturaṅgāṃ yudhiṣṭhira |
sāmnaivāvartane pūrvaṃ prayatethāstato yudhi || 12-103-16||

MHB 12-103-17

जघन्य एष विजयो यद्युद्धं नाम भारत ।
यादृच्छिको युधि जयो दैवो वेति विचारणम् ॥ १२-१०३-१७॥
jaghanya eṣa vijayo yadyuddhaṃ nāma bhārata |
yādṛcchiko yudhi jayo daivo veti vicāraṇam || 12-103-17||

MHB 12-103-18

अपामिव महावेगस्त्रस्ता मृगगणा इव ।
दुर्निवार्यतमा चैव प्रभग्ना महती चमूः ॥ १२-१०३-१८॥
apāmiva mahāvegastrastā mṛgagaṇā iva |
durnivāryatamā caiva prabhagnā mahatī camūḥ || 12-103-18||

MHB 12-103-19

भग्ना इत्येव भज्यन्ते विद्वांसोऽपि नकारणम् ।
उदारसारा महती रुरुसंघोपमा चमूः ॥ १२-१०३-१९॥
bhagnā ityeva bhajyante vidvāṃso'pi nakāraṇam |
udārasārā mahatī rurusaṃghopamā camūḥ || 12-103-19||

MHB 12-103-20

परस्परज्ञाः संहृष्टास्त्यक्तप्राणाः सुनिश्चिताः ।
अपि पञ्चाशतिः शूरा मृद्नन्ति परवाहिनीम् ॥ १२-१०३-२०॥
parasparajñāḥ saṃhṛṣṭāstyaktaprāṇāḥ suniścitāḥ |
api pañcāśatiḥ śūrā mṛdnanti paravāhinīm || 12-103-20||

MHB 12-103-21

अथ वा पञ्च षट्सप्त सहिताः कृतनिश्चयाः ।
कुलीनाः पूजिताः सम्यग्विजयन्तीह शात्रवान् ॥ १२-१०३-२१॥
atha vā pañca ṣaṭsapta sahitāḥ kṛtaniścayāḥ |
kulīnāḥ pūjitāḥ samyagvijayantīha śātravān || 12-103-21||

MHB 12-103-22

संनिपातो न गन्तव्यः शक्ये सति कथंचन ।
सान्त्वभेदप्रदानानां युद्धमुत्तरमुच्यते ॥ १२-१०३-२२॥
saṃnipāto na gantavyaḥ śakye sati kathaṃcana |
sāntvabhedapradānānāṃ yuddhamuttaramucyate || 12-103-22||

MHB 12-103-23

संसर्पणाद्धि सेनाया भयं भीरून्प्रबाधते ।
वज्रादिव प्रज्वलितादियं क्व नु पतिष्यति ॥ १२-१०३-२३॥
saṃsarpaṇāddhi senāyā bhayaṃ bhīrūnprabādhate |
vajrādiva prajvalitādiyaṃ kva nu patiṣyati || 12-103-23||

MHB 12-103-24

अभिप्रयातां समितिं ज्ञात्वा ये प्रतियान्त्यथ ।
तेषां स्पन्दन्ति गात्राणि योधानां विषयस्य च ॥ १२-१०३-२४॥
abhiprayātāṃ samitiṃ jñātvā ye pratiyāntyatha |
teṣāṃ spandanti gātrāṇi yodhānāṃ viṣayasya ca || 12-103-24||

MHB 12-103-25

विषयो व्यथते राजन्सर्वः सस्थाणुजङ्गमः ।
शस्त्रप्रतापतप्तानां मज्जा सीदति देहिनाम् ॥ १२-१०३-२५॥
viṣayo vyathate rājansarvaḥ sasthāṇujaṅgamaḥ |
śastrapratāpataptānāṃ majjā sīdati dehinām || 12-103-25||

MHB 12-103-26

तेषां सान्त्वं क्रूरमिश्रं प्रणेतव्यं पुनः पुनः ।
संपीड्यमाना हि परे योगमायान्ति सर्वशः ॥ १२-१०३-२६॥
teṣāṃ sāntvaṃ krūramiśraṃ praṇetavyaṃ punaḥ punaḥ |
saṃpīḍyamānā hi pare yogamāyānti sarvaśaḥ || 12-103-26||

MHB 12-103-27

अन्तराणां च भेदार्थं चारानभ्यवचारयेत् ।
यश्च तस्मात्परो राजा तेन संधिः प्रशस्यते ॥ १२-१०३-२७॥
antarāṇāṃ ca bhedārthaṃ cārānabhyavacārayet |
yaśca tasmātparo rājā tena saṃdhiḥ praśasyate || 12-103-27||

MHB 12-103-28

न हि तस्यान्यथा पीडा शक्या कर्तुं तथाविधा ।
यथा सार्धममित्रेण सर्वतः प्रतिबाधनम् ॥ १२-१०३-२८॥
na hi tasyānyathā pīḍā śakyā kartuṃ tathāvidhā |
yathā sārdhamamitreṇa sarvataḥ pratibādhanam || 12-103-28||

MHB 12-103-29

क्षमा वै साधुमाया हि न हि साध्वक्षमा सदा ।
क्षमायाश्चाक्षमायाश्च विद्धि पार्थ प्रयोजनम् ॥ १२-१०३-२९॥
kṣamā vai sādhumāyā hi na hi sādhvakṣamā sadā |
kṣamāyāścākṣamāyāśca viddhi pārtha prayojanam || 12-103-29||

MHB 12-103-30

विजित्य क्षममाणस्य यशो राज्ञोऽभिवर्धते ।
महापराधा ह्यप्यस्मिन्विश्वसन्ति हि शत्रवः ॥ १२-१०३-३०॥
vijitya kṣamamāṇasya yaśo rājño'bhivardhate |
mahāparādhā hyapyasminviśvasanti hi śatravaḥ || 12-103-30||

MHB 12-103-31

मन्यते कर्शयित्वा तु क्षमा साध्विति शम्बरः ।
असंतप्तं तु यद्दारु प्रत्येति प्रकृतिं पुनः ॥ १२-१०३-३१॥
manyate karśayitvā tu kṣamā sādhviti śambaraḥ |
asaṃtaptaṃ tu yaddāru pratyeti prakṛtiṃ punaḥ || 12-103-31||

MHB 12-103-32

नैतत्प्रशंसन्त्याचार्या न च साधु निदर्शनम् ।
अक्लेशेनाविनाशेन नियन्तव्याः स्वपुत्रवत् ॥ १२-१०३-३२॥
naitatpraśaṃsantyācāryā na ca sādhu nidarśanam |
akleśenāvināśena niyantavyāḥ svaputravat || 12-103-32||

MHB 12-103-33

द्वेष्यो भवति भूतानामुग्रो राजा युधिष्ठिर ।
मृदुमप्यवमन्यन्ते तस्मादुभयभाग्भवेत् ॥ १२-१०३-३३॥
dveṣyo bhavati bhūtānāmugro rājā yudhiṣṭhira |
mṛdumapyavamanyante tasmādubhayabhāgbhavet || 12-103-33||

MHB 12-103-34

प्रहरिष्यन्प्रियं ब्रूयात्प्रहरन्नपि भारत ।
प्रहृत्य च कृपायेत शोचन्निव रुदन्निव ॥ १२-१०३-३४॥
prahariṣyanpriyaṃ brūyātpraharannapi bhārata |
prahṛtya ca kṛpāyeta śocanniva rudanniva || 12-103-34||

MHB 12-103-35

न मे प्रियं यत्स हतः संप्राहैवं पुरो वचः ।
न चकर्थ च मे वाक्यमुच्यमानः पुनः पुनः ॥ १२-१०३-३५॥
na me priyaṃ yatsa hataḥ saṃprāhaivaṃ puro vacaḥ |
na cakartha ca me vākyamucyamānaḥ punaḥ punaḥ || 12-103-35||

MHB 12-103-36

अहो जीवितमाकाङ्क्षे नेदृशो वधमर्हति ।
सुदुर्लभाः सुपुरुषाः संग्रामेष्वपलायिनः ॥ १२-१०३-३६॥
aho jīvitamākāṅkṣe nedṛśo vadhamarhati |
sudurlabhāḥ supuruṣāḥ saṃgrāmeṣvapalāyinaḥ || 12-103-36||

MHB 12-103-37

कृतं ममाप्रियं तेन येनायं निहतो मृधे ।
इति वाचा वदन्हन्तॄन्पूजयेत रहोगतः ॥ १२-१०३-३७॥
kṛtaṃ mamāpriyaṃ tena yenāyaṃ nihato mṛdhe |
iti vācā vadanhantṝnpūjayeta rahogataḥ || 12-103-37||

MHB 12-103-38

हन्तॄणां चाहतानां च यत्कुर्युरपराधिनः ।
क्रोशेद्बाहुं प्रगृह्यापि चिकीर्षञ्जनसंग्रहम् ॥ १२-१०३-३८॥
hantṝṇāṃ cāhatānāṃ ca yatkuryuraparādhinaḥ |
krośedbāhuṃ pragṛhyāpi cikīrṣañjanasaṃgraham || 12-103-38||

MHB 12-103-39

एवं सर्वास्ववस्थासु सान्त्वपूर्वं समाचरन् ।
प्रियो भवति भूतानां धर्मज्ञो वीतभीर्नृपः ॥ १२-१०३-३९॥
evaṃ sarvāsvavasthāsu sāntvapūrvaṃ samācaran |
priyo bhavati bhūtānāṃ dharmajño vītabhīrnṛpaḥ || 12-103-39||

MHB 12-103-40

विश्वासं चात्र गच्छन्ति सर्वभूतानि भारत ।
विश्वस्तः शक्यते भोक्तुं यथाकाममुपस्थितः ॥ १२-१०३-४०॥
viśvāsaṃ cātra gacchanti sarvabhūtāni bhārata |
viśvastaḥ śakyate bhoktuṃ yathākāmamupasthitaḥ || 12-103-40||

MHB 12-103-41

तस्माद्विश्वासयेद्राजा सर्वभूतान्यमायया ।
सर्वतः परिरक्षेच्च यो महीं भोक्तुमिच्छति ॥ १२-१०३-४१॥
tasmādviśvāsayedrājā sarvabhūtānyamāyayā |
sarvataḥ parirakṣecca yo mahīṃ bhoktumicchati || 12-103-41||

Adhyaya: 104/353 (52)

MHB 12-104-1

युधिष्ठिर उवाच ।
कथं मृदौ कथं तीक्ष्णे महापक्षे च पार्थिव ।
अरौ वर्तेत नृपतिस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-१०४-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kathaṃ mṛdau kathaṃ tīkṣṇe mahāpakṣe ca pārthiva |
arau varteta nṛpatistanme brūhi pitāmaha || 12-104-1||

MHB 12-104-2

भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
बृहस्पतेश्च संवादमिन्द्रस्य च युधिष्ठिर ॥ १२-१०४-२॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
bṛhaspateśca saṃvādamindrasya ca yudhiṣṭhira || 12-104-2||

MHB 12-104-3

बृहस्पतिं देवपतिरभिवाद्य कृताञ्जलिः ।
उपसंगम्य पप्रच्छ वासवः परवीरहा ॥ १२-१०४-३॥
bṛhaspatiṃ devapatirabhivādya kṛtāñjaliḥ |
upasaṃgamya papraccha vāsavaḥ paravīrahā || 12-104-3||

MHB 12-104-4

अहितेषु कथं ब्रह्मन्वर्तयेयमतन्द्रितः ।
असमुच्छिद्य चैवेनान्नियच्छेयमुपायतः ॥ १२-१०४-४॥
ahiteṣu kathaṃ brahmanvartayeyamatandritaḥ |
asamucchidya caivenānniyaccheyamupāyataḥ || 12-104-4||

MHB 12-104-5

सेनयोर्व्यतिषङ्गेण जयः साधारणो भवेत् ।
किं कुर्वाणं न मां जह्याज्ज्वलिता श्रीः प्रतापिनी ॥ १२-१०४-५॥
senayorvyatiṣaṅgeṇa jayaḥ sādhāraṇo bhavet |
kiṃ kurvāṇaṃ na māṃ jahyājjvalitā śrīḥ pratāpinī || 12-104-5||

MHB 12-104-6

ततो धर्मार्थकामानां कुशलः प्रतिभानवान् ।
राजधर्मविधानज्ञः प्रत्युवाच पुरंदरम् ॥ १२-१०४-६॥
tato dharmārthakāmānāṃ kuśalaḥ pratibhānavān |
rājadharmavidhānajñaḥ pratyuvāca puraṃdaram || 12-104-6||

MHB 12-104-7

न जातु कलहेनेच्छेन्नियन्तुमपकारिणः ।
बालसंसेवितं ह्येतद्यदमर्षो यदक्षमा ।
न शत्रुर्विवृतः कार्यो वधमस्याभिकाङ्क्षता ॥ १२-१०४-७॥
na jātu kalahenecchenniyantumapakāriṇaḥ |
bālasaṃsevitaṃ hyetadyadamarṣo yadakṣamā |
na śatrurvivṛtaḥ kāryo vadhamasyābhikāṅkṣatā || 12-104-7||

MHB 12-104-8

क्रोधं बलममर्षं च नियम्यात्मजमात्मनि ।
अमित्रमुपसेवेत विश्वस्तवदविश्वसन् ॥ १२-१०४-८॥
krodhaṃ balamamarṣaṃ ca niyamyātmajamātmani |
amitramupaseveta viśvastavadaviśvasan || 12-104-8||

MHB 12-104-9

प्रियमेव वदेन्नित्यं नाप्रियं किंचिदाचरेत् ।
विरमेच्छुष्कवैरेभ्यः कण्ठायासं च वर्जयेत् ॥ १२-१०४-९॥
priyameva vadennityaṃ nāpriyaṃ kiṃcidācaret |
viramecchuṣkavairebhyaḥ kaṇṭhāyāsaṃ ca varjayet || 12-104-9||

MHB 12-104-10

यथा वैतंसिको युक्तो द्विजानां सदृशस्वनः ।
तान्द्विजान्कुरुते वश्यांस्तथा युक्तो महीपतिः ।
वशं चोपनयेच्छत्रून्निहन्याच्च पुरंदर ॥ १२-१०४-१०॥
yathā vaitaṃsiko yukto dvijānāṃ sadṛśasvanaḥ |
tāndvijānkurute vaśyāṃstathā yukto mahīpatiḥ |
vaśaṃ copanayecchatrūnnihanyācca puraṃdara || 12-104-10||

MHB 12-104-11

न नित्यं परिभूयारीन्सुखं स्वपिति वासव ।
जागर्त्येव च दुष्टात्मा संकरेऽग्निरिवोत्थितः ॥ १२-१०४-११॥
na nityaṃ paribhūyārīnsukhaṃ svapiti vāsava |
jāgartyeva ca duṣṭātmā saṃkare'gnirivotthitaḥ || 12-104-11||

MHB 12-104-12

न संनिपातः कर्तव्यः सामान्ये विजये सति ।
विश्वास्यैवोपसंन्यास्यो वशे कृत्वा रिपुः प्रभो ॥ १२-१०४-१२॥
na saṃnipātaḥ kartavyaḥ sāmānye vijaye sati |
viśvāsyaivopasaṃnyāsyo vaśe kṛtvā ripuḥ prabho || 12-104-12||

MHB 12-104-13

संप्रधार्य सहामात्यैर्मन्त्रविद्भिर्महात्मभिः ।
उपेक्षमाणोऽवज्ञाते हृदयेनापराजितः ॥ १२-१०४-१३॥
saṃpradhārya sahāmātyairmantravidbhirmahātmabhiḥ |
upekṣamāṇo'vajñāte hṛdayenāparājitaḥ || 12-104-13||

MHB 12-104-14

अथास्य प्रहरेत्काले किंचिद्विचलिते पदे ।
दण्डं च दूषयेदस्य पुरुषैराप्तकारिभिः ॥ १२-१०४-१४॥
athāsya praharetkāle kiṃcidvicalite pade |
daṇḍaṃ ca dūṣayedasya puruṣairāptakāribhiḥ || 12-104-14||

MHB 12-104-15

आदिमध्यावसानज्ञः प्रच्छन्नं च विचारयेत् ।
बलानि दूषयेदस्य जानंश्चैव प्रमाणतः ॥ १२-१०४-१५॥
ādimadhyāvasānajñaḥ pracchannaṃ ca vicārayet |
balāni dūṣayedasya jānaṃścaiva pramāṇataḥ || 12-104-15||

MHB 12-104-16

भेदेनोपप्रदानेन संसृजन्नौषधैस्तथा ।
न त्वेव चेलसंसर्गं रचयेदरिभिः सह ॥ १२-१०४-१६॥
bhedenopapradānena saṃsṛjannauṣadhaistathā |
na tveva celasaṃsargaṃ racayedaribhiḥ saha || 12-104-16||

MHB 12-104-17

दीर्घकालमपि क्षान्त्वा विहन्यादेव शात्रवान् ।
कालाकाङ्क्षी यामयेच्च यथा विस्रम्भमाप्नुयुः ॥ १२-१०४-१७॥
dīrghakālamapi kṣāntvā vihanyādeva śātravān |
kālākāṅkṣī yāmayecca yathā visrambhamāpnuyuḥ || 12-104-17||

MHB 12-104-18

न सद्योऽरीन्विनिर्हन्याद्दृष्टस्य विजयोऽज्वरः ।
न यः शल्यं घट्टयति नवं च कुरुते व्रणम् ॥ १२-१०४-१८॥
na sadyo'rīnvinirhanyāddṛṣṭasya vijayo'jvaraḥ |
na yaḥ śalyaṃ ghaṭṭayati navaṃ ca kurute vraṇam || 12-104-18||

MHB 12-104-19

प्राप्ते च प्रहरेत्काले न स संवर्तते पुनः ।
हन्तुकामस्य देवेन्द्र पुरुषस्य रिपुं प्रति ॥ १२-१०४-१९॥
prāpte ca praharetkāle na sa saṃvartate punaḥ |
hantukāmasya devendra puruṣasya ripuṃ prati || 12-104-19||

MHB 12-104-20

यः कालो हि व्यतिक्रामेत्पुरुषं कालकाङ्क्षिणम् ।
दुर्लभः स पुनः कालः कालधर्मचिकीर्षुणा ॥ १२-१०४-२०॥
yaḥ kālo hi vyatikrāmetpuruṣaṃ kālakāṅkṣiṇam |
durlabhaḥ sa punaḥ kālaḥ kāladharmacikīrṣuṇā || 12-104-20||

MHB 12-104-21

और्जस्थ्यं विजयेदेवं संगृह्णन्साधुसंमतान् ।
कालेन साधयेन्नित्यं नाप्राप्तेऽभिनिपीडयेत् ॥ १२-१०४-२१॥
aurjasthyaṃ vijayedevaṃ saṃgṛhṇansādhusaṃmatān |
kālena sādhayennityaṃ nāprāpte'bhinipīḍayet || 12-104-21||

MHB 12-104-22

विहाय कामं क्रोधं च तथाहंकारमेव च ।
युक्तो विवरमन्विच्छेदहितानां पुरंदर ॥ १२-१०४-२२॥
vihāya kāmaṃ krodhaṃ ca tathāhaṃkārameva ca |
yukto vivaramanvicchedahitānāṃ puraṃdara || 12-104-22||

MHB 12-104-23

मार्दवं दण्ड आलस्यं प्रमादश्च सुरोत्तम ।
मायाश्च विविधाः शक्र साधयन्त्यविचक्षणम् ॥ १२-१०४-२३॥
mārdavaṃ daṇḍa ālasyaṃ pramādaśca surottama |
māyāśca vividhāḥ śakra sādhayantyavicakṣaṇam || 12-104-23||

MHB 12-104-24

निहत्यैतानि चत्वारि मायां प्रतिविधाय च ।
ततः शक्नोति शत्रूणां प्रहर्तुमविचारयन् ॥ १२-१०४-२४॥
nihatyaitāni catvāri māyāṃ pratividhāya ca |
tataḥ śaknoti śatrūṇāṃ prahartumavicārayan || 12-104-24||

MHB 12-104-25

यदैवैकेन शक्येत गुह्यं कर्तुं तदाचरेत् ।
यच्छन्ति सचिवा गुह्यं मिथो विद्रावयन्त्यपि ॥ १२-१०४-२५॥
yadaivaikena śakyeta guhyaṃ kartuṃ tadācaret |
yacchanti sacivā guhyaṃ mitho vidrāvayantyapi || 12-104-25||

MHB 12-104-26

अशक्यमिति कृत्वा वा ततोऽन्यैः संविदं चरेत् ।
ब्रह्मदण्डमदृष्टेषु दृष्टेषु चतुरङ्गिणीम् ॥ १२-१०४-२६॥
aśakyamiti kṛtvā vā tato'nyaiḥ saṃvidaṃ caret |
brahmadaṇḍamadṛṣṭeṣu dṛṣṭeṣu caturaṅgiṇīm || 12-104-26||

MHB 12-104-27

भेदं च प्रथमं युञ्ज्यात्तूष्णींदण्डं तथैव च ।
काले प्रयोजयेद्राजा तस्मिंस्तस्मिंस्तदा तदा ॥ १२-१०४-२७॥
bhedaṃ ca prathamaṃ yuñjyāttūṣṇīṃdaṇḍaṃ tathaiva ca |
kāle prayojayedrājā tasmiṃstasmiṃstadā tadā || 12-104-27||

MHB 12-104-28

प्रणिपातं च गच्छेत काले शत्रोर्बलीयसः ।
युक्तोऽस्य वधमन्विच्छेदप्रमत्तः प्रमाद्यतः ॥ १२-१०४-२८॥
praṇipātaṃ ca gaccheta kāle śatrorbalīyasaḥ |
yukto'sya vadhamanvicchedapramattaḥ pramādyataḥ || 12-104-28||

MHB 12-104-29

प्रणिपातेन दानेन वाचा मधुरया ब्रुवन् ।
अमित्रमुपसेवेत न तु जातु विशङ्कयेत् ॥ १२-१०४-२९॥
praṇipātena dānena vācā madhurayā bruvan |
amitramupaseveta na tu jātu viśaṅkayet || 12-104-29||

MHB 12-104-30

स्थानानि शङ्कितानां च नित्यमेव विवर्जयेत् ।
न च तेष्वाश्वसेद्द्रुग्ध्वा जाग्रतीह निराकृताः ॥ १२-१०४-३०॥
sthānāni śaṅkitānāṃ ca nityameva vivarjayet |
na ca teṣvāśvaseddrugdhvā jāgratīha nirākṛtāḥ || 12-104-30||

MHB 12-104-31

न ह्यतो दुष्करं कर्म किंचिदस्ति सुरोत्तम ।
यथा विविधवृत्तानामैश्वर्यममराधिप ॥ १२-१०४-३१॥
na hyato duṣkaraṃ karma kiṃcidasti surottama |
yathā vividhavṛttānāmaiśvaryamamarādhipa || 12-104-31||

MHB 12-104-32

तथा विविधशीलानामपि संभव उच्यते ।
यतेत योगमास्थाय मित्रामित्रानवारयन् ॥ १२-१०४-३२॥
tathā vividhaśīlānāmapi saṃbhava ucyate |
yateta yogamāsthāya mitrāmitrānavārayan || 12-104-32||

MHB 12-104-33

मृदुमप्यवमन्यन्ते तीक्ष्णादुद्विजते जनः ।
मातीक्ष्णो मामृदुर्भूस्त्वं तीक्ष्णो भव मृदुर्भव ॥ १२-१०४-३३॥
mṛdumapyavamanyante tīkṣṇādudvijate janaḥ |
mātīkṣṇo māmṛdurbhūstvaṃ tīkṣṇo bhava mṛdurbhava || 12-104-33||

MHB 12-104-34

यथा वप्रे वेगवति सर्वतःसंप्लुतोदके ।
नित्यं विवरणाद्बाधस्तथा राज्यं प्रमाद्यतः ॥ १२-१०४-३४॥
yathā vapre vegavati sarvataḥsaṃplutodake |
nityaṃ vivaraṇādbādhastathā rājyaṃ pramādyataḥ || 12-104-34||

MHB 12-104-35

न बहूनभियुञ्जीत यौगपद्येन शात्रवान् ।
साम्ना दानेन भेदेन दण्डेन च पुरंदर ॥ १२-१०४-३५॥
na bahūnabhiyuñjīta yaugapadyena śātravān |
sāmnā dānena bhedena daṇḍena ca puraṃdara || 12-104-35||

MHB 12-104-36

एकैकमेषां निष्पिंषञ्शिष्टेषु निपुणं चरेत् ।
न च शक्तोऽपि मेधावी सर्वानेवारभेन्नृपः ॥ १२-१०४-३६॥
ekaikameṣāṃ niṣpiṃṣañśiṣṭeṣu nipuṇaṃ caret |
na ca śakto'pi medhāvī sarvānevārabhennṛpaḥ || 12-104-36||

MHB 12-104-37

यदा स्यान्महती सेना हयनागरथाकुला ।
पदातियन्त्रबहुला स्वनुरक्ता षडङ्गिनी ॥ १२-१०४-३७॥
yadā syānmahatī senā hayanāgarathākulā |
padātiyantrabahulā svanuraktā ṣaḍaṅginī || 12-104-37||

MHB 12-104-38

यदा बहुविधां वृद्धिं मन्यते प्रतिलोमतः ।
तदा विवृत्य प्रहरेद्दस्यूनामविचारयन् ॥ १२-१०४-३८॥
yadā bahuvidhāṃ vṛddhiṃ manyate pratilomataḥ |
tadā vivṛtya prahareddasyūnāmavicārayan || 12-104-38||

MHB 12-104-39

न साम दण्डोपनिषत्प्रशस्यते न मार्दवं शत्रुषु यात्रिकं सदा ।
न सस्यघातो न च संकरक्रिया न चापि भूयः प्रकृतेर्विचारणा ॥ १२-१०४-३९॥
na sāma daṇḍopaniṣatpraśasyate na mārdavaṃ śatruṣu yātrikaṃ sadā |
na sasyaghāto na ca saṃkarakriyā na cāpi bhūyaḥ prakṛtervicāraṇā || 12-104-39||

MHB 12-104-40

मायाविभेदानुपसर्जनानि पापं तथैव स्पशसंप्रयोगात् ।
आप्तैर्मनुष्यैरुपचारयेत पुरेषु राष्ट्रेषु च संप्रयुक्तः ॥ १२-१०४-४०॥
māyāvibhedānupasarjanāni pāpaṃ tathaiva spaśasaṃprayogāt |
āptairmanuṣyairupacārayeta pureṣu rāṣṭreṣu ca saṃprayuktaḥ || 12-104-40||

MHB 12-104-41

पुराणि चैषामनुसृत्य भूमिपाः पुरेषु भोगान्निखिलानिहाजयन् ।
पुरेषु नीतिं विहितां यथाविधि प्रयोजयन्तो बलवृत्रसूदन ॥ १२-१०४-४१॥
purāṇi caiṣāmanusṛtya bhūmipāḥ pureṣu bhogānnikhilānihājayan |
pureṣu nītiṃ vihitāṃ yathāvidhi prayojayanto balavṛtrasūdana || 12-104-41||

MHB 12-104-42

प्रदाय गूढानि वसूनि नाम प्रच्छिद्य भोगानवधाय च स्वान् ।
दुष्टाः स्वदोषैरिति कीर्तयित्वा पुरेषु राष्ट्रेषु च योजयन्ति ॥ १२-१०४-४२॥
pradāya gūḍhāni vasūni nāma pracchidya bhogānavadhāya ca svān |
duṣṭāḥ svadoṣairiti kīrtayitvā pureṣu rāṣṭreṣu ca yojayanti || 12-104-42||

MHB 12-104-43

तथैव चान्यै रतिशास्त्रवेदिभिः स्वलंकृतैः शास्त्रविधानदृष्टिभिः ।
सुशिक्षितैर्भाष्यकथाविशारदैः परेषु कृत्यानुपधारयस्व ॥ १२-१०४-४३॥
tathaiva cānyai ratiśāstravedibhiḥ svalaṃkṛtaiḥ śāstravidhānadṛṣṭibhiḥ |
suśikṣitairbhāṣyakathāviśāradaiḥ pareṣu kṛtyānupadhārayasva || 12-104-43||

MHB 12-104-44

इन्द्र उवाच ।
कानि लिङ्गानि दुष्टस्य भवन्ति द्विजसत्तम ।
कथं दुष्टं विजानीयादेतत्पृष्टो ब्रवीहि मे ॥ १२-१०४-४४॥
indra uvāca |
kāni liṅgāni duṣṭasya bhavanti dvijasattama |
kathaṃ duṣṭaṃ vijānīyādetatpṛṣṭo bravīhi me || 12-104-44||

MHB 12-104-45

बृहस्पतिरुवाच ।
परोक्षमगुणानाह सद्गुणानभ्यसूयति ।
परैर्वा कीर्त्यमानेषु तूष्णीमास्ते पराङ्मुखः ॥ १२-१०४-४५॥
bṛhaspatiruvāca |
parokṣamaguṇānāha sadguṇānabhyasūyati |
parairvā kīrtyamāneṣu tūṣṇīmāste parāṅmukhaḥ || 12-104-45||

MHB 12-104-46

तूष्णींभावेऽपि हि ज्ञानं न चेद्भवति कारणम् ।
विश्वासमोष्ठसंदंशं शिरसश्च प्रकम्पनम् ॥ १२-१०४-४६॥
tūṣṇīṃbhāve'pi hi jñānaṃ na cedbhavati kāraṇam |
viśvāsamoṣṭhasaṃdaṃśaṃ śirasaśca prakampanam || 12-104-46||

MHB 12-104-47

करोत्यभीक्ष्णं संसृष्टमसंसृष्टश्च भाषते ।
अदृष्टितो विकुरुते दृष्ट्वा वा नाभिभाषते ॥ १२-१०४-४७॥
karotyabhīkṣṇaṃ saṃsṛṣṭamasaṃsṛṣṭaśca bhāṣate |
adṛṣṭito vikurute dṛṣṭvā vā nābhibhāṣate || 12-104-47||

MHB 12-104-48

पृथगेत्य समश्नाति नेदमद्य यथाविधि ।
आसने शयने याने भावा लक्ष्या विशेषतः ॥ १२-१०४-४८॥
pṛthagetya samaśnāti nedamadya yathāvidhi |
āsane śayane yāne bhāvā lakṣyā viśeṣataḥ || 12-104-48||

MHB 12-104-49

आर्तिरार्ते प्रिये प्रीतिरेतावन्मित्रलक्षणम् ।
विपरीतं तु बोद्धव्यमरिलक्षणमेव तत् ॥ १२-१०४-४९॥
ārtirārte priye prītiretāvanmitralakṣaṇam |
viparītaṃ tu boddhavyamarilakṣaṇameva tat || 12-104-49||

MHB 12-104-50

एतान्येवं यथोक्तानि बुध्येथास्त्रिदशाधिप ।
पुरुषाणां प्रदुष्टानां स्वभावो बलवत्तरः ॥ १२-१०४-५०॥
etānyevaṃ yathoktāni budhyethāstridaśādhipa |
puruṣāṇāṃ praduṣṭānāṃ svabhāvo balavattaraḥ || 12-104-50||

MHB 12-104-51

इति दुष्टस्य विज्ञानमुक्तं ते सुरसत्तम ।
निशाम्य शास्त्रतत्त्वार्थं यथावदमरेश्वर ॥ १२-१०४-५१॥
iti duṣṭasya vijñānamuktaṃ te surasattama |
niśāmya śāstratattvārthaṃ yathāvadamareśvara || 12-104-51||

MHB 12-104-52

भीष्म उवाच ।
स तद्वचः शत्रुनिबर्हणे रतस्तथा चकारावितथं बृहस्पतेः ।
चचार काले विजयाय चारिहा वशं च शत्रूननयत्पुरंदरः ॥ १२-१०४-५२॥
bhīṣma uvāca |
sa tadvacaḥ śatrunibarhaṇe ratastathā cakārāvitathaṃ bṛhaspateḥ |
cacāra kāle vijayāya cārihā vaśaṃ ca śatrūnanayatpuraṃdaraḥ || 12-104-52||

Adhyaya: 105/353 (53)

MHB 12-105-1

युधिष्ठिर उवाच ।
धार्मिकोऽर्थानसंप्राप्य राजामात्यैः प्रबाधितः ।
च्युतः कोशाच्च दण्डाच्च सुखमिच्छन्कथं चरेत् ॥ १२-१०५-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
dhārmiko'rthānasaṃprāpya rājāmātyaiḥ prabādhitaḥ |
cyutaḥ kośācca daṇḍācca sukhamicchankathaṃ caret || 12-105-1||

MHB 12-105-2

भीष्म उवाच ।
अत्रायं क्षेमदर्शीयमितिहासोऽनुगीयते ।
तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि तन्निबोध युधिष्ठिर ॥ १२-१०५-२॥
bhīṣma uvāca |
atrāyaṃ kṣemadarśīyamitihāso'nugīyate |
tatte'haṃ saṃpravakṣyāmi tannibodha yudhiṣṭhira || 12-105-2||

MHB 12-105-3

क्षेमदर्शं नृपसुतं यत्र क्षीणबलं पुरा ।
मुनिः कालकवृक्षीय आजगामेति नः श्रुतम् ।
तं पप्रच्छोपसंगृह्य कृच्छ्रामापदमास्थितः ॥ १२-१०५-३॥
kṣemadarśaṃ nṛpasutaṃ yatra kṣīṇabalaṃ purā |
muniḥ kālakavṛkṣīya ājagāmeti naḥ śrutam |
taṃ papracchopasaṃgṛhya kṛcchrāmāpadamāsthitaḥ || 12-105-3||

MHB 12-105-4

अर्थेषु भागी पुरुष ईहमानः पुनः पुनः ।
अलब्ध्वा मद्विधो राज्यं ब्रह्मन्किं कर्तुमर्हति ॥ १२-१०५-४॥
artheṣu bhāgī puruṣa īhamānaḥ punaḥ punaḥ |
alabdhvā madvidho rājyaṃ brahmankiṃ kartumarhati || 12-105-4||

MHB 12-105-5

अन्यत्र मरणात्स्तेयादन्यत्र परसंश्रयात् ।
क्षुद्रादन्यत्र चाचारात्तन्ममाचक्ष्व सत्तम ॥ १२-१०५-५॥
anyatra maraṇātsteyādanyatra parasaṃśrayāt |
kṣudrādanyatra cācārāttanmamācakṣva sattama || 12-105-5||

MHB 12-105-6

व्याधिना चाभिपन्नस्य मानसेनेतरेण वा ।
बहुश्रुतः कृतप्रज्ञस्त्वद्विधः शरणं भवेत् ॥ १२-१०५-६॥
vyādhinā cābhipannasya mānasenetareṇa vā |
bahuśrutaḥ kṛtaprajñastvadvidhaḥ śaraṇaṃ bhavet || 12-105-6||

MHB 12-105-7

निर्विद्य हि नरः कामान्नियम्य सुखमेधते ।
त्यक्त्वा प्रीतिं च शोकं च लब्ध्वाप्रीतिमयं वसु ॥ १२-१०५-७॥
nirvidya hi naraḥ kāmānniyamya sukhamedhate |
tyaktvā prītiṃ ca śokaṃ ca labdhvāprītimayaṃ vasu || 12-105-7||

MHB 12-105-8

सुखमर्थाश्रयं येषामनुशोचामि तानहम् ।
मम ह्यर्थाः सुबहवो नष्टाः स्वप्न इवागताः ॥ १२-१०५-८॥
sukhamarthāśrayaṃ yeṣāmanuśocāmi tānaham |
mama hyarthāḥ subahavo naṣṭāḥ svapna ivāgatāḥ || 12-105-8||

MHB 12-105-9

दुष्करं बत कुर्वन्ति महतोऽर्थांस्त्यजन्ति ये ।
वयं त्वेनान्परित्यक्तुमसतोऽपि न शक्नुमः ॥ १२-१०५-९॥
duṣkaraṃ bata kurvanti mahato'rthāṃstyajanti ye |
vayaṃ tvenānparityaktumasato'pi na śaknumaḥ || 12-105-9||

MHB 12-105-10

इमामवस्थां संप्राप्तं दीनमार्तं श्रियश्च्युतम् ।
यदन्यत्सुखमस्तीह तद्ब्रह्मन्ननुशाधि माम् ॥ १२-१०५-१०॥
imāmavasthāṃ saṃprāptaṃ dīnamārtaṃ śriyaścyutam |
yadanyatsukhamastīha tadbrahmannanuśādhi mām || 12-105-10||

MHB 12-105-11

कौसल्येनैवमुक्तस्तु राजपुत्रेण धीमता ।
मुनिः कालकवृक्षीयः प्रत्युवाच महाद्युतिः ॥ १२-१०५-११॥
kausalyenaivamuktastu rājaputreṇa dhīmatā |
muniḥ kālakavṛkṣīyaḥ pratyuvāca mahādyutiḥ || 12-105-11||

MHB 12-105-12

पुरस्तादेव ते बुद्धिरियं कार्या विजानतः ।
अनित्यं सर्वमेवेदमहं च मम चास्ति यत् ॥ १२-१०५-१२॥
purastādeva te buddhiriyaṃ kāryā vijānataḥ |
anityaṃ sarvamevedamahaṃ ca mama cāsti yat || 12-105-12||

MHB 12-105-13

यत्किंचिन्मन्यसेऽस्तीति सर्वं नास्तीति विद्धि तत् ।
एवं न व्यथते प्राज्ञः कृच्छ्रामप्यापदं गतः ॥ १२-१०५-१३॥
yatkiṃcinmanyase'stīti sarvaṃ nāstīti viddhi tat |
evaṃ na vyathate prājñaḥ kṛcchrāmapyāpadaṃ gataḥ || 12-105-13||

MHB 12-105-14

यद्धि भूतं भविष्यच्च ध्रुवं तन्न भविष्यति ।
एवं विदितवेद्यस्त्वमधर्मेभ्यः प्रमोक्ष्यसे ॥ १२-१०५-१४॥
yaddhi bhūtaṃ bhaviṣyacca dhruvaṃ tanna bhaviṣyati |
evaṃ viditavedyastvamadharmebhyaḥ pramokṣyase || 12-105-14||

MHB 12-105-15

यच्च पूर्वे समाहारे यच्च पूर्वतरे परे ।
सर्वं तन्नास्ति तच्चैव तज्ज्ञात्वा कोऽनुसंज्वरेत् ॥ १२-१०५-१५॥
yacca pūrve samāhāre yacca pūrvatare pare |
sarvaṃ tannāsti taccaiva tajjñātvā ko'nusaṃjvaret || 12-105-15||

MHB 12-105-16

भूत्वा च न भवत्येतदभूत्वा च भवत्यपि ।
शोके न ह्यस्ति सामर्थ्यं शोकं कुर्यात्कथं नरः ॥ १२-१०५-१६॥
bhūtvā ca na bhavatyetadabhūtvā ca bhavatyapi |
śoke na hyasti sāmarthyaṃ śokaṃ kuryātkathaṃ naraḥ || 12-105-16||

MHB 12-105-17

क्व नु तेऽद्य पिता राजन्क्व नु तेऽद्य पितामहः ।
न त्वं पश्यसि तानद्य न त्वा पश्यन्ति तेऽपि च ॥ १२-१०५-१७॥
kva nu te'dya pitā rājankva nu te'dya pitāmahaḥ |
na tvaṃ paśyasi tānadya na tvā paśyanti te'pi ca || 12-105-17||

MHB 12-105-18

आत्मनोऽध्रुवतां पश्यंस्तांस्त्वं किमनुशोचसि ।
बुद्ध्या चैवानुबुध्यस्व ध्रुवं हि न भविष्यसि ॥ १२-१०५-१८॥
ātmano'dhruvatāṃ paśyaṃstāṃstvaṃ kimanuśocasi |
buddhyā caivānubudhyasva dhruvaṃ hi na bhaviṣyasi || 12-105-18||

MHB 12-105-19

अहं च त्वं च नृपते शत्रवः सुहृदश्च ते ।
अवश्यं न भविष्यामः सर्वं च न भविष्यति ॥ १२-१०५-१९॥
ahaṃ ca tvaṃ ca nṛpate śatravaḥ suhṛdaśca te |
avaśyaṃ na bhaviṣyāmaḥ sarvaṃ ca na bhaviṣyati || 12-105-19||

MHB 12-105-20

ये तु विंशतिवर्षा वै त्रिंशद्वर्षाश्च मानवाः ।
अर्वागेव हि ते सर्वे मरिष्यन्ति शरच्छतात् ॥ १२-१०५-२०॥
ye tu viṃśativarṣā vai triṃśadvarṣāśca mānavāḥ |
arvāgeva hi te sarve mariṣyanti śaracchatāt || 12-105-20||

MHB 12-105-21

अपि चेन्महतो वित्ताद्विप्रमुच्येत पूरुषः ।
नैतन्ममेति तन्मत्वा कुर्वीत प्रियमात्मनः ॥ १२-१०५-२१॥
api cenmahato vittādvipramucyeta pūruṣaḥ |
naitanmameti tanmatvā kurvīta priyamātmanaḥ || 12-105-21||

MHB 12-105-22

अनागतं यन्न ममेति विद्यादतिक्रान्तं यन्न ममेति विद्यात् ।
दिष्टं बलीय इति मन्यमानास्ते पण्डितास्तत्सतां स्थानमाहुः ॥ १२-१०५-२२॥
anāgataṃ yanna mameti vidyādatikrāntaṃ yanna mameti vidyāt |
diṣṭaṃ balīya iti manyamānāste paṇḍitāstatsatāṃ sthānamāhuḥ || 12-105-22||

MHB 12-105-23

अनाढ्याश्चापि जीवन्ति राज्यं चाप्यनुशासते ।
बुद्धिपौरुषसंपन्नास्त्वया तुल्याधिका जनाः ॥ १२-१०५-२३॥
anāḍhyāścāpi jīvanti rājyaṃ cāpyanuśāsate |
buddhipauruṣasaṃpannāstvayā tulyādhikā janāḥ || 12-105-23||

MHB 12-105-24

न च त्वमिव शोचन्ति तस्मात्त्वमपि मा शुचः ।
किं नु त्वं तैर्न वै श्रेयांस्तुल्यो वा बुद्धिपौरुषैः ॥ १२-१०५-२४॥
na ca tvamiva śocanti tasmāttvamapi mā śucaḥ |
kiṃ nu tvaṃ tairna vai śreyāṃstulyo vā buddhipauruṣaiḥ || 12-105-24||

MHB 12-105-25

राजपुत्र उवाच ।
यादृच्छिकं ममासीत्तद्राज्यमित्येव चिन्तये ।
ह्रियते सर्वमेवेदं कालेन महता द्विज ॥ १२-१०५-२५॥
rājaputra uvāca |
yādṛcchikaṃ mamāsīttadrājyamityeva cintaye |
hriyate sarvamevedaṃ kālena mahatā dvija || 12-105-25||

MHB 12-105-26

तस्यैवं ह्रियमाणस्य स्रोतसेव तपोधन ।
फलमेतत्प्रपश्यामि यथालब्धेन वर्तये ॥ १२-१०५-२६॥
tasyaivaṃ hriyamāṇasya srotaseva tapodhana |
phalametatprapaśyāmi yathālabdhena vartaye || 12-105-26||

MHB 12-105-27

मुनिरुवाच ।
अनागतमतीतं च यथा तथ्यविनिश्चयात् ।
नानुशोचसि कौसल्य सर्वार्थेषु तथा भव ॥ १२-१०५-२७॥
muniruvāca |
anāgatamatītaṃ ca yathā tathyaviniścayāt |
nānuśocasi kausalya sarvārtheṣu tathā bhava || 12-105-27||

MHB 12-105-28

अवाप्यान्कामयस्वार्थान्नानवाप्यान्कदाचन ।
प्रत्युत्पन्नाननुभवन्मा शुचस्त्वमनागतान् ॥ १२-१०५-२८॥
avāpyānkāmayasvārthānnānavāpyānkadācana |
pratyutpannānanubhavanmā śucastvamanāgatān || 12-105-28||

MHB 12-105-29

यथा लब्धोपपन्नार्थस्तथा कौसल्य रंस्यसे ।
कच्चिच्छुद्धस्वभावेन श्रिया हीनो न शोचसि ॥ १२-१०५-२९॥
yathā labdhopapannārthastathā kausalya raṃsyase |
kaccicchuddhasvabhāvena śriyā hīno na śocasi || 12-105-29||

MHB 12-105-30

पुरस्ताद्भूतपूर्वत्वाद्धीनभाग्यो हि दुर्मतिः ।
धातारं गर्हते नित्यं लब्धार्थांश्च न मृष्यते ॥ १२-१०५-३०॥
purastādbhūtapūrvatvāddhīnabhāgyo hi durmatiḥ |
dhātāraṃ garhate nityaṃ labdhārthāṃśca na mṛṣyate || 12-105-30||

MHB 12-105-31

अनर्हानपि चैवान्यान्मन्यते श्रीमतो जनान् ।
एतस्मात्कारणादेतद्दुःखं भूयोऽनुवर्तते ॥ १२-१०५-३१॥
anarhānapi caivānyānmanyate śrīmato janān |
etasmātkāraṇādetadduḥkhaṃ bhūyo'nuvartate || 12-105-31||

MHB 12-105-32

ईर्ष्यातिच्छेदसंपन्ना राजन्पुरुषमानिनः ।
कच्चित्त्वं न तथा प्राज्ञ मत्सरी कोसलाधिप ॥ १२-१०५-३२॥
īrṣyāticchedasaṃpannā rājanpuruṣamāninaḥ |
kaccittvaṃ na tathā prājña matsarī kosalādhipa || 12-105-32||

MHB 12-105-33

सहस्व श्रियमन्येषां यद्यपि त्वयि नास्ति सा ।
अन्यत्रापि सतीं लक्ष्मीं कुशला भुञ्जते जनाः ।
अभिविष्यन्दते श्रीर्हि सत्यपि द्विषतो जनात् ॥ १२-१०५-३३॥
sahasva śriyamanyeṣāṃ yadyapi tvayi nāsti sā |
anyatrāpi satīṃ lakṣmīṃ kuśalā bhuñjate janāḥ |
abhiviṣyandate śrīrhi satyapi dviṣato janāt || 12-105-33||

MHB 12-105-34

श्रियं च पुत्रपौत्रं च मनुष्या धर्मचारिणः ।
त्यागधर्मविदो वीराः स्वयमेव त्यजन्त्युत ॥ १२-१०५-३४॥
śriyaṃ ca putrapautraṃ ca manuṣyā dharmacāriṇaḥ |
tyāgadharmavido vīrāḥ svayameva tyajantyuta || 12-105-34||

MHB 12-105-35

बहु संकसुकं दृष्ट्वा विवित्सासाधनेन च ।
तथान्ये संत्यजन्त्येनं मत्वा परमदुर्लभम् ॥ १२-१०५-३५॥
bahu saṃkasukaṃ dṛṣṭvā vivitsāsādhanena ca |
tathānye saṃtyajantyenaṃ matvā paramadurlabham || 12-105-35||

MHB 12-105-36

त्वं पुनः प्राज्ञरूपः सन्कृपणं परितप्यसे ।
अकाम्यान्कामयानोऽर्थान्पराचीनानुपद्रुतान् ॥ १२-१०५-३६॥
tvaṃ punaḥ prājñarūpaḥ sankṛpaṇaṃ paritapyase |
akāmyānkāmayāno'rthānparācīnānupadrutān || 12-105-36||

MHB 12-105-37

तां बुद्धिमुपजिज्ञासुस्त्वमेवैनान्परित्यज ।
अनर्थांश्चार्थरूपेण अर्थांश्चानर्थरूपतः ॥ १२-१०५-३७॥
tāṃ buddhimupajijñāsustvamevainānparityaja |
anarthāṃścārtharūpeṇa arthāṃścānartharūpataḥ || 12-105-37||

MHB 12-105-38

अर्थायैव हि केषांचिद्धननाशो भवत्युत ।
अनन्त्यं तं सुखं मत्वा श्रियमन्यः परीक्षते ॥ १२-१०५-३८॥
arthāyaiva hi keṣāṃciddhananāśo bhavatyuta |
anantyaṃ taṃ sukhaṃ matvā śriyamanyaḥ parīkṣate || 12-105-38||

MHB 12-105-39

रममाणः श्रिया कश्चिन्नान्यच्छ्रेयोऽभिमन्यते ।
तथा तस्येहमानस्य समारम्भो विनश्यति ॥ १२-१०५-३९॥
ramamāṇaḥ śriyā kaścinnānyacchreyo'bhimanyate |
tathā tasyehamānasya samārambho vinaśyati || 12-105-39||

MHB 12-105-40

कृच्छ्राल्लब्धमभिप्रेतं यदा कौसल्य नश्यति ।
तदा निर्विद्यते सोऽर्थात्परिभग्नक्रमो नरः ॥ १२-१०५-४०॥
kṛcchrāllabdhamabhipretaṃ yadā kausalya naśyati |
tadā nirvidyate so'rthātparibhagnakramo naraḥ || 12-105-40||

MHB 12-105-41

धर्ममेकेऽभिपद्यन्ते कल्याणाभिजना नराः ।
परत्र सुखमिच्छन्तो निर्विद्येयुश्च लौकिकात् ॥ १२-१०५-४१॥
dharmameke'bhipadyante kalyāṇābhijanā narāḥ |
paratra sukhamicchanto nirvidyeyuśca laukikāt || 12-105-41||

MHB 12-105-42

जीवितं संत्यजन्त्येके धनलोभपरा नराः ।
न जीवितार्थं मन्यन्ते पुरुषा हि धनादृते ॥ १२-१०५-४२॥
jīvitaṃ saṃtyajantyeke dhanalobhaparā narāḥ |
na jīvitārthaṃ manyante puruṣā hi dhanādṛte || 12-105-42||

MHB 12-105-43

पश्य तेषां कृपणतां पश्य तेषामबुद्धिताम् ।
अध्रुवे जीविते मोहादर्थतृष्णामुपाश्रिताः ॥ १२-१०५-४३॥
paśya teṣāṃ kṛpaṇatāṃ paśya teṣāmabuddhitām |
adhruve jīvite mohādarthatṛṣṇāmupāśritāḥ || 12-105-43||

MHB 12-105-44

संचये च विनाशान्ते मरणान्ते च जीविते ।
संयोगे विप्रयोगान्ते को नु विप्रणयेन्मनः ॥ १२-१०५-४४॥
saṃcaye ca vināśānte maraṇānte ca jīvite |
saṃyoge viprayogānte ko nu vipraṇayenmanaḥ || 12-105-44||

MHB 12-105-45

धनं वा पुरुषं राजन्पुरुषो वा पुनर्धनम् ।
अवश्यं प्रजहात्येतत्तद्विद्वान्कोऽनुसंज्वरेत् ॥ १२-१०५-४५॥
dhanaṃ vā puruṣaṃ rājanpuruṣo vā punardhanam |
avaśyaṃ prajahātyetattadvidvānko'nusaṃjvaret || 12-105-45||

MHB 12-105-46

अन्येषामपि नश्यन्ति सुहृदश्च धनानि च ।
पश्य बुद्ध्या मनुष्याणां राजन्नापदमात्मनः ।
नियच्छ यच्छ संयच्छ इन्द्रियाणि मनो गिरम् ॥ १२-१०५-४६॥
anyeṣāmapi naśyanti suhṛdaśca dhanāni ca |
paśya buddhyā manuṣyāṇāṃ rājannāpadamātmanaḥ |
niyaccha yaccha saṃyaccha indriyāṇi mano giram || 12-105-46||

MHB 12-105-47

प्रतिषिद्धानवाप्येषु दुर्लभेष्वहितेषु च ।
प्रतिकृष्टेषु भावेषु व्यतिकृष्टेष्वसंभवे ।
प्रज्ञानतृप्तो विक्रान्तस्त्वद्विधो नानुशोचति ॥ १२-१०५-४७॥
pratiṣiddhānavāpyeṣu durlabheṣvahiteṣu ca |
pratikṛṣṭeṣu bhāveṣu vyatikṛṣṭeṣvasaṃbhave |
prajñānatṛpto vikrāntastvadvidho nānuśocati || 12-105-47||

MHB 12-105-48

अल्पमिच्छन्नचपलो मृदुर्दान्तः सुसंशितः ।
ब्रह्मचर्योपपन्नश्च त्वद्विधो नैव मुह्यति ॥ १२-१०५-४८॥
alpamicchannacapalo mṛdurdāntaḥ susaṃśitaḥ |
brahmacaryopapannaśca tvadvidho naiva muhyati || 12-105-48||

MHB 12-105-49

न त्वेव जाल्मीं कापालीं वृत्तिमेषितुमर्हसि ।
नृशंसवृत्तिं पापिष्ठां दुःखां कापुरुषोचिताम् ॥ १२-१०५-४९॥
na tveva jālmīṃ kāpālīṃ vṛttimeṣitumarhasi |
nṛśaṃsavṛttiṃ pāpiṣṭhāṃ duḥkhāṃ kāpuruṣocitām || 12-105-49||

MHB 12-105-50

अपि मूलफलाजीवो रमस्वैको महावने ।
वाग्यतः संगृहीतात्मा सर्वभूतदयान्वितः ॥ १२-१०५-५०॥
api mūlaphalājīvo ramasvaiko mahāvane |
vāgyataḥ saṃgṛhītātmā sarvabhūtadayānvitaḥ || 12-105-50||

MHB 12-105-51

सदृशं पण्डितस्यैतदीषादन्तेन दन्तिना ।
यदेको रमतेऽरण्ये यच्चाप्यल्पेन तुष्यति ॥ १२-१०५-५१॥
sadṛśaṃ paṇḍitasyaitadīṣādantena dantinā |
yadeko ramate'raṇye yaccāpyalpena tuṣyati || 12-105-51||

MHB 12-105-52

महाह्रदः संक्षुभित आत्मनैव प्रसीदति ।
एतदेवंगतस्याहं सुखं पश्यामि केवलम् ॥ १२-१०५-५२॥
mahāhradaḥ saṃkṣubhita ātmanaiva prasīdati |
etadevaṃgatasyāhaṃ sukhaṃ paśyāmi kevalam || 12-105-52||

MHB 12-105-53

असंभवे श्रियो राजन्हीनस्य सचिवादिभिः ।
दैवे प्रतिनिविष्टे च किं श्रेयो मन्यते भवान् ॥ १२-१०५-५३॥
asaṃbhave śriyo rājanhīnasya sacivādibhiḥ |
daive pratiniviṣṭe ca kiṃ śreyo manyate bhavān || 12-105-53||

Adhyaya: 106/353 (24)

MHB 12-106-1

मुनिरुवाच ।
अथ चेत्पौरुषं किंचित्क्षत्रियात्मनि पश्यसि ।
ब्रवीमि हन्त ते नीतिं राज्यस्य प्रतिपत्तये ॥ १२-१०६-१॥
muniruvāca |
atha cetpauruṣaṃ kiṃcitkṣatriyātmani paśyasi |
bravīmi hanta te nītiṃ rājyasya pratipattaye || 12-106-1||

MHB 12-106-2

तां चेच्छक्ष्यस्यनुष्ठातुं कर्म चैव करिष्यसि ।
शृणु सर्वमशेषेण यत्त्वां वक्ष्यामि तत्त्वतः ॥ १२-१०६-२॥
tāṃ cecchakṣyasyanuṣṭhātuṃ karma caiva kariṣyasi |
śṛṇu sarvamaśeṣeṇa yattvāṃ vakṣyāmi tattvataḥ || 12-106-2||

MHB 12-106-3

आचरिष्यसि चेत्कर्म महतोऽर्थानवाप्स्यसि ।
राज्यं राज्यस्य मन्त्रं वा महतीं वा पुनः श्रियम् ।
यद्येतद्रोचते राजन्पुनर्ब्रूहि ब्रवीमि ते ॥ १२-१०६-३॥
ācariṣyasi cetkarma mahato'rthānavāpsyasi |
rājyaṃ rājyasya mantraṃ vā mahatīṃ vā punaḥ śriyam |
yadyetadrocate rājanpunarbrūhi bravīmi te || 12-106-3||

MHB 12-106-4

राजपुत्र उवाच ।
ब्रवीतु भगवान्नीतिमुपपन्नोऽस्म्यहं प्रभो ।
अमोघमिदमद्यास्तु त्वया सह समागतम् ॥ १२-१०६-४॥
rājaputra uvāca |
bravītu bhagavānnītimupapanno'smyahaṃ prabho |
amoghamidamadyāstu tvayā saha samāgatam || 12-106-4||

MHB 12-106-5

मुनिरुवाच ।
हित्वा स्तम्भं च मानं च क्रोधहर्षौ भयं तथा ।
प्रत्यमित्रं निषेवस्व प्रणिपत्य कृताञ्जलिः ॥ १२-१०६-५॥
muniruvāca |
hitvā stambhaṃ ca mānaṃ ca krodhaharṣau bhayaṃ tathā |
pratyamitraṃ niṣevasva praṇipatya kṛtāñjaliḥ || 12-106-5||

MHB 12-106-6

तमुत्तमेन शौचेन कर्मणा चाभिराधय ।
दातुमर्हति ते वृत्तिं वैदेहः सत्यसंगरः ॥ १२-१०६-६॥
tamuttamena śaucena karmaṇā cābhirādhaya |
dātumarhati te vṛttiṃ vaidehaḥ satyasaṃgaraḥ || 12-106-6||

MHB 12-106-7

प्रमाणं सर्वभूतेषु प्रग्रहं च गमिष्यसि ।
ततः सहायान्सोत्साहाँल्लप्स्यसेऽव्यसनाञ्शुचीन् ॥ १२-१०६-७॥
pramāṇaṃ sarvabhūteṣu pragrahaṃ ca gamiṣyasi |
tataḥ sahāyānsotsāhā~llapsyase'vyasanāñśucīn || 12-106-7||

MHB 12-106-8

वर्तमानः स्वशास्त्रे वै संयतात्मा जितेन्द्रियः ।
अभ्युद्धरति चात्मानं प्रसादयति च प्रजाः ॥ १२-१०६-८॥
vartamānaḥ svaśāstre vai saṃyatātmā jitendriyaḥ |
abhyuddharati cātmānaṃ prasādayati ca prajāḥ || 12-106-8||

MHB 12-106-9

तेनैव त्वं धृतिमता श्रीमता चाभिसत्कृतः ।
प्रमाणं सर्वभूतेषु गत्वा प्रग्रहणं महत् ॥ १२-१०६-९॥
tenaiva tvaṃ dhṛtimatā śrīmatā cābhisatkṛtaḥ |
pramāṇaṃ sarvabhūteṣu gatvā pragrahaṇaṃ mahat || 12-106-9||

MHB 12-106-10

ततः सुहृद्बलं लब्ध्वा मन्त्रयित्वा सुमन्त्रितम् ।
अन्तरैर्भेदयित्वारीन्बिल्वं बिल्वेन शातय ।
परैर्वा संविदं कृत्वा बलमप्यस्य घातय ॥ १२-१०६-१०॥
tataḥ suhṛdbalaṃ labdhvā mantrayitvā sumantritam |
antarairbhedayitvārīnbilvaṃ bilvena śātaya |
parairvā saṃvidaṃ kṛtvā balamapyasya ghātaya || 12-106-10||

MHB 12-106-11

अलभ्या ये शुभा भावाः स्त्रियश्चाच्छादनानि च ।
शय्यासनानि यानानि महार्हाणि गृहाणि च ॥ १२-१०६-११॥
alabhyā ye śubhā bhāvāḥ striyaścācchādanāni ca |
śayyāsanāni yānāni mahārhāṇi gṛhāṇi ca || 12-106-11||

MHB 12-106-12

पक्षिणो मृगजातानि रसा गन्धाः फलानि च ।
तेष्वेव सज्जयेथास्त्वं यथा नश्येत्स्वयं परः ॥ १२-१०६-१२॥
pakṣiṇo mṛgajātāni rasā gandhāḥ phalāni ca |
teṣveva sajjayethāstvaṃ yathā naśyetsvayaṃ paraḥ || 12-106-12||

MHB 12-106-13

यद्येव प्रतिषेद्धव्यो यद्युपेक्षणमर्हति ।
न जातु विवृतः कार्यः शत्रुर्विनयमिच्छता ॥ १२-१०६-१३॥
yadyeva pratiṣeddhavyo yadyupekṣaṇamarhati |
na jātu vivṛtaḥ kāryaḥ śatrurvinayamicchatā || 12-106-13||

MHB 12-106-14

वसस्व परमामित्रविषये प्राज्ञसंमते ।
भजस्व श्वेतकाकीयैर्मित्राधममनर्थकैः ॥ १२-१०६-१४॥
vasasva paramāmitraviṣaye prājñasaṃmate |
bhajasva śvetakākīyairmitrādhamamanarthakaiḥ || 12-106-14||

MHB 12-106-15

आरम्भांश्चास्य महतो दुष्करांस्त्वं प्रयोजय ।
नदीबन्धविरोधांश्च बलवद्भिर्विरुध्यताम् ॥ १२-१०६-१५॥
ārambhāṃścāsya mahato duṣkarāṃstvaṃ prayojaya |
nadībandhavirodhāṃśca balavadbhirvirudhyatām || 12-106-15||

MHB 12-106-16

उद्यानानि महार्हाणि शयनान्यासनानि च ।
प्रतिभोगसुखेनैव कोशमस्य विरेचय ॥ १२-१०६-१६॥
udyānāni mahārhāṇi śayanānyāsanāni ca |
pratibhogasukhenaiva kośamasya virecaya || 12-106-16||

MHB 12-106-17

यज्ञदानप्रशंसास्मै ब्राह्मणेष्वनुवर्ण्यताम् ।
ते त्वत्प्रियं करिष्यन्ति तं चेष्यन्ति वृका इव ॥ १२-१०६-१७॥
yajñadānapraśaṃsāsmai brāhmaṇeṣvanuvarṇyatām |
te tvatpriyaṃ kariṣyanti taṃ ceṣyanti vṛkā iva || 12-106-17||

MHB 12-106-18

असंशयं पुण्यशीलः प्राप्नोति परमां गतिम् ।
त्रिविष्टपे पुण्यतमं स्थानं प्राप्नोति पार्थिवः ।
कोशक्षये त्वमित्राणां वशं कौसल्य गच्छति ॥ १२-१०६-१८॥
asaṃśayaṃ puṇyaśīlaḥ prāpnoti paramāṃ gatim |
triviṣṭape puṇyatamaṃ sthānaṃ prāpnoti pārthivaḥ |
kośakṣaye tvamitrāṇāṃ vaśaṃ kausalya gacchati || 12-106-18||

MHB 12-106-19

उभयत्र प्रसक्तस्य धर्मे चाधर्म एव च ।
बलार्थमूलं व्युच्छिद्येत्तेन नन्दन्ति शत्रवः ॥ १२-१०६-१९॥
ubhayatra prasaktasya dharme cādharma eva ca |
balārthamūlaṃ vyucchidyettena nandanti śatravaḥ || 12-106-19||

MHB 12-106-20

निन्द्यास्य मानुषं कर्म दैवमस्योपवर्णय ।
असंशयं दैवपरः क्षिप्रमेव विनश्यति ॥ १२-१०६-२०॥
nindyāsya mānuṣaṃ karma daivamasyopavarṇaya |
asaṃśayaṃ daivaparaḥ kṣiprameva vinaśyati || 12-106-20||

MHB 12-106-21

याजयैनं विश्वजिता सर्वस्वेन वियुज्यताम् ।
ततो गच्छत्वसिद्धार्थः पीड्यमानो महाजनम् ॥ १२-१०६-२१॥
yājayainaṃ viśvajitā sarvasvena viyujyatām |
tato gacchatvasiddhārthaḥ pīḍyamāno mahājanam || 12-106-21||

MHB 12-106-22

त्यागधर्मविदं मुण्डं कंचिदस्योपवर्णय ।
अपि त्यागं बुभूषेत कच्चिद्गच्छेदनामयम् ॥ १२-१०६-२२॥
tyāgadharmavidaṃ muṇḍaṃ kaṃcidasyopavarṇaya |
api tyāgaṃ bubhūṣeta kaccidgacchedanāmayam || 12-106-22||

MHB 12-106-23

सिद्धेनौषधयोगेन सर्वशत्रुविनाशिना ।
नागानश्वान्मनुष्यांश्च कृतकैरुपघातय ॥ १२-१०६-२३॥
siddhenauṣadhayogena sarvaśatruvināśinā |
nāgānaśvānmanuṣyāṃśca kṛtakairupaghātaya || 12-106-23||

MHB 12-106-24

एते चान्ये च बहवो दम्भयोगाः सुनिश्चिताः ।
शक्या विषहता कर्तुं नक्लीबेन नृपात्मज ॥ १२-१०६-२४॥
ete cānye ca bahavo dambhayogāḥ suniścitāḥ |
śakyā viṣahatā kartuṃ naklībena nṛpātmaja || 12-106-24||

Adhyaya: 107/353 (27)

MHB 12-107-1

राजपुत्र उवाच ।
न निकृत्या न दम्भेन ब्रह्मन्निच्छामि जीवितुम् ।
नाधर्मयुक्तानिच्छेयमर्थान्सुमहतोऽप्यहम् ॥ १२-१०७-१॥
rājaputra uvāca |
na nikṛtyā na dambhena brahmannicchāmi jīvitum |
nādharmayuktāniccheyamarthānsumahato'pyaham || 12-107-1||

MHB 12-107-2

पुरस्तादेव भगवन्मयैतदपवर्जितम् ।
येन मां नाभिशङ्केत यद्वा कृत्स्नं हितं भवेत् ॥ १२-१०७-२॥
purastādeva bhagavanmayaitadapavarjitam |
yena māṃ nābhiśaṅketa yadvā kṛtsnaṃ hitaṃ bhavet || 12-107-2||

MHB 12-107-3

आनृशंस्येन धर्मेण लोके ह्यस्मिञ्जिजीविषुः ।
नाहमेतदलं कर्तुं नैतन्मय्युपपद्यते ॥ १२-१०७-३॥
ānṛśaṃsyena dharmeṇa loke hyasmiñjijīviṣuḥ |
nāhametadalaṃ kartuṃ naitanmayyupapadyate || 12-107-3||

MHB 12-107-4

मुनिरुवाच ।
उपपन्नस्त्वमेतेन यथा क्षत्रिय भाषसे ।
प्रकृत्या ह्युपपन्नोऽसि बुद्ध्या चाद्भुतदर्शन ॥ १२-१०७-४॥
muniruvāca |
upapannastvametena yathā kṣatriya bhāṣase |
prakṛtyā hyupapanno'si buddhyā cādbhutadarśana || 12-107-4||

MHB 12-107-5

उभयोरेव वामर्थे यतिष्ये तव तस्य च ।
संश्लेषं वा करिष्यामि शाश्वतं ह्यनपायिनम् ॥ १२-१०७-५॥
ubhayoreva vāmarthe yatiṣye tava tasya ca |
saṃśleṣaṃ vā kariṣyāmi śāśvataṃ hyanapāyinam || 12-107-5||

MHB 12-107-6

त्वादृशं हि कुले जातमनृशंसं बहुश्रुतम् ।
अमात्यं को न कुर्वीत राज्यप्रणयकोविदम् ॥ १२-१०७-६॥
tvādṛśaṃ hi kule jātamanṛśaṃsaṃ bahuśrutam |
amātyaṃ ko na kurvīta rājyapraṇayakovidam || 12-107-6||

MHB 12-107-7

यस्त्वं प्रव्रजितो राज्याद्व्यसनं चोत्तमं गतः ।
आनृशंस्येन वृत्तेन क्षत्रियेच्छसि जीवितुम् ॥ १२-१०७-७॥
yastvaṃ pravrajito rājyādvyasanaṃ cottamaṃ gataḥ |
ānṛśaṃsyena vṛttena kṣatriyecchasi jīvitum || 12-107-7||

MHB 12-107-8

आगन्ता मद्गृहं तात वैदेहः सत्यसंगरः ।
यथाहं तं नियोक्ष्यामि तत्करिष्यत्यसंशयम् ॥ १२-१०७-८॥
āgantā madgṛhaṃ tāta vaidehaḥ satyasaṃgaraḥ |
yathāhaṃ taṃ niyokṣyāmi tatkariṣyatyasaṃśayam || 12-107-8||

MHB 12-107-9

भीष्म उवाच ।
तत आहूय वैदेहं मुनिर्वचनमब्रवीत् ।
अयं राजकुले जातो विदिताभ्यन्तरो मम ॥ १२-१०७-९॥
bhīṣma uvāca |
tata āhūya vaidehaṃ munirvacanamabravīt |
ayaṃ rājakule jāto viditābhyantaro mama || 12-107-9||

MHB 12-107-10

आदर्श इव शुद्धात्मा शारदश्चन्द्रमा इव ।
नास्मिन्पश्यामि वृजिनं सर्वतो मे परीक्षितः ॥ १२-१०७-१०॥
ādarśa iva śuddhātmā śāradaścandramā iva |
nāsminpaśyāmi vṛjinaṃ sarvato me parīkṣitaḥ || 12-107-10||

MHB 12-107-11

तेन ते संधिरेवास्तु विश्वसास्मिन्यथा मयि ।
न राज्यमनमात्येन शक्यं शास्तुममित्रहन् ॥ १२-१०७-११॥
tena te saṃdhirevāstu viśvasāsminyathā mayi |
na rājyamanamātyena śakyaṃ śāstumamitrahan || 12-107-11||

MHB 12-107-12

अमात्यः शूर एव स्याद्बुद्धिसंपन्न एव च ।
ताभ्यां चैव भयं राज्ञः पश्य राज्यस्य योजनम् ।
धर्मात्मनां क्वचिल्लोके नान्यास्ति गतिरीदृशी ॥ १२-१०७-१२॥
amātyaḥ śūra eva syādbuddhisaṃpanna eva ca |
tābhyāṃ caiva bhayaṃ rājñaḥ paśya rājyasya yojanam |
dharmātmanāṃ kvacilloke nānyāsti gatirīdṛśī || 12-107-12||

MHB 12-107-13

कृतात्मा राजपुत्रोऽयं सतां मार्गमनुष्ठितः ।
सुसंगृहीतस्त्वेवैष त्वया धर्मपुरोगमः ।
संसेव्यमानः शत्रूंस्ते गृह्णीयान्महतो गणान् ॥ १२-१०७-१३॥
kṛtātmā rājaputro'yaṃ satāṃ mārgamanuṣṭhitaḥ |
susaṃgṛhītastvevaiṣa tvayā dharmapurogamaḥ |
saṃsevyamānaḥ śatrūṃste gṛhṇīyānmahato gaṇān || 12-107-13||

MHB 12-107-14

यद्ययं प्रतियुध्येत्त्वां स्वकर्म क्षत्रियस्य तत् ।
जिगीषमाणस्त्वां युद्धे पितृपैतामहे पदे ॥ १२-१०७-१४॥
yadyayaṃ pratiyudhyettvāṃ svakarma kṣatriyasya tat |
jigīṣamāṇastvāṃ yuddhe pitṛpaitāmahe pade || 12-107-14||

MHB 12-107-15

त्वं चापि प्रतियुध्येथा विजिगीषुव्रते स्थितः ।
अयुद्ध्वैव नियोगान्मे वशे वैदेह ते स्थितः ॥ १२-१०७-१५॥
tvaṃ cāpi pratiyudhyethā vijigīṣuvrate sthitaḥ |
ayuddhvaiva niyogānme vaśe vaideha te sthitaḥ || 12-107-15||

MHB 12-107-16

स त्वं धर्ममवेक्षस्व त्यक्त्वाधर्ममसांप्रतम् ।
न हि कामान्न च द्रोहात्स्वधर्मं हातुमर्हसि ॥ १२-१०७-१६॥
sa tvaṃ dharmamavekṣasva tyaktvādharmamasāṃpratam |
na hi kāmānna ca drohātsvadharmaṃ hātumarhasi || 12-107-16||

MHB 12-107-17

नैव नित्यं जयस्तात नैव नित्यं पराजयः ।
तस्माद्भोजयितव्यश्च भोक्तव्यश्च परो जनः ॥ १२-१०७-१७॥
naiva nityaṃ jayastāta naiva nityaṃ parājayaḥ |
tasmādbhojayitavyaśca bhoktavyaśca paro janaḥ || 12-107-17||

MHB 12-107-18

आत्मन्येव हि संदृश्यावुभौ जयपराजयौ ।
निःशेषकारिणां तात निःशेषकरणाद्भयम् ॥ १२-१०७-१८॥
ātmanyeva hi saṃdṛśyāvubhau jayaparājayau |
niḥśeṣakāriṇāṃ tāta niḥśeṣakaraṇādbhayam || 12-107-18||

MHB 12-107-19

इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं वचनं ब्राह्मणर्षभम् ।
अभिपूज्याभिसत्कृत्य पूजार्हमनुमान्य च ॥ १२-१०७-१९॥
ityuktaḥ pratyuvācedaṃ vacanaṃ brāhmaṇarṣabham |
abhipūjyābhisatkṛtya pūjārhamanumānya ca || 12-107-19||

MHB 12-107-20

यथा ब्रूयान्महाप्राज्ञो यथा ब्रूयाद्बहुश्रुतः ।
श्रेयस्कामो यथा ब्रूयादुभयोर्यत्क्षमं भवेत् ॥ १२-१०७-२०॥
yathā brūyānmahāprājño yathā brūyādbahuśrutaḥ |
śreyaskāmo yathā brūyādubhayoryatkṣamaṃ bhavet || 12-107-20||

MHB 12-107-21

तथा वचनमुक्तोऽस्मि करिष्यामि च तत्तथा ।
एतद्धि परमं श्रेयो न मेऽत्रास्ति विचारणा ॥ १२-१०७-२१॥
tathā vacanamukto'smi kariṣyāmi ca tattathā |
etaddhi paramaṃ śreyo na me'trāsti vicāraṇā || 12-107-21||

MHB 12-107-22

ततः कौसल्यमाहूय वैदेहो वाक्यमब्रवीत् ।
धर्मतो नीतितश्चैव बलेन च जितो मया ॥ १२-१०७-२२॥
tataḥ kausalyamāhūya vaideho vākyamabravīt |
dharmato nītitaścaiva balena ca jito mayā || 12-107-22||

MHB 12-107-23

सोऽहं त्वया त्वात्मगुणैर्जितः पार्थिवसत्तम ।
आत्मानमनवज्ञाय जितवद्वर्ततां भवान् ॥ १२-१०७-२३॥
so'haṃ tvayā tvātmaguṇairjitaḥ pārthivasattama |
ātmānamanavajñāya jitavadvartatāṃ bhavān || 12-107-23||

MHB 12-107-24

नावमन्ये च ते बुद्धिं नावमन्ये च पौरुषम् ।
नावमन्ये जयामीति जितवद्वर्ततां भवान् ॥ १२-१०७-२४॥
nāvamanye ca te buddhiṃ nāvamanye ca pauruṣam |
nāvamanye jayāmīti jitavadvartatāṃ bhavān || 12-107-24||

MHB 12-107-25

यथावत्पूजितो राजन्गृहं गन्तासि मे गृहात् ।
ततः संपूज्य तौ विप्रं विश्वस्तौ जग्मतुर्गृहान् ॥ १२-१०७-२५॥
yathāvatpūjito rājangṛhaṃ gantāsi me gṛhāt |
tataḥ saṃpūjya tau vipraṃ viśvastau jagmaturgṛhān || 12-107-25||

MHB 12-107-26

वैदेहस्त्वथ कौसल्यं प्रवेश्य गृहमञ्जसा ।
पाद्यार्घ्यमधुपर्कैस्तं पूजार्हं प्रत्यपूजयत् ॥ १२-१०७-२६॥
vaidehastvatha kausalyaṃ praveśya gṛhamañjasā |
pādyārghyamadhuparkaistaṃ pūjārhaṃ pratyapūjayat || 12-107-26||

MHB 12-107-27

ददौ दुहितरं चास्मै रत्नानि विविधानि च ।
एष राज्ञां परो धर्मः सह्यौ जयपराजयौ ॥ १२-१०७-२७॥
dadau duhitaraṃ cāsmai ratnāni vividhāni ca |
eṣa rājñāṃ paro dharmaḥ sahyau jayaparājayau || 12-107-27||

Adhyaya: 108/353 (31)

MHB 12-108-1

युधिष्ठिर उवाच ।
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परंतप ।
धर्मो वृत्तं च वृत्तिश्च वृत्त्युपायफलानि च ॥ १२-१०८-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ ca paraṃtapa |
dharmo vṛttaṃ ca vṛttiśca vṛttyupāyaphalāni ca || 12-108-1||

MHB 12-108-2

राज्ञां वृत्तं च कोशश्च कोशसंजननं महत् ।
अमात्यगुणवृद्धिश्च प्रकृतीनां च वर्धनम् ॥ १२-१०८-२॥
rājñāṃ vṛttaṃ ca kośaśca kośasaṃjananaṃ mahat |
amātyaguṇavṛddhiśca prakṛtīnāṃ ca vardhanam || 12-108-2||

MHB 12-108-3

षाड्गुण्यगुणकल्पश्च सेनानीतिस्तथैव च ।
दुष्टस्य च परिज्ञानमदुष्टस्य च लक्षणम् ॥ १२-१०८-३॥
ṣāḍguṇyaguṇakalpaśca senānītistathaiva ca |
duṣṭasya ca parijñānamaduṣṭasya ca lakṣaṇam || 12-108-3||

MHB 12-108-4

समहीनाधिकानां च यथावल्लक्षणोच्चयः ।
मध्यमस्य च तुष्ट्यर्थं यथा स्थेयं विवर्धता ॥ १२-१०८-४॥
samahīnādhikānāṃ ca yathāvallakṣaṇoccayaḥ |
madhyamasya ca tuṣṭyarthaṃ yathā stheyaṃ vivardhatā || 12-108-4||

MHB 12-108-5

क्षीणसंग्रहवृत्तिश्च यथावत्संप्रकीर्तिता ।
लघुनादेशरूपेण ग्रन्थयोगेन भारत ॥ १२-१०८-५॥
kṣīṇasaṃgrahavṛttiśca yathāvatsaṃprakīrtitā |
laghunādeśarūpeṇa granthayogena bhārata || 12-108-5||

MHB 12-108-6

विजिगीषोस्तथावृत्तमुक्तं चैव तथैव ते ।
गणानां वृत्तिमिच्छामि श्रोतुं मतिमतां वर ॥ १२-१०८-६॥
vijigīṣostathāvṛttamuktaṃ caiva tathaiva te |
gaṇānāṃ vṛttimicchāmi śrotuṃ matimatāṃ vara || 12-108-6||

MHB 12-108-7

यथा गणाः प्रवर्धन्ते न भिद्यन्ते च भारत ।
अरीन्हि विजिगीषन्ते सुहृदः प्राप्नुवन्ति च ॥ १२-१०८-७॥
yathā gaṇāḥ pravardhante na bhidyante ca bhārata |
arīnhi vijigīṣante suhṛdaḥ prāpnuvanti ca || 12-108-7||

MHB 12-108-8

भेदमूलो विनाशो हि गणानामुपलभ्यते ।
मन्त्रसंवरणं दुःखं बहूनामिति मे मतिः ॥ १२-१०८-८॥
bhedamūlo vināśo hi gaṇānāmupalabhyate |
mantrasaṃvaraṇaṃ duḥkhaṃ bahūnāmiti me matiḥ || 12-108-8||

MHB 12-108-9

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं निखिलेन परंतप ।
यथा च ते न भिद्येरंस्तच्च मे ब्रूहि पार्थिव ॥ १२-१०८-९॥
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ nikhilena paraṃtapa |
yathā ca te na bhidyeraṃstacca me brūhi pārthiva || 12-108-9||

MHB 12-108-10

भीष्म उवाच ।
गणानां च कुलानां च राज्ञां च भरतर्षभ ।
वैरसंदीपनावेतौ लोभामर्षौ जनाधिप ॥ १२-१०८-१०॥
bhīṣma uvāca |
gaṇānāṃ ca kulānāṃ ca rājñāṃ ca bharatarṣabha |
vairasaṃdīpanāvetau lobhāmarṣau janādhipa || 12-108-10||

MHB 12-108-11

लोभमेको हि वृणुते ततोऽमर्षमनन्तरम् ।
तौ क्षयव्ययसंयुक्तावन्योन्यजनिताश्रयौ ॥ १२-१०८-११॥
lobhameko hi vṛṇute tato'marṣamanantaram |
tau kṣayavyayasaṃyuktāvanyonyajanitāśrayau || 12-108-11||

MHB 12-108-12

चारमन्त्रबलादानैः सामदानविभेदनैः ।
क्षयव्ययभयोपायैः कर्शयन्तीतरेतरम् ॥ १२-१०८-१२॥
cāramantrabalādānaiḥ sāmadānavibhedanaiḥ |
kṣayavyayabhayopāyaiḥ karśayantītaretaram || 12-108-12||

MHB 12-108-13

तत्र दानेन भिद्यन्ते गणाः संघातवृत्तयः ।
भिन्ना विमनसः सर्वे गच्छन्त्यरिवशं भयात् ॥ १२-१०८-१३॥
tatra dānena bhidyante gaṇāḥ saṃghātavṛttayaḥ |
bhinnā vimanasaḥ sarve gacchantyarivaśaṃ bhayāt || 12-108-13||

MHB 12-108-14

भेदाद्गणा विनश्यन्ति भिन्नाः सूपजपाः परैः ।
तस्मात्संघातयोगेषु प्रयतेरन्गणाः सदा ॥ १२-१०८-१४॥
bhedādgaṇā vinaśyanti bhinnāḥ sūpajapāḥ paraiḥ |
tasmātsaṃghātayogeṣu prayaterangaṇāḥ sadā || 12-108-14||

MHB 12-108-15

अर्था ह्येवाधिगम्यन्ते संघातबलपौरुषात् ।
बाह्याश्च मैत्रीं कुर्वन्ति तेषु संघातवृत्तिषु ॥ १२-१०८-१५॥
arthā hyevādhigamyante saṃghātabalapauruṣāt |
bāhyāśca maitrīṃ kurvanti teṣu saṃghātavṛttiṣu || 12-108-15||

MHB 12-108-16

ज्ञानवृद्धान्प्रशंसन्तः शुश्रूषन्तः परस्परम् ।
विनिवृत्ताभिसंधानाः सुखमेधन्ति सर्वशः ॥ १२-१०८-१६॥
jñānavṛddhānpraśaṃsantaḥ śuśrūṣantaḥ parasparam |
vinivṛttābhisaṃdhānāḥ sukhamedhanti sarvaśaḥ || 12-108-16||

MHB 12-108-17

धर्मिष्ठान्व्यवहारांश्च स्थापयन्तश्च शास्त्रतः ।
यथावत्संप्रवर्तन्तो विवर्धन्ते गणोत्तमाः ॥ १२-१०८-१७॥
dharmiṣṭhānvyavahārāṃśca sthāpayantaśca śāstrataḥ |
yathāvatsaṃpravartanto vivardhante gaṇottamāḥ || 12-108-17||

MHB 12-108-18

पुत्रान्भ्रातॄन्निगृह्णन्तो विनये च सदा रताः ।
विनीतांश्च प्रगृह्णन्तो विवर्धन्ते गणोत्तमाः ॥ १२-१०८-१८॥
putrānbhrātṝnnigṛhṇanto vinaye ca sadā ratāḥ |
vinītāṃśca pragṛhṇanto vivardhante gaṇottamāḥ || 12-108-18||

MHB 12-108-19

चारमन्त्रविधानेषु कोशसंनिचयेषु च ।
नित्ययुक्ता महाबाहो वर्धन्ते सर्वतो गणाः ॥ १२-१०८-१९॥
cāramantravidhāneṣu kośasaṃnicayeṣu ca |
nityayuktā mahābāho vardhante sarvato gaṇāḥ || 12-108-19||

MHB 12-108-20

प्राज्ञाञ्शूरान्महेष्वासान्कर्मसु स्थिरपौरुषान् ।
मानयन्तः सदा युक्ता विवर्धन्ते गणा नृप ॥ १२-१०८-२०॥
prājñāñśūrānmaheṣvāsānkarmasu sthirapauruṣān |
mānayantaḥ sadā yuktā vivardhante gaṇā nṛpa || 12-108-20||

MHB 12-108-21

द्रव्यवन्तश्च शूराश्च शस्त्रज्ञाः शास्त्रपारगाः ।
कृच्छ्रास्वापत्सु संमूढान्गणानुत्तारयन्ति ते ॥ १२-१०८-२१॥
dravyavantaśca śūrāśca śastrajñāḥ śāstrapāragāḥ |
kṛcchrāsvāpatsu saṃmūḍhāngaṇānuttārayanti te || 12-108-21||

MHB 12-108-22

क्रोधो भेदो भयो दण्डः कर्शनं निग्रहो वधः ।
नयन्त्यरिवशं सद्यो गणान्भरतसत्तम ॥ १२-१०८-२२॥
krodho bhedo bhayo daṇḍaḥ karśanaṃ nigraho vadhaḥ |
nayantyarivaśaṃ sadyo gaṇānbharatasattama || 12-108-22||

MHB 12-108-23

तस्मान्मानयितव्यास्ते गणमुख्याः प्रधानतः ।
लोकयात्रा समायत्ता भूयसी तेषु पार्थिव ॥ १२-१०८-२३॥
tasmānmānayitavyāste gaṇamukhyāḥ pradhānataḥ |
lokayātrā samāyattā bhūyasī teṣu pārthiva || 12-108-23||

MHB 12-108-24

मन्त्रगुप्तिः प्रधानेषु चारश्चामित्रकर्शन ।
न गणाः कृत्स्नशो मन्त्रं श्रोतुमर्हन्ति भारत ॥ १२-१०८-२४॥
mantraguptiḥ pradhāneṣu cāraścāmitrakarśana |
na gaṇāḥ kṛtsnaśo mantraṃ śrotumarhanti bhārata || 12-108-24||

MHB 12-108-25

गणमुख्यैस्तु संभूय कार्यं गणहितं मिथः ।
पृथग्गणस्य भिन्नस्य विमतस्य ततोऽन्यथा ।
अर्थाः प्रत्यवसीदन्ति तथानर्था भवन्ति च ॥ १२-१०८-२५॥
gaṇamukhyaistu saṃbhūya kāryaṃ gaṇahitaṃ mithaḥ |
pṛthaggaṇasya bhinnasya vimatasya tato'nyathā |
arthāḥ pratyavasīdanti tathānarthā bhavanti ca || 12-108-25||

MHB 12-108-26

तेषामन्योन्यभिन्नानां स्वशक्तिमनुतिष्ठताम् ।
निग्रहः पण्डितैः कार्यः क्षिप्रमेव प्रधानतः ॥ १२-१०८-२६॥
teṣāmanyonyabhinnānāṃ svaśaktimanutiṣṭhatām |
nigrahaḥ paṇḍitaiḥ kāryaḥ kṣiprameva pradhānataḥ || 12-108-26||

MHB 12-108-27

कुलेषु कलहा जाताः कुलवृद्धैरुपेक्षिताः ।
गोत्रस्य राजन्कुर्वन्ति गणसंभेदकारिकाम् ॥ १२-१०८-२७॥
kuleṣu kalahā jātāḥ kulavṛddhairupekṣitāḥ |
gotrasya rājankurvanti gaṇasaṃbhedakārikām || 12-108-27||

MHB 12-108-28

आभ्यन्तरं भयं रक्ष्यं सुरक्ष्यं बाह्यतो भयम् ।
अभ्यन्तराद्भयं जातं सद्यो मूलं निकृन्तति ॥ १२-१०८-२८॥
ābhyantaraṃ bhayaṃ rakṣyaṃ surakṣyaṃ bāhyato bhayam |
abhyantarādbhayaṃ jātaṃ sadyo mūlaṃ nikṛntati || 12-108-28||

MHB 12-108-29

अकस्मात्क्रोधलोभाद्वा मोहाद्वापि स्वभावजात् ।
अन्योन्यं नाभिभाषन्ते तत्पराभवलक्षणम् ॥ १२-१०८-२९॥
akasmātkrodhalobhādvā mohādvāpi svabhāvajāt |
anyonyaṃ nābhibhāṣante tatparābhavalakṣaṇam || 12-108-29||

MHB 12-108-30

जात्या च सदृशाः सर्वे कुलेन सदृशास्तथा ।
न तु शौर्येण बुद्ध्या वा रूपद्रव्येण वा पुनः ॥ १२-१०८-३०॥
jātyā ca sadṛśāḥ sarve kulena sadṛśāstathā |
na tu śauryeṇa buddhyā vā rūpadravyeṇa vā punaḥ || 12-108-30||

MHB 12-108-31

भेदाच्चैव प्रमादाच्च नाम्यन्ते रिपुभिर्गणाः ।
तस्मात्संघातमेवाहुर्गणानां शरणं महत् ॥ १२-१०८-३१॥
bhedāccaiva pramādācca nāmyante ripubhirgaṇāḥ |
tasmātsaṃghātamevāhurgaṇānāṃ śaraṇaṃ mahat || 12-108-31||

Adhyaya: 109/353 (28)

MHB 12-109-1

युधिष्ठिर उवाच ।
महानयं धर्मपथो बहुशाखश्च भारत ।
किं स्विदेवेह धर्माणामनुष्ठेयतमं मतम् ॥ १२-१०९-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
mahānayaṃ dharmapatho bahuśākhaśca bhārata |
kiṃ svideveha dharmāṇāmanuṣṭheyatamaṃ matam || 12-109-1||

MHB 12-109-2

किं कार्यं सर्वधर्माणां गरीयो भवतो मतम् ।
यथायं पुरुषो धर्ममिह च प्रेत्य चाप्नुयात् ॥ १२-१०९-२॥
kiṃ kāryaṃ sarvadharmāṇāṃ garīyo bhavato matam |
yathāyaṃ puruṣo dharmamiha ca pretya cāpnuyāt || 12-109-2||

MHB 12-109-3

भीष्म उवाच ।
मातापित्रोर्गुरूणां च पूजा बहुमता मम ।
अत्र युक्तो नरो लोकान्यशश्च महदश्नुते ॥ १२-१०९-३॥
bhīṣma uvāca |
mātāpitrorgurūṇāṃ ca pūjā bahumatā mama |
atra yukto naro lokānyaśaśca mahadaśnute || 12-109-3||

MHB 12-109-4

यदेते ह्यभिजानीयुः कर्म तात सुपूजिताः ।
धर्म्यं धर्मविरुद्धं वा तत्कर्तव्यं युधिष्ठिर ॥ १२-१०९-४॥
yadete hyabhijānīyuḥ karma tāta supūjitāḥ |
dharmyaṃ dharmaviruddhaṃ vā tatkartavyaṃ yudhiṣṭhira || 12-109-4||

MHB 12-109-5

न तैरनभ्यनुज्ञातो धर्ममन्यं प्रकल्पयेत् ।
यमेतेऽभ्यनुजानीयुः स धर्म इति निश्चयः ॥ १२-१०९-५॥
na tairanabhyanujñāto dharmamanyaṃ prakalpayet |
yamete'bhyanujānīyuḥ sa dharma iti niścayaḥ || 12-109-5||

MHB 12-109-6

एत एव त्रयो लोका एत एवाश्रमास्त्रयः ।
एत एव त्रयो वेदा एत एव त्रयोऽग्नयः ॥ १२-१०९-६॥
eta eva trayo lokā eta evāśramāstrayaḥ |
eta eva trayo vedā eta eva trayo'gnayaḥ || 12-109-6||

MHB 12-109-7

पिता ह्यग्निर्गार्हपत्यो माताग्निर्दक्षिणः स्मृतः ।
गुरुराहवनीयस्तु साग्नित्रेता गरीयसी ॥ १२-१०९-७॥
pitā hyagnirgārhapatyo mātāgnirdakṣiṇaḥ smṛtaḥ |
gururāhavanīyastu sāgnitretā garīyasī || 12-109-7||

MHB 12-109-8

त्रिष्वप्रमाद्यन्नेतेषु त्रीँल्लोकानवजेष्यसि ।
पितृवृत्त्या त्विमं लोकं मातृवृत्त्या तथापरम् ।
ब्रह्मलोकं गुरोर्वृत्त्या नित्यमेव चरिष्यसि ॥ १२-१०९-८॥
triṣvapramādyanneteṣu trī~llokānavajeṣyasi |
pitṛvṛttyā tvimaṃ lokaṃ mātṛvṛttyā tathāparam |
brahmalokaṃ gurorvṛttyā nityameva cariṣyasi || 12-109-8||

MHB 12-109-9

सम्यगेतेषु वर्तस्व त्रिषु लोकेषु भारत ।
यशः प्राप्स्यसि भद्रं ते धर्मं च सुमहाफलम् ॥ १२-१०९-९॥
samyageteṣu vartasva triṣu lokeṣu bhārata |
yaśaḥ prāpsyasi bhadraṃ te dharmaṃ ca sumahāphalam || 12-109-9||

MHB 12-109-10

नैतानतिशयेज्जातु नात्यश्नीयान्न दूषयेत् ।
नित्यं परिचरेच्चैव तद्वै सुकृतमुत्तमम् ।
कीर्तिं पुण्यं यशो लोकान्प्राप्स्यसे च जनाधिप ॥ १२-१०९-१०॥
naitānatiśayejjātu nātyaśnīyānna dūṣayet |
nityaṃ paricareccaiva tadvai sukṛtamuttamam |
kīrtiṃ puṇyaṃ yaśo lokānprāpsyase ca janādhipa || 12-109-10||

MHB 12-109-11

सर्वे तस्यादृता लोका यस्यैते त्रय आदृताः ।
अनादृतास्तु यस्यैते सर्वास्तस्याफलाः क्रियाः ॥ १२-१०९-११॥
sarve tasyādṛtā lokā yasyaite traya ādṛtāḥ |
anādṛtāstu yasyaite sarvāstasyāphalāḥ kriyāḥ || 12-109-11||

MHB 12-109-12

नैवायं न परो लोकस्तस्य चैव परंतप ।
अमानिता नित्यमेव यस्यैते गुरवस्त्रयः ॥ १२-१०९-१२॥
naivāyaṃ na paro lokastasya caiva paraṃtapa |
amānitā nityameva yasyaite guravastrayaḥ || 12-109-12||

MHB 12-109-13

न चास्मिन्न परे लोके यशस्तस्य प्रकाशते ।
न चान्यदपि कल्याणं पारत्रं समुदाहृतम् ॥ १२-१०९-१३॥
na cāsminna pare loke yaśastasya prakāśate |
na cānyadapi kalyāṇaṃ pāratraṃ samudāhṛtam || 12-109-13||

MHB 12-109-14

तेभ्य एव तु तत्सर्वं कृत्यया विसृजाम्यहम् ।
तदासीन्मे शतगुणं सहस्रगुणमेव च ।
तस्मान्मे संप्रकाशन्ते त्रयो लोका युधिष्ठिर ॥ १२-१०९-१४॥
tebhya eva tu tatsarvaṃ kṛtyayā visṛjāmyaham |
tadāsīnme śataguṇaṃ sahasraguṇameva ca |
tasmānme saṃprakāśante trayo lokā yudhiṣṭhira || 12-109-14||

MHB 12-109-15

दशैव तु सदाचार्यः श्रोत्रियानतिरिच्यते ।
दशाचार्यानुपाध्याय उपाध्यायान्पिता दश ॥ १२-१०९-१५॥
daśaiva tu sadācāryaḥ śrotriyānatiricyate |
daśācāryānupādhyāya upādhyāyānpitā daśa || 12-109-15||

MHB 12-109-16

पितॄन्दश तु मातैका सर्वां वा पृथिवीमपि ।
गुरुत्वेनाभिभवति नास्ति मातृसमो गुरुः ।
गुरुर्गरीयान्पितृतो मातृतश्चेति मे मतिः ॥ १२-१०९-१६॥
pitṝndaśa tu mātaikā sarvāṃ vā pṛthivīmapi |
gurutvenābhibhavati nāsti mātṛsamo guruḥ |
gururgarīyānpitṛto mātṛtaśceti me matiḥ || 12-109-16||

MHB 12-109-17

उभौ हि मातापितरौ जन्मनि व्युपयुज्यतः ।
शरीरमेतौ सृजतः पिता माता च भारत ।
आचार्यशिष्टा या जातिः सा दिव्या साजरामरा ॥ १२-१०९-१७॥
ubhau hi mātāpitarau janmani vyupayujyataḥ |
śarīrametau sṛjataḥ pitā mātā ca bhārata |
ācāryaśiṣṭā yā jātiḥ sā divyā sājarāmarā || 12-109-17||

MHB 12-109-18

अवध्या हि सदा माता पिता चाप्यपकारिणौ ।
न संदुष्यति तत्कृत्वा न च ते दूषयन्ति तम् ।
धर्माय यतमानानां विदुर्देवाः सहर्षिभिः ॥ १२-१०९-१८॥
avadhyā hi sadā mātā pitā cāpyapakāriṇau |
na saṃduṣyati tatkṛtvā na ca te dūṣayanti tam |
dharmāya yatamānānāṃ vidurdevāḥ saharṣibhiḥ || 12-109-18||

MHB 12-109-19

य आवृणोत्यवितथेन कर्णावृतं ब्रुवन्नमृतं संप्रयच्छन् ।
तं वै मन्ये पितरं मातरं च तस्मै न द्रुह्येत्कृतमस्य जानन् ॥ १२-१०९-१९॥
ya āvṛṇotyavitathena karṇāvṛtaṃ bruvannamṛtaṃ saṃprayacchan |
taṃ vai manye pitaraṃ mātaraṃ ca tasmai na druhyetkṛtamasya jānan || 12-109-19||

MHB 12-109-20

विद्यां श्रुत्वा ये गुरुं नाद्रियन्ते प्रत्यासन्नं मनसा कर्मणा वा ।
यथैव ते गुरुभिर्भावनीयास्तथा तेषां गुरवोऽप्यर्चनीयाः ॥ १२-१०९-२०॥
vidyāṃ śrutvā ye guruṃ nādriyante pratyāsannaṃ manasā karmaṇā vā |
yathaiva te gurubhirbhāvanīyāstathā teṣāṃ guravo'pyarcanīyāḥ || 12-109-20||

MHB 12-109-21

तस्मात्पूजयितव्याश्च संविभज्याश्च यत्नतः ।
गुरवोऽर्चयितव्याश्च पुराणं धर्ममिच्छता ॥ १२-१०९-२१॥
tasmātpūjayitavyāśca saṃvibhajyāśca yatnataḥ |
guravo'rcayitavyāśca purāṇaṃ dharmamicchatā || 12-109-21||

MHB 12-109-22

येन प्रीताश्च पितरस्तेन प्रीतः पितामहः ।
प्रीणाति मातरं येन पृथिवी तेन पूजिता ॥ १२-१०९-२२॥
yena prītāśca pitarastena prītaḥ pitāmahaḥ |
prīṇāti mātaraṃ yena pṛthivī tena pūjitā || 12-109-22||

MHB 12-109-23

येन प्रीणात्युपाध्यायं तेन स्याद्ब्रह्म पूजितम् ।
मातृतः पितृतश्चैव तस्मात्पूज्यतमो गुरुः ।
ऋषयश्च हि देवाश्च प्रीयन्ते पितृभिः सह ॥ १२-१०९-२३॥
yena prīṇātyupādhyāyaṃ tena syādbrahma pūjitam |
mātṛtaḥ pitṛtaścaiva tasmātpūjyatamo guruḥ |
ṛṣayaśca hi devāśca prīyante pitṛbhiḥ saha || 12-109-23||

MHB 12-109-24

न केनचन वृत्तेन ह्यवज्ञेयो गुरुर्भवेत् ।
न च माता न च पिता तादृशो यादृशो गुरुः ॥ १२-१०९-२४॥
na kenacana vṛttena hyavajñeyo gururbhavet |
na ca mātā na ca pitā tādṛśo yādṛśo guruḥ || 12-109-24||

MHB 12-109-25

न तेऽवमानमर्हन्ति न च ते दूषयन्ति तम् ।
गुरूणामेव सत्कारं विदुर्देवाः सहर्षिभिः ॥ १२-१०९-२५॥
na te'vamānamarhanti na ca te dūṣayanti tam |
gurūṇāmeva satkāraṃ vidurdevāḥ saharṣibhiḥ || 12-109-25||

MHB 12-109-26

उपाध्यायं पितरं मातरं च येऽभिद्रुह्यन्ति मनसा कर्मणा वा ।
तेषां पापं भ्रूणहत्याविशिष्टं तस्मान्नान्यः पापकृदस्ति लोके ॥ १२-१०९-२६॥
upādhyāyaṃ pitaraṃ mātaraṃ ca ye'bhidruhyanti manasā karmaṇā vā |
teṣāṃ pāpaṃ bhrūṇahatyāviśiṣṭaṃ tasmānnānyaḥ pāpakṛdasti loke || 12-109-26||

MHB 12-109-27

मित्रद्रुहः कृतघ्नस्य स्त्रीघ्नस्य पिशुनस्य च ।
चतुर्णां वयमेतेषां निष्कृतिं नानुशुश्रुमः ॥ १२-१०९-२७॥
mitradruhaḥ kṛtaghnasya strīghnasya piśunasya ca |
caturṇāṃ vayameteṣāṃ niṣkṛtiṃ nānuśuśrumaḥ || 12-109-27||

MHB 12-109-28

एतत्सर्वमतिदेशेन सृष्टं यत्कर्तव्यं पुरुषेणेह लोके ।
एतच्छ्रेयो नान्यदस्माद्विशिष्टं सर्वान्धर्माननुसृत्यैतदुक्तम् ॥ १२-१०९-२८॥
etatsarvamatideśena sṛṣṭaṃ yatkartavyaṃ puruṣeṇeha loke |
etacchreyo nānyadasmādviśiṣṭaṃ sarvāndharmānanusṛtyaitaduktam || 12-109-28||

Adhyaya: 110/353 (26)

MHB 12-110-1

युधिष्ठिर उवाच ।
कथं धर्मे स्थातुमिच्छन्नरो वर्तेत भारत ।
विद्वञ्जिज्ञासमानाय प्रब्रूहि भरतर्षभ ॥ १२-११०-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kathaṃ dharme sthātumicchannaro varteta bhārata |
vidvañjijñāsamānāya prabrūhi bharatarṣabha || 12-110-1||

MHB 12-110-2

सत्यं चैवानृतं चोभे लोकानावृत्य तिष्ठतः ।
तयोः किमाचरेद्राजन्पुरुषो धर्मनिश्चितः ॥ १२-११०-२॥
satyaṃ caivānṛtaṃ cobhe lokānāvṛtya tiṣṭhataḥ |
tayoḥ kimācaredrājanpuruṣo dharmaniścitaḥ || 12-110-2||

MHB 12-110-3

किं स्वित्सत्यं किमनृतं किं स्विद्धर्म्यं सनातनम् ।
कस्मिन्काले वदेत्सत्यं कस्मिन्कालेऽनृतं वदेत् ॥ १२-११०-३॥
kiṃ svitsatyaṃ kimanṛtaṃ kiṃ sviddharmyaṃ sanātanam |
kasminkāle vadetsatyaṃ kasminkāle'nṛtaṃ vadet || 12-110-3||

MHB 12-110-4

भीष्म उवाच ।
सत्यस्य वचनं साधु न सत्याद्विद्यते परम् ।
यद्भूलोके सुदुर्ज्ञातं तत्ते वक्ष्यामि भारत ॥ १२-११०-४॥
bhīṣma uvāca |
satyasya vacanaṃ sādhu na satyādvidyate param |
yadbhūloke sudurjñātaṃ tatte vakṣyāmi bhārata || 12-110-4||

MHB 12-110-5

भवेत्सत्यं न वक्तव्यं वक्तव्यमनृतं भवेत् ।
यत्रानृतं भवेत्सत्यं सत्यं वाप्यनृतं भवेत् ॥ १२-११०-५॥
bhavetsatyaṃ na vaktavyaṃ vaktavyamanṛtaṃ bhavet |
yatrānṛtaṃ bhavetsatyaṃ satyaṃ vāpyanṛtaṃ bhavet || 12-110-5||

MHB 12-110-6

तादृशे मुह्यते बालो यत्र सत्यमनिष्ठितम् ।
सत्यानृते विनिश्चित्य ततो भवति धर्मवित् ॥ १२-११०-६॥
tādṛśe muhyate bālo yatra satyamaniṣṭhitam |
satyānṛte viniścitya tato bhavati dharmavit || 12-110-6||

MHB 12-110-7

अप्यनार्योऽकृतप्रज्ञः पुरुषोऽपि सुदारुणः ।
सुमहत्प्राप्नुयात्पुण्यं बलाकोऽन्धवधादिव ॥ १२-११०-७॥
apyanāryo'kṛtaprajñaḥ puruṣo'pi sudāruṇaḥ |
sumahatprāpnuyātpuṇyaṃ balāko'ndhavadhādiva || 12-110-7||

MHB 12-110-8

किमाश्चर्यं च यन्मूढो धर्मकामोऽप्यधर्मवित् ।
सुमहत्प्राप्नुयात्पापं गङ्गायामिव कौशिकः ॥ १२-११०-८॥
kimāścaryaṃ ca yanmūḍho dharmakāmo'pyadharmavit |
sumahatprāpnuyātpāpaṃ gaṅgāyāmiva kauśikaḥ || 12-110-8||

MHB 12-110-9

तादृशोऽयमनुप्रश्नो यत्र धर्मः सुदुर्वचः ।
दुष्करः प्रतिसंख्यातुं तर्केणात्र व्यवस्यति ॥ १२-११०-९॥
tādṛśo'yamanupraśno yatra dharmaḥ sudurvacaḥ |
duṣkaraḥ pratisaṃkhyātuṃ tarkeṇātra vyavasyati || 12-110-9||

MHB 12-110-10

प्रभावार्थाय भूतानां धर्मप्रवचनं कृतम् ।
यत्स्यादहिंसासंयुक्तं स धर्म इति निश्चयः ॥ १२-११०-१०॥
prabhāvārthāya bhūtānāṃ dharmapravacanaṃ kṛtam |
yatsyādahiṃsāsaṃyuktaṃ sa dharma iti niścayaḥ || 12-110-10||

MHB 12-110-11

धारणाद्धर्म इत्याहुर्धर्मेण विधृताः प्रजाः ।
यत्स्याद्धारणसंयुक्तं स धर्म इति निश्चयः ॥ १२-११०-११॥
dhāraṇāddharma ityāhurdharmeṇa vidhṛtāḥ prajāḥ |
yatsyāddhāraṇasaṃyuktaṃ sa dharma iti niścayaḥ || 12-110-11||

MHB 12-110-12

श्रुतिधर्म इति ह्येके नेत्याहुरपरे जनाः ।
न तु तत्प्रत्यसूयामो न हि सर्वं विधीयते ॥ १२-११०-१२॥
śrutidharma iti hyeke netyāhurapare janāḥ |
na tu tatpratyasūyāmo na hi sarvaṃ vidhīyate || 12-110-12||

MHB 12-110-13

येऽन्यायेन जिहीर्षन्तो धनमिच्छन्ति कर्हिचित् ।
तेभ्यस्तन्न तदाख्येयं स धर्म इति निश्चयः ॥ १२-११०-१३॥
ye'nyāyena jihīrṣanto dhanamicchanti karhicit |
tebhyastanna tadākhyeyaṃ sa dharma iti niścayaḥ || 12-110-13||

MHB 12-110-14

अकूजनेन चेन्मोक्षो नात्र कूजेत्कथंचन ।
अवश्यं कूजितव्यं वा शङ्केरन्वाप्यकूजनात् ॥ १२-११०-१४॥
akūjanena cenmokṣo nātra kūjetkathaṃcana |
avaśyaṃ kūjitavyaṃ vā śaṅkeranvāpyakūjanāt || 12-110-14||

MHB 12-110-15

श्रेयस्तत्रानृतं वक्तुं सत्यादिति विचारितम् ।
यः पापैः सह संबन्धान्मुच्यते शपथादिति ॥ १२-११०-१५॥
śreyastatrānṛtaṃ vaktuṃ satyāditi vicāritam |
yaḥ pāpaiḥ saha saṃbandhānmucyate śapathāditi || 12-110-15||

MHB 12-110-16

न च तेभ्यो धनं देयं शक्ये सति कथंचन ।
पापेभ्यो हि धनं दत्तं दातारमपि पीडयेत् ॥ १२-११०-१६॥
na ca tebhyo dhanaṃ deyaṃ śakye sati kathaṃcana |
pāpebhyo hi dhanaṃ dattaṃ dātāramapi pīḍayet || 12-110-16||

MHB 12-110-17

स्वशरीरोपरोधेन वरमादातुमिच्छतः ।
सत्यसंप्रतिपत्त्यर्थं ये ब्रूयुः साक्षिणः क्वचित् ।
अनुक्त्वा तत्र तद्वाच्यं सर्वे तेऽनृतवादिनः ॥ १२-११०-१७॥
svaśarīroparodhena varamādātumicchataḥ |
satyasaṃpratipattyarthaṃ ye brūyuḥ sākṣiṇaḥ kvacit |
anuktvā tatra tadvācyaṃ sarve te'nṛtavādinaḥ || 12-110-17||

MHB 12-110-18

प्राणात्यये विवाहे च वक्तव्यमनृतं भवेत् ।
अर्थस्य रक्षणार्थाय परेषां धर्मकारणात् ।
परेषां धर्ममाकाङ्क्षन्नीचः स्याद्धर्मभिक्षुकः ॥ १२-११०-१८॥
prāṇātyaye vivāhe ca vaktavyamanṛtaṃ bhavet |
arthasya rakṣaṇārthāya pareṣāṃ dharmakāraṇāt |
pareṣāṃ dharmamākāṅkṣannīcaḥ syāddharmabhikṣukaḥ || 12-110-18||

MHB 12-110-19

प्रतिश्रुत्य तु दातव्यं श्वःकार्यस्तु बलात्कृतः ।
यः कश्चिद्धर्मसमयात्प्रच्युतोऽधर्ममास्थितः ॥ १२-११०-१९॥
pratiśrutya tu dātavyaṃ śvaḥkāryastu balātkṛtaḥ |
yaḥ kaściddharmasamayātpracyuto'dharmamāsthitaḥ || 12-110-19||

MHB 12-110-20

शठः स्वधर्ममुत्सृज्य तमिच्छेदुपजीवितुम् ।
सर्वोपायैर्निहन्तव्यः पापो निकृतिजीवनः ॥ १२-११०-२०॥
śaṭhaḥ svadharmamutsṛjya tamicchedupajīvitum |
sarvopāyairnihantavyaḥ pāpo nikṛtijīvanaḥ || 12-110-20||

MHB 12-110-21

धनमित्येव पापानां सर्वेषामिह निश्चयः ।
येऽविषह्या ह्यसंभोज्या निकृत्या पतनं गताः ॥ १२-११०-२१॥
dhanamityeva pāpānāṃ sarveṣāmiha niścayaḥ |
ye'viṣahyā hyasaṃbhojyā nikṛtyā patanaṃ gatāḥ || 12-110-21||

MHB 12-110-22

च्युता देवमनुष्येभ्यो यथा प्रेतास्तथैव ते ।
धनादानाद्दुःखतरं जीविताद्विप्रयोजनम् ॥ १२-११०-२२॥
cyutā devamanuṣyebhyo yathā pretāstathaiva te |
dhanādānādduḥkhataraṃ jīvitādviprayojanam || 12-110-22||

MHB 12-110-23

अयं वो रोचतां धर्म इति वाच्यः प्रयत्नतः ।
न कश्चिदस्ति पापानां धर्म इत्येष निश्चयः ॥ १२-११०-२३॥
ayaṃ vo rocatāṃ dharma iti vācyaḥ prayatnataḥ |
na kaścidasti pāpānāṃ dharma ityeṣa niścayaḥ || 12-110-23||

MHB 12-110-24

तथागतं च यो हन्यान्नासौ पापेन लिप्यते ।
स्वकर्मणा हतं हन्ति हत एव स हन्यते ।
तेषु यः समयं कश्चित्कुर्वीत हतबुद्धिषु ॥ १२-११०-२४॥
tathāgataṃ ca yo hanyānnāsau pāpena lipyate |
svakarmaṇā hataṃ hanti hata eva sa hanyate |
teṣu yaḥ samayaṃ kaścitkurvīta hatabuddhiṣu || 12-110-24||

MHB 12-110-25

यथा काकश्च गृध्रश्च तथैवोपधिजीविनः ।
ऊर्ध्वं देहविमोक्षान्ते भवन्त्येतासु योनिषु ॥ १२-११०-२५॥
yathā kākaśca gṛdhraśca tathaivopadhijīvinaḥ |
ūrdhvaṃ dehavimokṣānte bhavantyetāsu yoniṣu || 12-110-25||

MHB 12-110-26

यस्मिन्यथा वर्तते यो मनुष्यस्तस्मिंस्तथा वर्तितव्यं स धर्मः ।
मायाचारो मायया वर्तितव्यः साध्वाचारः साधुना प्रत्युदेयः ॥ १२-११०-२६॥
yasminyathā vartate yo manuṣyastasmiṃstathā vartitavyaṃ sa dharmaḥ |
māyācāro māyayā vartitavyaḥ sādhvācāraḥ sādhunā pratyudeyaḥ || 12-110-26||

Adhyaya: 111/353 (29)

MHB 12-111-1

युधिष्ठिर उवाच ।
क्लिश्यमानेषु भूतेषु तैस्तैर्भावैस्ततस्ततः ।
दुर्गाण्यतितरेद्येन तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-१११-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kliśyamāneṣu bhūteṣu taistairbhāvaistatastataḥ |
durgāṇyatitaredyena tanme brūhi pitāmaha || 12-111-1||

MHB 12-111-2

भीष्म उवाच ।
आश्रमेषु यथोक्तेषु यथोक्तं ये द्विजातयः ।
वर्तन्ते संयतात्मानो दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२-१११-२॥
bhīṣma uvāca |
āśrameṣu yathokteṣu yathoktaṃ ye dvijātayaḥ |
vartante saṃyatātmāno durgāṇyatitaranti te || 12-111-2||

MHB 12-111-3

ये दम्भान्न जपन्ति स्म येषां वृत्तिश्च संवृता ।
विषयांश्च निगृह्णन्ति दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२-१११-३॥
ye dambhānna japanti sma yeṣāṃ vṛttiśca saṃvṛtā |
viṣayāṃśca nigṛhṇanti durgāṇyatitaranti te || 12-111-3||

MHB 12-111-4

वासयन्त्यतिथीन्नित्यं नित्यं ये चानसूयकाः ।
नित्यं स्वाध्यायशीलाश्च दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२-१११-४॥
vāsayantyatithīnnityaṃ nityaṃ ye cānasūyakāḥ |
nityaṃ svādhyāyaśīlāśca durgāṇyatitaranti te || 12-111-4||

MHB 12-111-5

मातापित्रोश्च ये वृत्तिं वर्तन्ते धर्मकोविदाः ।
वर्जयन्ति दिवास्वप्नं दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२-१११-५॥
mātāpitrośca ye vṛttiṃ vartante dharmakovidāḥ |
varjayanti divāsvapnaṃ durgāṇyatitaranti te || 12-111-5||

MHB 12-111-6

स्वेषु दारेषु वर्तन्ते न्यायवृत्तेष्वृतावृतौ ।
अग्निहोत्रपराः सन्तो दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२-१११-६॥
sveṣu dāreṣu vartante nyāyavṛtteṣvṛtāvṛtau |
agnihotraparāḥ santo durgāṇyatitaranti te || 12-111-6||

MHB 12-111-7

ये न लोभान्नयन्त्यर्थान्राजानो रजसावृताः ।
विषयान्परिरक्षन्तो दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२-१११-७॥
ye na lobhānnayantyarthānrājāno rajasāvṛtāḥ |
viṣayānparirakṣanto durgāṇyatitaranti te || 12-111-7||

MHB 12-111-8

आहवेषु च ये शूरास्त्यक्त्वा मरणजं भयम् ।
धर्मेण जयमिच्छन्तो दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२-१११-८॥
āhaveṣu ca ye śūrāstyaktvā maraṇajaṃ bhayam |
dharmeṇa jayamicchanto durgāṇyatitaranti te || 12-111-8||

MHB 12-111-9

ये पापानि न कुर्वन्ति कर्मणा मनसा गिरा ।
निक्षिप्तदण्डा भूतेषु दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२-१११-९॥
ye pāpāni na kurvanti karmaṇā manasā girā |
nikṣiptadaṇḍā bhūteṣu durgāṇyatitaranti te || 12-111-9||

MHB 12-111-10

ये वदन्तीह सत्यानि प्राणत्यागेऽप्युपस्थिते ।
प्रमाणभूता भूतानां दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२-१११-१०॥
ye vadantīha satyāni prāṇatyāge'pyupasthite |
pramāṇabhūtā bhūtānāṃ durgāṇyatitaranti te || 12-111-10||

MHB 12-111-11

अनध्यायेषु ये विप्राः स्वाध्यायं नैव कुर्वते ।
तपोनित्याः सुतपसो दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२-१११-११॥
anadhyāyeṣu ye viprāḥ svādhyāyaṃ naiva kurvate |
taponityāḥ sutapaso durgāṇyatitaranti te || 12-111-11||

MHB 12-111-12

कर्माण्यकुहकार्थानि येषां वाचश्च सूनृताः ।
येषामर्थाश्च साध्वर्था दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२-१११-१२॥
karmāṇyakuhakārthāni yeṣāṃ vācaśca sūnṛtāḥ |
yeṣāmarthāśca sādhvarthā durgāṇyatitaranti te || 12-111-12||

MHB 12-111-13

ये तपश्च तपस्यन्ति कौमारब्रह्मचारिणः ।
विद्यावेदव्रतस्नाता दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२-१११-१३॥
ye tapaśca tapasyanti kaumārabrahmacāriṇaḥ |
vidyāvedavratasnātā durgāṇyatitaranti te || 12-111-13||

MHB 12-111-14

ये च संशान्तरजसः संशान्ततमसश्च ये ।
सत्ये स्थिता महात्मानो दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२-१११-१४॥
ye ca saṃśāntarajasaḥ saṃśāntatamasaśca ye |
satye sthitā mahātmāno durgāṇyatitaranti te || 12-111-14||

MHB 12-111-15

येषां न कश्चित्त्रसति त्रसन्ति न च कस्यचित् ।
येषामात्मसमो लोको दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२-१११-१५॥
yeṣāṃ na kaścittrasati trasanti na ca kasyacit |
yeṣāmātmasamo loko durgāṇyatitaranti te || 12-111-15||

MHB 12-111-16

परश्रिया न तप्यन्ते ये सन्तः पुरुषर्षभाः ।
ग्राम्यादन्नान्निवृत्ताश्च दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२-१११-१६॥
paraśriyā na tapyante ye santaḥ puruṣarṣabhāḥ |
grāmyādannānnivṛttāśca durgāṇyatitaranti te || 12-111-16||

MHB 12-111-17

सर्वान्देवान्नमस्यन्ति सर्वान्धर्मांश्च शृण्वते ।
ये श्रद्दधाना दान्ताश्च दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२-१११-१७॥
sarvāndevānnamasyanti sarvāndharmāṃśca śṛṇvate |
ye śraddadhānā dāntāśca durgāṇyatitaranti te || 12-111-17||

MHB 12-111-18

ये न मानितमिच्छन्ति मानयन्ति च ये परम् ।
मान्यमाना न मन्यन्ते दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२-१११-१८॥
ye na mānitamicchanti mānayanti ca ye param |
mānyamānā na manyante durgāṇyatitaranti te || 12-111-18||

MHB 12-111-19

ये श्राद्धानि च कुर्वन्ति तिथ्यां तिथ्यां प्रजार्थिनः ।
सुविशुद्धेन मनसा दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२-१११-१९॥
ye śrāddhāni ca kurvanti tithyāṃ tithyāṃ prajārthinaḥ |
suviśuddhena manasā durgāṇyatitaranti te || 12-111-19||

MHB 12-111-20

ये क्रोधं नैव कुर्वन्ति क्रुद्धान्संशमयन्ति च ।
न च कुप्यन्ति भृत्येभ्यो दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२-१११-२०॥
ye krodhaṃ naiva kurvanti kruddhānsaṃśamayanti ca |
na ca kupyanti bhṛtyebhyo durgāṇyatitaranti te || 12-111-20||

MHB 12-111-21

मधु मांसं च ये नित्यं वर्जयन्तीह मानवाः ।
जन्मप्रभृति मद्यं च दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२-१११-२१॥
madhu māṃsaṃ ca ye nityaṃ varjayantīha mānavāḥ |
janmaprabhṛti madyaṃ ca durgāṇyatitaranti te || 12-111-21||

MHB 12-111-22

यात्रार्थं भोजनं येषां संतानार्थं च मैथुनम् ।
वाक्सत्यवचनार्थाय दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२-१११-२२॥
yātrārthaṃ bhojanaṃ yeṣāṃ saṃtānārthaṃ ca maithunam |
vāksatyavacanārthāya durgāṇyatitaranti te || 12-111-22||

MHB 12-111-23

ईश्वरं सर्वभूतानां जगतः प्रभवाप्ययम् ।
भक्ता नारायणं ये च दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२-१११-२३॥
īśvaraṃ sarvabhūtānāṃ jagataḥ prabhavāpyayam |
bhaktā nārāyaṇaṃ ye ca durgāṇyatitaranti te || 12-111-23||

MHB 12-111-24

य एष रक्तपद्माक्षः पीतवासा महाभुजः ।
सुहृद्भ्राता च मित्रं च संबन्धी च तवाच्युतः ॥ १२-१११-२४॥
ya eṣa raktapadmākṣaḥ pītavāsā mahābhujaḥ |
suhṛdbhrātā ca mitraṃ ca saṃbandhī ca tavācyutaḥ || 12-111-24||

MHB 12-111-25

य इमान्सकलाँल्लोकांश्चर्मवत्परिवेष्टयेत् ।
इच्छन्प्रभुरचिन्त्यात्मा गोविन्दः पुरुषोत्तमः ॥ १२-१११-२५॥
ya imānsakalā~llokāṃścarmavatpariveṣṭayet |
icchanprabhuracintyātmā govindaḥ puruṣottamaḥ || 12-111-25||

MHB 12-111-26

स्थितः प्रियहिते जिष्णोः स एष पुरुषर्षभ ।
राजंस्तव च दुर्धर्षो वैकुण्ठः पुरुषोत्तमः ॥ १२-१११-२६॥
sthitaḥ priyahite jiṣṇoḥ sa eṣa puruṣarṣabha |
rājaṃstava ca durdharṣo vaikuṇṭhaḥ puruṣottamaḥ || 12-111-26||

MHB 12-111-27

य एनं संश्रयन्तीह भक्त्या नारायणं हरिम् ।
ते तरन्तीह दुर्गाणि न मेऽत्रास्ति विचारणा ॥ १२-१११-२७॥
ya enaṃ saṃśrayantīha bhaktyā nārāyaṇaṃ harim |
te tarantīha durgāṇi na me'trāsti vicāraṇā || 12-111-27||

MHB 12-111-28

दुर्गातितरणं ये च पठन्ति श्रावयन्ति च ।
पाठयन्ति च विप्रेभ्यो दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२-१११-२८॥
durgātitaraṇaṃ ye ca paṭhanti śrāvayanti ca |
pāṭhayanti ca viprebhyo durgāṇyatitaranti te || 12-111-28||

MHB 12-111-29

इति कृत्यसमुद्देशः कीर्तितस्ते मयानघ ।
संतरेद्येन दुर्गाणि परत्रेह च मानवः ॥ १२-१११-२९॥
iti kṛtyasamuddeśaḥ kīrtitaste mayānagha |
saṃtaredyena durgāṇi paratreha ca mānavaḥ || 12-111-29||

Adhyaya: 112/353 (86)

MHB 12-112-1

युधिष्ठिर उवाच ।
असौम्याः सौम्यरूपेण सौम्याश्चासौम्यदर्शिनः ।
ईदृशान्पुरुषांस्तात कथं विद्यामहे वयम् ॥ १२-११२-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
asaumyāḥ saumyarūpeṇa saumyāścāsaumyadarśinaḥ |
īdṛśānpuruṣāṃstāta kathaṃ vidyāmahe vayam || 12-112-1||

MHB 12-112-2

भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
व्याघ्रगोमायुसंवादं तं निबोध युधिष्ठिर ॥ १२-११२-२॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
vyāghragomāyusaṃvādaṃ taṃ nibodha yudhiṣṭhira || 12-112-2||

MHB 12-112-3

पुरिकायां पुरि पुरा श्रीमत्यां पौरिको नृपः ।
परहिंसारुचिः क्रूरो बभूव पुरुषाधमः ॥ १२-११२-३॥
purikāyāṃ puri purā śrīmatyāṃ pauriko nṛpaḥ |
parahiṃsāruciḥ krūro babhūva puruṣādhamaḥ || 12-112-3||

MHB 12-112-4

स त्वायुषि परिक्षीणे जगामानीप्सितां गतिम् ।
गोमायुत्वं च संप्राप्तो दूषितः पूर्वकर्मणा ॥ १२-११२-४॥
sa tvāyuṣi parikṣīṇe jagāmānīpsitāṃ gatim |
gomāyutvaṃ ca saṃprāpto dūṣitaḥ pūrvakarmaṇā || 12-112-4||

MHB 12-112-5

संस्मृत्य पूर्वजातिं स निर्वेदं परमं गतः ।
न भक्षयति मांसानि परैरुपहृतान्यपि ॥ १२-११२-५॥
saṃsmṛtya pūrvajātiṃ sa nirvedaṃ paramaṃ gataḥ |
na bhakṣayati māṃsāni parairupahṛtānyapi || 12-112-5||

MHB 12-112-6

अहिंस्रः सर्वभूतेषु सत्यवाक्सुदृढव्रतः ।
चकार च यथाकाममाहारं पतितैः फलैः ॥ १२-११२-६॥
ahiṃsraḥ sarvabhūteṣu satyavāksudṛḍhavrataḥ |
cakāra ca yathākāmamāhāraṃ patitaiḥ phalaiḥ || 12-112-6||

MHB 12-112-7

श्मशाने तस्य चावासो गोमायोः संमतोऽभवत् ।
जन्मभूम्यनुरोधाच्च नान्यद्वासमरोचयत् ॥ १२-११२-७॥
śmaśāne tasya cāvāso gomāyoḥ saṃmato'bhavat |
janmabhūmyanurodhācca nānyadvāsamarocayat || 12-112-7||

MHB 12-112-8

तस्य शौचममृष्यन्तः सर्वे ते सहजातयः ।
चालयन्ति स्म तां बुद्धिं वचनैः प्रश्रयोत्तरैः ॥ १२-११२-८॥
tasya śaucamamṛṣyantaḥ sarve te sahajātayaḥ |
cālayanti sma tāṃ buddhiṃ vacanaiḥ praśrayottaraiḥ || 12-112-8||

MHB 12-112-9

वसन्पितृवने रौद्रे शौचं लप्सितुमिच्छसि ।
इयं विप्रतिपत्तिस्ते यदा त्वं पिशिताशनः ॥ १२-११२-९॥
vasanpitṛvane raudre śaucaṃ lapsitumicchasi |
iyaṃ vipratipattiste yadā tvaṃ piśitāśanaḥ || 12-112-9||

MHB 12-112-10

तत्समो वा भवास्माभिर्भक्ष्यान्दास्यामहे वयम् ।
भुङ्क्ष्व शौचं परित्यज्य यद्धि भुक्तं तदस्ति ते ॥ १२-११२-१०॥
tatsamo vā bhavāsmābhirbhakṣyāndāsyāmahe vayam |
bhuṅkṣva śaucaṃ parityajya yaddhi bhuktaṃ tadasti te || 12-112-10||

MHB 12-112-11

इति तेषां वचः श्रुत्वा प्रत्युवाच समाहितः ।
मधुरैः प्रश्रितैर्वाक्यैर्हेतुमद्भिरनिष्ठुरैः ॥ १२-११२-११॥
iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā pratyuvāca samāhitaḥ |
madhuraiḥ praśritairvākyairhetumadbhiraniṣṭhuraiḥ || 12-112-11||

MHB 12-112-12

अप्रमाणं प्रसूतिर्मे शीलतः क्रियते कुलम् ।
प्रार्थयिष्ये तु तत्कर्म येन विस्तीर्यते यशः ॥ १२-११२-१२॥
apramāṇaṃ prasūtirme śīlataḥ kriyate kulam |
prārthayiṣye tu tatkarma yena vistīryate yaśaḥ || 12-112-12||

MHB 12-112-13

श्मशाने यदि वासो मे समाधिर्मे निशाम्यताम् ।
आत्मा फलति कर्माणि नाश्रमो धर्मलक्षणम् ॥ १२-११२-१३॥
śmaśāne yadi vāso me samādhirme niśāmyatām |
ātmā phalati karmāṇi nāśramo dharmalakṣaṇam || 12-112-13||

MHB 12-112-14

आश्रमे यो द्विजं हन्याद्गां वा दद्यादनाश्रमे ।
किं नु तत्पातकं न स्यात्तद्वा दत्तं वृथा भवेत् ॥ १२-११२-१४॥
āśrame yo dvijaṃ hanyādgāṃ vā dadyādanāśrame |
kiṃ nu tatpātakaṃ na syāttadvā dattaṃ vṛthā bhavet || 12-112-14||

MHB 12-112-15

भवन्तः सर्वलोभेन केवलं भक्षणे रताः ।
अनुबन्धे तु ये दोषास्तान्न पश्यन्ति मोहिताः ॥ १२-११२-१५॥
bhavantaḥ sarvalobhena kevalaṃ bhakṣaṇe ratāḥ |
anubandhe tu ye doṣāstānna paśyanti mohitāḥ || 12-112-15||

MHB 12-112-16

अप्रत्ययकृतां गर्ह्यामर्थापनयदूषिताम् ।
इह चामुत्र चानिष्टां तस्माद्वृत्तिं न रोचये ॥ १२-११२-१६॥
apratyayakṛtāṃ garhyāmarthāpanayadūṣitām |
iha cāmutra cāniṣṭāṃ tasmādvṛttiṃ na rocaye || 12-112-16||

MHB 12-112-17

तं शुचिं पण्डितं मत्वा शार्दूलः ख्यातविक्रमः ।
कृत्वात्मसदृशां पूजां साचिव्येऽवर्धयत्स्वयम् ॥ १२-११२-१७॥
taṃ śuciṃ paṇḍitaṃ matvā śārdūlaḥ khyātavikramaḥ |
kṛtvātmasadṛśāṃ pūjāṃ sācivye'vardhayatsvayam || 12-112-17||

MHB 12-112-18

सौम्य विज्ञातरूपस्त्वं गच्छ यात्रां मया सह ।
व्रियन्तामीप्सिता भोगाः परिहार्याश्च पुष्कलाः ॥ १२-११२-१८॥
saumya vijñātarūpastvaṃ gaccha yātrāṃ mayā saha |
vriyantāmīpsitā bhogāḥ parihāryāśca puṣkalāḥ || 12-112-18||

MHB 12-112-19

तीक्ष्णा वयमिति ख्याता भवतो ज्ञापयामहे ।
मृदुपूर्वं घातिनस्ते श्रेयश्चाधिगमिष्यति ॥ १२-११२-१९॥
tīkṣṇā vayamiti khyātā bhavato jñāpayāmahe |
mṛdupūrvaṃ ghātinaste śreyaścādhigamiṣyati || 12-112-19||

MHB 12-112-20

अथ संपूज्य तद्वाक्यं मृगेन्द्रस्य महात्मनः ।
गोमायुः प्रश्रितं वाक्यं बभाषे किंचिदानतः ॥ १२-११२-२०॥
atha saṃpūjya tadvākyaṃ mṛgendrasya mahātmanaḥ |
gomāyuḥ praśritaṃ vākyaṃ babhāṣe kiṃcidānataḥ || 12-112-20||

MHB 12-112-21

सदृशं मृगराजैतत्तव वाक्यं मदन्तरे ।
यत्सहायान्मृगयसे धर्मार्थकुशलाञ्शुचीन् ॥ १२-११२-२१॥
sadṛśaṃ mṛgarājaitattava vākyaṃ madantare |
yatsahāyānmṛgayase dharmārthakuśalāñśucīn || 12-112-21||

MHB 12-112-22

न शक्यमनमात्येन महत्त्वमनुशासितुम् ।
दुष्टामात्येन वा वीर शरीरपरिपन्थिना ॥ १२-११२-२२॥
na śakyamanamātyena mahattvamanuśāsitum |
duṣṭāmātyena vā vīra śarīraparipanthinā || 12-112-22||

MHB 12-112-23

सहायाननुरक्तांस्तु यतेतानुपसंहितान् ।
परस्परमसंघुष्टान्विजिगीषूनलोलुपान् ॥ १२-११२-२३॥
sahāyānanuraktāṃstu yatetānupasaṃhitān |
parasparamasaṃghuṣṭānvijigīṣūnalolupān || 12-112-23||

MHB 12-112-24

तानतीतोपधान्प्राज्ञान्हिते युक्तान्मनस्विनः ।
पूजयेथा महाभागान्यथाचार्यान्यथा पितॄन् ॥ १२-११२-२४॥
tānatītopadhānprājñānhite yuktānmanasvinaḥ |
pūjayethā mahābhāgānyathācāryānyathā pitṝn || 12-112-24||

MHB 12-112-25

न त्वेवं मम संतोषाद्रोचतेऽन्यन्मृगाधिप ।
न कामये सुखान्भोगानैश्वर्यं वा त्वदाश्रयम् ॥ १२-११२-२५॥
na tvevaṃ mama saṃtoṣādrocate'nyanmṛgādhipa |
na kāmaye sukhānbhogānaiśvaryaṃ vā tvadāśrayam || 12-112-25||

MHB 12-112-26

न योक्ष्यति हि मे शीलं तव भृत्यैः पुरातनैः ।
ते त्वां विभेदयिष्यन्ति दुःखशीला मदन्तरे ॥ १२-११२-२६॥
na yokṣyati hi me śīlaṃ tava bhṛtyaiḥ purātanaiḥ |
te tvāṃ vibhedayiṣyanti duḥkhaśīlā madantare || 12-112-26||

MHB 12-112-27

संश्रयः श्लाघनीयस्त्वमन्येषामपि भास्वताम् ।
कृतात्मा सुमहाभागः पापकेष्वप्यदारुणः ॥ १२-११२-२७॥
saṃśrayaḥ ślāghanīyastvamanyeṣāmapi bhāsvatām |
kṛtātmā sumahābhāgaḥ pāpakeṣvapyadāruṇaḥ || 12-112-27||

MHB 12-112-28

दीर्घदर्शी महोत्साहः स्थूललक्ष्यो महाबलः ।
कृती चामोघकर्तासि भाव्यैश्च समलंकृतः ॥ १२-११२-२८॥
dīrghadarśī mahotsāhaḥ sthūlalakṣyo mahābalaḥ |
kṛtī cāmoghakartāsi bhāvyaiśca samalaṃkṛtaḥ || 12-112-28||

MHB 12-112-29

किं तु स्वेनास्मि संतुष्टो दुःखा वृत्तिरनुष्ठिता ।
सेवायाश्चापि नाभिज्ञः स्वच्छन्देन वनेचरः ॥ १२-११२-२९॥
kiṃ tu svenāsmi saṃtuṣṭo duḥkhā vṛttiranuṣṭhitā |
sevāyāścāpi nābhijñaḥ svacchandena vanecaraḥ || 12-112-29||

MHB 12-112-30

राजोपक्रोशदोषाश्च सर्वे संश्रयवासिनाम् ।
वनचर्या च निःसङ्गा निर्भया निरवग्रहा ॥ १२-११२-३०॥
rājopakrośadoṣāśca sarve saṃśrayavāsinām |
vanacaryā ca niḥsaṅgā nirbhayā niravagrahā || 12-112-30||

MHB 12-112-31

नृपेणाहूयमानस्य यत्तिष्ठति भयं हृदि ।
न तत्तिष्ठति तुष्टानां वने मूलफलाशिनाम् ॥ १२-११२-३१॥
nṛpeṇāhūyamānasya yattiṣṭhati bhayaṃ hṛdi |
na tattiṣṭhati tuṣṭānāṃ vane mūlaphalāśinām || 12-112-31||

MHB 12-112-32

पानीयं वा निरायासं स्वाद्वन्नं वा भयोत्तरम् ।
विचार्य खलु पश्यामि तत्सुखं यत्र निर्वृतिः ॥ १२-११२-३२॥
pānīyaṃ vā nirāyāsaṃ svādvannaṃ vā bhayottaram |
vicārya khalu paśyāmi tatsukhaṃ yatra nirvṛtiḥ || 12-112-32||

MHB 12-112-33

अपराधैर्न तावन्तो भृत्याः शिष्टा नराधिपैः ।
उपघातैर्यथा भृत्या दूषिता निधनं गताः ॥ १२-११२-३३॥
aparādhairna tāvanto bhṛtyāḥ śiṣṭā narādhipaiḥ |
upaghātairyathā bhṛtyā dūṣitā nidhanaṃ gatāḥ || 12-112-33||

MHB 12-112-34

यदि त्वेतन्मया कार्यं मृगेन्द्रो यदि मन्यते ।
समयं कृतमिच्छामि वर्तितव्यं यथा मयि ॥ १२-११२-३४॥
yadi tvetanmayā kāryaṃ mṛgendro yadi manyate |
samayaṃ kṛtamicchāmi vartitavyaṃ yathā mayi || 12-112-34||

MHB 12-112-35

मदीया माननीयास्ते श्रोतव्यं च हितं वचः ।
कल्पिता या च ते वृत्तिः सा भवेत्तव सुस्थिरा ॥ १२-११२-३५॥
madīyā mānanīyāste śrotavyaṃ ca hitaṃ vacaḥ |
kalpitā yā ca te vṛttiḥ sā bhavettava susthirā || 12-112-35||

MHB 12-112-36

न मन्त्रयेयमन्यैस्ते सचिवैः सह कर्हिचित् ।
नीतिमन्तः परीप्सन्तो वृथा ब्रूयुः परे मयि ॥ १२-११२-३६॥
na mantrayeyamanyaiste sacivaiḥ saha karhicit |
nītimantaḥ parīpsanto vṛthā brūyuḥ pare mayi || 12-112-36||

MHB 12-112-37

एक एकेन संगम्य रहो ब्रूयां हितं तव ।
न च ते ज्ञातिकार्येषु प्रष्टव्योऽहं हिताहिते ॥ १२-११२-३७॥
eka ekena saṃgamya raho brūyāṃ hitaṃ tava |
na ca te jñātikāryeṣu praṣṭavyo'haṃ hitāhite || 12-112-37||

MHB 12-112-38

मया संमन्त्र्य पश्चाच्च न हिंस्याः सचिवास्त्वया ।
मदीयानां च कुपितो मा त्वं दण्डं निपातयेः ॥ १२-११२-३८॥
mayā saṃmantrya paścācca na hiṃsyāḥ sacivāstvayā |
madīyānāṃ ca kupito mā tvaṃ daṇḍaṃ nipātayeḥ || 12-112-38||

MHB 12-112-39

एवमस्त्विति तेनासौ मृगेन्द्रेणाभिपूजितः ।
प्राप्तवान्मतिसाचिव्यं गोमायुर्व्याघ्रयोनितः ॥ १२-११२-३९॥
evamastviti tenāsau mṛgendreṇābhipūjitaḥ |
prāptavānmatisācivyaṃ gomāyurvyāghrayonitaḥ || 12-112-39||

MHB 12-112-40

तं तथा सत्कृतं दृष्ट्वा युज्यमानं च कर्मणि ।
प्राद्विषन्कृतसंघाताः पूर्वभृत्या मुहुर्मुहुः ॥ १२-११२-४०॥
taṃ tathā satkṛtaṃ dṛṣṭvā yujyamānaṃ ca karmaṇi |
prādviṣankṛtasaṃghātāḥ pūrvabhṛtyā muhurmuhuḥ || 12-112-40||

MHB 12-112-41

मित्रबुद्ध्या च गोमायुं सान्त्वयित्वा प्रवेश्य च ।
दोषेषु समतां नेतुमैच्छन्नशुभबुद्धयः ॥ १२-११२-४१॥
mitrabuddhyā ca gomāyuṃ sāntvayitvā praveśya ca |
doṣeṣu samatāṃ netumaicchannaśubhabuddhayaḥ || 12-112-41||

MHB 12-112-42

अन्यथा ह्युचिताः पूर्वं परद्रव्यापहारिणः ।
अशक्ताः किंचिदादातुं द्रव्यं गोमायुयन्त्रिताः ॥ १२-११२-४२॥
anyathā hyucitāḥ pūrvaṃ paradravyāpahāriṇaḥ |
aśaktāḥ kiṃcidādātuṃ dravyaṃ gomāyuyantritāḥ || 12-112-42||

MHB 12-112-43

व्युत्थानं चात्र काङ्क्षद्भिः कथाभिः प्रविलोभ्यते ।
धनेन महता चैव बुद्धिरस्य विलोभ्यते ॥ १२-११२-४३॥
vyutthānaṃ cātra kāṅkṣadbhiḥ kathābhiḥ pravilobhyate |
dhanena mahatā caiva buddhirasya vilobhyate || 12-112-43||

MHB 12-112-44

न चापि स महाप्राज्ञस्तस्माद्धैर्याच्चचाल ह ।
अथास्य समयं कृत्वा विनाशाय स्थिताः परे ॥ १२-११२-४४॥
na cāpi sa mahāprājñastasmāddhairyāccacāla ha |
athāsya samayaṃ kṛtvā vināśāya sthitāḥ pare || 12-112-44||

MHB 12-112-45

ईप्सितं च मृगेन्द्रस्य मांसं यत्तत्र संस्कृतम् ।
अपनीय स्वयं तद्धि तैर्न्यस्तं तस्य वेश्मनि ॥ १२-११२-४५॥
īpsitaṃ ca mṛgendrasya māṃsaṃ yattatra saṃskṛtam |
apanīya svayaṃ taddhi tairnyastaṃ tasya veśmani || 12-112-45||

MHB 12-112-46

यदर्थं चाप्यपहृतं येन यच्चैव मन्त्रितम् ।
तस्य तद्विदितं सर्वं कारणार्थं च मर्षितम् ॥ १२-११२-४६॥
yadarthaṃ cāpyapahṛtaṃ yena yaccaiva mantritam |
tasya tadviditaṃ sarvaṃ kāraṇārthaṃ ca marṣitam || 12-112-46||

MHB 12-112-47

समयोऽयं कृतस्तेन साचिव्यमुपगच्छता ।
नोपघातस्त्वया ग्राह्यो राजन्मैत्रीमिहेच्छता ॥ १२-११२-४७॥
samayo'yaṃ kṛtastena sācivyamupagacchatā |
nopaghātastvayā grāhyo rājanmaitrīmihecchatā || 12-112-47||

MHB 12-112-48

भोजने चोपहर्तव्ये तन्मांसं न स्म दृश्यते ।
मृगराजेन चाज्ञप्तं मृग्यतां चोर इत्युत ॥ १२-११२-४८॥
bhojane copahartavye tanmāṃsaṃ na sma dṛśyate |
mṛgarājena cājñaptaṃ mṛgyatāṃ cora ityuta || 12-112-48||

MHB 12-112-49

कृतकैश्चापि तन्मांसं मृगेन्द्रायोपवर्णितम् ।
सचिवेनोपनीतं ते विदुषा प्राज्ञमानिना ॥ १२-११२-४९॥
kṛtakaiścāpi tanmāṃsaṃ mṛgendrāyopavarṇitam |
sacivenopanītaṃ te viduṣā prājñamāninā || 12-112-49||

MHB 12-112-50

सरोषस्त्वथ शार्दूलः श्रुत्वा गोमायुचापलम् ।
बभूवामर्षितो राजा वधं चास्याभ्यरोचयत् ॥ १२-११२-५०॥
saroṣastvatha śārdūlaḥ śrutvā gomāyucāpalam |
babhūvāmarṣito rājā vadhaṃ cāsyābhyarocayat || 12-112-50||

MHB 12-112-51

छिद्रं तु तस्य तद्दृष्ट्वा प्रोचुस्ते पूर्वमन्त्रिणः ।
सर्वेषामेव सोऽस्माकं वृत्तिभङ्गेषु वर्तते ॥ १२-११२-५१॥
chidraṃ tu tasya taddṛṣṭvā procuste pūrvamantriṇaḥ |
sarveṣāmeva so'smākaṃ vṛttibhaṅgeṣu vartate || 12-112-51||

MHB 12-112-52

इदं चास्येदृशं कर्म वाल्लभ्येन तु रक्ष्यते ।
श्रुतश्च स्वामिना पूर्वं यादृशो नैष तादृशः ॥ १२-११२-५२॥
idaṃ cāsyedṛśaṃ karma vāllabhyena tu rakṣyate |
śrutaśca svāminā pūrvaṃ yādṛśo naiṣa tādṛśaḥ || 12-112-52||

MHB 12-112-53

वाङ्मात्रेणैव धर्मिष्ठः स्वभावेन तु दारुणः ।
धर्मच्छद्मा ह्ययं पापो वृथाचारपरिग्रहः ।
कार्यार्थं भोजनार्थेषु व्रतेषु कृतवाञ्श्रमम् ॥ १२-११२-५३॥
vāṅmātreṇaiva dharmiṣṭhaḥ svabhāvena tu dāruṇaḥ |
dharmacchadmā hyayaṃ pāpo vṛthācāraparigrahaḥ |
kāryārthaṃ bhojanārtheṣu vrateṣu kṛtavāñśramam || 12-112-53||

MHB 12-112-54

मांसापनयनं ज्ञात्वा व्याघ्रस्तेषां तु तद्वचः ।
आज्ञापयामास तदा गोमायुर्वध्यतामिति ॥ १२-११२-५४॥
māṃsāpanayanaṃ jñātvā vyāghrasteṣāṃ tu tadvacaḥ |
ājñāpayāmāsa tadā gomāyurvadhyatāmiti || 12-112-54||

MHB 12-112-55

शार्दूलवचनं श्रुत्वा शार्दूलजननी ततः ।
मृगराजं हितैर्वाक्यैः संबोधयितुमागमत् ॥ १२-११२-५५॥
śārdūlavacanaṃ śrutvā śārdūlajananī tataḥ |
mṛgarājaṃ hitairvākyaiḥ saṃbodhayitumāgamat || 12-112-55||

MHB 12-112-56

पुत्र नैतत्त्वया ग्राह्यं कपटारम्भसंवृतम् ।
कर्मसंघर्षजैर्दोषैर्दुष्यत्यशुचिभिः शुचिः ॥ १२-११२-५६॥
putra naitattvayā grāhyaṃ kapaṭārambhasaṃvṛtam |
karmasaṃgharṣajairdoṣairduṣyatyaśucibhiḥ śuciḥ || 12-112-56||

MHB 12-112-57

नोच्छ्रितं सहते कश्चित्प्रक्रिया वैरकारिका ।
शुचेरपि हि युक्तस्य दोष एव निपात्यते ॥ १२-११२-५७॥
nocchritaṃ sahate kaścitprakriyā vairakārikā |
śucerapi hi yuktasya doṣa eva nipātyate || 12-112-57||

MHB 12-112-58

लुब्धानां शुचयो द्वेष्याः कातराणां तरस्विनः ।
मूर्खाणां पण्डिता द्वेष्या दरिद्राणां महाधनाः ।
अधार्मिकाणां धर्मिष्ठा विरूपाणां सुरूपकाः ॥ १२-११२-५८॥
lubdhānāṃ śucayo dveṣyāḥ kātarāṇāṃ tarasvinaḥ |
mūrkhāṇāṃ paṇḍitā dveṣyā daridrāṇāṃ mahādhanāḥ |
adhārmikāṇāṃ dharmiṣṭhā virūpāṇāṃ surūpakāḥ || 12-112-58||

MHB 12-112-59

बहवः पण्डिता लुब्धाः सर्वे मायोपजीविनः ।
कुर्युर्दोषमदोषस्य बृहस्पतिमतेरपि ॥ १२-११२-५९॥
bahavaḥ paṇḍitā lubdhāḥ sarve māyopajīvinaḥ |
kuryurdoṣamadoṣasya bṛhaspatimaterapi || 12-112-59||

MHB 12-112-60

शून्यात्तच्च गृहान्मांसं यदद्यापहृतं तव ।
नेच्छते दीयमानं च साधु तावद्विमृश्यताम् ॥ १२-११२-६०॥
śūnyāttacca gṛhānmāṃsaṃ yadadyāpahṛtaṃ tava |
necchate dīyamānaṃ ca sādhu tāvadvimṛśyatām || 12-112-60||

MHB 12-112-61

असत्याः सत्यसंकाशाः सत्याश्चासत्यदर्शिनः ।
दृश्यन्ते विविधा भावास्तेषु युक्तं परीक्षणम् ॥ १२-११२-६१॥
asatyāḥ satyasaṃkāśāḥ satyāścāsatyadarśinaḥ |
dṛśyante vividhā bhāvāsteṣu yuktaṃ parīkṣaṇam || 12-112-61||

MHB 12-112-62

तलवद्दृश्यते व्योम खद्योतो हव्यवाडिव ।
न चैवास्ति तलं व्योम्नि न खद्योते हुताशनः ॥ १२-११२-६२॥
talavaddṛśyate vyoma khadyoto havyavāḍiva |
na caivāsti talaṃ vyomni na khadyote hutāśanaḥ || 12-112-62||

MHB 12-112-63

तस्मात्प्रत्यक्षदृष्टोऽपि युक्तमर्थः परीक्षितुम् ।
परीक्ष्य ज्ञापयन्ह्यर्थान्न पश्चात्परितप्यते ॥ १२-११२-६३॥
tasmātpratyakṣadṛṣṭo'pi yuktamarthaḥ parīkṣitum |
parīkṣya jñāpayanhyarthānna paścātparitapyate || 12-112-63||

MHB 12-112-64

न दुष्करमिदं पुत्र यत्प्रभुर्घातयेत्परम् ।
श्लाघनीया च वर्या च लोके प्रभवतां क्षमा ॥ १२-११२-६४॥
na duṣkaramidaṃ putra yatprabhurghātayetparam |
ślāghanīyā ca varyā ca loke prabhavatāṃ kṣamā || 12-112-64||

MHB 12-112-65

स्थापितोऽयं पुत्र त्वया सामन्तेष्वधि विश्रुतः ।
दुःखेनासाद्यते पात्रं धार्यतामेष ते सुहृत् ॥ १२-११२-६५॥
sthāpito'yaṃ putra tvayā sāmanteṣvadhi viśrutaḥ |
duḥkhenāsādyate pātraṃ dhāryatāmeṣa te suhṛt || 12-112-65||

MHB 12-112-66

दूषितं परदोषैर्हि गृह्णीते योऽन्यथा शुचिम् ।
स्वयं संदूषितामात्यः क्षिप्रमेव विनश्यति ॥ १२-११२-६६॥
dūṣitaṃ paradoṣairhi gṛhṇīte yo'nyathā śucim |
svayaṃ saṃdūṣitāmātyaḥ kṣiprameva vinaśyati || 12-112-66||

MHB 12-112-67

तस्मादथारिसंघाताद्गोमायोः कश्चिदागतः ।
धर्मात्मा तेन चाख्यातं यथैतत्कपटं कृतम् ॥ १२-११२-६७॥
tasmādathārisaṃghātādgomāyoḥ kaścidāgataḥ |
dharmātmā tena cākhyātaṃ yathaitatkapaṭaṃ kṛtam || 12-112-67||

MHB 12-112-68

ततो विज्ञातचारित्रः सत्कृत्य स विमोक्षितः ।
परिष्वक्तश्च सस्नेहं मृगेन्द्रेण पुनः पुनः ॥ १२-११२-६८॥
tato vijñātacāritraḥ satkṛtya sa vimokṣitaḥ |
pariṣvaktaśca sasnehaṃ mṛgendreṇa punaḥ punaḥ || 12-112-68||

MHB 12-112-69

अनुज्ञाप्य मृगेन्द्रं तु गोमायुर्नीतिशास्त्रवित् ।
तेनामर्षेण संतप्तः प्रायमासितुमैच्छत ॥ १२-११२-६९॥
anujñāpya mṛgendraṃ tu gomāyurnītiśāstravit |
tenāmarṣeṇa saṃtaptaḥ prāyamāsitumaicchata || 12-112-69||

MHB 12-112-70

शार्दूलस्तत्र गोमायुं स्नेहात्प्रस्रुतलोचनः ।
अवारयत्स धर्मिष्ठं पूजया प्रतिपूजयन् ॥ १२-११२-७०॥
śārdūlastatra gomāyuṃ snehātprasrutalocanaḥ |
avārayatsa dharmiṣṭhaṃ pūjayā pratipūjayan || 12-112-70||

MHB 12-112-71

तं स गोमायुरालोक्य स्नेहादागतसंभ्रमम् ।
बभाषे प्रणतो वाक्यं बाष्पगद्गदया गिरा ॥ १२-११२-७१॥
taṃ sa gomāyurālokya snehādāgatasaṃbhramam |
babhāṣe praṇato vākyaṃ bāṣpagadgadayā girā || 12-112-71||

MHB 12-112-72

पूजितोऽहं त्वया पूर्वं पश्चाच्चैव विमानितः ।
परेषामास्पदं नीतो वस्तुं नार्हाम्यहं त्वयि ॥ १२-११२-७२॥
pūjito'haṃ tvayā pūrvaṃ paścāccaiva vimānitaḥ |
pareṣāmāspadaṃ nīto vastuṃ nārhāmyahaṃ tvayi || 12-112-72||

MHB 12-112-73

स्वसंतुष्टाश्च्युताः स्थानान्मानात्प्रत्यवरोपिताः ।
स्वयं चोपहृता भृत्या ये चाप्युपहृताः परैः ॥ १२-११२-७३॥
svasaṃtuṣṭāścyutāḥ sthānānmānātpratyavaropitāḥ |
svayaṃ copahṛtā bhṛtyā ye cāpyupahṛtāḥ paraiḥ || 12-112-73||

MHB 12-112-74

परिक्षीणाश्च लुब्धाश्च क्रूराः काराभितापिताः ।
हृतस्वा मानिनो ये च त्यक्तोपात्ता महेप्सवः ॥ १२-११२-७४॥
parikṣīṇāśca lubdhāśca krūrāḥ kārābhitāpitāḥ |
hṛtasvā mānino ye ca tyaktopāttā mahepsavaḥ || 12-112-74||

MHB 12-112-75

संतापिताश्च ये केचिद्व्यसनौघप्रतीक्षिणः ।
अन्तर्हिताः सोपहिताः सर्वे ते परसाधनाः ॥ १२-११२-७५॥
saṃtāpitāśca ye kecidvyasanaughapratīkṣiṇaḥ |
antarhitāḥ sopahitāḥ sarve te parasādhanāḥ || 12-112-75||

MHB 12-112-76

अवमानेन युक्तस्य स्थापितस्य च मे पुनः ।
कथं यास्यसि विश्वासमहमेष्यामि वा पुनः ॥ १२-११२-७६॥
avamānena yuktasya sthāpitasya ca me punaḥ |
kathaṃ yāsyasi viśvāsamahameṣyāmi vā punaḥ || 12-112-76||

MHB 12-112-77

समर्थ इति संगृह्य स्थापयित्वा परीक्ष्य च ।
कृतं च समयं भित्त्वा त्वयाहमवमानितः ॥ १२-११२-७७॥
samartha iti saṃgṛhya sthāpayitvā parīkṣya ca |
kṛtaṃ ca samayaṃ bhittvā tvayāhamavamānitaḥ || 12-112-77||

MHB 12-112-78

प्रथमं यः समाख्यातः शीलवानिति संसदि ।
न वाच्यं तस्य वैगुण्यं प्रतिज्ञां परिरक्षता ॥ १२-११२-७८॥
prathamaṃ yaḥ samākhyātaḥ śīlavāniti saṃsadi |
na vācyaṃ tasya vaiguṇyaṃ pratijñāṃ parirakṣatā || 12-112-78||

MHB 12-112-79

एवं चावमतस्येह विश्वासं किं प्रयास्यसि ।
त्वयि चैव ह्यविश्वासे ममोद्वेगो भविष्यति ॥ १२-११२-७९॥
evaṃ cāvamatasyeha viśvāsaṃ kiṃ prayāsyasi |
tvayi caiva hyaviśvāse mamodvego bhaviṣyati || 12-112-79||

MHB 12-112-80

शङ्कितस्त्वमहं भीतः परे छिद्रानुदर्शिनः ।
अस्निग्धाश्चैव दुस्तोषाः कर्म चैतद्बहुच्छलम् ॥ १२-११२-८०॥
śaṅkitastvamahaṃ bhītaḥ pare chidrānudarśinaḥ |
asnigdhāścaiva dustoṣāḥ karma caitadbahucchalam || 12-112-80||

MHB 12-112-81

दुःखेन श्लेष्यते भिन्नं श्लिष्टं दुःखेन भिद्यते ।
भिन्नश्लिष्टा तु या प्रीतिर्न सा स्नेहेन वर्तते ॥ १२-११२-८१॥
duḥkhena śleṣyate bhinnaṃ śliṣṭaṃ duḥkhena bhidyate |
bhinnaśliṣṭā tu yā prītirna sā snehena vartate || 12-112-81||

MHB 12-112-82

कश्चिदेव हि भीतस्तु दृश्यते न परात्मनोः ।
कार्यापेक्षा हि वर्तन्ते भावाः स्निग्धास्तु दुर्लभाः ॥ १२-११२-८२॥
kaścideva hi bhītastu dṛśyate na parātmanoḥ |
kāryāpekṣā hi vartante bhāvāḥ snigdhāstu durlabhāḥ || 12-112-82||

MHB 12-112-83

सुदुःखं पुरुषज्ञानं चित्तं ह्येषां चलाचलम् ।
समर्थो वाप्यशक्तो वा शतेष्वेकोऽधिगम्यते ॥ १२-११२-८३॥
suduḥkhaṃ puruṣajñānaṃ cittaṃ hyeṣāṃ calācalam |
samartho vāpyaśakto vā śateṣveko'dhigamyate || 12-112-83||

MHB 12-112-84

अकस्मात्प्रक्रिया नॄणामकस्माच्चापकर्षणम् ।
शुभाशुभे महत्त्वं च प्रकर्तुं बुद्धिलाघवात् ॥ १२-११२-८४॥
akasmātprakriyā nṝṇāmakasmāccāpakarṣaṇam |
śubhāśubhe mahattvaṃ ca prakartuṃ buddhilāghavāt || 12-112-84||

MHB 12-112-85

एवं बहुविधं सान्त्वमुक्त्वा धर्मार्थहेतुमत् ।
प्रसादयित्वा राजानं गोमायुर्वनमभ्यगात् ॥ १२-११२-८५॥
evaṃ bahuvidhaṃ sāntvamuktvā dharmārthahetumat |
prasādayitvā rājānaṃ gomāyurvanamabhyagāt || 12-112-85||

MHB 12-112-86

अगृह्यानुनयं तस्य मृगेन्द्रस्य स बुद्धिमान् ।
गोमायुः प्रायमासीनस्त्यक्त्वा देहं दिवं ययौ ॥ १२-११२-८६॥
agṛhyānunayaṃ tasya mṛgendrasya sa buddhimān |
gomāyuḥ prāyamāsīnastyaktvā dehaṃ divaṃ yayau || 12-112-86||

Adhyaya: 113/353 (21)

MHB 12-113-1

युधिष्ठिर उवाच ।
किं पार्थिवेन कर्तव्यं किं च कृत्वा सुखी भवेत् ।
तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन सर्वं धर्मभृतां वर ॥ १२-११३-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kiṃ pārthivena kartavyaṃ kiṃ ca kṛtvā sukhī bhavet |
tanmamācakṣva tattvena sarvaṃ dharmabhṛtāṃ vara || 12-113-1||

MHB 12-113-2

भीष्म उवाच ।
हन्त तेऽहं प्रवक्ष्यामि शृणु कार्यैकनिश्चयम् ।
यथा राज्ञेह कर्तव्यं यच्च कृत्वा सुखी भवेत् ॥ १२-११३-२॥
bhīṣma uvāca |
hanta te'haṃ pravakṣyāmi śṛṇu kāryaikaniścayam |
yathā rājñeha kartavyaṃ yacca kṛtvā sukhī bhavet || 12-113-2||

MHB 12-113-3

न त्वेवं वर्तितव्यं स्म यथेदमनुशुश्रुमः ।
उष्ट्रस्य सुमहद्वृत्तं तन्निबोध युधिष्ठिर ॥ १२-११३-३॥
na tvevaṃ vartitavyaṃ sma yathedamanuśuśrumaḥ |
uṣṭrasya sumahadvṛttaṃ tannibodha yudhiṣṭhira || 12-113-3||

MHB 12-113-4

जातिस्मरो महानुष्ट्रः प्राजापत्ययुगोद्भवः ।
तपः सुमहदातिष्ठदरण्ये संशितव्रतः ॥ १२-११३-४॥
jātismaro mahānuṣṭraḥ prājāpatyayugodbhavaḥ |
tapaḥ sumahadātiṣṭhadaraṇye saṃśitavrataḥ || 12-113-4||

MHB 12-113-5

तपसस्तस्य चान्ते वै प्रीतिमानभवत्प्रभुः ।
वरेण छन्दयामास ततश्चैनं पितामहः ॥ १२-११३-५॥
tapasastasya cānte vai prītimānabhavatprabhuḥ |
vareṇa chandayāmāsa tataścainaṃ pitāmahaḥ || 12-113-5||

MHB 12-113-6

उष्ट्र उवाच ।
भगवंस्त्वत्प्रसादान्मे दीर्घा ग्रीवा भवेदियम् ।
योजनानां शतं साग्रं या गच्छेच्चरितुं विभो ॥ १२-११३-६॥
uṣṭra uvāca |
bhagavaṃstvatprasādānme dīrghā grīvā bhavediyam |
yojanānāṃ śataṃ sāgraṃ yā gaccheccarituṃ vibho || 12-113-6||

MHB 12-113-7

भीष्म उवाच ।
एवमस्त्विति चोक्तः स वरदेन महात्मना ।
प्रतिलभ्य वरं श्रेष्ठं ययावुष्ट्रः स्वकं वनम् ॥ १२-११३-७॥
bhīṣma uvāca |
evamastviti coktaḥ sa varadena mahātmanā |
pratilabhya varaṃ śreṣṭhaṃ yayāvuṣṭraḥ svakaṃ vanam || 12-113-7||

MHB 12-113-8

स चकार तदालस्यं वरदानात्स दुर्मतिः ।
न चैच्छच्चरितुं गन्तुं दुरात्मा कालमोहितः ॥ १२-११३-८॥
sa cakāra tadālasyaṃ varadānātsa durmatiḥ |
na caicchaccarituṃ gantuṃ durātmā kālamohitaḥ || 12-113-8||

MHB 12-113-9

स कदाचित्प्रसार्यैवं तां ग्रीवां शतयोजनाम् ।
चचाराश्रान्तहृदयो वातश्चागात्ततो महान् ॥ १२-११३-९॥
sa kadācitprasāryaivaṃ tāṃ grīvāṃ śatayojanām |
cacārāśrāntahṛdayo vātaścāgāttato mahān || 12-113-9||

MHB 12-113-10

स गुहायां शिरोग्रीवं निधाय पशुरात्मनः ।
आस्ताथ वर्षमभ्यागात्सुमहत्प्लावयज्जगत् ॥ १२-११३-१०॥
sa guhāyāṃ śirogrīvaṃ nidhāya paśurātmanaḥ |
āstātha varṣamabhyāgātsumahatplāvayajjagat || 12-113-10||

MHB 12-113-11

अथ शीतपरीताङ्गो जम्बुकः क्षुच्छ्रमान्वितः ।
सदारस्तां गुहामाशु प्रविवेश जलार्दितः ॥ १२-११३-११॥
atha śītaparītāṅgo jambukaḥ kṣucchramānvitaḥ |
sadārastāṃ guhāmāśu praviveśa jalārditaḥ || 12-113-11||

MHB 12-113-12

स दृष्ट्वा मांसजीवी तु सुभृशं क्षुच्छ्रमान्वितः ।
अभक्षयत्ततो ग्रीवामुष्ट्रस्य भरतर्षभ ॥ १२-११३-१२॥
sa dṛṣṭvā māṃsajīvī tu subhṛśaṃ kṣucchramānvitaḥ |
abhakṣayattato grīvāmuṣṭrasya bharatarṣabha || 12-113-12||

MHB 12-113-13

यदा त्वबुध्यतात्मानं भक्ष्यमाणं स वै पशुः ।
तदा संकोचने यत्नमकरोद्भृशदुःखितः ॥ १२-११३-१३॥
yadā tvabudhyatātmānaṃ bhakṣyamāṇaṃ sa vai paśuḥ |
tadā saṃkocane yatnamakarodbhṛśaduḥkhitaḥ || 12-113-13||

MHB 12-113-14

यावदूर्ध्वमधश्चैव ग्रीवां संक्षिपते पशुः ।
तावत्तेन सदारेण जम्बुकेन स भक्षितः ॥ १२-११३-१४॥
yāvadūrdhvamadhaścaiva grīvāṃ saṃkṣipate paśuḥ |
tāvattena sadāreṇa jambukena sa bhakṣitaḥ || 12-113-14||

MHB 12-113-15

स हत्वा भक्षयित्वा च जम्बुकोष्ट्रं ततस्तदा ।
विगते वातवर्षे च निश्चक्राम गुहामुखात् ॥ १२-११३-१५॥
sa hatvā bhakṣayitvā ca jambukoṣṭraṃ tatastadā |
vigate vātavarṣe ca niścakrāma guhāmukhāt || 12-113-15||

MHB 12-113-16

एवं दुर्बुद्धिना प्राप्तमुष्ट्रेण निधनं तदा ।
आलस्यस्य क्रमात्पश्य महद्दोषमुपागतम् ॥ १२-११३-१६॥
evaṃ durbuddhinā prāptamuṣṭreṇa nidhanaṃ tadā |
ālasyasya kramātpaśya mahaddoṣamupāgatam || 12-113-16||

MHB 12-113-17

त्वमप्येतं विधिं त्यक्त्वा योगेन नियतेन्द्रियः ।
वर्तस्व बुद्धिमूलं हि विजयं मनुरब्रवीत् ॥ १२-११३-१७॥
tvamapyetaṃ vidhiṃ tyaktvā yogena niyatendriyaḥ |
vartasva buddhimūlaṃ hi vijayaṃ manurabravīt || 12-113-17||

MHB 12-113-18

बुद्धिश्रेष्ठानि कर्माणि बाहुमध्यानि भारत ।
तानि जङ्घाजघन्यानि भारप्रत्यवराणि च ॥ १२-११३-१८॥
buddhiśreṣṭhāni karmāṇi bāhumadhyāni bhārata |
tāni jaṅghājaghanyāni bhārapratyavarāṇi ca || 12-113-18||

MHB 12-113-19

राज्यं तिष्ठति दक्षस्य संगृहीतेन्द्रियस्य च ।
गुप्तमन्त्रश्रुतवतः सुसहायस्य चानघ ॥ १२-११३-१९॥
rājyaṃ tiṣṭhati dakṣasya saṃgṛhītendriyasya ca |
guptamantraśrutavataḥ susahāyasya cānagha || 12-113-19||

MHB 12-113-20

परीक्ष्यकारिणोऽर्थाश्च तिष्ठन्तीह युधिष्ठिर ।
सहाययुक्तेन मही कृत्स्ना शक्या प्रशासितुम् ॥ १२-११३-२०॥
parīkṣyakāriṇo'rthāśca tiṣṭhantīha yudhiṣṭhira |
sahāyayuktena mahī kṛtsnā śakyā praśāsitum || 12-113-20||

MHB 12-113-21

इदं हि सद्भिः कथितं विधिज्ञैः पुरा महेन्द्रप्रतिमप्रभाव ।
मयापि चोक्तं तव शास्त्रदृष्ट्या त्वमत्र युक्तः प्रचरस्व राजन् ॥ १२-११३-२१॥
idaṃ hi sadbhiḥ kathitaṃ vidhijñaiḥ purā mahendrapratimaprabhāva |
mayāpi coktaṃ tava śāstradṛṣṭyā tvamatra yuktaḥ pracarasva rājan || 12-113-21||

Adhyaya: 114/353 (14)

MHB 12-114-1

युधिष्ठिर उवाच ।
राजा राज्यमनुप्राप्य दुर्बलो भरतर्षभ ।
अमित्रस्यातिवृद्धस्य कथं तिष्ठेदसाधनः ॥ १२-११४-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
rājā rājyamanuprāpya durbalo bharatarṣabha |
amitrasyātivṛddhasya kathaṃ tiṣṭhedasādhanaḥ || 12-114-1||

MHB 12-114-2

भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
सरितां चैव संवादं सागरस्य च भारत ॥ १२-११४-२॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
saritāṃ caiva saṃvādaṃ sāgarasya ca bhārata || 12-114-2||

MHB 12-114-3

सुरारिनिलयः शश्वत्सागरः सरितां पतिः ।
पप्रच्छ सरितः सर्वाः संशयं जातमात्मनः ॥ १२-११४-३॥
surārinilayaḥ śaśvatsāgaraḥ saritāṃ patiḥ |
papraccha saritaḥ sarvāḥ saṃśayaṃ jātamātmanaḥ || 12-114-3||

MHB 12-114-4

समूलशाखान्पश्यामि निहतांश्छायिनो द्रुमान् ।
युष्माभिरिह पूर्णाभिरन्यांस्तत्र न वेतसम् ॥ १२-११४-४॥
samūlaśākhānpaśyāmi nihatāṃśchāyino drumān |
yuṣmābhiriha pūrṇābhiranyāṃstatra na vetasam || 12-114-4||

MHB 12-114-5

अकायश्चाल्पसारश्च वेतसः कूलजश्च वः ।
अवज्ञाय नशक्यो वा किंचिद्वा तेन वः कृतम् ॥ १२-११४-५॥
akāyaścālpasāraśca vetasaḥ kūlajaśca vaḥ |
avajñāya naśakyo vā kiṃcidvā tena vaḥ kṛtam || 12-114-5||

MHB 12-114-6

तदहं श्रोतुमिच्छामि सर्वासामेव वो मतम् ।
यथा कूलानि चेमानि भित्त्वा नानीयते वशम् ॥ १२-११४-६॥
tadahaṃ śrotumicchāmi sarvāsāmeva vo matam |
yathā kūlāni cemāni bhittvā nānīyate vaśam || 12-114-6||

MHB 12-114-7

ततः प्राह नदी गङ्गा वाक्यमुत्तरमर्थवत् ।
हेतुमद्ग्राहकं चैव सागरं सरितां पतिम् ॥ १२-११४-७॥
tataḥ prāha nadī gaṅgā vākyamuttaramarthavat |
hetumadgrāhakaṃ caiva sāgaraṃ saritāṃ patim || 12-114-7||

MHB 12-114-8

तिष्ठन्त्येते यथास्थानं नगा ह्येकनिकेतनाः ।
ततस्त्यजन्ति तत्स्थानं प्रातिलोम्यादचेतसः ॥ १२-११४-८॥
tiṣṭhantyete yathāsthānaṃ nagā hyekaniketanāḥ |
tatastyajanti tatsthānaṃ prātilomyādacetasaḥ || 12-114-8||

MHB 12-114-9

वेतसो वेगमायान्तं दृष्ट्वा नमति नेतरः ।
स च वेगेऽभ्यतिक्रान्ते स्थानमासाद्य तिष्ठति ॥ १२-११४-९॥
vetaso vegamāyāntaṃ dṛṣṭvā namati netaraḥ |
sa ca vege'bhyatikrānte sthānamāsādya tiṣṭhati || 12-114-9||

MHB 12-114-10

कालज्ञः समयज्ञश्च सदा वश्यश्च नोद्रुमः ।
अनुलोमस्तथास्तब्धस्तेन नाभ्येति वेतसः ॥ १२-११४-१०॥
kālajñaḥ samayajñaśca sadā vaśyaśca nodrumaḥ |
anulomastathāstabdhastena nābhyeti vetasaḥ || 12-114-10||

MHB 12-114-11

मारुतोदकवेगेन ये नमन्त्युन्नमन्ति च ।
ओषध्यः पादपा गुल्मा न ते यान्ति पराभवम् ॥ १२-११४-११॥
mārutodakavegena ye namantyunnamanti ca |
oṣadhyaḥ pādapā gulmā na te yānti parābhavam || 12-114-11||

MHB 12-114-12

यो हि शत्रोर्विवृद्धस्य प्रभोर्वधविनाशने ।
पूर्वं न सहते वेगं क्षिप्रमेव स नश्यति ॥ १२-११४-१२॥
yo hi śatrorvivṛddhasya prabhorvadhavināśane |
pūrvaṃ na sahate vegaṃ kṣiprameva sa naśyati || 12-114-12||

MHB 12-114-13

सारासारं बलं वीर्यमात्मनो द्विषतश्च यः ।
जानन्विचरति प्राज्ञो न स याति पराभवम् ॥ १२-११४-१३॥
sārāsāraṃ balaṃ vīryamātmano dviṣataśca yaḥ |
jānanvicarati prājño na sa yāti parābhavam || 12-114-13||

MHB 12-114-14

एवमेव यदा विद्वान्मन्येतातिबलं रिपुम् ।
संश्रयेद्वैतसीं वृत्तिमेवं प्रज्ञानलक्षणम् ॥ १२-११४-१४॥
evameva yadā vidvānmanyetātibalaṃ ripum |
saṃśrayedvaitasīṃ vṛttimevaṃ prajñānalakṣaṇam || 12-114-14||

Adhyaya: 115/353 (20)

MHB 12-115-1

युधिष्ठिर उवाच ।
विद्वान्मूर्खप्रगल्भेन मृदुस्तीक्ष्णेन भारत ।
आक्रुश्यमानः सदसि कथं कुर्यादरिंदम ॥ १२-११५-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
vidvānmūrkhapragalbhena mṛdustīkṣṇena bhārata |
ākruśyamānaḥ sadasi kathaṃ kuryādariṃdama || 12-115-1||

MHB 12-115-2

भीष्म उवाच ।
श्रूयतां पृथिवीपाल यथैषोऽर्थोऽनुगीयते ।
सदा सुचेताः सहते नरस्येहाल्पचेतसः ॥ १२-११५-२॥
bhīṣma uvāca |
śrūyatāṃ pṛthivīpāla yathaiṣo'rtho'nugīyate |
sadā sucetāḥ sahate narasyehālpacetasaḥ || 12-115-2||

MHB 12-115-3

अरुष्यन्क्रुश्यमानस्य सुकृतं नाम विन्दति ।
दुष्कृतं चात्मनो मर्षी रुष्यत्येवापमार्ष्टि वै ॥ १२-११५-३॥
aruṣyankruśyamānasya sukṛtaṃ nāma vindati |
duṣkṛtaṃ cātmano marṣī ruṣyatyevāpamārṣṭi vai || 12-115-3||

MHB 12-115-4

टिट्टिभं तमुपेक्षेत वाशमानमिवातुरम् ।
लोकविद्वेषमापन्नो निष्फलं प्रतिपद्यते ॥ १२-११५-४॥
ṭiṭṭibhaṃ tamupekṣeta vāśamānamivāturam |
lokavidveṣamāpanno niṣphalaṃ pratipadyate || 12-115-4||

MHB 12-115-5

इति स श्लाघते नित्यं तेन पापेन कर्मणा ।
इदमुक्तो मया कश्चित्संमतो जनसंसदि ।
स तत्र व्रीडितः शुष्को मृतकल्पोऽवतिष्ठति ॥ १२-११५-५॥
iti sa ślāghate nityaṃ tena pāpena karmaṇā |
idamukto mayā kaścitsaṃmato janasaṃsadi |
sa tatra vrīḍitaḥ śuṣko mṛtakalpo'vatiṣṭhati || 12-115-5||

MHB 12-115-6

श्लाघन्नश्लाघनीयेन कर्मणा निरपत्रपः ।
उपेक्षितव्यो दान्तेन तादृशः पुरुषाधमः ॥ १२-११५-६॥
ślāghannaślāghanīyena karmaṇā nirapatrapaḥ |
upekṣitavyo dāntena tādṛśaḥ puruṣādhamaḥ || 12-115-6||

MHB 12-115-7

यद्यद्ब्रूयादल्पमतिस्तत्तदस्य सहेत्सदा ।
प्राकृतो हि प्रशंसन्वा निन्दन्वा किं करिष्यति ।
वने काक इवाबुद्धिर्वाशमानो निरर्थकम् ॥ १२-११५-७॥
yadyadbrūyādalpamatistattadasya sahetsadā |
prākṛto hi praśaṃsanvā nindanvā kiṃ kariṣyati |
vane kāka ivābuddhirvāśamāno nirarthakam || 12-115-7||

MHB 12-115-8

यदि वाग्भिः प्रयोगः स्यात्प्रयोगे पापकर्मणः ।
वागेवार्थो भवेत्तस्य न ह्येवार्थो जिघांसतः ॥ १२-११५-८॥
yadi vāgbhiḥ prayogaḥ syātprayoge pāpakarmaṇaḥ |
vāgevārtho bhavettasya na hyevārtho jighāṃsataḥ || 12-115-8||

MHB 12-115-9

निषेकं विपरीतं स आचष्टे वृत्तचेष्टया ।
मयूर इव कौपीनं नृत्यन्संदर्शयन्निव ॥ १२-११५-९॥
niṣekaṃ viparītaṃ sa ācaṣṭe vṛttaceṣṭayā |
mayūra iva kaupīnaṃ nṛtyansaṃdarśayanniva || 12-115-9||

MHB 12-115-10

यस्यावाच्यं न लोकेऽस्ति नाकार्यं वापि किंचन ।
वाचं तेन न संदध्याच्छुचिः संक्लिष्टकर्मणा ॥ १२-११५-१०॥
yasyāvācyaṃ na loke'sti nākāryaṃ vāpi kiṃcana |
vācaṃ tena na saṃdadhyācchuciḥ saṃkliṣṭakarmaṇā || 12-115-10||

MHB 12-115-11

प्रत्यक्षं गुणवादी यः परोक्षं तु विनिन्दकः ।
स मानवः श्ववल्लोके नष्टलोकपरायणः ॥ १२-११५-११॥
pratyakṣaṃ guṇavādī yaḥ parokṣaṃ tu vinindakaḥ |
sa mānavaḥ śvavalloke naṣṭalokaparāyaṇaḥ || 12-115-11||

MHB 12-115-12

तादृग्जनशतस्यापि यद्ददाति जुहोति च ।
परोक्षेणापवादेन तन्नाशयति स क्षणात् ॥ १२-११५-१२॥
tādṛgjanaśatasyāpi yaddadāti juhoti ca |
parokṣeṇāpavādena tannāśayati sa kṣaṇāt || 12-115-12||

MHB 12-115-13

तस्मात्प्राज्ञो नरः सद्यस्तादृशं पापचेतसम् ।
वर्जयेत्साधुभिर्वर्ज्यं सारमेयामिषं यथा ॥ १२-११५-१३॥
tasmātprājño naraḥ sadyastādṛśaṃ pāpacetasam |
varjayetsādhubhirvarjyaṃ sārameyāmiṣaṃ yathā || 12-115-13||

MHB 12-115-14

परिवादं ब्रुवाणो हि दुरात्मा वै महात्मने ।
प्रकाशयति दोषान्स्वान्सर्पः फणमिवोच्छ्रितम् ॥ १२-११५-१४॥
parivādaṃ bruvāṇo hi durātmā vai mahātmane |
prakāśayati doṣānsvānsarpaḥ phaṇamivocchritam || 12-115-14||

MHB 12-115-15

तं स्वकर्माणि कुर्वाणं प्रतिकर्तुं य इच्छति ।
भस्मकूट इवाबुद्धिः खरो रजसि मज्जति ॥ १२-११५-१५॥
taṃ svakarmāṇi kurvāṇaṃ pratikartuṃ ya icchati |
bhasmakūṭa ivābuddhiḥ kharo rajasi majjati || 12-115-15||

MHB 12-115-16

मनुष्यशालावृकमप्रशान्तं जनापवादे सततं निविष्टम् ।
मातङ्गमुन्मत्तमिवोन्नदन्तं त्यजेत तं श्वानमिवातिरौद्रम् ॥ १२-११५-१६॥
manuṣyaśālāvṛkamapraśāntaṃ janāpavāde satataṃ niviṣṭam |
mātaṅgamunmattamivonnadantaṃ tyajeta taṃ śvānamivātiraudram || 12-115-16||

MHB 12-115-17

अधीरजुष्टे पथि वर्तमानं दमादपेतं विनयाच्च पापम् ।
अरिव्रतं नित्यमभूतिकामं धिगस्तु तं पापमतिं मनुष्यम् ॥ १२-११५-१७॥
adhīrajuṣṭe pathi vartamānaṃ damādapetaṃ vinayācca pāpam |
arivrataṃ nityamabhūtikāmaṃ dhigastu taṃ pāpamatiṃ manuṣyam || 12-115-17||

MHB 12-115-18

प्रत्युच्यमानस्तु हि भूय एभिर्निशाम्य मा भूस्त्वमथार्तरूपः ।
उच्चस्य नीचेन हि संप्रयोगं विगर्हयन्ति स्थिरबुद्धयो ये ॥ १२-११५-१८॥
pratyucyamānastu hi bhūya ebhirniśāmya mā bhūstvamathārtarūpaḥ |
uccasya nīcena hi saṃprayogaṃ vigarhayanti sthirabuddhayo ye || 12-115-18||

MHB 12-115-19

क्रुद्धो दशार्धेन हि ताडयेद्वा स पांसुभिर्वापकिरेत्तुषैर्वा ।
विवृत्य दन्तांश्च विभीषयेद्वा सिद्धं हि मूर्खे कुपिते नृशंसे ॥ १२-११५-१९॥
kruddho daśārdhena hi tāḍayedvā sa pāṃsubhirvāpakirettuṣairvā |
vivṛtya dantāṃśca vibhīṣayedvā siddhaṃ hi mūrkhe kupite nṛśaṃse || 12-115-19||

MHB 12-115-20

विगर्हणां परमदुरात्मना कृतां सहेत यः संसदि दुर्जनान्नरः ।
पठेदिदं चापि निदर्शनं सदा न वाङ्मयं स लभति किंचिदप्रियम् ॥ १२-११५-२०॥
vigarhaṇāṃ paramadurātmanā kṛtāṃ saheta yaḥ saṃsadi durjanānnaraḥ |
paṭhedidaṃ cāpi nidarśanaṃ sadā na vāṅmayaṃ sa labhati kiṃcidapriyam || 12-115-20||

Adhyaya: 116/353 (22)

MHB 12-116-1

युधिष्ठिर उवाच ।
पितामह महाप्राज्ञ संशयो मे महानयम् ।
स च्छेत्तव्यस्त्वया राजन्भवान्कुलकरो हि नः ॥ १२-११६-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
pitāmaha mahāprājña saṃśayo me mahānayam |
sa cchettavyastvayā rājanbhavānkulakaro hi naḥ || 12-116-1||

MHB 12-116-2

पुरुषाणामयं तात दुर्वृत्तानां दुरात्मनाम् ।
कथितो वाक्यसंचारस्ततो विज्ञापयामि ते ॥ १२-११६-२॥
puruṣāṇāmayaṃ tāta durvṛttānāṃ durātmanām |
kathito vākyasaṃcārastato vijñāpayāmi te || 12-116-2||

MHB 12-116-3

यद्धितं राज्यतन्त्रस्य कुलस्य च सुखोदयम् ।
आयत्यां च तदात्वे च क्षेमवृद्धिकरं च यत् ॥ १२-११६-३॥
yaddhitaṃ rājyatantrasya kulasya ca sukhodayam |
āyatyāṃ ca tadātve ca kṣemavṛddhikaraṃ ca yat || 12-116-3||

MHB 12-116-4

पुत्रपौत्राभिरामं च राष्ट्रवृद्धिकरं च यत् ।
अन्नपाने शरीरे च हितं यत्तद्ब्रवीहि मे ॥ १२-११६-४॥
putrapautrābhirāmaṃ ca rāṣṭravṛddhikaraṃ ca yat |
annapāne śarīre ca hitaṃ yattadbravīhi me || 12-116-4||

MHB 12-116-5

अभिषिक्तो हि यो राजा राज्यस्थो मित्रसंवृतः ।
असुहृत्समुपेतो वा स कथं रञ्जयेत्प्रजाः ॥ १२-११६-५॥
abhiṣikto hi yo rājā rājyastho mitrasaṃvṛtaḥ |
asuhṛtsamupeto vā sa kathaṃ rañjayetprajāḥ || 12-116-5||

MHB 12-116-6

यो ह्यसत्प्रग्रहरतिः स्नेहरागबलात्कृतः ।
इन्द्रियाणामनीशत्वादसज्जनबुभूषकः ॥ १२-११६-६॥
yo hyasatpragraharatiḥ sneharāgabalātkṛtaḥ |
indriyāṇāmanīśatvādasajjanabubhūṣakaḥ || 12-116-6||

MHB 12-116-7

तस्य भृत्या विगुणतां यान्ति सर्वे कुलोद्गताः ।
न च भृत्यफलैरर्थैः स राजा संप्रयुज्यते ॥ १२-११६-७॥
tasya bhṛtyā viguṇatāṃ yānti sarve kulodgatāḥ |
na ca bhṛtyaphalairarthaiḥ sa rājā saṃprayujyate || 12-116-7||

MHB 12-116-8

एतान्मे संशयस्थस्य राजधर्मान्सुदुर्लभान् ।
बृहस्पतिसमो बुद्ध्या भवाञ्शंसितुमर्हति ॥ १२-११६-८॥
etānme saṃśayasthasya rājadharmānsudurlabhān |
bṛhaspatisamo buddhyā bhavāñśaṃsitumarhati || 12-116-8||

MHB 12-116-9

शंसिता पुरुषव्याघ्र त्वं नः कुलहिते रतः ।
क्षत्ता चैव पटुप्रज्ञो यो नः शंसति सर्वदा ॥ १२-११६-९॥
śaṃsitā puruṣavyāghra tvaṃ naḥ kulahite rataḥ |
kṣattā caiva paṭuprajño yo naḥ śaṃsati sarvadā || 12-116-9||

MHB 12-116-10

त्वत्तः कुलहितं वाक्यं श्रुत्वा राज्यहितोदयम् ।
अमृतस्याव्ययस्येव तृप्तः स्वप्स्याम्यहं सुखम् ॥ १२-११६-१०॥
tvattaḥ kulahitaṃ vākyaṃ śrutvā rājyahitodayam |
amṛtasyāvyayasyeva tṛptaḥ svapsyāmyahaṃ sukham || 12-116-10||

MHB 12-116-11

कीदृषाः संनिकर्षस्था भृत्याः स्युर्वा गुणान्विताः ।
कीदृशैः किंकुलीनैर्वा सह यात्रा विधीयते ॥ १२-११६-११॥
kīdṛṣāḥ saṃnikarṣasthā bhṛtyāḥ syurvā guṇānvitāḥ |
kīdṛśaiḥ kiṃkulīnairvā saha yātrā vidhīyate || 12-116-11||

MHB 12-116-12

न ह्येको भृत्यरहितो राजा भवति रक्षिता ।
राज्यं चेदं जनः सर्वस्तत्कुलीनोऽभिशंसति ॥ १२-११६-१२॥
na hyeko bhṛtyarahito rājā bhavati rakṣitā |
rājyaṃ cedaṃ janaḥ sarvastatkulīno'bhiśaṃsati || 12-116-12||

MHB 12-116-13

न हि प्रशास्तुं राज्यं हि शक्यमेकेन भारत ।
असहायवता तात नैवार्थाः केचिदप्युत ।
लब्धुं लब्ध्वा चापि सदा रक्षितुं भरतर्षभ ॥ १२-११६-१३॥
na hi praśāstuṃ rājyaṃ hi śakyamekena bhārata |
asahāyavatā tāta naivārthāḥ kecidapyuta |
labdhuṃ labdhvā cāpi sadā rakṣituṃ bharatarṣabha || 12-116-13||

MHB 12-116-14

भीष्म उवाच ।
यस्य भृत्यजनः सर्वो ज्ञानविज्ञानकोविदः ।
हितैषी कुलजः स्निग्धः स राज्यफलमश्नुते ॥ १२-११६-१४॥
bhīṣma uvāca |
yasya bhṛtyajanaḥ sarvo jñānavijñānakovidaḥ |
hitaiṣī kulajaḥ snigdhaḥ sa rājyaphalamaśnute || 12-116-14||

MHB 12-116-15

मन्त्रिणो यस्य कुलजा असंहार्याः सहोषिताः ।
नृपतेर्मतिदाः सन्ति संबन्धज्ञानकोविदाः ॥ १२-११६-१५॥
mantriṇo yasya kulajā asaṃhāryāḥ sahoṣitāḥ |
nṛpatermatidāḥ santi saṃbandhajñānakovidāḥ || 12-116-15||

MHB 12-116-16

अनागतविधातारः कालज्ञानविशारदाः ।
अतिक्रान्तमशोचन्तः स राज्यफलमश्नुते ॥ १२-११६-१६॥
anāgatavidhātāraḥ kālajñānaviśāradāḥ |
atikrāntamaśocantaḥ sa rājyaphalamaśnute || 12-116-16||

MHB 12-116-17

समदुःखसुखा यस्य सहायाः सत्यकारिणः ।
अर्थचिन्तापरा यस्य स राज्यफलमश्नुते ॥ १२-११६-१७॥
samaduḥkhasukhā yasya sahāyāḥ satyakāriṇaḥ |
arthacintāparā yasya sa rājyaphalamaśnute || 12-116-17||

MHB 12-116-18

यस्य नार्तो जनपदः संनिकर्षगतः सदा ।
अक्षुद्रः सत्पथालम्बी स राज्यफलभाग्भवेत् ॥ १२-११६-१८॥
yasya nārto janapadaḥ saṃnikarṣagataḥ sadā |
akṣudraḥ satpathālambī sa rājyaphalabhāgbhavet || 12-116-18||

MHB 12-116-19

कोशाक्षपटलं यस्य कोशवृद्धिकरैर्जनैः ।
आप्तैस्तुष्टैश्च सततं धार्यते स नृपोत्तमः ॥ १२-११६-१९॥
kośākṣapaṭalaṃ yasya kośavṛddhikarairjanaiḥ |
āptaistuṣṭaiśca satataṃ dhāryate sa nṛpottamaḥ || 12-116-19||

MHB 12-116-20

कोष्ठागारमसंहार्यैराप्तैः संचयतत्परैः ।
पात्रभूतैरलुब्धैश्च पाल्यमानं गुणीभवेत् ॥ १२-११६-२०॥
koṣṭhāgāramasaṃhāryairāptaiḥ saṃcayatatparaiḥ |
pātrabhūtairalubdhaiśca pālyamānaṃ guṇībhavet || 12-116-20||

MHB 12-116-21

व्यवहारश्च नगरे यस्य कर्मफलोदयः ।
दृश्यते शङ्खलिखितः स धर्मफलभाग्भवेत् ॥ १२-११६-२१॥
vyavahāraśca nagare yasya karmaphalodayaḥ |
dṛśyate śaṅkhalikhitaḥ sa dharmaphalabhāgbhavet || 12-116-21||

MHB 12-116-22

संगृहीतमनुष्यश्च यो राजा राजधर्मवित् ।
षड्वर्गं प्रतिगृह्णन्स धर्मात्फलमुपाश्नुते ॥ १२-११६-२२॥
saṃgṛhītamanuṣyaśca yo rājā rājadharmavit |
ṣaḍvargaṃ pratigṛhṇansa dharmātphalamupāśnute || 12-116-22||

Adhyaya: 117/353 (44)

MHB 12-117-1

भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
निदर्शनकरं लोके सज्जनाचरितं सदा ॥ १२-११७-१॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
nidarśanakaraṃ loke sajjanācaritaṃ sadā || 12-117-1||

MHB 12-117-2

अस्यैवार्थस्य सदृशं यच्छ्रुतं मे तपोवने ।
जामदग्न्यस्य रामस्य यदुक्तमृषिसत्तमैः ॥ १२-११७-२॥
asyaivārthasya sadṛśaṃ yacchrutaṃ me tapovane |
jāmadagnyasya rāmasya yaduktamṛṣisattamaiḥ || 12-117-2||

MHB 12-117-3

वने महति कस्मिंश्चिदमनुष्यनिषेविते ।
ऋषिर्मूलफलाहारो नियतो नियतेन्द्रियः ॥ १२-११७-३॥
vane mahati kasmiṃścidamanuṣyaniṣevite |
ṛṣirmūlaphalāhāro niyato niyatendriyaḥ || 12-117-3||

MHB 12-117-4

दीक्षादमपरः शान्तः स्वाध्यायपरमः शुचिः ।
उपवासविशुद्धात्मा सततं सत्पथे स्थितः ॥ १२-११७-४॥
dīkṣādamaparaḥ śāntaḥ svādhyāyaparamaḥ śuciḥ |
upavāsaviśuddhātmā satataṃ satpathe sthitaḥ || 12-117-4||

MHB 12-117-5

तस्य संदृश्य सद्भावमुपविष्टस्य धीमतः ।
सर्वसत्त्वाः समीपस्था भवन्ति वनचारिणः ॥ १२-११७-५॥
tasya saṃdṛśya sadbhāvamupaviṣṭasya dhīmataḥ |
sarvasattvāḥ samīpasthā bhavanti vanacāriṇaḥ || 12-117-5||

MHB 12-117-6

सिंहव्याघ्राः सशरभा मत्ताश्चैव महागजाः ।
द्वीपिनः खड्गभल्लूका ये चान्ये भीमदर्शनाः ॥ १२-११७-६॥
siṃhavyāghrāḥ saśarabhā mattāścaiva mahāgajāḥ |
dvīpinaḥ khaḍgabhallūkā ye cānye bhīmadarśanāḥ || 12-117-6||

MHB 12-117-7

ते सुखप्रश्नदाः सर्वे भवन्ति क्षतजाशनाः ।
तस्यर्षेः शिष्यवच्चैव न्यग्भूताः प्रियकारिणः ॥ १२-११७-७॥
te sukhapraśnadāḥ sarve bhavanti kṣatajāśanāḥ |
tasyarṣeḥ śiṣyavaccaiva nyagbhūtāḥ priyakāriṇaḥ || 12-117-7||

MHB 12-117-8

दत्त्वा च ते सुखप्रश्नं सर्वे यान्ति यथागतम् ।
ग्राम्यस्त्वेकः पशुस्तत्र नाजहाच्छ्वा महामुनिम् ॥ १२-११७-८॥
dattvā ca te sukhapraśnaṃ sarve yānti yathāgatam |
grāmyastvekaḥ paśustatra nājahācchvā mahāmunim || 12-117-8||

MHB 12-117-9

भक्तोऽनुरक्तः सततमुपवासकृशोऽबलः ।
फलमूलोत्कराहारः शान्तः शिष्टाकृतिर्यथा ॥ १२-११७-९॥
bhakto'nuraktaḥ satatamupavāsakṛśo'balaḥ |
phalamūlotkarāhāraḥ śāntaḥ śiṣṭākṛtiryathā || 12-117-9||

MHB 12-117-10

तस्यर्षेरुपविष्टस्य पादमूले महामुनेः ।
मनुष्यवद्गतो भावः स्नेहबद्धोऽभवद्भृशम् ॥ १२-११७-१०॥
tasyarṣerupaviṣṭasya pādamūle mahāmuneḥ |
manuṣyavadgato bhāvaḥ snehabaddho'bhavadbhṛśam || 12-117-10||

MHB 12-117-11

ततोऽभ्ययान्महावीर्यो द्वीपी क्षतजभोजनः ।
श्वार्थमत्यन्तसंदुष्टः क्रूरः काल इवान्तकः ॥ १२-११७-११॥
tato'bhyayānmahāvīryo dvīpī kṣatajabhojanaḥ |
śvārthamatyantasaṃduṣṭaḥ krūraḥ kāla ivāntakaḥ || 12-117-11||

MHB 12-117-12

लेलिह्यमानस्तृषितः पुच्छास्फोटनतत्परः ।
व्यादितास्यः क्षुधाभग्नः प्रार्थयानस्तदामिषम् ॥ १२-११७-१२॥
lelihyamānastṛṣitaḥ pucchāsphoṭanatatparaḥ |
vyāditāsyaḥ kṣudhābhagnaḥ prārthayānastadāmiṣam || 12-117-12||

MHB 12-117-13

तं दृष्ट्वा क्रूरमायान्तं जीवितार्थी नराधिप ।
प्रोवाच श्वा मुनिं तत्र यत्तच्छृणु महामते ॥ १२-११७-१३॥
taṃ dṛṣṭvā krūramāyāntaṃ jīvitārthī narādhipa |
provāca śvā muniṃ tatra yattacchṛṇu mahāmate || 12-117-13||

MHB 12-117-14

श्वशत्रुर्भगवन्नत्र द्वीपी मां हन्तुमिच्छति ।
त्वत्प्रसादाद्भयं न स्यात्तस्मान्मम महामुने ॥ १२-११७-१४॥
śvaśatrurbhagavannatra dvīpī māṃ hantumicchati |
tvatprasādādbhayaṃ na syāttasmānmama mahāmune || 12-117-14||

MHB 12-117-15

मुनिरुवाच ।
न भयं द्वीपिनः कार्यं मृत्युतस्ते कथंचन ।
एष श्वरूपरहितो द्वीपी भवसि पुत्रक ॥ १२-११७-१५॥
muniruvāca |
na bhayaṃ dvīpinaḥ kāryaṃ mṛtyutaste kathaṃcana |
eṣa śvarūparahito dvīpī bhavasi putraka || 12-117-15||

MHB 12-117-16

भीष्म उवाच ।
ततः श्वा द्वीपितां नीतो जाम्बूनदनिभाकृतिः ।
चित्राङ्गो विस्फुरन्हृष्टो वने वसति निर्भयः ॥ १२-११७-१६॥
bhīṣma uvāca |
tataḥ śvā dvīpitāṃ nīto jāmbūnadanibhākṛtiḥ |
citrāṅgo visphuranhṛṣṭo vane vasati nirbhayaḥ || 12-117-16||

MHB 12-117-17

ततोऽभ्ययान्महारौद्रो व्यादितास्यः क्षुधान्वितः ।
द्वीपिनं लेलिहद्वक्त्रो व्याघ्रो रुधिरलालसः ॥ १२-११७-१७॥
tato'bhyayānmahāraudro vyāditāsyaḥ kṣudhānvitaḥ |
dvīpinaṃ lelihadvaktro vyāghro rudhiralālasaḥ || 12-117-17||

MHB 12-117-18

व्याघ्रं दृष्ट्वा क्षुधाभग्नं दंष्ट्रिणं वनगोचरम् ।
द्वीपी जीवितरक्षार्थमृषिं शरणमेयिवान् ॥ १२-११७-१८॥
vyāghraṃ dṛṣṭvā kṣudhābhagnaṃ daṃṣṭriṇaṃ vanagocaram |
dvīpī jīvitarakṣārthamṛṣiṃ śaraṇameyivān || 12-117-18||

MHB 12-117-19

ततः संवासजं स्नेहमृषिणा कुर्वता सदा ।
स द्वीपी व्याघ्रतां नीतो रिपुभिर्बलवत्तरः ।
ततो दृष्ट्वा स शार्दूलो नाभ्यहंस्तं विशां पते ॥ १२-११७-१९॥
tataḥ saṃvāsajaṃ snehamṛṣiṇā kurvatā sadā |
sa dvīpī vyāghratāṃ nīto ripubhirbalavattaraḥ |
tato dṛṣṭvā sa śārdūlo nābhyahaṃstaṃ viśāṃ pate || 12-117-19||

MHB 12-117-20

स तु श्वा व्याघ्रतां प्राप्य बलवान्पिशिताशनः ।
न मूलफलभोगेषु स्पृहामप्यकरोत्तदा ॥ १२-११७-२०॥
sa tu śvā vyāghratāṃ prāpya balavānpiśitāśanaḥ |
na mūlaphalabhogeṣu spṛhāmapyakarottadā || 12-117-20||

MHB 12-117-21

यथा मृगपतिर्नित्यं प्रकाङ्क्षति वनौकसः ।
तथैव स महाराज व्याघ्रः समभवत्तदा ॥ १२-११७-२१॥
yathā mṛgapatirnityaṃ prakāṅkṣati vanaukasaḥ |
tathaiva sa mahārāja vyāghraḥ samabhavattadā || 12-117-21||

MHB 12-117-22

व्याघ्रस्तूटजमूलस्थस्तृप्तः सुप्तो हतैर्मृगैः ।
नागश्चागात्तमुद्देशं मत्तो मेघ इवोत्थितः ॥ १२-११७-२२॥
vyāghrastūṭajamūlasthastṛptaḥ supto hatairmṛgaiḥ |
nāgaścāgāttamuddeśaṃ matto megha ivotthitaḥ || 12-117-22||

MHB 12-117-23

प्रभिन्नकरटः प्रांशुः पद्मी विततमस्तकः ।
सुविषाणो महाकायो मेघगम्भीरनिस्वनः ॥ १२-११७-२३॥
prabhinnakaraṭaḥ prāṃśuḥ padmī vitatamastakaḥ |
suviṣāṇo mahākāyo meghagambhīranisvanaḥ || 12-117-23||

MHB 12-117-24

तं दृष्ट्वा कुञ्जरं मत्तमायान्तं मदगर्वितम् ।
व्याघ्रो हस्तिभयात्त्रस्तस्तमृषिं शरणं ययौ ॥ १२-११७-२४॥
taṃ dṛṣṭvā kuñjaraṃ mattamāyāntaṃ madagarvitam |
vyāghro hastibhayāttrastastamṛṣiṃ śaraṇaṃ yayau || 12-117-24||

MHB 12-117-25

ततोऽनयत्कुञ्जरतां तं व्याघ्रमृषिसत्तमः ।
महामेघोपमं दृष्ट्वा तं स भीतोऽभवद्गजः ॥ १२-११७-२५॥
tato'nayatkuñjaratāṃ taṃ vyāghramṛṣisattamaḥ |
mahāmeghopamaṃ dṛṣṭvā taṃ sa bhīto'bhavadgajaḥ || 12-117-25||

MHB 12-117-26

ततः कमलषण्डानि शल्लकीगहनानि च ।
व्यचरत्स मुदा युक्तः पद्मरेणुविभूषितः ॥ १२-११७-२६॥
tataḥ kamalaṣaṇḍāni śallakīgahanāni ca |
vyacaratsa mudā yuktaḥ padmareṇuvibhūṣitaḥ || 12-117-26||

MHB 12-117-27

कदाचिद्रममाणस्य हस्तिनः सुमुखं तदा ।
ऋषेस्तस्योटजस्थस्य कालोऽगच्छन्निशानिशम् ॥ १२-११७-२७॥
kadācidramamāṇasya hastinaḥ sumukhaṃ tadā |
ṛṣestasyoṭajasthasya kālo'gacchanniśāniśam || 12-117-27||

MHB 12-117-28

अथाजगाम तं देशं केसरी केसरारुणः ।
गिरिकन्दरजो भीमः सिंहो नागकुलान्तकः ॥ १२-११७-२८॥
athājagāma taṃ deśaṃ kesarī kesarāruṇaḥ |
girikandarajo bhīmaḥ siṃho nāgakulāntakaḥ || 12-117-28||

MHB 12-117-29

तं दृष्ट्वा सिंहमायान्तं नागः सिंहभयाकुलः ।
ऋषिं शरणमापेदे वेपमानो भयातुरः ॥ १२-११७-२९॥
taṃ dṛṣṭvā siṃhamāyāntaṃ nāgaḥ siṃhabhayākulaḥ |
ṛṣiṃ śaraṇamāpede vepamāno bhayāturaḥ || 12-117-29||

MHB 12-117-30

ततः स सिंहतां नीतो नागेन्द्रो मुनिना तदा ।
वन्यं नागणयत्सिंहं तुल्यजातिसमन्वयात् ॥ १२-११७-३०॥
tataḥ sa siṃhatāṃ nīto nāgendro muninā tadā |
vanyaṃ nāgaṇayatsiṃhaṃ tulyajātisamanvayāt || 12-117-30||

MHB 12-117-31

दृष्ट्वा च सोऽनशत्सिंहो वन्यो भीसन्नवाग्बलः ।
स चाश्रमेऽवसत्सिंहस्तस्मिन्नेव वने सुखी ॥ १२-११७-३१॥
dṛṣṭvā ca so'naśatsiṃho vanyo bhīsannavāgbalaḥ |
sa cāśrame'vasatsiṃhastasminneva vane sukhī || 12-117-31||

MHB 12-117-32

न त्वन्ये क्षुद्रपशवस्तपोवननिवासिनः ।
व्यदृश्यन्त भयत्रस्ता जीविताकाङ्क्षिणः सदा ॥ १२-११७-३२॥
na tvanye kṣudrapaśavastapovananivāsinaḥ |
vyadṛśyanta bhayatrastā jīvitākāṅkṣiṇaḥ sadā || 12-117-32||

MHB 12-117-33

कदाचित्कालयोगेन सर्वप्राणिविहिंसकः ।
बलवान्क्षतजाहारो नानासत्त्वभयंकरः ॥ १२-११७-३३॥
kadācitkālayogena sarvaprāṇivihiṃsakaḥ |
balavānkṣatajāhāro nānāsattvabhayaṃkaraḥ || 12-117-33||

MHB 12-117-34

अष्टपादूर्ध्वचरणः शरभो वनगोचरः ।
तं सिंहं हन्तुमागच्छन्मुनेस्तस्य निवेशनम् ॥ १२-११७-३४॥
aṣṭapādūrdhvacaraṇaḥ śarabho vanagocaraḥ |
taṃ siṃhaṃ hantumāgacchanmunestasya niveśanam || 12-117-34||

MHB 12-117-35

तं मुनिः शरभं चक्रे बलोत्कटमरिंदम ।
ततः स शरभो वन्यो मुनेः शरभमग्रतः ।
दृष्ट्वा बलिनमत्युग्रं द्रुतं संप्राद्रवद्भयात् ॥ १२-११७-३५॥
taṃ muniḥ śarabhaṃ cakre balotkaṭamariṃdama |
tataḥ sa śarabho vanyo muneḥ śarabhamagrataḥ |
dṛṣṭvā balinamatyugraṃ drutaṃ saṃprādravadbhayāt || 12-117-35||

MHB 12-117-36

स एवं शरभस्थाने न्यस्तो वै मुनिना तदा ।
मुनेः पार्श्वगतो नित्यं शारभ्यं सुखमाप्तवान् ॥ १२-११७-३६॥
sa evaṃ śarabhasthāne nyasto vai muninā tadā |
muneḥ pārśvagato nityaṃ śārabhyaṃ sukhamāptavān || 12-117-36||

MHB 12-117-37

ततः शरभसंत्रस्ताः सर्वे मृगगणा वनात् ।
दिशः संप्राद्रवन्राजन्भयाज्जीवितकाङ्क्षिणः ॥ १२-११७-३७॥
tataḥ śarabhasaṃtrastāḥ sarve mṛgagaṇā vanāt |
diśaḥ saṃprādravanrājanbhayājjīvitakāṅkṣiṇaḥ || 12-117-37||

MHB 12-117-38

शरभोऽप्यतिसंदुष्टो नित्यं प्राणिवधे रतः ।
फलमूलाशनं शान्तं नैच्छत्स पिशिताशनः ॥ १२-११७-३८॥
śarabho'pyatisaṃduṣṭo nityaṃ prāṇivadhe rataḥ |
phalamūlāśanaṃ śāntaṃ naicchatsa piśitāśanaḥ || 12-117-38||

MHB 12-117-39

ततो रुधिरतर्षेण बलिना शरभोऽन्वितः ।
इयेष तं मुनिं हन्तुमकृतज्ञः श्वयोनिजः ॥ १२-११७-३९॥
tato rudhiratarṣeṇa balinā śarabho'nvitaḥ |
iyeṣa taṃ muniṃ hantumakṛtajñaḥ śvayonijaḥ || 12-117-39||

MHB 12-117-40

ततस्तेन तपःशक्त्या विदितो ज्ञानचक्षुषा ।
विज्ञाय च महाप्राज्ञो मुनिः श्वानं तमुक्तवान् ॥ १२-११७-४०॥
tatastena tapaḥśaktyā vidito jñānacakṣuṣā |
vijñāya ca mahāprājño muniḥ śvānaṃ tamuktavān || 12-117-40||

MHB 12-117-41

श्वा त्वं द्वीपित्वमापन्नो द्वीपी व्याघ्रत्वमागतः ।
व्याघ्रो नागो मदपटुर्नागः सिंहत्वमाप्तवान् ॥ १२-११७-४१॥
śvā tvaṃ dvīpitvamāpanno dvīpī vyāghratvamāgataḥ |
vyāghro nāgo madapaṭurnāgaḥ siṃhatvamāptavān || 12-117-41||

MHB 12-117-42

सिंहोऽतिबलसंयुक्तो भूयः शरभतां गतः ।
मया स्नेहपरीतेन न विमृष्टः कुलान्वयः ॥ १२-११७-४२॥
siṃho'tibalasaṃyukto bhūyaḥ śarabhatāṃ gataḥ |
mayā snehaparītena na vimṛṣṭaḥ kulānvayaḥ || 12-117-42||

MHB 12-117-43

यस्मादेवमपापं मां पाप हिंसितुमिच्छसि ।
तस्मात्स्वयोनिमापन्नः श्वैव त्वं हि भविष्यसि ॥ १२-११७-४३॥
yasmādevamapāpaṃ māṃ pāpa hiṃsitumicchasi |
tasmātsvayonimāpannaḥ śvaiva tvaṃ hi bhaviṣyasi || 12-117-43||

MHB 12-117-44

ततो मुनिजनद्वेषाद्दुष्टात्मा श्वाकृतोऽबुधः ।
ऋषिणा शरभः शप्तः स्वं रूपं पुनराप्तवान् ॥ १२-११७-४४॥
tato munijanadveṣādduṣṭātmā śvākṛto'budhaḥ |
ṛṣiṇā śarabhaḥ śaptaḥ svaṃ rūpaṃ punarāptavān || 12-117-44||

Adhyaya: 118/353 (28)

MHB 12-118-1

भीष्म उवाच ।
स श्वा प्रकृतिमापन्नः परं दैन्यमुपागमत् ।
ऋषिणा हुंकृतः पापस्तपोवनबहिष्कृतः ॥ १२-११८-१॥
bhīṣma uvāca |
sa śvā prakṛtimāpannaḥ paraṃ dainyamupāgamat |
ṛṣiṇā huṃkṛtaḥ pāpastapovanabahiṣkṛtaḥ || 12-118-1||

MHB 12-118-2

एवं राज्ञा मतिमता विदित्वा शीलशौचताम् ।
आर्जवं प्रकृतिं सत्त्वं कुलं वृत्तं श्रुतं दमम् ॥ १२-११८-२॥
evaṃ rājñā matimatā viditvā śīlaśaucatām |
ārjavaṃ prakṛtiṃ sattvaṃ kulaṃ vṛttaṃ śrutaṃ damam || 12-118-2||

MHB 12-118-3

अनुक्रोशं बलं वीर्यं भावं संप्रशमं क्षमाम् ।
भृत्या ये यत्र योग्याः स्युस्तत्र स्थाप्याः सुशिक्षिताः ॥ १२-११८-३॥
anukrośaṃ balaṃ vīryaṃ bhāvaṃ saṃpraśamaṃ kṣamām |
bhṛtyā ye yatra yogyāḥ syustatra sthāpyāḥ suśikṣitāḥ || 12-118-3||

MHB 12-118-4

नापरीक्ष्य महीपालः प्रकर्तुं भृत्यमर्हति ।
अकुलीननराकीर्णो न राजा सुखमेधते ॥ १२-११८-४॥
nāparīkṣya mahīpālaḥ prakartuṃ bhṛtyamarhati |
akulīnanarākīrṇo na rājā sukhamedhate || 12-118-4||

MHB 12-118-5

कुलजः प्रकृतो राज्ञा तत्कुलीनतया सदा ।
न पापे कुरुते बुद्धिं निन्द्यमानोऽप्यनागसि ॥ १२-११८-५॥
kulajaḥ prakṛto rājñā tatkulīnatayā sadā |
na pāpe kurute buddhiṃ nindyamāno'pyanāgasi || 12-118-5||

MHB 12-118-6

अकुलीनस्तु पुरुषः प्रकृतः साधुसंक्षयात् ।
दुर्लभैश्वर्यतां प्राप्तो निन्दितः शत्रुतां व्रजेत् ॥ १२-११८-६॥
akulīnastu puruṣaḥ prakṛtaḥ sādhusaṃkṣayāt |
durlabhaiśvaryatāṃ prāpto ninditaḥ śatrutāṃ vrajet || 12-118-6||

MHB 12-118-7

कुलीनं शिक्षितं प्राज्ञं ज्ञानविज्ञानकोविदम् ।
सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञं सहिष्णुं देशजं तथा ॥ १२-११८-७॥
kulīnaṃ śikṣitaṃ prājñaṃ jñānavijñānakovidam |
sarvaśāstrārthatattvajñaṃ sahiṣṇuṃ deśajaṃ tathā || 12-118-7||

MHB 12-118-8

कृतज्ञं बलवन्तं च क्षान्तं दान्तं जितेन्द्रियम् ।
अलुब्धं लब्धसंतुष्टं स्वामिमित्रबुभूषकम् ॥ १२-११८-८॥
kṛtajñaṃ balavantaṃ ca kṣāntaṃ dāntaṃ jitendriyam |
alubdhaṃ labdhasaṃtuṣṭaṃ svāmimitrabubhūṣakam || 12-118-8||

MHB 12-118-9

सचिवं देशकालज्ञं सर्वसंग्रहणे रतम् ।
सत्कृतं युक्तमनसं हितैषिणमतन्द्रितम् ॥ १२-११८-९॥
sacivaṃ deśakālajñaṃ sarvasaṃgrahaṇe ratam |
satkṛtaṃ yuktamanasaṃ hitaiṣiṇamatandritam || 12-118-9||

MHB 12-118-10

युक्ताचारं स्वविषये संधिविग्रहकोविदम् ।
राज्ञस्त्रिवर्गवेत्तारं पौरजानपदप्रियम् ॥ १२-११८-१०॥
yuktācāraṃ svaviṣaye saṃdhivigrahakovidam |
rājñastrivargavettāraṃ paurajānapadapriyam || 12-118-10||

MHB 12-118-11

खातकव्यूहतत्त्वज्ञं बलहर्षणकोविदम् ।
इङ्गिताकारतत्त्वज्ञं यात्रायानविशारदम् ॥ १२-११८-११॥
khātakavyūhatattvajñaṃ balaharṣaṇakovidam |
iṅgitākāratattvajñaṃ yātrāyānaviśāradam || 12-118-11||

MHB 12-118-12

हस्तिशिक्षासु तत्त्वज्ञमहंकारविवर्जितम् ।
प्रगल्भं दक्षिणं दान्तं बलिनं युक्तकारिणम् ॥ १२-११८-१२॥
hastiśikṣāsu tattvajñamahaṃkāravivarjitam |
pragalbhaṃ dakṣiṇaṃ dāntaṃ balinaṃ yuktakāriṇam || 12-118-12||

MHB 12-118-13

चोक्षं चोक्षजनाकीर्णं सुवेषं सुखदर्शनम् ।
नायकं नीतिकुशलं गुणषष्ट्या समन्वितम् ॥ १२-११८-१३॥
cokṣaṃ cokṣajanākīrṇaṃ suveṣaṃ sukhadarśanam |
nāyakaṃ nītikuśalaṃ guṇaṣaṣṭyā samanvitam || 12-118-13||

MHB 12-118-14

अस्तब्धं प्रश्रितं शक्तं मृदुवादिनमेव च ।
धीरं श्लक्ष्णं महर्द्धिं च देशकालोपपादकम् ॥ १२-११८-१४॥
astabdhaṃ praśritaṃ śaktaṃ mṛduvādinameva ca |
dhīraṃ ślakṣṇaṃ maharddhiṃ ca deśakālopapādakam || 12-118-14||

MHB 12-118-15

सचिवं यः प्रकुरुते न चैनमवमन्यते ।
तस्य विस्तीर्यते राज्यं ज्योत्स्ना ग्रहपतेरिव ॥ १२-११८-१५॥
sacivaṃ yaḥ prakurute na cainamavamanyate |
tasya vistīryate rājyaṃ jyotsnā grahapateriva || 12-118-15||

MHB 12-118-16

एतैरेव गुणैर्युक्तो राजा शास्त्रविशारदः ।
एष्टव्यो धर्मपरमः प्रजापालनतत्परः ॥ १२-११८-१६॥
etaireva guṇairyukto rājā śāstraviśāradaḥ |
eṣṭavyo dharmaparamaḥ prajāpālanatatparaḥ || 12-118-16||

MHB 12-118-17

धीरो मर्षी शुचिः शीघ्रः काले पुरुषकारवित् ।
शुश्रूषुः श्रुतवाञ्श्रोता ऊहापोहविशारदः ॥ १२-११८-१७॥
dhīro marṣī śuciḥ śīghraḥ kāle puruṣakāravit |
śuśrūṣuḥ śrutavāñśrotā ūhāpohaviśāradaḥ || 12-118-17||

MHB 12-118-18

मेधावी धारणायुक्तो यथान्यायोपपादकः ।
दान्तः सदा प्रियाभाषी क्षमावांश्च विपर्यये ॥ १२-११८-१८॥
medhāvī dhāraṇāyukto yathānyāyopapādakaḥ |
dāntaḥ sadā priyābhāṣī kṣamāvāṃśca viparyaye || 12-118-18||

MHB 12-118-19

दानाच्छेदे स्वयंकारी सुद्वारः सुखदर्शनः ।
आर्तहस्तप्रदो नित्यमाप्तंमन्यो नये रतः ॥ १२-११८-१९॥
dānācchede svayaṃkārī sudvāraḥ sukhadarśanaḥ |
ārtahastaprado nityamāptaṃmanyo naye rataḥ || 12-118-19||

MHB 12-118-20

नाहंवादी न निर्द्वंद्वो न यत्किंचनकारकः ।
कृते कर्मण्यमोघानां कर्ता भृत्यजनप्रियः ॥ १२-११८-२०॥
nāhaṃvādī na nirdvaṃdvo na yatkiṃcanakārakaḥ |
kṛte karmaṇyamoghānāṃ kartā bhṛtyajanapriyaḥ || 12-118-20||

MHB 12-118-21

संगृहीतजनोऽस्तब्धः प्रसन्नवदनः सदा ।
दाता भृत्यजनावेक्षी न क्रोधी सुमहामनाः ॥ १२-११८-२१॥
saṃgṛhītajano'stabdhaḥ prasannavadanaḥ sadā |
dātā bhṛtyajanāvekṣī na krodhī sumahāmanāḥ || 12-118-21||

MHB 12-118-22

युक्तदण्डो न निर्दण्डो धर्मकार्यानुशासकः ।
चारनेत्रः परावेक्षी धर्मार्थकुशलः सदा ॥ १२-११८-२२॥
yuktadaṇḍo na nirdaṇḍo dharmakāryānuśāsakaḥ |
cāranetraḥ parāvekṣī dharmārthakuśalaḥ sadā || 12-118-22||

MHB 12-118-23

राजा गुणशताकीर्ण एष्टव्यस्तादृशो भवेत् ।
योधाश्चैव मनुष्येन्द्र सर्वैर्गुणगुणैर्वृताः ॥ १२-११८-२३॥
rājā guṇaśatākīrṇa eṣṭavyastādṛśo bhavet |
yodhāścaiva manuṣyendra sarvairguṇaguṇairvṛtāḥ || 12-118-23||

MHB 12-118-24

अन्वेष्टव्याः सुपुरुषाः सहाया राज्यधारणाः ।
न विमानयितव्याश्च राज्ञा वृद्धिमभीप्सता ॥ १२-११८-२४॥
anveṣṭavyāḥ supuruṣāḥ sahāyā rājyadhāraṇāḥ |
na vimānayitavyāśca rājñā vṛddhimabhīpsatā || 12-118-24||

MHB 12-118-25

योधाः समरशौटीराः कृतज्ञाः शस्त्रकोविदाः ।
धर्मशास्त्रसमायुक्ताः पदातिजनसंयुताः ॥ १२-११८-२५॥
yodhāḥ samaraśauṭīrāḥ kṛtajñāḥ śastrakovidāḥ |
dharmaśāstrasamāyuktāḥ padātijanasaṃyutāḥ || 12-118-25||

MHB 12-118-26

अर्थमानविवृद्धाश्च रथचर्याविशारदाः ।
इष्वस्त्रकुशला यस्य तस्येयं नृपतेर्मही ॥ १२-११८-२६॥
arthamānavivṛddhāśca rathacaryāviśāradāḥ |
iṣvastrakuśalā yasya tasyeyaṃ nṛpatermahī || 12-118-26||

MHB 12-118-27

सर्वसंग्रहणे युक्तो नृपो भवति यः सदा ।
उत्थानशीलो मित्राढ्यः स राजा राजसत्तमः ॥ १२-११८-२७॥
sarvasaṃgrahaṇe yukto nṛpo bhavati yaḥ sadā |
utthānaśīlo mitrāḍhyaḥ sa rājā rājasattamaḥ || 12-118-27||

MHB 12-118-28

शक्या अश्वसहस्रेण वीरारोहेण भारत ।
संगृहीतमनुष्येण कृत्स्ना जेतुं वसुंधरा ॥ १२-११८-२८॥
śakyā aśvasahasreṇa vīrāroheṇa bhārata |
saṃgṛhītamanuṣyeṇa kṛtsnā jetuṃ vasuṃdharā || 12-118-28||

Adhyaya: 119/353 (20)

MHB 12-119-1

भीष्म उवाच ।
एवं शुनासमान्भृत्यान्स्वस्थाने यो नराधिपः ।
नियोजयति कृत्येषु स राज्यफलमश्नुते ॥ १२-११९-१॥
bhīṣma uvāca |
evaṃ śunāsamānbhṛtyānsvasthāne yo narādhipaḥ |
niyojayati kṛtyeṣu sa rājyaphalamaśnute || 12-119-1||

MHB 12-119-2

न श्वा स्वस्थानमुत्क्रम्य प्रमाणमभि सत्कृतः ।
आरोप्यः श्वा स्वकात्स्थानादुत्क्रम्यान्यत्प्रपद्यते ॥ १२-११९-२॥
na śvā svasthānamutkramya pramāṇamabhi satkṛtaḥ |
āropyaḥ śvā svakātsthānādutkramyānyatprapadyate || 12-119-2||

MHB 12-119-3

स्वजातिकुलसंपन्नाः स्वेषु कर्मस्ववस्थिताः ।
प्रकर्तव्या बुधा भृत्या नास्थाने प्रक्रिया क्षमा ॥ १२-११९-३॥
svajātikulasaṃpannāḥ sveṣu karmasvavasthitāḥ |
prakartavyā budhā bhṛtyā nāsthāne prakriyā kṣamā || 12-119-3||

MHB 12-119-4

अनुरूपाणि कर्माणि भृत्येभ्यो यः प्रयच्छति ।
स भृत्यगुणसंपन्नं राजा फलमुपाश्नुते ॥ १२-११९-४॥
anurūpāṇi karmāṇi bhṛtyebhyo yaḥ prayacchati |
sa bhṛtyaguṇasaṃpannaṃ rājā phalamupāśnute || 12-119-4||

MHB 12-119-5

शरभः शरभस्थाने सिंहः सिंह इवोर्जितः ।
व्याघ्रो व्याघ्र इव स्थाप्यो द्वीपी द्वीपी यथा तथा ॥ १२-११९-५॥
śarabhaḥ śarabhasthāne siṃhaḥ siṃha ivorjitaḥ |
vyāghro vyāghra iva sthāpyo dvīpī dvīpī yathā tathā || 12-119-5||

MHB 12-119-6

कर्मस्विहानुरूपेषु न्यस्या भृत्या यथाविधि ।
प्रतिलोमं न भृत्यास्ते स्थाप्याः कर्मफलैषिणा ॥ १२-११९-६॥
karmasvihānurūpeṣu nyasyā bhṛtyā yathāvidhi |
pratilomaṃ na bhṛtyāste sthāpyāḥ karmaphalaiṣiṇā || 12-119-6||

MHB 12-119-7

यः प्रमाणमतिक्रम्य प्रतिलोमं नराधिपः ।
भृत्यान्स्थापयतेऽबुद्धिर्न स रञ्जयते प्रजाः ॥ १२-११९-७॥
yaḥ pramāṇamatikramya pratilomaṃ narādhipaḥ |
bhṛtyānsthāpayate'buddhirna sa rañjayate prajāḥ || 12-119-7||

MHB 12-119-8

न बालिशा न च क्षुद्रा न चाप्रतिमितेन्द्रियाः ।
नाकुलीना नराः पार्श्वे स्थाप्या राज्ञा हितैषिणा ॥ १२-११९-८॥
na bāliśā na ca kṣudrā na cāpratimitendriyāḥ |
nākulīnā narāḥ pārśve sthāpyā rājñā hitaiṣiṇā || 12-119-8||

MHB 12-119-9

साधवः कुशलाः शूरा ज्ञानवन्तोऽनसूयकाः ।
अक्षुद्राः शुचयो दक्षा नराः स्युः पारिपार्श्वकाः ॥ १२-११९-९॥
sādhavaḥ kuśalāḥ śūrā jñānavanto'nasūyakāḥ |
akṣudrāḥ śucayo dakṣā narāḥ syuḥ pāripārśvakāḥ || 12-119-9||

MHB 12-119-10

न्यग्भूतास्तत्पराः क्षान्ताश्चौक्षाः प्रकृतिजाः शुभाः ।
स्वे स्वे स्थानेऽपरिक्रुष्टास्ते स्यू राज्ञो बहिश्चराः ॥ १२-११९-१०॥
nyagbhūtāstatparāḥ kṣāntāścaukṣāḥ prakṛtijāḥ śubhāḥ |
sve sve sthāne'parikruṣṭāste syū rājño bahiścarāḥ || 12-119-10||

MHB 12-119-11

सिंहस्य सततं पार्श्वे सिंह एव जनो भवेत् ।
असिंहः सिंहसहितः सिंहवल्लभते फलम् ॥ १२-११९-११॥
siṃhasya satataṃ pārśve siṃha eva jano bhavet |
asiṃhaḥ siṃhasahitaḥ siṃhavallabhate phalam || 12-119-11||

MHB 12-119-12

यस्तु सिंहः श्वभिः कीर्णः सिंहकर्मफले रतः ।
न स सिंहफलं भोक्तुं शक्तः श्वभिरुपासितः ॥ १२-११९-१२॥
yastu siṃhaḥ śvabhiḥ kīrṇaḥ siṃhakarmaphale rataḥ |
na sa siṃhaphalaṃ bhoktuṃ śaktaḥ śvabhirupāsitaḥ || 12-119-12||

MHB 12-119-13

एवमेतैर्मनुष्येन्द्र शूरैः प्राज्ञैर्बहुश्रुतैः ।
कुलीनैः सह शक्येत कृत्स्नां जेतुं वसुंधराम् ॥ १२-११९-१३॥
evametairmanuṣyendra śūraiḥ prājñairbahuśrutaiḥ |
kulīnaiḥ saha śakyeta kṛtsnāṃ jetuṃ vasuṃdharām || 12-119-13||

MHB 12-119-14

नावैद्यो नानृजुः पार्श्वे नाविद्यो नामहाधनः ।
संग्राह्यो वसुधापालैर्भृत्यो भृत्यवतां वर ॥ १२-११९-१४॥
nāvaidyo nānṛjuḥ pārśve nāvidyo nāmahādhanaḥ |
saṃgrāhyo vasudhāpālairbhṛtyo bhṛtyavatāṃ vara || 12-119-14||

MHB 12-119-15

बाणवद्विसृता यान्ति स्वामिकार्यपरा जनाः ।
ये भृत्याः पार्थिवहितास्तेषां सान्त्वं प्रयोजयेत् ॥ १२-११९-१५॥
bāṇavadvisṛtā yānti svāmikāryaparā janāḥ |
ye bhṛtyāḥ pārthivahitāsteṣāṃ sāntvaṃ prayojayet || 12-119-15||

MHB 12-119-16

कोशश्च सततं रक्ष्यो यत्नमास्थाय राजभिः ।
कोशमूला हि राजानः कोशमूलकरो भव ॥ १२-११९-१६॥
kośaśca satataṃ rakṣyo yatnamāsthāya rājabhiḥ |
kośamūlā hi rājānaḥ kośamūlakaro bhava || 12-119-16||

MHB 12-119-17

कोष्ठागारं च ते नित्यं स्फीतं धान्यैः सुसंचितम् ।
सदास्तु सत्सु संन्यस्तं धनधान्यपरो भव ॥ १२-११९-१७॥
koṣṭhāgāraṃ ca te nityaṃ sphītaṃ dhānyaiḥ susaṃcitam |
sadāstu satsu saṃnyastaṃ dhanadhānyaparo bhava || 12-119-17||

MHB 12-119-18

नित्ययुक्ताश्च ते भृत्या भवन्तु रणकोविदाः ।
वाजिनां च प्रयोगेषु वैशारद्यमिहेष्यते ॥ १२-११९-१८॥
nityayuktāśca te bhṛtyā bhavantu raṇakovidāḥ |
vājināṃ ca prayogeṣu vaiśāradyamiheṣyate || 12-119-18||

MHB 12-119-19

ज्ञातिबन्धुजनावेक्षी मित्रसंबन्धिसंवृतः ।
पौरकार्यहितान्वेषी भव कौरवनन्दन ॥ १२-११९-१९॥
jñātibandhujanāvekṣī mitrasaṃbandhisaṃvṛtaḥ |
paurakāryahitānveṣī bhava kauravanandana || 12-119-19||

MHB 12-119-20

एषा ते नैष्ठिकी बुद्धिः प्रज्ञा चाभिहिता मया ।
श्वा ते निदर्शनं तात किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ १२-११९-२०॥
eṣā te naiṣṭhikī buddhiḥ prajñā cābhihitā mayā |
śvā te nidarśanaṃ tāta kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi || 12-119-20||

Adhyaya: 120/353 (54)

MHB 12-120-1

युधिष्ठिर उवाच ।
राजवृत्तान्यनेकानि त्वया प्रोक्तानि भारत ।
पूर्वैः पूर्वनियुक्तानि राजधर्मार्थवेदिभिः ॥ १२-१२०-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
rājavṛttānyanekāni tvayā proktāni bhārata |
pūrvaiḥ pūrvaniyuktāni rājadharmārthavedibhiḥ || 12-120-1||

MHB 12-120-2

तदेव विस्तरेणोक्तं पूर्वैर्दृष्टं सतां मतम् ।
प्रणयं राजधर्माणां प्रब्रूहि भरतर्षभ ॥ १२-१२०-२॥
tadeva vistareṇoktaṃ pūrvairdṛṣṭaṃ satāṃ matam |
praṇayaṃ rājadharmāṇāṃ prabrūhi bharatarṣabha || 12-120-2||

MHB 12-120-3

भीष्म उवाच ।
रक्षणं सर्वभूतानामिति क्षत्रे परं मतम् ।
तद्यथा रक्षणं कुर्यात्तथा शृणु महीपते ॥ १२-१२०-३॥
bhīṣma uvāca |
rakṣaṇaṃ sarvabhūtānāmiti kṣatre paraṃ matam |
tadyathā rakṣaṇaṃ kuryāttathā śṛṇu mahīpate || 12-120-3||

MHB 12-120-4

यथा बर्हाणि चित्राणि बिभर्ति भुजगाशनः ।
तथा बहुविधं राजा रूपं कुर्वीत धर्मवित् ॥ १२-१२०-४॥
yathā barhāṇi citrāṇi bibharti bhujagāśanaḥ |
tathā bahuvidhaṃ rājā rūpaṃ kurvīta dharmavit || 12-120-4||

MHB 12-120-5

तैक्ष्ण्यं जिह्मत्वमादान्त्यं सत्यमार्जवमेव च ।
मध्यस्थः सत्त्वमातिष्ठंस्तथा वै सुखमृच्छति ॥ १२-१२०-५॥
taikṣṇyaṃ jihmatvamādāntyaṃ satyamārjavameva ca |
madhyasthaḥ sattvamātiṣṭhaṃstathā vai sukhamṛcchati || 12-120-5||

MHB 12-120-6

यस्मिन्नर्थे हितं यत्स्यात्तद्वर्णं रूपमाविशेत् ।
बहुरूपस्य राज्ञो हि सूक्ष्मोऽप्यर्थो न सीदति ॥ १२-१२०-६॥
yasminnarthe hitaṃ yatsyāttadvarṇaṃ rūpamāviśet |
bahurūpasya rājño hi sūkṣmo'pyartho na sīdati || 12-120-6||

MHB 12-120-7

नित्यं रक्षितमन्त्रः स्याद्यथा मूकः शरच्छिखी ।
श्लक्ष्णाक्षरतनुः श्रीमान्भवेच्छास्त्रविशारदः ॥ १२-१२०-७॥
nityaṃ rakṣitamantraḥ syādyathā mūkaḥ śaracchikhī |
ślakṣṇākṣaratanuḥ śrīmānbhavecchāstraviśāradaḥ || 12-120-7||

MHB 12-120-8

आपद्द्वारेषु यत्तः स्याज्जलप्रस्रवणेष्विव ।
शैलवर्षोदकानीव द्विजान्सिद्धान्समाश्रयेत् ॥ १२-१२०-८॥
āpaddvāreṣu yattaḥ syājjalaprasravaṇeṣviva |
śailavarṣodakānīva dvijānsiddhānsamāśrayet || 12-120-8||

MHB 12-120-9

अर्थकामः शिखां राजा कुर्याद्धर्मध्वजोपमाम् ।
नित्यमुद्यतदण्डः स्यादाचरेच्चाप्रमादतः ।
लोके चायव्ययौ दृष्ट्वा वृक्षाद्वृक्षमिवाप्लवन् ॥ १२-१२०-९॥
arthakāmaḥ śikhāṃ rājā kuryāddharmadhvajopamām |
nityamudyatadaṇḍaḥ syādācareccāpramādataḥ |
loke cāyavyayau dṛṣṭvā vṛkṣādvṛkṣamivāplavan || 12-120-9||

MHB 12-120-10

मृजावान्स्यात्स्वयूथ्येषु भावानि चरणैः क्षिपेत् ।
जातपक्षः परिस्पन्देद्रक्षेद्वैकल्यमात्मनः ॥ १२-१२०-१०॥
mṛjāvānsyātsvayūthyeṣu bhāvāni caraṇaiḥ kṣipet |
jātapakṣaḥ parispandedrakṣedvaikalyamātmanaḥ || 12-120-10||

MHB 12-120-11

दोषान्विवृणुयाच्छत्रोः परपक्षान्विधूनयेत् ।
काननेष्विव पुष्पाणि बर्हीवार्थान्समाचरेत् ॥ १२-१२०-११॥
doṣānvivṛṇuyācchatroḥ parapakṣānvidhūnayet |
kānaneṣviva puṣpāṇi barhīvārthānsamācaret || 12-120-11||

MHB 12-120-12

उच्छ्रितानाश्रयेत्स्फीतान्नरेन्द्रानचलोपमान् ।
श्रयेच्छायामविज्ञातां गुप्तं शरणमाश्रयेत् ॥ १२-१२०-१२॥
ucchritānāśrayetsphītānnarendrānacalopamān |
śrayecchāyāmavijñātāṃ guptaṃ śaraṇamāśrayet || 12-120-12||

MHB 12-120-13

प्रावृषीवासितग्रीवो मज्जेत निशि निर्जने ।
मायूरेण गुणेनैव स्त्रीभिश्चालक्षितश्चरेत् ।
न जह्याच्च तनुत्राणं रक्षेदात्मानमात्मना ॥ १२-१२०-१३॥
prāvṛṣīvāsitagrīvo majjeta niśi nirjane |
māyūreṇa guṇenaiva strībhiścālakṣitaścaret |
na jahyācca tanutrāṇaṃ rakṣedātmānamātmanā || 12-120-13||

MHB 12-120-14

चारभूमिष्वभिगमान्पाशांश्च परिवर्जयेत् ।
पीडयेच्चापि तां भूमिं प्रणश्येद्गहने पुनः ॥ १२-१२०-१४॥
cārabhūmiṣvabhigamānpāśāṃśca parivarjayet |
pīḍayeccāpi tāṃ bhūmiṃ praṇaśyedgahane punaḥ || 12-120-14||

MHB 12-120-15

हन्यात्क्रुद्धानतिविषान्ये जिह्मगतयोऽहितान् ।
नाश्रयेद्बालबर्हाणि सन्निवासानि वासयेत् ॥ १२-१२०-१५॥
hanyātkruddhānativiṣānye jihmagatayo'hitān |
nāśrayedbālabarhāṇi sannivāsāni vāsayet || 12-120-15||

MHB 12-120-16

सदा बर्हिनिभः कामं प्रसक्तिकृतमाचरेत् ।
सर्वतश्चाददेत्प्रज्ञां पतंगान्गहनेष्विव ।
एवं मयूरवद्राजा स्वराष्ट्रं परिपालयेत् ॥ १२-१२०-१६॥
sadā barhinibhaḥ kāmaṃ prasaktikṛtamācaret |
sarvataścādadetprajñāṃ pataṃgāngahaneṣviva |
evaṃ mayūravadrājā svarāṣṭraṃ paripālayet || 12-120-16||

MHB 12-120-17

आत्मवृद्धिकरीं नीतिं विदधीत विचक्षणः ।
आत्मसंयमनं बुद्ध्या परबुद्ध्यावतारणम् ।
बुद्ध्या चात्मगुणप्राप्तिरेतच्छास्त्रनिदर्शनम् ॥ १२-१२०-१७॥
ātmavṛddhikarīṃ nītiṃ vidadhīta vicakṣaṇaḥ |
ātmasaṃyamanaṃ buddhyā parabuddhyāvatāraṇam |
buddhyā cātmaguṇaprāptiretacchāstranidarśanam || 12-120-17||

MHB 12-120-18

परं चाश्वासयेत्साम्ना स्वशक्तिं चोपलक्षयेत् ।
आत्मनः परिमर्शेन बुद्धिं बुद्ध्या विचारयेत् ।
सान्त्वयोगमतिः प्राज्ञः कार्याकार्यविचारकः ॥ १२-१२०-१८॥
paraṃ cāśvāsayetsāmnā svaśaktiṃ copalakṣayet |
ātmanaḥ parimarśena buddhiṃ buddhyā vicārayet |
sāntvayogamatiḥ prājñaḥ kāryākāryavicārakaḥ || 12-120-18||

MHB 12-120-19

निगूढबुद्धिर्धीरः स्याद्वक्तव्ये वक्ष्यते तथा ।
संनिकृष्टां कथां प्राज्ञो यदि बुद्ध्या बृहस्पतिः ।
स्वभावमेष्यते तप्तं कृष्णायसमिवोदके ॥ १२-१२०-१९॥
nigūḍhabuddhirdhīraḥ syādvaktavye vakṣyate tathā |
saṃnikṛṣṭāṃ kathāṃ prājño yadi buddhyā bṛhaspatiḥ |
svabhāvameṣyate taptaṃ kṛṣṇāyasamivodake || 12-120-19||

MHB 12-120-20

अनुयुञ्जीत कृत्यानि सर्वाण्येव महीपतिः ।
आगमैरुपदिष्टानि स्वस्य चैव परस्य च ॥ १२-१२०-२०॥
anuyuñjīta kṛtyāni sarvāṇyeva mahīpatiḥ |
āgamairupadiṣṭāni svasya caiva parasya ca || 12-120-20||

MHB 12-120-21

क्षुद्रं क्रूरं तथा प्राज्ञं शूरं चार्थविशारदम् ।
स्वकर्मणि नियुञ्जीत ये चान्ये वचनाधिकाः ॥ १२-१२०-२१॥
kṣudraṃ krūraṃ tathā prājñaṃ śūraṃ cārthaviśāradam |
svakarmaṇi niyuñjīta ye cānye vacanādhikāḥ || 12-120-21||

MHB 12-120-22

अप्यदृष्ट्वा नियुक्तानि अनुरूपेषु कर्मसु ।
सर्वांस्ताननुवर्तेत स्वरांस्तन्त्रीरिवायता ॥ १२-१२०-२२॥
apyadṛṣṭvā niyuktāni anurūpeṣu karmasu |
sarvāṃstānanuvarteta svarāṃstantrīrivāyatā || 12-120-22||

MHB 12-120-23

धर्माणामविरोधेन सर्वेषां प्रियमाचरेत् ।
ममायमिति राजा यः स पर्वत इवाचलः ॥ १२-१२०-२३॥
dharmāṇāmavirodhena sarveṣāṃ priyamācaret |
mamāyamiti rājā yaḥ sa parvata ivācalaḥ || 12-120-23||

MHB 12-120-24

व्यवसायं समाधाय सूर्यो रश्मिमिवायताम् ।
धर्ममेवाभिरक्षेत कृत्वा तुल्ये प्रियाप्रिये ॥ १२-१२०-२४॥
vyavasāyaṃ samādhāya sūryo raśmimivāyatām |
dharmamevābhirakṣeta kṛtvā tulye priyāpriye || 12-120-24||

MHB 12-120-25

कुलप्रकृतिदेशानां धर्मज्ञान्मृदुभाषिणः ।
मध्ये वयसि निर्दोषान्हिते युक्ताञ्जितेन्द्रियान् ॥ १२-१२०-२५॥
kulaprakṛtideśānāṃ dharmajñānmṛdubhāṣiṇaḥ |
madhye vayasi nirdoṣānhite yuktāñjitendriyān || 12-120-25||

MHB 12-120-26

अलुब्धाञ्शिक्षितान्दान्तान्धर्मेषु परिनिष्ठितान् ।
स्थापयेत्सर्वकार्येषु राजा धर्मार्थरक्षिणः ॥ १२-१२०-२६॥
alubdhāñśikṣitāndāntāndharmeṣu pariniṣṭhitān |
sthāpayetsarvakāryeṣu rājā dharmārtharakṣiṇaḥ || 12-120-26||

MHB 12-120-27

एतेनैव प्रकारेण कृत्यानामागतिं गतिम् ।
युक्तः समनुतिष्ठेत तुष्टश्चारैरुपस्कृतः ॥ १२-१२०-२७॥
etenaiva prakāreṇa kṛtyānāmāgatiṃ gatim |
yuktaḥ samanutiṣṭheta tuṣṭaścārairupaskṛtaḥ || 12-120-27||

MHB 12-120-28

अमोघक्रोधहर्षस्य स्वयं कृत्यान्ववेक्षिणः ।
आत्मप्रत्ययकोशस्य वसुधैव वसुंधरा ॥ १२-१२०-२८॥
amoghakrodhaharṣasya svayaṃ kṛtyānvavekṣiṇaḥ |
ātmapratyayakośasya vasudhaiva vasuṃdharā || 12-120-28||

MHB 12-120-29

व्यक्तश्चानुग्रहो यस्य यथार्थश्चापि निग्रहः ।
गुप्तात्मा गुप्तराष्ट्रश्च स राजा राजधर्मवित् ॥ १२-१२०-२९॥
vyaktaścānugraho yasya yathārthaścāpi nigrahaḥ |
guptātmā guptarāṣṭraśca sa rājā rājadharmavit || 12-120-29||

MHB 12-120-30

नित्यं राष्ट्रमवेक्षेत गोभिः सूर्य इवोत्पतन् ।
चारांश्च नचरान्विद्यात्तथा बुद्ध्या न संज्वरेत् ॥ १२-१२०-३०॥
nityaṃ rāṣṭramavekṣeta gobhiḥ sūrya ivotpatan |
cārāṃśca nacarānvidyāttathā buddhyā na saṃjvaret || 12-120-30||

MHB 12-120-31

कालप्राप्तमुपादद्यान्नार्थं राजा प्रसूचयेत् ।
अहन्यहनि संदुह्यान्महीं गामिव बुद्धिमान् ॥ १२-१२०-३१॥
kālaprāptamupādadyānnārthaṃ rājā prasūcayet |
ahanyahani saṃduhyānmahīṃ gāmiva buddhimān || 12-120-31||

MHB 12-120-32

यथा क्रमेण पुष्पेभ्यश्चिनोति मधु षट्पदः ।
तथा द्रव्यमुपादाय राजा कुर्वीत संचयम् ॥ १२-१२०-३२॥
yathā krameṇa puṣpebhyaścinoti madhu ṣaṭpadaḥ |
tathā dravyamupādāya rājā kurvīta saṃcayam || 12-120-32||

MHB 12-120-33

यद्धि गुप्तावशिष्टं स्यात्तद्धितं धर्मकामयोः ।
संचयानुविसर्गी स्याद्राजा शास्त्रविदात्मवान् ॥ १२-१२०-३३॥
yaddhi guptāvaśiṣṭaṃ syāttaddhitaṃ dharmakāmayoḥ |
saṃcayānuvisargī syādrājā śāstravidātmavān || 12-120-33||

MHB 12-120-34

नाल्पमर्थं परिभवेन्नावमन्येत शात्रवान् ।
बुद्ध्यावबुध्येदात्मानं न चाबुद्धिषु विश्वसेत् ॥ १२-१२०-३४॥
nālpamarthaṃ paribhavennāvamanyeta śātravān |
buddhyāvabudhyedātmānaṃ na cābuddhiṣu viśvaset || 12-120-34||

MHB 12-120-35

धृतिर्दाक्ष्यं संयमो बुद्धिरग्र्या धैर्यं शौर्यं देशकालोऽप्रमादः ।
स्वल्पस्य वा महतो वापि वृद्धौ धनस्यैतान्यष्ट समिन्धनानि ॥ १२-१२०-३५॥
dhṛtirdākṣyaṃ saṃyamo buddhiragryā dhairyaṃ śauryaṃ deśakālo'pramādaḥ |
svalpasya vā mahato vāpi vṛddhau dhanasyaitānyaṣṭa samindhanāni || 12-120-35||

MHB 12-120-36

अग्निस्तोको वर्धते ह्याज्यसिक्तो बीजं चैकं बहुसाहस्रमेति ।
क्षयोदयौ विपुलौ संनिशाम्य तस्मादल्पं नावमन्येत विद्वान् ॥ १२-१२०-३६॥
agnistoko vardhate hyājyasikto bījaṃ caikaṃ bahusāhasrameti |
kṣayodayau vipulau saṃniśāmya tasmādalpaṃ nāvamanyeta vidvān || 12-120-36||

MHB 12-120-37

बालोऽबालः स्थविरो वा रिपुर्यः सदा प्रमत्तं पुरुषं निहन्यात् ।
कालेनान्यस्तस्य मूलं हरेत कालज्ञाता पार्थिवानां वरिष्ठः ॥ १२-१२०-३७॥
bālo'bālaḥ sthaviro vā ripuryaḥ sadā pramattaṃ puruṣaṃ nihanyāt |
kālenānyastasya mūlaṃ hareta kālajñātā pārthivānāṃ variṣṭhaḥ || 12-120-37||

MHB 12-120-38

हरेत्कीर्तिं धर्ममस्योपरुन्ध्यादर्थे दीर्घं वीर्यमस्योपहन्यात् ।
रिपुर्द्वेष्टा दुर्बलो वा बली वा तस्माच्छत्रौ नैव हेडेद्यतात्मा ॥ १२-१२०-३८॥
haretkīrtiṃ dharmamasyoparundhyādarthe dīrghaṃ vīryamasyopahanyāt |
ripurdveṣṭā durbalo vā balī vā tasmācchatrau naiva heḍedyatātmā || 12-120-38||

MHB 12-120-39

क्षयं शत्रोः संचयं पालनं चाप्युभौ चार्थौ सहितौ धर्मकामौ ।
अतश्चान्यन्मतिमान्संदधीत तस्माद्राजा बुद्धिमन्तं श्रयेत ॥ १२-१२०-३९॥
kṣayaṃ śatroḥ saṃcayaṃ pālanaṃ cāpyubhau cārthau sahitau dharmakāmau |
ataścānyanmatimānsaṃdadhīta tasmādrājā buddhimantaṃ śrayeta || 12-120-39||

MHB 12-120-40

बुद्धिर्दीप्ता बलवन्तं हिनस्ति बलं बुद्ध्या वर्धते पाल्यमानम् ।
शत्रुर्बुद्ध्या सीदते वर्धमानो बुद्धेः पश्चात्कर्म यत्तत्प्रशस्तम् ॥ १२-१२०-४०॥
buddhirdīptā balavantaṃ hinasti balaṃ buddhyā vardhate pālyamānam |
śatrurbuddhyā sīdate vardhamāno buddheḥ paścātkarma yattatpraśastam || 12-120-40||

MHB 12-120-41

सर्वान्कामान्कामयानो हि धीरः सत्त्वेनाल्पेनाप्लुते हीनदेहः ।
यथात्मानं प्रार्थयतेऽर्थमानैः श्रेयःपात्रं पूरयते ह्यनल्पम् ॥ १२-१२०-४१॥
sarvānkāmānkāmayāno hi dhīraḥ sattvenālpenāplute hīnadehaḥ |
yathātmānaṃ prārthayate'rthamānaiḥ śreyaḥpātraṃ pūrayate hyanalpam || 12-120-41||

MHB 12-120-42

तस्माद्राजा प्रगृहीतः परेषु मूलं लक्ष्म्याः सर्वतोऽभ्याददीत ।
दीर्घं कालमपि संपीड्यमानो विद्युत्संपातमिव मानोर्जितः स्यात् ॥ १२-१२०-४२॥
tasmādrājā pragṛhītaḥ pareṣu mūlaṃ lakṣmyāḥ sarvato'bhyādadīta |
dīrghaṃ kālamapi saṃpīḍyamāno vidyutsaṃpātamiva mānorjitaḥ syāt || 12-120-42||

MHB 12-120-43

विद्या तपो वा विपुलं धनं वा सर्वमेतद्व्यवसायेन शक्यम् ।
ब्रह्म यत्तं निवसति देहवत्सु तस्माद्विद्याद्व्यवसायं प्रभूतम् ॥ १२-१२०-४३॥
vidyā tapo vā vipulaṃ dhanaṃ vā sarvametadvyavasāyena śakyam |
brahma yattaṃ nivasati dehavatsu tasmādvidyādvyavasāyaṃ prabhūtam || 12-120-43||

MHB 12-120-44

यत्रासते मतिमन्तो मनस्विनः शक्रो विष्णुर्यत्र सरस्वती च ।
वसन्ति भूतानि च यत्र नित्यं तस्माद्विद्वान्नावमन्येत देहम् ॥ १२-१२०-४४॥
yatrāsate matimanto manasvinaḥ śakro viṣṇuryatra sarasvatī ca |
vasanti bhūtāni ca yatra nityaṃ tasmādvidvānnāvamanyeta deham || 12-120-44||

MHB 12-120-45

लुब्धं हन्यात्संप्रदानेन नित्यं लुब्धस्तृप्तिं परवित्तस्य नैति ।
सर्वो लुब्धः कर्मगुणोपभोगे योऽर्थैर्हीनो धर्मकामौ जहाति ॥ १२-१२०-४५॥
lubdhaṃ hanyātsaṃpradānena nityaṃ lubdhastṛptiṃ paravittasya naiti |
sarvo lubdhaḥ karmaguṇopabhoge yo'rthairhīno dharmakāmau jahāti || 12-120-45||

MHB 12-120-46

धनं भोज्यं पुत्रदारं समृद्धिं सर्वो लुब्धः प्रार्थयते परेषाम् ।
लुब्धे दोषाः संभवन्तीह सर्वे तस्माद्राजा न प्रगृह्णीत लुब्धान् ॥ १२-१२०-४६॥
dhanaṃ bhojyaṃ putradāraṃ samṛddhiṃ sarvo lubdhaḥ prārthayate pareṣām |
lubdhe doṣāḥ saṃbhavantīha sarve tasmādrājā na pragṛhṇīta lubdhān || 12-120-46||

MHB 12-120-47

संदर्शने सत्पुरुषं जघन्यमपि चोदयेत् ।
आरम्भान्द्विषतां प्राज्ञः सर्वानर्थांस्तु सूदयेत् ॥ १२-१२०-४७॥
saṃdarśane satpuruṣaṃ jaghanyamapi codayet |
ārambhāndviṣatāṃ prājñaḥ sarvānarthāṃstu sūdayet || 12-120-47||

MHB 12-120-48

धर्मान्वितेषु विज्ञातो मन्त्री गुप्तश्च पाण्डव ।
आप्तो राजन्कुलीनश्च पर्याप्तो राज्यसंग्रहे ॥ १२-१२०-४८॥
dharmānviteṣu vijñāto mantrī guptaśca pāṇḍava |
āpto rājankulīnaśca paryāpto rājyasaṃgrahe || 12-120-48||

MHB 12-120-49

विधिप्रवृत्तान्नरदेवधर्मानुक्तान्समासेन निबोध बुद्ध्या ।
इमान्विदध्याद्व्यनुसृत्य यो वै राजा महीं पालयितुं स शक्तः ॥ १२-१२०-४९॥
vidhipravṛttānnaradevadharmānuktānsamāsena nibodha buddhyā |
imānvidadhyādvyanusṛtya yo vai rājā mahīṃ pālayituṃ sa śaktaḥ || 12-120-49||

MHB 12-120-50

अनीतिजं यद्यविधानजं सुखं हठप्रणीतं विविधं प्रदृश्यते ।
न विद्यते तस्य गतिर्महीपतेर्न विद्यते राष्ट्रजमुत्तमं सुखम् ॥ १२-१२०-५०॥
anītijaṃ yadyavidhānajaṃ sukhaṃ haṭhapraṇītaṃ vividhaṃ pradṛśyate |
na vidyate tasya gatirmahīpaterna vidyate rāṣṭrajamuttamaṃ sukham || 12-120-50||

MHB 12-120-51

धनैर्विशिष्टान्मतिशीलपूजितान्गुणोपपन्नान्युधि दृष्टविक्रमान् ।
गुणेषु दृष्टानचिरादिहात्मवान्सतोऽभिसंधाय निहन्ति शात्रवान् ॥ १२-१२०-५१॥
dhanairviśiṣṭānmatiśīlapūjitānguṇopapannānyudhi dṛṣṭavikramān |
guṇeṣu dṛṣṭānacirādihātmavānsato'bhisaṃdhāya nihanti śātravān || 12-120-51||

MHB 12-120-52

पश्येदुपायान्विविधैः क्रियापथैर्न चानुपायेन मतिं निवेशयेत् ।
श्रियं विशिष्टां विपुलं यशो धनं न दोषदर्शी पुरुषः समश्नुते ॥ १२-१२०-५२॥
paśyedupāyānvividhaiḥ kriyāpathairna cānupāyena matiṃ niveśayet |
śriyaṃ viśiṣṭāṃ vipulaṃ yaśo dhanaṃ na doṣadarśī puruṣaḥ samaśnute || 12-120-52||

MHB 12-120-53

प्रीतिप्रवृत्तौ विनिवर्तने तथा सुहृत्सु विज्ञाय निवृत्य चोभयोः ।
यदेव मित्रं गुरुभारमावहेत्तदेव सुस्निग्धमुदाहरेद्बुधः ॥ १२-१२०-५३॥
prītipravṛttau vinivartane tathā suhṛtsu vijñāya nivṛtya cobhayoḥ |
yadeva mitraṃ gurubhāramāvahettadeva susnigdhamudāharedbudhaḥ || 12-120-53||

MHB 12-120-54

एतान्मयोक्तांस्तव राजधर्मान्नृणां च गुप्तौ मतिमादधत्स्व ।
अवाप्स्यसे पुण्यफलं सुखेन सर्वो हि लोकोत्तमधर्ममूलः ॥ १२-१२०-५४॥
etānmayoktāṃstava rājadharmānnṛṇāṃ ca guptau matimādadhatsva |
avāpsyase puṇyaphalaṃ sukhena sarvo hi lokottamadharmamūlaḥ || 12-120-54||

Adhyaya: 121/353 (57)

MHB 12-121-1

युधिष्ठिर उवाच ।
अयं पितामहेनोक्तो राजधर्मः सनातनः ।
ईश्वरश्च महादण्डो दण्डे सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ १२-१२१-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
ayaṃ pitāmahenokto rājadharmaḥ sanātanaḥ |
īśvaraśca mahādaṇḍo daṇḍe sarvaṃ pratiṣṭhitam || 12-121-1||

MHB 12-121-2

देवतानामृषीणां च पितॄणां च महात्मनाम् ।
यक्षरक्षःपिशाचानां मर्त्यानां च विशेषतः ॥ १२-१२१-२॥
devatānāmṛṣīṇāṃ ca pitṝṇāṃ ca mahātmanām |
yakṣarakṣaḥpiśācānāṃ martyānāṃ ca viśeṣataḥ || 12-121-2||

MHB 12-121-3

सर्वेषां प्राणिनां लोके तिर्यक्ष्वपि निवासिनाम् ।
सर्वव्यापी महातेजा दण्डः श्रेयानिति प्रभो ॥ १२-१२१-३॥
sarveṣāṃ prāṇināṃ loke tiryakṣvapi nivāsinām |
sarvavyāpī mahātejā daṇḍaḥ śreyāniti prabho || 12-121-3||

MHB 12-121-4

इत्येतदुक्तं भवता सर्वं दण्ड्यं चराचरम् ।
दृश्यते लोकमासक्तं ससुरासुरमानुषम् ॥ १२-१२१-४॥
ityetaduktaṃ bhavatā sarvaṃ daṇḍyaṃ carācaram |
dṛśyate lokamāsaktaṃ sasurāsuramānuṣam || 12-121-4||

MHB 12-121-5

एतदिच्छाम्यहं ज्ञातुं तत्त्वेन भरतर्षभ ।
को दण्डः कीदृशो दण्डः किंरूपः किंपरायणः ॥ १२-१२१-५॥
etadicchāmyahaṃ jñātuṃ tattvena bharatarṣabha |
ko daṇḍaḥ kīdṛśo daṇḍaḥ kiṃrūpaḥ kiṃparāyaṇaḥ || 12-121-5||

MHB 12-121-6

किमात्मकः कथंभूतः कतिमूर्तिः कथंप्रभुः ।
जागर्ति स कथं दण्डः प्रजास्ववहितात्मकः ॥ १२-१२१-६॥
kimātmakaḥ kathaṃbhūtaḥ katimūrtiḥ kathaṃprabhuḥ |
jāgarti sa kathaṃ daṇḍaḥ prajāsvavahitātmakaḥ || 12-121-6||

MHB 12-121-7

कश्च पूर्वापरमिदं जागर्ति परिपालयन् ।
कश्च विज्ञायते पूर्वं कोऽपरो दण्डसंज्ञितः ।
किंसंस्थश्च भवेद्दण्डः का चास्य गतिरिष्यते ॥ १२-१२१-७॥
kaśca pūrvāparamidaṃ jāgarti paripālayan |
kaśca vijñāyate pūrvaṃ ko'paro daṇḍasaṃjñitaḥ |
kiṃsaṃsthaśca bhaveddaṇḍaḥ kā cāsya gatiriṣyate || 12-121-7||

MHB 12-121-8

भीष्म उवाच ।
शृणु कौरव्य यो दण्डो व्यवहार्यो यथा च सः ।
यस्मिन्हि सर्वमायत्तं स दण्ड इह केवलः ॥ १२-१२१-८॥
bhīṣma uvāca |
śṛṇu kauravya yo daṇḍo vyavahāryo yathā ca saḥ |
yasminhi sarvamāyattaṃ sa daṇḍa iha kevalaḥ || 12-121-8||

MHB 12-121-9

धर्मस्याख्या महाराज व्यवहार इतीष्यते ।
तस्य लोपः कथं न स्याल्लोकेष्ववहितात्मनः ।
इत्यर्थं व्यवहारस्य व्यवहारत्वमिष्यते ॥ १२-१२१-९॥
dharmasyākhyā mahārāja vyavahāra itīṣyate |
tasya lopaḥ kathaṃ na syāllokeṣvavahitātmanaḥ |
ityarthaṃ vyavahārasya vyavahāratvamiṣyate || 12-121-9||

MHB 12-121-10

अपि चैतत्पुरा राजन्मनुना प्रोक्तमादितः ।
सुप्रणीतेन दण्डेन प्रियाप्रियसमात्मना ।
प्रजा रक्षति यः सम्यग्धर्म एव स केवलः ॥ १२-१२१-१०॥
api caitatpurā rājanmanunā proktamāditaḥ |
supraṇītena daṇḍena priyāpriyasamātmanā |
prajā rakṣati yaḥ samyagdharma eva sa kevalaḥ || 12-121-10||

MHB 12-121-11

अथोक्तमेतद्वचनं प्रागेव मनुना पुरा ।
जन्म चोक्तं वसिष्ठेन ब्रह्मणो वचनं महत् ॥ १२-१२१-११॥
athoktametadvacanaṃ prāgeva manunā purā |
janma coktaṃ vasiṣṭhena brahmaṇo vacanaṃ mahat || 12-121-11||

MHB 12-121-12

प्रागिदं वचनं प्रोक्तमतः प्राग्वचनं विदुः ।
व्यवहारस्य चाख्यानाद्व्यवहार इहोच्यते ॥ १२-१२१-१२॥
prāgidaṃ vacanaṃ proktamataḥ prāgvacanaṃ viduḥ |
vyavahārasya cākhyānādvyavahāra ihocyate || 12-121-12||

MHB 12-121-13

दण्डात्त्रिवर्गः सततं सुप्रणीतात्प्रवर्तते ।
दैवं हि परमो दण्डो रूपतोऽग्निरिवोच्छिखः ॥ १२-१२१-१३॥
daṇḍāttrivargaḥ satataṃ supraṇītātpravartate |
daivaṃ hi paramo daṇḍo rūpato'gnirivocchikhaḥ || 12-121-13||

MHB 12-121-14

नीलोत्पलदलश्यामश्चतुर्दंष्ट्रश्चतुर्भुजः ।
अष्टपान्नैकनयनः शङ्कुकर्णोर्ध्वरोमवान् ॥ १२-१२१-१४॥
nīlotpaladalaśyāmaścaturdaṃṣṭraścaturbhujaḥ |
aṣṭapānnaikanayanaḥ śaṅkukarṇordhvaromavān || 12-121-14||

MHB 12-121-15

जटी द्विजिह्वस्ताम्रास्यो मृगराजतनुच्छदः ।
एतद्रूपं बिभर्त्युग्रं दण्डो नित्यं दुरावरः ॥ १२-१२१-१५॥
jaṭī dvijihvastāmrāsyo mṛgarājatanucchadaḥ |
etadrūpaṃ bibhartyugraṃ daṇḍo nityaṃ durāvaraḥ || 12-121-15||

MHB 12-121-16

असिर्गदा धनुः शक्तिस्त्रिशूलं मुद्गरः शरः ।
मुसलं परशुश्चक्रं प्रासो दण्डर्ष्टितोमराः ॥ १२-१२१-१६॥
asirgadā dhanuḥ śaktistriśūlaṃ mudgaraḥ śaraḥ |
musalaṃ paraśuścakraṃ prāso daṇḍarṣṭitomarāḥ || 12-121-16||

MHB 12-121-17

सर्वप्रहरणीयानि सन्ति यानीह कानिचित् ।
दण्ड एव हि सर्वात्मा लोके चरति मूर्तिमान् ॥ १२-१२१-१७॥
sarvapraharaṇīyāni santi yānīha kānicit |
daṇḍa eva hi sarvātmā loke carati mūrtimān || 12-121-17||

MHB 12-121-18

भिन्दंश्छिन्दन्रुजन्कृन्तन्दारयन्पाटयंस्तथा ।
घातयन्नभिधावंश्च दण्ड एव चरत्युत ॥ १२-१२१-१८॥
bhindaṃśchindanrujankṛntandārayanpāṭayaṃstathā |
ghātayannabhidhāvaṃśca daṇḍa eva caratyuta || 12-121-18||

MHB 12-121-19

असिर्विशसनो धर्मस्तीक्ष्णवर्त्मा दुरासदः ।
श्रीगर्भो विजयः शास्ता व्यवहारः प्रजागरः ॥ १२-१२१-१९॥
asirviśasano dharmastīkṣṇavartmā durāsadaḥ |
śrīgarbho vijayaḥ śāstā vyavahāraḥ prajāgaraḥ || 12-121-19||

MHB 12-121-20

शास्त्रं ब्राह्मणमन्त्रश्च शास्ता प्राग्वचनं गतः ।
धर्मपालोऽक्षरो देवः सत्यगो नित्यगो ग्रहः ॥ १२-१२१-२०॥
śāstraṃ brāhmaṇamantraśca śāstā prāgvacanaṃ gataḥ |
dharmapālo'kṣaro devaḥ satyago nityago grahaḥ || 12-121-20||

MHB 12-121-21

असङ्गो रुद्रतनयो मनुज्येष्ठः शिवंकरः ।
नामान्येतानि दण्डस्य कीर्तितानि युधिष्ठिर ॥ १२-१२१-२१॥
asaṅgo rudratanayo manujyeṣṭhaḥ śivaṃkaraḥ |
nāmānyetāni daṇḍasya kīrtitāni yudhiṣṭhira || 12-121-21||

MHB 12-121-22

दण्डो हि भगवान्विष्णुर्यज्ञो नारायणः प्रभुः ।
शश्वद्रूपं महद्बिभ्रन्महापुरुष उच्यते ॥ १२-१२१-२२॥
daṇḍo hi bhagavānviṣṇuryajño nārāyaṇaḥ prabhuḥ |
śaśvadrūpaṃ mahadbibhranmahāpuruṣa ucyate || 12-121-22||

MHB 12-121-23

यथोक्ता ब्रह्मकन्येति लक्ष्मीर्नीतिः सरस्वती ।
दण्डनीतिर्जगद्धात्री दण्डो हि बहुविग्रहः ॥ १२-१२१-२३॥
yathoktā brahmakanyeti lakṣmīrnītiḥ sarasvatī |
daṇḍanītirjagaddhātrī daṇḍo hi bahuvigrahaḥ || 12-121-23||

MHB 12-121-24

अर्थानर्थौ सुखं दुःखं धर्माधर्मौ बलाबले ।
दौर्भाग्यं भागधेयं च पुण्यापुण्ये गुणागुणौ ॥ १२-१२१-२४॥
arthānarthau sukhaṃ duḥkhaṃ dharmādharmau balābale |
daurbhāgyaṃ bhāgadheyaṃ ca puṇyāpuṇye guṇāguṇau || 12-121-24||

MHB 12-121-25

कामाकामावृतुर्मासः शर्वरी दिवसः क्षणः ।
अप्रसादः प्रसादश्च हर्षः क्रोधः शमो दमः ॥ १२-१२१-२५॥
kāmākāmāvṛturmāsaḥ śarvarī divasaḥ kṣaṇaḥ |
aprasādaḥ prasādaśca harṣaḥ krodhaḥ śamo damaḥ || 12-121-25||

MHB 12-121-26

दैवं पुरुषकारश्च मोक्षामोक्षौ भयाभये ।
हिंसाहिंसे तपो यज्ञः संयमोऽथ विषाविषम् ॥ १२-१२१-२६॥
daivaṃ puruṣakāraśca mokṣāmokṣau bhayābhaye |
hiṃsāhiṃse tapo yajñaḥ saṃyamo'tha viṣāviṣam || 12-121-26||

MHB 12-121-27

अन्तश्चादिश्च मध्यं च कृत्यानां च प्रपञ्चनम् ।
मदः प्रमादो दर्पश्च दम्भो धैर्यं नयानयौ ॥ १२-१२१-२७॥
antaścādiśca madhyaṃ ca kṛtyānāṃ ca prapañcanam |
madaḥ pramādo darpaśca dambho dhairyaṃ nayānayau || 12-121-27||

MHB 12-121-28

अशक्तिः शक्तिरित्येव मानस्तम्भौ व्ययाव्ययौ ।
विनयश्च विसर्गश्च कालाकालौ च भारत ॥ १२-१२१-२८॥
aśaktiḥ śaktirityeva mānastambhau vyayāvyayau |
vinayaśca visargaśca kālākālau ca bhārata || 12-121-28||

MHB 12-121-29

अनृतं ज्ञाज्ञता सत्यं श्रद्धाश्रद्धे तथैव च ।
क्लीबता व्यवसायश्च लाभालाभौ जयाजयौ ॥ १२-१२१-२९॥
anṛtaṃ jñājñatā satyaṃ śraddhāśraddhe tathaiva ca |
klībatā vyavasāyaśca lābhālābhau jayājayau || 12-121-29||

MHB 12-121-30

तीक्ष्णता मृदुता मृत्युरागमानागमौ तथा ।
विराद्धिश्चैव राद्धिश्च कार्याकार्ये बलाबले ॥ १२-१२१-३०॥
tīkṣṇatā mṛdutā mṛtyurāgamānāgamau tathā |
virāddhiścaiva rāddhiśca kāryākārye balābale || 12-121-30||

MHB 12-121-31

असूया चानसूया च धर्माधर्मौ तथैव च ।
अपत्रपानपत्रपे ह्रीश्च संपद्विपच्च ह ॥ १२-१२१-३१॥
asūyā cānasūyā ca dharmādharmau tathaiva ca |
apatrapānapatrape hrīśca saṃpadvipacca ha || 12-121-31||

MHB 12-121-32

तेजः कर्मणि पाण्डित्यं वाक्शक्तिस्तत्त्वबुद्धिता ।
एवं दण्डस्य कौरव्य लोकेऽस्मिन्बहुरूपता ॥ १२-१२१-३२॥
tejaḥ karmaṇi pāṇḍityaṃ vākśaktistattvabuddhitā |
evaṃ daṇḍasya kauravya loke'sminbahurūpatā || 12-121-32||

MHB 12-121-33

न स्याद्यदीह दण्डो वै प्रमथेयुः परस्परम् ।
भयाद्दण्डस्य चान्योन्यं घ्नन्ति नैव युधिष्ठिर ॥ १२-१२१-३३॥
na syādyadīha daṇḍo vai pramatheyuḥ parasparam |
bhayāddaṇḍasya cānyonyaṃ ghnanti naiva yudhiṣṭhira || 12-121-33||

MHB 12-121-34

दण्डेन रक्ष्यमाणा हि राजन्नहरहः प्रजाः ।
राजानं वर्धयन्तीह तस्माद्दण्डः परायणम् ॥ १२-१२१-३४॥
daṇḍena rakṣyamāṇā hi rājannaharahaḥ prajāḥ |
rājānaṃ vardhayantīha tasmāddaṇḍaḥ parāyaṇam || 12-121-34||

MHB 12-121-35

व्यवस्थापयति क्षिप्रमिमं लोकं नरेश्वर ।
सत्ये व्यवस्थितो धर्मो ब्राह्मणेष्ववतिष्ठते ॥ १२-१२१-३५॥
vyavasthāpayati kṣipramimaṃ lokaṃ nareśvara |
satye vyavasthito dharmo brāhmaṇeṣvavatiṣṭhate || 12-121-35||

MHB 12-121-36

धर्मयुक्ता द्विजाः श्रेष्ठा वेदयुक्ता भवन्ति च ।
बभूव यज्ञो वेदेभ्यो यज्ञः प्रीणाति देवताः ॥ १२-१२१-३६॥
dharmayuktā dvijāḥ śreṣṭhā vedayuktā bhavanti ca |
babhūva yajño vedebhyo yajñaḥ prīṇāti devatāḥ || 12-121-36||

MHB 12-121-37

प्रीताश्च देवता नित्यमिन्द्रे परिददत्युत ।
अन्नं ददाति शक्रश्चाप्यनुगृह्णन्निमाः प्रजाः ॥ १२-१२१-३७॥
prītāśca devatā nityamindre paridadatyuta |
annaṃ dadāti śakraścāpyanugṛhṇannimāḥ prajāḥ || 12-121-37||

MHB 12-121-38

प्राणाश्च सर्वभूतानां नित्यमन्ने प्रतिष्ठिताः ।
तस्मात्प्रजाः प्रतिष्ठन्ते दण्डो जागर्ति तासु च ॥ १२-१२१-३८॥
prāṇāśca sarvabhūtānāṃ nityamanne pratiṣṭhitāḥ |
tasmātprajāḥ pratiṣṭhante daṇḍo jāgarti tāsu ca || 12-121-38||

MHB 12-121-39

एवंप्रयोजनश्चैव दण्डः क्षत्रियतां गतः ।
रक्षन्प्रजाः प्रजागर्ति नित्यं सुविहितोऽक्षरः ॥ १२-१२१-३९॥
evaṃprayojanaścaiva daṇḍaḥ kṣatriyatāṃ gataḥ |
rakṣanprajāḥ prajāgarti nityaṃ suvihito'kṣaraḥ || 12-121-39||

MHB 12-121-40

ईश्वरः पुरुषः प्राणः सत्त्वं वित्तं प्रजापतिः ।
भूतात्मा जीव इत्येव नामभिः प्रोच्यतेऽष्टभिः ॥ १२-१२१-४०॥
īśvaraḥ puruṣaḥ prāṇaḥ sattvaṃ vittaṃ prajāpatiḥ |
bhūtātmā jīva ityeva nāmabhiḥ procyate'ṣṭabhiḥ || 12-121-40||

MHB 12-121-41

अददद्दण्ड एवास्मै ध्रुवमैश्वर्यमेव च ।
बले नयश्च संयुक्तः सदा पञ्चविधात्मकः ॥ १२-१२१-४१॥
adadaddaṇḍa evāsmai dhruvamaiśvaryameva ca |
bale nayaśca saṃyuktaḥ sadā pañcavidhātmakaḥ || 12-121-41||

MHB 12-121-42

कुलबाहुधनामात्याः प्रज्ञा चोक्ता बलानि च ।
आहार्यं चाष्टकैर्द्रव्यैर्बलमन्यद्युधिष्ठिर ॥ १२-१२१-४२॥
kulabāhudhanāmātyāḥ prajñā coktā balāni ca |
āhāryaṃ cāṣṭakairdravyairbalamanyadyudhiṣṭhira || 12-121-42||

MHB 12-121-43

हस्तिनोऽश्वा रथाः पत्तिर्नावो विष्टिस्तथैव च ।
दैशिकाश्चारकाश्चैव तदष्टाङ्गं बलं स्मृतम् ॥ १२-१२१-४३॥
hastino'śvā rathāḥ pattirnāvo viṣṭistathaiva ca |
daiśikāścārakāścaiva tadaṣṭāṅgaṃ balaṃ smṛtam || 12-121-43||

MHB 12-121-44

अष्टाङ्गस्य तु युक्तस्य हस्तिनो हस्तियायिनः ।
अश्वारोहाः पदाताश्च मन्त्रिणो रसदाश्च ये ॥ १२-१२१-४४॥
aṣṭāṅgasya tu yuktasya hastino hastiyāyinaḥ |
aśvārohāḥ padātāśca mantriṇo rasadāśca ye || 12-121-44||

MHB 12-121-45

भिक्षुकाः प्राड्विवाकाश्च मौहूर्ता दैवचिन्तकाः ।
कोशो मित्राणि धान्यं च सर्वोपकरणानि च ॥ १२-१२१-४५॥
bhikṣukāḥ prāḍvivākāśca mauhūrtā daivacintakāḥ |
kośo mitrāṇi dhānyaṃ ca sarvopakaraṇāni ca || 12-121-45||

MHB 12-121-46

सप्तप्रकृति चाष्टाङ्गं शरीरमिह यद्विदुः ।
राज्यस्य दण्ड एवाङ्गं दण्डः प्रभव एव च ॥ १२-१२१-४६॥
saptaprakṛti cāṣṭāṅgaṃ śarīramiha yadviduḥ |
rājyasya daṇḍa evāṅgaṃ daṇḍaḥ prabhava eva ca || 12-121-46||

MHB 12-121-47

ईश्वरेण प्रयत्नेन धारणे क्षत्रियस्य हि ।
दण्डो दत्तः समानात्मा दण्डो हीदं सनातनम् ।
राज्ञां पूज्यतमो नान्यो यथाधर्मप्रदर्शनः ॥ १२-१२१-४७॥
īśvareṇa prayatnena dhāraṇe kṣatriyasya hi |
daṇḍo dattaḥ samānātmā daṇḍo hīdaṃ sanātanam |
rājñāṃ pūjyatamo nānyo yathādharmapradarśanaḥ || 12-121-47||

MHB 12-121-48

ब्रह्मणा लोकरक्षार्थं स्वधर्मस्थापनाय च ।
भर्तृप्रत्यय उत्पन्नो व्यवहारस्तथापरः ।
तस्माद्यः सहितो दृष्टो भर्तृप्रत्ययलक्षणः ॥ १२-१२१-४८॥
brahmaṇā lokarakṣārthaṃ svadharmasthāpanāya ca |
bhartṛpratyaya utpanno vyavahārastathāparaḥ |
tasmādyaḥ sahito dṛṣṭo bhartṛpratyayalakṣaṇaḥ || 12-121-48||

MHB 12-121-49

व्यवहारस्तु वेदात्मा वेदप्रत्यय उच्यते ।
मौलश्च नरशार्दूल शास्त्रोक्तश्च तथापरः ॥ १२-१२१-४९॥
vyavahārastu vedātmā vedapratyaya ucyate |
maulaśca naraśārdūla śāstroktaśca tathāparaḥ || 12-121-49||

MHB 12-121-50

उक्तो यश्चापि दण्डोऽसौ भर्तृप्रत्ययलक्षणः ।
ज्ञेयो न स नरेन्द्रस्थो दण्डप्रत्यय एव च ॥ १२-१२१-५०॥
ukto yaścāpi daṇḍo'sau bhartṛpratyayalakṣaṇaḥ |
jñeyo na sa narendrastho daṇḍapratyaya eva ca || 12-121-50||

MHB 12-121-51

दण्डप्रत्ययदृष्टोऽपि व्यवहारात्मकः स्मृतः ।
व्यवहारः स्मृतो यश्च स वेदविषयात्मकः ॥ १२-१२१-५१॥
daṇḍapratyayadṛṣṭo'pi vyavahārātmakaḥ smṛtaḥ |
vyavahāraḥ smṛto yaśca sa vedaviṣayātmakaḥ || 12-121-51||

MHB 12-121-52

यश्च वेदप्रसूतात्मा स धर्मो गुणदर्शकः ।
धर्मप्रत्यय उत्पन्नो यथाधर्मः कृतात्मभिः ॥ १२-१२१-५२॥
yaśca vedaprasūtātmā sa dharmo guṇadarśakaḥ |
dharmapratyaya utpanno yathādharmaḥ kṛtātmabhiḥ || 12-121-52||

MHB 12-121-53

व्यवहारः प्रजागोप्ता ब्रह्मदिष्टो युधिष्ठिर ।
त्रीन्धारयति लोकान्वै सत्यात्मा भूतिवर्धनः ॥ १२-१२१-५३॥
vyavahāraḥ prajāgoptā brahmadiṣṭo yudhiṣṭhira |
trīndhārayati lokānvai satyātmā bhūtivardhanaḥ || 12-121-53||

MHB 12-121-54

यश्च दण्डः स दृष्टो नो व्यवहारः सनातनः ।
व्यवहारश्च यो दृष्टः स धर्म इति नः श्रुतः ।
यश्च वेदः स वै धर्मो यश्च धर्मः स सत्पथः ॥ १२-१२१-५४॥
yaśca daṇḍaḥ sa dṛṣṭo no vyavahāraḥ sanātanaḥ |
vyavahāraśca yo dṛṣṭaḥ sa dharma iti naḥ śrutaḥ |
yaśca vedaḥ sa vai dharmo yaśca dharmaḥ sa satpathaḥ || 12-121-54||

MHB 12-121-55

ब्रह्मा प्रजापतिः पूर्वं बभूवाथ पितामहः ।
लोकानां स हि सर्वेषां ससुरासुररक्षसाम् ।
समनुष्योरगवतां कर्ता चैव स भूतकृत् ॥ १२-१२१-५५॥
brahmā prajāpatiḥ pūrvaṃ babhūvātha pitāmahaḥ |
lokānāṃ sa hi sarveṣāṃ sasurāsurarakṣasām |
samanuṣyoragavatāṃ kartā caiva sa bhūtakṛt || 12-121-55||

MHB 12-121-56

ततो नो व्यवहारोऽयं भर्तृप्रत्ययलक्षणः ।
तस्मादिदमवोचाम व्यवहारनिदर्शनम् ॥ १२-१२१-५६॥
tato no vyavahāro'yaṃ bhartṛpratyayalakṣaṇaḥ |
tasmādidamavocāma vyavahāranidarśanam || 12-121-56||

MHB 12-121-57

माता पिता च भ्राता च भार्या चाथ पुरोहितः ।
नादण्ड्यो विद्यते राज्ञां यः स्वधर्मे न तिष्ठति ॥ १२-१२१-५७॥
mātā pitā ca bhrātā ca bhāryā cātha purohitaḥ |
nādaṇḍyo vidyate rājñāṃ yaḥ svadharme na tiṣṭhati || 12-121-57||

Adhyaya: 122/353 (55)

MHB 12-122-1

भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
अङ्गेषु राजा द्युतिमान्वसुहोम इति श्रुतः ॥ १२-१२२-१॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
aṅgeṣu rājā dyutimānvasuhoma iti śrutaḥ || 12-122-1||

MHB 12-122-2

स राजा धर्मनित्यः सन्सह पत्न्या महातपाः ।
मुञ्जपृष्ठं जगामाथ देवर्षिगणपूजितम् ॥ १२-१२२-२॥
sa rājā dharmanityaḥ sansaha patnyā mahātapāḥ |
muñjapṛṣṭhaṃ jagāmātha devarṣigaṇapūjitam || 12-122-2||

MHB 12-122-3

तत्र शृङ्गे हिमवतो मेरौ कनकपर्वते ।
यत्र मुञ्जवटे रामो जटाहरणमादिशत् ॥ १२-१२२-३॥
tatra śṛṅge himavato merau kanakaparvate |
yatra muñjavaṭe rāmo jaṭāharaṇamādiśat || 12-122-3||

MHB 12-122-4

तदाप्रभृति राजेन्द्र ऋषिभिः संशितव्रतैः ।
मुञ्जपृष्ठ इति प्रोक्तः स देशो रुद्रसेवितः ॥ १२-१२२-४॥
tadāprabhṛti rājendra ṛṣibhiḥ saṃśitavrataiḥ |
muñjapṛṣṭha iti proktaḥ sa deśo rudrasevitaḥ || 12-122-4||

MHB 12-122-5

स तत्र बहुभिर्युक्तः सदा श्रुतिमयैर्गुणैः ।
ब्राह्मणानामनुमतो देवर्षिसदृशोऽभवत् ॥ १२-१२२-५॥
sa tatra bahubhiryuktaḥ sadā śrutimayairguṇaiḥ |
brāhmaṇānāmanumato devarṣisadṛśo'bhavat || 12-122-5||

MHB 12-122-6

तं कदाचिददीनात्मा सखा शक्रस्य मानितः ।
अभ्यागच्छन्महीपालो मान्धाता शत्रुकर्शनः ॥ १२-१२२-६॥
taṃ kadācidadīnātmā sakhā śakrasya mānitaḥ |
abhyāgacchanmahīpālo māndhātā śatrukarśanaḥ || 12-122-6||

MHB 12-122-7

सोऽभिसृत्य तु मान्धाता वसुहोमं नराधिपम् ।
दृष्ट्वा प्रकृष्टं तपसा विनयेनाभ्यतिष्ठत ॥ १२-१२२-७॥
so'bhisṛtya tu māndhātā vasuhomaṃ narādhipam |
dṛṣṭvā prakṛṣṭaṃ tapasā vinayenābhyatiṣṭhata || 12-122-7||

MHB 12-122-8

वसुहोमोऽपि राज्ञो वै गामर्घ्यं च न्यवेदयत् ।
अष्टाङ्गस्य च राज्यस्य पप्रच्छ कुशलं तदा ॥ १२-१२२-८॥
vasuhomo'pi rājño vai gāmarghyaṃ ca nyavedayat |
aṣṭāṅgasya ca rājyasya papraccha kuśalaṃ tadā || 12-122-8||

MHB 12-122-9

सद्भिराचरितं पूर्वं यथावदनुयायिनम् ।
अपृच्छद्वसुहोमस्तं राजन्किं करवाणि ते ॥ १२-१२२-९॥
sadbhirācaritaṃ pūrvaṃ yathāvadanuyāyinam |
apṛcchadvasuhomastaṃ rājankiṃ karavāṇi te || 12-122-9||

MHB 12-122-10

सोऽब्रवीत्परमप्रीतो मान्धाता राजसत्तमम् ।
वसुहोमं महाप्राज्ञमासीनं कुरुनन्दन ॥ १२-१२२-१०॥
so'bravītparamaprīto māndhātā rājasattamam |
vasuhomaṃ mahāprājñamāsīnaṃ kurunandana || 12-122-10||

MHB 12-122-11

बृहस्पतेर्मतं राजन्नधीतं सकलं त्वया ।
तथैवौशनसं शास्त्रं विज्ञातं ते नराधिप ॥ १२-१२२-११॥
bṛhaspatermataṃ rājannadhītaṃ sakalaṃ tvayā |
tathaivauśanasaṃ śāstraṃ vijñātaṃ te narādhipa || 12-122-11||

MHB 12-122-12

तदहं श्रोतुमिच्छामि दण्ड उत्पद्यते कथम् ।
किं वापि पूर्वं जागर्ति किं वा परममुच्यते ॥ १२-१२२-१२॥
tadahaṃ śrotumicchāmi daṇḍa utpadyate katham |
kiṃ vāpi pūrvaṃ jāgarti kiṃ vā paramamucyate || 12-122-12||

MHB 12-122-13

कथं क्षत्रियसंस्थश्च दण्डः संप्रत्यवस्थितः ।
ब्रूहि मे सुमहाप्राज्ञ ददाम्याचार्यवेतनम् ॥ १२-१२२-१३॥
kathaṃ kṣatriyasaṃsthaśca daṇḍaḥ saṃpratyavasthitaḥ |
brūhi me sumahāprājña dadāmyācāryavetanam || 12-122-13||

MHB 12-122-14

वसुहोम उवाच ।
शृणु राजन्यथा दण्डः संभूतो लोकसंग्रहः ।
प्रजाविनयरक्षार्थं धर्मस्यात्मा सनातनः ॥ १२-१२२-१४॥
vasuhoma uvāca |
śṛṇu rājanyathā daṇḍaḥ saṃbhūto lokasaṃgrahaḥ |
prajāvinayarakṣārthaṃ dharmasyātmā sanātanaḥ || 12-122-14||

MHB 12-122-15

ब्रह्मा यियक्षुर्भगवान्सर्वलोकपितामहः ।
ऋत्विजं नात्मना तुल्यं ददर्शेति हि नः श्रुतम् ॥ १२-१२२-१५॥
brahmā yiyakṣurbhagavānsarvalokapitāmahaḥ |
ṛtvijaṃ nātmanā tulyaṃ dadarśeti hi naḥ śrutam || 12-122-15||

MHB 12-122-16

स गर्भं शिरसा देवो वर्षपूगानधारयत् ।
पूर्णे वर्षसहस्रे तु स गर्भः क्षुवतोऽपतत् ॥ १२-१२२-१६॥
sa garbhaṃ śirasā devo varṣapūgānadhārayat |
pūrṇe varṣasahasre tu sa garbhaḥ kṣuvato'patat || 12-122-16||

MHB 12-122-17

स क्षुपो नाम संभूतः प्रजापतिररिंदम ।
ऋत्विगासीत्तदा राजन्यज्ञे तस्य महात्मनः ॥ १२-१२२-१७॥
sa kṣupo nāma saṃbhūtaḥ prajāpatirariṃdama |
ṛtvigāsīttadā rājanyajñe tasya mahātmanaḥ || 12-122-17||

MHB 12-122-18

तस्मिन्प्रवृत्ते सत्रे तु ब्रह्मणः पार्थिवर्षभ ।
हृष्टरूपप्रचारत्वाद्दण्डः सोऽन्तर्हितोऽभवत् ॥ १२-१२२-१८॥
tasminpravṛtte satre tu brahmaṇaḥ pārthivarṣabha |
hṛṣṭarūpapracāratvāddaṇḍaḥ so'ntarhito'bhavat || 12-122-18||

MHB 12-122-19

तस्मिन्नन्तर्हिते चाथ प्रजानां संकरोऽभवत् ।
नैव कार्यं न चाकार्यं भोज्याभोज्यं न विद्यते ॥ १२-१२२-१९॥
tasminnantarhite cātha prajānāṃ saṃkaro'bhavat |
naiva kāryaṃ na cākāryaṃ bhojyābhojyaṃ na vidyate || 12-122-19||

MHB 12-122-20

पेयापेयं कुतः सिद्धिर्हिंसन्ति च परस्परम् ।
गम्यागम्यं तदा नासीत्परस्वं स्वं च वै समम् ॥ १२-१२२-२०॥
peyāpeyaṃ kutaḥ siddhirhiṃsanti ca parasparam |
gamyāgamyaṃ tadā nāsītparasvaṃ svaṃ ca vai samam || 12-122-20||

MHB 12-122-21

परस्परं विलुम्पन्ते सारमेया इवामिषम् ।
अबलं बलिनो जघ्नुर्निर्मर्यादमवर्तत ॥ १२-१२२-२१॥
parasparaṃ vilumpante sārameyā ivāmiṣam |
abalaṃ balino jaghnurnirmaryādamavartata || 12-122-21||

MHB 12-122-22

ततः पितामहो विष्णुं भगवन्तं सनातनम् ।
संपूज्य वरदं देवं महादेवमथाब्रवीत् ॥ १२-१२२-२२॥
tataḥ pitāmaho viṣṇuṃ bhagavantaṃ sanātanam |
saṃpūjya varadaṃ devaṃ mahādevamathābravīt || 12-122-22||

MHB 12-122-23

अत्र साध्वनुकम्पां वै कर्तुमर्हसि केवलम् ।
संकरो न भवेदत्र यथा वै तद्विधीयताम् ॥ १२-१२२-२३॥
atra sādhvanukampāṃ vai kartumarhasi kevalam |
saṃkaro na bhavedatra yathā vai tadvidhīyatām || 12-122-23||

MHB 12-122-24

ततः स भगवान्ध्यात्वा चिरं शूलजटाधरः ।
आत्मानमात्मना दण्डमसृजद्देवसत्तमः ॥ १२-१२२-२४॥
tataḥ sa bhagavāndhyātvā ciraṃ śūlajaṭādharaḥ |
ātmānamātmanā daṇḍamasṛjaddevasattamaḥ || 12-122-24||

MHB 12-122-25

तस्माच्च धर्मचरणां नीतिं देवीं सरस्वतीम् ।
असृजद्दण्डनीतिः सा त्रिषु लोकेषु विश्रुता ॥ १२-१२२-२५॥
tasmācca dharmacaraṇāṃ nītiṃ devīṃ sarasvatīm |
asṛjaddaṇḍanītiḥ sā triṣu lokeṣu viśrutā || 12-122-25||

MHB 12-122-26

भूयः स भगवान्ध्यात्वा चिरं शूलवरायुधः ।
तस्य तस्य निकायस्य चकारैकैकमीशरम् ॥ १२-१२२-२६॥
bhūyaḥ sa bhagavāndhyātvā ciraṃ śūlavarāyudhaḥ |
tasya tasya nikāyasya cakāraikaikamīśaram || 12-122-26||

MHB 12-122-27

देवानामीश्वरं चक्रे देवं दशशतेक्षणम् ।
यमं वैवस्वतं चापि पितॄणामकरोत्पतिम् ॥ १२-१२२-२७॥
devānāmīśvaraṃ cakre devaṃ daśaśatekṣaṇam |
yamaṃ vaivasvataṃ cāpi pitṝṇāmakarotpatim || 12-122-27||

MHB 12-122-28

धनानां रक्षसां चापि कुबेरमपि चेश्वरम् ।
पर्वतानां पतिं मेरुं सरितां च महोदधिम् ॥ १२-१२२-२८॥
dhanānāṃ rakṣasāṃ cāpi kuberamapi ceśvaram |
parvatānāṃ patiṃ meruṃ saritāṃ ca mahodadhim || 12-122-28||

MHB 12-122-29

अपां राज्ये सुराणां च विदधे वरुणं प्रभुम् ।
मृत्युं प्राणेश्वरमथो तेजसां च हुताशनम् ॥ १२-१२२-२९॥
apāṃ rājye surāṇāṃ ca vidadhe varuṇaṃ prabhum |
mṛtyuṃ prāṇeśvaramatho tejasāṃ ca hutāśanam || 12-122-29||

MHB 12-122-30

रुद्राणामपि चेशानं गोप्तारं विदधे प्रभुः ।
महात्मानं महादेवं विशालाक्षं सनातनम् ॥ १२-१२२-३०॥
rudrāṇāmapi ceśānaṃ goptāraṃ vidadhe prabhuḥ |
mahātmānaṃ mahādevaṃ viśālākṣaṃ sanātanam || 12-122-30||

MHB 12-122-31

वसिष्ठमीशं विप्राणां वसूनां जातवेदसम् ।
तेजसां भास्करं चक्रे नक्षत्राणां निशाकरम् ॥ १२-१२२-३१॥
vasiṣṭhamīśaṃ viprāṇāṃ vasūnāṃ jātavedasam |
tejasāṃ bhāskaraṃ cakre nakṣatrāṇāṃ niśākaram || 12-122-31||

MHB 12-122-32

वीरुधामंशुमन्तं च भूतानां च प्रभुं वरम् ।
कुमारं द्वादशभुजं स्कन्दं राजानमादिशत् ॥ १२-१२२-३२॥
vīrudhāmaṃśumantaṃ ca bhūtānāṃ ca prabhuṃ varam |
kumāraṃ dvādaśabhujaṃ skandaṃ rājānamādiśat || 12-122-32||

MHB 12-122-33

कालं सर्वेशमकरोत्संहारविनयात्मकम् ।
मृत्योश्चतुर्विभागस्य दुःखस्य च सुखस्य च ॥ १२-१२२-३३॥
kālaṃ sarveśamakarotsaṃhāravinayātmakam |
mṛtyoścaturvibhāgasya duḥkhasya ca sukhasya ca || 12-122-33||

MHB 12-122-34

ईश्वरः सर्वदेहस्तु राजराजो धनाधिपः ।
सर्वेषामेव रुद्राणां शूलपाणिरिति श्रुतिः ॥ १२-१२२-३४॥
īśvaraḥ sarvadehastu rājarājo dhanādhipaḥ |
sarveṣāmeva rudrāṇāṃ śūlapāṇiriti śrutiḥ || 12-122-34||

MHB 12-122-35

तमेकं ब्रह्मणः पुत्रमनुजातं क्षुपं ददौ ।
प्रजानामधिपं श्रेष्ठं सर्वधर्मभृतामपि ॥ १२-१२२-३५॥
tamekaṃ brahmaṇaḥ putramanujātaṃ kṣupaṃ dadau |
prajānāmadhipaṃ śreṣṭhaṃ sarvadharmabhṛtāmapi || 12-122-35||

MHB 12-122-36

महादेवस्ततस्तस्मिन्वृत्ते यज्ञे यथाविधि ।
दण्डं धर्मस्य गोप्तारं विष्णवे सत्कृतं ददौ ॥ १२-१२२-३६॥
mahādevastatastasminvṛtte yajñe yathāvidhi |
daṇḍaṃ dharmasya goptāraṃ viṣṇave satkṛtaṃ dadau || 12-122-36||

MHB 12-122-37

विष्णुरङ्गिरसे प्रादादङ्गिरा मुनिसत्तमः ।
प्रादादिन्द्रमरीचिभ्यां मरीचिर्भृगवे ददौ ॥ १२-१२२-३७॥
viṣṇuraṅgirase prādādaṅgirā munisattamaḥ |
prādādindramarīcibhyāṃ marīcirbhṛgave dadau || 12-122-37||

MHB 12-122-38

भृगुर्ददावृषिभ्यस्तु तं दण्डं धर्मसंहितम् ।
ऋषयो लोकपालेभ्यो लोकपालाः क्षुपाय च ॥ १२-१२२-३८॥
bhṛgurdadāvṛṣibhyastu taṃ daṇḍaṃ dharmasaṃhitam |
ṛṣayo lokapālebhyo lokapālāḥ kṣupāya ca || 12-122-38||

MHB 12-122-39

क्षुपस्तु मनवे प्रादादादित्यतनयाय च ।
पुत्रेभ्यः श्राद्धदेवस्तु सूक्ष्मधर्मार्थकारणात् ।
तं ददौ सूर्यपुत्रस्तु मनुर्वै रक्षणात्मकम् ॥ १२-१२२-३९॥
kṣupastu manave prādādādityatanayāya ca |
putrebhyaḥ śrāddhadevastu sūkṣmadharmārthakāraṇāt |
taṃ dadau sūryaputrastu manurvai rakṣaṇātmakam || 12-122-39||

MHB 12-122-40

विभज्य दण्डः कर्तव्यो धर्मेण न यदृच्छया ।
दुर्वाचा निग्रहो बन्धो हिरण्यं बाह्यतःक्रिया ॥ १२-१२२-४०॥
vibhajya daṇḍaḥ kartavyo dharmeṇa na yadṛcchayā |
durvācā nigraho bandho hiraṇyaṃ bāhyataḥkriyā || 12-122-40||

MHB 12-122-41

व्यङ्गत्वं च शरीरस्य वधो वा नाल्पकारणात् ।
शरीरपीडास्तास्तास्तु देहत्यागो विवासनम् ॥ १२-१२२-४१॥
vyaṅgatvaṃ ca śarīrasya vadho vā nālpakāraṇāt |
śarīrapīḍāstāstāstu dehatyāgo vivāsanam || 12-122-41||

MHB 12-122-42

आनुपूर्व्या च दण्डोऽसौ प्रजा जागर्ति पालयन् ।
इन्द्रो जागर्ति भगवानिन्द्रादग्निर्विभावसुः ॥ १२-१२२-४२॥
ānupūrvyā ca daṇḍo'sau prajā jāgarti pālayan |
indro jāgarti bhagavānindrādagnirvibhāvasuḥ || 12-122-42||

MHB 12-122-43

अग्नेर्जागर्ति वरुणो वरुणाच्च प्रजापतिः ।
प्रजापतेस्ततो धर्मो जागर्ति विनयात्मकः ॥ १२-१२२-४३॥
agnerjāgarti varuṇo varuṇācca prajāpatiḥ |
prajāpatestato dharmo jāgarti vinayātmakaḥ || 12-122-43||

MHB 12-122-44

धर्माच्च ब्रह्मणः पुत्रो व्यवसायः सनातनः ।
व्यवसायात्ततस्तेजो जागर्ति परिपालयन् ॥ १२-१२२-४४॥
dharmācca brahmaṇaḥ putro vyavasāyaḥ sanātanaḥ |
vyavasāyāttatastejo jāgarti paripālayan || 12-122-44||

MHB 12-122-45

ओषध्यस्तेजसस्तस्मादोषधिभ्यश्च पर्वताः ।
पर्वतेभ्यश्च जागर्ति रसो रसगुणात्तथा ॥ १२-१२२-४५॥
oṣadhyastejasastasmādoṣadhibhyaśca parvatāḥ |
parvatebhyaśca jāgarti raso rasaguṇāttathā || 12-122-45||

MHB 12-122-46

जागर्ति निरृतिर्देवी ज्योतींषि निरृतेरपि ।
वेदाः प्रतिष्ठा ज्योतिर्भ्यस्ततो हयशिराः प्रभुः ॥ १२-१२२-४६॥
jāgarti nirṛtirdevī jyotīṃṣi nirṛterapi |
vedāḥ pratiṣṭhā jyotirbhyastato hayaśirāḥ prabhuḥ || 12-122-46||

MHB 12-122-47

ब्रह्मा पितामहस्तस्माज्जागर्ति प्रभुरव्ययः ।
पितामहान्महादेवो जागर्ति भगवाञ्शिवः ॥ १२-१२२-४७॥
brahmā pitāmahastasmājjāgarti prabhuravyayaḥ |
pitāmahānmahādevo jāgarti bhagavāñśivaḥ || 12-122-47||

MHB 12-122-48

विश्वेदेवाः शिवाच्चापि विश्वेभ्यश्च तथर्षयः ।
ऋषिभ्यो भगवान्सोमः सोमाद्देवाः सनातनाः ॥ १२-१२२-४८॥
viśvedevāḥ śivāccāpi viśvebhyaśca tatharṣayaḥ |
ṛṣibhyo bhagavānsomaḥ somāddevāḥ sanātanāḥ || 12-122-48||

MHB 12-122-49

देवेभ्यो ब्राह्मणा लोके जाग्रतीत्युपधारय ।
ब्राह्मणेभ्यश्च राजन्या लोकान्रक्षन्ति धर्मतः ।
स्थावरं जङ्गमं चैव क्षत्रियेभ्यः सनातनम् ॥ १२-१२२-४९॥
devebhyo brāhmaṇā loke jāgratītyupadhāraya |
brāhmaṇebhyaśca rājanyā lokānrakṣanti dharmataḥ |
sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva kṣatriyebhyaḥ sanātanam || 12-122-49||

MHB 12-122-50

प्रजा जाग्रति लोकेऽस्मिन्दण्डो जागर्ति तासु च ।
सर्वसंक्षेपको दण्डः पितामहसमः प्रभुः ॥ १२-१२२-५०॥
prajā jāgrati loke'smindaṇḍo jāgarti tāsu ca |
sarvasaṃkṣepako daṇḍaḥ pitāmahasamaḥ prabhuḥ || 12-122-50||

MHB 12-122-51

जागर्ति कालः पूर्वं च मध्ये चान्ते च भारत ।
ईश्वरः सर्वलोकस्य महादेवः प्रजापतिः ॥ १२-१२२-५१॥
jāgarti kālaḥ pūrvaṃ ca madhye cānte ca bhārata |
īśvaraḥ sarvalokasya mahādevaḥ prajāpatiḥ || 12-122-51||

MHB 12-122-52

देवदेवः शिवः शर्वो जागर्ति सततं प्रभुः ।
कपर्दी शंकरो रुद्रो भवः स्थाणुरुमापतिः ॥ १२-१२२-५२॥
devadevaḥ śivaḥ śarvo jāgarti satataṃ prabhuḥ |
kapardī śaṃkaro rudro bhavaḥ sthāṇurumāpatiḥ || 12-122-52||

MHB 12-122-53

इत्येष दण्डो विख्यात आदौ मध्ये तथावरे ।
भूमिपालो यथान्यायं वर्तेतानेन धर्मवित् ॥ १२-१२२-५३॥
ityeṣa daṇḍo vikhyāta ādau madhye tathāvare |
bhūmipālo yathānyāyaṃ vartetānena dharmavit || 12-122-53||

MHB 12-122-54

भीष्म उवाच ।
इतीदं वसुहोमस्य शृणुयाद्यो मतं नरः ।
श्रुत्वा च सम्यग्वर्तेत स कामानाप्नुयान्नृपः ॥ १२-१२२-५४॥
bhīṣma uvāca |
itīdaṃ vasuhomasya śṛṇuyādyo mataṃ naraḥ |
śrutvā ca samyagvarteta sa kāmānāpnuyānnṛpaḥ || 12-122-54||

MHB 12-122-55

इति ते सर्वमाख्यातं यो दण्डो मनुजर्षभ ।
नियन्ता सर्वलोकस्य धर्माक्रान्तस्य भारत ॥ १२-१२२-५५॥
iti te sarvamākhyātaṃ yo daṇḍo manujarṣabha |
niyantā sarvalokasya dharmākrāntasya bhārata || 12-122-55||

Adhyaya: 123/353 (24)

MHB 12-123-1

युधिष्ठिर उवाच ।
तात धर्मार्थकामानां श्रोतुमिच्छामि निश्चयम् ।
लोकयात्रा हि कार्त्स्न्येन त्रिष्वेतेषु प्रतिष्ठिता ॥ १२-१२३-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
tāta dharmārthakāmānāṃ śrotumicchāmi niścayam |
lokayātrā hi kārtsnyena triṣveteṣu pratiṣṭhitā || 12-123-1||

MHB 12-123-2

धर्मार्थकामाः किंमूलास्त्रयाणां प्रभवश्च कः ।
अन्योन्यं चानुषज्जन्ते वर्तन्ते च पृथक्पृथक् ॥ १२-१२३-२॥
dharmārthakāmāḥ kiṃmūlāstrayāṇāṃ prabhavaśca kaḥ |
anyonyaṃ cānuṣajjante vartante ca pṛthakpṛthak || 12-123-2||

MHB 12-123-3

भीष्म उवाच ।
यदा ते स्युः सुमनसो लोकसंस्थार्थनिश्चये ।
कालप्रभवसंस्थासु सज्जन्ते च त्रयस्तदा ॥ १२-१२३-३॥
bhīṣma uvāca |
yadā te syuḥ sumanaso lokasaṃsthārthaniścaye |
kālaprabhavasaṃsthāsu sajjante ca trayastadā || 12-123-3||

MHB 12-123-4

धर्ममूलस्तु देहोऽर्थः कामोऽर्थफलमुच्यते ।
संकल्पमूलास्ते सर्वे संकल्पो विषयात्मकः ॥ १२-१२३-४॥
dharmamūlastu deho'rthaḥ kāmo'rthaphalamucyate |
saṃkalpamūlāste sarve saṃkalpo viṣayātmakaḥ || 12-123-4||

MHB 12-123-5

विषयाश्चैव कार्त्स्न्येन सर्व आहारसिद्धये ।
मूलमेतत्त्रिवर्गस्य निवृत्तिर्मोक्ष उच्यते ॥ १२-१२३-५॥
viṣayāścaiva kārtsnyena sarva āhārasiddhaye |
mūlametattrivargasya nivṛttirmokṣa ucyate || 12-123-5||

MHB 12-123-6

धर्मः शरीरसंगुप्तिर्धर्मार्थं चार्थ इष्यते ।
कामो रतिफलश्चात्र सर्वे चैते रजस्वलाः ॥ १२-१२३-६॥
dharmaḥ śarīrasaṃguptirdharmārthaṃ cārtha iṣyate |
kāmo ratiphalaścātra sarve caite rajasvalāḥ || 12-123-6||

MHB 12-123-7

संनिकृष्टांश्चरेदेनान्न चैनान्मनसा त्यजेत् ।
विमुक्तस्तमसा सर्वान्धर्मादीन्कामनैष्ठिकान् ॥ १२-१२३-७॥
saṃnikṛṣṭāṃścaredenānna cainānmanasā tyajet |
vimuktastamasā sarvāndharmādīnkāmanaiṣṭhikān || 12-123-7||

MHB 12-123-8

श्रेष्ठबुद्धिस्त्रिवर्गस्य यदयं प्राप्नुयात्क्षणात् ।
बुद्ध्या बुध्येदिहार्थे न तदह्ना तु निकृष्टया ॥ १२-१२३-८॥
śreṣṭhabuddhistrivargasya yadayaṃ prāpnuyātkṣaṇāt |
buddhyā budhyedihārthe na tadahnā tu nikṛṣṭayā || 12-123-8||

MHB 12-123-9

अपध्यानमलो धर्मो मलोऽर्थस्य निगूहनम् ।
संप्रमोदमलः कामो भूयः स्वगुणवर्तितः ॥ १२-१२३-९॥
apadhyānamalo dharmo malo'rthasya nigūhanam |
saṃpramodamalaḥ kāmo bhūyaḥ svaguṇavartitaḥ || 12-123-9||

MHB 12-123-10

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
कामन्दस्य च संवादमङ्गारिष्ठस्य चोभयोः ॥ १२-१२३-१०॥
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
kāmandasya ca saṃvādamaṅgāriṣṭhasya cobhayoḥ || 12-123-10||

MHB 12-123-11

कामन्दमृषिमासीनमभिवाद्य नराधिपः ।
अङ्गारिष्ठोऽथ पप्रच्छ कृत्वा समयपर्ययम् ॥ १२-१२३-११॥
kāmandamṛṣimāsīnamabhivādya narādhipaḥ |
aṅgāriṣṭho'tha papraccha kṛtvā samayaparyayam || 12-123-11||

MHB 12-123-12

यः पापं कुरुते राजा काममोहबलात्कृतः ।
प्रत्यासन्नस्य तस्यर्षे किं स्यात्पापप्रणाशनम् ॥ १२-१२३-१२॥
yaḥ pāpaṃ kurute rājā kāmamohabalātkṛtaḥ |
pratyāsannasya tasyarṣe kiṃ syātpāpapraṇāśanam || 12-123-12||

MHB 12-123-13

अधर्मो धर्म इति ह योऽज्ञानादाचरेदिह ।
तं चापि प्रथितं लोके कथं राजा निवर्तयेत् ॥ १२-१२३-१३॥
adharmo dharma iti ha yo'jñānādācarediha |
taṃ cāpi prathitaṃ loke kathaṃ rājā nivartayet || 12-123-13||

MHB 12-123-14

कामन्द उवाच ।
यो धर्मार्थौ समुत्सृज्य काममेवानुवर्तते ।
स धर्मार्थपरित्यागात्प्रज्ञानाशमिहार्छति ॥ १२-१२३-१४॥
kāmanda uvāca |
yo dharmārthau samutsṛjya kāmamevānuvartate |
sa dharmārthaparityāgātprajñānāśamihārchati || 12-123-14||

MHB 12-123-15

प्रज्ञाप्रणाशको मोहस्तथा धर्मार्थनाशकः ।
तस्मान्नास्तिकता चैव दुराचारश्च जायते ॥ १२-१२३-१५॥
prajñāpraṇāśako mohastathā dharmārthanāśakaḥ |
tasmānnāstikatā caiva durācāraśca jāyate || 12-123-15||

MHB 12-123-16

दुराचारान्यदा राजा प्रदुष्टान्न नियच्छति ।
तस्मादुद्विजते लोकः सर्पाद्वेश्मगतादिव ॥ १२-१२३-१६॥
durācārānyadā rājā praduṣṭānna niyacchati |
tasmādudvijate lokaḥ sarpādveśmagatādiva || 12-123-16||

MHB 12-123-17

तं प्रजा नानुवर्तन्ते ब्राह्मणा न च साधवः ।
ततः संक्षयमाप्नोति तथा वध्यत्वमेति च ॥ १२-१२३-१७॥
taṃ prajā nānuvartante brāhmaṇā na ca sādhavaḥ |
tataḥ saṃkṣayamāpnoti tathā vadhyatvameti ca || 12-123-17||

MHB 12-123-18

अपध्वस्तस्त्ववमतो दुःखं जीवति जीवितम् ।
जीवेच्च यदपध्वस्तस्तच्छुद्धं मरणं भवेत् ॥ १२-१२३-१८॥
apadhvastastvavamato duḥkhaṃ jīvati jīvitam |
jīvecca yadapadhvastastacchuddhaṃ maraṇaṃ bhavet || 12-123-18||

MHB 12-123-19

अत्रैतदाहुराचार्याः पापस्य च निबर्हणम् ।
सेवितव्या त्रयी विद्या सत्कारो ब्राह्मणेषु च ॥ १२-१२३-१९॥
atraitadāhurācāryāḥ pāpasya ca nibarhaṇam |
sevitavyā trayī vidyā satkāro brāhmaṇeṣu ca || 12-123-19||

MHB 12-123-20

महामना भवेद्धर्मे विवहेच्च महाकुले ।
ब्राह्मणांश्चापि सेवेत क्षमायुक्तान्मनस्विनः ॥ १२-१२३-२०॥
mahāmanā bhaveddharme vivahecca mahākule |
brāhmaṇāṃścāpi seveta kṣamāyuktānmanasvinaḥ || 12-123-20||

MHB 12-123-21

जपेदुदकशीलः स्यात्सुमुखो नान्यदास्थितः ।
धर्मान्वितान्संप्रविशेद्बहिः कृत्वैव दुष्कृतीन् ॥ १२-१२३-२१॥
japedudakaśīlaḥ syātsumukho nānyadāsthitaḥ |
dharmānvitānsaṃpraviśedbahiḥ kṛtvaiva duṣkṛtīn || 12-123-21||

MHB 12-123-22

प्रसादयेन्मधुरया वाचाप्यथ च कर्मणा ।
इत्यस्मीति वदेन्नित्यं परेषां कीर्तयन्गुणान् ॥ १२-१२३-२२॥
prasādayenmadhurayā vācāpyatha ca karmaṇā |
ityasmīti vadennityaṃ pareṣāṃ kīrtayanguṇān || 12-123-22||

MHB 12-123-23

अपापो ह्येवमाचारः क्षिप्रं बहुमतो भवेत् ।
पापान्यपि च कृच्छ्राणि शमयेन्नात्र संशयः ॥ १२-१२३-२३॥
apāpo hyevamācāraḥ kṣipraṃ bahumato bhavet |
pāpānyapi ca kṛcchrāṇi śamayennātra saṃśayaḥ || 12-123-23||

MHB 12-123-24

गुरवोऽपि परं धर्मं यद्ब्रूयुस्तत्तथा कुरु ।
गुरूणां हि प्रसादाद्धि श्रेयः परमवाप्स्यसि ॥ १२-१२३-२४॥
guravo'pi paraṃ dharmaṃ yadbrūyustattathā kuru |
gurūṇāṃ hi prasādāddhi śreyaḥ paramavāpsyasi || 12-123-24||

Adhyaya: 124/353 (69)

MHB 12-124-1

युधिष्ठिर उवाच ।
इमे जना नरश्रेष्ठ प्रशंसन्ति सदा भुवि ।
धर्मस्य शीलमेवादौ ततो मे संशयो महान् ॥ १२-१२४-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
ime janā naraśreṣṭha praśaṃsanti sadā bhuvi |
dharmasya śīlamevādau tato me saṃśayo mahān || 12-124-1||

MHB 12-124-2

यदि तच्छक्यमस्माभिर्ज्ञातुं धर्मभृतां वर ।
श्रोतुमिच्छामि तत्सर्वं यथैतदुपलभ्यते ॥ १२-१२४-२॥
yadi tacchakyamasmābhirjñātuṃ dharmabhṛtāṃ vara |
śrotumicchāmi tatsarvaṃ yathaitadupalabhyate || 12-124-2||

MHB 12-124-3

कथं नु प्राप्यते शीलं श्रोतुमिच्छामि भारत ।
किंलक्षणं च तत्प्रोक्तं ब्रूहि मे वदतां वर ॥ १२-१२४-३॥
kathaṃ nu prāpyate śīlaṃ śrotumicchāmi bhārata |
kiṃlakṣaṇaṃ ca tatproktaṃ brūhi me vadatāṃ vara || 12-124-3||

MHB 12-124-4

भीष्म उवाच ।
पुरा दुर्योधनेनेह धृतराष्ट्राय मानद ।
आख्यातं तप्यमानेन श्रियं दृष्ट्वा तथागताम् ॥ १२-१२४-४॥
bhīṣma uvāca |
purā duryodhaneneha dhṛtarāṣṭrāya mānada |
ākhyātaṃ tapyamānena śriyaṃ dṛṣṭvā tathāgatām || 12-124-4||

MHB 12-124-5

इन्द्रप्रस्थे महाराज तव सभ्रातृकस्य ह ।
सभायां चावहसनं तत्सर्वं शृणु भारत ॥ १२-१२४-५॥
indraprasthe mahārāja tava sabhrātṛkasya ha |
sabhāyāṃ cāvahasanaṃ tatsarvaṃ śṛṇu bhārata || 12-124-5||

MHB 12-124-6

भवतस्तां सभां दृष्ट्वा समृद्धिं चाप्यनुत्तमाम् ।
दुर्योधनस्तदासीनः सर्वं पित्रे न्यवेदयत् ॥ १२-१२४-६॥
bhavatastāṃ sabhāṃ dṛṣṭvā samṛddhiṃ cāpyanuttamām |
duryodhanastadāsīnaḥ sarvaṃ pitre nyavedayat || 12-124-6||

MHB 12-124-7

श्रुत्वा च धृतराष्ट्रोऽपि दुर्योधनवचस्तदा ।
अब्रवीत्कर्णसहितं दुर्योधनमिदं वचः ॥ १२-१२४-७॥
śrutvā ca dhṛtarāṣṭro'pi duryodhanavacastadā |
abravītkarṇasahitaṃ duryodhanamidaṃ vacaḥ || 12-124-7||

MHB 12-124-8

किमर्थं तप्यसे पुत्र श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ।
श्रुत्वा त्वामनुनेष्यामि यदि सम्यग्भविष्यसि ॥ १२-१२४-८॥
kimarthaṃ tapyase putra śrotumicchāmi tattvataḥ |
śrutvā tvāmanuneṣyāmi yadi samyagbhaviṣyasi || 12-124-8||

MHB 12-124-9

यथा त्वं महदैश्वर्यं प्राप्तः परपुरंजय ।
किंकरा भ्रातरः सर्वे मित्राः संबन्धिनस्तथा ॥ १२-१२४-९॥
yathā tvaṃ mahadaiśvaryaṃ prāptaḥ parapuraṃjaya |
kiṃkarā bhrātaraḥ sarve mitrāḥ saṃbandhinastathā || 12-124-9||

MHB 12-124-10

आच्छादयसि प्रावारानश्नासि पिशितोदनम् ।
आजानेया वहन्ति त्वां कस्माच्छोचसि पुत्रक ॥ १२-१२४-१०॥
ācchādayasi prāvārānaśnāsi piśitodanam |
ājāneyā vahanti tvāṃ kasmācchocasi putraka || 12-124-10||

MHB 12-124-11

दुर्योधन उवाच ।
दश तानि सहस्राणि स्नातकानां महात्मनाम् ।
भुञ्जते रुक्मपात्रीषु युधिष्ठिरनिवेशने ॥ १२-१२४-११॥
duryodhana uvāca |
daśa tāni sahasrāṇi snātakānāṃ mahātmanām |
bhuñjate rukmapātrīṣu yudhiṣṭhiraniveśane || 12-124-11||

MHB 12-124-12

दृष्ट्वा च तां सभां दिव्यां दिव्यपुष्पफलान्विताम् ।
अश्वांस्तित्तिरकल्माषान्रत्नानि विविधानि च ॥ १२-१२४-१२॥
dṛṣṭvā ca tāṃ sabhāṃ divyāṃ divyapuṣpaphalānvitām |
aśvāṃstittirakalmāṣānratnāni vividhāni ca || 12-124-12||

MHB 12-124-13

दृष्ट्वा तां पाण्डवेयानामृद्धिमिन्द्रोपमां शुभाम् ।
अमित्राणां सुमहतीमनुशोचामि मानद ॥ १२-१२४-१३॥
dṛṣṭvā tāṃ pāṇḍaveyānāmṛddhimindropamāṃ śubhām |
amitrāṇāṃ sumahatīmanuśocāmi mānada || 12-124-13||

MHB 12-124-14

धृतराष्ट्र उवाच ।
यदीच्छसि श्रियं तात यादृशीं तां युधिष्ठिरे ।
विशिष्टां वा नरव्याघ्र शीलवान्भव पुत्रक ॥ १२-१२४-१४॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
yadīcchasi śriyaṃ tāta yādṛśīṃ tāṃ yudhiṣṭhire |
viśiṣṭāṃ vā naravyāghra śīlavānbhava putraka || 12-124-14||

MHB 12-124-15

शीलेन हि त्रयो लोकाः शक्या जेतुं न संशयः ।
न हि किंचिदसाध्यं वै लोके शीलवतां भवेत् ॥ १२-१२४-१५॥
śīlena hi trayo lokāḥ śakyā jetuṃ na saṃśayaḥ |
na hi kiṃcidasādhyaṃ vai loke śīlavatāṃ bhavet || 12-124-15||

MHB 12-124-16

एकरात्रेण मान्धाता त्र्यहेण जनमेजयः ।
सप्तरात्रेण नाभागः पृथिवीं प्रतिपेदिवान् ॥ १२-१२४-१६॥
ekarātreṇa māndhātā tryaheṇa janamejayaḥ |
saptarātreṇa nābhāgaḥ pṛthivīṃ pratipedivān || 12-124-16||

MHB 12-124-17

एते हि पार्थिवाः सर्वे शीलवन्तो दमान्विताः ।
अतस्तेषां गुणक्रीता वसुधा स्वयमागमत् ॥ १२-१२४-१७॥
ete hi pārthivāḥ sarve śīlavanto damānvitāḥ |
atasteṣāṃ guṇakrītā vasudhā svayamāgamat || 12-124-17||

MHB 12-124-18

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
नारदेन पुरा प्रोक्तं शीलमाश्रित्य भारत ॥ १२-१२४-१८॥
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
nāradena purā proktaṃ śīlamāśritya bhārata || 12-124-18||

MHB 12-124-19

प्रह्रादेन हृतं राज्यं महेन्द्रस्य महात्मनः ।
शीलमाश्रित्य दैत्येन त्रैलोक्यं च वशीकृतम् ॥ १२-१२४-१९॥
prahrādena hṛtaṃ rājyaṃ mahendrasya mahātmanaḥ |
śīlamāśritya daityena trailokyaṃ ca vaśīkṛtam || 12-124-19||

MHB 12-124-20

ततो बृहस्पतिं शक्रः प्राञ्जलिः समुपस्थितः ।
उवाच च महाप्राज्ञः श्रेय इच्छामि वेदितुम् ॥ १२-१२४-२०॥
tato bṛhaspatiṃ śakraḥ prāñjaliḥ samupasthitaḥ |
uvāca ca mahāprājñaḥ śreya icchāmi veditum || 12-124-20||

MHB 12-124-21

ततो बृहस्पतिस्तस्मै ज्ञानं नैःश्रेयसं परम् ।
कथयामास भगवान्देवेन्द्राय कुरूद्वह ॥ १२-१२४-२१॥
tato bṛhaspatistasmai jñānaṃ naiḥśreyasaṃ param |
kathayāmāsa bhagavāndevendrāya kurūdvaha || 12-124-21||

MHB 12-124-22

एतावच्छ्रेय इत्येव बृहस्पतिरभाषत ।
इन्द्रस्तु भूयः पप्रच्छ क्व विशेषो भवेदिति ॥ १२-१२४-२२॥
etāvacchreya ityeva bṛhaspatirabhāṣata |
indrastu bhūyaḥ papraccha kva viśeṣo bhavediti || 12-124-22||

MHB 12-124-23

बृहस्पतिरुवाच ।
विशेषोऽस्ति महांस्तात भार्गवस्य महात्मनः ।
तत्रागमय भद्रं ते भूय एव पुरंदर ॥ १२-१२४-२३॥
bṛhaspatiruvāca |
viśeṣo'sti mahāṃstāta bhārgavasya mahātmanaḥ |
tatrāgamaya bhadraṃ te bhūya eva puraṃdara || 12-124-23||

MHB 12-124-24

धृतराष्ट्र उवाच ।
आत्मनस्तु ततः श्रेयो भार्गवात्सुमहायशाः ।
ज्ञानमागमयत्प्रीत्या पुनः स परमद्युतिः ॥ १२-१२४-२४॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
ātmanastu tataḥ śreyo bhārgavātsumahāyaśāḥ |
jñānamāgamayatprītyā punaḥ sa paramadyutiḥ || 12-124-24||

MHB 12-124-25

तेनापि समनुज्ञातो भार्गवेण महात्मना ।
श्रेयोऽस्तीति पुनर्भूयः शुक्रमाह शतक्रतुः ॥ १२-१२४-२५॥
tenāpi samanujñāto bhārgaveṇa mahātmanā |
śreyo'stīti punarbhūyaḥ śukramāha śatakratuḥ || 12-124-25||

MHB 12-124-26

भार्गवस्त्वाह धर्मज्ञः प्रह्रादस्य महात्मनः ।
ज्ञानमस्ति विशेषेण ततो हृष्टश्च सोऽभवत् ॥ १२-१२४-२६॥
bhārgavastvāha dharmajñaḥ prahrādasya mahātmanaḥ |
jñānamasti viśeṣeṇa tato hṛṣṭaśca so'bhavat || 12-124-26||

MHB 12-124-27

स ततो ब्राह्मणो भूत्वा प्रह्रादं पाकशासनः ।
सृत्वा प्रोवाच मेधावी श्रेय इच्छामि वेदितुम् ॥ १२-१२४-२७॥
sa tato brāhmaṇo bhūtvā prahrādaṃ pākaśāsanaḥ |
sṛtvā provāca medhāvī śreya icchāmi veditum || 12-124-27||

MHB 12-124-28

प्रह्रादस्त्वब्रवीद्विप्रं क्षणो नास्ति द्विजर्षभ ।
त्रैलोक्यराज्ये सक्तस्य ततो नोपदिशामि ते ॥ १२-१२४-२८॥
prahrādastvabravīdvipraṃ kṣaṇo nāsti dvijarṣabha |
trailokyarājye saktasya tato nopadiśāmi te || 12-124-28||

MHB 12-124-29

ब्राह्मणस्त्वब्रवीद्वाक्यं कस्मिन्काले क्षणो भवेत् ।
ततोपदिष्टमिच्छामि यद्यत्कार्यान्तरं भवेत् ॥ १२-१२४-२९॥
brāhmaṇastvabravīdvākyaṃ kasminkāle kṣaṇo bhavet |
tatopadiṣṭamicchāmi yadyatkāryāntaraṃ bhavet || 12-124-29||

MHB 12-124-30

ततः प्रीतोऽभवद्राजा प्रह्रादो ब्रह्मवादिने ।
तथेत्युक्त्वा शुभे काले ज्ञानतत्त्वं ददौ तदा ॥ १२-१२४-३०॥
tataḥ prīto'bhavadrājā prahrādo brahmavādine |
tathetyuktvā śubhe kāle jñānatattvaṃ dadau tadā || 12-124-30||

MHB 12-124-31

ब्राह्मणोऽपि यथान्यायं गुरुवृत्तिमनुत्तमाम् ।
चकार सर्वभावेन यद्वत्स मनसेच्छति ॥ १२-१२४-३१॥
brāhmaṇo'pi yathānyāyaṃ guruvṛttimanuttamām |
cakāra sarvabhāvena yadvatsa manasecchati || 12-124-31||

MHB 12-124-32

पृष्टश्च तेन बहुशः प्राप्तं कथमरिंदम ।
त्रैलोक्यराज्यं धर्मज्ञ कारणं तद्ब्रवीहि मे ॥ १२-१२४-३२॥
pṛṣṭaśca tena bahuśaḥ prāptaṃ kathamariṃdama |
trailokyarājyaṃ dharmajña kāraṇaṃ tadbravīhi me || 12-124-32||

MHB 12-124-33

प्रह्राद उवाच ।
नासूयामि द्विजश्रेष्ठ राजास्मीति कदाचन ।
कव्यानि वदतां तात संयच्छामि वहामि च ॥ १२-१२४-३३॥
prahrāda uvāca |
nāsūyāmi dvijaśreṣṭha rājāsmīti kadācana |
kavyāni vadatāṃ tāta saṃyacchāmi vahāmi ca || 12-124-33||

MHB 12-124-34

ते विस्रब्धाः प्रभाषन्ते संयच्छन्ति च मां सदा ।
ते मा कव्यपदे सक्तं शुश्रूषुमनसूयकम् ॥ १२-१२४-३४॥
te visrabdhāḥ prabhāṣante saṃyacchanti ca māṃ sadā |
te mā kavyapade saktaṃ śuśrūṣumanasūyakam || 12-124-34||

MHB 12-124-35

धर्मात्मानं जितक्रोधं संयतं संयतेन्द्रियम् ।
समाचिन्वन्ति शास्तारः क्षौद्रं मध्विव मक्षिकाः ॥ १२-१२४-३५॥
dharmātmānaṃ jitakrodhaṃ saṃyataṃ saṃyatendriyam |
samācinvanti śāstāraḥ kṣaudraṃ madhviva makṣikāḥ || 12-124-35||

MHB 12-124-36

सोऽहं वागग्रपिष्टानां रसानामवलेहिता ।
स्वजात्यानधितिष्ठामि नक्षत्राणीव चन्द्रमाः ॥ १२-१२४-३६॥
so'haṃ vāgagrapiṣṭānāṃ rasānāmavalehitā |
svajātyānadhitiṣṭhāmi nakṣatrāṇīva candramāḥ || 12-124-36||

MHB 12-124-37

एतत्पृथिव्याममृतमेतच्चक्षुरनुत्तमम् ।
यद्ब्राह्मणमुखे कव्यमेतच्छ्रुत्वा प्रवर्तते ॥ १२-१२४-३७॥
etatpṛthivyāmamṛtametaccakṣuranuttamam |
yadbrāhmaṇamukhe kavyametacchrutvā pravartate || 12-124-37||

MHB 12-124-38

धृतराष्ट्र उवाच ।
एतावच्छ्रेय इत्याह प्रह्रादो ब्रह्मवादिनम् ।
शुश्रूषितस्तेन तदा दैत्येन्द्रो वाक्यमब्रवीत् ॥ १२-१२४-३८॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
etāvacchreya ityāha prahrādo brahmavādinam |
śuśrūṣitastena tadā daityendro vākyamabravīt || 12-124-38||

MHB 12-124-39

यथावद्गुरुवृत्त्या ते प्रीतोऽस्मि द्विजसत्तम ।
वरं वृणीष्व भद्रं ते प्रदातास्मि न संशयः ॥ १२-१२४-३९॥
yathāvadguruvṛttyā te prīto'smi dvijasattama |
varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te pradātāsmi na saṃśayaḥ || 12-124-39||

MHB 12-124-40

कृतमित्येव दैत्येन्द्रमुवाच स च वै द्विजः ।
प्रह्रादस्त्वब्रवीत्प्रीतो गृह्यतां वर इत्युत ॥ १२-१२४-४०॥
kṛtamityeva daityendramuvāca sa ca vai dvijaḥ |
prahrādastvabravītprīto gṛhyatāṃ vara ityuta || 12-124-40||

MHB 12-124-41

ब्राह्मण उवाच ।
यदि राजन्प्रसन्नस्त्वं मम चेच्छसि चेद्धितम् ।
भवतः शीलमिच्छामि प्राप्तुमेष वरो मम ॥ १२-१२४-४१॥
brāhmaṇa uvāca |
yadi rājanprasannastvaṃ mama cecchasi ceddhitam |
bhavataḥ śīlamicchāmi prāptumeṣa varo mama || 12-124-41||

MHB 12-124-42

धृतराष्ट्र उवाच ।
ततः प्रीतश्च दैत्येन्द्रो भयं चास्याभवन्महत् ।
वरे प्रदिष्टे विप्रेण नाल्पतेजायमित्युत ॥ १२-१२४-४२॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
tataḥ prītaśca daityendro bhayaṃ cāsyābhavanmahat |
vare pradiṣṭe vipreṇa nālpatejāyamityuta || 12-124-42||

MHB 12-124-43

एवमस्त्विति तं प्राह प्रह्रादो विस्मितस्तदा ।
उपाकृत्य तु विप्राय वरं दुःखान्वितोऽभवत् ॥ १२-१२४-४३॥
evamastviti taṃ prāha prahrādo vismitastadā |
upākṛtya tu viprāya varaṃ duḥkhānvito'bhavat || 12-124-43||

MHB 12-124-44

दत्ते वरे गते विप्रे चिन्तासीन्महती ततः ।
प्रह्रादस्य महाराज निश्चयं न च जग्मिवान् ॥ १२-१२४-४४॥
datte vare gate vipre cintāsīnmahatī tataḥ |
prahrādasya mahārāja niścayaṃ na ca jagmivān || 12-124-44||

MHB 12-124-45

तस्य चिन्तयतस्तात छायाभूतं महाद्युते ।
तेजो विग्रहवत्तात शरीरमजहात्तदा ॥ १२-१२४-४५॥
tasya cintayatastāta chāyābhūtaṃ mahādyute |
tejo vigrahavattāta śarīramajahāttadā || 12-124-45||

MHB 12-124-46

तमपृच्छन्महाकायं प्रह्रादः को भवानिति ।
प्रत्याह ननु शीलोऽस्मि त्यक्तो गच्छाम्यहं त्वया ॥ १२-१२४-४६॥
tamapṛcchanmahākāyaṃ prahrādaḥ ko bhavāniti |
pratyāha nanu śīlo'smi tyakto gacchāmyahaṃ tvayā || 12-124-46||

MHB 12-124-47

तस्मिन्द्विजवरे राजन्वत्स्याम्यहमनिन्दितम् ।
योऽसौ शिष्यत्वमागम्य त्वयि नित्यं समाहितः ।
इत्युक्त्वान्तर्हितं तद्वै शक्रं चान्वविशत्प्रभो ॥ १२-१२४-४७॥
tasmindvijavare rājanvatsyāmyahamaninditam |
yo'sau śiṣyatvamāgamya tvayi nityaṃ samāhitaḥ |
ityuktvāntarhitaṃ tadvai śakraṃ cānvaviśatprabho || 12-124-47||

MHB 12-124-48

तस्मिंस्तेजसि याते तु तादृग्रूपस्ततोऽपरः ।
शरीरान्निःसृतस्तस्य को भवानिति चाब्रवीत् ॥ १२-१२४-४८॥
tasmiṃstejasi yāte tu tādṛgrūpastato'paraḥ |
śarīrānniḥsṛtastasya ko bhavāniti cābravīt || 12-124-48||

MHB 12-124-49

धर्मं प्रह्राद मां विद्धि यत्रासौ द्विजसत्तमः ।
तत्र यास्यामि दैत्येन्द्र यतः शीलं ततो ह्यहम् ॥ १२-१२४-४९॥
dharmaṃ prahrāda māṃ viddhi yatrāsau dvijasattamaḥ |
tatra yāsyāmi daityendra yataḥ śīlaṃ tato hyaham || 12-124-49||

MHB 12-124-50

ततोऽपरो महाराज प्रज्वलन्निव तेजसा ।
शरीरान्निःसृतस्तस्य प्रह्रादस्य महात्मनः ॥ १२-१२४-५०॥
tato'paro mahārāja prajvalanniva tejasā |
śarīrānniḥsṛtastasya prahrādasya mahātmanaḥ || 12-124-50||

MHB 12-124-51

को भवानिति पृष्टश्च तमाह स महाद्युतिः ।
सत्यमस्म्यसुरेन्द्राग्र्य यास्येऽहं धर्ममन्विह ॥ १२-१२४-५१॥
ko bhavāniti pṛṣṭaśca tamāha sa mahādyutiḥ |
satyamasmyasurendrāgrya yāsye'haṃ dharmamanviha || 12-124-51||

MHB 12-124-52

तस्मिन्ननुगते धर्मं पुरुषे पुरुषोऽपरः ।
निश्चक्राम ततस्तस्मात्पृष्टश्चाह महात्मना ।
वृत्तं प्रह्राद मां विद्धि यतः सत्यं ततो ह्यहम् ॥ १२-१२४-५२॥
tasminnanugate dharmaṃ puruṣe puruṣo'paraḥ |
niścakrāma tatastasmātpṛṣṭaścāha mahātmanā |
vṛttaṃ prahrāda māṃ viddhi yataḥ satyaṃ tato hyaham || 12-124-52||

MHB 12-124-53

तस्मिन्गते महाश्वेतः शरीरात्तस्य निर्ययौ ।
पृष्टश्चाह बलं विद्धि यतो वृत्तमहं ततः ।
इत्युक्त्वा च ययौ तत्र यतो वृत्तं नराधिप ॥ १२-१२४-५३॥
tasmingate mahāśvetaḥ śarīrāttasya niryayau |
pṛṣṭaścāha balaṃ viddhi yato vṛttamahaṃ tataḥ |
ityuktvā ca yayau tatra yato vṛttaṃ narādhipa || 12-124-53||

MHB 12-124-54

ततः प्रभामयी देवी शरीरात्तस्य निर्ययौ ।
तामपृच्छत्स दैत्येन्द्रः सा श्रीरित्येवमब्रवीत् ॥ १२-१२४-५४॥
tataḥ prabhāmayī devī śarīrāttasya niryayau |
tāmapṛcchatsa daityendraḥ sā śrīrityevamabravīt || 12-124-54||

MHB 12-124-55

उषितास्मि सुखं वीर त्वयि सत्यपराक्रमे ।
त्वया त्यक्ता गमिष्यामि बलं यत्र ततो ह्यहम् ॥ १२-१२४-५५॥
uṣitāsmi sukhaṃ vīra tvayi satyaparākrame |
tvayā tyaktā gamiṣyāmi balaṃ yatra tato hyaham || 12-124-55||

MHB 12-124-56

ततो भयं प्रादुरासीत्प्रह्रादस्य महात्मनः ।
अपृच्छत च तां भूयः क्व यासि कमलालये ॥ १२-१२४-५६॥
tato bhayaṃ prādurāsītprahrādasya mahātmanaḥ |
apṛcchata ca tāṃ bhūyaḥ kva yāsi kamalālaye || 12-124-56||

MHB 12-124-57

त्वं हि सत्यव्रता देवी लोकस्य परमेश्वरी ।
कश्चासौ ब्राह्मणश्रेष्ठस्तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् ॥ १२-१२४-५७॥
tvaṃ hi satyavratā devī lokasya parameśvarī |
kaścāsau brāhmaṇaśreṣṭhastattvamicchāmi veditum || 12-124-57||

MHB 12-124-58

श्रीरुवाच ।
स शक्रो ब्रह्मचारी च यस्त्वया चोपशिक्षितः ।
त्रैलोक्ये ते यदैश्वर्यं तत्तेनापहृतं प्रभो ॥ १२-१२४-५८॥
śrīruvāca |
sa śakro brahmacārī ca yastvayā copaśikṣitaḥ |
trailokye te yadaiśvaryaṃ tattenāpahṛtaṃ prabho || 12-124-58||

MHB 12-124-59

शीलेन हि त्वया लोकाः सर्वे धर्मज्ञ निर्जिताः ।
तद्विज्ञाय महेन्द्रेण तव शीलं हृतं प्रभो ॥ १२-१२४-५९॥
śīlena hi tvayā lokāḥ sarve dharmajña nirjitāḥ |
tadvijñāya mahendreṇa tava śīlaṃ hṛtaṃ prabho || 12-124-59||

MHB 12-124-60

धर्मः सत्यं तथा वृत्तं बलं चैव तथा ह्यहम् ।
शीलमूला महाप्राज्ञ सदा नास्त्यत्र संशयः ॥ १२-१२४-६०॥
dharmaḥ satyaṃ tathā vṛttaṃ balaṃ caiva tathā hyaham |
śīlamūlā mahāprājña sadā nāstyatra saṃśayaḥ || 12-124-60||

MHB 12-124-61

भीष्म उवाच ।
एवमुक्त्वा गता तु श्रीस्ते च सर्वे युधिष्ठिर ।
दुर्योधनस्तु पितरं भूय एवाब्रवीदिदम् ॥ १२-१२४-६१॥
bhīṣma uvāca |
evamuktvā gatā tu śrīste ca sarve yudhiṣṭhira |
duryodhanastu pitaraṃ bhūya evābravīdidam || 12-124-61||

MHB 12-124-62

शीलस्य तत्त्वमिच्छामि वेत्तुं कौरवनन्दन ।
प्राप्यते च यथा शीलं तमुपायं वदस्व मे ॥ १२-१२४-६२॥
śīlasya tattvamicchāmi vettuṃ kauravanandana |
prāpyate ca yathā śīlaṃ tamupāyaṃ vadasva me || 12-124-62||

MHB 12-124-63

धृतराष्ट्र उवाच ।
सोपायं पूर्वमुद्दिष्टं प्रह्रादेन महात्मना ।
संक्षेपतस्तु शीलस्य शृणु प्राप्तिं नराधिप ॥ १२-१२४-६३॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
sopāyaṃ pūrvamuddiṣṭaṃ prahrādena mahātmanā |
saṃkṣepatastu śīlasya śṛṇu prāptiṃ narādhipa || 12-124-63||

MHB 12-124-64

अद्रोहः सर्वभूतेषु कर्मणा मनसा गिरा ।
अनुग्रहश्च दानं च शीलमेतत्प्रशस्यते ॥ १२-१२४-६४॥
adrohaḥ sarvabhūteṣu karmaṇā manasā girā |
anugrahaśca dānaṃ ca śīlametatpraśasyate || 12-124-64||

MHB 12-124-65

यदन्येषां हितं न स्यादात्मनः कर्म पौरुषम् ।
अपत्रपेत वा येन न तत्कुर्यात्कथंचन ॥ १२-१२४-६५॥
yadanyeṣāṃ hitaṃ na syādātmanaḥ karma pauruṣam |
apatrapeta vā yena na tatkuryātkathaṃcana || 12-124-65||

MHB 12-124-66

तत्तु कर्म तथा कुर्याद्येन श्लाघेत संसदि ।
एतच्छीलं समासेन कथितं कुरुसत्तम ॥ १२-१२४-६६॥
tattu karma tathā kuryādyena ślāgheta saṃsadi |
etacchīlaṃ samāsena kathitaṃ kurusattama || 12-124-66||

MHB 12-124-67

यद्यप्यशीला नृपते प्राप्नुवन्ति क्वचिच्छ्रियम् ।
न भुञ्जते चिरं तात समूलाश्च पतन्ति ते ॥ १२-१२४-६७॥
yadyapyaśīlā nṛpate prāpnuvanti kvacicchriyam |
na bhuñjate ciraṃ tāta samūlāśca patanti te || 12-124-67||

MHB 12-124-68

एतद्विदित्वा तत्त्वेन शीलवान्भव पुत्रक ।
यदीच्छसि श्रियं तात सुविशिष्टां युधिष्ठिरात् ॥ १२-१२४-६८॥
etadviditvā tattvena śīlavānbhava putraka |
yadīcchasi śriyaṃ tāta suviśiṣṭāṃ yudhiṣṭhirāt || 12-124-68||

MHB 12-124-69

भीष्म उवाच ।
एतत्कथितवान्पुत्रे धृतराष्ट्रो नराधिप ।
एतत्कुरुष्व कौन्तेय ततः प्राप्स्यसि तत्फलम् ॥ १२-१२४-६९॥
bhīṣma uvāca |
etatkathitavānputre dhṛtarāṣṭro narādhipa |
etatkuruṣva kaunteya tataḥ prāpsyasi tatphalam || 12-124-69||

Adhyaya: 125/353 (34)

MHB 12-125-1

युधिष्ठिर उवाच ।
शीलं प्रधानं पुरुषे कथितं ते पितामह ।
कथमाशा समुत्पन्ना या च सा तद्वदस्व मे ॥ १२-१२५-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
śīlaṃ pradhānaṃ puruṣe kathitaṃ te pitāmaha |
kathamāśā samutpannā yā ca sā tadvadasva me || 12-125-1||

MHB 12-125-2

संशयो मे महानेष समुत्पन्नः पितामह ।
छेत्ता च तस्य नान्योऽस्ति त्वत्तः परपुरंजय ॥ १२-१२५-२॥
saṃśayo me mahāneṣa samutpannaḥ pitāmaha |
chettā ca tasya nānyo'sti tvattaḥ parapuraṃjaya || 12-125-2||

MHB 12-125-3

पितामहाशा महती ममासीद्धि सुयोधने ।
प्राप्ते युद्धे तु यद्युक्तं तत्कर्तायमिति प्रभो ॥ १२-१२५-३॥
pitāmahāśā mahatī mamāsīddhi suyodhane |
prāpte yuddhe tu yadyuktaṃ tatkartāyamiti prabho || 12-125-3||

MHB 12-125-4

सर्वस्याशा सुमहती पुरुषस्योपजायते ।
तस्यां विहन्यमानायां दुःखो मृत्युरसंशयम् ॥ १२-१२५-४॥
sarvasyāśā sumahatī puruṣasyopajāyate |
tasyāṃ vihanyamānāyāṃ duḥkho mṛtyurasaṃśayam || 12-125-4||

MHB 12-125-5

सोऽहं हताशो दुर्बुद्धिः कृतस्तेन दुरात्मना ।
धार्तराष्ट्रेण राजेन्द्र पश्य मन्दात्मतां मम ॥ १२-१२५-५॥
so'haṃ hatāśo durbuddhiḥ kṛtastena durātmanā |
dhārtarāṣṭreṇa rājendra paśya mandātmatāṃ mama || 12-125-5||

MHB 12-125-6

आशां महत्तरां मन्ये पर्वतादपि सद्रुमात् ।
आकाशादपि वा राजन्नप्रमेयैव वा पुनः ॥ १२-१२५-६॥
āśāṃ mahattarāṃ manye parvatādapi sadrumāt |
ākāśādapi vā rājannaprameyaiva vā punaḥ || 12-125-6||

MHB 12-125-7

एषा चैव कुरुश्रेष्ठ दुर्विचिन्त्या सुदुर्लभा ।
दुर्लभत्वाच्च पश्यामि किमन्यद्दुर्लभं ततः ॥ १२-१२५-७॥
eṣā caiva kuruśreṣṭha durvicintyā sudurlabhā |
durlabhatvācca paśyāmi kimanyaddurlabhaṃ tataḥ || 12-125-7||

MHB 12-125-8

भीष्म उवाच ।
अत्र ते वर्तयिष्यामि युधिष्ठिर निबोध तत् ।
इतिहासं सुमित्रस्य निर्वृत्तमृषभस्य च ॥ १२-१२५-८॥
bhīṣma uvāca |
atra te vartayiṣyāmi yudhiṣṭhira nibodha tat |
itihāsaṃ sumitrasya nirvṛttamṛṣabhasya ca || 12-125-8||

MHB 12-125-9

सुमित्रो नाम राजर्षिर्हैहयो मृगयां गतः ।
ससार स मृगं विद्ध्वा बाणेन नतपर्वणा ॥ १२-१२५-९॥
sumitro nāma rājarṣirhaihayo mṛgayāṃ gataḥ |
sasāra sa mṛgaṃ viddhvā bāṇena nataparvaṇā || 12-125-9||

MHB 12-125-10

स मृगो बाणमादाय ययावमितविक्रमः ।
स च राजा बली तूर्णं ससार मृगमन्तिकात् ॥ १२-१२५-१०॥
sa mṛgo bāṇamādāya yayāvamitavikramaḥ |
sa ca rājā balī tūrṇaṃ sasāra mṛgamantikāt || 12-125-10||

MHB 12-125-11

ततो निम्नं स्थलं चैव स मृगोऽद्रवदाशुगः ।
मुहूर्तमेव राजेन्द्र समेन स पथागमत् ॥ १२-१२५-११॥
tato nimnaṃ sthalaṃ caiva sa mṛgo'dravadāśugaḥ |
muhūrtameva rājendra samena sa pathāgamat || 12-125-11||

MHB 12-125-12

ततः स राजा तारुण्यादौरसेन बलेन च ।
ससार बाणासनभृत्सखड्गो हंसवत्तदा ॥ १२-१२५-१२॥
tataḥ sa rājā tāruṇyādaurasena balena ca |
sasāra bāṇāsanabhṛtsakhaḍgo haṃsavattadā || 12-125-12||

MHB 12-125-13

तीर्त्वा नदान्नदीश्चैव पल्वलानि वनानि च ।
अतिक्रम्याभ्यतिक्रम्य ससारैव वने चरन् ॥ १२-१२५-१३॥
tīrtvā nadānnadīścaiva palvalāni vanāni ca |
atikramyābhyatikramya sasāraiva vane caran || 12-125-13||

MHB 12-125-14

स तु कामान्मृगो राजन्नासाद्यासाद्य तं नृपम् ।
पुनरभ्येति जवनो जवेन महता ततः ॥ १२-१२५-१४॥
sa tu kāmānmṛgo rājannāsādyāsādya taṃ nṛpam |
punarabhyeti javano javena mahatā tataḥ || 12-125-14||

MHB 12-125-15

स तस्य बाणैर्बहुभिः समभ्यस्तो वनेचरः ।
प्रक्रीडन्निव राजेन्द्र पुनरभ्येति चान्तिकम् ॥ १२-१२५-१५॥
sa tasya bāṇairbahubhiḥ samabhyasto vanecaraḥ |
prakrīḍanniva rājendra punarabhyeti cāntikam || 12-125-15||

MHB 12-125-16

पुनश्च जवमास्थाय जवनो मृगयूथपः ।
अतीत्यातीत्य राजेन्द्र पुनरभ्येति चान्तिकम् ॥ १२-१२५-१६॥
punaśca javamāsthāya javano mṛgayūthapaḥ |
atītyātītya rājendra punarabhyeti cāntikam || 12-125-16||

MHB 12-125-17

तस्य मर्मच्छिदं घोरं सुमित्रोऽमित्रकर्शनः ।
समादाय शरश्रेष्ठं कार्मुकान्निरवासृजत् ॥ १२-१२५-१७॥
tasya marmacchidaṃ ghoraṃ sumitro'mitrakarśanaḥ |
samādāya śaraśreṣṭhaṃ kārmukānniravāsṛjat || 12-125-17||

MHB 12-125-18

ततो गव्यूतिमात्रेण मृगयूथपयूथपः ।
तस्य बाणपथं त्यक्त्वा तस्थिवान्प्रहसन्निव ॥ १२-१२५-१८॥
tato gavyūtimātreṇa mṛgayūthapayūthapaḥ |
tasya bāṇapathaṃ tyaktvā tasthivānprahasanniva || 12-125-18||

MHB 12-125-19

तस्मिन्निपतिते बाणे भूमौ प्रज्वलिते ततः ।
प्रविवेश महारण्यं मृगो राजाप्यथाद्रवत् ॥ १२-१२५-१९॥
tasminnipatite bāṇe bhūmau prajvalite tataḥ |
praviveśa mahāraṇyaṃ mṛgo rājāpyathādravat || 12-125-19||

MHB 12-125-20

प्रविश्य तु महारण्यं तापसानामथाश्रमम् ।
आससाद ततो राजा श्रान्तश्चोपाविशत्पुनः ॥ १२-१२५-२०॥
praviśya tu mahāraṇyaṃ tāpasānāmathāśramam |
āsasāda tato rājā śrāntaścopāviśatpunaḥ || 12-125-20||

MHB 12-125-21

तं कार्मुकधरं दृष्ट्वा श्रमार्तं क्षुधितं तदा ।
समेत्य ऋषयस्तस्मिन्पूजां चक्रुर्यथाविधि ॥ १२-१२५-२१॥
taṃ kārmukadharaṃ dṛṣṭvā śramārtaṃ kṣudhitaṃ tadā |
sametya ṛṣayastasminpūjāṃ cakruryathāvidhi || 12-125-21||

MHB 12-125-22

ऋषयो राजशार्दूलमपृच्छन्स्वं प्रयोजनम् ।
केन भद्रमुखार्थेन संप्राप्तोऽसि तपोवनम् ॥ १२-१२५-२२॥
ṛṣayo rājaśārdūlamapṛcchansvaṃ prayojanam |
kena bhadramukhārthena saṃprāpto'si tapovanam || 12-125-22||

MHB 12-125-23

पदातिर्बद्धनिस्त्रिंशो धन्वी बाणी नरेश्वर ।
एतदिच्छाम विज्ञातुं कुतः प्राप्तोऽसि मानद ।
कस्मिन्कुले हि जातस्त्वं किंनामासि ब्रवीहि नः ॥ १२-१२५-२३॥
padātirbaddhanistriṃśo dhanvī bāṇī nareśvara |
etadicchāma vijñātuṃ kutaḥ prāpto'si mānada |
kasminkule hi jātastvaṃ kiṃnāmāsi bravīhi naḥ || 12-125-23||

MHB 12-125-24

ततः स राजा सर्वेभ्यो द्विजेभ्यः पुरुषर्षभ ।
आचख्यौ तद्यथान्यायं परिचर्यां च भारत ॥ १२-१२५-२४॥
tataḥ sa rājā sarvebhyo dvijebhyaḥ puruṣarṣabha |
ācakhyau tadyathānyāyaṃ paricaryāṃ ca bhārata || 12-125-24||

MHB 12-125-25

हैहयानां कुले जातः सुमित्रो मित्रनन्दनः ।
चरामि मृगयूथानि निघ्नन्बाणैः सहस्रशः ।
बलेन महता गुप्तः सामात्यः सावरोधनः ॥ १२-१२५-२५॥
haihayānāṃ kule jātaḥ sumitro mitranandanaḥ |
carāmi mṛgayūthāni nighnanbāṇaiḥ sahasraśaḥ |
balena mahatā guptaḥ sāmātyaḥ sāvarodhanaḥ || 12-125-25||

MHB 12-125-26

मृगस्तु विद्धो बाणेन मया सरति शल्यवान् ।
तं द्रवन्तमनु प्राप्तो वनमेतद्यदृच्छया ।
भवत्सकाशे नष्टश्रीर्हताशः श्रमकर्शितः ॥ १२-१२५-२६॥
mṛgastu viddho bāṇena mayā sarati śalyavān |
taṃ dravantamanu prāpto vanametadyadṛcchayā |
bhavatsakāśe naṣṭaśrīrhatāśaḥ śramakarśitaḥ || 12-125-26||

MHB 12-125-27

किं नु दुःखमतोऽन्यद्वै यदहं श्रमकर्शितः ।
भवतामाश्रमं प्राप्तो हताशो नष्टलक्षणः ॥ १२-१२५-२७॥
kiṃ nu duḥkhamato'nyadvai yadahaṃ śramakarśitaḥ |
bhavatāmāśramaṃ prāpto hatāśo naṣṭalakṣaṇaḥ || 12-125-27||

MHB 12-125-28

न राजलक्षणत्यागो न पुरस्य तपोधनाः ।
दुःखं करोति तत्तीव्रं यथाशा विहता मम ॥ १२-१२५-२८॥
na rājalakṣaṇatyāgo na purasya tapodhanāḥ |
duḥkhaṃ karoti tattīvraṃ yathāśā vihatā mama || 12-125-28||

MHB 12-125-29

हिमवान्वा महाशैलः समुद्रो वा महोदधिः ।
महत्त्वान्नान्वपद्येतां रोदस्योरन्तरं यथा ।
आशायास्तपसि श्रेष्ठास्तथा नान्तमहं गतः ॥ १२-१२५-२९॥
himavānvā mahāśailaḥ samudro vā mahodadhiḥ |
mahattvānnānvapadyetāṃ rodasyorantaraṃ yathā |
āśāyāstapasi śreṣṭhāstathā nāntamahaṃ gataḥ || 12-125-29||

MHB 12-125-30

भवतां विदितं सर्वं सर्वज्ञा हि तपोधनाः ।
भवन्तः सुमहाभागास्तस्मात्प्रक्ष्यामि संशयम् ॥ १२-१२५-३०॥
bhavatāṃ viditaṃ sarvaṃ sarvajñā hi tapodhanāḥ |
bhavantaḥ sumahābhāgāstasmātprakṣyāmi saṃśayam || 12-125-30||

MHB 12-125-31

आशावान्पुरुषो यः स्यादन्तरिक्षमथापि वा ।
किं नु ज्यायस्तरं लोके महत्त्वात्प्रतिभाति वः ।
एतदिच्छामि तत्त्वेन श्रोतुं किमिह दुर्लभम् ॥ १२-१२५-३१॥
āśāvānpuruṣo yaḥ syādantarikṣamathāpi vā |
kiṃ nu jyāyastaraṃ loke mahattvātpratibhāti vaḥ |
etadicchāmi tattvena śrotuṃ kimiha durlabham || 12-125-31||

MHB 12-125-32

यदि गुह्यं तपोनित्या न वो ब्रूतेह माचिरम् ।
न हि गुह्यमतः श्रोतुमिच्छामि द्विजपुंगवाः ॥ १२-१२५-३२॥
yadi guhyaṃ taponityā na vo brūteha māciram |
na hi guhyamataḥ śrotumicchāmi dvijapuṃgavāḥ || 12-125-32||

MHB 12-125-33

भवत्तपोविघातो वा येन स्याद्विरमे ततः ।
यदि वास्ति कथायोगो योऽयं प्रश्नो मयेरितः ॥ १२-१२५-३३॥
bhavattapovighāto vā yena syādvirame tataḥ |
yadi vāsti kathāyogo yo'yaṃ praśno mayeritaḥ || 12-125-33||

MHB 12-125-34

एतत्कारणसामग्र्यं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ।
भवन्तो हि तपोनित्या ब्रूयुरेतत्समाहिताः ॥ १२-१२५-३४॥
etatkāraṇasāmagryaṃ śrotumicchāmi tattvataḥ |
bhavanto hi taponityā brūyuretatsamāhitāḥ || 12-125-34||

Adhyaya: 126/353 (52)

MHB 12-126-1

भीष्म उवाच ।
ततस्तेषां समस्तानामृषीणामृषिसत्तमः ।
ऋषभो नाम विप्रर्षिः स्मयन्निव ततोऽब्रवीत् ॥ १२-१२६-१॥
bhīṣma uvāca |
tatasteṣāṃ samastānāmṛṣīṇāmṛṣisattamaḥ |
ṛṣabho nāma viprarṣiḥ smayanniva tato'bravīt || 12-126-1||

MHB 12-126-2

पुराहं राजशार्दूल तीर्थान्यनुचरन्प्रभो ।
समासादितवान्दिव्यं नरनारायणाश्रमम् ॥ १२-१२६-२॥
purāhaṃ rājaśārdūla tīrthānyanucaranprabho |
samāsāditavāndivyaṃ naranārāyaṇāśramam || 12-126-2||

MHB 12-126-3

यत्र सा बदरी रम्या ह्रदो वैहायसस्तथा ।
यत्र चाश्वशिरा राजन्वेदान्पठति शाश्वतान् ॥ १२-१२६-३॥
yatra sā badarī ramyā hrado vaihāyasastathā |
yatra cāśvaśirā rājanvedānpaṭhati śāśvatān || 12-126-3||

MHB 12-126-4

तस्मिन्सरसि कृत्वाहं विधिवत्तर्पणं पुरा ।
पितॄणां देवतानां च ततोऽऽश्रममियां तदा ॥ १२-१२६-४॥
tasminsarasi kṛtvāhaṃ vidhivattarpaṇaṃ purā |
pitṝṇāṃ devatānāṃ ca tato''śramamiyāṃ tadā || 12-126-4||

MHB 12-126-5

रेमाते यत्र तौ नित्यं नरनारायणावृषी ।
अदूरादाश्रमं कंचिद्वासार्थमगमं ततः ॥ १२-१२६-५॥
remāte yatra tau nityaṃ naranārāyaṇāvṛṣī |
adūrādāśramaṃ kaṃcidvāsārthamagamaṃ tataḥ || 12-126-5||

MHB 12-126-6

ततश्चीराजिनधरं कृशमुच्चमतीव च ।
अद्राक्षमृषिमायान्तं तनुं नाम तपोनिधिम् ॥ १२-१२६-६॥
tataścīrājinadharaṃ kṛśamuccamatīva ca |
adrākṣamṛṣimāyāntaṃ tanuṃ nāma taponidhim || 12-126-6||

MHB 12-126-7

अन्यैर्नरैर्महाबाहो वपुषाष्टगुणान्वितम् ।
कृशता चापि राजर्षे न दृष्टा तादृशी क्वचित् ॥ १२-१२६-७॥
anyairnarairmahābāho vapuṣāṣṭaguṇānvitam |
kṛśatā cāpi rājarṣe na dṛṣṭā tādṛśī kvacit || 12-126-7||

MHB 12-126-8

शरीरमपि राजेन्द्र तस्य कानिष्ठिकासमम् ।
ग्रीवा बाहू तथा पादौ केशाश्चाद्भुतदर्शनाः ॥ १२-१२६-८॥
śarīramapi rājendra tasya kāniṣṭhikāsamam |
grīvā bāhū tathā pādau keśāścādbhutadarśanāḥ || 12-126-8||

MHB 12-126-9

शिरः कायानुरूपं च कर्णौ नेत्रे तथैव च ।
तस्य वाक्चैव चेष्टा च सामान्ये राजसत्तम ॥ १२-१२६-९॥
śiraḥ kāyānurūpaṃ ca karṇau netre tathaiva ca |
tasya vākcaiva ceṣṭā ca sāmānye rājasattama || 12-126-9||

MHB 12-126-10

दृष्ट्वाहं तं कृशं विप्रं भीतः परमदुर्मनाः ।
पादौ तस्याभिवाद्याथ स्थितः प्राञ्जलिरग्रतः ॥ १२-१२६-१०॥
dṛṣṭvāhaṃ taṃ kṛśaṃ vipraṃ bhītaḥ paramadurmanāḥ |
pādau tasyābhivādyātha sthitaḥ prāñjaliragrataḥ || 12-126-10||

MHB 12-126-11

निवेद्य नाम गोत्रं च पितरं च नरर्षभ ।
प्रदिष्टे चासने तेन शनैरहमुपाविशम् ॥ १२-१२६-११॥
nivedya nāma gotraṃ ca pitaraṃ ca nararṣabha |
pradiṣṭe cāsane tena śanairahamupāviśam || 12-126-11||

MHB 12-126-12

ततः स कथयामास कथा धर्मार्थसंहिताः ।
ऋषिमध्ये महाराज तत्र धर्मभृतां वरः ॥ १२-१२६-१२॥
tataḥ sa kathayāmāsa kathā dharmārthasaṃhitāḥ |
ṛṣimadhye mahārāja tatra dharmabhṛtāṃ varaḥ || 12-126-12||

MHB 12-126-13

तस्मिंस्तु कथयत्येव राजा राजीवलोचनः ।
उपायाज्जवनैरश्वैः सबलः सावरोधनः ॥ १२-१२६-१३॥
tasmiṃstu kathayatyeva rājā rājīvalocanaḥ |
upāyājjavanairaśvaiḥ sabalaḥ sāvarodhanaḥ || 12-126-13||

MHB 12-126-14

स्मरन्पुत्रमरण्ये वै नष्टं परमदुर्मनाः ।
भूरिद्युम्नपिता धीमान्रघुश्रेष्ठो महायशाः ॥ १२-१२६-१४॥
smaranputramaraṇye vai naṣṭaṃ paramadurmanāḥ |
bhūridyumnapitā dhīmānraghuśreṣṭho mahāyaśāḥ || 12-126-14||

MHB 12-126-15

इह द्रक्ष्यामि तं पुत्रं द्रक्ष्यामीहेति पार्थिवः ।
एवमाशाकृतो राजंश्चरन्वनमिदं पुरा ॥ १२-१२६-१५॥
iha drakṣyāmi taṃ putraṃ drakṣyāmīheti pārthivaḥ |
evamāśākṛto rājaṃścaranvanamidaṃ purā || 12-126-15||

MHB 12-126-16

दुर्लभः स मया द्रष्टुं नूनं परमधार्मिकः ।
एकः पुत्रो महारण्ये नष्ट इत्यसकृत्तदा ॥ १२-१२६-१६॥
durlabhaḥ sa mayā draṣṭuṃ nūnaṃ paramadhārmikaḥ |
ekaḥ putro mahāraṇye naṣṭa ityasakṛttadā || 12-126-16||

MHB 12-126-17

दुर्लभः स मया द्रष्टुमाशा च महती मम ।
तया परीतगात्रोऽहं मुमूर्षुर्नात्र संशयः ॥ १२-१२६-१७॥
durlabhaḥ sa mayā draṣṭumāśā ca mahatī mama |
tayā parītagātro'haṃ mumūrṣurnātra saṃśayaḥ || 12-126-17||

MHB 12-126-18

एतच्छ्रुत्वा स भगवांस्तनुर्मुनिवरोत्तमः ।
अवाक्शिरा ध्यानपरो मुहूर्तमिव तस्थिवान् ॥ १२-१२६-१८॥
etacchrutvā sa bhagavāṃstanurmunivarottamaḥ |
avākśirā dhyānaparo muhūrtamiva tasthivān || 12-126-18||

MHB 12-126-19

तमनुध्यान्तमालक्ष्य राजा परमदुर्मनाः ।
उवाच वाक्यं दीनात्मा मन्दं मन्दमिवासकृत् ॥ १२-१२६-१९॥
tamanudhyāntamālakṣya rājā paramadurmanāḥ |
uvāca vākyaṃ dīnātmā mandaṃ mandamivāsakṛt || 12-126-19||

MHB 12-126-20

दुर्लभं किं नु विप्रर्षे आशायाश्चैव किं भवेत् ।
ब्रवीतु भगवानेतद्यदि गुह्यं न तन्मयि ॥ १२-१२६-२०॥
durlabhaṃ kiṃ nu viprarṣe āśāyāścaiva kiṃ bhavet |
bravītu bhagavānetadyadi guhyaṃ na tanmayi || 12-126-20||

MHB 12-126-21

महर्षिर्भगवांस्तेन पूर्वमासीद्विमानितः ।
बालिशां बुद्धिमास्थाय मन्दभाग्यतयात्मनः ॥ १२-१२६-२१॥
maharṣirbhagavāṃstena pūrvamāsīdvimānitaḥ |
bāliśāṃ buddhimāsthāya mandabhāgyatayātmanaḥ || 12-126-21||

MHB 12-126-22

अर्थयन्कलशं राजन्काञ्चनं वल्कलानि च ।
निर्विण्णः स तु विप्रर्षिर्निराशः समपद्यत ॥ १२-१२६-२२॥
arthayankalaśaṃ rājankāñcanaṃ valkalāni ca |
nirviṇṇaḥ sa tu viprarṣirnirāśaḥ samapadyata || 12-126-22||

MHB 12-126-23

एवमुक्त्वाभिवाद्याथ तमृषिं लोकपूजितम् ।
श्रान्तो न्यषीदद्धर्मात्मा यथा त्वं नरसत्तम ॥ १२-१२६-२३॥
evamuktvābhivādyātha tamṛṣiṃ lokapūjitam |
śrānto nyaṣīdaddharmātmā yathā tvaṃ narasattama || 12-126-23||

MHB 12-126-24

अर्घ्यं ततः समानीय पाद्यं चैव महानृषिः ।
आरण्यकेन विधिना राज्ञे सर्वं न्यवेदयत् ॥ १२-१२६-२४॥
arghyaṃ tataḥ samānīya pādyaṃ caiva mahānṛṣiḥ |
āraṇyakena vidhinā rājñe sarvaṃ nyavedayat || 12-126-24||

MHB 12-126-25

ततस्ते मुनयः सर्वे परिवार्य नरर्षभम् ।
उपाविशन्पुरस्कृत्य सप्तर्षय इव ध्रुवम् ॥ १२-१२६-२५॥
tataste munayaḥ sarve parivārya nararṣabham |
upāviśanpuraskṛtya saptarṣaya iva dhruvam || 12-126-25||

MHB 12-126-26

अपृच्छंश्चैव ते तत्र राजानमपराजितम् ।
प्रयोजनमिदं सर्वमाश्रमस्य प्रवेशनम् ॥ १२-१२६-२६॥
apṛcchaṃścaiva te tatra rājānamaparājitam |
prayojanamidaṃ sarvamāśramasya praveśanam || 12-126-26||

MHB 12-126-27

राजोवाच ।
वीरद्युम्न इति ख्यातो राजाहं दिक्षु विश्रुतः ।
भूरिद्युम्नं सुतं नष्टमन्वेष्टुं वनमागतः ॥ १२-१२६-२७॥
rājovāca |
vīradyumna iti khyāto rājāhaṃ dikṣu viśrutaḥ |
bhūridyumnaṃ sutaṃ naṣṭamanveṣṭuṃ vanamāgataḥ || 12-126-27||

MHB 12-126-28

एकपुत्रः स विप्राग्र्य बाल एव च सोऽनघ ।
न दृश्यते वने चास्मिंस्तमन्वेष्टुं चराम्यहम् ॥ १२-१२६-२८॥
ekaputraḥ sa viprāgrya bāla eva ca so'nagha |
na dṛśyate vane cāsmiṃstamanveṣṭuṃ carāmyaham || 12-126-28||

MHB 12-126-29

ऋषभ उवाच ।
एवमुक्ते तु वचने राज्ञा मुनिरधोमुखः ।
तूष्णीमेवाभवत्तत्र न च प्रत्युक्तवान्नृपम् ॥ १२-१२६-२९॥
ṛṣabha uvāca |
evamukte tu vacane rājñā muniradhomukhaḥ |
tūṣṇīmevābhavattatra na ca pratyuktavānnṛpam || 12-126-29||

MHB 12-126-30

स हि तेन पुरा विप्रो राज्ञा नात्यर्थमानितः ।
आशाकृशं च राजेन्द्र तपो दीर्घं समास्थितः ॥ १२-१२६-३०॥
sa hi tena purā vipro rājñā nātyarthamānitaḥ |
āśākṛśaṃ ca rājendra tapo dīrghaṃ samāsthitaḥ || 12-126-30||

MHB 12-126-31

प्रतिग्रहमहं राज्ञां न करिष्ये कथंचन ।
अन्येषां चैव वर्णानामिति कृत्वा धियं तदा ॥ १२-१२६-३१॥
pratigrahamahaṃ rājñāṃ na kariṣye kathaṃcana |
anyeṣāṃ caiva varṇānāmiti kṛtvā dhiyaṃ tadā || 12-126-31||

MHB 12-126-32

आशा हि पुरुषं बालं लालापयति तस्थुषी ।
तामहं व्यपनेष्यामि इति कृत्वा व्यवस्थितः ॥ १२-१२६-३२॥
āśā hi puruṣaṃ bālaṃ lālāpayati tasthuṣī |
tāmahaṃ vyapaneṣyāmi iti kṛtvā vyavasthitaḥ || 12-126-32||

MHB 12-126-33

राजोवाच ।
आशायाः किं कृशत्वं च किं चेह भुवि दुर्लभम् ।
ब्रवीतु भगवानेतत्त्वं हि धर्मार्थदर्शिवान् ॥ १२-१२६-३३॥
rājovāca |
āśāyāḥ kiṃ kṛśatvaṃ ca kiṃ ceha bhuvi durlabham |
bravītu bhagavānetattvaṃ hi dharmārthadarśivān || 12-126-33||

MHB 12-126-34

ऋषभ उवाच ।
ततः संस्मृत्य तत्सर्वं स्मारयिष्यन्निवाब्रवीत् ।
राजानं भगवान्विप्रस्ततः कृशतनुस्तनुः ॥ १२-१२६-३४॥
ṛṣabha uvāca |
tataḥ saṃsmṛtya tatsarvaṃ smārayiṣyannivābravīt |
rājānaṃ bhagavānviprastataḥ kṛśatanustanuḥ || 12-126-34||

MHB 12-126-35

कृशत्वे न समं राजन्नाशाया विद्यते नृप ।
तस्या वै दुर्लभत्वात्तु प्रार्थिताः पार्थिवा मया ॥ १२-१२६-३५॥
kṛśatve na samaṃ rājannāśāyā vidyate nṛpa |
tasyā vai durlabhatvāttu prārthitāḥ pārthivā mayā || 12-126-35||

MHB 12-126-36

राजोवाच ।
कृशाकृशे मया ब्रह्मन्गृहीते वचनात्तव ।
दुर्लभत्वं च तस्यैव वेदवाक्यमिव द्विज ॥ १२-१२६-३६॥
rājovāca |
kṛśākṛśe mayā brahmangṛhīte vacanāttava |
durlabhatvaṃ ca tasyaiva vedavākyamiva dvija || 12-126-36||

MHB 12-126-37

संशयस्तु महाप्राज्ञ संजातो हृदये मम ।
तन्मे सत्तम तत्त्वेन वक्तुमर्हसि पृच्छतः ॥ १२-१२६-३७॥
saṃśayastu mahāprājña saṃjāto hṛdaye mama |
tanme sattama tattvena vaktumarhasi pṛcchataḥ || 12-126-37||

MHB 12-126-38

त्वत्तः कृशतरं किं नु ब्रवीतु भगवानिदम् ।
यदि गुह्यं न ते विप्र लोकेऽस्मिन्किं नु दुर्लभम् ॥ १२-१२६-३८॥
tvattaḥ kṛśataraṃ kiṃ nu bravītu bhagavānidam |
yadi guhyaṃ na te vipra loke'sminkiṃ nu durlabham || 12-126-38||

MHB 12-126-39

कृशतनुरुवाच ।
दुर्लभोऽप्यथ वा नास्ति योऽर्थी धृतिमिवाप्नुयात् ।
सुदुर्लभतरस्तात योऽर्थिनं नावमन्यते ॥ १२-१२६-३९॥
kṛśatanuruvāca |
durlabho'pyatha vā nāsti yo'rthī dhṛtimivāpnuyāt |
sudurlabhatarastāta yo'rthinaṃ nāvamanyate || 12-126-39||

MHB 12-126-40

संश्रुत्य नोपक्रियते परं शक्त्या यथार्हतः ।
सक्ता या सर्वभूतेषु साशा कृशतरी मया ॥ १२-१२६-४०॥
saṃśrutya nopakriyate paraṃ śaktyā yathārhataḥ |
saktā yā sarvabhūteṣu sāśā kṛśatarī mayā || 12-126-40||

MHB 12-126-41

एकपुत्रः पिता पुत्रे नष्टे वा प्रोषिते तथा ।
प्रवृत्तिं यो न जानाति साशा कृशतरी मया ॥ १२-१२६-४१॥
ekaputraḥ pitā putre naṣṭe vā proṣite tathā |
pravṛttiṃ yo na jānāti sāśā kṛśatarī mayā || 12-126-41||

MHB 12-126-42

प्रसवे चैव नारीणां वृद्धानां पुत्रकारिता ।
तथा नरेन्द्र धनिनामाशा कृशतरी मया ॥ १२-१२६-४२॥
prasave caiva nārīṇāṃ vṛddhānāṃ putrakāritā |
tathā narendra dhanināmāśā kṛśatarī mayā || 12-126-42||

MHB 12-126-43

ऋषभ उवाच ।
एतच्छ्रुत्वा ततो राजन्स राजा सावरोधनः ।
संस्पृश्य पादौ शिरसा निपपात द्विजर्षभे ॥ १२-१२६-४३॥
ṛṣabha uvāca |
etacchrutvā tato rājansa rājā sāvarodhanaḥ |
saṃspṛśya pādau śirasā nipapāta dvijarṣabhe || 12-126-43||

MHB 12-126-44

राजोवाच ।
प्रसादये त्वा भगवन्पुत्रेणेच्छामि संगतिम् ।
वृणीष्व च वरं विप्र यमिच्छसि यथाविधि ॥ १२-१२६-४४॥
rājovāca |
prasādaye tvā bhagavanputreṇecchāmi saṃgatim |
vṛṇīṣva ca varaṃ vipra yamicchasi yathāvidhi || 12-126-44||

MHB 12-126-45

ऋषभ उवाच ।
अब्रवीच्च हि तं वाक्यं राजा राजीवलोचनः ।
सत्यमेतद्यथा विप्र त्वयोक्तं नास्त्यतो मृषा ॥ १२-१२६-४५॥
ṛṣabha uvāca |
abravīcca hi taṃ vākyaṃ rājā rājīvalocanaḥ |
satyametadyathā vipra tvayoktaṃ nāstyato mṛṣā || 12-126-45||

MHB 12-126-46

ततः प्रहस्य भगवांस्तनुर्धर्मभृतां वरः ।
पुत्रमस्यानयत्क्षिप्रं तपसा च श्रुतेन च ॥ १२-१२६-४६॥
tataḥ prahasya bhagavāṃstanurdharmabhṛtāṃ varaḥ |
putramasyānayatkṣipraṃ tapasā ca śrutena ca || 12-126-46||

MHB 12-126-47

तं समानाय्य पुत्रं तु तदोपालभ्य पार्थिवम् ।
आत्मानं दर्शयामास धर्मं धर्मभृतां वरः ॥ १२-१२६-४७॥
taṃ samānāyya putraṃ tu tadopālabhya pārthivam |
ātmānaṃ darśayāmāsa dharmaṃ dharmabhṛtāṃ varaḥ || 12-126-47||

MHB 12-126-48

संदर्शयित्वा चात्मानं दिव्यमद्भुतदर्शनम् ।
विपाप्मा विगतक्रोधश्चचार वनमन्तिकात् ॥ १२-१२६-४८॥
saṃdarśayitvā cātmānaṃ divyamadbhutadarśanam |
vipāpmā vigatakrodhaścacāra vanamantikāt || 12-126-48||

MHB 12-126-49

एतद्दृष्टं मया राजंस्ततश्च वचनं श्रुतम् ।
आशामपनयस्वाशु ततः कृशतरीमिमाम् ॥ १२-१२६-४९॥
etaddṛṣṭaṃ mayā rājaṃstataśca vacanaṃ śrutam |
āśāmapanayasvāśu tataḥ kṛśatarīmimām || 12-126-49||

MHB 12-126-50

भीष्म उवाच ।
स तत्रोक्तो महाराज ऋषभेण महात्मना ।
सुमित्रोऽपनयत्क्षिप्रमाशां कृशतरीं तदा ॥ १२-१२६-५०॥
bhīṣma uvāca |
sa tatrokto mahārāja ṛṣabheṇa mahātmanā |
sumitro'panayatkṣipramāśāṃ kṛśatarīṃ tadā || 12-126-50||

MHB 12-126-51

एवं त्वमपि कौन्तेय श्रुत्वा वाणीमिमां मम ।
स्थिरो भव यथा राजन्हिमवानचलोत्तमः ॥ १२-१२६-५१॥
evaṃ tvamapi kaunteya śrutvā vāṇīmimāṃ mama |
sthiro bhava yathā rājanhimavānacalottamaḥ || 12-126-51||

MHB 12-126-52

त्वं हि द्रष्टा च श्रोता च कृच्छ्रेष्वर्थकृतेष्विह ।
श्रुत्वा मम महाराज न संतप्तुमिहार्हसि ॥ १२-१२६-५२॥
tvaṃ hi draṣṭā ca śrotā ca kṛcchreṣvarthakṛteṣviha |
śrutvā mama mahārāja na saṃtaptumihārhasi || 12-126-52||

Adhyaya: 127/353 (10)

MHB 12-127-1

युधिष्ठिर उवाच ।
नामृतस्येव पर्याप्तिर्ममास्ति ब्रुवति त्वयि ।
तस्मात्कथय भूयस्त्वं धर्ममेव पितामह ॥ १२-१२७-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
nāmṛtasyeva paryāptirmamāsti bruvati tvayi |
tasmātkathaya bhūyastvaṃ dharmameva pitāmaha || 12-127-1||

MHB 12-127-2

भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
गौतमस्य च संवादं यमस्य च महात्मनः ॥ १२-१२७-२॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
gautamasya ca saṃvādaṃ yamasya ca mahātmanaḥ || 12-127-2||

MHB 12-127-3

पारियात्रगिरिं प्राप्य गौतमस्याश्रमो महान् ।
उवास गौतमो यत्र कालं तदपि मे शृणु ॥ १२-१२७-३॥
pāriyātragiriṃ prāpya gautamasyāśramo mahān |
uvāsa gautamo yatra kālaṃ tadapi me śṛṇu || 12-127-3||

MHB 12-127-4

षष्टिं वर्षसहस्राणि सोऽतप्यद्गौतमस्तपः ।
तमुग्रतपसं युक्तं तपसा भावितं मुनिम् ॥ १२-१२७-४॥
ṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi so'tapyadgautamastapaḥ |
tamugratapasaṃ yuktaṃ tapasā bhāvitaṃ munim || 12-127-4||

MHB 12-127-5

उपयातो नरव्याघ्र लोकपालो यमस्तदा ।
तमपश्यत्सुतपसमृषिं वै गौतमं मुनिम् ॥ १२-१२७-५॥
upayāto naravyāghra lokapālo yamastadā |
tamapaśyatsutapasamṛṣiṃ vai gautamaṃ munim || 12-127-5||

MHB 12-127-6

स तं विदित्वा ब्रह्मर्षिर्यममागतमोजसा ।
प्राञ्जलिः प्रयतो भूत्वा उपसृप्तस्तपोधनः ॥ १२-१२७-६॥
sa taṃ viditvā brahmarṣiryamamāgatamojasā |
prāñjaliḥ prayato bhūtvā upasṛptastapodhanaḥ || 12-127-6||

MHB 12-127-7

तं धर्मराजो दृष्ट्वैव नमस्कृत्य नरर्षभम् ।
न्यमन्त्रयत धर्मेण क्रियतां किमिति ब्रुवन् ॥ १२-१२७-७॥
taṃ dharmarājo dṛṣṭvaiva namaskṛtya nararṣabham |
nyamantrayata dharmeṇa kriyatāṃ kimiti bruvan || 12-127-7||

MHB 12-127-8

गौतम उवाच ।
मातापितृभ्यामानृण्यं किं कृत्वा समवाप्नुयात् ।
कथं च लोकानश्नाति पुरुषो दुर्लभाञ्शुभान् ॥ १२-१२७-८॥
gautama uvāca |
mātāpitṛbhyāmānṛṇyaṃ kiṃ kṛtvā samavāpnuyāt |
kathaṃ ca lokānaśnāti puruṣo durlabhāñśubhān || 12-127-8||

MHB 12-127-9

यम उवाच ।
तपःशौचवता नित्यं सत्यधर्मरतेन च ।
मातापित्रोरहरहः पूजनं कार्यमञ्जसा ॥ १२-१२७-९॥
yama uvāca |
tapaḥśaucavatā nityaṃ satyadharmaratena ca |
mātāpitroraharahaḥ pūjanaṃ kāryamañjasā || 12-127-9||

MHB 12-127-10

अश्वमेधैश्च यष्टव्यं बहुभिः स्वाप्तदक्षिणैः ।
तेन लोकानुपाश्नाति पुरुषोऽद्भुतदर्शनान् ॥ १२-१२७-१०॥
aśvamedhaiśca yaṣṭavyaṃ bahubhiḥ svāptadakṣiṇaiḥ |
tena lokānupāśnāti puruṣo'dbhutadarśanān || 12-127-10||

Adhyaya: 128/353 (49)

MHB 12-128-1

युधिष्ठिर उवाच ।
मित्रैः प्रहीयमाणस्य बह्वमित्रस्य का गतिः ।
राज्ञः संक्षीणकोशस्य बलहीनस्य भारत ॥ १२-१२८-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
mitraiḥ prahīyamāṇasya bahvamitrasya kā gatiḥ |
rājñaḥ saṃkṣīṇakośasya balahīnasya bhārata || 12-128-1||

MHB 12-128-2

दुष्टामात्यसहायस्य स्रुतमन्त्रस्य सर्वतः ।
राज्यात्प्रच्यवमानस्य गतिमन्यामपश्यतः ॥ १२-१२८-२॥
duṣṭāmātyasahāyasya srutamantrasya sarvataḥ |
rājyātpracyavamānasya gatimanyāmapaśyataḥ || 12-128-2||

MHB 12-128-3

परचक्राभियातस्य दुर्बलस्य बलीयसा ।
असंविहितराष्ट्रस्य देशकालावजानतः ॥ १२-१२८-३॥
paracakrābhiyātasya durbalasya balīyasā |
asaṃvihitarāṣṭrasya deśakālāvajānataḥ || 12-128-3||

MHB 12-128-4

अप्राप्यं च भवेत्सान्त्वं भेदो वाप्यतिपीडनात् ।
जीवितं चार्थहेतोर्वा तत्र किं सुकृतं भवेत् ॥ १२-१२८-४॥
aprāpyaṃ ca bhavetsāntvaṃ bhedo vāpyatipīḍanāt |
jīvitaṃ cārthahetorvā tatra kiṃ sukṛtaṃ bhavet || 12-128-4||

MHB 12-128-5

भीष्म उवाच ।
गुह्यं मा धर्ममप्राक्षीरतीव भरतर्षभ ।
अपृष्टो नोत्सहे वक्तुं धर्ममेनं युधिष्ठिर ॥ १२-१२८-५॥
bhīṣma uvāca |
guhyaṃ mā dharmamaprākṣīratīva bharatarṣabha |
apṛṣṭo notsahe vaktuṃ dharmamenaṃ yudhiṣṭhira || 12-128-5||

MHB 12-128-6

धर्मो ह्यणीयान्वचनाद्बुद्धेश्च भरतर्षभ ।
श्रुत्वोपास्य सदाचारैः साधुर्भवति स क्वचित् ॥ १२-१२८-६॥
dharmo hyaṇīyānvacanādbuddheśca bharatarṣabha |
śrutvopāsya sadācāraiḥ sādhurbhavati sa kvacit || 12-128-6||

MHB 12-128-7

कर्मणा बुद्धिपूर्वेण भवत्याढ्यो न वा पुनः ।
तादृशोऽयमनुप्रश्नः स व्यवस्यस्त्वया धिया ॥ १२-१२८-७॥
karmaṇā buddhipūrveṇa bhavatyāḍhyo na vā punaḥ |
tādṛśo'yamanupraśnaḥ sa vyavasyastvayā dhiyā || 12-128-7||

MHB 12-128-8

उपायं धर्मबहुलं यात्रार्थं शृणु भारत ।
नाहमेतादृशं धर्मं बुभूषे धर्मकारणात् ।
दुःखादान इहाढ्येषु स्यात्तु पश्चात्क्षमो मतः ॥ १२-१२८-८॥
upāyaṃ dharmabahulaṃ yātrārthaṃ śṛṇu bhārata |
nāhametādṛśaṃ dharmaṃ bubhūṣe dharmakāraṇāt |
duḥkhādāna ihāḍhyeṣu syāttu paścātkṣamo mataḥ || 12-128-8||

MHB 12-128-9

अनुगम्य गतीनां च सर्वासामेव निश्चयम् ।
यथा यथा हि पुरुषो नित्यं शास्त्रमवेक्षते ।
तथा तथा विजानाति विज्ञानं चास्य रोचते ॥ १२-१२८-९॥
anugamya gatīnāṃ ca sarvāsāmeva niścayam |
yathā yathā hi puruṣo nityaṃ śāstramavekṣate |
tathā tathā vijānāti vijñānaṃ cāsya rocate || 12-128-9||

MHB 12-128-10

अविज्ञानादयोगश्च पुरुषस्योपजायते ।
अविज्ञानादयोगो हि योगो भूतिकरः पुनः ॥ १२-१२८-१०॥
avijñānādayogaśca puruṣasyopajāyate |
avijñānādayogo hi yogo bhūtikaraḥ punaḥ || 12-128-10||

MHB 12-128-11

अशङ्कमानो वचनमनसूयुरिदं शृणु ।
राज्ञः कोशक्षयादेव जायते बलसंक्षयः ॥ १२-१२८-११॥
aśaṅkamāno vacanamanasūyuridaṃ śṛṇu |
rājñaḥ kośakṣayādeva jāyate balasaṃkṣayaḥ || 12-128-11||

MHB 12-128-12

कोशं संजनयेद्राजा निर्जलेभ्यो यथा जलम् ।
कालं प्राप्यानुगृह्णीयादेष धर्मोऽत्र सांप्रतम् ॥ १२-१२८-१२॥
kośaṃ saṃjanayedrājā nirjalebhyo yathā jalam |
kālaṃ prāpyānugṛhṇīyādeṣa dharmo'tra sāṃpratam || 12-128-12||

MHB 12-128-13

उपायधर्मं प्राप्यैनं पूर्वैराचरितं जनैः ।
अन्यो धर्मः समर्थानामापत्स्वन्यश्च भारत ॥ १२-१२८-१३॥
upāyadharmaṃ prāpyainaṃ pūrvairācaritaṃ janaiḥ |
anyo dharmaḥ samarthānāmāpatsvanyaśca bhārata || 12-128-13||

MHB 12-128-14

प्राक्कोशः प्रोच्यते धर्मो बुद्धिर्धर्माद्गरीयसी ।
धर्मं प्राप्य न्यायवृत्तिमबलीयान्न विन्दति ॥ १२-१२८-१४॥
prākkośaḥ procyate dharmo buddhirdharmādgarīyasī |
dharmaṃ prāpya nyāyavṛttimabalīyānna vindati || 12-128-14||

MHB 12-128-15

यस्माद्धनस्योपपत्तिरेकान्तेन न विद्यते ।
तस्मादापद्यधर्मोऽपि श्रूयते धर्मलक्षणः ॥ १२-१२८-१५॥
yasmāddhanasyopapattirekāntena na vidyate |
tasmādāpadyadharmo'pi śrūyate dharmalakṣaṇaḥ || 12-128-15||

MHB 12-128-16

अधर्मो जायते यस्मिन्निति वै कवयो विदुः ।
अनन्तरः क्षत्रियस्य इति वै विचिकित्ससे ॥ १२-१२८-१६॥
adharmo jāyate yasminniti vai kavayo viduḥ |
anantaraḥ kṣatriyasya iti vai vicikitsase || 12-128-16||

MHB 12-128-17

यथास्य धर्मो न ग्लायेन्नेयाच्छत्रुवशं यथा ।
तत्कर्तव्यमिहेत्याहुर्नात्मानमवसादयेत् ॥ १२-१२८-१७॥
yathāsya dharmo na glāyenneyācchatruvaśaṃ yathā |
tatkartavyamihetyāhurnātmānamavasādayet || 12-128-17||

MHB 12-128-18

सन्नात्मा नैव धर्मस्य न परस्य न चात्मनः ।
सर्वोपायैरुज्जिहीर्षेदात्मानमिति निश्चयः ॥ १२-१२८-१८॥
sannātmā naiva dharmasya na parasya na cātmanaḥ |
sarvopāyairujjihīrṣedātmānamiti niścayaḥ || 12-128-18||

MHB 12-128-19

तत्र धर्मविदां तात निश्चयो धर्मनैपुणे ।
उद्यमो जीवनं क्षत्रे बाहुवीर्यादिति श्रुतिः ॥ १२-१२८-१९॥
tatra dharmavidāṃ tāta niścayo dharmanaipuṇe |
udyamo jīvanaṃ kṣatre bāhuvīryāditi śrutiḥ || 12-128-19||

MHB 12-128-20

क्षत्रियो वृत्तिसंरोधे कस्य नादातुमर्हति ।
अन्यत्र तापसस्वाच्च ब्राह्मणस्वाच्च भारत ॥ १२-१२८-२०॥
kṣatriyo vṛttisaṃrodhe kasya nādātumarhati |
anyatra tāpasasvācca brāhmaṇasvācca bhārata || 12-128-20||

MHB 12-128-21

यथा वै ब्राह्मणः सीदन्नयाज्यमपि याजयेत् ।
अभोज्यान्नानि चाश्नीयात्तथेदं नात्र संशयः ॥ १२-१२८-२१॥
yathā vai brāhmaṇaḥ sīdannayājyamapi yājayet |
abhojyānnāni cāśnīyāttathedaṃ nātra saṃśayaḥ || 12-128-21||

MHB 12-128-22

पीडितस्य किमद्वारमुत्पथो निधृतस्य वा ।
अद्वारतः प्रद्रवति यदा भवति पीडितः ॥ १२-१२८-२२॥
pīḍitasya kimadvāramutpatho nidhṛtasya vā |
advārataḥ pradravati yadā bhavati pīḍitaḥ || 12-128-22||

MHB 12-128-23

तस्य कोशबलज्यान्या सर्वलोकपराभवः ।
भैक्षचर्या न विहिता न च विट्शूद्रजीविका ॥ १२-१२८-२३॥
tasya kośabalajyānyā sarvalokaparābhavaḥ |
bhaikṣacaryā na vihitā na ca viṭśūdrajīvikā || 12-128-23||

MHB 12-128-24

स्वधर्मानन्तरा वृत्तिर्यान्याननुपजीवतः ।
वहतः प्रथमं कल्पमनुकल्पेन जीवनम् ॥ १२-१२८-२४॥
svadharmānantarā vṛttiryānyānanupajīvataḥ |
vahataḥ prathamaṃ kalpamanukalpena jīvanam || 12-128-24||

MHB 12-128-25

आपद्गतेन धर्माणामन्यायेनोपजीवनम् ।
अपि ह्येतद्ब्राह्मणेषु दृष्टं वृत्तिपरिक्षये ॥ १२-१२८-२५॥
āpadgatena dharmāṇāmanyāyenopajīvanam |
api hyetadbrāhmaṇeṣu dṛṣṭaṃ vṛttiparikṣaye || 12-128-25||

MHB 12-128-26

क्षत्रिये संशयः कः स्यादित्येतन्निश्चितं सदा ।
आददीत विशिष्टेभ्यो नावसीदेत्कथंचन ॥ १२-१२८-२६॥
kṣatriye saṃśayaḥ kaḥ syādityetanniścitaṃ sadā |
ādadīta viśiṣṭebhyo nāvasīdetkathaṃcana || 12-128-26||

MHB 12-128-27

हन्तारं रक्षितारं च प्रजानां क्षत्रियं विदुः ।
तस्मात्संरक्षता कार्यमादानं क्षत्रबन्धुना ॥ १२-१२८-२७॥
hantāraṃ rakṣitāraṃ ca prajānāṃ kṣatriyaṃ viduḥ |
tasmātsaṃrakṣatā kāryamādānaṃ kṣatrabandhunā || 12-128-27||

MHB 12-128-28

अन्यत्र राजन्हिंसाया वृत्तिर्नेहास्ति कस्यचित् ।
अप्यरण्यसमुत्थस्य एकस्य चरतो मुनेः ॥ १२-१२८-२८॥
anyatra rājanhiṃsāyā vṛttirnehāsti kasyacit |
apyaraṇyasamutthasya ekasya carato muneḥ || 12-128-28||

MHB 12-128-29

न शङ्खलिखितां वृत्तिं शक्यमास्थाय जीवितुम् ।
विशेषतः कुरुश्रेष्ठ प्रजापालनमीप्सता ॥ १२-१२८-२९॥
na śaṅkhalikhitāṃ vṛttiṃ śakyamāsthāya jīvitum |
viśeṣataḥ kuruśreṣṭha prajāpālanamīpsatā || 12-128-29||

MHB 12-128-30

परस्पराभिसंरक्षा राज्ञा राष्ट्रेण चापदि ।
नित्यमेवेह कर्तव्या एष धर्मः सनातनः ॥ १२-१२८-३०॥
parasparābhisaṃrakṣā rājñā rāṣṭreṇa cāpadi |
nityameveha kartavyā eṣa dharmaḥ sanātanaḥ || 12-128-30||

MHB 12-128-31

राजा राष्ट्रं यथापत्सु द्रव्यौघैः परिरक्षति ।
राष्ट्रेण राजा व्यसने परिरक्ष्यस्तथा भवेत् ॥ १२-१२८-३१॥
rājā rāṣṭraṃ yathāpatsu dravyaughaiḥ parirakṣati |
rāṣṭreṇa rājā vyasane parirakṣyastathā bhavet || 12-128-31||

MHB 12-128-32

कोशं दण्डं बलं मित्रं यदन्यदपि संचितम् ।
न कुर्वीतान्तरं राष्ट्रे राजा परिगते क्षुधा ॥ १२-१२८-३२॥
kośaṃ daṇḍaṃ balaṃ mitraṃ yadanyadapi saṃcitam |
na kurvītāntaraṃ rāṣṭre rājā parigate kṣudhā || 12-128-32||

MHB 12-128-33

बीजं भक्तेन संपाद्यमिति धर्मविदो विदुः ।
अत्रैतच्छम्बरस्याहुर्महामायस्य दर्शनम् ॥ १२-१२८-३३॥
bījaṃ bhaktena saṃpādyamiti dharmavido viduḥ |
atraitacchambarasyāhurmahāmāyasya darśanam || 12-128-33||

MHB 12-128-34

धिक्तस्य जीवितं राज्ञो राष्ट्रे यस्यावसीदति ।
अवृत्त्यान्त्यमनुष्योऽपि यो वै वेद शिबेर्वचः ॥ १२-१२८-३४॥
dhiktasya jīvitaṃ rājño rāṣṭre yasyāvasīdati |
avṛttyāntyamanuṣyo'pi yo vai veda śibervacaḥ || 12-128-34||

MHB 12-128-35

राज्ञः कोशबलं मूलं कोशमूलं पुनर्बलम् ।
तन्मूलं सर्वधर्माणां धर्ममूलाः पुनः प्रजाः ॥ १२-१२८-३५॥
rājñaḥ kośabalaṃ mūlaṃ kośamūlaṃ punarbalam |
tanmūlaṃ sarvadharmāṇāṃ dharmamūlāḥ punaḥ prajāḥ || 12-128-35||

MHB 12-128-36

नान्यानपीडयित्वेह कोशः शक्यः कुतो बलम् ।
तदर्थं पीडयित्वा च दोषं न प्राप्तुमर्हति ॥ १२-१२८-३६॥
nānyānapīḍayitveha kośaḥ śakyaḥ kuto balam |
tadarthaṃ pīḍayitvā ca doṣaṃ na prāptumarhati || 12-128-36||

MHB 12-128-37

अकार्यमपि यज्ञार्थं क्रियते यज्ञकर्मसु ।
एतस्मात्कारणाद्राजा न दोषं प्राप्तुमर्हति ॥ १२-१२८-३७॥
akāryamapi yajñārthaṃ kriyate yajñakarmasu |
etasmātkāraṇādrājā na doṣaṃ prāptumarhati || 12-128-37||

MHB 12-128-38

अर्थार्थमन्यद्भवति विपरीतमथापरम् ।
अनर्थार्थमथाप्यन्यत्तत्सर्वं ह्यर्थलक्षणम् ।
एवं बुद्ध्या संप्रपश्येन्मेधावी कार्यनिश्चयम् ॥ १२-१२८-३८॥
arthārthamanyadbhavati viparītamathāparam |
anarthārthamathāpyanyattatsarvaṃ hyarthalakṣaṇam |
evaṃ buddhyā saṃprapaśyenmedhāvī kāryaniścayam || 12-128-38||

MHB 12-128-39

यज्ञार्थमन्यद्भवति यज्ञे नार्थस्तथापरः ।
यज्ञस्यार्थार्थमेवान्यत्तत्सर्वं यज्ञसाधनम् ॥ १२-१२८-३९॥
yajñārthamanyadbhavati yajñe nārthastathāparaḥ |
yajñasyārthārthamevānyattatsarvaṃ yajñasādhanam || 12-128-39||

MHB 12-128-40

उपमामत्र वक्ष्यामि धर्मतत्त्वप्रकाशिनीम् ।
यूपं छिन्दन्ति यज्ञार्थं तत्र ये परिपन्थिनः ॥ १२-१२८-४०॥
upamāmatra vakṣyāmi dharmatattvaprakāśinīm |
yūpaṃ chindanti yajñārthaṃ tatra ye paripanthinaḥ || 12-128-40||

MHB 12-128-41

द्रुमाः केचन सामन्ता ध्रुवं छिन्दन्ति तानपि ।
ते चापि निपतन्तोऽन्यान्निघ्नन्ति च वनस्पतीन् ॥ १२-१२८-४१॥
drumāḥ kecana sāmantā dhruvaṃ chindanti tānapi |
te cāpi nipatanto'nyānnighnanti ca vanaspatīn || 12-128-41||

MHB 12-128-42

एवं कोशस्य महतो ये नराः परिपन्थिनः ।
तानहत्वा न पश्यामि सिद्धिमत्र परंतप ॥ १२-१२८-४२॥
evaṃ kośasya mahato ye narāḥ paripanthinaḥ |
tānahatvā na paśyāmi siddhimatra paraṃtapa || 12-128-42||

MHB 12-128-43

धनेन जयते लोकावुभौ परमिमं तथा ।
सत्यं च धर्मवचनं यथा नास्त्यधनस्तथा ॥ १२-१२८-४३॥
dhanena jayate lokāvubhau paramimaṃ tathā |
satyaṃ ca dharmavacanaṃ yathā nāstyadhanastathā || 12-128-43||

MHB 12-128-44

सर्वोपायैराददीत धनं यज्ञप्रयोजनम् ।
न तुल्यदोषः स्यादेवं कार्याकार्येषु भारत ॥ १२-१२८-४४॥
sarvopāyairādadīta dhanaṃ yajñaprayojanam |
na tulyadoṣaḥ syādevaṃ kāryākāryeṣu bhārata || 12-128-44||

MHB 12-128-45

नैतौ संभवतो राजन्कथंचिदपि भारत ।
न ह्यरण्येषु पश्यामि धनवृद्धानहं क्वचित् ॥ १२-१२८-४५॥
naitau saṃbhavato rājankathaṃcidapi bhārata |
na hyaraṇyeṣu paśyāmi dhanavṛddhānahaṃ kvacit || 12-128-45||

MHB 12-128-46

यदिदं दृश्यते वित्तं पृथिव्यामिह किंचन ।
ममेदं स्यान्ममेदं स्यादित्ययं काङ्क्षते जनः ॥ १२-१२८-४६॥
yadidaṃ dṛśyate vittaṃ pṛthivyāmiha kiṃcana |
mamedaṃ syānmamedaṃ syādityayaṃ kāṅkṣate janaḥ || 12-128-46||

MHB 12-128-47

न च राज्यसमो धर्मः कश्चिदस्ति परंतप ।
धर्मं शंसन्ति ते राज्ञामापदर्थमितोऽन्यथा ॥ १२-१२८-४७॥
na ca rājyasamo dharmaḥ kaścidasti paraṃtapa |
dharmaṃ śaṃsanti te rājñāmāpadarthamito'nyathā || 12-128-47||

MHB 12-128-48

दानेन कर्मणा चान्ये तपसान्ये तपस्विनः ।
बुद्ध्या दाक्ष्येण चाप्यन्ये चिन्वन्ति धनसंचयान् ॥ १२-१२८-४८॥
dānena karmaṇā cānye tapasānye tapasvinaḥ |
buddhyā dākṣyeṇa cāpyanye cinvanti dhanasaṃcayān || 12-128-48||

MHB 12-128-49

अधनं दुर्बलं प्राहुर्धनेन बलवान्भवेत् ।
सर्वं धनवतः प्राप्यं सर्वं तरति कोशवान् ।
कोशाद्धर्मश्च कामश्च परो लोकस्तथाप्ययम् ॥ १२-१२८-४९॥
adhanaṃ durbalaṃ prāhurdhanena balavānbhavet |
sarvaṃ dhanavataḥ prāpyaṃ sarvaṃ tarati kośavān |
kośāddharmaśca kāmaśca paro lokastathāpyayam || 12-128-49||

Adhyaya: 129/353 (14)

MHB 12-129-1

युधिष्ठिर उवाच ।
क्षीणस्य दीर्घसूत्रस्य सानुक्रोशस्य बन्धुषु ।
विरक्तपौरराष्ट्रस्य निर्द्रव्यनिचयस्य च ॥ १२-१२९-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kṣīṇasya dīrghasūtrasya sānukrośasya bandhuṣu |
viraktapaurarāṣṭrasya nirdravyanicayasya ca || 12-129-1||

MHB 12-129-2

परिशङ्कितमुख्यस्य स्रुतमन्त्रस्य भारत ।
असंभावितमित्रस्य भिन्नामात्यस्य सर्वशः ॥ १२-१२९-२॥
pariśaṅkitamukhyasya srutamantrasya bhārata |
asaṃbhāvitamitrasya bhinnāmātyasya sarvaśaḥ || 12-129-2||

MHB 12-129-3

परचक्राभियातस्य दुर्बलस्य बलीयसा ।
आपन्नचेतसो ब्रूहि किं कार्यमवशिष्यते ॥ १२-१२९-३॥
paracakrābhiyātasya durbalasya balīyasā |
āpannacetaso brūhi kiṃ kāryamavaśiṣyate || 12-129-3||

MHB 12-129-4

भीष्म उवाच ।
बाह्यश्चेद्विजिगीषुः स्याद्धर्मार्थकुशलः शुचिः ।
जवेन संधिं कुर्वीत पूर्वान्पूर्वान्विमोक्षयन् ॥ १२-१२९-४॥
bhīṣma uvāca |
bāhyaścedvijigīṣuḥ syāddharmārthakuśalaḥ śuciḥ |
javena saṃdhiṃ kurvīta pūrvānpūrvānvimokṣayan || 12-129-4||

MHB 12-129-5

अधर्मविजिगीषुश्चेद्बलवान्पापनिश्चयः ।
आत्मनः संनिरोधेन संधिं तेनाभियोजयेत् ॥ १२-१२९-५॥
adharmavijigīṣuścedbalavānpāpaniścayaḥ |
ātmanaḥ saṃnirodhena saṃdhiṃ tenābhiyojayet || 12-129-5||

MHB 12-129-6

अपास्य राजधानीं वा तरेदन्येन वापदम् ।
तद्भावभावे द्रव्याणि जीवन्पुनरुपार्जयेत् ॥ १२-१२९-६॥
apāsya rājadhānīṃ vā taredanyena vāpadam |
tadbhāvabhāve dravyāṇi jīvanpunarupārjayet || 12-129-6||

MHB 12-129-7

यास्तु स्युः केवलत्यागाच्छक्यास्तरितुमापदः ।
कस्तत्राधिकमात्मानं संत्यजेदर्थधर्मवित् ॥ १२-१२९-७॥
yāstu syuḥ kevalatyāgācchakyāstaritumāpadaḥ |
kastatrādhikamātmānaṃ saṃtyajedarthadharmavit || 12-129-7||

MHB 12-129-8

अवरोधाज्जुगुप्सेत का सपत्नधने दया ।
न त्वेवात्मा प्रदातव्यः शक्ये सति कथंचन ॥ १२-१२९-८॥
avarodhājjugupseta kā sapatnadhane dayā |
na tvevātmā pradātavyaḥ śakye sati kathaṃcana || 12-129-8||

MHB 12-129-9

युधिष्ठिर उवाच ।
आभ्यन्तरे प्रकुपिते बाह्ये चोपनिपीडिते ।
क्षीणे कोशे स्रुते मन्त्रे किं कार्यमवशिष्यते ॥ १२-१२९-९॥
yudhiṣṭhira uvāca |
ābhyantare prakupite bāhye copanipīḍite |
kṣīṇe kośe srute mantre kiṃ kāryamavaśiṣyate || 12-129-9||

MHB 12-129-10

भीष्म उवाच ।
क्षिप्रं वा संधिकामः स्यात्क्षिप्रं वा तीक्ष्णविक्रमः ।
पदापनयनं क्षिप्रमेतावत्सांपरायिकम् ॥ १२-१२९-१०॥
bhīṣma uvāca |
kṣipraṃ vā saṃdhikāmaḥ syātkṣipraṃ vā tīkṣṇavikramaḥ |
padāpanayanaṃ kṣiprametāvatsāṃparāyikam || 12-129-10||

MHB 12-129-11

अनुरक्तेन पुष्टेन हृष्टेन जगतीपते ।
अल्पेनापि हि सैन्येन महीं जयति पार्थिवः ॥ १२-१२९-११॥
anuraktena puṣṭena hṛṣṭena jagatīpate |
alpenāpi hi sainyena mahīṃ jayati pārthivaḥ || 12-129-11||

MHB 12-129-12

हतो वा दिवमारोहेद्विजयी क्षितिमावसेत् ।
युद्धे तु संत्यजन्प्राणाञ्शक्रस्यैति सलोकताम् ॥ १२-१२९-१२॥
hato vā divamārohedvijayī kṣitimāvaset |
yuddhe tu saṃtyajanprāṇāñśakrasyaiti salokatām || 12-129-12||

MHB 12-129-13

सर्वलोकागमं कृत्वा मृदुत्वं गन्तुमेव च ।
विश्वासाद्विनयं कुर्याद्व्यवस्येद्वाप्युपानहौ ॥ १२-१२९-१३॥
sarvalokāgamaṃ kṛtvā mṛdutvaṃ gantumeva ca |
viśvāsādvinayaṃ kuryādvyavasyedvāpyupānahau || 12-129-13||

MHB 12-129-14

अपक्रमितुमिच्छेद्वा यथाकामं तु सान्त्वयेत् ।
विलिङ्गमित्वा मित्रेण ततः स्वयमुपक्रमेत् ॥ १२-१२९-१४॥
apakramitumicchedvā yathākāmaṃ tu sāntvayet |
viliṅgamitvā mitreṇa tataḥ svayamupakramet || 12-129-14||

Adhyaya: 130/353 (21)

MHB 12-130-1

युधिष्ठिर उवाच ।
हीने परमके धर्मे सर्वलोकातिलङ्घिनि ।
सर्वस्मिन्दस्युसाद्भूते पृथिव्यामुपजीवने ॥ १२-१३०-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
hīne paramake dharme sarvalokātilaṅghini |
sarvasmindasyusādbhūte pṛthivyāmupajīvane || 12-130-1||

MHB 12-130-2

केनास्मिन्ब्राह्मणो जीवेज्जघन्ये काल आगते ।
असंत्यजन्पुत्रपौत्राननुक्रोशात्पितामह ॥ १२-१३०-२॥
kenāsminbrāhmaṇo jīvejjaghanye kāla āgate |
asaṃtyajanputrapautrānanukrośātpitāmaha || 12-130-2||

MHB 12-130-3

भीष्म उवाच ।
विज्ञानबलमास्थाय जीवितव्यं तथागते ।
सर्वं साध्वर्थमेवेदमसाध्वर्थं न किंचन ॥ १२-१३०-३॥
bhīṣma uvāca |
vijñānabalamāsthāya jīvitavyaṃ tathāgate |
sarvaṃ sādhvarthamevedamasādhvarthaṃ na kiṃcana || 12-130-3||

MHB 12-130-4

असाधुभ्यो निरादाय साधुभ्यो यः प्रयच्छति ।
आत्मानं संक्रमं कृत्वा कृत्स्नधर्मविदेव सः ॥ १२-१३०-४॥
asādhubhyo nirādāya sādhubhyo yaḥ prayacchati |
ātmānaṃ saṃkramaṃ kṛtvā kṛtsnadharmavideva saḥ || 12-130-4||

MHB 12-130-5

सुरोषेणात्मनो राजन्राज्ये स्थितिमकोपयन् ।
अदत्तमप्याददीत दातुर्वित्तं ममेति वा ॥ १२-१३०-५॥
suroṣeṇātmano rājanrājye sthitimakopayan |
adattamapyādadīta dāturvittaṃ mameti vā || 12-130-5||

MHB 12-130-6

विज्ञानबलपूतो यो वर्तते निन्दितेष्वपि ।
वृत्तविज्ञानवान्धीरः कस्तं किं वक्तुमर्हति ॥ १२-१३०-६॥
vijñānabalapūto yo vartate ninditeṣvapi |
vṛttavijñānavāndhīraḥ kastaṃ kiṃ vaktumarhati || 12-130-6||

MHB 12-130-7

येषां बलकृता वृत्तिर्नैषामन्याभिरोचते ।
तेजसाभिप्रवर्धन्ते बलवन्तो युधिष्ठिर ॥ १२-१३०-७॥
yeṣāṃ balakṛtā vṛttirnaiṣāmanyābhirocate |
tejasābhipravardhante balavanto yudhiṣṭhira || 12-130-7||

MHB 12-130-8

यदेव प्रकृतं शास्त्रमविशेषेण विन्दति ।
तदेव मध्याः सेवन्ते मेधावी चाप्यथोत्तरम् ॥ १२-१३०-८॥
yadeva prakṛtaṃ śāstramaviśeṣeṇa vindati |
tadeva madhyāḥ sevante medhāvī cāpyathottaram || 12-130-8||

MHB 12-130-9

ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान्सत्कृतैरभिपूजितान् ।
न ब्राह्मणान्यातयेत दोषान्प्राप्नोति यातयन् ॥ १२-१३०-९॥
ṛtvikpurohitācāryānsatkṛtairabhipūjitān |
na brāhmaṇānyātayeta doṣānprāpnoti yātayan || 12-130-9||

MHB 12-130-10

एतत्प्रमाणं लोकस्य चक्षुरेतत्सनातनम् ।
तत्प्रमाणोऽवगाहेत तेन तत्साध्वसाधु वा ॥ १२-१३०-१०॥
etatpramāṇaṃ lokasya cakṣuretatsanātanam |
tatpramāṇo'vagāheta tena tatsādhvasādhu vā || 12-130-10||

MHB 12-130-11

बहूनि ग्रामवास्तव्या रोषाद्ब्रूयुः परस्परम् ।
न तेषां वचनाद्राजा सत्कुर्याद्यातयेत वा ॥ १२-१३०-११॥
bahūni grāmavāstavyā roṣādbrūyuḥ parasparam |
na teṣāṃ vacanādrājā satkuryādyātayeta vā || 12-130-11||

MHB 12-130-12

न वाच्यः परिवादो वै न श्रोतव्यः कथंचन ।
कर्णावेव पिधातव्यौ प्रस्थेयं वा ततोऽन्यतः ॥ १२-१३०-१२॥
na vācyaḥ parivādo vai na śrotavyaḥ kathaṃcana |
karṇāveva pidhātavyau prastheyaṃ vā tato'nyataḥ || 12-130-12||

MHB 12-130-13

न वै सतां वृत्तमेतत्परिवादो न पैशुनम् ।
गुणानामेव वक्तारः सन्तः सत्सु युधिष्ठिर ॥ १२-१३०-१३॥
na vai satāṃ vṛttametatparivādo na paiśunam |
guṇānāmeva vaktāraḥ santaḥ satsu yudhiṣṭhira || 12-130-13||

MHB 12-130-14

यथा समधुरौ दम्यौ सुदान्तौ साधुवाहिनौ ।
धुरमुद्यम्य वहतस्तथा वर्तेत वै नृपः ।
यथा यथास्य वहतः सहायाः स्युस्तथापरे ॥ १२-१३०-१४॥
yathā samadhurau damyau sudāntau sādhuvāhinau |
dhuramudyamya vahatastathā varteta vai nṛpaḥ |
yathā yathāsya vahataḥ sahāyāḥ syustathāpare || 12-130-14||

MHB 12-130-15

आचारमेव मन्यन्ते गरीयो धर्मलक्षणम् ।
अपरे नैवमिच्छन्ति ये शङ्खलिखितप्रियाः ।
मार्दवादथ लोभाद्वा ते ब्रूयुर्वाक्यमीदृशम् ॥ १२-१३०-१५॥
ācārameva manyante garīyo dharmalakṣaṇam |
apare naivamicchanti ye śaṅkhalikhitapriyāḥ |
mārdavādatha lobhādvā te brūyurvākyamīdṛśam || 12-130-15||

MHB 12-130-16

आर्षमप्यत्र पश्यन्ति विकर्मस्थस्य यापनम् ।
न चार्षात्सदृशं किंचित्प्रमाणं विद्यते क्वचित् ॥ १२-१३०-१६॥
ārṣamapyatra paśyanti vikarmasthasya yāpanam |
na cārṣātsadṛśaṃ kiṃcitpramāṇaṃ vidyate kvacit || 12-130-16||

MHB 12-130-17

देवा अपि विकर्मस्थं यातयन्ति नराधमम् ।
व्याजेन विन्दन्वित्तं हि धर्मात्तु परिहीयते ॥ १२-१३०-१७॥
devā api vikarmasthaṃ yātayanti narādhamam |
vyājena vindanvittaṃ hi dharmāttu parihīyate || 12-130-17||

MHB 12-130-18

सर्वतः सत्कृतः सद्भिर्भूतिप्रभवकारणैः ।
हृदयेनाभ्यनुज्ञातो यो धर्मस्तं व्यवस्यति ॥ १२-१३०-१८॥
sarvataḥ satkṛtaḥ sadbhirbhūtiprabhavakāraṇaiḥ |
hṛdayenābhyanujñāto yo dharmastaṃ vyavasyati || 12-130-18||

MHB 12-130-19

यश्चतुर्गुणसंपन्नं धर्मं वेद स धर्मवित् ।
अहेरिव हि धर्मस्य पदं दुःखं गवेषितुम् ॥ १२-१३०-१९॥
yaścaturguṇasaṃpannaṃ dharmaṃ veda sa dharmavit |
aheriva hi dharmasya padaṃ duḥkhaṃ gaveṣitum || 12-130-19||

MHB 12-130-20

यथा मृगस्य विद्धस्य मृगव्याधः पदं नयेत् ।
कक्षे रुधिरपातेन तथा धर्मपदं नयेत् ॥ १२-१३०-२०॥
yathā mṛgasya viddhasya mṛgavyādhaḥ padaṃ nayet |
kakṣe rudhirapātena tathā dharmapadaṃ nayet || 12-130-20||

MHB 12-130-21

एवं सद्भिर्विनीतेन पथा गन्तव्यमच्युत ।
राजर्षीणां वृत्तमेतदवगच्छ युधिष्ठिर ॥ १२-१३०-२१॥
evaṃ sadbhirvinītena pathā gantavyamacyuta |
rājarṣīṇāṃ vṛttametadavagaccha yudhiṣṭhira || 12-130-21||

Adhyaya: 131/353 (18)

MHB 12-131-1

भीष्म उवाच ।
स्वराष्ट्रात्परराष्ट्राच्च कोशं संजनयेन्नृपः ।
कोशाद्धि धर्मः कौन्तेय राज्यमूलः प्रवर्तते ॥ १२-१३१-१॥
bhīṣma uvāca |
svarāṣṭrātpararāṣṭrācca kośaṃ saṃjanayennṛpaḥ |
kośāddhi dharmaḥ kaunteya rājyamūlaḥ pravartate || 12-131-1||

MHB 12-131-2

तस्मात्संजनयेत्कोशं संहृत्य परिपालयेत् ।
परिपाल्यानुगृह्णीयादेष धर्मः सनातनः ॥ १२-१३१-२॥
tasmātsaṃjanayetkośaṃ saṃhṛtya paripālayet |
paripālyānugṛhṇīyādeṣa dharmaḥ sanātanaḥ || 12-131-2||

MHB 12-131-3

न कोशः शुद्धशौचेन न नृशंसेन जायते ।
पदं मध्यममास्थाय कोशसंग्रहणं चरेत् ॥ १२-१३१-३॥
na kośaḥ śuddhaśaucena na nṛśaṃsena jāyate |
padaṃ madhyamamāsthāya kośasaṃgrahaṇaṃ caret || 12-131-3||

MHB 12-131-4

अबलस्य कुतः कोशो ह्यकोशस्य कुतो बलम् ।
अबलस्य कुतो राज्यमराज्ञः श्रीः कुतो भवेत् ॥ १२-१३१-४॥
abalasya kutaḥ kośo hyakośasya kuto balam |
abalasya kuto rājyamarājñaḥ śrīḥ kuto bhavet || 12-131-4||

MHB 12-131-5

उच्चैर्वृत्तेः श्रियो हानिर्यथैव मरणं तथा ।
तस्मात्कोशं बलं मित्राण्यथ राजा विवर्धयेत् ॥ १२-१३१-५॥
uccairvṛtteḥ śriyo hāniryathaiva maraṇaṃ tathā |
tasmātkośaṃ balaṃ mitrāṇyatha rājā vivardhayet || 12-131-5||

MHB 12-131-6

हीनकोशं हि राजानमवजानन्ति मानवाः ।
न चास्याल्पेन तुष्यन्ति कार्यमभ्युत्सहन्ति च ॥ १२-१३१-६॥
hīnakośaṃ hi rājānamavajānanti mānavāḥ |
na cāsyālpena tuṣyanti kāryamabhyutsahanti ca || 12-131-6||

MHB 12-131-7

श्रियो हि कारणाद्राजा सत्क्रियां लभते पराम् ।
सास्य गूहति पापानि वासो गुह्यमिव स्त्रियाः ॥ १२-१३१-७॥
śriyo hi kāraṇādrājā satkriyāṃ labhate parām |
sāsya gūhati pāpāni vāso guhyamiva striyāḥ || 12-131-7||

MHB 12-131-8

ऋद्धिमस्यानुवर्तन्ते पुरा विप्रकृता जनाः ।
शालावृका इवाजस्रं जिघांसूनिव विन्दति ।
ईदृशस्य कुतो राज्ञः सुखं भरतसत्तम ॥ १२-१३१-८॥
ṛddhimasyānuvartante purā viprakṛtā janāḥ |
śālāvṛkā ivājasraṃ jighāṃsūniva vindati |
īdṛśasya kuto rājñaḥ sukhaṃ bharatasattama || 12-131-8||

MHB 12-131-9

उद्यच्छेदेव न ग्लायेदुद्यमो ह्येव पौरुषम् ।
अप्यपर्वणि भज्येत न नमेतेह कस्यचित् ॥ १२-१३१-९॥
udyacchedeva na glāyedudyamo hyeva pauruṣam |
apyaparvaṇi bhajyeta na nameteha kasyacit || 12-131-9||

MHB 12-131-10

अप्यरण्यं समाश्रित्य चरेद्दस्युगणैः सह ।
न त्वेवोद्धृतमर्यादैर्दस्युभिः सहितश्चरेत् ।
दस्यूनां सुलभा सेना रौद्रकर्मसु भारत ॥ १२-१३१-१०॥
apyaraṇyaṃ samāśritya careddasyugaṇaiḥ saha |
na tvevoddhṛtamaryādairdasyubhiḥ sahitaścaret |
dasyūnāṃ sulabhā senā raudrakarmasu bhārata || 12-131-10||

MHB 12-131-11

एकान्तेन ह्यमर्यादात्सर्वोऽप्युद्विजते जनः ।
दस्यवोऽप्युपशङ्कन्ते निरनुक्रोशकारिणः ॥ १२-१३१-११॥
ekāntena hyamaryādātsarvo'pyudvijate janaḥ |
dasyavo'pyupaśaṅkante niranukrośakāriṇaḥ || 12-131-11||

MHB 12-131-12

स्थापयेदेव मर्यादां जनचित्तप्रसादिनीम् ।
अल्पाप्यथेह मर्यादा लोके भवति पूजिता ॥ १२-१३१-१२॥
sthāpayedeva maryādāṃ janacittaprasādinīm |
alpāpyatheha maryādā loke bhavati pūjitā || 12-131-12||

MHB 12-131-13

नायं लोकोऽस्ति न पर इति व्यवसितो जनः ।
नालं गन्तुं च विश्वासं नास्तिके भयशङ्किनि ॥ १२-१३१-१३॥
nāyaṃ loko'sti na para iti vyavasito janaḥ |
nālaṃ gantuṃ ca viśvāsaṃ nāstike bhayaśaṅkini || 12-131-13||

MHB 12-131-14

यथा सद्भिः परादानमहिंसा दस्युभिस्तथा ।
अनुरज्यन्ति भूतानि समर्यादेषु दस्युषु ॥ १२-१३१-१४॥
yathā sadbhiḥ parādānamahiṃsā dasyubhistathā |
anurajyanti bhūtāni samaryādeṣu dasyuṣu || 12-131-14||

MHB 12-131-15

अयुध्यमानस्य वधो दारामर्शः कृतघ्नता ।
ब्रह्मवित्तस्य चादानं निःशेषकरणं तथा ।
स्त्रिया मोषः परिस्थानं दस्युष्वेतद्विगर्हितम् ॥ १२-१३१-१५॥
ayudhyamānasya vadho dārāmarśaḥ kṛtaghnatā |
brahmavittasya cādānaṃ niḥśeṣakaraṇaṃ tathā |
striyā moṣaḥ paristhānaṃ dasyuṣvetadvigarhitam || 12-131-15||

MHB 12-131-16

स एष एव भवति दस्युरेतानि वर्जयन् ।
अभिसंदधते ये न विनाशायास्य भारत ।
नशेषमेवोपालभ्य न कुर्वन्तीति निश्चयः ॥ १२-१३१-१६॥
sa eṣa eva bhavati dasyuretāni varjayan |
abhisaṃdadhate ye na vināśāyāsya bhārata |
naśeṣamevopālabhya na kurvantīti niścayaḥ || 12-131-16||

MHB 12-131-17

तस्मात्सशेषं कर्तव्यं स्वाधीनमपि दस्युभिः ।
न बलस्थोऽहमस्मीति नृशंसानि समाचरेत् ॥ १२-१३१-१७॥
tasmātsaśeṣaṃ kartavyaṃ svādhīnamapi dasyubhiḥ |
na balastho'hamasmīti nṛśaṃsāni samācaret || 12-131-17||

MHB 12-131-18

सशेषकारिणस्तात शेषं पश्यन्ति सर्वतः ।
निःशेषकारिणो नित्यमशेषकरणाद्भयम् ॥ १२-१३१-१८॥
saśeṣakāriṇastāta śeṣaṃ paśyanti sarvataḥ |
niḥśeṣakāriṇo nityamaśeṣakaraṇādbhayam || 12-131-18||

Adhyaya: 132/353 (15)

MHB 12-132-1

भीष्म उवाच ।
अत्र कर्मान्तवचनं कीर्तयन्ति पुराविदः ।
प्रत्यक्षावेव धर्मार्थौ क्षत्रियस्य विजानतः ।
तत्र न व्यवधातव्यं परोक्षा धर्मयापना ॥ १२-१३२-१॥
bhīṣma uvāca |
atra karmāntavacanaṃ kīrtayanti purāvidaḥ |
pratyakṣāveva dharmārthau kṣatriyasya vijānataḥ |
tatra na vyavadhātavyaṃ parokṣā dharmayāpanā || 12-132-1||

MHB 12-132-2

अधर्मो धर्म इत्येतद्यथा वृकपदं तथा ।
धर्माधर्मफले जातु न ददर्शेह कश्चन ॥ १२-१३२-२॥
adharmo dharma ityetadyathā vṛkapadaṃ tathā |
dharmādharmaphale jātu na dadarśeha kaścana || 12-132-2||

MHB 12-132-3

बुभूषेद्बलवानेव सर्वं बलवतो वशे ।
श्रियं बलममात्यांश्च बलवानिह विन्दति ॥ १२-१३२-३॥
bubhūṣedbalavāneva sarvaṃ balavato vaśe |
śriyaṃ balamamātyāṃśca balavāniha vindati || 12-132-3||

MHB 12-132-4

यो ह्यनाढ्यः स पतितस्तदुच्छिष्टं यदल्पकम् ।
बह्वपथ्यं बलवति न किंचित्त्रायते भयात् ॥ १२-१३२-४॥
yo hyanāḍhyaḥ sa patitastaducchiṣṭaṃ yadalpakam |
bahvapathyaṃ balavati na kiṃcittrāyate bhayāt || 12-132-4||

MHB 12-132-5

उभौ सत्याधिकारौ तौ त्रायेते महतो भयात् ।
अति धर्माद्बलं मन्ये बलाद्धर्मः प्रवर्तते ॥ १२-१३२-५॥
ubhau satyādhikārau tau trāyete mahato bhayāt |
ati dharmādbalaṃ manye balāddharmaḥ pravartate || 12-132-5||

MHB 12-132-6

बले प्रतिष्ठितो धर्मो धरण्यामिव जङ्गमः ।
धूमो वायोरिव वशं बलं धर्मोऽनुवर्तते ॥ १२-१३२-६॥
bale pratiṣṭhito dharmo dharaṇyāmiva jaṅgamaḥ |
dhūmo vāyoriva vaśaṃ balaṃ dharmo'nuvartate || 12-132-6||

MHB 12-132-7

अनीश्वरे बलं धर्मो द्रुमं वल्लीव संश्रिता ।
वश्यो बलवतां धर्मः सुखं भोगवतामिव ।
नास्त्यसाध्यं बलवतां सर्वं बलवतां शुचि ॥ १२-१३२-७॥
anīśvare balaṃ dharmo drumaṃ vallīva saṃśritā |
vaśyo balavatāṃ dharmaḥ sukhaṃ bhogavatāmiva |
nāstyasādhyaṃ balavatāṃ sarvaṃ balavatāṃ śuci || 12-132-7||

MHB 12-132-8

दुराचारः क्षीणबलः परिमाणं नियच्छति ।
अथ तस्मादुद्विजते सर्वो लोको वृकादिव ॥ १२-१३२-८॥
durācāraḥ kṣīṇabalaḥ parimāṇaṃ niyacchati |
atha tasmādudvijate sarvo loko vṛkādiva || 12-132-8||

MHB 12-132-9

अपध्वस्तो ह्यवमतो दुःखं जीवति जीवितम् ।
जीवितं यदवक्षिप्तं यथैव मरणं तथा ॥ १२-१३२-९॥
apadhvasto hyavamato duḥkhaṃ jīvati jīvitam |
jīvitaṃ yadavakṣiptaṃ yathaiva maraṇaṃ tathā || 12-132-9||

MHB 12-132-10

यदेनमाहुः पापेन चारित्रेण विनिक्षतम् ।
स भृशं तप्यतेऽनेन वाक्शल्येन परिक्षतः ॥ १२-१३२-१०॥
yadenamāhuḥ pāpena cāritreṇa vinikṣatam |
sa bhṛśaṃ tapyate'nena vākśalyena parikṣataḥ || 12-132-10||

MHB 12-132-11

अत्रैतदाहुराचार्याः पापस्य परिमोक्षणे ।
त्रयीं विद्यां निषेवेत तथोपासीत स द्विजान् ॥ १२-१३२-११॥
atraitadāhurācāryāḥ pāpasya parimokṣaṇe |
trayīṃ vidyāṃ niṣeveta tathopāsīta sa dvijān || 12-132-11||

MHB 12-132-12

प्रसादयेन्मधुरया वाचाप्यथ च कर्मणा ।
महामनाश्चैव भवेद्विवहेच्च महाकुले ॥ १२-१३२-१२॥
prasādayenmadhurayā vācāpyatha ca karmaṇā |
mahāmanāścaiva bhavedvivahecca mahākule || 12-132-12||

MHB 12-132-13

इत्यस्मीति वदेदेवं परेषां कीर्तयन्गुणान् ।
जपेदुदकशीलः स्यात्पेशलो नातिजल्पनः ॥ १२-१३२-१३॥
ityasmīti vadedevaṃ pareṣāṃ kīrtayanguṇān |
japedudakaśīlaḥ syātpeśalo nātijalpanaḥ || 12-132-13||

MHB 12-132-14

ब्रह्मक्षत्रं संप्रविशेद्बहु कृत्वा सुदुष्करम् ।
उच्यमानोऽपि लोकेन बहु तत्तदचिन्तयन् ॥ १२-१३२-१४॥
brahmakṣatraṃ saṃpraviśedbahu kṛtvā suduṣkaram |
ucyamāno'pi lokena bahu tattadacintayan || 12-132-14||

MHB 12-132-15

अपापो ह्येवमाचारः क्षिप्रं बहुमतो भवेत् ।
सुखं वित्तं च भुञ्जीत वृत्तेनैतेन गोपयेत् ।
लोके च लभते पूजां परत्र च महत्फलम् ॥ १२-१३२-१५॥
apāpo hyevamācāraḥ kṣipraṃ bahumato bhavet |
sukhaṃ vittaṃ ca bhuñjīta vṛttenaitena gopayet |
loke ca labhate pūjāṃ paratra ca mahatphalam || 12-132-15||

Adhyaya: 133/353 (26)

MHB 12-133-1

भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
यथा दस्युः समर्यादः प्रेत्यभावे न नश्यति ॥ १२-१३३-१॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
yathā dasyuḥ samaryādaḥ pretyabhāve na naśyati || 12-133-1||

MHB 12-133-2

प्रहर्ता मतिमाञ्शूरः श्रुतवाननृशंसवान् ।
रक्षन्नक्षयिणं धर्मं ब्रह्मण्यो गुरुपूजकः ॥ १२-१३३-२॥
prahartā matimāñśūraḥ śrutavānanṛśaṃsavān |
rakṣannakṣayiṇaṃ dharmaṃ brahmaṇyo gurupūjakaḥ || 12-133-2||

MHB 12-133-3

निषाद्यां क्षत्रियाज्जातः क्षत्रधर्मानुपालकः ।
कापव्यो नाम नैषादिर्दस्युत्वात्सिद्धिमाप्तवान् ॥ १२-१३३-३॥
niṣādyāṃ kṣatriyājjātaḥ kṣatradharmānupālakaḥ |
kāpavyo nāma naiṣādirdasyutvātsiddhimāptavān || 12-133-3||

MHB 12-133-4

अरण्ये सायपूर्वाह्णे मृगयूथप्रकोपिता ।
विधिज्ञो मृगजातीनां निपानानां च कोविदः ॥ १२-१३३-४॥
araṇye sāyapūrvāhṇe mṛgayūthaprakopitā |
vidhijño mṛgajātīnāṃ nipānānāṃ ca kovidaḥ || 12-133-4||

MHB 12-133-5

सर्वकाननदेशज्ञः पारियात्रचरः सदा ।
धर्मज्ञः सर्वभूतानाममोघेषुर्दृढायुधः ॥ १२-१३३-५॥
sarvakānanadeśajñaḥ pāriyātracaraḥ sadā |
dharmajñaḥ sarvabhūtānāmamogheṣurdṛḍhāyudhaḥ || 12-133-5||

MHB 12-133-6

अप्यनेकशताः सेना एक एव जिगाय सः ।
स वृद्धावन्धपितरौ महारण्येऽभ्यपूजयत् ॥ १२-१३३-६॥
apyanekaśatāḥ senā eka eva jigāya saḥ |
sa vṛddhāvandhapitarau mahāraṇye'bhyapūjayat || 12-133-6||

MHB 12-133-7

मधुमांसैर्मूलफलैरन्नैरुच्चावचैरपि ।
सत्कृत्य भोजयामास सम्यक्परिचचार च ॥ १२-१३३-७॥
madhumāṃsairmūlaphalairannairuccāvacairapi |
satkṛtya bhojayāmāsa samyakparicacāra ca || 12-133-7||

MHB 12-133-8

आरण्यकान्प्रव्रजितान्ब्राह्मणान्परिपालयन् ।
अपि तेभ्यो मृगान्हत्वा निनाय च महावने ॥ १२-१३३-८॥
āraṇyakānpravrajitānbrāhmaṇānparipālayan |
api tebhyo mṛgānhatvā nināya ca mahāvane || 12-133-8||

MHB 12-133-9

ये स्म न प्रतिगृह्णन्ति दस्युभोजनशङ्कया ।
तेषामासज्य गेहेषु काल्य एव स गच्छति ॥ १२-१३३-९॥
ye sma na pratigṛhṇanti dasyubhojanaśaṅkayā |
teṣāmāsajya geheṣu kālya eva sa gacchati || 12-133-9||

MHB 12-133-10

तं बहूनि सहस्राणि ग्रामणित्वेऽभिवव्रिरे ।
निर्मर्यादानि दस्यूनां निरनुक्रोशकारिणाम् ॥ १२-१३३-१०॥
taṃ bahūni sahasrāṇi grāmaṇitve'bhivavrire |
nirmaryādāni dasyūnāṃ niranukrośakāriṇām || 12-133-10||

MHB 12-133-11

दस्यव ऊचुः ।
मुहूर्तदेशकालज्ञ प्राज्ञ शीलदृढायुध ।
ग्रामणीर्भव नो मुख्यः सर्वेषामेव संमतः ॥ १२-१३३-११॥
dasyava ūcuḥ |
muhūrtadeśakālajña prājña śīladṛḍhāyudha |
grāmaṇīrbhava no mukhyaḥ sarveṣāmeva saṃmataḥ || 12-133-11||

MHB 12-133-12

यथा यथा वक्ष्यसि नः करिष्यामस्तथा तथा ।
पालयास्मान्यथान्यायं यथा माता यथा पिता ॥ १२-१३३-१२॥
yathā yathā vakṣyasi naḥ kariṣyāmastathā tathā |
pālayāsmānyathānyāyaṃ yathā mātā yathā pitā || 12-133-12||

MHB 12-133-13

कापव्य उवाच ।
मा वधीस्त्वं स्त्रियं भीरुं मा शिशुं मा तपस्विनम् ।
नायुध्यमानो हन्तव्यो न च ग्राह्या बलात्स्त्रियः ॥ १२-१३३-१३॥
kāpavya uvāca |
mā vadhīstvaṃ striyaṃ bhīruṃ mā śiśuṃ mā tapasvinam |
nāyudhyamāno hantavyo na ca grāhyā balātstriyaḥ || 12-133-13||

MHB 12-133-14

सर्वथा स्त्री न हन्तव्या सर्वसत्त्वेषु युध्यता ।
नित्यं गोब्राह्मणे स्वस्ति योद्धव्यं च तदर्थतः ॥ १२-१३३-१४॥
sarvathā strī na hantavyā sarvasattveṣu yudhyatā |
nityaṃ gobrāhmaṇe svasti yoddhavyaṃ ca tadarthataḥ || 12-133-14||

MHB 12-133-15

सस्यं च नापहन्तव्यं सीरविघ्नं च मा कृथाः ।
पूज्यन्ते यत्र देवाश्च पितरोऽतिथयस्तथा ॥ १२-१३३-१५॥
sasyaṃ ca nāpahantavyaṃ sīravighnaṃ ca mā kṛthāḥ |
pūjyante yatra devāśca pitaro'tithayastathā || 12-133-15||

MHB 12-133-16

सर्वभूतेष्वपि च वै ब्राह्मणो मोक्षमर्हति ।
कार्या चापचितिस्तेषां सर्वस्वेनापि या भवेत् ॥ १२-१३३-१६॥
sarvabhūteṣvapi ca vai brāhmaṇo mokṣamarhati |
kāryā cāpacitisteṣāṃ sarvasvenāpi yā bhavet || 12-133-16||

MHB 12-133-17

यस्य ह्येते संप्ररुष्टा मन्त्रयन्ति पराभवम् ।
न तस्य त्रिषु लोकेषु त्राता भवति कश्चन ॥ १२-१३३-१७॥
yasya hyete saṃpraruṣṭā mantrayanti parābhavam |
na tasya triṣu lokeṣu trātā bhavati kaścana || 12-133-17||

MHB 12-133-18

यो ब्राह्मणान्परिभवेद्विनाशं वापि रोचयेत् ।
सूर्योदय इवावश्यं ध्रुवं तस्य पराभवः ॥ १२-१३३-१८॥
yo brāhmaṇānparibhavedvināśaṃ vāpi rocayet |
sūryodaya ivāvaśyaṃ dhruvaṃ tasya parābhavaḥ || 12-133-18||

MHB 12-133-19

इहैव फलमासीनः प्रत्याकाङ्क्षति शक्तितः ।
ये ये नो न प्रदास्यन्ति तांस्तान्सेनाभियास्यति ॥ १२-१३३-१९॥
ihaiva phalamāsīnaḥ pratyākāṅkṣati śaktitaḥ |
ye ye no na pradāsyanti tāṃstānsenābhiyāsyati || 12-133-19||

MHB 12-133-20

शिष्ट्यर्थं विहितो दण्डो न वधार्थं विनिश्चयः ।
ये च शिष्टान्प्रबाधन्ते धर्मस्तेषां वधः स्मृतः ॥ १२-१३३-२०॥
śiṣṭyarthaṃ vihito daṇḍo na vadhārthaṃ viniścayaḥ |
ye ca śiṣṭānprabādhante dharmasteṣāṃ vadhaḥ smṛtaḥ || 12-133-20||

MHB 12-133-21

ये हि राष्ट्रोपरोधेन वृत्तिं कुर्वन्ति केचन ।
तदेव तेऽनु मीयन्ते कुणपं कृमयो यथा ॥ १२-१३३-२१॥
ye hi rāṣṭroparodhena vṛttiṃ kurvanti kecana |
tadeva te'nu mīyante kuṇapaṃ kṛmayo yathā || 12-133-21||

MHB 12-133-22

ये पुनर्धर्मशास्त्रेण वर्तेरन्निह दस्यवः ।
अपि ते दस्यवो भूत्वा क्षिप्रं सिद्धिमवाप्नुयुः ॥ १२-१३३-२२॥
ye punardharmaśāstreṇa varteranniha dasyavaḥ |
api te dasyavo bhūtvā kṣipraṃ siddhimavāpnuyuḥ || 12-133-22||

MHB 12-133-23

भीष्म उवाच ।
तत्सर्वमुपचक्रुस्ते कापव्यस्यानुशासनम् ।
वृत्तिं च लेभिरे सर्वे पापेभ्यश्चाप्युपारमन् ॥ १२-१३३-२३॥
bhīṣma uvāca |
tatsarvamupacakruste kāpavyasyānuśāsanam |
vṛttiṃ ca lebhire sarve pāpebhyaścāpyupāraman || 12-133-23||

MHB 12-133-24

कापव्यः कर्मणा तेन महतीं सिद्धिमाप्तवान् ।
साधूनामाचरन्क्षेमं दस्यून्पापान्निवर्तयन् ॥ १२-१३३-२४॥
kāpavyaḥ karmaṇā tena mahatīṃ siddhimāptavān |
sādhūnāmācarankṣemaṃ dasyūnpāpānnivartayan || 12-133-24||

MHB 12-133-25

इदं कापव्यचरितं यो नित्यमनुकीर्तयेत् ।
नारण्येभ्यः स भूतेभ्यो भयमार्छेत्कदाचन ॥ १२-१३३-२५॥
idaṃ kāpavyacaritaṃ yo nityamanukīrtayet |
nāraṇyebhyaḥ sa bhūtebhyo bhayamārchetkadācana || 12-133-25||

MHB 12-133-26

भयं तस्य न मर्त्येभ्यो नामर्त्येभ्यः कथंचन ।
न सतो नासतो राजन्स ह्यरण्येषु गोपतिः ॥ १२-१३३-२६॥
bhayaṃ tasya na martyebhyo nāmartyebhyaḥ kathaṃcana |
na sato nāsato rājansa hyaraṇyeṣu gopatiḥ || 12-133-26||

Adhyaya: 134/353 (10)

MHB 12-134-1

भीष्म उवाच ।
अत्र गाथा ब्रह्मगीताः कीर्तयन्ति पुराविदः ।
येन मार्गेण राजानः कोशं संजनयन्ति च ॥ १२-१३४-१॥
bhīṣma uvāca |
atra gāthā brahmagītāḥ kīrtayanti purāvidaḥ |
yena mārgeṇa rājānaḥ kośaṃ saṃjanayanti ca || 12-134-1||

MHB 12-134-2

न धनं यज्ञशीलानां हार्यं देवस्वमेव तत् ।
दस्यूनां निष्क्रियाणां च क्षत्रियो हर्तुमर्हति ॥ १२-१३४-२॥
na dhanaṃ yajñaśīlānāṃ hāryaṃ devasvameva tat |
dasyūnāṃ niṣkriyāṇāṃ ca kṣatriyo hartumarhati || 12-134-2||

MHB 12-134-3

इमाः प्रजाः क्षत्रियाणां रक्ष्याश्चाद्याश्च भारत ।
धनं हि क्षत्रियस्येह द्वितीयस्य न विद्यते ॥ १२-१३४-३॥
imāḥ prajāḥ kṣatriyāṇāṃ rakṣyāścādyāśca bhārata |
dhanaṃ hi kṣatriyasyeha dvitīyasya na vidyate || 12-134-3||

MHB 12-134-4

तदस्य स्याद्बलार्थं वा धनं यज्ञार्थमेव वा ।
अभोग्या ह्योषधीश्छित्त्वा भोग्या एव पचन्त्युत ॥ १२-१३४-४॥
tadasya syādbalārthaṃ vā dhanaṃ yajñārthameva vā |
abhogyā hyoṣadhīśchittvā bhogyā eva pacantyuta || 12-134-4||

MHB 12-134-5

यो वै न देवान्न पितॄन्न मर्त्यान्हविषार्चति ।
आनन्तिकां तां धनितामाहुर्वेदविदो जनाः ॥ १२-१३४-५॥
yo vai na devānna pitṝnna martyānhaviṣārcati |
ānantikāṃ tāṃ dhanitāmāhurvedavido janāḥ || 12-134-5||

MHB 12-134-6

हरेत्तद्द्रविणं राजन्धार्मिकः पृथिवीपतिः ।
न हि तत्प्रीणयेल्लोकान्न कोशं तद्विधं नृपः ॥ १२-१३४-६॥
harettaddraviṇaṃ rājandhārmikaḥ pṛthivīpatiḥ |
na hi tatprīṇayellokānna kośaṃ tadvidhaṃ nṛpaḥ || 12-134-6||

MHB 12-134-7

असाधुभ्यो निरादाय साधुभ्यो यः प्रयच्छति ।
आत्मानं संक्रमं कृत्वा मन्ये धर्मविदेव सः ॥ १२-१३४-७॥
asādhubhyo nirādāya sādhubhyo yaḥ prayacchati |
ātmānaṃ saṃkramaṃ kṛtvā manye dharmavideva saḥ || 12-134-7||

MHB 12-134-8

औद्भिज्जा जन्तवः केचिद्युक्तवाचो यथा तथा ।
अनिष्टतः संभवन्ति तथायज्ञः प्रतायते ॥ १२-१३४-८॥
audbhijjā jantavaḥ kecidyuktavāco yathā tathā |
aniṣṭataḥ saṃbhavanti tathāyajñaḥ pratāyate || 12-134-8||

MHB 12-134-9

यथैव दंशमशकं यथा चाण्डपिपीलिकम् ।
सैव वृत्तिरयज्ञेषु तथा धर्मो विधीयते ॥ १२-१३४-९॥
yathaiva daṃśamaśakaṃ yathā cāṇḍapipīlikam |
saiva vṛttirayajñeṣu tathā dharmo vidhīyate || 12-134-9||

MHB 12-134-10

यथा ह्यकस्माद्भवति भूमौ पांसुतृणोलपम् ।
तथैवेह भवेद्धर्मः सूक्ष्मः सूक्ष्मतरोऽपि च ॥ १२-१३४-१०॥
yathā hyakasmādbhavati bhūmau pāṃsutṛṇolapam |
tathaiveha bhaveddharmaḥ sūkṣmaḥ sūkṣmataro'pi ca || 12-134-10||

Adhyaya: 135/353 (23)

MHB 12-135-1

भीष्म उवाच ।
अत्रैव चेदमव्यग्रः शृण्वाख्यानमनुत्तमम् ।
दीर्घसूत्रं समाश्रित्य कार्याकार्यविनिश्चये ॥ १२-१३५-१॥
bhīṣma uvāca |
atraiva cedamavyagraḥ śṛṇvākhyānamanuttamam |
dīrghasūtraṃ samāśritya kāryākāryaviniścaye || 12-135-1||

MHB 12-135-2

नातिगाधे जलस्थाये सुहृदः शकुलास्त्रयः ।
प्रभूतमत्स्ये कौन्तेय बभूवुः सहचारिणः ॥ १२-१३५-२॥
nātigādhe jalasthāye suhṛdaḥ śakulāstrayaḥ |
prabhūtamatsye kaunteya babhūvuḥ sahacāriṇaḥ || 12-135-2||

MHB 12-135-3

अत्रैकः प्राप्तकालज्ञो दीर्घदर्शी तथापरः ।
दीर्घसूत्रश्च तत्रैकस्त्रयाणां जलचारिणाम् ॥ १२-१३५-३॥
atraikaḥ prāptakālajño dīrghadarśī tathāparaḥ |
dīrghasūtraśca tatraikastrayāṇāṃ jalacāriṇām || 12-135-3||

MHB 12-135-4

कदाचित्तज्जलस्थायं मत्स्यबन्धाः समन्ततः ।
निःस्रावयामासुरथो निम्नेषु विविधैर्मुखैः ॥ १२-१३५-४॥
kadācittajjalasthāyaṃ matsyabandhāḥ samantataḥ |
niḥsrāvayāmāsuratho nimneṣu vividhairmukhaiḥ || 12-135-4||

MHB 12-135-5

प्रक्षीयमाणं तं बुद्ध्वा जलस्थायं भयागमे ।
अब्रवीद्दीर्घदर्शी तु तावुभौ सुहृदौ तदा ॥ १२-१३५-५॥
prakṣīyamāṇaṃ taṃ buddhvā jalasthāyaṃ bhayāgame |
abravīddīrghadarśī tu tāvubhau suhṛdau tadā || 12-135-5||

MHB 12-135-6

इयमापत्समुत्पन्ना सर्वेषां सलिलौकसाम् ।
शीघ्रमन्यत्र गच्छामः पन्था यावन्न दुष्यति ॥ १२-१३५-६॥
iyamāpatsamutpannā sarveṣāṃ salilaukasām |
śīghramanyatra gacchāmaḥ panthā yāvanna duṣyati || 12-135-6||

MHB 12-135-7

अनागतमनर्थं हि सुनयैर्यः प्रबाधते ।
न स संशयमाप्नोति रोचतां वां व्रजामहे ॥ १२-१३५-७॥
anāgatamanarthaṃ hi sunayairyaḥ prabādhate |
na sa saṃśayamāpnoti rocatāṃ vāṃ vrajāmahe || 12-135-7||

MHB 12-135-8

दीर्घसूत्रस्तु यस्तत्र सोऽब्रवीत्सम्यगुच्यते ।
न तु कार्या त्वरा यावदिति मे निश्चिता मतिः ॥ १२-१३५-८॥
dīrghasūtrastu yastatra so'bravītsamyagucyate |
na tu kāryā tvarā yāvaditi me niścitā matiḥ || 12-135-8||

MHB 12-135-9

अथ संप्रतिपत्तिज्ञः प्राब्रवीद्दीर्घदर्शिनम् ।
प्राप्ते काले न मे किंचिन्न्यायतः परिहास्यते ॥ १२-१३५-९॥
atha saṃpratipattijñaḥ prābravīddīrghadarśinam |
prāpte kāle na me kiṃcinnyāyataḥ parihāsyate || 12-135-9||

MHB 12-135-10

एवमुक्तो निराक्रामद्दीर्घदर्शी महामतिः ।
जगाम स्रोतसैकेन गम्भीरसलिलाशयम् ॥ १२-१३५-१०॥
evamukto nirākrāmaddīrghadarśī mahāmatiḥ |
jagāma srotasaikena gambhīrasalilāśayam || 12-135-10||

MHB 12-135-11

ततः प्रस्रुततोयं तं समीक्ष्य सलिलाशयम् ।
बबन्धुर्विविधैर्योगैर्मत्स्यान्मत्स्योपजीविनः ॥ १२-१३५-११॥
tataḥ prasrutatoyaṃ taṃ samīkṣya salilāśayam |
babandhurvividhairyogairmatsyānmatsyopajīvinaḥ || 12-135-11||

MHB 12-135-12

विलोड्यमाने तस्मिंस्तु स्रुततोये जलाशये ।
अगच्छद्ग्रहणं तत्र दीर्घसूत्रः सहापरैः ॥ १२-१३५-१२॥
viloḍyamāne tasmiṃstu srutatoye jalāśaye |
agacchadgrahaṇaṃ tatra dīrghasūtraḥ sahāparaiḥ || 12-135-12||

MHB 12-135-13

उद्दानं क्रियमाणं च मत्स्यानां वीक्ष्य रज्जुभिः ।
प्रविश्यान्तरमन्येषामग्रसत्प्रतिपत्तिमान् ॥ १२-१३५-१३॥
uddānaṃ kriyamāṇaṃ ca matsyānāṃ vīkṣya rajjubhiḥ |
praviśyāntaramanyeṣāmagrasatpratipattimān || 12-135-13||

MHB 12-135-14

ग्रस्तमेव तदुद्दानं गृहीत्वास्त तथैव सः ।
सर्वानेव तु तांस्तत्र ते विदुर्ग्रथिता इति ॥ १२-१३५-१४॥
grastameva taduddānaṃ gṛhītvāsta tathaiva saḥ |
sarvāneva tu tāṃstatra te vidurgrathitā iti || 12-135-14||

MHB 12-135-15

ततः प्रक्षाल्यमानेषु मत्स्येषु विमले जले ।
त्यक्त्वा रज्जुं विमुक्तोऽभूच्छीघ्रं संप्रतिपत्तिमान् ॥ १२-१३५-१५॥
tataḥ prakṣālyamāneṣu matsyeṣu vimale jale |
tyaktvā rajjuṃ vimukto'bhūcchīghraṃ saṃpratipattimān || 12-135-15||

MHB 12-135-16

दीर्घसूत्रस्तु मन्दात्मा हीनबुद्धिरचेतनः ।
मरणं प्राप्तवान्मूढो यथैवोपहतेन्द्रियः ॥ १२-१३५-१६॥
dīrghasūtrastu mandātmā hīnabuddhiracetanaḥ |
maraṇaṃ prāptavānmūḍho yathaivopahatendriyaḥ || 12-135-16||

MHB 12-135-17

एवं प्राप्ततमं कालं यो मोहान्नावबुध्यते ।
स विनश्यति वै क्षिप्रं दीर्घसूत्रो यथा झषः ॥ १२-१३५-१७॥
evaṃ prāptatamaṃ kālaṃ yo mohānnāvabudhyate |
sa vinaśyati vai kṣipraṃ dīrghasūtro yathā jhaṣaḥ || 12-135-17||

MHB 12-135-18

आदौ न कुरुते श्रेयः कुशलोऽस्मीति यः पुमान् ।
स संशयमवाप्नोति यथा संप्रतिपत्तिमान् ॥ १२-१३५-१८॥
ādau na kurute śreyaḥ kuśalo'smīti yaḥ pumān |
sa saṃśayamavāpnoti yathā saṃpratipattimān || 12-135-18||

MHB 12-135-19

अनागतविधानं तु यो नरः कुरुते क्षमम् ।
श्रेयः प्राप्नोति सोऽत्यर्थं दीर्घदर्शी यथा ह्यसौ ॥ १२-१३५-१९॥
anāgatavidhānaṃ tu yo naraḥ kurute kṣamam |
śreyaḥ prāpnoti so'tyarthaṃ dīrghadarśī yathā hyasau || 12-135-19||

MHB 12-135-20

कलाः काष्ठा मुहूर्ताश्च दिना नाड्यः क्षणा लवाः ।
पक्षा मासाश्च ऋतवस्तुल्याः संवत्सराणि च ॥ १२-१३५-२०॥
kalāḥ kāṣṭhā muhūrtāśca dinā nāḍyaḥ kṣaṇā lavāḥ |
pakṣā māsāśca ṛtavastulyāḥ saṃvatsarāṇi ca || 12-135-20||

MHB 12-135-21

पृथिवी देश इत्युक्तः कालः स च न दृश्यते ।
अभिप्रेतार्थसिद्ध्यर्थं न्यायतो यच्च तत्तथा ॥ १२-१३५-२१॥
pṛthivī deśa ityuktaḥ kālaḥ sa ca na dṛśyate |
abhipretārthasiddhyarthaṃ nyāyato yacca tattathā || 12-135-21||

MHB 12-135-22

एतौ धर्मार्थशास्त्रेषु मोक्षशास्त्रेषु चर्षिभिः ।
प्रधानाविति निर्दिष्टौ कामेशाभिमतौ नृणाम् ॥ १२-१३५-२२॥
etau dharmārthaśāstreṣu mokṣaśāstreṣu carṣibhiḥ |
pradhānāviti nirdiṣṭau kāmeśābhimatau nṛṇām || 12-135-22||

MHB 12-135-23

परीक्ष्यकारी युक्तस्तु सम्यक्समुपपादयेत् ।
देशकालावभिप्रेतौ ताभ्यां फलमवाप्नुयात् ॥ १२-१३५-२३॥
parīkṣyakārī yuktastu samyaksamupapādayet |
deśakālāvabhipretau tābhyāṃ phalamavāpnuyāt || 12-135-23||

Adhyaya: 136/353 (211)

MHB 12-136-1

युधिष्ठिर उवाच ।
सर्वत्र बुद्धिः कथिता श्रेष्ठा ते भरतर्षभ ।
अनागता तथोत्पन्ना दीर्घसूत्रा विनाशिनी ॥ १२-१३६-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
sarvatra buddhiḥ kathitā śreṣṭhā te bharatarṣabha |
anāgatā tathotpannā dīrghasūtrā vināśinī || 12-136-1||

MHB 12-136-2

तदिच्छामि परां बुद्धिं श्रोतुं भरतसत्तम ।
यथा राजन्न मुह्येत शत्रुभिः परिवारितः ॥ १२-१३६-२॥
tadicchāmi parāṃ buddhiṃ śrotuṃ bharatasattama |
yathā rājanna muhyeta śatrubhiḥ parivāritaḥ || 12-136-2||

MHB 12-136-3

धर्मार्थकुशल प्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद ।
पृच्छामि त्वा कुरुश्रेष्ठ तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १२-१३६-३॥
dharmārthakuśala prājña sarvaśāstraviśārada |
pṛcchāmi tvā kuruśreṣṭha tanme vyākhyātumarhasi || 12-136-3||

MHB 12-136-4

शत्रुभिर्बहुभिर्ग्रस्तो यथा वर्तेत पार्थिवः ।
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं सर्वमेव यथाविधि ॥ १२-१३६-४॥
śatrubhirbahubhirgrasto yathā varteta pārthivaḥ |
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ sarvameva yathāvidhi || 12-136-4||

MHB 12-136-5

विषमस्थं हि राजानं शत्रवः परिपन्थिनः ।
बहवोऽप्येकमुद्धर्तुं यतन्ते पूर्वतापिताः ॥ १२-१३६-५॥
viṣamasthaṃ hi rājānaṃ śatravaḥ paripanthinaḥ |
bahavo'pyekamuddhartuṃ yatante pūrvatāpitāḥ || 12-136-5||

MHB 12-136-6

सर्वतः प्रार्थ्यमानेन दुर्बलेन महाबलैः ।
एकेनैवासहायेन शक्यं स्थातुं कथं भवेत् ॥ १२-१३६-६॥
sarvataḥ prārthyamānena durbalena mahābalaiḥ |
ekenaivāsahāyena śakyaṃ sthātuṃ kathaṃ bhavet || 12-136-6||

MHB 12-136-7

कथं मित्रमरिं चैव विन्देत भरतर्षभ ।
चेष्टितव्यं कथं चात्र शत्रोर्मित्रस्य चान्तरे ॥ १२-१३६-७॥
kathaṃ mitramariṃ caiva vindeta bharatarṣabha |
ceṣṭitavyaṃ kathaṃ cātra śatrormitrasya cāntare || 12-136-7||

MHB 12-136-8

प्रज्ञातलक्षणे राजन्नमित्रे मित्रतां गते ।
कथं नु पुरुषः कुर्यात्किं वा कृत्वा सुखी भवेत् ॥ १२-१३६-८॥
prajñātalakṣaṇe rājannamitre mitratāṃ gate |
kathaṃ nu puruṣaḥ kuryātkiṃ vā kṛtvā sukhī bhavet || 12-136-8||

MHB 12-136-9

विग्रहं केन वा कुर्यात्संधिं वा केन योजयेत् ।
कथं वा शत्रुमध्यस्थो वर्तेताबलवानिति ॥ १२-१३६-९॥
vigrahaṃ kena vā kuryātsaṃdhiṃ vā kena yojayet |
kathaṃ vā śatrumadhyastho vartetābalavāniti || 12-136-9||

MHB 12-136-10

एतद्वै सर्वकृत्यानां परं कृत्यं परंतप ।
नैतस्य कश्चिद्वक्तास्ति श्रोता चापि सुदुर्लभः ॥ १२-१३६-१०॥
etadvai sarvakṛtyānāṃ paraṃ kṛtyaṃ paraṃtapa |
naitasya kaścidvaktāsti śrotā cāpi sudurlabhaḥ || 12-136-10||

MHB 12-136-11

ऋते शांतनवाद्भीष्मात्सत्यसंधाज्जितेन्द्रियात् ।
तदन्विष्य महाबाहो सर्वमेतद्वदस्व मे ॥ १२-१३६-११॥
ṛte śāṃtanavādbhīṣmātsatyasaṃdhājjitendriyāt |
tadanviṣya mahābāho sarvametadvadasva me || 12-136-11||

MHB 12-136-12

भीष्म उवाच ।
त्वद्युक्तोऽयमनुप्रश्नो युधिष्ठिर गुणोदयः ।
शृणु मे पुत्र कार्त्स्न्येन गुह्यमापत्सु भारत ॥ १२-१३६-१२॥
bhīṣma uvāca |
tvadyukto'yamanupraśno yudhiṣṭhira guṇodayaḥ |
śṛṇu me putra kārtsnyena guhyamāpatsu bhārata || 12-136-12||

MHB 12-136-13

अमित्रो मित्रतां याति मित्रं चापि प्रदुष्यति ।
सामर्थ्ययोगात्कार्याणां तद्गत्या हि सदा गतिः ॥ १२-१३६-१३॥
amitro mitratāṃ yāti mitraṃ cāpi praduṣyati |
sāmarthyayogātkāryāṇāṃ tadgatyā hi sadā gatiḥ || 12-136-13||

MHB 12-136-14

तस्माद्विश्वसितव्यं च विग्रहं च समाचरेत् ।
देशं कालं च विज्ञाय कार्याकार्यविनिश्चये ॥ १२-१३६-१४॥
tasmādviśvasitavyaṃ ca vigrahaṃ ca samācaret |
deśaṃ kālaṃ ca vijñāya kāryākāryaviniścaye || 12-136-14||

MHB 12-136-15

संधातव्यं बुधैर्नित्यं व्यवस्यं च हितार्थिभिः ।
अमित्रैरपि संधेयं प्राणा रक्ष्याश्च भारत ॥ १२-१३६-१५॥
saṃdhātavyaṃ budhairnityaṃ vyavasyaṃ ca hitārthibhiḥ |
amitrairapi saṃdheyaṃ prāṇā rakṣyāśca bhārata || 12-136-15||

MHB 12-136-16

यो ह्यमित्रैर्नरो नित्यं न संदध्यादपण्डितः ।
न सोऽर्थमाप्नुयात्किंचित्फलान्यपि च भारत ॥ १२-१३६-१६॥
yo hyamitrairnaro nityaṃ na saṃdadhyādapaṇḍitaḥ |
na so'rthamāpnuyātkiṃcitphalānyapi ca bhārata || 12-136-16||

MHB 12-136-17

यस्त्वमित्रेण संधत्ते मित्रेण च विरुध्यते ।
अर्थयुक्तिं समालोक्य सुमहद्विन्दते फलम् ॥ १२-१३६-१७॥
yastvamitreṇa saṃdhatte mitreṇa ca virudhyate |
arthayuktiṃ samālokya sumahadvindate phalam || 12-136-17||

MHB 12-136-18

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
मार्जारस्य च संवादं न्यग्रोधे मूषकस्य च ॥ १२-१३६-१८॥
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
mārjārasya ca saṃvādaṃ nyagrodhe mūṣakasya ca || 12-136-18||

MHB 12-136-19

वने महति कस्मिंश्चिन्न्यग्रोधः सुमहानभूत् ।
लताजालपरिच्छन्नो नानाद्विजगणायुतः ॥ १२-१३६-१९॥
vane mahati kasmiṃścinnyagrodhaḥ sumahānabhūt |
latājālaparicchanno nānādvijagaṇāyutaḥ || 12-136-19||

MHB 12-136-20

स्कन्धवान्मेघसंकाशः शीतच्छायो मनोरमः ।
वैरन्त्यमभितो जातस्तरुर्व्यालमृगाकुलः ॥ १२-१३६-२०॥
skandhavānmeghasaṃkāśaḥ śītacchāyo manoramaḥ |
vairantyamabhito jātastarurvyālamṛgākulaḥ || 12-136-20||

MHB 12-136-21

तस्य मूलं समाश्रित्य कृत्वा शतमुखं बिलम् ।
वसति स्म महाप्राज्ञः पलितो नाम मूषकः ॥ १२-१३६-२१॥
tasya mūlaṃ samāśritya kṛtvā śatamukhaṃ bilam |
vasati sma mahāprājñaḥ palito nāma mūṣakaḥ || 12-136-21||

MHB 12-136-22

शाखाश्च तस्य संश्रित्य वसति स्म सुखं पुरः ।
लोमशो नाम मार्जारः पक्षिसत्त्वावसादकः ॥ १२-१३६-२२॥
śākhāśca tasya saṃśritya vasati sma sukhaṃ puraḥ |
lomaśo nāma mārjāraḥ pakṣisattvāvasādakaḥ || 12-136-22||

MHB 12-136-23

तत्र चागत्य चण्डालो वैरन्त्यकृतकेतनः ।
अयोजयत्तमुन्माथं नित्यमस्तं गते रवौ ॥ १२-१३६-२३॥
tatra cāgatya caṇḍālo vairantyakṛtaketanaḥ |
ayojayattamunmāthaṃ nityamastaṃ gate ravau || 12-136-23||

MHB 12-136-24

तत्र स्नायुमयान्पाशान्यथावत्संनिधाय सः ।
गृहं गत्वा सुखं शेते प्रभातामेति शर्वरीम् ॥ १२-१३६-२४॥
tatra snāyumayānpāśānyathāvatsaṃnidhāya saḥ |
gṛhaṃ gatvā sukhaṃ śete prabhātāmeti śarvarīm || 12-136-24||

MHB 12-136-25

तत्र स्म नित्यं बध्यन्ते नक्तं बहुविधा मृगाः ।
कदाचित्तत्र मार्जारस्त्वप्रमत्तोऽप्यबध्यत ॥ १२-१३६-२५॥
tatra sma nityaṃ badhyante naktaṃ bahuvidhā mṛgāḥ |
kadācittatra mārjārastvapramatto'pyabadhyata || 12-136-25||

MHB 12-136-26

तस्मिन्बद्धे महाप्राज्ञः शत्रौ नित्याततायिनि ।
तं कालं पलितो ज्ञात्वा विचचार सुनिर्भयः ॥ १२-१३६-२६॥
tasminbaddhe mahāprājñaḥ śatrau nityātatāyini |
taṃ kālaṃ palito jñātvā vicacāra sunirbhayaḥ || 12-136-26||

MHB 12-136-27

तेनानुचरता तस्मिन्वने विश्वस्तचारिणा ।
भक्षं विचरमाणेन नचिराद्दृष्टमामिषम् ॥ १२-१३६-२७॥
tenānucaratā tasminvane viśvastacāriṇā |
bhakṣaṃ vicaramāṇena nacirāddṛṣṭamāmiṣam || 12-136-27||

MHB 12-136-28

स तमुन्माथमारुह्य तदामिषमभक्षयत् ।
तस्योपरि सपत्नस्य बद्धस्य मनसा हसन् ॥ १२-१३६-२८॥
sa tamunmāthamāruhya tadāmiṣamabhakṣayat |
tasyopari sapatnasya baddhasya manasā hasan || 12-136-28||

MHB 12-136-29

आमिषे तु प्रसक्तः स कदाचिदवलोकयन् ।
अपश्यदपरं घोरमात्मनः शत्रुमागतम् ॥ १२-१३६-२९॥
āmiṣe tu prasaktaḥ sa kadācidavalokayan |
apaśyadaparaṃ ghoramātmanaḥ śatrumāgatam || 12-136-29||

MHB 12-136-30

शरप्रसूनसंकाशं महीविवरशायिनम् ।
नकुलं हरिकं नाम चपलं ताम्रलोचनम् ॥ १२-१३६-३०॥
śaraprasūnasaṃkāśaṃ mahīvivaraśāyinam |
nakulaṃ harikaṃ nāma capalaṃ tāmralocanam || 12-136-30||

MHB 12-136-31

तेन मूषकगन्धेन त्वरमाणमुपागतम् ।
भक्षार्थं लेलिहद्वक्त्रं भूमावूर्ध्वमुखं स्थितम् ॥ १२-१३६-३१॥
tena mūṣakagandhena tvaramāṇamupāgatam |
bhakṣārthaṃ lelihadvaktraṃ bhūmāvūrdhvamukhaṃ sthitam || 12-136-31||

MHB 12-136-32

शाखागतमरिं चान्यदपश्यत्कोटरालयम् ।
उलूकं चन्द्रकं नाम तीक्ष्णतुण्डं क्षपाचरम् ॥ १२-१३६-३२॥
śākhāgatamariṃ cānyadapaśyatkoṭarālayam |
ulūkaṃ candrakaṃ nāma tīkṣṇatuṇḍaṃ kṣapācaram || 12-136-32||

MHB 12-136-33

गतस्य विषयं तस्य नकुलोलूकयोस्तदा ।
अथास्यासीदियं चिन्ता तत्प्राप्य सुमहद्भयम् ॥ १२-१३६-३३॥
gatasya viṣayaṃ tasya nakulolūkayostadā |
athāsyāsīdiyaṃ cintā tatprāpya sumahadbhayam || 12-136-33||

MHB 12-136-34

आपद्यस्यां सुकष्टायां मरणे समुपस्थिते ।
समन्ताद्भय उत्पन्ने कथं कार्यं हितैषिणा ॥ १२-१३६-३४॥
āpadyasyāṃ sukaṣṭāyāṃ maraṇe samupasthite |
samantādbhaya utpanne kathaṃ kāryaṃ hitaiṣiṇā || 12-136-34||

MHB 12-136-35

स तथा सर्वतो रुद्धः सर्वत्र समदर्शनः ।
अभवद्भयसंतप्तश्चक्रे चेमां परां गतिम् ॥ १२-१३६-३५॥
sa tathā sarvato ruddhaḥ sarvatra samadarśanaḥ |
abhavadbhayasaṃtaptaścakre cemāṃ parāṃ gatim || 12-136-35||

MHB 12-136-36

आपद्विनाशभूयिष्ठा शतैकीयं च जीवितम् ।
समन्तसंशया चेयमस्मानापदुपस्थिता ॥ १२-१३६-३६॥
āpadvināśabhūyiṣṭhā śataikīyaṃ ca jīvitam |
samantasaṃśayā ceyamasmānāpadupasthitā || 12-136-36||

MHB 12-136-37

गतं हि सहसा भूमिं नकुलो मां समाप्नुयात् ।
उलूकश्चेह तिष्ठन्तं मार्जारः पाशसंक्षयात् ॥ १२-१३६-३७॥
gataṃ hi sahasā bhūmiṃ nakulo māṃ samāpnuyāt |
ulūkaśceha tiṣṭhantaṃ mārjāraḥ pāśasaṃkṣayāt || 12-136-37||

MHB 12-136-38

न त्वेवास्मद्विधः प्राज्ञः संमोहं गन्तुमर्हति ।
करिष्ये जीविते यत्नं यावदुच्छ्वासनिग्रहम् ॥ १२-१३६-३८॥
na tvevāsmadvidhaḥ prājñaḥ saṃmohaṃ gantumarhati |
kariṣye jīvite yatnaṃ yāvaducchvāsanigraham || 12-136-38||

MHB 12-136-39

न हि बुद्ध्यान्विताः प्राज्ञा नीतिशास्त्रविशारदाः ।
संभ्रमन्त्यापदं प्राप्य महतोऽर्थानवाप्य च ॥ १२-१३६-३९॥
na hi buddhyānvitāḥ prājñā nītiśāstraviśāradāḥ |
saṃbhramantyāpadaṃ prāpya mahato'rthānavāpya ca || 12-136-39||

MHB 12-136-40

न त्वन्यामिह मार्जाराद्गतिं पश्यामि सांप्रतम् ।
विषमस्थो ह्ययं जन्तुः कृत्यं चास्य महन्मया ॥ १२-१३६-४०॥
na tvanyāmiha mārjārādgatiṃ paśyāmi sāṃpratam |
viṣamastho hyayaṃ jantuḥ kṛtyaṃ cāsya mahanmayā || 12-136-40||

MHB 12-136-41

जीवितार्थी कथं त्वद्य प्रार्थितः शत्रुभिस्त्रिभिः ।
तस्मादिममहं शत्रुं मार्जारं संश्रयामि वै ॥ १२-१३६-४१॥
jīvitārthī kathaṃ tvadya prārthitaḥ śatrubhistribhiḥ |
tasmādimamahaṃ śatruṃ mārjāraṃ saṃśrayāmi vai || 12-136-41||

MHB 12-136-42

क्षत्रविद्यां समाश्रित्य हितमस्योपधारये ।
येनेमं शत्रुसंघातं मतिपूर्वेण वञ्चये ॥ १२-१३६-४२॥
kṣatravidyāṃ samāśritya hitamasyopadhāraye |
yenemaṃ śatrusaṃghātaṃ matipūrveṇa vañcaye || 12-136-42||

MHB 12-136-43

अयमत्यन्तशत्रुर्मे वैषम्यं परमं गतः ।
मूढो ग्राहयितुं स्वार्थं संगत्या यदि शक्यते ॥ १२-१३६-४३॥
ayamatyantaśatrurme vaiṣamyaṃ paramaṃ gataḥ |
mūḍho grāhayituṃ svārthaṃ saṃgatyā yadi śakyate || 12-136-43||

MHB 12-136-44

कदाचिद्व्यसनं प्राप्य संधिं कुर्यान्मया सह ।
बलिना संनिविष्टस्य शत्रोरपि परिग्रहः ।
कार्य इत्याहुराचार्या विषमे जीवितार्थिना ॥ १२-१३६-४४॥
kadācidvyasanaṃ prāpya saṃdhiṃ kuryānmayā saha |
balinā saṃniviṣṭasya śatrorapi parigrahaḥ |
kārya ityāhurācāryā viṣame jīvitārthinā || 12-136-44||

MHB 12-136-45

श्रेयान्हि पण्डितः शत्रुर्न च मित्रमपण्डितम् ।
मम ह्यमित्रे मार्जारे जीवितं संप्रतिष्ठितम् ॥ १२-१३६-४५॥
śreyānhi paṇḍitaḥ śatrurna ca mitramapaṇḍitam |
mama hyamitre mārjāre jīvitaṃ saṃpratiṣṭhitam || 12-136-45||

MHB 12-136-46

हन्तैनं संप्रवक्ष्यामि हेतुमात्माभिरक्षणे ।
अपीदानीमयं शत्रुः संगत्या पण्डितो भवेत् ॥ १२-१३६-४६॥
hantainaṃ saṃpravakṣyāmi hetumātmābhirakṣaṇe |
apīdānīmayaṃ śatruḥ saṃgatyā paṇḍito bhavet || 12-136-46||

MHB 12-136-47

ततोऽर्थगतितत्त्वज्ञः संधिविग्रहकालवित् ।
सान्त्वपूर्वमिदं वाक्यं मार्जारं मूषकोऽब्रवीत् ॥ १२-१३६-४७॥
tato'rthagatitattvajñaḥ saṃdhivigrahakālavit |
sāntvapūrvamidaṃ vākyaṃ mārjāraṃ mūṣako'bravīt || 12-136-47||

MHB 12-136-48

सौहृदेनाभिभाषे त्वा कच्चिन्मार्जार जीवसि ।
जीवितं हि तवेच्छामि श्रेयः साधारणं हि नौ ॥ १२-१३६-४८॥
sauhṛdenābhibhāṣe tvā kaccinmārjāra jīvasi |
jīvitaṃ hi tavecchāmi śreyaḥ sādhāraṇaṃ hi nau || 12-136-48||

MHB 12-136-49

न ते सौम्य विषत्तव्यं जीविष्यसि यथा पुरा ।
अहं त्वामुद्धरिष्यामि प्राणाञ्जह्यां हि ते कृते ॥ १२-१३६-४९॥
na te saumya viṣattavyaṃ jīviṣyasi yathā purā |
ahaṃ tvāmuddhariṣyāmi prāṇāñjahyāṃ hi te kṛte || 12-136-49||

MHB 12-136-50

अस्ति कश्चिदुपायोऽत्र पुष्कलः प्रतिभाति माम् ।
येन शक्यस्त्वया मोक्षः प्राप्तुं श्रेयो यथा मया ॥ १२-१३६-५०॥
asti kaścidupāyo'tra puṣkalaḥ pratibhāti mām |
yena śakyastvayā mokṣaḥ prāptuṃ śreyo yathā mayā || 12-136-50||

MHB 12-136-51

मया ह्युपायो दृष्टोऽयं विचार्य मतिमात्मनः ।
आत्मार्थं च त्वदर्थं च श्रेयः साधारणं हि नौ ॥ १२-१३६-५१॥
mayā hyupāyo dṛṣṭo'yaṃ vicārya matimātmanaḥ |
ātmārthaṃ ca tvadarthaṃ ca śreyaḥ sādhāraṇaṃ hi nau || 12-136-51||

MHB 12-136-52

इदं हि नकुलोलूकं पापबुद्ध्यभितः स्थितम् ।
न धर्षयति मार्जार तेन मे स्वस्ति सांप्रतम् ॥ १२-१३६-५२॥
idaṃ hi nakulolūkaṃ pāpabuddhyabhitaḥ sthitam |
na dharṣayati mārjāra tena me svasti sāṃpratam || 12-136-52||

MHB 12-136-53

कूजंश्चपलनेत्रोऽयं कौशिको मां निरीक्षते ।
नगशाखाग्रहस्तिष्ठंस्तस्याहं भृशमुद्विजे ॥ १२-१३६-५३॥
kūjaṃścapalanetro'yaṃ kauśiko māṃ nirīkṣate |
nagaśākhāgrahastiṣṭhaṃstasyāhaṃ bhṛśamudvije || 12-136-53||

MHB 12-136-54

सतां साप्तपदं सख्यं सवासो मेऽसि पण्डितः ।
सांवास्यकं करिष्यामि नास्ति ते मृत्युतो भयम् ॥ १२-१३६-५४॥
satāṃ sāptapadaṃ sakhyaṃ savāso me'si paṇḍitaḥ |
sāṃvāsyakaṃ kariṣyāmi nāsti te mṛtyuto bhayam || 12-136-54||

MHB 12-136-55

न हि शक्नोषि मार्जार पाशं छेत्तुं विना मया ।
अहं छेत्स्यामि ते पाशं यदि मां त्वं न हिंससि ॥ १२-१३६-५५॥
na hi śaknoṣi mārjāra pāśaṃ chettuṃ vinā mayā |
ahaṃ chetsyāmi te pāśaṃ yadi māṃ tvaṃ na hiṃsasi || 12-136-55||

MHB 12-136-56

त्वमाश्रितो नगस्याग्रं मूलं त्वहमुपाश्रितः ।
चिरोषिताविहावां वै वृक्षेऽस्मिन्विदितं हि ते ॥ १२-१३६-५६॥
tvamāśrito nagasyāgraṃ mūlaṃ tvahamupāśritaḥ |
ciroṣitāvihāvāṃ vai vṛkṣe'sminviditaṃ hi te || 12-136-56||

MHB 12-136-57

यस्मिन्नाश्वसते कश्चिद्यश्च नाश्वसते क्वचित् ।
न तौ धीराः प्रशंसन्ति नित्यमुद्विग्नचेतसौ ॥ १२-१३६-५७॥
yasminnāśvasate kaścidyaśca nāśvasate kvacit |
na tau dhīrāḥ praśaṃsanti nityamudvignacetasau || 12-136-57||

MHB 12-136-58

तस्माद्विवर्धतां प्रीतिः सत्या संगतिरस्तु नौ ।
कालातीतमपार्थं हि न प्रशंसन्ति पण्डिताः ॥ १२-१३६-५८॥
tasmādvivardhatāṃ prītiḥ satyā saṃgatirastu nau |
kālātītamapārthaṃ hi na praśaṃsanti paṇḍitāḥ || 12-136-58||

MHB 12-136-59

अर्थयुक्तिमिमां तावद्यथाभूतां निशामय ।
तव जीवितमिच्छामि त्वं ममेच्छसि जीवितम् ॥ १२-१३६-५९॥
arthayuktimimāṃ tāvadyathābhūtāṃ niśāmaya |
tava jīvitamicchāmi tvaṃ mamecchasi jīvitam || 12-136-59||

MHB 12-136-60

कश्चित्तरति काष्ठेन सुगम्भीरां महानदीम् ।
स तारयति तत्काष्ठं स च काष्ठेन तार्यते ॥ १२-१३६-६०॥
kaścittarati kāṣṭhena sugambhīrāṃ mahānadīm |
sa tārayati tatkāṣṭhaṃ sa ca kāṣṭhena tāryate || 12-136-60||

MHB 12-136-61

ईदृशो नौ समायोगो भविष्यति सुनिस्तरः ।
अहं त्वां तारयिष्यामि त्वं च मां तारयिष्यसि ॥ १२-१३६-६१॥
īdṛśo nau samāyogo bhaviṣyati sunistaraḥ |
ahaṃ tvāṃ tārayiṣyāmi tvaṃ ca māṃ tārayiṣyasi || 12-136-61||

MHB 12-136-62

एवमुक्त्वा तु पलितस्तदर्थमुभयोर्हितम् ।
हेतुमद्ग्रहणीयं च कालाकाङ्क्षी व्यपैक्षत ॥ १२-१३६-६२॥
evamuktvā tu palitastadarthamubhayorhitam |
hetumadgrahaṇīyaṃ ca kālākāṅkṣī vyapaikṣata || 12-136-62||

MHB 12-136-63

अथ सुव्याहृतं तस्य श्रुत्वा शत्रुर्विचक्षणः ।
हेतुमद्ग्रहणीयार्थं मार्जारो वाक्यमब्रवीत् ॥ १२-१३६-६३॥
atha suvyāhṛtaṃ tasya śrutvā śatrurvicakṣaṇaḥ |
hetumadgrahaṇīyārthaṃ mārjāro vākyamabravīt || 12-136-63||

MHB 12-136-64

बुद्धिमान्वाक्यसंपन्नस्तद्वाक्यमनुवर्णयन् ।
तामवस्थामवेक्ष्यान्त्यां साम्नैव प्रत्यपूजयत् ॥ १२-१३६-६४॥
buddhimānvākyasaṃpannastadvākyamanuvarṇayan |
tāmavasthāmavekṣyāntyāṃ sāmnaiva pratyapūjayat || 12-136-64||

MHB 12-136-65

ततस्तीक्ष्णाग्रदशनो वैडूर्यमणिलोचनः ।
मूषकं मन्दमुद्वीक्ष्य मार्जारो लोमशोऽब्रवीत् ॥ १२-१३६-६५॥
tatastīkṣṇāgradaśano vaiḍūryamaṇilocanaḥ |
mūṣakaṃ mandamudvīkṣya mārjāro lomaśo'bravīt || 12-136-65||

MHB 12-136-66

नन्दामि सौम्य भद्रं ते यो मां जीवन्तमिच्छसि ।
श्रेयश्च यदि जानीषे क्रियतां मा विचारय ॥ १२-१३६-६६॥
nandāmi saumya bhadraṃ te yo māṃ jīvantamicchasi |
śreyaśca yadi jānīṣe kriyatāṃ mā vicāraya || 12-136-66||

MHB 12-136-67

अहं हि दृढमापन्नस्त्वमापन्नतरो मया ।
द्वयोरापन्नयोः संधिः क्रियतां मा विचारय ॥ १२-१३६-६७॥
ahaṃ hi dṛḍhamāpannastvamāpannataro mayā |
dvayorāpannayoḥ saṃdhiḥ kriyatāṃ mā vicāraya || 12-136-67||

MHB 12-136-68

विधत्स्व प्राप्तकालं यत्कार्यं सिध्यतु चावयोः ।
मयि कृच्छ्राद्विनिर्मुक्ते न विनङ्क्ष्यति ते कृतम् ॥ १२-१३६-६८॥
vidhatsva prāptakālaṃ yatkāryaṃ sidhyatu cāvayoḥ |
mayi kṛcchrādvinirmukte na vinaṅkṣyati te kṛtam || 12-136-68||

MHB 12-136-69

न्यस्तमानोऽस्मि भक्तोऽस्मि शिष्यस्त्वद्धितकृत्तथा ।
निदेशवशवर्ती च भवन्तं शरणं गतः ॥ १२-१३६-६९॥
nyastamāno'smi bhakto'smi śiṣyastvaddhitakṛttathā |
nideśavaśavartī ca bhavantaṃ śaraṇaṃ gataḥ || 12-136-69||

MHB 12-136-70

इत्येवमुक्तः पलितो मार्जारं वशमागतम् ।
वाक्यं हितमुवाचेदमभिनीतार्थमर्थवत् ॥ १२-१३६-७०॥
ityevamuktaḥ palito mārjāraṃ vaśamāgatam |
vākyaṃ hitamuvācedamabhinītārthamarthavat || 12-136-70||

MHB 12-136-71

उदारं यद्भवानाह नैतच्चित्रं भवद्विधे ।
विदितो यस्तु मार्गो मे हितार्थं शृणु तं मम ॥ १२-१३६-७१॥
udāraṃ yadbhavānāha naitaccitraṃ bhavadvidhe |
vidito yastu mārgo me hitārthaṃ śṛṇu taṃ mama || 12-136-71||

MHB 12-136-72

अहं त्वानुप्रवेक्ष्यामि नकुलान्मे महद्भयम् ।
त्रायस्व मां मा वधीश्च शक्तोऽस्मि तव मोक्षणे ॥ १२-१३६-७२॥
ahaṃ tvānupravekṣyāmi nakulānme mahadbhayam |
trāyasva māṃ mā vadhīśca śakto'smi tava mokṣaṇe || 12-136-72||

MHB 12-136-73

उलूकाच्चैव मां रक्ष क्षुद्रः प्रार्थयते हि माम् ।
अहं छेत्स्यामि ते पाशान्सखे सत्येन ते शपे ॥ १२-१३६-७३॥
ulūkāccaiva māṃ rakṣa kṣudraḥ prārthayate hi mām |
ahaṃ chetsyāmi te pāśānsakhe satyena te śape || 12-136-73||

MHB 12-136-74

तद्वचः संगतं श्रुत्वा लोमशो युक्तमर्थवत् ।
हर्षादुद्वीक्ष्य पलितं स्वागतेनाभ्यपूजयत् ॥ १२-१३६-७४॥
tadvacaḥ saṃgataṃ śrutvā lomaśo yuktamarthavat |
harṣādudvīkṣya palitaṃ svāgatenābhyapūjayat || 12-136-74||

MHB 12-136-75

स तं संपूज्य पलितं मार्जारः सौहृदे स्थितः ।
सुविचिन्त्याब्रवीद्धीरः प्रीतस्त्वरित एव हि ॥ १२-१३६-७५॥
sa taṃ saṃpūjya palitaṃ mārjāraḥ sauhṛde sthitaḥ |
suvicintyābravīddhīraḥ prītastvarita eva hi || 12-136-75||

MHB 12-136-76

क्षिप्रमागच्छ भद्रं ते त्वं मे प्राणसमः सखा ।
तव प्राज्ञ प्रसादाद्धि क्षिप्रं प्राप्स्यामि जीवितम् ॥ १२-१३६-७६॥
kṣipramāgaccha bhadraṃ te tvaṃ me prāṇasamaḥ sakhā |
tava prājña prasādāddhi kṣipraṃ prāpsyāmi jīvitam || 12-136-76||

MHB 12-136-77

यद्यदेवंगतेनाद्य शक्यं कर्तुं मया तव ।
तदाज्ञापय कर्ताहं संधिरेवास्तु नौ सखे ॥ १२-१३६-७७॥
yadyadevaṃgatenādya śakyaṃ kartuṃ mayā tava |
tadājñāpaya kartāhaṃ saṃdhirevāstu nau sakhe || 12-136-77||

MHB 12-136-78

अस्मात्ते संशयान्मुक्तः समित्रगणबान्धवः ।
सर्वकार्याणि कर्ताहं प्रियाणि च हितानि च ॥ १२-१३६-७८॥
asmātte saṃśayānmuktaḥ samitragaṇabāndhavaḥ |
sarvakāryāṇi kartāhaṃ priyāṇi ca hitāni ca || 12-136-78||

MHB 12-136-79

मुक्तश्च व्यसनादस्मात्सौम्याहमपि नाम ते ।
प्रीतिमुत्पादयेयं च प्रतिकर्तुं च शक्नुयाम् ॥ १२-१३६-७९॥
muktaśca vyasanādasmātsaumyāhamapi nāma te |
prītimutpādayeyaṃ ca pratikartuṃ ca śaknuyām || 12-136-79||

MHB 12-136-80

ग्राहयित्वा तु तं स्वार्थं मार्जारं मूषकस्तदा ।
प्रविवेश सुविस्रब्धः सम्यगर्थांश्चचार ह ॥ १२-१३६-८०॥
grāhayitvā tu taṃ svārthaṃ mārjāraṃ mūṣakastadā |
praviveśa suvisrabdhaḥ samyagarthāṃścacāra ha || 12-136-80||

MHB 12-136-81

एवमाश्वासितो विद्वान्मार्जारेण स मूषकः ।
मार्जारोरसि विस्रब्धः सुष्वाप पितृमातृवत् ॥ १२-१३६-८१॥
evamāśvāsito vidvānmārjāreṇa sa mūṣakaḥ |
mārjārorasi visrabdhaḥ suṣvāpa pitṛmātṛvat || 12-136-81||

MHB 12-136-82

लीनं तु तस्य गात्रेषु मार्जारस्याथ मूषकम् ।
तौ दृष्ट्वा नकुलोलूकौ निराशौ जग्मतुर्गृहान् ॥ १२-१३६-८२॥
līnaṃ tu tasya gātreṣu mārjārasyātha mūṣakam |
tau dṛṣṭvā nakulolūkau nirāśau jagmaturgṛhān || 12-136-82||

MHB 12-136-83

लीनस्तु तस्य गात्रेषु पलितो देशकालवित् ।
चिच्छेद पाशान्नृपते कालाकाङ्क्षी शनैः शनैः ॥ १२-१३६-८३॥
līnastu tasya gātreṣu palito deśakālavit |
ciccheda pāśānnṛpate kālākāṅkṣī śanaiḥ śanaiḥ || 12-136-83||

MHB 12-136-84

अथ बन्धपरिक्लिष्टो मार्जारो वीक्ष्य मूषकम् ।
छिन्दन्तं वै तदा पाशानत्वरन्तं त्वरान्वितः ॥ १२-१३६-८४॥
atha bandhaparikliṣṭo mārjāro vīkṣya mūṣakam |
chindantaṃ vai tadā pāśānatvarantaṃ tvarānvitaḥ || 12-136-84||

MHB 12-136-85

तमत्वरन्तं पलितं पाशानां छेदने तदा ।
संचोदयितुमारेभे मार्जारो मूषकं तदा ॥ १२-१३६-८५॥
tamatvarantaṃ palitaṃ pāśānāṃ chedane tadā |
saṃcodayitumārebhe mārjāro mūṣakaṃ tadā || 12-136-85||

MHB 12-136-86

किं सौम्य नाभित्वरसे किं कृतार्थोऽवमन्यसे ।
छिन्धि पाशानमित्रघ्न पुरा श्वपच एति सः ॥ १२-१३६-८६॥
kiṃ saumya nābhitvarase kiṃ kṛtārtho'vamanyase |
chindhi pāśānamitraghna purā śvapaca eti saḥ || 12-136-86||

MHB 12-136-87

इत्युक्तस्त्वरता तेन मतिमान्पलितोऽब्रवीत् ।
मार्जारमकृतप्रज्ञं वश्यमात्महितं वचः ॥ १२-१३६-८७॥
ityuktastvaratā tena matimānpalito'bravīt |
mārjāramakṛtaprajñaṃ vaśyamātmahitaṃ vacaḥ || 12-136-87||

MHB 12-136-88

तूष्णीं भव न ते सौम्य त्वरा कार्या न संभ्रमः ।
वयमेवात्र कालज्ञा न कालः परिहास्यते ॥ १२-१३६-८८॥
tūṣṇīṃ bhava na te saumya tvarā kāryā na saṃbhramaḥ |
vayamevātra kālajñā na kālaḥ parihāsyate || 12-136-88||

MHB 12-136-89

अकाले कृत्यमारब्धं कर्तुं नार्थाय कल्पते ।
तदेव काल आरब्धं महतेऽर्थाय कल्पते ॥ १२-१३६-८९॥
akāle kṛtyamārabdhaṃ kartuṃ nārthāya kalpate |
tadeva kāla ārabdhaṃ mahate'rthāya kalpate || 12-136-89||

MHB 12-136-90

अकालविप्रमुक्तान्मे त्वत्त एव भयं भवेत् ।
तस्मात्कालं प्रतीक्षस्व किमिति त्वरसे सखे ॥ १२-१३६-९०॥
akālavipramuktānme tvatta eva bhayaṃ bhavet |
tasmātkālaṃ pratīkṣasva kimiti tvarase sakhe || 12-136-90||

MHB 12-136-91

यावत्पश्यामि चण्डालमायान्तं शस्त्रपाणिनम् ।
ततश्छेत्स्यामि ते पाशं प्राप्ते साधारणे भये ॥ १२-१३६-९१॥
yāvatpaśyāmi caṇḍālamāyāntaṃ śastrapāṇinam |
tataśchetsyāmi te pāśaṃ prāpte sādhāraṇe bhaye || 12-136-91||

MHB 12-136-92

तस्मिन्काले प्रमुक्तस्त्वं तरुमेवाधिरोहसि ।
न हि ते जीवितादन्यत्किंचित्कृत्यं भविष्यति ॥ १२-१३६-९२॥
tasminkāle pramuktastvaṃ tarumevādhirohasi |
na hi te jīvitādanyatkiṃcitkṛtyaṃ bhaviṣyati || 12-136-92||

MHB 12-136-93

ततो भवत्यतिक्रान्ते त्रस्ते भीते च लोमश ।
अहं बिलं प्रवेक्ष्यामि भवाञ्शाखां गमिष्यति ॥ १२-१३६-९३॥
tato bhavatyatikrānte traste bhīte ca lomaśa |
ahaṃ bilaṃ pravekṣyāmi bhavāñśākhāṃ gamiṣyati || 12-136-93||

MHB 12-136-94

एवमुक्तस्तु मार्जारो मूषकेणात्मनो हितम् ।
वचनं वाक्यतत्त्वज्ञो जीवितार्थी महामतिः ॥ १२-१३६-९४॥
evamuktastu mārjāro mūṣakeṇātmano hitam |
vacanaṃ vākyatattvajño jīvitārthī mahāmatiḥ || 12-136-94||

MHB 12-136-95

अथात्मकृत्यत्वरितः सम्यक्प्रश्रयमाचरन् ।
उवाच लोमशो वाक्यं मूषकं चिरकारिणम् ॥ १२-१३६-९५॥
athātmakṛtyatvaritaḥ samyakpraśrayamācaran |
uvāca lomaśo vākyaṃ mūṣakaṃ cirakāriṇam || 12-136-95||

MHB 12-136-96

न ह्येवं मित्रकार्याणि प्रीत्या कुर्वन्ति साधवः ।
यथा त्वं मोक्षितः कृच्छ्रात्त्वरमाणेन वै मया ॥ १२-१३६-९६॥
na hyevaṃ mitrakāryāṇi prītyā kurvanti sādhavaḥ |
yathā tvaṃ mokṣitaḥ kṛcchrāttvaramāṇena vai mayā || 12-136-96||

MHB 12-136-97

तथैव त्वरमाणेन त्वया कार्यं हितं मम ।
यत्नं कुरु महाप्राज्ञ यथा स्वस्त्यावयोर्भवेत् ॥ १२-१३६-९७॥
tathaiva tvaramāṇena tvayā kāryaṃ hitaṃ mama |
yatnaṃ kuru mahāprājña yathā svastyāvayorbhavet || 12-136-97||

MHB 12-136-98

अथ वा पूर्ववैरं त्वं स्मरन्कालं विकर्षसि ।
पश्य दुष्कृतकर्मत्वं व्यक्तमायुःक्षयो मम ॥ १२-१३६-९८॥
atha vā pūrvavairaṃ tvaṃ smarankālaṃ vikarṣasi |
paśya duṣkṛtakarmatvaṃ vyaktamāyuḥkṣayo mama || 12-136-98||

MHB 12-136-99

यच्च किंचिन्मयाज्ञानात्पुरस्ताद्विप्रियं कृतम् ।
न तन्मनसि कर्तव्यं क्षमये त्वां प्रसीद मे ॥ १२-१३६-९९॥
yacca kiṃcinmayājñānātpurastādvipriyaṃ kṛtam |
na tanmanasi kartavyaṃ kṣamaye tvāṃ prasīda me || 12-136-99||

MHB 12-136-100

तमेवंवादिनं प्राज्ञः शास्त्रविद्बुद्धिसंमतः ।
उवाचेदं वचः श्रेष्ठं मार्जारं मूषकस्तदा ॥ १२-१३६-१००॥
tamevaṃvādinaṃ prājñaḥ śāstravidbuddhisaṃmataḥ |
uvācedaṃ vacaḥ śreṣṭhaṃ mārjāraṃ mūṣakastadā || 12-136-100||

MHB 12-136-101

श्रुतं मे तव मार्जार स्वमर्थं परिगृह्णतः ।
ममापि त्वं विजानीहि स्वमर्थं परिगृह्णतः ॥ १२-१३६-१०१॥
śrutaṃ me tava mārjāra svamarthaṃ parigṛhṇataḥ |
mamāpi tvaṃ vijānīhi svamarthaṃ parigṛhṇataḥ || 12-136-101||

MHB 12-136-102

यन्मित्रं भीतवत्साध्यं यन्मित्रं भयसंहितम् ।
सुरक्षितं ततः कार्यं पाणिः सर्पमुखादिव ॥ १२-१३६-१०२॥
yanmitraṃ bhītavatsādhyaṃ yanmitraṃ bhayasaṃhitam |
surakṣitaṃ tataḥ kāryaṃ pāṇiḥ sarpamukhādiva || 12-136-102||

MHB 12-136-103

कृत्वा बलवता संधिमात्मानं यो न रक्षति ।
अपथ्यमिव तद्भुक्तं तस्यानर्थाय कल्पते ॥ १२-१३६-१०३॥
kṛtvā balavatā saṃdhimātmānaṃ yo na rakṣati |
apathyamiva tadbhuktaṃ tasyānarthāya kalpate || 12-136-103||

MHB 12-136-104

न कश्चित्कस्यचिन्मित्रं न कश्चित्कस्यचित्सुहृत् ।
अर्थैरर्था निबध्यन्ते गजैर्वनगजा इव ॥ १२-१३६-१०४॥
na kaścitkasyacinmitraṃ na kaścitkasyacitsuhṛt |
arthairarthā nibadhyante gajairvanagajā iva || 12-136-104||

MHB 12-136-105

न हि कश्चित्कृते कार्ये कर्तारं समवेक्षते ।
तस्मात्सर्वाणि कार्याणि सावशेषाणि कारयेत् ॥ १२-१३६-१०५॥
na hi kaścitkṛte kārye kartāraṃ samavekṣate |
tasmātsarvāṇi kāryāṇi sāvaśeṣāṇi kārayet || 12-136-105||

MHB 12-136-106

तस्मिन्कालेऽपि च भवान्दिवाकीर्तिभयान्वितः ।
मम न ग्रहणे शक्तः पलायनपरायणः ॥ १२-१३६-१०६॥
tasminkāle'pi ca bhavāndivākīrtibhayānvitaḥ |
mama na grahaṇe śaktaḥ palāyanaparāyaṇaḥ || 12-136-106||

MHB 12-136-107

छिन्नं तु तन्तुबाहुल्यं तन्तुरेकोऽवशेषितः ।
छेत्स्याम्यहं तदप्याशु निर्वृतो भव लोमश ॥ १२-१३६-१०७॥
chinnaṃ tu tantubāhulyaṃ tantureko'vaśeṣitaḥ |
chetsyāmyahaṃ tadapyāśu nirvṛto bhava lomaśa || 12-136-107||

MHB 12-136-108

तयोः संवदतोरेवं तथैवापन्नयोर्द्वयोः ।
क्षयं जगाम सा रात्रिर्लोमशं चाविशद्भयम् ॥ १२-१३६-१०८॥
tayoḥ saṃvadatorevaṃ tathaivāpannayordvayoḥ |
kṣayaṃ jagāma sā rātrirlomaśaṃ cāviśadbhayam || 12-136-108||

MHB 12-136-109

ततः प्रभातसमये विकृतः कृष्णपिङ्गलः ।
स्थूलस्फिग्विकचो रूक्षः श्वचक्रपरिवारितः ॥ १२-१३६-१०९॥
tataḥ prabhātasamaye vikṛtaḥ kṛṣṇapiṅgalaḥ |
sthūlasphigvikaco rūkṣaḥ śvacakraparivāritaḥ || 12-136-109||

MHB 12-136-110

शङ्कुकर्णो महावक्त्रः पलितो घोरदर्शनः ।
परिघो नाम चण्डालः शस्त्रपाणिरदृश्यत ॥ १२-१३६-११०॥
śaṅkukarṇo mahāvaktraḥ palito ghoradarśanaḥ |
parigho nāma caṇḍālaḥ śastrapāṇiradṛśyata || 12-136-110||

MHB 12-136-111

तं दृष्ट्वा यमदूताभं मार्जारस्त्रस्तचेतनः ।
उवाच पलितं भीतः किमिदानीं करिष्यसि ॥ १२-१३६-१११॥
taṃ dṛṣṭvā yamadūtābhaṃ mārjārastrastacetanaḥ |
uvāca palitaṃ bhītaḥ kimidānīṃ kariṣyasi || 12-136-111||

MHB 12-136-112

अथ चापि सुसंत्रस्तौ तं दृष्ट्वा घोरदर्शनम् ।
क्षणेन नकुलोलूकौ नैराश्यं जग्मतुस्तदा ॥ १२-१३६-११२॥
atha cāpi susaṃtrastau taṃ dṛṣṭvā ghoradarśanam |
kṣaṇena nakulolūkau nairāśyaṃ jagmatustadā || 12-136-112||

MHB 12-136-113

बलिनौ मतिमन्तौ च संघातं चाप्युपागतौ ।
अशक्यौ सुनयात्तस्मात्संप्रधर्षयितुं बलात् ॥ १२-१३६-११३॥
balinau matimantau ca saṃghātaṃ cāpyupāgatau |
aśakyau sunayāttasmātsaṃpradharṣayituṃ balāt || 12-136-113||

MHB 12-136-114

कार्यार्थं कृतसंधी तौ दृष्ट्वा मार्जारमूषकौ ।
उलूकनकुलौ तूर्णं जग्मतुः स्वं स्वमालयम् ॥ १२-१३६-११४॥
kāryārthaṃ kṛtasaṃdhī tau dṛṣṭvā mārjāramūṣakau |
ulūkanakulau tūrṇaṃ jagmatuḥ svaṃ svamālayam || 12-136-114||

MHB 12-136-115

ततश्चिच्छेद तं तन्तुं मार्जारस्य स मूषकः ।
विप्रमुक्तोऽथ मार्जारस्तमेवाभ्यपतद्द्रुमम् ॥ १२-१३६-११५॥
tataściccheda taṃ tantuṃ mārjārasya sa mūṣakaḥ |
vipramukto'tha mārjārastamevābhyapataddrumam || 12-136-115||

MHB 12-136-116

स च तस्माद्भयान्मुक्तो मुक्तो घोरेण शत्रुणा ।
बिलं विवेश पलितः शाखां भेजे च लोमशः ॥ १२-१३६-११६॥
sa ca tasmādbhayānmukto mukto ghoreṇa śatruṇā |
bilaṃ viveśa palitaḥ śākhāṃ bheje ca lomaśaḥ || 12-136-116||

MHB 12-136-117

उन्माथमप्यथादाय चण्डालो वीक्ष्य सर्वशः ।
विहताशः क्षणेनाथ तस्माद्देशादपाक्रमत् ।
जगाम च स्वभवनं चण्डालो भरतर्षभ ॥ १२-१३६-११७॥
unmāthamapyathādāya caṇḍālo vīkṣya sarvaśaḥ |
vihatāśaḥ kṣaṇenātha tasmāddeśādapākramat |
jagāma ca svabhavanaṃ caṇḍālo bharatarṣabha || 12-136-117||

MHB 12-136-118

ततस्तस्माद्भयान्मुक्तो दुर्लभं प्राप्य जीवितम् ।
बिलस्थं पादपाग्रस्थः पलितं लोमशोऽब्रवीत् ॥ १२-१३६-११८॥
tatastasmādbhayānmukto durlabhaṃ prāpya jīvitam |
bilasthaṃ pādapāgrasthaḥ palitaṃ lomaśo'bravīt || 12-136-118||

MHB 12-136-119

अकृत्वा संविदं कांचित्सहसाहमुपप्लुतः ।
कृतज्ञं कृतकल्याणं कच्चिन्मां नाभिशङ्कसे ॥ १२-१३६-११९॥
akṛtvā saṃvidaṃ kāṃcitsahasāhamupaplutaḥ |
kṛtajñaṃ kṛtakalyāṇaṃ kaccinmāṃ nābhiśaṅkase || 12-136-119||

MHB 12-136-120

गत्वा च मम विश्वासं दत्त्वा च मम जीवितम् ।
मित्रोपभोगसमये किं त्वं नैवोपसर्पसि ॥ १२-१३६-१२०॥
gatvā ca mama viśvāsaṃ dattvā ca mama jīvitam |
mitropabhogasamaye kiṃ tvaṃ naivopasarpasi || 12-136-120||

MHB 12-136-121

कृत्वा हि पूर्वं मित्राणि यः पश्चान्नानुतिष्ठति ।
न स मित्राणि लभते कृच्छ्रास्वापत्सु दुर्मतिः ॥ १२-१३६-१२१॥
kṛtvā hi pūrvaṃ mitrāṇi yaḥ paścānnānutiṣṭhati |
na sa mitrāṇi labhate kṛcchrāsvāpatsu durmatiḥ || 12-136-121||

MHB 12-136-122

तत्कृतोऽहं त्वया मित्रं सामर्थ्यादात्मनः सखे ।
स मां मित्रत्वमापन्नमुपभोक्तुं त्वमर्हसि ॥ १२-१३६-१२२॥
tatkṛto'haṃ tvayā mitraṃ sāmarthyādātmanaḥ sakhe |
sa māṃ mitratvamāpannamupabhoktuṃ tvamarhasi || 12-136-122||

MHB 12-136-123

यानि मे सन्ति मित्राणि ये च मे सन्ति बान्धवाः ।
सर्वे त्वां पूजयिष्यन्ति शिष्या गुरुमिव प्रियम् ॥ १२-१३६-१२३॥
yāni me santi mitrāṇi ye ca me santi bāndhavāḥ |
sarve tvāṃ pūjayiṣyanti śiṣyā gurumiva priyam || 12-136-123||

MHB 12-136-124

अहं च पूजयिष्ये त्वां समित्रगणबान्धवम् ।
जीवितस्य प्रदातारं कृतज्ञः को न पूजयेत् ॥ १२-१३६-१२४॥
ahaṃ ca pūjayiṣye tvāṃ samitragaṇabāndhavam |
jīvitasya pradātāraṃ kṛtajñaḥ ko na pūjayet || 12-136-124||

MHB 12-136-125

ईश्वरो मे भवानस्तु शरीरस्य गृहस्य च ।
अर्थानां चैव सर्वेषामनुशास्ता च मे भव ॥ १२-१३६-१२५॥
īśvaro me bhavānastu śarīrasya gṛhasya ca |
arthānāṃ caiva sarveṣāmanuśāstā ca me bhava || 12-136-125||

MHB 12-136-126

अमात्यो मे भव प्राज्ञ पितेव हि प्रशाधि माम् ।
न तेऽस्ति भयमस्मत्तो जीवितेनात्मनः शपे ॥ १२-१३६-१२६॥
amātyo me bhava prājña piteva hi praśādhi mām |
na te'sti bhayamasmatto jīvitenātmanaḥ śape || 12-136-126||

MHB 12-136-127

बुद्ध्या त्वमुशनाः साक्षाद्बले त्वधिकृता वयम् ।
त्वन्मन्त्रबलयुक्तो हि विन्देत जयमेव ह ॥ १२-१३६-१२७॥
buddhyā tvamuśanāḥ sākṣādbale tvadhikṛtā vayam |
tvanmantrabalayukto hi vindeta jayameva ha || 12-136-127||

MHB 12-136-128

एवमुक्तः परं सान्त्वं मार्जारेण स मूषकः ।
उवाच परमार्थज्ञः श्लक्ष्णमात्महितं वचः ॥ १२-१३६-१२८॥
evamuktaḥ paraṃ sāntvaṃ mārjāreṇa sa mūṣakaḥ |
uvāca paramārthajñaḥ ślakṣṇamātmahitaṃ vacaḥ || 12-136-128||

MHB 12-136-129

यद्भवानाह तत्सर्वं मया ते लोमश श्रुतम् ।
ममापि तावद्ब्रुवतः शृणु यत्प्रतिभाति माम् ॥ १२-१३६-१२९॥
yadbhavānāha tatsarvaṃ mayā te lomaśa śrutam |
mamāpi tāvadbruvataḥ śṛṇu yatpratibhāti mām || 12-136-129||

MHB 12-136-130

वेदितव्यानि मित्राणि बोद्धव्याश्चापि शत्रवः ।
एतत्सुसूक्ष्मं लोकेऽस्मिन्दृश्यते प्राज्ञसंमतम् ॥ १२-१३६-१३०॥
veditavyāni mitrāṇi boddhavyāścāpi śatravaḥ |
etatsusūkṣmaṃ loke'smindṛśyate prājñasaṃmatam || 12-136-130||

MHB 12-136-131

शत्रुरूपाश्च सुहृदो मित्ररूपाश्च शत्रवः ।
सान्त्वितास्ते न बुध्यन्ते रागलोभवशं गताः ॥ १२-१३६-१३१॥
śatrurūpāśca suhṛdo mitrarūpāśca śatravaḥ |
sāntvitāste na budhyante rāgalobhavaśaṃ gatāḥ || 12-136-131||

MHB 12-136-132

नास्ति जात्या रिपुर्नाम मित्रं नाम न विद्यते ।
सामर्थ्ययोगाज्जायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा ॥ १२-१३६-१३२॥
nāsti jātyā ripurnāma mitraṃ nāma na vidyate |
sāmarthyayogājjāyante mitrāṇi ripavastathā || 12-136-132||

MHB 12-136-133

यो यस्मिञ्जीवति स्वार्थं पश्येत्तावत्स जीवति ।
स तस्य तावन्मित्रं स्याद्यावन्न स्याद्विपर्ययः ॥ १२-१३६-१३३॥
yo yasmiñjīvati svārthaṃ paśyettāvatsa jīvati |
sa tasya tāvanmitraṃ syādyāvanna syādviparyayaḥ || 12-136-133||

MHB 12-136-134

नास्ति मैत्री स्थिरा नाम न च ध्रुवमसौहृदम् ।
अर्थयुक्त्या हि जायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा ॥ १२-१३६-१३४॥
nāsti maitrī sthirā nāma na ca dhruvamasauhṛdam |
arthayuktyā hi jāyante mitrāṇi ripavastathā || 12-136-134||

MHB 12-136-135

मित्रं च शत्रुतामेति कस्मिंश्चित्कालपर्यये ।
शत्रुश्च मित्रतामेति स्वार्थो हि बलवत्तरः ॥ १२-१३६-१३५॥
mitraṃ ca śatrutāmeti kasmiṃścitkālaparyaye |
śatruśca mitratāmeti svārtho hi balavattaraḥ || 12-136-135||

MHB 12-136-136

यो विश्वसति मित्रेषु न चाश्वसति शत्रुषु ।
अर्थयुक्तिमविज्ञाय चलितं तस्य जीवितम् ॥ १२-१३६-१३६॥
yo viśvasati mitreṣu na cāśvasati śatruṣu |
arthayuktimavijñāya calitaṃ tasya jīvitam || 12-136-136||

MHB 12-136-137

अर्थयुक्तिमविज्ञाय यः शुभे कुरुते मतिम् ।
मित्रे वा यदि वा शत्रौ तस्यापि चलिता मतिः ॥ १२-१३६-१३७॥
arthayuktimavijñāya yaḥ śubhe kurute matim |
mitre vā yadi vā śatrau tasyāpi calitā matiḥ || 12-136-137||

MHB 12-136-138

न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्तेऽपि न विश्वसेत् ।
विश्वासाद्भयमुत्पन्नं मूलान्यपि निकृन्तति ॥ १२-१३६-१३८॥
na viśvasedaviśvaste viśvaste'pi na viśvaset |
viśvāsādbhayamutpannaṃ mūlānyapi nikṛntati || 12-136-138||

MHB 12-136-139

अर्थयुक्त्या हि दृश्यन्ते पिता माता सुतास्तथा ।
मातुला भागिनेयाश्च तथा संबन्धिबान्धवाः ॥ १२-१३६-१३९॥
arthayuktyā hi dṛśyante pitā mātā sutāstathā |
mātulā bhāgineyāśca tathā saṃbandhibāndhavāḥ || 12-136-139||

MHB 12-136-140

पुत्रं हि मातापितरु त्यजतः पतितं प्रियम् ।
लोको रक्षति चात्मानं पश्य स्वार्थस्य सारताम् ॥ १२-१३६-१४०॥
putraṃ hi mātāpitaru tyajataḥ patitaṃ priyam |
loko rakṣati cātmānaṃ paśya svārthasya sāratām || 12-136-140||

MHB 12-136-141

तं मन्ये निकृतिप्रज्ञं यो मोक्षं प्रत्यनन्तरम् ।
कृत्यं मृगयसे कर्तुं सुखोपायमसंशयम् ॥ १२-१३६-१४१॥
taṃ manye nikṛtiprajñaṃ yo mokṣaṃ pratyanantaram |
kṛtyaṃ mṛgayase kartuṃ sukhopāyamasaṃśayam || 12-136-141||

MHB 12-136-142

अस्मिन्निलय एव त्वं न्यग्रोधादवतारितः ।
पूर्वं निविष्टमुन्माथं चपलत्वान्न बुद्धवान् ॥ १२-१३६-१४२॥
asminnilaya eva tvaṃ nyagrodhādavatāritaḥ |
pūrvaṃ niviṣṭamunmāthaṃ capalatvānna buddhavān || 12-136-142||

MHB 12-136-143

आत्मनश्चपलो नास्ति कुतोऽन्येषां भविष्यति ।
तस्मात्सर्वाणि कार्याणि चपलो हन्त्यसंशयम् ॥ १२-१३६-१४३॥
ātmanaścapalo nāsti kuto'nyeṣāṃ bhaviṣyati |
tasmātsarvāṇi kāryāṇi capalo hantyasaṃśayam || 12-136-143||

MHB 12-136-144

ब्रवीति मधुरं कंचित्प्रियो मे ह भवानिति ।
तन्मिथ्याकरणं सर्वं विस्तरेणापि मे शृणु ॥ १२-१३६-१४४॥
bravīti madhuraṃ kaṃcitpriyo me ha bhavāniti |
tanmithyākaraṇaṃ sarvaṃ vistareṇāpi me śṛṇu || 12-136-144||

MHB 12-136-145

कारणात्प्रियतामेति द्वेष्यो भवति कारणात् ।
अर्थार्थी जीवलोकोऽयं न कश्चित्कस्यचित्प्रियः ॥ १२-१३६-१४५॥
kāraṇātpriyatāmeti dveṣyo bhavati kāraṇāt |
arthārthī jīvaloko'yaṃ na kaścitkasyacitpriyaḥ || 12-136-145||

MHB 12-136-146

सख्यं सोदरयोर्भ्रात्रोर्दंपत्योर्वा परस्परम् ।
कस्यचिन्नाभिजानामि प्रीतिं निष्कारणामिह ॥ १२-१३६-१४६॥
sakhyaṃ sodarayorbhrātrordaṃpatyorvā parasparam |
kasyacinnābhijānāmi prītiṃ niṣkāraṇāmiha || 12-136-146||

MHB 12-136-147

यद्यपि भ्रातरः क्रुद्धा भार्या वा कारणान्तरे ।
स्वभावतस्ते प्रीयन्ते नेतरः प्रीयते जनः ॥ १२-१३६-१४७॥
yadyapi bhrātaraḥ kruddhā bhāryā vā kāraṇāntare |
svabhāvataste prīyante netaraḥ prīyate janaḥ || 12-136-147||

MHB 12-136-148

प्रियो भवति दानेन प्रियवादेन चापरः ।
मन्त्रहोमजपैरन्यः कार्यार्थं प्रीयते जनः ॥ १२-१३६-१४८॥
priyo bhavati dānena priyavādena cāparaḥ |
mantrahomajapairanyaḥ kāryārthaṃ prīyate janaḥ || 12-136-148||

MHB 12-136-149

उत्पन्ने कारणे प्रीतिर्नास्ति नौ कारणान्तरे ।
प्रध्वस्ते कारणस्थाने सा प्रीतिर्विनिवर्तते ॥ १२-१३६-१४९॥
utpanne kāraṇe prītirnāsti nau kāraṇāntare |
pradhvaste kāraṇasthāne sā prītirvinivartate || 12-136-149||

MHB 12-136-150

किं नु तत्कारणं मन्ये येनाहं भवतः प्रियः ।
अन्यत्राभ्यवहारार्थात्तत्रापि च बुधा वयम् ॥ १२-१३६-१५०॥
kiṃ nu tatkāraṇaṃ manye yenāhaṃ bhavataḥ priyaḥ |
anyatrābhyavahārārthāttatrāpi ca budhā vayam || 12-136-150||

MHB 12-136-151

कालो हेतुं विकुरुते स्वार्थस्तमनुवर्तते ।
स्वार्थं प्राज्ञोऽभिजानाति प्राज्ञं लोकोऽनुवर्तते ॥ १२-१३६-१५१॥
kālo hetuṃ vikurute svārthastamanuvartate |
svārthaṃ prājño'bhijānāti prājñaṃ loko'nuvartate || 12-136-151||

MHB 12-136-152

न त्वीदृशं त्वया वाच्यं विदुषि स्वार्थपण्डिते ।
अकालेऽविषमस्थस्य स्वार्थहेतुरयं तव ॥ १२-१३६-१५२॥
na tvīdṛśaṃ tvayā vācyaṃ viduṣi svārthapaṇḍite |
akāle'viṣamasthasya svārthaheturayaṃ tava || 12-136-152||

MHB 12-136-153

तस्मान्नाहं चले स्वार्थात्सुस्थितः संधिविग्रहे ।
अभ्राणामिव रूपाणि विकुर्वन्ति क्षणे क्षणे ॥ १२-१३६-१५३॥
tasmānnāhaṃ cale svārthātsusthitaḥ saṃdhivigrahe |
abhrāṇāmiva rūpāṇi vikurvanti kṣaṇe kṣaṇe || 12-136-153||

MHB 12-136-154

अद्यैव हि रिपुर्भूत्वा पुनरद्यैव सौहृदम् ।
पुनश्च रिपुरद्यैव युक्तीनां पश्य चापलम् ॥ १२-१३६-१५४॥
adyaiva hi ripurbhūtvā punaradyaiva sauhṛdam |
punaśca ripuradyaiva yuktīnāṃ paśya cāpalam || 12-136-154||

MHB 12-136-155

आसीत्तावत्तु मैत्री नौ यावद्धेतुरभूत्पुरा ।
सा गता सह तेनैव कालयुक्तेन हेतुना ॥ १२-१३६-१५५॥
āsīttāvattu maitrī nau yāvaddheturabhūtpurā |
sā gatā saha tenaiva kālayuktena hetunā || 12-136-155||

MHB 12-136-156

त्वं हि मेऽत्यन्ततः शत्रुः सामर्थ्यान्मित्रतां गतः ।
तत्कृत्यमभिनिर्वृत्तं प्रकृतिः शत्रुतां गता ॥ १२-१३६-१५६॥
tvaṃ hi me'tyantataḥ śatruḥ sāmarthyānmitratāṃ gataḥ |
tatkṛtyamabhinirvṛttaṃ prakṛtiḥ śatrutāṃ gatā || 12-136-156||

MHB 12-136-157

सोऽहमेवं प्रणीतानि ज्ञात्वा शास्त्राणि तत्त्वतः ।
प्रविशेयं कथं पाशं त्वत्कृतं तद्वदस्व मे ॥ १२-१३६-१५७॥
so'hamevaṃ praṇītāni jñātvā śāstrāṇi tattvataḥ |
praviśeyaṃ kathaṃ pāśaṃ tvatkṛtaṃ tadvadasva me || 12-136-157||

MHB 12-136-158

त्वद्वीर्येण विमुक्तोऽहं मद्वीर्येण तथा भवान् ।
अन्योन्यानुग्रहे वृत्ते नास्ति भूयः समागमः ॥ १२-१३६-१५८॥
tvadvīryeṇa vimukto'haṃ madvīryeṇa tathā bhavān |
anyonyānugrahe vṛtte nāsti bhūyaḥ samāgamaḥ || 12-136-158||

MHB 12-136-159

त्वं हि सौम्य कृतार्थोऽद्य निर्वृत्तार्थास्तथा वयम् ।
न तेऽस्त्यन्यन्मया कृत्यं किंचिदन्यत्र भक्षणात् ॥ १२-१३६-१५९॥
tvaṃ hi saumya kṛtārtho'dya nirvṛttārthāstathā vayam |
na te'styanyanmayā kṛtyaṃ kiṃcidanyatra bhakṣaṇāt || 12-136-159||

MHB 12-136-160

अहमन्नं भवान्भोक्ता दुर्बलोऽहं भवान्बली ।
नावयोर्विद्यते संधिर्नियुक्ते विषमे बले ॥ १२-१३६-१६०॥
ahamannaṃ bhavānbhoktā durbalo'haṃ bhavānbalī |
nāvayorvidyate saṃdhirniyukte viṣame bale || 12-136-160||

MHB 12-136-161

संमन्येऽहं तव प्रज्ञां यन्मोक्षात्प्रत्यनन्तरम् ।
भक्ष्यं मृगयसे नूनं सुखोपायमसंशयम् ॥ १२-१३६-१६१॥
saṃmanye'haṃ tava prajñāṃ yanmokṣātpratyanantaram |
bhakṣyaṃ mṛgayase nūnaṃ sukhopāyamasaṃśayam || 12-136-161||

MHB 12-136-162

भक्ष्यार्थमेव बद्धस्त्वं स मुक्तः प्रसृतः क्षुधा ।
शास्त्रज्ञमभिसंधाय नूनं भक्षयिताद्य माम् ॥ १२-१३६-१६२॥
bhakṣyārthameva baddhastvaṃ sa muktaḥ prasṛtaḥ kṣudhā |
śāstrajñamabhisaṃdhāya nūnaṃ bhakṣayitādya mām || 12-136-162||

MHB 12-136-163

जानामि क्षुधितं हि त्वामाहारसमयश्च ते ।
स त्वं मामभिसंधाय भक्ष्यं मृगयसे पुनः ॥ १२-१३६-१६३॥
jānāmi kṣudhitaṃ hi tvāmāhārasamayaśca te |
sa tvaṃ māmabhisaṃdhāya bhakṣyaṃ mṛgayase punaḥ || 12-136-163||

MHB 12-136-164

यच्चापि पुत्रदारं स्वं तत्संनिसृजसे मयि ।
शुश्रूषां नाम मे कर्तुं सखे मम न तत्क्षमम् ॥ १२-१३६-१६४॥
yaccāpi putradāraṃ svaṃ tatsaṃnisṛjase mayi |
śuśrūṣāṃ nāma me kartuṃ sakhe mama na tatkṣamam || 12-136-164||

MHB 12-136-165

त्वया मां सहितं दृष्ट्वा प्रिया भार्या सुताश्च ये ।
कस्मान्मां ते न खादेयुर्हृष्टाः प्रणयिनस्त्वयि ॥ १२-१३६-१६५॥
tvayā māṃ sahitaṃ dṛṣṭvā priyā bhāryā sutāśca ye |
kasmānmāṃ te na khādeyurhṛṣṭāḥ praṇayinastvayi || 12-136-165||

MHB 12-136-166

नाहं त्वया समेष्यामि वृत्तो हेतुः समागमे ।
शिवं ध्यायस्व मेऽत्रस्थः सुकृतं स्मर्यते यदि ॥ १२-१३६-१६६॥
nāhaṃ tvayā sameṣyāmi vṛtto hetuḥ samāgame |
śivaṃ dhyāyasva me'trasthaḥ sukṛtaṃ smaryate yadi || 12-136-166||

MHB 12-136-167

शत्रोरन्नाद्यभूतः सन्क्लिष्टस्य क्षुधितस्य च ।
भक्ष्यं मृगयमाणस्य कः प्राज्ञो विषयं व्रजेत् ॥ १२-१३६-१६७॥
śatrorannādyabhūtaḥ sankliṣṭasya kṣudhitasya ca |
bhakṣyaṃ mṛgayamāṇasya kaḥ prājño viṣayaṃ vrajet || 12-136-167||

MHB 12-136-168

स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि दूरादपि तवोद्विजे ।
नाहं त्वया समेष्यामि निर्वृतो भव लोमश ॥ १२-१३६-१६८॥
svasti te'stu gamiṣyāmi dūrādapi tavodvije |
nāhaṃ tvayā sameṣyāmi nirvṛto bhava lomaśa || 12-136-168||

MHB 12-136-169

बलवत्संनिकर्षो हि न कदाचित्प्रशस्यते ।
प्रशान्तादपि मे प्राज्ञ भेतव्यं बलिनः सदा ॥ १२-१३६-१६९॥
balavatsaṃnikarṣo hi na kadācitpraśasyate |
praśāntādapi me prājña bhetavyaṃ balinaḥ sadā || 12-136-169||

MHB 12-136-170

यदि त्वर्थेन मे कार्यं ब्रूहि किं करवाणि ते ।
कामं सर्वं प्रदास्यामि न त्वात्मानं कदाचन ॥ १२-१३६-१७०॥
yadi tvarthena me kāryaṃ brūhi kiṃ karavāṇi te |
kāmaṃ sarvaṃ pradāsyāmi na tvātmānaṃ kadācana || 12-136-170||

MHB 12-136-171

आत्मार्थे संततिस्त्याज्या राज्यं रत्नं धनं तथा ।
अपि सर्वस्वमुत्सृज्य रक्षेदात्मानमात्मना ॥ १२-१३६-१७१॥
ātmārthe saṃtatistyājyā rājyaṃ ratnaṃ dhanaṃ tathā |
api sarvasvamutsṛjya rakṣedātmānamātmanā || 12-136-171||

MHB 12-136-172

ऐश्वर्यधनरत्नानां प्रत्यमित्रेऽपि तिष्ठताम् ।
दृष्टा हि पुनरावृत्तिर्जीवतामिति नः श्रुतम् ॥ १२-१३६-१७२॥
aiśvaryadhanaratnānāṃ pratyamitre'pi tiṣṭhatām |
dṛṣṭā hi punarāvṛttirjīvatāmiti naḥ śrutam || 12-136-172||

MHB 12-136-173

न त्वात्मनः संप्रदानं धनरत्नवदिष्यते ।
आत्मा तु सर्वतो रक्ष्यो दारैरपि धनैरपि ॥ १२-१३६-१७३॥
na tvātmanaḥ saṃpradānaṃ dhanaratnavadiṣyate |
ātmā tu sarvato rakṣyo dārairapi dhanairapi || 12-136-173||

MHB 12-136-174

आत्मरक्षिततन्त्राणां सुपरीक्षितकारिणाम् ।
आपदो नोपपद्यन्ते पुरुषाणां स्वदोषजाः ॥ १२-१३६-१७४॥
ātmarakṣitatantrāṇāṃ suparīkṣitakāriṇām |
āpado nopapadyante puruṣāṇāṃ svadoṣajāḥ || 12-136-174||

MHB 12-136-175

शत्रून्सम्यग्विजानन्ति दुर्बला ये बलीयसः ।
तेषां न चाल्यते बुद्धिरात्मार्थं कृतनिश्चया ॥ १२-१३६-१७५॥
śatrūnsamyagvijānanti durbalā ye balīyasaḥ |
teṣāṃ na cālyate buddhirātmārthaṃ kṛtaniścayā || 12-136-175||

MHB 12-136-176

इत्यभिव्यक्तमेवासौ पलितेनावभर्त्सितः ।
मार्जारो व्रीडितो भूत्वा मूषकं वाक्यमब्रवीत् ॥ १२-१३६-१७६॥
ityabhivyaktamevāsau palitenāvabhartsitaḥ |
mārjāro vrīḍito bhūtvā mūṣakaṃ vākyamabravīt || 12-136-176||

MHB 12-136-177

संमन्येऽहं तव प्रज्ञां यस्त्वं मम हिते रतः ।
उक्तवानर्थतत्त्वेन मया संभिन्नदर्शनः ॥ १२-१३६-१७७॥
saṃmanye'haṃ tava prajñāṃ yastvaṃ mama hite rataḥ |
uktavānarthatattvena mayā saṃbhinnadarśanaḥ || 12-136-177||

MHB 12-136-178

न तु मामन्यथा साधो त्वं विज्ञातुमिहार्हसि ।
प्राणप्रदानजं त्वत्तो मम सौहृदमागतम् ॥ १२-१३६-१७८॥
na tu māmanyathā sādho tvaṃ vijñātumihārhasi |
prāṇapradānajaṃ tvatto mama sauhṛdamāgatam || 12-136-178||

MHB 12-136-179

धर्मज्ञोऽस्मि गुणज्ञोऽस्मि कृतज्ञोऽस्मि विशेषतः ।
मित्रेषु वत्सलश्चास्मि त्वद्विधेषु विशेषतः ॥ १२-१३६-१७९॥
dharmajño'smi guṇajño'smi kṛtajño'smi viśeṣataḥ |
mitreṣu vatsalaścāsmi tvadvidheṣu viśeṣataḥ || 12-136-179||

MHB 12-136-180

तन्मामेवंगते साधो न यावयितुमर्हसि ।
त्वया हि याव्यमानोऽहं प्राणाञ्जह्यां सबान्धवः ॥ १२-१३६-१८०॥
tanmāmevaṃgate sādho na yāvayitumarhasi |
tvayā hi yāvyamāno'haṃ prāṇāñjahyāṃ sabāndhavaḥ || 12-136-180||

MHB 12-136-181

धिक्शब्दो हि बुधैर्दृष्टो मद्विधेषु मनस्विषु ।
मरणं धर्मतत्त्वज्ञ न मां शङ्कितुमर्हसि ॥ १२-१३६-१८१॥
dhikśabdo hi budhairdṛṣṭo madvidheṣu manasviṣu |
maraṇaṃ dharmatattvajña na māṃ śaṅkitumarhasi || 12-136-181||

MHB 12-136-182

इति संस्तूयमानो हि मार्जारेण स मूषकः ।
मनसा भावगम्भीरं मार्जारं वाक्यमब्रवीत् ॥ १२-१३६-१८२॥
iti saṃstūyamāno hi mārjāreṇa sa mūṣakaḥ |
manasā bhāvagambhīraṃ mārjāraṃ vākyamabravīt || 12-136-182||

MHB 12-136-183

साधुर्भवाञ्श्रुतार्थोऽस्मि प्रीयते न च विश्वसे ।
संस्तवैर्वा धनौघैर्वा नाहं शक्यः पुनस्त्वया ॥ १२-१३६-१८३॥
sādhurbhavāñśrutārtho'smi prīyate na ca viśvase |
saṃstavairvā dhanaughairvā nāhaṃ śakyaḥ punastvayā || 12-136-183||

MHB 12-136-184

न ह्यमित्रवशं यान्ति प्राज्ञा निष्कारणं सखे ।
अस्मिन्नर्थे च गाथे द्वे निबोधोशनसा कृते ॥ १२-१३६-१८४॥
na hyamitravaśaṃ yānti prājñā niṣkāraṇaṃ sakhe |
asminnarthe ca gāthe dve nibodhośanasā kṛte || 12-136-184||

MHB 12-136-185

शत्रुसाधारणे कृत्ये कृत्वा संधिं बलीयसा ।
समाहितश्चरेद्युक्त्या कृतार्थश्च न विश्वसेत् ॥ १२-१३६-१८५॥
śatrusādhāraṇe kṛtye kṛtvā saṃdhiṃ balīyasā |
samāhitaścaredyuktyā kṛtārthaśca na viśvaset || 12-136-185||

MHB 12-136-186

तस्मात्सर्वास्ववस्थासु रक्षेज्जीवितमात्मनः ।
द्रव्याणि संततिश्चैव सर्वं भवति जीवतः ॥ १२-१३६-१८६॥
tasmātsarvāsvavasthāsu rakṣejjīvitamātmanaḥ |
dravyāṇi saṃtatiścaiva sarvaṃ bhavati jīvataḥ || 12-136-186||

MHB 12-136-187

संक्षेपो नीतिशास्त्राणामविश्वासः परो मतः ।
नृषु तस्मादविश्वासः पुष्कलं हितमात्मनः ॥ १२-१३६-१८७॥
saṃkṣepo nītiśāstrāṇāmaviśvāsaḥ paro mataḥ |
nṛṣu tasmādaviśvāsaḥ puṣkalaṃ hitamātmanaḥ || 12-136-187||

MHB 12-136-188

वध्यन्ते न ह्यविश्वस्ताः शत्रुभिर्दुर्बला अपि ।
विश्वस्तास्त्वाशु वध्यन्ते बलवन्तोऽपि दुर्बलैः ॥ १२-१३६-१८८॥
vadhyante na hyaviśvastāḥ śatrubhirdurbalā api |
viśvastāstvāśu vadhyante balavanto'pi durbalaiḥ || 12-136-188||

MHB 12-136-189

त्वद्विधेभ्यो मया ह्यात्मा रक्ष्यो मार्जार सर्वदा ।
रक्ष त्वमपि चात्मानं चण्डालाज्जातिकिल्बिषात् ॥ १२-१३६-१८९॥
tvadvidhebhyo mayā hyātmā rakṣyo mārjāra sarvadā |
rakṣa tvamapi cātmānaṃ caṇḍālājjātikilbiṣāt || 12-136-189||

MHB 12-136-190

स तस्य ब्रुवतस्त्वेवं संत्रासाज्जातसाध्वसः ।
स्वबिलं हि जवेनाशु मार्जारः प्रययौ ततः ॥ १२-१३६-१९०॥
sa tasya bruvatastvevaṃ saṃtrāsājjātasādhvasaḥ |
svabilaṃ hi javenāśu mārjāraḥ prayayau tataḥ || 12-136-190||

MHB 12-136-191

ततः शास्त्रार्थतत्त्वज्ञो बुद्धिसामर्थ्यमात्मनः ।
विश्राव्य पलितः प्राज्ञो बिलमन्यज्जगाम ह ॥ १२-१३६-१९१॥
tataḥ śāstrārthatattvajño buddhisāmarthyamātmanaḥ |
viśrāvya palitaḥ prājño bilamanyajjagāma ha || 12-136-191||

MHB 12-136-192

एवं प्रज्ञावता बुद्ध्या दुर्बलेन महाबलाः ।
एकेन बहवोऽमित्राः पलितेनाभिसंधिताः ॥ १२-१३६-१९२॥
evaṃ prajñāvatā buddhyā durbalena mahābalāḥ |
ekena bahavo'mitrāḥ palitenābhisaṃdhitāḥ || 12-136-192||

MHB 12-136-193

अरिणापि समर्थेन संधिं कुर्वीत पण्डितः ।
मूषकश्च बिडालश्च मुक्तावन्योन्यसंश्रयात् ॥ १२-१३६-१९३॥
ariṇāpi samarthena saṃdhiṃ kurvīta paṇḍitaḥ |
mūṣakaśca biḍālaśca muktāvanyonyasaṃśrayāt || 12-136-193||

MHB 12-136-194

इत्येष क्षत्रधर्मस्य मया मार्गोऽनुदर्शितः ।
विस्तरेण महीपाल संक्षेपेण पुनः शृणु ॥ १२-१३६-१९४॥
ityeṣa kṣatradharmasya mayā mārgo'nudarśitaḥ |
vistareṇa mahīpāla saṃkṣepeṇa punaḥ śṛṇu || 12-136-194||

MHB 12-136-195

अन्योन्यकृतवैरौ तु चक्रतुः प्रीतिमुत्तमाम् ।
अन्योन्यमभिसंधातुमभूच्चैव तयोर्मतिः ॥ १२-१३६-१९५॥
anyonyakṛtavairau tu cakratuḥ prītimuttamām |
anyonyamabhisaṃdhātumabhūccaiva tayormatiḥ || 12-136-195||

MHB 12-136-196

तत्र प्राज्ञोऽभिसंधत्ते सम्यग्बुद्धिबलाश्रयात् ।
अभिसंधीयते प्राज्ञः प्रमादादपि चाबुधैः ॥ १२-१३६-१९६॥
tatra prājño'bhisaṃdhatte samyagbuddhibalāśrayāt |
abhisaṃdhīyate prājñaḥ pramādādapi cābudhaiḥ || 12-136-196||

MHB 12-136-197

तस्मादभीतवद्भीतो विश्वस्तवदविश्वसन् ।
न ह्यप्रमत्तश्चलति चलितो वा विनश्यति ॥ १२-१३६-१९७॥
tasmādabhītavadbhīto viśvastavadaviśvasan |
na hyapramattaścalati calito vā vinaśyati || 12-136-197||

MHB 12-136-198

कालेन रिपुणा संधिः काले मित्रेण विग्रहः ।
कार्य इत्येव तत्त्वज्ञाः प्राहुर्नित्यं युधिष्ठिर ॥ १२-१३६-१९८॥
kālena ripuṇā saṃdhiḥ kāle mitreṇa vigrahaḥ |
kārya ityeva tattvajñāḥ prāhurnityaṃ yudhiṣṭhira || 12-136-198||

MHB 12-136-199

एवं मत्वा महाराज शास्त्रार्थमभिगम्य च ।
अभियुक्तोऽप्रमत्तश्च प्राग्भयाद्भीतवच्चरेत् ॥ १२-१३६-१९९॥
evaṃ matvā mahārāja śāstrārthamabhigamya ca |
abhiyukto'pramattaśca prāgbhayādbhītavaccaret || 12-136-199||

MHB 12-136-200

भीतवत्संविधिः कार्यः प्रतिसंधिस्तथैव च ।
भयादुत्पद्यते बुद्धिरप्रमत्ताभियोगजा ॥ १२-१३६-२००॥
bhītavatsaṃvidhiḥ kāryaḥ pratisaṃdhistathaiva ca |
bhayādutpadyate buddhirapramattābhiyogajā || 12-136-200||

MHB 12-136-201

न भयं विद्यते राजन्भीतस्यानागते भये ।
अभीतस्य तु विस्रम्भात्सुमहज्जायते भयम् ॥ १२-१३६-२०१॥
na bhayaṃ vidyate rājanbhītasyānāgate bhaye |
abhītasya tu visrambhātsumahajjāyate bhayam || 12-136-201||

MHB 12-136-202

न भीरुरिति चात्यन्तं मन्त्रोऽदेयः कथंचन ।
अविज्ञानाद्धि विज्ञाते गच्छेदास्पददर्शिषु ॥ १२-१३६-२०२॥
na bhīruriti cātyantaṃ mantro'deyaḥ kathaṃcana |
avijñānāddhi vijñāte gacchedāspadadarśiṣu || 12-136-202||

MHB 12-136-203

तस्मादभीतवद्भीतो विश्वस्तवदविश्वसन् ।
कार्याणां गुरुतां बुद्ध्वा नानृतं किंचिदाचरेत् ॥ १२-१३६-२०३॥
tasmādabhītavadbhīto viśvastavadaviśvasan |
kāryāṇāṃ gurutāṃ buddhvā nānṛtaṃ kiṃcidācaret || 12-136-203||

MHB 12-136-204

एवमेतन्मया प्रोक्तमितिहासं युधिष्ठिर ।
श्रुत्वा त्वं सुहृदां मध्ये यथावत्समुपाचर ॥ १२-१३६-२०४॥
evametanmayā proktamitihāsaṃ yudhiṣṭhira |
śrutvā tvaṃ suhṛdāṃ madhye yathāvatsamupācara || 12-136-204||

MHB 12-136-205

उपलभ्य मतिं चाग्र्यामरिमित्रान्तरं तथा ।
संधिविग्रहकालं च मोक्षोपायं तथापदि ॥ १२-१३६-२०५॥
upalabhya matiṃ cāgryāmarimitrāntaraṃ tathā |
saṃdhivigrahakālaṃ ca mokṣopāyaṃ tathāpadi || 12-136-205||

MHB 12-136-206

शत्रुसाधारणे कृत्ये कृत्वा संधिं बलीयसा ।
समागमं चरेद्युक्त्या कृतार्थो न च विश्वसेत् ॥ १२-१३६-२०६॥
śatrusādhāraṇe kṛtye kṛtvā saṃdhiṃ balīyasā |
samāgamaṃ caredyuktyā kṛtārtho na ca viśvaset || 12-136-206||

MHB 12-136-207

अविरुद्धां त्रिवर्गेण नीतिमेतां युधिष्ठिर ।
अभ्युत्तिष्ठ श्रुतादस्माद्भूयस्त्वं रञ्जयन्प्रजाः ॥ १२-१३६-२०७॥
aviruddhāṃ trivargeṇa nītimetāṃ yudhiṣṭhira |
abhyuttiṣṭha śrutādasmādbhūyastvaṃ rañjayanprajāḥ || 12-136-207||

MHB 12-136-208

ब्राह्मणैश्चापि ते सार्धं यात्रा भवतु पाण्डव ।
ब्राह्मणा हि परं श्रेयो दिवि चेह च भारत ॥ १२-१३६-२०८॥
brāhmaṇaiścāpi te sārdhaṃ yātrā bhavatu pāṇḍava |
brāhmaṇā hi paraṃ śreyo divi ceha ca bhārata || 12-136-208||

MHB 12-136-209

एते धर्मस्य वेत्तारः कृतज्ञाः सततं प्रभो ।
पूजिताः शुभकर्माणः पूर्वजित्या नराधिप ॥ १२-१३६-२०९॥
ete dharmasya vettāraḥ kṛtajñāḥ satataṃ prabho |
pūjitāḥ śubhakarmāṇaḥ pūrvajityā narādhipa || 12-136-209||

MHB 12-136-210

राज्यं श्रेयः परं राजन्यशः कीर्तिं च लप्स्यसे ।
कुलस्य संततिं चैव यथान्यायं यथाक्रमम् ॥ १२-१३६-२१०॥
rājyaṃ śreyaḥ paraṃ rājanyaśaḥ kīrtiṃ ca lapsyase |
kulasya saṃtatiṃ caiva yathānyāyaṃ yathākramam || 12-136-210||

MHB 12-136-211

द्वयोरिमं भारत संधिविग्रहं सुभाषितं बुद्धिविशेषकारितम् ।
तथान्ववेक्ष्य क्षितिपेन सर्वदा निषेवितव्यं नृप शत्रुमण्डले ॥ १२-१३६-२११॥
dvayorimaṃ bhārata saṃdhivigrahaṃ subhāṣitaṃ buddhiviśeṣakāritam |
tathānvavekṣya kṣitipena sarvadā niṣevitavyaṃ nṛpa śatrumaṇḍale || 12-136-211||

Adhyaya: 137/353 (109)

MHB 12-137-1

युधिष्ठिर उवाच ।
उक्तो मन्त्रो महाबाहो न विश्वासोऽस्ति शत्रुषु ।
कथं हि राजा वर्तेत यदि सर्वत्र नाश्वसेत् ॥ १२-१३७-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
ukto mantro mahābāho na viśvāso'sti śatruṣu |
kathaṃ hi rājā varteta yadi sarvatra nāśvaset || 12-137-1||

MHB 12-137-2

विश्वासाद्धि परं राज्ञो राजन्नुत्पद्यते भयम् ।
कथं वै नाश्वसन्राजा शत्रूञ्जयति पार्थिव ॥ १२-१३७-२॥
viśvāsāddhi paraṃ rājño rājannutpadyate bhayam |
kathaṃ vai nāśvasanrājā śatrūñjayati pārthiva || 12-137-2||

MHB 12-137-3

एतन्मे संशयं छिन्धि मनो मे संप्रमुह्यति ।
अविश्वासकथामेतामुपश्रुत्य पितामह ॥ १२-१३७-३॥
etanme saṃśayaṃ chindhi mano me saṃpramuhyati |
aviśvāsakathāmetāmupaśrutya pitāmaha || 12-137-3||

MHB 12-137-4

भीष्म उवाच ।
शृणु कौन्तेय यो वृत्तो ब्रह्मदत्तनिवेशने ।
पूजन्या सह संवादो ब्रह्मदत्तस्य पार्थिव ॥ १२-१३७-४॥
bhīṣma uvāca |
śṛṇu kaunteya yo vṛtto brahmadattaniveśane |
pūjanyā saha saṃvādo brahmadattasya pārthiva || 12-137-4||

MHB 12-137-5

काम्पिल्ये ब्रह्मदत्तस्य अन्तःपुरनिवासिनी ।
पूजनी नाम शकुनी दीर्घकालं सहोषिता ॥ १२-१३७-५॥
kāmpilye brahmadattasya antaḥpuranivāsinī |
pūjanī nāma śakunī dīrghakālaṃ sahoṣitā || 12-137-5||

MHB 12-137-6

रुतज्ञा सर्वभूतानां यथा वै जीवजीवकः ।
सर्वज्ञा सर्वधर्मज्ञा तिर्यग्योनिगतापि सा ॥ १२-१३७-६॥
rutajñā sarvabhūtānāṃ yathā vai jīvajīvakaḥ |
sarvajñā sarvadharmajñā tiryagyonigatāpi sā || 12-137-6||

MHB 12-137-7

अभिप्रजाता सा तत्र पुत्रमेकं सुवर्चसम् ।
समकालं च राज्ञोऽपि देव्याः पुत्रो व्यजायत ॥ १२-१३७-७॥
abhiprajātā sā tatra putramekaṃ suvarcasam |
samakālaṃ ca rājño'pi devyāḥ putro vyajāyata || 12-137-7||

MHB 12-137-8

समुद्रतीरं गत्वा सा त्वाजहार फलद्वयम् ।
पुष्ट्यर्थं च स्वपुत्रस्य राजपुत्रस्य चैव ह ॥ १२-१३७-८॥
samudratīraṃ gatvā sā tvājahāra phaladvayam |
puṣṭyarthaṃ ca svaputrasya rājaputrasya caiva ha || 12-137-8||

MHB 12-137-9

फलमेकं सुतायादाद्राजपुत्राय चापरम् ।
अमृतास्वादसदृशं बलतेजोविवर्धनम् ।
तत्रागच्छत्परां वृद्धिं राजपुत्रः फलाशनात् ॥ १२-१३७-९॥
phalamekaṃ sutāyādādrājaputrāya cāparam |
amṛtāsvādasadṛśaṃ balatejovivardhanam |
tatrāgacchatparāṃ vṛddhiṃ rājaputraḥ phalāśanāt || 12-137-9||

MHB 12-137-10

धात्र्या हस्तगतश्चापि तेनाक्रीडत पक्षिणा ।
शून्ये तु तमुपादाय पक्षिणं समजातकम् ।
हत्वा ततः स राजेन्द्र धात्र्या हस्तमुपागमत् ॥ १२-१३७-१०॥
dhātryā hastagataścāpi tenākrīḍata pakṣiṇā |
śūnye tu tamupādāya pakṣiṇaṃ samajātakam |
hatvā tataḥ sa rājendra dhātryā hastamupāgamat || 12-137-10||

MHB 12-137-11

अथ सा शकुनी राजन्नागमत्फलहारिका ।
अपश्यन्निहतं पुत्रं तेन बालेन भूतले ॥ १२-१३७-११॥
atha sā śakunī rājannāgamatphalahārikā |
apaśyannihataṃ putraṃ tena bālena bhūtale || 12-137-11||

MHB 12-137-12

बाष्पपूर्णमुखी दीना दृष्ट्वा सा तु हतं सुतम् ।
पूजनी दुःखसंतप्ता रुदती वाक्यमब्रवीत् ॥ १२-१३७-१२॥
bāṣpapūrṇamukhī dīnā dṛṣṭvā sā tu hataṃ sutam |
pūjanī duḥkhasaṃtaptā rudatī vākyamabravīt || 12-137-12||

MHB 12-137-13

क्षत्रिये संगतं नास्ति न प्रीतिर्न च सौहृदम् ।
कारणे संभजन्तीह कृतार्थाः संत्यजन्ति च ॥ १२-१३७-१३॥
kṣatriye saṃgataṃ nāsti na prītirna ca sauhṛdam |
kāraṇe saṃbhajantīha kṛtārthāḥ saṃtyajanti ca || 12-137-13||

MHB 12-137-14

क्षत्रियेषु न विश्वासः कार्यः सर्वोपघातिषु ।
अपकृत्यापि सततं सान्त्वयन्ति निरर्थकम् ॥ १२-१३७-१४॥
kṣatriyeṣu na viśvāsaḥ kāryaḥ sarvopaghātiṣu |
apakṛtyāpi satataṃ sāntvayanti nirarthakam || 12-137-14||

MHB 12-137-15

अहमस्य करोम्यद्य सदृशीं वैरयातनाम् ।
कृतघ्नस्य नृशंसस्य भृशं विश्वासघातिनः ॥ १२-१३७-१५॥
ahamasya karomyadya sadṛśīṃ vairayātanām |
kṛtaghnasya nṛśaṃsasya bhṛśaṃ viśvāsaghātinaḥ || 12-137-15||

MHB 12-137-16

सहसंजातवृद्धस्य तथैव सहभोजिनः ।
शरणागतस्य च वधस्त्रिविधं ह्यस्य किल्बिषम् ॥ १२-१३७-१६॥
sahasaṃjātavṛddhasya tathaiva sahabhojinaḥ |
śaraṇāgatasya ca vadhastrividhaṃ hyasya kilbiṣam || 12-137-16||

MHB 12-137-17

इत्युक्त्वा चरणाभ्यां तु नेत्रे नृपसुतस्य सा ।
भित्त्वा स्वस्था तत इदं पूजनी वाक्यमब्रवीत् ॥ १२-१३७-१७॥
ityuktvā caraṇābhyāṃ tu netre nṛpasutasya sā |
bhittvā svasthā tata idaṃ pūjanī vākyamabravīt || 12-137-17||

MHB 12-137-18

इच्छयैव कृतं पापं सद्य एवोपसर्पति ।
कृतप्रतिक्रियं तेषां न नश्यति शुभाशुभम् ॥ १२-१३७-१८॥
icchayaiva kṛtaṃ pāpaṃ sadya evopasarpati |
kṛtapratikriyaṃ teṣāṃ na naśyati śubhāśubham || 12-137-18||

MHB 12-137-19

पापं कर्म कृतं किंचिन्न तस्मिन्यदि विद्यते ।
निपात्यतेऽस्य पुत्रेषु न चेत्पौत्रेषु नप्तृषु ॥ १२-१३७-१९॥
pāpaṃ karma kṛtaṃ kiṃcinna tasminyadi vidyate |
nipātyate'sya putreṣu na cetpautreṣu naptṛṣu || 12-137-19||

MHB 12-137-20

ब्रह्मदत्त उवाच ।
अस्ति वै कृतमस्माभिरस्ति प्रतिकृतं त्वया ।
उभयं तत्समीभूतं वस पूजनि मा गमः ॥ १२-१३७-२०॥
brahmadatta uvāca |
asti vai kṛtamasmābhirasti pratikṛtaṃ tvayā |
ubhayaṃ tatsamībhūtaṃ vasa pūjani mā gamaḥ || 12-137-20||

MHB 12-137-21

पूजन्युवाच ।
सकृत्कृतापराधस्य तत्रैव परिलम्बतः ।
न तद्बुधाः प्रशंसन्ति श्रेयस्तत्रापसर्पणम् ॥ १२-१३७-२१॥
pūjanyuvāca |
sakṛtkṛtāparādhasya tatraiva parilambataḥ |
na tadbudhāḥ praśaṃsanti śreyastatrāpasarpaṇam || 12-137-21||

MHB 12-137-22

सान्त्वे प्रयुक्ते नृपते कृतवैरे न विश्वसेत् ।
क्षिप्रं प्रबध्यते मूढो न हि वैरं प्रशाम्यति ॥ १२-१३७-२२॥
sāntve prayukte nṛpate kṛtavaire na viśvaset |
kṣipraṃ prabadhyate mūḍho na hi vairaṃ praśāmyati || 12-137-22||

MHB 12-137-23

अन्योन्यं कृतवैराणां पुत्रपौत्रं निगच्छति ।
पुत्रपौत्रे विनष्टे तु परलोकं निगच्छति ॥ १२-१३७-२३॥
anyonyaṃ kṛtavairāṇāṃ putrapautraṃ nigacchati |
putrapautre vinaṣṭe tu paralokaṃ nigacchati || 12-137-23||

MHB 12-137-24

सर्वेषां कृतवैराणामविश्वासः सुखावहः ।
एकान्ततो न विश्वासः कार्यो विश्वासघातकः ॥ १२-१३७-२४॥
sarveṣāṃ kṛtavairāṇāmaviśvāsaḥ sukhāvahaḥ |
ekāntato na viśvāsaḥ kāryo viśvāsaghātakaḥ || 12-137-24||

MHB 12-137-25

न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्तेऽपि न विश्वसेत् ।
कामं विश्वासयेदन्यान्परेषां तु न विश्वसेत् ॥ १२-१३७-२५॥
na viśvasedaviśvaste viśvaste'pi na viśvaset |
kāmaṃ viśvāsayedanyānpareṣāṃ tu na viśvaset || 12-137-25||

MHB 12-137-26

माता पिता बान्धवानां वरिष्ठौ भार्या जरा बीजमात्रं तु पुत्रः ।
भ्राता शत्रुः क्लिन्नपाणिर्वयस्य आत्मा ह्येकः सुखदुःखस्य वेत्ता ॥ १२-१३७-२६॥
mātā pitā bāndhavānāṃ variṣṭhau bhāryā jarā bījamātraṃ tu putraḥ |
bhrātā śatruḥ klinnapāṇirvayasya ātmā hyekaḥ sukhaduḥkhasya vettā || 12-137-26||

MHB 12-137-27

अन्योन्यकृतवैराणां न संधिरुपपद्यते ।
स च हेतुरतिक्रान्तो यदर्थमहमावसम् ॥ १२-१३७-२७॥
anyonyakṛtavairāṇāṃ na saṃdhirupapadyate |
sa ca heturatikrānto yadarthamahamāvasam || 12-137-27||

MHB 12-137-28

पूजितस्यार्थमानाभ्यां जन्तोः पूर्वापकारिणः ।
चेतो भवत्यविश्वस्तं पूर्वं त्रासयते बलात् ॥ १२-१३७-२८॥
pūjitasyārthamānābhyāṃ jantoḥ pūrvāpakāriṇaḥ |
ceto bhavatyaviśvastaṃ pūrvaṃ trāsayate balāt || 12-137-28||

MHB 12-137-29

पूर्वं संमानना यत्र पश्चाच्चैव विमानना ।
जह्यात्तं सत्त्ववान्वासं संमानितविमानितः ॥ १२-१३७-२९॥
pūrvaṃ saṃmānanā yatra paścāccaiva vimānanā |
jahyāttaṃ sattvavānvāsaṃ saṃmānitavimānitaḥ || 12-137-29||

MHB 12-137-30

उषितास्मि तवागारे दीर्घकालमहिंसिता ।
तदिदं वैरमुत्पन्नं सुखमास्स्व व्रजाम्यहम् ॥ १२-१३७-३०॥
uṣitāsmi tavāgāre dīrghakālamahiṃsitā |
tadidaṃ vairamutpannaṃ sukhamāssva vrajāmyaham || 12-137-30||

MHB 12-137-31

ब्रह्मदत्त उवाच ।
यत्कृते प्रतिकुर्याद्वै न स तत्रापराध्नुयात् ।
अनृणस्तेन भवति वस पूजनि मा गमः ॥ १२-१३७-३१॥
brahmadatta uvāca |
yatkṛte pratikuryādvai na sa tatrāparādhnuyāt |
anṛṇastena bhavati vasa pūjani mā gamaḥ || 12-137-31||

MHB 12-137-32

पूजन्युवाच ।
न कृतस्य न कर्तुश्च सख्यं संधीयते पुनः ।
हृदयं तत्र जानाति कर्तुश्चैव कृतस्य च ॥ १२-१३७-३२॥
pūjanyuvāca |
na kṛtasya na kartuśca sakhyaṃ saṃdhīyate punaḥ |
hṛdayaṃ tatra jānāti kartuścaiva kṛtasya ca || 12-137-32||

MHB 12-137-33

ब्रह्मदत्त उवाच ।
कृतस्य चैव कर्तुश्च सख्यं संधीयते पुनः ।
वैरस्योपशमो दृष्टः पापं नोपाश्नुते पुनः ॥ १२-१३७-३३॥
brahmadatta uvāca |
kṛtasya caiva kartuśca sakhyaṃ saṃdhīyate punaḥ |
vairasyopaśamo dṛṣṭaḥ pāpaṃ nopāśnute punaḥ || 12-137-33||

MHB 12-137-34

पूजन्युवाच ।
नास्ति वैरमुपक्रान्तं सान्त्वितोऽस्मीति नाश्वसेत् ।
विश्वासाद्बध्यते बालस्तस्माच्छ्रेयो ह्यदर्शनम् ॥ १२-१३७-३४॥
pūjanyuvāca |
nāsti vairamupakrāntaṃ sāntvito'smīti nāśvaset |
viśvāsādbadhyate bālastasmācchreyo hyadarśanam || 12-137-34||

MHB 12-137-35

तरसा ये न शक्यन्ते शस्त्रैः सुनिशितैरपि ।
साम्ना ते विनिगृह्यन्ते गजा इव करेणुभिः ॥ १२-१३७-३५॥
tarasā ye na śakyante śastraiḥ suniśitairapi |
sāmnā te vinigṛhyante gajā iva kareṇubhiḥ || 12-137-35||

MHB 12-137-36

ब्रह्मदत्त उवाच ।
संवासाज्जायते स्नेहो जीवितान्तकरेष्वपि ।
अन्योन्यस्य च विश्वासः श्वपचेन शुनो यथा ॥ १२-१३७-३६॥
brahmadatta uvāca |
saṃvāsājjāyate sneho jīvitāntakareṣvapi |
anyonyasya ca viśvāsaḥ śvapacena śuno yathā || 12-137-36||

MHB 12-137-37

अन्योन्यकृतवैराणां संवासान्मृदुतां गतम् ।
नैव तिष्ठति तद्वैरं पुष्करस्थमिवोदकम् ॥ १२-१३७-३७॥
anyonyakṛtavairāṇāṃ saṃvāsānmṛdutāṃ gatam |
naiva tiṣṭhati tadvairaṃ puṣkarasthamivodakam || 12-137-37||

MHB 12-137-38

पूजन्युवाच ।
वैरं पञ्चसमुत्थानं तच्च बुध्यन्ति पण्डिताः ।
स्त्रीकृतं वास्तुजं वाग्जं ससपत्नापराधजम् ॥ १२-१३७-३८॥
pūjanyuvāca |
vairaṃ pañcasamutthānaṃ tacca budhyanti paṇḍitāḥ |
strīkṛtaṃ vāstujaṃ vāgjaṃ sasapatnāparādhajam || 12-137-38||

MHB 12-137-39

तत्र दाता निहन्तव्यः क्षत्रियेण विशेषतः ।
प्रकाशं वाप्रकाशं वा बुद्ध्वा देशबलादिकम् ॥ १२-१३७-३९॥
tatra dātā nihantavyaḥ kṣatriyeṇa viśeṣataḥ |
prakāśaṃ vāprakāśaṃ vā buddhvā deśabalādikam || 12-137-39||

MHB 12-137-40

कृतवैरे न विश्वासः कार्यस्त्विह सुहृद्यपि ।
छन्नं संतिष्ठते वैरं गूढोऽग्निरिव दारुषु ॥ १२-१३७-४०॥
kṛtavaire na viśvāsaḥ kāryastviha suhṛdyapi |
channaṃ saṃtiṣṭhate vairaṃ gūḍho'gniriva dāruṣu || 12-137-40||

MHB 12-137-41

न वित्तेन न पारुष्यैर्न सान्त्वेन न च श्रुतैः ।
वैराग्निः शाम्यते राजन्नौर्वाग्निरिव सागरे ॥ १२-१३७-४१॥
na vittena na pāruṣyairna sāntvena na ca śrutaiḥ |
vairāgniḥ śāmyate rājannaurvāgniriva sāgare || 12-137-41||

MHB 12-137-42

न हि वैराग्निरुद्भूतः कर्म वाप्यपराधजम् ।
शाम्यत्यदग्ध्वा नृपते विना ह्येकतरक्षयात् ॥ १२-१३७-४२॥
na hi vairāgnirudbhūtaḥ karma vāpyaparādhajam |
śāmyatyadagdhvā nṛpate vinā hyekatarakṣayāt || 12-137-42||

MHB 12-137-43

सत्कृतस्यार्थमानाभ्यां स्यात्तु पूर्वापकारिणः ।
नैव शान्तिर्न विश्वासः कर्म त्रासयते बलात् ॥ १२-१३७-४३॥
satkṛtasyārthamānābhyāṃ syāttu pūrvāpakāriṇaḥ |
naiva śāntirna viśvāsaḥ karma trāsayate balāt || 12-137-43||

MHB 12-137-44

नैवापकारे कस्मिंश्चिदहं त्वयि तथा भवान् ।
विश्वासादुषिता पूर्वं नेदानीं विश्वसाम्यहम् ॥ १२-१३७-४४॥
naivāpakāre kasmiṃścidahaṃ tvayi tathā bhavān |
viśvāsāduṣitā pūrvaṃ nedānīṃ viśvasāmyaham || 12-137-44||

MHB 12-137-45

ब्रह्मदत्त उवाच ।
कालेन क्रियते कार्यं तथैव विविधाः क्रियाः ।
कालेनैव प्रवर्तन्ते कः कस्येहापराध्यति ॥ १२-१३७-४५॥
brahmadatta uvāca |
kālena kriyate kāryaṃ tathaiva vividhāḥ kriyāḥ |
kālenaiva pravartante kaḥ kasyehāparādhyati || 12-137-45||

MHB 12-137-46

तुल्यं चोभे प्रवर्तेते मरणं जन्म चैव ह ।
कार्यते चैव कालेन तन्निमित्तं हि जीवति ॥ १२-१३७-४६॥
tulyaṃ cobhe pravartete maraṇaṃ janma caiva ha |
kāryate caiva kālena tannimittaṃ hi jīvati || 12-137-46||

MHB 12-137-47

बध्यन्ते युगपत्केचिदेकैकस्य न चापरे ।
कालो दहति भूतानि संप्राप्याग्निरिवेन्धनम् ॥ १२-१३७-४७॥
badhyante yugapatkecidekaikasya na cāpare |
kālo dahati bhūtāni saṃprāpyāgnirivendhanam || 12-137-47||

MHB 12-137-48

नाहं प्रमाणं नैव त्वमन्योन्यकरणे शुभे ।
कालो नित्यमुपाधत्ते सुखं दुःखं च देहिनाम् ॥ १२-१३७-४८॥
nāhaṃ pramāṇaṃ naiva tvamanyonyakaraṇe śubhe |
kālo nityamupādhatte sukhaṃ duḥkhaṃ ca dehinām || 12-137-48||

MHB 12-137-49

एवं वसेह सस्नेहा यथाकालमहिंसिता ।
यत्कृतं तच्च मे क्षान्तं त्वं चैव क्षम पूजनि ॥ १२-१३७-४९॥
evaṃ vaseha sasnehā yathākālamahiṃsitā |
yatkṛtaṃ tacca me kṣāntaṃ tvaṃ caiva kṣama pūjani || 12-137-49||

MHB 12-137-50

पूजन्युवाच ।
यदि कालः प्रमाणं ते न वैरं कस्यचिद्भवेत् ।
कस्मात्त्वपचितिं यान्ति बान्धवा बान्धवे हते ॥ १२-१३७-५०॥
pūjanyuvāca |
yadi kālaḥ pramāṇaṃ te na vairaṃ kasyacidbhavet |
kasmāttvapacitiṃ yānti bāndhavā bāndhave hate || 12-137-50||

MHB 12-137-51

कस्माद्देवासुराः पूर्वमन्योन्यमभिजघ्निरे ।
यदि कालेन निर्याणं सुखदुःखे भवाभवौ ॥ १२-१३७-५१॥
kasmāddevāsurāḥ pūrvamanyonyamabhijaghnire |
yadi kālena niryāṇaṃ sukhaduḥkhe bhavābhavau || 12-137-51||

MHB 12-137-52

भिषजो भेषजं कर्तुं कस्मादिच्छन्ति रोगिणे ।
यदि कालेन पच्यन्ते भेषजैः किं प्रयोजनम् ॥ १२-१३७-५२॥
bhiṣajo bheṣajaṃ kartuṃ kasmādicchanti rogiṇe |
yadi kālena pacyante bheṣajaiḥ kiṃ prayojanam || 12-137-52||

MHB 12-137-53

प्रलापः क्रियते कस्मात्सुमहाञ्शोकमूर्छितैः ।
यदि कालः प्रमाणं ते कस्माद्धर्मोऽस्ति कर्तृषु ॥ १२-१३७-५३॥
pralāpaḥ kriyate kasmātsumahāñśokamūrchitaiḥ |
yadi kālaḥ pramāṇaṃ te kasmāddharmo'sti kartṛṣu || 12-137-53||

MHB 12-137-54

तव पुत्रो ममापत्यं हतवान्हिंसितो मया ।
अनन्तरं त्वया चाहं बन्धनीया महीपते ॥ १२-१३७-५४॥
tava putro mamāpatyaṃ hatavānhiṃsito mayā |
anantaraṃ tvayā cāhaṃ bandhanīyā mahīpate || 12-137-54||

MHB 12-137-55

अहं हि पुत्रशोकेन कृतपापा तवात्मजे ।
तथा त्वया प्रहर्तव्यं मयि तत्त्वं च मे शृणु ॥ १२-१३७-५५॥
ahaṃ hi putraśokena kṛtapāpā tavātmaje |
tathā tvayā prahartavyaṃ mayi tattvaṃ ca me śṛṇu || 12-137-55||

MHB 12-137-56

भक्षार्थं क्रीडनार्थं वा नरा वाञ्छन्ति पक्षिणः ।
तृतीयो नास्ति संयोगो वधबन्धादृते क्षमः ॥ १२-१३७-५६॥
bhakṣārthaṃ krīḍanārthaṃ vā narā vāñchanti pakṣiṇaḥ |
tṛtīyo nāsti saṃyogo vadhabandhādṛte kṣamaḥ || 12-137-56||

MHB 12-137-57

वधबन्धभयादेके मोक्षतन्त्रमुपागताः ।
मरणोत्पातजं दुःखमाहुर्धर्मविदो जनाः ॥ १२-१३७-५७॥
vadhabandhabhayādeke mokṣatantramupāgatāḥ |
maraṇotpātajaṃ duḥkhamāhurdharmavido janāḥ || 12-137-57||

MHB 12-137-58

सर्वस्य दयिताः प्राणाः सर्वस्य दयिताः सुताः ।
दुःखादुद्विजते सर्वः सर्वस्य सुखमीप्सितम् ॥ १२-१३७-५८॥
sarvasya dayitāḥ prāṇāḥ sarvasya dayitāḥ sutāḥ |
duḥkhādudvijate sarvaḥ sarvasya sukhamīpsitam || 12-137-58||

MHB 12-137-59

दुःखं जरा ब्रह्मदत्त दुःखमर्थविपर्ययः ।
दुःखं चानिष्टसंवासो दुःखमिष्टवियोगजम् ॥ १२-१३७-५९॥
duḥkhaṃ jarā brahmadatta duḥkhamarthaviparyayaḥ |
duḥkhaṃ cāniṣṭasaṃvāso duḥkhamiṣṭaviyogajam || 12-137-59||

MHB 12-137-60

वैरबन्धकृतं दुःखं हिंसाजं स्त्रीकृतं तथा ।
दुःखं सुखेन सततं जनाद्विपरिवर्तते ॥ १२-१३७-६०॥
vairabandhakṛtaṃ duḥkhaṃ hiṃsājaṃ strīkṛtaṃ tathā |
duḥkhaṃ sukhena satataṃ janādviparivartate || 12-137-60||

MHB 12-137-61

न दुःखं परदुःखे वै केचिदाहुरबुद्धयः ।
यो दुःखं नाभिजानाति स जल्पति महाजने ॥ १२-१३७-६१॥
na duḥkhaṃ paraduḥkhe vai kecidāhurabuddhayaḥ |
yo duḥkhaṃ nābhijānāti sa jalpati mahājane || 12-137-61||

MHB 12-137-62

यस्तु शोचति दुःखार्तः स कथं वक्तुमुत्सहेत् ।
रसज्ञः सर्वदुःखस्य यथात्मनि तथा परे ॥ १२-१३७-६२॥
yastu śocati duḥkhārtaḥ sa kathaṃ vaktumutsahet |
rasajñaḥ sarvaduḥkhasya yathātmani tathā pare || 12-137-62||

MHB 12-137-63

यत्कृतं ते मया राजंस्त्वया च मम यत्कृतम् ।
न तद्वर्षशतैः शक्यं व्यपोहितुमरिंदम ॥ १२-१३७-६३॥
yatkṛtaṃ te mayā rājaṃstvayā ca mama yatkṛtam |
na tadvarṣaśataiḥ śakyaṃ vyapohitumariṃdama || 12-137-63||

MHB 12-137-64

आवयोः कृतमन्योन्यं तत्र संधिर्न विद्यते ।
स्मृत्वा स्मृत्वा हि ते पुत्रं नवं वैरं भविष्यति ॥ १२-१३७-६४॥
āvayoḥ kṛtamanyonyaṃ tatra saṃdhirna vidyate |
smṛtvā smṛtvā hi te putraṃ navaṃ vairaṃ bhaviṣyati || 12-137-64||

MHB 12-137-65

वैरमन्तिकमासज्य यः प्रीतिं कर्तुमिच्छति ।
मृन्मयस्येव भग्नस्य तस्य संधिर्न विद्यते ॥ १२-१३७-६५॥
vairamantikamāsajya yaḥ prītiṃ kartumicchati |
mṛnmayasyeva bhagnasya tasya saṃdhirna vidyate || 12-137-65||

MHB 12-137-66

निश्चितश्चार्थशास्त्रज्ञैरविश्वासः सुखोदयः ।
उशनाश्चाथ गाथे द्वे प्रह्रादायाब्रवीत्पुरा ॥ १२-१३७-६६॥
niścitaścārthaśāstrajñairaviśvāsaḥ sukhodayaḥ |
uśanāścātha gāthe dve prahrādāyābravītpurā || 12-137-66||

MHB 12-137-67

ये वैरिणः श्रद्दधते सत्ये सत्येतरेऽपि वा ।
ते श्रद्दधाना वध्यन्ते मधु शुष्कतृणैर्यथा ॥ १२-१३७-६७॥
ye vairiṇaḥ śraddadhate satye satyetare'pi vā |
te śraddadhānā vadhyante madhu śuṣkatṛṇairyathā || 12-137-67||

MHB 12-137-68

न हि वैराणि शाम्यन्ति कुलेष्वा दशमाद्युगात् ।
आख्यातारश्च विद्यन्ते कुले चेद्विद्यते पुमान् ॥ १२-१३७-६८॥
na hi vairāṇi śāmyanti kuleṣvā daśamādyugāt |
ākhyātāraśca vidyante kule cedvidyate pumān || 12-137-68||

MHB 12-137-69

उपगुह्य हि वैराणि सान्त्वयन्ति नराधिपाः ।
अथैनं प्रतिपिंषन्ति पूर्णं घटमिवाश्मनि ॥ १२-१३७-६९॥
upaguhya hi vairāṇi sāntvayanti narādhipāḥ |
athainaṃ pratipiṃṣanti pūrṇaṃ ghaṭamivāśmani || 12-137-69||

MHB 12-137-70

सदा न विश्वसेद्राजन्पापं कृत्वेह कस्यचित् ।
अपकृत्य परेषां हि विश्वासाद्दुःखमश्नुते ॥ १२-१३७-७०॥
sadā na viśvasedrājanpāpaṃ kṛtveha kasyacit |
apakṛtya pareṣāṃ hi viśvāsādduḥkhamaśnute || 12-137-70||

MHB 12-137-71

ब्रह्मदत्त उवाच ।
नाविश्वासाच्चिन्वतेऽर्थान्नेहन्ते चापि किंचन ।
भयादेकतरान्नित्यं मृतकल्पा भवन्ति च ॥ १२-१३७-७१॥
brahmadatta uvāca |
nāviśvāsāccinvate'rthānnehante cāpi kiṃcana |
bhayādekatarānnityaṃ mṛtakalpā bhavanti ca || 12-137-71||

MHB 12-137-72

पूजन्युवाच ।
यस्येह व्रणिनौ पादौ पद्भ्यां च परिसर्पति ।
क्षण्येते तस्य तौ पादौ सुगुप्तमभिधावतः ॥ १२-१३७-७२॥
pūjanyuvāca |
yasyeha vraṇinau pādau padbhyāṃ ca parisarpati |
kṣaṇyete tasya tau pādau suguptamabhidhāvataḥ || 12-137-72||

MHB 12-137-73

नेत्राभ्यां सरुजाभ्यां यः प्रतिवातमुदीक्षते ।
तस्य वायुरुजात्यर्थं नेत्रयोर्भवति ध्रुवम् ॥ १२-१३७-७३॥
netrābhyāṃ sarujābhyāṃ yaḥ prativātamudīkṣate |
tasya vāyurujātyarthaṃ netrayorbhavati dhruvam || 12-137-73||

MHB 12-137-74

दुष्टं पन्थानमाश्रित्य यो मोहादभिपद्यते ।
आत्मनो बलमज्ञात्वा तदन्तं तस्य जीवितम् ॥ १२-१३७-७४॥
duṣṭaṃ panthānamāśritya yo mohādabhipadyate |
ātmano balamajñātvā tadantaṃ tasya jīvitam || 12-137-74||

MHB 12-137-75

यस्तु वर्षमविज्ञाय क्षेत्रं कृषति मानवः ।
हीनं पुरुषकारेण सस्यं नैवाप्नुते पुनः ॥ १२-१३७-७५॥
yastu varṣamavijñāya kṣetraṃ kṛṣati mānavaḥ |
hīnaṃ puruṣakāreṇa sasyaṃ naivāpnute punaḥ || 12-137-75||

MHB 12-137-76

यश्च तिक्तं कषायं वाप्यास्वादविधुरं हितम् ।
आहारं कुरुते नित्यं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥ १२-१३७-७६॥
yaśca tiktaṃ kaṣāyaṃ vāpyāsvādavidhuraṃ hitam |
āhāraṃ kurute nityaṃ so'mṛtatvāya kalpate || 12-137-76||

MHB 12-137-77

पथ्यं भुक्त्वा नरो लोभाद्योऽन्यदश्नाति भोजनम् ।
परिणाममविज्ञाय तदन्तं तस्य जीवितम् ॥ १२-१३७-७७॥
pathyaṃ bhuktvā naro lobhādyo'nyadaśnāti bhojanam |
pariṇāmamavijñāya tadantaṃ tasya jīvitam || 12-137-77||

MHB 12-137-78

दैवं पुरुषकारश्च स्थितावन्योन्यसंश्रयात् ।
उदात्तानां कर्म तन्त्रं दैवं क्लीबा उपासते ॥ १२-१३७-७८॥
daivaṃ puruṣakāraśca sthitāvanyonyasaṃśrayāt |
udāttānāṃ karma tantraṃ daivaṃ klībā upāsate || 12-137-78||

MHB 12-137-79

कर्म चात्महितं कार्यं तीक्ष्णं वा यदि वा मृदु ।
ग्रस्यतेऽकर्मशीलस्तु सदानर्थैरकिंचनः ॥ १२-१३७-७९॥
karma cātmahitaṃ kāryaṃ tīkṣṇaṃ vā yadi vā mṛdu |
grasyate'karmaśīlastu sadānarthairakiṃcanaḥ || 12-137-79||

MHB 12-137-80

तस्मात्संशयितेऽप्यर्थे कार्य एव पराक्रमः ।
सर्वस्वमपि संत्यज्य कार्यमात्महितं नरैः ॥ १२-१३७-८०॥
tasmātsaṃśayite'pyarthe kārya eva parākramaḥ |
sarvasvamapi saṃtyajya kāryamātmahitaṃ naraiḥ || 12-137-80||

MHB 12-137-81

विद्या शौर्यं च दाक्ष्यं च बलं धैर्यं च पञ्चमम् ।
मित्राणि सहजान्याहुर्वर्तयन्तीह यैर्बुधाः ॥ १२-१३७-८१॥
vidyā śauryaṃ ca dākṣyaṃ ca balaṃ dhairyaṃ ca pañcamam |
mitrāṇi sahajānyāhurvartayantīha yairbudhāḥ || 12-137-81||

MHB 12-137-82

निवेशनं च कुप्यं च क्षेत्रं भार्या सुहृज्जनः ।
एतान्युपचितान्याहुः सर्वत्र लभते पुमान् ॥ १२-१३७-८२॥
niveśanaṃ ca kupyaṃ ca kṣetraṃ bhāryā suhṛjjanaḥ |
etānyupacitānyāhuḥ sarvatra labhate pumān || 12-137-82||

MHB 12-137-83

सर्वत्र रमते प्राज्ञः सर्वत्र च विरोचते ।
न विभीषयते कंचिद्भीषितो न बिभेति च ॥ १२-१३७-८३॥
sarvatra ramate prājñaḥ sarvatra ca virocate |
na vibhīṣayate kaṃcidbhīṣito na bibheti ca || 12-137-83||

MHB 12-137-84

नित्यं बुद्धिमतो ह्यर्थः स्वल्पकोऽपि विवर्धते ।
दाक्ष्येण कुरुते कर्म संयमात्प्रतितिष्ठति ॥ १२-१३७-८४॥
nityaṃ buddhimato hyarthaḥ svalpako'pi vivardhate |
dākṣyeṇa kurute karma saṃyamātpratitiṣṭhati || 12-137-84||

MHB 12-137-85

गृहस्नेहावबद्धानां नराणामल्पमेधसाम् ।
कुस्त्री खादति मांसानि माघमा सेगवामिव ॥ १२-१३७-८५॥
gṛhasnehāvabaddhānāṃ narāṇāmalpamedhasām |
kustrī khādati māṃsāni māghamā segavāmiva || 12-137-85||

MHB 12-137-86

गृहं क्षेत्राणि मित्राणि स्वदेश इति चापरे ।
इत्येवमवसीदन्ति नरा बुद्धिविपर्यये ॥ १२-१३७-८६॥
gṛhaṃ kṣetrāṇi mitrāṇi svadeśa iti cāpare |
ityevamavasīdanti narā buddhiviparyaye || 12-137-86||

MHB 12-137-87

उत्पतेत्सरुजाद्देशाद्व्याधिदुर्भिक्षपीडितात् ।
अन्यत्र वस्तुं गच्छेद्वा वसेद्वा नित्यमानितः ॥ १२-१३७-८७॥
utpatetsarujāddeśādvyādhidurbhikṣapīḍitāt |
anyatra vastuṃ gacchedvā vasedvā nityamānitaḥ || 12-137-87||

MHB 12-137-88

तस्मादन्यत्र यास्यामि वस्तुं नाहमिहोत्सहे ।
कृतमेतदनाहार्यं तव पुत्रेण पार्थिव ॥ १२-१३७-८८॥
tasmādanyatra yāsyāmi vastuṃ nāhamihotsahe |
kṛtametadanāhāryaṃ tava putreṇa pārthiva || 12-137-88||

MHB 12-137-89

कुभार्यां च कुपुत्रं च कुराजानं कुसौहृदम् ।
कुसंबन्धं कुदेशं च दूरतः परिवर्जयेत् ॥ १२-१३७-८९॥
kubhāryāṃ ca kuputraṃ ca kurājānaṃ kusauhṛdam |
kusaṃbandhaṃ kudeśaṃ ca dūrataḥ parivarjayet || 12-137-89||

MHB 12-137-90

कुमित्रे नास्ति विश्वासः कुभार्यायां कुतो रतिः ।
कुराज्ये निर्वृतिर्नास्ति कुदेशे न प्रजीव्यते ॥ १२-१३७-९०॥
kumitre nāsti viśvāsaḥ kubhāryāyāṃ kuto ratiḥ |
kurājye nirvṛtirnāsti kudeśe na prajīvyate || 12-137-90||

MHB 12-137-91

कुमित्रे संगतं नास्ति नित्यमस्थिरसौहृदे ।
अवमानः कुसंबन्धे भवत्यर्थविपर्यये ॥ १२-१३७-९१॥
kumitre saṃgataṃ nāsti nityamasthirasauhṛde |
avamānaḥ kusaṃbandhe bhavatyarthaviparyaye || 12-137-91||

MHB 12-137-92

सा भार्या या प्रियं ब्रूते स पुत्रो यत्र निर्वृतिः ।
तन्मित्रं यत्र विश्वासः स देशो यत्र जीव्यते ॥ १२-१३७-९२॥
sā bhāryā yā priyaṃ brūte sa putro yatra nirvṛtiḥ |
tanmitraṃ yatra viśvāsaḥ sa deśo yatra jīvyate || 12-137-92||

MHB 12-137-93

यत्र नास्ति बलात्कारः स राजा तीव्रशासनः ।
न चैव ह्यभिसंबन्धो दरिद्रं यो बुभूषति ॥ १२-१३७-९३॥
yatra nāsti balātkāraḥ sa rājā tīvraśāsanaḥ |
na caiva hyabhisaṃbandho daridraṃ yo bubhūṣati || 12-137-93||

MHB 12-137-94

भार्या देशोऽथ मित्राणि पुत्रसंबन्धिबान्धवाः ।
एतत्सर्वं गुणवति धर्मनेत्रे महीपतौ ॥ १२-१३७-९४॥
bhāryā deśo'tha mitrāṇi putrasaṃbandhibāndhavāḥ |
etatsarvaṃ guṇavati dharmanetre mahīpatau || 12-137-94||

MHB 12-137-95

अधर्मज्ञस्य विलयं प्रजा गच्छन्त्यनिग्रहात् ।
राजा मूलं त्रिवर्गस्य अप्रमत्तोऽनुपालयन् ॥ १२-१३७-९५॥
adharmajñasya vilayaṃ prajā gacchantyanigrahāt |
rājā mūlaṃ trivargasya apramatto'nupālayan || 12-137-95||

MHB 12-137-96

बलिषड्भागमुद्धृत्य बलिं तमुपयोजयेत् ।
न रक्षति प्रजाः सम्यग्यः स पार्थिवतस्करः ॥ १२-१३७-९६॥
baliṣaḍbhāgamuddhṛtya baliṃ tamupayojayet |
na rakṣati prajāḥ samyagyaḥ sa pārthivataskaraḥ || 12-137-96||

MHB 12-137-97

दत्त्वाभयं यः स्वयमेव राजा न तत्प्रमाणं कुरुते यथावत् ।
स सर्वलोकादुपलभ्य पापमधर्मबुद्धिर्निरयं प्रयाति ॥ १२-१३७-९७॥
dattvābhayaṃ yaḥ svayameva rājā na tatpramāṇaṃ kurute yathāvat |
sa sarvalokādupalabhya pāpamadharmabuddhirnirayaṃ prayāti || 12-137-97||

MHB 12-137-98

दत्त्वाभयं यः स्म राजा प्रमाणं कुरुते सदा ।
स सर्वसुखकृज्ज्ञेयः प्रजा धर्मेण पालयन् ॥ १२-१३७-९८॥
dattvābhayaṃ yaḥ sma rājā pramāṇaṃ kurute sadā |
sa sarvasukhakṛjjñeyaḥ prajā dharmeṇa pālayan || 12-137-98||

MHB 12-137-99

पिता माता गुरुर्गोप्ता वह्निर्वैश्रवणो यमः ।
सप्त राज्ञो गुणानेतान्मनुराह प्रजापतिः ॥ १२-१३७-९९॥
pitā mātā gururgoptā vahnirvaiśravaṇo yamaḥ |
sapta rājño guṇānetānmanurāha prajāpatiḥ || 12-137-99||

MHB 12-137-100

पिता हि राजा राष्ट्रस्य प्रजानां योऽनुकम्पकः ।
तस्मिन्मिथ्याप्रणीते हि तिर्यग्गच्छति मानवः ॥ १२-१३७-१००॥
pitā hi rājā rāṣṭrasya prajānāṃ yo'nukampakaḥ |
tasminmithyāpraṇīte hi tiryaggacchati mānavaḥ || 12-137-100||

MHB 12-137-101

संभावयति मातेव दीनमभ्यवपद्यते ।
दहत्यग्निरिवानिष्टान्यमयन्भवते यमः ॥ १२-१३७-१०१॥
saṃbhāvayati māteva dīnamabhyavapadyate |
dahatyagnirivāniṣṭānyamayanbhavate yamaḥ || 12-137-101||

MHB 12-137-102

इष्टेषु विसृजत्यर्थान्कुबेर इव कामदः ।
गुरुर्धर्मोपदेशेन गोप्ता च परिपालनात् ॥ १२-१३७-१०२॥
iṣṭeṣu visṛjatyarthānkubera iva kāmadaḥ |
gururdharmopadeśena goptā ca paripālanāt || 12-137-102||

MHB 12-137-103

यस्तु रञ्जयते राजा पौरजानपदान्गुणैः ।
न तस्य भ्रश्यते राज्यं गुणधर्मानुपालनात् ॥ १२-१३७-१०३॥
yastu rañjayate rājā paurajānapadānguṇaiḥ |
na tasya bhraśyate rājyaṃ guṇadharmānupālanāt || 12-137-103||

MHB 12-137-104

स्वयं समुपजानन्हि पौरजानपदक्रियाः ।
स सुखं मोदते भूप इह लोके परत्र च ॥ १२-१३७-१०४॥
svayaṃ samupajānanhi paurajānapadakriyāḥ |
sa sukhaṃ modate bhūpa iha loke paratra ca || 12-137-104||

MHB 12-137-105

नित्योद्विग्नाः प्रजा यस्य करभारप्रपीडिताः ।
अनर्थैर्विप्रलुप्यन्ते स गच्छति पराभवम् ॥ १२-१३७-१०५॥
nityodvignāḥ prajā yasya karabhāraprapīḍitāḥ |
anarthairvipralupyante sa gacchati parābhavam || 12-137-105||

MHB 12-137-106

प्रजा यस्य विवर्धन्ते सरसीव महोत्पलम् ।
स सर्वयज्ञफलभाग्राजा लोके महीयते ॥ १२-१३७-१०६॥
prajā yasya vivardhante sarasīva mahotpalam |
sa sarvayajñaphalabhāgrājā loke mahīyate || 12-137-106||

MHB 12-137-107

बलिना विग्रहो राजन्न कथंचित्प्रशस्यते ।
बलिना विगृहीतस्य कुतो राज्यं कुतः सुखम् ॥ १२-१३७-१०७॥
balinā vigraho rājanna kathaṃcitpraśasyate |
balinā vigṛhītasya kuto rājyaṃ kutaḥ sukham || 12-137-107||

MHB 12-137-108

भीष्म उवाच ।
सैवमुक्त्वा शकुनिका ब्रह्मदत्तं नराधिपम् ।
राजानं समनुज्ञाप्य जगामाथेप्सितां दिशम् ॥ १२-१३७-१०८॥
bhīṣma uvāca |
saivamuktvā śakunikā brahmadattaṃ narādhipam |
rājānaṃ samanujñāpya jagāmāthepsitāṃ diśam || 12-137-108||

MHB 12-137-109

एतत्ते ब्रह्मदत्तस्य पूजन्या सह भाषितम् ।
मयोक्तं भरतश्रेष्ठ किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ १२-१३७-१०९॥
etatte brahmadattasya pūjanyā saha bhāṣitam |
mayoktaṃ bharataśreṣṭha kimanyacchrotumicchasi || 12-137-109||

Adhyaya: 138/353 (70)

MHB 12-138-1

युधिष्ठिर उवाच ।
युगक्षयात्परिक्षीणे धर्मे लोके च भारत ।
दस्युभिः पीड्यमाने च कथं स्थेयं पितामह ॥ १२-१३८-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
yugakṣayātparikṣīṇe dharme loke ca bhārata |
dasyubhiḥ pīḍyamāne ca kathaṃ stheyaṃ pitāmaha || 12-138-1||

MHB 12-138-2

भीष्म उवाच ।
हन्त ते कथयिष्यामि नीतिमापत्सु भारत ।
उत्सृज्यापि घृणां काले यथा वर्तेत भूमिपः ॥ १२-१३८-२॥
bhīṣma uvāca |
hanta te kathayiṣyāmi nītimāpatsu bhārata |
utsṛjyāpi ghṛṇāṃ kāle yathā varteta bhūmipaḥ || 12-138-2||

MHB 12-138-3

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
भरद्वाजस्य संवादं राज्ञः शत्रुंतपस्य च ॥ १२-१३८-३॥
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
bharadvājasya saṃvādaṃ rājñaḥ śatruṃtapasya ca || 12-138-3||

MHB 12-138-4

राजा शत्रुंतपो नाम सौवीराणां महारथः ।
कणिङ्कमुपसंगम्य पप्रच्छार्थविनिश्चयम् ॥ १२-१३८-४॥
rājā śatruṃtapo nāma sauvīrāṇāṃ mahārathaḥ |
kaṇiṅkamupasaṃgamya papracchārthaviniścayam || 12-138-4||

MHB 12-138-5

अलब्धस्य कथं लिप्सा लब्धं केन विवर्धते ।
वर्धितं पालयेत्केन पालितं प्रणयेत्कथम् ॥ १२-१३८-५॥
alabdhasya kathaṃ lipsā labdhaṃ kena vivardhate |
vardhitaṃ pālayetkena pālitaṃ praṇayetkatham || 12-138-5||

MHB 12-138-6

तस्मै विनिश्चयार्थं स परिपृष्टार्थनिश्चयः ।
उवाच ब्राह्मणो वाक्यमिदं हेतुमदुत्तरम् ॥ १२-१३८-६॥
tasmai viniścayārthaṃ sa paripṛṣṭārthaniścayaḥ |
uvāca brāhmaṇo vākyamidaṃ hetumaduttaram || 12-138-6||

MHB 12-138-7

नित्यमुद्यतदण्डः स्यान्नित्यं विवृतपौरुषः ।
अच्छिद्रश्छिद्रदर्शी च परेषां विवरानुगः ॥ १२-१३८-७॥
nityamudyatadaṇḍaḥ syānnityaṃ vivṛtapauruṣaḥ |
acchidraśchidradarśī ca pareṣāṃ vivarānugaḥ || 12-138-7||

MHB 12-138-8

नित्यमुद्यतदण्डस्य भृशमुद्विजते जनः ।
तस्मात्सर्वाणि भूतानि दण्डेनैव प्ररोधयेत् ॥ १२-१३८-८॥
nityamudyatadaṇḍasya bhṛśamudvijate janaḥ |
tasmātsarvāṇi bhūtāni daṇḍenaiva prarodhayet || 12-138-8||

MHB 12-138-9

एवमेव प्रशंसन्ति पण्डितास्तत्त्वदर्शिनः ।
तस्माच्चतुष्टये तस्मिन्प्रधानो दण्ड उच्यते ॥ १२-१३८-९॥
evameva praśaṃsanti paṇḍitāstattvadarśinaḥ |
tasmāccatuṣṭaye tasminpradhāno daṇḍa ucyate || 12-138-9||

MHB 12-138-10

छिन्नमूले ह्यधिष्ठाने सर्वे तज्जीविनो हताः ।
कथं हि शाखास्तिष्ठेयुश्छिन्नमूले वनस्पतौ ॥ १२-१३८-१०॥
chinnamūle hyadhiṣṭhāne sarve tajjīvino hatāḥ |
kathaṃ hi śākhāstiṣṭheyuśchinnamūle vanaspatau || 12-138-10||

MHB 12-138-11

मूलमेवादितश्छिन्द्यात्परपक्षस्य पण्डितः ।
ततः सहायान्पक्षं च सर्वमेवानुसारयेत् ॥ १२-१३८-११॥
mūlamevāditaśchindyātparapakṣasya paṇḍitaḥ |
tataḥ sahāyānpakṣaṃ ca sarvamevānusārayet || 12-138-11||

MHB 12-138-12

सुमन्त्रितं सुविक्रान्तं सुयुद्धं सुपलायितम् ।
आपदां पदकालेषु कुर्वीत न विचारयेत् ॥ १२-१३८-१२॥
sumantritaṃ suvikrāntaṃ suyuddhaṃ supalāyitam |
āpadāṃ padakāleṣu kurvīta na vicārayet || 12-138-12||

MHB 12-138-13

वाङ्मात्रेण विनीतः स्याद्धृदयेन यथा क्षुरः ।
श्लक्ष्णपूर्वाभिभाषी च कामक्रोधौ विवर्जयेत् ॥ १२-१३८-१३॥
vāṅmātreṇa vinītaḥ syāddhṛdayena yathā kṣuraḥ |
ślakṣṇapūrvābhibhāṣī ca kāmakrodhau vivarjayet || 12-138-13||

MHB 12-138-14

सपत्नसहिते कार्ये कृत्वा संधिं न विश्वसेत् ।
अपक्रामेत्ततः क्षिप्रं कृतकार्यो विचक्षणः ॥ १२-१३८-१४॥
sapatnasahite kārye kṛtvā saṃdhiṃ na viśvaset |
apakrāmettataḥ kṣipraṃ kṛtakāryo vicakṣaṇaḥ || 12-138-14||

MHB 12-138-15

शत्रुं च मित्ररूपेण सान्त्वेनैवाभिसान्त्वयेत् ।
नित्यशश्चोद्विजेत्तस्मात्सर्पाद्वेश्मगतादिव ॥ १२-१३८-१५॥
śatruṃ ca mitrarūpeṇa sāntvenaivābhisāntvayet |
nityaśaścodvijettasmātsarpādveśmagatādiva || 12-138-15||

MHB 12-138-16

यस्य बुद्धिं परिभवेत्तमतीतेन सान्त्वयेत् ।
अनागतेन दुष्प्रज्ञं प्रत्युत्पन्नेन पण्डितम् ॥ १२-१३८-१६॥
yasya buddhiṃ paribhavettamatītena sāntvayet |
anāgatena duṣprajñaṃ pratyutpannena paṇḍitam || 12-138-16||

MHB 12-138-17

अञ्जलिं शपथं सान्त्वं प्रणम्य शिरसा वदेत् ।
अश्रुप्रपातनं चैव कर्तव्यं भूतिमिच्छता ॥ १२-१३८-१७॥
añjaliṃ śapathaṃ sāntvaṃ praṇamya śirasā vadet |
aśruprapātanaṃ caiva kartavyaṃ bhūtimicchatā || 12-138-17||

MHB 12-138-18

वहेदमित्रं स्कन्धेन यावत्कालविपर्ययः ।
अथैनमागते काले भिन्द्याद्घटमिवाश्मनि ॥ १२-१३८-१८॥
vahedamitraṃ skandhena yāvatkālaviparyayaḥ |
athainamāgate kāle bhindyādghaṭamivāśmani || 12-138-18||

MHB 12-138-19

मुहूर्तमपि राजेन्द्र तिन्दुकालातवज्ज्वलेत् ।
न तुषाग्निरिवानर्चिर्धूमायेत नरश्चिरम् ॥ १२-१३८-१९॥
muhūrtamapi rājendra tindukālātavajjvalet |
na tuṣāgnirivānarcirdhūmāyeta naraściram || 12-138-19||

MHB 12-138-20

नानर्थकेनार्थवत्त्वं कृतघ्नेन समाचरेत् ।
अर्थे तु शक्यते भोक्तुं कृतकार्योऽवमन्यते ।
तस्मात्सर्वाणि कार्याणि सावशेषाणि कारयेत् ॥ १२-१३८-२०॥
nānarthakenārthavattvaṃ kṛtaghnena samācaret |
arthe tu śakyate bhoktuṃ kṛtakāryo'vamanyate |
tasmātsarvāṇi kāryāṇi sāvaśeṣāṇi kārayet || 12-138-20||

MHB 12-138-21

कोकिलस्य वराहस्य मेरोः शून्यस्य वेश्मनः ।
व्याडस्य भक्तिचित्रस्य यच्छ्रेष्ठं तत्समाचरेत् ॥ १२-१३८-२१॥
kokilasya varāhasya meroḥ śūnyasya veśmanaḥ |
vyāḍasya bhakticitrasya yacchreṣṭhaṃ tatsamācaret || 12-138-21||

MHB 12-138-22

उत्थायोत्थाय गच्छेच्च नित्ययुक्तो रिपोर्गृहान् ।
कुशलं चापि पृच्छेत यद्यप्यकुशलं भवेत् ॥ १२-१३८-२२॥
utthāyotthāya gacchecca nityayukto riporgṛhān |
kuśalaṃ cāpi pṛccheta yadyapyakuśalaṃ bhavet || 12-138-22||

MHB 12-138-23

नालसाः प्राप्नुवन्त्यर्थान्न क्लीबा न च मानिनः ।
न च लोकरवाद्भीता न च शश्वत्प्रतीक्षिणः ॥ १२-१३८-२३॥
nālasāḥ prāpnuvantyarthānna klībā na ca māninaḥ |
na ca lokaravādbhītā na ca śaśvatpratīkṣiṇaḥ || 12-138-23||

MHB 12-138-24

नास्य छिद्रं परो विद्याद्विद्याच्छिद्रं परस्य तु ।
गूहेत्कूर्म इवाङ्गानि रक्षेद्विवरमात्मनः ॥ १२-१३८-२४॥
nāsya chidraṃ paro vidyādvidyācchidraṃ parasya tu |
gūhetkūrma ivāṅgāni rakṣedvivaramātmanaḥ || 12-138-24||

MHB 12-138-25

बकवच्चिन्तयेदर्थान्सिंहवच्च पराक्रमेत् ।
वृकवच्चावलुम्पेत शशवच्च विनिष्पतेत् ॥ १२-१३८-२५॥
bakavaccintayedarthānsiṃhavacca parākramet |
vṛkavaccāvalumpeta śaśavacca viniṣpatet || 12-138-25||

MHB 12-138-26

पानमक्षास्तथा नार्यो मृगया गीतवादितम् ।
एतानि युक्त्या सेवेत प्रसङ्गो ह्यत्र दोषवान् ॥ १२-१३८-२६॥
pānamakṣāstathā nāryo mṛgayā gītavāditam |
etāni yuktyā seveta prasaṅgo hyatra doṣavān || 12-138-26||

MHB 12-138-27

कुर्यात्तृणमयं चापं शयीत मृगशायिकाम् ।
अन्धः स्यादन्धवेलायां बाधिर्यमपि संश्रयेत् ॥ १२-१३८-२७॥
kuryāttṛṇamayaṃ cāpaṃ śayīta mṛgaśāyikām |
andhaḥ syādandhavelāyāṃ bādhiryamapi saṃśrayet || 12-138-27||

MHB 12-138-28

देशं कालं समासाद्य विक्रमेत विचक्षणः ।
देशकालाभ्यतीतो हि विक्रमो निष्फलो भवेत् ॥ १२-१३८-२८॥
deśaṃ kālaṃ samāsādya vikrameta vicakṣaṇaḥ |
deśakālābhyatīto hi vikramo niṣphalo bhavet || 12-138-28||

MHB 12-138-29

कालाकालौ संप्रधार्य बलाबलमथात्मनः ।
परस्परबलं ज्ञात्वा तथात्मानं नियोजयेत् ॥ १२-१३८-२९॥
kālākālau saṃpradhārya balābalamathātmanaḥ |
parasparabalaṃ jñātvā tathātmānaṃ niyojayet || 12-138-29||

MHB 12-138-30

दण्डेनोपनतं शत्रुं यो राजा न नियच्छति ।
स मृत्युमुपगूह्यास्ते गर्भमश्वतरी यथा ॥ १२-१३८-३०॥
daṇḍenopanataṃ śatruṃ yo rājā na niyacchati |
sa mṛtyumupagūhyāste garbhamaśvatarī yathā || 12-138-30||

MHB 12-138-31

सुपुष्पितः स्यादफलः फलवान्स्याद्दुरारुहः ।
आमः स्यात्पक्वसंकाशो न च शीर्येत कस्यचित् ॥ १२-१३८-३१॥
supuṣpitaḥ syādaphalaḥ phalavānsyāddurāruhaḥ |
āmaḥ syātpakvasaṃkāśo na ca śīryeta kasyacit || 12-138-31||

MHB 12-138-32

आशां कालवतीं कुर्यात्तां च विघ्नेन योजयेत् ।
विघ्नं निमित्ततो ब्रूयान्निमित्तं चापि हेतुतः ॥ १२-१३८-३२॥
āśāṃ kālavatīṃ kuryāttāṃ ca vighnena yojayet |
vighnaṃ nimittato brūyānnimittaṃ cāpi hetutaḥ || 12-138-32||

MHB 12-138-33

भीतवत्संविधातव्यं यावद्भयमनागतम् ।
आगतं तु भयं दृष्ट्वा प्रहर्तव्यमभीतवत् ॥ १२-१३८-३३॥
bhītavatsaṃvidhātavyaṃ yāvadbhayamanāgatam |
āgataṃ tu bhayaṃ dṛṣṭvā prahartavyamabhītavat || 12-138-33||

MHB 12-138-34

न संशयमनारुह्य नरो भद्राणि पश्यति ।
संशयं पुनरारुह्य यदि जीवति पश्यति ॥ १२-१३८-३४॥
na saṃśayamanāruhya naro bhadrāṇi paśyati |
saṃśayaṃ punarāruhya yadi jīvati paśyati || 12-138-34||

MHB 12-138-35

अनागतं विजानीयाद्यच्छेद्भयमुपस्थितम् ।
पुनर्वृद्धिक्षयात्किंचिदभिवृत्तं निशामयेत् ॥ १२-१३८-३५॥
anāgataṃ vijānīyādyacchedbhayamupasthitam |
punarvṛddhikṣayātkiṃcidabhivṛttaṃ niśāmayet || 12-138-35||

MHB 12-138-36

प्रत्युपस्थितकालस्य सुखस्य परिवर्जनम् ।
अनागतसुखाशा च नैष बुद्धिमतां नयः ॥ १२-१३८-३६॥
pratyupasthitakālasya sukhasya parivarjanam |
anāgatasukhāśā ca naiṣa buddhimatāṃ nayaḥ || 12-138-36||

MHB 12-138-37

योऽरिणा सह संधाय सुखं स्वपिति विश्वसन् ।
स वृक्षाग्रप्रसुप्तो वा पतितः प्रतिबुध्यते ॥ १२-१३८-३७॥
yo'riṇā saha saṃdhāya sukhaṃ svapiti viśvasan |
sa vṛkṣāgraprasupto vā patitaḥ pratibudhyate || 12-138-37||

MHB 12-138-38

कर्मणा येन तेनेह मृदुना दारुणेन वा ।
उद्धरेद्दीनमात्मानं समर्थो धर्ममाचरेत् ॥ १२-१३८-३८॥
karmaṇā yena teneha mṛdunā dāruṇena vā |
uddhareddīnamātmānaṃ samartho dharmamācaret || 12-138-38||

MHB 12-138-39

ये सपत्नाः सपत्नानां सर्वांस्तानपवत्सयेत् ।
आत्मनश्चापि बोद्धव्याश्चाराः प्रणिहिताः परैः ॥ १२-१३८-३९॥
ye sapatnāḥ sapatnānāṃ sarvāṃstānapavatsayet |
ātmanaścāpi boddhavyāścārāḥ praṇihitāḥ paraiḥ || 12-138-39||

MHB 12-138-40

चारः सुविहितः कार्य आत्मनोऽथ परस्य च ।
पाषण्डांस्तापसादींश्च परराष्ट्रं प्रवेशयेत् ॥ १२-१३८-४०॥
cāraḥ suvihitaḥ kārya ātmano'tha parasya ca |
pāṣaṇḍāṃstāpasādīṃśca pararāṣṭraṃ praveśayet || 12-138-40||

MHB 12-138-41

उद्यानेषु विहारेषु प्रपास्वावसथेषु च ।
पानागारेषु वेशेषु तीर्थेषु च सभासु च ॥ १२-१३८-४१॥
udyāneṣu vihāreṣu prapāsvāvasatheṣu ca |
pānāgāreṣu veśeṣu tīrtheṣu ca sabhāsu ca || 12-138-41||

MHB 12-138-42

धर्माभिचारिणः पापाश्चारा लोकस्य कण्टकाः ।
समागच्छन्ति तान्बुद्ध्वा नियच्छेच्छमयेदपि ॥ १२-१३८-४२॥
dharmābhicāriṇaḥ pāpāścārā lokasya kaṇṭakāḥ |
samāgacchanti tānbuddhvā niyacchecchamayedapi || 12-138-42||

MHB 12-138-43

न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नापि विश्वसेत् ।
विश्वस्तं भयमन्वेति नापरीक्ष्य च विश्वसेत् ॥ १२-१३८-४३॥
na viśvasedaviśvaste viśvaste nāpi viśvaset |
viśvastaṃ bhayamanveti nāparīkṣya ca viśvaset || 12-138-43||

MHB 12-138-44

विश्वासयित्वा तु परं तत्त्वभूतेन हेतुना ।
अथास्य प्रहरेत्काले किंचिद्विचलिते पदे ॥ १२-१३८-४४॥
viśvāsayitvā tu paraṃ tattvabhūtena hetunā |
athāsya praharetkāle kiṃcidvicalite pade || 12-138-44||

MHB 12-138-45

अशङ्क्यमपि शङ्केत नित्यं शङ्केत शङ्कितात् ।
भयं हि शङ्किताज्जातं समूलमपि कृन्तति ॥ १२-१३८-४५॥
aśaṅkyamapi śaṅketa nityaṃ śaṅketa śaṅkitāt |
bhayaṃ hi śaṅkitājjātaṃ samūlamapi kṛntati || 12-138-45||

MHB 12-138-46

अवधानेन मौनेन काषायेण जटाजिनैः ।
विश्वासयित्वा द्वेष्टारमवलुम्पेद्यथा वृकः ॥ १२-१३८-४६॥
avadhānena maunena kāṣāyeṇa jaṭājinaiḥ |
viśvāsayitvā dveṣṭāramavalumpedyathā vṛkaḥ || 12-138-46||

MHB 12-138-47

पुत्रो वा यदि वा भ्राता पिता वा यदि वा सुहृत् ।
अर्थस्य विघ्नं कुर्वाणा हन्तव्या भूतिवर्धनाः ॥ १२-१३८-४७॥
putro vā yadi vā bhrātā pitā vā yadi vā suhṛt |
arthasya vighnaṃ kurvāṇā hantavyā bhūtivardhanāḥ || 12-138-47||

MHB 12-138-48

गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः ।
उत्पथप्रतिपन्नस्य दण्डो भवति शासनम् ॥ १२-१३८-४८॥
gurorapyavaliptasya kāryākāryamajānataḥ |
utpathapratipannasya daṇḍo bhavati śāsanam || 12-138-48||

MHB 12-138-49

प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां संप्रदानेन कस्यचित् ।
प्रतिपुष्कलघाती स्यात्तीक्ष्णतुण्ड इव द्विजः ॥ १२-१३८-४९॥
pratyutthānābhivādābhyāṃ saṃpradānena kasyacit |
pratipuṣkalaghātī syāttīkṣṇatuṇḍa iva dvijaḥ || 12-138-49||

MHB 12-138-50

नाच्छित्त्वा परमर्माणि नाकृत्वा कर्म दारुणम् ।
नाहत्वा मत्स्यघातीव प्राप्नोति परमां श्रियम् ॥ १२-१३८-५०॥
nācchittvā paramarmāṇi nākṛtvā karma dāruṇam |
nāhatvā matsyaghātīva prāpnoti paramāṃ śriyam || 12-138-50||

MHB 12-138-51

नास्ति जात्या रिपुर्नाम मित्रं नाम न विद्यते ।
सामर्थ्ययोगाज्जायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा ॥ १२-१३८-५१॥
nāsti jātyā ripurnāma mitraṃ nāma na vidyate |
sāmarthyayogājjāyante mitrāṇi ripavastathā || 12-138-51||

MHB 12-138-52

अमित्रं नैव मुञ्चेत ब्रुवन्तं करुणान्यपि ।
दुःखं तत्र न कुर्वीत हन्यात्पूर्वापकारिणम् ॥ १२-१३८-५२॥
amitraṃ naiva muñceta bruvantaṃ karuṇānyapi |
duḥkhaṃ tatra na kurvīta hanyātpūrvāpakāriṇam || 12-138-52||

MHB 12-138-53

संग्रहानुग्रहे यत्नः सदा कार्योऽनसूयता ।
निग्रहश्चापि यत्नेन कर्तव्यो भूतिमिच्छता ॥ १२-१३८-५३॥
saṃgrahānugrahe yatnaḥ sadā kāryo'nasūyatā |
nigrahaścāpi yatnena kartavyo bhūtimicchatā || 12-138-53||

MHB 12-138-54

प्रहरिष्यन्प्रियं ब्रूयात्प्रहृत्यापि प्रियोत्तरम् ।
अपि चास्य शिरश्छित्त्वा रुद्याच्छोचेदथापि वा ॥ १२-१३८-५४॥
prahariṣyanpriyaṃ brūyātprahṛtyāpi priyottaram |
api cāsya śiraśchittvā rudyācchocedathāpi vā || 12-138-54||

MHB 12-138-55

निमन्त्रयेत सान्त्वेन संमानेन तितिक्षया ।
आशाकारणमित्येतत्कर्तव्यं भूतिमिच्छता ॥ १२-१३८-५५॥
nimantrayeta sāntvena saṃmānena titikṣayā |
āśākāraṇamityetatkartavyaṃ bhūtimicchatā || 12-138-55||

MHB 12-138-56

न शुष्कवैरं कुर्वीत न बाहुभ्यां नदीं तरेत् ।
अपार्थकमनायुष्यं गोविषाणस्य भक्षणम् ।
दन्ताश्च परिघृष्यन्ते रसश्चापि न लभ्यते ॥ १२-१३८-५६॥
na śuṣkavairaṃ kurvīta na bāhubhyāṃ nadīṃ taret |
apārthakamanāyuṣyaṃ goviṣāṇasya bhakṣaṇam |
dantāśca parighṛṣyante rasaścāpi na labhyate || 12-138-56||

MHB 12-138-57

त्रिवर्गे त्रिविधा पीडानुबन्धास्त्रय एव च ।
अनुबन्धवधौ ज्ञात्वा पीडां हि परिवर्जयेत् ॥ १२-१३८-५७॥
trivarge trividhā pīḍānubandhāstraya eva ca |
anubandhavadhau jñātvā pīḍāṃ hi parivarjayet || 12-138-57||

MHB 12-138-58

ऋणशेषोऽग्निशेषश्च शत्रुशेषस्तथैव च ।
पुनः पुनर्विवर्धेत स्वल्पोऽप्यनिवारितः ॥ १२-१३८-५८॥
ṛṇaśeṣo'gniśeṣaśca śatruśeṣastathaiva ca |
punaḥ punarvivardheta svalpo'pyanivāritaḥ || 12-138-58||

MHB 12-138-59

वर्धमानमृणं तिष्ठत्परिभूताश्च शत्रवः ।
आवहन्त्यनयं तीव्रं व्याधयश्चाप्युपेक्षिताः ॥ १२-१३८-५९॥
vardhamānamṛṇaṃ tiṣṭhatparibhūtāśca śatravaḥ |
āvahantyanayaṃ tīvraṃ vyādhayaścāpyupekṣitāḥ || 12-138-59||

MHB 12-138-60

नासम्यक्कृतकारी स्यादप्रमत्तः सदा भवेत् ।
कण्टकोऽपि हि दुश्छिन्नो विकारं कुरुते चिरम् ॥ १२-१३८-६०॥
nāsamyakkṛtakārī syādapramattaḥ sadā bhavet |
kaṇṭako'pi hi duśchinno vikāraṃ kurute ciram || 12-138-60||

MHB 12-138-61

वधेन च मनुष्याणां मार्गाणां दूषणेन च ।
आकराणां विनाशैश्च परराष्ट्रं विनाशयेत् ॥ १२-१३८-६१॥
vadhena ca manuṣyāṇāṃ mārgāṇāṃ dūṣaṇena ca |
ākarāṇāṃ vināśaiśca pararāṣṭraṃ vināśayet || 12-138-61||

MHB 12-138-62

गृध्रदृष्टिर्बकालीनः श्वचेष्टः सिंहविक्रमः ।
अनुद्विग्नः काकशङ्की भुजंगचरितं चरेत् ॥ १२-१३८-६२॥
gṛdhradṛṣṭirbakālīnaḥ śvaceṣṭaḥ siṃhavikramaḥ |
anudvignaḥ kākaśaṅkī bhujaṃgacaritaṃ caret || 12-138-62||

MHB 12-138-63

श्रेणिमुख्योपजापेषु वल्लभानुनयेषु च ।
अमात्यान्परिरक्षेत भेदसंघातयोरपि ॥ १२-१३८-६३॥
śreṇimukhyopajāpeṣu vallabhānunayeṣu ca |
amātyānparirakṣeta bhedasaṃghātayorapi || 12-138-63||

MHB 12-138-64

मृदुरित्यवमन्यन्ते तीक्ष्ण इत्युद्विजन्ति च ।
तीक्ष्णकाले च तीक्ष्णः स्यान्मृदुकाले मृदुर्भवेत् ॥ १२-१३८-६४॥
mṛdurityavamanyante tīkṣṇa ityudvijanti ca |
tīkṣṇakāle ca tīkṣṇaḥ syānmṛdukāle mṛdurbhavet || 12-138-64||

MHB 12-138-65

मृदुना सुमृदुं हन्ति मृदुना हन्ति दारुणम् ।
नासाध्यं मृदुना किंचित्तस्मात्तीक्ष्णतरं मृदु ॥ १२-१३८-६५॥
mṛdunā sumṛduṃ hanti mṛdunā hanti dāruṇam |
nāsādhyaṃ mṛdunā kiṃcittasmāttīkṣṇataraṃ mṛdu || 12-138-65||

MHB 12-138-66

काले मृदुर्यो भवति काले भवति दारुणः ।
स साधयति कृत्यानि शत्रूंश्चैवाधितिष्ठति ॥ १२-१३८-६६॥
kāle mṛduryo bhavati kāle bhavati dāruṇaḥ |
sa sādhayati kṛtyāni śatrūṃścaivādhitiṣṭhati || 12-138-66||

MHB 12-138-67

पण्डितेन विरुद्धः सन्दूरेऽस्मीति न विश्वसेत् ।
दीर्घौ बुद्धिमतो बाहू याभ्यां हिंसति हिंसितः ॥ १२-१३८-६७॥
paṇḍitena viruddhaḥ sandūre'smīti na viśvaset |
dīrghau buddhimato bāhū yābhyāṃ hiṃsati hiṃsitaḥ || 12-138-67||

MHB 12-138-68

न तत्तरेद्यस्य न पारमुत्तरेन्न तद्धरेद्यत्पुनराहरेत्परः ।
न तत्खनेद्यस्य न मूलमुत्खनेन्न तं हन्याद्यस्य शिरो न पातयेत् ॥ १२-१३८-६८॥
na tattaredyasya na pāramuttarenna taddharedyatpunarāharetparaḥ |
na tatkhanedyasya na mūlamutkhanenna taṃ hanyādyasya śiro na pātayet || 12-138-68||

MHB 12-138-69

इतीदमुक्तं वृजिनाभिसंहितं न चैतदेवं पुरुषः समाचरेत् ।
परप्रयुक्तं तु कथं निशामयेदतो मयोक्तं भवतो हितार्थिना ॥ १२-१३८-६९॥
itīdamuktaṃ vṛjinābhisaṃhitaṃ na caitadevaṃ puruṣaḥ samācaret |
paraprayuktaṃ tu kathaṃ niśāmayedato mayoktaṃ bhavato hitārthinā || 12-138-69||

MHB 12-138-70

यथावदुक्तं वचनं हितं तदा निशम्य विप्रेण सुवीरराष्ट्रियः ।
तथाकरोद्वाक्यमदीनचेतनः श्रियं च दीप्तां बुभुजे सबान्धवः ॥ १२-१३८-७०॥
yathāvaduktaṃ vacanaṃ hitaṃ tadā niśamya vipreṇa suvīrarāṣṭriyaḥ |
tathākarodvākyamadīnacetanaḥ śriyaṃ ca dīptāṃ bubhuje sabāndhavaḥ || 12-138-70||

Adhyaya: 139/353 (94)

MHB 12-139-1

युधिष्ठिर उवाच ।
हीने परमके धर्मे सर्वलोकातिलङ्घिनि ।
अधर्मे धर्मतां नीते धर्मे चाधर्मतां गते ॥ १२-१३९-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
hīne paramake dharme sarvalokātilaṅghini |
adharme dharmatāṃ nīte dharme cādharmatāṃ gate || 12-139-1||

MHB 12-139-2

मर्यादासु प्रभिन्नासु क्षुभिते धर्मनिश्चये ।
राजभिः पीडिते लोके चोरैर्वापि विशां पते ॥ १२-१३९-२॥
maryādāsu prabhinnāsu kṣubhite dharmaniścaye |
rājabhiḥ pīḍite loke corairvāpi viśāṃ pate || 12-139-2||

MHB 12-139-3

सर्वाश्रमेषु मूढेषु कर्मसूपहतेषु च ।
कामान्मोहाच्च लोभाच्च भयं पश्यत्सु भारत ॥ १२-१३९-३॥
sarvāśrameṣu mūḍheṣu karmasūpahateṣu ca |
kāmānmohācca lobhācca bhayaṃ paśyatsu bhārata || 12-139-3||

MHB 12-139-4

अविश्वस्तेषु सर्वेषु नित्यभीतेषु पार्थिव ।
निकृत्या हन्यमानेषु वञ्चयत्सु परस्परम् ॥ १२-१३९-४॥
aviśvasteṣu sarveṣu nityabhīteṣu pārthiva |
nikṛtyā hanyamāneṣu vañcayatsu parasparam || 12-139-4||

MHB 12-139-5

संप्रदीप्तेषु देशेषु ब्राह्मण्ये चाभिपीडिते ।
अवर्षति च पर्जन्ये मिथो भेदे समुत्थिते ॥ १२-१३९-५॥
saṃpradīpteṣu deśeṣu brāhmaṇye cābhipīḍite |
avarṣati ca parjanye mitho bhede samutthite || 12-139-5||

MHB 12-139-6

सर्वस्मिन्दस्युसाद्भूते पृथिव्यामुपजीवने ।
केन स्विद्ब्राह्मणो जीवेज्जघन्ये काल आगते ॥ १२-१३९-६॥
sarvasmindasyusādbhūte pṛthivyāmupajīvane |
kena svidbrāhmaṇo jīvejjaghanye kāla āgate || 12-139-6||

MHB 12-139-7

अतित्यक्षुः पुत्रपौत्राननुक्रोशान्नराधिप ।
कथमापत्सु वर्तेत तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-१३९-७॥
atityakṣuḥ putrapautrānanukrośānnarādhipa |
kathamāpatsu varteta tanme brūhi pitāmaha || 12-139-7||

MHB 12-139-8

कथं च राजा वर्तेत लोके कलुषतां गते ।
कथमर्थाच्च धर्माच्च न हीयेत परंतप ॥ १२-१३९-८॥
kathaṃ ca rājā varteta loke kaluṣatāṃ gate |
kathamarthācca dharmācca na hīyeta paraṃtapa || 12-139-8||

MHB 12-139-9

भीष्म उवाच ।
राजमूला महाराज योगक्षेमसुवृष्टयः ।
प्रजासु व्याधयश्चैव मरणं च भयानि च ॥ १२-१३९-९॥
bhīṣma uvāca |
rājamūlā mahārāja yogakṣemasuvṛṣṭayaḥ |
prajāsu vyādhayaścaiva maraṇaṃ ca bhayāni ca || 12-139-9||

MHB 12-139-10

कृतं त्रेता द्वापरश्च कलिश्च भरतर्षभ ।
राजमूलानि सर्वाणि मम नास्त्यत्र संशयः ॥ १२-१३९-१०॥
kṛtaṃ tretā dvāparaśca kaliśca bharatarṣabha |
rājamūlāni sarvāṇi mama nāstyatra saṃśayaḥ || 12-139-10||

MHB 12-139-11

तस्मिंस्त्वभ्यागते काले प्रजानां दोषकारके ।
विज्ञानबलमास्थाय जीवितव्यं तदा भवेत् ॥ १२-१३९-११॥
tasmiṃstvabhyāgate kāle prajānāṃ doṣakārake |
vijñānabalamāsthāya jīvitavyaṃ tadā bhavet || 12-139-11||

MHB 12-139-12

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
विश्वामित्रस्य संवादं चण्डालस्य च पक्कणे ॥ १२-१३९-१२॥
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
viśvāmitrasya saṃvādaṃ caṇḍālasya ca pakkaṇe || 12-139-12||

MHB 12-139-13

त्रेताद्वापरयोः संधौ पुरा दैवविधिक्रमात् ।
अनावृष्टिरभूद्घोरा राजन्द्वादशवार्षिकी ॥ १२-१३९-१३॥
tretādvāparayoḥ saṃdhau purā daivavidhikramāt |
anāvṛṣṭirabhūdghorā rājandvādaśavārṣikī || 12-139-13||

MHB 12-139-14

प्रजानामभिवृद्धानां युगान्ते पर्युपस्थिते ।
त्रेतानिर्मोक्षसमये द्वापरप्रतिपादने ॥ १२-१३९-१४॥
prajānāmabhivṛddhānāṃ yugānte paryupasthite |
tretānirmokṣasamaye dvāparapratipādane || 12-139-14||

MHB 12-139-15

न ववर्ष सहस्राक्षः प्रतिलोमोऽभवद्गुरुः ।
जगाम दक्षिणं मार्गं सोमो व्यावृत्तलक्षणः ॥ १२-१३९-१५॥
na vavarṣa sahasrākṣaḥ pratilomo'bhavadguruḥ |
jagāma dakṣiṇaṃ mārgaṃ somo vyāvṛttalakṣaṇaḥ || 12-139-15||

MHB 12-139-16

नावश्यायोऽपि रात्र्यन्ते कुत एवाभ्रराजयः ।
नद्यः संक्षिप्ततोयौघाः क्वचिदन्तर्गताभवन् ॥ १२-१३९-१६॥
nāvaśyāyo'pi rātryante kuta evābhrarājayaḥ |
nadyaḥ saṃkṣiptatoyaughāḥ kvacidantargatābhavan || 12-139-16||

MHB 12-139-17

सरांसि सरितश्चैव कूपाः प्रस्रवणानि च ।
हतत्विट्कान्यलक्ष्यन्त निसर्गाद्दैवकारितात् ॥ १२-१३९-१७॥
sarāṃsi saritaścaiva kūpāḥ prasravaṇāni ca |
hatatviṭkānyalakṣyanta nisargāddaivakāritāt || 12-139-17||

MHB 12-139-18

उपशुष्कजलस्थाया विनिवृत्तसभाप्रपा ।
निवृत्तयज्ञस्वाध्याया निर्वषट्कारमङ्गला ॥ १२-१३९-१८॥
upaśuṣkajalasthāyā vinivṛttasabhāprapā |
nivṛttayajñasvādhyāyā nirvaṣaṭkāramaṅgalā || 12-139-18||

MHB 12-139-19

उत्सन्नकृषिगोरक्ष्या निवृत्तविपणापणा ।
निवृत्तपूगसमया संप्रनष्टमहोत्सवा ॥ १२-१३९-१९॥
utsannakṛṣigorakṣyā nivṛttavipaṇāpaṇā |
nivṛttapūgasamayā saṃpranaṣṭamahotsavā || 12-139-19||

MHB 12-139-20

अस्थिकङ्कालसंकीर्णा हाहाभूतजनाकुला ।
शून्यभूयिष्ठनगरा दग्धग्रामनिवेशना ॥ १२-१३९-२०॥
asthikaṅkālasaṃkīrṇā hāhābhūtajanākulā |
śūnyabhūyiṣṭhanagarā dagdhagrāmaniveśanā || 12-139-20||

MHB 12-139-21

क्वचिच्चोरैः क्वचिच्छस्त्रैः क्वचिद्राजभिरातुरैः ।
परस्परभयाच्चैव शून्यभूयिष्ठनिर्जना ॥ १२-१३९-२१॥
kvaciccoraiḥ kvacicchastraiḥ kvacidrājabhirāturaiḥ |
parasparabhayāccaiva śūnyabhūyiṣṭhanirjanā || 12-139-21||

MHB 12-139-22

गतदैवतसंकल्पा वृद्धबालविनाकृता ।
गोजाविमहिषैर्हीना परस्परहराहरा ॥ १२-१३९-२२॥
gatadaivatasaṃkalpā vṛddhabālavinākṛtā |
gojāvimahiṣairhīnā parasparaharāharā || 12-139-22||

MHB 12-139-23

हतविप्रा हतारक्षा प्रनष्टौषधिसंचया ।
श्यावभूतनरप्राया बभूव वसुधा तदा ॥ १२-१३९-२३॥
hataviprā hatārakṣā pranaṣṭauṣadhisaṃcayā |
śyāvabhūtanaraprāyā babhūva vasudhā tadā || 12-139-23||

MHB 12-139-24

तस्मिन्प्रतिभये काले क्षीणे धर्मे युधिष्ठिर ।
बभ्रमुः क्षुधिता मर्त्याः खादन्तः स्म परस्परम् ॥ १२-१३९-२४॥
tasminpratibhaye kāle kṣīṇe dharme yudhiṣṭhira |
babhramuḥ kṣudhitā martyāḥ khādantaḥ sma parasparam || 12-139-24||

MHB 12-139-25

ऋषयो नियमांस्त्यक्त्वा परित्यक्ताग्निदैवताः ।
आश्रमान्संपरित्यज्य पर्यधावन्नितस्ततः ॥ १२-१३९-२५॥
ṛṣayo niyamāṃstyaktvā parityaktāgnidaivatāḥ |
āśramānsaṃparityajya paryadhāvannitastataḥ || 12-139-25||

MHB 12-139-26

विश्वामित्रोऽथ भगवान्महर्षिरनिकेतनः ।
क्षुधा परिगतो धीमान्समन्तात्पर्यधावत ॥ १२-१३९-२६॥
viśvāmitro'tha bhagavānmaharṣiraniketanaḥ |
kṣudhā parigato dhīmānsamantātparyadhāvata || 12-139-26||

MHB 12-139-27

स कदाचित्परिपतञ्श्वपचानां निवेशनम् ।
हिंस्राणां प्राणिहन्तॄणामाससाद वने क्वचित् ॥ १२-१३९-२७॥
sa kadācitparipatañśvapacānāṃ niveśanam |
hiṃsrāṇāṃ prāṇihantṝṇāmāsasāda vane kvacit || 12-139-27||

MHB 12-139-28

विभिन्नकलशाकीर्णं श्वचर्माच्छादनायुतम् ।
वराहखरभग्नास्थिकपालघटसंकुलम् ॥ १२-१३९-२८॥
vibhinnakalaśākīrṇaṃ śvacarmācchādanāyutam |
varāhakharabhagnāsthikapālaghaṭasaṃkulam || 12-139-28||

MHB 12-139-29

मृतचेलपरिस्तीर्णं निर्माल्यकृतभूषणम् ।
सर्पनिर्मोकमालाभिः कृतचिह्नकुटीमठम् ॥ १२-१३९-२९॥
mṛtacelaparistīrṇaṃ nirmālyakṛtabhūṣaṇam |
sarpanirmokamālābhiḥ kṛtacihnakuṭīmaṭham || 12-139-29||

MHB 12-139-30

उलूकपक्षध्वजिभिर्देवतायतनैर्वृतम् ।
लोहघण्टापरिष्कारं श्वयूथपरिवारितम् ॥ १२-१३९-३०॥
ulūkapakṣadhvajibhirdevatāyatanairvṛtam |
lohaghaṇṭāpariṣkāraṃ śvayūthaparivāritam || 12-139-30||

MHB 12-139-31

तत्प्रविश्य क्षुधाविष्टो गाधेः पुत्रो महानृषिः ।
आहारान्वेषणे युक्तः परं यत्नं समास्थितः ॥ १२-१३९-३१॥
tatpraviśya kṣudhāviṣṭo gādheḥ putro mahānṛṣiḥ |
āhārānveṣaṇe yuktaḥ paraṃ yatnaṃ samāsthitaḥ || 12-139-31||

MHB 12-139-32

न च क्वचिदविन्दत्स भिक्षमाणोऽपि कौशिकः ।
मांसमन्नं मूलफलमन्यद्वा तत्र किंचन ॥ १२-१३९-३२॥
na ca kvacidavindatsa bhikṣamāṇo'pi kauśikaḥ |
māṃsamannaṃ mūlaphalamanyadvā tatra kiṃcana || 12-139-32||

MHB 12-139-33

अहो कृच्छ्रं मया प्राप्तमिति निश्चित्य कौशिकः ।
पपात भूमौ दौर्बल्यात्तस्मिंश्चण्डालपक्कणे ॥ १२-१३९-३३॥
aho kṛcchraṃ mayā prāptamiti niścitya kauśikaḥ |
papāta bhūmau daurbalyāttasmiṃścaṇḍālapakkaṇe || 12-139-33||

MHB 12-139-34

चिन्तयामास स मुनिः किं नु मे सुकृतं भवेत् ।
कथं वृथा न मृत्युः स्यादिति पार्थिवसत्तम ॥ १२-१३९-३४॥
cintayāmāsa sa muniḥ kiṃ nu me sukṛtaṃ bhavet |
kathaṃ vṛthā na mṛtyuḥ syāditi pārthivasattama || 12-139-34||

MHB 12-139-35

स ददर्श श्वमांसस्य कुतन्तीं विततां मुनिः ।
चण्डालस्य गृहे राजन्सद्यः शस्त्रहतस्य च ॥ १२-१३९-३५॥
sa dadarśa śvamāṃsasya kutantīṃ vitatāṃ muniḥ |
caṇḍālasya gṛhe rājansadyaḥ śastrahatasya ca || 12-139-35||

MHB 12-139-36

स चिन्तयामास तदा स्तेयं कार्यमितो मया ।
न हीदानीमुपायोऽन्यो विद्यते प्राणधारणे ॥ १२-१३९-३६॥
sa cintayāmāsa tadā steyaṃ kāryamito mayā |
na hīdānīmupāyo'nyo vidyate prāṇadhāraṇe || 12-139-36||

MHB 12-139-37

आपत्सु विहितं स्तेयं विशिष्टसमहीनतः ।
परं परं भवेत्पूर्वमस्तेयमिति निश्चयः ॥ १२-१३९-३७॥
āpatsu vihitaṃ steyaṃ viśiṣṭasamahīnataḥ |
paraṃ paraṃ bhavetpūrvamasteyamiti niścayaḥ || 12-139-37||

MHB 12-139-38

हीनादादेयमादौ स्यात्समानात्तदनन्तरम् ।
असंभवादाददीत विशिष्टादपि धार्मिकात् ॥ १२-१३९-३८॥
hīnādādeyamādau syātsamānāttadanantaram |
asaṃbhavādādadīta viśiṣṭādapi dhārmikāt || 12-139-38||

MHB 12-139-39

सोऽहमन्तावसानानां हरमाणः परिग्रहात् ।
न स्तेयदोषं पश्यामि हरिष्याम्येतदामिषम् ॥ १२-१३९-३९॥
so'hamantāvasānānāṃ haramāṇaḥ parigrahāt |
na steyadoṣaṃ paśyāmi hariṣyāmyetadāmiṣam || 12-139-39||

MHB 12-139-40

एतां बुद्धिं समास्थाय विश्वामित्रो महामुनिः ।
तस्मिन्देशे प्रसुष्वाप पतितो यत्र भारत ॥ १२-१३९-४०॥
etāṃ buddhiṃ samāsthāya viśvāmitro mahāmuniḥ |
tasmindeśe prasuṣvāpa patito yatra bhārata || 12-139-40||

MHB 12-139-41

स विगाढां निशां दृष्ट्वा सुप्ते चण्डालपक्कणे ।
शनैरुत्थाय भगवान्प्रविवेश कुटीमठम् ॥ १२-१३९-४१॥
sa vigāḍhāṃ niśāṃ dṛṣṭvā supte caṇḍālapakkaṇe |
śanairutthāya bhagavānpraviveśa kuṭīmaṭham || 12-139-41||

MHB 12-139-42

स सुप्त एव चण्डालः श्लेष्मापिहितलोचनः ।
परिभिन्नस्वरो रूक्ष उवाचाप्रियदर्शनः ॥ १२-१३९-४२॥
sa supta eva caṇḍālaḥ śleṣmāpihitalocanaḥ |
paribhinnasvaro rūkṣa uvācāpriyadarśanaḥ || 12-139-42||

MHB 12-139-43

कः कुतन्तीं घट्टयति सुप्ते चण्डालपक्कणे ।
जागर्मि नावसुप्तोऽस्मि हतोऽसीति च दारुणः ॥ १२-१३९-४३॥
kaḥ kutantīṃ ghaṭṭayati supte caṇḍālapakkaṇe |
jāgarmi nāvasupto'smi hato'sīti ca dāruṇaḥ || 12-139-43||

MHB 12-139-44

विश्वामित्रोऽहमित्येव सहसा तमुवाच सः ।
सहसाभ्यागतभयः सोद्वेगस्तेन कर्मणा ॥ १२-१३९-४४॥
viśvāmitro'hamityeva sahasā tamuvāca saḥ |
sahasābhyāgatabhayaḥ sodvegastena karmaṇā || 12-139-44||

MHB 12-139-45

चण्डालस्तद्वचः श्रुत्वा महर्षेर्भावितात्मनः ।
शयनादुपसंभ्रान्त इयेषोत्पतितुं ततः ॥ १२-१३९-४५॥
caṇḍālastadvacaḥ śrutvā maharṣerbhāvitātmanaḥ |
śayanādupasaṃbhrānta iyeṣotpatituṃ tataḥ || 12-139-45||

MHB 12-139-46

स विसृज्याश्रु नेत्राभ्यां बहुमानात्कृताञ्जलिः ।
उवाच कौशिकं रात्रौ ब्रह्मन्किं ते चिकीर्षितम् ॥ १२-१३९-४६॥
sa visṛjyāśru netrābhyāṃ bahumānātkṛtāñjaliḥ |
uvāca kauśikaṃ rātrau brahmankiṃ te cikīrṣitam || 12-139-46||

MHB 12-139-47

विश्वामित्रस्तु मातङ्गमुवाच परिसान्त्वयन् ।
क्षुधितोऽहं गतप्राणो हरिष्यामि श्वजाघनीम् ॥ १२-१३९-४७॥
viśvāmitrastu mātaṅgamuvāca parisāntvayan |
kṣudhito'haṃ gataprāṇo hariṣyāmi śvajāghanīm || 12-139-47||

MHB 12-139-48

अवसीदन्ति मे प्राणाः स्मृतिर्मे नश्यति क्षुधा ।
स्वधर्मं बुध्यमानोऽपि हरिष्यामि श्वजाघनीम् ॥ १२-१३९-४८॥
avasīdanti me prāṇāḥ smṛtirme naśyati kṣudhā |
svadharmaṃ budhyamāno'pi hariṣyāmi śvajāghanīm || 12-139-48||

MHB 12-139-49

अटन्भैक्षं न विन्दामि यदा युष्माकमालये ।
तदा बुद्धिः कृता पापे हरिष्यामि श्वजाघनीम् ॥ १२-१३९-४९॥
aṭanbhaikṣaṃ na vindāmi yadā yuṣmākamālaye |
tadā buddhiḥ kṛtā pāpe hariṣyāmi śvajāghanīm || 12-139-49||

MHB 12-139-50

तृषितः कलुषं पाता नास्ति ह्रीरशनार्थिनः ।
क्षुद्धर्मं दूषयत्यत्र हरिष्यामि श्वजाघनीम् ॥ १२-१३९-५०॥
tṛṣitaḥ kaluṣaṃ pātā nāsti hrīraśanārthinaḥ |
kṣuddharmaṃ dūṣayatyatra hariṣyāmi śvajāghanīm || 12-139-50||

MHB 12-139-51

अग्निर्मुखं पुरोधाश्च देवानां शुचिपाद्विभुः ।
यथा स सर्वभुग्ब्रह्मा तथा मां विद्धि धर्मतः ॥ १२-१३९-५१॥
agnirmukhaṃ purodhāśca devānāṃ śucipādvibhuḥ |
yathā sa sarvabhugbrahmā tathā māṃ viddhi dharmataḥ || 12-139-51||

MHB 12-139-52

तमुवाच स चण्डालो महर्षे शृणु मे वचः ।
श्रुत्वा तथा समातिष्ठ यथा धर्मान्न हीयसे ॥ १२-१३९-५२॥
tamuvāca sa caṇḍālo maharṣe śṛṇu me vacaḥ |
śrutvā tathā samātiṣṭha yathā dharmānna hīyase || 12-139-52||

MHB 12-139-53

मृगाणामधमं श्वानं प्रवदन्ति मनीषिणः ।
तस्याप्यधम उद्देशः शरीरस्योरुजाघनी ॥ १२-१३९-५३॥
mṛgāṇāmadhamaṃ śvānaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ |
tasyāpyadhama uddeśaḥ śarīrasyorujāghanī || 12-139-53||

MHB 12-139-54

नेदं सम्यग्व्यवसितं महर्षे कर्म वैकृतम् ।
चण्डालस्वस्य हरणमभक्ष्यस्य विशेषतः ॥ १२-१३९-५४॥
nedaṃ samyagvyavasitaṃ maharṣe karma vaikṛtam |
caṇḍālasvasya haraṇamabhakṣyasya viśeṣataḥ || 12-139-54||

MHB 12-139-55

साध्वन्यमनुपश्य त्वमुपायं प्राणधारणे ।
न मांसलोभात्तपसो नाशस्ते स्यान्महामुने ॥ १२-१३९-५५॥
sādhvanyamanupaśya tvamupāyaṃ prāṇadhāraṇe |
na māṃsalobhāttapaso nāśaste syānmahāmune || 12-139-55||

MHB 12-139-56

जानतोऽविहितो मार्गो न कार्यो धर्मसंकरः ।
मा स्म धर्मं परित्याक्षीस्त्वं हि धर्मविदुत्तमः ॥ १२-१३९-५६॥
jānato'vihito mārgo na kāryo dharmasaṃkaraḥ |
mā sma dharmaṃ parityākṣīstvaṃ hi dharmaviduttamaḥ || 12-139-56||

MHB 12-139-57

विश्वामित्रस्ततो राजन्नित्युक्तो भरतर्षभ ।
क्षुधार्तः प्रत्युवाचेदं पुनरेव महामुनिः ॥ १२-१३९-५७॥
viśvāmitrastato rājannityukto bharatarṣabha |
kṣudhārtaḥ pratyuvācedaṃ punareva mahāmuniḥ || 12-139-57||

MHB 12-139-58

निराहारस्य सुमहान्मम कालोऽभिधावतः ।
न विद्यतेऽभ्युपायश्च कश्चिन्मे प्राणधारणे ॥ १२-१३९-५८॥
nirāhārasya sumahānmama kālo'bhidhāvataḥ |
na vidyate'bhyupāyaśca kaścinme prāṇadhāraṇe || 12-139-58||

MHB 12-139-59

येन तेन विशेषेण कर्मणा येन केनचित् ।
अभ्युज्जीवेत्सीदमानः समर्थो धर्ममाचरेत् ॥ १२-१३९-५९॥
yena tena viśeṣeṇa karmaṇā yena kenacit |
abhyujjīvetsīdamānaḥ samartho dharmamācaret || 12-139-59||

MHB 12-139-60

ऐन्द्रो धर्मः क्षत्रियाणां ब्राह्मणानामथाग्निकः ।
ब्रह्मवह्निर्मम बलं भक्ष्यामि समयं क्षुधा ॥ १२-१३९-६०॥
aindro dharmaḥ kṣatriyāṇāṃ brāhmaṇānāmathāgnikaḥ |
brahmavahnirmama balaṃ bhakṣyāmi samayaṃ kṣudhā || 12-139-60||

MHB 12-139-61

यथा यथा वै जीवेद्धि तत्कर्तव्यमपीडया ।
जीवितं मरणाच्छ्रेयो जीवन्धर्ममवाप्नुयात् ॥ १२-१३९-६१॥
yathā yathā vai jīveddhi tatkartavyamapīḍayā |
jīvitaṃ maraṇācchreyo jīvandharmamavāpnuyāt || 12-139-61||

MHB 12-139-62

सोऽहं जीवितमाकाङ्क्षन्नभक्षस्यापि भक्षणम् ।
व्यवस्ये बुद्धिपूर्वं वै तद्भवाननुमन्यताम् ॥ १२-१३९-६२॥
so'haṃ jīvitamākāṅkṣannabhakṣasyāpi bhakṣaṇam |
vyavasye buddhipūrvaṃ vai tadbhavānanumanyatām || 12-139-62||

MHB 12-139-63

जीवन्धर्मं चरिष्यामि प्रणोत्स्याम्यशुभानि च ।
तपोभिर्विद्यया चैव ज्योतींषीव महत्तमः ॥ १२-१३९-६३॥
jīvandharmaṃ cariṣyāmi praṇotsyāmyaśubhāni ca |
tapobhirvidyayā caiva jyotīṃṣīva mahattamaḥ || 12-139-63||

MHB 12-139-64

श्वपच उवाच ।
नैतत्खादन्प्राप्स्यसे प्राणमन्यं नायुर्दीर्घं नामृतस्येव तृप्तिम् ।
भिक्षामन्यां भिक्ष मा ते मनोऽस्तु श्वभक्षणे श्वा ह्यभक्षो द्विजानाम् ॥ १२-१३९-६४॥
śvapaca uvāca |
naitatkhādanprāpsyase prāṇamanyaṃ nāyurdīrghaṃ nāmṛtasyeva tṛptim |
bhikṣāmanyāṃ bhikṣa mā te mano'stu śvabhakṣaṇe śvā hyabhakṣo dvijānām || 12-139-64||

MHB 12-139-65

विश्वामित्र उवाच ।
न दुर्भिक्षे सुलभं मांसमन्यच्छ्वपाक नान्नं न च मेऽस्ति वित्तम् ।
क्षुधार्तश्चाहमगतिर्निराशः श्वमांसे चास्मिन्षड्रसान्साधु मन्ये ॥ १२-१३९-६५॥
viśvāmitra uvāca |
na durbhikṣe sulabhaṃ māṃsamanyacchvapāka nānnaṃ na ca me'sti vittam |
kṣudhārtaścāhamagatirnirāśaḥ śvamāṃse cāsminṣaḍrasānsādhu manye || 12-139-65||

MHB 12-139-66

श्वपच उवाच ।
पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या ब्रह्मक्षत्रस्य वै द्विज ।
यदि शास्त्रं प्रमाणं ते माभक्ष्ये मानसं कृथाः ॥ १२-१३९-६६॥
śvapaca uvāca |
pañca pañcanakhā bhakṣyā brahmakṣatrasya vai dvija |
yadi śāstraṃ pramāṇaṃ te mābhakṣye mānasaṃ kṛthāḥ || 12-139-66||

MHB 12-139-67

विश्वामित्र उवाच ।
अगस्त्येनासुरो जग्धो वातापिः क्षुधितेन वै ।
अहमापद्गतः क्षुब्धो भक्षयिष्ये श्वजाघनीम् ॥ १२-१३९-६७॥
viśvāmitra uvāca |
agastyenāsuro jagdho vātāpiḥ kṣudhitena vai |
ahamāpadgataḥ kṣubdho bhakṣayiṣye śvajāghanīm || 12-139-67||

MHB 12-139-68

श्वपच उवाच ।
भिक्षामन्यामाहरेति न चैतत्कर्तुमर्हसि ।
न नूनं कार्यमेतद्वै हर कामं श्वजाघनीम् ॥ १२-१३९-६८॥
śvapaca uvāca |
bhikṣāmanyāmāhareti na caitatkartumarhasi |
na nūnaṃ kāryametadvai hara kāmaṃ śvajāghanīm || 12-139-68||

MHB 12-139-69

विश्वामित्र उवाच ।
शिष्टा वै कारणं धर्मे तद्वृत्तमनुवर्तये ।
परां मेध्याशनादेतां भक्ष्यां मन्ये श्वजाघनीम् ॥ १२-१३९-६९॥
viśvāmitra uvāca |
śiṣṭā vai kāraṇaṃ dharme tadvṛttamanuvartaye |
parāṃ medhyāśanādetāṃ bhakṣyāṃ manye śvajāghanīm || 12-139-69||

MHB 12-139-70

श्वपच उवाच ।
असता यत्समाचीर्णं न स धर्मः सनातनः ।
नावृत्तमनुकार्यं वै मा छलेनानृतं कृथाः ॥ १२-१३९-७०॥
śvapaca uvāca |
asatā yatsamācīrṇaṃ na sa dharmaḥ sanātanaḥ |
nāvṛttamanukāryaṃ vai mā chalenānṛtaṃ kṛthāḥ || 12-139-70||

MHB 12-139-71

विश्वामित्र उवाच ।
न पातकं नावमतमृषिः सन्कर्तुमर्हसि ।
समौ च श्वमृगौ मन्ये तस्माद्भक्ष्या श्वजाघनी ॥ १२-१३९-७१॥
viśvāmitra uvāca |
na pātakaṃ nāvamatamṛṣiḥ sankartumarhasi |
samau ca śvamṛgau manye tasmādbhakṣyā śvajāghanī || 12-139-71||

MHB 12-139-72

श्वपच उवाच ।
यद्ब्राह्मणार्थे कृतमर्थितेन तेनर्षिणा तच्च भक्ष्याधिकारम् ।
स वै धर्मो यत्र न पापमस्ति सर्वैरुपायैर्हि स रक्षितव्यः ॥ १२-१३९-७२॥
śvapaca uvāca |
yadbrāhmaṇārthe kṛtamarthitena tenarṣiṇā tacca bhakṣyādhikāram |
sa vai dharmo yatra na pāpamasti sarvairupāyairhi sa rakṣitavyaḥ || 12-139-72||

MHB 12-139-73

विश्वामित्र उवाच ।
मित्रं च मे ब्राह्मणश्चायमात्मा प्रियश्च मे पूज्यतमश्च लोके ।
तं भर्तुकामोऽहमिमां हरिष्ये नृशंसानामीदृशानां न बिभ्ये ॥ १२-१३९-७३॥
viśvāmitra uvāca |
mitraṃ ca me brāhmaṇaścāyamātmā priyaśca me pūjyatamaśca loke |
taṃ bhartukāmo'hamimāṃ hariṣye nṛśaṃsānāmīdṛśānāṃ na bibhye || 12-139-73||

MHB 12-139-74

श्वपच उवाच ।
कामं नरा जीवितं संत्यजन्ति न चाभक्ष्यैः प्रतिकुर्वन्ति तत्र ।
सर्वान्कामान्प्राप्नुवन्तीह विद्वन्प्रियस्व कामं सहितः क्षुधा वै ॥ १२-१३९-७४॥
śvapaca uvāca |
kāmaṃ narā jīvitaṃ saṃtyajanti na cābhakṣyaiḥ pratikurvanti tatra |
sarvānkāmānprāpnuvantīha vidvanpriyasva kāmaṃ sahitaḥ kṣudhā vai || 12-139-74||

MHB 12-139-75

विश्वामित्र उवाच ।
स्थाने तावत्संशयः प्रेत्यभावे निःसंशयं कर्मणां वा विनाशः ।
अहं पुनर्वर्त इत्याशयात्मा मूलं रक्षन्भक्षयिष्याम्यभक्ष्यम् ॥ १२-१३९-७५॥
viśvāmitra uvāca |
sthāne tāvatsaṃśayaḥ pretyabhāve niḥsaṃśayaṃ karmaṇāṃ vā vināśaḥ |
ahaṃ punarvarta ityāśayātmā mūlaṃ rakṣanbhakṣayiṣyāmyabhakṣyam || 12-139-75||

MHB 12-139-76

बुद्ध्यात्मके व्यस्तमस्तीति तुष्टो मोहादेकत्वं यथा चर्म चक्षुः ।
यद्यप्येनः संशयादाचरामि नाहं भविष्यामि यथा त्वमेव ॥ १२-१३९-७६॥
buddhyātmake vyastamastīti tuṣṭo mohādekatvaṃ yathā carma cakṣuḥ |
yadyapyenaḥ saṃśayādācarāmi nāhaṃ bhaviṣyāmi yathā tvameva || 12-139-76||

MHB 12-139-77

श्वपच उवाच ।
पतनीयमिदं दुःखमिति मे वर्तते मतिः ।
दुष्कृती ब्राह्मणं सन्तं यस्त्वामहमुपालभे ॥ १२-१३९-७७॥
śvapaca uvāca |
patanīyamidaṃ duḥkhamiti me vartate matiḥ |
duṣkṛtī brāhmaṇaṃ santaṃ yastvāmahamupālabhe || 12-139-77||

MHB 12-139-78

विश्वामित्र उवाच ।
पिबन्त्येवोदकं गावो मण्डूकेषु रुवत्स्वपि ।
न तेऽधिकारो धर्मेऽस्ति मा भूरात्मप्रशंसकः ॥ १२-१३९-७८॥
viśvāmitra uvāca |
pibantyevodakaṃ gāvo maṇḍūkeṣu ruvatsvapi |
na te'dhikāro dharme'sti mā bhūrātmapraśaṃsakaḥ || 12-139-78||

MHB 12-139-79

श्वपच उवाच ।
सुहृद्भूत्वानुशास्मि त्वा कृपा हि त्वयि मे द्विज ।
तदेवं श्रेय आधत्स्व मा लोभाच्छ्वानमादिथाः ॥ १२-१३९-७९॥
śvapaca uvāca |
suhṛdbhūtvānuśāsmi tvā kṛpā hi tvayi me dvija |
tadevaṃ śreya ādhatsva mā lobhācchvānamādithāḥ || 12-139-79||

MHB 12-139-80

विश्वामित्र उवाच ।
सुहृन्मे त्वं सुखेप्सुश्चेदापदो मां समुद्धर ।
जानेऽहं धर्मतोऽऽत्मानं श्वानीमुत्सृज जाघनीम् ॥ १२-१३९-८०॥
viśvāmitra uvāca |
suhṛnme tvaṃ sukhepsuścedāpado māṃ samuddhara |
jāne'haṃ dharmato''tmānaṃ śvānīmutsṛja jāghanīm || 12-139-80||

MHB 12-139-81

श्वपच उवाच ।
नैवोत्सहे भवते दातुमेतां नोपेक्षितुं ह्रियमाणं स्वमन्नम् ।
उभौ स्यावः स्वमलेनावलिप्तौ दाताहं च त्वं च विप्र प्रतीच्छन् ॥ १२-१३९-८१॥
śvapaca uvāca |
naivotsahe bhavate dātumetāṃ nopekṣituṃ hriyamāṇaṃ svamannam |
ubhau syāvaḥ svamalenāvaliptau dātāhaṃ ca tvaṃ ca vipra pratīcchan || 12-139-81||

MHB 12-139-82

विश्वामित्र उवाच ।
अद्याहमेतद्वृजिनं कर्म कृत्वा जीवंश्चरिष्यामि महापवित्रम् ।
प्रपूतात्मा धर्ममेवाभिपत्स्ये यदेतयोर्गुरु तद्वै ब्रवीहि ॥ १२-१३९-८२॥
viśvāmitra uvāca |
adyāhametadvṛjinaṃ karma kṛtvā jīvaṃścariṣyāmi mahāpavitram |
prapūtātmā dharmamevābhipatsye yadetayorguru tadvai bravīhi || 12-139-82||

MHB 12-139-83

श्वपच उवाच ।
आत्मैव साक्षी किल लोककृत्ये त्वमेव जानासि यदत्र दुष्टम् ।
यो ह्याद्रियेद्भक्ष्यमिति श्वमांसं मन्ये न तस्यास्ति विवर्जनीयम् ॥ १२-१३९-८३॥
śvapaca uvāca |
ātmaiva sākṣī kila lokakṛtye tvameva jānāsi yadatra duṣṭam |
yo hyādriyedbhakṣyamiti śvamāṃsaṃ manye na tasyāsti vivarjanīyam || 12-139-83||

MHB 12-139-84

विश्वामित्र उवाच ।
उपादाने खादने वास्य दोषः कार्यो न्यायैर्नित्यमत्रापवादः ।
यस्मिन्न हिंसा नानृते वाक्यलेशो भक्ष्यक्रिया तत्र न तद्गरीयः ॥ १२-१३९-८४॥
viśvāmitra uvāca |
upādāne khādane vāsya doṣaḥ kāryo nyāyairnityamatrāpavādaḥ |
yasminna hiṃsā nānṛte vākyaleśo bhakṣyakriyā tatra na tadgarīyaḥ || 12-139-84||

MHB 12-139-85

श्वपच उवाच ।
यद्येष हेतुस्तव खादनस्य न ते वेदः कारणं नान्यधर्मः ।
तस्मादभक्ष्ये भक्षणाद्वा द्विजेन्द्र दोषं न पश्यामि यथेदमात्थ ॥ १२-१३९-८५॥
śvapaca uvāca |
yadyeṣa hetustava khādanasya na te vedaḥ kāraṇaṃ nānyadharmaḥ |
tasmādabhakṣye bhakṣaṇādvā dvijendra doṣaṃ na paśyāmi yathedamāttha || 12-139-85||

MHB 12-139-86

विश्वामित्र उवाच ।
न पातकं भक्षणमस्य दृष्टं सुरां पीत्वा पततीतीह शब्दः ।
अन्योन्यकर्माणि तथा तथैव न लेशमात्रेण कृत्यं हिनस्ति ॥ १२-१३९-८६॥
viśvāmitra uvāca |
na pātakaṃ bhakṣaṇamasya dṛṣṭaṃ surāṃ pītvā patatītīha śabdaḥ |
anyonyakarmāṇi tathā tathaiva na leśamātreṇa kṛtyaṃ hinasti || 12-139-86||

MHB 12-139-87

श्वपच उवाच ।
अस्थानतो हीनतः कुत्सिताद्वा तं विद्वांसं बाधते साधुवृत्तम् ।
स्थानं पुनर्यो लभते निषङ्गात्तेनापि दण्डः सहितव्य एव ॥ १२-१३९-८७॥
śvapaca uvāca |
asthānato hīnataḥ kutsitādvā taṃ vidvāṃsaṃ bādhate sādhuvṛttam |
sthānaṃ punaryo labhate niṣaṅgāttenāpi daṇḍaḥ sahitavya eva || 12-139-87||

MHB 12-139-88

भीष्म उवाच ।
एवमुक्त्वा निववृते मातङ्गः कौशिकं तदा ।
विश्वामित्रो जहारैव कृतबुद्धिः श्वजाघनीम् ॥ १२-१३९-८८॥
bhīṣma uvāca |
evamuktvā nivavṛte mātaṅgaḥ kauśikaṃ tadā |
viśvāmitro jahāraiva kṛtabuddhiḥ śvajāghanīm || 12-139-88||

MHB 12-139-89

ततो जग्राह पञ्चाङ्गीं जीवितार्थी महामुनिः ।
सदारस्तामुपाकृत्य वने यातो महामुनिः ॥ १२-१३९-८९॥
tato jagrāha pañcāṅgīṃ jīvitārthī mahāmuniḥ |
sadārastāmupākṛtya vane yāto mahāmuniḥ || 12-139-89||

MHB 12-139-90

एतस्मिन्नेव काले तु प्रववर्षाथ वासवः ।
संजीवयन्प्रजाः सर्वा जनयामास चौषधीः ॥ १२-१३९-९०॥
etasminneva kāle tu pravavarṣātha vāsavaḥ |
saṃjīvayanprajāḥ sarvā janayāmāsa cauṣadhīḥ || 12-139-90||

MHB 12-139-91

विश्वामित्रोऽपि भगवांस्तपसा दग्धकिल्बिषः ।
कालेन महता सिद्धिमवाप परमाद्भुताम् ॥ १२-१३९-९१॥
viśvāmitro'pi bhagavāṃstapasā dagdhakilbiṣaḥ |
kālena mahatā siddhimavāpa paramādbhutām || 12-139-91||

MHB 12-139-92

एवं विद्वानदीनात्मा व्यसनस्थो जिजीविषुः ।
सर्वोपायैरुपायज्ञो दीनमात्मानमुद्धरेत् ॥ १२-१३९-९२॥
evaṃ vidvānadīnātmā vyasanastho jijīviṣuḥ |
sarvopāyairupāyajño dīnamātmānamuddharet || 12-139-92||

MHB 12-139-93

एतां बुद्धिं समास्थाय जीवितव्यं सदा भवेत् ।
जीवन्पुण्यमवाप्नोति नरो भद्राणि पश्यति ॥ १२-१३९-९३॥
etāṃ buddhiṃ samāsthāya jīvitavyaṃ sadā bhavet |
jīvanpuṇyamavāpnoti naro bhadrāṇi paśyati || 12-139-93||

MHB 12-139-94

तस्मात्कौन्तेय विदुषा धर्माधर्मविनिश्चये ।
बुद्धिमास्थाय लोकेऽस्मिन्वर्तितव्यं यतात्मना ॥ १२-१३९-९४॥
tasmātkaunteya viduṣā dharmādharmaviniścaye |
buddhimāsthāya loke'sminvartitavyaṃ yatātmanā || 12-139-94||

Adhyaya: 140/353 (37)

MHB 12-140-1

युधिष्ठिर उवाच ।
यदिदं घोरमुद्दिष्टमश्रद्धेयमिवानृतम् ।
अस्ति स्विद्दस्युमर्यादा यामहं परिवर्जये ॥ १२-१४०-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
yadidaṃ ghoramuddiṣṭamaśraddheyamivānṛtam |
asti sviddasyumaryādā yāmahaṃ parivarjaye || 12-140-1||

MHB 12-140-2

संमुह्यामि विषीदामि धर्मो मे शिथिलीकृतः ।
उद्यमं नाधिगच्छामि कुतश्चित्परिचिन्तयन् ॥ १२-१४०-२॥
saṃmuhyāmi viṣīdāmi dharmo me śithilīkṛtaḥ |
udyamaṃ nādhigacchāmi kutaścitparicintayan || 12-140-2||

MHB 12-140-3

भीष्म उवाच ।
नैतच्छुद्धागमादेव तव धर्मानुशासनम् ।
प्रज्ञासमवतारोऽयं कविभिः संभृतं मधु ॥ १२-१४०-३॥
bhīṣma uvāca |
naitacchuddhāgamādeva tava dharmānuśāsanam |
prajñāsamavatāro'yaṃ kavibhiḥ saṃbhṛtaṃ madhu || 12-140-3||

MHB 12-140-4

बह्व्यः प्रतिविधातव्याः प्रज्ञा राज्ञा ततस्ततः ।
नैकशाखेन धर्मेण यात्रैषा संप्रवर्तते ॥ १२-१४०-४॥
bahvyaḥ pratividhātavyāḥ prajñā rājñā tatastataḥ |
naikaśākhena dharmeṇa yātraiṣā saṃpravartate || 12-140-4||

MHB 12-140-5

बुद्धिसंजननं राज्ञां धर्ममाचरतां सदा ।
जयो भवति कौरव्य तदा तद्विद्धि मे वचः ॥ १२-१४०-५॥
buddhisaṃjananaṃ rājñāṃ dharmamācaratāṃ sadā |
jayo bhavati kauravya tadā tadviddhi me vacaḥ || 12-140-5||

MHB 12-140-6

बुद्धिश्रेष्ठा हि राजानो जयन्ति विजयैषिणः ।
धर्मः प्रतिविधातव्यो बुद्ध्या राज्ञा ततस्ततः ॥ १२-१४०-६॥
buddhiśreṣṭhā hi rājāno jayanti vijayaiṣiṇaḥ |
dharmaḥ pratividhātavyo buddhyā rājñā tatastataḥ || 12-140-6||

MHB 12-140-7

नैकशाखेन धर्मेण राज्ञां धर्मो विधीयते ।
दुर्बलस्य कुतः प्रज्ञा पुरस्तादनुदाहृता ॥ १२-१४०-७॥
naikaśākhena dharmeṇa rājñāṃ dharmo vidhīyate |
durbalasya kutaḥ prajñā purastādanudāhṛtā || 12-140-7||

MHB 12-140-8

अद्वैधज्ञः पथि द्वैधे संशयं प्राप्तुमर्हति ।
बुद्धिद्वैधं वेदितव्यं पुरस्तादेव भारत ॥ १२-१४०-८॥
advaidhajñaḥ pathi dvaidhe saṃśayaṃ prāptumarhati |
buddhidvaidhaṃ veditavyaṃ purastādeva bhārata || 12-140-8||

MHB 12-140-9

पार्श्वतःकरणं प्रज्ञा विषूची त्वापगा इव ।
जनस्तूच्चारितं धर्मं विजानात्यन्यथान्यथा ॥ १२-१४०-९॥
pārśvataḥkaraṇaṃ prajñā viṣūcī tvāpagā iva |
janastūccāritaṃ dharmaṃ vijānātyanyathānyathā || 12-140-9||

MHB 12-140-10

सम्यग्विज्ञानिनः केचिन्मिथ्याविज्ञानिनोऽपरे ।
तद्वै यथातथं बुद्ध्वा ज्ञानमाददते सताम् ॥ १२-१४०-१०॥
samyagvijñāninaḥ kecinmithyāvijñānino'pare |
tadvai yathātathaṃ buddhvā jñānamādadate satām || 12-140-10||

MHB 12-140-11

परिमुष्णन्ति शास्त्राणि धर्मस्य परिपन्थिनः ।
वैषम्यमर्थविद्यानां नैरर्थ्यात्ख्यापयन्ति ते ॥ १२-१४०-११॥
parimuṣṇanti śāstrāṇi dharmasya paripanthinaḥ |
vaiṣamyamarthavidyānāṃ nairarthyātkhyāpayanti te || 12-140-11||

MHB 12-140-12

आजिजीविषवो विद्यां यशस्कामाः समन्ततः ।
ते सर्वे नरपापिष्ठा धर्मस्य परिपन्थिनः ॥ १२-१४०-१२॥
ājijīviṣavo vidyāṃ yaśaskāmāḥ samantataḥ |
te sarve narapāpiṣṭhā dharmasya paripanthinaḥ || 12-140-12||

MHB 12-140-13

अपक्वमतयो मन्दा न जानन्ति यथातथम् ।
सदा ह्यशास्त्रकुशलाः सर्वत्रापरिनिष्ठिताः ॥ १२-१४०-१३॥
apakvamatayo mandā na jānanti yathātatham |
sadā hyaśāstrakuśalāḥ sarvatrāpariniṣṭhitāḥ || 12-140-13||

MHB 12-140-14

परिमुष्णन्ति शास्त्राणि शास्त्रदोषानुदर्शिनः ।
विज्ञानमथ विद्यानां न सम्यगिति वर्तते ॥ १२-१४०-१४॥
parimuṣṇanti śāstrāṇi śāstradoṣānudarśinaḥ |
vijñānamatha vidyānāṃ na samyagiti vartate || 12-140-14||

MHB 12-140-15

निन्दया परविद्यानां स्वां विद्यां ख्यापयन्ति ये ।
वागस्त्रा वाक्छुरीमत्त्वा दुग्धविद्याफला इव ।
तान्विद्यावणिजो विद्धि राक्षसानिव भारत ॥ १२-१४०-१५॥
nindayā paravidyānāṃ svāṃ vidyāṃ khyāpayanti ye |
vāgastrā vākchurīmattvā dugdhavidyāphalā iva |
tānvidyāvaṇijo viddhi rākṣasāniva bhārata || 12-140-15||

MHB 12-140-16

व्याजेन कृत्स्नो विदितो धर्मस्ते परिहास्यते ।
न धर्मवचनं वाचा न बुद्ध्या चेति नः श्रुतम् ॥ १२-१४०-१६॥
vyājena kṛtsno vidito dharmaste parihāsyate |
na dharmavacanaṃ vācā na buddhyā ceti naḥ śrutam || 12-140-16||

MHB 12-140-17

इति बार्हस्पतं ज्ञानं प्रोवाच मघवा स्वयम् ।
न त्वेव वचनं किंचिदनिमित्तादिहोच्यते ॥ १२-१४०-१७॥
iti bārhaspataṃ jñānaṃ provāca maghavā svayam |
na tveva vacanaṃ kiṃcidanimittādihocyate || 12-140-17||

MHB 12-140-18

स्वविनीतेन शास्त्रेण व्यवस्यन्ति तथापरे ।
लोकयात्रामिहैके तु धर्ममाहुर्मनीषिणः ॥ १२-१४०-१८॥
svavinītena śāstreṇa vyavasyanti tathāpare |
lokayātrāmihaike tu dharmamāhurmanīṣiṇaḥ || 12-140-18||

MHB 12-140-19

समुद्दिष्टं सतां धर्मं स्वयमूहेन्न पण्डितः ।
अमर्षाच्छास्त्रसंमोहादविज्ञानाच्च भारत ॥ १२-१४०-१९॥
samuddiṣṭaṃ satāṃ dharmaṃ svayamūhenna paṇḍitaḥ |
amarṣācchāstrasaṃmohādavijñānācca bhārata || 12-140-19||

MHB 12-140-20

शास्त्रं प्राज्ञस्य वदतः समूहे यात्यदर्शनम् ।
आगतागमया बुद्ध्या वचनेन प्रशस्यते ॥ १२-१४०-२०॥
śāstraṃ prājñasya vadataḥ samūhe yātyadarśanam |
āgatāgamayā buddhyā vacanena praśasyate || 12-140-20||

MHB 12-140-21

अज्ञानाज्ज्ञानहेतुत्वाद्वचनं साधु मन्यते ।
अनपाहतमेवेदं नेदं शास्त्रमपार्थकम् ॥ १२-१४०-२१॥
ajñānājjñānahetutvādvacanaṃ sādhu manyate |
anapāhatamevedaṃ nedaṃ śāstramapārthakam || 12-140-21||

MHB 12-140-22

दैतेयानुशनाः प्राह संशयच्छेदने पुरा ।
ज्ञानमव्यपदेश्यं हि यथा नास्ति तथैव तत् ॥ १२-१४०-२२॥
daiteyānuśanāḥ prāha saṃśayacchedane purā |
jñānamavyapadeśyaṃ hi yathā nāsti tathaiva tat || 12-140-22||

MHB 12-140-23

तेन त्वं छिन्नमूलेन कं तोषयितुमर्हसि ।
अतथ्यविहितं यो वा नेदं वाक्यमुपाश्नुयात् ॥ १२-१४०-२३॥
tena tvaṃ chinnamūlena kaṃ toṣayitumarhasi |
atathyavihitaṃ yo vā nedaṃ vākyamupāśnuyāt || 12-140-23||

MHB 12-140-24

उग्रायैव हि सृष्टोऽसि कर्मणे न त्ववेक्षसे ।
अङ्गेमामन्ववेक्षस्व राजनीतिं बुभूषितुम् ।
यया प्रमुच्यते त्वन्यो यदर्थं च प्रमोदते ॥ १२-१४०-२४॥
ugrāyaiva hi sṛṣṭo'si karmaṇe na tvavekṣase |
aṅgemāmanvavekṣasva rājanītiṃ bubhūṣitum |
yayā pramucyate tvanyo yadarthaṃ ca pramodate || 12-140-24||

MHB 12-140-25

अजोऽश्वः क्षत्रमित्येतत्सदृशं ब्रह्मणा कृतम् ।
तस्मान्नतीक्ष्णभूतानां यात्रा काचित्प्रसिध्यति ॥ १२-१४०-२५॥
ajo'śvaḥ kṣatramityetatsadṛśaṃ brahmaṇā kṛtam |
tasmānnatīkṣṇabhūtānāṃ yātrā kācitprasidhyati || 12-140-25||

MHB 12-140-26

यस्त्ववध्यवधे दोषः स वध्यस्यावधे स्मृतः ।
एषैव खलु मर्यादा यामयं परिवर्जयेत् ॥ १२-१४०-२६॥
yastvavadhyavadhe doṣaḥ sa vadhyasyāvadhe smṛtaḥ |
eṣaiva khalu maryādā yāmayaṃ parivarjayet || 12-140-26||

MHB 12-140-27

तस्मात्तीक्ष्णः प्रजा राजा स्वधर्मे स्थापयेदुत ।
अन्योन्यं भक्षयन्तो हि प्रचरेयुर्वृका इव ॥ १२-१४०-२७॥
tasmāttīkṣṇaḥ prajā rājā svadharme sthāpayeduta |
anyonyaṃ bhakṣayanto hi pracareyurvṛkā iva || 12-140-27||

MHB 12-140-28

यस्य दस्युगणा राष्ट्रे ध्वाङ्क्षा मत्स्याञ्जलादिव ।
विहरन्ति परस्वानि स वै क्षत्रियपांसनः ॥ १२-१४०-२८॥
yasya dasyugaṇā rāṣṭre dhvāṅkṣā matsyāñjalādiva |
viharanti parasvāni sa vai kṣatriyapāṃsanaḥ || 12-140-28||

MHB 12-140-29

कुलीनान्सचिवान्कृत्वा वेदविद्यासमन्वितान् ।
प्रशाधि पृथिवीं राजन्प्रजा धर्मेण पालयन् ॥ १२-१४०-२९॥
kulīnānsacivānkṛtvā vedavidyāsamanvitān |
praśādhi pṛthivīṃ rājanprajā dharmeṇa pālayan || 12-140-29||

MHB 12-140-30

विहीनजमकर्माणं यः प्रगृह्णाति भूमिपः ।
उभयस्याविशेषज्ञस्तद्वै क्षत्रं नपुंसकम् ॥ १२-१४०-३०॥
vihīnajamakarmāṇaṃ yaḥ pragṛhṇāti bhūmipaḥ |
ubhayasyāviśeṣajñastadvai kṣatraṃ napuṃsakam || 12-140-30||

MHB 12-140-31

नैवोग्रं नैव चानुग्रं धर्मेणेह प्रशस्यते ।
उभयं न व्यतिक्रामेदुग्रो भूत्वा मृदुर्भव ॥ १२-१४०-३१॥
naivograṃ naiva cānugraṃ dharmeṇeha praśasyate |
ubhayaṃ na vyatikrāmedugro bhūtvā mṛdurbhava || 12-140-31||

MHB 12-140-32

कष्टः क्षत्रियधर्मोऽयं सौहृदं त्वयि यत्स्थितम् ।
उग्रे कर्मणि सृष्टोऽसि तस्माद्राज्यं प्रशाधि वै ॥ १२-१४०-३२॥
kaṣṭaḥ kṣatriyadharmo'yaṃ sauhṛdaṃ tvayi yatsthitam |
ugre karmaṇi sṛṣṭo'si tasmādrājyaṃ praśādhi vai || 12-140-32||

MHB 12-140-33

अशिष्टनिग्रहो नित्यं शिष्टस्य परिपालनम् ।
इति शक्रोऽब्रवीद्धीमानापत्सु भरतर्षभ ॥ १२-१४०-३३॥
aśiṣṭanigraho nityaṃ śiṣṭasya paripālanam |
iti śakro'bravīddhīmānāpatsu bharatarṣabha || 12-140-33||

MHB 12-140-34

युधिष्ठिर उवाच ।
अस्ति स्विद्दस्युमर्यादा यामन्यो नातिलङ्घयेत् ।
पृच्छामि त्वां सतां श्रेष्ठ तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-१४०-३४॥
yudhiṣṭhira uvāca |
asti sviddasyumaryādā yāmanyo nātilaṅghayet |
pṛcchāmi tvāṃ satāṃ śreṣṭha tanme brūhi pitāmaha || 12-140-34||

MHB 12-140-35

भीष्म उवाच ।
ब्राह्मणानेव सेवेत विद्यावृद्धांस्तपस्विनः ।
श्रुतचारित्रवृत्ताढ्यान्पवित्रं ह्येतदुत्तमम् ॥ १२-१४०-३५॥
bhīṣma uvāca |
brāhmaṇāneva seveta vidyāvṛddhāṃstapasvinaḥ |
śrutacāritravṛttāḍhyānpavitraṃ hyetaduttamam || 12-140-35||

MHB 12-140-36

या देवतासु वृत्तिस्ते सास्तु विप्रेषु सर्वदा ।
क्रुद्धैर्हि विप्रैः कर्माणि कृतानि बहुधा नृप ॥ १२-१४०-३६॥
yā devatāsu vṛttiste sāstu vipreṣu sarvadā |
kruddhairhi vipraiḥ karmāṇi kṛtāni bahudhā nṛpa || 12-140-36||

MHB 12-140-37

तेषां प्रीत्या यशो मुख्यमप्रीत्या तु विपर्ययः ।
प्रीत्या ह्यमृतवद्विप्राः क्रुद्धाश्चैव यथा विषम् ॥ १२-१४०-३७॥
teṣāṃ prītyā yaśo mukhyamaprītyā tu viparyayaḥ |
prītyā hyamṛtavadviprāḥ kruddhāścaiva yathā viṣam || 12-140-37||

Adhyaya: 141/353 (27)

MHB 12-141-1

युधिष्ठिर उवाच ।
पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद ।
शरणं पालयानस्य यो धर्मस्तं वदस्व मे ॥ १२-१४१-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada |
śaraṇaṃ pālayānasya yo dharmastaṃ vadasva me || 12-141-1||

MHB 12-141-2

भीष्म उवाच ।
महान्धर्मो महाराज शरणागतपालने ।
अर्हः प्रष्टुं भवांश्चैव प्रश्नं भरतसत्तम ॥ १२-१४१-२॥
bhīṣma uvāca |
mahāndharmo mahārāja śaraṇāgatapālane |
arhaḥ praṣṭuṃ bhavāṃścaiva praśnaṃ bharatasattama || 12-141-2||

MHB 12-141-3

नृगप्रभृतयो राजन्राजानः शरणागतान् ।
परिपाल्य महाराज संसिद्धिं परमां गताः ॥ १२-१४१-३॥
nṛgaprabhṛtayo rājanrājānaḥ śaraṇāgatān |
paripālya mahārāja saṃsiddhiṃ paramāṃ gatāḥ || 12-141-3||

MHB 12-141-4

श्रूयते हि कपोतेन शत्रुः शरणमागतः ।
पूजितश्च यथान्यायं स्वैश्च मांसैर्निमन्त्रितः ॥ १२-१४१-४॥
śrūyate hi kapotena śatruḥ śaraṇamāgataḥ |
pūjitaśca yathānyāyaṃ svaiśca māṃsairnimantritaḥ || 12-141-4||

MHB 12-141-5

युधिष्ठिर उवाच ।
कथं कपोतेन पुरा शत्रुः शरणमागतः ।
स्वमांसैर्भोजितः कां च गतिं लेभे स भारत ॥ १२-१४१-५॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kathaṃ kapotena purā śatruḥ śaraṇamāgataḥ |
svamāṃsairbhojitaḥ kāṃ ca gatiṃ lebhe sa bhārata || 12-141-5||

MHB 12-141-6

भीष्म उवाच ।
शृणु राजन्कथां दिव्यां सर्वपापप्रणाशिनीम् ।
नृपतेर्मुचुकुन्दस्य कथितां भार्गवेण ह ॥ १२-१४१-६॥
bhīṣma uvāca |
śṛṇu rājankathāṃ divyāṃ sarvapāpapraṇāśinīm |
nṛpatermucukundasya kathitāṃ bhārgaveṇa ha || 12-141-6||

MHB 12-141-7

इममर्थं पुरा पार्थ मुचुकुन्दो नराधिपः ।
भार्गवं परिपप्रच्छ प्रणतो भरतर्षभ ॥ १२-१४१-७॥
imamarthaṃ purā pārtha mucukundo narādhipaḥ |
bhārgavaṃ paripapraccha praṇato bharatarṣabha || 12-141-7||

MHB 12-141-8

तस्मै शुश्रूषमाणाय भार्गवोऽकथयत्कथाम् ।
इयं यथा कपोतेन सिद्धिः प्राप्ता नराधिप ॥ १२-१४१-८॥
tasmai śuśrūṣamāṇāya bhārgavo'kathayatkathām |
iyaṃ yathā kapotena siddhiḥ prāptā narādhipa || 12-141-8||

MHB 12-141-9

धर्मनिश्चयसंयुक्तां कामार्थसहितां कथाम् ।
शृणुष्वावहितो राजन्गदतो मे महाभुज ॥ १२-१४१-९॥
dharmaniścayasaṃyuktāṃ kāmārthasahitāṃ kathām |
śṛṇuṣvāvahito rājangadato me mahābhuja || 12-141-9||

MHB 12-141-10

कश्चित्क्षुद्रसमाचारः पृथिव्यां कालसंमतः ।
चचार पृथिवीं पापो घोरः शकुनिलुब्धकः ॥ १२-१४१-१०॥
kaścitkṣudrasamācāraḥ pṛthivyāṃ kālasaṃmataḥ |
cacāra pṛthivīṃ pāpo ghoraḥ śakunilubdhakaḥ || 12-141-10||

MHB 12-141-11

काकोल इव कृष्णाङ्गो रूक्षः पापसमाहितः ।
यवमध्यः कृशग्रीवो ह्रस्वपादो महाहनुः ॥ १२-१४१-११॥
kākola iva kṛṣṇāṅgo rūkṣaḥ pāpasamāhitaḥ |
yavamadhyaḥ kṛśagrīvo hrasvapādo mahāhanuḥ || 12-141-11||

MHB 12-141-12

नैव तस्य सुहृत्कश्चिन्न संबन्धी न बान्धवः ।
स हि तैः संपरित्यक्तस्तेन घोरेण कर्मणा ॥ १२-१४१-१२॥
naiva tasya suhṛtkaścinna saṃbandhī na bāndhavaḥ |
sa hi taiḥ saṃparityaktastena ghoreṇa karmaṇā || 12-141-12||

MHB 12-141-13

स वै क्षारकमादाय द्विजान्हत्वा वने सदा ।
चकार विक्रयं तेषां पतंगानां नराधिप ॥ १२-१४१-१३॥
sa vai kṣārakamādāya dvijānhatvā vane sadā |
cakāra vikrayaṃ teṣāṃ pataṃgānāṃ narādhipa || 12-141-13||

MHB 12-141-14

एवं तु वर्तमानस्य तस्य वृत्तिं दुरात्मनः ।
अगमत्सुमहान्कालो न चाधर्ममबुध्यत ॥ १२-१४१-१४॥
evaṃ tu vartamānasya tasya vṛttiṃ durātmanaḥ |
agamatsumahānkālo na cādharmamabudhyata || 12-141-14||

MHB 12-141-15

तस्य भार्यासहायस्य रममाणस्य शाश्वतम् ।
दैवयोगविमूढस्य नान्या वृत्तिररोचत ॥ १२-१४१-१५॥
tasya bhāryāsahāyasya ramamāṇasya śāśvatam |
daivayogavimūḍhasya nānyā vṛttirarocata || 12-141-15||

MHB 12-141-16

ततः कदाचित्तस्याथ वनस्थस्य समुद्गतः ।
पातयन्निव वृक्षांस्तान्सुमहान्वातसंभ्रमः ॥ १२-१४१-१६॥
tataḥ kadācittasyātha vanasthasya samudgataḥ |
pātayanniva vṛkṣāṃstānsumahānvātasaṃbhramaḥ || 12-141-16||

MHB 12-141-17

मेघसंकुलमाकाशं विद्युन्मण्डलमण्डितम् ।
संछन्नं सुमुहूर्तेन नौस्थानेनेव सागरः ॥ १२-१४१-१७॥
meghasaṃkulamākāśaṃ vidyunmaṇḍalamaṇḍitam |
saṃchannaṃ sumuhūrtena nausthāneneva sāgaraḥ || 12-141-17||

MHB 12-141-18

वारिधारासमूहैश्च संप्रहृष्टः शतक्रतुः ।
क्षणेन पूरयामास सलिलेन वसुंधराम् ॥ १२-१४१-१८॥
vāridhārāsamūhaiśca saṃprahṛṣṭaḥ śatakratuḥ |
kṣaṇena pūrayāmāsa salilena vasuṃdharām || 12-141-18||

MHB 12-141-19

ततो धाराकुले लोके संभ्रमन्नष्टचेतनः ।
शीतार्तस्तद्वनं सर्वमाकुलेनान्तरात्मना ॥ १२-१४१-१९॥
tato dhārākule loke saṃbhramannaṣṭacetanaḥ |
śītārtastadvanaṃ sarvamākulenāntarātmanā || 12-141-19||

MHB 12-141-20

नैव निम्नं स्थलं वापि सोऽविन्दत विहंगहा ।
पूरितो हि जलौघेन मार्गस्तस्य वनस्य वै ॥ १२-१४१-२०॥
naiva nimnaṃ sthalaṃ vāpi so'vindata vihaṃgahā |
pūrito hi jalaughena mārgastasya vanasya vai || 12-141-20||

MHB 12-141-21

पक्षिणो वातवेगेन हता लीनास्तदाभवन् ।
मृगाः सिंहा वराहाश्च स्थलान्याश्रित्य तस्थिरे ॥ १२-१४१-२१॥
pakṣiṇo vātavegena hatā līnāstadābhavan |
mṛgāḥ siṃhā varāhāśca sthalānyāśritya tasthire || 12-141-21||

MHB 12-141-22

महता वातवर्षेण त्रासितास्ते वनौकसः ।
भयार्ताश्च क्षुधार्ताश्च बभ्रमुः सहिता वने ॥ १२-१४१-२२॥
mahatā vātavarṣeṇa trāsitāste vanaukasaḥ |
bhayārtāśca kṣudhārtāśca babhramuḥ sahitā vane || 12-141-22||

MHB 12-141-23

स तु शीतहतैर्गात्रैर्जगामैव न तस्थिवान् ।
सोऽपश्यद्वनषण्डेषु मेघनीलं वनस्पतिम् ॥ १२-१४१-२३॥
sa tu śītahatairgātrairjagāmaiva na tasthivān |
so'paśyadvanaṣaṇḍeṣu meghanīlaṃ vanaspatim || 12-141-23||

MHB 12-141-24

ताराढ्यं कुमुदाकारमाकाशं निर्मलं च ह ।
मेघैर्मुक्तं नभो दृष्ट्वा लुब्धकः शीतविह्वलः ॥ १२-१४१-२४॥
tārāḍhyaṃ kumudākāramākāśaṃ nirmalaṃ ca ha |
meghairmuktaṃ nabho dṛṣṭvā lubdhakaḥ śītavihvalaḥ || 12-141-24||

MHB 12-141-25

दिशोऽवलोकयामास वेलां चैव दुरात्मवान् ।
दूरे ग्रामनिवेशश्च तस्माद्देशादिति प्रभो ।
कृतबुद्धिर्वने तस्मिन्वस्तुं तां रजनीं तदा ॥ १२-१४१-२५॥
diśo'valokayāmāsa velāṃ caiva durātmavān |
dūre grāmaniveśaśca tasmāddeśāditi prabho |
kṛtabuddhirvane tasminvastuṃ tāṃ rajanīṃ tadā || 12-141-25||

MHB 12-141-26

सोऽञ्जलिं प्रयतः कृत्वा वाक्यमाह वनस्पतिम् ।
शरणं यामि यान्यस्मिन्दैवतानीह भारत ॥ १२-१४१-२६॥
so'ñjaliṃ prayataḥ kṛtvā vākyamāha vanaspatim |
śaraṇaṃ yāmi yānyasmindaivatānīha bhārata || 12-141-26||

MHB 12-141-27

स शिलायां शिरः कृत्वा पर्णान्यास्तीर्य भूतले ।
दुःखेन महताविष्टस्ततः सुष्वाप पक्षिहा ॥ १२-१४१-२७॥
sa śilāyāṃ śiraḥ kṛtvā parṇānyāstīrya bhūtale |
duḥkhena mahatāviṣṭastataḥ suṣvāpa pakṣihā || 12-141-27||

Adhyaya: 142/353 (44)

MHB 12-142-1

भीष्म उवाच ।
अथ वृक्षस्य शाखायां विहंगः ससुहृज्जनः ।
दीर्घकालोषितो राजंस्तत्र चित्रतनूरुहः ॥ १२-१४२-१॥
bhīṣma uvāca |
atha vṛkṣasya śākhāyāṃ vihaṃgaḥ sasuhṛjjanaḥ |
dīrghakāloṣito rājaṃstatra citratanūruhaḥ || 12-142-1||

MHB 12-142-2

तस्य काल्यं गता भार्या चरितुं नाभ्यवर्तत ।
प्राप्तां च रजनीं दृष्ट्वा स पक्षी पर्यतप्यत ॥ १२-१४२-२॥
tasya kālyaṃ gatā bhāryā carituṃ nābhyavartata |
prāptāṃ ca rajanīṃ dṛṣṭvā sa pakṣī paryatapyata || 12-142-2||

MHB 12-142-3

वातवर्षं महच्चासीन्न चागच्छति मे प्रिया ।
किं नु तत्कारणं येन साद्यापि न निवर्तते ॥ १२-१४२-३॥
vātavarṣaṃ mahaccāsīnna cāgacchati me priyā |
kiṃ nu tatkāraṇaṃ yena sādyāpi na nivartate || 12-142-3||

MHB 12-142-4

अपि स्वस्ति भवेत्तस्याः प्रियाया मम कानने ।
तया विरहितं हीदं शून्यमद्य गृहं मम ॥ १२-१४२-४॥
api svasti bhavettasyāḥ priyāyā mama kānane |
tayā virahitaṃ hīdaṃ śūnyamadya gṛhaṃ mama || 12-142-4||

MHB 12-142-5

यदि सा रक्तनेत्रान्ता चित्राङ्गी मधुरस्वरा ।
अद्य नाभ्येति मे कान्ता न कार्यं जीवितेन मे ॥ १२-१४२-५॥
yadi sā raktanetrāntā citrāṅgī madhurasvarā |
adya nābhyeti me kāntā na kāryaṃ jīvitena me || 12-142-5||

MHB 12-142-6

पतिधर्मरता साध्वी प्राणेभ्योऽपि गरीयसी ।
सा हि श्रान्तं क्षुधार्तं च जानीते मां तपस्विनी ॥ १२-१४२-६॥
patidharmaratā sādhvī prāṇebhyo'pi garīyasī |
sā hi śrāntaṃ kṣudhārtaṃ ca jānīte māṃ tapasvinī || 12-142-6||

MHB 12-142-7

अनुरक्ता हिता चैव स्निग्धा चैव पतिव्रता ।
यस्य वै तादृशी भार्या धन्यः स मनुजो भुवि ॥ १२-१४२-७॥
anuraktā hitā caiva snigdhā caiva pativratā |
yasya vai tādṛśī bhāryā dhanyaḥ sa manujo bhuvi || 12-142-7||

MHB 12-142-8

भार्या हि परमो नाथः पुरुषस्येह पठ्यते ।
असहायस्य लोकेऽस्मिँल्लोकयात्रासहायिनी ॥ १२-१४२-८॥
bhāryā hi paramo nāthaḥ puruṣasyeha paṭhyate |
asahāyasya loke'smi~llokayātrāsahāyinī || 12-142-8||

MHB 12-142-9

तथा रोगाभिभूतस्य नित्यं कृच्छ्रगतस्य च ।
नास्ति भार्यासमं किंचिन्नरस्यार्तस्य भेषजम् ॥ १२-१४२-९॥
tathā rogābhibhūtasya nityaṃ kṛcchragatasya ca |
nāsti bhāryāsamaṃ kiṃcinnarasyārtasya bheṣajam || 12-142-9||

MHB 12-142-10

नास्ति भार्यासमो बन्धुर्नास्ति भार्यासमा गतिः ।
नास्ति भार्यासमो लोके सहायो धर्मसाधनः ॥ १२-१४२-१०॥
nāsti bhāryāsamo bandhurnāsti bhāryāsamā gatiḥ |
nāsti bhāryāsamo loke sahāyo dharmasādhanaḥ || 12-142-10||

MHB 12-142-11

एवं विलपतस्तस्य द्विजस्यार्तस्य तत्र वै ।
गृहीता शकुनघ्नेन भार्या शुश्राव भारतीम् ॥ १२-१४२-११॥
evaṃ vilapatastasya dvijasyārtasya tatra vai |
gṛhītā śakunaghnena bhāryā śuśrāva bhāratīm || 12-142-11||

MHB 12-142-12

न सा स्त्रीत्यभिभाषा स्याद्यस्या भर्ता न तुष्यति ।
अग्निसाक्षिकमप्येतद्भर्ता हि शरणं स्त्रियः ॥ १२-१४२-१२॥
na sā strītyabhibhāṣā syādyasyā bhartā na tuṣyati |
agnisākṣikamapyetadbhartā hi śaraṇaṃ striyaḥ || 12-142-12||

MHB 12-142-13

इति संचिन्त्य दुःखार्ता भर्तारं दुःखितं तदा ।
कपोती लुब्धकेनाथ यत्ता वचनमब्रवीत् ॥ १२-१४२-१३॥
iti saṃcintya duḥkhārtā bhartāraṃ duḥkhitaṃ tadā |
kapotī lubdhakenātha yattā vacanamabravīt || 12-142-13||

MHB 12-142-14

हन्त वक्ष्यामि ते श्रेयः श्रुत्वा च कुरु तत्तथा ।
शरणागतसंत्राता भव कान्त विशेषतः ॥ १२-१४२-१४॥
hanta vakṣyāmi te śreyaḥ śrutvā ca kuru tattathā |
śaraṇāgatasaṃtrātā bhava kānta viśeṣataḥ || 12-142-14||

MHB 12-142-15

एष शाकुनिकः शेते तव वासं समाश्रितः ।
शीतार्तश्च क्षुधार्तश्च पूजामस्मै प्रयोजय ॥ १२-१४२-१५॥
eṣa śākunikaḥ śete tava vāsaṃ samāśritaḥ |
śītārtaśca kṣudhārtaśca pūjāmasmai prayojaya || 12-142-15||

MHB 12-142-16

यो हि कश्चिद्द्विजं हन्याद्गां वा लोकस्य मातरम् ।
शरणागतं च यो हन्यात्तुल्यं तेषां च पातकम् ॥ १२-१४२-१६॥
yo hi kaściddvijaṃ hanyādgāṃ vā lokasya mātaram |
śaraṇāgataṃ ca yo hanyāttulyaṃ teṣāṃ ca pātakam || 12-142-16||

MHB 12-142-17

यास्माकं विहिता वृत्तिः कापोती जातिधर्मतः ।
सा न्याय्यात्मवता नित्यं त्वद्विधेनाभिवर्तितुम् ॥ १२-१४२-१७॥
yāsmākaṃ vihitā vṛttiḥ kāpotī jātidharmataḥ |
sā nyāyyātmavatā nityaṃ tvadvidhenābhivartitum || 12-142-17||

MHB 12-142-18

यस्तु धर्मं यथाशक्ति गृहस्थो ह्यनुवर्तते ।
स प्रेत्य लभते लोकानक्षयानिति शुश्रुम ॥ १२-१४२-१८॥
yastu dharmaṃ yathāśakti gṛhastho hyanuvartate |
sa pretya labhate lokānakṣayāniti śuśruma || 12-142-18||

MHB 12-142-19

स त्वं संतानवानद्य पुत्रवानपि च द्विज ।
तत्स्वदेहे दयां त्यक्त्वा धर्मार्थौ परिगृह्य वै ।
पूजामस्मै प्रयुङ्क्ष्व त्वं प्रीयेतास्य मनो यथा ॥ १२-१४२-१९॥
sa tvaṃ saṃtānavānadya putravānapi ca dvija |
tatsvadehe dayāṃ tyaktvā dharmārthau parigṛhya vai |
pūjāmasmai prayuṅkṣva tvaṃ prīyetāsya mano yathā || 12-142-19||

MHB 12-142-20

इति सा शकुनी वाक्यं क्षारकस्था तपस्विनी ।
अतिदुःखान्विता प्रोच्य भर्तारं समुदैक्षत ॥ १२-१४२-२०॥
iti sā śakunī vākyaṃ kṣārakasthā tapasvinī |
atiduḥkhānvitā procya bhartāraṃ samudaikṣata || 12-142-20||

MHB 12-142-21

स पत्न्या वचनं श्रुत्वा धर्मयुक्तिसमन्वितम् ।
हर्षेण महता युक्तो बाष्पव्याकुललोचनः ॥ १२-१४२-२१॥
sa patnyā vacanaṃ śrutvā dharmayuktisamanvitam |
harṣeṇa mahatā yukto bāṣpavyākulalocanaḥ || 12-142-21||

MHB 12-142-22

तं वै शाकुनिकं दृष्ट्वा विधिदृष्टेन कर्मणा ।
पूजयामास यत्नेन स पक्षी पक्षिजीविनम् ॥ १२-१४२-२२॥
taṃ vai śākunikaṃ dṛṣṭvā vidhidṛṣṭena karmaṇā |
pūjayāmāsa yatnena sa pakṣī pakṣijīvinam || 12-142-22||

MHB 12-142-23

उवाच च स्वागतं ते ब्रूहि किं करवाण्यहम् ।
संतापश्च न कर्तव्यः स्वगृहे वर्तते भवान् ॥ १२-१४२-२३॥
uvāca ca svāgataṃ te brūhi kiṃ karavāṇyaham |
saṃtāpaśca na kartavyaḥ svagṛhe vartate bhavān || 12-142-23||

MHB 12-142-24

तद्ब्रवीतु भवान्क्षिप्रं किं करोमि किमिच्छसि ।
प्रणयेन ब्रवीमि त्वां त्वं हि नः शरणागतः ॥ १२-१४२-२४॥
tadbravītu bhavānkṣipraṃ kiṃ karomi kimicchasi |
praṇayena bravīmi tvāṃ tvaṃ hi naḥ śaraṇāgataḥ || 12-142-24||

MHB 12-142-25

शरणागतस्य कर्तव्यमातिथ्यमिह यत्नतः ।
पञ्चयज्ञप्रवृत्तेन गृहस्थेन विशेषतः ॥ १२-१४२-२५॥
śaraṇāgatasya kartavyamātithyamiha yatnataḥ |
pañcayajñapravṛttena gṛhasthena viśeṣataḥ || 12-142-25||

MHB 12-142-26

पञ्चयज्ञांस्तु यो मोहान्न करोति गृहाश्रमी ।
तस्य नायं न च परो लोको भवति धर्मतः ॥ १२-१४२-२६॥
pañcayajñāṃstu yo mohānna karoti gṛhāśramī |
tasya nāyaṃ na ca paro loko bhavati dharmataḥ || 12-142-26||

MHB 12-142-27

तद्ब्रूहि त्वं सुविस्रब्धो यत्त्वं वाचा वदिष्यसि ।
तत्करिष्याम्यहं सर्वं मा त्वं शोके मनः कृथाः ॥ १२-१४२-२७॥
tadbrūhi tvaṃ suvisrabdho yattvaṃ vācā vadiṣyasi |
tatkariṣyāmyahaṃ sarvaṃ mā tvaṃ śoke manaḥ kṛthāḥ || 12-142-27||

MHB 12-142-28

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शकुनेर्लुब्धकोऽब्रवीत् ।
बाधते खलु मा शीतं हिमत्राणं विधीयताम् ॥ १२-१४२-२८॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā śakunerlubdhako'bravīt |
bādhate khalu mā śītaṃ himatrāṇaṃ vidhīyatām || 12-142-28||

MHB 12-142-29

एवमुक्तस्ततः पक्षी पर्णान्यास्तीर्य भूतले ।
यथाशुष्काणि यत्नेन ज्वलनार्थं द्रुतं ययौ ॥ १२-१४२-२९॥
evamuktastataḥ pakṣī parṇānyāstīrya bhūtale |
yathāśuṣkāṇi yatnena jvalanārthaṃ drutaṃ yayau || 12-142-29||

MHB 12-142-30

स गत्वाङ्गारकर्मान्तं गृहीत्वाग्निमथागमत् ।
ततः शुष्केषु पर्णेषु पावकं सोऽभ्यदीदिपत् ॥ १२-१४२-३०॥
sa gatvāṅgārakarmāntaṃ gṛhītvāgnimathāgamat |
tataḥ śuṣkeṣu parṇeṣu pāvakaṃ so'bhyadīdipat || 12-142-30||

MHB 12-142-31

सुसंदीप्तं महत्कृत्वा तमाह शरणागतम् ।
प्रतापय सुविस्रब्धं स्वगात्राण्यकुतोभयः ॥ १२-१४२-३१॥
susaṃdīptaṃ mahatkṛtvā tamāha śaraṇāgatam |
pratāpaya suvisrabdhaṃ svagātrāṇyakutobhayaḥ || 12-142-31||

MHB 12-142-32

स तथोक्तस्तथेत्युक्त्वा लुब्धो गात्राण्यतापयत् ।
अग्निप्रत्यागतप्राणस्ततः प्राह विहंगमम् ॥ १२-१४२-३२॥
sa tathoktastathetyuktvā lubdho gātrāṇyatāpayat |
agnipratyāgataprāṇastataḥ prāha vihaṃgamam || 12-142-32||

MHB 12-142-33

दत्तमाहारमिच्छामि त्वया क्षुद्बाधते हि माम् ।
तद्वचः स प्रतिश्रुत्य वाक्यमाह विहंगमः ॥ १२-१४२-३३॥
dattamāhāramicchāmi tvayā kṣudbādhate hi mām |
tadvacaḥ sa pratiśrutya vākyamāha vihaṃgamaḥ || 12-142-33||

MHB 12-142-34

न मेऽस्ति विभवो येन नाशयामि तव क्षुधाम् ।
उत्पन्नेन हि जीवामो वयं नित्यं वनौकसः ॥ १२-१४२-३४॥
na me'sti vibhavo yena nāśayāmi tava kṣudhām |
utpannena hi jīvāmo vayaṃ nityaṃ vanaukasaḥ || 12-142-34||

MHB 12-142-35

संचयो नास्ति चास्माकं मुनीनामिव कानने ।
इत्युक्त्वा स तदा तत्र विवर्णवदनोऽभवत् ॥ १२-१४२-३५॥
saṃcayo nāsti cāsmākaṃ munīnāmiva kānane |
ityuktvā sa tadā tatra vivarṇavadano'bhavat || 12-142-35||

MHB 12-142-36

कथं नु खलु कर्तव्यमिति चिन्तापरः सदा ।
बभूव भरतश्रेष्ठ गर्हयन्वृत्तिमात्मनः ॥ १२-१४२-३६॥
kathaṃ nu khalu kartavyamiti cintāparaḥ sadā |
babhūva bharataśreṣṭha garhayanvṛttimātmanaḥ || 12-142-36||

MHB 12-142-37

मुहूर्ताल्लब्धसंज्ञस्तु स पक्षी पक्षिघातकम् ।
उवाच तर्पयिष्ये त्वां मुहूर्तं प्रतिपालय ॥ १२-१४२-३७॥
muhūrtāllabdhasaṃjñastu sa pakṣī pakṣighātakam |
uvāca tarpayiṣye tvāṃ muhūrtaṃ pratipālaya || 12-142-37||

MHB 12-142-38

इत्युक्त्वा शुष्कपर्णैः स संप्रज्वाल्य हुताशनम् ।
हर्षेण महता युक्तः कपोतः पुनरब्रवीत् ॥ १२-१४२-३८॥
ityuktvā śuṣkaparṇaiḥ sa saṃprajvālya hutāśanam |
harṣeṇa mahatā yuktaḥ kapotaḥ punarabravīt || 12-142-38||

MHB 12-142-39

देवानां च मुनीनां च पितॄणां च महात्मनाम् ।
श्रुतपूर्वो मया धर्मो महानतिथिपूजने ॥ १२-१४२-३९॥
devānāṃ ca munīnāṃ ca pitṝṇāṃ ca mahātmanām |
śrutapūrvo mayā dharmo mahānatithipūjane || 12-142-39||

MHB 12-142-40

कुरुष्वानुग्रहं मेऽद्य सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ।
निश्चिता खलु मे बुद्धिरतिथिप्रतिपूजने ॥ १२-१४२-४०॥
kuruṣvānugrahaṃ me'dya satyametadbravīmi te |
niścitā khalu me buddhiratithipratipūjane || 12-142-40||

MHB 12-142-41

ततः सत्यप्रतिज्ञो वै स पक्षी प्रहसन्निव ।
तमग्निं त्रिः परिक्रम्य प्रविवेश महीपते ॥ १२-१४२-४१॥
tataḥ satyapratijño vai sa pakṣī prahasanniva |
tamagniṃ triḥ parikramya praviveśa mahīpate || 12-142-41||

MHB 12-142-42

अग्निमध्यं प्रविष्टं तं लुब्धो दृष्ट्वाथ पक्षिणम् ।
चिन्तयामास मनसा किमिदं नु कृतं मया ॥ १२-१४२-४२॥
agnimadhyaṃ praviṣṭaṃ taṃ lubdho dṛṣṭvātha pakṣiṇam |
cintayāmāsa manasā kimidaṃ nu kṛtaṃ mayā || 12-142-42||

MHB 12-142-43

अहो मम नृशंसस्य गर्हितस्य स्वकर्मणा ।
अधर्मः सुमहान्घोरो भविष्यति न संशयः ॥ १२-१४२-४३॥
aho mama nṛśaṃsasya garhitasya svakarmaṇā |
adharmaḥ sumahānghoro bhaviṣyati na saṃśayaḥ || 12-142-43||

MHB 12-142-44

एवं बहुविधं भूरि विललाप स लुब्धकः ।
गर्हयन्स्वानि कर्माणि द्विजं दृष्ट्वा तथागतम् ॥ १२-१४२-४४॥
evaṃ bahuvidhaṃ bhūri vilalāpa sa lubdhakaḥ |
garhayansvāni karmāṇi dvijaṃ dṛṣṭvā tathāgatam || 12-142-44||

Adhyaya: 143/353 (10)

MHB 12-143-1

भीष्म उवाच ।
ततस्तं लुब्धकः पश्यन्कृपयाभिपरिप्लुतः ।
कपोतमग्नौ पतितं वाक्यं पुनरुवाच ह ॥ १२-१४३-१॥
bhīṣma uvāca |
tatastaṃ lubdhakaḥ paśyankṛpayābhipariplutaḥ |
kapotamagnau patitaṃ vākyaṃ punaruvāca ha || 12-143-1||

MHB 12-143-2

किमीदृशं नृशंसेन मया कृतमबुद्धिना ।
भविष्यति हि मे नित्यं पातकं हृदि जीवतः ॥ १२-१४३-२॥
kimīdṛśaṃ nṛśaṃsena mayā kṛtamabuddhinā |
bhaviṣyati hi me nityaṃ pātakaṃ hṛdi jīvataḥ || 12-143-2||

MHB 12-143-3

स विनिन्दन्नथात्मानं पुनः पुनरुवाच ह ।
धिङ्मामस्तु सुदुर्बुद्धिं सदा निकृतिनिश्चयम् ।
शुभं कर्म परित्यज्य योऽहं शकुनिलुब्धकः ॥ १२-१४३-३॥
sa vinindannathātmānaṃ punaḥ punaruvāca ha |
dhiṅmāmastu sudurbuddhiṃ sadā nikṛtiniścayam |
śubhaṃ karma parityajya yo'haṃ śakunilubdhakaḥ || 12-143-3||

MHB 12-143-4

नृशंसस्य ममाद्यायं प्रत्यादेशो न संशयः ।
दत्तः स्वमांसं ददता कपोतेन महात्मना ॥ १२-१४३-४॥
nṛśaṃsasya mamādyāyaṃ pratyādeśo na saṃśayaḥ |
dattaḥ svamāṃsaṃ dadatā kapotena mahātmanā || 12-143-4||

MHB 12-143-5

सोऽहं त्यक्ष्ये प्रियान्प्राणान्पुत्रदारं विसृज्य च ।
उपदिष्टो हि मे धर्मः कपोतेनातिधर्मिणा ॥ १२-१४३-५॥
so'haṃ tyakṣye priyānprāṇānputradāraṃ visṛjya ca |
upadiṣṭo hi me dharmaḥ kapotenātidharmiṇā || 12-143-5||

MHB 12-143-6

अद्य प्रभृति देहं स्वं सर्वभोगैर्विवर्जितम् ।
यथा स्वल्पं जलं ग्रीष्मे शोषयिष्याम्यहं तथा ॥ १२-१४३-६॥
adya prabhṛti dehaṃ svaṃ sarvabhogairvivarjitam |
yathā svalpaṃ jalaṃ grīṣme śoṣayiṣyāmyahaṃ tathā || 12-143-6||

MHB 12-143-7

क्षुत्पिपासातपसहः कृशो धमनिसंततः ।
उपवासैर्बहुविधैश्चरिष्ये पारलौकिकम् ॥ १२-१४३-७॥
kṣutpipāsātapasahaḥ kṛśo dhamanisaṃtataḥ |
upavāsairbahuvidhaiścariṣye pāralaukikam || 12-143-7||

MHB 12-143-8

अहो देहप्रदानेन दर्शितातिथिपूजना ।
तस्माद्धर्मं चरिष्यामि धर्मो हि परमा गतिः ।
दृष्टो हि धर्मो धर्मिष्ठैर्यादृशो विहगोत्तमे ॥ १२-१४३-८॥
aho dehapradānena darśitātithipūjanā |
tasmāddharmaṃ cariṣyāmi dharmo hi paramā gatiḥ |
dṛṣṭo hi dharmo dharmiṣṭhairyādṛśo vihagottame || 12-143-8||

MHB 12-143-9

एवमुक्त्वा विनिश्चित्य रौद्रकर्मा स लुब्धकः ।
महाप्रस्थानमाश्रित्य प्रययौ संशितव्रतः ॥ १२-१४३-९॥
evamuktvā viniścitya raudrakarmā sa lubdhakaḥ |
mahāprasthānamāśritya prayayau saṃśitavrataḥ || 12-143-9||

MHB 12-143-10

ततो यष्टिं शलाकाश्च क्षारकं पञ्जरं तथा ।
तांश्च बद्धा कपोतान्स संप्रमुच्योत्ससर्ज ह ॥ १२-१४३-१०॥
tato yaṣṭiṃ śalākāśca kṣārakaṃ pañjaraṃ tathā |
tāṃśca baddhā kapotānsa saṃpramucyotsasarja ha || 12-143-10||

Adhyaya: 144/353 (12)

MHB 12-144-1

भीष्म उवाच ।
ततो गते शाकुनिके कपोती प्राह दुःखिता ।
संस्मृत्य भर्तारमथो रुदती शोकमूर्छिता ॥ १२-१४४-१॥
bhīṣma uvāca |
tato gate śākunike kapotī prāha duḥkhitā |
saṃsmṛtya bhartāramatho rudatī śokamūrchitā || 12-144-1||

MHB 12-144-2

नाहं ते विप्रियं कान्त कदाचिदपि संस्मरे ।
सर्वा वै विधवा नारी बहुपुत्रापि खेचर ।
शोच्या भवति बन्धूनां पतिहीना मनस्विनी ॥ १२-१४४-२॥
nāhaṃ te vipriyaṃ kānta kadācidapi saṃsmare |
sarvā vai vidhavā nārī bahuputrāpi khecara |
śocyā bhavati bandhūnāṃ patihīnā manasvinī || 12-144-2||

MHB 12-144-3

लालिताहं त्वया नित्यं बहुमानाच्च सान्त्विता ।
वचनैर्मधुरैः स्निग्धैरसकृत्सुमनोहरैः ॥ १२-१४४-३॥
lālitāhaṃ tvayā nityaṃ bahumānācca sāntvitā |
vacanairmadhuraiḥ snigdhairasakṛtsumanoharaiḥ || 12-144-3||

MHB 12-144-4

कन्दरेषु च शैलानां नदीनां निर्झरेषु च ।
द्रुमाग्रेषु च रम्येषु रमिताहं त्वया प्रिय ॥ १२-१४४-४॥
kandareṣu ca śailānāṃ nadīnāṃ nirjhareṣu ca |
drumāgreṣu ca ramyeṣu ramitāhaṃ tvayā priya || 12-144-4||

MHB 12-144-5

आकाशगमने चैव सुखिताहं त्वया सुखम् ।
विहृतास्मि त्वया कान्त तन्मे नाद्यास्ति किंचन ॥ १२-१४४-५॥
ākāśagamane caiva sukhitāhaṃ tvayā sukham |
vihṛtāsmi tvayā kānta tanme nādyāsti kiṃcana || 12-144-5||

MHB 12-144-6

मितं ददाति हि पिता मितं माता मितं सुतः ।
अमितस्य तु दातारं भर्तारं का न पूजयेत् ॥ १२-१४४-६॥
mitaṃ dadāti hi pitā mitaṃ mātā mitaṃ sutaḥ |
amitasya tu dātāraṃ bhartāraṃ kā na pūjayet || 12-144-6||

MHB 12-144-7

नास्ति भर्तृसमो नाथो न च भर्तृसमं सुखम् ।
विसृज्य धनसर्वस्वं भर्ता वै शरणं स्त्रियाः ॥ १२-१४४-७॥
nāsti bhartṛsamo nātho na ca bhartṛsamaṃ sukham |
visṛjya dhanasarvasvaṃ bhartā vai śaraṇaṃ striyāḥ || 12-144-7||

MHB 12-144-8

न कार्यमिह मे नाथ जीवितेन त्वया विना ।
पतिहीनापि का नारी सती जीवितुमुत्सहेत् ॥ १२-१४४-८॥
na kāryamiha me nātha jīvitena tvayā vinā |
patihīnāpi kā nārī satī jīvitumutsahet || 12-144-8||

MHB 12-144-9

एवं विलप्य बहुधा करुणं सा सुदुःखिता ।
पतिव्रता संप्रदीप्तं प्रविवेश हुताशनम् ॥ १२-१४४-९॥
evaṃ vilapya bahudhā karuṇaṃ sā suduḥkhitā |
pativratā saṃpradīptaṃ praviveśa hutāśanam || 12-144-9||

MHB 12-144-10

ततश्चित्राम्बरधरं भर्तारं सान्वपश्यत ।
विमानस्थं सुकृतिभिः पूज्यमानं महात्मभिः ॥ १२-१४४-१०॥
tataścitrāmbaradharaṃ bhartāraṃ sānvapaśyata |
vimānasthaṃ sukṛtibhiḥ pūjyamānaṃ mahātmabhiḥ || 12-144-10||

MHB 12-144-11

चित्रमाल्याम्बरधरं सर्वाभरणभूषितम् ।
विमानशतकोटीभिरावृतं पुण्यकीर्तिभिः ॥ १२-१४४-११॥
citramālyāmbaradharaṃ sarvābharaṇabhūṣitam |
vimānaśatakoṭībhirāvṛtaṃ puṇyakīrtibhiḥ || 12-144-11||

MHB 12-144-12

ततः स्वर्गगतः पक्षी भार्यया सह संगतः ।
कर्मणा पूजितस्तेन रेमे तत्र स भार्यया ॥ १२-१४४-१२॥
tataḥ svargagataḥ pakṣī bhāryayā saha saṃgataḥ |
karmaṇā pūjitastena reme tatra sa bhāryayā || 12-144-12||

Adhyaya: 145/353 (18)

MHB 12-145-1

भीष्म उवाच ।
विमानस्थौ तु तौ राजँल्लुब्धको वै ददर्श ह ।
दृष्ट्वा तौ दंपती दुःखादचिन्तयत सद्गतिम् ॥ १२-१४५-१॥
bhīṣma uvāca |
vimānasthau tu tau rāja~llubdhako vai dadarśa ha |
dṛṣṭvā tau daṃpatī duḥkhādacintayata sadgatim || 12-145-1||

MHB 12-145-2

कीदृशेनेह तपसा गच्छेयं परमां गतिम् ।
इति बुद्ध्या विनिश्चित्य गमनायोपचक्रमे ॥ १२-१४५-२॥
kīdṛśeneha tapasā gaccheyaṃ paramāṃ gatim |
iti buddhyā viniścitya gamanāyopacakrame || 12-145-2||

MHB 12-145-3

महाप्रस्थानमाश्रित्य लुब्धकः पक्षिजीवनः ।
निश्चेष्टो मारुताहारो निर्ममः स्वर्गकाङ्क्षया ॥ १२-१४५-३॥
mahāprasthānamāśritya lubdhakaḥ pakṣijīvanaḥ |
niśceṣṭo mārutāhāro nirmamaḥ svargakāṅkṣayā || 12-145-3||

MHB 12-145-4

ततोऽपश्यत्सुविस्तीर्णं हृद्यं पद्मविभूषितम् ।
नानाद्विजगणाकीर्णं सरः शीतजलं शुभम् ।
पिपासार्तोऽपि तद्दृष्ट्वा तृप्तः स्यान्नात्र संशयः ॥ १२-१४५-४॥
tato'paśyatsuvistīrṇaṃ hṛdyaṃ padmavibhūṣitam |
nānādvijagaṇākīrṇaṃ saraḥ śītajalaṃ śubham |
pipāsārto'pi taddṛṣṭvā tṛptaḥ syānnātra saṃśayaḥ || 12-145-4||

MHB 12-145-5

उपवासकृशोऽत्यर्थं स तु पार्थिव लुब्धकः ।
उपसर्पत संहृष्टः श्वापदाध्युषितं वनम् ॥ १२-१४५-५॥
upavāsakṛśo'tyarthaṃ sa tu pārthiva lubdhakaḥ |
upasarpata saṃhṛṣṭaḥ śvāpadādhyuṣitaṃ vanam || 12-145-5||

MHB 12-145-6

महान्तं निश्चयं कृत्वा लुब्धकः प्रविवेश ह ।
प्रविशन्नेव च वनं निगृहीतः स कण्टकैः ॥ १२-१४५-६॥
mahāntaṃ niścayaṃ kṛtvā lubdhakaḥ praviveśa ha |
praviśanneva ca vanaṃ nigṛhītaḥ sa kaṇṭakaiḥ || 12-145-6||

MHB 12-145-7

स कण्टकविभुग्नाङ्गो लोहितार्द्रीकृतच्छविः ।
बभ्राम तस्मिन्विजने नानामृगसमाकुले ॥ १२-१४५-७॥
sa kaṇṭakavibhugnāṅgo lohitārdrīkṛtacchaviḥ |
babhrāma tasminvijane nānāmṛgasamākule || 12-145-7||

MHB 12-145-8

ततो द्रुमाणां महतां पवनेन वने तदा ।
उदतिष्ठत संघर्षात्सुमहान्हव्यवाहनः ॥ १२-१४५-८॥
tato drumāṇāṃ mahatāṃ pavanena vane tadā |
udatiṣṭhata saṃgharṣātsumahānhavyavāhanaḥ || 12-145-8||

MHB 12-145-9

तद्वनं वृक्षसंकीर्णं लताविटपसंकुलम् ।
ददाह पावकः क्रुद्धो युगान्ताग्निसमप्रभः ॥ १२-१४५-९॥
tadvanaṃ vṛkṣasaṃkīrṇaṃ latāviṭapasaṃkulam |
dadāha pāvakaḥ kruddho yugāntāgnisamaprabhaḥ || 12-145-9||

MHB 12-145-10

सज्वालैः पवनोद्धूतैर्विस्फुलिङ्गैः समन्वितः ।
ददाह तद्वनं घोरं मृगपक्षिसमाकुलम् ॥ १२-१४५-१०॥
sajvālaiḥ pavanoddhūtairvisphuliṅgaiḥ samanvitaḥ |
dadāha tadvanaṃ ghoraṃ mṛgapakṣisamākulam || 12-145-10||

MHB 12-145-11

ततः स देहमोक्षार्थं संप्रहृष्टेन चेतसा ।
अभ्यधावत संवृद्धं पावकं लुब्धकस्तदा ॥ १२-१४५-११॥
tataḥ sa dehamokṣārthaṃ saṃprahṛṣṭena cetasā |
abhyadhāvata saṃvṛddhaṃ pāvakaṃ lubdhakastadā || 12-145-11||

MHB 12-145-12

ततस्तेनाग्निना दग्धो लुब्धको नष्टकिल्बिषः ।
जगाम परमां सिद्धिं तदा भरतसत्तम ॥ १२-१४५-१२॥
tatastenāgninā dagdho lubdhako naṣṭakilbiṣaḥ |
jagāma paramāṃ siddhiṃ tadā bharatasattama || 12-145-12||

MHB 12-145-13

ततः स्वर्गस्थमात्मानं सोऽपश्यद्विगतज्वरः ।
यक्षगन्धर्वसिद्धानां मध्ये भ्राजन्तमिन्द्रवत् ॥ १२-१४५-१३॥
tataḥ svargasthamātmānaṃ so'paśyadvigatajvaraḥ |
yakṣagandharvasiddhānāṃ madhye bhrājantamindravat || 12-145-13||

MHB 12-145-14

एवं खलु कपोतश्च कपोती च पतिव्रता ।
लुब्धकेन सह स्वर्गं गताः पुण्येन कर्मणा ॥ १२-१४५-१४॥
evaṃ khalu kapotaśca kapotī ca pativratā |
lubdhakena saha svargaṃ gatāḥ puṇyena karmaṇā || 12-145-14||

MHB 12-145-15

यापि चैवंविधा नारी भर्तारमनुवर्तते ।
विराजते हि सा क्षिप्रं कपोतीव दिवि स्थिता ॥ १२-१४५-१५॥
yāpi caivaṃvidhā nārī bhartāramanuvartate |
virājate hi sā kṣipraṃ kapotīva divi sthitā || 12-145-15||

MHB 12-145-16

एवमेतत्पुरा वृत्तं लुब्धकस्य महात्मनः ।
कपोतस्य च धर्मिष्ठा गतिः पुण्येन कर्मणा ॥ १२-१४५-१६॥
evametatpurā vṛttaṃ lubdhakasya mahātmanaḥ |
kapotasya ca dharmiṣṭhā gatiḥ puṇyena karmaṇā || 12-145-16||

MHB 12-145-17

यश्चेदं शृणुयान्नित्यं यश्चेदं परिकीर्तयेत् ।
नाशुभं विद्यते तस्य मनसापि प्रमाद्यतः ॥ १२-१४५-१७॥
yaścedaṃ śṛṇuyānnityaṃ yaścedaṃ parikīrtayet |
nāśubhaṃ vidyate tasya manasāpi pramādyataḥ || 12-145-17||

MHB 12-145-18

युधिष्ठिर महानेष धर्मो धर्मभृतां वर ।
गोघ्नेष्वपि भवेदस्मिन्निष्कृतिः पापकर्मणः ।
निष्कृतिर्न भवेत्तस्मिन्यो हन्याच्छरणागतम् ॥ १२-१४५-१८॥
yudhiṣṭhira mahāneṣa dharmo dharmabhṛtāṃ vara |
goghneṣvapi bhavedasminniṣkṛtiḥ pāpakarmaṇaḥ |
niṣkṛtirna bhavettasminyo hanyāccharaṇāgatam || 12-145-18||

Adhyaya: 146/353 (18)

MHB 12-146-1

युधिष्ठिर उवाच ।
अबुद्धिपूर्वं यः पापं कुर्याद्भरतसत्तम ।
मुच्यते स कथं तस्मादेनसस्तद्वदस्व मे ॥ १२-१४६-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
abuddhipūrvaṃ yaḥ pāpaṃ kuryādbharatasattama |
mucyate sa kathaṃ tasmādenasastadvadasva me || 12-146-1||

MHB 12-146-2

भीष्म उवाच ।
अत्र ते वर्णयिष्येऽहमितिहासं पुरातनम् ।
इन्द्रोतः शौनको विप्रो यदाह जनमेजयम् ॥ १२-१४६-२॥
bhīṣma uvāca |
atra te varṇayiṣye'hamitihāsaṃ purātanam |
indrotaḥ śaunako vipro yadāha janamejayam || 12-146-2||

MHB 12-146-3

आसीद्राजा महावीर्यः पारिक्षिज्जनमेजयः ।
अबुद्धिपूर्वं ब्रह्महत्या तमागच्छन्महीपतिम् ॥ १२-१४६-३॥
āsīdrājā mahāvīryaḥ pārikṣijjanamejayaḥ |
abuddhipūrvaṃ brahmahatyā tamāgacchanmahīpatim || 12-146-3||

MHB 12-146-4

तं ब्राह्मणाः सर्व एव तत्यजुः सपुरोहिताः ।
जगाम स वनं राजा दह्यमानो दिवानिशम् ॥ १२-१४६-४॥
taṃ brāhmaṇāḥ sarva eva tatyajuḥ sapurohitāḥ |
jagāma sa vanaṃ rājā dahyamāno divāniśam || 12-146-4||

MHB 12-146-5

स प्रजाभिः परित्यक्तश्चकार कुशलं महत् ।
अतिवेलं तपस्तेपे दह्यमानः स मन्युना ॥ १२-१४६-५॥
sa prajābhiḥ parityaktaścakāra kuśalaṃ mahat |
ativelaṃ tapastepe dahyamānaḥ sa manyunā || 12-146-5||

MHB 12-146-6

तत्रेतिहासं वक्ष्यामि धर्मस्यास्योपबृंहणम् ।
दह्यमानः पापकृत्या जगाम जनमेजयः ॥ १२-१४६-६॥
tatretihāsaṃ vakṣyāmi dharmasyāsyopabṛṃhaṇam |
dahyamānaḥ pāpakṛtyā jagāma janamejayaḥ || 12-146-6||

MHB 12-146-7

वरिष्यमाण इन्द्रोतं शौनकं संशितव्रतम् ।
समासाद्योपजग्राह पादयोः परिपीडयन् ॥ १२-१४६-७॥
variṣyamāṇa indrotaṃ śaunakaṃ saṃśitavratam |
samāsādyopajagrāha pādayoḥ paripīḍayan || 12-146-7||

MHB 12-146-8

ततो भीतो महाप्राज्ञो जगर्हे सुभृशं तदा ।
कर्ता पापस्य महतो भ्रूणहा किमिहागतः ॥ १२-१४६-८॥
tato bhīto mahāprājño jagarhe subhṛśaṃ tadā |
kartā pāpasya mahato bhrūṇahā kimihāgataḥ || 12-146-8||

MHB 12-146-9

किं तवास्मासु कर्तव्यं मा मा स्प्राक्षीः कथंचन ।
गच्छ गच्छ न ते स्थानं प्रीणात्यस्मानिह ध्रुवम् ॥ १२-१४६-९॥
kiṃ tavāsmāsu kartavyaṃ mā mā sprākṣīḥ kathaṃcana |
gaccha gaccha na te sthānaṃ prīṇātyasmāniha dhruvam || 12-146-9||

MHB 12-146-10

रुधिरस्येव ते गन्धः शवस्येव च दर्शनम् ।
अशिवः शिवसंकाशो मृतो जीवन्निवाटसि ॥ १२-१४६-१०॥
rudhirasyeva te gandhaḥ śavasyeva ca darśanam |
aśivaḥ śivasaṃkāśo mṛto jīvannivāṭasi || 12-146-10||

MHB 12-146-11

अन्तर्मृत्युरशुद्धात्मा पापमेवानुचिन्तयन् ।
प्रबुध्यसे प्रस्वपिषि वर्तसे चरसे सुखी ॥ १२-१४६-११॥
antarmṛtyuraśuddhātmā pāpamevānucintayan |
prabudhyase prasvapiṣi vartase carase sukhī || 12-146-11||

MHB 12-146-12

मोघं ते जीवितं राजन्परिक्लिष्टं च जीवसि ।
पापायेव च सृष्टोऽसि कर्मणे ह यवीयसे ॥ १२-१४६-१२॥
moghaṃ te jīvitaṃ rājanparikliṣṭaṃ ca jīvasi |
pāpāyeva ca sṛṣṭo'si karmaṇe ha yavīyase || 12-146-12||

MHB 12-146-13

बहु कल्याणमिच्छन्त ईहन्ते पितरः सुतान् ।
तपसा देवतेज्याभिर्वन्दनेन तितिक्षया ॥ १२-१४६-१३॥
bahu kalyāṇamicchanta īhante pitaraḥ sutān |
tapasā devatejyābhirvandanena titikṣayā || 12-146-13||

MHB 12-146-14

पितृवंशमिमं पश्य त्वत्कृते नरकं गतम् ।
निरर्थाः सर्व एवैषामाशाबन्धास्त्वदाश्रयाः ॥ १२-१४६-१४॥
pitṛvaṃśamimaṃ paśya tvatkṛte narakaṃ gatam |
nirarthāḥ sarva evaiṣāmāśābandhāstvadāśrayāḥ || 12-146-14||

MHB 12-146-15

यान्पूजयन्तो विन्दन्ति स्वर्गमायुर्यशः सुखम् ।
तेषु ते सततं द्वेषो ब्राह्मणेषु निरर्थकः ॥ १२-१४६-१५॥
yānpūjayanto vindanti svargamāyuryaśaḥ sukham |
teṣu te satataṃ dveṣo brāhmaṇeṣu nirarthakaḥ || 12-146-15||

MHB 12-146-16

इमं लोकं विमुच्य त्वमवाङ्मूर्धा पतिष्यसि ।
अशाश्वतीः शाश्वतीश्च समाः पापेन कर्मणा ॥ १२-१४६-१६॥
imaṃ lokaṃ vimucya tvamavāṅmūrdhā patiṣyasi |
aśāśvatīḥ śāśvatīśca samāḥ pāpena karmaṇā || 12-146-16||

MHB 12-146-17

अद्यमानो जन्तुगृध्रैः शितिकण्ठैरयोमुखैः ।
ततोऽपि पुनरावृत्तः पापयोनिं गमिष्यसि ॥ १२-१४६-१७॥
adyamāno jantugṛdhraiḥ śitikaṇṭhairayomukhaiḥ |
tato'pi punarāvṛttaḥ pāpayoniṃ gamiṣyasi || 12-146-17||

MHB 12-146-18

यदिदं मन्यसे राजन्नायमस्ति परः कुतः ।
प्रतिस्मारयितारस्त्वां यमदूता यमक्षये ॥ १२-१४६-१८॥
yadidaṃ manyase rājannāyamasti paraḥ kutaḥ |
pratismārayitārastvāṃ yamadūtā yamakṣaye || 12-146-18||

Adhyaya: 147/353 (22)

MHB 12-147-1

भीष्म उवाच ।
एवमुक्तः प्रत्युवाच तं मुनिं जनमेजयः ।
गर्ह्यं भवान्गर्हयति निन्द्यं निन्दति मा भवान् ॥ १२-१४७-१॥
bhīṣma uvāca |
evamuktaḥ pratyuvāca taṃ muniṃ janamejayaḥ |
garhyaṃ bhavāngarhayati nindyaṃ nindati mā bhavān || 12-147-1||

MHB 12-147-2

धिक्कार्यं मा धिक्कुरुते तस्मात्त्वाहं प्रसादये ।
सर्वं हीदं स्वकृतं मे ज्वलाम्यग्नाविवाहितः ॥ १२-१४७-२॥
dhikkāryaṃ mā dhikkurute tasmāttvāhaṃ prasādaye |
sarvaṃ hīdaṃ svakṛtaṃ me jvalāmyagnāvivāhitaḥ || 12-147-2||

MHB 12-147-3

स्वकर्माण्यभिसंधाय नाभिनन्दति मे मनः ।
प्राप्तं नूनं मया घोरं भयं वैवस्वतादपि ॥ १२-१४७-३॥
svakarmāṇyabhisaṃdhāya nābhinandati me manaḥ |
prāptaṃ nūnaṃ mayā ghoraṃ bhayaṃ vaivasvatādapi || 12-147-3||

MHB 12-147-4

तत्तु शल्यमनिर्हृत्य कथं शक्ष्यामि जीवितुम् ।
सर्वमन्यून्विनीय त्वमभि मा वद शौनक ॥ १२-१४७-४॥
tattu śalyamanirhṛtya kathaṃ śakṣyāmi jīvitum |
sarvamanyūnvinīya tvamabhi mā vada śaunaka || 12-147-4||

MHB 12-147-5

महानसं ब्राह्मणानां भविष्याम्यर्थवान्पुनः ।
अस्तु शेषं कुलस्यास्य मा पराभूदिदं कुलम् ॥ १२-१४७-५॥
mahānasaṃ brāhmaṇānāṃ bhaviṣyāmyarthavānpunaḥ |
astu śeṣaṃ kulasyāsya mā parābhūdidaṃ kulam || 12-147-5||

MHB 12-147-6

न हि नो ब्रह्मशप्तानां शेषो भवितुमर्हति ।
श्रुतीरलभमानानां संविदं वेदनिश्चयात् ॥ १२-१४७-६॥
na hi no brahmaśaptānāṃ śeṣo bhavitumarhati |
śrutīralabhamānānāṃ saṃvidaṃ vedaniścayāt || 12-147-6||

MHB 12-147-7

निर्विद्यमानः सुभृशं भूयो वक्ष्यामि सांप्रतम् ।
भूयश्चैवाभिनङ्क्षन्ति निर्धर्मा निर्जपा इव ॥ १२-१४७-७॥
nirvidyamānaḥ subhṛśaṃ bhūyo vakṣyāmi sāṃpratam |
bhūyaścaivābhinaṅkṣanti nirdharmā nirjapā iva || 12-147-7||

MHB 12-147-8

अर्वाक्च प्रतितिष्ठन्ति पुलिन्दशबरा इव ।
न ह्ययज्ञा अमुं लोकं प्राप्नुवन्ति कथंचन ॥ १२-१४७-८॥
arvākca pratitiṣṭhanti pulindaśabarā iva |
na hyayajñā amuṃ lokaṃ prāpnuvanti kathaṃcana || 12-147-8||

MHB 12-147-9

अविज्ञायैव मे प्रज्ञां बालस्येव सुपण्डितः ।
ब्रह्मन्पितेव पुत्रेभ्यः प्रति मां वाञ्छ शौनक ॥ १२-१४७-९॥
avijñāyaiva me prajñāṃ bālasyeva supaṇḍitaḥ |
brahmanpiteva putrebhyaḥ prati māṃ vāñcha śaunaka || 12-147-9||

MHB 12-147-10

शौनक उवाच ।
किमाश्चर्यं यतः प्राज्ञो बहु कुर्याद्धि सांप्रतम् ।
इति वै पण्डितो भूत्वा भूतानां नोपतप्यति ॥ १२-१४७-१०॥
śaunaka uvāca |
kimāścaryaṃ yataḥ prājño bahu kuryāddhi sāṃpratam |
iti vai paṇḍito bhūtvā bhūtānāṃ nopatapyati || 12-147-10||

MHB 12-147-11

प्रज्ञाप्रासादमारुह्य अशोच्यः शोचते जनान् ।
जगतीस्थानिवाद्रिस्थः प्रज्ञया प्रतिपश्यति ॥ १२-१४७-११॥
prajñāprāsādamāruhya aśocyaḥ śocate janān |
jagatīsthānivādristhaḥ prajñayā pratipaśyati || 12-147-11||

MHB 12-147-12

न चोपलभते तत्र न च कार्याणि पश्यति ।
निर्विण्णात्मा परोक्षो वा धिक्कृतः सर्वसाधुषु ॥ १२-१४७-१२॥
na copalabhate tatra na ca kāryāṇi paśyati |
nirviṇṇātmā parokṣo vā dhikkṛtaḥ sarvasādhuṣu || 12-147-12||

MHB 12-147-13

विदित्वोभयतो वीर्यं माहात्म्यं वेद आगमे ।
कुरुष्वेह महाशान्तिं ब्रह्मा शरणमस्तु ते ॥ १२-१४७-१३॥
viditvobhayato vīryaṃ māhātmyaṃ veda āgame |
kuruṣveha mahāśāntiṃ brahmā śaraṇamastu te || 12-147-13||

MHB 12-147-14

तद्वै पारत्रिकं चारु ब्राह्मणानामकुप्यताम् ।
अथ चेत्तप्यसे पापैर्धर्मं चेदनुपश्यसि ॥ १२-१४७-१४॥
tadvai pāratrikaṃ cāru brāhmaṇānāmakupyatām |
atha cettapyase pāpairdharmaṃ cedanupaśyasi || 12-147-14||

MHB 12-147-15

जनमेजय उवाच ।
अनुतप्ये च पापेन न चाधर्मं चराम्यहम् ।
बुभूषुं भजमानं च प्रतिवाञ्छामि शौनक ॥ १२-१४७-१५॥
janamejaya uvāca |
anutapye ca pāpena na cādharmaṃ carāmyaham |
bubhūṣuṃ bhajamānaṃ ca prativāñchāmi śaunaka || 12-147-15||

MHB 12-147-16

शौनक उवाच ।
छित्त्वा स्तम्भं च मानं च प्रीतिमिच्छामि ते नृप ।
सर्वभूतहिते तिष्ठ धर्मं चैव प्रतिस्मर ॥ १२-१४७-१६॥
śaunaka uvāca |
chittvā stambhaṃ ca mānaṃ ca prītimicchāmi te nṛpa |
sarvabhūtahite tiṣṭha dharmaṃ caiva pratismara || 12-147-16||

MHB 12-147-17

न भयान्न च कार्पण्यान्न लोभात्त्वामुपाह्वये ।
तां मे देवा गिरं सत्यां शृण्वन्तु ब्राह्मणैः सह ॥ १२-१४७-१७॥
na bhayānna ca kārpaṇyānna lobhāttvāmupāhvaye |
tāṃ me devā giraṃ satyāṃ śṛṇvantu brāhmaṇaiḥ saha || 12-147-17||

MHB 12-147-18

सोऽहं न केनचिच्चार्थी त्वां च धर्ममुपाह्वये ।
क्रोशतां सर्वभूतानामहो धिगिति कुर्वताम् ॥ १२-१४७-१८॥
so'haṃ na kenaciccārthī tvāṃ ca dharmamupāhvaye |
krośatāṃ sarvabhūtānāmaho dhigiti kurvatām || 12-147-18||

MHB 12-147-19

वक्ष्यन्ति मामधर्मज्ञा वक्ष्यन्त्यसुहृदो जनाः ।
वाचस्ताः सुहृदः श्रुत्वा संज्वरिष्यन्ति मे भृशम् ॥ १२-१४७-१९॥
vakṣyanti māmadharmajñā vakṣyantyasuhṛdo janāḥ |
vācastāḥ suhṛdaḥ śrutvā saṃjvariṣyanti me bhṛśam || 12-147-19||

MHB 12-147-20

केचिदेव महाप्राज्ञाः परिज्ञास्यन्ति कार्यताम् ।
जानीहि मे कृतं तात ब्राह्मणान्प्रति भारत ॥ १२-१४७-२०॥
kecideva mahāprājñāḥ parijñāsyanti kāryatām |
jānīhi me kṛtaṃ tāta brāhmaṇānprati bhārata || 12-147-20||

MHB 12-147-21

यथा ते मत्कृते क्षेमं लभेरंस्तत्तथा कुरु ।
प्रतिजानीहि चाद्रोहं ब्राह्मणानां नराधिप ॥ १२-१४७-२१॥
yathā te matkṛte kṣemaṃ labheraṃstattathā kuru |
pratijānīhi cādrohaṃ brāhmaṇānāṃ narādhipa || 12-147-21||

MHB 12-147-22

जनमेजय उवाच ।
नैव वाचा न मनसा न पुनर्जातु कर्मणा ।
द्रोग्धास्मि ब्राह्मणान्विप्र चरणावेव ते स्पृशे ॥ १२-१४७-२२॥
janamejaya uvāca |
naiva vācā na manasā na punarjātu karmaṇā |
drogdhāsmi brāhmaṇānvipra caraṇāveva te spṛśe || 12-147-22||

Adhyaya: 148/353 (35)

MHB 12-148-1

शौनक उवाच ।
तस्मात्तेऽहं प्रवक्ष्यामि धर्ममावृत्तचेतसे ।
श्रीमान्महाबलस्तुष्टो यस्त्वं धर्ममवेक्षसे ।
पुरस्ताद्दारुणो भूत्वा सुचित्रतरमेव तत् ॥ १२-१४८-१॥
śaunaka uvāca |
tasmātte'haṃ pravakṣyāmi dharmamāvṛttacetase |
śrīmānmahābalastuṣṭo yastvaṃ dharmamavekṣase |
purastāddāruṇo bhūtvā sucitratarameva tat || 12-148-1||

MHB 12-148-2

अनुगृह्णन्ति भूतानि स्वेन वृत्तेन पार्थिव ।
कृत्स्ने नूनं सदसती इति लोको व्यवस्यति ।
यत्र त्वं तादृशो भूत्वा धर्ममद्यानुपश्यसि ॥ १२-१४८-२॥
anugṛhṇanti bhūtāni svena vṛttena pārthiva |
kṛtsne nūnaṃ sadasatī iti loko vyavasyati |
yatra tvaṃ tādṛśo bhūtvā dharmamadyānupaśyasi || 12-148-2||

MHB 12-148-3

हित्वा सुरुचिरं भक्ष्यं भोगांश्च तप आस्थितः ।
इत्येतदपि भूतानामद्भुतं जनमेजय ॥ १२-१४८-३॥
hitvā suruciraṃ bhakṣyaṃ bhogāṃśca tapa āsthitaḥ |
ityetadapi bhūtānāmadbhutaṃ janamejaya || 12-148-3||

MHB 12-148-4

यो दुर्बलो भवेद्दाता कृपणो वा तपोधनः ।
अनाश्चर्यं तदित्याहुर्नातिदूरे हि वर्तते ॥ १२-१४८-४॥
yo durbalo bhaveddātā kṛpaṇo vā tapodhanaḥ |
anāścaryaṃ tadityāhurnātidūre hi vartate || 12-148-4||

MHB 12-148-5

एतदेव हि कार्पण्यं समग्रमसमीक्षितम् ।
तस्मात्समीक्षयैव स्याद्भवेत्तस्मिंस्ततो गुणः ॥ १२-१४८-५॥
etadeva hi kārpaṇyaṃ samagramasamīkṣitam |
tasmātsamīkṣayaiva syādbhavettasmiṃstato guṇaḥ || 12-148-5||

MHB 12-148-6

यज्ञो दानं दया वेदाः सत्यं च पृथिवीपते ।
पञ्चैतानि पवित्राणि षष्ठं सुचरितं तपः ॥ १२-१४८-६॥
yajño dānaṃ dayā vedāḥ satyaṃ ca pṛthivīpate |
pañcaitāni pavitrāṇi ṣaṣṭhaṃ sucaritaṃ tapaḥ || 12-148-6||

MHB 12-148-7

तदेव राज्ञां परमं पवित्रं जनमेजय ।
तेन सम्यग्गृहीतेन श्रेयांसं धर्ममाप्स्यसि ॥ १२-१४८-७॥
tadeva rājñāṃ paramaṃ pavitraṃ janamejaya |
tena samyaggṛhītena śreyāṃsaṃ dharmamāpsyasi || 12-148-7||

MHB 12-148-8

पुण्यदेशाभिगमनं पवित्रं परमं स्मृतम् ।
अपि ह्युदाहरन्तीमा गाथा गीता ययातिना ॥ १२-१४८-८॥
puṇyadeśābhigamanaṃ pavitraṃ paramaṃ smṛtam |
api hyudāharantīmā gāthā gītā yayātinā || 12-148-8||

MHB 12-148-9

यो मर्त्यः प्रतिपद्येत आयुर्जीवेत वा पुनः ।
यज्ञमेकान्ततः कृत्वा तत्संन्यस्य तपश्चरेत् ॥ १२-१४८-९॥
yo martyaḥ pratipadyeta āyurjīveta vā punaḥ |
yajñamekāntataḥ kṛtvā tatsaṃnyasya tapaścaret || 12-148-9||

MHB 12-148-10

पुण्यमाहुः कुरुक्षेत्रं सरस्वत्यां पृथूदकम् ।
यत्रावगाह्य पीत्वा वा नैवं श्वोमरणं तपेत् ॥ १२-१४८-१०॥
puṇyamāhuḥ kurukṣetraṃ sarasvatyāṃ pṛthūdakam |
yatrāvagāhya pītvā vā naivaṃ śvomaraṇaṃ tapet || 12-148-10||

MHB 12-148-11

महासरः पुष्कराणि प्रभासोत्तरमानसे ।
कालोदं त्वेव गन्तासि लब्धायुर्जीविते पुनः ॥ १२-१४८-११॥
mahāsaraḥ puṣkarāṇi prabhāsottaramānase |
kālodaṃ tveva gantāsi labdhāyurjīvite punaḥ || 12-148-11||

MHB 12-148-12

सरस्वतीदृषद्वत्यौ सेवमानोऽनुसंचरेः ।
स्वाध्यायशीलः स्थानेषु सर्वेषु समुपस्पृशेः ॥ १२-१४८-१२॥
sarasvatīdṛṣadvatyau sevamāno'nusaṃcareḥ |
svādhyāyaśīlaḥ sthāneṣu sarveṣu samupaspṛśeḥ || 12-148-12||

MHB 12-148-13

त्यागधर्मं पवित्राणां संन्यासं परमब्रवीत् ।
अत्राप्युदाहरन्तीमा गाथाः सत्यवता कृताः ॥ १२-१४८-१३॥
tyāgadharmaṃ pavitrāṇāṃ saṃnyāsaṃ paramabravīt |
atrāpyudāharantīmā gāthāḥ satyavatā kṛtāḥ || 12-148-13||

MHB 12-148-14

यथा कुमारः सत्यो वै न पुण्यो न च पापकृत् ।
न ह्यस्ति सर्वभूतेषु दुःखमस्मिन्कुतः सुखम् ॥ १२-१४८-१४॥
yathā kumāraḥ satyo vai na puṇyo na ca pāpakṛt |
na hyasti sarvabhūteṣu duḥkhamasminkutaḥ sukham || 12-148-14||

MHB 12-148-15

एवं प्रकृतिभूतानां सर्वसंसर्गयायिनाम् ।
त्यजतां जीवितं प्रायो विवृते पुण्यपातके ॥ १२-१४८-१५॥
evaṃ prakṛtibhūtānāṃ sarvasaṃsargayāyinām |
tyajatāṃ jīvitaṃ prāyo vivṛte puṇyapātake || 12-148-15||

MHB 12-148-16

यत्त्वेव राज्ञो ज्यायो वै कार्याणां तद्वदामि ते ।
बलेन संविभागैश्च जय स्वर्गं पुनीष्व च ॥ १२-१४८-१६॥
yattveva rājño jyāyo vai kāryāṇāṃ tadvadāmi te |
balena saṃvibhāgaiśca jaya svargaṃ punīṣva ca || 12-148-16||

MHB 12-148-17

यस्यैवं बलमोजश्च स धर्मस्य प्रभुर्नरः ।
ब्राह्मणानां सुखार्थं त्वं पर्येहि पृथिवीमिमाम् ॥ १२-१४८-१७॥
yasyaivaṃ balamojaśca sa dharmasya prabhurnaraḥ |
brāhmaṇānāṃ sukhārthaṃ tvaṃ paryehi pṛthivīmimām || 12-148-17||

MHB 12-148-18

यथैवैनान्पुराक्षैप्सीस्तथैवैनान्प्रसादय ।
अपि धिक्क्रियमाणोऽपि त्यज्यमानोऽप्यनेकधा ॥ १२-१४८-१८॥
yathaivainānpurākṣaipsīstathaivainānprasādaya |
api dhikkriyamāṇo'pi tyajyamāno'pyanekadhā || 12-148-18||

MHB 12-148-19

आत्मनो दर्शनं विद्वन्नाहन्तास्मीति मा क्रुधः ।
घटमानः स्वकार्येषु कुरु नैःश्रेयसं परम् ॥ १२-१४८-१९॥
ātmano darśanaṃ vidvannāhantāsmīti mā krudhaḥ |
ghaṭamānaḥ svakāryeṣu kuru naiḥśreyasaṃ param || 12-148-19||

MHB 12-148-20

हिमाग्निघोरसदृशो राजा भवति कश्चन ।
लाङ्गलाशनिकल्पो वा भवत्यन्यः परंतप ॥ १२-१४८-२०॥
himāgnighorasadṛśo rājā bhavati kaścana |
lāṅgalāśanikalpo vā bhavatyanyaḥ paraṃtapa || 12-148-20||

MHB 12-148-21

न निःशेषेण मन्तव्यमचिकित्स्येन वा पुनः ।
न जातु नाहमस्मीति प्रसक्तव्यमसाधुषु ॥ १२-१४८-२१॥
na niḥśeṣeṇa mantavyamacikitsyena vā punaḥ |
na jātu nāhamasmīti prasaktavyamasādhuṣu || 12-148-21||

MHB 12-148-22

विकर्मणा तप्यमानः पादात्पापस्य मुच्यते ।
नैतत्कार्यं पुनरिति द्वितीयात्परिमुच्यते ।
चरिष्ये धर्ममेवेति तृतीयात्परिमुच्यते ॥ १२-१४८-२२॥
vikarmaṇā tapyamānaḥ pādātpāpasya mucyate |
naitatkāryaṃ punariti dvitīyātparimucyate |
cariṣye dharmameveti tṛtīyātparimucyate || 12-148-22||

MHB 12-148-23

कल्याणमनुमन्तव्यं पुरुषेण बुभूषता ।
ये सुगन्धीनि सेवन्ते तथागन्धा भवन्ति ते ।
ये दुर्गन्धीनि सेवन्ते तथागन्धा भवन्ति ते ॥ १२-१४८-२३॥
kalyāṇamanumantavyaṃ puruṣeṇa bubhūṣatā |
ye sugandhīni sevante tathāgandhā bhavanti te |
ye durgandhīni sevante tathāgandhā bhavanti te || 12-148-23||

MHB 12-148-24

तपश्चर्यापरः सद्यः पापाद्धि परिमुच्यते ।
संवत्सरमुपास्याग्निमभिशस्तः प्रमुच्यते ।
त्रीणि वर्षाण्युपास्याग्निं भ्रूणहा विप्रमुच्यते ॥ १२-१४८-२४॥
tapaścaryāparaḥ sadyaḥ pāpāddhi parimucyate |
saṃvatsaramupāsyāgnimabhiśastaḥ pramucyate |
trīṇi varṣāṇyupāsyāgniṃ bhrūṇahā vipramucyate || 12-148-24||

MHB 12-148-25

यावतः प्राणिनो हन्यात्तज्जातीयान्स्वभावतः ।
प्रमीयमाणानुन्मोच्य भ्रूणहा विप्रमुच्यते ॥ १२-१४८-२५॥
yāvataḥ prāṇino hanyāttajjātīyānsvabhāvataḥ |
pramīyamāṇānunmocya bhrūṇahā vipramucyate || 12-148-25||

MHB 12-148-26

अपि वाप्सु निमज्जेत त्रिर्जपन्नघमर्षणम् ।
यथाश्वमेधावभृथस्तथा तन्मनुरब्रवीत् ॥ १२-१४८-२६॥
api vāpsu nimajjeta trirjapannaghamarṣaṇam |
yathāśvamedhāvabhṛthastathā tanmanurabravīt || 12-148-26||

MHB 12-148-27

क्षिप्रं प्रणुदते पापं सत्कारं लभते तथा ।
अपि चैनं प्रसीदन्ति भूतानि जडमूकवत् ॥ १२-१४८-२७॥
kṣipraṃ praṇudate pāpaṃ satkāraṃ labhate tathā |
api cainaṃ prasīdanti bhūtāni jaḍamūkavat || 12-148-27||

MHB 12-148-28

बृहस्पतिं देवगुरुं सुरासुराः समेत्य सर्वे नृपतेऽन्वयुञ्जन् ।
धर्मे फलं वेत्थ कृते महर्षे तथेतरस्मिन्नरके पापलोके ॥ १२-१४८-२८॥
bṛhaspatiṃ devaguruṃ surāsurāḥ sametya sarve nṛpate'nvayuñjan |
dharme phalaṃ vettha kṛte maharṣe tathetarasminnarake pāpaloke || 12-148-28||

MHB 12-148-29

उभे तु यस्य सुकृते भवेतां किं स्वित्तयोस्तत्र जयोत्तरं स्यात् ।
आचक्ष्व नः कर्मफलं महर्षे कथं पापं नुदते पुण्यशीलः ॥ १२-१४८-२९॥
ubhe tu yasya sukṛte bhavetāṃ kiṃ svittayostatra jayottaraṃ syāt |
ācakṣva naḥ karmaphalaṃ maharṣe kathaṃ pāpaṃ nudate puṇyaśīlaḥ || 12-148-29||

MHB 12-148-30

बृहस्पतिरुवाच ।
कृत्वा पापं पूर्वमबुद्धिपूर्वं पुण्यानि यः कुरुते बुद्धिपूर्वम् ।
स तत्पापं नुदते पुण्यशीलो वासो यथा मलिनं क्षारयुक्त्या ॥ १२-१४८-३०॥
bṛhaspatiruvāca |
kṛtvā pāpaṃ pūrvamabuddhipūrvaṃ puṇyāni yaḥ kurute buddhipūrvam |
sa tatpāpaṃ nudate puṇyaśīlo vāso yathā malinaṃ kṣārayuktyā || 12-148-30||

MHB 12-148-31

पापं कृत्वा न मन्येत नाहमस्मीति पूरुषः ।
चिकीर्षेदेव कल्याणं श्रद्दधानोऽनसूयकः ॥ १२-१४८-३१॥
pāpaṃ kṛtvā na manyeta nāhamasmīti pūruṣaḥ |
cikīrṣedeva kalyāṇaṃ śraddadhāno'nasūyakaḥ || 12-148-31||

MHB 12-148-32

छिद्राणि वसनस्येव साधुना विवृणोति यः ।
यः पापं पुरुषः कृत्वा कल्याणमभिपद्यते ॥ १२-१४८-३२॥
chidrāṇi vasanasyeva sādhunā vivṛṇoti yaḥ |
yaḥ pāpaṃ puruṣaḥ kṛtvā kalyāṇamabhipadyate || 12-148-32||

MHB 12-148-33

यथादित्यः पुनरुद्यंस्तमः सर्वं व्यपोहति ।
कल्याणमाचरन्नेवं सर्वं पापं व्यपोहति ॥ १२-१४८-३३॥
yathādityaḥ punarudyaṃstamaḥ sarvaṃ vyapohati |
kalyāṇamācarannevaṃ sarvaṃ pāpaṃ vyapohati || 12-148-33||

MHB 12-148-34

भीष्म उवाच ।
एवमुक्त्वा स राजानमिन्द्रोतो जनमेजयम् ।
याजयामास विधिवद्वाजिमेधेन शौनकः ॥ १२-१४८-३४॥
bhīṣma uvāca |
evamuktvā sa rājānamindroto janamejayam |
yājayāmāsa vidhivadvājimedhena śaunakaḥ || 12-148-34||

MHB 12-148-35

ततः स राजा व्यपनीतकल्मषः श्रिया युतः प्रज्वलिताग्निरूपया ।
विवेश राज्यं स्वममित्रकर्शनो दिवं यथा पूर्णवपुर्निशाकरः ॥ १२-१४८-३५॥
tataḥ sa rājā vyapanītakalmaṣaḥ śriyā yutaḥ prajvalitāgnirūpayā |
viveśa rājyaṃ svamamitrakarśano divaṃ yathā pūrṇavapurniśākaraḥ || 12-148-35||

Adhyaya: 149/353 (117)

MHB 12-149-1

भीष्म उवाच ।
शृणु पार्थ यथावृत्तमितिहासं पुरातनम् ।
गृध्रजम्बुकसंवादं यो वृत्तो वैदिशे पुरा ॥ १२-१४९-१॥
bhīṣma uvāca |
śṛṇu pārtha yathāvṛttamitihāsaṃ purātanam |
gṛdhrajambukasaṃvādaṃ yo vṛtto vaidiśe purā || 12-149-1||

MHB 12-149-2

दुःखिताः केचिदादाय बालमप्राप्तयौवनम् ।
कुलसर्वस्वभूतं वै रुदन्तः शोकविह्वलाः ॥ १२-१४९-२॥
duḥkhitāḥ kecidādāya bālamaprāptayauvanam |
kulasarvasvabhūtaṃ vai rudantaḥ śokavihvalāḥ || 12-149-2||

MHB 12-149-3

बालं मृतं गृहीत्वाथ श्मशानाभिमुखाः स्थिताः ।
अङ्केनाङ्कं च संक्रम्य रुरुदुर्भूतले तदा ॥ १२-१४९-३॥
bālaṃ mṛtaṃ gṛhītvātha śmaśānābhimukhāḥ sthitāḥ |
aṅkenāṅkaṃ ca saṃkramya rurudurbhūtale tadā || 12-149-3||

MHB 12-149-4

तेषां रुदितशब्देन गृध्रोऽभ्येत्य वचोऽब्रवीत् ।
एकात्मकमिमं लोके त्यक्त्वा गच्छत माचिरम् ॥ १२-१४९-४॥
teṣāṃ ruditaśabdena gṛdhro'bhyetya vaco'bravīt |
ekātmakamimaṃ loke tyaktvā gacchata māciram || 12-149-4||

MHB 12-149-5

इह पुंसां सहस्राणि स्त्रीसहस्राणि चैव हि ।
समानीतानि कालेन किं ते वै जात्वबान्धवाः ॥ १२-१४९-५॥
iha puṃsāṃ sahasrāṇi strīsahasrāṇi caiva hi |
samānītāni kālena kiṃ te vai jātvabāndhavāḥ || 12-149-5||

MHB 12-149-6

संपश्यत जगत्सर्वं सुखदुःखैरधिष्ठितम् ।
संयोगो विप्रयोगश्च पर्यायेणोपलभ्यते ॥ १२-१४९-६॥
saṃpaśyata jagatsarvaṃ sukhaduḥkhairadhiṣṭhitam |
saṃyogo viprayogaśca paryāyeṇopalabhyate || 12-149-6||

MHB 12-149-7

गृहीत्वा ये च गच्छन्ति येऽनुयान्ति च तान्मृतान् ।
तेऽप्यायुषः प्रमाणेन स्वेन गच्छन्ति जन्तवः ॥ १२-१४९-७॥
gṛhītvā ye ca gacchanti ye'nuyānti ca tānmṛtān |
te'pyāyuṣaḥ pramāṇena svena gacchanti jantavaḥ || 12-149-7||

MHB 12-149-8

अलं स्थित्वा श्मशानेऽस्मिन्गृध्रगोमायुसंकुले ।
कङ्कालबहुले घोरे सर्वप्राणिभयंकरे ॥ १२-१४९-८॥
alaṃ sthitvā śmaśāne'smingṛdhragomāyusaṃkule |
kaṅkālabahule ghore sarvaprāṇibhayaṃkare || 12-149-8||

MHB 12-149-9

न पुनर्जीवितः कश्चित्कालधर्ममुपागतः ।
प्रियो वा यदि वा द्वेष्यः प्राणिनां गतिरीदृशी ॥ १२-१४९-९॥
na punarjīvitaḥ kaścitkāladharmamupāgataḥ |
priyo vā yadi vā dveṣyaḥ prāṇināṃ gatirīdṛśī || 12-149-9||

MHB 12-149-10

सर्वेण खलु मर्तव्यं मर्त्यलोके प्रसूयता ।
कृतान्तविहिते मार्गे को मृतं जीवयिष्यति ॥ १२-१४९-१०॥
sarveṇa khalu martavyaṃ martyaloke prasūyatā |
kṛtāntavihite mārge ko mṛtaṃ jīvayiṣyati || 12-149-10||

MHB 12-149-11

कर्मान्तविहिते लोके चास्तं गच्छति भास्करे ।
गम्यतां स्वमधिष्ठानं सुतस्नेहं विसृज्य वै ॥ १२-१४९-११॥
karmāntavihite loke cāstaṃ gacchati bhāskare |
gamyatāṃ svamadhiṣṭhānaṃ sutasnehaṃ visṛjya vai || 12-149-11||

MHB 12-149-12

ततो गृध्रवचः श्रुत्वा विक्रोशन्तस्तदा नृप ।
बान्धवास्तेऽभ्यगच्छन्त पुत्रमुत्सृज्य भूतले ॥ १२-१४९-१२॥
tato gṛdhravacaḥ śrutvā vikrośantastadā nṛpa |
bāndhavāste'bhyagacchanta putramutsṛjya bhūtale || 12-149-12||

MHB 12-149-13

विनिश्चित्याथ च ततः संत्यजन्तः स्वमात्मजम् ।
निराशा जीविते तस्य मार्गमारुह्य धिष्ठिताः ॥ १२-१४९-१३॥
viniścityātha ca tataḥ saṃtyajantaḥ svamātmajam |
nirāśā jīvite tasya mārgamāruhya dhiṣṭhitāḥ || 12-149-13||

MHB 12-149-14

ध्वाङ्क्षाभ्रसमवर्णस्तु बिलान्निःसृत्य जम्बुकः ।
गच्छमानान्स्म तानाह निर्घृणाः खलु मानवाः ॥ १२-१४९-१४॥
dhvāṅkṣābhrasamavarṇastu bilānniḥsṛtya jambukaḥ |
gacchamānānsma tānāha nirghṛṇāḥ khalu mānavāḥ || 12-149-14||

MHB 12-149-15

आदित्योऽयं स्थितो मूढाः स्नेहं कुरुत मा भयम् ।
बहुरूपो मुहूर्तश्च जीवेतापि कदाचन ॥ १२-१४९-१५॥
ādityo'yaṃ sthito mūḍhāḥ snehaṃ kuruta mā bhayam |
bahurūpo muhūrtaśca jīvetāpi kadācana || 12-149-15||

MHB 12-149-16

यूयं भूमौ विनिक्षिप्य पुत्रस्नेहविनाकृताः ।
श्मशाने पुत्रमुत्सृज्य कस्माद्गच्छथ निर्घृणाः ॥ १२-१४९-१६॥
yūyaṃ bhūmau vinikṣipya putrasnehavinākṛtāḥ |
śmaśāne putramutsṛjya kasmādgacchatha nirghṛṇāḥ || 12-149-16||

MHB 12-149-17

न वोऽस्त्यस्मिन्सुते स्नेहो बाले मधुरभाषिणि ।
यस्य भाषितमात्रेण प्रसादमुपगच्छथ ॥ १२-१४९-१७॥
na vo'styasminsute sneho bāle madhurabhāṣiṇi |
yasya bhāṣitamātreṇa prasādamupagacchatha || 12-149-17||

MHB 12-149-18

न पश्यथ सुतस्नेहं यादृशः पशुपक्षिणाम् ।
न येषां धारयित्वा तान्कश्चिदस्ति फलागमः ॥ १२-१४९-१८॥
na paśyatha sutasnehaṃ yādṛśaḥ paśupakṣiṇām |
na yeṣāṃ dhārayitvā tānkaścidasti phalāgamaḥ || 12-149-18||

MHB 12-149-19

चतुष्पात्पक्षिकीटानां प्राणिनां स्नेहसङ्गिनाम् ।
परलोकगतिस्थानां मुनियज्ञक्रिया इव ॥ १२-१४९-१९॥
catuṣpātpakṣikīṭānāṃ prāṇināṃ snehasaṅginām |
paralokagatisthānāṃ muniyajñakriyā iva || 12-149-19||

MHB 12-149-20

तेषां पुत्राभिरामाणामिह लोके परत्र च ।
न गुणो दृश्यते कश्चित्प्रजाः संधारयन्ति च ॥ १२-१४९-२०॥
teṣāṃ putrābhirāmāṇāmiha loke paratra ca |
na guṇo dṛśyate kaścitprajāḥ saṃdhārayanti ca || 12-149-20||

MHB 12-149-21

अपश्यतां प्रियान्पुत्रान्नैषां शोकोऽनुतिष्ठति ।
न च पुष्णन्ति संवृद्धास्ते मातापितरौ क्वचित् ॥ १२-१४९-२१॥
apaśyatāṃ priyānputrānnaiṣāṃ śoko'nutiṣṭhati |
na ca puṣṇanti saṃvṛddhāste mātāpitarau kvacit || 12-149-21||

MHB 12-149-22

मानुषाणां कुतः स्नेहो येषां शोको भविष्यति ।
इमं कुलकरं पुत्रं कथं त्यक्त्वा गमिष्यथ ॥ १२-१४९-२२॥
mānuṣāṇāṃ kutaḥ sneho yeṣāṃ śoko bhaviṣyati |
imaṃ kulakaraṃ putraṃ kathaṃ tyaktvā gamiṣyatha || 12-149-22||

MHB 12-149-23

चिरं मुञ्चत बाष्पं च चिरं स्नेहेन पश्यत ।
एवंविधानि हीष्टानि दुस्त्यजानि विशेषतः ॥ १२-१४९-२३॥
ciraṃ muñcata bāṣpaṃ ca ciraṃ snehena paśyata |
evaṃvidhāni hīṣṭāni dustyajāni viśeṣataḥ || 12-149-23||

MHB 12-149-24

क्षीणस्याथाभियुक्तस्य श्मशानाभिमुखस्य च ।
बान्धवा यत्र तिष्ठन्ति तत्रान्यो नावतिष्ठते ॥ १२-१४९-२४॥
kṣīṇasyāthābhiyuktasya śmaśānābhimukhasya ca |
bāndhavā yatra tiṣṭhanti tatrānyo nāvatiṣṭhate || 12-149-24||

MHB 12-149-25

सर्वस्य दयिताः प्राणाः सर्वः स्नेहं च विन्दति ।
तिर्यग्योनिष्वपि सतां स्नेहं पश्यत यादृशम् ॥ १२-१४९-२५॥
sarvasya dayitāḥ prāṇāḥ sarvaḥ snehaṃ ca vindati |
tiryagyoniṣvapi satāṃ snehaṃ paśyata yādṛśam || 12-149-25||

MHB 12-149-26

त्यक्त्वा कथं गच्छेथेमं पद्मलोलायताक्षकम् ।
यथा नवोद्वाहकृतं स्नानमाल्यविभूषितम् ॥ १२-१४९-२६॥
tyaktvā kathaṃ gacchethemaṃ padmalolāyatākṣakam |
yathā navodvāhakṛtaṃ snānamālyavibhūṣitam || 12-149-26||

MHB 12-149-27

भीष्म उवाच ।
जम्बुकस्य वचः श्रुत्वा कृपणं परिदेवतः ।
न्यवर्तन्त तदा सर्वे शवार्थं ते स्म मानुषाः ॥ १२-१४९-२७॥
bhīṣma uvāca |
jambukasya vacaḥ śrutvā kṛpaṇaṃ paridevataḥ |
nyavartanta tadā sarve śavārthaṃ te sma mānuṣāḥ || 12-149-27||

MHB 12-149-28

गृध्र उवाच ।
अहो धिक्सुनृशंसेन जम्बुकेनाल्पमेधसा ।
क्षुद्रेणोक्ता हीनसत्त्वा मानुषाः किं निवर्तथ ॥ १२-१४९-२८॥
gṛdhra uvāca |
aho dhiksunṛśaṃsena jambukenālpamedhasā |
kṣudreṇoktā hīnasattvā mānuṣāḥ kiṃ nivartatha || 12-149-28||

MHB 12-149-29

पञ्चभूतपरित्यक्तं शून्यं काष्ठत्वमागतम् ।
कस्माच्छोचथ निश्चेष्टमात्मानं किं न शोचथ ॥ १२-१४९-२९॥
pañcabhūtaparityaktaṃ śūnyaṃ kāṣṭhatvamāgatam |
kasmācchocatha niśceṣṭamātmānaṃ kiṃ na śocatha || 12-149-29||

MHB 12-149-30

तपः कुरुत वै तीव्रं मुच्यध्वं येन किल्बिषात् ।
तपसा लभ्यते सर्वं विलापः किं करिष्यति ॥ १२-१४९-३०॥
tapaḥ kuruta vai tīvraṃ mucyadhvaṃ yena kilbiṣāt |
tapasā labhyate sarvaṃ vilāpaḥ kiṃ kariṣyati || 12-149-30||

MHB 12-149-31

अनिष्टानि च भाग्यानि जानीत सह मूर्तिभिः ।
येन गच्छति लोकोऽयं दत्त्वा शोकमनन्तकम् ॥ १२-१४९-३१॥
aniṣṭāni ca bhāgyāni jānīta saha mūrtibhiḥ |
yena gacchati loko'yaṃ dattvā śokamanantakam || 12-149-31||

MHB 12-149-32

धनं गाश्च सुवर्णं च मणिरत्नमथापि च ।
अपत्यं च तपोमूलं तपोयोगाच्च लभ्यते ॥ १२-१४९-३२॥
dhanaṃ gāśca suvarṇaṃ ca maṇiratnamathāpi ca |
apatyaṃ ca tapomūlaṃ tapoyogācca labhyate || 12-149-32||

MHB 12-149-33

यथाकृता च भूतेषु प्राप्यते सुखदुःखता ।
गृहीत्वा जायते जन्तुर्दुःखानि च सुखानि च ॥ १२-१४९-३३॥
yathākṛtā ca bhūteṣu prāpyate sukhaduḥkhatā |
gṛhītvā jāyate janturduḥkhāni ca sukhāni ca || 12-149-33||

MHB 12-149-34

न कर्मणा पितुः पुत्रः पिता वा पुत्रकर्मणा ।
मार्गेणान्येन गच्छन्ति त्यक्त्वा सुकृतदुष्कृते ॥ १२-१४९-३४॥
na karmaṇā pituḥ putraḥ pitā vā putrakarmaṇā |
mārgeṇānyena gacchanti tyaktvā sukṛtaduṣkṛte || 12-149-34||

MHB 12-149-35

धर्मं चरत यत्नेन तथाधर्मान्निवर्तत ।
वर्तध्वं च यथाकालं दैवतेषु द्विजेषु च ॥ १२-१४९-३५॥
dharmaṃ carata yatnena tathādharmānnivartata |
vartadhvaṃ ca yathākālaṃ daivateṣu dvijeṣu ca || 12-149-35||

MHB 12-149-36

शोकं त्यजत दैन्यं च सुतस्नेहान्निवर्तत ।
त्यज्यतामयमाकाशे ततः शीघ्रं निवर्तत ॥ १२-१४९-३६॥
śokaṃ tyajata dainyaṃ ca sutasnehānnivartata |
tyajyatāmayamākāśe tataḥ śīghraṃ nivartata || 12-149-36||

MHB 12-149-37

यत्करोति शुभं कर्म तथाधर्मं सुदारुणम् ।
तत्कर्तैव समश्नाति बान्धवानां किमत्र हि ॥ १२-१४९-३७॥
yatkaroti śubhaṃ karma tathādharmaṃ sudāruṇam |
tatkartaiva samaśnāti bāndhavānāṃ kimatra hi || 12-149-37||

MHB 12-149-38

इह त्यक्त्वा न तिष्ठन्ति बान्धवा बान्धवं प्रियम् ।
स्नेहमुत्सृज्य गच्छन्ति बाष्पपूर्णाविलेक्षणाः ॥ १२-१४९-३८॥
iha tyaktvā na tiṣṭhanti bāndhavā bāndhavaṃ priyam |
snehamutsṛjya gacchanti bāṣpapūrṇāvilekṣaṇāḥ || 12-149-38||

MHB 12-149-39

प्राज्ञो वा यदि वा मूर्खः सधनो निर्धनोऽपि वा ।
सर्वः कालवशं याति शुभाशुभसमन्वितः ॥ १२-१४९-३९॥
prājño vā yadi vā mūrkhaḥ sadhano nirdhano'pi vā |
sarvaḥ kālavaśaṃ yāti śubhāśubhasamanvitaḥ || 12-149-39||

MHB 12-149-40

किं करिष्यथ शोचित्वा मृतं किमनुशोचथ ।
सर्वस्य हि प्रभुः कालो धर्मतः समदर्शनः ॥ १२-१४९-४०॥
kiṃ kariṣyatha śocitvā mṛtaṃ kimanuśocatha |
sarvasya hi prabhuḥ kālo dharmataḥ samadarśanaḥ || 12-149-40||

MHB 12-149-41

यौवनस्थांश्च बालांश्च वृद्धान्गर्भगतानपि ।
सर्वानाविशते मृत्युरेवंभूतमिदं जगत् ॥ १२-१४९-४१॥
yauvanasthāṃśca bālāṃśca vṛddhāngarbhagatānapi |
sarvānāviśate mṛtyurevaṃbhūtamidaṃ jagat || 12-149-41||

MHB 12-149-42

जम्बुक उवाच ।
अहो मन्दीकृतः स्नेहो गृध्रेणेहाल्पमेधसा ।
पुत्रस्नेहाभिभूतानां युष्माकं शोचतां भृशम् ॥ १२-१४९-४२॥
jambuka uvāca |
aho mandīkṛtaḥ sneho gṛdhreṇehālpamedhasā |
putrasnehābhibhūtānāṃ yuṣmākaṃ śocatāṃ bhṛśam || 12-149-42||

MHB 12-149-43

समैः सम्यक्प्रयुक्तैश्च वचनैः प्रश्रयोत्तरैः ।
यद्गच्छथ जलस्थायं स्नेहमुत्सृज्य दुस्त्यजम् ॥ १२-१४९-४३॥
samaiḥ samyakprayuktaiśca vacanaiḥ praśrayottaraiḥ |
yadgacchatha jalasthāyaṃ snehamutsṛjya dustyajam || 12-149-43||

MHB 12-149-44

अहो पुत्रवियोगेन मृतशून्योपसेवनात् ।
क्रोशतां वै भृशं दुःखं विवत्सानां गवामिव ॥ १२-१४९-४४॥
aho putraviyogena mṛtaśūnyopasevanāt |
krośatāṃ vai bhṛśaṃ duḥkhaṃ vivatsānāṃ gavāmiva || 12-149-44||

MHB 12-149-45

अद्य शोकं विजानामि मानुषाणां महीतले ।
स्नेहं हि करुणं दृष्ट्वा ममाप्यश्रूण्यथागमन् ॥ १२-१४९-४५॥
adya śokaṃ vijānāmi mānuṣāṇāṃ mahītale |
snehaṃ hi karuṇaṃ dṛṣṭvā mamāpyaśrūṇyathāgaman || 12-149-45||

MHB 12-149-46

यत्नो हि सततं कार्यः कृतो दैवेन सिध्यति ।
दैवं पुरुषकारश्च कृतान्तेनोपपद्यते ॥ १२-१४९-४६॥
yatno hi satataṃ kāryaḥ kṛto daivena sidhyati |
daivaṃ puruṣakāraśca kṛtāntenopapadyate || 12-149-46||

MHB 12-149-47

अनिर्वेदः सदा कार्यो निर्वेदाद्धि कुतः सुखम् ।
प्रयत्नात्प्राप्यते ह्यर्थः कस्माद्गच्छथ निर्दयाः ॥ १२-१४९-४७॥
anirvedaḥ sadā kāryo nirvedāddhi kutaḥ sukham |
prayatnātprāpyate hyarthaḥ kasmādgacchatha nirdayāḥ || 12-149-47||

MHB 12-149-48

आत्ममांसोपवृत्तं च शरीरार्धमयीं तनुम् ।
पितॄणां वंशकर्तारं वने त्यक्त्वा क्व यास्यथ ॥ १२-१४९-४८॥
ātmamāṃsopavṛttaṃ ca śarīrārdhamayīṃ tanum |
pitṝṇāṃ vaṃśakartāraṃ vane tyaktvā kva yāsyatha || 12-149-48||

MHB 12-149-49

अथ वास्तं गते सूर्ये संध्याकाल उपस्थिते ।
ततो नेष्यथ वा पुत्रमिहस्था वा भविष्यथ ॥ १२-१४९-४९॥
atha vāstaṃ gate sūrye saṃdhyākāla upasthite |
tato neṣyatha vā putramihasthā vā bhaviṣyatha || 12-149-49||

MHB 12-149-50

गृध्र उवाच ।
अद्य वर्षसहस्रं मे साग्रं जातस्य मानुषाः ।
न च पश्यामि जीवन्तं मृतं स्त्रीपुंनपुंसकम् ॥ १२-१४९-५०॥
gṛdhra uvāca |
adya varṣasahasraṃ me sāgraṃ jātasya mānuṣāḥ |
na ca paśyāmi jīvantaṃ mṛtaṃ strīpuṃnapuṃsakam || 12-149-50||

MHB 12-149-51

मृता गर्भेषु जायन्ते म्रियन्ते जातमात्रकाः ।
विक्रमन्तो म्रियन्ते च यौवनस्थास्तथापरे ॥ १२-१४९-५१॥
mṛtā garbheṣu jāyante mriyante jātamātrakāḥ |
vikramanto mriyante ca yauvanasthāstathāpare || 12-149-51||

MHB 12-149-52

अनित्यानीह भाग्यानि चतुष्पात्पक्षिणामपि ।
जङ्गमाजङ्गमानां चाप्यायुरग्रेऽवतिष्ठते ॥ १२-१४९-५२॥
anityānīha bhāgyāni catuṣpātpakṣiṇāmapi |
jaṅgamājaṅgamānāṃ cāpyāyuragre'vatiṣṭhate || 12-149-52||

MHB 12-149-53

इष्टदारवियुक्ताश्च पुत्रशोकान्वितास्तथा ।
दह्यमानाः स्म शोकेन गृहं गच्छन्ति नित्यदा ॥ १२-१४९-५३॥
iṣṭadāraviyuktāśca putraśokānvitāstathā |
dahyamānāḥ sma śokena gṛhaṃ gacchanti nityadā || 12-149-53||

MHB 12-149-54

अनिष्टानां सहस्राणि तथेष्टानां शतानि च ।
उत्सृज्येह प्रयाता वै बान्धवा भृशदुःखिताः ॥ १२-१४९-५४॥
aniṣṭānāṃ sahasrāṇi tatheṣṭānāṃ śatāni ca |
utsṛjyeha prayātā vai bāndhavā bhṛśaduḥkhitāḥ || 12-149-54||

MHB 12-149-55

त्यज्यतामेष निस्तेजाः शून्यः काष्ठत्वमागतः ।
अन्यदेहविषक्तो हि शावं काष्ठमुपासते ॥ १२-१४९-५५॥
tyajyatāmeṣa nistejāḥ śūnyaḥ kāṣṭhatvamāgataḥ |
anyadehaviṣakto hi śāvaṃ kāṣṭhamupāsate || 12-149-55||

MHB 12-149-56

भ्रान्तजीवस्य वै बाष्पं कस्माद्धित्वा न गच्छथ ।
निरर्थको ह्ययं स्नेहो निरर्थश्च परिग्रहः ॥ १२-१४९-५६॥
bhrāntajīvasya vai bāṣpaṃ kasmāddhitvā na gacchatha |
nirarthako hyayaṃ sneho nirarthaśca parigrahaḥ || 12-149-56||

MHB 12-149-57

न चक्षुर्भ्यां न कर्णाभ्यां संशृणोति समीक्षते ।
तस्मादेनं समुत्सृज्य स्वगृहान्गच्छताशु वै ॥ १२-१४९-५७॥
na cakṣurbhyāṃ na karṇābhyāṃ saṃśṛṇoti samīkṣate |
tasmādenaṃ samutsṛjya svagṛhāngacchatāśu vai || 12-149-57||

MHB 12-149-58

मोक्षधर्माश्रितैर्वाक्यैर्हेतुमद्भिरनिष्ठुरैः ।
मयोक्ता गच्छत क्षिप्रं स्वं स्वमेव निवेशनम् ॥ १२-१४९-५८॥
mokṣadharmāśritairvākyairhetumadbhiraniṣṭhuraiḥ |
mayoktā gacchata kṣipraṃ svaṃ svameva niveśanam || 12-149-58||

MHB 12-149-59

प्रज्ञाविज्ञानयुक्तेन बुद्धिसंज्ञाप्रदायिना ।
वचनं श्राविता रूक्षं मानुषाः संनिवर्तत ॥ १२-१४९-५९॥
prajñāvijñānayuktena buddhisaṃjñāpradāyinā |
vacanaṃ śrāvitā rūkṣaṃ mānuṣāḥ saṃnivartata || 12-149-59||

MHB 12-149-60

जम्बुक उवाच ।
इमं कनकवर्णाभं भूषणैः समलंकृतम् ।
गृध्रवाक्यात्कथं पुत्रं त्यजध्वं पितृपिण्डदम् ॥ १२-१४९-६०॥
jambuka uvāca |
imaṃ kanakavarṇābhaṃ bhūṣaṇaiḥ samalaṃkṛtam |
gṛdhravākyātkathaṃ putraṃ tyajadhvaṃ pitṛpiṇḍadam || 12-149-60||

MHB 12-149-61

न स्नेहस्य विरोधोऽस्ति विलापरुदितस्य वै ।
मृतस्यास्य परित्यागात्तापो वै भविता ध्रुवम् ॥ १२-१४९-६१॥
na snehasya virodho'sti vilāparuditasya vai |
mṛtasyāsya parityāgāttāpo vai bhavitā dhruvam || 12-149-61||

MHB 12-149-62

श्रूयते शम्बुके शूद्रे हते ब्राह्मणदारकः ।
जीवितो धर्ममासाद्य रामात्सत्यपराक्रमात् ॥ १२-१४९-६२॥
śrūyate śambuke śūdre hate brāhmaṇadārakaḥ |
jīvito dharmamāsādya rāmātsatyaparākramāt || 12-149-62||

MHB 12-149-63

तथा श्वेतस्य राजर्षेर्बालो दिष्टान्तमागतः ।
श्वोऽभूते धर्मनित्येन मृतः संजीवितः पुनः ॥ १२-१४९-६३॥
tathā śvetasya rājarṣerbālo diṣṭāntamāgataḥ |
śvo'bhūte dharmanityena mṛtaḥ saṃjīvitaḥ punaḥ || 12-149-63||

MHB 12-149-64

तथा कश्चिद्भवेत्सिद्धो मुनिर्वा देवतापि वा ।
कृपणानामनुक्रोशं कुर्याद्वो रुदतामिह ॥ १२-१४९-६४॥
tathā kaścidbhavetsiddho munirvā devatāpi vā |
kṛpaṇānāmanukrośaṃ kuryādvo rudatāmiha || 12-149-64||

MHB 12-149-65

भीष्म उवाच ।
इत्युक्ताः संन्यवर्तन्त शोकार्ताः पुत्रवत्सलाः ।
अङ्के शिरः समाधाय रुरुदुर्बहुविस्तरम् ॥ १२-१४९-६५॥
bhīṣma uvāca |
ityuktāḥ saṃnyavartanta śokārtāḥ putravatsalāḥ |
aṅke śiraḥ samādhāya rurudurbahuvistaram || 12-149-65||

MHB 12-149-66

गृध्र उवाच ।
अश्रुपातपरिक्लिन्नः पाणिस्पर्शनपीडितः ।
धर्मराजप्रयोगाच्च दीर्घां निद्रां प्रवेशितः ॥ १२-१४९-६६॥
gṛdhra uvāca |
aśrupātapariklinnaḥ pāṇisparśanapīḍitaḥ |
dharmarājaprayogācca dīrghāṃ nidrāṃ praveśitaḥ || 12-149-66||

MHB 12-149-67

तपसापि हि संयुक्तो न काले नोपहन्यते ।
सर्वस्नेहावसानं तदिदं तत्प्रेतपत्तनम् ॥ १२-१४९-६७॥
tapasāpi hi saṃyukto na kāle nopahanyate |
sarvasnehāvasānaṃ tadidaṃ tatpretapattanam || 12-149-67||

MHB 12-149-68

बालवृद्धसहस्राणि सदा संत्यज्य बान्धवाः ।
दिनानि चैव रात्रीश्च दुःखं तिष्ठन्ति भूतले ॥ १२-१४९-६८॥
bālavṛddhasahasrāṇi sadā saṃtyajya bāndhavāḥ |
dināni caiva rātrīśca duḥkhaṃ tiṣṭhanti bhūtale || 12-149-68||

MHB 12-149-69

अलं निर्बन्धमागम्य शोकस्य परिवारणम् ।
अप्रत्ययं कुतो ह्यस्य पुनरद्येह जीवितम् ॥ १२-१४९-६९॥
alaṃ nirbandhamāgamya śokasya parivāraṇam |
apratyayaṃ kuto hyasya punaradyeha jīvitam || 12-149-69||

MHB 12-149-70

नैष जम्बुकवाक्येन पुनः प्राप्स्यति जीवितम् ।
मृतस्योत्सृष्टदेहस्य पुनर्देहो न विद्यते ॥ १२-१४९-७०॥
naiṣa jambukavākyena punaḥ prāpsyati jīvitam |
mṛtasyotsṛṣṭadehasya punardeho na vidyate || 12-149-70||

MHB 12-149-71

न वै मूर्तिप्रदानेन न जम्बुकशतैरपि ।
शक्यो जीवयितुं ह्येष बालो वर्षशतैरपि ॥ १२-१४९-७१॥
na vai mūrtipradānena na jambukaśatairapi |
śakyo jīvayituṃ hyeṣa bālo varṣaśatairapi || 12-149-71||

MHB 12-149-72

अपि रुद्रः कुमारो वा ब्रह्मा वा विष्णुरेव वा ।
वरमस्मै प्रयच्छेयुस्ततो जीवेदयं शिशुः ॥ १२-१४९-७२॥
api rudraḥ kumāro vā brahmā vā viṣṇureva vā |
varamasmai prayaccheyustato jīvedayaṃ śiśuḥ || 12-149-72||

MHB 12-149-73

न च बाष्पविमोक्षेण न चाश्वासकृतेन वै ।
न दीर्घरुदितेनेह पुनर्जीवो भविष्यति ॥ १२-१४९-७३॥
na ca bāṣpavimokṣeṇa na cāśvāsakṛtena vai |
na dīrgharuditeneha punarjīvo bhaviṣyati || 12-149-73||

MHB 12-149-74

अहं च क्रोष्टुकश्चैव यूयं चैवास्य बान्धवाः ।
धर्माधर्मौ गृहीत्वेह सर्वे वर्तामहेऽध्वनि ॥ १२-१४९-७४॥
ahaṃ ca kroṣṭukaścaiva yūyaṃ caivāsya bāndhavāḥ |
dharmādharmau gṛhītveha sarve vartāmahe'dhvani || 12-149-74||

MHB 12-149-75

अप्रियं परुषं चापि परद्रोहं परस्त्रियम् ।
अधर्ममनृतं चैव दूरात्प्राज्ञो निवर्तयेत् ॥ १२-१४९-७५॥
apriyaṃ paruṣaṃ cāpi paradrohaṃ parastriyam |
adharmamanṛtaṃ caiva dūrātprājño nivartayet || 12-149-75||

MHB 12-149-76

सत्यं धर्मं शुभं न्याय्यं प्राणिनां महतीं दयाम् ।
अजिह्मत्वमशाठ्यं च यत्नतः परिमार्गत ॥ १२-१४९-७६॥
satyaṃ dharmaṃ śubhaṃ nyāyyaṃ prāṇināṃ mahatīṃ dayām |
ajihmatvamaśāṭhyaṃ ca yatnataḥ parimārgata || 12-149-76||

MHB 12-149-77

मातरं पितरं चैव बान्धवान्सुहृदस्तथा ।
जीवतो ये न पश्यन्ति तेषां धर्मविपर्ययः ॥ १२-१४९-७७॥
mātaraṃ pitaraṃ caiva bāndhavānsuhṛdastathā |
jīvato ye na paśyanti teṣāṃ dharmaviparyayaḥ || 12-149-77||

MHB 12-149-78

यो न पश्यति चक्षुर्भ्यां नेङ्गते च कथंचन ।
तस्य निष्ठावसानान्ते रुदन्तः किं करिष्यथ ॥ १२-१४९-७८॥
yo na paśyati cakṣurbhyāṃ neṅgate ca kathaṃcana |
tasya niṣṭhāvasānānte rudantaḥ kiṃ kariṣyatha || 12-149-78||

MHB 12-149-79

भीष्म उवाच ।
इत्युक्तास्तं सुतं त्यक्त्वा भूमौ शोकपरिप्लुताः ।
दह्यमानाः सुतस्नेहात्प्रययुर्बान्धवा गृहान् ॥ १२-१४९-७९॥
bhīṣma uvāca |
ityuktāstaṃ sutaṃ tyaktvā bhūmau śokapariplutāḥ |
dahyamānāḥ sutasnehātprayayurbāndhavā gṛhān || 12-149-79||

MHB 12-149-80

जम्बुक उवाच ।
दारुणो मर्त्यलोकोऽयं सर्वप्राणिविनाशनः ।
इष्टबन्धुवियोगश्च तथैवाल्पं च जीवितम् ॥ १२-१४९-८०॥
jambuka uvāca |
dāruṇo martyaloko'yaṃ sarvaprāṇivināśanaḥ |
iṣṭabandhuviyogaśca tathaivālpaṃ ca jīvitam || 12-149-80||

MHB 12-149-81

बह्वलीकमसत्यं च प्रतिवादाप्रियंवदम् ।
इमं प्रेक्ष्य पुनर्भावं दुःखशोकाभिवर्धनम् ॥ १२-१४९-८१॥
bahvalīkamasatyaṃ ca prativādāpriyaṃvadam |
imaṃ prekṣya punarbhāvaṃ duḥkhaśokābhivardhanam || 12-149-81||

MHB 12-149-82

न मे मानुषलोकोऽयं मुहूर्तमपि रोचते ।
अहो धिग्गृध्रवाक्येन संनिवर्तथ मानुषाः ॥ १२-१४९-८२॥
na me mānuṣaloko'yaṃ muhūrtamapi rocate |
aho dhiggṛdhravākyena saṃnivartatha mānuṣāḥ || 12-149-82||

MHB 12-149-83

प्रदीप्ताः पुत्रशोकेन यथैवाबुद्धयस्तथा ।
कथं गच्छथ सस्नेहाः सुतस्नेहं विसृज्य च ।
श्रुत्वा गृध्रस्य वचनं पापस्येहाकृतात्मनः ॥ १२-१४९-८३॥
pradīptāḥ putraśokena yathaivābuddhayastathā |
kathaṃ gacchatha sasnehāḥ sutasnehaṃ visṛjya ca |
śrutvā gṛdhrasya vacanaṃ pāpasyehākṛtātmanaḥ || 12-149-83||

MHB 12-149-84

सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम् ।
सुखदुःखान्विते लोके नेहास्त्येकमनन्तकम् ॥ १२-१४९-८४॥
sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ duḥkhasyānantaraṃ sukham |
sukhaduḥkhānvite loke nehāstyekamanantakam || 12-149-84||

MHB 12-149-85

इमं क्षितितले न्यस्य बालं रूपसमन्वितम् ।
कुलशोकाकरं मूढाः पुत्रं त्यक्त्वा क्व यास्यथ ॥ १२-१४९-८५॥
imaṃ kṣititale nyasya bālaṃ rūpasamanvitam |
kulaśokākaraṃ mūḍhāḥ putraṃ tyaktvā kva yāsyatha || 12-149-85||

MHB 12-149-86

रूपयौवनसंपन्नं द्योतमानमिव श्रिया ।
जीवन्तमेनं पश्यामि मनसा नात्र संशयः ॥ १२-१४९-८६॥
rūpayauvanasaṃpannaṃ dyotamānamiva śriyā |
jīvantamenaṃ paśyāmi manasā nātra saṃśayaḥ || 12-149-86||

MHB 12-149-87

विनाशश्चाप्यनर्होऽस्य सुखं प्राप्स्यथ मानुषाः ।
पुत्रशोकाग्निदग्धानां मृतमप्यद्य वः क्षमम् ॥ १२-१४९-८७॥
vināśaścāpyanarho'sya sukhaṃ prāpsyatha mānuṣāḥ |
putraśokāgnidagdhānāṃ mṛtamapyadya vaḥ kṣamam || 12-149-87||

MHB 12-149-88

दुःखसंभावनां कृत्वा धारयित्वा स्वयं सुखम् ।
त्यक्त्वा गमिष्यथ क्वाद्य समुत्सृज्याल्पबुद्धिवत् ॥ १२-१४९-८८॥
duḥkhasaṃbhāvanāṃ kṛtvā dhārayitvā svayaṃ sukham |
tyaktvā gamiṣyatha kvādya samutsṛjyālpabuddhivat || 12-149-88||

MHB 12-149-89

भीष्म उवाच ।
तथा धर्मविरोधेन प्रियमिथ्याभिध्यायिना ।
श्मशानवासिना नित्यं रात्रिं मृगयता तदा ॥ १२-१४९-८९॥
bhīṣma uvāca |
tathā dharmavirodhena priyamithyābhidhyāyinā |
śmaśānavāsinā nityaṃ rātriṃ mṛgayatā tadā || 12-149-89||

MHB 12-149-90

ततो मध्यस्थतां नीता वचनैरमृतोपमैः ।
जम्बुकेन स्वकार्यार्थं बान्धवास्तस्य धिष्ठिताः ॥ १२-१४९-९०॥
tato madhyasthatāṃ nītā vacanairamṛtopamaiḥ |
jambukena svakāryārthaṃ bāndhavāstasya dhiṣṭhitāḥ || 12-149-90||

MHB 12-149-91

गृध्र उवाच ।
अयं प्रेतसमाकीर्णो यक्षराक्षससेवितः ।
दारुणः काननोद्देशः कौशिकैरभिनादितः ॥ १२-१४९-९१॥
gṛdhra uvāca |
ayaṃ pretasamākīrṇo yakṣarākṣasasevitaḥ |
dāruṇaḥ kānanoddeśaḥ kauśikairabhināditaḥ || 12-149-91||

MHB 12-149-92

भीमः सुघोरश्च तथा नीलमेघसमप्रभः ।
अस्मिञ्शवं परित्यज्य प्रेतकार्याण्युपासत ॥ १२-१४९-९२॥
bhīmaḥ sughoraśca tathā nīlameghasamaprabhaḥ |
asmiñśavaṃ parityajya pretakāryāṇyupāsata || 12-149-92||

MHB 12-149-93

भानुर्यावन्न यात्यस्तं यावच्च विमला दिशः ।
तावदेनं परित्यज्य प्रेतकार्याण्युपासत ॥ १२-१४९-९३॥
bhānuryāvanna yātyastaṃ yāvacca vimalā diśaḥ |
tāvadenaṃ parityajya pretakāryāṇyupāsata || 12-149-93||

MHB 12-149-94

नदन्ति परुषं श्येनाः शिवाः क्रोशन्ति दारुणाः ।
मृगेन्द्राः प्रतिनन्दन्ति रविरस्तं च गच्छति ॥ १२-१४९-९४॥
nadanti paruṣaṃ śyenāḥ śivāḥ krośanti dāruṇāḥ |
mṛgendrāḥ pratinandanti ravirastaṃ ca gacchati || 12-149-94||

MHB 12-149-95

चिताधूमेन नीलेन संरज्यन्ते च पादपाः ।
श्मशाने च निराहाराः प्रतिनन्दन्ति देहिनः ॥ १२-१४९-९५॥
citādhūmena nīlena saṃrajyante ca pādapāḥ |
śmaśāne ca nirāhārāḥ pratinandanti dehinaḥ || 12-149-95||

MHB 12-149-96

सर्वे विक्रान्तवीर्याश्च अस्मिन्देशे सुदारुणाः ।
युष्मान्प्रधर्षयिष्यन्ति विकृता मांसभोजनाः ॥ १२-१४९-९६॥
sarve vikrāntavīryāśca asmindeśe sudāruṇāḥ |
yuṣmānpradharṣayiṣyanti vikṛtā māṃsabhojanāḥ || 12-149-96||

MHB 12-149-97

दूराच्चायं वनोद्देशो भयमत्र भविष्यति ।
त्यज्यतां काष्ठभूतोऽयं मृष्यतां जाम्बुकं वचः ॥ १२-१४९-९७॥
dūrāccāyaṃ vanoddeśo bhayamatra bhaviṣyati |
tyajyatāṃ kāṣṭhabhūto'yaṃ mṛṣyatāṃ jāmbukaṃ vacaḥ || 12-149-97||

MHB 12-149-98

यदि जम्बुकवाक्यानि निष्फलान्यनृतानि च ।
श्रोष्यथ भ्रष्टविज्ञानास्ततः सर्वे विनङ्क्ष्यथ ॥ १२-१४९-९८॥
yadi jambukavākyāni niṣphalānyanṛtāni ca |
śroṣyatha bhraṣṭavijñānāstataḥ sarve vinaṅkṣyatha || 12-149-98||

MHB 12-149-99

जम्बुक उवाच ।
स्थीयतां नेह भेतव्यं यावत्तपति भास्करः ।
तावदस्मिन्सुतस्नेहादनिर्वेदेन वर्तत ॥ १२-१४९-९९॥
jambuka uvāca |
sthīyatāṃ neha bhetavyaṃ yāvattapati bhāskaraḥ |
tāvadasminsutasnehādanirvedena vartata || 12-149-99||

MHB 12-149-100

स्वैरं रुदत विस्रब्धाः स्वैरं स्नेहेन पश्यत ।
स्थीयतां यावदादित्यः किं वः क्रव्यादभाषितैः ॥ १२-१४९-१००॥
svairaṃ rudata visrabdhāḥ svairaṃ snehena paśyata |
sthīyatāṃ yāvadādityaḥ kiṃ vaḥ kravyādabhāṣitaiḥ || 12-149-100||

MHB 12-149-101

यदि गृध्रस्य वाक्यानि तीव्राणि रभसानि च ।
गृह्णीत मोहितात्मानः सुतो वो न भविष्यति ॥ १२-१४९-१०१॥
yadi gṛdhrasya vākyāni tīvrāṇi rabhasāni ca |
gṛhṇīta mohitātmānaḥ suto vo na bhaviṣyati || 12-149-101||

MHB 12-149-102

भीष्म उवाच ।
गृध्रोऽनस्तमिते त्वाह गतेऽस्तमिति जम्बुकः ।
मृतस्य तं परिजनमूचतुस्तौ क्षुधान्वितौ ॥ १२-१४९-१०२॥
bhīṣma uvāca |
gṛdhro'nastamite tvāha gate'stamiti jambukaḥ |
mṛtasya taṃ parijanamūcatustau kṣudhānvitau || 12-149-102||

MHB 12-149-103

स्वकार्यदक्षिणौ राजन्गृध्रो जम्बुक एव च ।
क्षुत्पिपासापरिश्रान्तौ शास्त्रमालम्ब्य जल्पतः ॥ १२-१४९-१०३॥
svakāryadakṣiṇau rājangṛdhro jambuka eva ca |
kṣutpipāsāpariśrāntau śāstramālambya jalpataḥ || 12-149-103||

MHB 12-149-104

तयोर्विज्ञानविदुषोर्द्वयोर्जम्बुकपत्रिणोः ।
वाक्यैरमृतकल्पैर्हि प्रातिष्ठन्त व्रजन्ति च ॥ १२-१४९-१०४॥
tayorvijñānaviduṣordvayorjambukapatriṇoḥ |
vākyairamṛtakalpairhi prātiṣṭhanta vrajanti ca || 12-149-104||

MHB 12-149-105

शोकदैन्यसमाविष्टा रुदन्तस्तस्थिरे तदा ।
स्वकार्यकुशलाभ्यां ते संभ्राम्यन्ते ह नैपुणात् ॥ १२-१४९-१०५॥
śokadainyasamāviṣṭā rudantastasthire tadā |
svakāryakuśalābhyāṃ te saṃbhrāmyante ha naipuṇāt || 12-149-105||

MHB 12-149-106

तथा तयोर्विवदतोर्विज्ञानविदुषोर्द्वयोः ।
बान्धवानां स्थितानां च उपातिष्ठत शंकरः ॥ १२-१४९-१०६॥
tathā tayorvivadatorvijñānaviduṣordvayoḥ |
bāndhavānāṃ sthitānāṃ ca upātiṣṭhata śaṃkaraḥ || 12-149-106||

MHB 12-149-107

ततस्तानाह मनुजान्वरदोऽस्मीति शूलभृत् ।
ते प्रत्यूचुरिदं वाक्यं दुःखिताः प्रणताः स्थिताः ॥ १२-१४९-१०७॥
tatastānāha manujānvarado'smīti śūlabhṛt |
te pratyūcuridaṃ vākyaṃ duḥkhitāḥ praṇatāḥ sthitāḥ || 12-149-107||

MHB 12-149-108

एकपुत्रविहीनानां सर्वेषां जीवितार्थिनाम् ।
पुत्रस्य नो जीवदानाज्जीवितं दातुमर्हसि ॥ १२-१४९-१०८॥
ekaputravihīnānāṃ sarveṣāṃ jīvitārthinām |
putrasya no jīvadānājjīvitaṃ dātumarhasi || 12-149-108||

MHB 12-149-109

एवमुक्तः स भगवान्वारिपूर्णेन पाणिना ।
जीवं तस्मै कुमाराय प्रादाद्वर्षशताय वै ॥ १२-१४९-१०९॥
evamuktaḥ sa bhagavānvāripūrṇena pāṇinā |
jīvaṃ tasmai kumārāya prādādvarṣaśatāya vai || 12-149-109||

MHB 12-149-110

तथा गोमायुगृध्राभ्यामददत्क्षुद्विनाशनम् ।
वरं पिनाकी भगवान्सर्वभूतहिते रतः ॥ १२-१४९-११०॥
tathā gomāyugṛdhrābhyāmadadatkṣudvināśanam |
varaṃ pinākī bhagavānsarvabhūtahite rataḥ || 12-149-110||

MHB 12-149-111

ततः प्रणम्य तं देवं श्रेयोहर्षसमन्विताः ।
कृतकृत्याः सुखं हृष्टाः प्रातिष्ठन्त तदा विभो ॥ १२-१४९-१११॥
tataḥ praṇamya taṃ devaṃ śreyoharṣasamanvitāḥ |
kṛtakṛtyāḥ sukhaṃ hṛṣṭāḥ prātiṣṭhanta tadā vibho || 12-149-111||

MHB 12-149-112

अनिर्वेदेन दीर्घेण निश्चयेन ध्रुवेण च ।
देवदेवप्रसादाच्च क्षिप्रं फलमवाप्यते ॥ १२-१४९-११२॥
anirvedena dīrgheṇa niścayena dhruveṇa ca |
devadevaprasādācca kṣipraṃ phalamavāpyate || 12-149-112||

MHB 12-149-113

पश्य देवस्य संयोगं बान्धवानां च निश्चयम् ।
कृपणानां हि रुदतां कृतमश्रुप्रमार्जनम् ॥ १२-१४९-११३॥
paśya devasya saṃyogaṃ bāndhavānāṃ ca niścayam |
kṛpaṇānāṃ hi rudatāṃ kṛtamaśrupramārjanam || 12-149-113||

MHB 12-149-114

पश्य चाल्पेन कालेन निश्चयान्वेषणेन च ।
प्रसादं शंकरात्प्राप्य दुःखिताः सुखमाप्नुवन् ॥ १२-१४९-११४॥
paśya cālpena kālena niścayānveṣaṇena ca |
prasādaṃ śaṃkarātprāpya duḥkhitāḥ sukhamāpnuvan || 12-149-114||

MHB 12-149-115

ते विस्मिताः प्रहृष्टाश्च पुत्रसंजीवनात्पुनः ।
बभूवुर्भरतश्रेष्ठ प्रसादाच्छंकरस्य वै ॥ १२-१४९-११५॥
te vismitāḥ prahṛṣṭāśca putrasaṃjīvanātpunaḥ |
babhūvurbharataśreṣṭha prasādācchaṃkarasya vai || 12-149-115||

MHB 12-149-116

ततस्ते त्वरिता राजञ्श्रुत्वा शोकमघोद्भवम् ।
विविशुः पुत्रमादाय नगरं हृष्टमानसाः ।
एषा बुद्धिः समस्तानां चातुर्वर्ण्ये निदर्शिता ॥ १२-१४९-११६॥
tataste tvaritā rājañśrutvā śokamaghodbhavam |
viviśuḥ putramādāya nagaraṃ hṛṣṭamānasāḥ |
eṣā buddhiḥ samastānāṃ cāturvarṇye nidarśitā || 12-149-116||

MHB 12-149-117

धर्मार्थमोक्षसंयुक्तमितिहासमिमं शुभम् ।
श्रुत्वा मनुष्यः सततमिह प्रेत्य च मोदते ॥ १२-१४९-११७॥
dharmārthamokṣasaṃyuktamitihāsamimaṃ śubham |
śrutvā manuṣyaḥ satatamiha pretya ca modate || 12-149-117||

Adhyaya: 150/353 (36)

MHB 12-150-1

भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
संवादं भरतश्रेष्ठ शल्मलेः पवनस्य च ॥ १२-१५०-१॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
saṃvādaṃ bharataśreṣṭha śalmaleḥ pavanasya ca || 12-150-1||

MHB 12-150-2

हिमवन्तं समासाद्य महानासीद्वनस्पतिः ।
वर्षपूगाभिसंवृद्धः शाखास्कन्धपलाशवान् ॥ १२-१५०-२॥
himavantaṃ samāsādya mahānāsīdvanaspatiḥ |
varṣapūgābhisaṃvṛddhaḥ śākhāskandhapalāśavān || 12-150-2||

MHB 12-150-3

तत्र स्म मत्ता मातङ्गा धर्मार्ताः श्रमकर्शिताः ।
विश्रमन्ति महाबाहो तथान्या मृगजातयः ॥ १२-१५०-३॥
tatra sma mattā mātaṅgā dharmārtāḥ śramakarśitāḥ |
viśramanti mahābāho tathānyā mṛgajātayaḥ || 12-150-3||

MHB 12-150-4

नल्वमात्रपरीणाहो घनच्छायो वनस्पतिः ।
शुकशारिकसंघुष्टः फलवान्पुष्पवानपि ॥ १२-१५०-४॥
nalvamātraparīṇāho ghanacchāyo vanaspatiḥ |
śukaśārikasaṃghuṣṭaḥ phalavānpuṣpavānapi || 12-150-4||

MHB 12-150-5

सार्थिका वणिजश्चापि तापसाश्च वनौकसः ।
वसन्ति वासान्मार्गस्थाः सुरम्ये तरुसत्तमे ॥ १२-१५०-५॥
sārthikā vaṇijaścāpi tāpasāśca vanaukasaḥ |
vasanti vāsānmārgasthāḥ suramye tarusattame || 12-150-5||

MHB 12-150-6

तस्या ता विपुलाः शाखा दृष्ट्वा स्कन्धांश्च सर्वतः ।
अभिगम्याब्रवीदेनं नारदो भरतर्षभ ॥ १२-१५०-६॥
tasyā tā vipulāḥ śākhā dṛṣṭvā skandhāṃśca sarvataḥ |
abhigamyābravīdenaṃ nārado bharatarṣabha || 12-150-6||

MHB 12-150-7

अहो नु रमणीयस्त्वमहो चासि मनोरमः ।
प्रीयामहे त्वया नित्यं तरुप्रवर शल्मले ॥ १२-१५०-७॥
aho nu ramaṇīyastvamaho cāsi manoramaḥ |
prīyāmahe tvayā nityaṃ tarupravara śalmale || 12-150-7||

MHB 12-150-8

सदैव शकुनास्तात मृगाश्चाधस्तथा गजाः ।
वसन्ति तव संहृष्टा मनोहरतरास्तथा ॥ १२-१५०-८॥
sadaiva śakunāstāta mṛgāścādhastathā gajāḥ |
vasanti tava saṃhṛṣṭā manoharatarāstathā || 12-150-8||

MHB 12-150-9

तव शाखा महाशाख स्कन्धं च विपुलं तथा ।
न वै प्रभग्नान्पश्यामि मारुतेन कथंचन ॥ १२-१५०-९॥
tava śākhā mahāśākha skandhaṃ ca vipulaṃ tathā |
na vai prabhagnānpaśyāmi mārutena kathaṃcana || 12-150-9||

MHB 12-150-10

किं नु ते मारुतस्तात प्रीतिमानथ वा सुहृत् ।
त्वां रक्षति सदा येन वनेऽस्मिन्पवनो ध्रुवम् ॥ १२-१५०-१०॥
kiṃ nu te mārutastāta prītimānatha vā suhṛt |
tvāṃ rakṣati sadā yena vane'sminpavano dhruvam || 12-150-10||

MHB 12-150-11

विवान्हि पवनः स्थानाद्वृक्षानुच्चावचानपि ।
पर्वतानां च शिखराण्याचालयति वेगवान् ॥ १२-१५०-११॥
vivānhi pavanaḥ sthānādvṛkṣānuccāvacānapi |
parvatānāṃ ca śikharāṇyācālayati vegavān || 12-150-11||

MHB 12-150-12

शोषयत्येव पातालं विवान्गन्धवहः शुचिः ।
ह्रदांश्च सरितश्चैव सागरांश्च तथैव ह ॥ १२-१५०-१२॥
śoṣayatyeva pātālaṃ vivāngandhavahaḥ śuciḥ |
hradāṃśca saritaścaiva sāgarāṃśca tathaiva ha || 12-150-12||

MHB 12-150-13

त्वां संरक्षेत पवनः सखित्वेन न संशयः ।
तस्माद्बहलशाखोऽसि पर्णवान्पुष्पवानपि ॥ १२-१५०-१३॥
tvāṃ saṃrakṣeta pavanaḥ sakhitvena na saṃśayaḥ |
tasmādbahalaśākho'si parṇavānpuṣpavānapi || 12-150-13||

MHB 12-150-14

इदं च रमणीयं ते प्रतिभाति वनस्पते ।
यदिमे विहगास्तात रमन्ते मुदितास्त्वयि ॥ १२-१५०-१४॥
idaṃ ca ramaṇīyaṃ te pratibhāti vanaspate |
yadime vihagāstāta ramante muditāstvayi || 12-150-14||

MHB 12-150-15

एषां पृथक्समस्तानां श्रूयते मधुरः स्वरः ।
पुष्पसंमोदने काले वाशतां सुमनोहरम् ॥ १२-१५०-१५॥
eṣāṃ pṛthaksamastānāṃ śrūyate madhuraḥ svaraḥ |
puṣpasaṃmodane kāle vāśatāṃ sumanoharam || 12-150-15||

MHB 12-150-16

तथेमे मुदिता नागाः स्वयूथकुलशोभिनः ।
घर्मार्तास्त्वां समासाद्य सुखं विन्दन्ति शल्मले ॥ १२-१५०-१६॥
tatheme muditā nāgāḥ svayūthakulaśobhinaḥ |
gharmārtāstvāṃ samāsādya sukhaṃ vindanti śalmale || 12-150-16||

MHB 12-150-17

तथैव मृगजातीभिरन्याभिरुपशोभसे ।
तथा सार्थाधिवासैश्च शोभसे मेरुवद्द्रुम ॥ १२-१५०-१७॥
tathaiva mṛgajātībhiranyābhirupaśobhase |
tathā sārthādhivāsaiśca śobhase meruvaddruma || 12-150-17||

MHB 12-150-18

ब्राह्मणैश्च तपःसिद्धैस्तापसैः श्रमणैरपि ।
त्रिविष्टपसमं मन्ये तवायतनमेव ह ॥ १२-१५०-१८॥
brāhmaṇaiśca tapaḥsiddhaistāpasaiḥ śramaṇairapi |
triviṣṭapasamaṃ manye tavāyatanameva ha || 12-150-18||

MHB 12-150-19

बन्धुत्वादथ वा सख्याच्छल्मले नात्र संशयः ।
पालयत्येव सततं भीमः सर्वत्रगोऽनिलः ॥ १२-१५०-१९॥
bandhutvādatha vā sakhyācchalmale nātra saṃśayaḥ |
pālayatyeva satataṃ bhīmaḥ sarvatrago'nilaḥ || 12-150-19||

MHB 12-150-20

न्यग्भावं परमं वायोः शल्मले त्वमुपागतः ।
तवाहमस्मीति सदा येन रक्षति मारुतः ॥ १२-१५०-२०॥
nyagbhāvaṃ paramaṃ vāyoḥ śalmale tvamupāgataḥ |
tavāhamasmīti sadā yena rakṣati mārutaḥ || 12-150-20||

MHB 12-150-21

न तं पश्याम्यहं वृक्षं पर्वतं वापि तं दृढम् ।
यो न वायुबलाद्भग्नः पृथिव्यामिति मे मतिः ॥ १२-१५०-२१॥
na taṃ paśyāmyahaṃ vṛkṣaṃ parvataṃ vāpi taṃ dṛḍham |
yo na vāyubalādbhagnaḥ pṛthivyāmiti me matiḥ || 12-150-21||

MHB 12-150-22

त्वं पुनः कारणैर्नूनं शल्मले रक्ष्यसे सदा ।
वायुना सपरीवारस्तेन तिष्ठस्यसंशयम् ॥ १२-१५०-२२॥
tvaṃ punaḥ kāraṇairnūnaṃ śalmale rakṣyase sadā |
vāyunā saparīvārastena tiṣṭhasyasaṃśayam || 12-150-22||

MHB 12-150-23

शल्मलिरुवाच ।
न मे वायुः सखा ब्रह्मन्न बन्धुर्न च मे सुहृत् ।
परमेष्ठी तथा नैव येन रक्षति मानिलः ॥ १२-१५०-२३॥
śalmaliruvāca |
na me vāyuḥ sakhā brahmanna bandhurna ca me suhṛt |
parameṣṭhī tathā naiva yena rakṣati mānilaḥ || 12-150-23||

MHB 12-150-24

मम तेजोबलं वायोर्भीममपि हि नारद ।
कलामष्टादशीं प्राणैर्न मे प्राप्नोति मारुतः ॥ १२-१५०-२४॥
mama tejobalaṃ vāyorbhīmamapi hi nārada |
kalāmaṣṭādaśīṃ prāṇairna me prāpnoti mārutaḥ || 12-150-24||

MHB 12-150-25

आगच्छन्परमो वायुर्मया विष्टम्भितो बलात् ।
रुजन्द्रुमान्पर्वतांश्च यच्चान्यदपि किंचन ॥ १२-१५०-२५॥
āgacchanparamo vāyurmayā viṣṭambhito balāt |
rujandrumānparvatāṃśca yaccānyadapi kiṃcana || 12-150-25||

MHB 12-150-26

स मया बहुशो भग्नः प्रभञ्जन्वै प्रभञ्जनः ।
तस्मान्न बिभ्ये देवर्षे क्रुद्धादपि समीरणात् ॥ १२-१५०-२६॥
sa mayā bahuśo bhagnaḥ prabhañjanvai prabhañjanaḥ |
tasmānna bibhye devarṣe kruddhādapi samīraṇāt || 12-150-26||

MHB 12-150-27

नारद उवाच ।
शल्मले विपरीतं ते दर्शनं नात्र संशयः ।
न हि वायोर्बलेनास्ति भूतं तुल्यबलं क्वचित् ॥ १२-१५०-२७॥
nārada uvāca |
śalmale viparītaṃ te darśanaṃ nātra saṃśayaḥ |
na hi vāyorbalenāsti bhūtaṃ tulyabalaṃ kvacit || 12-150-27||

MHB 12-150-28

इन्द्रो यमो वैश्रवणो वरुणश्च जलेश्वरः ।
न तेऽपि तुल्या मरुतः किं पुनस्त्वं वनस्पते ॥ १२-१५०-२८॥
indro yamo vaiśravaṇo varuṇaśca jaleśvaraḥ |
na te'pi tulyā marutaḥ kiṃ punastvaṃ vanaspate || 12-150-28||

MHB 12-150-29

यद्धि किंचिदिह प्राणि शल्मले चेष्टते भुवि ।
सर्वत्र भगवान्वायुश्चेष्टाप्राणकरः प्रभुः ॥ १२-१५०-२९॥
yaddhi kiṃcidiha prāṇi śalmale ceṣṭate bhuvi |
sarvatra bhagavānvāyuśceṣṭāprāṇakaraḥ prabhuḥ || 12-150-29||

MHB 12-150-30

एष चेष्टयते सम्यक्प्राणिनः सम्यगायतः ।
असम्यगायतो भूयश्चेष्टते विकृतो नृषु ॥ १२-१५०-३०॥
eṣa ceṣṭayate samyakprāṇinaḥ samyagāyataḥ |
asamyagāyato bhūyaśceṣṭate vikṛto nṛṣu || 12-150-30||

MHB 12-150-31

स त्वमेवंविधं वायुं सर्वसत्त्वभृतां वरम् ।
न पूजयसि पूज्यं तं किमन्यद्बुद्धिलाघवात् ॥ १२-१५०-३१॥
sa tvamevaṃvidhaṃ vāyuṃ sarvasattvabhṛtāṃ varam |
na pūjayasi pūjyaṃ taṃ kimanyadbuddhilāghavāt || 12-150-31||

MHB 12-150-32

असारश्चासि दुर्बुद्धे केवलं बहु भाषसे ।
क्रोधादिभिरवच्छन्नो मिथ्या वदसि शल्मले ॥ १२-१५०-३२॥
asāraścāsi durbuddhe kevalaṃ bahu bhāṣase |
krodhādibhiravacchanno mithyā vadasi śalmale || 12-150-32||

MHB 12-150-33

मम रोषः समुत्पन्नस्त्वय्येवं संप्रभाषति ।
ब्रवीम्येष स्वयं वायोस्तव दुर्भाषितं बहु ॥ १२-१५०-३३॥
mama roṣaḥ samutpannastvayyevaṃ saṃprabhāṣati |
bravīmyeṣa svayaṃ vāyostava durbhāṣitaṃ bahu || 12-150-33||

MHB 12-150-34

चन्दनैः स्पन्दनैः शालैः सरलैर्देवदारुभिः ।
वेतसैर्बन्धनैश्चापि ये चान्ये बलवत्तराः ॥ १२-१५०-३४॥
candanaiḥ spandanaiḥ śālaiḥ saralairdevadārubhiḥ |
vetasairbandhanaiścāpi ye cānye balavattarāḥ || 12-150-34||

MHB 12-150-35

तैश्चापि नैवं दुर्बुद्धे क्षिप्तो वायुः कृतात्मभिः ।
ते हि जानन्ति वायोश्च बलमात्मन एव च ॥ १२-१५०-३५॥
taiścāpi naivaṃ durbuddhe kṣipto vāyuḥ kṛtātmabhiḥ |
te hi jānanti vāyośca balamātmana eva ca || 12-150-35||

MHB 12-150-36

तस्मात्ते वै नमस्यन्ति श्वसनं द्रुमसत्तमाः ।
त्वं तु मोहान्न जानीषे वायोर्बलमनन्तकम् ॥ १२-१५०-३६॥
tasmātte vai namasyanti śvasanaṃ drumasattamāḥ |
tvaṃ tu mohānna jānīṣe vāyorbalamanantakam || 12-150-36||

Adhyaya: 151/353 (34)

MHB 12-151-1

भीष्म उवाच ।
एवमुक्त्वा तु राजेन्द्र शल्मलिं ब्रह्मवित्तमः ।
नारदः पवने सर्वं शल्मलेर्वाक्यमब्रवीत् ॥ १२-१५१-१॥
bhīṣma uvāca |
evamuktvā tu rājendra śalmaliṃ brahmavittamaḥ |
nāradaḥ pavane sarvaṃ śalmalervākyamabravīt || 12-151-1||

MHB 12-151-2

हिमवत्पृष्ठजः कश्चिच्छल्मलिः परिवारवान् ।
बृहन्मूलो बृहच्छाखः स त्वां वायोऽवमन्यते ॥ १२-१५१-२॥
himavatpṛṣṭhajaḥ kaścicchalmaliḥ parivāravān |
bṛhanmūlo bṛhacchākhaḥ sa tvāṃ vāyo'vamanyate || 12-151-2||

MHB 12-151-3

बहून्याक्षेपयुक्तानि त्वामाह वचनानि सः ।
न युक्तानि मया वायो तानि वक्तुं त्वयि प्रभो ॥ १२-१५१-३॥
bahūnyākṣepayuktāni tvāmāha vacanāni saḥ |
na yuktāni mayā vāyo tāni vaktuṃ tvayi prabho || 12-151-3||

MHB 12-151-4

जानामि त्वामहं वायो सर्वप्राणभृतां वरम् ।
वरिष्ठं च गरिष्ठं च क्रोधे वैवस्वतं यथा ॥ १२-१५१-४॥
jānāmi tvāmahaṃ vāyo sarvaprāṇabhṛtāṃ varam |
variṣṭhaṃ ca gariṣṭhaṃ ca krodhe vaivasvataṃ yathā || 12-151-4||

MHB 12-151-5

एवं तु वचनं श्रुत्वा नारदस्य समीरणः ।
शल्मलिं तमुपागम्य क्रुद्धो वचनमब्रवीत् ॥ १२-१५१-५॥
evaṃ tu vacanaṃ śrutvā nāradasya samīraṇaḥ |
śalmaliṃ tamupāgamya kruddho vacanamabravīt || 12-151-5||

MHB 12-151-6

शल्मले नारदे यत्तत्त्वयोक्तं मद्विगर्हणम् ।
अहं वायुः प्रभावं ते दर्शयाम्यात्मनो बलम् ॥ १२-१५१-६॥
śalmale nārade yattattvayoktaṃ madvigarhaṇam |
ahaṃ vāyuḥ prabhāvaṃ te darśayāmyātmano balam || 12-151-6||

MHB 12-151-7

नाहं त्वा नाभिजानामि विदितश्चासि मे द्रुम ।
पितामहः प्रजासर्गे त्वयि विश्रान्तवान्प्रभुः ॥ १२-१५१-७॥
nāhaṃ tvā nābhijānāmi viditaścāsi me druma |
pitāmahaḥ prajāsarge tvayi viśrāntavānprabhuḥ || 12-151-7||

MHB 12-151-8

तस्य विश्रमणादेव प्रसादो यः कृतस्तव ।
रक्ष्यसे तेन दुर्बुद्धे नात्मवीर्याद्द्रुमाधम ॥ १२-१५१-८॥
tasya viśramaṇādeva prasādo yaḥ kṛtastava |
rakṣyase tena durbuddhe nātmavīryāddrumādhama || 12-151-8||

MHB 12-151-9

यन्मा त्वमवजानीषे यथान्यं प्राकृतं तथा ।
दर्शयाम्येष आत्मानं यथा मामवभोत्स्यसे ॥ १२-१५१-९॥
yanmā tvamavajānīṣe yathānyaṃ prākṛtaṃ tathā |
darśayāmyeṣa ātmānaṃ yathā māmavabhotsyase || 12-151-9||

MHB 12-151-10

एवमुक्तस्ततः प्राह शल्मलिः प्रहसन्निव ।
पवन त्वं वने क्रुद्धो दर्शयात्मानमात्मना ॥ १२-१५१-१०॥
evamuktastataḥ prāha śalmaliḥ prahasanniva |
pavana tvaṃ vane kruddho darśayātmānamātmanā || 12-151-10||

MHB 12-151-11

मयि वै त्यज्यतां क्रोधः किं मे क्रुद्धः करिष्यसि ।
न ते बिभेमि पवन यद्यपि त्वं स्वयंप्रभुः ॥ १२-१५१-११॥
mayi vai tyajyatāṃ krodhaḥ kiṃ me kruddhaḥ kariṣyasi |
na te bibhemi pavana yadyapi tvaṃ svayaṃprabhuḥ || 12-151-11||

MHB 12-151-12

इत्येवमुक्तः पवनः श्व इत्येवाब्रवीद्वचः ।
दर्शयिष्यामि ते तेजस्ततो रात्रिरुपागमत् ॥ १२-१५१-१२॥
ityevamuktaḥ pavanaḥ śva ityevābravīdvacaḥ |
darśayiṣyāmi te tejastato rātrirupāgamat || 12-151-12||

MHB 12-151-13

अथ निश्चित्य मनसा शल्मलिर्वातकारितम् ।
पश्यमानस्तदात्मानमसमं मातरिश्वनः ॥ १२-१५१-१३॥
atha niścitya manasā śalmalirvātakāritam |
paśyamānastadātmānamasamaṃ mātariśvanaḥ || 12-151-13||

MHB 12-151-14

नारदे यन्मया प्रोक्तं पवनं प्रति तन्मृषा ।
असमर्थो ह्यहं वायोर्बलेन बलवान्हि सः ॥ १२-१५१-१४॥
nārade yanmayā proktaṃ pavanaṃ prati tanmṛṣā |
asamartho hyahaṃ vāyorbalena balavānhi saḥ || 12-151-14||

MHB 12-151-15

मारुतो बलवान्नित्यं यथैनं नारदोऽब्रवीत् ।
अहं हि दुर्बलोऽन्येभ्यो वृक्षेभ्यो नात्र संशयः ॥ १२-१५१-१५॥
māruto balavānnityaṃ yathainaṃ nārado'bravīt |
ahaṃ hi durbalo'nyebhyo vṛkṣebhyo nātra saṃśayaḥ || 12-151-15||

MHB 12-151-16

किं तु बुद्ध्या समो नास्ति मम कश्चिद्वनस्पतिः ।
तदहं बुद्धिमास्थाय भयं मोक्ष्ये समीरणात् ॥ १२-१५१-१६॥
kiṃ tu buddhyā samo nāsti mama kaścidvanaspatiḥ |
tadahaṃ buddhimāsthāya bhayaṃ mokṣye samīraṇāt || 12-151-16||

MHB 12-151-17

यदि तां बुद्धिमास्थाय चरेयुः पर्णिनो वने ।
अरिष्टाः स्युः सदा क्रुद्धात्पवनान्नात्र संशयः ॥ १२-१५१-१७॥
yadi tāṃ buddhimāsthāya careyuḥ parṇino vane |
ariṣṭāḥ syuḥ sadā kruddhātpavanānnātra saṃśayaḥ || 12-151-17||

MHB 12-151-18

तेऽत्र बाला न जानन्ति यथा नैनान्समीरणः ।
समीरयेत संक्रुद्धो यथा जानाम्यहं तथा ॥ १२-१५१-१८॥
te'tra bālā na jānanti yathā nainānsamīraṇaḥ |
samīrayeta saṃkruddho yathā jānāmyahaṃ tathā || 12-151-18||

MHB 12-151-19

ततो निश्चित्य मनसा शल्मलिः क्षुभितस्तदा ।
शाखाः स्कन्धान्प्रशाखाश्च स्वयमेव व्यशातयत् ॥ १२-१५१-१९॥
tato niścitya manasā śalmaliḥ kṣubhitastadā |
śākhāḥ skandhānpraśākhāśca svayameva vyaśātayat || 12-151-19||

MHB 12-151-20

स परित्यज्य शाखाश्च पत्राणि कुसुमानि च ।
प्रभाते वायुमायान्तं प्रत्यैक्षत वनस्पतिः ॥ १२-१५१-२०॥
sa parityajya śākhāśca patrāṇi kusumāni ca |
prabhāte vāyumāyāntaṃ pratyaikṣata vanaspatiḥ || 12-151-20||

MHB 12-151-21

ततः क्रुद्धः श्वसन्वायुः पातयन्वै महाद्रुमान् ।
आजगामाथ तं देशं स्थितो यत्र स शल्मलिः ॥ १२-१५१-२१॥
tataḥ kruddhaḥ śvasanvāyuḥ pātayanvai mahādrumān |
ājagāmātha taṃ deśaṃ sthito yatra sa śalmaliḥ || 12-151-21||

MHB 12-151-22

तं हीनपर्णं पतिताग्रशाखं विशीर्णपुष्पं प्रसमीक्ष्य वायुः ।
उवाच वाक्यं स्मयमान एनं मुदा युतं शल्मलिं रुग्णशाखम् ॥ १२-१५१-२२॥
taṃ hīnaparṇaṃ patitāgraśākhaṃ viśīrṇapuṣpaṃ prasamīkṣya vāyuḥ |
uvāca vākyaṃ smayamāna enaṃ mudā yutaṃ śalmaliṃ rugṇaśākham || 12-151-22||

MHB 12-151-23

अहमप्येवमेव त्वां कुर्वाणः शल्मले रुषा ।
आत्मना यत्कृतं कृत्स्नं शाखानामपकर्षणम् ॥ १२-१५१-२३॥
ahamapyevameva tvāṃ kurvāṇaḥ śalmale ruṣā |
ātmanā yatkṛtaṃ kṛtsnaṃ śākhānāmapakarṣaṇam || 12-151-23||

MHB 12-151-24

हीनपुष्पाग्रशाखस्त्वं शीर्णाङ्कुरपलाशवान् ।
आत्मदुर्मन्त्रितेनेह मद्वीर्यवशगोऽभवः ॥ १२-१५१-२४॥
hīnapuṣpāgraśākhastvaṃ śīrṇāṅkurapalāśavān |
ātmadurmantriteneha madvīryavaśago'bhavaḥ || 12-151-24||

MHB 12-151-25

एतच्छ्रुत्वा वचो वायोः शल्मलिर्व्रीडितस्तदा ।
अतप्यत वचः स्मृत्वा नारदो यत्तदाब्रवीत् ॥ १२-१५१-२५॥
etacchrutvā vaco vāyoḥ śalmalirvrīḍitastadā |
atapyata vacaḥ smṛtvā nārado yattadābravīt || 12-151-25||

MHB 12-151-26

एवं यो राजशार्दूल दुर्बलः सन्बलीयसा ।
वैरमासज्जते बालस्तप्यते शल्मलिर्यथा ॥ १२-१५१-२६॥
evaṃ yo rājaśārdūla durbalaḥ sanbalīyasā |
vairamāsajjate bālastapyate śalmaliryathā || 12-151-26||

MHB 12-151-27

तस्माद्वैरं न कुर्वीत दुर्बलो बलवत्तरैः ।
शोचेद्धि वैरं कुर्वाणो यथा वै शल्मलिस्तथा ॥ १२-१५१-२७॥
tasmādvairaṃ na kurvīta durbalo balavattaraiḥ |
śoceddhi vairaṃ kurvāṇo yathā vai śalmalistathā || 12-151-27||

MHB 12-151-28

न हि वैरं महात्मानो विवृण्वन्त्यपकारिषु ।
शनैः शनैर्महाराज दर्शयन्ति स्म ते बलम् ॥ १२-१५१-२८॥
na hi vairaṃ mahātmāno vivṛṇvantyapakāriṣu |
śanaiḥ śanairmahārāja darśayanti sma te balam || 12-151-28||

MHB 12-151-29

वैरं न कुर्वीत नरो दुर्बुद्धिर्बुद्धिजीविना ।
बुद्धिर्बुद्धिमतो याति तूलेष्विव हुताशनः ॥ १२-१५१-२९॥
vairaṃ na kurvīta naro durbuddhirbuddhijīvinā |
buddhirbuddhimato yāti tūleṣviva hutāśanaḥ || 12-151-29||

MHB 12-151-30

न हि बुद्ध्या समं किंचिद्विद्यते पुरुषे नृप ।
तथा बलेन राजेन्द्र न समोऽस्तीति चिन्तयेत् ॥ १२-१५१-३०॥
na hi buddhyā samaṃ kiṃcidvidyate puruṣe nṛpa |
tathā balena rājendra na samo'stīti cintayet || 12-151-30||

MHB 12-151-31

तस्मात्क्षमेत बालाय जडाय बधिराय च ।
बलाधिकाय राजेन्द्र तद्दृष्टं त्वयि शत्रुहन् ॥ १२-१५१-३१॥
tasmātkṣameta bālāya jaḍāya badhirāya ca |
balādhikāya rājendra taddṛṣṭaṃ tvayi śatruhan || 12-151-31||

MHB 12-151-32

अक्षौहिण्यो दशैका च सप्त चैव महाद्युते ।
बलेन न समा राजन्नर्जुनस्य महात्मनः ॥ १२-१५१-३२॥
akṣauhiṇyo daśaikā ca sapta caiva mahādyute |
balena na samā rājannarjunasya mahātmanaḥ || 12-151-32||

MHB 12-151-33

हतास्ताश्चैव भग्नाश्च पाण्डवेन यशस्विना ।
चरता बलमास्थाय पाकशासनिना मृधे ॥ १२-१५१-३३॥
hatāstāścaiva bhagnāśca pāṇḍavena yaśasvinā |
caratā balamāsthāya pākaśāsaninā mṛdhe || 12-151-33||

MHB 12-151-34

उक्तास्ते राजधर्माश्च आपद्धर्माश्च भारत ।
विस्तरेण महाराज किं भूयः प्रब्रवीमि ते ॥ १२-१५१-३४॥
uktāste rājadharmāśca āpaddharmāśca bhārata |
vistareṇa mahārāja kiṃ bhūyaḥ prabravīmi te || 12-151-34||

Adhyaya: 152/353 (32)

MHB 12-152-1

युधिष्ठिर उवाच ।
पापस्य यदधिष्ठानं यतः पापं प्रवर्तते ।
एतदिच्छाम्यहं ज्ञातुं तत्त्वेन भरतर्षभ ॥ १२-१५२-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
pāpasya yadadhiṣṭhānaṃ yataḥ pāpaṃ pravartate |
etadicchāmyahaṃ jñātuṃ tattvena bharatarṣabha || 12-152-1||

MHB 12-152-2

भीष्म उवाच ।
पापस्य यदधिष्ठानं तच्छृणुष्व नराधिप ।
एको लोभो महाग्राहो लोभात्पापं प्रवर्तते ॥ १२-१५२-२॥
bhīṣma uvāca |
pāpasya yadadhiṣṭhānaṃ tacchṛṇuṣva narādhipa |
eko lobho mahāgrāho lobhātpāpaṃ pravartate || 12-152-2||

MHB 12-152-3

अतः पापमधर्मश्च तथा दुःखमनुत्तमम् ।
निकृत्या मूलमेतद्धि येन पापकृतो जनाः ॥ १२-१५२-३॥
ataḥ pāpamadharmaśca tathā duḥkhamanuttamam |
nikṛtyā mūlametaddhi yena pāpakṛto janāḥ || 12-152-3||

MHB 12-152-4

लोभात्क्रोधः प्रभवति लोभात्कामः प्रवर्तते ।
लोभान्मोहश्च माया च मानस्तम्भः परासुता ॥ १२-१५२-४॥
lobhātkrodhaḥ prabhavati lobhātkāmaḥ pravartate |
lobhānmohaśca māyā ca mānastambhaḥ parāsutā || 12-152-4||

MHB 12-152-5

अक्षमा ह्रीपरित्यागः श्रीनाशो धर्मसंक्षयः ।
अभिध्याप्रज्ञता चैव सर्वं लोभात्प्रवर्तते ॥ १२-१५२-५॥
akṣamā hrīparityāgaḥ śrīnāśo dharmasaṃkṣayaḥ |
abhidhyāprajñatā caiva sarvaṃ lobhātpravartate || 12-152-5||

MHB 12-152-6

अन्यायश्चावितर्कश्च विकर्मसु च याः क्रियाः ।
कूटविद्यादयश्चैव रूपैश्वर्यमदस्तथा ॥ १२-१५२-६॥
anyāyaścāvitarkaśca vikarmasu ca yāḥ kriyāḥ |
kūṭavidyādayaścaiva rūpaiśvaryamadastathā || 12-152-6||

MHB 12-152-7

सर्वभूतेष्वविश्वासः सर्वभूतेष्वनार्जवम् ।
सर्वभूतेष्वभिद्रोहः सर्वभूतेष्वयुक्तता ।
हरणं परवित्तानां परदाराभिमर्शनम् ॥ १२-१५२-७॥
sarvabhūteṣvaviśvāsaḥ sarvabhūteṣvanārjavam |
sarvabhūteṣvabhidrohaḥ sarvabhūteṣvayuktatā |
haraṇaṃ paravittānāṃ paradārābhimarśanam || 12-152-7||

MHB 12-152-8

वाग्वेगो मानसो वेगो निन्दावेगस्तथैव च ।
उपस्थोदरयोर्वेगो मृत्युवेगश्च दारुणः ॥ १२-१५२-८॥
vāgvego mānaso vego nindāvegastathaiva ca |
upasthodarayorvego mṛtyuvegaśca dāruṇaḥ || 12-152-8||

MHB 12-152-9

ईर्ष्यावेगश्च बलवान्मिथ्यावेगश्च दुस्त्यजः ।
रसवेगश्च दुर्वारः श्रोत्रवेगश्च दुःसहः ॥ १२-१५२-९॥
īrṣyāvegaśca balavānmithyāvegaśca dustyajaḥ |
rasavegaśca durvāraḥ śrotravegaśca duḥsahaḥ || 12-152-9||

MHB 12-152-10

कुत्सा विकत्था मात्सर्यं पापं दुष्करकारिता ।
साहसानां च सर्वेषामकार्याणां क्रियास्तथा ॥ १२-१५२-१०॥
kutsā vikatthā mātsaryaṃ pāpaṃ duṣkarakāritā |
sāhasānāṃ ca sarveṣāmakāryāṇāṃ kriyāstathā || 12-152-10||

MHB 12-152-11

जातौ बाल्येऽथ कौमारे यौवने चापि मानवः ।
न संत्यजत्यात्मकर्म यन्न जीर्यति जीर्यतः ॥ १२-१५२-११॥
jātau bālye'tha kaumāre yauvane cāpi mānavaḥ |
na saṃtyajatyātmakarma yanna jīryati jīryataḥ || 12-152-11||

MHB 12-152-12

यो न पूरयितुं शक्यो लोभः प्राप्त्या कुरूद्वह ।
नित्यं गम्भीरतोयाभिरापगाभिरिवोदधिः ।
न प्रहृष्यति लाभैर्यो यश्च कामैर्न तृप्यति ॥ १२-१५२-१२॥
yo na pūrayituṃ śakyo lobhaḥ prāptyā kurūdvaha |
nityaṃ gambhīratoyābhirāpagābhirivodadhiḥ |
na prahṛṣyati lābhairyo yaśca kāmairna tṛpyati || 12-152-12||

MHB 12-152-13

यो न देवैर्न गन्धर्वैर्नासुरैर्न महोरगैः ।
ज्ञायते नृप तत्त्वेन सर्वैर्भूतगणैस्तथा ।
स लोभः सह मोहेन विजेतव्यो जितात्मना ॥ १२-१५२-१३॥
yo na devairna gandharvairnāsurairna mahoragaiḥ |
jñāyate nṛpa tattvena sarvairbhūtagaṇaistathā |
sa lobhaḥ saha mohena vijetavyo jitātmanā || 12-152-13||

MHB 12-152-14

दम्भो द्रोहश्च निन्दा च पैशुन्यं मत्सरस्तथा ।
भवन्त्येतानि कौरव्य लुब्धानामकृतात्मनाम् ॥ १२-१५२-१४॥
dambho drohaśca nindā ca paiśunyaṃ matsarastathā |
bhavantyetāni kauravya lubdhānāmakṛtātmanām || 12-152-14||

MHB 12-152-15

सुमहान्त्यपि शास्त्राणि धारयन्ति बहुश्रुताः ।
छेत्तारः संशयानां च क्लिश्यन्तीहाल्पबुद्धयः ॥ १२-१५२-१५॥
sumahāntyapi śāstrāṇi dhārayanti bahuśrutāḥ |
chettāraḥ saṃśayānāṃ ca kliśyantīhālpabuddhayaḥ || 12-152-15||

MHB 12-152-16

द्वेषक्रोधप्रसक्ताश्च शिष्टाचारबहिष्कृताः ।
अन्तःक्षुरा वाङ्मधुराः कूपाश्छन्नास्तृणैरिव ।
धर्मवैतंसिकाः क्षुद्रा मुष्णन्ति ध्वजिनो जगत् ॥ १२-१५२-१६॥
dveṣakrodhaprasaktāśca śiṣṭācārabahiṣkṛtāḥ |
antaḥkṣurā vāṅmadhurāḥ kūpāśchannāstṛṇairiva |
dharmavaitaṃsikāḥ kṣudrā muṣṇanti dhvajino jagat || 12-152-16||

MHB 12-152-17

कुर्वते च बहून्मार्गांस्तांस्तान्हेतुबलाश्रिताः ।
सर्वं मार्गं विलुम्पन्ति लोभाज्ञानेषु निष्ठिताः ॥ १२-१५२-१७॥
kurvate ca bahūnmārgāṃstāṃstānhetubalāśritāḥ |
sarvaṃ mārgaṃ vilumpanti lobhājñāneṣu niṣṭhitāḥ || 12-152-17||

MHB 12-152-18

धर्मस्याह्रियमाणस्य लोभग्रस्तैर्दुरात्मभिः ।
या या विक्रियते संस्था ततः साभिप्रपद्यते ॥ १२-१५२-१८॥
dharmasyāhriyamāṇasya lobhagrastairdurātmabhiḥ |
yā yā vikriyate saṃsthā tataḥ sābhiprapadyate || 12-152-18||

MHB 12-152-19

दर्पः क्रोधो मदः स्वप्नो हर्षः शोकोऽतिमानिता ।
तत एव हि कौरव्य दृश्यन्ते लुब्धबुद्धिषु ।
एतानशिष्टान्बुध्यस्व नित्यं लोभसमन्वितान् ॥ १२-१५२-१९॥
darpaḥ krodho madaḥ svapno harṣaḥ śoko'timānitā |
tata eva hi kauravya dṛśyante lubdhabuddhiṣu |
etānaśiṣṭānbudhyasva nityaṃ lobhasamanvitān || 12-152-19||

MHB 12-152-20

शिष्टांस्तु परिपृच्छेथा यान्वक्ष्यामि शुचिव्रतान् ।
येषु वृत्तिभयं नास्ति परलोकभयं न च ॥ १२-१५२-२०॥
śiṣṭāṃstu paripṛcchethā yānvakṣyāmi śucivratān |
yeṣu vṛttibhayaṃ nāsti paralokabhayaṃ na ca || 12-152-20||

MHB 12-152-21

नामिषेषु प्रसङ्गोऽस्ति न प्रियेष्वप्रियेषु च ।
शिष्टाचारः प्रियो येषु दमो येषु प्रतिष्ठितः ॥ १२-१५२-२१॥
nāmiṣeṣu prasaṅgo'sti na priyeṣvapriyeṣu ca |
śiṣṭācāraḥ priyo yeṣu damo yeṣu pratiṣṭhitaḥ || 12-152-21||

MHB 12-152-22

सुखं दुःखं परं येषां सत्यं येषां परायणम् ।
दातारो न गृहीतारो दयावन्तस्तथैव च ॥ १२-१५२-२२॥
sukhaṃ duḥkhaṃ paraṃ yeṣāṃ satyaṃ yeṣāṃ parāyaṇam |
dātāro na gṛhītāro dayāvantastathaiva ca || 12-152-22||

MHB 12-152-23

पितृदेवातिथेयाश्च नित्योद्युक्तास्तथैव च ।
सर्वोपकारिणो धीराः सर्वधर्मानुपालकाः ॥ १२-१५२-२३॥
pitṛdevātitheyāśca nityodyuktāstathaiva ca |
sarvopakāriṇo dhīrāḥ sarvadharmānupālakāḥ || 12-152-23||

MHB 12-152-24

सर्वभूतहिताश्चैव सर्वदेयाश्च भारत ।
न ते चालयितुं शक्या धर्मव्यापारपारगाः ॥ १२-१५२-२४॥
sarvabhūtahitāścaiva sarvadeyāśca bhārata |
na te cālayituṃ śakyā dharmavyāpārapāragāḥ || 12-152-24||

MHB 12-152-25

न तेषां भिद्यते वृत्तं यत्पुरा साधुभिः कृतम् ।
न त्रासिनो न चपला न रौद्राः सत्पथे स्थिताः ॥ १२-१५२-२५॥
na teṣāṃ bhidyate vṛttaṃ yatpurā sādhubhiḥ kṛtam |
na trāsino na capalā na raudrāḥ satpathe sthitāḥ || 12-152-25||

MHB 12-152-26

ते सेव्याः साधुभिर्नित्यं येष्वहिंसा प्रतिष्ठिता ।
कामक्रोधव्यपेता ये निर्ममा निरहंकृताः ।
सुव्रताः स्थिरमर्यादास्तानुपास्स्व च पृच्छ च ॥ १२-१५२-२६॥
te sevyāḥ sādhubhirnityaṃ yeṣvahiṃsā pratiṣṭhitā |
kāmakrodhavyapetā ye nirmamā nirahaṃkṛtāḥ |
suvratāḥ sthiramaryādāstānupāssva ca pṛccha ca || 12-152-26||

MHB 12-152-27

न गवार्थं यशोर्थं वा धर्मस्तेषां युधिष्ठिर ।
अवश्यकार्य इत्येव शरीरस्य क्रियास्तथा ॥ १२-१५२-२७॥
na gavārthaṃ yaśorthaṃ vā dharmasteṣāṃ yudhiṣṭhira |
avaśyakārya ityeva śarīrasya kriyāstathā || 12-152-27||

MHB 12-152-28

न भयं क्रोधचापल्यं न शोकस्तेषु विद्यते ।
न धर्मध्वजिनश्चैव न गुह्यं किंचिदास्थिताः ॥ १२-१५२-२८॥
na bhayaṃ krodhacāpalyaṃ na śokasteṣu vidyate |
na dharmadhvajinaścaiva na guhyaṃ kiṃcidāsthitāḥ || 12-152-28||

MHB 12-152-29

येष्वलोभस्तथामोहो ये च सत्यार्जवे रताः ।
तेषु कौन्तेय रज्येथा येष्वतन्द्रीकृतं मनः ॥ १२-१५२-२९॥
yeṣvalobhastathāmoho ye ca satyārjave ratāḥ |
teṣu kaunteya rajyethā yeṣvatandrīkṛtaṃ manaḥ || 12-152-29||

MHB 12-152-30

ये न हृष्यन्ति लाभेषु नालाभेषु व्यथन्ति च ।
निर्ममा निरहंकाराः सत्त्वस्थाः समदर्शिनः ॥ १२-१५२-३०॥
ye na hṛṣyanti lābheṣu nālābheṣu vyathanti ca |
nirmamā nirahaṃkārāḥ sattvasthāḥ samadarśinaḥ || 12-152-30||

MHB 12-152-31

लाभालाभौ सुखदुःखे च तात प्रियाप्रिये मरणं जीवितं च ।
समानि येषां स्थिरविक्रमाणां बुद्धात्मनां सत्त्वमवस्थितानाम् ॥ १२-१५२-३१॥
lābhālābhau sukhaduḥkhe ca tāta priyāpriye maraṇaṃ jīvitaṃ ca |
samāni yeṣāṃ sthiravikramāṇāṃ buddhātmanāṃ sattvamavasthitānām || 12-152-31||

MHB 12-152-32

सुखप्रियैस्तान्सुमहाप्रतापान्यत्तोऽप्रमत्तश्च समर्थयेथाः ।
दैवात्सर्वे गुणवन्तो भवन्ति शुभाशुभा वाक्प्रलापा यथैव ॥ १२-१५२-३२॥
sukhapriyaistānsumahāpratāpānyatto'pramattaśca samarthayethāḥ |
daivātsarve guṇavanto bhavanti śubhāśubhā vākpralāpā yathaiva || 12-152-32||

Adhyaya: 153/353 (14)

MHB 12-153-1

युधिष्ठिर उवाच ।
अनर्थानामधिष्ठानमुक्तो लोभः पितामह ।
अज्ञानमपि वै तात श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ १२-१५३-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
anarthānāmadhiṣṭhānamukto lobhaḥ pitāmaha |
ajñānamapi vai tāta śrotumicchāmi tattvataḥ || 12-153-1||

MHB 12-153-2

भीष्म उवाच ।
करोति पापं योऽज्ञानान्नात्मनो वेत्ति च क्षमम् ।
प्रद्वेष्टि साधुवृत्तांश्च स लोकस्यैति वाच्यताम् ॥ १२-१५३-२॥
bhīṣma uvāca |
karoti pāpaṃ yo'jñānānnātmano vetti ca kṣamam |
pradveṣṭi sādhuvṛttāṃśca sa lokasyaiti vācyatām || 12-153-2||

MHB 12-153-3

अज्ञानान्निरयं याति तथाज्ञानेन दुर्गतिम् ।
अज्ञानात्क्लेशमाप्नोति तथापत्सु निमज्जति ॥ १२-१५३-३॥
ajñānānnirayaṃ yāti tathājñānena durgatim |
ajñānātkleśamāpnoti tathāpatsu nimajjati || 12-153-3||

MHB 12-153-4

युधिष्ठिर उवाच ।
अज्ञानस्य प्रवृत्तिं च स्थानं वृद्धिं क्षयोदयौ ।
मूलं योगं गतिं कालं कारणं हेतुमेव च ॥ १२-१५३-४॥
yudhiṣṭhira uvāca |
ajñānasya pravṛttiṃ ca sthānaṃ vṛddhiṃ kṣayodayau |
mūlaṃ yogaṃ gatiṃ kālaṃ kāraṇaṃ hetumeva ca || 12-153-4||

MHB 12-153-5

श्रोतुमिच्छामि तत्त्वेन यथावदिह पार्थिव ।
अज्ञानप्रभवं हीदं यद्दुःखमुपलभ्यते ॥ १२-१५३-५॥
śrotumicchāmi tattvena yathāvadiha pārthiva |
ajñānaprabhavaṃ hīdaṃ yadduḥkhamupalabhyate || 12-153-5||

MHB 12-153-6

भीष्म उवाच ।
रागो द्वेषस्तथा मोहो हर्षः शोकोऽभिमानिता ।
कामः क्रोधश्च दर्पश्च तन्द्रीरालस्यमेव च ॥ १२-१५३-६॥
bhīṣma uvāca |
rāgo dveṣastathā moho harṣaḥ śoko'bhimānitā |
kāmaḥ krodhaśca darpaśca tandrīrālasyameva ca || 12-153-6||

MHB 12-153-7

इच्छा द्वेषस्तथा तापः परवृद्ध्युपतापिता ।
अज्ञानमेतन्निर्दिष्टं पापानां चैव याः क्रियाः ॥ १२-१५३-७॥
icchā dveṣastathā tāpaḥ paravṛddhyupatāpitā |
ajñānametannirdiṣṭaṃ pāpānāṃ caiva yāḥ kriyāḥ || 12-153-7||

MHB 12-153-8

एतया या प्रवृत्तिश्च वृद्ध्यादीन्यांश्च पृच्छसि ।
विस्तरेण महाबाहो शृणु तच्च विशां पते ॥ १२-१५३-८॥
etayā yā pravṛttiśca vṛddhyādīnyāṃśca pṛcchasi |
vistareṇa mahābāho śṛṇu tacca viśāṃ pate || 12-153-8||

MHB 12-153-9

उभावेतौ समफलौ समदोषौ च भारत ।
अज्ञानं चातिलोभश्चाप्येकं जानीहि पार्थिव ॥ १२-१५३-९॥
ubhāvetau samaphalau samadoṣau ca bhārata |
ajñānaṃ cātilobhaścāpyekaṃ jānīhi pārthiva || 12-153-9||

MHB 12-153-10

लोभप्रभवमज्ञानं वृद्धं भूयः प्रवर्धते ।
स्थाने स्थानं क्षये क्षैण्यमुपैति विविधां गतिम् ॥ १२-१५३-१०॥
lobhaprabhavamajñānaṃ vṛddhaṃ bhūyaḥ pravardhate |
sthāne sthānaṃ kṣaye kṣaiṇyamupaiti vividhāṃ gatim || 12-153-10||

MHB 12-153-11

मूलं लोभस्य महतः कालात्मगतिरेव च ।
छिन्नेऽच्छिन्ने तथा लोभे कारणं काल एव हि ॥ १२-१५३-११॥
mūlaṃ lobhasya mahataḥ kālātmagatireva ca |
chinne'cchinne tathā lobhe kāraṇaṃ kāla eva hi || 12-153-11||

MHB 12-153-12

तस्याज्ञानात्तु लोभो हि लोभादज्ञानमेव च ।
सर्वे दोषास्तथा लोभात्तस्माल्लोभं विवर्जयेत् ॥ १२-१५३-१२॥
tasyājñānāttu lobho hi lobhādajñānameva ca |
sarve doṣāstathā lobhāttasmāllobhaṃ vivarjayet || 12-153-12||

MHB 12-153-13

जनको युवनाश्वश्च वृषादर्भिः प्रसेनजित् ।
लोभक्षयाद्दिवं प्राप्तास्तथैवान्ये जनाधिपाः ॥ १२-१५३-१३॥
janako yuvanāśvaśca vṛṣādarbhiḥ prasenajit |
lobhakṣayāddivaṃ prāptāstathaivānye janādhipāḥ || 12-153-13||

MHB 12-153-14

प्रत्यक्षं तु कुरुश्रेष्ठ त्यज लोभमिहात्मना ।
त्यक्त्वा लोभं सुखं लोके प्रेत्य चानुचरिष्यसि ॥ १२-१५३-१४॥
pratyakṣaṃ tu kuruśreṣṭha tyaja lobhamihātmanā |
tyaktvā lobhaṃ sukhaṃ loke pretya cānucariṣyasi || 12-153-14||

Adhyaya: 154/353 (38)

MHB 12-154-1

युधिष्ठिर उवाच ।
स्वाध्यायकृतयत्नस्य ब्राह्मणस्य पितामह ।
धर्मकामस्य धर्मात्मन्किं नु श्रेय इहोच्यते ॥ १२-१५४-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
svādhyāyakṛtayatnasya brāhmaṇasya pitāmaha |
dharmakāmasya dharmātmankiṃ nu śreya ihocyate || 12-154-1||

MHB 12-154-2

बहुधादर्शने लोके श्रेयो यदिह मन्यसे ।
अस्मिँल्लोके परे चैव तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-१५४-२॥
bahudhādarśane loke śreyo yadiha manyase |
asmi~lloke pare caiva tanme brūhi pitāmaha || 12-154-2||

MHB 12-154-3

महानयं धर्मपथो बहुशाखश्च भारत ।
किं स्विदेवेह धर्माणामनुष्ठेयतमं मतम् ॥ १२-१५४-३॥
mahānayaṃ dharmapatho bahuśākhaśca bhārata |
kiṃ svideveha dharmāṇāmanuṣṭheyatamaṃ matam || 12-154-3||

MHB 12-154-4

धर्मस्य महतो राजन्बहुशाखस्य तत्त्वतः ।
यन्मूलं परमं तात तत्सर्वं ब्रूह्यतन्द्रितः ॥ १२-१५४-४॥
dharmasya mahato rājanbahuśākhasya tattvataḥ |
yanmūlaṃ paramaṃ tāta tatsarvaṃ brūhyatandritaḥ || 12-154-4||

MHB 12-154-5

भीष्म उवाच ।
हन्त ते कथयिष्यामि येन श्रेयः प्रपत्स्यसे ।
पीत्वामृतमिव प्राज्ञो ज्ञानतृप्तो भविष्यसि ॥ १२-१५४-५॥
bhīṣma uvāca |
hanta te kathayiṣyāmi yena śreyaḥ prapatsyase |
pītvāmṛtamiva prājño jñānatṛpto bhaviṣyasi || 12-154-5||

MHB 12-154-6

धर्मस्य विधयो नैके ते ते प्रोक्ता महर्षिभिः ।
स्वं स्वं विज्ञानमाश्रित्य दमस्तेषां परायणम् ॥ १२-१५४-६॥
dharmasya vidhayo naike te te proktā maharṣibhiḥ |
svaṃ svaṃ vijñānamāśritya damasteṣāṃ parāyaṇam || 12-154-6||

MHB 12-154-7

दमं निःश्रेयसं प्राहुर्वृद्धा निश्चयदर्शिनः ।
ब्राह्मणस्य विशेषेण दमो धर्मः सनातनः ॥ १२-१५४-७॥
damaṃ niḥśreyasaṃ prāhurvṛddhā niścayadarśinaḥ |
brāhmaṇasya viśeṣeṇa damo dharmaḥ sanātanaḥ || 12-154-7||

MHB 12-154-8

नादान्तस्य क्रियासिद्धिर्यथावदुपलभ्यते ।
दमो दानं तथा यज्ञानधीतं चातिवर्तते ॥ १२-१५४-८॥
nādāntasya kriyāsiddhiryathāvadupalabhyate |
damo dānaṃ tathā yajñānadhītaṃ cātivartate || 12-154-8||

MHB 12-154-9

दमस्तेजो वर्धयति पवित्रं च दमः परम् ।
विपाप्मा तेजसा युक्तः पुरुषो विन्दते महत् ॥ १२-१५४-९॥
damastejo vardhayati pavitraṃ ca damaḥ param |
vipāpmā tejasā yuktaḥ puruṣo vindate mahat || 12-154-9||

MHB 12-154-10

दमेन सदृशं धर्मं नान्यं लोकेषु शुश्रुम ।
दमो हि परमो लोके प्रशस्तः सर्वधर्मिणाम् ॥ १२-१५४-१०॥
damena sadṛśaṃ dharmaṃ nānyaṃ lokeṣu śuśruma |
damo hi paramo loke praśastaḥ sarvadharmiṇām || 12-154-10||

MHB 12-154-11

प्रेत्य चापि मनुष्येन्द्र परमं विन्दते सुखम् ।
दमेन हि समायुक्तो महान्तं धर्ममश्नुते ॥ १२-१५४-११॥
pretya cāpi manuṣyendra paramaṃ vindate sukham |
damena hi samāyukto mahāntaṃ dharmamaśnute || 12-154-11||

MHB 12-154-12

सुखं दान्तः प्रस्वपिति सुखं च प्रतिबुध्यते ।
सुखं पर्येति लोकांश्च मनश्चास्य प्रसीदति ॥ १२-१५४-१२॥
sukhaṃ dāntaḥ prasvapiti sukhaṃ ca pratibudhyate |
sukhaṃ paryeti lokāṃśca manaścāsya prasīdati || 12-154-12||

MHB 12-154-13

अदान्तः पुरुषः क्लेशमभीक्ष्णं प्रतिपद्यते ।
अनर्थांश्च बहूनन्यान्प्रसृजत्यात्मदोषजान् ॥ १२-१५४-१३॥
adāntaḥ puruṣaḥ kleśamabhīkṣṇaṃ pratipadyate |
anarthāṃśca bahūnanyānprasṛjatyātmadoṣajān || 12-154-13||

MHB 12-154-14

आश्रमेषु चतुर्ष्वाहुर्दममेवोत्तमं व्रतम् ।
तस्य लिङ्गानि वक्ष्यामि येषां समुदयो दमः ॥ १२-१५४-१४॥
āśrameṣu caturṣvāhurdamamevottamaṃ vratam |
tasya liṅgāni vakṣyāmi yeṣāṃ samudayo damaḥ || 12-154-14||

MHB 12-154-15

क्षमा धृतिरहिंसा च समता सत्यमार्जवम् ।
इन्द्रियावजयो दाक्ष्यं मार्दवं ह्रीरचापलम् ॥ १२-१५४-१५॥
kṣamā dhṛtirahiṃsā ca samatā satyamārjavam |
indriyāvajayo dākṣyaṃ mārdavaṃ hrīracāpalam || 12-154-15||

MHB 12-154-16

अकार्पण्यमसंरम्भः संतोषः प्रियवादिता ।
अविवित्सानसूया चाप्येषां समुदयो दमः ॥ १२-१५४-१६॥
akārpaṇyamasaṃrambhaḥ saṃtoṣaḥ priyavāditā |
avivitsānasūyā cāpyeṣāṃ samudayo damaḥ || 12-154-16||

MHB 12-154-17

गुरुपूजा च कौरव्य दया भूतेष्वपैशुनम् ।
जनवादोऽमृषावादः स्तुतिनिन्दाविवर्जनम् ॥ १२-१५४-१७॥
gurupūjā ca kauravya dayā bhūteṣvapaiśunam |
janavādo'mṛṣāvādaḥ stutinindāvivarjanam || 12-154-17||

MHB 12-154-18

कामः क्रोधश्च लोभश्च दर्पः स्तम्भो विकत्थनम् ।
मोह ईर्ष्यावमानश्चेत्येतद्दान्तो न सेवते ॥ १२-१५४-१८॥
kāmaḥ krodhaśca lobhaśca darpaḥ stambho vikatthanam |
moha īrṣyāvamānaścetyetaddānto na sevate || 12-154-18||

MHB 12-154-19

अनिन्दितो ह्यकामात्माथाल्पेच्छोऽथानसूयकः ।
समुद्रकल्पः स नरो न कदाचन पूर्यते ॥ १२-१५४-१९॥
anindito hyakāmātmāthālpeccho'thānasūyakaḥ |
samudrakalpaḥ sa naro na kadācana pūryate || 12-154-19||

MHB 12-154-20

अहं त्वयि मम त्वं च मयि ते तेषु चाप्यहम् ।
पूर्वसंबन्धिसंयोगान्नैतद्दान्तो निषेवते ॥ १२-१५४-२०॥
ahaṃ tvayi mama tvaṃ ca mayi te teṣu cāpyaham |
pūrvasaṃbandhisaṃyogānnaitaddānto niṣevate || 12-154-20||

MHB 12-154-21

सर्वा ग्राम्यास्तथारण्या याश्च लोके प्रवृत्तयः ।
निन्दां चैव प्रशंसां च यो नाश्रयति मुच्यते ॥ १२-१५४-२१॥
sarvā grāmyāstathāraṇyā yāśca loke pravṛttayaḥ |
nindāṃ caiva praśaṃsāṃ ca yo nāśrayati mucyate || 12-154-21||

MHB 12-154-22

मैत्रोऽथ शीलसंपन्नः सुसहायपरश्च यः ।
मुक्तश्च विविधैः सङ्गैस्तस्य प्रेत्य महत्फलम् ॥ १२-१५४-२२॥
maitro'tha śīlasaṃpannaḥ susahāyaparaśca yaḥ |
muktaśca vividhaiḥ saṅgaistasya pretya mahatphalam || 12-154-22||

MHB 12-154-23

सुवृत्तः शीलसंपन्नः प्रसन्नात्मात्मविद्बुधः ।
प्राप्येह लोके सत्कारं सुगतिं प्रतिपद्यते ॥ १२-१५४-२३॥
suvṛttaḥ śīlasaṃpannaḥ prasannātmātmavidbudhaḥ |
prāpyeha loke satkāraṃ sugatiṃ pratipadyate || 12-154-23||

MHB 12-154-24

कर्म यच्छुभमेवेह सद्भिराचरितं च यत् ।
तदेव ज्ञानयुक्तस्य मुनेर्धर्मो न हीयते ॥ १२-१५४-२४॥
karma yacchubhameveha sadbhirācaritaṃ ca yat |
tadeva jñānayuktasya munerdharmo na hīyate || 12-154-24||

MHB 12-154-25

निष्क्रम्य वनमास्थाय ज्ञानयुक्तो जितेन्द्रियः ।
कालाकाङ्क्षी चरन्नेवं ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ १२-१५४-२५॥
niṣkramya vanamāsthāya jñānayukto jitendriyaḥ |
kālākāṅkṣī carannevaṃ brahmabhūyāya kalpate || 12-154-25||

MHB 12-154-26

अभयं यस्य भूतेभ्यो भूतानामभयं यतः ।
तस्य देहाद्विमुक्तस्य भयं नास्ति कुतश्चन ॥ १२-१५४-२६॥
abhayaṃ yasya bhūtebhyo bhūtānāmabhayaṃ yataḥ |
tasya dehādvimuktasya bhayaṃ nāsti kutaścana || 12-154-26||

MHB 12-154-27

अवाचिनोति कर्माणि न च संप्रचिनोति ह ।
समः सर्वेषु भूतेषु मैत्रायणगतिश्चरेत् ॥ १२-१५४-२७॥
avācinoti karmāṇi na ca saṃpracinoti ha |
samaḥ sarveṣu bhūteṣu maitrāyaṇagatiścaret || 12-154-27||

MHB 12-154-28

शकुनीनामिवाकाशे जले वारिचरस्य वा ।
यथा गतिर्न दृश्येत तथा तस्य न संशयः ॥ १२-१५४-२८॥
śakunīnāmivākāśe jale vāricarasya vā |
yathā gatirna dṛśyeta tathā tasya na saṃśayaḥ || 12-154-28||

MHB 12-154-29

गृहानुत्सृज्य यो राजन्मोक्षमेवाभिपद्यते ।
लोकास्तेजोमयास्तस्य कल्पन्ते शाश्वतीः समाः ॥ १२-१५४-२९॥
gṛhānutsṛjya yo rājanmokṣamevābhipadyate |
lokāstejomayāstasya kalpante śāśvatīḥ samāḥ || 12-154-29||

MHB 12-154-30

संन्यस्य सर्वकर्माणि संन्यस्य विधिवत्तपः ।
संन्यस्य विविधा विद्याः सर्वं संन्यस्य चैव ह ॥ १२-१५४-३०॥
saṃnyasya sarvakarmāṇi saṃnyasya vidhivattapaḥ |
saṃnyasya vividhā vidyāḥ sarvaṃ saṃnyasya caiva ha || 12-154-30||

MHB 12-154-31

कामेषु चाप्यनावृत्तः प्रसन्नात्मात्मविच्छुचिः ।
प्राप्येह लोके सत्कारं स्वर्गं समभिपद्यते ॥ १२-१५४-३१॥
kāmeṣu cāpyanāvṛttaḥ prasannātmātmavicchuciḥ |
prāpyeha loke satkāraṃ svargaṃ samabhipadyate || 12-154-31||

MHB 12-154-32

यच्च पैतामहं स्थानं ब्रह्मराशिसमुद्भवम् ।
गुहायां पिहितं नित्यं तद्दमेनाभिपद्यते ॥ १२-१५४-३२॥
yacca paitāmahaṃ sthānaṃ brahmarāśisamudbhavam |
guhāyāṃ pihitaṃ nityaṃ taddamenābhipadyate || 12-154-32||

MHB 12-154-33

ज्ञानारामस्य बुद्धस्य सर्वभूताविरोधिनः ।
नावृत्तिभयमस्तीह परलोके भयं कुतः ॥ १२-१५४-३३॥
jñānārāmasya buddhasya sarvabhūtāvirodhinaḥ |
nāvṛttibhayamastīha paraloke bhayaṃ kutaḥ || 12-154-33||

MHB 12-154-34

एक एव दमे दोषो द्वितीयो नोपपद्यते ।
यदेनं क्षमया युक्तमशक्तं मन्यते जनः ॥ १२-१५४-३४॥
eka eva dame doṣo dvitīyo nopapadyate |
yadenaṃ kṣamayā yuktamaśaktaṃ manyate janaḥ || 12-154-34||

MHB 12-154-35

एतस्य तु महाप्राज्ञ दोषस्य सुमहान्गुणः ।
क्षमायां विपुला लोकाः सुलभा हि सहिष्णुना ॥ १२-१५४-३५॥
etasya tu mahāprājña doṣasya sumahānguṇaḥ |
kṣamāyāṃ vipulā lokāḥ sulabhā hi sahiṣṇunā || 12-154-35||

MHB 12-154-36

दान्तस्य किमरण्येन तथादान्तस्य भारत ।
यत्रैव हि वसेद्दान्तस्तदरण्यं स आश्रमः ॥ १२-१५४-३६॥
dāntasya kimaraṇyena tathādāntasya bhārata |
yatraiva hi vaseddāntastadaraṇyaṃ sa āśramaḥ || 12-154-36||

MHB 12-154-37

वैशंपायन उवाच ।
एतद्भीष्मस्य वचनं श्रुत्वा राजा युधिष्ठिरः ।
अमृतेनेव संतृप्तः प्रहृष्टः समपद्यत ॥ १२-१५४-३७॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
etadbhīṣmasya vacanaṃ śrutvā rājā yudhiṣṭhiraḥ |
amṛteneva saṃtṛptaḥ prahṛṣṭaḥ samapadyata || 12-154-37||

MHB 12-154-38

पुनश्च परिपप्रच्छ भीष्मं धर्मभृतां वरम् ।
तपः प्रति स चोवाच तस्मै सर्वं कुरूद्वह ॥ १२-१५४-३८॥
punaśca paripapraccha bhīṣmaṃ dharmabhṛtāṃ varam |
tapaḥ prati sa covāca tasmai sarvaṃ kurūdvaha || 12-154-38||

Adhyaya: 155/353 (13)

MHB 12-155-1

भीष्म उवाच ।
सर्वमेतत्तपोमूलं कवयः परिचक्षते ।
न ह्यतप्ततपा मूढः क्रियाफलमवाप्यते ॥ १२-१५५-१॥
bhīṣma uvāca |
sarvametattapomūlaṃ kavayaḥ paricakṣate |
na hyataptatapā mūḍhaḥ kriyāphalamavāpyate || 12-155-1||

MHB 12-155-2

प्रजापतिरिदं सर्वं तपसैवासृजत्प्रभुः ।
तथैव वेदानृषयस्तपसा प्रतिपेदिरे ॥ १२-१५५-२॥
prajāpatiridaṃ sarvaṃ tapasaivāsṛjatprabhuḥ |
tathaiva vedānṛṣayastapasā pratipedire || 12-155-2||

MHB 12-155-3

तपसो ह्यानुपूर्व्येण फलमूलानिलाशनाः ।
त्रीँल्लोकांस्तपसा सिद्धाः पश्यन्ति सुसमाहिताः ॥ १२-१५५-३॥
tapaso hyānupūrvyeṇa phalamūlānilāśanāḥ |
trī~llokāṃstapasā siddhāḥ paśyanti susamāhitāḥ || 12-155-3||

MHB 12-155-4

औषधान्यगदादीनि तिस्रो विद्याश्च संस्कृताः ।
तपसैव हि सिध्यन्ति तपोमूलं हि साधनम् ॥ १२-१५५-४॥
auṣadhānyagadādīni tisro vidyāśca saṃskṛtāḥ |
tapasaiva hi sidhyanti tapomūlaṃ hi sādhanam || 12-155-4||

MHB 12-155-5

यद्दुरापं दुराम्नायं दुराधर्षं दुरुत्सहम् ।
सर्वं तत्तपसा शक्यं तपो हि दुरतिक्रमम् ॥ १२-१५५-५॥
yaddurāpaṃ durāmnāyaṃ durādharṣaṃ durutsaham |
sarvaṃ tattapasā śakyaṃ tapo hi duratikramam || 12-155-5||

MHB 12-155-6

सुरापोऽसंमतादायी भ्रूणहा गुरुतल्पगः ।
तपसैव सुतप्तेन नरः पापाद्विमुच्यते ॥ १२-१५५-६॥
surāpo'saṃmatādāyī bhrūṇahā gurutalpagaḥ |
tapasaiva sutaptena naraḥ pāpādvimucyate || 12-155-6||

MHB 12-155-7

तपसो बहुरूपस्य तैस्तैर्द्वारैः प्रवर्ततः ।
निवृत्त्या वर्तमानस्य तपो नानशनात्परम् ॥ १२-१५५-७॥
tapaso bahurūpasya taistairdvāraiḥ pravartataḥ |
nivṛttyā vartamānasya tapo nānaśanātparam || 12-155-7||

MHB 12-155-8

अहिंसा सत्यवचनं दानमिन्द्रियनिग्रहः ।
एतेभ्यो हि महाराज तपो नानशनात्परम् ॥ १२-१५५-८॥
ahiṃsā satyavacanaṃ dānamindriyanigrahaḥ |
etebhyo hi mahārāja tapo nānaśanātparam || 12-155-8||

MHB 12-155-9

न दुष्करतरं दानान्नातिमातरमाश्रमः ।
त्रैविद्येभ्यः परं नास्ति संन्यासः परमं तपः ॥ १२-१५५-९॥
na duṣkarataraṃ dānānnātimātaramāśramaḥ |
traividyebhyaḥ paraṃ nāsti saṃnyāsaḥ paramaṃ tapaḥ || 12-155-9||

MHB 12-155-10

इन्द्रियाणीह रक्षन्ति धनधान्याभिगुप्तये ।
तस्मादर्थे च धर्मे च तपो नानशनात्परम् ॥ १२-१५५-१०॥
indriyāṇīha rakṣanti dhanadhānyābhiguptaye |
tasmādarthe ca dharme ca tapo nānaśanātparam || 12-155-10||

MHB 12-155-11

ऋषयः पितरो देवा मनुष्या मृगसत्तमाः ।
यानि चान्यानि भूतानि स्थावराणि चराणि च ॥ १२-१५५-११॥
ṛṣayaḥ pitaro devā manuṣyā mṛgasattamāḥ |
yāni cānyāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca || 12-155-11||

MHB 12-155-12

तपःपरायणाः सर्वे सिध्यन्ति तपसा च ते ।
इत्येवं तपसा देवा महत्त्वं चाप्यवाप्नुवन् ॥ १२-१५५-१२॥
tapaḥparāyaṇāḥ sarve sidhyanti tapasā ca te |
ityevaṃ tapasā devā mahattvaṃ cāpyavāpnuvan || 12-155-12||

MHB 12-155-13

इमानीष्टविभागानि फलानि तपसा सदा ।
तपसा शक्यते प्राप्तुं देवत्वमपि निश्चयात् ॥ १२-१५५-१३॥
imānīṣṭavibhāgāni phalāni tapasā sadā |
tapasā śakyate prāptuṃ devatvamapi niścayāt || 12-155-13||

Adhyaya: 156/353 (26)

MHB 12-156-1

युधिष्ठिर उवाच ।
सत्यं धर्मे प्रशंसन्ति विप्रर्षिपितृदेवताः ।
सत्यमिच्छाम्यहं श्रोतुं तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-१५६-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
satyaṃ dharme praśaṃsanti viprarṣipitṛdevatāḥ |
satyamicchāmyahaṃ śrotuṃ tanme brūhi pitāmaha || 12-156-1||

MHB 12-156-2

सत्यं किंलक्षणं राजन्कथं वा तदवाप्यते ।
सत्यं प्राप्य भवेत्किं च कथं चैव तदुच्यते ॥ १२-१५६-२॥
satyaṃ kiṃlakṣaṇaṃ rājankathaṃ vā tadavāpyate |
satyaṃ prāpya bhavetkiṃ ca kathaṃ caiva taducyate || 12-156-2||

MHB 12-156-3

भीष्म उवाच ।
चातुर्वर्ण्यस्य धर्माणां संकरो न प्रशस्यते ।
अविकारितमं सत्यं सर्ववर्णेषु भारत ॥ १२-१५६-३॥
bhīṣma uvāca |
cāturvarṇyasya dharmāṇāṃ saṃkaro na praśasyate |
avikāritamaṃ satyaṃ sarvavarṇeṣu bhārata || 12-156-3||

MHB 12-156-4

सत्यं सत्सु सदा धर्मः सत्यं धर्मः सनातनः ।
सत्यमेव नमस्येत सत्यं हि परमा गतिः ॥ १२-१५६-४॥
satyaṃ satsu sadā dharmaḥ satyaṃ dharmaḥ sanātanaḥ |
satyameva namasyeta satyaṃ hi paramā gatiḥ || 12-156-4||

MHB 12-156-5

सत्यं धर्मस्तपो योगः सत्यं ब्रह्म सनातनम् ।
सत्यं यज्ञः परः प्रोक्तः सत्ये सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ १२-१५६-५॥
satyaṃ dharmastapo yogaḥ satyaṃ brahma sanātanam |
satyaṃ yajñaḥ paraḥ proktaḥ satye sarvaṃ pratiṣṭhitam || 12-156-5||

MHB 12-156-6

आचारानिह सत्यस्य यथावदनुपूर्वशः ।
लक्षणं च प्रवक्ष्यामि सत्यस्येह यथाक्रमम् ॥ १२-१५६-६॥
ācārāniha satyasya yathāvadanupūrvaśaḥ |
lakṣaṇaṃ ca pravakṣyāmi satyasyeha yathākramam || 12-156-6||

MHB 12-156-7

प्राप्यते हि यथा सत्यं तच्च श्रोतुं त्वमर्हसि ।
सत्यं त्रयोदशविधं सर्वलोकेषु भारत ॥ १२-१५६-७॥
prāpyate hi yathā satyaṃ tacca śrotuṃ tvamarhasi |
satyaṃ trayodaśavidhaṃ sarvalokeṣu bhārata || 12-156-7||

MHB 12-156-8

सत्यं च समता चैव दमश्चैव न संशयः ।
अमात्सर्यं क्षमा चैव ह्रीस्तितिक्षानसूयता ॥ १२-१५६-८॥
satyaṃ ca samatā caiva damaścaiva na saṃśayaḥ |
amātsaryaṃ kṣamā caiva hrīstitikṣānasūyatā || 12-156-8||

MHB 12-156-9

त्यागो ध्यानमथार्यत्वं धृतिश्च सततं स्थिरा ।
अहिंसा चैव राजेन्द्र सत्याकारास्त्रयोदश ॥ १२-१५६-९॥
tyāgo dhyānamathāryatvaṃ dhṛtiśca satataṃ sthirā |
ahiṃsā caiva rājendra satyākārāstrayodaśa || 12-156-9||

MHB 12-156-10

सत्यं नामाव्ययं नित्यमविकारि तथैव च ।
सर्वधर्माविरुद्धं च योगेनैतदवाप्यते ॥ १२-१५६-१०॥
satyaṃ nāmāvyayaṃ nityamavikāri tathaiva ca |
sarvadharmāviruddhaṃ ca yogenaitadavāpyate || 12-156-10||

MHB 12-156-11

आत्मनीष्टे तथानिष्टे रिपौ च समता तथा ।
इच्छाद्वेषक्षयं प्राप्य कामक्रोधक्षयं तथा ॥ १२-१५६-११॥
ātmanīṣṭe tathāniṣṭe ripau ca samatā tathā |
icchādveṣakṣayaṃ prāpya kāmakrodhakṣayaṃ tathā || 12-156-11||

MHB 12-156-12

दमो नान्यस्पृहा नित्यं धैर्यं गाम्भीर्यमेव च ।
अभयं क्रोधशमनं ज्ञानेनैतदवाप्यते ॥ १२-१५६-१२॥
damo nānyaspṛhā nityaṃ dhairyaṃ gāmbhīryameva ca |
abhayaṃ krodhaśamanaṃ jñānenaitadavāpyate || 12-156-12||

MHB 12-156-13

अमात्सर्यं बुधाः प्राहुर्दानं धर्मे च संयमम् ।
अवस्थितेन नित्यं च सत्येनामत्सरी भवेत् ॥ १२-१५६-१३॥
amātsaryaṃ budhāḥ prāhurdānaṃ dharme ca saṃyamam |
avasthitena nityaṃ ca satyenāmatsarī bhavet || 12-156-13||

MHB 12-156-14

अक्षमायाः क्षमायाश्च प्रियाणीहाप्रियाणि च ।
क्षमते सर्वतः साधुः साध्वाप्नोति च सत्यवान् ॥ १२-१५६-१४॥
akṣamāyāḥ kṣamāyāśca priyāṇīhāpriyāṇi ca |
kṣamate sarvataḥ sādhuḥ sādhvāpnoti ca satyavān || 12-156-14||

MHB 12-156-15

कल्याणं कुरुते गाढं ह्रीमान्न श्लाघते क्वचित् ।
प्रशान्तवाङ्मना नित्यं ह्रीस्तु धर्मादवाप्यते ॥ १२-१५६-१५॥
kalyāṇaṃ kurute gāḍhaṃ hrīmānna ślāghate kvacit |
praśāntavāṅmanā nityaṃ hrīstu dharmādavāpyate || 12-156-15||

MHB 12-156-16

धर्मार्थहेतोः क्षमते तितिक्षा क्षान्तिरुच्यते ।
लोकसंग्रहणार्थं तु सा तु धैर्येण लभ्यते ॥ १२-१५६-१६॥
dharmārthahetoḥ kṣamate titikṣā kṣāntirucyate |
lokasaṃgrahaṇārthaṃ tu sā tu dhairyeṇa labhyate || 12-156-16||

MHB 12-156-17

त्यागः स्नेहस्य यस्त्यागो विषयाणां तथैव च ।
रागद्वेषप्रहीणस्य त्यागो भवति नान्यथा ॥ १२-१५६-१७॥
tyāgaḥ snehasya yastyāgo viṣayāṇāṃ tathaiva ca |
rāgadveṣaprahīṇasya tyāgo bhavati nānyathā || 12-156-17||

MHB 12-156-18

आर्यता नाम भूतानां यः करोति प्रयत्नतः ।
शुभं कर्म निराकारो वीतरागत्वमेव च ॥ १२-१५६-१८॥
āryatā nāma bhūtānāṃ yaḥ karoti prayatnataḥ |
śubhaṃ karma nirākāro vītarāgatvameva ca || 12-156-18||

MHB 12-156-19

धृतिर्नाम सुखे दुःखे यथा नाप्नोति विक्रियाम् ।
तां भजेत सदा प्राज्ञो य इच्छेद्भूतिमात्मनः ॥ १२-१५६-१९॥
dhṛtirnāma sukhe duḥkhe yathā nāpnoti vikriyām |
tāṃ bhajeta sadā prājño ya icchedbhūtimātmanaḥ || 12-156-19||

MHB 12-156-20

सर्वथा क्षमिणा भाव्यं तथा सत्यपरेण च ।
वीतहर्षभयक्रोधो धृतिमाप्नोति पण्डितः ॥ १२-१५६-२०॥
sarvathā kṣamiṇā bhāvyaṃ tathā satyapareṇa ca |
vītaharṣabhayakrodho dhṛtimāpnoti paṇḍitaḥ || 12-156-20||

MHB 12-156-21

अद्रोहः सर्वभूतेषु कर्मणा मनसा गिरा ।
अनुग्रहश्च दानं च सतां धर्मः सनातनः ॥ १२-१५६-२१॥
adrohaḥ sarvabhūteṣu karmaṇā manasā girā |
anugrahaśca dānaṃ ca satāṃ dharmaḥ sanātanaḥ || 12-156-21||

MHB 12-156-22

एते त्रयोदशाकाराः पृथक्सत्यैकलक्षणाः ।
भजन्ते सत्यमेवेह बृंहयन्ति च भारत ॥ १२-१५६-२२॥
ete trayodaśākārāḥ pṛthaksatyaikalakṣaṇāḥ |
bhajante satyameveha bṛṃhayanti ca bhārata || 12-156-22||

MHB 12-156-23

नान्तः शक्यो गुणानां हि वक्तुं सत्यस्य भारत ।
अतः सत्यं प्रशंसन्ति विप्राः सपितृदेवताः ॥ १२-१५६-२३॥
nāntaḥ śakyo guṇānāṃ hi vaktuṃ satyasya bhārata |
ataḥ satyaṃ praśaṃsanti viprāḥ sapitṛdevatāḥ || 12-156-23||

MHB 12-156-24

नास्ति सत्यात्परो धर्मो नानृतात्पातकं परम् ।
स्थितिर्हि सत्यं धर्मस्य तस्मात्सत्यं न लोपयेत् ॥ १२-१५६-२४॥
nāsti satyātparo dharmo nānṛtātpātakaṃ param |
sthitirhi satyaṃ dharmasya tasmātsatyaṃ na lopayet || 12-156-24||

MHB 12-156-25

उपैति सत्याद्दानं हि तथा यज्ञाः सदक्षिणाः ।
व्रताग्निहोत्रं वेदाश्च ये चान्ये धर्मनिश्चयाः ॥ १२-१५६-२५॥
upaiti satyāddānaṃ hi tathā yajñāḥ sadakṣiṇāḥ |
vratāgnihotraṃ vedāśca ye cānye dharmaniścayāḥ || 12-156-25||

MHB 12-156-26

अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् ।
अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेवातिरिच्यते ॥ १२-१५६-२६॥
aśvamedhasahasraṃ ca satyaṃ ca tulayā dhṛtam |
aśvamedhasahasrāddhi satyamevātiricyate || 12-156-26||

Adhyaya: 157/353 (18)

MHB 12-157-1

युधिष्ठिर उवाच ।
यतः प्रभवति क्रोधः कामश्च भरतर्षभ ।
शोकमोहौ विवित्सा च परासुत्वं तथा मदः ॥ १२-१५७-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
yataḥ prabhavati krodhaḥ kāmaśca bharatarṣabha |
śokamohau vivitsā ca parāsutvaṃ tathā madaḥ || 12-157-1||

MHB 12-157-2

लोभो मात्सर्यमीर्ष्या च कुत्सासूया कृपा तथा ।
एतत्सर्वं महाप्राज्ञ याथातथ्येन मे वद ॥ १२-१५७-२॥
lobho mātsaryamīrṣyā ca kutsāsūyā kṛpā tathā |
etatsarvaṃ mahāprājña yāthātathyena me vada || 12-157-2||

MHB 12-157-3

भीष्म उवाच ।
त्रयोदशैतेऽतिबलाः शत्रवः प्राणिनां स्मृताः ।
उपासते महाराज समस्ताः पुरुषानिह ॥ १२-१५७-३॥
bhīṣma uvāca |
trayodaśaite'tibalāḥ śatravaḥ prāṇināṃ smṛtāḥ |
upāsate mahārāja samastāḥ puruṣāniha || 12-157-3||

MHB 12-157-4

एते प्रमत्तं पुरुषमप्रमत्ता नुदन्ति हि ।
वृका इव विलुम्पन्ति दृष्ट्वैव पुरुषेतरान् ॥ १२-१५७-४॥
ete pramattaṃ puruṣamapramattā nudanti hi |
vṛkā iva vilumpanti dṛṣṭvaiva puruṣetarān || 12-157-4||

MHB 12-157-5

एभ्यः प्रवर्तते दुःखमेभ्यः पापं प्रवर्तते ।
इति मर्त्यो विजानीयात्सततं भरतर्षभ ॥ १२-१५७-५॥
ebhyaḥ pravartate duḥkhamebhyaḥ pāpaṃ pravartate |
iti martyo vijānīyātsatataṃ bharatarṣabha || 12-157-5||

MHB 12-157-6

एतेषामुदयं स्थानं क्षयं च पुरुषोत्तम ।
हन्त ते वर्तयिष्यामि तन्मे निगदतः शृणु ॥ १२-१५७-६॥
eteṣāmudayaṃ sthānaṃ kṣayaṃ ca puruṣottama |
hanta te vartayiṣyāmi tanme nigadataḥ śṛṇu || 12-157-6||

MHB 12-157-7

लोभात्क्रोधः प्रभवति परदोषैरुदीर्यते ।
क्षमया तिष्ठते राजञ्श्रीमांश्च विनिवर्तते ॥ १२-१५७-७॥
lobhātkrodhaḥ prabhavati paradoṣairudīryate |
kṣamayā tiṣṭhate rājañśrīmāṃśca vinivartate || 12-157-7||

MHB 12-157-8

संकल्पाज्जायते कामः सेव्यमानो विवर्धते ।
अवद्यदर्शनाद्व्येति तत्त्वज्ञानाच्च धीमताम् ॥ १२-१५७-८॥
saṃkalpājjāyate kāmaḥ sevyamāno vivardhate |
avadyadarśanādvyeti tattvajñānācca dhīmatām || 12-157-8||

MHB 12-157-9

विरुद्धानि हि शास्त्राणि पश्यन्तीहाल्पबुद्धयः ।
विवित्सा जायते तत्र तत्त्वज्ञानान्निवर्तते ॥ १२-१५७-९॥
viruddhāni hi śāstrāṇi paśyantīhālpabuddhayaḥ |
vivitsā jāyate tatra tattvajñānānnivartate || 12-157-9||

MHB 12-157-10

प्रीतेः शोकः प्रभवति वियोगात्तस्य देहिनः ।
यदा निरर्थकं वेत्ति तदा सद्यः प्रणश्यति ॥ १२-१५७-१०॥
prīteḥ śokaḥ prabhavati viyogāttasya dehinaḥ |
yadā nirarthakaṃ vetti tadā sadyaḥ praṇaśyati || 12-157-10||

MHB 12-157-11

परासुता क्रोधलोभादभ्यासाच्च प्रवर्तते ।
दयया सर्वभूतानां निर्वेदात्सा निवर्तते ॥ १२-१५७-११॥
parāsutā krodhalobhādabhyāsācca pravartate |
dayayā sarvabhūtānāṃ nirvedātsā nivartate || 12-157-11||

MHB 12-157-12

सत्त्वत्यागात्तु मात्सर्यमहितानि च सेवते ।
एतत्तु क्षीयते तात साधूनामुपसेवनात् ॥ १२-१५७-१२॥
sattvatyāgāttu mātsaryamahitāni ca sevate |
etattu kṣīyate tāta sādhūnāmupasevanāt || 12-157-12||

MHB 12-157-13

कुलाज्ज्ञानात्तथैश्वर्यान्मदो भवति देहिनाम् ।
एभिरेव तु विज्ञातैर्मदः सद्यः प्रणश्यति ॥ १२-१५७-१३॥
kulājjñānāttathaiśvaryānmado bhavati dehinām |
ebhireva tu vijñātairmadaḥ sadyaḥ praṇaśyati || 12-157-13||

MHB 12-157-14

ईर्ष्या कामात्प्रभवति संघर्षाच्चैव भारत ।
इतरेषां तु मर्त्यानां प्रज्ञया सा प्रणश्यति ॥ १२-१५७-१४॥
īrṣyā kāmātprabhavati saṃgharṣāccaiva bhārata |
itareṣāṃ tu martyānāṃ prajñayā sā praṇaśyati || 12-157-14||

MHB 12-157-15

विभ्रमाल्लोकबाह्यानां द्वेष्यैर्वाक्यैरसंगतैः ।
कुत्सा संजायते राजन्नुपेक्षाभिः प्रशाम्यति ॥ १२-१५७-१५॥
vibhramāllokabāhyānāṃ dveṣyairvākyairasaṃgataiḥ |
kutsā saṃjāyate rājannupekṣābhiḥ praśāmyati || 12-157-15||

MHB 12-157-16

प्रतिकर्तुमशक्याय बलस्थायापकारिणे ।
असूया जायते तीव्रा कारुण्याद्विनिवर्तते ॥ १२-१५७-१६॥
pratikartumaśakyāya balasthāyāpakāriṇe |
asūyā jāyate tīvrā kāruṇyādvinivartate || 12-157-16||

MHB 12-157-17

कृपणान्सततं दृष्ट्वा ततः संजायते कृपा ।
धर्मनिष्ठां यदा वेत्ति तदा शाम्यति सा कृपा ॥ १२-१५७-१७॥
kṛpaṇānsatataṃ dṛṣṭvā tataḥ saṃjāyate kṛpā |
dharmaniṣṭhāṃ yadā vetti tadā śāmyati sā kṛpā || 12-157-17||

MHB 12-157-18

एतान्येव जितान्याहुः प्रशमाच्च त्रयोदश ।
एते हि धार्तराष्ट्राणां सर्वे दोषास्त्रयोदश ।
त्वया सर्वात्मना नित्यं विजिता जेष्यसे च तान् ॥ १२-१५७-१८॥
etānyeva jitānyāhuḥ praśamācca trayodaśa |
ete hi dhārtarāṣṭrāṇāṃ sarve doṣāstrayodaśa |
tvayā sarvātmanā nityaṃ vijitā jeṣyase ca tān || 12-157-18||

Adhyaya: 158/353 (13)

MHB 12-158-1

युधिष्ठिर उवाच ।
आनृशंस्यं विजानामि दर्शनेन सतां सदा ।
नृशंसान्न विजानामि तेषां कर्म च भारत ॥ १२-१५८-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
ānṛśaṃsyaṃ vijānāmi darśanena satāṃ sadā |
nṛśaṃsānna vijānāmi teṣāṃ karma ca bhārata || 12-158-1||

MHB 12-158-2

कण्टकान्कूपमग्निं च वर्जयन्ति यथा नराः ।
तथा नृशंसकर्माणं वर्जयन्ति नरा नरम् ॥ १२-१५८-२॥
kaṇṭakānkūpamagniṃ ca varjayanti yathā narāḥ |
tathā nṛśaṃsakarmāṇaṃ varjayanti narā naram || 12-158-2||

MHB 12-158-3

नृशंसो ह्यधमो नित्यं प्रेत्य चेह च भारत ।
तस्माद्ब्रवीहि कौरव्य तस्य धर्मविनिश्चयम् ॥ १२-१५८-३॥
nṛśaṃso hyadhamo nityaṃ pretya ceha ca bhārata |
tasmādbravīhi kauravya tasya dharmaviniścayam || 12-158-3||

MHB 12-158-4

भीष्म उवाच ।
स्पृहास्यान्तर्हिता चैव विदितार्था च कर्मणा ।
आक्रोष्टा क्रुश्यते चैव बन्धिता बध्यते च यः ॥ १२-१५८-४॥
bhīṣma uvāca |
spṛhāsyāntarhitā caiva viditārthā ca karmaṇā |
ākroṣṭā kruśyate caiva bandhitā badhyate ca yaḥ || 12-158-4||

MHB 12-158-5

दत्तानुकीर्तिर्विषमः क्षुद्रो नैकृतिकः शठः ।
असंभोगी च मानी च तथा सङ्गी विकत्थनः ॥ १२-१५८-५॥
dattānukīrtirviṣamaḥ kṣudro naikṛtikaḥ śaṭhaḥ |
asaṃbhogī ca mānī ca tathā saṅgī vikatthanaḥ || 12-158-5||

MHB 12-158-6

सर्वातिशङ्की परुषो बालिशः कृपणस्तथा ।
वर्गप्रशंसी सततमाश्रमद्वेषसंकरी ॥ १२-१५८-६॥
sarvātiśaṅkī paruṣo bāliśaḥ kṛpaṇastathā |
vargapraśaṃsī satatamāśramadveṣasaṃkarī || 12-158-6||

MHB 12-158-7

हिंसाविहारी सततमविशेषगुणागुणः ।
बह्वलीको मनस्वी च लुब्धोऽत्यर्थं नृशंसकृत् ॥ १२-१५८-७॥
hiṃsāvihārī satatamaviśeṣaguṇāguṇaḥ |
bahvalīko manasvī ca lubdho'tyarthaṃ nṛśaṃsakṛt || 12-158-7||

MHB 12-158-8

धर्मशीलं गुणोपेतं पाप इत्यवगच्छति ।
आत्मशीलानुमानेन न विश्वसिति कस्यचित् ॥ १२-१५८-८॥
dharmaśīlaṃ guṇopetaṃ pāpa ityavagacchati |
ātmaśīlānumānena na viśvasiti kasyacit || 12-158-8||

MHB 12-158-9

परेषां यत्र दोषः स्यात्तद्गुह्यं संप्रकाशयेत् ।
समानेष्वेव दोषेषु वृत्त्यर्थमुपघातयेत् ॥ १२-१५८-९॥
pareṣāṃ yatra doṣaḥ syāttadguhyaṃ saṃprakāśayet |
samāneṣveva doṣeṣu vṛttyarthamupaghātayet || 12-158-9||

MHB 12-158-10

तथोपकारिणं चैव मन्यते वञ्चितं परम् ।
दत्त्वापि च धनं काले संतपत्युपकारिणे ॥ १२-१५८-१०॥
tathopakāriṇaṃ caiva manyate vañcitaṃ param |
dattvāpi ca dhanaṃ kāle saṃtapatyupakāriṇe || 12-158-10||

MHB 12-158-11

भक्ष्यं भोज्यमथो लेह्यं यच्चान्यत्साधु भोजनम् ।
प्रेक्षमाणेषु योऽश्नीयान्नृशंस इति तं विदुः ॥ १२-१५८-११॥
bhakṣyaṃ bhojyamatho lehyaṃ yaccānyatsādhu bhojanam |
prekṣamāṇeṣu yo'śnīyānnṛśaṃsa iti taṃ viduḥ || 12-158-11||

MHB 12-158-12

ब्राह्मणेभ्यः प्रदायाग्रं यः सुहृद्भिः सहाश्नुते ।
स प्रेत्य लभते स्वर्गमिह चानन्त्यमश्नुते ॥ १२-१५८-१२॥
brāhmaṇebhyaḥ pradāyāgraṃ yaḥ suhṛdbhiḥ sahāśnute |
sa pretya labhate svargamiha cānantyamaśnute || 12-158-12||

MHB 12-158-13

एष ते भरतश्रेष्ठ नृशंसः परिकीर्तितः ।
सदा विवर्जनीयो वै पुरुषेण बुभूषता ॥ १२-१५८-१३॥
eṣa te bharataśreṣṭha nṛśaṃsaḥ parikīrtitaḥ |
sadā vivarjanīyo vai puruṣeṇa bubhūṣatā || 12-158-13||

Adhyaya: 159/353 (72)

MHB 12-159-1

भीष्म उवाच ।
कृतार्थो यक्ष्यमाणश्च सर्ववेदान्तगश्च यः ।
आचार्यपितृभार्यार्थं स्वाध्यायार्थमथापि वा ॥ १२-१५९-१॥
bhīṣma uvāca |
kṛtārtho yakṣyamāṇaśca sarvavedāntagaśca yaḥ |
ācāryapitṛbhāryārthaṃ svādhyāyārthamathāpi vā || 12-159-1||

MHB 12-159-2

एते वै साधवो दृष्टा ब्राह्मणा धर्मभिक्षवः ।
अस्वेभ्यो देयमेतेभ्यो दानं विद्याविशेषतः ॥ १२-१५९-२॥
ete vai sādhavo dṛṣṭā brāhmaṇā dharmabhikṣavaḥ |
asvebhyo deyametebhyo dānaṃ vidyāviśeṣataḥ || 12-159-2||

MHB 12-159-3

अन्यत्र दक्षिणा या तु देया भरतसत्तम ।
अन्येभ्यो हि बहिर्वेद्यां नाकृतान्नं विधीयते ॥ १२-१५९-३॥
anyatra dakṣiṇā yā tu deyā bharatasattama |
anyebhyo hi bahirvedyāṃ nākṛtānnaṃ vidhīyate || 12-159-3||

MHB 12-159-4

सर्वरत्नानि राजा च यथार्हं प्रतिपादयेत् ।
ब्राह्मणाश्चैव यज्ञाश्च सहान्नाः सहदक्षिणाः ॥ १२-१५९-४॥
sarvaratnāni rājā ca yathārhaṃ pratipādayet |
brāhmaṇāścaiva yajñāśca sahānnāḥ sahadakṣiṇāḥ || 12-159-4||

MHB 12-159-5

यस्य त्रैवार्षिकं भक्तं पर्याप्तं भृत्यवृत्तये ।
अधिकं वापि विद्येत स सोमं पातुमर्हति ॥ १२-१५९-५॥
yasya traivārṣikaṃ bhaktaṃ paryāptaṃ bhṛtyavṛttaye |
adhikaṃ vāpi vidyeta sa somaṃ pātumarhati || 12-159-5||

MHB 12-159-6

यज्ञश्चेत्प्रतिविद्धः स्यादङ्गेनैकेन यज्वनः ।
ब्राह्मणस्य विशेषेण धार्मिके सति राजनि ॥ १२-१५९-६॥
yajñaścetpratividdhaḥ syādaṅgenaikena yajvanaḥ |
brāhmaṇasya viśeṣeṇa dhārmike sati rājani || 12-159-6||

MHB 12-159-7

यो वैश्यः स्याद्बहुपशुर्हीनक्रतुरसोमपः ।
कुटुम्बात्तस्य तद्द्रव्यं यज्ञार्थं पार्थिवो हरेत् ॥ १२-१५९-७॥
yo vaiśyaḥ syādbahupaśurhīnakraturasomapaḥ |
kuṭumbāttasya taddravyaṃ yajñārthaṃ pārthivo haret || 12-159-7||

MHB 12-159-8

आहरेद्वेश्मतः किंचित्कामं शूद्रस्य द्रव्यतः ।
न हि वेश्मनि शूद्रस्य कश्चिदस्ति परिग्रहः ॥ १२-१५९-८॥
āharedveśmataḥ kiṃcitkāmaṃ śūdrasya dravyataḥ |
na hi veśmani śūdrasya kaścidasti parigrahaḥ || 12-159-8||

MHB 12-159-9

योऽनाहिताग्निः शतगुरयज्वा च सहस्रगुः ।
तयोरपि कुटुम्बाभ्यामाहरेदविचारयन् ॥ १२-१५९-९॥
yo'nāhitāgniḥ śatagurayajvā ca sahasraguḥ |
tayorapi kuṭumbābhyāmāharedavicārayan || 12-159-9||

MHB 12-159-10

अदातृभ्यो हरेन्नित्यं व्याख्याप्य नृपतिः प्रभो ।
तथा ह्याचरतो धर्मो नृपतेः स्यादथाखिलः ॥ १२-१५९-१०॥
adātṛbhyo harennityaṃ vyākhyāpya nṛpatiḥ prabho |
tathā hyācarato dharmo nṛpateḥ syādathākhilaḥ || 12-159-10||

MHB 12-159-11

तथैव सप्तमे भक्ते भक्तानि षडनश्नता ।
अश्वस्तनविधानेन हर्तव्यं हीनकर्मणः ।
खलात्क्षेत्रात्तथागाराद्यतो वाप्युपपद्यते ॥ १२-१५९-११॥
tathaiva saptame bhakte bhaktāni ṣaḍanaśnatā |
aśvastanavidhānena hartavyaṃ hīnakarmaṇaḥ |
khalātkṣetrāttathāgārādyato vāpyupapadyate || 12-159-11||

MHB 12-159-12

आख्यातव्यं नृपस्यैतत्पृच्छतोऽपृच्छतोऽपि वा ।
न तस्मै धारयेद्दण्डं राजा धर्मेण धर्मवित् ॥ १२-१५९-१२॥
ākhyātavyaṃ nṛpasyaitatpṛcchato'pṛcchato'pi vā |
na tasmai dhārayeddaṇḍaṃ rājā dharmeṇa dharmavit || 12-159-12||

MHB 12-159-13

क्षत्रियस्य हि बालिश्याद्ब्राह्मणः क्लिश्यते क्षुधा ।
श्रुतशीले समाज्ञाय वृत्तिमस्य प्रकल्पयेत् ।
अथैनं परिरक्षेत पिता पुत्रमिवौरसम् ॥ १२-१५९-१३॥
kṣatriyasya hi bāliśyādbrāhmaṇaḥ kliśyate kṣudhā |
śrutaśīle samājñāya vṛttimasya prakalpayet |
athainaṃ parirakṣeta pitā putramivaurasam || 12-159-13||

MHB 12-159-14

इष्टिं वैश्वानरीं नित्यं निर्वपेदब्दपर्यये ।
अविकल्पः पुराधर्मो धर्मवादैस्तु केवलम् ॥ १२-१५९-१४॥
iṣṭiṃ vaiśvānarīṃ nityaṃ nirvapedabdaparyaye |
avikalpaḥ purādharmo dharmavādaistu kevalam || 12-159-14||

MHB 12-159-15

विश्वैस्तु देवैः साध्यैश्च ब्राह्मणैश्च महर्षिभिः ।
आपत्सु मरणाद्भीतैर्लिङ्गप्रतिनिधिः कृतः ॥ १२-१५९-१५॥
viśvaistu devaiḥ sādhyaiśca brāhmaṇaiśca maharṣibhiḥ |
āpatsu maraṇādbhītairliṅgapratinidhiḥ kṛtaḥ || 12-159-15||

MHB 12-159-16

प्रभुः प्रथमकल्पस्य योऽनुकल्पेन वर्तते ।
न सांपरायिकं तस्य दुर्मतेर्विद्यते फलम् ॥ १२-१५९-१६॥
prabhuḥ prathamakalpasya yo'nukalpena vartate |
na sāṃparāyikaṃ tasya durmatervidyate phalam || 12-159-16||

MHB 12-159-17

न ब्राह्मणान्वेदयेत कश्चिद्राजनि मानवः ।
अवीर्यो वेदनाद्विद्यात्सुवीर्यो वीर्यवत्तरम् ॥ १२-१५९-१७॥
na brāhmaṇānvedayeta kaścidrājani mānavaḥ |
avīryo vedanādvidyātsuvīryo vīryavattaram || 12-159-17||

MHB 12-159-18

तस्माद्राज्ञा सदा तेजो दुःसहं ब्रह्मवादिनाम् ।
मन्ता शास्ता विधाता च ब्राह्मणो देव उच्यते ।
तस्मिन्नाकुशलं ब्रूयान्न शुक्तामीरयेद्गिरम् ॥ १२-१५९-१८॥
tasmādrājñā sadā tejo duḥsahaṃ brahmavādinām |
mantā śāstā vidhātā ca brāhmaṇo deva ucyate |
tasminnākuśalaṃ brūyānna śuktāmīrayedgiram || 12-159-18||

MHB 12-159-19

क्षत्रियो बाहुवीर्येण तरत्यापदमात्मनः ।
धनेन वैश्यः शूद्रश्च मन्त्रैर्होमैश्च वै द्विजः ॥ १२-१५९-१९॥
kṣatriyo bāhuvīryeṇa taratyāpadamātmanaḥ |
dhanena vaiśyaḥ śūdraśca mantrairhomaiśca vai dvijaḥ || 12-159-19||

MHB 12-159-20

न वै कन्या न युवतिर्नामन्त्रो न च बालिशः ।
परिवेष्टाग्निहोत्रस्य भवेन्नासंस्कृतस्तथा ।
नरके निपतन्त्येते जुह्वानाः स च यस्य तत् ॥ १२-१५९-२०॥
na vai kanyā na yuvatirnāmantro na ca bāliśaḥ |
pariveṣṭāgnihotrasya bhavennāsaṃskṛtastathā |
narake nipatantyete juhvānāḥ sa ca yasya tat || 12-159-20||

MHB 12-159-21

प्राजापत्यमदत्त्वाश्वमग्न्याधेयस्य दक्षिणाम् ।
अनाहिताग्निरिति स प्रोच्यते धर्मदर्शिभिः ॥ १२-१५९-२१॥
prājāpatyamadattvāśvamagnyādheyasya dakṣiṇām |
anāhitāgniriti sa procyate dharmadarśibhiḥ || 12-159-21||

MHB 12-159-22

पुण्यान्यन्यानि कुर्वीत श्रद्दधानो जितेन्द्रियः ।
अनाप्तदक्षिणैर्यज्ञैर्न यजेत कथंचन ॥ १२-१५९-२२॥
puṇyānyanyāni kurvīta śraddadhāno jitendriyaḥ |
anāptadakṣiṇairyajñairna yajeta kathaṃcana || 12-159-22||

MHB 12-159-23

प्रजाः पशूंश्च स्वर्गं च हन्ति यज्ञो ह्यदक्षिणः ।
इन्द्रियाणि यशः कीर्तिमायुश्चास्योपकृन्तति ॥ १२-१५९-२३॥
prajāḥ paśūṃśca svargaṃ ca hanti yajño hyadakṣiṇaḥ |
indriyāṇi yaśaḥ kīrtimāyuścāsyopakṛntati || 12-159-23||

MHB 12-159-24

उदक्या ह्यासते ये च ये च केचिदनग्नयः ।
कुलं चाश्रोत्रियं येषां सर्वे ते शूद्रधर्मिणः ॥ १२-१५९-२४॥
udakyā hyāsate ye ca ye ca kecidanagnayaḥ |
kulaṃ cāśrotriyaṃ yeṣāṃ sarve te śūdradharmiṇaḥ || 12-159-24||

MHB 12-159-25

उदपानोदके ग्रामे ब्राह्मणो वृषलीपतिः ।
उषित्वा द्वादश समाः शूद्रकर्मेह गच्छति ॥ १२-१५९-२५॥
udapānodake grāme brāhmaṇo vṛṣalīpatiḥ |
uṣitvā dvādaśa samāḥ śūdrakarmeha gacchati || 12-159-25||

MHB 12-159-26

अनार्यां शयने बिभ्रदुज्झन्बिभ्रच्च यो द्विजाम् ।
अब्राह्मणो मन्यमानस्तृणेष्वासीत पृष्ठतः ।
तथा स शुध्यते राजञ्शृणु चात्र वचो मम ॥ १२-१५९-२६॥
anāryāṃ śayane bibhradujjhanbibhracca yo dvijām |
abrāhmaṇo manyamānastṛṇeṣvāsīta pṛṣṭhataḥ |
tathā sa śudhyate rājañśṛṇu cātra vaco mama || 12-159-26||

MHB 12-159-27

यदेकरात्रेण करोति पापं कृष्णं वर्णं ब्राह्मणः सेवमानः ।
स्थानासनाभ्यां विचरन्व्रती संस्त्रिभिर्वर्षैः शमयेदात्मपापम् ॥ १२-१५९-२७॥
yadekarātreṇa karoti pāpaṃ kṛṣṇaṃ varṇaṃ brāhmaṇaḥ sevamānaḥ |
sthānāsanābhyāṃ vicaranvratī saṃstribhirvarṣaiḥ śamayedātmapāpam || 12-159-27||

MHB 12-159-28

न नर्मयुक्तं वचनं हिनस्ति न स्त्रीषु राजन्न विवाहकाले ।
न गुर्वर्थे नात्मनो जीवितार्थे पञ्चानृतान्याहुरपातकानि ॥ १२-१५९-२८॥
na narmayuktaṃ vacanaṃ hinasti na strīṣu rājanna vivāhakāle |
na gurvarthe nātmano jīvitārthe pañcānṛtānyāhurapātakāni || 12-159-28||

MHB 12-159-29

श्रद्दधानः शुभां विद्यां हीनादपि समाचरेत् ।
सुवर्णमपि चामेध्यादाददीतेति धारणा ॥ १२-१५९-२९॥
śraddadhānaḥ śubhāṃ vidyāṃ hīnādapi samācaret |
suvarṇamapi cāmedhyādādadīteti dhāraṇā || 12-159-29||

MHB 12-159-30

स्त्रीरत्नं दुष्कुलाच्चापि विषादप्यमृतं पिबेत् ।
अदुष्टा हि स्त्रियो रत्नमाप इत्येव धर्मतः ॥ १२-१५९-३०॥
strīratnaṃ duṣkulāccāpi viṣādapyamṛtaṃ pibet |
aduṣṭā hi striyo ratnamāpa ityeva dharmataḥ || 12-159-30||

MHB 12-159-31

गोब्राह्मणहितार्थं च वर्णानां संकरेषु च ।
गृह्णीयात्तु धनुर्वैश्यः परित्राणाय चात्मनः ॥ १२-१५९-३१॥
gobrāhmaṇahitārthaṃ ca varṇānāṃ saṃkareṣu ca |
gṛhṇīyāttu dhanurvaiśyaḥ paritrāṇāya cātmanaḥ || 12-159-31||

MHB 12-159-32

सुरापानं ब्रह्महत्या गुरुतल्पमथापि वा ।
अनिर्देश्यानि मन्यन्ते प्राणान्तानीति धारणा ॥ १२-१५९-३२॥
surāpānaṃ brahmahatyā gurutalpamathāpi vā |
anirdeśyāni manyante prāṇāntānīti dhāraṇā || 12-159-32||

MHB 12-159-33

सुवर्णहरणं स्तैन्यं विप्रासङ्गश्च पातकम् ।
विहरन्मद्यपानं चाप्यगम्यागमनं तथा ॥ १२-१५९-३३॥
suvarṇaharaṇaṃ stainyaṃ viprāsaṅgaśca pātakam |
viharanmadyapānaṃ cāpyagamyāgamanaṃ tathā || 12-159-33||

MHB 12-159-34

पतितैः संप्रयोगाच्च ब्राह्मणैर्योनितस्तथा ।
अचिरेण महाराज तादृशो वै भवत्युत ॥ १२-१५९-३४॥
patitaiḥ saṃprayogācca brāhmaṇairyonitastathā |
acireṇa mahārāja tādṛśo vai bhavatyuta || 12-159-34||

MHB 12-159-35

संवत्सरेण पतति पतितेन सहाचरन् ।
याजनाध्यापनाद्यौनान्न तु यानासनाशनात् ॥ १२-१५९-३५॥
saṃvatsareṇa patati patitena sahācaran |
yājanādhyāpanādyaunānna tu yānāsanāśanāt || 12-159-35||

MHB 12-159-36

एतानि च ततोऽन्यानि निर्देश्यानीति धारणा ।
निर्देश्यकेन विधिना कालेनाव्यसनी भवेत् ॥ १२-१५९-३६॥
etāni ca tato'nyāni nirdeśyānīti dhāraṇā |
nirdeśyakena vidhinā kālenāvyasanī bhavet || 12-159-36||

MHB 12-159-37

अन्नं तिर्यङ्न होतव्यं प्रेतकर्मण्यपातिते ।
त्रिषु त्वेतेषु पूर्वेषु न कुर्वीत विचारणाम् ॥ १२-१५९-३७॥
annaṃ tiryaṅna hotavyaṃ pretakarmaṇyapātite |
triṣu tveteṣu pūrveṣu na kurvīta vicāraṇām || 12-159-37||

MHB 12-159-38

अमात्यान्वा गुरून्वापि जह्याद्धर्मेण धार्मिकः ।
प्रायश्चित्तमकुर्वाणैर्नैतैरर्हति संविदम् ॥ १२-१५९-३८॥
amātyānvā gurūnvāpi jahyāddharmeṇa dhārmikaḥ |
prāyaścittamakurvāṇairnaitairarhati saṃvidam || 12-159-38||

MHB 12-159-39

अधर्मकारी धर्मेण तपसा हन्ति किल्बिषम् ।
ब्रुवन्स्तेन इति स्तेनं तावत्प्राप्नोति किल्बिषम् ।
अस्तेनं स्तेन इत्युक्त्वा द्विगुणं पापमाप्नुयात् ॥ १२-१५९-३९॥
adharmakārī dharmeṇa tapasā hanti kilbiṣam |
bruvanstena iti stenaṃ tāvatprāpnoti kilbiṣam |
astenaṃ stena ityuktvā dviguṇaṃ pāpamāpnuyāt || 12-159-39||

MHB 12-159-40

त्रिभागं ब्रह्महत्यायाः कन्या प्राप्नोति दुष्यती ।
यस्तु दूषयिता तस्याः शेषं प्राप्नोति किल्बिषम् ॥ १२-१५९-४०॥
tribhāgaṃ brahmahatyāyāḥ kanyā prāpnoti duṣyatī |
yastu dūṣayitā tasyāḥ śeṣaṃ prāpnoti kilbiṣam || 12-159-40||

MHB 12-159-41

ब्राह्मणायावगूर्येह स्पृष्ट्वा गुरुतरं भवेत् ।
वर्षाणां हि शतं पापः प्रतिष्ठां नाधिगच्छति ॥ १२-१५९-४१॥
brāhmaṇāyāvagūryeha spṛṣṭvā gurutaraṃ bhavet |
varṣāṇāṃ hi śataṃ pāpaḥ pratiṣṭhāṃ nādhigacchati || 12-159-41||

MHB 12-159-42

सहस्रं त्वेव वर्षाणां निपात्य नरके वसेत् ।
तस्मान्नैवावगूर्याद्धि नैव जातु निपातयेत् ॥ १२-१५९-४२॥
sahasraṃ tveva varṣāṇāṃ nipātya narake vaset |
tasmānnaivāvagūryāddhi naiva jātu nipātayet || 12-159-42||

MHB 12-159-43

शोणितं यावतः पांसून्संगृह्णीयाद्द्विजक्षतात् ।
तावतीः स समा राजन्नरके परिवर्तते ॥ १२-१५९-४३॥
śoṇitaṃ yāvataḥ pāṃsūnsaṃgṛhṇīyāddvijakṣatāt |
tāvatīḥ sa samā rājannarake parivartate || 12-159-43||

MHB 12-159-44

भ्रूणहाहवमध्ये तु शुध्यते शस्त्रपातितः ।
आत्मानं जुहुयाद्वह्नौ समिद्धे तेन शुध्यति ॥ १२-१५९-४४॥
bhrūṇahāhavamadhye tu śudhyate śastrapātitaḥ |
ātmānaṃ juhuyādvahnau samiddhe tena śudhyati || 12-159-44||

MHB 12-159-45

सुरापो वारुणीमुष्णां पीत्वा पापाद्विमुच्यते ।
तया स काये निर्दग्धे मृत्युना प्रेत्य शुध्यति ।
लोकांश्च लभते विप्रो नान्यथा लभते हि सः ॥ १२-१५९-४५॥
surāpo vāruṇīmuṣṇāṃ pītvā pāpādvimucyate |
tayā sa kāye nirdagdhe mṛtyunā pretya śudhyati |
lokāṃśca labhate vipro nānyathā labhate hi saḥ || 12-159-45||

MHB 12-159-46

गुरुतल्पमधिष्ठाय दुरात्मा पापचेतनः ।
सूर्मीं ज्वलन्तीमाश्लिष्य मृत्युना स विशुध्यति ॥ १२-१५९-४६॥
gurutalpamadhiṣṭhāya durātmā pāpacetanaḥ |
sūrmīṃ jvalantīmāśliṣya mṛtyunā sa viśudhyati || 12-159-46||

MHB 12-159-47

अथ वा शिश्नवृषणावादायाञ्जलिना स्वयम् ।
नैरृतीं दिशमास्थाय निपतेत्स त्वजिह्मगः ॥ १२-१५९-४७॥
atha vā śiśnavṛṣaṇāvādāyāñjalinā svayam |
nairṛtīṃ diśamāsthāya nipatetsa tvajihmagaḥ || 12-159-47||

MHB 12-159-48

ब्राह्मणार्थेऽपि वा प्राणान्संत्यजेत्तेन शुध्यति ।
अश्वमेधेन वापीष्ट्वा गोमेधेनापि वा पुनः ।
अग्निष्टोमेन वा सम्यगिह प्रेत्य च पूयते ॥ १२-१५९-४८॥
brāhmaṇārthe'pi vā prāṇānsaṃtyajettena śudhyati |
aśvamedhena vāpīṣṭvā gomedhenāpi vā punaḥ |
agniṣṭomena vā samyagiha pretya ca pūyate || 12-159-48||

MHB 12-159-49

तथैव द्वादश समाः कपाली ब्रह्महा भवेत् ।
ब्रह्मचारी चरेद्भैक्षं स्वकर्मोदाहरन्मुनिः ॥ १२-१५९-४९॥
tathaiva dvādaśa samāḥ kapālī brahmahā bhavet |
brahmacārī caredbhaikṣaṃ svakarmodāharanmuniḥ || 12-159-49||

MHB 12-159-50

एवं वा तपसा युक्तो ब्रह्महा सवनी भवेत् ।
एवं वा गर्भमज्ञाता चात्रेयीं योऽभिगच्छति ।
द्विगुणा ब्रह्महत्या वै आत्रेयीव्यसने भवेत् ॥ १२-१५९-५०॥
evaṃ vā tapasā yukto brahmahā savanī bhavet |
evaṃ vā garbhamajñātā cātreyīṃ yo'bhigacchati |
dviguṇā brahmahatyā vai ātreyīvyasane bhavet || 12-159-50||

MHB 12-159-51

सुरापो नियताहारो ब्रह्मचारी क्षमाचरः ।
ऊर्ध्वं त्रिभ्योऽथ वर्षेभ्यो यजेताग्निष्टुता परम् ।
ऋषभैकसहस्रं गा दत्त्वा शुभमवाप्नुयात् ॥ १२-१५९-५१॥
surāpo niyatāhāro brahmacārī kṣamācaraḥ |
ūrdhvaṃ tribhyo'tha varṣebhyo yajetāgniṣṭutā param |
ṛṣabhaikasahasraṃ gā dattvā śubhamavāpnuyāt || 12-159-51||

MHB 12-159-52

वैश्यं हत्वा तु वर्षे द्वे ऋषभैकशताश्च गाः ।
शूद्रं हत्वाब्दमेवैकमृषभैकादशाश्च गाः ॥ १२-१५९-५२॥
vaiśyaṃ hatvā tu varṣe dve ṛṣabhaikaśatāśca gāḥ |
śūdraṃ hatvābdamevaikamṛṣabhaikādaśāśca gāḥ || 12-159-52||

MHB 12-159-53

श्वबर्बरखरान्हत्वा शौद्रमेव व्रतं चरेत् ।
मार्जारचाषमण्डूकान्काकं भासं च मूषकम् ॥ १२-१५९-५३॥
śvabarbarakharānhatvā śaudrameva vrataṃ caret |
mārjāracāṣamaṇḍūkānkākaṃ bhāsaṃ ca mūṣakam || 12-159-53||

MHB 12-159-54

उक्तः पशुसमो धर्मो राजन्प्राणिनिपातनात् ।
प्रायश्चित्तान्यथान्यानि प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः ॥ १२-१५९-५४॥
uktaḥ paśusamo dharmo rājanprāṇinipātanāt |
prāyaścittānyathānyāni pravakṣyāmyanupūrvaśaḥ || 12-159-54||

MHB 12-159-55

तल्पे चान्यस्य चौर्ये च पृथक्संवत्सरं चरेत् ।
त्रीणि श्रोत्रियभार्यायां परदारे तु द्वे स्मृते ॥ १२-१५९-५५॥
talpe cānyasya caurye ca pṛthaksaṃvatsaraṃ caret |
trīṇi śrotriyabhāryāyāṃ paradāre tu dve smṛte || 12-159-55||

MHB 12-159-56

काले चतुर्थे भुञ्जानो ब्रह्मचारी व्रती भवेत् ।
स्थानासनाभ्यां विहरेत्त्रिरह्नोऽभ्युदितादपः ।
एवमेव निराचान्तो यश्चाग्नीनपविध्यति ॥ १२-१५९-५६॥
kāle caturthe bhuñjāno brahmacārī vratī bhavet |
sthānāsanābhyāṃ viharettrirahno'bhyuditādapaḥ |
evameva nirācānto yaścāgnīnapavidhyati || 12-159-56||

MHB 12-159-57

त्यजत्यकारणे यश्च पितरं मातरं तथा ।
पतितः स्यात्स कौरव्य तथा धर्मेषु निश्चयः ॥ १२-१५९-५७॥
tyajatyakāraṇe yaśca pitaraṃ mātaraṃ tathā |
patitaḥ syātsa kauravya tathā dharmeṣu niścayaḥ || 12-159-57||

MHB 12-159-58

ग्रासाच्छादनमत्यर्थं दद्यादिति निदर्शनम् ।
भार्यायां व्यभिचारिण्यां निरुद्धायां विशेषतः ।
यत्पुंसां परदारेषु तच्चैनां चारयेद्व्रतम् ॥ १२-१५९-५८॥
grāsācchādanamatyarthaṃ dadyāditi nidarśanam |
bhāryāyāṃ vyabhicāriṇyāṃ niruddhāyāṃ viśeṣataḥ |
yatpuṃsāṃ paradāreṣu taccaināṃ cārayedvratam || 12-159-58||

MHB 12-159-59

श्रेयांसं शयने हित्वा या पापीयांसमृच्छति ।
श्वभिस्तां खादयेद्राजा संस्थाने बहुसंवृते ॥ १२-१५९-५९॥
śreyāṃsaṃ śayane hitvā yā pāpīyāṃsamṛcchati |
śvabhistāṃ khādayedrājā saṃsthāne bahusaṃvṛte || 12-159-59||

MHB 12-159-60

पुमांसं बन्धयेत्प्राज्ञः शयने तप्त आयसे ।
अप्यादधीत दारूणि तत्र दह्येत पापकृत् ॥ १२-१५९-६०॥
pumāṃsaṃ bandhayetprājñaḥ śayane tapta āyase |
apyādadhīta dārūṇi tatra dahyeta pāpakṛt || 12-159-60||

MHB 12-159-61

एष दण्डो महाराज स्त्रीणां भर्तृव्यतिक्रमे ।
संवत्सराभिशस्तस्य दुष्टस्य द्विगुणो भवेत् ॥ १२-१५९-६१॥
eṣa daṇḍo mahārāja strīṇāṃ bhartṛvyatikrame |
saṃvatsarābhiśastasya duṣṭasya dviguṇo bhavet || 12-159-61||

MHB 12-159-62

द्वे तस्य त्रीणि वर्षाणि चत्वारि सहसेविनः ।
कुचरः पञ्च वर्षाणि चरेद्भैक्षं मुनिव्रतः ॥ १२-१५९-६२॥
dve tasya trīṇi varṣāṇi catvāri sahasevinaḥ |
kucaraḥ pañca varṣāṇi caredbhaikṣaṃ munivrataḥ || 12-159-62||

MHB 12-159-63

परिवित्तिः परिवेत्ता यया च परिविद्यते ।
पाणिग्राहश्च धर्मेण सर्वे ते पतिताः स्मृताः ॥ १२-१५९-६३॥
parivittiḥ parivettā yayā ca parividyate |
pāṇigrāhaśca dharmeṇa sarve te patitāḥ smṛtāḥ || 12-159-63||

MHB 12-159-64

चरेयुः सर्व एवैते वीरहा यद्व्रतं चरेत् ।
चान्द्रायणं चरेन्मासं कृच्छ्रं वा पापशुद्धये ॥ १२-१५९-६४॥
careyuḥ sarva evaite vīrahā yadvrataṃ caret |
cāndrāyaṇaṃ carenmāsaṃ kṛcchraṃ vā pāpaśuddhaye || 12-159-64||

MHB 12-159-65

परिवेत्ता प्रयच्छेत परिवित्ताय तां स्नुषाम् ।
ज्येष्ठेन त्वभ्यनुज्ञातो यवीयान्प्रत्यनन्तरम् ।
एनसो मोक्षमाप्नोति सा च तौ चैव धर्मतः ॥ १२-१५९-६५॥
parivettā prayaccheta parivittāya tāṃ snuṣām |
jyeṣṭhena tvabhyanujñāto yavīyānpratyanantaram |
enaso mokṣamāpnoti sā ca tau caiva dharmataḥ || 12-159-65||

MHB 12-159-66

अमानुषीषु गोवर्जमनावृष्टिर्न दुष्यति ।
अधिष्ठातारमत्तारं पशूनां पुरुषं विदुः ॥ १२-१५९-६६॥
amānuṣīṣu govarjamanāvṛṣṭirna duṣyati |
adhiṣṭhātāramattāraṃ paśūnāṃ puruṣaṃ viduḥ || 12-159-66||

MHB 12-159-67

परिधायोर्ध्ववालं तु पात्रमादाय मृन्मयम् ।
चरेत्सप्त गृहान्भैक्षं स्वकर्म परिकीर्तयन् ॥ १२-१५९-६७॥
paridhāyordhvavālaṃ tu pātramādāya mṛnmayam |
caretsapta gṛhānbhaikṣaṃ svakarma parikīrtayan || 12-159-67||

MHB 12-159-68

तत्रैव लब्धभोजी स्याद्द्वादशाहात्स शुध्यति ।
चरेत्संवत्सरं चापि तद्व्रतं यन्निराकृति ॥ १२-१५९-६८॥
tatraiva labdhabhojī syāddvādaśāhātsa śudhyati |
caretsaṃvatsaraṃ cāpi tadvrataṃ yannirākṛti || 12-159-68||

MHB 12-159-69

भवेत्तु मानुषेष्वेवं प्रायश्चित्तमनुत्तमम् ।
दानं वादानसक्तेषु सर्वमेव प्रकल्पयेत् ।
अनास्तिकेषु गोमात्रं प्राणमेकं प्रचक्षते ॥ १२-१५९-६९॥
bhavettu mānuṣeṣvevaṃ prāyaścittamanuttamam |
dānaṃ vādānasakteṣu sarvameva prakalpayet |
anāstikeṣu gomātraṃ prāṇamekaṃ pracakṣate || 12-159-69||

MHB 12-159-70

श्ववराहमनुष्याणां कुक्कुटस्य खरस्य च ।
मांसं मूत्रपुरीषं च प्राश्य संस्कारमर्हति ॥ १२-१५९-७०॥
śvavarāhamanuṣyāṇāṃ kukkuṭasya kharasya ca |
māṃsaṃ mūtrapurīṣaṃ ca prāśya saṃskāramarhati || 12-159-70||

MHB 12-159-71

ब्राह्मणस्य सुरापस्य गन्धमाघ्राय सोमपः ।
अपस्त्र्यहं पिबेदुष्णास्त्र्यहमुष्णं पयः पिबेत् ।
त्र्यहमुष्णं घृतं पीत्वा वायुभक्षो भवेत्त्र्यहम् ॥ १२-१५९-७१॥
brāhmaṇasya surāpasya gandhamāghrāya somapaḥ |
apastryahaṃ pibeduṣṇāstryahamuṣṇaṃ payaḥ pibet |
tryahamuṣṇaṃ ghṛtaṃ pītvā vāyubhakṣo bhavettryaham || 12-159-71||

MHB 12-159-72

एवमेतत्समुद्दिष्टं प्रायश्चित्तं सनातनम् ।
ब्राह्मणस्य विशेषेण तत्त्वज्ञानेन जायते ॥ १२-१५९-७२॥
evametatsamuddiṣṭaṃ prāyaścittaṃ sanātanam |
brāhmaṇasya viśeṣeṇa tattvajñānena jāyate || 12-159-72||

Adhyaya: 160/353 (87)

MHB 12-160-1

वैशंपायन उवाच ।
कथान्तरमथासाद्य खड्गयुद्धविशारदः ।
नकुलः शरतल्पस्थमिदमाह पितामहम् ॥ १२-१६०-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
kathāntaramathāsādya khaḍgayuddhaviśāradaḥ |
nakulaḥ śaratalpasthamidamāha pitāmaham || 12-160-1||

MHB 12-160-2

धनुः प्रहरणं श्रेष्ठमिति वादः पितामह ।
मतस्तु मम धर्मज्ञ खड्ग एव सुसंशितः ॥ १२-१६०-२॥
dhanuḥ praharaṇaṃ śreṣṭhamiti vādaḥ pitāmaha |
matastu mama dharmajña khaḍga eva susaṃśitaḥ || 12-160-2||

MHB 12-160-3

विशीर्णे कार्मुके राजन्प्रक्षीणेषु च वाजिषु ।
खड्गेन शक्यते युद्धे साध्वात्मा परिरक्षितुम् ॥ १२-१६०-३॥
viśīrṇe kārmuke rājanprakṣīṇeṣu ca vājiṣu |
khaḍgena śakyate yuddhe sādhvātmā parirakṣitum || 12-160-3||

MHB 12-160-4

शरासनधरांश्चैव गदाशक्तिधरांस्तथा ।
एकः खड्गधरो वीरः समर्थः प्रतिबाधितुम् ॥ १२-१६०-४॥
śarāsanadharāṃścaiva gadāśaktidharāṃstathā |
ekaḥ khaḍgadharo vīraḥ samarthaḥ pratibādhitum || 12-160-4||

MHB 12-160-5

अत्र मे संशयश्चैव कौतूहलमतीव च ।
किं स्वित्प्रहरणं श्रेष्ठं सर्वयुद्धेषु पार्थिव ॥ १२-१६०-५॥
atra me saṃśayaścaiva kautūhalamatīva ca |
kiṃ svitpraharaṇaṃ śreṣṭhaṃ sarvayuddheṣu pārthiva || 12-160-5||

MHB 12-160-6

कथं चोत्पादितः खड्गः कस्यार्थाय च केन वा ।
पूर्वाचार्यं च खड्गस्य प्रब्रूहि प्रपितामह ॥ १२-१६०-६॥
kathaṃ cotpāditaḥ khaḍgaḥ kasyārthāya ca kena vā |
pūrvācāryaṃ ca khaḍgasya prabrūhi prapitāmaha || 12-160-6||

MHB 12-160-7

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा माद्रीपुत्रस्य धीमतः ।
सर्वकौशलसंयुक्तं सूक्ष्मचित्रार्थवच्छुभम् ॥ १२-१६०-७॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā mādrīputrasya dhīmataḥ |
sarvakauśalasaṃyuktaṃ sūkṣmacitrārthavacchubham || 12-160-7||

MHB 12-160-8

ततस्तस्योत्तरं वाक्यं स्वरवर्णोपपादितम् ।
शिक्षान्यायोपसंपन्नं द्रोणशिष्याय पृच्छते ॥ १२-१६०-८॥
tatastasyottaraṃ vākyaṃ svaravarṇopapāditam |
śikṣānyāyopasaṃpannaṃ droṇaśiṣyāya pṛcchate || 12-160-8||

MHB 12-160-9

उवाच सर्वधर्मज्ञो धनुर्वेदस्य पारगः ।
शरतल्पगतो भीष्मो नकुलाय महात्मने ॥ १२-१६०-९॥
uvāca sarvadharmajño dhanurvedasya pāragaḥ |
śaratalpagato bhīṣmo nakulāya mahātmane || 12-160-9||

MHB 12-160-10

तत्त्वं शृणुष्व माद्रेय यदेतत्परिपृच्छसि ।
प्रबोधितोऽस्मि भवता धातुमानिव पर्वतः ॥ १२-१६०-१०॥
tattvaṃ śṛṇuṣva mādreya yadetatparipṛcchasi |
prabodhito'smi bhavatā dhātumāniva parvataḥ || 12-160-10||

MHB 12-160-11

सलिलैकार्णवं तात पुरा सर्वमभूदिदम् ।
निष्प्रकम्पमनाकाशमनिर्देश्यमहीतलम् ॥ १२-१६०-११॥
salilaikārṇavaṃ tāta purā sarvamabhūdidam |
niṣprakampamanākāśamanirdeśyamahītalam || 12-160-11||

MHB 12-160-12

तमःसंवृतमस्पर्शमतिगम्भीरदर्शनम् ।
निःशब्दं चाप्रमेयं च तत्र जज्ञे पितामहः ॥ १२-१६०-१२॥
tamaḥsaṃvṛtamasparśamatigambhīradarśanam |
niḥśabdaṃ cāprameyaṃ ca tatra jajñe pitāmahaḥ || 12-160-12||

MHB 12-160-13

सोऽसृजद्वायुमग्निं च भास्करं चापि वीर्यवान् ।
आकाशमसृजच्चोर्ध्वमधो भूमिं च नैरृतिम् ॥ १२-१६०-१३॥
so'sṛjadvāyumagniṃ ca bhāskaraṃ cāpi vīryavān |
ākāśamasṛjaccordhvamadho bhūmiṃ ca nairṛtim || 12-160-13||

MHB 12-160-14

नभः सचन्द्रतारं च नक्षत्राणि ग्रहांस्तथा ।
संवत्सरानहोरात्रानृतूनथ लवान्क्षणान् ॥ १२-१६०-१४॥
nabhaḥ sacandratāraṃ ca nakṣatrāṇi grahāṃstathā |
saṃvatsarānahorātrānṛtūnatha lavānkṣaṇān || 12-160-14||

MHB 12-160-15

ततः शरीरं लोकस्थं स्थापयित्वा पितामहः ।
जनयामास भगवान्पुत्रानुत्तमतेजसः ॥ १२-१६०-१५॥
tataḥ śarīraṃ lokasthaṃ sthāpayitvā pitāmahaḥ |
janayāmāsa bhagavānputrānuttamatejasaḥ || 12-160-15||

MHB 12-160-16

मरीचिमृषिमत्रिं च पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् ।
वसिष्ठाङ्गिरसौ चोभौ रुद्रं च प्रभुमीश्वरम् ॥ १२-१६०-१६॥
marīcimṛṣimatriṃ ca pulastyaṃ pulahaṃ kratum |
vasiṣṭhāṅgirasau cobhau rudraṃ ca prabhumīśvaram || 12-160-16||

MHB 12-160-17

प्राचेतसस्तथा दक्षः कन्याः षष्टिमजीजनत् ।
ता वै ब्रह्मर्षयः सर्वाः प्रजार्थं प्रतिपेदिरे ॥ १२-१६०-१७॥
prācetasastathā dakṣaḥ kanyāḥ ṣaṣṭimajījanat |
tā vai brahmarṣayaḥ sarvāḥ prajārthaṃ pratipedire || 12-160-17||

MHB 12-160-18

ताभ्यो विश्वानि भूतानि देवाः पितृगणास्तथा ।
गन्धर्वाप्सरसश्चैव रक्षांसि विविधानि च ॥ १२-१६०-१८॥
tābhyo viśvāni bhūtāni devāḥ pitṛgaṇāstathā |
gandharvāpsarasaścaiva rakṣāṃsi vividhāni ca || 12-160-18||

MHB 12-160-19

पतत्रिमृगमीनाश्च प्लवंगाश्च महोरगाः ।
नानाकृतिबलाश्चान्ये जलक्षितिविचारिणः ॥ १२-१६०-१९॥
patatrimṛgamīnāśca plavaṃgāśca mahoragāḥ |
nānākṛtibalāścānye jalakṣitivicāriṇaḥ || 12-160-19||

MHB 12-160-20

औद्भिदाः स्वेदजाश्चैव अण्डजाश्च जरायुजाः ।
जज्ञे तात तथा सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥ १२-१६०-२०॥
audbhidāḥ svedajāścaiva aṇḍajāśca jarāyujāḥ |
jajñe tāta tathā sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam || 12-160-20||

MHB 12-160-21

भूतसर्गमिमं कृत्वा सर्वलोकपितामहः ।
शाश्वतं वेदपठितं धर्मं च युयुजे पुनः ॥ १२-१६०-२१॥
bhūtasargamimaṃ kṛtvā sarvalokapitāmahaḥ |
śāśvataṃ vedapaṭhitaṃ dharmaṃ ca yuyuje punaḥ || 12-160-21||

MHB 12-160-22

तस्मिन्धर्मे स्थिता देवाः सहाचार्यपुरोहिताः ।
आदित्या वसवो रुद्राः ससाध्या मरुदश्विनः ॥ १२-१६०-२२॥
tasmindharme sthitā devāḥ sahācāryapurohitāḥ |
ādityā vasavo rudrāḥ sasādhyā marudaśvinaḥ || 12-160-22||

MHB 12-160-23

भृग्वत्र्यङ्गिरसः सिद्धाः काश्यपश्च तपोधनः ।
वसिष्ठगौतमागस्त्यास्तथा नारदपर्वतौ ॥ १२-१६०-२३॥
bhṛgvatryaṅgirasaḥ siddhāḥ kāśyapaśca tapodhanaḥ |
vasiṣṭhagautamāgastyāstathā nāradaparvatau || 12-160-23||

MHB 12-160-24

ऋषयो वालखिल्याश्च प्रभासाः सिकतास्तथा ।
घृताचाः सोमवायव्या वैखानसमरीचिपाः ॥ १२-१६०-२४॥
ṛṣayo vālakhilyāśca prabhāsāḥ sikatāstathā |
ghṛtācāḥ somavāyavyā vaikhānasamarīcipāḥ || 12-160-24||

MHB 12-160-25

अकृष्टाश्चैव हंसाश्च ऋषयोऽथाग्नियोनिजाः ।
वानप्रस्थाः पृश्नयश्च स्थिता ब्रह्मानुशासने ॥ १२-१६०-२५॥
akṛṣṭāścaiva haṃsāśca ṛṣayo'thāgniyonijāḥ |
vānaprasthāḥ pṛśnayaśca sthitā brahmānuśāsane || 12-160-25||

MHB 12-160-26

दानवेन्द्रास्त्वतिक्रम्य तत्पितामहशासनम् ।
धर्मस्यापचयं चक्रुः क्रोधलोभसमन्विताः ॥ १२-१६०-२६॥
dānavendrāstvatikramya tatpitāmahaśāsanam |
dharmasyāpacayaṃ cakruḥ krodhalobhasamanvitāḥ || 12-160-26||

MHB 12-160-27

हिरण्यकशिपुश्चैव हिरण्याक्षो विरोचनः ।
शम्बरो विप्रचित्तिश्च प्रह्रादो नमुचिर्बलिः ॥ १२-१६०-२७॥
hiraṇyakaśipuścaiva hiraṇyākṣo virocanaḥ |
śambaro vipracittiśca prahrādo namucirbaliḥ || 12-160-27||

MHB 12-160-28

एते चान्ये च बहवः सगणा दैत्यदानवाः ।
धर्मसेतुमतिक्रम्य रेमिरेऽधर्मनिश्चयाः ॥ १२-१६०-२८॥
ete cānye ca bahavaḥ sagaṇā daityadānavāḥ |
dharmasetumatikramya remire'dharmaniścayāḥ || 12-160-28||

MHB 12-160-29

सर्वे स्म तुल्यजातीया यथा देवास्तथा वयम् ।
इत्येवं हेतुमास्थाय स्पर्धमानाः सुरर्षिभिः ॥ १२-१६०-२९॥
sarve sma tulyajātīyā yathā devāstathā vayam |
ityevaṃ hetumāsthāya spardhamānāḥ surarṣibhiḥ || 12-160-29||

MHB 12-160-30

न प्रियं नाप्यनुक्रोशं चक्रुर्भूतेषु भारत ।
त्रीनुपायानतिक्रम्य दण्डेन रुरुधुः प्रजाः ।
न जग्मुः संविदं तैश्च दर्पादसुरसत्तमाः ॥ १२-१६०-३०॥
na priyaṃ nāpyanukrośaṃ cakrurbhūteṣu bhārata |
trīnupāyānatikramya daṇḍena rurudhuḥ prajāḥ |
na jagmuḥ saṃvidaṃ taiśca darpādasurasattamāḥ || 12-160-30||

MHB 12-160-31

अथ वै भगवान्ब्रह्मा ब्रह्मर्षिभिरुपस्थितः ।
तदा हिमवतः पृष्ठे सुरम्ये पद्मतारके ॥ १२-१६०-३१॥
atha vai bhagavānbrahmā brahmarṣibhirupasthitaḥ |
tadā himavataḥ pṛṣṭhe suramye padmatārake || 12-160-31||

MHB 12-160-32

शतयोजनविस्तारे मणिमुक्ताचयाचिते ।
तस्मिन्गिरिवरे पुत्र पुष्पितद्रुमकानने ।
तस्थौ स विबुधश्रेष्ठो ब्रह्मा लोकार्थसिद्धये ॥ १२-१६०-३२॥
śatayojanavistāre maṇimuktācayācite |
tasmingirivare putra puṣpitadrumakānane |
tasthau sa vibudhaśreṣṭho brahmā lokārthasiddhaye || 12-160-32||

MHB 12-160-33

ततो वर्षसहस्रान्ते वितानमकरोत्प्रभुः ।
विधिना कल्पदृष्टेन यथोक्तेनोपपादितम् ॥ १२-१६०-३३॥
tato varṣasahasrānte vitānamakarotprabhuḥ |
vidhinā kalpadṛṣṭena yathoktenopapāditam || 12-160-33||

MHB 12-160-34

ऋषिभिर्यज्ञपटुभिर्यथावत्कर्मकर्तृभिः ।
मरुद्भिः परिसंस्तीर्णं दीप्यमानैश्च पावकैः ॥ १२-१६०-३४॥
ṛṣibhiryajñapaṭubhiryathāvatkarmakartṛbhiḥ |
marudbhiḥ parisaṃstīrṇaṃ dīpyamānaiśca pāvakaiḥ || 12-160-34||

MHB 12-160-35

काञ्चनैर्यज्ञभाण्डैश्च भ्राजिष्णुभिरलंकृतम् ।
वृतं देवगणैश्चैव प्रबभौ यज्ञमण्डलम् ॥ १२-१६०-३५॥
kāñcanairyajñabhāṇḍaiśca bhrājiṣṇubhiralaṃkṛtam |
vṛtaṃ devagaṇaiścaiva prababhau yajñamaṇḍalam || 12-160-35||

MHB 12-160-36

तथा ब्रह्मर्षिभिश्चैव सदस्यैरुपशोभितम् ।
तत्र घोरतमं वृत्तमृषीणां मे परिश्रुतम् ॥ १२-१६०-३६॥
tathā brahmarṣibhiścaiva sadasyairupaśobhitam |
tatra ghoratamaṃ vṛttamṛṣīṇāṃ me pariśrutam || 12-160-36||

MHB 12-160-37

चन्द्रमा विमलं व्योम यथाभ्युदिततारकम् ।
विदार्याग्निं तथा भूतमुत्थितं श्रूयते ततः ॥ १२-१६०-३७॥
candramā vimalaṃ vyoma yathābhyuditatārakam |
vidāryāgniṃ tathā bhūtamutthitaṃ śrūyate tataḥ || 12-160-37||

MHB 12-160-38

नीलोत्पलसवर्णाभं तीक्ष्णदंष्ट्रं कृशोदरम् ।
प्रांशु दुर्दर्शनं चैवाप्यतितेजस्तथैव च ॥ १२-१६०-३८॥
nīlotpalasavarṇābhaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃ kṛśodaram |
prāṃśu durdarśanaṃ caivāpyatitejastathaiva ca || 12-160-38||

MHB 12-160-39

तस्मिन्नुत्पतमाने च प्रचचाल वसुंधरा ।
तत्रोर्मिकलिलावर्तश्चुक्षुभे च महार्णवः ॥ १२-१६०-३९॥
tasminnutpatamāne ca pracacāla vasuṃdharā |
tatrormikalilāvartaścukṣubhe ca mahārṇavaḥ || 12-160-39||

MHB 12-160-40

पेतुरुल्का महोत्पाताः शाखाश्च मुमुचुर्द्रुमाः ।
अप्रसन्ना दिशः सर्वाः पवनश्चाशिवो ववौ ।
मुहुर्मुहुश्च भूतानि प्राव्यथन्त भयात्तथा ॥ १२-१६०-४०॥
peturulkā mahotpātāḥ śākhāśca mumucurdrumāḥ |
aprasannā diśaḥ sarvāḥ pavanaścāśivo vavau |
muhurmuhuśca bhūtāni prāvyathanta bhayāttathā || 12-160-40||

MHB 12-160-41

ततः सुतुमुलं दृष्ट्वा तदद्भुतमुपस्थितम् ।
महर्षिसुरगन्धर्वानुवाचेदं पितामहः ॥ १२-१६०-४१॥
tataḥ sutumulaṃ dṛṣṭvā tadadbhutamupasthitam |
maharṣisuragandharvānuvācedaṃ pitāmahaḥ || 12-160-41||

MHB 12-160-42

मयैतच्चिन्तितं भूतमसिर्नामैष वीर्यवान् ।
रक्षणार्थाय लोकस्य वधाय च सुरद्विषाम् ॥ १२-१६०-४२॥
mayaitaccintitaṃ bhūtamasirnāmaiṣa vīryavān |
rakṣaṇārthāya lokasya vadhāya ca suradviṣām || 12-160-42||

MHB 12-160-43

ततस्तद्रूपमुत्सृज्य बभौ निस्त्रिंश एव सः ।
विमलस्तीक्ष्णधारश्च कालान्तक इवोद्यतः ॥ १२-१६०-४३॥
tatastadrūpamutsṛjya babhau nistriṃśa eva saḥ |
vimalastīkṣṇadhāraśca kālāntaka ivodyataḥ || 12-160-43||

MHB 12-160-44

ततस्तं शितिकण्ठाय रुद्रायर्षभकेतवे ।
ब्रह्मा ददावसिं दीप्तमधर्मप्रतिवारणम् ॥ १२-१६०-४४॥
tatastaṃ śitikaṇṭhāya rudrāyarṣabhaketave |
brahmā dadāvasiṃ dīptamadharmaprativāraṇam || 12-160-44||

MHB 12-160-45

ततः स भगवान्रुद्रो ब्रह्मर्षिगणसंस्तुतः ।
प्रगृह्यासिममेयात्मा रूपमन्यच्चकार ह ॥ १२-१६०-४५॥
tataḥ sa bhagavānrudro brahmarṣigaṇasaṃstutaḥ |
pragṛhyāsimameyātmā rūpamanyaccakāra ha || 12-160-45||

MHB 12-160-46

चतुर्बाहुः स्पृशन्मूर्ध्ना भूस्थितोऽपि नभस्तलम् ।
ऊर्ध्वदृष्टिर्महालिङ्गो मुखाज्ज्वालाः समुत्सृजन् ।
विकुर्वन्बहुधा वर्णान्नीलपाण्डुरलोहितान् ॥ १२-१६०-४६॥
caturbāhuḥ spṛśanmūrdhnā bhūsthito'pi nabhastalam |
ūrdhvadṛṣṭirmahāliṅgo mukhājjvālāḥ samutsṛjan |
vikurvanbahudhā varṇānnīlapāṇḍuralohitān || 12-160-46||

MHB 12-160-47

बिभ्रत्कृष्णाजिनं वासो हेमप्रवरतारकम् ।
नेत्रं चैकं ललाटेन भास्करप्रतिमं महत् ।
शुशुभाते च विमले द्वे नेत्रे कृष्णपिङ्गले ॥ १२-१६०-४७॥
bibhratkṛṣṇājinaṃ vāso hemapravaratārakam |
netraṃ caikaṃ lalāṭena bhāskarapratimaṃ mahat |
śuśubhāte ca vimale dve netre kṛṣṇapiṅgale || 12-160-47||

MHB 12-160-48

ततो देवो महादेवः शूलपाणिर्भगाक्षिहा ।
संप्रगृह्य तु निस्त्रिंशं कालार्कानलसंनिभम् ॥ १२-१६०-४८॥
tato devo mahādevaḥ śūlapāṇirbhagākṣihā |
saṃpragṛhya tu nistriṃśaṃ kālārkānalasaṃnibham || 12-160-48||

MHB 12-160-49

त्रिकूटं चर्म चोद्यम्य सविद्युतमिवाम्बुदम् ।
चचार विविधान्मार्गान्महाबलपराक्रमः ।
विधुन्वन्नसिमाकाशे दानवान्तचिकीर्षया ॥ १२-१६०-४९॥
trikūṭaṃ carma codyamya savidyutamivāmbudam |
cacāra vividhānmārgānmahābalaparākramaḥ |
vidhunvannasimākāśe dānavāntacikīrṣayā || 12-160-49||

MHB 12-160-50

तस्य नादं विनदतो महाहासं च मुञ्चतः ।
बभौ प्रतिभयं रूपं तदा रुद्रस्य भारत ॥ १२-१६०-५०॥
tasya nādaṃ vinadato mahāhāsaṃ ca muñcataḥ |
babhau pratibhayaṃ rūpaṃ tadā rudrasya bhārata || 12-160-50||

MHB 12-160-51

तद्रूपधारिणं रुद्रं रौद्रकर्म चिकीर्षवः ।
निशम्य दानवाः सर्वे हृष्टाः समभिदुद्रुवुः ॥ १२-१६०-५१॥
tadrūpadhāriṇaṃ rudraṃ raudrakarma cikīrṣavaḥ |
niśamya dānavāḥ sarve hṛṣṭāḥ samabhidudruvuḥ || 12-160-51||

MHB 12-160-52

अश्मभिश्चाप्यवर्षन्त प्रदीप्तैश्च तथोल्मुकैः ।
घोरैः प्रहरणैश्चान्यैः शितधारैरयोमुखैः ॥ १२-१६०-५२॥
aśmabhiścāpyavarṣanta pradīptaiśca tatholmukaiḥ |
ghoraiḥ praharaṇaiścānyaiḥ śitadhārairayomukhaiḥ || 12-160-52||

MHB 12-160-53

ततस्तद्दानवानीकं संप्रणेतारमच्युतम् ।
रुद्रखड्गबलोद्धूतं प्रचचाल मुमोह च ॥ १२-१६०-५३॥
tatastaddānavānīkaṃ saṃpraṇetāramacyutam |
rudrakhaḍgabaloddhūtaṃ pracacāla mumoha ca || 12-160-53||

MHB 12-160-54

चित्रं शीघ्रतरत्वाच्च चरन्तमसिधारिणम् ।
तमेकमसुराः सर्वे सहस्रमिति मेनिरे ॥ १२-१६०-५४॥
citraṃ śīghrataratvācca carantamasidhāriṇam |
tamekamasurāḥ sarve sahasramiti menire || 12-160-54||

MHB 12-160-55

छिन्दन्भिन्दन्रुजन्कृन्तन्दारयन्प्रमथन्नपि ।
अचरद्दैत्यसंघेषु रुद्रोऽग्निरिव कक्षगः ॥ १२-१६०-५५॥
chindanbhindanrujankṛntandārayanpramathannapi |
acaraddaityasaṃgheṣu rudro'gniriva kakṣagaḥ || 12-160-55||

MHB 12-160-56

असिवेगप्ररुग्णास्ते छिन्नबाहूरुवक्षसः ।
संप्रकृत्तोत्तमाङ्गाश्च पेतुरुर्व्यां महासुराः ॥ १२-१६०-५६॥
asivegaprarugṇāste chinnabāhūruvakṣasaḥ |
saṃprakṛttottamāṅgāśca petururvyāṃ mahāsurāḥ || 12-160-56||

MHB 12-160-57

अपरे दानवा भग्ना रुद्रघातावपीडिताः ।
अन्योन्यमभिनर्दन्तो दिशः संप्रतिपेदिरे ॥ १२-१६०-५७॥
apare dānavā bhagnā rudraghātāvapīḍitāḥ |
anyonyamabhinardanto diśaḥ saṃpratipedire || 12-160-57||

MHB 12-160-58

भूमिं केचित्प्रविविशुः पर्वतानपरे तथा ।
अपरे जग्मुराकाशमपरेऽम्भः समाविशन् ॥ १२-१६०-५८॥
bhūmiṃ kecitpraviviśuḥ parvatānapare tathā |
apare jagmurākāśamapare'mbhaḥ samāviśan || 12-160-58||

MHB 12-160-59

तस्मिन्महति संवृत्ते समरे भृशदारुणे ।
बभौ भूमिः प्रतिभया तदा रुधिरकर्दमा ॥ १२-१६०-५९॥
tasminmahati saṃvṛtte samare bhṛśadāruṇe |
babhau bhūmiḥ pratibhayā tadā rudhirakardamā || 12-160-59||

MHB 12-160-60

दानवानां शरीरैश्च महद्भिः शोणितोक्षितैः ।
समाकीर्णा महाबाहो शैलैरिव सकिंशुकैः ॥ १२-१६०-६०॥
dānavānāṃ śarīraiśca mahadbhiḥ śoṇitokṣitaiḥ |
samākīrṇā mahābāho śailairiva sakiṃśukaiḥ || 12-160-60||

MHB 12-160-61

रुधिरेण परिक्लिन्ना प्रबभौ वसुधा तदा ।
रक्तार्द्रवसना श्यामा नारीव मदविह्वला ॥ १२-१६०-६१॥
rudhireṇa pariklinnā prababhau vasudhā tadā |
raktārdravasanā śyāmā nārīva madavihvalā || 12-160-61||

MHB 12-160-62

स रुद्रो दानवान्हत्वा कृत्वा धर्मोत्तरं जगत् ।
रौद्रं रूपं विहायाशु चक्रे रूपं शिवं शिवः ॥ १२-१६०-६२॥
sa rudro dānavānhatvā kṛtvā dharmottaraṃ jagat |
raudraṃ rūpaṃ vihāyāśu cakre rūpaṃ śivaṃ śivaḥ || 12-160-62||

MHB 12-160-63

ततो महर्षयः सर्वे सर्वे देवगणास्तथा ।
जयेनाद्भुतकल्पेन देवदेवमथार्चयन् ॥ १२-१६०-६३॥
tato maharṣayaḥ sarve sarve devagaṇāstathā |
jayenādbhutakalpena devadevamathārcayan || 12-160-63||

MHB 12-160-64

ततः स भगवान्रुद्रो दानवक्षतजोक्षितम् ।
असिं धर्मस्य गोप्तारं ददौ सत्कृत्य विष्णवे ॥ १२-१६०-६४॥
tataḥ sa bhagavānrudro dānavakṣatajokṣitam |
asiṃ dharmasya goptāraṃ dadau satkṛtya viṣṇave || 12-160-64||

MHB 12-160-65

विष्णुर्मरीचये प्रादान्मरीचिर्भगवांश्च तम् ।
महर्षिभ्यो ददौ खड्गमृषयो वासवाय तु ॥ १२-१६०-६५॥
viṣṇurmarīcaye prādānmarīcirbhagavāṃśca tam |
maharṣibhyo dadau khaḍgamṛṣayo vāsavāya tu || 12-160-65||

MHB 12-160-66

महेन्द्रो लोकपालेभ्यो लोकपालास्तु पुत्रक ।
मनवे सूर्यपुत्राय ददुः खड्गं सुविस्तरम् ॥ १२-१६०-६६॥
mahendro lokapālebhyo lokapālāstu putraka |
manave sūryaputrāya daduḥ khaḍgaṃ suvistaram || 12-160-66||

MHB 12-160-67

ऊचुश्चैनं तथैवाद्यं मानुषाणां त्वमीश्वरः ।
असिना धर्मगर्भेण पालयस्व प्रजा इति ॥ १२-१६०-६७॥
ūcuścainaṃ tathaivādyaṃ mānuṣāṇāṃ tvamīśvaraḥ |
asinā dharmagarbheṇa pālayasva prajā iti || 12-160-67||

MHB 12-160-68

धर्मसेतुमतिक्रान्ताः सूक्ष्मस्थूलार्थकारणात् ।
विभज्य दण्डं रक्ष्याः स्युर्धर्मतो न यदृच्छया ॥ १२-१६०-६८॥
dharmasetumatikrāntāḥ sūkṣmasthūlārthakāraṇāt |
vibhajya daṇḍaṃ rakṣyāḥ syurdharmato na yadṛcchayā || 12-160-68||

MHB 12-160-69

दुर्वाचा निग्रहो दण्डो हिरण्यबहुलस्तथा ।
व्यङ्गनं च शरीरस्य वधो वानल्पकारणात् ॥ १२-१६०-६९॥
durvācā nigraho daṇḍo hiraṇyabahulastathā |
vyaṅganaṃ ca śarīrasya vadho vānalpakāraṇāt || 12-160-69||

MHB 12-160-70

असेरेतानि रूपाणि दुर्वाचादीनि निर्दिशेत् ।
असेरेव प्रमाणानि परिमाणव्यतिक्रमात् ॥ १२-१६०-७०॥
aseretāni rūpāṇi durvācādīni nirdiśet |
asereva pramāṇāni parimāṇavyatikramāt || 12-160-70||

MHB 12-160-71

अधिसृज्याथ पुत्रं स्वं प्रजानामधिपं ततः ।
मनुः प्रजानां रक्षार्थं क्षुपाय प्रददावसिम् ॥ १२-१६०-७१॥
adhisṛjyātha putraṃ svaṃ prajānāmadhipaṃ tataḥ |
manuḥ prajānāṃ rakṣārthaṃ kṣupāya pradadāvasim || 12-160-71||

MHB 12-160-72

क्षुपाज्जग्राह चेक्ष्वाकुरिक्ष्वाकोश्च पुरूरवाः ।
आयुश्च तस्माल्लेभे तं नहुषश्च ततो भुवि ॥ १२-१६०-७२॥
kṣupājjagrāha cekṣvākurikṣvākośca purūravāḥ |
āyuśca tasmāllebhe taṃ nahuṣaśca tato bhuvi || 12-160-72||

MHB 12-160-73

ययातिर्नहुषाच्चापि पूरुस्तस्माच्च लब्धवान् ।
आमूर्तरयसस्तस्मात्ततो भूमिशयो नृपः ॥ १२-१६०-७३॥
yayātirnahuṣāccāpi pūrustasmācca labdhavān |
āmūrtarayasastasmāttato bhūmiśayo nṛpaḥ || 12-160-73||

MHB 12-160-74

भरतश्चापि दौःषन्तिर्लेभे भूमिशयादसिम् ।
तस्माच्च लेभे धर्मज्ञो राजन्नैडबिडस्तथा ॥ १२-१६०-७४॥
bharataścāpi dauḥṣantirlebhe bhūmiśayādasim |
tasmācca lebhe dharmajño rājannaiḍabiḍastathā || 12-160-74||

MHB 12-160-75

ततश्चैडबिडाल्लेभे धुन्धुमारो जनेश्वरः ।
धुन्धुमाराच्च काम्बोजो मुचुकुन्दस्ततोऽलभत् ॥ १२-१६०-७५॥
tataścaiḍabiḍāllebhe dhundhumāro janeśvaraḥ |
dhundhumārācca kāmbojo mucukundastato'labhat || 12-160-75||

MHB 12-160-76

मुचुकुन्दान्मरुत्तश्च मरुत्तादपि रैवतः ।
रैवताद्युवनाश्वश्च युवनाश्वात्ततो रघुः ॥ १२-१६०-७६॥
mucukundānmaruttaśca maruttādapi raivataḥ |
raivatādyuvanāśvaśca yuvanāśvāttato raghuḥ || 12-160-76||

MHB 12-160-77

इक्ष्वाकुवंशजस्तस्माद्धरिणाश्वः प्रतापवान् ।
हरिणाश्वादसिं लेभे शुनकः शुनकादपि ॥ १२-१६०-७७॥
ikṣvākuvaṃśajastasmāddhariṇāśvaḥ pratāpavān |
hariṇāśvādasiṃ lebhe śunakaḥ śunakādapi || 12-160-77||

MHB 12-160-78

उशीनरो वै धर्मात्मा तस्माद्भोजाः सयादवाः ।
यदुभ्यश्च शिबिर्लेभे शिबेश्चापि प्रतर्दनः ॥ १२-१६०-७८॥
uśīnaro vai dharmātmā tasmādbhojāḥ sayādavāḥ |
yadubhyaśca śibirlebhe śibeścāpi pratardanaḥ || 12-160-78||

MHB 12-160-79

प्रतर्दनादष्टकश्च रुशदश्वोऽष्टकादपि ।
रुशदश्वाद्भरद्वाजो द्रोणस्तस्मात्कृपस्ततः ।
ततस्त्वं भ्रातृभिः सार्धं परमासिमवाप्तवान् ॥ १२-१६०-७९॥
pratardanādaṣṭakaśca ruśadaśvo'ṣṭakādapi |
ruśadaśvādbharadvājo droṇastasmātkṛpastataḥ |
tatastvaṃ bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ paramāsimavāptavān || 12-160-79||

MHB 12-160-80

कृत्तिकाश्चास्य नक्षत्रमसेरग्निश्च दैवतम् ।
रोहिण्यो गोत्रमस्याथ रुद्रश्च गुरुरुत्तमः ॥ १२-१६०-८०॥
kṛttikāścāsya nakṣatramaseragniśca daivatam |
rohiṇyo gotramasyātha rudraśca gururuttamaḥ || 12-160-80||

MHB 12-160-81

असेरष्टौ च नामानि रहस्यानि निबोध मे ।
पाण्डवेय सदा यानि कीर्तयँल्लभते जयम् ॥ १२-१६०-८१॥
aseraṣṭau ca nāmāni rahasyāni nibodha me |
pāṇḍaveya sadā yāni kīrtaya~llabhate jayam || 12-160-81||

MHB 12-160-82

असिर्विशसनः खड्गस्तीक्ष्णवर्त्मा दुरासदः ।
श्रीगर्भो विजयश्चैव धर्मपालस्तथैव च ॥ १२-१६०-८२॥
asirviśasanaḥ khaḍgastīkṣṇavartmā durāsadaḥ |
śrīgarbho vijayaścaiva dharmapālastathaiva ca || 12-160-82||

MHB 12-160-83

अग्र्यः प्रहरणानां च खड्गो माद्रवतीसुत ।
महेश्वरप्रणीतश्च पुराणे निश्चयं गतः ॥ १२-१६०-८३॥
agryaḥ praharaṇānāṃ ca khaḍgo mādravatīsuta |
maheśvarapraṇītaśca purāṇe niścayaṃ gataḥ || 12-160-83||

MHB 12-160-84

पृथुस्तूत्पादयामास धनुराद्यमरिंदम ।
तेनेयं पृथिवी पूर्वं वैन्येन परिरक्षिता ॥ १२-१६०-८४॥
pṛthustūtpādayāmāsa dhanurādyamariṃdama |
teneyaṃ pṛthivī pūrvaṃ vainyena parirakṣitā || 12-160-84||

MHB 12-160-85

तदेतदार्षं माद्रेय प्रमाणं कर्तुमर्हसि ।
असेश्च पूजा कर्तव्या सदा युद्धविशारदैः ॥ १२-१६०-८५॥
tadetadārṣaṃ mādreya pramāṇaṃ kartumarhasi |
aseśca pūjā kartavyā sadā yuddhaviśāradaiḥ || 12-160-85||

MHB 12-160-86

इत्येष प्रथमः कल्पो व्याख्यातस्ते सुविस्तरः ।
असेरुत्पत्तिसंसर्गो यथावद्भरतर्षभ ॥ १२-१६०-८६॥
ityeṣa prathamaḥ kalpo vyākhyātaste suvistaraḥ |
aserutpattisaṃsargo yathāvadbharatarṣabha || 12-160-86||

MHB 12-160-87

सर्वथैतदिह श्रुत्वा खड्गसाधनमुत्तमम् ।
लभते पुरुषः कीर्तिं प्रेत्य चानन्त्यमश्नुते ॥ १२-१६०-८७॥
sarvathaitadiha śrutvā khaḍgasādhanamuttamam |
labhate puruṣaḥ kīrtiṃ pretya cānantyamaśnute || 12-160-87||

Adhyaya: 161/353 (48)

MHB 12-161-1

वैशंपायन उवाच ।
इत्युक्तवति भीष्मे तु तूष्णींभूते युधिष्ठिरः ।
पप्रच्छावसरं गत्वा भ्रातॄन्विदुरपञ्चमान् ॥ १२-१६१-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
ityuktavati bhīṣme tu tūṣṇīṃbhūte yudhiṣṭhiraḥ |
papracchāvasaraṃ gatvā bhrātṝnvidurapañcamān || 12-161-1||

MHB 12-161-2

धर्मे चार्थे च कामे च लोकवृत्तिः समाहिता ।
तेषां गरीयान्कतमो मध्यमः को लघुश्च कः ॥ १२-१६१-२॥
dharme cārthe ca kāme ca lokavṛttiḥ samāhitā |
teṣāṃ garīyānkatamo madhyamaḥ ko laghuśca kaḥ || 12-161-2||

MHB 12-161-3

कस्मिंश्चात्मा नियन्तव्यस्त्रिवर्गविजयाय वै ।
संतुष्टा नैष्ठिकं वाक्यं यथावद्वक्तुमर्हथ ॥ १२-१६१-३॥
kasmiṃścātmā niyantavyastrivargavijayāya vai |
saṃtuṣṭā naiṣṭhikaṃ vākyaṃ yathāvadvaktumarhatha || 12-161-3||

MHB 12-161-4

ततोऽर्थगतितत्त्वज्ञः प्रथमं प्रतिभानवान् ।
जगाद विदुरो वाक्यं धर्मशास्त्रमनुस्मरन् ॥ १२-१६१-४॥
tato'rthagatitattvajñaḥ prathamaṃ pratibhānavān |
jagāda viduro vākyaṃ dharmaśāstramanusmaran || 12-161-4||

MHB 12-161-5

बाहुश्रुत्यं तपस्त्यागः श्रद्धा यज्ञक्रिया क्षमा ।
भावशुद्धिर्दया सत्यं संयमश्चात्मसंपदः ॥ १२-१६१-५॥
bāhuśrutyaṃ tapastyāgaḥ śraddhā yajñakriyā kṣamā |
bhāvaśuddhirdayā satyaṃ saṃyamaścātmasaṃpadaḥ || 12-161-5||

MHB 12-161-6

एतदेवाभिपद्यस्व मा ते भूच्चलितं मनः ।
एतन्मूलौ हि धर्मार्थावेतदेकपदं हितम् ॥ १२-१६१-६॥
etadevābhipadyasva mā te bhūccalitaṃ manaḥ |
etanmūlau hi dharmārthāvetadekapadaṃ hitam || 12-161-6||

MHB 12-161-7

धर्मेणैवर्षयस्तीर्णा धर्मे लोकाः प्रतिष्ठिताः ।
धर्मेण देवा दिविगा धर्मे चार्थः समाहितः ॥ १२-१६१-७॥
dharmeṇaivarṣayastīrṇā dharme lokāḥ pratiṣṭhitāḥ |
dharmeṇa devā divigā dharme cārthaḥ samāhitaḥ || 12-161-7||

MHB 12-161-8

धर्मो राजन्गुणश्रेष्ठो मध्यमो ह्यर्थ उच्यते ।
कामो यवीयानिति च प्रवदन्ति मनीषिणः ।
तस्माद्धर्मप्रधानेन भवितव्यं यतात्मना ॥ १२-१६१-८॥
dharmo rājanguṇaśreṣṭho madhyamo hyartha ucyate |
kāmo yavīyāniti ca pravadanti manīṣiṇaḥ |
tasmāddharmapradhānena bhavitavyaṃ yatātmanā || 12-161-8||

MHB 12-161-9

समाप्तवचने तस्मिन्नर्थशास्त्रविशारदः ।
पार्थो वाक्यार्थतत्त्वज्ञो जगौ वाक्यमतन्द्रितः ॥ १२-१६१-९॥
samāptavacane tasminnarthaśāstraviśāradaḥ |
pārtho vākyārthatattvajño jagau vākyamatandritaḥ || 12-161-9||

MHB 12-161-10

कर्मभूमिरियं राजन्निह वार्त्ता प्रशस्यते ।
कृषिवाणिज्यगोरक्ष्यं शिल्पानि विविधानि च ॥ १२-१६१-१०॥
karmabhūmiriyaṃ rājanniha vārttā praśasyate |
kṛṣivāṇijyagorakṣyaṃ śilpāni vividhāni ca || 12-161-10||

MHB 12-161-11

अर्थ इत्येव सर्वेषां कर्मणामव्यतिक्रमः ।
न ऋतेऽर्थेन वर्तेते धर्मकामाविति श्रुतिः ॥ १२-१६१-११॥
artha ityeva sarveṣāṃ karmaṇāmavyatikramaḥ |
na ṛte'rthena vartete dharmakāmāviti śrutiḥ || 12-161-11||

MHB 12-161-12

विजयी ह्यर्थवान्धर्ममाराधयितुमुत्तमम् ।
कामं च चरितुं शक्तो दुष्प्रापमकृतात्मभिः ॥ १२-१६१-१२॥
vijayī hyarthavāndharmamārādhayitumuttamam |
kāmaṃ ca carituṃ śakto duṣprāpamakṛtātmabhiḥ || 12-161-12||

MHB 12-161-13

अर्थस्यावयवावेतौ धर्मकामाविति श्रुतिः ।
अर्थसिद्ध्या हि निर्वृत्तावुभावेतौ भविष्यतः ॥ १२-१६१-१३॥
arthasyāvayavāvetau dharmakāmāviti śrutiḥ |
arthasiddhyā hi nirvṛttāvubhāvetau bhaviṣyataḥ || 12-161-13||

MHB 12-161-14

उद्भूतार्थं हि पुरुषं विशिष्टतरयोनयः ।
ब्रह्माणमिव भूतानि सततं पर्युपासते ॥ १२-१६१-१४॥
udbhūtārthaṃ hi puruṣaṃ viśiṣṭatarayonayaḥ |
brahmāṇamiva bhūtāni satataṃ paryupāsate || 12-161-14||

MHB 12-161-15

जटाजिनधरा दान्ताः पङ्कदिग्धा जितेन्द्रियाः ।
मुण्डा निस्तन्तवश्चापि वसन्त्यर्थार्थिनः पृथक् ॥ १२-१६१-१५॥
jaṭājinadharā dāntāḥ paṅkadigdhā jitendriyāḥ |
muṇḍā nistantavaścāpi vasantyarthārthinaḥ pṛthak || 12-161-15||

MHB 12-161-16

काषायवसनाश्चान्ये श्मश्रुला ह्रीसुसंवृताः ।
विद्वांसश्चैव शान्ताश्च मुक्ताः सर्वपरिग्रहैः ॥ १२-१६१-१६॥
kāṣāyavasanāścānye śmaśrulā hrīsusaṃvṛtāḥ |
vidvāṃsaścaiva śāntāśca muktāḥ sarvaparigrahaiḥ || 12-161-16||

MHB 12-161-17

अर्थार्थिनः सन्ति केचिदपरे स्वर्गकाङ्क्षिणः ।
कुलप्रत्यागमाश्चैके स्वं स्वं मार्गमनुष्ठिताः ॥ १२-१६१-१७॥
arthārthinaḥ santi kecidapare svargakāṅkṣiṇaḥ |
kulapratyāgamāścaike svaṃ svaṃ mārgamanuṣṭhitāḥ || 12-161-17||

MHB 12-161-18

आस्तिका नास्तिकाश्चैव नियताः संयमे परे ।
अप्रज्ञानं तमोभूतं प्रज्ञानं तु प्रकाशता ॥ १२-१६१-१८॥
āstikā nāstikāścaiva niyatāḥ saṃyame pare |
aprajñānaṃ tamobhūtaṃ prajñānaṃ tu prakāśatā || 12-161-18||

MHB 12-161-19

भृत्यान्भोगैर्द्विषो दण्डैर्यो योजयति सोऽर्थवान् ।
एतन्मतिमतां श्रेष्ठ मतं मम यथातथम् ।
अनयोस्तु निबोध त्वं वचनं वाक्यकण्ठयोः ॥ १२-१६१-१९॥
bhṛtyānbhogairdviṣo daṇḍairyo yojayati so'rthavān |
etanmatimatāṃ śreṣṭha mataṃ mama yathātatham |
anayostu nibodha tvaṃ vacanaṃ vākyakaṇṭhayoḥ || 12-161-19||

MHB 12-161-20

ततो धर्मार्थकुशलौ माद्रीपुत्रावनन्तरम् ।
नकुलः सहदेवश्च वाक्यं जगदतुः परम् ॥ १२-१६१-२०॥
tato dharmārthakuśalau mādrīputrāvanantaram |
nakulaḥ sahadevaśca vākyaṃ jagadatuḥ param || 12-161-20||

MHB 12-161-21

आसीनश्च शयानश्च विचरन्नपि च स्थितः ।
अर्थयोगं दृढं कुर्याद्योगैरुच्चावचैरपि ॥ १२-१६१-२१॥
āsīnaśca śayānaśca vicarannapi ca sthitaḥ |
arthayogaṃ dṛḍhaṃ kuryādyogairuccāvacairapi || 12-161-21||

MHB 12-161-22

अस्मिंस्तु वै सुसंवृत्ते दुर्लभे परमप्रिये ।
इह कामानवाप्नोति प्रत्यक्षं नात्र संशयः ॥ १२-१६१-२२॥
asmiṃstu vai susaṃvṛtte durlabhe paramapriye |
iha kāmānavāpnoti pratyakṣaṃ nātra saṃśayaḥ || 12-161-22||

MHB 12-161-23

योऽर्थो धर्मेण संयुक्तो धर्मो यश्चार्थसंयुतः ।
मध्विवामृतसंयुक्तं तस्मादेतौ मताविह ॥ १२-१६१-२३॥
yo'rtho dharmeṇa saṃyukto dharmo yaścārthasaṃyutaḥ |
madhvivāmṛtasaṃyuktaṃ tasmādetau matāviha || 12-161-23||

MHB 12-161-24

अनर्थस्य न कामोऽस्ति तथार्थोऽधर्मिणः कुतः ।
तस्मादुद्विजते लोको धर्मार्थाद्यो बहिष्कृतः ॥ १२-१६१-२४॥
anarthasya na kāmo'sti tathārtho'dharmiṇaḥ kutaḥ |
tasmādudvijate loko dharmārthādyo bahiṣkṛtaḥ || 12-161-24||

MHB 12-161-25

तस्माद्धर्मप्रधानेन साध्योऽर्थः संयतात्मना ।
विश्वस्तेषु च भूतेषु कल्पते सर्व एव हि ॥ १२-१६१-२५॥
tasmāddharmapradhānena sādhyo'rthaḥ saṃyatātmanā |
viśvasteṣu ca bhūteṣu kalpate sarva eva hi || 12-161-25||

MHB 12-161-26

धर्मं समाचरेत्पूर्वं तथार्थं धर्मसंयुतम् ।
ततः कामं चरेत्पश्चात्सिद्धार्थस्य हि तत्फलम् ॥ १२-१६१-२६॥
dharmaṃ samācaretpūrvaṃ tathārthaṃ dharmasaṃyutam |
tataḥ kāmaṃ caretpaścātsiddhārthasya hi tatphalam || 12-161-26||

MHB 12-161-27

विरेमतुस्तु तद्वाक्यमुक्त्वा तावश्विनोः सुतौ ।
भीमसेनस्तदा वाक्यमिदं वक्तुं प्रचक्रमे ॥ १२-१६१-२७॥
virematustu tadvākyamuktvā tāvaśvinoḥ sutau |
bhīmasenastadā vākyamidaṃ vaktuṃ pracakrame || 12-161-27||

MHB 12-161-28

नाकामः कामयत्यर्थं नाकामो धर्ममिच्छति ।
नाकामः कामयानोऽस्ति तस्मात्कामो विशिष्यते ॥ १२-१६१-२८॥
nākāmaḥ kāmayatyarthaṃ nākāmo dharmamicchati |
nākāmaḥ kāmayāno'sti tasmātkāmo viśiṣyate || 12-161-28||

MHB 12-161-29

कामेन युक्ता ऋषयस्तपस्येव समाहिताः ।
पलाशफलमूलाशा वायुभक्षाः सुसंयताः ॥ १२-१६१-२९॥
kāmena yuktā ṛṣayastapasyeva samāhitāḥ |
palāśaphalamūlāśā vāyubhakṣāḥ susaṃyatāḥ || 12-161-29||

MHB 12-161-30

वेदोपवादेष्वपरे युक्ताः स्वाध्यायपारगाः ।
श्राद्धयज्ञक्रियायां च तथा दानप्रतिग्रहे ॥ १२-१६१-३०॥
vedopavādeṣvapare yuktāḥ svādhyāyapāragāḥ |
śrāddhayajñakriyāyāṃ ca tathā dānapratigrahe || 12-161-30||

MHB 12-161-31

वणिजः कर्षका गोपाः कारवः शिल्पिनस्तथा ।
दैवकर्मकृतश्चैव युक्ताः कामेन कर्मसु ॥ १२-१६१-३१॥
vaṇijaḥ karṣakā gopāḥ kāravaḥ śilpinastathā |
daivakarmakṛtaścaiva yuktāḥ kāmena karmasu || 12-161-31||

MHB 12-161-32

समुद्रं चाविशन्त्यन्ये नराः कामेन संयुताः ।
कामो हि विविधाकारः सर्वं कामेन संततम् ॥ १२-१६१-३२॥
samudraṃ cāviśantyanye narāḥ kāmena saṃyutāḥ |
kāmo hi vividhākāraḥ sarvaṃ kāmena saṃtatam || 12-161-32||

MHB 12-161-33

नास्ति नासीन्नाभविष्यद्भूतं कामात्मकात्परम् ।
एतत्सारं महाराज धर्मार्थावत्र संश्रितौ ॥ १२-१६१-३३॥
nāsti nāsīnnābhaviṣyadbhūtaṃ kāmātmakātparam |
etatsāraṃ mahārāja dharmārthāvatra saṃśritau || 12-161-33||

MHB 12-161-34

नवनीतं यथा दध्नस्तथा कामोऽर्थधर्मतः ।
श्रेयस्तैलं च पिण्याकाद्घृतं श्रेय उदश्वितः ॥ १२-१६१-३४॥
navanītaṃ yathā dadhnastathā kāmo'rthadharmataḥ |
śreyastailaṃ ca piṇyākādghṛtaṃ śreya udaśvitaḥ || 12-161-34||

MHB 12-161-35

श्रेयः पुष्पफलं काष्ठात्कामो धर्मार्थयोर्वरः ।
पुष्पतो मध्विव रसः कामात्संजायते सुखम् ॥ १२-१६१-३५॥
śreyaḥ puṣpaphalaṃ kāṣṭhātkāmo dharmārthayorvaraḥ |
puṣpato madhviva rasaḥ kāmātsaṃjāyate sukham || 12-161-35||

MHB 12-161-36

सुचारुवेषाभिरलंकृताभिर्मदोत्कटाभिः प्रियवादिनीभिः ।
रमस्व योषाभिरुपेत्य कामं कामो हि राजंस्तरसाभिपाती ॥ १२-१६१-३६॥
sucāruveṣābhiralaṃkṛtābhirmadotkaṭābhiḥ priyavādinībhiḥ |
ramasva yoṣābhirupetya kāmaṃ kāmo hi rājaṃstarasābhipātī || 12-161-36||

MHB 12-161-37

बुद्धिर्ममैषा परिषत्स्थितस्य मा भूद्विचारस्तव धर्मपुत्र ।
स्यात्संहितं सद्भिरफल्गुसारं समेत्य वाक्यं परमानृशंस्यम् ॥ १२-१६१-३७॥
buddhirmamaiṣā pariṣatsthitasya mā bhūdvicārastava dharmaputra |
syātsaṃhitaṃ sadbhiraphalgusāraṃ sametya vākyaṃ paramānṛśaṃsyam || 12-161-37||

MHB 12-161-38

धर्मार्थकामाः सममेव सेव्या यस्त्वेकसेवी स नरो जघन्यः ।
द्वयोस्तु दक्षं प्रवदन्ति मध्यं स उत्तमो यो निरतस्त्रिवर्गे ॥ १२-१६१-३८॥
dharmārthakāmāḥ samameva sevyā yastvekasevī sa naro jaghanyaḥ |
dvayostu dakṣaṃ pravadanti madhyaṃ sa uttamo yo niratastrivarge || 12-161-38||

MHB 12-161-39

प्राज्ञः सुहृच्चन्दनसारलिप्तो विचित्रमाल्याभरणैरुपेतः ।
ततो वचः संग्रहविग्रहेण प्रोक्त्वा यवीयान्विरराम भीमः ॥ १२-१६१-३९॥
prājñaḥ suhṛccandanasāralipto vicitramālyābharaṇairupetaḥ |
tato vacaḥ saṃgrahavigraheṇa proktvā yavīyānvirarāma bhīmaḥ || 12-161-39||

MHB 12-161-40

ततो मुहूर्तादथ धर्मराजो वाक्यानि तेषामनुचिन्त्य सम्यक् ।
उवाच वाचावितथं स्मयन्वै बहुश्रुतो धर्मभृतां वरिष्ठः ॥ १२-१६१-४०॥
tato muhūrtādatha dharmarājo vākyāni teṣāmanucintya samyak |
uvāca vācāvitathaṃ smayanvai bahuśruto dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ || 12-161-40||

MHB 12-161-41

निःसंशयं निश्चितधर्मशास्त्राः सर्वे भवन्तो विदितप्रमाणाः ।
विज्ञातुकामस्य ममेह वाक्यमुक्तं यद्वै नैष्ठिकं तच्छ्रुतं मे ।
इह त्ववश्यं गदतो ममापि वाक्यं निबोधध्वमनन्यभावाः ॥ १२-१६१-४१॥
niḥsaṃśayaṃ niścitadharmaśāstrāḥ sarve bhavanto viditapramāṇāḥ |
vijñātukāmasya mameha vākyamuktaṃ yadvai naiṣṭhikaṃ tacchrutaṃ me |
iha tvavaśyaṃ gadato mamāpi vākyaṃ nibodhadhvamananyabhāvāḥ || 12-161-41||

MHB 12-161-42

यो वै न पापे निरतो न पुण्ये नार्थे न धर्मे मनुजो न कामे ।
विमुक्तदोषः समलोष्टकाञ्चनः स मुच्यते दुःखसुखार्थसिद्धेः ॥ १२-१६१-४२॥
yo vai na pāpe nirato na puṇye nārthe na dharme manujo na kāme |
vimuktadoṣaḥ samaloṣṭakāñcanaḥ sa mucyate duḥkhasukhārthasiddheḥ || 12-161-42||

MHB 12-161-43

भूतानि जातीमरणान्वितानि जराविकारैश्च समन्वितानि ।
भूयश्च तैस्तैः प्रतिबोधितानि मोक्षं प्रशंसन्ति न तं च विद्मः ॥ १२-१६१-४३॥
bhūtāni jātīmaraṇānvitāni jarāvikāraiśca samanvitāni |
bhūyaśca taistaiḥ pratibodhitāni mokṣaṃ praśaṃsanti na taṃ ca vidmaḥ || 12-161-43||

MHB 12-161-44

स्नेहे नबद्धस्य न सन्ति तानीत्येवं स्वयंभूर्भगवानुवाच ।
बुधाश्च निर्वाणपरा वदन्ति तस्मान्न कुर्यात्प्रियमप्रियं च ॥ १२-१६१-४४॥
snehe nabaddhasya na santi tānītyevaṃ svayaṃbhūrbhagavānuvāca |
budhāśca nirvāṇaparā vadanti tasmānna kuryātpriyamapriyaṃ ca || 12-161-44||

MHB 12-161-45

एतत्प्रधानं न तु कामकारो यथा नियुक्तोऽस्मि तथा चरामि ।
भूतानि सर्वाणि विधिर्नियुङ्क्ते विधिर्बलीयानिति वित्त सर्वे ॥ १२-१६१-४५॥
etatpradhānaṃ na tu kāmakāro yathā niyukto'smi tathā carāmi |
bhūtāni sarvāṇi vidhirniyuṅkte vidhirbalīyāniti vitta sarve || 12-161-45||

MHB 12-161-46

न कर्मणाप्नोत्यनवाप्यमर्थं यद्भावि सर्वं भवतीति वित्त ।
त्रिवर्गहीनोऽपि हि विन्दतेऽर्थं तस्मादिदं लोकहिताय गुह्यम् ॥ १२-१६१-४६॥
na karmaṇāpnotyanavāpyamarthaṃ yadbhāvi sarvaṃ bhavatīti vitta |
trivargahīno'pi hi vindate'rthaṃ tasmādidaṃ lokahitāya guhyam || 12-161-46||

MHB 12-161-47

ततस्तदग्र्यं वचनं मनोनुगं समस्तमाज्ञाय ततोऽतिहेतुमत् ।
तदा प्रणेदुश्च जहर्षिरे च ते कुरुप्रवीराय च चक्रुरञ्जलीन् ॥ १२-१६१-४७॥
tatastadagryaṃ vacanaṃ manonugaṃ samastamājñāya tato'tihetumat |
tadā praṇeduśca jaharṣire ca te kurupravīrāya ca cakrurañjalīn || 12-161-47||

MHB 12-161-48

सुचारुवर्णाक्षरशब्दभूषितां मनोनुगां निर्धुतवाक्यकण्टकाम् ।
निशम्य तां पार्थिव पार्थभाषितां गिरं नरेन्द्राः प्रशशंसुरेव ते ।
पुनश्च पप्रच्छ सरिद्वरासुतं ततः परं धर्ममहीनसत्त्वः ॥ १२-१६१-४८॥
sucāruvarṇākṣaraśabdabhūṣitāṃ manonugāṃ nirdhutavākyakaṇṭakām |
niśamya tāṃ pārthiva pārthabhāṣitāṃ giraṃ narendrāḥ praśaśaṃsureva te |
punaśca papraccha saridvarāsutaṃ tataḥ paraṃ dharmamahīnasattvaḥ || 12-161-48||

Adhyaya: 162/353 (49)

MHB 12-162-1

युधिष्ठिर उवाच ।
पितामह महाप्राज्ञ कुरूणां कीर्तिवर्धन ।
प्रश्नं कंचित्प्रवक्ष्यामि तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १२-१६२-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
pitāmaha mahāprājña kurūṇāṃ kīrtivardhana |
praśnaṃ kaṃcitpravakṣyāmi tanme vyākhyātumarhasi || 12-162-1||

MHB 12-162-2

कीदृशा मानवाः सौम्याः कैः प्रीतिः परमा भवेत् ।
आयत्यां च तदात्वे च के क्षमास्तान्वदस्व मे ॥ १२-१६२-२॥
kīdṛśā mānavāḥ saumyāḥ kaiḥ prītiḥ paramā bhavet |
āyatyāṃ ca tadātve ca ke kṣamāstānvadasva me || 12-162-2||

MHB 12-162-3

न हि तत्र धनं स्फीतं न च संबन्धिबान्धवाः ।
तिष्ठन्ति यत्र सुहृदस्तिष्ठन्तीति मतिर्मम ॥ १२-१६२-३॥
na hi tatra dhanaṃ sphītaṃ na ca saṃbandhibāndhavāḥ |
tiṣṭhanti yatra suhṛdastiṣṭhantīti matirmama || 12-162-3||

MHB 12-162-4

दुर्लभो हि सुहृच्छ्रोता दुर्लभश्च हितः सुहृत् ।
एतद्धर्मभृतां श्रेष्ठ सर्वं व्याख्यातुमर्हसि ॥ १२-१६२-४॥
durlabho hi suhṛcchrotā durlabhaśca hitaḥ suhṛt |
etaddharmabhṛtāṃ śreṣṭha sarvaṃ vyākhyātumarhasi || 12-162-4||

MHB 12-162-5

भीष्म उवाच ।
संधेयान्पुरुषान्राजन्नसंधेयांश्च तत्त्वतः ।
वदतो मे निबोध त्वं निखिलेन युधिष्ठिर ॥ १२-१६२-५॥
bhīṣma uvāca |
saṃdheyānpuruṣānrājannasaṃdheyāṃśca tattvataḥ |
vadato me nibodha tvaṃ nikhilena yudhiṣṭhira || 12-162-5||

MHB 12-162-6

लुब्धः क्रूरस्त्यक्तधर्मा निकृतः शठ एव च ।
क्षुद्रः पापसमाचारः सर्वशङ्की तथालसः ॥ १२-१६२-६॥
lubdhaḥ krūrastyaktadharmā nikṛtaḥ śaṭha eva ca |
kṣudraḥ pāpasamācāraḥ sarvaśaṅkī tathālasaḥ || 12-162-6||

MHB 12-162-7

दीर्घसूत्रोऽनृजुः कष्टो गुरुदारप्रधर्षकः ।
व्यसने यः परित्यागी दुरात्मा निरपत्रपः ॥ १२-१६२-७॥
dīrghasūtro'nṛjuḥ kaṣṭo gurudārapradharṣakaḥ |
vyasane yaḥ parityāgī durātmā nirapatrapaḥ || 12-162-7||

MHB 12-162-8

सर्वतः पापदर्शी च नास्तिको वेदनिन्दकः ।
संप्रकीर्णेन्द्रियो लोके यः कामनिरतश्चरेत् ॥ १२-१६२-८॥
sarvataḥ pāpadarśī ca nāstiko vedanindakaḥ |
saṃprakīrṇendriyo loke yaḥ kāmanirataścaret || 12-162-8||

MHB 12-162-9

असत्यो लोकविद्विष्टः समये चानवस्थितः ।
पिशुनोऽथाकृतप्रज्ञो मत्सरी पापनिश्चयः ॥ १२-१६२-९॥
asatyo lokavidviṣṭaḥ samaye cānavasthitaḥ |
piśuno'thākṛtaprajño matsarī pāpaniścayaḥ || 12-162-9||

MHB 12-162-10

दुःशीलोऽथाकृतात्मा च नृशंसः कितवस्तथा ।
मित्रैरर्थकृती नित्यमिच्छत्यर्थपरश्च यः ॥ १२-१६२-१०॥
duḥśīlo'thākṛtātmā ca nṛśaṃsaḥ kitavastathā |
mitrairarthakṛtī nityamicchatyarthaparaśca yaḥ || 12-162-10||

MHB 12-162-11

वहतश्च यथाशक्ति यो न तुष्यति मन्दधीः ।
अमित्रमिव यो भुङ्क्ते सदा मित्रं नरर्षभ ॥ १२-१६२-११॥
vahataśca yathāśakti yo na tuṣyati mandadhīḥ |
amitramiva yo bhuṅkte sadā mitraṃ nararṣabha || 12-162-11||

MHB 12-162-12

अस्थानक्रोधनो यश्च अकस्माच्च विरज्यते ।
सुहृदश्चैव कल्याणानाशु त्यजति किल्बिषी ॥ १२-१६२-१२॥
asthānakrodhano yaśca akasmācca virajyate |
suhṛdaścaiva kalyāṇānāśu tyajati kilbiṣī || 12-162-12||

MHB 12-162-13

अल्पेऽप्यपकृते मूढस्तथाज्ञानात्कृतेऽपि च ।
कार्योपसेवी मित्रेषु मित्रद्वेषी नराधिप ॥ १२-१६२-१३॥
alpe'pyapakṛte mūḍhastathājñānātkṛte'pi ca |
kāryopasevī mitreṣu mitradveṣī narādhipa || 12-162-13||

MHB 12-162-14

शत्रुर्मित्रमुखो यश्च जिह्मप्रेक्षी विलोभनः ।
न रज्यति च कल्याणे यस्त्यजेत्तादृशं नरम् ॥ १२-१६२-१४॥
śatrurmitramukho yaśca jihmaprekṣī vilobhanaḥ |
na rajyati ca kalyāṇe yastyajettādṛśaṃ naram || 12-162-14||

MHB 12-162-15

पानपो द्वेषणः क्रूरो निर्घृणः परुषस्तथा ।
परोपतापी मित्रध्रुक्तथा प्राणिवधे रतः ॥ १२-१६२-१५॥
pānapo dveṣaṇaḥ krūro nirghṛṇaḥ paruṣastathā |
paropatāpī mitradhruktathā prāṇivadhe rataḥ || 12-162-15||

MHB 12-162-16

कृतघ्नश्चाधमो लोके न संधेयः कथंचन ।
छिद्रान्वेषी न संधेयः संधेयानपि मे शृणु ॥ १२-१६२-१६॥
kṛtaghnaścādhamo loke na saṃdheyaḥ kathaṃcana |
chidrānveṣī na saṃdheyaḥ saṃdheyānapi me śṛṇu || 12-162-16||

MHB 12-162-17

कुलीना वाक्यसंपन्ना ज्ञानविज्ञानकोविदाः ।
मित्रज्ञाश्च कृतज्ञाश्च सर्वज्ञाः शोकवर्जिताः ॥ १२-१६२-१७॥
kulīnā vākyasaṃpannā jñānavijñānakovidāḥ |
mitrajñāśca kṛtajñāśca sarvajñāḥ śokavarjitāḥ || 12-162-17||

MHB 12-162-18

माधुर्यगुणसंपन्नाः सत्यसंधा जितेन्द्रियाः ।
व्यायामशीलाः सततं भृतपुत्राः कुलोद्गताः ॥ १२-१६२-१८॥
mādhuryaguṇasaṃpannāḥ satyasaṃdhā jitendriyāḥ |
vyāyāmaśīlāḥ satataṃ bhṛtaputrāḥ kulodgatāḥ || 12-162-18||

MHB 12-162-19

रूपवन्तो गुणोपेतास्तथालुब्धा जितश्रमाः ।
दोषैर्वियुक्ताः प्रथितैस्ते ग्राह्याः पार्थिवेन ह ॥ १२-१६२-१९॥
rūpavanto guṇopetāstathālubdhā jitaśramāḥ |
doṣairviyuktāḥ prathitaiste grāhyāḥ pārthivena ha || 12-162-19||

MHB 12-162-20

यथाशक्तिसमाचाराः सन्तस्तुष्यन्ति हि प्रभो ।
नास्थाने क्रोधवन्तश्च न चाकस्माद्विरागिणः ॥ १२-१६२-२०॥
yathāśaktisamācārāḥ santastuṣyanti hi prabho |
nāsthāne krodhavantaśca na cākasmādvirāgiṇaḥ || 12-162-20||

MHB 12-162-21

विरक्ताश्च न रुष्यन्ति मनसाप्यर्थकोविदाः ।
आत्मानं पीडयित्वापि सुहृत्कार्यपरायणाः ।
न विरज्यन्ति मित्रेभ्यो वासो रक्तमिवाविकम् ॥ १२-१६२-२१॥
viraktāśca na ruṣyanti manasāpyarthakovidāḥ |
ātmānaṃ pīḍayitvāpi suhṛtkāryaparāyaṇāḥ |
na virajyanti mitrebhyo vāso raktamivāvikam || 12-162-21||

MHB 12-162-22

दोषांश्च लोभमोहादीनर्थेषु युवतिष्वथ ।
न दर्शयन्ति सुहृदां विश्वस्ता बन्धुवत्सलाः ॥ १२-१६२-२२॥
doṣāṃśca lobhamohādīnartheṣu yuvatiṣvatha |
na darśayanti suhṛdāṃ viśvastā bandhuvatsalāḥ || 12-162-22||

MHB 12-162-23

लोष्टकाञ्चनतुल्यार्थाः सुहृत्स्वशठबुद्धयः ।
ये चरन्त्यनभीमाना निसृष्टार्थविभूषणाः ।
संगृह्णन्तः परिजनं स्वाम्यर्थपरमाः सदा ॥ १२-१६२-२३॥
loṣṭakāñcanatulyārthāḥ suhṛtsvaśaṭhabuddhayaḥ |
ye carantyanabhīmānā nisṛṣṭārthavibhūṣaṇāḥ |
saṃgṛhṇantaḥ parijanaṃ svāmyarthaparamāḥ sadā || 12-162-23||

MHB 12-162-24

ईदृशैः पुरुषश्रेष्ठैः संधिं यः कुरुते नृपः ।
तस्य विस्तीर्यते राष्ट्रं ज्योत्स्ना ग्रहपतेरिव ॥ १२-१६२-२४॥
īdṛśaiḥ puruṣaśreṣṭhaiḥ saṃdhiṃ yaḥ kurute nṛpaḥ |
tasya vistīryate rāṣṭraṃ jyotsnā grahapateriva || 12-162-24||

MHB 12-162-25

शास्त्रनित्या जितक्रोधा बलवन्तो रणप्रियाः ।
क्षान्ताः शीलगुणोपेताः संधेयाः पुरुषोत्तमाः ॥ १२-१६२-२५॥
śāstranityā jitakrodhā balavanto raṇapriyāḥ |
kṣāntāḥ śīlaguṇopetāḥ saṃdheyāḥ puruṣottamāḥ || 12-162-25||

MHB 12-162-26

ये च दोषसमायुक्ता नराः प्रोक्ता मयानघ ।
तेषामप्यधमो राजन्कृतघ्नो मित्रघातकः ।
त्यक्तव्यः स दुराचारः सर्वेषामिति निश्चयः ॥ १२-१६२-२६॥
ye ca doṣasamāyuktā narāḥ proktā mayānagha |
teṣāmapyadhamo rājankṛtaghno mitraghātakaḥ |
tyaktavyaḥ sa durācāraḥ sarveṣāmiti niścayaḥ || 12-162-26||

MHB 12-162-27

युधिष्ठिर उवाच ।
विस्तरेणार्थसंबन्धं श्रोतुमिच्छामि पार्थिव ।
मित्रद्रोही कृतघ्नश्च यः प्रोक्तस्तं च मे वद ॥ १२-१६२-२७॥
yudhiṣṭhira uvāca |
vistareṇārthasaṃbandhaṃ śrotumicchāmi pārthiva |
mitradrohī kṛtaghnaśca yaḥ proktastaṃ ca me vada || 12-162-27||

MHB 12-162-28

भीष्म उवाच ।
हन्त ते वर्तयिष्येऽहमितिहासं पुरातनम् ।
उदीच्यां दिशि यद्वृत्तं म्लेच्छेषु मनुजाधिप ॥ १२-१६२-२८॥
bhīṣma uvāca |
hanta te vartayiṣye'hamitihāsaṃ purātanam |
udīcyāṃ diśi yadvṛttaṃ mleccheṣu manujādhipa || 12-162-28||

MHB 12-162-29

ब्राह्मणो मध्यदेशीयः कृष्णाङ्गो ब्रह्मवर्जितः ।
ग्रामं प्रेक्ष्य जनाकीर्णं प्राविशद्भैक्षकाङ्क्षया ॥ १२-१६२-२९॥
brāhmaṇo madhyadeśīyaḥ kṛṣṇāṅgo brahmavarjitaḥ |
grāmaṃ prekṣya janākīrṇaṃ prāviśadbhaikṣakāṅkṣayā || 12-162-29||

MHB 12-162-30

तत्र दस्युर्धनयुतः सर्ववर्णविशेषवित् ।
ब्रह्मण्यः सत्यसंधश्च दाने च निरतोऽभवत् ॥ १२-१६२-३०॥
tatra dasyurdhanayutaḥ sarvavarṇaviśeṣavit |
brahmaṇyaḥ satyasaṃdhaśca dāne ca nirato'bhavat || 12-162-30||

MHB 12-162-31

तस्य क्षयमुपागम्य ततो भिक्षामयाचत ।
प्रतिश्रयं च वासार्थं भिक्षां चैवाथ वार्षिकीम् ॥ १२-१६२-३१॥
tasya kṣayamupāgamya tato bhikṣāmayācata |
pratiśrayaṃ ca vāsārthaṃ bhikṣāṃ caivātha vārṣikīm || 12-162-31||

MHB 12-162-32

प्रादात्तस्मै स विप्राय वस्त्रं च सदृशं नवम् ।
नारीं चापि वयोपेतां भर्त्रा विरहितां तदा ॥ १२-१६२-३२॥
prādāttasmai sa viprāya vastraṃ ca sadṛśaṃ navam |
nārīṃ cāpi vayopetāṃ bhartrā virahitāṃ tadā || 12-162-32||

MHB 12-162-33

एतत्संप्राप्य हृष्टात्मा दस्योः सर्वं द्विजस्तदा ।
तस्मिन्गृहवरे राजंस्तया रेमे स गौतमः ॥ १२-१६२-३३॥
etatsaṃprāpya hṛṣṭātmā dasyoḥ sarvaṃ dvijastadā |
tasmingṛhavare rājaṃstayā reme sa gautamaḥ || 12-162-33||

MHB 12-162-34

कुटुम्बार्थेषु दस्योः स साहाय्यं चाप्यथाकरोत् ।
तत्रावसत्सोऽथ वर्षाः समृद्धे शबरालये ।
बाणवेध्ये परं यत्नमकरोच्चैव गौतमः ॥ १२-१६२-३४॥
kuṭumbārtheṣu dasyoḥ sa sāhāyyaṃ cāpyathākarot |
tatrāvasatso'tha varṣāḥ samṛddhe śabarālaye |
bāṇavedhye paraṃ yatnamakaroccaiva gautamaḥ || 12-162-34||

MHB 12-162-35

वक्राङ्गांस्तु स नित्यं वै सर्वतो बाणगोचरे ।
जघान गौतमो राजन्यथा दस्युगणस्तथा ॥ १२-१६२-३५॥
vakrāṅgāṃstu sa nityaṃ vai sarvato bāṇagocare |
jaghāna gautamo rājanyathā dasyugaṇastathā || 12-162-35||

MHB 12-162-36

हिंसापरो घृणाहीनः सदा प्राणिवधे रतः ।
गौतमः संनिकर्षेण दस्युभिः समतामियात् ॥ १२-१६२-३६॥
hiṃsāparo ghṛṇāhīnaḥ sadā prāṇivadhe rataḥ |
gautamaḥ saṃnikarṣeṇa dasyubhiḥ samatāmiyāt || 12-162-36||

MHB 12-162-37

तथा तु वसतस्तस्य दस्युग्रामे सुखं तदा ।
अगच्छन्बहवो मासा निघ्नतः पक्षिणो बहून् ॥ १२-१६२-३७॥
tathā tu vasatastasya dasyugrāme sukhaṃ tadā |
agacchanbahavo māsā nighnataḥ pakṣiṇo bahūn || 12-162-37||

MHB 12-162-38

ततः कदाचिदपरो द्विजस्तं देशमागमत् ।
जटी चीराजिनधरः स्वाध्यायपरमः शुचिः ॥ १२-१६२-३८॥
tataḥ kadācidaparo dvijastaṃ deśamāgamat |
jaṭī cīrājinadharaḥ svādhyāyaparamaḥ śuciḥ || 12-162-38||

MHB 12-162-39

विनीतो नियताहारो ब्रह्मण्यो वेदपारगः ।
सब्रह्मचारी तद्देश्यः सखा तस्यैव सुप्रियम् ।
तं दस्युग्राममगमद्यत्रासौ गौतमोऽभवत् ॥ १२-१६२-३९॥
vinīto niyatāhāro brahmaṇyo vedapāragaḥ |
sabrahmacārī taddeśyaḥ sakhā tasyaiva supriyam |
taṃ dasyugrāmamagamadyatrāsau gautamo'bhavat || 12-162-39||

MHB 12-162-40

स तु विप्रगृहान्वेषी शूद्रान्नपरिवर्जकः ।
ग्रामे दस्युजनाकीर्णे व्यचरत्सर्वतोदिशम् ॥ १२-१६२-४०॥
sa tu vipragṛhānveṣī śūdrānnaparivarjakaḥ |
grāme dasyujanākīrṇe vyacaratsarvatodiśam || 12-162-40||

MHB 12-162-41

ततः स गौतमगृहं प्रविवेश द्विजोत्तमः ।
गौतमश्चापि संप्राप्तस्तावन्योन्येन संगतौ ॥ १२-१६२-४१॥
tataḥ sa gautamagṛhaṃ praviveśa dvijottamaḥ |
gautamaścāpi saṃprāptastāvanyonyena saṃgatau || 12-162-41||

MHB 12-162-42

वक्राङ्गभारहस्तं तं धनुष्पाणिं कृतागसम् ।
रुधिरेणावसिक्ताङ्गं गृहद्वारमुपागतम् ॥ १२-१६२-४२॥
vakrāṅgabhārahastaṃ taṃ dhanuṣpāṇiṃ kṛtāgasam |
rudhireṇāvasiktāṅgaṃ gṛhadvāramupāgatam || 12-162-42||

MHB 12-162-43

तं दृष्ट्वा पुरुषादाभमपध्वस्तं क्षयागतम् ।
अभिज्ञाय द्विजो व्रीडामगमद्वाक्यमाह च ॥ १२-१६२-४३॥
taṃ dṛṣṭvā puruṣādābhamapadhvastaṃ kṣayāgatam |
abhijñāya dvijo vrīḍāmagamadvākyamāha ca || 12-162-43||

MHB 12-162-44

किमिदं कुरुषे मौढ्याद्विप्रस्त्वं हि कुलोद्गतः ।
मध्यदेशपरिज्ञातो दस्युभावं गतः कथम् ॥ १२-१६२-४४॥
kimidaṃ kuruṣe mauḍhyādviprastvaṃ hi kulodgataḥ |
madhyadeśaparijñāto dasyubhāvaṃ gataḥ katham || 12-162-44||

MHB 12-162-45

पूर्वान्स्मर द्विजाग्र्यांस्तान्प्रख्यातान्वेदपारगान् ।
येषां वंशेऽभिजातस्त्वमीदृशः कुलपांसनः ॥ १२-१६२-४५॥
pūrvānsmara dvijāgryāṃstānprakhyātānvedapāragān |
yeṣāṃ vaṃśe'bhijātastvamīdṛśaḥ kulapāṃsanaḥ || 12-162-45||

MHB 12-162-46

अवबुध्यात्मनात्मानं सत्यं शीलं श्रुतं दमम् ।
अनुक्रोशं च संस्मृत्य त्यज वासमिमं द्विज ॥ १२-१६२-४६॥
avabudhyātmanātmānaṃ satyaṃ śīlaṃ śrutaṃ damam |
anukrośaṃ ca saṃsmṛtya tyaja vāsamimaṃ dvija || 12-162-46||

MHB 12-162-47

एवमुक्तः स सुहृदा तदा तेन हितैषिणा ।
प्रत्युवाच ततो राजन्विनिश्चित्य तदार्तवत् ॥ १२-१६२-४७॥
evamuktaḥ sa suhṛdā tadā tena hitaiṣiṇā |
pratyuvāca tato rājanviniścitya tadārtavat || 12-162-47||

MHB 12-162-48

अधनोऽस्मि द्विजश्रेष्ठ न च वेदविदप्यहम् ।
वृत्त्यर्थमिह संप्राप्तं विद्धि मां द्विजसत्तम ॥ १२-१६२-४८॥
adhano'smi dvijaśreṣṭha na ca vedavidapyaham |
vṛttyarthamiha saṃprāptaṃ viddhi māṃ dvijasattama || 12-162-48||

MHB 12-162-49

त्वद्दर्शनात्तु विप्रर्षे कृतार्थं वेद्म्यहं द्विज ।
आत्मानं सह यास्यावः श्वो वसाद्येह शर्वरीम् ॥ १२-१६२-४९॥
tvaddarśanāttu viprarṣe kṛtārthaṃ vedmyahaṃ dvija |
ātmānaṃ saha yāsyāvaḥ śvo vasādyeha śarvarīm || 12-162-49||

Adhyaya: 163/353 (23)

MHB 12-163-1

भीष्म उवाच ।
तस्यां निशायां व्युष्टायां गते तस्मिन्द्विजोत्तमे ।
निष्क्रम्य गौतमोऽगच्छत्समुद्रं प्रति भारत ॥ १२-१६३-१॥
bhīṣma uvāca |
tasyāṃ niśāyāṃ vyuṣṭāyāṃ gate tasmindvijottame |
niṣkramya gautamo'gacchatsamudraṃ prati bhārata || 12-163-1||

MHB 12-163-2

सामुद्रकान्स वणिजस्ततोऽपश्यत्स्थितान्पथि ।
स तेन सार्थेन सह प्रययौ सागरं प्रति ॥ १२-१६३-२॥
sāmudrakānsa vaṇijastato'paśyatsthitānpathi |
sa tena sārthena saha prayayau sāgaraṃ prati || 12-163-2||

MHB 12-163-3

स तु सार्थो महाराज कस्मिंश्चिद्गिरिगह्वरे ।
मत्तेन द्विरदेनाथ निहतः प्रायशोऽभवत् ॥ १२-१६३-३॥
sa tu sārtho mahārāja kasmiṃścidgirigahvare |
mattena dviradenātha nihataḥ prāyaśo'bhavat || 12-163-3||

MHB 12-163-4

स कथंचित्ततस्तस्मात्सार्थान्मुक्तो द्विजस्तदा ।
कांदिग्भूतो जीवितार्थी प्रदुद्रावोत्तरां दिशम् ॥ १२-१६३-४॥
sa kathaṃcittatastasmātsārthānmukto dvijastadā |
kāṃdigbhūto jīvitārthī pradudrāvottarāṃ diśam || 12-163-4||

MHB 12-163-5

स सर्वतः परिभ्रष्टः सार्थाद्देशात्तथार्थतः ।
एकाकी व्यद्रवत्तत्र वने किंपुरुषो यथा ॥ १२-१६३-५॥
sa sarvataḥ paribhraṣṭaḥ sārthāddeśāttathārthataḥ |
ekākī vyadravattatra vane kiṃpuruṣo yathā || 12-163-5||

MHB 12-163-6

स पन्थानमथासाद्य समुद्राभिसरं तदा ।
आससाद वनं रम्यं महत्पुष्पितपादपम् ॥ १२-१६३-६॥
sa panthānamathāsādya samudrābhisaraṃ tadā |
āsasāda vanaṃ ramyaṃ mahatpuṣpitapādapam || 12-163-6||

MHB 12-163-7

सर्वर्तुकैराम्रवनैः पुष्पितैरुपशोभितम् ।
नन्दनोद्देशसदृशं यक्षकिंनरसेवितम् ॥ १२-१६३-७॥
sarvartukairāmravanaiḥ puṣpitairupaśobhitam |
nandanoddeśasadṛśaṃ yakṣakiṃnarasevitam || 12-163-7||

MHB 12-163-8

शालतालधवाश्वत्थत्वचागुरुवनैस्तथा ।
चन्दनस्य च मुख्यस्य पादपैरुपशोभितम् ।
गिरिप्रस्थेषु रम्येषु शुभेषु सुसुगन्धिषु ॥ १२-१६३-८॥
śālatāladhavāśvatthatvacāguruvanaistathā |
candanasya ca mukhyasya pādapairupaśobhitam |
giriprastheṣu ramyeṣu śubheṣu susugandhiṣu || 12-163-8||

MHB 12-163-9

समन्ततो द्विजश्रेष्ठा वल्गु कूजन्ति तत्र वै ।
मनुष्यवदनास्त्वन्ये भारुण्डा इति विश्रुताः ।
भूलिङ्गशकुनाश्चान्ये समुद्रं सर्वतोऽभवन् ॥ १२-१६३-९॥
samantato dvijaśreṣṭhā valgu kūjanti tatra vai |
manuṣyavadanāstvanye bhāruṇḍā iti viśrutāḥ |
bhūliṅgaśakunāścānye samudraṃ sarvato'bhavan || 12-163-9||

MHB 12-163-10

स तान्यतिमनोज्ञानि विहंगाभिरुतानि वै ।
शृण्वन्सुरमणीयानि विप्रोऽगच्छत गौतमः ॥ १२-१६३-१०॥
sa tānyatimanojñāni vihaṃgābhirutāni vai |
śṛṇvansuramaṇīyāni vipro'gacchata gautamaḥ || 12-163-10||

MHB 12-163-11

ततोऽपश्यत्सुरम्ये स सुवर्णसिकताचिते ।
देशभागे समे चित्रे स्वर्गोद्देशसमप्रभे ॥ १२-१६३-११॥
tato'paśyatsuramye sa suvarṇasikatācite |
deśabhāge same citre svargoddeśasamaprabhe || 12-163-11||

MHB 12-163-12

श्रिया जुष्टं महावृक्षं न्यग्रोधं परिमण्डलम् ।
शाखाभिरनुरूपाभिर्भूषितं छत्रसंनिभम् ॥ १२-१६३-१२॥
śriyā juṣṭaṃ mahāvṛkṣaṃ nyagrodhaṃ parimaṇḍalam |
śākhābhiranurūpābhirbhūṣitaṃ chatrasaṃnibham || 12-163-12||

MHB 12-163-13

तस्य मूलं सुसंसिक्तं वरचन्दनवारिणा ।
दिव्यपुष्पान्वितं श्रीमत्पितामहसदोपमम् ॥ १२-१६३-१३॥
tasya mūlaṃ susaṃsiktaṃ varacandanavāriṇā |
divyapuṣpānvitaṃ śrīmatpitāmahasadopamam || 12-163-13||

MHB 12-163-14

तं दृष्ट्वा गौतमः प्रीतो मुनिकान्तमनुत्तमम् ।
मेध्यं सुरगृहप्रख्यं पुष्पितैः पादपैर्वृतम् ।
तमागम्य मुदा युक्तस्तस्याधस्तादुपाविशत् ॥ १२-१६३-१४॥
taṃ dṛṣṭvā gautamaḥ prīto munikāntamanuttamam |
medhyaṃ suragṛhaprakhyaṃ puṣpitaiḥ pādapairvṛtam |
tamāgamya mudā yuktastasyādhastādupāviśat || 12-163-14||

MHB 12-163-15

तत्रासीनस्य कौरव्य गौतमस्य सुखः शिवः ।
पुष्पाणि समुपस्पृश्य प्रववावनिलः शुचिः ।
ह्लादयन्सर्वगात्राणि गौतमस्य तदा नृप ॥ १२-१६३-१५॥
tatrāsīnasya kauravya gautamasya sukhaḥ śivaḥ |
puṣpāṇi samupaspṛśya pravavāvanilaḥ śuciḥ |
hlādayansarvagātrāṇi gautamasya tadā nṛpa || 12-163-15||

MHB 12-163-16

स तु विप्रः परिश्रान्तः स्पृष्टः पुण्येन वायुना ।
सुखमासाद्य सुष्वाप भास्करश्चास्तमभ्यगात् ॥ १२-१६३-१६॥
sa tu vipraḥ pariśrāntaḥ spṛṣṭaḥ puṇyena vāyunā |
sukhamāsādya suṣvāpa bhāskaraścāstamabhyagāt || 12-163-16||

MHB 12-163-17

ततोऽस्तं भास्करे याते संध्याकाल उपस्थिते ।
आजगाम स्वभवनं ब्रह्मलोकात्खगोत्तमः ॥ १२-१६३-१७॥
tato'staṃ bhāskare yāte saṃdhyākāla upasthite |
ājagāma svabhavanaṃ brahmalokātkhagottamaḥ || 12-163-17||

MHB 12-163-18

नाडीजङ्घ इति ख्यातो दयितो ब्रह्मणः सखा ।
बकराजो महाप्राज्ञः कश्यपस्यात्मसंभवः ॥ १२-१६३-१८॥
nāḍījaṅgha iti khyāto dayito brahmaṇaḥ sakhā |
bakarājo mahāprājñaḥ kaśyapasyātmasaṃbhavaḥ || 12-163-18||

MHB 12-163-19

राजधर्मेति विख्यातो बभूवाप्रतिमो भुवि ।
देवकन्यासुतः श्रीमान्विद्वान्देवपतिप्रभः ॥ १२-१६३-१९॥
rājadharmeti vikhyāto babhūvāpratimo bhuvi |
devakanyāsutaḥ śrīmānvidvāndevapatiprabhaḥ || 12-163-19||

MHB 12-163-20

मृष्टहाटकसंछन्नो भूषणैरर्कसंनिभैः ।
भूषितः सर्वगात्रेषु देवगर्भः श्रिया ज्वलन् ॥ १२-१६३-२०॥
mṛṣṭahāṭakasaṃchanno bhūṣaṇairarkasaṃnibhaiḥ |
bhūṣitaḥ sarvagātreṣu devagarbhaḥ śriyā jvalan || 12-163-20||

MHB 12-163-21

तमागतं द्विजं दृष्ट्वा विस्मितो गौतमोऽभवत् ।
क्षुत्पिपासापरीतात्मा हिंसार्थी चाप्यवैक्षत ॥ १२-१६३-२१॥
tamāgataṃ dvijaṃ dṛṣṭvā vismito gautamo'bhavat |
kṣutpipāsāparītātmā hiṃsārthī cāpyavaikṣata || 12-163-21||

MHB 12-163-22

राजधर्मोवाच ।
स्वागतं भवते विप्र दिष्ट्या प्राप्तोऽसि मे गृहम् ।
अस्तं च सविता यातः संध्येयं समुपस्थिता ॥ १२-१६३-२२॥
rājadharmovāca |
svāgataṃ bhavate vipra diṣṭyā prāpto'si me gṛham |
astaṃ ca savitā yātaḥ saṃdhyeyaṃ samupasthitā || 12-163-22||

MHB 12-163-23

मम त्वं निलयं प्राप्तः प्रियातिथिरनिन्दितः ।
पूजितो यास्यसि प्रातर्विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ १२-१६३-२३॥
mama tvaṃ nilayaṃ prāptaḥ priyātithiraninditaḥ |
pūjito yāsyasi prātarvidhidṛṣṭena karmaṇā || 12-163-23||

Adhyaya: 164/353 (26)

MHB 12-164-1

भीष्म उवाच ।
गिरं तां मधुरां श्रुत्वा गौतमो विस्मितस्तदा ।
कौतूहलान्वितो राजन्राजधर्माणमैक्षत ॥ १२-१६४-१॥
bhīṣma uvāca |
giraṃ tāṃ madhurāṃ śrutvā gautamo vismitastadā |
kautūhalānvito rājanrājadharmāṇamaikṣata || 12-164-1||

MHB 12-164-2

राजधर्मोवाच ।
भोः कश्यपस्य पुत्रोऽहं माता दाक्षायणी च मे ।
अतिथिस्त्वं गुणोपेतः स्वागतं ते द्विजर्षभ ॥ १२-१६४-२॥
rājadharmovāca |
bhoḥ kaśyapasya putro'haṃ mātā dākṣāyaṇī ca me |
atithistvaṃ guṇopetaḥ svāgataṃ te dvijarṣabha || 12-164-2||

MHB 12-164-3

भीष्म उवाच ।
तस्मै दत्त्वा स सत्कारं विधिदृष्टेन कर्मणा ।
शालपुष्पमयीं दिव्यां बृसीं समुपकल्पयत् ॥ १२-१६४-३॥
bhīṣma uvāca |
tasmai dattvā sa satkāraṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā |
śālapuṣpamayīṃ divyāṃ bṛsīṃ samupakalpayat || 12-164-3||

MHB 12-164-4

भगीरथरथाक्रान्तान्देशान्गङ्गानिषेवितान् ।
ये चरन्ति महामीनास्तांश्च तस्यान्वकल्पयत् ॥ १२-१६४-४॥
bhagīratharathākrāntāndeśāngaṅgāniṣevitān |
ye caranti mahāmīnāstāṃśca tasyānvakalpayat || 12-164-4||

MHB 12-164-5

वह्निं चापि सुसंदीप्तं मीनांश्चैव सुपीवरान् ।
स गौतमायातिथये न्यवेदयत काश्यपः ॥ १२-१६४-५॥
vahniṃ cāpi susaṃdīptaṃ mīnāṃścaiva supīvarān |
sa gautamāyātithaye nyavedayata kāśyapaḥ || 12-164-5||

MHB 12-164-6

भुक्तवन्तं च तं विप्रं प्रीतात्मानं महामनाः ।
क्लमापनयनार्थं स पक्षाभ्यामभ्यवीजयत् ॥ १२-१६४-६॥
bhuktavantaṃ ca taṃ vipraṃ prītātmānaṃ mahāmanāḥ |
klamāpanayanārthaṃ sa pakṣābhyāmabhyavījayat || 12-164-6||

MHB 12-164-7

ततो विश्रान्तमासीनं गोत्रप्रश्नमपृच्छत ।
सोऽब्रवीद्गौतमोऽस्मीति ब्राह्म नान्यदुदाहरत् ॥ १२-१६४-७॥
tato viśrāntamāsīnaṃ gotrapraśnamapṛcchata |
so'bravīdgautamo'smīti brāhma nānyadudāharat || 12-164-7||

MHB 12-164-8

तस्मै पर्णमयं दिव्यं दिव्यपुष्पाधिवासितम् ।
गन्धाढ्यं शयनं प्रादात्स शिश्ये तत्र वै सुखम् ॥ १२-१६४-८॥
tasmai parṇamayaṃ divyaṃ divyapuṣpādhivāsitam |
gandhāḍhyaṃ śayanaṃ prādātsa śiśye tatra vai sukham || 12-164-8||

MHB 12-164-9

अथोपविष्टं शयने गौतमं बकराट्तदा ।
पप्रच्छ काश्यपो वाग्मी किमागमनकारणम् ॥ १२-१६४-९॥
athopaviṣṭaṃ śayane gautamaṃ bakarāṭtadā |
papraccha kāśyapo vāgmī kimāgamanakāraṇam || 12-164-9||

MHB 12-164-10

ततोऽब्रवीद्गौतमस्तं दरिद्रोऽहं महामते ।
समुद्रगमनाकाङ्क्षी द्रव्यार्थमिति भारत ॥ १२-१६४-१०॥
tato'bravīdgautamastaṃ daridro'haṃ mahāmate |
samudragamanākāṅkṣī dravyārthamiti bhārata || 12-164-10||

MHB 12-164-11

तं काश्यपोऽब्रवीत्प्रीतो नोत्कण्ठां कर्तुमर्हसि ।
कृतकार्यो द्विजश्रेष्ठ सद्रव्यो यास्यसे गृहान् ॥ १२-१६४-११॥
taṃ kāśyapo'bravītprīto notkaṇṭhāṃ kartumarhasi |
kṛtakāryo dvijaśreṣṭha sadravyo yāsyase gṛhān || 12-164-11||

MHB 12-164-12

चतुर्विधा ह्यर्थगतिर्बृहस्पतिमतं यथा ।
पारंपर्यं तथा दैवं कर्म मित्रमिति प्रभो ॥ १२-१६४-१२॥
caturvidhā hyarthagatirbṛhaspatimataṃ yathā |
pāraṃparyaṃ tathā daivaṃ karma mitramiti prabho || 12-164-12||

MHB 12-164-13

प्रादुर्भूतोऽस्मि ते मित्रं सुहृत्त्वं च मम त्वयि ।
सोऽहं तथा यतिष्यामि भविष्यसि यथार्थवान् ॥ १२-१६४-१३॥
prādurbhūto'smi te mitraṃ suhṛttvaṃ ca mama tvayi |
so'haṃ tathā yatiṣyāmi bhaviṣyasi yathārthavān || 12-164-13||

MHB 12-164-14

ततः प्रभातसमये सुखं पृष्ट्वाब्रवीदिदम् ।
गच्छ सौम्य पथानेन कृतकृत्यो भविष्यसि ॥ १२-१६४-१४॥
tataḥ prabhātasamaye sukhaṃ pṛṣṭvābravīdidam |
gaccha saumya pathānena kṛtakṛtyo bhaviṣyasi || 12-164-14||

MHB 12-164-15

इतस्त्रियोजनं गत्वा राक्षसाधिपतिर्महान् ।
विरूपाक्ष इति ख्यातः सखा मम महाबलः ॥ १२-१६४-१५॥
itastriyojanaṃ gatvā rākṣasādhipatirmahān |
virūpākṣa iti khyātaḥ sakhā mama mahābalaḥ || 12-164-15||

MHB 12-164-16

तं गच्छ द्विजमुख्य त्वं मम वाक्यप्रचोदितः ।
कामानभीप्सितांस्तुभ्यं दाता नास्त्यत्र संशयः ॥ १२-१६४-१६॥
taṃ gaccha dvijamukhya tvaṃ mama vākyapracoditaḥ |
kāmānabhīpsitāṃstubhyaṃ dātā nāstyatra saṃśayaḥ || 12-164-16||

MHB 12-164-17

इत्युक्तः प्रययौ राजन्गौतमो विगतक्लमः ।
फलान्यमृतकल्पानि भक्षयन्स्म यथेष्टतः ॥ १२-१६४-१७॥
ityuktaḥ prayayau rājangautamo vigataklamaḥ |
phalānyamṛtakalpāni bhakṣayansma yatheṣṭataḥ || 12-164-17||

MHB 12-164-18

चन्दनागुरुमुख्यानि त्वक्पत्राणां वनानि च ।
तस्मिन्पथि महाराज सेवमानो द्रुतं ययौ ॥ १२-१६४-१८॥
candanāgurumukhyāni tvakpatrāṇāṃ vanāni ca |
tasminpathi mahārāja sevamāno drutaṃ yayau || 12-164-18||

MHB 12-164-19

ततो मेरुव्रजं नाम नगरं शैलतोरणम् ।
शैलप्राकारवप्रं च शैलयन्त्रार्गलं तथा ॥ १२-१६४-१९॥
tato meruvrajaṃ nāma nagaraṃ śailatoraṇam |
śailaprākāravapraṃ ca śailayantrārgalaṃ tathā || 12-164-19||

MHB 12-164-20

विदितश्चाभवत्तस्य राक्षसेन्द्रस्य धीमतः ।
प्रहितः सुहृदा राजन्प्रीयता वै प्रियातिथिः ॥ १२-१६४-२०॥
viditaścābhavattasya rākṣasendrasya dhīmataḥ |
prahitaḥ suhṛdā rājanprīyatā vai priyātithiḥ || 12-164-20||

MHB 12-164-21

ततः स राक्षसेन्द्रः स्वान्प्रेष्यानाह युधिष्ठिर ।
गौतमो नगरद्वाराच्छीघ्रमानीयतामिति ॥ १२-१६४-२१॥
tataḥ sa rākṣasendraḥ svānpreṣyānāha yudhiṣṭhira |
gautamo nagaradvārācchīghramānīyatāmiti || 12-164-21||

MHB 12-164-22

ततः पुरवरात्तस्मात्पुरुषाः श्वेतवेष्टनाः ।
गौतमेत्यभिभाषन्तः पुरद्वारमुपागमन् ॥ १२-१६४-२२॥
tataḥ puravarāttasmātpuruṣāḥ śvetaveṣṭanāḥ |
gautametyabhibhāṣantaḥ puradvāramupāgaman || 12-164-22||

MHB 12-164-23

ते तमूचुर्महाराज प्रेष्या रक्षःपतेर्द्विजम् ।
त्वरस्व तूर्णमागच्छ राजा त्वां द्रष्टुमिच्छति ॥ १२-१६४-२३॥
te tamūcurmahārāja preṣyā rakṣaḥpaterdvijam |
tvarasva tūrṇamāgaccha rājā tvāṃ draṣṭumicchati || 12-164-23||

MHB 12-164-24

राक्षसाधिपतिर्वीरो विरूपाक्ष इति श्रुतः ।
स त्वां त्वरति वै द्रष्टुं तत्क्षिप्रं संविधीयताम् ॥ १२-१६४-२४॥
rākṣasādhipatirvīro virūpākṣa iti śrutaḥ |
sa tvāṃ tvarati vai draṣṭuṃ tatkṣipraṃ saṃvidhīyatām || 12-164-24||

MHB 12-164-25

ततः स प्राद्रवद्विप्रो विस्मयाद्विगतक्लमः ।
गौतमो नगरर्द्धिं तां पश्यन्परमविस्मितः ॥ १२-१६४-२५॥
tataḥ sa prādravadvipro vismayādvigataklamaḥ |
gautamo nagararddhiṃ tāṃ paśyanparamavismitaḥ || 12-164-25||

MHB 12-164-26

तैरेव सहितो राज्ञो वेश्म तूर्णमुपाद्रवत् ।
दर्शनं राक्षसेन्द्रस्य काङ्क्षमाणो द्विजस्तदा ॥ १२-१६४-२६॥
taireva sahito rājño veśma tūrṇamupādravat |
darśanaṃ rākṣasendrasya kāṅkṣamāṇo dvijastadā || 12-164-26||

Adhyaya: 165/353 (31)

MHB 12-165-1

भीष्म उवाच ।
ततः स विदितो राज्ञः प्रविश्य गृहमुत्तमम् ।
पूजितो राक्षसेन्द्रेण निषसादासनोत्तमे ॥ १२-१६५-१॥
bhīṣma uvāca |
tataḥ sa vidito rājñaḥ praviśya gṛhamuttamam |
pūjito rākṣasendreṇa niṣasādāsanottame || 12-165-1||

MHB 12-165-2

पृष्टश्च गोत्रचरणं स्वाध्यायं ब्रह्मचारिकम् ।
न तत्र व्याजहारान्यद्गोत्रमात्रादृते द्विजः ॥ १२-१६५-२॥
pṛṣṭaśca gotracaraṇaṃ svādhyāyaṃ brahmacārikam |
na tatra vyājahārānyadgotramātrādṛte dvijaḥ || 12-165-2||

MHB 12-165-3

ब्रह्मवर्चसहीनस्य स्वाध्यायविरतस्य च ।
गोत्रमात्रविदो राजा निवासं समपृच्छत ॥ १२-१६५-३॥
brahmavarcasahīnasya svādhyāyaviratasya ca |
gotramātravido rājā nivāsaṃ samapṛcchata || 12-165-3||

MHB 12-165-4

क्व ते निवासः कल्याण किंगोत्रा ब्राह्मणी च ते ।
तत्त्वं ब्रूहि न भीः कार्या विश्रमस्व यथासुखम् ॥ १२-१६५-४॥
kva te nivāsaḥ kalyāṇa kiṃgotrā brāhmaṇī ca te |
tattvaṃ brūhi na bhīḥ kāryā viśramasva yathāsukham || 12-165-4||

MHB 12-165-5

गौतम उवाच ।
मध्यदेशप्रसूतोऽहं वासो मे शबरालये ।
शूद्रा पुनर्भूर्भार्या मे सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ १२-१६५-५॥
gautama uvāca |
madhyadeśaprasūto'haṃ vāso me śabarālaye |
śūdrā punarbhūrbhāryā me satyametadbravīmi te || 12-165-5||

MHB 12-165-6

भीष्म उवाच ।
ततो राजा विममृशे कथं कार्यमिदं भवेत् ।
कथं वा सुकृतं मे स्यादिति बुद्ध्यान्वचिन्तयत् ॥ १२-१६५-६॥
bhīṣma uvāca |
tato rājā vimamṛśe kathaṃ kāryamidaṃ bhavet |
kathaṃ vā sukṛtaṃ me syāditi buddhyānvacintayat || 12-165-6||

MHB 12-165-7

अयं वै जननाद्विप्रः सुहृत्तस्य महात्मनः ।
संप्रेषितश्च तेनायं काश्यपेन ममान्तिकम् ॥ १२-१६५-७॥
ayaṃ vai jananādvipraḥ suhṛttasya mahātmanaḥ |
saṃpreṣitaśca tenāyaṃ kāśyapena mamāntikam || 12-165-7||

MHB 12-165-8

तस्य प्रियं करिष्यामि स हि मामाश्रितः सदा ।
भ्राता मे बान्धवश्चासौ सखा च हृदयंगमः ॥ १२-१६५-८॥
tasya priyaṃ kariṣyāmi sa hi māmāśritaḥ sadā |
bhrātā me bāndhavaścāsau sakhā ca hṛdayaṃgamaḥ || 12-165-8||

MHB 12-165-9

कार्त्तिक्यामद्य भोक्तारः सहस्रं मे द्विजोत्तमाः ।
तत्रायमपि भोक्ता वै देयमस्मै च मे धनम् ॥ १२-१६५-९॥
kārttikyāmadya bhoktāraḥ sahasraṃ me dvijottamāḥ |
tatrāyamapi bhoktā vai deyamasmai ca me dhanam || 12-165-9||

MHB 12-165-10

ततः सहस्रं विप्राणां विदुषां समलंकृतम् ।
स्नातानामनुसंप्राप्तमहतक्षौमवाससाम् ॥ १२-१६५-१०॥
tataḥ sahasraṃ viprāṇāṃ viduṣāṃ samalaṃkṛtam |
snātānāmanusaṃprāptamahatakṣaumavāsasām || 12-165-10||

MHB 12-165-11

तानागतान्द्विजश्रेष्ठान्विरूपाक्षो विशां पते ।
यथार्हं प्रतिजग्राह विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ १२-१६५-११॥
tānāgatāndvijaśreṣṭhānvirūpākṣo viśāṃ pate |
yathārhaṃ pratijagrāha vidhidṛṣṭena karmaṇā || 12-165-11||

MHB 12-165-12

बृस्यस्तेषां तु संन्यस्ता राक्षसेन्द्रस्य शासनात् ।
भूमौ वरकुथास्तीर्णाः प्रेष्यैर्भरतसत्तम ॥ १२-१६५-१२॥
bṛsyasteṣāṃ tu saṃnyastā rākṣasendrasya śāsanāt |
bhūmau varakuthāstīrṇāḥ preṣyairbharatasattama || 12-165-12||

MHB 12-165-13

तासु ते पूजिता राज्ञा निषण्णा द्विजसत्तमाः ।
व्यराजन्त महाराज नक्षत्रपतयो यथा ॥ १२-१६५-१३॥
tāsu te pūjitā rājñā niṣaṇṇā dvijasattamāḥ |
vyarājanta mahārāja nakṣatrapatayo yathā || 12-165-13||

MHB 12-165-14

ततो जाम्बूनदाः पात्रीर्वज्राङ्का विमलाः शुभाः ।
वरान्नपूर्णा विप्रेभ्यः प्रादान्मधुघृताप्लुताः ॥ १२-१६५-१४॥
tato jāmbūnadāḥ pātrīrvajrāṅkā vimalāḥ śubhāḥ |
varānnapūrṇā viprebhyaḥ prādānmadhughṛtāplutāḥ || 12-165-14||

MHB 12-165-15

तस्य नित्यं तथाषाढ्यां माघ्यां च बहवो द्विजाः ।
ईप्सितं भोजनवरं लभन्ते सत्कृतं सदा ॥ १२-१६५-१५॥
tasya nityaṃ tathāṣāḍhyāṃ māghyāṃ ca bahavo dvijāḥ |
īpsitaṃ bhojanavaraṃ labhante satkṛtaṃ sadā || 12-165-15||

MHB 12-165-16

विशेषतस्तु कार्त्तिक्यां द्विजेभ्यः संप्रयच्छति ।
शरद्व्यपाये रत्नानि पौर्णमास्यामिति श्रुतिः ॥ १२-१६५-१६॥
viśeṣatastu kārttikyāṃ dvijebhyaḥ saṃprayacchati |
śaradvyapāye ratnāni paurṇamāsyāmiti śrutiḥ || 12-165-16||

MHB 12-165-17

सुवर्णं रजतं चैव मणीनथ च मौक्तिकम् ।
वज्रान्महाधनांश्चैव वैडूर्याजिनराङ्कवान् ॥ १२-१६५-१७॥
suvarṇaṃ rajataṃ caiva maṇīnatha ca mauktikam |
vajrānmahādhanāṃścaiva vaiḍūryājinarāṅkavān || 12-165-17||

MHB 12-165-18

रत्नराशीन्विनिक्षिप्य दक्षिणार्थे स भारत ।
ततः प्राह द्विजश्रेष्ठान्विरूपाक्षो महायशाः ॥ १२-१६५-१८॥
ratnarāśīnvinikṣipya dakṣiṇārthe sa bhārata |
tataḥ prāha dvijaśreṣṭhānvirūpākṣo mahāyaśāḥ || 12-165-18||

MHB 12-165-19

गृह्णीत रत्नान्येतानि यथोत्साहं यथेष्टतः ।
येषु येषु च भाण्डेषु भुक्तं वो द्विजसत्तमाः ।
तान्येवादाय गच्छध्वं स्ववेश्मानीति भारत ॥ १२-१६५-१९॥
gṛhṇīta ratnānyetāni yathotsāhaṃ yatheṣṭataḥ |
yeṣu yeṣu ca bhāṇḍeṣu bhuktaṃ vo dvijasattamāḥ |
tānyevādāya gacchadhvaṃ svaveśmānīti bhārata || 12-165-19||

MHB 12-165-20

इत्युक्तवचने तस्मिन्राक्षसेन्द्रे महात्मनि ।
यथेष्टं तानि रत्नानि जगृहुर्ब्राह्मणर्षभाः ॥ १२-१६५-२०॥
ityuktavacane tasminrākṣasendre mahātmani |
yatheṣṭaṃ tāni ratnāni jagṛhurbrāhmaṇarṣabhāḥ || 12-165-20||

MHB 12-165-21

ततो महार्हैस्ते सर्वे रत्नैरभ्यर्चिताः शुभैः ।
ब्राह्मणा मृष्टवसनाः सुप्रीताः स्म तदाभवन् ॥ १२-१६५-२१॥
tato mahārhaiste sarve ratnairabhyarcitāḥ śubhaiḥ |
brāhmaṇā mṛṣṭavasanāḥ suprītāḥ sma tadābhavan || 12-165-21||

MHB 12-165-22

ततस्तान्राक्षसेन्द्रश्च द्विजानाह पुनर्वचः ।
नानादिगागतान्राजन्राक्षसान्प्रतिषिध्य वै ॥ १२-१६५-२२॥
tatastānrākṣasendraśca dvijānāha punarvacaḥ |
nānādigāgatānrājanrākṣasānpratiṣidhya vai || 12-165-22||

MHB 12-165-23

अध्यैकदिवसं विप्रा न वोऽस्तीह भयं क्वचित् ।
राक्षसेभ्यः प्रमोदध्वमिष्टतो यात माचिरम् ॥ १२-१६५-२३॥
adhyaikadivasaṃ viprā na vo'stīha bhayaṃ kvacit |
rākṣasebhyaḥ pramodadhvamiṣṭato yāta māciram || 12-165-23||

MHB 12-165-24

ततः प्रदुद्रुवुः सर्वे विप्रसंघाः समन्ततः ।
गौतमोऽपि सुवर्णस्य भारमादाय सत्वरः ॥ १२-१६५-२४॥
tataḥ pradudruvuḥ sarve viprasaṃghāḥ samantataḥ |
gautamo'pi suvarṇasya bhāramādāya satvaraḥ || 12-165-24||

MHB 12-165-25

कृच्छ्रात्समुद्वहन्वीर न्यग्रोधं समुपागमत् ।
न्यषीदच्च परिश्रान्तः क्लान्तश्च क्षुधितश्च ह ॥ १२-१६५-२५॥
kṛcchrātsamudvahanvīra nyagrodhaṃ samupāgamat |
nyaṣīdacca pariśrāntaḥ klāntaśca kṣudhitaśca ha || 12-165-25||

MHB 12-165-26

ततस्तमभ्यगाद्राजन्राजधर्मा खगोत्तमः ।
स्वागतेनाभ्यनन्दच्च गौतमं मित्रवत्सलः ॥ १२-१६५-२६॥
tatastamabhyagādrājanrājadharmā khagottamaḥ |
svāgatenābhyanandacca gautamaṃ mitravatsalaḥ || 12-165-26||

MHB 12-165-27

तस्य पक्षाग्रविक्षेपैः क्लमं व्यपनयत्खगः ।
पूजां चाप्यकरोद्धीमान्भोजनं चाप्यकल्पयत् ॥ १२-१६५-२७॥
tasya pakṣāgravikṣepaiḥ klamaṃ vyapanayatkhagaḥ |
pūjāṃ cāpyakaroddhīmānbhojanaṃ cāpyakalpayat || 12-165-27||

MHB 12-165-28

स भुक्तवान्सुविश्रान्तो गौतमोऽचिन्तयत्तदा ।
हाटकस्याभिरूपस्य भारोऽयं सुमहान्मया ।
गृहीतो लोभमोहाद्वै दूरं च गमनं मम ॥ १२-१६५-२८॥
sa bhuktavānsuviśrānto gautamo'cintayattadā |
hāṭakasyābhirūpasya bhāro'yaṃ sumahānmayā |
gṛhīto lobhamohādvai dūraṃ ca gamanaṃ mama || 12-165-28||

MHB 12-165-29

न चास्ति पथि भोक्तव्यं प्राणसंधारणं मम ।
किं कृत्वा धारयेयं वै प्राणानित्यभ्यचिन्तयत् ॥ १२-१६५-२९॥
na cāsti pathi bhoktavyaṃ prāṇasaṃdhāraṇaṃ mama |
kiṃ kṛtvā dhārayeyaṃ vai prāṇānityabhyacintayat || 12-165-29||

MHB 12-165-30

ततः स पथि भोक्तव्यं प्रेक्षमाणो न किंचन ।
कृतघ्नः पुरुषव्याघ्र मनसेदमचिन्तयत् ॥ १२-१६५-३०॥
tataḥ sa pathi bhoktavyaṃ prekṣamāṇo na kiṃcana |
kṛtaghnaḥ puruṣavyāghra manasedamacintayat || 12-165-30||

MHB 12-165-31

अयं बकपतिः पार्श्वे मांसराशिः स्थितो मम ।
इमं हत्वा गृहीत्वा च यास्येऽहं समभिद्रुतम् ॥ १२-१६५-३१॥
ayaṃ bakapatiḥ pārśve māṃsarāśiḥ sthito mama |
imaṃ hatvā gṛhītvā ca yāsye'haṃ samabhidrutam || 12-165-31||

Adhyaya: 166/353 (25)

MHB 12-166-1

भीष्म उवाच ।
अथ तत्र महार्चिष्माननलो वातसारथिः ।
तस्याविदूरे रक्षार्थं खगेन्द्रेण कृतोऽभवत् ॥ १२-१६६-१॥
bhīṣma uvāca |
atha tatra mahārciṣmānanalo vātasārathiḥ |
tasyāvidūre rakṣārthaṃ khagendreṇa kṛto'bhavat || 12-166-1||

MHB 12-166-2

स चापि पार्श्वे सुष्वाप विश्वस्तो बकराट्तदा ।
कृतघ्नस्तु स दुष्टात्मा तं जिघांसुरजागरत् ॥ १२-१६६-२॥
sa cāpi pārśve suṣvāpa viśvasto bakarāṭtadā |
kṛtaghnastu sa duṣṭātmā taṃ jighāṃsurajāgarat || 12-166-2||

MHB 12-166-3

ततोऽलातेन दीप्तेन विश्वस्तं निजघान तम् ।
निहत्य च मुदा युक्तः सोऽनुबन्धं न दृष्टवान् ॥ १२-१६६-३॥
tato'lātena dīptena viśvastaṃ nijaghāna tam |
nihatya ca mudā yuktaḥ so'nubandhaṃ na dṛṣṭavān || 12-166-3||

MHB 12-166-4

स तं विपक्षरोमाणं कृत्वाग्नावपचत्तदा ।
तं गृहीत्वा सुवर्णं च ययौ द्रुततरं द्विजः ॥ १२-१६६-४॥
sa taṃ vipakṣaromāṇaṃ kṛtvāgnāvapacattadā |
taṃ gṛhītvā suvarṇaṃ ca yayau drutataraṃ dvijaḥ || 12-166-4||

MHB 12-166-5

ततोऽन्यस्मिन्गते चाह्नि विरूपाक्षोऽब्रवीत्सुतम् ।
न प्रेक्षे राजधर्माणमद्य पुत्र खगोत्तमम् ॥ १२-१६६-५॥
tato'nyasmingate cāhni virūpākṣo'bravītsutam |
na prekṣe rājadharmāṇamadya putra khagottamam || 12-166-5||

MHB 12-166-6

स पूर्वसंध्यां ब्रह्माणं वन्दितुं याति सर्वदा ।
मां चादृष्ट्वा कदाचित्स न गच्छति गृहान्खगः ॥ १२-१६६-६॥
sa pūrvasaṃdhyāṃ brahmāṇaṃ vandituṃ yāti sarvadā |
māṃ cādṛṣṭvā kadācitsa na gacchati gṛhānkhagaḥ || 12-166-6||

MHB 12-166-7

उभे द्विरात्रं संध्ये वै नाभ्यगात्स ममालयम् ।
तस्मान्न शुध्यते भावो मम स ज्ञायतां सुहृत् ॥ १२-१६६-७॥
ubhe dvirātraṃ saṃdhye vai nābhyagātsa mamālayam |
tasmānna śudhyate bhāvo mama sa jñāyatāṃ suhṛt || 12-166-7||

MHB 12-166-8

स्वाध्यायेन वियुक्तो हि ब्रह्मवर्चसवर्जितः ।
तं गतस्तत्र मे शङ्का हन्यात्तं स द्विजाधमः ॥ १२-१६६-८॥
svādhyāyena viyukto hi brahmavarcasavarjitaḥ |
taṃ gatastatra me śaṅkā hanyāttaṃ sa dvijādhamaḥ || 12-166-8||

MHB 12-166-9

दुराचारस्तु दुर्बुद्धिरिङ्गितैर्लक्षितो मया ।
निष्क्रियो दारुणाकारः कृष्णो दस्युरिवाधमः ॥ १२-१६६-९॥
durācārastu durbuddhiriṅgitairlakṣito mayā |
niṣkriyo dāruṇākāraḥ kṛṣṇo dasyurivādhamaḥ || 12-166-9||

MHB 12-166-10

गौतमः स गतस्तत्र तेनोद्विग्नं मनो मम ।
पुत्र शीघ्रमितो गत्वा राजधर्मनिवेशनम् ।
ज्ञायतां स विशुद्धात्मा यदि जीवति माचिरम् ॥ १२-१६६-१०॥
gautamaḥ sa gatastatra tenodvignaṃ mano mama |
putra śīghramito gatvā rājadharmaniveśanam |
jñāyatāṃ sa viśuddhātmā yadi jīvati māciram || 12-166-10||

MHB 12-166-11

स एवमुक्तस्त्वरितो रक्षोभिः सहितो ययौ ।
न्यग्रोधं तत्र चापश्यत्कङ्कालं राजधर्मणः ॥ १२-१६६-११॥
sa evamuktastvarito rakṣobhiḥ sahito yayau |
nyagrodhaṃ tatra cāpaśyatkaṅkālaṃ rājadharmaṇaḥ || 12-166-11||

MHB 12-166-12

स रुदन्नगमत्पुत्रो राक्षसेन्द्रस्य धीमतः ।
त्वरमाणः परं शक्त्या गौतमग्रहणाय वै ॥ १२-१६६-१२॥
sa rudannagamatputro rākṣasendrasya dhīmataḥ |
tvaramāṇaḥ paraṃ śaktyā gautamagrahaṇāya vai || 12-166-12||

MHB 12-166-13

ततोऽविदूरे जगृहुर्गौतमं राक्षसास्तदा ।
राजधर्मशरीरं च पक्षास्थिचरणोज्झितम् ॥ १२-१६६-१३॥
tato'vidūre jagṛhurgautamaṃ rākṣasāstadā |
rājadharmaśarīraṃ ca pakṣāsthicaraṇojjhitam || 12-166-13||

MHB 12-166-14

तमादायाथ रक्षांसि द्रुतं मेरुव्रजं ययुः ।
राज्ञश्च दर्शयामासुः शरीरं राजधर्मणः ।
कृतघ्नं पुरुषं तं च गौतमं पापचेतसम् ॥ १२-१६६-१४॥
tamādāyātha rakṣāṃsi drutaṃ meruvrajaṃ yayuḥ |
rājñaśca darśayāmāsuḥ śarīraṃ rājadharmaṇaḥ |
kṛtaghnaṃ puruṣaṃ taṃ ca gautamaṃ pāpacetasam || 12-166-14||

MHB 12-166-15

रुरोद राजा तं दृष्ट्वा सामात्यः सपुरोहितः ।
आर्तनादश्च सुमहानभूत्तस्य निवेशने ॥ १२-१६६-१५॥
ruroda rājā taṃ dṛṣṭvā sāmātyaḥ sapurohitaḥ |
ārtanādaśca sumahānabhūttasya niveśane || 12-166-15||

MHB 12-166-16

सस्त्रीकुमारं च पुरं बभूवास्वस्थमानसम् ।
अथाब्रवीन्नृपः पुत्रं पापोऽयं वध्यतामिति ॥ १२-१६६-१६॥
sastrīkumāraṃ ca puraṃ babhūvāsvasthamānasam |
athābravīnnṛpaḥ putraṃ pāpo'yaṃ vadhyatāmiti || 12-166-16||

MHB 12-166-17

अस्य मांसैरिमे सर्वे विहरन्तु यथेष्टतः ।
पापाचारः पापकर्मा पापात्मा पापनिश्चयः ।
हन्तव्योऽयं मम मतिर्भवद्भिरिति राक्षसाः ॥ १२-१६६-१७॥
asya māṃsairime sarve viharantu yatheṣṭataḥ |
pāpācāraḥ pāpakarmā pāpātmā pāpaniścayaḥ |
hantavyo'yaṃ mama matirbhavadbhiriti rākṣasāḥ || 12-166-17||

MHB 12-166-18

इत्युक्ता राक्षसेन्द्रेण राक्षसा घोरविक्रमाः ।
नैच्छन्त तं भक्षयितुं पापकर्मायमित्युत ॥ १२-१६६-१८॥
ityuktā rākṣasendreṇa rākṣasā ghoravikramāḥ |
naicchanta taṃ bhakṣayituṃ pāpakarmāyamityuta || 12-166-18||

MHB 12-166-19

दस्यूनां दीयतामेष साध्वद्य पुरुषाधमः ।
इत्यूचुस्तं महाराज राक्षसेन्द्रं निशाचराः ॥ १२-१६६-१९॥
dasyūnāṃ dīyatāmeṣa sādhvadya puruṣādhamaḥ |
ityūcustaṃ mahārāja rākṣasendraṃ niśācarāḥ || 12-166-19||

MHB 12-166-20

शिरोभिश्च गता भूमिमूचू रक्षोगणाधिपम् ।
न दातुमर्हसि त्वं नो भक्षणायास्य किल्बिषम् ॥ १२-१६६-२०॥
śirobhiśca gatā bhūmimūcū rakṣogaṇādhipam |
na dātumarhasi tvaṃ no bhakṣaṇāyāsya kilbiṣam || 12-166-20||

MHB 12-166-21

एवमस्त्विति तानाह राक्षसेन्द्रो निशाचरान् ।
दस्यूनां दीयतामेष कृतघ्नोऽद्यैव राक्षसाः ॥ १२-१६६-२१॥
evamastviti tānāha rākṣasendro niśācarān |
dasyūnāṃ dīyatāmeṣa kṛtaghno'dyaiva rākṣasāḥ || 12-166-21||

MHB 12-166-22

इत्युक्ते तस्य ते दासाः शूलमुद्गरपाणयः ।
छित्त्वा तं खण्डशः पापं दस्युभ्यः प्रददुस्तदा ॥ १२-१६६-२२॥
ityukte tasya te dāsāḥ śūlamudgarapāṇayaḥ |
chittvā taṃ khaṇḍaśaḥ pāpaṃ dasyubhyaḥ pradadustadā || 12-166-22||

MHB 12-166-23

दस्यवश्चापि नैच्छन्त तमत्तुं पापकारिणम् ।
क्रव्यादा अपि राजेन्द्र कृतघ्नं नोपभुञ्जते ॥ १२-१६६-२३॥
dasyavaścāpi naicchanta tamattuṃ pāpakāriṇam |
kravyādā api rājendra kṛtaghnaṃ nopabhuñjate || 12-166-23||

MHB 12-166-24

ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चोरे भग्नव्रते तथा ।
निष्कृतिर्विहिता राजन्कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः ॥ १२-१६६-२४॥
brahmaghne ca surāpe ca core bhagnavrate tathā |
niṣkṛtirvihitā rājankṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ || 12-166-24||

MHB 12-166-25

मित्रद्रोही नृशंसश्च कृतघ्नश्च नराधमः ।
क्रव्यादैः कृमिभिश्चान्यैर्न भुज्यन्ते हि तादृशाः ॥ १२-१६६-२५॥
mitradrohī nṛśaṃsaśca kṛtaghnaśca narādhamaḥ |
kravyādaiḥ kṛmibhiścānyairna bhujyante hi tādṛśāḥ || 12-166-25||

Adhyaya: 167/353 (24)

MHB 12-167-1

भीष्म उवाच ।
ततश्चितां बकपतेः कारयामास राक्षसः ।
रत्नैर्गन्धैश्च बहुभिर्वस्त्रैश्च समलंकृताम् ॥ १२-१६७-१॥
bhīṣma uvāca |
tataścitāṃ bakapateḥ kārayāmāsa rākṣasaḥ |
ratnairgandhaiśca bahubhirvastraiśca samalaṃkṛtām || 12-167-1||

MHB 12-167-2

तत्र प्रज्वाल्य नृपते बकराजं प्रतापवान् ।
प्रेतकार्याणि विधिवद्राक्षसेन्द्रश्चकार ह ॥ १२-१६७-२॥
tatra prajvālya nṛpate bakarājaṃ pratāpavān |
pretakāryāṇi vidhivadrākṣasendraścakāra ha || 12-167-2||

MHB 12-167-3

तस्मिन्कालेऽथ सुरभिर्देवी दाक्षायणी शुभा ।
उपरिष्टात्ततस्तस्य सा बभूव पयस्विनी ॥ १२-१६७-३॥
tasminkāle'tha surabhirdevī dākṣāyaṇī śubhā |
upariṣṭāttatastasya sā babhūva payasvinī || 12-167-3||

MHB 12-167-4

तस्या वक्त्राच्च्युतः फेनः क्षीरमिश्रस्तदानघ ।
सोऽपतद्वै ततस्तस्यां चितायां राजधर्मणः ॥ १२-१६७-४॥
tasyā vaktrāccyutaḥ phenaḥ kṣīramiśrastadānagha |
so'patadvai tatastasyāṃ citāyāṃ rājadharmaṇaḥ || 12-167-4||

MHB 12-167-5

ततः संजीवितस्तेन बकराजस्तदानघ ।
उत्पत्य च समेयाय विरूपाक्षं बकाधिपः ॥ १२-१६७-५॥
tataḥ saṃjīvitastena bakarājastadānagha |
utpatya ca sameyāya virūpākṣaṃ bakādhipaḥ || 12-167-5||

MHB 12-167-6

ततोऽभ्ययाद्देवराजो विरूपाक्षपुरं तदा ।
प्राह चेदं विरूपाक्षं दिष्ट्यायं जीवतीत्युत ॥ १२-१६७-६॥
tato'bhyayāddevarājo virūpākṣapuraṃ tadā |
prāha cedaṃ virūpākṣaṃ diṣṭyāyaṃ jīvatītyuta || 12-167-6||

MHB 12-167-7

श्रावयामास चेन्द्रस्तं विरूपाक्षं पुरातनम् ।
यथा शापः पुरा दत्तो ब्रह्मणा राजधर्मणः ॥ १२-१६७-७॥
śrāvayāmāsa cendrastaṃ virūpākṣaṃ purātanam |
yathā śāpaḥ purā datto brahmaṇā rājadharmaṇaḥ || 12-167-7||

MHB 12-167-8

यदा बकपती राजन्ब्रह्माणं नोपसर्पति ।
ततो रोषादिदं प्राह बकेन्द्राय पितामहः ॥ १२-१६७-८॥
yadā bakapatī rājanbrahmāṇaṃ nopasarpati |
tato roṣādidaṃ prāha bakendrāya pitāmahaḥ || 12-167-8||

MHB 12-167-9

यस्मान्मूढो मम सदो नागतोऽसौ बकाधमः ।
तस्माद्वधं स दुष्टात्मा नचिरात्समवाप्स्यति ॥ १२-१६७-९॥
yasmānmūḍho mama sado nāgato'sau bakādhamaḥ |
tasmādvadhaṃ sa duṣṭātmā nacirātsamavāpsyati || 12-167-9||

MHB 12-167-10

तदायं तस्य वचनान्निहतो गौतमेन वै ।
तेनैवामृतसिक्तश्च पुनः संजीवितो बकः ॥ १२-१६७-१०॥
tadāyaṃ tasya vacanānnihato gautamena vai |
tenaivāmṛtasiktaśca punaḥ saṃjīvito bakaḥ || 12-167-10||

MHB 12-167-11

राजधर्मा ततः प्राह प्रणिपत्य पुरंदरम् ।
यदि तेऽनुग्रहकृता मयि बुद्धिः पुरंदर ।
सखायं मे सुदयितं गौतमं जीवयेत्युत ॥ १२-१६७-११॥
rājadharmā tataḥ prāha praṇipatya puraṃdaram |
yadi te'nugrahakṛtā mayi buddhiḥ puraṃdara |
sakhāyaṃ me sudayitaṃ gautamaṃ jīvayetyuta || 12-167-11||

MHB 12-167-12

तस्य वाक्यं समाज्ञाय वासवः पुरुषर्षभ ।
संजीवयित्वा सख्ये वै प्रादात्तं गौतमं तदा ॥ १२-१६७-१२॥
tasya vākyaṃ samājñāya vāsavaḥ puruṣarṣabha |
saṃjīvayitvā sakhye vai prādāttaṃ gautamaṃ tadā || 12-167-12||

MHB 12-167-13

सभाण्डोपस्करं राजंस्तमासाद्य बकाधिपः ।
संपरिष्वज्य सुहृदं प्रीत्या परमया युतः ॥ १२-१६७-१३॥
sabhāṇḍopaskaraṃ rājaṃstamāsādya bakādhipaḥ |
saṃpariṣvajya suhṛdaṃ prītyā paramayā yutaḥ || 12-167-13||

MHB 12-167-14

अथ तं पापकर्माणं राजधर्मा बकाधिपः ।
विसर्जयित्वा सधनं प्रविवेश स्वमालयम् ॥ १२-१६७-१४॥
atha taṃ pāpakarmāṇaṃ rājadharmā bakādhipaḥ |
visarjayitvā sadhanaṃ praviveśa svamālayam || 12-167-14||

MHB 12-167-15

यथोचितं च स बको ययौ ब्रह्मसदस्तदा ।
ब्रह्मा च तं महात्मानमातिथ्येनाभ्यपूजयत् ॥ १२-१६७-१५॥
yathocitaṃ ca sa bako yayau brahmasadastadā |
brahmā ca taṃ mahātmānamātithyenābhyapūjayat || 12-167-15||

MHB 12-167-16

गौतमश्चापि संप्राप्य पुनस्तं शबरालयम् ।
शूद्रायां जनयामास पुत्रान्दुष्कृतकारिणः ॥ १२-१६७-१६॥
gautamaścāpi saṃprāpya punastaṃ śabarālayam |
śūdrāyāṃ janayāmāsa putrānduṣkṛtakāriṇaḥ || 12-167-16||

MHB 12-167-17

शापश्च सुमहांस्तस्य दत्तः सुरगणैस्तदा ।
कुक्षौ पुनर्भ्वां भार्यायां जनयित्वा चिरात्सुतान् ।
निरयं प्राप्स्यति महत्कृतघ्नोऽयमिति प्रभो ॥ १२-१६७-१७॥
śāpaśca sumahāṃstasya dattaḥ suragaṇaistadā |
kukṣau punarbhvāṃ bhāryāyāṃ janayitvā cirātsutān |
nirayaṃ prāpsyati mahatkṛtaghno'yamiti prabho || 12-167-17||

MHB 12-167-18

एतत्प्राह पुरा सर्वं नारदो मम भारत ।
संस्मृत्य चापि सुमहदाख्यानं पुरुषर्षभ ।
मयापि भवते सर्वं यथावदुपवर्णितम् ॥ १२-१६७-१८॥
etatprāha purā sarvaṃ nārado mama bhārata |
saṃsmṛtya cāpi sumahadākhyānaṃ puruṣarṣabha |
mayāpi bhavate sarvaṃ yathāvadupavarṇitam || 12-167-18||

MHB 12-167-19

कुतः कृतघ्नस्य यशः कुतः स्थानं कुतः सुखम् ।
अश्रद्धेयः कृतघ्नो हि कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः ॥ १२-१६७-१९॥
kutaḥ kṛtaghnasya yaśaḥ kutaḥ sthānaṃ kutaḥ sukham |
aśraddheyaḥ kṛtaghno hi kṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ || 12-167-19||

MHB 12-167-20

मित्रद्रोहो न कर्तव्यः पुरुषेण विशेषतः ।
मित्रध्रुङ्निरयं घोरमनन्तं प्रतिपद्यते ॥ १२-१६७-२०॥
mitradroho na kartavyaḥ puruṣeṇa viśeṣataḥ |
mitradhruṅnirayaṃ ghoramanantaṃ pratipadyate || 12-167-20||

MHB 12-167-21

कृतज्ञेन सदा भाव्यं मित्रकामेन चानघ ।
मित्रात्प्रभवते सत्यं मित्रात्प्रभवते बलम् ।
सत्कारैरुत्तमैर्मित्रं पूजयेत विचक्षणः ॥ १२-१६७-२१॥
kṛtajñena sadā bhāvyaṃ mitrakāmena cānagha |
mitrātprabhavate satyaṃ mitrātprabhavate balam |
satkārairuttamairmitraṃ pūjayeta vicakṣaṇaḥ || 12-167-21||

MHB 12-167-22

परित्याज्यो बुधैः पापः कृतघ्नो निरपत्रपः ।
मित्रद्रोही कुलाङ्गारः पापकर्मा नराधमः ॥ १२-१६७-२२॥
parityājyo budhaiḥ pāpaḥ kṛtaghno nirapatrapaḥ |
mitradrohī kulāṅgāraḥ pāpakarmā narādhamaḥ || 12-167-22||

MHB 12-167-23

एष धर्मभृतां श्रेष्ठ प्रोक्तः पापो मया तव ।
मित्रद्रोही कृतघ्नो वै किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ १२-१६७-२३॥
eṣa dharmabhṛtāṃ śreṣṭha proktaḥ pāpo mayā tava |
mitradrohī kṛtaghno vai kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi || 12-167-23||

MHB 12-167-24

वैशंपायन उवाच ।
एतच्छ्रुत्वा तदा वाक्यं भीष्मेणोक्तं महात्मना ।
युधिष्ठिरः प्रीतमना बभूव जनमेजय ॥ १२-१६७-२४॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
etacchrutvā tadā vākyaṃ bhīṣmeṇoktaṃ mahātmanā |
yudhiṣṭhiraḥ prītamanā babhūva janamejaya || 12-167-24||

Adhyaya: 168/353 (53)

MHB 12-168-1

युधिष्ठिर उवाच ।
धर्माः पितामहेनोक्ता राजधर्माश्रिताः शुभाः ।
धर्ममाश्रमिणां श्रेष्ठं वक्तुमर्हसि पार्थिव ॥ १२-१६८-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
dharmāḥ pitāmahenoktā rājadharmāśritāḥ śubhāḥ |
dharmamāśramiṇāṃ śreṣṭhaṃ vaktumarhasi pārthiva || 12-168-1||

MHB 12-168-2

भीष्म उवाच ।
सर्वत्र विहितो धर्मः स्वर्ग्यः सत्यफलं तपः ।
बहुद्वारस्य धर्मस्य नेहास्ति विफला क्रिया ॥ १२-१६८-२॥
bhīṣma uvāca |
sarvatra vihito dharmaḥ svargyaḥ satyaphalaṃ tapaḥ |
bahudvārasya dharmasya nehāsti viphalā kriyā || 12-168-2||

MHB 12-168-3

यस्मिन्यस्मिंस्तु विनये यो यो याति विनिश्चयम् ।
स तमेवाभिजानाति नान्यं भरतसत्तम ॥ १२-१६८-३॥
yasminyasmiṃstu vinaye yo yo yāti viniścayam |
sa tamevābhijānāti nānyaṃ bharatasattama || 12-168-3||

MHB 12-168-4

यथा यथा च पर्येति लोकतन्त्रमसारवत् ।
तथा तथा विरागोऽत्र जायते नात्र संशयः ॥ १२-१६८-४॥
yathā yathā ca paryeti lokatantramasāravat |
tathā tathā virāgo'tra jāyate nātra saṃśayaḥ || 12-168-4||

MHB 12-168-5

एवं व्यवसिते लोके बहुदोषे युधिष्ठिर ।
आत्ममोक्षनिमित्तं वै यतेत मतिमान्नरः ॥ १२-१६८-५॥
evaṃ vyavasite loke bahudoṣe yudhiṣṭhira |
ātmamokṣanimittaṃ vai yateta matimānnaraḥ || 12-168-5||

MHB 12-168-6

युधिष्ठिर उवाच ।
नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते ।
यया बुद्ध्या नुदेच्छोकं तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-१६८-६॥
yudhiṣṭhira uvāca |
naṣṭe dhane vā dāre vā putre pitari vā mṛte |
yayā buddhyā nudecchokaṃ tanme brūhi pitāmaha || 12-168-6||

MHB 12-168-7

भीष्म उवाच ।
नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते ।
अहो दुःखमिति ध्यायञ्शोकस्यापचितिं चरेत् ॥ १२-१६८-७॥
bhīṣma uvāca |
naṣṭe dhane vā dāre vā putre pitari vā mṛte |
aho duḥkhamiti dhyāyañśokasyāpacitiṃ caret || 12-168-7||

MHB 12-168-8

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
यथा सेनजितं विप्रः कश्चिदित्यब्रवीद्वचः ॥ १२-१६८-८॥
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
yathā senajitaṃ vipraḥ kaścidityabravīdvacaḥ || 12-168-8||

MHB 12-168-9

पुत्रशोकाभिसंतप्तं राजानं शोकविह्वलम् ।
विषण्णवदनं दृष्ट्वा विप्रो वचनमब्रवीत् ॥ १२-१६८-९॥
putraśokābhisaṃtaptaṃ rājānaṃ śokavihvalam |
viṣaṇṇavadanaṃ dṛṣṭvā vipro vacanamabravīt || 12-168-9||

MHB 12-168-10

किं नु खल्वसि मूढस्त्वं शोच्यः किमनुशोचसि ।
यदा त्वामपि शोचन्तः शोच्या यास्यन्ति तां गतिम् ॥ १२-१६८-१०॥
kiṃ nu khalvasi mūḍhastvaṃ śocyaḥ kimanuśocasi |
yadā tvāmapi śocantaḥ śocyā yāsyanti tāṃ gatim || 12-168-10||

MHB 12-168-11

त्वं चैवाहं च ये चान्ये त्वां राजन्पर्युपासते ।
सर्वे तत्र गमिष्यामो यत एवागता वयम् ॥ १२-१६८-११॥
tvaṃ caivāhaṃ ca ye cānye tvāṃ rājanparyupāsate |
sarve tatra gamiṣyāmo yata evāgatā vayam || 12-168-11||

MHB 12-168-12

सेनजिदुवाच ।
का बुद्धिः किं तपो विप्र कः समाधिस्तपोधन ।
किं ज्ञानं किं श्रुतं वा ते यत्प्राप्य न विषीदसि ॥ १२-१६८-१२॥
senajiduvāca |
kā buddhiḥ kiṃ tapo vipra kaḥ samādhistapodhana |
kiṃ jñānaṃ kiṃ śrutaṃ vā te yatprāpya na viṣīdasi || 12-168-12||

MHB 12-168-13

ब्राह्मण उवाच ।
पश्य भूतानि दुःखेन व्यतिषक्तानि सर्वशः ।
आत्मापि चायं न मम सर्वा वा पृथिवी मम ॥ १२-१६८-१३॥
brāhmaṇa uvāca |
paśya bhūtāni duḥkhena vyatiṣaktāni sarvaśaḥ |
ātmāpi cāyaṃ na mama sarvā vā pṛthivī mama || 12-168-13||

MHB 12-168-14

यथा मम तथान्येषामिति बुद्ध्या न मे व्यथा ।
एतां बुद्धिमहं प्राप्य न प्रहृष्ये न च व्यथे ॥ १२-१६८-१४॥
yathā mama tathānyeṣāmiti buddhyā na me vyathā |
etāṃ buddhimahaṃ prāpya na prahṛṣye na ca vyathe || 12-168-14||

MHB 12-168-15

यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ ।
समेत्य च व्यपेयातां तद्वद्भूतसमागमः ॥ १२-१६८-१५॥
yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahodadhau |
sametya ca vyapeyātāṃ tadvadbhūtasamāgamaḥ || 12-168-15||

MHB 12-168-16

एवं पुत्राश्च पौत्राश्च ज्ञातयो बान्धवास्तथा ।
तेषु स्नेहो न कर्तव्यो विप्रयोगो हि तैर्ध्रुवम् ॥ १२-१६८-१६॥
evaṃ putrāśca pautrāśca jñātayo bāndhavāstathā |
teṣu sneho na kartavyo viprayogo hi tairdhruvam || 12-168-16||

MHB 12-168-17

अदर्शनादापतितः पुनश्चादर्शनं गतः ।
न त्वासौ वेद न त्वं तं कः सन्कमनुशोचसि ॥ १२-१६८-१७॥
adarśanādāpatitaḥ punaścādarśanaṃ gataḥ |
na tvāsau veda na tvaṃ taṃ kaḥ sankamanuśocasi || 12-168-17||

MHB 12-168-18

तृष्णार्तिप्रभवं दुःखं दुःखार्तिप्रभवं सुखम् ।
सुखात्संजायते दुःखमेवमेतत्पुनः पुनः ।
सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम् ॥ १२-१६८-१८॥
tṛṣṇārtiprabhavaṃ duḥkhaṃ duḥkhārtiprabhavaṃ sukham |
sukhātsaṃjāyate duḥkhamevametatpunaḥ punaḥ |
sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ duḥkhasyānantaraṃ sukham || 12-168-18||

MHB 12-168-19

सुखात्त्वं दुःखमापन्नः पुनरापत्स्यसे सुखम् ।
न नित्यं लभते दुःखं न नित्यं लभते सुखम् ॥ १२-१६८-१९॥
sukhāttvaṃ duḥkhamāpannaḥ punarāpatsyase sukham |
na nityaṃ labhate duḥkhaṃ na nityaṃ labhate sukham || 12-168-19||

MHB 12-168-20

नालं सुखाय सुहृदो नालं दुःखाय शत्रवः ।
न च प्रज्ञालमर्थानां न सुखानामलं धनम् ॥ १२-१६८-२०॥
nālaṃ sukhāya suhṛdo nālaṃ duḥkhāya śatravaḥ |
na ca prajñālamarthānāṃ na sukhānāmalaṃ dhanam || 12-168-20||

MHB 12-168-21

न बुद्धिर्धनलाभाय न जाड्यमसमृद्धये ।
लोकपर्यायवृत्तान्तं प्राज्ञो जानाति नेतरः ॥ १२-१६८-२१॥
na buddhirdhanalābhāya na jāḍyamasamṛddhaye |
lokaparyāyavṛttāntaṃ prājño jānāti netaraḥ || 12-168-21||

MHB 12-168-22

बुद्धिमन्तं च मूढं च शूरं भीरुं जडं कविम् ।
दुर्बलं बलवन्तं च भागिनं भजते सुखम् ॥ १२-१६८-२२॥
buddhimantaṃ ca mūḍhaṃ ca śūraṃ bhīruṃ jaḍaṃ kavim |
durbalaṃ balavantaṃ ca bhāginaṃ bhajate sukham || 12-168-22||

MHB 12-168-23

धेनुर्वत्सस्य गोपस्य स्वामिनस्तस्करस्य च ।
पयः पिबति यस्तस्या धेनुस्तस्येति निश्चयः ॥ १२-१६८-२३॥
dhenurvatsasya gopasya svāminastaskarasya ca |
payaḥ pibati yastasyā dhenustasyeti niścayaḥ || 12-168-23||

MHB 12-168-24

ये च मूढतमा लोके ये च बुद्धेः परं गताः ।
ते नराः सुखमेधन्ते क्लिश्यत्यन्तरितो जनः ॥ १२-१६८-२४॥
ye ca mūḍhatamā loke ye ca buddheḥ paraṃ gatāḥ |
te narāḥ sukhamedhante kliśyatyantarito janaḥ || 12-168-24||

MHB 12-168-25

अन्त्येषु रेमिरे धीरा न ते मध्येषु रेमिरे ।
अन्त्यप्राप्तिं सुखामाहुर्दुःखमन्तरमन्तयोः ॥ १२-१६८-२५॥
antyeṣu remire dhīrā na te madhyeṣu remire |
antyaprāptiṃ sukhāmāhurduḥkhamantaramantayoḥ || 12-168-25||

MHB 12-168-26

ये तु बुद्धिसुखं प्राप्ता द्वंद्वातीता विमत्सराः ।
तान्नैवार्था न चानर्था व्यथयन्ति कदाचन ॥ १२-१६८-२६॥
ye tu buddhisukhaṃ prāptā dvaṃdvātītā vimatsarāḥ |
tānnaivārthā na cānarthā vyathayanti kadācana || 12-168-26||

MHB 12-168-27

अथ ये बुद्धिमप्राप्ता व्यतिक्रान्ताश्च मूढताम् ।
तेऽतिवेलं प्रहृष्यन्ति संतापमुपयान्ति च ॥ १२-१६८-२७॥
atha ye buddhimaprāptā vyatikrāntāśca mūḍhatām |
te'tivelaṃ prahṛṣyanti saṃtāpamupayānti ca || 12-168-27||

MHB 12-168-28

नित्यप्रमुदिता मूढा दिवि देवगणा इव ।
अवलेपेन महता परिदृब्धा विचेतसः ॥ १२-१६८-२८॥
nityapramuditā mūḍhā divi devagaṇā iva |
avalepena mahatā paridṛbdhā vicetasaḥ || 12-168-28||

MHB 12-168-29

सुखं दुःखान्तमालस्यं दुःखं दाक्ष्यं सुखोदयम् ।
भूतिश्चैव श्रिया सार्धं दक्षे वसति नालसे ॥ १२-१६८-२९॥
sukhaṃ duḥkhāntamālasyaṃ duḥkhaṃ dākṣyaṃ sukhodayam |
bhūtiścaiva śriyā sārdhaṃ dakṣe vasati nālase || 12-168-29||

MHB 12-168-30

सुखं वा यदि वा दुःखं द्वेष्यं वा यदि वा प्रियम् ।
प्राप्तं प्राप्तमुपासीत हृदयेनापराजितः ॥ १२-१६८-३०॥
sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ dveṣyaṃ vā yadi vā priyam |
prāptaṃ prāptamupāsīta hṛdayenāparājitaḥ || 12-168-30||

MHB 12-168-31

शोकस्थानसहस्राणि हर्षस्थानशतानि च ।
दिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ॥ १२-१६८-३१॥
śokasthānasahasrāṇi harṣasthānaśatāni ca |
divase divase mūḍhamāviśanti na paṇḍitam || 12-168-31||

MHB 12-168-32

बुद्धिमन्तं कृतप्रज्ञं शुश्रूषुमनसूयकम् ।
दान्तं जितेन्द्रियं चापि शोको न स्पृशते नरम् ॥ १२-१६८-३२॥
buddhimantaṃ kṛtaprajñaṃ śuśrūṣumanasūyakam |
dāntaṃ jitendriyaṃ cāpi śoko na spṛśate naram || 12-168-32||

MHB 12-168-33

एतां बुद्धिं समास्थाय गुप्तचित्तश्चरेद्बुधः ।
उदयास्तमयज्ञं हि न शोकः स्प्रष्टुमर्हति ॥ १२-१६८-३३॥
etāṃ buddhiṃ samāsthāya guptacittaścaredbudhaḥ |
udayāstamayajñaṃ hi na śokaḥ spraṣṭumarhati || 12-168-33||

MHB 12-168-34

यन्निमित्तं भवेच्छोकस्त्रासो वा दुःखमेव वा ।
आयासो वा यतोमूलस्तदेकाङ्गमपि त्यजेत् ॥ १२-१६८-३४॥
yannimittaṃ bhavecchokastrāso vā duḥkhameva vā |
āyāso vā yatomūlastadekāṅgamapi tyajet || 12-168-34||

MHB 12-168-35

यद्यत्त्यजति कामानां तत्सुखस्याभिपूर्यते ।
कामानुसारी पुरुषः कामाननु विनश्यति ॥ १२-१६८-३५॥
yadyattyajati kāmānāṃ tatsukhasyābhipūryate |
kāmānusārī puruṣaḥ kāmānanu vinaśyati || 12-168-35||

MHB 12-168-36

यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम् ।
तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः षोडशीं कलाम् ॥ १२-१६८-३६॥
yacca kāmasukhaṃ loke yacca divyaṃ mahatsukham |
tṛṣṇākṣayasukhasyaite nārhataḥ ṣoḍaśīṃ kalām || 12-168-36||

MHB 12-168-37

पूर्वदेहकृतं कर्म शुभं वा यदि वाशुभम् ।
प्राज्ञं मूढं तथा शूरं भजते यादृशं कृतम् ॥ १२-१६८-३७॥
pūrvadehakṛtaṃ karma śubhaṃ vā yadi vāśubham |
prājñaṃ mūḍhaṃ tathā śūraṃ bhajate yādṛśaṃ kṛtam || 12-168-37||

MHB 12-168-38

एवमेव किलैतानि प्रियाण्येवाप्रियाणि च ।
जीवेषु परिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च ॥ १२-१६८-३८॥
evameva kilaitāni priyāṇyevāpriyāṇi ca |
jīveṣu parivartante duḥkhāni ca sukhāni ca || 12-168-38||

MHB 12-168-39

तदेवं बुद्धिमास्थाय सुखं जीवेद्गुणान्वितः ।
सर्वान्कामाञ्जुगुप्सेत सङ्गान्कुर्वीत पृष्ठतः ।
वृत्त एष हृदि प्रौढो मृत्युरेष मनोमयः ॥ १२-१६८-३९॥
tadevaṃ buddhimāsthāya sukhaṃ jīvedguṇānvitaḥ |
sarvānkāmāñjugupseta saṅgānkurvīta pṛṣṭhataḥ |
vṛtta eṣa hṛdi prauḍho mṛtyureṣa manomayaḥ || 12-168-39||

MHB 12-168-40

यदा संहरते कामान्कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः ।
तदात्मज्योतिरात्मा च आत्मन्येव प्रसीदति ॥ १२-१६८-४०॥
yadā saṃharate kāmānkūrmo'ṅgānīva sarvaśaḥ |
tadātmajyotirātmā ca ātmanyeva prasīdati || 12-168-40||

MHB 12-168-41

किंचिदेव ममत्वेन यदा भवति कल्पितम् ।
तदेव परितापार्थं सर्वं संपद्यते तदा ॥ १२-१६८-४१॥
kiṃcideva mamatvena yadā bhavati kalpitam |
tadeva paritāpārthaṃ sarvaṃ saṃpadyate tadā || 12-168-41||

MHB 12-168-42

न बिभेति यदा चायं यदा चास्मान्न बिभ्यति ।
यदा नेच्छति न द्वेष्टि ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ १२-१६८-४२॥
na bibheti yadā cāyaṃ yadā cāsmānna bibhyati |
yadā necchati na dveṣṭi brahma saṃpadyate tadā || 12-168-42||

MHB 12-168-43

उभे सत्यानृते त्यक्त्वा शोकानन्दौ भयाभये ।
प्रियाप्रिये परित्यज्य प्रशान्तात्मा भविष्यसि ॥ १२-१६८-४३॥
ubhe satyānṛte tyaktvā śokānandau bhayābhaye |
priyāpriye parityajya praśāntātmā bhaviṣyasi || 12-168-43||

MHB 12-168-44

यदा न कुरुते धीरः सर्वभूतेषु पापकम् ।
कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ १२-१६८-४४॥
yadā na kurute dhīraḥ sarvabhūteṣu pāpakam |
karmaṇā manasā vācā brahma saṃpadyate tadā || 12-168-44||

MHB 12-168-45

या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः ।
योऽसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम् ॥ १२-१६८-४५॥
yā dustyajā durmatibhiryā na jīryati jīryataḥ |
yo'sau prāṇāntiko rogastāṃ tṛṣṇāṃ tyajataḥ sukham || 12-168-45||

MHB 12-168-46

अत्र पिङ्गलया गीता गाथाः श्रूयन्ति पार्थिव ।
यथा सा कृच्छ्रकालेऽपि लेभे धर्मं सनातनम् ॥ १२-१६८-४६॥
atra piṅgalayā gītā gāthāḥ śrūyanti pārthiva |
yathā sā kṛcchrakāle'pi lebhe dharmaṃ sanātanam || 12-168-46||

MHB 12-168-47

संकेते पिङ्गला वेश्या कान्तेनासीद्विनाकृता ।
अथ कृच्छ्रगता शान्तां बुद्धिमास्थापयत्तदा ॥ १२-१६८-४७॥
saṃkete piṅgalā veśyā kāntenāsīdvinākṛtā |
atha kṛcchragatā śāntāṃ buddhimāsthāpayattadā || 12-168-47||

MHB 12-168-48

पिङ्गलोवाच ।
उन्मत्ताहमनुन्मत्तं कान्तमन्ववसं चिरम् ।
अन्तिके रमणं सन्तं नैनमध्यगमं पुरा ॥ १२-१६८-४८॥
piṅgalovāca |
unmattāhamanunmattaṃ kāntamanvavasaṃ ciram |
antike ramaṇaṃ santaṃ nainamadhyagamaṃ purā || 12-168-48||

MHB 12-168-49

एकस्थूणं नवद्वारमपिधास्याम्यगारकम् ।
का हि कान्तमिहायान्तमयं कान्तेति मंस्यते ॥ १२-१६८-४९॥
ekasthūṇaṃ navadvāramapidhāsyāmyagārakam |
kā hi kāntamihāyāntamayaṃ kānteti maṃsyate || 12-168-49||

MHB 12-168-50

अकामाः कामरूपेण धूर्ता नरकरूपिणः ।
न पुनर्वञ्चयिष्यन्ति प्रतिबुद्धास्मि जागृमि ॥ १२-१६८-५०॥
akāmāḥ kāmarūpeṇa dhūrtā narakarūpiṇaḥ |
na punarvañcayiṣyanti pratibuddhāsmi jāgṛmi || 12-168-50||

MHB 12-168-51

अनर्थोऽपि भवत्यर्थो दैवात्पूर्वकृतेन वा ।
संबुद्धाहं निराकारा नाहमद्याजितेन्द्रिया ॥ १२-१६८-५१॥
anartho'pi bhavatyartho daivātpūrvakṛtena vā |
saṃbuddhāhaṃ nirākārā nāhamadyājitendriyā || 12-168-51||

MHB 12-168-52

सुखं निराशः स्वपिति नैराश्यं परमं सुखम् ।
आशामनाशां कृत्वा हि सुखं स्वपिति पिङ्गला ॥ १२-१६८-५२॥
sukhaṃ nirāśaḥ svapiti nairāśyaṃ paramaṃ sukham |
āśāmanāśāṃ kṛtvā hi sukhaṃ svapiti piṅgalā || 12-168-52||

MHB 12-168-53

भीष्म उवाच ।
एतैश्चान्यैश्च विप्रस्य हेतुमद्भिः प्रभाषितैः ।
पर्यवस्थापितो राजा सेनजिन्मुमुदे सुखम् ॥ १२-१६८-५३॥
bhīṣma uvāca |
etaiścānyaiśca viprasya hetumadbhiḥ prabhāṣitaiḥ |
paryavasthāpito rājā senajinmumude sukham || 12-168-53||

Adhyaya: 169/353 (37)

MHB 12-169-1

युधिष्ठिर उवाच ।
अतिक्रामति कालेऽस्मिन्सर्वभूतक्षयावहे ।
किं श्रेयः प्रतिपद्येत तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-१६९-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
atikrāmati kāle'sminsarvabhūtakṣayāvahe |
kiṃ śreyaḥ pratipadyeta tanme brūhi pitāmaha || 12-169-1||

MHB 12-169-2

भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
पितुः पुत्रेण संवादं तन्निबोध युधिष्ठिर ॥ १२-१६९-२॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
pituḥ putreṇa saṃvādaṃ tannibodha yudhiṣṭhira || 12-169-2||

MHB 12-169-3

द्विजातेः कस्यचित्पार्थ स्वाध्यायनिरतस्य वै ।
बभूव पुत्रो मेधावी मेधावी नाम नामतः ॥ १२-१६९-३॥
dvijāteḥ kasyacitpārtha svādhyāyaniratasya vai |
babhūva putro medhāvī medhāvī nāma nāmataḥ || 12-169-3||

MHB 12-169-4

सोऽब्रवीत्पितरं पुत्रः स्वाध्यायकरणे रतम् ।
मोक्षधर्मार्थकुशलो लोकतत्त्वविचक्षणः ॥ १२-१६९-४॥
so'bravītpitaraṃ putraḥ svādhyāyakaraṇe ratam |
mokṣadharmārthakuśalo lokatattvavicakṣaṇaḥ || 12-169-4||

MHB 12-169-5

धीरः किं स्वित्तात कुर्यात्प्रजानन्क्षिप्रं ह्यायुर्भ्रश्यते मानवानाम् ।
पितस्तदाचक्ष्व यथार्थयोगं ममानुपूर्व्या येन धर्मं चरेयम् ॥ १२-१६९-५॥
dhīraḥ kiṃ svittāta kuryātprajānankṣipraṃ hyāyurbhraśyate mānavānām |
pitastadācakṣva yathārthayogaṃ mamānupūrvyā yena dharmaṃ careyam || 12-169-5||

MHB 12-169-6

पितोवाच ।
वेदानधीत्य ब्रह्मचर्येण पुत्र पुत्रानिच्छेत्पावनार्थं पितॄणाम् ।
अग्नीनाधाय विधिवच्चेष्टयज्ञो वनं प्रविश्याथ मुनिर्बुभूषेत् ॥ १२-१६९-६॥
pitovāca |
vedānadhītya brahmacaryeṇa putra putrānicchetpāvanārthaṃ pitṝṇām |
agnīnādhāya vidhivacceṣṭayajño vanaṃ praviśyātha munirbubhūṣet || 12-169-6||

MHB 12-169-7

पुत्र उवाच ।
एवमभ्याहते लोके समन्तात्परिवारिते ।
अमोघासु पतन्तीषु किं धीर इव भाषसे ॥ १२-१६९-७॥
putra uvāca |
evamabhyāhate loke samantātparivārite |
amoghāsu patantīṣu kiṃ dhīra iva bhāṣase || 12-169-7||

MHB 12-169-8

पितोवाच ।
कथमभ्याहतो लोकः केन वा परिवारितः ।
अमोघाः काः पतन्तीह किं नु भीषयसीव माम् ॥ १२-१६९-८॥
pitovāca |
kathamabhyāhato lokaḥ kena vā parivāritaḥ |
amoghāḥ kāḥ patantīha kiṃ nu bhīṣayasīva mām || 12-169-8||

MHB 12-169-9

पुत्र उवाच ।
मृत्युनाभ्याहतो लोको जरया परिवारितः ।
अहोरात्राः पतन्त्येते ननु कस्मान्न बुध्यसे ॥ १२-१६९-९॥
putra uvāca |
mṛtyunābhyāhato loko jarayā parivāritaḥ |
ahorātrāḥ patantyete nanu kasmānna budhyase || 12-169-9||

MHB 12-169-10

यदाहमेतज्जानामि न मृत्युस्तिष्ठतीति ह ।
सोऽहं कथं प्रतीक्षिष्ये जालेनापिहितश्चरन् ॥ १२-१६९-१०॥
yadāhametajjānāmi na mṛtyustiṣṭhatīti ha |
so'haṃ kathaṃ pratīkṣiṣye jālenāpihitaścaran || 12-169-10||

MHB 12-169-11

रात्र्यां रात्र्यां व्यतीतायामायुरल्पतरं यदा ।
गाधोदके मत्स्य इव सुखं विन्देत कस्तदा ।
तदेव वन्ध्यं दिवसमिति विद्याद्विचक्षणः ॥ १२-१६९-११॥
rātryāṃ rātryāṃ vyatītāyāmāyuralpataraṃ yadā |
gādhodake matsya iva sukhaṃ vindeta kastadā |
tadeva vandhyaṃ divasamiti vidyādvicakṣaṇaḥ || 12-169-11||

MHB 12-169-12

अनवाप्तेषु कामेषु मृत्युरभ्येति मानवम् ।
शष्पाणीव विचिन्वन्तमन्यत्रगतमानसम् ।
वृकीवोरणमासाद्य मृत्युरादाय गच्छति ॥ १२-१६९-१२॥
anavāpteṣu kāmeṣu mṛtyurabhyeti mānavam |
śaṣpāṇīva vicinvantamanyatragatamānasam |
vṛkīvoraṇamāsādya mṛtyurādāya gacchati || 12-169-12||

MHB 12-169-13

अद्यैव कुरु यच्छ्रेयो मा त्वा कालोऽत्यगादयम् ।
अकृतेष्वेव कार्येषु मृत्युर्वै संप्रकर्षति ॥ १२-१६९-१३॥
adyaiva kuru yacchreyo mā tvā kālo'tyagādayam |
akṛteṣveva kāryeṣu mṛtyurvai saṃprakarṣati || 12-169-13||

MHB 12-169-14

श्वःकार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्णिकम् ।
न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतं वास्य न वा कृतम् ।
को हि जानाति कस्याद्य मृत्युसेना निवेक्ष्यते ॥ १२-१६९-१४॥
śvaḥkāryamadya kurvīta pūrvāhṇe cāparāhṇikam |
na hi pratīkṣate mṛtyuḥ kṛtaṃ vāsya na vā kṛtam |
ko hi jānāti kasyādya mṛtyusenā nivekṣyate || 12-169-14||

MHB 12-169-15

युवैव धर्मशीलः स्यादनिमित्तं हि जीवितम् ।
कृते धर्मे भवेत्कीर्तिरिह प्रेत्य च वै सुखम् ॥ १२-१६९-१५॥
yuvaiva dharmaśīlaḥ syādanimittaṃ hi jīvitam |
kṛte dharme bhavetkīrtiriha pretya ca vai sukham || 12-169-15||

MHB 12-169-16

मोहेन हि समाविष्टः पुत्रदारार्थमुद्यतः ।
कृत्वा कार्यमकार्यं वा पुष्टिमेषां प्रयच्छति ॥ १२-१६९-१६॥
mohena hi samāviṣṭaḥ putradārārthamudyataḥ |
kṛtvā kāryamakāryaṃ vā puṣṭimeṣāṃ prayacchati || 12-169-16||

MHB 12-169-17

तं पुत्रपशुसंमत्तं व्यासक्तमनसं नरम् ।
सुप्तं व्याघ्रं महौघो वा मृत्युरादाय गच्छति ॥ १२-१६९-१७॥
taṃ putrapaśusaṃmattaṃ vyāsaktamanasaṃ naram |
suptaṃ vyāghraṃ mahaugho vā mṛtyurādāya gacchati || 12-169-17||

MHB 12-169-18

संचिन्वानकमेवैकं कामानामवितृप्तकम् ।
व्याघ्रः पशुमिवादाय मृत्युरादाय गच्छति ॥ १२-१६९-१८॥
saṃcinvānakamevaikaṃ kāmānāmavitṛptakam |
vyāghraḥ paśumivādāya mṛtyurādāya gacchati || 12-169-18||

MHB 12-169-19

इदं कृतमिदं कार्यमिदमन्यत्कृताकृतम् ।
एवमीहासुखासक्तं कृतान्तः कुरुते वशे ॥ १२-१६९-१९॥
idaṃ kṛtamidaṃ kāryamidamanyatkṛtākṛtam |
evamīhāsukhāsaktaṃ kṛtāntaḥ kurute vaśe || 12-169-19||

MHB 12-169-20

कृतानां फलमप्राप्तं कर्मणां फलसङ्गिनम् ।
क्षेत्रापणगृहासक्तं मृत्युरादाय गच्छति ॥ १२-१६९-२०॥
kṛtānāṃ phalamaprāptaṃ karmaṇāṃ phalasaṅginam |
kṣetrāpaṇagṛhāsaktaṃ mṛtyurādāya gacchati || 12-169-20||

MHB 12-169-21

मृत्युर्जरा च व्याधिश्च दुःखं चानेककारणम् ।
अनुषक्तं यदा देहे किं स्वस्थ इव तिष्ठसि ॥ १२-१६९-२१॥
mṛtyurjarā ca vyādhiśca duḥkhaṃ cānekakāraṇam |
anuṣaktaṃ yadā dehe kiṃ svastha iva tiṣṭhasi || 12-169-21||

MHB 12-169-22

जातमेवान्तकोऽन्ताय जरा चान्वेति देहिनम् ।
अनुषक्ता द्वयेनैते भावाः स्थावरजङ्गमाः ॥ १२-१६९-२२॥
jātamevāntako'ntāya jarā cānveti dehinam |
anuṣaktā dvayenaite bhāvāḥ sthāvarajaṅgamāḥ || 12-169-22||

MHB 12-169-23

मृत्योर्वा गृहमेवैतद्या ग्रामे वसतो रतिः ।
देवानामेष वै गोष्ठो यदरण्यमिति श्रुतिः ॥ १२-१६९-२३॥
mṛtyorvā gṛhamevaitadyā grāme vasato ratiḥ |
devānāmeṣa vai goṣṭho yadaraṇyamiti śrutiḥ || 12-169-23||

MHB 12-169-24

निबन्धनी रज्जुरेषा या ग्रामे वसतो रतिः ।
छित्त्वैनां सुकृतो यान्ति नैनां छिन्दन्ति दुष्कृतः ॥ १२-१६९-२४॥
nibandhanī rajjureṣā yā grāme vasato ratiḥ |
chittvaināṃ sukṛto yānti naināṃ chindanti duṣkṛtaḥ || 12-169-24||

MHB 12-169-25

न हिंसयति यः प्राणान्मनोवाक्कायहेतुभिः ।
जीवितार्थापनयनैः कर्मभिर्न स बध्यते ॥ १२-१६९-२५॥
na hiṃsayati yaḥ prāṇānmanovākkāyahetubhiḥ |
jīvitārthāpanayanaiḥ karmabhirna sa badhyate || 12-169-25||

MHB 12-169-26

न मृत्युसेनामायान्तीं जातु कश्चित्प्रबाधते ।
ऋते सत्यमसंत्याज्यं सत्ये ह्यमृतमाश्रितम् ॥ १२-१६९-२६॥
na mṛtyusenāmāyāntīṃ jātu kaścitprabādhate |
ṛte satyamasaṃtyājyaṃ satye hyamṛtamāśritam || 12-169-26||

MHB 12-169-27

तस्मात्सत्यव्रताचारः सत्ययोगपरायणः ।
सत्यारामः समो दान्तः सत्येनैवान्तकं जयेत् ॥ १२-१६९-२७॥
tasmātsatyavratācāraḥ satyayogaparāyaṇaḥ |
satyārāmaḥ samo dāntaḥ satyenaivāntakaṃ jayet || 12-169-27||

MHB 12-169-28

अमृतं चैव मृत्युश्च द्वयं देहे प्रतिष्ठितम् ।
मृत्युमापद्यते मोहात्सत्येनापद्यतेऽमृतम् ॥ १२-१६९-२८॥
amṛtaṃ caiva mṛtyuśca dvayaṃ dehe pratiṣṭhitam |
mṛtyumāpadyate mohātsatyenāpadyate'mṛtam || 12-169-28||

MHB 12-169-29

सोऽहं ह्यहिंस्रः सत्यार्थी कामक्रोधबहिष्कृतः ।
समदुःखसुखः क्षेमी मृत्युं हास्याम्यमर्त्यवत् ॥ १२-१६९-२९॥
so'haṃ hyahiṃsraḥ satyārthī kāmakrodhabahiṣkṛtaḥ |
samaduḥkhasukhaḥ kṣemī mṛtyuṃ hāsyāmyamartyavat || 12-169-29||

MHB 12-169-30

शान्तियज्ञरतो दान्तो ब्रह्मयज्ञे स्थितो मुनिः ।
वाङ्मनःकर्मयज्ञश्च भविष्याम्युदगायने ॥ १२-१६९-३०॥
śāntiyajñarato dānto brahmayajñe sthito muniḥ |
vāṅmanaḥkarmayajñaśca bhaviṣyāmyudagāyane || 12-169-30||

MHB 12-169-31

पशुयज्ञैः कथं हिंस्रैर्मादृशो यष्टुमर्हति ।
अन्तवद्भिरुत प्राज्ञः क्षत्रयज्ञैः पिशाचवत् ॥ १२-१६९-३१॥
paśuyajñaiḥ kathaṃ hiṃsrairmādṛśo yaṣṭumarhati |
antavadbhiruta prājñaḥ kṣatrayajñaiḥ piśācavat || 12-169-31||

MHB 12-169-32

यस्य वाङ्मनसी स्यातां सम्यक्प्रणिहिते सदा ।
तपस्त्यागश्च योगश्च स वै सर्वमवाप्नुयात् ॥ १२-१६९-३२॥
yasya vāṅmanasī syātāṃ samyakpraṇihite sadā |
tapastyāgaśca yogaśca sa vai sarvamavāpnuyāt || 12-169-32||

MHB 12-169-33

नास्ति विद्यासमं चक्षुर्नास्ति विद्यासमं बलम् ।
नास्ति रागसमं दुःखं नास्ति त्यागसमं सुखम् ॥ १२-१६९-३३॥
nāsti vidyāsamaṃ cakṣurnāsti vidyāsamaṃ balam |
nāsti rāgasamaṃ duḥkhaṃ nāsti tyāgasamaṃ sukham || 12-169-33||

MHB 12-169-34

आत्मन्येवात्मना जात आत्मनिष्ठोऽप्रजोऽपि वा ।
आत्मन्येव भविष्यामि न मां तारयति प्रजा ॥ १२-१६९-३४॥
ātmanyevātmanā jāta ātmaniṣṭho'prajo'pi vā |
ātmanyeva bhaviṣyāmi na māṃ tārayati prajā || 12-169-34||

MHB 12-169-35

नैतादृशं ब्राह्मणस्यास्ति वित्तं यथैकता समता सत्यता च ।
शीले स्थितिर्दण्डनिधानमार्जवं ततस्ततश्चोपरमः क्रियाभ्यः ॥ १२-१६९-३५॥
naitādṛśaṃ brāhmaṇasyāsti vittaṃ yathaikatā samatā satyatā ca |
śīle sthitirdaṇḍanidhānamārjavaṃ tatastataścoparamaḥ kriyābhyaḥ || 12-169-35||

MHB 12-169-36

किं ते धनैर्बान्धवैर्वापि किं ते किं ते दारैर्ब्राह्मण यो मरिष्यसि ।
आत्मानमन्विच्छ गुहां प्रविष्टं पितामहस्ते क्व गतः पिता च ॥ १२-१६९-३६॥
kiṃ te dhanairbāndhavairvāpi kiṃ te kiṃ te dārairbrāhmaṇa yo mariṣyasi |
ātmānamanviccha guhāṃ praviṣṭaṃ pitāmahaste kva gataḥ pitā ca || 12-169-36||

MHB 12-169-37

भीष्म उवाच ।
पुत्रस्यैतद्वचः श्रुत्वा तथाकार्षीत्पिता नृप ।
तथा त्वमपि वर्तस्व सत्यधर्मपरायणः ॥ १२-१६९-३७॥
bhīṣma uvāca |
putrasyaitadvacaḥ śrutvā tathākārṣītpitā nṛpa |
tathā tvamapi vartasva satyadharmaparāyaṇaḥ || 12-169-37||

Adhyaya: 170/353 (23)

MHB 12-170-1

युधिष्ठिर उवाच ।
धनिनो वाधना ये च वर्तयन्ति स्वतन्त्रिणः ।
सुखदुःखागमस्तेषां कः कथं वा पितामह ॥ १२-१७०-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
dhanino vādhanā ye ca vartayanti svatantriṇaḥ |
sukhaduḥkhāgamasteṣāṃ kaḥ kathaṃ vā pitāmaha || 12-170-1||

MHB 12-170-2

भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
शम्याकेन विमुक्तेन गीतं शान्तिगतेन ह ॥ १२-१७०-२॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
śamyākena vimuktena gītaṃ śāntigatena ha || 12-170-2||

MHB 12-170-3

अब्रवीन्मां पुरा कश्चिद्ब्राह्मणस्त्यागमास्थितः ।
क्लिश्यमानः कुदारेण कुचैलेन बुभुक्षया ॥ १२-१७०-३॥
abravīnmāṃ purā kaścidbrāhmaṇastyāgamāsthitaḥ |
kliśyamānaḥ kudāreṇa kucailena bubhukṣayā || 12-170-3||

MHB 12-170-4

उत्पन्नमिह लोके वै जन्मप्रभृति मानवम् ।
विविधान्युपवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च ॥ १२-१७०-४॥
utpannamiha loke vai janmaprabhṛti mānavam |
vividhānyupavartante duḥkhāni ca sukhāni ca || 12-170-4||

MHB 12-170-5

तयोरेकतरे मार्गे यद्येनमभिसंनयेत् ।
न सुखं प्राप्य संहृष्येन्न दुःखं प्राप्य संज्वरेत् ॥ १२-१७०-५॥
tayorekatare mārge yadyenamabhisaṃnayet |
na sukhaṃ prāpya saṃhṛṣyenna duḥkhaṃ prāpya saṃjvaret || 12-170-5||

MHB 12-170-6

न वै चरसि यच्छ्रेय आत्मनो वा यदीहसे ।
अकामात्मापि हि सदा धुरमुद्यम्य चैव हि ॥ १२-१७०-६॥
na vai carasi yacchreya ātmano vā yadīhase |
akāmātmāpi hi sadā dhuramudyamya caiva hi || 12-170-6||

MHB 12-170-7

अकिंचनः परिपतन्सुखमास्वादयिष्यसि ।
अकिंचनः सुखं शेते समुत्तिष्ठति चैव हि ॥ १२-१७०-७॥
akiṃcanaḥ paripatansukhamāsvādayiṣyasi |
akiṃcanaḥ sukhaṃ śete samuttiṣṭhati caiva hi || 12-170-7||

MHB 12-170-8

आकिंचन्यं सुखं लोके पथ्यं शिवमनामयम् ।
अनमित्रमथो ह्येतद्दुर्लभं सुलभं सताम् ॥ १२-१७०-८॥
ākiṃcanyaṃ sukhaṃ loke pathyaṃ śivamanāmayam |
anamitramatho hyetaddurlabhaṃ sulabhaṃ satām || 12-170-8||

MHB 12-170-9

अकिंचनस्य शुद्धस्य उपपन्नस्य सर्वशः ।
अवेक्षमाणस्त्रीँल्लोकान्न तुल्यमुपलक्षये ॥ १२-१७०-९॥
akiṃcanasya śuddhasya upapannasya sarvaśaḥ |
avekṣamāṇastrī~llokānna tulyamupalakṣaye || 12-170-9||

MHB 12-170-10

आकिंचन्यं च राज्यं च तुलया समतोलयम् ।
अत्यरिच्यत दारिद्र्यं राज्यादपि गुणाधिकम् ॥ १२-१७०-१०॥
ākiṃcanyaṃ ca rājyaṃ ca tulayā samatolayam |
atyaricyata dāridryaṃ rājyādapi guṇādhikam || 12-170-10||

MHB 12-170-11

आकिंचन्ये च राज्ये च विशेषः सुमहानयम् ।
नित्योद्विग्नो हि धनवान्मृत्योरास्यगतो यथा ॥ १२-१७०-११॥
ākiṃcanye ca rājye ca viśeṣaḥ sumahānayam |
nityodvigno hi dhanavānmṛtyorāsyagato yathā || 12-170-11||

MHB 12-170-12

नैवास्याग्निर्न चादित्यो न मृत्युर्न च दस्यवः ।
प्रभवन्ति धनज्यानिनिर्मुक्तस्य निराशिषः ॥ १२-१७०-१२॥
naivāsyāgnirna cādityo na mṛtyurna ca dasyavaḥ |
prabhavanti dhanajyāninirmuktasya nirāśiṣaḥ || 12-170-12||

MHB 12-170-13

तं वै सदा कामचरमनुपस्तीर्णशायिनम् ।
बाहूपधानं शाम्यन्तं प्रशंसन्ति दिवौकसः ॥ १२-१७०-१३॥
taṃ vai sadā kāmacaramanupastīrṇaśāyinam |
bāhūpadhānaṃ śāmyantaṃ praśaṃsanti divaukasaḥ || 12-170-13||

MHB 12-170-14

धनवान्क्रोधलोभाभ्यामाविष्टो नष्टचेतनः ।
तिर्यगीक्षः शुष्कमुखः पापको भ्रुकुटीमुखः ॥ १२-१७०-१४॥
dhanavānkrodhalobhābhyāmāviṣṭo naṣṭacetanaḥ |
tiryagīkṣaḥ śuṣkamukhaḥ pāpako bhrukuṭīmukhaḥ || 12-170-14||

MHB 12-170-15

निर्दशंश्चाधरोष्ठं च क्रुद्धो दारुणभाषिता ।
कस्तमिच्छेत्परिद्रष्टुं दातुमिच्छति चेन्महीम् ॥ १२-१७०-१५॥
nirdaśaṃścādharoṣṭhaṃ ca kruddho dāruṇabhāṣitā |
kastamicchetparidraṣṭuṃ dātumicchati cenmahīm || 12-170-15||

MHB 12-170-16

श्रिया ह्यभीक्ष्णं संवासो मोहयत्यविचक्षणम् ।
सा तस्य चित्तं हरति शारदाभ्रमिवानिलः ॥ १२-१७०-१६॥
śriyā hyabhīkṣṇaṃ saṃvāso mohayatyavicakṣaṇam |
sā tasya cittaṃ harati śāradābhramivānilaḥ || 12-170-16||

MHB 12-170-17

अथैनं रूपमानश्च धनमानश्च विन्दति ।
अभिजातोऽस्मि सिद्धोऽस्मि नास्मि केवलमानुषः ।
इत्येभिः कारणैस्तस्य त्रिभिश्चित्तं प्रसिच्यते ॥ १२-१७०-१७॥
athainaṃ rūpamānaśca dhanamānaśca vindati |
abhijāto'smi siddho'smi nāsmi kevalamānuṣaḥ |
ityebhiḥ kāraṇaistasya tribhiścittaṃ prasicyate || 12-170-17||

MHB 12-170-18

स प्रसिक्तमना भोगान्विसृज्य पितृसंचितान् ।
परिक्षीणः परस्वानामादानं साधु मन्यते ॥ १२-१७०-१८॥
sa prasiktamanā bhogānvisṛjya pitṛsaṃcitān |
parikṣīṇaḥ parasvānāmādānaṃ sādhu manyate || 12-170-18||

MHB 12-170-19

तमतिक्रान्तमर्यादमाददानं ततस्ततः ।
प्रतिषेधन्ति राजानो लुब्धा मृगमिवेषुभिः ॥ १२-१७०-१९॥
tamatikrāntamaryādamādadānaṃ tatastataḥ |
pratiṣedhanti rājāno lubdhā mṛgamiveṣubhiḥ || 12-170-19||

MHB 12-170-20

एवमेतानि दुःखानि तानि तानीह मानवम् ।
विविधान्युपवर्तन्ते गात्रसंस्पर्शजानि च ॥ १२-१७०-२०॥
evametāni duḥkhāni tāni tānīha mānavam |
vividhānyupavartante gātrasaṃsparśajāni ca || 12-170-20||

MHB 12-170-21

तेषां परमदुःखानां बुद्ध्या भैषज्यमाचरेत् ।
लोकधर्मं समाज्ञाय ध्रुवाणामध्रुवैः सह ॥ १२-१७०-२१॥
teṣāṃ paramaduḥkhānāṃ buddhyā bhaiṣajyamācaret |
lokadharmaṃ samājñāya dhruvāṇāmadhruvaiḥ saha || 12-170-21||

MHB 12-170-22

नात्यक्त्वा सुखमाप्नोति नात्यक्त्वा विन्दते परम् ।
नात्यक्त्वा चाभयः शेते त्यक्त्वा सर्वं सुखी भव ॥ १२-१७०-२२॥
nātyaktvā sukhamāpnoti nātyaktvā vindate param |
nātyaktvā cābhayaḥ śete tyaktvā sarvaṃ sukhī bhava || 12-170-22||

MHB 12-170-23

इत्येतद्धास्तिनपुरे ब्राह्मणेनोपवर्णितम् ।
शम्याकेन पुरा मह्यं तस्मात्त्यागः परो मतः ॥ १२-१७०-२३॥
ityetaddhāstinapure brāhmaṇenopavarṇitam |
śamyākena purā mahyaṃ tasmāttyāgaḥ paro mataḥ || 12-170-23||

Adhyaya: 171/353 (61)

MHB 12-171-1

युधिष्ठिर उवाच ।
ईहमानः समारम्भान्यदि नासादयेद्धनम् ।
धनतृष्णाभिभूतश्च किं कुर्वन्सुखमाप्नुयात् ॥ १२-१७१-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
īhamānaḥ samārambhānyadi nāsādayeddhanam |
dhanatṛṣṇābhibhūtaśca kiṃ kurvansukhamāpnuyāt || 12-171-1||

MHB 12-171-2

भीष्म उवाच ।
सर्वसाम्यमनायासः सत्यवाक्यं च भारत ।
निर्वेदश्चाविवित्सा च यस्य स्यात्स सुखी नरः ॥ १२-१७१-२॥
bhīṣma uvāca |
sarvasāmyamanāyāsaḥ satyavākyaṃ ca bhārata |
nirvedaścāvivitsā ca yasya syātsa sukhī naraḥ || 12-171-2||

MHB 12-171-3

एतान्येव पदान्याहुः पञ्च वृद्धाः प्रशान्तये ।
एष स्वर्गश्च धर्मश्च सुखं चानुत्तमं सताम् ॥ १२-१७१-३॥
etānyeva padānyāhuḥ pañca vṛddhāḥ praśāntaye |
eṣa svargaśca dharmaśca sukhaṃ cānuttamaṃ satām || 12-171-3||

MHB 12-171-4

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
निर्वेदान्मङ्किना गीतं तन्निबोध युधिष्ठिर ॥ १२-१७१-४॥
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
nirvedānmaṅkinā gītaṃ tannibodha yudhiṣṭhira || 12-171-4||

MHB 12-171-5

ईहमानो धनं मङ्किर्भग्नेहश्च पुनः पुनः ।
केनचिद्धनशेषेण क्रीतवान्दम्यगोयुगम् ॥ १२-१७१-५॥
īhamāno dhanaṃ maṅkirbhagnehaśca punaḥ punaḥ |
kenaciddhanaśeṣeṇa krītavāndamyagoyugam || 12-171-5||

MHB 12-171-6

सुसंबद्धौ तु तौ दम्यौ दमनायाभिनिःसृतौ ।
आसीनमुष्ट्रं मध्येन सहसैवाभ्यधावताम् ॥ १२-१७१-६॥
susaṃbaddhau tu tau damyau damanāyābhiniḥsṛtau |
āsīnamuṣṭraṃ madhyena sahasaivābhyadhāvatām || 12-171-6||

MHB 12-171-7

तयोः संप्राप्तयोरुष्ट्रः स्कन्धदेशममर्षणः ।
उत्थायोत्क्षिप्य तौ दम्यौ प्रससार महाजवः ॥ १२-१७१-७॥
tayoḥ saṃprāptayoruṣṭraḥ skandhadeśamamarṣaṇaḥ |
utthāyotkṣipya tau damyau prasasāra mahājavaḥ || 12-171-7||

MHB 12-171-8

ह्रियमाणौ तु तौ दम्यौ तेनोष्ट्रेण प्रमाथिना ।
म्रियमाणौ च संप्रेक्ष्य मङ्किस्तत्राब्रवीदिदम् ॥ १२-१७१-८॥
hriyamāṇau tu tau damyau tenoṣṭreṇa pramāthinā |
mriyamāṇau ca saṃprekṣya maṅkistatrābravīdidam || 12-171-8||

MHB 12-171-9

न चैवाविहितं शक्यं दक्षेणापीहितुं धनम् ।
युक्तेन श्रद्धया सम्यगीहां समनुतिष्ठता ॥ १२-१७१-९॥
na caivāvihitaṃ śakyaṃ dakṣeṇāpīhituṃ dhanam |
yuktena śraddhayā samyagīhāṃ samanutiṣṭhatā || 12-171-9||

MHB 12-171-10

कृतस्य पूर्वं चानर्थैर्युक्तस्याप्यनुतिष्ठतः ।
इमं पश्यत संगत्या मम दैवमुपप्लवम् ॥ १२-१७१-१०॥
kṛtasya pūrvaṃ cānarthairyuktasyāpyanutiṣṭhataḥ |
imaṃ paśyata saṃgatyā mama daivamupaplavam || 12-171-10||

MHB 12-171-11

उद्यम्योद्यम्य मे दम्यौ विषमेणेव गच्छति ।
उत्क्षिप्य काकतालीयमुन्माथेनेव जम्बुकः ॥ १२-१७१-११॥
udyamyodyamya me damyau viṣameṇeva gacchati |
utkṣipya kākatālīyamunmātheneva jambukaḥ || 12-171-11||

MHB 12-171-12

मणी वोष्ट्रस्य लम्बेते प्रियौ वत्सतरौ मम ।
शुद्धं हि दैवमेवेदमतो नैवास्ति पौरुषम् ॥ १२-१७१-१२॥
maṇī voṣṭrasya lambete priyau vatsatarau mama |
śuddhaṃ hi daivamevedamato naivāsti pauruṣam || 12-171-12||

MHB 12-171-13

यदि वाप्युपपद्येत पौरुषं नाम कर्हिचित् ।
अन्विष्यमाणं तदपि दैवमेवावतिष्ठते ॥ १२-१७१-१३॥
yadi vāpyupapadyeta pauruṣaṃ nāma karhicit |
anviṣyamāṇaṃ tadapi daivamevāvatiṣṭhate || 12-171-13||

MHB 12-171-14

तस्मान्निर्वेद एवेह गन्तव्यः सुखमीप्सता ।
सुखं स्वपिति निर्विण्णो निराशश्चार्थसाधने ॥ १२-१७१-१४॥
tasmānnirveda eveha gantavyaḥ sukhamīpsatā |
sukhaṃ svapiti nirviṇṇo nirāśaścārthasādhane || 12-171-14||

MHB 12-171-15

अहो सम्यक्शुकेनोक्तं सर्वतः परिमुच्यता ।
प्रतिष्ठता महारण्यं जनकस्य निवेशनात् ॥ १२-१७१-१५॥
aho samyakśukenoktaṃ sarvataḥ parimucyatā |
pratiṣṭhatā mahāraṇyaṃ janakasya niveśanāt || 12-171-15||

MHB 12-171-16

यः कामान्प्राप्नुयात्सर्वान्यश्चैनान्केवलांस्त्यजेत् ।
प्रापणात्सर्वकामानां परित्यागो विशिष्यते ॥ १२-१७१-१६॥
yaḥ kāmānprāpnuyātsarvānyaścainānkevalāṃstyajet |
prāpaṇātsarvakāmānāṃ parityāgo viśiṣyate || 12-171-16||

MHB 12-171-17

नान्तं सर्वविवित्सानां गतपूर्वोऽस्ति कश्चन ।
शरीरे जीविते चैव तृष्णा मन्दस्य वर्धते ॥ १२-१७१-१७॥
nāntaṃ sarvavivitsānāṃ gatapūrvo'sti kaścana |
śarīre jīvite caiva tṛṣṇā mandasya vardhate || 12-171-17||

MHB 12-171-18

निवर्तस्व विवित्साभ्यः शाम्य निर्विद्य मामक ।
असकृच्चासि निकृतो न च निर्विद्यसे तनो ॥ १२-१७१-१८॥
nivartasva vivitsābhyaḥ śāmya nirvidya māmaka |
asakṛccāsi nikṛto na ca nirvidyase tano || 12-171-18||

MHB 12-171-19

यदि नाहं विनाश्यस्ते यद्येवं रमसे मया ।
मा मां योजय लोभेन वृथा त्वं वित्तकामुक ॥ १२-१७१-१९॥
yadi nāhaṃ vināśyaste yadyevaṃ ramase mayā |
mā māṃ yojaya lobhena vṛthā tvaṃ vittakāmuka || 12-171-19||

MHB 12-171-20

संचितं संचितं द्रव्यं नष्टं तव पुनः पुनः ।
कदा विमोक्ष्यसे मूढ धनेहां धनकामुक ॥ १२-१७१-२०॥
saṃcitaṃ saṃcitaṃ dravyaṃ naṣṭaṃ tava punaḥ punaḥ |
kadā vimokṣyase mūḍha dhanehāṃ dhanakāmuka || 12-171-20||

MHB 12-171-21

अहो नु मम बालिश्यं योऽहं क्रीडनकस्तव ।
किं नैव जातु पुरुषः परेषां प्रेष्यतामियात् ॥ १२-१७१-२१॥
aho nu mama bāliśyaṃ yo'haṃ krīḍanakastava |
kiṃ naiva jātu puruṣaḥ pareṣāṃ preṣyatāmiyāt || 12-171-21||

MHB 12-171-22

न पूर्वे नापरे जातु कामानामन्तमाप्नुवन् ।
त्यक्त्वा सर्वसमारम्भान्प्रतिबुद्धोऽस्मि जागृमि ॥ १२-१७१-२२॥
na pūrve nāpare jātu kāmānāmantamāpnuvan |
tyaktvā sarvasamārambhānpratibuddho'smi jāgṛmi || 12-171-22||

MHB 12-171-23

नूनं ते हृदयं काम वज्रसारमयं दृधम् ।
यदनर्थशताविष्टं शतधा न विदीर्यते ॥ १२-१७१-२३॥
nūnaṃ te hṛdayaṃ kāma vajrasāramayaṃ dṛdham |
yadanarthaśatāviṣṭaṃ śatadhā na vidīryate || 12-171-23||

MHB 12-171-24

त्यजामि काम त्वां चैव यच्च किंचित्प्रियं तव ।
तवाहं सुखमन्विच्छन्नात्मन्युपलभे सुखम् ॥ १२-१७१-२४॥
tyajāmi kāma tvāṃ caiva yacca kiṃcitpriyaṃ tava |
tavāhaṃ sukhamanvicchannātmanyupalabhe sukham || 12-171-24||

MHB 12-171-25

काम जानामि ते मूलं संकल्पात्किल जायसे ।
न त्वां संकल्पयिष्यामि समूलो न भविष्यसि ॥ १२-१७१-२५॥
kāma jānāmi te mūlaṃ saṃkalpātkila jāyase |
na tvāṃ saṃkalpayiṣyāmi samūlo na bhaviṣyasi || 12-171-25||

MHB 12-171-26

ईहा धनस्य न सुखा लब्ध्वा चिन्ता च भूयसी ।
लब्धनाशो यथा मृत्युर्लब्धं भवति वा न वा ॥ १२-१७१-२६॥
īhā dhanasya na sukhā labdhvā cintā ca bhūyasī |
labdhanāśo yathā mṛtyurlabdhaṃ bhavati vā na vā || 12-171-26||

MHB 12-171-27

परेत्य यो न लभते ततो दुःखतरं नु किम् ।
न च तुष्यति लब्धेन भूय एव च मार्गति ॥ १२-१७१-२७॥
paretya yo na labhate tato duḥkhataraṃ nu kim |
na ca tuṣyati labdhena bhūya eva ca mārgati || 12-171-27||

MHB 12-171-28

अनुतर्षुल एवार्थः स्वादु गाङ्गमिवोदकम् ।
मद्विलापनमेतत्तु प्रतिबुद्धोऽस्मि संत्यज ॥ १२-१७१-२८॥
anutarṣula evārthaḥ svādu gāṅgamivodakam |
madvilāpanametattu pratibuddho'smi saṃtyaja || 12-171-28||

MHB 12-171-29

य इमं मामकं देहं भूतग्रामः समाश्रितः ।
स यात्वितो यथाकामं वसतां वा यथासुखम् ॥ १२-१७१-२९॥
ya imaṃ māmakaṃ dehaṃ bhūtagrāmaḥ samāśritaḥ |
sa yātvito yathākāmaṃ vasatāṃ vā yathāsukham || 12-171-29||

MHB 12-171-30

न युष्मास्विह मे प्रीतिः कामलोभानुसारिषु ।
तस्मादुत्सृज्य सर्वान्वः सत्यमेवाश्रयाम्यहम् ॥ १२-१७१-३०॥
na yuṣmāsviha me prītiḥ kāmalobhānusāriṣu |
tasmādutsṛjya sarvānvaḥ satyamevāśrayāmyaham || 12-171-30||

MHB 12-171-31

सर्वभूतान्यहं देहे पश्यन्मनसि चात्मनः ।
योगे बुद्धिं श्रुते सत्त्वं मनो ब्रह्मणि धारयन् ॥ १२-१७१-३१॥
sarvabhūtānyahaṃ dehe paśyanmanasi cātmanaḥ |
yoge buddhiṃ śrute sattvaṃ mano brahmaṇi dhārayan || 12-171-31||

MHB 12-171-32

विहरिष्याम्यनासक्तः सुखी लोकान्निरामयः ।
यथा मा त्वं पुनर्नैवं दुःखेषु प्रणिधास्यसि ॥ १२-१७१-३२॥
vihariṣyāmyanāsaktaḥ sukhī lokānnirāmayaḥ |
yathā mā tvaṃ punarnaivaṃ duḥkheṣu praṇidhāsyasi || 12-171-32||

MHB 12-171-33

त्वया हि मे प्रणुन्नस्य गतिरन्या न विद्यते ।
तृष्णाशोकश्रमाणां हि त्वं काम प्रभवः सदा ॥ १२-१७१-३३॥
tvayā hi me praṇunnasya gatiranyā na vidyate |
tṛṣṇāśokaśramāṇāṃ hi tvaṃ kāma prabhavaḥ sadā || 12-171-33||

MHB 12-171-34

धननाशोऽधिकं दुःखं मन्ये सर्वमहत्तरम् ।
ज्ञातयो ह्यवमन्यन्ते मित्राणि च धनच्युतम् ॥ १२-१७१-३४॥
dhananāśo'dhikaṃ duḥkhaṃ manye sarvamahattaram |
jñātayo hyavamanyante mitrāṇi ca dhanacyutam || 12-171-34||

MHB 12-171-35

अवज्ञानसहस्रैस्तु दोषाः कष्टतराधने ।
धने सुखकला या च सापि दुःखैर्विधीयते ॥ १२-१७१-३५॥
avajñānasahasraistu doṣāḥ kaṣṭatarādhane |
dhane sukhakalā yā ca sāpi duḥkhairvidhīyate || 12-171-35||

MHB 12-171-36

धनमस्येति पुरुषं पुरा निघ्नन्ति दस्यवः ।
क्लिश्यन्ति विविधैर्दण्डैर्नित्यमुद्वेजयन्ति च ॥ १२-१७१-३६॥
dhanamasyeti puruṣaṃ purā nighnanti dasyavaḥ |
kliśyanti vividhairdaṇḍairnityamudvejayanti ca || 12-171-36||

MHB 12-171-37

मन्दलोलुपता दुःखमिति बुद्धं चिरान्मया ।
यद्यदालम्बसे काम तत्तदेवानुरुध्यसे ॥ १२-१७१-३७॥
mandalolupatā duḥkhamiti buddhaṃ cirānmayā |
yadyadālambase kāma tattadevānurudhyase || 12-171-37||

MHB 12-171-38

अतत्त्वज्ञोऽसि बालश्च दुस्तोषोऽपूरणोऽनलः ।
नैव त्वं वेत्थ सुलभं नैव त्वं वेत्थ दुर्लभम् ॥ १२-१७१-३८॥
atattvajño'si bālaśca dustoṣo'pūraṇo'nalaḥ |
naiva tvaṃ vettha sulabhaṃ naiva tvaṃ vettha durlabham || 12-171-38||

MHB 12-171-39

पातालमिव दुष्पूरो मां दुःखैर्योक्तुमिच्छसि ।
नाहमद्य समावेष्टुं शक्यः काम पुनस्त्वया ॥ १२-१७१-३९॥
pātālamiva duṣpūro māṃ duḥkhairyoktumicchasi |
nāhamadya samāveṣṭuṃ śakyaḥ kāma punastvayā || 12-171-39||

MHB 12-171-40

निर्वेदमहमासाद्य द्रव्यनाशाद्यदृच्छया ।
निर्वृतिं परमां प्राप्य नाद्य कामान्विचिन्तये ॥ १२-१७१-४०॥
nirvedamahamāsādya dravyanāśādyadṛcchayā |
nirvṛtiṃ paramāṃ prāpya nādya kāmānvicintaye || 12-171-40||

MHB 12-171-41

अतिक्लेशान्सहामीह नाहं बुध्याम्यबुद्धिमान् ।
निकृतो धननाशेन शये सर्वाङ्गविज्वरः ॥ १२-१७१-४१॥
atikleśānsahāmīha nāhaṃ budhyāmyabuddhimān |
nikṛto dhananāśena śaye sarvāṅgavijvaraḥ || 12-171-41||

MHB 12-171-42

परित्यजामि काम त्वां हित्वा सर्वमनोगतीः ।
न त्वं मया पुनः काम नस्योतेनेव रंस्यसे ॥ १२-१७१-४२॥
parityajāmi kāma tvāṃ hitvā sarvamanogatīḥ |
na tvaṃ mayā punaḥ kāma nasyoteneva raṃsyase || 12-171-42||

MHB 12-171-43

क्षमिष्येऽक्षममाणानां न हिंसिष्ये च हिंसितः ।
द्वेष्यमुक्तः प्रियं वक्ष्याम्यनादृत्य तदप्रियम् ॥ १२-१७१-४३॥
kṣamiṣye'kṣamamāṇānāṃ na hiṃsiṣye ca hiṃsitaḥ |
dveṣyamuktaḥ priyaṃ vakṣyāmyanādṛtya tadapriyam || 12-171-43||

MHB 12-171-44

तृप्तः स्वस्थेन्द्रियो नित्यं यथालब्धेन वर्तयन् ।
न सकामं करिष्यामि त्वामहं शत्रुमात्मनः ॥ १२-१७१-४४॥
tṛptaḥ svasthendriyo nityaṃ yathālabdhena vartayan |
na sakāmaṃ kariṣyāmi tvāmahaṃ śatrumātmanaḥ || 12-171-44||

MHB 12-171-45

निर्वेदं निर्वृतिं तृप्तिं शान्तिं सत्यं दमं क्षमाम् ।
सर्वभूतदयां चैव विद्धि मां शरणागतम् ॥ १२-१७१-४५॥
nirvedaṃ nirvṛtiṃ tṛptiṃ śāntiṃ satyaṃ damaṃ kṣamām |
sarvabhūtadayāṃ caiva viddhi māṃ śaraṇāgatam || 12-171-45||

MHB 12-171-46

तस्मात्कामश्च लोभश्च तृष्णा कार्पण्यमेव च ।
त्यजन्तु मां प्रतिष्ठन्तं सत्त्वस्थो ह्यस्मि सांप्रतम् ॥ १२-१७१-४६॥
tasmātkāmaśca lobhaśca tṛṣṇā kārpaṇyameva ca |
tyajantu māṃ pratiṣṭhantaṃ sattvastho hyasmi sāṃpratam || 12-171-46||

MHB 12-171-47

प्रहाय कामं लोभं च क्रोधं पारुष्यमेव च ।
नाद्य लोभवशं प्राप्तो दुःखं प्राप्स्याम्यनात्मवान् ॥ १२-१७१-४७॥
prahāya kāmaṃ lobhaṃ ca krodhaṃ pāruṣyameva ca |
nādya lobhavaśaṃ prāpto duḥkhaṃ prāpsyāmyanātmavān || 12-171-47||

MHB 12-171-48

यद्यत्त्यजति कामानां तत्सुखस्याभिपूर्यते ।
कामस्य वशगो नित्यं दुःखमेव प्रपद्यते ॥ १२-१७१-४८॥
yadyattyajati kāmānāṃ tatsukhasyābhipūryate |
kāmasya vaśago nityaṃ duḥkhameva prapadyate || 12-171-48||

MHB 12-171-49

कामान्व्युदस्य धुनुते यत्किंचित्पुरुषो रजः ।
कामक्रोधोद्भवं दुःखमह्रीररतिरेव च ॥ १२-१७१-४९॥
kāmānvyudasya dhunute yatkiṃcitpuruṣo rajaḥ |
kāmakrodhodbhavaṃ duḥkhamahrīraratireva ca || 12-171-49||

MHB 12-171-50

एष ब्रह्मप्रविष्टोऽहं ग्रीष्मे शीतमिव ह्रदम् ।
शाम्यामि परिनिर्वामि सुखमासे च केवलम् ॥ १२-१७१-५०॥
eṣa brahmapraviṣṭo'haṃ grīṣme śītamiva hradam |
śāmyāmi parinirvāmi sukhamāse ca kevalam || 12-171-50||

MHB 12-171-51

यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम् ।
तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः षोडशीं कलाम् ॥ १२-१७१-५१॥
yacca kāmasukhaṃ loke yacca divyaṃ mahatsukham |
tṛṣṇākṣayasukhasyaite nārhataḥ ṣoḍaśīṃ kalām || 12-171-51||

MHB 12-171-52

आत्मना सप्तमं कामं हत्वा शत्रुमिवोत्तमम् ।
प्राप्यावध्यं ब्रह्मपुरं राजेव स्यामहं सुखी ॥ १२-१७१-५२॥
ātmanā saptamaṃ kāmaṃ hatvā śatrumivottamam |
prāpyāvadhyaṃ brahmapuraṃ rājeva syāmahaṃ sukhī || 12-171-52||

MHB 12-171-53

एतां बुद्धिं समास्थाय मङ्किर्निर्वेदमागतः ।
सर्वान्कामान्परित्यज्य प्राप्य ब्रह्म महत्सुखम् ॥ १२-१७१-५३॥
etāṃ buddhiṃ samāsthāya maṅkirnirvedamāgataḥ |
sarvānkāmānparityajya prāpya brahma mahatsukham || 12-171-53||

MHB 12-171-54

दम्यनाशकृते मङ्किरमरत्वं किलागमत् ।
अच्छिनत्काममूलं स तेन प्राप महत्सुखम् ॥ १२-१७१-५४॥
damyanāśakṛte maṅkiramaratvaṃ kilāgamat |
acchinatkāmamūlaṃ sa tena prāpa mahatsukham || 12-171-54||

MHB 12-171-55

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
गीतं विदेहराजेन जनकेन प्रशाम्यता ॥ १२-१७१-५५॥
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
gītaṃ videharājena janakena praśāmyatā || 12-171-55||

MHB 12-171-56

अनन्तं बत मे वित्तं यस्य मे नास्ति किंचन ।
मिथिलायां प्रदीप्तायां न मे दह्यति किंचन ॥ १२-१७१-५६॥
anantaṃ bata me vittaṃ yasya me nāsti kiṃcana |
mithilāyāṃ pradīptāyāṃ na me dahyati kiṃcana || 12-171-56||

MHB 12-171-57

अत्रैवोदाहरन्तीमं बोध्यस्य पदसंचयम् ।
निर्वेदं प्रति विन्यस्तं प्रतिबोध युधिष्ठिर ॥ १२-१७१-५७॥
atraivodāharantīmaṃ bodhyasya padasaṃcayam |
nirvedaṃ prati vinyastaṃ pratibodha yudhiṣṭhira || 12-171-57||

MHB 12-171-58

बोध्यं दान्तमृषिं राजा नहुषः पर्यपृच्छत ।
निर्वेदाच्छान्तिमापन्नं शान्तं प्रज्ञानतर्पितम् ॥ १२-१७१-५८॥
bodhyaṃ dāntamṛṣiṃ rājā nahuṣaḥ paryapṛcchata |
nirvedācchāntimāpannaṃ śāntaṃ prajñānatarpitam || 12-171-58||

MHB 12-171-59

उपदेशं महाप्राज्ञ शमस्योपदिशस्व मे ।
कां बुद्धिं समनुध्याय शान्तश्चरसि निर्वृतः ॥ १२-१७१-५९॥
upadeśaṃ mahāprājña śamasyopadiśasva me |
kāṃ buddhiṃ samanudhyāya śāntaścarasi nirvṛtaḥ || 12-171-59||

MHB 12-171-60

बोध्य उवाच ।
उपदेशेन वर्तामि नानुशास्मीह कंचन ।
लक्षणं तस्य वक्ष्येऽहं तत्स्वयं प्रविमृश्यताम् ॥ १२-१७१-६०॥
bodhya uvāca |
upadeśena vartāmi nānuśāsmīha kaṃcana |
lakṣaṇaṃ tasya vakṣye'haṃ tatsvayaṃ pravimṛśyatām || 12-171-60||

MHB 12-171-61

पिङ्गला कुररः सर्पः सारङ्गान्वेषणं वने ।
इषुकारः कुमारी च षडेते गुरवो मम ॥ १२-१७१-६१॥
piṅgalā kuraraḥ sarpaḥ sāraṅgānveṣaṇaṃ vane |
iṣukāraḥ kumārī ca ṣaḍete guravo mama || 12-171-61||

Adhyaya: 172/353 (37)

MHB 12-172-1

युधिष्ठिर उवाच ।
केन वृत्तेन वृत्तज्ञ वीतशोकश्चरेन्महीम् ।
किं च कुर्वन्नरो लोके प्राप्नोति परमां गतिम् ॥ १२-१७२-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kena vṛttena vṛttajña vītaśokaścarenmahīm |
kiṃ ca kurvannaro loke prāpnoti paramāṃ gatim || 12-172-1||

MHB 12-172-2

भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
प्रह्रादस्य च संवादं मुनेराजगरस्य च ॥ १२-१७२-२॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
prahrādasya ca saṃvādaṃ munerājagarasya ca || 12-172-2||

MHB 12-172-3

चरन्तं ब्राह्मणं कंचित्कल्यचित्तमनामयम् ।
पप्रच्छ राजन्प्रह्रादो बुद्धिमान्प्राज्ञसंमतः ॥ १२-१७२-३॥
carantaṃ brāhmaṇaṃ kaṃcitkalyacittamanāmayam |
papraccha rājanprahrādo buddhimānprājñasaṃmataḥ || 12-172-3||

MHB 12-172-4

स्वस्थः शक्तो मृदुर्दान्तो निर्विवित्सोऽनसूयकः ।
सुवाग्बहुमतो लोके प्राज्ञश्चरसि बालवत् ॥ १२-१७२-४॥
svasthaḥ śakto mṛdurdānto nirvivitso'nasūyakaḥ |
suvāgbahumato loke prājñaścarasi bālavat || 12-172-4||

MHB 12-172-5

नैव प्रार्थयसे लाभं नालाभेष्वनुशोचसि ।
नित्यतृप्त इव ब्रह्मन्न किंचिदवमन्यसे ॥ १२-१७२-५॥
naiva prārthayase lābhaṃ nālābheṣvanuśocasi |
nityatṛpta iva brahmanna kiṃcidavamanyase || 12-172-5||

MHB 12-172-6

स्रोतसा ह्रियमाणासु प्रजास्वविमना इव ।
धर्मकामार्थकार्येषु कूटस्थ इव लक्ष्यसे ॥ १२-१७२-६॥
srotasā hriyamāṇāsu prajāsvavimanā iva |
dharmakāmārthakāryeṣu kūṭastha iva lakṣyase || 12-172-6||

MHB 12-172-7

नानुतिष्ठसि धर्मार्थौ न कामे चापि वर्तसे ।
इन्द्रियार्थाननादृत्य मुक्तश्चरसि साक्षिवत् ॥ १२-१७२-७॥
nānutiṣṭhasi dharmārthau na kāme cāpi vartase |
indriyārthānanādṛtya muktaścarasi sākṣivat || 12-172-7||

MHB 12-172-8

का नु प्रज्ञा श्रुतं वा किं वृत्तिर्वा का नु ते मुने ।
क्षिप्रमाचक्ष्व मे ब्रह्मञ्श्रेयो यदिह मन्यसे ॥ १२-१७२-८॥
kā nu prajñā śrutaṃ vā kiṃ vṛttirvā kā nu te mune |
kṣipramācakṣva me brahmañśreyo yadiha manyase || 12-172-8||

MHB 12-172-9

अनुयुक्तः स मेधावी लोकधर्मविधानवित् ।
उवाच श्लक्ष्णया वाचा प्रह्रादमनपार्थया ॥ १२-१७२-९॥
anuyuktaḥ sa medhāvī lokadharmavidhānavit |
uvāca ślakṣṇayā vācā prahrādamanapārthayā || 12-172-9||

MHB 12-172-10

पश्यन्प्रह्राद भूतानामुत्पत्तिमनिमित्ततः ।
ह्रासं वृद्धिं विनाशं च न प्रहृष्ये न च व्यथे ॥ १२-१७२-१०॥
paśyanprahrāda bhūtānāmutpattimanimittataḥ |
hrāsaṃ vṛddhiṃ vināśaṃ ca na prahṛṣye na ca vyathe || 12-172-10||

MHB 12-172-11

स्वभावादेव संदृश्य वर्तमानाः प्रवृत्तयः ।
स्वभावनिरताः सर्वाः परितप्ये न केनचित् ॥ १२-१७२-११॥
svabhāvādeva saṃdṛśya vartamānāḥ pravṛttayaḥ |
svabhāvaniratāḥ sarvāḥ paritapye na kenacit || 12-172-11||

MHB 12-172-12

पश्यन्प्रह्राद संयोगान्विप्रयोगपरायणान् ।
संचयांश्च विनाशान्तान्न क्वचिद्विदधे मनः ॥ १२-१७२-१२॥
paśyanprahrāda saṃyogānviprayogaparāyaṇān |
saṃcayāṃśca vināśāntānna kvacidvidadhe manaḥ || 12-172-12||

MHB 12-172-13

अन्तवन्ति च भूतानि गुणयुक्तानि पश्यतः ।
उत्पत्तिनिधनज्ञस्य किं कार्यमवशिष्यते ॥ १२-१७२-१३॥
antavanti ca bhūtāni guṇayuktāni paśyataḥ |
utpattinidhanajñasya kiṃ kāryamavaśiṣyate || 12-172-13||

MHB 12-172-14

जलजानामपि ह्यन्तं पर्यायेणोपलक्षये ।
महतामपि कायानां सूक्ष्माणां च महोदधौ ॥ १२-१७२-१४॥
jalajānāmapi hyantaṃ paryāyeṇopalakṣaye |
mahatāmapi kāyānāṃ sūkṣmāṇāṃ ca mahodadhau || 12-172-14||

MHB 12-172-15

जङ्गमस्थावराणां च भूतानामसुराधिप ।
पार्थिवानामपि व्यक्तं मृत्युं पश्यामि सर्वशः ॥ १२-१७२-१५॥
jaṅgamasthāvarāṇāṃ ca bhūtānāmasurādhipa |
pārthivānāmapi vyaktaṃ mṛtyuṃ paśyāmi sarvaśaḥ || 12-172-15||

MHB 12-172-16

अन्तरिक्षचराणां च दानवोत्तम पक्षिणाम् ।
उत्तिष्ठति यथाकालं मृत्युर्बलवतामपि ॥ १२-१७२-१६॥
antarikṣacarāṇāṃ ca dānavottama pakṣiṇām |
uttiṣṭhati yathākālaṃ mṛtyurbalavatāmapi || 12-172-16||

MHB 12-172-17

दिवि संचरमाणानि ह्रस्वानि च महान्ति च ।
ज्योतींषि च यथाकालं पतमानानि लक्षये ॥ १२-१७२-१७॥
divi saṃcaramāṇāni hrasvāni ca mahānti ca |
jyotīṃṣi ca yathākālaṃ patamānāni lakṣaye || 12-172-17||

MHB 12-172-18

इति भूतानि संपश्यन्ननुषक्तानि मृत्युना ।
सर्वसामान्यतो विद्वान्कृतकृत्यः सुखं स्वपे ॥ १२-१७२-१८॥
iti bhūtāni saṃpaśyannanuṣaktāni mṛtyunā |
sarvasāmānyato vidvānkṛtakṛtyaḥ sukhaṃ svape || 12-172-18||

MHB 12-172-19

सुमहान्तमपि ग्रासं ग्रसे लब्धं यदृच्छया ।
शये पुनरभुञ्जानो दिवसानि बहून्यपि ॥ १२-१७२-१९॥
sumahāntamapi grāsaṃ grase labdhaṃ yadṛcchayā |
śaye punarabhuñjāno divasāni bahūnyapi || 12-172-19||

MHB 12-172-20

आस्रवत्यपि मामन्नं पुनर्बहुगुणं बहु ।
पुनरल्पगुणं स्तोकं पुनर्नैवोपपद्यते ॥ १२-१७२-२०॥
āsravatyapi māmannaṃ punarbahuguṇaṃ bahu |
punaralpaguṇaṃ stokaṃ punarnaivopapadyate || 12-172-20||

MHB 12-172-21

कणान्कदाचित्खादामि पिण्याकमपि च ग्रसे ।
भक्षये शालिमांसानि भक्षांश्चोच्चावचान्पुनः ॥ १२-१७२-२१॥
kaṇānkadācitkhādāmi piṇyākamapi ca grase |
bhakṣaye śālimāṃsāni bhakṣāṃścoccāvacānpunaḥ || 12-172-21||

MHB 12-172-22

शये कदाचित्पर्यङ्के भूमावपि पुनः शये ।
प्रासादेऽपि च मे शय्या कदाचिदुपपद्यते ॥ १२-१७२-२२॥
śaye kadācitparyaṅke bhūmāvapi punaḥ śaye |
prāsāde'pi ca me śayyā kadācidupapadyate || 12-172-22||

MHB 12-172-23

धारयामि च चीराणि शाणीं क्षौमाजिनानि च ।
महार्हाणि च वासांसि धारयाम्यहमेकदा ॥ १२-१७२-२३॥
dhārayāmi ca cīrāṇi śāṇīṃ kṣaumājināni ca |
mahārhāṇi ca vāsāṃsi dhārayāmyahamekadā || 12-172-23||

MHB 12-172-24

न संनिपतितं धर्म्यमुपभोगं यदृच्छया ।
प्रत्याचक्षे न चाप्येनमनुरुध्ये सुदुर्लभम् ॥ १२-१७२-२४॥
na saṃnipatitaṃ dharmyamupabhogaṃ yadṛcchayā |
pratyācakṣe na cāpyenamanurudhye sudurlabham || 12-172-24||

MHB 12-172-25

अचलमनिधनं शिवं विशोकं शुचिमतुलं विदुषां मते निविष्टम् ।
अनभिमतमसेवितं च मूढैर्व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि ॥ १२-१७२-२५॥
acalamanidhanaṃ śivaṃ viśokaṃ śucimatulaṃ viduṣāṃ mate niviṣṭam |
anabhimatamasevitaṃ ca mūḍhairvratamidamājagaraṃ śuciścarāmi || 12-172-25||

MHB 12-172-26

अचलितमतिरच्युतः स्वधर्मात्परिमितसंसरणः परावरज्ञः ।
विगतभयकषायलोभमोहो व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि ॥ १२-१७२-२६॥
acalitamatiracyutaḥ svadharmātparimitasaṃsaraṇaḥ parāvarajñaḥ |
vigatabhayakaṣāyalobhamoho vratamidamājagaraṃ śuciścarāmi || 12-172-26||

MHB 12-172-27

अनियतफलभक्ष्यभोज्यपेयं विधिपरिणामविभक्तदेशकालम् ।
हृदयसुखमसेवितं कदर्यैर्व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि ॥ १२-१७२-२७॥
aniyataphalabhakṣyabhojyapeyaṃ vidhipariṇāmavibhaktadeśakālam |
hṛdayasukhamasevitaṃ kadaryairvratamidamājagaraṃ śuciścarāmi || 12-172-27||

MHB 12-172-28

इदमिदमिति तृष्णयाभिभूतं जनमनवाप्तधनं विषीदमानम् ।
निपुणमनुनिशाम्य तत्त्वबुद्ध्या व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि ॥ १२-१७२-२८॥
idamidamiti tṛṣṇayābhibhūtaṃ janamanavāptadhanaṃ viṣīdamānam |
nipuṇamanuniśāmya tattvabuddhyā vratamidamājagaraṃ śuciścarāmi || 12-172-28||

MHB 12-172-29

बहुविधमनुदृश्य चार्थहेतोः कृपणमिहार्यमनार्यमाश्रयन्तम् ।
उपशमरुचिरात्मवान्प्रशान्तो व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि ॥ १२-१७२-२९॥
bahuvidhamanudṛśya cārthahetoḥ kṛpaṇamihāryamanāryamāśrayantam |
upaśamarucirātmavānpraśānto vratamidamājagaraṃ śuciścarāmi || 12-172-29||

MHB 12-172-30

सुखमसुखमनर्थमर्थलाभं रतिमरतिं मरणं च जीवितं च ।
विधिनियतमवेक्ष्य तत्त्वतोऽहं व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि ॥ १२-१७२-३०॥
sukhamasukhamanarthamarthalābhaṃ ratimaratiṃ maraṇaṃ ca jīvitaṃ ca |
vidhiniyatamavekṣya tattvato'haṃ vratamidamājagaraṃ śuciścarāmi || 12-172-30||

MHB 12-172-31

अपगतभयरागमोहदर्पो धृतिमतिबुद्धिसमन्वितः प्रशान्तः ।
उपगतफलभोगिनो निशाम्य व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि ॥ १२-१७२-३१॥
apagatabhayarāgamohadarpo dhṛtimatibuddhisamanvitaḥ praśāntaḥ |
upagataphalabhogino niśāmya vratamidamājagaraṃ śuciścarāmi || 12-172-31||

MHB 12-172-32

अनियतशयनासनः प्रकृत्या दमनियमव्रतसत्यशौचयुक्तः ।
अपगतफलसंचयः प्रहृष्टो व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि ॥ १२-१७२-३२॥
aniyataśayanāsanaḥ prakṛtyā damaniyamavratasatyaśaucayuktaḥ |
apagataphalasaṃcayaḥ prahṛṣṭo vratamidamājagaraṃ śuciścarāmi || 12-172-32||

MHB 12-172-33

अभिगतमसुखार्थमीहनार्थैरुपगतबुद्धिरवेक्ष्य चात्मसंस्थः ।
तृषितमनियतं मनो नियन्तुं व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि ॥ १२-१७२-३३॥
abhigatamasukhārthamīhanārthairupagatabuddhiravekṣya cātmasaṃsthaḥ |
tṛṣitamaniyataṃ mano niyantuṃ vratamidamājagaraṃ śuciścarāmi || 12-172-33||

MHB 12-172-34

न हृदयमनुरुध्यते मनो वा प्रियसुखदुर्लभतामनित्यतां च ।
तदुभयमुपलक्षयन्निवाहं व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि ॥ १२-१७२-३४॥
na hṛdayamanurudhyate mano vā priyasukhadurlabhatāmanityatāṃ ca |
tadubhayamupalakṣayannivāhaṃ vratamidamājagaraṃ śuciścarāmi || 12-172-34||

MHB 12-172-35

बहु कथितमिदं हि बुद्धिमद्भिः कविभिरभिप्रथयद्भिरात्मकीर्तिम् ।
इदमिदमिति तत्र तत्र तत्तत्स्वपरमतैर्गहनं प्रतर्कयद्भिः ॥ १२-१७२-३५॥
bahu kathitamidaṃ hi buddhimadbhiḥ kavibhirabhiprathayadbhirātmakīrtim |
idamidamiti tatra tatra tattatsvaparamatairgahanaṃ pratarkayadbhiḥ || 12-172-35||

MHB 12-172-36

तदहमनुनिशाम्य विप्रयातं पृथगभिपन्नमिहाबुधैर्मनुष्यैः ।
अनवसितमनन्तदोषपारं नृषु विहरामि विनीतरोषतृष्णः ॥ १२-१७२-३६॥
tadahamanuniśāmya viprayātaṃ pṛthagabhipannamihābudhairmanuṣyaiḥ |
anavasitamanantadoṣapāraṃ nṛṣu viharāmi vinītaroṣatṛṣṇaḥ || 12-172-36||

MHB 12-172-37

भीष्म उवाच ।
अजगरचरितं व्रतं महात्मा य इह नरोऽनुचरेद्विनीतरागः ।
अपगतभयमन्युलोभमोहः स खलु सुखी विहरेदिमं विहारम् ॥ १२-१७२-३७॥
bhīṣma uvāca |
ajagaracaritaṃ vrataṃ mahātmā ya iha naro'nucaredvinītarāgaḥ |
apagatabhayamanyulobhamohaḥ sa khalu sukhī viharedimaṃ vihāram || 12-172-37||

Adhyaya: 173/353 (52)

MHB 12-173-1

युधिष्ठिर उवाच ।
बान्धवाः कर्म वित्तं वा प्रज्ञा वेह पितामह ।
नरस्य का प्रतिष्ठा स्यादेतत्पृष्टो वदस्व मे ॥ १२-१७३-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
bāndhavāḥ karma vittaṃ vā prajñā veha pitāmaha |
narasya kā pratiṣṭhā syādetatpṛṣṭo vadasva me || 12-173-1||

MHB 12-173-2

भीष्म उवाच ।
प्रज्ञा प्रतिष्ठा भूतानां प्रज्ञा लाभः परो मतः ।
प्रज्ञा नैःश्रेयसी लोके प्रज्ञा स्वर्गो मतः सताम् ॥ १२-१७३-२॥
bhīṣma uvāca |
prajñā pratiṣṭhā bhūtānāṃ prajñā lābhaḥ paro mataḥ |
prajñā naiḥśreyasī loke prajñā svargo mataḥ satām || 12-173-2||

MHB 12-173-3

प्रज्ञया प्रापितार्थो हि बलिरैश्वर्यसंक्षये ।
प्रह्रादो नमुचिर्मङ्किस्तस्याः किं विद्यते परम् ॥ १२-१७३-३॥
prajñayā prāpitārtho hi baliraiśvaryasaṃkṣaye |
prahrādo namucirmaṅkistasyāḥ kiṃ vidyate param || 12-173-3||

MHB 12-173-4

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
इन्द्रकाश्यपसंवादं तन्निबोध युधिष्ठिर ॥ १२-१७३-४॥
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
indrakāśyapasaṃvādaṃ tannibodha yudhiṣṭhira || 12-173-4||

MHB 12-173-5

वैश्यः कश्चिदृषिं तात काश्यपं संशितव्रतम् ।
रथेन पातयामास श्रीमान्दृप्तस्तपस्विनम् ॥ १२-१७३-५॥
vaiśyaḥ kaścidṛṣiṃ tāta kāśyapaṃ saṃśitavratam |
rathena pātayāmāsa śrīmāndṛptastapasvinam || 12-173-5||

MHB 12-173-6

आर्तः स पतितः क्रुद्धस्त्यक्त्वात्मानमथाब्रवीत् ।
मरिष्याम्यधनस्येह जीवितार्थो न विद्यते ॥ १२-१७३-६॥
ārtaḥ sa patitaḥ kruddhastyaktvātmānamathābravīt |
mariṣyāmyadhanasyeha jīvitārtho na vidyate || 12-173-6||

MHB 12-173-7

तथा मुमूर्षुमासीनमकूजन्तमचेतसम् ।
इन्द्रः सृगालरूपेण बभाषे क्रुद्धमानसम् ॥ १२-१७३-७॥
tathā mumūrṣumāsīnamakūjantamacetasam |
indraḥ sṛgālarūpeṇa babhāṣe kruddhamānasam || 12-173-7||

MHB 12-173-8

मनुष्ययोनिमिच्छन्ति सर्वभूतानि सर्वशः ।
मनुष्यत्वे च विप्रत्वं सर्व एवाभिनन्दति ॥ १२-१७३-८॥
manuṣyayonimicchanti sarvabhūtāni sarvaśaḥ |
manuṣyatve ca vipratvaṃ sarva evābhinandati || 12-173-8||

MHB 12-173-9

मनुष्यो ब्राह्मणश्चासि श्रोत्रियश्चासि काश्यप ।
सुदुर्लभमवाप्यैतददोषान्मर्तुमिच्छसि ॥ १२-१७३-९॥
manuṣyo brāhmaṇaścāsi śrotriyaścāsi kāśyapa |
sudurlabhamavāpyaitadadoṣānmartumicchasi || 12-173-9||

MHB 12-173-10

सर्वे लाभाः साभिमाना इति सत्या बत श्रुतिः ।
संतोषणीयरूपोऽसि लोभाद्यदभिमन्यसे ॥ १२-१७३-१०॥
sarve lābhāḥ sābhimānā iti satyā bata śrutiḥ |
saṃtoṣaṇīyarūpo'si lobhādyadabhimanyase || 12-173-10||

MHB 12-173-11

अहो सिद्धार्थता तेषां येषां सन्तीह पाणयः ।
पाणिमद्भ्यः स्पृहास्माकं यथा तव धनस्य वै ॥ १२-१७३-११॥
aho siddhārthatā teṣāṃ yeṣāṃ santīha pāṇayaḥ |
pāṇimadbhyaḥ spṛhāsmākaṃ yathā tava dhanasya vai || 12-173-11||

MHB 12-173-12

न पाणिलाभादधिको लाभः कश्चन विद्यते ।
अपाणित्वाद्वयं ब्रह्मन्कण्टकान्नोद्धरामहे ॥ १२-१७३-१२॥
na pāṇilābhādadhiko lābhaḥ kaścana vidyate |
apāṇitvādvayaṃ brahmankaṇṭakānnoddharāmahe || 12-173-12||

MHB 12-173-13

अथ येषां पुनः पाणी देवदत्तौ दशाङ्गुली ।
उद्धरन्ति कृमीनङ्गाद्दशमानान्कषन्ति च ॥ १२-१७३-१३॥
atha yeṣāṃ punaḥ pāṇī devadattau daśāṅgulī |
uddharanti kṛmīnaṅgāddaśamānānkaṣanti ca || 12-173-13||

MHB 12-173-14

हिमवर्षातपानां च परित्राणानि कुर्वते ।
चेलमन्नं सुखं शय्यां निवातं चोपभुञ्जते ॥ १२-१७३-१४॥
himavarṣātapānāṃ ca paritrāṇāni kurvate |
celamannaṃ sukhaṃ śayyāṃ nivātaṃ copabhuñjate || 12-173-14||

MHB 12-173-15

अधिष्ठाय च गां लोके भुञ्जते वाहयन्ति च ।
उपायैर्बहुभिश्चैव वश्यानात्मनि कुर्वते ॥ १२-१७३-१५॥
adhiṣṭhāya ca gāṃ loke bhuñjate vāhayanti ca |
upāyairbahubhiścaiva vaśyānātmani kurvate || 12-173-15||

MHB 12-173-16

ये खल्वजिह्वाः कृपणा अल्पप्राणा अपाणयः ।
सहन्ते तानि दुःखानि दिष्ट्या त्वं न तथा मुने ॥ १२-१७३-१६॥
ye khalvajihvāḥ kṛpaṇā alpaprāṇā apāṇayaḥ |
sahante tāni duḥkhāni diṣṭyā tvaṃ na tathā mune || 12-173-16||

MHB 12-173-17

दिष्ट्या त्वं न सृगालो वै न कृमिर्न च मूषकः ।
न सर्पो न च मण्डूको न चान्यः पापयोनिजः ॥ १२-१७३-१७॥
diṣṭyā tvaṃ na sṛgālo vai na kṛmirna ca mūṣakaḥ |
na sarpo na ca maṇḍūko na cānyaḥ pāpayonijaḥ || 12-173-17||

MHB 12-173-18

एतावतापि लाभेन तोष्टुमर्हसि काश्यप ।
किं पुनर्योऽसि सत्त्वानां सर्वेषां ब्राह्मणोत्तमः ॥ १२-१७३-१८॥
etāvatāpi lābhena toṣṭumarhasi kāśyapa |
kiṃ punaryo'si sattvānāṃ sarveṣāṃ brāhmaṇottamaḥ || 12-173-18||

MHB 12-173-19

इमे मां कृमयोऽदन्ति तेषामुद्धरणाय मे ।
नास्ति शक्तिरपाणित्वात्पश्यावस्थामिमां मम ॥ १२-१७३-१९॥
ime māṃ kṛmayo'danti teṣāmuddharaṇāya me |
nāsti śaktirapāṇitvātpaśyāvasthāmimāṃ mama || 12-173-19||

MHB 12-173-20

अकार्यमिति चैवेमं नात्मानं संत्यजाम्यहम् ।
नेतः पापीयसीं योनिं पतेयमपरामिति ॥ १२-१७३-२०॥
akāryamiti caivemaṃ nātmānaṃ saṃtyajāmyaham |
netaḥ pāpīyasīṃ yoniṃ pateyamaparāmiti || 12-173-20||

MHB 12-173-21

मध्ये वै पापयोनीनां सार्गाली यामहं गतः ।
पापीयस्यो बहुतरा इतोऽन्याः पापयोनयः ॥ १२-१७३-२१॥
madhye vai pāpayonīnāṃ sārgālī yāmahaṃ gataḥ |
pāpīyasyo bahutarā ito'nyāḥ pāpayonayaḥ || 12-173-21||

MHB 12-173-22

जात्यैवैके सुखतराः सन्त्यन्ये भृशदुःखिताः ।
नैकान्तसुखमेवेह क्वचित्पश्यामि कस्यचित् ॥ १२-१७३-२२॥
jātyaivaike sukhatarāḥ santyanye bhṛśaduḥkhitāḥ |
naikāntasukhameveha kvacitpaśyāmi kasyacit || 12-173-22||

MHB 12-173-23

मनुष्या ह्याढ्यतां प्राप्य राज्यमिच्छन्त्यनन्तरम् ।
राज्याद्देवत्वमिच्छन्ति देवत्वादिन्द्रतामपि ॥ १२-१७३-२३॥
manuṣyā hyāḍhyatāṃ prāpya rājyamicchantyanantaram |
rājyāddevatvamicchanti devatvādindratāmapi || 12-173-23||

MHB 12-173-24

भवेस्त्वं यद्यपि त्वाढ्यो न राजा न च दैवतम् ।
देवत्वं प्राप्य चेन्द्रत्वं नैव तुष्येस्तथा सति ॥ १२-१७३-२४॥
bhavestvaṃ yadyapi tvāḍhyo na rājā na ca daivatam |
devatvaṃ prāpya cendratvaṃ naiva tuṣyestathā sati || 12-173-24||

MHB 12-173-25

न तृप्तिः प्रियलाभेऽस्ति तृष्णा नाद्भिः प्रशाम्यति ।
संप्रज्वलति सा भूयः समिद्भिरिव पावकः ॥ १२-१७३-२५॥
na tṛptiḥ priyalābhe'sti tṛṣṇā nādbhiḥ praśāmyati |
saṃprajvalati sā bhūyaḥ samidbhiriva pāvakaḥ || 12-173-25||

MHB 12-173-26

अस्त्येव त्वयि शोको वै हर्षश्चास्ति तथा त्वयि ।
सुखदुःखे तथा चोभे तत्र का परिदेवना ॥ १२-१७३-२६॥
astyeva tvayi śoko vai harṣaścāsti tathā tvayi |
sukhaduḥkhe tathā cobhe tatra kā paridevanā || 12-173-26||

MHB 12-173-27

परिच्छिद्यैव कामानां सर्वेषां चैव कर्मणाम् ।
मूलं रुन्धीन्द्रियग्रामं शकुन्तानिव पञ्जरे ॥ १२-१७३-२७॥
paricchidyaiva kāmānāṃ sarveṣāṃ caiva karmaṇām |
mūlaṃ rundhīndriyagrāmaṃ śakuntāniva pañjare || 12-173-27||

MHB 12-173-28

न खल्वप्यरसज्ञस्य कामः क्वचन जायते ।
संस्पर्शाद्दर्शनाद्वापि श्रवणाद्वापि जायते ॥ १२-१७३-२८॥
na khalvapyarasajñasya kāmaḥ kvacana jāyate |
saṃsparśāddarśanādvāpi śravaṇādvāpi jāyate || 12-173-28||

MHB 12-173-29

न त्वं स्मरसि वारुण्या लट्वाकानां च पक्षिणाम् ।
ताभ्यां चाभ्यधिको भक्ष्यो न कश्चिद्विद्यते क्वचित् ॥ १२-१७३-२९॥
na tvaṃ smarasi vāruṇyā laṭvākānāṃ ca pakṣiṇām |
tābhyāṃ cābhyadhiko bhakṣyo na kaścidvidyate kvacit || 12-173-29||

MHB 12-173-30

यानि चान्यानि दूरेषु भक्ष्यभोज्यानि काश्यप ।
येषामभुक्तपूर्वं ते तेषामस्मृतिरेव च ॥ १२-१७३-३०॥
yāni cānyāni dūreṣu bhakṣyabhojyāni kāśyapa |
yeṣāmabhuktapūrvaṃ te teṣāmasmṛtireva ca || 12-173-30||

MHB 12-173-31

अप्राशनमसंस्पर्शमसंदर्शनमेव च ।
पुरुषस्यैष नियमो मन्ये श्रेयो न संशयः ॥ १२-१७३-३१॥
aprāśanamasaṃsparśamasaṃdarśanameva ca |
puruṣasyaiṣa niyamo manye śreyo na saṃśayaḥ || 12-173-31||

MHB 12-173-32

पाणिमन्तो धनैर्युक्ता बलवन्तो न संशयः ।
मनुष्या मानुषैरेव दासत्वमुपपादिताः ॥ १२-१७३-३२॥
pāṇimanto dhanairyuktā balavanto na saṃśayaḥ |
manuṣyā mānuṣaireva dāsatvamupapāditāḥ || 12-173-32||

MHB 12-173-33

वधबन्धपरिक्लेशैः क्लिश्यन्ते च पुनः पुनः ।
ते खल्वपि रमन्ते च मोदन्ते च हसन्ति च ॥ १२-१७३-३३॥
vadhabandhaparikleśaiḥ kliśyante ca punaḥ punaḥ |
te khalvapi ramante ca modante ca hasanti ca || 12-173-33||

MHB 12-173-34

अपरे बाहुबलिनः कृतविद्या मनस्विनः ।
जुगुप्सितां सुकृपणां पापां वृत्तिमुपासते ॥ १२-१७३-३४॥
apare bāhubalinaḥ kṛtavidyā manasvinaḥ |
jugupsitāṃ sukṛpaṇāṃ pāpāṃ vṛttimupāsate || 12-173-34||

MHB 12-173-35

उत्सहन्ते च ते वृत्तिमन्यामप्युपसेवितुम् ।
स्वकर्मणा तु नियतं भवितव्यं तु तत्तथा ॥ १२-१७३-३५॥
utsahante ca te vṛttimanyāmapyupasevitum |
svakarmaṇā tu niyataṃ bhavitavyaṃ tu tattathā || 12-173-35||

MHB 12-173-36

न पुल्कसो न चण्डाल आत्मानं त्यक्तुमिच्छति ।
असंतुष्टः स्वया योन्या मायां पश्यस्व यादृशीम् ॥ १२-१७३-३६॥
na pulkaso na caṇḍāla ātmānaṃ tyaktumicchati |
asaṃtuṣṭaḥ svayā yonyā māyāṃ paśyasva yādṛśīm || 12-173-36||

MHB 12-173-37

दृष्ट्वा कुणीन्पक्षहतान्मनुष्यानामयाविनः ।
सुसंपूर्णः स्वया योन्या लब्धलाभोऽसि काश्यप ॥ १२-१७३-३७॥
dṛṣṭvā kuṇīnpakṣahatānmanuṣyānāmayāvinaḥ |
susaṃpūrṇaḥ svayā yonyā labdhalābho'si kāśyapa || 12-173-37||

MHB 12-173-38

यदि ब्राह्मण देहस्ते निरातङ्को निरामयः ।
अङ्गानि च समग्राणि न च लोकेषु धिक्कृतः ॥ १२-१७३-३८॥
yadi brāhmaṇa dehaste nirātaṅko nirāmayaḥ |
aṅgāni ca samagrāṇi na ca lokeṣu dhikkṛtaḥ || 12-173-38||

MHB 12-173-39

न केनचित्प्रवादेन सत्येनैवापहारिणा ।
धर्मायोत्तिष्ठ विप्रर्षे नात्मानं त्यक्तुमर्हसि ॥ १२-१७३-३९॥
na kenacitpravādena satyenaivāpahāriṇā |
dharmāyottiṣṭha viprarṣe nātmānaṃ tyaktumarhasi || 12-173-39||

MHB 12-173-40

यदि ब्रह्मञ्शृणोष्येतच्छ्रद्दधासि च मे वचः ।
वेदोक्तस्य च धर्मस्य फलं मुख्यमवाप्स्यसि ॥ १२-१७३-४०॥
yadi brahmañśṛṇoṣyetacchraddadhāsi ca me vacaḥ |
vedoktasya ca dharmasya phalaṃ mukhyamavāpsyasi || 12-173-40||

MHB 12-173-41

स्वाध्यायमग्निसंस्कारमप्रमत्तोऽनुपालय ।
सत्यं दमं च दानं च स्पर्धिष्ठा मा च केनचित् ॥ १२-१७३-४१॥
svādhyāyamagnisaṃskāramapramatto'nupālaya |
satyaṃ damaṃ ca dānaṃ ca spardhiṣṭhā mā ca kenacit || 12-173-41||

MHB 12-173-42

ये केचन स्वध्ययनाः प्राप्ता यजनयाजनम् ।
कथं ते जातु शोचेयुर्ध्यायेयुर्वाप्यशोभनम् ॥ १२-१७३-४२॥
ye kecana svadhyayanāḥ prāptā yajanayājanam |
kathaṃ te jātu śoceyurdhyāyeyurvāpyaśobhanam || 12-173-42||

MHB 12-173-43

इच्छन्तस्ते विहाराय सुखं महदवाप्नुयुः ।
उत जाताः सुनक्षत्रे सुतीर्थाः सुमुहूर्तजाः ॥ १२-१७३-४३॥
icchantaste vihārāya sukhaṃ mahadavāpnuyuḥ |
uta jātāḥ sunakṣatre sutīrthāḥ sumuhūrtajāḥ || 12-173-43||

MHB 12-173-44

नक्षत्रेष्वासुरेष्वन्ये दुस्तीर्था दुर्मुहूर्तजाः ।
संपतन्त्यासुरीं योनिं यज्ञप्रसववर्जिताम् ॥ १२-१७३-४४॥
nakṣatreṣvāsureṣvanye dustīrthā durmuhūrtajāḥ |
saṃpatantyāsurīṃ yoniṃ yajñaprasavavarjitām || 12-173-44||

MHB 12-173-45

अहमासं पण्डितको हैतुको वेदनिन्दकः ।
आन्वीक्षिकीं तर्कविद्यामनुरक्तो निरर्थिकाम् ॥ १२-१७३-४५॥
ahamāsaṃ paṇḍitako haituko vedanindakaḥ |
ānvīkṣikīṃ tarkavidyāmanurakto nirarthikām || 12-173-45||

MHB 12-173-46

हेतुवादान्प्रवदिता वक्ता संसत्सु हेतुमत् ।
आक्रोष्टा चाभिवक्ता च ब्रह्मयज्ञेषु वै द्विजान् ॥ १२-१७३-४६॥
hetuvādānpravaditā vaktā saṃsatsu hetumat |
ākroṣṭā cābhivaktā ca brahmayajñeṣu vai dvijān || 12-173-46||

MHB 12-173-47

नास्तिकः सर्वशङ्की च मूर्खः पण्डितमानिकः ।
तस्येयं फलनिर्वृत्तिः सृगालत्वं मम द्विज ॥ १२-१७३-४७॥
nāstikaḥ sarvaśaṅkī ca mūrkhaḥ paṇḍitamānikaḥ |
tasyeyaṃ phalanirvṛttiḥ sṛgālatvaṃ mama dvija || 12-173-47||

MHB 12-173-48

अपि जातु तथा तत्स्यादहोरात्रशतैरपि ।
यदहं मानुषीं योनिं सृगालः प्राप्नुयां पुनः ॥ १२-१७३-४८॥
api jātu tathā tatsyādahorātraśatairapi |
yadahaṃ mānuṣīṃ yoniṃ sṛgālaḥ prāpnuyāṃ punaḥ || 12-173-48||

MHB 12-173-49

संतुष्टश्चाप्रमत्तश्च यज्ञदानतपोरतिः ।
ज्ञेयज्ञाता भवेयं वै वर्ज्यवर्जयिता तथा ॥ १२-१७३-४९॥
saṃtuṣṭaścāpramattaśca yajñadānataporatiḥ |
jñeyajñātā bhaveyaṃ vai varjyavarjayitā tathā || 12-173-49||

MHB 12-173-50

ततः स मुनिरुत्थाय काश्यपस्तमुवाच ह ।
अहो बतासि कुशलो बुद्धिमानिति विस्मितः ॥ १२-१७३-५०॥
tataḥ sa munirutthāya kāśyapastamuvāca ha |
aho batāsi kuśalo buddhimāniti vismitaḥ || 12-173-50||

MHB 12-173-51

समवैक्षत तं विप्रो ज्ञानदीर्घेण चक्षुषा ।
ददर्श चैनं देवानामिन्द्रं देवं शचीपतिम् ॥ १२-१७३-५१॥
samavaikṣata taṃ vipro jñānadīrgheṇa cakṣuṣā |
dadarśa cainaṃ devānāmindraṃ devaṃ śacīpatim || 12-173-51||

MHB 12-173-52

ततः संपूजयामास काश्यपो हरिवाहनम् ।
अनुज्ञातश्च तेनाथ प्रविवेश स्वमाश्रमम् ॥ १२-१७३-५२॥
tataḥ saṃpūjayāmāsa kāśyapo harivāhanam |
anujñātaśca tenātha praviveśa svamāśramam || 12-173-52||

Adhyaya: 174/353 (20)

MHB 12-174-1

युधिष्ठिर उवाच ।
यद्यस्ति दत्तमिष्टं वा तपस्तप्तं तथैव च ।
गुरूणां चापि शुश्रूषा तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-१७४-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
yadyasti dattamiṣṭaṃ vā tapastaptaṃ tathaiva ca |
gurūṇāṃ cāpi śuśrūṣā tanme brūhi pitāmaha || 12-174-1||

MHB 12-174-2

भीष्म उवाच ।
आत्मनानर्थयुक्तेन पापे निविशते मनः ।
स कर्म कलुषं कृत्वा क्लेशे महति धीयते ॥ १२-१७४-२॥
bhīṣma uvāca |
ātmanānarthayuktena pāpe niviśate manaḥ |
sa karma kaluṣaṃ kṛtvā kleśe mahati dhīyate || 12-174-2||

MHB 12-174-3

दुर्भिक्षादेव दुर्भिक्षं क्लेशात्क्लेशं भयाद्भयम् ।
मृतेभ्यः प्रमृतं यान्ति दरिद्राः पापकारिणः ॥ १२-१७४-३॥
durbhikṣādeva durbhikṣaṃ kleśātkleśaṃ bhayādbhayam |
mṛtebhyaḥ pramṛtaṃ yānti daridrāḥ pāpakāriṇaḥ || 12-174-3||

MHB 12-174-4

उत्सवादुत्सवं यान्ति स्वर्गात्स्वर्गं सुखात्सुखम् ।
श्रद्दधानाश्च दान्ताश्च धनाढ्याः शुभकारिणः ॥ १२-१७४-४॥
utsavādutsavaṃ yānti svargātsvargaṃ sukhātsukham |
śraddadhānāśca dāntāśca dhanāḍhyāḥ śubhakāriṇaḥ || 12-174-4||

MHB 12-174-5

व्यालकुञ्जरदुर्गेषु सर्पचोरभयेषु च ।
हस्तावापेन गच्छन्ति नास्तिकाः किमतः परम् ॥ १२-१७४-५॥
vyālakuñjaradurgeṣu sarpacorabhayeṣu ca |
hastāvāpena gacchanti nāstikāḥ kimataḥ param || 12-174-5||

MHB 12-174-6

प्रियदेवातिथेयाश्च वदान्याः प्रियसाधवः ।
क्षेम्यमात्मवतां मार्गमास्थिता हस्तदक्षिणम् ॥ १२-१७४-६॥
priyadevātitheyāśca vadānyāḥ priyasādhavaḥ |
kṣemyamātmavatāṃ mārgamāsthitā hastadakṣiṇam || 12-174-6||

MHB 12-174-7

पुलाका इव धान्येषु पुत्तिका इव पक्षिषु ।
तद्विधास्ते मनुष्येषु येषां धर्मो न कारणम् ॥ १२-१७४-७॥
pulākā iva dhānyeṣu puttikā iva pakṣiṣu |
tadvidhāste manuṣyeṣu yeṣāṃ dharmo na kāraṇam || 12-174-7||

MHB 12-174-8

सुशीघ्रमपि धावन्तं विधानमनुधावति ।
शेते सह शयानेन येन येन यथा कृतम् ॥ १२-१७४-८॥
suśīghramapi dhāvantaṃ vidhānamanudhāvati |
śete saha śayānena yena yena yathā kṛtam || 12-174-8||

MHB 12-174-9

उपतिष्ठति तिष्ठन्तं गच्छन्तमनुगच्छति ।
करोति कुर्वतः कर्म छायेवानुविधीयते ॥ १२-१७४-९॥
upatiṣṭhati tiṣṭhantaṃ gacchantamanugacchati |
karoti kurvataḥ karma chāyevānuvidhīyate || 12-174-9||

MHB 12-174-10

येन येन यथा यद्यत्पुरा कर्म समाचितम् ।
तत्तदेव नरो भुङ्क्ते नित्यं विहितमात्मना ॥ १२-१७४-१०॥
yena yena yathā yadyatpurā karma samācitam |
tattadeva naro bhuṅkte nityaṃ vihitamātmanā || 12-174-10||

MHB 12-174-11

स्वकर्मफलविक्षिप्तं विधानपरिरक्षितम् ।
भूतग्राममिमं कालः समन्तात्परिकर्षति ॥ १२-१७४-११॥
svakarmaphalavikṣiptaṃ vidhānaparirakṣitam |
bhūtagrāmamimaṃ kālaḥ samantātparikarṣati || 12-174-11||

MHB 12-174-12

अचोद्यमानानि यथा पुष्पाणि च फलानि च ।
स्वकालं नातिवर्तन्ते तथा कर्म पुराकृतम् ॥ १२-१७४-१२॥
acodyamānāni yathā puṣpāṇi ca phalāni ca |
svakālaṃ nātivartante tathā karma purākṛtam || 12-174-12||

MHB 12-174-13

संमानश्चावमानश्च लाभालाभौ क्षयोदयौ ।
प्रवृत्ता विनिवर्तन्ते विधानान्ते पुनः पुनः ॥ १२-१७४-१३॥
saṃmānaścāvamānaśca lābhālābhau kṣayodayau |
pravṛttā vinivartante vidhānānte punaḥ punaḥ || 12-174-13||

MHB 12-174-14

आत्मना विहितं दुःखमात्मना विहितं सुखम् ।
गर्भशय्यामुपादाय भुज्यते पौर्वदेहिकम् ॥ १२-१७४-१४॥
ātmanā vihitaṃ duḥkhamātmanā vihitaṃ sukham |
garbhaśayyāmupādāya bhujyate paurvadehikam || 12-174-14||

MHB 12-174-15

बालो युवा च वृद्धश्च यत्करोति शुभाशुभम् ।
तस्यां तस्यामवस्थायां भुङ्क्ते जन्मनि जन्मनि ॥ १२-१७४-१५॥
bālo yuvā ca vṛddhaśca yatkaroti śubhāśubham |
tasyāṃ tasyāmavasthāyāṃ bhuṅkte janmani janmani || 12-174-15||

MHB 12-174-16

यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दति मातरम् ।
तथा पूर्वकृतं कर्म कर्तारमनुगच्छति ॥ १२-१७४-१६॥
yathā dhenusahasreṣu vatso vindati mātaram |
tathā pūrvakṛtaṃ karma kartāramanugacchati || 12-174-16||

MHB 12-174-17

समुन्नमग्रतो वस्त्रं पश्चाच्छुध्यति कर्मणा ।
उपवासैः प्रतप्तानां दीर्घं सुखमनन्तकम् ॥ १२-१७४-१७॥
samunnamagrato vastraṃ paścācchudhyati karmaṇā |
upavāsaiḥ prataptānāṃ dīrghaṃ sukhamanantakam || 12-174-17||

MHB 12-174-18

दीर्घकालेन तपसा सेवितेन तपोवने ।
धर्मनिर्धूतपापानां संसिध्यन्ते मनोरथाः ॥ १२-१७४-१८॥
dīrghakālena tapasā sevitena tapovane |
dharmanirdhūtapāpānāṃ saṃsidhyante manorathāḥ || 12-174-18||

MHB 12-174-19

शकुनीनामिवाकाशे मत्स्यानामिव चोदके ।
पदं यथा न दृश्येत तथा ज्ञानविदां गतिः ॥ १२-१७४-१९॥
śakunīnāmivākāśe matsyānāmiva codake |
padaṃ yathā na dṛśyeta tathā jñānavidāṃ gatiḥ || 12-174-19||

MHB 12-174-20

अलमन्यैरुपालम्भैः कीर्तितैश्च व्यतिक्रमैः ।
पेशलं चानुरूपं च कर्तव्यं हितमात्मनः ॥ १२-१७४-२०॥
alamanyairupālambhaiḥ kīrtitaiśca vyatikramaiḥ |
peśalaṃ cānurūpaṃ ca kartavyaṃ hitamātmanaḥ || 12-174-20||

Adhyaya: 175/353 (37)

MHB 12-175-1

युधिष्ठिर उवाच ।
कुतः सृष्टमिदं विश्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
प्रलये च कमभ्येति तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-१७५-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kutaḥ sṛṣṭamidaṃ viśvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam |
pralaye ca kamabhyeti tanme brūhi pitāmaha || 12-175-1||

MHB 12-175-2

ससागरः सगगनः सशैलः सबलाहकः ।
सभूमिः साग्निपवनो लोकोऽयं केन निर्मितः ॥ १२-१७५-२॥
sasāgaraḥ sagaganaḥ saśailaḥ sabalāhakaḥ |
sabhūmiḥ sāgnipavano loko'yaṃ kena nirmitaḥ || 12-175-2||

MHB 12-175-3

कथं सृष्टानि भूतानि कथं वर्णविभक्तयः ।
शौचाशौचं कथं तेषां धर्माधर्मावथो कथम् ॥ १२-१७५-३॥
kathaṃ sṛṣṭāni bhūtāni kathaṃ varṇavibhaktayaḥ |
śaucāśaucaṃ kathaṃ teṣāṃ dharmādharmāvatho katham || 12-175-3||

MHB 12-175-4

कीदृशो जीवतां जीवः क्व वा गच्छन्ति ये मृताः ।
अस्माल्लोकादमुं लोकं सर्वं शंसतु नो भवान् ॥ १२-१७५-४॥
kīdṛśo jīvatāṃ jīvaḥ kva vā gacchanti ye mṛtāḥ |
asmāllokādamuṃ lokaṃ sarvaṃ śaṃsatu no bhavān || 12-175-4||

MHB 12-175-5

भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
भृगुणाभिहितं श्रेष्ठं भरद्वाजाय पृच्छते ॥ १२-१७५-५॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
bhṛguṇābhihitaṃ śreṣṭhaṃ bharadvājāya pṛcchate || 12-175-5||

MHB 12-175-6

कैलासशिखरे दृष्ट्वा दीप्यमानमिवौजसा ।
भृगुं महर्षिमासीनं भरद्वाजोऽन्वपृच्छत ॥ १२-१७५-६॥
kailāsaśikhare dṛṣṭvā dīpyamānamivaujasā |
bhṛguṃ maharṣimāsīnaṃ bharadvājo'nvapṛcchata || 12-175-6||

MHB 12-175-7

ससागरः सगगनः सशैलः सबलाहकः ।
सभूमिः साग्निपवनो लोकोऽयं केन निर्मितः ॥ १२-१७५-७॥
sasāgaraḥ sagaganaḥ saśailaḥ sabalāhakaḥ |
sabhūmiḥ sāgnipavano loko'yaṃ kena nirmitaḥ || 12-175-7||

MHB 12-175-8

कथं सृष्टानि भूतानि कथं वर्णविभक्तयः ।
शौचाशौचं कथं तेषां धर्माधर्मावथो कथम् ॥ १२-१७५-८॥
kathaṃ sṛṣṭāni bhūtāni kathaṃ varṇavibhaktayaḥ |
śaucāśaucaṃ kathaṃ teṣāṃ dharmādharmāvatho katham || 12-175-8||

MHB 12-175-9

कीदृशो जीवतां जीवः क्व वा गच्छन्ति ये मृताः ।
परलोकमिमं चापि सर्वं शंसतु नो भवान् ॥ १२-१७५-९॥
kīdṛśo jīvatāṃ jīvaḥ kva vā gacchanti ye mṛtāḥ |
paralokamimaṃ cāpi sarvaṃ śaṃsatu no bhavān || 12-175-9||

MHB 12-175-10

एवं स भगवान्पृष्टो भरद्वाजेन संशयम् ।
महर्षिर्ब्रह्मसंकाशः सर्वं तस्मै ततोऽब्रवीत् ॥ १२-१७५-१०॥
evaṃ sa bhagavānpṛṣṭo bharadvājena saṃśayam |
maharṣirbrahmasaṃkāśaḥ sarvaṃ tasmai tato'bravīt || 12-175-10||

MHB 12-175-11

मानसो नाम विख्यातः श्रुतपूर्वो महर्षिभिः ।
अनादिनिधनो देवस्तथाभेद्योऽजरामरः ॥ १२-१७५-११॥
mānaso nāma vikhyātaḥ śrutapūrvo maharṣibhiḥ |
anādinidhano devastathābhedyo'jarāmaraḥ || 12-175-11||

MHB 12-175-12

अव्यक्त इति विख्यातः शाश्वतोऽथाक्षरोऽव्ययः ।
यतः सृष्टानि भूतानि जायन्ते च म्रियन्ति च ॥ १२-१७५-१२॥
avyakta iti vikhyātaḥ śāśvato'thākṣaro'vyayaḥ |
yataḥ sṛṣṭāni bhūtāni jāyante ca mriyanti ca || 12-175-12||

MHB 12-175-13

सोऽसृजत्प्रथमं देवो महान्तं नाम नामतः ।
आकाशमिति विख्यातं सर्वभूतधरः प्रभुः ॥ १२-१७५-१३॥
so'sṛjatprathamaṃ devo mahāntaṃ nāma nāmataḥ |
ākāśamiti vikhyātaṃ sarvabhūtadharaḥ prabhuḥ || 12-175-13||

MHB 12-175-14

आकाशादभवद्वारि सलिलादग्निमारुतौ ।
अग्निमारुतसंयोगात्ततः समभवन्मही ॥ १२-१७५-१४॥
ākāśādabhavadvāri salilādagnimārutau |
agnimārutasaṃyogāttataḥ samabhavanmahī || 12-175-14||

MHB 12-175-15

ततस्तेजोमयं दिव्यं पद्मं सृष्टं स्वयंभुवा ।
तस्मात्पद्मात्समभवद्ब्रह्मा वेदमयो निधिः ॥ १२-१७५-१५॥
tatastejomayaṃ divyaṃ padmaṃ sṛṣṭaṃ svayaṃbhuvā |
tasmātpadmātsamabhavadbrahmā vedamayo nidhiḥ || 12-175-15||

MHB 12-175-16

अहंकार इति ख्यातः सर्वभूतात्मभूतकृत् ।
ब्रह्मा वै सुमहातेजा य एते पञ्च धातवः ॥ १२-१७५-१६॥
ahaṃkāra iti khyātaḥ sarvabhūtātmabhūtakṛt |
brahmā vai sumahātejā ya ete pañca dhātavaḥ || 12-175-16||

MHB 12-175-17

शैलास्तस्यास्थिसंज्ञास्तु मेदो मांसं च मेदिनी ।
समुद्रास्तस्य रुधिरमाकाशमुदरं तथा ॥ १२-१७५-१७॥
śailāstasyāsthisaṃjñāstu medo māṃsaṃ ca medinī |
samudrāstasya rudhiramākāśamudaraṃ tathā || 12-175-17||

MHB 12-175-18

पवनश्चैव निःश्वासस्तेजोऽग्निर्निम्नगाः सिराः ।
अग्नीषोमौ तु चन्द्रार्कौ नयने तस्य विश्रुते ॥ १२-१७५-१८॥
pavanaścaiva niḥśvāsastejo'gnirnimnagāḥ sirāḥ |
agnīṣomau tu candrārkau nayane tasya viśrute || 12-175-18||

MHB 12-175-19

नभश्चोर्ध्वं शिरस्तस्य क्षितिः पादौ दिशो भुजौ ।
दुर्विज्ञेयो ह्यनन्तत्वात्सिद्धैरपि न संशयः ॥ १२-१७५-१९॥
nabhaścordhvaṃ śirastasya kṣitiḥ pādau diśo bhujau |
durvijñeyo hyanantatvātsiddhairapi na saṃśayaḥ || 12-175-19||

MHB 12-175-20

स एव भगवान्विष्णुरनन्त इति विश्रुतः ।
सर्वभूतात्मभूतस्थो दुर्विज्ञेयोऽकृतात्मभिः ॥ १२-१७५-२०॥
sa eva bhagavānviṣṇurananta iti viśrutaḥ |
sarvabhūtātmabhūtastho durvijñeyo'kṛtātmabhiḥ || 12-175-20||

MHB 12-175-21

अहंकारस्य यः स्रष्टा सर्वभूतभवाय वै ।
यतः समभवद्विश्वं पृष्टोऽहं यदिह त्वया ॥ १२-१७५-२१॥
ahaṃkārasya yaḥ sraṣṭā sarvabhūtabhavāya vai |
yataḥ samabhavadviśvaṃ pṛṣṭo'haṃ yadiha tvayā || 12-175-21||

MHB 12-175-22

भरद्वाज उवाच ।
गगनस्य दिशां चैव भूतलस्यानिलस्य च ।
कान्यत्र परिमाणानि संशयं छिन्धि मेऽर्थतः ॥ १२-१७५-२२॥
bharadvāja uvāca |
gaganasya diśāṃ caiva bhūtalasyānilasya ca |
kānyatra parimāṇāni saṃśayaṃ chindhi me'rthataḥ || 12-175-22||

MHB 12-175-23

भृगुरुवाच ।
अनन्तमेतदाकाशं सिद्धचारणसेवितम् ।
रम्यं नानाश्रयाकीर्णं यस्यान्तो नाधिगम्यते ॥ १२-१७५-२३॥
bhṛguruvāca |
anantametadākāśaṃ siddhacāraṇasevitam |
ramyaṃ nānāśrayākīrṇaṃ yasyānto nādhigamyate || 12-175-23||

MHB 12-175-24

ऊर्ध्वं गतेरधस्तात्तु चन्द्रादित्यौ न दृश्यतः ।
तत्र देवाः स्वयं दीप्ता भास्वराश्चाग्निवर्चसः ॥ १२-१७५-२४॥
ūrdhvaṃ gateradhastāttu candrādityau na dṛśyataḥ |
tatra devāḥ svayaṃ dīptā bhāsvarāścāgnivarcasaḥ || 12-175-24||

MHB 12-175-25

ते चाप्यन्तं न पश्यन्ति नभसः प्रथितौजसः ।
दुर्गमत्वादनन्तत्वादिति मे विद्धि मानद ॥ १२-१७५-२५॥
te cāpyantaṃ na paśyanti nabhasaḥ prathitaujasaḥ |
durgamatvādanantatvāditi me viddhi mānada || 12-175-25||

MHB 12-175-26

उपरिष्टोपरिष्टात्तु प्रज्वलद्भिः स्वयंप्रभैः ।
निरुद्धमेतदाकाशमप्रमेयं सुरैरपि ॥ १२-१७५-२६॥
upariṣṭopariṣṭāttu prajvaladbhiḥ svayaṃprabhaiḥ |
niruddhametadākāśamaprameyaṃ surairapi || 12-175-26||

MHB 12-175-27

पृथिव्यन्ते समुद्रास्तु समुद्रान्ते तमः स्मृतम् ।
तमसोऽन्ते जलं प्राहुर्जलस्यान्तेऽग्निरेव च ॥ १२-१७५-२७॥
pṛthivyante samudrāstu samudrānte tamaḥ smṛtam |
tamaso'nte jalaṃ prāhurjalasyānte'gnireva ca || 12-175-27||

MHB 12-175-28

रसातलान्ते सलिलं जलान्ते पन्नगाधिपः ।
तदन्ते पुनराकाशमाकाशान्ते पुनर्जलम् ॥ १२-१७५-२८॥
rasātalānte salilaṃ jalānte pannagādhipaḥ |
tadante punarākāśamākāśānte punarjalam || 12-175-28||

MHB 12-175-29

एवमन्तं भगवतः प्रमाणं सलिलस्य च ।
अग्निमारुततोयेभ्यो दुर्ज्ञेयं दैवतैरपि ॥ १२-१७५-२९॥
evamantaṃ bhagavataḥ pramāṇaṃ salilasya ca |
agnimārutatoyebhyo durjñeyaṃ daivatairapi || 12-175-29||

MHB 12-175-30

अग्निमारुततोयानां वर्णाः क्षितितलस्य च ।
आकाशसदृशा ह्येते भिद्यन्ते तत्त्वदर्शनात् ॥ १२-१७५-३०॥
agnimārutatoyānāṃ varṇāḥ kṣititalasya ca |
ākāśasadṛśā hyete bhidyante tattvadarśanāt || 12-175-30||

MHB 12-175-31

पठन्ति चैव मुनयः शास्त्रेषु विविधेषु च ।
त्रैलोक्ये सागरे चैव प्रमाणं विहितं यथा ।
अदृश्याय त्वगम्याय कः प्रमाणमुदाहरेत् ॥ १२-१७५-३१॥
paṭhanti caiva munayaḥ śāstreṣu vividheṣu ca |
trailokye sāgare caiva pramāṇaṃ vihitaṃ yathā |
adṛśyāya tvagamyāya kaḥ pramāṇamudāharet || 12-175-31||

MHB 12-175-32

सिद्धानां देवतानां च यदा परिमिता गतिः ।
तदा गौणमनन्तस्य नामानन्तेति विश्रुतम् ।
नामधेयानुरूपस्य मानसस्य महात्मनः ॥ १२-१७५-३२॥
siddhānāṃ devatānāṃ ca yadā parimitā gatiḥ |
tadā gauṇamanantasya nāmānanteti viśrutam |
nāmadheyānurūpasya mānasasya mahātmanaḥ || 12-175-32||

MHB 12-175-33

यदा तु दिव्यं तद्रूपं ह्रसते वर्धते पुनः ।
कोऽन्यस्तद्वेदितुं शक्तो योऽपि स्यात्तद्विधोऽपरः ॥ १२-१७५-३३॥
yadā tu divyaṃ tadrūpaṃ hrasate vardhate punaḥ |
ko'nyastadvedituṃ śakto yo'pi syāttadvidho'paraḥ || 12-175-33||

MHB 12-175-34

ततः पुष्करतः सृष्टः सर्वज्ञो मूर्तिमान्प्रभुः ।
ब्रह्मा धर्ममयः पूर्वः प्रजापतिरनुत्तमः ॥ १२-१७५-३४॥
tataḥ puṣkarataḥ sṛṣṭaḥ sarvajño mūrtimānprabhuḥ |
brahmā dharmamayaḥ pūrvaḥ prajāpatiranuttamaḥ || 12-175-34||

MHB 12-175-35

भरद्वाज उवाच ।
पुष्कराद्यदि संभूतो ज्येष्ठं भवति पुष्करम् ।
ब्रह्माणं पूर्वजं चाह भवान्संदेह एव मे ॥ १२-१७५-३५॥
bharadvāja uvāca |
puṣkarādyadi saṃbhūto jyeṣṭhaṃ bhavati puṣkaram |
brahmāṇaṃ pūrvajaṃ cāha bhavānsaṃdeha eva me || 12-175-35||

MHB 12-175-36

भृगुरुवाच ।
मानसस्येह या मूर्तिर्ब्रह्मत्वं समुपागता ।
तस्यासनविधानार्थं पृथिवी पद्ममुच्यते ॥ १२-१७५-३६॥
bhṛguruvāca |
mānasasyeha yā mūrtirbrahmatvaṃ samupāgatā |
tasyāsanavidhānārthaṃ pṛthivī padmamucyate || 12-175-36||

MHB 12-175-37

कर्णिका तस्य पद्मस्य मेरुर्गगनमुच्छ्रितः ।
तस्य मध्ये स्थितो लोकान्सृजते जगतः प्रभुः ॥ १२-१७५-३७॥
karṇikā tasya padmasya merurgaganamucchritaḥ |
tasya madhye sthito lokānsṛjate jagataḥ prabhuḥ || 12-175-37||

Adhyaya: 176/353 (17)

MHB 12-176-1

भरद्वाज उवाच ।
प्रजाविसर्गं विविधं कथं स सृजते प्रभुः ।
मेरुमध्ये स्थितो ब्रह्मा तद्ब्रूहि द्विजसत्तम ॥ १२-१७६-१॥
bharadvāja uvāca |
prajāvisargaṃ vividhaṃ kathaṃ sa sṛjate prabhuḥ |
merumadhye sthito brahmā tadbrūhi dvijasattama || 12-176-1||

MHB 12-176-2

भृगुरुवाच ।
प्रजाविसर्गं विविधं मानसो मनसासृजत् ।
संधुक्षणार्थं भूतानां सृष्टं प्रथमतो जलम् ॥ १२-१७६-२॥
bhṛguruvāca |
prajāvisargaṃ vividhaṃ mānaso manasāsṛjat |
saṃdhukṣaṇārthaṃ bhūtānāṃ sṛṣṭaṃ prathamato jalam || 12-176-2||

MHB 12-176-3

यत्प्राणाः सर्वभूतानां वर्धन्ते येन च प्रजाः ।
परित्यक्ताश्च नश्यन्ति तेनेदं सर्वमावृतम् ॥ १२-१७६-३॥
yatprāṇāḥ sarvabhūtānāṃ vardhante yena ca prajāḥ |
parityaktāśca naśyanti tenedaṃ sarvamāvṛtam || 12-176-3||

MHB 12-176-4

पृथिवी पर्वता मेघा मूर्तिमन्तश्च ये परे ।
सर्वं तद्वारुणं ज्ञेयमापस्तस्तम्भिरे पुनः ॥ १२-१७६-४॥
pṛthivī parvatā meghā mūrtimantaśca ye pare |
sarvaṃ tadvāruṇaṃ jñeyamāpastastambhire punaḥ || 12-176-4||

MHB 12-176-5

भरद्वाज उवाच ।
कथं सलिलमुत्पन्नं कथं चैवाग्निमारुतौ ।
कथं च मेदिनी सृष्टेत्यत्र मे संशयो महान् ॥ १२-१७६-५॥
bharadvāja uvāca |
kathaṃ salilamutpannaṃ kathaṃ caivāgnimārutau |
kathaṃ ca medinī sṛṣṭetyatra me saṃśayo mahān || 12-176-5||

MHB 12-176-6

भृगुरुवाच ।
ब्रह्मकल्पे पुरा ब्रह्मन्ब्रह्मर्षीणां समागमे ।
लोकसंभवसंदेहः समुत्पन्नो महात्मनाम् ॥ १२-१७६-६॥
bhṛguruvāca |
brahmakalpe purā brahmanbrahmarṣīṇāṃ samāgame |
lokasaṃbhavasaṃdehaḥ samutpanno mahātmanām || 12-176-6||

MHB 12-176-7

तेऽतिष्ठन्ध्यानमालम्ब्य मौनमास्थाय निश्चलाः ।
त्यक्ताहाराः पवनपा दिव्यं वर्षशतं द्विजाः ॥ १२-१७६-७॥
te'tiṣṭhandhyānamālambya maunamāsthāya niścalāḥ |
tyaktāhārāḥ pavanapā divyaṃ varṣaśataṃ dvijāḥ || 12-176-7||

MHB 12-176-8

तेषां धर्ममयी वाणी सर्वेषां श्रोत्रमागमत् ।
दिव्या सरस्वती तत्र संबभूव नभस्तलात् ॥ १२-१७६-८॥
teṣāṃ dharmamayī vāṇī sarveṣāṃ śrotramāgamat |
divyā sarasvatī tatra saṃbabhūva nabhastalāt || 12-176-8||

MHB 12-176-9

पुरा स्तिमितनिःशब्दमाकाशमचलोपमम् ।
नष्टचन्द्रार्कपवनं प्रसुप्तमिव संबभौ ॥ १२-१७६-९॥
purā stimitaniḥśabdamākāśamacalopamam |
naṣṭacandrārkapavanaṃ prasuptamiva saṃbabhau || 12-176-9||

MHB 12-176-10

ततः सलिलमुत्पन्नं तमसीवापरं तमः ।
तस्माच्च सलिलोत्पीडादुदतिष्ठत मारुतः ॥ १२-१७६-१०॥
tataḥ salilamutpannaṃ tamasīvāparaṃ tamaḥ |
tasmācca salilotpīḍādudatiṣṭhata mārutaḥ || 12-176-10||

MHB 12-176-11

यथा भाजनमच्छिद्रं निःशब्दमिव लक्ष्यते ।
तच्चाम्भसा पूर्यमाणं सशब्दं कुरुतेऽनिलः ॥ १२-१७६-११॥
yathā bhājanamacchidraṃ niḥśabdamiva lakṣyate |
taccāmbhasā pūryamāṇaṃ saśabdaṃ kurute'nilaḥ || 12-176-11||

MHB 12-176-12

तथा सलिलसंरुद्धे नभसोऽन्ते निरन्तरे ।
भित्त्वार्णवतलं वायुः समुत्पतति घोषवान् ॥ १२-१७६-१२॥
tathā salilasaṃruddhe nabhaso'nte nirantare |
bhittvārṇavatalaṃ vāyuḥ samutpatati ghoṣavān || 12-176-12||

MHB 12-176-13

स एष चरते वायुरर्णवोत्पीडसंभवः ।
आकाशस्थानमासाद्य प्रशान्तिं नाधिगच्छति ॥ १२-१७६-१३॥
sa eṣa carate vāyurarṇavotpīḍasaṃbhavaḥ |
ākāśasthānamāsādya praśāntiṃ nādhigacchati || 12-176-13||

MHB 12-176-14

तस्मिन्वाय्वम्बुसंघर्षे दीप्ततेजा महाबलः ।
प्रादुर्भवत्यूर्ध्वशिखः कृत्वा वितिमिरं नभः ॥ १२-१७६-१४॥
tasminvāyvambusaṃgharṣe dīptatejā mahābalaḥ |
prādurbhavatyūrdhvaśikhaḥ kṛtvā vitimiraṃ nabhaḥ || 12-176-14||

MHB 12-176-15

अग्निः पवनसंयुक्तः खात्समुत्पतते जलम् ।
सोऽग्निर्मारुतसंयोगाद्घनत्वमुपपद्यते ॥ १२-१७६-१५॥
agniḥ pavanasaṃyuktaḥ khātsamutpatate jalam |
so'gnirmārutasaṃyogādghanatvamupapadyate || 12-176-15||

MHB 12-176-16

तस्याकाशे निपतितः स्नेहस्तिष्ठति योऽपरः ।
स संघातत्वमापन्नो भूमित्वमुपगच्छति ॥ १२-१७६-१६॥
tasyākāśe nipatitaḥ snehastiṣṭhati yo'paraḥ |
sa saṃghātatvamāpanno bhūmitvamupagacchati || 12-176-16||

MHB 12-176-17

रसानां सर्वगन्धानां स्नेहानां प्राणिनां तथा ।
भूमिर्योनिरिह ज्ञेया यस्यां सर्वं प्रसूयते ॥ १२-१७६-१७॥
rasānāṃ sarvagandhānāṃ snehānāṃ prāṇināṃ tathā |
bhūmiryoniriha jñeyā yasyāṃ sarvaṃ prasūyate || 12-176-17||

Adhyaya: 177/353 (39)

MHB 12-177-1

भरद्वाज उवाच ।
एते ते धातवः पञ्च ब्रह्मा यानसृजत्पुरा ।
आवृता यैरिमे लोका महाभूताभिसंज्ञितैः ॥ १२-१७७-१॥
bharadvāja uvāca |
ete te dhātavaḥ pañca brahmā yānasṛjatpurā |
āvṛtā yairime lokā mahābhūtābhisaṃjñitaiḥ || 12-177-1||

MHB 12-177-2

यदासृजत्सहस्राणि भूतानां स महामतिः ।
पञ्चानामेव भूतत्वं कथं समुपपद्यते ॥ १२-१७७-२॥
yadāsṛjatsahasrāṇi bhūtānāṃ sa mahāmatiḥ |
pañcānāmeva bhūtatvaṃ kathaṃ samupapadyate || 12-177-2||

MHB 12-177-3

भृगुरुवाच ।
अमितानां महाशब्दो यान्ति भूतानि संभवम् ।
ततस्तेषां महाभूतशब्दोऽयमुपपद्यते ॥ १२-१७७-३॥
bhṛguruvāca |
amitānāṃ mahāśabdo yānti bhūtāni saṃbhavam |
tatasteṣāṃ mahābhūtaśabdo'yamupapadyate || 12-177-3||

MHB 12-177-4

चेष्टा वायुः खमाकाशमूष्माग्निः सलिलं द्रवः ।
पृथिवी चात्र संघातः शरीरं पाञ्चभौतिकम् ॥ १२-१७७-४॥
ceṣṭā vāyuḥ khamākāśamūṣmāgniḥ salilaṃ dravaḥ |
pṛthivī cātra saṃghātaḥ śarīraṃ pāñcabhautikam || 12-177-4||

MHB 12-177-5

इत्येतैः पञ्चभिर्भूतैर्युक्तं स्थावरजङ्गमम् ।
श्रोत्रं घ्राणं रसः स्पर्शो दृष्टिश्चेन्द्रियसंज्ञिताः ॥ १२-१७७-५॥
ityetaiḥ pañcabhirbhūtairyuktaṃ sthāvarajaṅgamam |
śrotraṃ ghrāṇaṃ rasaḥ sparśo dṛṣṭiścendriyasaṃjñitāḥ || 12-177-5||

MHB 12-177-6

भरद्वाज उवाच ।
पञ्चभिर्यदि भूतैस्तु युक्ताः स्थावरजङ्गमाः ।
स्थावराणां न दृश्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः ॥ १२-१७७-६॥
bharadvāja uvāca |
pañcabhiryadi bhūtaistu yuktāḥ sthāvarajaṅgamāḥ |
sthāvarāṇāṃ na dṛśyante śarīre pañca dhātavaḥ || 12-177-6||

MHB 12-177-7

अनूष्मणामचेष्टानां घनानां चैव तत्त्वतः ।
वृक्षाणां नोपलभ्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः ॥ १२-१७७-७॥
anūṣmaṇāmaceṣṭānāṃ ghanānāṃ caiva tattvataḥ |
vṛkṣāṇāṃ nopalabhyante śarīre pañca dhātavaḥ || 12-177-7||

MHB 12-177-8

न शृण्वन्ति न पश्यन्ति न गन्धरसवेदिनः ।
न च स्पर्शं विजानन्ति ते कथं पाञ्चभौतिकाः ॥ १२-१७७-८॥
na śṛṇvanti na paśyanti na gandharasavedinaḥ |
na ca sparśaṃ vijānanti te kathaṃ pāñcabhautikāḥ || 12-177-8||

MHB 12-177-9

अद्रवत्वादनग्नित्वादभौमत्वादवायुतः ।
आकाशस्याप्रमेयत्वाद्वृक्षाणां नास्ति भौतिकम् ॥ १२-१७७-९॥
adravatvādanagnitvādabhaumatvādavāyutaḥ |
ākāśasyāprameyatvādvṛkṣāṇāṃ nāsti bhautikam || 12-177-9||

MHB 12-177-10

भृगुरुवाच ।
घनानामपि वृक्षाणामाकाशोऽस्ति न संशयः ।
तेषां पुष्पफले व्यक्तिर्नित्यं समुपलभ्यते ॥ १२-१७७-१०॥
bhṛguruvāca |
ghanānāmapi vṛkṣāṇāmākāśo'sti na saṃśayaḥ |
teṣāṃ puṣpaphale vyaktirnityaṃ samupalabhyate || 12-177-10||

MHB 12-177-11

ऊष्मतो ग्लानपर्णानां त्वक्फलं पुष्पमेव च ।
म्लायते चैव शीते न स्पर्शस्तेनात्र विद्यते ॥ १२-१७७-११॥
ūṣmato glānaparṇānāṃ tvakphalaṃ puṣpameva ca |
mlāyate caiva śīte na sparśastenātra vidyate || 12-177-11||

MHB 12-177-12

वाय्वग्न्यशनिनिष्पेषैः फलपुष्पं विशीर्यते ।
श्रोत्रेण गृह्यते शब्दस्तस्माच्छृण्वन्ति पादपाः ॥ १२-१७७-१२॥
vāyvagnyaśaniniṣpeṣaiḥ phalapuṣpaṃ viśīryate |
śrotreṇa gṛhyate śabdastasmācchṛṇvanti pādapāḥ || 12-177-12||

MHB 12-177-13

वल्ली वेष्टयते वृक्षं सर्वतश्चैव गच्छति ।
न ह्यदृष्टेश्च मार्गोऽस्ति तस्मात्पश्यन्ति पादपाः ॥ १२-१७७-१३॥
vallī veṣṭayate vṛkṣaṃ sarvataścaiva gacchati |
na hyadṛṣṭeśca mārgo'sti tasmātpaśyanti pādapāḥ || 12-177-13||

MHB 12-177-14

पुण्यापुण्यैस्तथा गन्धैर्धूपैश्च विविधैरपि ।
अरोगाः पुष्पिताः सन्ति तस्माज्जिघ्रन्ति पादपाः ॥ १२-१७७-१४॥
puṇyāpuṇyaistathā gandhairdhūpaiśca vividhairapi |
arogāḥ puṣpitāḥ santi tasmājjighranti pādapāḥ || 12-177-14||

MHB 12-177-15

पादैः सलिलपानं च व्याधीनामपि दर्शनम् ।
व्याधिप्रतिक्रियत्वाच्च विद्यते रसनं द्रुमे ॥ १२-१७७-१५॥
pādaiḥ salilapānaṃ ca vyādhīnāmapi darśanam |
vyādhipratikriyatvācca vidyate rasanaṃ drume || 12-177-15||

MHB 12-177-16

वक्त्रेणोत्पलनालेन यथोर्ध्वं जलमाददेत् ।
तथा पवनसंयुक्तः पादैः पिबति पादपः ॥ १२-१७७-१६॥
vaktreṇotpalanālena yathordhvaṃ jalamādadet |
tathā pavanasaṃyuktaḥ pādaiḥ pibati pādapaḥ || 12-177-16||

MHB 12-177-17

ग्रहणात्सुखदुःखस्य छिन्नस्य च विरोहणात् ।
जीवं पश्यामि वृक्षाणामचैतन्यं न विद्यते ॥ १२-१७७-१७॥
grahaṇātsukhaduḥkhasya chinnasya ca virohaṇāt |
jīvaṃ paśyāmi vṛkṣāṇāmacaitanyaṃ na vidyate || 12-177-17||

MHB 12-177-18

तेन तज्जलमादत्तं जरयत्यग्निमारुतौ ।
आहारपरिणामाच्च स्नेहो वृद्धिश्च जायते ॥ १२-१७७-१८॥
tena tajjalamādattaṃ jarayatyagnimārutau |
āhārapariṇāmācca sneho vṛddhiśca jāyate || 12-177-18||

MHB 12-177-19

जङ्गमानां च सर्वेषां शरीरे पञ्च धातवः ।
प्रत्येकशः प्रभिद्यन्ते यैः शरीरं विचेष्टते ॥ १२-१७७-१९॥
jaṅgamānāṃ ca sarveṣāṃ śarīre pañca dhātavaḥ |
pratyekaśaḥ prabhidyante yaiḥ śarīraṃ viceṣṭate || 12-177-19||

MHB 12-177-20

त्वक्च मांसं तथास्थीनि मज्जा स्नायु च पञ्चमम् ।
इत्येतदिह संख्यातं शरीरे पृथिवीमयम् ॥ १२-१७७-२०॥
tvakca māṃsaṃ tathāsthīni majjā snāyu ca pañcamam |
ityetadiha saṃkhyātaṃ śarīre pṛthivīmayam || 12-177-20||

MHB 12-177-21

तेजोऽग्निश्च तथा क्रोधश्चक्षुरूष्मा तथैव च ।
अग्निर्जरयते चापि पञ्चाग्नेयाः शरीरिणः ॥ १२-१७७-२१॥
tejo'gniśca tathā krodhaścakṣurūṣmā tathaiva ca |
agnirjarayate cāpi pañcāgneyāḥ śarīriṇaḥ || 12-177-21||

MHB 12-177-22

श्रोत्रं घ्राणमथास्यं च हृदयं कोष्ठमेव च ।
आकाशात्प्राणिनामेते शरीरे पञ्च धातवः ॥ १२-१७७-२२॥
śrotraṃ ghrāṇamathāsyaṃ ca hṛdayaṃ koṣṭhameva ca |
ākāśātprāṇināmete śarīre pañca dhātavaḥ || 12-177-22||

MHB 12-177-23

श्लेष्मा पित्तमथ स्वेदो वसा शोणितमेव च ।
इत्यापः पञ्चधा देहे भवन्ति प्राणिनां सदा ॥ १२-१७७-२३॥
śleṣmā pittamatha svedo vasā śoṇitameva ca |
ityāpaḥ pañcadhā dehe bhavanti prāṇināṃ sadā || 12-177-23||

MHB 12-177-24

प्राणात्प्रणीयते प्राणी व्यानाद्व्यायच्छते तथा ।
गच्छत्यपानोऽवाक्चैव समानो हृद्यवस्थितः ॥ १२-१७७-२४॥
prāṇātpraṇīyate prāṇī vyānādvyāyacchate tathā |
gacchatyapāno'vākcaiva samāno hṛdyavasthitaḥ || 12-177-24||

MHB 12-177-25

उदानादुच्छ्वसिति च प्रतिभेदाच्च भाषते ।
इत्येते वायवः पञ्च चेष्टयन्तीह देहिनम् ॥ १२-१७७-२५॥
udānāducchvasiti ca pratibhedācca bhāṣate |
ityete vāyavaḥ pañca ceṣṭayantīha dehinam || 12-177-25||

MHB 12-177-26

भूमेर्गन्धगुणान्वेत्ति रसं चाद्भ्यः शरीरवान् ।
ज्योतिः पश्यति चक्षुर्भ्यां स्पर्शं वेत्ति च वायुना ॥ १२-१७७-२६॥
bhūmergandhaguṇānvetti rasaṃ cādbhyaḥ śarīravān |
jyotiḥ paśyati cakṣurbhyāṃ sparśaṃ vetti ca vāyunā || 12-177-26||

MHB 12-177-27

तस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तराभिहितान्गुणान् ।
इष्टश्चानिष्टगन्धश्च मधुरः कटुरेव च ॥ १२-१७७-२७॥
tasya gandhasya vakṣyāmi vistarābhihitānguṇān |
iṣṭaścāniṣṭagandhaśca madhuraḥ kaṭureva ca || 12-177-27||

MHB 12-177-28

निर्हारी संहतः स्निग्धो रूक्षो विशद एव च ।
एवं नवविधो ज्ञेयः पार्थिवो गन्धविस्तरः ॥ १२-१७७-२८॥
nirhārī saṃhataḥ snigdho rūkṣo viśada eva ca |
evaṃ navavidho jñeyaḥ pārthivo gandhavistaraḥ || 12-177-28||

MHB 12-177-29

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसश्चापां गुणाः स्मृताः ।
रसज्ञानं तु वक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु ॥ १२-१७७-२९॥
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca rasaścāpāṃ guṇāḥ smṛtāḥ |
rasajñānaṃ tu vakṣyāmi tanme nigadataḥ śṛṇu || 12-177-29||

MHB 12-177-30

रसो बहुविधः प्रोक्तः सूरिभिः प्रथितात्मभिः ।
मधुरो लवणस्तिक्तः कषायोऽम्लः कटुस्तथा ।
एष षड्विधविस्तारो रसो वारिमयः स्मृतः ॥ १२-१७७-३०॥
raso bahuvidhaḥ proktaḥ sūribhiḥ prathitātmabhiḥ |
madhuro lavaṇastiktaḥ kaṣāyo'mlaḥ kaṭustathā |
eṣa ṣaḍvidhavistāro raso vārimayaḥ smṛtaḥ || 12-177-30||

MHB 12-177-31

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते ।
ज्योतिः पश्यति रूपाणि रूपं च बहुधा स्मृतम् ॥ १२-१७७-३१॥
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca triguṇaṃ jyotirucyate |
jyotiḥ paśyati rūpāṇi rūpaṃ ca bahudhā smṛtam || 12-177-31||

MHB 12-177-32

ह्रस्वो दीर्घस्तथा स्थूलश्चतुरस्रोऽणु वृत्तवान् ।
शुक्लः कृष्णस्तथा रक्तो नीलः पीतोऽरुणस्तथा ।
एवं द्वादशविस्तारो ज्योतीरूपगुणः स्मृतः ॥ १२-१७७-३२॥
hrasvo dīrghastathā sthūlaścaturasro'ṇu vṛttavān |
śuklaḥ kṛṣṇastathā rakto nīlaḥ pīto'ruṇastathā |
evaṃ dvādaśavistāro jyotīrūpaguṇaḥ smṛtaḥ || 12-177-32||

MHB 12-177-33

शब्दस्पर्शौ तु विज्ञेयौ द्विगुणो वायुरुच्यते ।
वायव्यस्तु गुणः स्पर्शः स्पर्शश्च बहुधा स्मृतः ॥ १२-१७७-३३॥
śabdasparśau tu vijñeyau dviguṇo vāyurucyate |
vāyavyastu guṇaḥ sparśaḥ sparśaśca bahudhā smṛtaḥ || 12-177-33||

MHB 12-177-34

कठिनश्चिक्कणः श्लक्ष्णः पिच्छलो मृदुदारुणः ।
उष्णः शीतः सुखो दुःखः स्निग्धो विशद एव च ।
एवं द्वादशविस्तारो वायव्यो गुण उच्यते ॥ १२-१७७-३४॥
kaṭhinaścikkaṇaḥ ślakṣṇaḥ picchalo mṛdudāruṇaḥ |
uṣṇaḥ śītaḥ sukho duḥkhaḥ snigdho viśada eva ca |
evaṃ dvādaśavistāro vāyavyo guṇa ucyate || 12-177-34||

MHB 12-177-35

तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव तत्स्मृतम् ।
तस्य शब्दस्य वक्ष्यामि विस्तरं विविधात्मकम् ॥ १२-१७७-३५॥
tatraikaguṇamākāśaṃ śabda ityeva tatsmṛtam |
tasya śabdasya vakṣyāmi vistaraṃ vividhātmakam || 12-177-35||

MHB 12-177-36

षड्ज ऋषभगान्धारौ मध्यमः पञ्चमस्तथा ।
धैवतश्चापि विज्ञेयस्तथा चापि निषादकः ॥ १२-१७७-३६॥
ṣaḍja ṛṣabhagāndhārau madhyamaḥ pañcamastathā |
dhaivataścāpi vijñeyastathā cāpi niṣādakaḥ || 12-177-36||

MHB 12-177-37

एष सप्तविधः प्रोक्तो गुण आकाशलक्षणः ।
त्रैस्वर्येण तु सर्वत्र स्थितोऽपि पटहादिषु ॥ १२-१७७-३७॥
eṣa saptavidhaḥ prokto guṇa ākāśalakṣaṇaḥ |
traisvaryeṇa tu sarvatra sthito'pi paṭahādiṣu || 12-177-37||

MHB 12-177-38

आकाशजं शब्दमाहुरेभिर्वायुगुणैः सह ।
अव्याहतैश्चेतयते न वेत्ति विषमागतैः ॥ १२-१७७-३८॥
ākāśajaṃ śabdamāhurebhirvāyuguṇaiḥ saha |
avyāhataiścetayate na vetti viṣamāgataiḥ || 12-177-38||

MHB 12-177-39

आप्यायन्ते च ते नित्यं धातवस्तैस्तु धातुभिः ।
आपोऽग्निर्मारुतश्चैव नित्यं जाग्रति देहिषु ॥ १२-१७७-३९॥
āpyāyante ca te nityaṃ dhātavastaistu dhātubhiḥ |
āpo'gnirmārutaścaiva nityaṃ jāgrati dehiṣu || 12-177-39||

Adhyaya: 178/353 (17)

MHB 12-178-1

भरद्वाज उवाच ।
पार्थिवं धातुमाश्रित्य शारीरोऽग्निः कथं भवेत् ।
अवकाशविशेषेण कथं वर्तयतेऽनिलः ॥ १२-१७८-१॥
bharadvāja uvāca |
pārthivaṃ dhātumāśritya śārīro'gniḥ kathaṃ bhavet |
avakāśaviśeṣeṇa kathaṃ vartayate'nilaḥ || 12-178-1||

MHB 12-178-2

भृगुरुवाच ।
वायोर्गतिमहं ब्रह्मन्कीर्तयिष्यामि तेऽनघ ।
प्राणिनामनिलो देहान्यथा चेष्टयते बली ॥ १२-१७८-२॥
bhṛguruvāca |
vāyorgatimahaṃ brahmankīrtayiṣyāmi te'nagha |
prāṇināmanilo dehānyathā ceṣṭayate balī || 12-178-2||

MHB 12-178-3

श्रितो मूर्धानमग्निस्तु शरीरं परिपालयन् ।
प्राणो मूर्धनि चाग्नौ च वर्तमानो विचेष्टते ॥ १२-१७८-३॥
śrito mūrdhānamagnistu śarīraṃ paripālayan |
prāṇo mūrdhani cāgnau ca vartamāno viceṣṭate || 12-178-3||

MHB 12-178-4

स जन्तुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः ।
मनो बुद्धिरहंकारो भूतानि विषयाश्च सः ॥ १२-१७८-४॥
sa jantuḥ sarvabhūtātmā puruṣaḥ sa sanātanaḥ |
mano buddhirahaṃkāro bhūtāni viṣayāśca saḥ || 12-178-4||

MHB 12-178-5

एवं त्विह स सर्वत्र प्राणेन परिपाल्यते ।
पृष्ठतश्च समानेन स्वां स्वां गतिमुपाश्रितः ॥ १२-१७८-५॥
evaṃ tviha sa sarvatra prāṇena paripālyate |
pṛṣṭhataśca samānena svāṃ svāṃ gatimupāśritaḥ || 12-178-5||

MHB 12-178-6

वस्तिमूलं गुदं चैव पावकं च समाश्रितः ।
वहन्मूत्रं पुरीषं चाप्यपानः परिवर्तते ॥ १२-१७८-६॥
vastimūlaṃ gudaṃ caiva pāvakaṃ ca samāśritaḥ |
vahanmūtraṃ purīṣaṃ cāpyapānaḥ parivartate || 12-178-6||

MHB 12-178-7

प्रयत्ने कर्मणि बले य एकस्त्रिषु वर्तते ।
उदान इति तं प्राहुरध्यात्मविदुषो जनाः ॥ १२-१७८-७॥
prayatne karmaṇi bale ya ekastriṣu vartate |
udāna iti taṃ prāhuradhyātmaviduṣo janāḥ || 12-178-7||

MHB 12-178-8

संधिष्वपि च सर्वेषु संनिविष्टस्तथानिलः ।
शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्युपदिश्यते ॥ १२-१७८-८॥
saṃdhiṣvapi ca sarveṣu saṃniviṣṭastathānilaḥ |
śarīreṣu manuṣyāṇāṃ vyāna ityupadiśyate || 12-178-8||

MHB 12-178-9

धातुष्वग्निस्तु विततः समानेन समीरितः ।
रसान्धातूंश्च दोषांश्च वर्तयन्नवतिष्ठति ॥ १२-१७८-९॥
dhātuṣvagnistu vitataḥ samānena samīritaḥ |
rasāndhātūṃśca doṣāṃśca vartayannavatiṣṭhati || 12-178-9||

MHB 12-178-10

अपानप्राणयोर्मध्ये प्राणापानसमाहितः ।
समन्वितः स्वधिष्ठानः सम्यक्पचति पावकः ॥ १२-१७८-१०॥
apānaprāṇayormadhye prāṇāpānasamāhitaḥ |
samanvitaḥ svadhiṣṭhānaḥ samyakpacati pāvakaḥ || 12-178-10||

MHB 12-178-11

आस्यं हि पायुसंयुक्तमन्ते स्याद्गुदसंज्ञितम् ।
स्रोतस्तस्मात्प्रजायन्ते सर्वस्रोतांसि देहिनाम् ॥ १२-१७८-११॥
āsyaṃ hi pāyusaṃyuktamante syādgudasaṃjñitam |
srotastasmātprajāyante sarvasrotāṃsi dehinām || 12-178-11||

MHB 12-178-12

प्राणानां संनिपाताच्च संनिपातः प्रजायते ।
ऊष्मा चाग्निरिति ज्ञेयो योऽन्नं पचति देहिनाम् ॥ १२-१७८-१२॥
prāṇānāṃ saṃnipātācca saṃnipātaḥ prajāyate |
ūṣmā cāgniriti jñeyo yo'nnaṃ pacati dehinām || 12-178-12||

MHB 12-178-13

अग्निवेगवहः प्राणो गुदान्ते प्रतिहन्यते ।
स ऊर्ध्वमागम्य पुनः समुत्क्षिपति पावकम् ॥ १२-१७८-१३॥
agnivegavahaḥ prāṇo gudānte pratihanyate |
sa ūrdhvamāgamya punaḥ samutkṣipati pāvakam || 12-178-13||

MHB 12-178-14

पक्वाशयस्त्वधो नाभेरूर्ध्वमामाशयः स्थितः ।
नाभिमध्ये शरीरस्य सर्वे प्राणाः समाहिताः ॥ १२-१७८-१४॥
pakvāśayastvadho nābherūrdhvamāmāśayaḥ sthitaḥ |
nābhimadhye śarīrasya sarve prāṇāḥ samāhitāḥ || 12-178-14||

MHB 12-178-15

प्रसृता हृदयात्सर्वे तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा ।
वहन्त्यन्नरसान्नाड्यो दश प्राणप्रचोदिताः ॥ १२-१७८-१५॥
prasṛtā hṛdayātsarve tiryagūrdhvamadhastathā |
vahantyannarasānnāḍyo daśa prāṇapracoditāḥ || 12-178-15||

MHB 12-178-16

एष मार्गोऽथ योगानां येन गच्छन्ति तत्पदम् ।
जितक्लमासना धीरा मूर्धन्यात्मानमादधुः ॥ १२-१७८-१६॥
eṣa mārgo'tha yogānāṃ yena gacchanti tatpadam |
jitaklamāsanā dhīrā mūrdhanyātmānamādadhuḥ || 12-178-16||

MHB 12-178-17

एवं सर्वेषु विहितः प्राणापानेषु देहिनाम् ।
तस्मिन्स्थितो नित्यमग्निः स्थाल्यामिव समाहितः ॥ १२-१७८-१७॥
evaṃ sarveṣu vihitaḥ prāṇāpāneṣu dehinām |
tasminsthito nityamagniḥ sthālyāmiva samāhitaḥ || 12-178-17||

Adhyaya: 179/353 (15)

MHB 12-179-1

भरद्वाज उवाच ।
यदि प्राणायते वायुर्वायुरेव विचेष्टते ।
श्वसित्याभाषते चैव तस्माज्जीवो निरर्थकः ॥ १२-१७९-१॥
bharadvāja uvāca |
yadi prāṇāyate vāyurvāyureva viceṣṭate |
śvasityābhāṣate caiva tasmājjīvo nirarthakaḥ || 12-179-1||

MHB 12-179-2

यद्यूष्मभाव आग्नेयो वह्निना पच्यते यदि ।
अग्निर्जरयते चैव तस्माज्जीवो निरर्थकः ॥ १२-१७९-२॥
yadyūṣmabhāva āgneyo vahninā pacyate yadi |
agnirjarayate caiva tasmājjīvo nirarthakaḥ || 12-179-2||

MHB 12-179-3

जन्तोः प्रमीयमाणस्य जीवो नैवोपलभ्यते ।
वायुरेव जहात्येनमूष्मभावश्च नश्यति ॥ १२-१७९-३॥
jantoḥ pramīyamāṇasya jīvo naivopalabhyate |
vāyureva jahātyenamūṣmabhāvaśca naśyati || 12-179-3||

MHB 12-179-4

यदि वातोपमो जीवः संश्लेषो यदि वायुना ।
वायुमण्डलवद्दृश्यो गच्छेत्सह मरुद्गणैः ॥ १२-१७९-४॥
yadi vātopamo jīvaḥ saṃśleṣo yadi vāyunā |
vāyumaṇḍalavaddṛśyo gacchetsaha marudgaṇaiḥ || 12-179-4||

MHB 12-179-5

श्लेषो यदि च वातेन यदि तस्मात्प्रणश्यति ।
महार्णवविमुक्तत्वादन्यत्सलिलभाजनम् ॥ १२-१७९-५॥
śleṣo yadi ca vātena yadi tasmātpraṇaśyati |
mahārṇavavimuktatvādanyatsalilabhājanam || 12-179-5||

MHB 12-179-6

कूपे वा सलिलं दद्यात्प्रदीपं वा हुताशने ।
प्रक्षिप्तं नश्यति क्षिप्रं यथा नश्यत्यसौ तथा ॥ १२-१७९-६॥
kūpe vā salilaṃ dadyātpradīpaṃ vā hutāśane |
prakṣiptaṃ naśyati kṣipraṃ yathā naśyatyasau tathā || 12-179-6||

MHB 12-179-7

पञ्चसाधारणे ह्यस्मिञ्शरीरे जीवितं कुतः ।
येषामन्यतरत्यागाच्चतुर्णां नास्ति संग्रहः ॥ १२-१७९-७॥
pañcasādhāraṇe hyasmiñśarīre jīvitaṃ kutaḥ |
yeṣāmanyataratyāgāccaturṇāṃ nāsti saṃgrahaḥ || 12-179-7||

MHB 12-179-8

नश्यन्त्यापो ह्यनाहाराद्वायुरुच्छ्वासनिग्रहात् ।
नश्यते कोष्ठभेदात्खमग्निर्नश्यत्यभोजनात् ॥ १२-१७९-८॥
naśyantyāpo hyanāhārādvāyurucchvāsanigrahāt |
naśyate koṣṭhabhedātkhamagnirnaśyatyabhojanāt || 12-179-8||

MHB 12-179-9

व्याधिव्रणपरिक्लेशैर्मेदिनी चैव शीर्यते ।
पीडितेऽन्यतरे ह्येषां संघातो याति पञ्चधा ॥ १२-१७९-९॥
vyādhivraṇaparikleśairmedinī caiva śīryate |
pīḍite'nyatare hyeṣāṃ saṃghāto yāti pañcadhā || 12-179-9||

MHB 12-179-10

तस्मिन्पञ्चत्वमापन्ने जीवः किमनुधावति ।
किं वेदयति वा जीवः किं शृणोति ब्रवीति वा ॥ १२-१७९-१०॥
tasminpañcatvamāpanne jīvaḥ kimanudhāvati |
kiṃ vedayati vā jīvaḥ kiṃ śṛṇoti bravīti vā || 12-179-10||

MHB 12-179-11

एषा गौः परलोकस्थं तारयिष्यति मामिति ।
यो दत्त्वा म्रियते जन्तुः सा गौः कं तारयिष्यति ॥ १२-१७९-११॥
eṣā gauḥ paralokasthaṃ tārayiṣyati māmiti |
yo dattvā mriyate jantuḥ sā gauḥ kaṃ tārayiṣyati || 12-179-11||

MHB 12-179-12

गौश्च प्रतिग्रहीता च दाता चैव समं यदा ।
इहैव विलयं यान्ति कुतस्तेषां समागमः ॥ १२-१७९-१२॥
gauśca pratigrahītā ca dātā caiva samaṃ yadā |
ihaiva vilayaṃ yānti kutasteṣāṃ samāgamaḥ || 12-179-12||

MHB 12-179-13

विहगैरुपयुक्तस्य शैलाग्रात्पतितस्य वा ।
अग्निना चोपयुक्तस्य कुतः संजीवनं पुनः ॥ १२-१७९-१३॥
vihagairupayuktasya śailāgrātpatitasya vā |
agninā copayuktasya kutaḥ saṃjīvanaṃ punaḥ || 12-179-13||

MHB 12-179-14

छिन्नस्य यदि वृक्षस्य न मूलं प्रतिरोहति ।
बीजान्यस्य प्रवर्तन्ते मृतः क्व पुनरेष्यति ॥ १२-१७९-१४॥
chinnasya yadi vṛkṣasya na mūlaṃ pratirohati |
bījānyasya pravartante mṛtaḥ kva punareṣyati || 12-179-14||

MHB 12-179-15

बीजमात्रं पुरा सृष्टं यदेतत्परिवर्तते ।
मृता मृताः प्रणश्यन्ति बीजाद्बीजं प्रवर्तते ॥ १२-१७९-१५॥
bījamātraṃ purā sṛṣṭaṃ yadetatparivartate |
mṛtā mṛtāḥ praṇaśyanti bījādbījaṃ pravartate || 12-179-15||

Adhyaya: 180/353 (30)

MHB 12-180-1

भृगुरुवाच ।
न प्रणाशोऽस्ति जीवानां दत्तस्य च कृतस्य च ।
याति देहान्तरं प्राणी शरीरं तु विशीर्यते ॥ १२-१८०-१॥
bhṛguruvāca |
na praṇāśo'sti jīvānāṃ dattasya ca kṛtasya ca |
yāti dehāntaraṃ prāṇī śarīraṃ tu viśīryate || 12-180-1||

MHB 12-180-2

न शरीराश्रितो जीवस्तस्मिन्नष्टे प्रणश्यति ।
यथा समित्सु दग्धासु न प्रणश्यति पावकः ॥ १२-१८०-२॥
na śarīrāśrito jīvastasminnaṣṭe praṇaśyati |
yathā samitsu dagdhāsu na praṇaśyati pāvakaḥ || 12-180-2||

MHB 12-180-3

भरद्वाज उवाच ।
अग्नेर्यथा तथा तस्य यदि नाशो न विद्यते ।
इन्धनस्योपयोगान्ते स चाग्निर्नोपलभ्यते ॥ १२-१८०-३॥
bharadvāja uvāca |
agneryathā tathā tasya yadi nāśo na vidyate |
indhanasyopayogānte sa cāgnirnopalabhyate || 12-180-3||

MHB 12-180-4

नश्यतीत्येव जानामि शान्तमग्निमनिन्धनम् ।
गतिर्यस्य प्रमाणं वा संस्थानं वा न दृश्यते ॥ १२-१८०-४॥
naśyatītyeva jānāmi śāntamagnimanindhanam |
gatiryasya pramāṇaṃ vā saṃsthānaṃ vā na dṛśyate || 12-180-4||

MHB 12-180-5

भृगुरुवाच ।
समिधामुपयोगान्ते सन्नेवाग्निर्न दृश्यते ।
आकाशानुगतत्वाद्धि दुर्ग्रहः स निराश्रयः ॥ १२-१८०-५॥
bhṛguruvāca |
samidhāmupayogānte sannevāgnirna dṛśyate |
ākāśānugatatvāddhi durgrahaḥ sa nirāśrayaḥ || 12-180-5||

MHB 12-180-6

तथा शरीरसंत्यागे जीवो ह्याकाशवत्स्थितः ।
न गृह्यते सुसूक्ष्मत्वाद्यथा ज्योतिर्न संशयः ॥ १२-१८०-६॥
tathā śarīrasaṃtyāge jīvo hyākāśavatsthitaḥ |
na gṛhyate susūkṣmatvādyathā jyotirna saṃśayaḥ || 12-180-6||

MHB 12-180-7

प्राणान्धारयते ह्यग्निः स जीव उपधार्यताम् ।
वायुसंधारणो ह्यग्निर्नश्यत्युच्छ्वासनिग्रहात् ॥ १२-१८०-७॥
prāṇāndhārayate hyagniḥ sa jīva upadhāryatām |
vāyusaṃdhāraṇo hyagnirnaśyatyucchvāsanigrahāt || 12-180-7||

MHB 12-180-8

तस्मिन्नष्टे शरीराग्नौ शरीरं तदचेतनम् ।
पतितं याति भूमित्वमयनं तस्य हि क्षितिः ॥ १२-१८०-८॥
tasminnaṣṭe śarīrāgnau śarīraṃ tadacetanam |
patitaṃ yāti bhūmitvamayanaṃ tasya hi kṣitiḥ || 12-180-8||

MHB 12-180-9

जङ्गमानां हि सर्वेषां स्थावराणां तथैव च ।
आकाशं पवनोऽभ्येति ज्योतिस्तमनुगच्छति ।
तत्र त्रयाणामेकत्वं द्वयं भूमौ प्रतिष्ठितम् ॥ १२-१८०-९॥
jaṅgamānāṃ hi sarveṣāṃ sthāvarāṇāṃ tathaiva ca |
ākāśaṃ pavano'bhyeti jyotistamanugacchati |
tatra trayāṇāmekatvaṃ dvayaṃ bhūmau pratiṣṭhitam || 12-180-9||

MHB 12-180-10

यत्र खं तत्र पवनस्तत्राग्निर्यत्र मारुतः ।
अमूर्तयस्ते विज्ञेया आपो मूर्तास्तथा क्षितिः ॥ १२-१८०-१०॥
yatra khaṃ tatra pavanastatrāgniryatra mārutaḥ |
amūrtayaste vijñeyā āpo mūrtāstathā kṣitiḥ || 12-180-10||

MHB 12-180-11

भरद्वाज उवाच ।
यद्यग्निमारुतौ भूमिः खमापश्च शरीरिषु ।
जीवः किंलक्षणस्तत्रेत्येतदाचक्ष्व मेऽनघ ॥ १२-१८०-११॥
bharadvāja uvāca |
yadyagnimārutau bhūmiḥ khamāpaśca śarīriṣu |
jīvaḥ kiṃlakṣaṇastatretyetadācakṣva me'nagha || 12-180-11||

MHB 12-180-12

पञ्चात्मके पञ्चरतौ पञ्चविज्ञानसंयुते ।
शरीरे प्राणिनां जीवं ज्ञातुमिच्छामि यादृशम् ॥ १२-१८०-१२॥
pañcātmake pañcaratau pañcavijñānasaṃyute |
śarīre prāṇināṃ jīvaṃ jñātumicchāmi yādṛśam || 12-180-12||

MHB 12-180-13

मांसशोणितसंघाते मेदःस्नाय्वस्थिसंचये ।
भिद्यमाने शरीरे तु जीवो नैवोपलभ्यते ॥ १२-१८०-१३॥
māṃsaśoṇitasaṃghāte medaḥsnāyvasthisaṃcaye |
bhidyamāne śarīre tu jīvo naivopalabhyate || 12-180-13||

MHB 12-180-14

यद्यजीवं शरीरं तु पञ्चभूतसमन्वितम् ।
शारीरे मानसे दुःखे कस्तां वेदयते रुजम् ॥ १२-१८०-१४॥
yadyajīvaṃ śarīraṃ tu pañcabhūtasamanvitam |
śārīre mānase duḥkhe kastāṃ vedayate rujam || 12-180-14||

MHB 12-180-15

शृणोति कथितं जीवः कर्णाभ्यां न शृणोति तत् ।
महर्षे मनसि व्यग्रे तस्माज्जीवो निरर्थकः ॥ १२-१८०-१५॥
śṛṇoti kathitaṃ jīvaḥ karṇābhyāṃ na śṛṇoti tat |
maharṣe manasi vyagre tasmājjīvo nirarthakaḥ || 12-180-15||

MHB 12-180-16

सर्वं पश्यति यद्दृश्यं मनोयुक्तेन चक्षुषा ।
मनसि व्याकुले तद्धि पश्यन्नपि न पश्यति ॥ १२-१८०-१६॥
sarvaṃ paśyati yaddṛśyaṃ manoyuktena cakṣuṣā |
manasi vyākule taddhi paśyannapi na paśyati || 12-180-16||

MHB 12-180-17

न पश्यति न च ब्रूते न शृणोति न जिघ्रति ।
न च स्पर्शरसौ वेत्ति निद्रावशगतः पुनः ॥ १२-१८०-१७॥
na paśyati na ca brūte na śṛṇoti na jighrati |
na ca sparśarasau vetti nidrāvaśagataḥ punaḥ || 12-180-17||

MHB 12-180-18

हृष्यति क्रुध्यति च कः शोचत्युद्विजते च कः ।
इच्छति ध्यायति द्वेष्टि वाचमीरयते च कः ॥ १२-१८०-१८॥
hṛṣyati krudhyati ca kaḥ śocatyudvijate ca kaḥ |
icchati dhyāyati dveṣṭi vācamīrayate ca kaḥ || 12-180-18||

MHB 12-180-19

भृगुरुवाच ।
न पञ्चसाधारणमत्र किंचिच्छरीरमेको वहतेऽन्तरात्मा ।
स वेत्ति गन्धांश्च रसाञ्श्रुतिं च स्पर्शं च रूपं च गुणाश्च येऽन्ये ॥ १२-१८०-१९॥
bhṛguruvāca |
na pañcasādhāraṇamatra kiṃciccharīrameko vahate'ntarātmā |
sa vetti gandhāṃśca rasāñśrutiṃ ca sparśaṃ ca rūpaṃ ca guṇāśca ye'nye || 12-180-19||

MHB 12-180-20

पञ्चात्मके पञ्चगुणप्रदर्शी स सर्वगात्रानुगतोऽन्तरात्मा ।
स वेत्ति दुःखानि सुखानि चात्र तद्विप्रयोगात्तु न वेत्ति देहः ॥ १२-१८०-२०॥
pañcātmake pañcaguṇapradarśī sa sarvagātrānugato'ntarātmā |
sa vetti duḥkhāni sukhāni cātra tadviprayogāttu na vetti dehaḥ || 12-180-20||

MHB 12-180-21

यदा न रूपं न स्पर्शो नोष्मभावश्च पावके ।
तदा शान्ते शरीराग्नौ देहं त्यक्त्वा स नश्यति ॥ १२-१८०-२१॥
yadā na rūpaṃ na sparśo noṣmabhāvaśca pāvake |
tadā śānte śarīrāgnau dehaṃ tyaktvā sa naśyati || 12-180-21||

MHB 12-180-22

अम्मयं सर्वमेवेदमापो मूर्तिः शरीरिणाम् ।
तत्रात्मा मानसो ब्रह्मा सर्वभूतेषु लोककृत् ॥ १२-१८०-२२॥
ammayaṃ sarvamevedamāpo mūrtiḥ śarīriṇām |
tatrātmā mānaso brahmā sarvabhūteṣu lokakṛt || 12-180-22||

MHB 12-180-23

आत्मानं तं विजानीहि सर्वलोकहितात्मकम् ।
तस्मिन्यः संश्रितो देहे ह्यब्बिन्दुरिव पुष्करे ॥ १२-१८०-२३॥
ātmānaṃ taṃ vijānīhi sarvalokahitātmakam |
tasminyaḥ saṃśrito dehe hyabbinduriva puṣkare || 12-180-23||

MHB 12-180-24

क्षेत्रज्ञं तं विजानीहि नित्यं लोकहितात्मकम् ।
तमो रजश्च सत्त्वं च विद्धि जीवगुणानिमान् ॥ १२-१८०-२४॥
kṣetrajñaṃ taṃ vijānīhi nityaṃ lokahitātmakam |
tamo rajaśca sattvaṃ ca viddhi jīvaguṇānimān || 12-180-24||

MHB 12-180-25

सचेतनं जीवगुणं वदन्ति स चेष्टते चेष्टयते च सर्वम् ।
ततः परं क्षेत्रविदं वदन्ति प्रावर्तयद्यो भुवनानि सप्त ॥ १२-१८०-२५॥
sacetanaṃ jīvaguṇaṃ vadanti sa ceṣṭate ceṣṭayate ca sarvam |
tataḥ paraṃ kṣetravidaṃ vadanti prāvartayadyo bhuvanāni sapta || 12-180-25||

MHB 12-180-26

न जीवनाशोऽस्ति हि देहभेदे मिथ्यैतदाहुर्मृत इत्यबुद्धाः ।
जीवस्तु देहान्तरितः प्रयाति दशार्धतैवास्य शरीरभेदः ॥ १२-१८०-२६॥
na jīvanāśo'sti hi dehabhede mithyaitadāhurmṛta ityabuddhāḥ |
jīvastu dehāntaritaḥ prayāti daśārdhataivāsya śarīrabhedaḥ || 12-180-26||

MHB 12-180-27

एवं सर्वेषु भूतेषु गूढश्चरति संवृतः ।
दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया तत्त्वदर्शिभिः ॥ १२-१८०-२७॥
evaṃ sarveṣu bhūteṣu gūḍhaścarati saṃvṛtaḥ |
dṛśyate tvagryayā buddhyā sūkṣmayā tattvadarśibhiḥ || 12-180-27||

MHB 12-180-28

तं पूर्वापररात्रेषु युञ्जानः सततं बुधः ।
लघ्वाहारो विशुद्धात्मा पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ १२-१८०-२८॥
taṃ pūrvāpararātreṣu yuñjānaḥ satataṃ budhaḥ |
laghvāhāro viśuddhātmā paśyatyātmānamātmani || 12-180-28||

MHB 12-180-29

चित्तस्य हि प्रसादेन हित्वा कर्म शुभाशुभम् ।
प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमक्षयमश्नुते ॥ १२-१८०-२९॥
cittasya hi prasādena hitvā karma śubhāśubham |
prasannātmātmani sthitvā sukhamakṣayamaśnute || 12-180-29||

MHB 12-180-30

मानसोऽग्निः शरीरेषु जीव इत्यभिधीयते ।
सृष्टिः प्रजापतेरेषा भूताध्यात्मविनिश्चये ॥ १२-१८०-३०॥
mānaso'gniḥ śarīreṣu jīva ityabhidhīyate |
sṛṣṭiḥ prajāpatereṣā bhūtādhyātmaviniścaye || 12-180-30||

Adhyaya: 181/353 (20)

MHB 12-181-1

भृगुरुवाच ।
असृजद्ब्राह्मणानेव पूर्वं ब्रह्मा प्रजापतिः ।
आत्मतेजोभिनिर्वृत्तान्भास्कराग्निसमप्रभान् ॥ १२-१८१-१॥
bhṛguruvāca |
asṛjadbrāhmaṇāneva pūrvaṃ brahmā prajāpatiḥ |
ātmatejobhinirvṛttānbhāskarāgnisamaprabhān || 12-181-1||

MHB 12-181-2

ततः सत्यं च धर्मं च तपो ब्रह्म च शाश्वतम् ।
आचारं चैव शौचं च स्वर्गाय विदधे प्रभुः ॥ १२-१८१-२॥
tataḥ satyaṃ ca dharmaṃ ca tapo brahma ca śāśvatam |
ācāraṃ caiva śaucaṃ ca svargāya vidadhe prabhuḥ || 12-181-2||

MHB 12-181-3

देवदानवगन्धर्वदैत्यासुरमहोरगाः ।
यक्षराक्षसनागाश्च पिशाचा मनुजास्तथा ॥ १२-१८१-३॥
devadānavagandharvadaityāsuramahoragāḥ |
yakṣarākṣasanāgāśca piśācā manujāstathā || 12-181-3||

MHB 12-181-4

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च द्विजसत्तम ।
ये चान्ये भूतसंघानां संघास्तांश्चापि निर्ममे ॥ १२-१८१-४॥
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāśca dvijasattama |
ye cānye bhūtasaṃghānāṃ saṃghāstāṃścāpi nirmame || 12-181-4||

MHB 12-181-5

ब्राह्मणानां सितो वर्णः क्षत्रियाणां तु लोहितः ।
वैश्यानां पीतको वर्णः शूद्राणामसितस्तथा ॥ १२-१८१-५॥
brāhmaṇānāṃ sito varṇaḥ kṣatriyāṇāṃ tu lohitaḥ |
vaiśyānāṃ pītako varṇaḥ śūdrāṇāmasitastathā || 12-181-5||

MHB 12-181-6

भरद्वाज उवाच ।
चातुर्वर्ण्यस्य वर्णेन यदि वर्णो विभज्यते ।
सर्वेषां खलु वर्णानां दृश्यते वर्णसंकरः ॥ १२-१८१-६॥
bharadvāja uvāca |
cāturvarṇyasya varṇena yadi varṇo vibhajyate |
sarveṣāṃ khalu varṇānāṃ dṛśyate varṇasaṃkaraḥ || 12-181-6||

MHB 12-181-7

कामः क्रोधो भयं लोभः शोकश्चिन्ता क्षुधा श्रमः ।
सर्वेषां नः प्रभवति कस्माद्वर्णो विभज्यते ॥ १२-१८१-७॥
kāmaḥ krodho bhayaṃ lobhaḥ śokaścintā kṣudhā śramaḥ |
sarveṣāṃ naḥ prabhavati kasmādvarṇo vibhajyate || 12-181-7||

MHB 12-181-8

स्वेदमूत्रपुरीषाणि श्लेष्मा पित्तं सशोणितम् ।
तनुः क्षरति सर्वेषां कस्माद्वर्णो विभज्यते ॥ १२-१८१-८॥
svedamūtrapurīṣāṇi śleṣmā pittaṃ saśoṇitam |
tanuḥ kṣarati sarveṣāṃ kasmādvarṇo vibhajyate || 12-181-8||

MHB 12-181-9

जङ्गमानामसंख्येयाः स्थावराणां च जातयः ।
तेषां विविधवर्णानां कुतो वर्णविनिश्चयः ॥ १२-१८१-९॥
jaṅgamānāmasaṃkhyeyāḥ sthāvarāṇāṃ ca jātayaḥ |
teṣāṃ vividhavarṇānāṃ kuto varṇaviniścayaḥ || 12-181-9||

MHB 12-181-10

भृगुरुवाच ।
न विशेषोऽस्ति वर्णानां सर्वं ब्राह्ममिदं जगत् ।
ब्रह्मणा पूर्वसृष्टं हि कर्मभिर्वर्णतां गतम् ॥ १२-१८१-१०॥
bhṛguruvāca |
na viśeṣo'sti varṇānāṃ sarvaṃ brāhmamidaṃ jagat |
brahmaṇā pūrvasṛṣṭaṃ hi karmabhirvarṇatāṃ gatam || 12-181-10||

MHB 12-181-11

कामभोगप्रियास्तीक्ष्णाः क्रोधनाः प्रियसाहसाः ।
त्यक्तस्वधर्मा रक्ताङ्गास्ते द्विजाः क्षत्रतां गताः ॥ १२-१८१-११॥
kāmabhogapriyāstīkṣṇāḥ krodhanāḥ priyasāhasāḥ |
tyaktasvadharmā raktāṅgāste dvijāḥ kṣatratāṃ gatāḥ || 12-181-11||

MHB 12-181-12

गोषु वृत्तिं समाधाय पीताः कृष्युपजीविनः ।
स्वधर्मं नानुतिष्ठन्ति ते द्विजा वैश्यतां गताः ॥ १२-१८१-१२॥
goṣu vṛttiṃ samādhāya pītāḥ kṛṣyupajīvinaḥ |
svadharmaṃ nānutiṣṭhanti te dvijā vaiśyatāṃ gatāḥ || 12-181-12||

MHB 12-181-13

हिंसानृतप्रिया लुब्धाः सर्वकर्मोपजीविनः ।
कृष्णाः शौचपरिभ्रष्टास्ते द्विजाः शूद्रतां गताः ॥ १२-१८१-१३॥
hiṃsānṛtapriyā lubdhāḥ sarvakarmopajīvinaḥ |
kṛṣṇāḥ śaucaparibhraṣṭāste dvijāḥ śūdratāṃ gatāḥ || 12-181-13||

MHB 12-181-14

इत्येतैः कर्मभिर्व्यस्ता द्विजा वर्णान्तरं गताः ।
धर्मो यज्ञक्रिया चैषां नित्यं न प्रतिषिध्यते ॥ १२-१८१-१४॥
ityetaiḥ karmabhirvyastā dvijā varṇāntaraṃ gatāḥ |
dharmo yajñakriyā caiṣāṃ nityaṃ na pratiṣidhyate || 12-181-14||

MHB 12-181-15

वर्णाश्चत्वार एते हि येषां ब्राह्मी सरस्वती ।
विहिता ब्रह्मणा पूर्वं लोभात्त्वज्ञानतां गताः ॥ १२-१८१-१५॥
varṇāścatvāra ete hi yeṣāṃ brāhmī sarasvatī |
vihitā brahmaṇā pūrvaṃ lobhāttvajñānatāṃ gatāḥ || 12-181-15||

MHB 12-181-16

ब्राह्मणा धर्मतन्त्रस्थास्तपस्तेषां न नश्यति ।
ब्रह्म धारयतां नित्यं व्रतानि नियमांस्तथा ॥ १२-१८१-१६॥
brāhmaṇā dharmatantrasthāstapasteṣāṃ na naśyati |
brahma dhārayatāṃ nityaṃ vratāni niyamāṃstathā || 12-181-16||

MHB 12-181-17

ब्रह्म चैतत्पुरा सृष्टं ये न जानन्त्यतद्विदः ।
तेषां बहुविधास्त्वन्यास्तत्र तत्र हि जातयः ॥ १२-१८१-१७॥
brahma caitatpurā sṛṣṭaṃ ye na jānantyatadvidaḥ |
teṣāṃ bahuvidhāstvanyāstatra tatra hi jātayaḥ || 12-181-17||

MHB 12-181-18

पिशाचा राक्षसाः प्रेता बहुधा म्लेच्छजातयः ।
प्रनष्टज्ञानविज्ञानाः स्वच्छन्दाचारचेष्टिताः ॥ १२-१८१-१८॥
piśācā rākṣasāḥ pretā bahudhā mlecchajātayaḥ |
pranaṣṭajñānavijñānāḥ svacchandācāraceṣṭitāḥ || 12-181-18||

MHB 12-181-19

प्रजा ब्राह्मणसंस्काराः स्वधर्मकृतनिश्चयाः ।
ऋषिभिः स्वेन तपसा सृज्यन्ते चापरे परैः ॥ १२-१८१-१९॥
prajā brāhmaṇasaṃskārāḥ svadharmakṛtaniścayāḥ |
ṛṣibhiḥ svena tapasā sṛjyante cāpare paraiḥ || 12-181-19||

MHB 12-181-20

आदिदेवसमुद्भूता ब्रह्ममूलाक्षयाव्यया ।
सा सृष्टिर्मानसी नाम धर्मतन्त्रपरायणा ॥ १२-१८१-२०॥
ādidevasamudbhūtā brahmamūlākṣayāvyayā |
sā sṛṣṭirmānasī nāma dharmatantraparāyaṇā || 12-181-20||

Adhyaya: 182/353 (17)

MHB 12-182-1

भरद्वाज उवाच ।
ब्राह्मणः केन भवति क्षत्रियो वा द्विजोत्तम ।
वैश्यः शूद्रश्च विप्रर्षे तद्ब्रूहि वदतां वर ॥ १२-१८२-१॥
bharadvāja uvāca |
brāhmaṇaḥ kena bhavati kṣatriyo vā dvijottama |
vaiśyaḥ śūdraśca viprarṣe tadbrūhi vadatāṃ vara || 12-182-1||

MHB 12-182-2

भृगुरुवाच ।
जातकर्मादिभिर्यस्तु संस्कारैः संस्कृतः शुचिः ।
वेदाध्ययनसंपन्नः षट्सु कर्मस्ववस्थितः ॥ १२-१८२-२॥
bhṛguruvāca |
jātakarmādibhiryastu saṃskāraiḥ saṃskṛtaḥ śuciḥ |
vedādhyayanasaṃpannaḥ ṣaṭsu karmasvavasthitaḥ || 12-182-2||

MHB 12-182-3

शौचाचारस्थितः सम्यग्विघसाशी गुरुप्रियः ।
नित्यव्रती सत्यपरः स वै ब्राह्मण उच्यते ॥ १२-१८२-३॥
śaucācārasthitaḥ samyagvighasāśī gurupriyaḥ |
nityavratī satyaparaḥ sa vai brāhmaṇa ucyate || 12-182-3||

MHB 12-182-4

सत्यं दानं दमोऽद्रोह आनृशंस्यं क्षमा घृणा ।
तपश्च दृश्यते यत्र स ब्राह्मण इति स्मृतः ॥ १२-१८२-४॥
satyaṃ dānaṃ damo'droha ānṛśaṃsyaṃ kṣamā ghṛṇā |
tapaśca dṛśyate yatra sa brāhmaṇa iti smṛtaḥ || 12-182-4||

MHB 12-182-5

क्षत्रजं सेवते कर्म वेदाध्ययनसंमतः ।
दानादानरतिर्यश्च स वै क्षत्रिय उच्यते ॥ १२-१८२-५॥
kṣatrajaṃ sevate karma vedādhyayanasaṃmataḥ |
dānādānaratiryaśca sa vai kṣatriya ucyate || 12-182-5||

MHB 12-182-6

कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यं यो विशत्यनिशं शुचिः ।
वेदाध्ययनसंपन्नः स वैश्य इति संज्ञितः ॥ १२-१८२-६॥
kṛṣigorakṣyavāṇijyaṃ yo viśatyaniśaṃ śuciḥ |
vedādhyayanasaṃpannaḥ sa vaiśya iti saṃjñitaḥ || 12-182-6||

MHB 12-182-7

सर्वभक्षरतिर्नित्यं सर्वकर्मकरोऽशुचिः ।
त्यक्तवेदस्त्वनाचारः स वै शूद्र इति स्मृतः ॥ १२-१८२-७॥
sarvabhakṣaratirnityaṃ sarvakarmakaro'śuciḥ |
tyaktavedastvanācāraḥ sa vai śūdra iti smṛtaḥ || 12-182-7||

MHB 12-182-8

शूद्रे चैतद्भवेल्लक्ष्यं द्विजे चैतन्न विद्यते ।
न वै शूद्रो भवेच्छूद्रो ब्राह्मणो न च ब्राह्मणः ॥ १२-१८२-८॥
śūdre caitadbhavellakṣyaṃ dvije caitanna vidyate |
na vai śūdro bhavecchūdro brāhmaṇo na ca brāhmaṇaḥ || 12-182-8||

MHB 12-182-9

सर्वोपायैस्तु लोभस्य क्रोधस्य च विनिग्रहः ।
एतत्पवित्रं ज्ञातव्यं तथा चैवात्मसंयमः ॥ १२-१८२-९॥
sarvopāyaistu lobhasya krodhasya ca vinigrahaḥ |
etatpavitraṃ jñātavyaṃ tathā caivātmasaṃyamaḥ || 12-182-9||

MHB 12-182-10

नित्यं क्रोधात्तपो रक्षेच्छ्रियं रक्षेत मत्सरात् ।
विद्यां मानावमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः ॥ १२-१८२-१०॥
nityaṃ krodhāttapo rakṣecchriyaṃ rakṣeta matsarāt |
vidyāṃ mānāvamānābhyāmātmānaṃ tu pramādataḥ || 12-182-10||

MHB 12-182-11

यस्य सर्वे समारम्भा निराशीर्बन्धनास्त्विह ।
त्यागे यस्य हुतं सर्वं स त्यागी स च बुद्धिमान् ॥ १२-१८२-११॥
yasya sarve samārambhā nirāśīrbandhanāstviha |
tyāge yasya hutaṃ sarvaṃ sa tyāgī sa ca buddhimān || 12-182-11||

MHB 12-182-12

अहिंस्रः सर्वभूतानां मैत्रायणगतश्चरेत् ।
अविस्रम्भे न गन्तव्यं विस्रम्भे धारयेन्मनः ॥ १२-१८२-१२॥
ahiṃsraḥ sarvabhūtānāṃ maitrāyaṇagataścaret |
avisrambhe na gantavyaṃ visrambhe dhārayenmanaḥ || 12-182-12||

MHB 12-182-13

परिग्रहान्परित्यज्य भवेद्बुद्ध्या जितेन्द्रियः ।
अशोकं स्थानमातिष्ठेदिह चामुत्र चाभयम् ॥ १२-१८२-१३॥
parigrahānparityajya bhavedbuddhyā jitendriyaḥ |
aśokaṃ sthānamātiṣṭhediha cāmutra cābhayam || 12-182-13||

MHB 12-182-14

तपोनित्येन दान्तेन मुनिना संयतात्मना ।
अजितं जेतुकामेन भाव्यं सङ्गेष्वसङ्गिना ॥ १२-१८२-१४॥
taponityena dāntena muninā saṃyatātmanā |
ajitaṃ jetukāmena bhāvyaṃ saṅgeṣvasaṅginā || 12-182-14||

MHB 12-182-15

इन्द्रियैर्गृह्यते यद्यत्तत्तद्व्यक्तमिति स्थितिः ।
अव्यक्तमिति विज्ञेयं लिङ्गग्राह्यमतीन्द्रियम् ॥ १२-१८२-१५॥
indriyairgṛhyate yadyattattadvyaktamiti sthitiḥ |
avyaktamiti vijñeyaṃ liṅgagrāhyamatīndriyam || 12-182-15||

MHB 12-182-16

मनः प्राणे निगृह्णीयात्प्राणं ब्रह्मणि धारयेत् ।
निर्वाणादेव निर्वाणो न च किंचिद्विचिन्तयेत् ।
सुखं वै ब्राह्मणो ब्रह्म स वै तेनाधिगच्छति ॥ १२-१८२-१६॥
manaḥ prāṇe nigṛhṇīyātprāṇaṃ brahmaṇi dhārayet |
nirvāṇādeva nirvāṇo na ca kiṃcidvicintayet |
sukhaṃ vai brāhmaṇo brahma sa vai tenādhigacchati || 12-182-16||

MHB 12-182-17

शौचेन सततं युक्तस्तथाचारसमन्वितः ।
सानुक्रोशश्च भूतेषु तद्द्विजातिषु लक्षणम् ॥ १२-१८२-१७॥
śaucena satataṃ yuktastathācārasamanvitaḥ |
sānukrośaśca bhūteṣu taddvijātiṣu lakṣaṇam || 12-182-17||

Adhyaya: 183/353 (16)

MHB 12-183-1

भृगुरुवाच ।
सत्यं ब्रह्म तपः सत्यं सत्यं सृजति च प्रजाः ।
सत्येन धार्यते लोकः स्वर्गं सत्येन गच्छति ॥ १२-१८३-१॥
bhṛguruvāca |
satyaṃ brahma tapaḥ satyaṃ satyaṃ sṛjati ca prajāḥ |
satyena dhāryate lokaḥ svargaṃ satyena gacchati || 12-183-1||

MHB 12-183-2

अनृतं तमसो रूपं तमसा नीयते ह्यधः ।
तमोग्रस्ता न पश्यन्ति प्रकाशं तमसावृतम् ॥ १२-१८३-२॥
anṛtaṃ tamaso rūpaṃ tamasā nīyate hyadhaḥ |
tamograstā na paśyanti prakāśaṃ tamasāvṛtam || 12-183-2||

MHB 12-183-3

स्वर्गः प्रकाश इत्याहुर्नरकं तम एव च ।
सत्यानृतात्तदुभयं प्राप्यते जगतीचरैः ॥ १२-१८३-३॥
svargaḥ prakāśa ityāhurnarakaṃ tama eva ca |
satyānṛtāttadubhayaṃ prāpyate jagatīcaraiḥ || 12-183-3||

MHB 12-183-4

तत्र त्वेवंविधा वृत्तिर्लोके सत्यानृता भवेत् ।
धर्माधर्मौ प्रकाशश्च तमो दुःखं सुखं तथा ॥ १२-१८३-४॥
tatra tvevaṃvidhā vṛttirloke satyānṛtā bhavet |
dharmādharmau prakāśaśca tamo duḥkhaṃ sukhaṃ tathā || 12-183-4||

MHB 12-183-5

तत्र यत्सत्यं स धर्मो यो धर्मः स प्रकाशो यः प्रकाशस्तत्सुखमिति ।
तत्र यदनृतं सोऽधर्मो योऽधर्मस्तत्तमो यत्तमस्तद्दुःखमिति ॥ १२-१८३-५॥
tatra yatsatyaṃ sa dharmo yo dharmaḥ sa prakāśo yaḥ prakāśastatsukhamiti |
tatra yadanṛtaṃ so'dharmo yo'dharmastattamo yattamastadduḥkhamiti || 12-183-5||

MHB 12-183-6

अत्रोच्यते ।
शारीरैर्मानसैर्दुःखैः सुखैश्चाप्यसुखोदयैः ।
लोकसृष्टिं प्रपश्यन्तो न मुह्यन्ति विचक्षणाः ॥ १२-१८३-६॥
atrocyate |
śārīrairmānasairduḥkhaiḥ sukhaiścāpyasukhodayaiḥ |
lokasṛṣṭiṃ prapaśyanto na muhyanti vicakṣaṇāḥ || 12-183-6||

MHB 12-183-7

तत्र दुःखविमोक्षार्थं प्रयतेत विचक्षणः ।
सुखं ह्यनित्यं भूतानामिह लोके परत्र च ॥ १२-१८३-७॥
tatra duḥkhavimokṣārthaṃ prayateta vicakṣaṇaḥ |
sukhaṃ hyanityaṃ bhūtānāmiha loke paratra ca || 12-183-7||

MHB 12-183-8

राहुग्रस्तस्य सोमस्य यथा ज्योत्स्ना न भासते ।
तथा तमोभिभूतानां भूतानां भ्रश्यते सुखम् ॥ १२-१८३-८॥
rāhugrastasya somasya yathā jyotsnā na bhāsate |
tathā tamobhibhūtānāṃ bhūtānāṃ bhraśyate sukham || 12-183-8||

MHB 12-183-9

तत्खलु द्विविधं सुखमुच्यते शारीरं मानसं च ।
इह खल्वमुष्मिंश्च लोके सर्वारम्भप्रवृत्तयः सुखार्था अभिधीयन्ते ।
न ह्यतस्त्रिवर्गफलं विशिष्टतरमस्ति ।
स एष काम्यो गुणविशेषो धर्मार्थयोरारम्भस्तद्धेतुरस्योत्पत्तिः सुखप्रयोजना ॥ १२-१८३-९॥
tatkhalu dvividhaṃ sukhamucyate śārīraṃ mānasaṃ ca |
iha khalvamuṣmiṃśca loke sarvārambhapravṛttayaḥ sukhārthā abhidhīyante |
na hyatastrivargaphalaṃ viśiṣṭataramasti |
sa eṣa kāmyo guṇaviśeṣo dharmārthayorārambhastaddheturasyotpattiḥ sukhaprayojanā || 12-183-9||

MHB 12-183-10

भरद्वाज उवाच ।
यदेतद्भवताभिहितं सुखानां परमाः स्त्रिय इति तन्न गृह्णीमः ।
न ह्येषामृषीणां महति स्थितानामप्राप्य एष गुणविशेषो न चैनमभिलषन्ति ।
श्रूयते च भगवांस्त्रिलोककृद्ब्रह्मा प्रभुरेकाकी तिष्ठति ।
ब्रह्मचारी न कामसुखेष्वात्मानमवदधाति ।
अपि च भगवान्विश्वेश्वर उमापतिः काममभिवर्तमानमनङ्गत्वेन शममनयत् ।
तस्माद्ब्रूमो न महात्मभिरयं प्रतिगृहीतो न त्वेष तावद्विशिष्टो गुण इति नैतद्भगवतः प्रत्येमि ।
भगवता तूक्तं सुखानां परमाः स्त्रिय इति ।
लोकप्रवादोऽपि च भवति द्विविधः फलोदयः सुकृतात्सुखमवाप्यते दुष्कृताद्दुःखमिति ।
अत्रोच्यताम् ॥ १२-१८३-१०॥
bharadvāja uvāca |
yadetadbhavatābhihitaṃ sukhānāṃ paramāḥ striya iti tanna gṛhṇīmaḥ |
na hyeṣāmṛṣīṇāṃ mahati sthitānāmaprāpya eṣa guṇaviśeṣo na cainamabhilaṣanti |
śrūyate ca bhagavāṃstrilokakṛdbrahmā prabhurekākī tiṣṭhati |
brahmacārī na kāmasukheṣvātmānamavadadhāti |
api ca bhagavānviśveśvara umāpatiḥ kāmamabhivartamānamanaṅgatvena śamamanayat |
tasmādbrūmo na mahātmabhirayaṃ pratigṛhīto na tveṣa tāvadviśiṣṭo guṇa iti naitadbhagavataḥ pratyemi |
bhagavatā tūktaṃ sukhānāṃ paramāḥ striya iti |
lokapravādo'pi ca bhavati dvividhaḥ phalodayaḥ sukṛtātsukhamavāpyate duṣkṛtādduḥkhamiti |
atrocyatām || 12-183-10||

MHB 12-183-11

भृगुरुवाच ।
अनृतात्खलु तमः प्रादुर्भूतं तमोग्रस्ता अधर्ममेवानुवर्तन्ते न धर्मम् ।
क्रोधलोभमोहमानानृतादिभिरवच्छन्ना न खल्वस्मिँल्लोके न चामुत्र सुखमाप्नुवन्ति ।
विविधव्याधिगणोपतापैरवकीर्यन्ते ।
वधबन्धरोगपरिक्लेशादिभिश्च क्षुत्पिपासाश्रमकृतैरुपतापैरुपतप्यन्ते ।
चण्डवातात्युष्णातिशीतकृतैश्च प्रतिभयैः शारीरैर्दुःखैरुपतप्यन्ते ।
बन्धुधनविनाशविप्रयोगकृतैश्च मानसैः शोकैरभिभूयन्ते जरामृत्युकृतैश्चान्यैरिति ॥ १२-१८३-११॥
bhṛguruvāca |
anṛtātkhalu tamaḥ prādurbhūtaṃ tamograstā adharmamevānuvartante na dharmam |
krodhalobhamohamānānṛtādibhiravacchannā na khalvasmi~lloke na cāmutra sukhamāpnuvanti |
vividhavyādhigaṇopatāpairavakīryante |
vadhabandharogaparikleśādibhiśca kṣutpipāsāśramakṛtairupatāpairupatapyante |
caṇḍavātātyuṣṇātiśītakṛtaiśca pratibhayaiḥ śārīrairduḥkhairupatapyante |
bandhudhanavināśaviprayogakṛtaiśca mānasaiḥ śokairabhibhūyante jarāmṛtyukṛtaiścānyairiti || 12-183-11||

MHB 12-183-12

यस्त्वेतैः शारीरैर्मानसैर्दुःखैर्न स्पृश्यते स सुखं वेद ।
न चैते दोषाः स्वर्गे प्रादुर्भवन्ति ।
तत्र भवति खलु ॥ १२-१८३-१२॥
yastvetaiḥ śārīrairmānasairduḥkhairna spṛśyate sa sukhaṃ veda |
na caite doṣāḥ svarge prādurbhavanti |
tatra bhavati khalu || 12-183-12||

MHB 12-183-13

सुसुखः पवनः स्वर्गे गन्धश्च सुरभिस्तथा ।
क्षुत्पिपासाश्रमो नास्ति न जरा न च पापकम् ॥ १२-१८३-१३॥
susukhaḥ pavanaḥ svarge gandhaśca surabhistathā |
kṣutpipāsāśramo nāsti na jarā na ca pāpakam || 12-183-13||

MHB 12-183-14

नित्यमेव सुखं स्वर्गे सुखं दुःखमिहोभयम् ।
नरके दुःखमेवाहुः समं तु परमं पदम् ॥ १२-१८३-१४॥
nityameva sukhaṃ svarge sukhaṃ duḥkhamihobhayam |
narake duḥkhamevāhuḥ samaṃ tu paramaṃ padam || 12-183-14||

MHB 12-183-15

पृथिवी सर्वभूतानां जनित्री तद्विधाः स्त्रियः ।
पुमान्प्रजापतिस्तत्र शुक्रं तेजोमयं विदुः ॥ १२-१८३-१५॥
pṛthivī sarvabhūtānāṃ janitrī tadvidhāḥ striyaḥ |
pumānprajāpatistatra śukraṃ tejomayaṃ viduḥ || 12-183-15||

MHB 12-183-16

इत्येतल्लोकनिर्माणं ब्रह्मणा विहितं पुरा ।
प्रजा विपरिवर्तन्ते स्वैः स्वैः कर्मभिरावृताः ॥ १२-१८३-१६॥
ityetallokanirmāṇaṃ brahmaṇā vihitaṃ purā |
prajā viparivartante svaiḥ svaiḥ karmabhirāvṛtāḥ || 12-183-16||

Adhyaya: 184/353 (18)

MHB 12-184-1

भरद्वाज उवाच ।
दानस्य किं फलं प्राहुर्धर्मस्य चरितस्य च ।
तपसश्च सुतप्तस्य स्वाध्यायस्य हुतस्य च ॥ १२-१८४-१॥
bharadvāja uvāca |
dānasya kiṃ phalaṃ prāhurdharmasya caritasya ca |
tapasaśca sutaptasya svādhyāyasya hutasya ca || 12-184-1||

MHB 12-184-2

भृगुरुवाच ।
हुतेन शाम्यते पापं स्वाध्याये शान्तिरुत्तमा ।
दानेन भोग इत्याहुस्तपसा सर्वमाप्नुयात् ॥ १२-१८४-२॥
bhṛguruvāca |
hutena śāmyate pāpaṃ svādhyāye śāntiruttamā |
dānena bhoga ityāhustapasā sarvamāpnuyāt || 12-184-2||

MHB 12-184-3

दानं तु द्विविधं प्राहुः परत्रार्थमिहैव च ।
सद्भ्यो यद्दीयते किंचित्तत्परत्रोपतिष्ठति ॥ १२-१८४-३॥
dānaṃ tu dvividhaṃ prāhuḥ paratrārthamihaiva ca |
sadbhyo yaddīyate kiṃcittatparatropatiṣṭhati || 12-184-3||

MHB 12-184-4

असत्सु दीयते यत्तु तद्दानमिह भुज्यते ।
यादृशं दीयते दानं तादृशं फलमाप्यते ॥ १२-१८४-४॥
asatsu dīyate yattu taddānamiha bhujyate |
yādṛśaṃ dīyate dānaṃ tādṛśaṃ phalamāpyate || 12-184-4||

MHB 12-184-5

भरद्वाज उवाच ।
किं कस्य धर्मचरणं किं वा धर्मस्य लक्षणम् ।
धर्मः कतिविधो वापि तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १२-१८४-५॥
bharadvāja uvāca |
kiṃ kasya dharmacaraṇaṃ kiṃ vā dharmasya lakṣaṇam |
dharmaḥ katividho vāpi tadbhavānvaktumarhati || 12-184-5||

MHB 12-184-6

भृगुरुवाच ।
स्वधर्मचरणे युक्ता ये भवन्ति मनीषिणः ।
तेषां धर्मफलावाप्तिर्योऽन्यथा स विमुह्यति ॥ १२-१८४-६॥
bhṛguruvāca |
svadharmacaraṇe yuktā ye bhavanti manīṣiṇaḥ |
teṣāṃ dharmaphalāvāptiryo'nyathā sa vimuhyati || 12-184-6||

MHB 12-184-7

भरद्वाज उवाच ।
यदेतच्चातुराश्रम्यं ब्रह्मर्षिविहितं पुरा ।
तेषां स्वे स्वे य आचारास्तान्मे वक्तुमिहार्हसि ॥ १२-१८४-७॥
bharadvāja uvāca |
yadetaccāturāśramyaṃ brahmarṣivihitaṃ purā |
teṣāṃ sve sve ya ācārāstānme vaktumihārhasi || 12-184-7||

MHB 12-184-8

भृगुरुवाच ।
पूर्वमेव भगवता लोकहितमनुतिष्ठता धर्मसंरक्षणार्थमाश्रमाश्चत्वारोऽभिनिर्दिष्टाः ।
तत्र गुरुकुलवासमेव तावत्प्रथममाश्रममुदाहरन्ति ।
सम्यगत्र शौचसंस्कारविनयनियमप्रणीतो विनीतात्मा उभे संध्ये भास्कराग्निदैवतान्युपस्थाय विहाय तन्द्रालस्ये गुरोरभिवादनवेदाभ्यासश्रवणपवित्रीकृतान्तरात्मा त्रिषवणमुपस्पृश्य ब्रह्मचर्याग्निपरिचरणगुरुशुश्रूषानित्यो भैक्षादिसर्वनिवेदितान्तरात्मा गुरुवचननिर्देशानुष्ठानाप्रतिकूलो गुरुप्रसादलब्धस्वाध्यायतत्परः स्यात् ॥ १२-१८४-८॥
bhṛguruvāca |
pūrvameva bhagavatā lokahitamanutiṣṭhatā dharmasaṃrakṣaṇārthamāśramāścatvāro'bhinirdiṣṭāḥ |
tatra gurukulavāsameva tāvatprathamamāśramamudāharanti |
samyagatra śaucasaṃskāravinayaniyamapraṇīto vinītātmā ubhe saṃdhye bhāskarāgnidaivatānyupasthāya vihāya tandrālasye gurorabhivādanavedābhyāsaśravaṇapavitrīkṛtāntarātmā triṣavaṇamupaspṛśya brahmacaryāgniparicaraṇaguruśuśrūṣānityo bhaikṣādisarvaniveditāntarātmā guruvacananirdeśānuṣṭhānāpratikūlo guruprasādalabdhasvādhyāyatatparaḥ syāt || 12-184-8||

MHB 12-184-9

भवति चात्र श्लोकः ।
गुरुं यस्तु समाराध्य द्विजो वेदमवाप्नुयात् ।
तस्य स्वर्गफलावाप्तिः सिध्यते चास्य मानसम् ॥ १२-१८४-९॥
bhavati cātra ślokaḥ |
guruṃ yastu samārādhya dvijo vedamavāpnuyāt |
tasya svargaphalāvāptiḥ sidhyate cāsya mānasam || 12-184-9||

MHB 12-184-10

गार्हस्थ्यं खलु द्वितीयमाश्रमं वदन्ति ।
तस्य समुदाचारलक्षणं सर्वमनुव्याख्यास्यामः ।
समावृत्तानां सदाराणां सहधर्मचर्याफलार्थिनां गृहाश्रमो विधीयते ।
धर्मार्थकामावाप्तिर्ह्यत्र त्रिवर्गसाधनमवेक्ष्यागर्हितेन कर्मणा धनान्यादाय स्वाध्यायप्रकर्षोपलब्धेन ब्रह्मर्षिनिर्मितेन वा अद्रिसारगतेन वा हव्यनियमाभ्यासदैवतप्रसादोपलब्धेन वा धनेन गृहस्थो गार्हस्थ्यं प्रवर्तयेत् ।
तद्धि सर्वाश्रमाणां मूलमुदाहरन्ति ।
गुरुकुलवासिनः परिव्राजका ये चान्ये संकल्पितव्रतनियमधर्मानुष्ठायिनस्तेषामप्यत एव भिक्षाबलिसंविभागाः प्रवर्तन्ते ॥ १२-१८४-१०॥
gārhasthyaṃ khalu dvitīyamāśramaṃ vadanti |
tasya samudācāralakṣaṇaṃ sarvamanuvyākhyāsyāmaḥ |
samāvṛttānāṃ sadārāṇāṃ sahadharmacaryāphalārthināṃ gṛhāśramo vidhīyate |
dharmārthakāmāvāptirhyatra trivargasādhanamavekṣyāgarhitena karmaṇā dhanānyādāya svādhyāyaprakarṣopalabdhena brahmarṣinirmitena vā adrisāragatena vā havyaniyamābhyāsadaivataprasādopalabdhena vā dhanena gṛhastho gārhasthyaṃ pravartayet |
taddhi sarvāśramāṇāṃ mūlamudāharanti |
gurukulavāsinaḥ parivrājakā ye cānye saṃkalpitavrataniyamadharmānuṣṭhāyinasteṣāmapyata eva bhikṣābalisaṃvibhāgāḥ pravartante || 12-184-10||

MHB 12-184-11

वानप्रस्थानां द्रव्योपस्कार इति प्रायशः खल्वेते साधवः साधुपथ्यदर्शनाः स्वाध्यायप्रसङ्गिनस्तीर्थाभिगमनदेशदर्शनार्थं पृथिवीं पर्यटन्ति ।
तेषां प्रत्युत्थानाभिवादनानसूयावाक्प्रदानसौमुख्यशक्त्यासनशयनाभ्यवहारसत्क्रियाश्चेति ॥ १२-१८४-११॥
vānaprasthānāṃ dravyopaskāra iti prāyaśaḥ khalvete sādhavaḥ sādhupathyadarśanāḥ svādhyāyaprasaṅginastīrthābhigamanadeśadarśanārthaṃ pṛthivīṃ paryaṭanti |
teṣāṃ pratyutthānābhivādanānasūyāvākpradānasaumukhyaśaktyāsanaśayanābhyavahārasatkriyāśceti || 12-184-11||

MHB 12-184-12

भवति चात्र श्लोकः ।
अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रतिनिवर्तते ।
स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यमादाय गच्छति ॥ १२-१८४-१२॥
bhavati cātra ślokaḥ |
atithiryasya bhagnāśo gṛhātpratinivartate |
sa dattvā duṣkṛtaṃ tasmai puṇyamādāya gacchati || 12-184-12||

MHB 12-184-13

अपि चात्र यज्ञक्रियाभिर्देवताः प्रीयन्ते निवापेन पितरो वेदाभ्यासश्रवणधारणेन ऋषयः ।
अपत्योत्पादनेन प्रजापतिरिति ॥ १२-१८४-१३॥
api cātra yajñakriyābhirdevatāḥ prīyante nivāpena pitaro vedābhyāsaśravaṇadhāraṇena ṛṣayaḥ |
apatyotpādanena prajāpatiriti || 12-184-13||

MHB 12-184-14

श्लोकौ चात्र भवतः ।
वत्सलाः सर्वभूतानां वाच्याः श्रोत्रसुखा गिरः ।
परिवादोपघातौ च पारुष्यं चात्र गर्हितम् ॥ १२-१८४-१४॥
ślokau cātra bhavataḥ |
vatsalāḥ sarvabhūtānāṃ vācyāḥ śrotrasukhā giraḥ |
parivādopaghātau ca pāruṣyaṃ cātra garhitam || 12-184-14||

MHB 12-184-15

अवज्ञानमहंकारो दम्भश्चैव विगर्हितः ।
अहिंसा सत्यमक्रोधः सर्वाश्रमगतं तपः ॥ १२-१८४-१५॥
avajñānamahaṃkāro dambhaścaiva vigarhitaḥ |
ahiṃsā satyamakrodhaḥ sarvāśramagataṃ tapaḥ || 12-184-15||

MHB 12-184-16

अपि चात्र माल्याभरणवस्त्राभ्यङ्गगन्धोपभोगनृत्तगीतवादित्रश्रुतिसुखनयनाभिरामसंदर्शनानां प्राप्तिर्भक्ष्यभोज्यपेयलेह्यचोष्याणामभ्यवहार्याणां विविधानामुपभोगः स्वदारविहारसंतोषः कामसुखावाप्तिरिति ॥ १२-१८४-१६॥
api cātra mālyābharaṇavastrābhyaṅgagandhopabhoganṛttagītavāditraśrutisukhanayanābhirāmasaṃdarśanānāṃ prāptirbhakṣyabhojyapeyalehyacoṣyāṇāmabhyavahāryāṇāṃ vividhānāmupabhogaḥ svadāravihārasaṃtoṣaḥ kāmasukhāvāptiriti || 12-184-16||

MHB 12-184-17

त्रिवर्गगुणनिर्वृत्तिर्यस्य नित्यं गृहाश्रमे ।
स सुखान्यनुभूयेह शिष्टानां गतिमाप्नुयात् ॥ १२-१८४-१७॥
trivargaguṇanirvṛttiryasya nityaṃ gṛhāśrame |
sa sukhānyanubhūyeha śiṣṭānāṃ gatimāpnuyāt || 12-184-17||

MHB 12-184-18

उञ्छवृत्तिर्गृहस्थो यः स्वधर्मचरणे रतः ।
त्यक्तकामसुखारम्भस्तस्य स्वर्गो न दुर्लभः ॥ १२-१८४-१८॥
uñchavṛttirgṛhastho yaḥ svadharmacaraṇe rataḥ |
tyaktakāmasukhārambhastasya svargo na durlabhaḥ || 12-184-18||

Adhyaya: 185/353 (27)

MHB 12-185-1

भृगुरुवाच ।
वानप्रस्थाः खलु ऋषिधर्ममनुसरन्तः पुण्यानि तीर्थानि नदीप्रस्रवणानि सुविविक्तेष्वरण्येषु मृगमहिषवराहसृमरगजाकीर्णेषु तपस्यन्तोऽनुसंचरन्ति ।
त्यक्तग्राम्यवस्त्राहारोपभोगा वन्यौषधिमूलफलपर्णपरिमितविचित्रनियताहाराः स्थानासनिनो भूमिपाषाणसिकताशर्करावालुकाभस्मशायिनः काशकुशचर्मवल्कलसंवृताङ्गाः केशश्मश्रुनखरोमधारिणो नियतकालोपस्पर्शना अस्कन्नहोमबलिकालानुष्ठायिनः समित्कुशकुसुमोपहारहोमार्जनलब्धविश्रामाः शीतोष्णपवननिष्टप्तविभिन्नसर्वत्वचो विविधनियमयोगचर्याविहितधर्मानुष्ठानहृतमांसशोणितास्त्वगस्थिभूता धृतिपराः सत्त्वयोगाच्छरीराण्युद्वहन्ति ॥ १२-१८५-१॥
bhṛguruvāca |
vānaprasthāḥ khalu ṛṣidharmamanusarantaḥ puṇyāni tīrthāni nadīprasravaṇāni suvivikteṣvaraṇyeṣu mṛgamahiṣavarāhasṛmaragajākīrṇeṣu tapasyanto'nusaṃcaranti |
tyaktagrāmyavastrāhāropabhogā vanyauṣadhimūlaphalaparṇaparimitavicitraniyatāhārāḥ sthānāsanino bhūmipāṣāṇasikatāśarkarāvālukābhasmaśāyinaḥ kāśakuśacarmavalkalasaṃvṛtāṅgāḥ keśaśmaśrunakharomadhāriṇo niyatakālopasparśanā askannahomabalikālānuṣṭhāyinaḥ samitkuśakusumopahārahomārjanalabdhaviśrāmāḥ śītoṣṇapavananiṣṭaptavibhinnasarvatvaco vividhaniyamayogacaryāvihitadharmānuṣṭhānahṛtamāṃsaśoṇitāstvagasthibhūtā dhṛtiparāḥ sattvayogāccharīrāṇyudvahanti || 12-185-1||

MHB 12-185-2

यस्त्वेतां नियतश्चर्यां ब्रह्मर्षिविहितां चरेत् ।
स दहेदग्निवद्दोषाञ्जयेल्लोकांश्च दुर्जयान् ॥ १२-१८५-२॥
yastvetāṃ niyataścaryāṃ brahmarṣivihitāṃ caret |
sa dahedagnivaddoṣāñjayellokāṃśca durjayān || 12-185-2||

MHB 12-185-3

परिव्राजकानां पुनराचारस्तद्यथा ।
विमुच्याग्निधनकलत्रपरिबर्हसङ्गानात्मनः स्नेहपाशानवधूय परिव्रजन्ति समलोष्टाश्मकाञ्चनास्त्रिवर्गप्रवृत्तेष्वारम्भेष्वसक्तबुद्धयोऽरिमित्रोदासीनेषु तुल्यवृत्तयः स्थावरजरायुजाण्डजस्वेदजोद्भिज्जानां भूतानां वाङ्मनःकर्मभिरनभिद्रोहिणोऽनिकेताः पर्वतपुलिनवृक्षमूलदेवतायतनान्यनुचरन्तो वासार्थमुपेयुर्नगरं ग्रामं वा नगरे पञ्चरात्रिका ग्रामैकरात्रिकाः ।
प्रविश्य च प्राणधारणमात्रार्थं द्विजातीनां भवनान्यसंकीर्णकर्मणामुपतिष्ठेयुः पात्रपतितायाचितभैक्षाः कामक्रोधदर्पमोहलोभकार्पण्यदम्भपरिवादाभिमानहिंसानिवृत्ता इति ॥ १२-१८५-३॥
parivrājakānāṃ punarācārastadyathā |
vimucyāgnidhanakalatraparibarhasaṅgānātmanaḥ snehapāśānavadhūya parivrajanti samaloṣṭāśmakāñcanāstrivargapravṛtteṣvārambheṣvasaktabuddhayo'rimitrodāsīneṣu tulyavṛttayaḥ sthāvarajarāyujāṇḍajasvedajodbhijjānāṃ bhūtānāṃ vāṅmanaḥkarmabhiranabhidrohiṇo'niketāḥ parvatapulinavṛkṣamūladevatāyatanānyanucaranto vāsārthamupeyurnagaraṃ grāmaṃ vā nagare pañcarātrikā grāmaikarātrikāḥ |
praviśya ca prāṇadhāraṇamātrārthaṃ dvijātīnāṃ bhavanānyasaṃkīrṇakarmaṇāmupatiṣṭheyuḥ pātrapatitāyācitabhaikṣāḥ kāmakrodhadarpamohalobhakārpaṇyadambhaparivādābhimānahiṃsānivṛttā iti || 12-185-3||

MHB 12-185-4

भवति चात्र श्लोकः ।
अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्त्वा चरति यो मुनिः ।
न तस्य सर्वभूतेभ्यो भयमुत्पद्यते क्वचित् ॥ १२-१८५-४॥
bhavati cātra ślokaḥ |
abhayaṃ sarvabhūtebhyo dattvā carati yo muniḥ |
na tasya sarvabhūtebhyo bhayamutpadyate kvacit || 12-185-4||

MHB 12-185-5

कृत्वाग्निहोत्रं स्वशरीरसंस्थं शारीरमग्निं स्वमुखे जुहोति ।
यो भैक्षचर्योपगतैर्हविर्भिश्चिताग्निनां स व्यतियाति लोकान् ॥ १२-१८५-५॥
kṛtvāgnihotraṃ svaśarīrasaṃsthaṃ śārīramagniṃ svamukhe juhoti |
yo bhaikṣacaryopagatairhavirbhiścitāgnināṃ sa vyatiyāti lokān || 12-185-5||

MHB 12-185-6

मोक्षाश्रमं यः कुरुते यथोक्तं शुचिः सुसंकल्पितबुद्धियुक्तः ।
अनिन्धनं ज्योतिरिव प्रशान्तं स ब्रह्मलोकं श्रयते द्विजातिः ॥ १२-१८५-६॥
mokṣāśramaṃ yaḥ kurute yathoktaṃ śuciḥ susaṃkalpitabuddhiyuktaḥ |
anindhanaṃ jyotiriva praśāntaṃ sa brahmalokaṃ śrayate dvijātiḥ || 12-185-6||

MHB 12-185-7

भरद्वाज उवाच ।
अस्माल्लोकात्परो लोकः श्रूयते नोपलभ्यते ।
तमहं ज्ञातुमिच्छामि तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १२-१८५-७॥
bharadvāja uvāca |
asmāllokātparo lokaḥ śrūyate nopalabhyate |
tamahaṃ jñātumicchāmi tadbhavānvaktumarhati || 12-185-7||

MHB 12-185-8

भृगुरुवाच ।
उत्तरे हिमवत्पार्श्वे पुण्ये सर्वगुणान्विते ।
पुण्यः क्षेम्यश्च काम्यश्च स वरो लोक उच्यते ॥ १२-१८५-८॥
bhṛguruvāca |
uttare himavatpārśve puṇye sarvaguṇānvite |
puṇyaḥ kṣemyaśca kāmyaśca sa varo loka ucyate || 12-185-8||

MHB 12-185-9

तत्र ह्यपापकर्माणः शुचयोऽत्यन्तनिर्मलाः ।
लोभमोहपरित्यक्ता मानवा निरुपद्रवाः ॥ १२-१८५-९॥
tatra hyapāpakarmāṇaḥ śucayo'tyantanirmalāḥ |
lobhamohaparityaktā mānavā nirupadravāḥ || 12-185-9||

MHB 12-185-10

स स्वर्गसदृशो देशस्तत्र ह्युक्ताः शुभा गुणाः ।
काले मृत्युः प्रभवति स्पृशन्ति व्याधयो न च ॥ १२-१८५-१०॥
sa svargasadṛśo deśastatra hyuktāḥ śubhā guṇāḥ |
kāle mṛtyuḥ prabhavati spṛśanti vyādhayo na ca || 12-185-10||

MHB 12-185-11

न लोभः परदारेषु स्वदारनिरतो जनः ।
न चान्योन्यवधस्तत्र द्रव्येषु न च विस्मयः ।
परोक्षधर्मो नैवास्ति संदेहो नापि जायते ॥ १२-१८५-११॥
na lobhaḥ paradāreṣu svadāranirato janaḥ |
na cānyonyavadhastatra dravyeṣu na ca vismayaḥ |
parokṣadharmo naivāsti saṃdeho nāpi jāyate || 12-185-11||

MHB 12-185-12

कृतस्य तु फलं तत्र प्रत्यक्षमुपलभ्यते ।
शय्यायानासनोपेताः प्रासादभवनाश्रयाः ।
सर्वकामैर्वृताः केचिद्धेमाभरणभूषिताः ॥ १२-१८५-१२॥
kṛtasya tu phalaṃ tatra pratyakṣamupalabhyate |
śayyāyānāsanopetāḥ prāsādabhavanāśrayāḥ |
sarvakāmairvṛtāḥ keciddhemābharaṇabhūṣitāḥ || 12-185-12||

MHB 12-185-13

प्राणधारणमात्रं तु केषांचिदुपपद्यते ।
श्रमेण महता केचित्कुर्वन्ति प्राणधारणम् ॥ १२-१८५-१३॥
prāṇadhāraṇamātraṃ tu keṣāṃcidupapadyate |
śrameṇa mahatā kecitkurvanti prāṇadhāraṇam || 12-185-13||

MHB 12-185-14

इह धर्मपराः केचित्केचिन्नैकृतिका नराः ।
सुखिता दुःखिताः केचिन्निर्धना धनिनोऽपरे ॥ १२-१८५-१४॥
iha dharmaparāḥ kecitkecinnaikṛtikā narāḥ |
sukhitā duḥkhitāḥ kecinnirdhanā dhanino'pare || 12-185-14||

MHB 12-185-15

इह श्रमो भयं मोहः क्षुधा तीव्रा च जायते ।
लोभश्चार्थकृतो नॄणां येन मुह्यन्ति पण्डिताः ॥ १२-१८५-१५॥
iha śramo bhayaṃ mohaḥ kṣudhā tīvrā ca jāyate |
lobhaścārthakṛto nṝṇāṃ yena muhyanti paṇḍitāḥ || 12-185-15||

MHB 12-185-16

इह चिन्ता बहुविधा धर्माधर्मस्य कर्मणः ।
यस्तद्वेदोभयं प्राज्ञः पाप्मना न स लिप्यते ॥ १२-१८५-१६॥
iha cintā bahuvidhā dharmādharmasya karmaṇaḥ |
yastadvedobhayaṃ prājñaḥ pāpmanā na sa lipyate || 12-185-16||

MHB 12-185-17

सोपधं निकृतिः स्तेयं परिवादोऽभ्यसूयता ।
परोपघातो हिंसा च पैशुन्यमनृतं तथा ॥ १२-१८५-१७॥
sopadhaṃ nikṛtiḥ steyaṃ parivādo'bhyasūyatā |
paropaghāto hiṃsā ca paiśunyamanṛtaṃ tathā || 12-185-17||

MHB 12-185-18

एतानासेवते यस्तु तपस्तस्य प्रहीयते ।
यस्त्वेतान्नाचरेद्विद्वांस्तपस्तस्याभिवर्धते ॥ १२-१८५-१८॥
etānāsevate yastu tapastasya prahīyate |
yastvetānnācaredvidvāṃstapastasyābhivardhate || 12-185-18||

MHB 12-185-19

कर्मभूमिरियं लोक इह कृत्वा शुभाशुभम् ।
शुभैः शुभमवाप्नोति कृत्वाशुभमतोऽन्यथा ॥ १२-१८५-१९॥
karmabhūmiriyaṃ loka iha kṛtvā śubhāśubham |
śubhaiḥ śubhamavāpnoti kṛtvāśubhamato'nyathā || 12-185-19||

MHB 12-185-20

इह प्रजापतिः पूर्वं देवाः सर्षिगणास्तथा ।
इष्ट्वेष्टतपसः पूता ब्रह्मलोकमुपाश्रिताः ॥ १२-१८५-२०॥
iha prajāpatiḥ pūrvaṃ devāḥ sarṣigaṇāstathā |
iṣṭveṣṭatapasaḥ pūtā brahmalokamupāśritāḥ || 12-185-20||

MHB 12-185-21

उत्तरः पृथिवीभागः सर्वपुण्यतमः शुभः ।
इहत्यास्तत्र जायन्ते ये वै पुण्यकृतो जनाः ॥ १२-१८५-२१॥
uttaraḥ pṛthivībhāgaḥ sarvapuṇyatamaḥ śubhaḥ |
ihatyāstatra jāyante ye vai puṇyakṛto janāḥ || 12-185-21||

MHB 12-185-22

असत्कर्माणि कुर्वन्तस्तिर्यग्योनिषु चापरे ।
क्षीणायुषस्तथैवान्ये नश्यन्ति पृथिवीतले ॥ १२-१८५-२२॥
asatkarmāṇi kurvantastiryagyoniṣu cāpare |
kṣīṇāyuṣastathaivānye naśyanti pṛthivītale || 12-185-22||

MHB 12-185-23

अन्योन्यभक्षणे सक्ता लोभमोहसमन्विताः ।
इहैव परिवर्तन्ते न ते यान्त्युत्तरां दिशम् ॥ १२-१८५-२३॥
anyonyabhakṣaṇe saktā lobhamohasamanvitāḥ |
ihaiva parivartante na te yāntyuttarāṃ diśam || 12-185-23||

MHB 12-185-24

ये गुरूनुपसेवन्ते नियता ब्रह्मचारिणः ।
पन्थानं सर्वलोकानां ते जानन्ति मनीषिणः ॥ १२-१८५-२४॥
ye gurūnupasevante niyatā brahmacāriṇaḥ |
panthānaṃ sarvalokānāṃ te jānanti manīṣiṇaḥ || 12-185-24||

MHB 12-185-25

इत्युक्तोऽयं मया धर्मः संक्षेपाद्ब्रह्मनिर्मितः ।
धर्माधर्मौ हि लोकस्य यो वै वेत्ति स बुद्धिमान् ॥ १२-१८५-२५॥
ityukto'yaṃ mayā dharmaḥ saṃkṣepādbrahmanirmitaḥ |
dharmādharmau hi lokasya yo vai vetti sa buddhimān || 12-185-25||

MHB 12-185-26

भीष्म उवाच ।
इत्युक्तो भृगुणा राजन्भरद्वाजः प्रतापवान् ।
भृगुं परमधर्मात्मा विस्मितः प्रत्यपूजयत् ॥ १२-१८५-२६॥
bhīṣma uvāca |
ityukto bhṛguṇā rājanbharadvājaḥ pratāpavān |
bhṛguṃ paramadharmātmā vismitaḥ pratyapūjayat || 12-185-26||

MHB 12-185-27

एष ते प्रभवो राजञ्जगतः संप्रकीर्तितः ।
निखिलेन महाप्राज्ञ किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ १२-१८५-२७॥
eṣa te prabhavo rājañjagataḥ saṃprakīrtitaḥ |
nikhilena mahāprājña kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi || 12-185-27||

Adhyaya: 186/353 (32)

MHB 12-186-1

युधिष्ठिर उवाच ।
आचारस्य विधिं तात प्रोच्यमानं त्वयानघ ।
श्रोतुमिच्छामि धर्मज्ञ सर्वज्ञो ह्यसि मे मतः ॥ १२-१८६-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
ācārasya vidhiṃ tāta procyamānaṃ tvayānagha |
śrotumicchāmi dharmajña sarvajño hyasi me mataḥ || 12-186-1||

MHB 12-186-2

भीष्म उवाच ।
दुराचारा दुर्विचेष्टा दुष्प्रज्ञाः प्रियसाहसाः ।
असन्तो ह्यभिविख्याताः सन्तश्चाचारलक्षणाः ॥ १२-१८६-२॥
bhīṣma uvāca |
durācārā durviceṣṭā duṣprajñāḥ priyasāhasāḥ |
asanto hyabhivikhyātāḥ santaścācāralakṣaṇāḥ || 12-186-2||

MHB 12-186-3

पुरीषं यदि वा मूत्रं ये न कुर्वन्ति मानवाः ।
राजमार्गे गवां मध्ये धान्यमध्ये च ते शुभाः ॥ १२-१८६-३॥
purīṣaṃ yadi vā mūtraṃ ye na kurvanti mānavāḥ |
rājamārge gavāṃ madhye dhānyamadhye ca te śubhāḥ || 12-186-3||

MHB 12-186-4

शौचमावश्यकं कृत्वा देवतानां च तर्पणम् ।
धर्ममाहुर्मनुष्याणामुपस्पृश्य नदीं तरेत् ॥ १२-१८६-४॥
śaucamāvaśyakaṃ kṛtvā devatānāṃ ca tarpaṇam |
dharmamāhurmanuṣyāṇāmupaspṛśya nadīṃ taret || 12-186-4||

MHB 12-186-5

सूर्यं सदोपतिष्ठेत न स्वप्याद्भास्करोदये ।
सायं प्रातर्जपन्संध्यां तिष्ठेत्पूर्वां तथापराम् ॥ १२-१८६-५॥
sūryaṃ sadopatiṣṭheta na svapyādbhāskarodaye |
sāyaṃ prātarjapansaṃdhyāṃ tiṣṭhetpūrvāṃ tathāparām || 12-186-5||

MHB 12-186-6

पञ्चार्द्रो भोजनं कुर्यात्प्राङ्मुखो मौनमास्थितः ।
न निन्देदन्नभक्ष्यांश्च स्वाद्वस्वादु च भक्षयेत् ॥ १२-१८६-६॥
pañcārdro bhojanaṃ kuryātprāṅmukho maunamāsthitaḥ |
na nindedannabhakṣyāṃśca svādvasvādu ca bhakṣayet || 12-186-6||

MHB 12-186-7

नार्द्रपाणिः समुत्तिष्ठेन्नार्द्रपादः स्वपेन्निशि ।
देवर्षिनारदप्रोक्तमेतदाचारलक्षणम् ॥ १२-१८६-७॥
nārdrapāṇiḥ samuttiṣṭhennārdrapādaḥ svapenniśi |
devarṣināradaproktametadācāralakṣaṇam || 12-186-7||

MHB 12-186-8

शुचिकाममनड्वाहं देवगोष्ठं चतुष्पथम् ।
ब्राह्मणं धार्मिकं चैव नित्यं कुर्यात्प्रदक्षिणम् ॥ १२-१८६-८॥
śucikāmamanaḍvāhaṃ devagoṣṭhaṃ catuṣpatham |
brāhmaṇaṃ dhārmikaṃ caiva nityaṃ kuryātpradakṣiṇam || 12-186-8||

MHB 12-186-9

अतिथीनां च सर्वेषां प्रेष्याणां स्वजनस्य च ।
सामान्यं भोजनं भृत्यैः पुरुषस्य प्रशस्यते ॥ १२-१८६-९॥
atithīnāṃ ca sarveṣāṃ preṣyāṇāṃ svajanasya ca |
sāmānyaṃ bhojanaṃ bhṛtyaiḥ puruṣasya praśasyate || 12-186-9||

MHB 12-186-10

सायं प्रातर्मनुष्याणामशनं देवनिर्मितम् ।
नान्तरा भोजनं दृष्टमुपवासी तथा भवेत् ॥ १२-१८६-१०॥
sāyaṃ prātarmanuṣyāṇāmaśanaṃ devanirmitam |
nāntarā bhojanaṃ dṛṣṭamupavāsī tathā bhavet || 12-186-10||

MHB 12-186-11

होमकाले तथा जुह्वन्नृतुकाले तथा व्रजन् ।
अनन्यस्त्रीजनः प्राज्ञो ब्रह्मचारी तथा भवेत् ॥ १२-१८६-११॥
homakāle tathā juhvannṛtukāle tathā vrajan |
ananyastrījanaḥ prājño brahmacārī tathā bhavet || 12-186-11||

MHB 12-186-12

अमृतं ब्राह्मणोच्छिष्टं जनन्या हृदयं कृतम् ।
उपासीत जनः सत्यं सत्यं सन्त उपासते ॥ १२-१८६-१२॥
amṛtaṃ brāhmaṇocchiṣṭaṃ jananyā hṛdayaṃ kṛtam |
upāsīta janaḥ satyaṃ satyaṃ santa upāsate || 12-186-12||

MHB 12-186-13

यजुषा संस्कृतं मांसं निवृत्तो मांसभक्षणात् ।
न भक्षयेद्वृथामांसं पृष्ठमांसं च वर्जयेत् ॥ १२-१८६-१३॥
yajuṣā saṃskṛtaṃ māṃsaṃ nivṛtto māṃsabhakṣaṇāt |
na bhakṣayedvṛthāmāṃsaṃ pṛṣṭhamāṃsaṃ ca varjayet || 12-186-13||

MHB 12-186-14

स्वदेशे परदेशे वा अतिथिं नोपवासयेत् ।
काम्यं कर्मफलं लब्ध्वा गुरूणामुपपादयेत् ॥ १२-१८६-१४॥
svadeśe paradeśe vā atithiṃ nopavāsayet |
kāmyaṃ karmaphalaṃ labdhvā gurūṇāmupapādayet || 12-186-14||

MHB 12-186-15

गुरुभ्य आसनं देयं कर्तव्यं चाभिवादनम् ।
गुरूनभ्यर्च्य युज्यन्ते आयुषा यशसा श्रिया ॥ १२-१८६-१५॥
gurubhya āsanaṃ deyaṃ kartavyaṃ cābhivādanam |
gurūnabhyarcya yujyante āyuṣā yaśasā śriyā || 12-186-15||

MHB 12-186-16

नेक्षेतादित्यमुद्यन्तं न च नग्नां परस्त्रियम् ।
मैथुनं समये धर्म्यं गुह्यं चैव समाचरेत् ॥ १२-१८६-१६॥
nekṣetādityamudyantaṃ na ca nagnāṃ parastriyam |
maithunaṃ samaye dharmyaṃ guhyaṃ caiva samācaret || 12-186-16||

MHB 12-186-17

तीर्थानां हृदयं तीर्थं शुचीनां हृदयं शुचिः ।
सर्वमार्यकृतं शौचं वालसंस्पर्शनानि च ॥ १२-१८६-१७॥
tīrthānāṃ hṛdayaṃ tīrthaṃ śucīnāṃ hṛdayaṃ śuciḥ |
sarvamāryakṛtaṃ śaucaṃ vālasaṃsparśanāni ca || 12-186-17||

MHB 12-186-18

दर्शने दर्शने नित्यं सुखप्रश्नमुदाहरेत् ।
सायं प्रातश्च विप्राणां प्रदिष्टमभिवादनम् ॥ १२-१८६-१८॥
darśane darśane nityaṃ sukhapraśnamudāharet |
sāyaṃ prātaśca viprāṇāṃ pradiṣṭamabhivādanam || 12-186-18||

MHB 12-186-19

देवगोष्ठे गवां मध्ये ब्राह्मणानां क्रियापथे ।
स्वाध्याये भोजने चैव दक्षिणं पाणिमुद्धरेत् ॥ १२-१८६-१९॥
devagoṣṭhe gavāṃ madhye brāhmaṇānāṃ kriyāpathe |
svādhyāye bhojane caiva dakṣiṇaṃ pāṇimuddharet || 12-186-19||

MHB 12-186-20

पण्यानां शोभनं पण्यं कृषीणां बाद्यते कृषिः ।
बहुकारं च सस्यानां वाह्ये वाह्यं तथा गवाम् ॥ १२-१८६-२०॥
paṇyānāṃ śobhanaṃ paṇyaṃ kṛṣīṇāṃ bādyate kṛṣiḥ |
bahukāraṃ ca sasyānāṃ vāhye vāhyaṃ tathā gavām || 12-186-20||

MHB 12-186-21

संपन्नं भोजने नित्यं पानीये तर्पणं तथा ।
सुशृतं पायसे ब्रूयाद्यवाग्वां कृसरे तथा ॥ १२-१८६-२१॥
saṃpannaṃ bhojane nityaṃ pānīye tarpaṇaṃ tathā |
suśṛtaṃ pāyase brūyādyavāgvāṃ kṛsare tathā || 12-186-21||

MHB 12-186-22

श्मश्रुकर्मणि संप्राप्ते क्षुते स्नानेऽथ भोजने ।
व्याधितानां च सर्वेषामायुष्यमभिनन्दनम् ॥ १२-१८६-२२॥
śmaśrukarmaṇi saṃprāpte kṣute snāne'tha bhojane |
vyādhitānāṃ ca sarveṣāmāyuṣyamabhinandanam || 12-186-22||

MHB 12-186-23

प्रत्यादित्यं न मेहेत न पश्येदात्मनः शकृत् ।
सुतस्त्रिया च शयनं सहभोज्यं च वर्जयेत् ॥ १२-१८६-२३॥
pratyādityaṃ na meheta na paśyedātmanaḥ śakṛt |
sutastriyā ca śayanaṃ sahabhojyaṃ ca varjayet || 12-186-23||

MHB 12-186-24

त्वंकारं नामधेयं च ज्येष्ठानां परिवर्जयेत् ।
अवराणां समानानामुभयेषां न दुष्यति ॥ १२-१८६-२४॥
tvaṃkāraṃ nāmadheyaṃ ca jyeṣṭhānāṃ parivarjayet |
avarāṇāṃ samānānāmubhayeṣāṃ na duṣyati || 12-186-24||

MHB 12-186-25

हृदयं पापवृत्तानां पापमाख्याति वैकृतम् ।
ज्ञानपूर्वं विनश्यन्ति गूहमाना महाजने ॥ १२-१८६-२५॥
hṛdayaṃ pāpavṛttānāṃ pāpamākhyāti vaikṛtam |
jñānapūrvaṃ vinaśyanti gūhamānā mahājane || 12-186-25||

MHB 12-186-26

ज्ञानपूर्वं कृतं पापं छादयन्त्यबहुश्रुताः ।
नैनं मनुष्याः पश्यन्ति पश्यन्ति त्रिदिवौकसः ॥ १२-१८६-२६॥
jñānapūrvaṃ kṛtaṃ pāpaṃ chādayantyabahuśrutāḥ |
nainaṃ manuṣyāḥ paśyanti paśyanti tridivaukasaḥ || 12-186-26||

MHB 12-186-27

पापेन हि कृतं पापं पापमेवानुवर्तते ।
धार्मिकेण कृतो धर्मः कर्तारमनुवर्तते ॥ १२-१८६-२७॥
pāpena hi kṛtaṃ pāpaṃ pāpamevānuvartate |
dhārmikeṇa kṛto dharmaḥ kartāramanuvartate || 12-186-27||

MHB 12-186-28

पापं कृतं न स्मरतीह मूढो विवर्तमानस्य तदेति कर्तुः ।
राहुर्यथा चन्द्रमुपैति चापि तथाबुधं पापमुपैति कर्म ॥ १२-१८६-२८॥
pāpaṃ kṛtaṃ na smaratīha mūḍho vivartamānasya tadeti kartuḥ |
rāhuryathā candramupaiti cāpi tathābudhaṃ pāpamupaiti karma || 12-186-28||

MHB 12-186-29

आशया संचितं द्रव्यं यत्काले नेह भुज्यते ।
तद्बुधा न प्रशंसन्ति मरणं न प्रतीक्षते ॥ १२-१८६-२९॥
āśayā saṃcitaṃ dravyaṃ yatkāle neha bhujyate |
tadbudhā na praśaṃsanti maraṇaṃ na pratīkṣate || 12-186-29||

MHB 12-186-30

मानसं सर्वभूतानां धर्ममाहुर्मनीषिणः ।
तस्मात्सर्वेषु भूतेषु मनसा शिवमाचरेत् ॥ १२-१८६-३०॥
mānasaṃ sarvabhūtānāṃ dharmamāhurmanīṣiṇaḥ |
tasmātsarveṣu bhūteṣu manasā śivamācaret || 12-186-30||

MHB 12-186-31

एक एव चरेद्धर्मं नास्ति धर्मे सहायता ।
केवलं विधिमासाद्य सहायः किं करिष्यति ॥ १२-१८६-३१॥
eka eva careddharmaṃ nāsti dharme sahāyatā |
kevalaṃ vidhimāsādya sahāyaḥ kiṃ kariṣyati || 12-186-31||

MHB 12-186-32

देवा योनिर्मनुष्याणां देवानाममृतं दिवि ।
प्रेत्यभावे सुखं धर्माच्छश्वत्तैरुपभुज्यते ॥ १२-१८६-३२॥
devā yonirmanuṣyāṇāṃ devānāmamṛtaṃ divi |
pretyabhāve sukhaṃ dharmācchaśvattairupabhujyate || 12-186-32||

Adhyaya: 187/353 (60)

MHB 12-187-1

युधिष्ठिर उवाच ।
अध्यात्मं नाम यदिदं पुरुषस्येह चिन्त्यते ।
यदध्यात्मं यतश्चैतत्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-१८७-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
adhyātmaṃ nāma yadidaṃ puruṣasyeha cintyate |
yadadhyātmaṃ yataścaitattanme brūhi pitāmaha || 12-187-1||

MHB 12-187-2

भीष्म उवाच ।
अध्यात्ममिति मां पार्थ यदेतदनुपृच्छसि ।
तद्व्याख्यास्यामि ते तात श्रेयस्करतरं सुखम् ॥ १२-१८७-२॥
bhīṣma uvāca |
adhyātmamiti māṃ pārtha yadetadanupṛcchasi |
tadvyākhyāsyāmi te tāta śreyaskarataraṃ sukham || 12-187-2||

MHB 12-187-3

यज्ज्ञात्वा पुरुषो लोके प्रीतिं सौख्यं च विन्दति ।
फललाभश्च सद्यः स्यात्सर्वभूतहितं च तत् ॥ १२-१८७-३॥
yajjñātvā puruṣo loke prītiṃ saukhyaṃ ca vindati |
phalalābhaśca sadyaḥ syātsarvabhūtahitaṃ ca tat || 12-187-3||

MHB 12-187-4

पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ।
महाभूतानि भूतानां सर्वेषां प्रभवाप्ययौ ॥ १२-१८७-४॥
pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam |
mahābhūtāni bhūtānāṃ sarveṣāṃ prabhavāpyayau || 12-187-4||

MHB 12-187-5

ततः सृष्टानि तत्रैव तानि यान्ति पुनः पुनः ।
महाभूतानि भूतेषु सागरस्योर्मयो यथा ॥ १२-१८७-५॥
tataḥ sṛṣṭāni tatraiva tāni yānti punaḥ punaḥ |
mahābhūtāni bhūteṣu sāgarasyormayo yathā || 12-187-5||

MHB 12-187-6

प्रसार्य च यथाङ्गानि कूर्मः संहरते पुनः ।
तद्वद्भूतानि भूतात्मा सृष्ट्वा संहरते पुनः ॥ १२-१८७-६॥
prasārya ca yathāṅgāni kūrmaḥ saṃharate punaḥ |
tadvadbhūtāni bhūtātmā sṛṣṭvā saṃharate punaḥ || 12-187-6||

MHB 12-187-7

महाभूतानि पञ्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत् ।
अकरोत्तेषु वैषम्यं तत्तु जीवोऽनु पश्यति ॥ १२-१८७-७॥
mahābhūtāni pañcaiva sarvabhūteṣu bhūtakṛt |
akarotteṣu vaiṣamyaṃ tattu jīvo'nu paśyati || 12-187-7||

MHB 12-187-8

शब्दः श्रोत्रं तथा खानि त्रयमाकाशयोनिजम् ।
वायोस्त्वक्स्पर्शचेष्टाश्च वागित्येतच्चतुष्टयम् ॥ १२-१८७-८॥
śabdaḥ śrotraṃ tathā khāni trayamākāśayonijam |
vāyostvaksparśaceṣṭāśca vāgityetaccatuṣṭayam || 12-187-8||

MHB 12-187-9

रूपं चक्षुस्तथा पक्तिस्त्रिविधं तेज उच्यते ।
रसः क्लेदश्च जिह्वा च त्रयो जलगुणाः स्मृताः ॥ १२-१८७-९॥
rūpaṃ cakṣustathā paktistrividhaṃ teja ucyate |
rasaḥ kledaśca jihvā ca trayo jalaguṇāḥ smṛtāḥ || 12-187-9||

MHB 12-187-10

घ्रेयं घ्राणं शरीरं च ते तु भूमिगुणास्त्रयः ।
महाभूतानि पञ्चैव षष्ठं तु मन उच्यते ॥ १२-१८७-१०॥
ghreyaṃ ghrāṇaṃ śarīraṃ ca te tu bhūmiguṇāstrayaḥ |
mahābhūtāni pañcaiva ṣaṣṭhaṃ tu mana ucyate || 12-187-10||

MHB 12-187-11

इन्द्रियाणि मनश्चैव विज्ञानान्यस्य भारत ।
सप्तमी बुद्धिरित्याहुः क्षेत्रज्ञः पुनरष्टमः ॥ १२-१८७-११॥
indriyāṇi manaścaiva vijñānānyasya bhārata |
saptamī buddhirityāhuḥ kṣetrajñaḥ punaraṣṭamaḥ || 12-187-11||

MHB 12-187-12

चक्षुरालोकनायैव संशयं कुरुते मनः ।
बुद्धिरध्यवसायाय क्षेत्रज्ञः साक्षिवत्स्थितः ॥ १२-१८७-१२॥
cakṣurālokanāyaiva saṃśayaṃ kurute manaḥ |
buddhiradhyavasāyāya kṣetrajñaḥ sākṣivatsthitaḥ || 12-187-12||

MHB 12-187-13

ऊर्ध्वं पादतलाभ्यां यदर्वागूर्ध्वं च पश्यति ।
एतेन सर्वमेवेदं विद्ध्यभिव्याप्तमन्तरम् ॥ १२-१८७-१३॥
ūrdhvaṃ pādatalābhyāṃ yadarvāgūrdhvaṃ ca paśyati |
etena sarvamevedaṃ viddhyabhivyāptamantaram || 12-187-13||

MHB 12-187-14

पुरुषे चेन्द्रियाणीह वेदितव्यानि कृत्स्नशः ।
तमो रजश्च सत्त्वं च विद्धि भावांस्तदाश्रयान् ॥ १२-१८७-१४॥
puruṣe cendriyāṇīha veditavyāni kṛtsnaśaḥ |
tamo rajaśca sattvaṃ ca viddhi bhāvāṃstadāśrayān || 12-187-14||

MHB 12-187-15

एतां बुद्ध्वा नरो बुद्ध्या भूतानामागतिं गतिम् ।
समवेक्ष्य शनैश्चैव लभते शममुत्तमम् ॥ १२-१८७-१५॥
etāṃ buddhvā naro buddhyā bhūtānāmāgatiṃ gatim |
samavekṣya śanaiścaiva labhate śamamuttamam || 12-187-15||

MHB 12-187-16

गुणान्नेनीयते बुद्धिर्बुद्धिरेवेन्द्रियाण्यपि ।
मनःषष्ठानि सर्वाणि बुद्ध्यभावे कुतो गुणाः ॥ १२-१८७-१६॥
guṇānnenīyate buddhirbuddhirevendriyāṇyapi |
manaḥṣaṣṭhāni sarvāṇi buddhyabhāve kuto guṇāḥ || 12-187-16||

MHB 12-187-17

इति तन्मयमेवैतत्सर्वं स्थावरजङ्गमम् ।
प्रलीयते चोद्भवति तस्मान्निर्दिश्यते तथा ॥ १२-१८७-१७॥
iti tanmayamevaitatsarvaṃ sthāvarajaṅgamam |
pralīyate codbhavati tasmānnirdiśyate tathā || 12-187-17||

MHB 12-187-18

येन पश्यति तच्चक्षुः शृणोति श्रोत्रमुच्यते ।
जिघ्रति घ्राणमित्याहू रसं जानाति जिह्वया ॥ १२-१८७-१८॥
yena paśyati taccakṣuḥ śṛṇoti śrotramucyate |
jighrati ghrāṇamityāhū rasaṃ jānāti jihvayā || 12-187-18||

MHB 12-187-19

त्वचा स्पृशति च स्पर्शान्बुद्धिर्विक्रियतेऽसकृत् ।
येन संकल्पयत्यर्थं किंचिद्भवति तन्मनः ॥ १२-१८७-१९॥
tvacā spṛśati ca sparśānbuddhirvikriyate'sakṛt |
yena saṃkalpayatyarthaṃ kiṃcidbhavati tanmanaḥ || 12-187-19||

MHB 12-187-20

अधिष्ठानानि बुद्धेर्हि पृथगर्थानि पञ्चधा ।
पञ्चेन्द्रियाणि यान्याहुस्तान्यदृश्योऽधितिष्ठति ॥ १२-१८७-२०॥
adhiṣṭhānāni buddherhi pṛthagarthāni pañcadhā |
pañcendriyāṇi yānyāhustānyadṛśyo'dhitiṣṭhati || 12-187-20||

MHB 12-187-21

पुरुषाधिष्ठिता बुद्धिस्त्रिषु भावेषु वर्तते ।
कदाचिल्लभते प्रीतिं कदाचिदनुशोचति ॥ १२-१८७-२१॥
puruṣādhiṣṭhitā buddhistriṣu bhāveṣu vartate |
kadācillabhate prītiṃ kadācidanuśocati || 12-187-21||

MHB 12-187-22

न सुखेन न दुःखेन कदाचिदपि वर्तते ।
एवं नराणां मनसि त्रिषु भावेष्ववस्थिता ॥ १२-१८७-२२॥
na sukhena na duḥkhena kadācidapi vartate |
evaṃ narāṇāṃ manasi triṣu bhāveṣvavasthitā || 12-187-22||

MHB 12-187-23

सेयं भावात्मिका भावांस्त्रीनेतान्नातिवर्तते ।
सरितां सागरो भर्ता महावेलामिवोर्मिमान् ॥ १२-१८७-२३॥
seyaṃ bhāvātmikā bhāvāṃstrīnetānnātivartate |
saritāṃ sāgaro bhartā mahāvelāmivormimān || 12-187-23||

MHB 12-187-24

अतिभावगता बुद्धिर्भावे मनसि वर्तते ।
प्रवर्तमानं हि रजस्तद्भावमनुवर्तते ॥ १२-१८७-२४॥
atibhāvagatā buddhirbhāve manasi vartate |
pravartamānaṃ hi rajastadbhāvamanuvartate || 12-187-24||

MHB 12-187-25

इन्द्रियाणि हि सर्वाणि प्रदर्शयति सा सदा ।
प्रीतिः सत्त्वं रजः शोकस्तमो मोहश्च ते त्रयः ॥ १२-१८७-२५॥
indriyāṇi hi sarvāṇi pradarśayati sā sadā |
prītiḥ sattvaṃ rajaḥ śokastamo mohaśca te trayaḥ || 12-187-25||

MHB 12-187-26

ये ये च भावा लोकेऽस्मिन्सर्वेष्वेतेषु ते त्रिषु ।
इति बुद्धिगतिः सर्वा व्याख्याता तव भारत ॥ १२-१८७-२६॥
ye ye ca bhāvā loke'sminsarveṣveteṣu te triṣu |
iti buddhigatiḥ sarvā vyākhyātā tava bhārata || 12-187-26||

MHB 12-187-27

इन्द्रियाणि च सर्वाणि विजेतव्यानि धीमता ।
सत्त्वं रजस्तमश्चैव प्राणिनां संश्रिताः सदा ॥ १२-१८७-२७॥
indriyāṇi ca sarvāṇi vijetavyāni dhīmatā |
sattvaṃ rajastamaścaiva prāṇināṃ saṃśritāḥ sadā || 12-187-27||

MHB 12-187-28

त्रिविधा वेदना चैव सर्वसत्त्वेषु दृश्यते ।
सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति भारत ॥ १२-१८७-२८॥
trividhā vedanā caiva sarvasattveṣu dṛśyate |
sāttvikī rājasī caiva tāmasī ceti bhārata || 12-187-28||

MHB 12-187-29

सुखस्पर्शः सत्त्वगुणो दुःखस्पर्शो रजोगुणः ।
तमोगुणेन संयुक्तौ भवतोऽव्यावहारिकौ ॥ १२-१८७-२९॥
sukhasparśaḥ sattvaguṇo duḥkhasparśo rajoguṇaḥ |
tamoguṇena saṃyuktau bhavato'vyāvahārikau || 12-187-29||

MHB 12-187-30

तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
वर्तते सात्त्विको भाव इत्यवेक्षेत तत्तदा ॥ १२-१८७-३०॥
tatra yatprītisaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet |
vartate sāttviko bhāva ityavekṣeta tattadā || 12-187-30||

MHB 12-187-31

अथ यद्दुःखसंयुक्तमतुष्टिकरमात्मनः ।
प्रवृत्तं रज इत्येव तन्नसंरभ्य चिन्तयेत् ॥ १२-१८७-३१॥
atha yadduḥkhasaṃyuktamatuṣṭikaramātmanaḥ |
pravṛttaṃ raja ityeva tannasaṃrabhya cintayet || 12-187-31||

MHB 12-187-32

अथ यन्मोहसंयुक्तमव्यक्तमिव यद्भवेत् ।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत् ॥ १२-१८७-३२॥
atha yanmohasaṃyuktamavyaktamiva yadbhavet |
apratarkyamavijñeyaṃ tamastadupadhārayet || 12-187-32||

MHB 12-187-33

प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः सुखं संशान्तचित्तता ।
कथंचिदभिवर्तन्त इत्येते सात्त्विका गुणाः ॥ १२-१८७-३३॥
praharṣaḥ prītirānandaḥ sukhaṃ saṃśāntacittatā |
kathaṃcidabhivartanta ityete sāttvikā guṇāḥ || 12-187-33||

MHB 12-187-34

अतुष्टिः परितापश्च शोको लोभस्तथाक्षमा ।
लिङ्गानि रजसस्तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुभिः ॥ १२-१८७-३४॥
atuṣṭiḥ paritāpaśca śoko lobhastathākṣamā |
liṅgāni rajasastāni dṛśyante hetvahetubhiḥ || 12-187-34||

MHB 12-187-35

अभिमानस्तथा मोहः प्रमादः स्वप्नतन्द्रिता ।
कथंचिदभिवर्तन्ते विविधास्तामसा गुणाः ॥ १२-१८७-३५॥
abhimānastathā mohaḥ pramādaḥ svapnatandritā |
kathaṃcidabhivartante vividhāstāmasā guṇāḥ || 12-187-35||

MHB 12-187-36

दूरगं बहुधागामि प्रार्थनासंशयात्मकम् ।
मनः सुनियतं यस्य स सुखी प्रेत्य चेह च ॥ १२-१८७-३६॥
dūragaṃ bahudhāgāmi prārthanāsaṃśayātmakam |
manaḥ suniyataṃ yasya sa sukhī pretya ceha ca || 12-187-36||

MHB 12-187-37

सत्त्वक्षेत्रज्ञयोरेतदन्तरं पश्य सूक्ष्मयोः ।
सृजते तु गुणानेक एको न सृजते गुणान् ॥ १२-१८७-३७॥
sattvakṣetrajñayoretadantaraṃ paśya sūkṣmayoḥ |
sṛjate tu guṇāneka eko na sṛjate guṇān || 12-187-37||

MHB 12-187-38

मशकोदुम्बरौ चापि संप्रयुक्तौ यथा सदा ।
अन्योन्यमन्यौ च यथा संप्रयोगस्तथा तयोः ॥ १२-१८७-३८॥
maśakodumbarau cāpi saṃprayuktau yathā sadā |
anyonyamanyau ca yathā saṃprayogastathā tayoḥ || 12-187-38||

MHB 12-187-39

पृथग्भूतौ प्रकृत्या तौ संप्रयुक्तौ च सर्वदा ।
यथा मत्स्यो जलं चैव संप्रयुक्तौ तथैव तौ ॥ १२-१८७-३९॥
pṛthagbhūtau prakṛtyā tau saṃprayuktau ca sarvadā |
yathā matsyo jalaṃ caiva saṃprayuktau tathaiva tau || 12-187-39||

MHB 12-187-40

न गुणा विदुरात्मानं स गुणान्वेत्ति सर्वशः ।
परिद्रष्टा गुणानां च संस्रष्टा मन्यते सदा ॥ १२-१८७-४०॥
na guṇā vidurātmānaṃ sa guṇānvetti sarvaśaḥ |
paridraṣṭā guṇānāṃ ca saṃsraṣṭā manyate sadā || 12-187-40||

MHB 12-187-41

इन्द्रियैस्तु प्रदीपार्थं कुरुते बुद्धिसप्तमैः ।
निर्विचेष्टैरजानद्भिः परमात्मा प्रदीपवत् ॥ १२-१८७-४१॥
indriyaistu pradīpārthaṃ kurute buddhisaptamaiḥ |
nirviceṣṭairajānadbhiḥ paramātmā pradīpavat || 12-187-41||

MHB 12-187-42

सृजते हि गुणान्सत्त्वं क्षेत्रज्ञः परिपश्यति ।
संप्रयोगस्तयोरेष सत्त्वक्षेत्रज्ञयोर्ध्रुवः ॥ १२-१८७-४२॥
sṛjate hi guṇānsattvaṃ kṣetrajñaḥ paripaśyati |
saṃprayogastayoreṣa sattvakṣetrajñayordhruvaḥ || 12-187-42||

MHB 12-187-43

आश्रयो नास्ति सत्त्वस्य क्षेत्रज्ञस्य च कश्चन ।
सत्त्वं मनः संसृजति न गुणान्वै कदाचन ॥ १२-१८७-४३॥
āśrayo nāsti sattvasya kṣetrajñasya ca kaścana |
sattvaṃ manaḥ saṃsṛjati na guṇānvai kadācana || 12-187-43||

MHB 12-187-44

रश्मींस्तेषां स मनसा यदा सम्यङ्नियच्छति ।
तदा प्रकाशतेऽस्यात्मा घटे दीपो ज्वलन्निव ॥ १२-१८७-४४॥
raśmīṃsteṣāṃ sa manasā yadā samyaṅniyacchati |
tadā prakāśate'syātmā ghaṭe dīpo jvalanniva || 12-187-44||

MHB 12-187-45

त्यक्त्वा यः प्राकृतं कर्म नित्यमात्मरतिर्मुनिः ।
सर्वभूतात्मभूतः स्यात्स गच्छेत्परमां गतिम् ॥ १२-१८७-४५॥
tyaktvā yaḥ prākṛtaṃ karma nityamātmaratirmuniḥ |
sarvabhūtātmabhūtaḥ syātsa gacchetparamāṃ gatim || 12-187-45||

MHB 12-187-46

यथा वारिचरः पक्षी लिप्यमानो न लिप्यते ।
एवमेव कृतप्रज्ञो भूतेषु परिवर्तते ॥ १२-१८७-४६॥
yathā vāricaraḥ pakṣī lipyamāno na lipyate |
evameva kṛtaprajño bhūteṣu parivartate || 12-187-46||

MHB 12-187-47

एवंस्वभावमेवैतत्स्वबुद्ध्या विहरेन्नरः ।
अशोचन्नप्रहृष्यंश्च चरेद्विगतमत्सरः ॥ १२-१८७-४७॥
evaṃsvabhāvamevaitatsvabuddhyā viharennaraḥ |
aśocannaprahṛṣyaṃśca caredvigatamatsaraḥ || 12-187-47||

MHB 12-187-48

स्वभावसिद्ध्या संसिद्धान्स नित्यं सृजते गुणान् ।
ऊर्णनाभिर्यथा स्रष्टा विज्ञेयास्तन्तुवद्गुणाः ॥ १२-१८७-४८॥
svabhāvasiddhyā saṃsiddhānsa nityaṃ sṛjate guṇān |
ūrṇanābhiryathā sraṣṭā vijñeyāstantuvadguṇāḥ || 12-187-48||

MHB 12-187-49

प्रध्वस्ता न निवर्तन्ते निवृत्तिर्नोपलभ्यते ।
प्रत्यक्षेण परोक्षं तदनुमानेन सिध्यति ॥ १२-१८७-४९॥
pradhvastā na nivartante nivṛttirnopalabhyate |
pratyakṣeṇa parokṣaṃ tadanumānena sidhyati || 12-187-49||

MHB 12-187-50

एवमेके व्यवस्यन्ति निवृत्तिरिति चापरे ।
उभयं संप्रधार्यैतदध्यवस्येद्यथामति ॥ १२-१८७-५०॥
evameke vyavasyanti nivṛttiriti cāpare |
ubhayaṃ saṃpradhāryaitadadhyavasyedyathāmati || 12-187-50||

MHB 12-187-51

इतीमं हृदयग्रन्थिं बुद्धिभेदमयं दृढम् ।
विमुच्य सुखमासीत न शोचेच्छिन्नसंशयः ॥ १२-१८७-५१॥
itīmaṃ hṛdayagranthiṃ buddhibhedamayaṃ dṛḍham |
vimucya sukhamāsīta na śocecchinnasaṃśayaḥ || 12-187-51||

MHB 12-187-52

मलिनाः प्राप्नुयुः शुद्धिं यथा पूर्णां नदीं नराः ।
अवगाह्य सुविद्वंसो विद्धि ज्ञानमिदं तथा ॥ १२-१८७-५२॥
malināḥ prāpnuyuḥ śuddhiṃ yathā pūrṇāṃ nadīṃ narāḥ |
avagāhya suvidvaṃso viddhi jñānamidaṃ tathā || 12-187-52||

MHB 12-187-53

महानदीं हि पारज्ञस्तप्यते न तरन्यथा ।
एवं ये विदुरध्यात्मं कैवल्यं ज्ञानमुत्तमम् ॥ १२-१८७-५३॥
mahānadīṃ hi pārajñastapyate na taranyathā |
evaṃ ye viduradhyātmaṃ kaivalyaṃ jñānamuttamam || 12-187-53||

MHB 12-187-54

एतां बुद्ध्वा नरः सर्वां भूतानामागतिं गतिम् ।
अवेक्ष्य च शनैर्बुद्ध्या लभते शं परं ततः ॥ १२-१८७-५४॥
etāṃ buddhvā naraḥ sarvāṃ bhūtānāmāgatiṃ gatim |
avekṣya ca śanairbuddhyā labhate śaṃ paraṃ tataḥ || 12-187-54||

MHB 12-187-55

त्रिवर्गो यस्य विदितः प्राग्ज्योतिः स विमुच्यते ।
अन्विष्य मनसा युक्तस्तत्त्वदर्शी निरुत्सुकः ॥ १२-१८७-५५॥
trivargo yasya viditaḥ prāgjyotiḥ sa vimucyate |
anviṣya manasā yuktastattvadarśī nirutsukaḥ || 12-187-55||

MHB 12-187-56

न चात्मा शक्यते द्रष्टुमिन्द्रियेषु विभागशः ।
तत्र तत्र विसृष्टेषु दुर्जयेष्वकृतात्मभिः ॥ १२-१८७-५६॥
na cātmā śakyate draṣṭumindriyeṣu vibhāgaśaḥ |
tatra tatra visṛṣṭeṣu durjayeṣvakṛtātmabhiḥ || 12-187-56||

MHB 12-187-57

एतद्बुद्ध्वा भवेद्बुद्धः किमन्यद्बुद्धलक्षणम् ।
विज्ञाय तद्धि मन्यन्ते कृतकृत्या मनीषिणः ॥ १२-१८७-५७॥
etadbuddhvā bhavedbuddhaḥ kimanyadbuddhalakṣaṇam |
vijñāya taddhi manyante kṛtakṛtyā manīṣiṇaḥ || 12-187-57||

MHB 12-187-58

न भवति विदुषां ततो भयं यदविदुषां सुमहद्भयं भवेत् ।
न हि गतिरधिकास्ति कस्यचित्सति हि गुणे प्रवदन्त्यतुल्यताम् ॥ १२-१८७-५८॥
na bhavati viduṣāṃ tato bhayaṃ yadaviduṣāṃ sumahadbhayaṃ bhavet |
na hi gatiradhikāsti kasyacitsati hi guṇe pravadantyatulyatām || 12-187-58||

MHB 12-187-59

यत्करोत्यनभिसंधिपूर्वकं तच्च निर्णुदति यत्पुरा कृतम् ।
नाप्रियं तदुभयं कुतः प्रियं तस्य तज्जनयतीह कुर्वतः ॥ १२-१८७-५९॥
yatkarotyanabhisaṃdhipūrvakaṃ tacca nirṇudati yatpurā kṛtam |
nāpriyaṃ tadubhayaṃ kutaḥ priyaṃ tasya tajjanayatīha kurvataḥ || 12-187-59||

MHB 12-187-60

लोक आतुरजनान्विराविणस्तत्तदेव बहु पश्य शोचतः ।
तत्र पश्य कुशलानशोचतो ये विदुस्तदुभयं पदं सदा ॥ १२-१८७-६०॥
loka āturajanānvirāviṇastattadeva bahu paśya śocataḥ |
tatra paśya kuśalānaśocato ye vidustadubhayaṃ padaṃ sadā || 12-187-60||

Adhyaya: 188/353 (22)

MHB 12-188-1

भीष्म उवाच ।
हन्त वक्ष्यामि ते पार्थ ध्यानयोगं चतुर्विधम् ।
यं ज्ञात्वा शाश्वतीं सिद्धिं गच्छन्ति परमर्षयः ॥ १२-१८८-१॥
bhīṣma uvāca |
hanta vakṣyāmi te pārtha dhyānayogaṃ caturvidham |
yaṃ jñātvā śāśvatīṃ siddhiṃ gacchanti paramarṣayaḥ || 12-188-1||

MHB 12-188-2

यथा स्वनुष्ठितं ध्यानं तथा कुर्वन्ति योगिनः ।
महर्षयो ज्ञानतृप्ता निर्वाणगतमानसाः ॥ १२-१८८-२॥
yathā svanuṣṭhitaṃ dhyānaṃ tathā kurvanti yoginaḥ |
maharṣayo jñānatṛptā nirvāṇagatamānasāḥ || 12-188-2||

MHB 12-188-3

नावर्तन्ते पुनः पार्थ मुक्ताः संसारदोषतः ।
जन्मदोषपरिक्षीणाः स्वभावे पर्यवस्थिताः ॥ १२-१८८-३॥
nāvartante punaḥ pārtha muktāḥ saṃsāradoṣataḥ |
janmadoṣaparikṣīṇāḥ svabhāve paryavasthitāḥ || 12-188-3||

MHB 12-188-4

निर्द्वंद्वा नित्यसत्त्वस्था विमुक्ता नित्यमाश्रिताः ।
असङ्गीन्यविवादीनि मनःशान्तिकराणि च ॥ १२-१८८-४॥
nirdvaṃdvā nityasattvasthā vimuktā nityamāśritāḥ |
asaṅgīnyavivādīni manaḥśāntikarāṇi ca || 12-188-4||

MHB 12-188-5

तत्र स्वाध्यायसंश्लिष्टमेकाग्रं धारयेन्मनः ।
पिण्डीकृत्येन्द्रियग्राममासीनः काष्ठवन्मुनिः ॥ १२-१८८-५॥
tatra svādhyāyasaṃśliṣṭamekāgraṃ dhārayenmanaḥ |
piṇḍīkṛtyendriyagrāmamāsīnaḥ kāṣṭhavanmuniḥ || 12-188-5||

MHB 12-188-6

शब्दं न विन्देच्छ्रोत्रेण स्पर्शं त्वचा न वेदयेत् ।
रूपं न चक्षुषा विद्याज्जिह्वया न रसांस्तथा ॥ १२-१८८-६॥
śabdaṃ na vindecchrotreṇa sparśaṃ tvacā na vedayet |
rūpaṃ na cakṣuṣā vidyājjihvayā na rasāṃstathā || 12-188-6||

MHB 12-188-7

घ्रेयाण्यपि च सर्वाणि जह्याद्ध्यानेन योगवित् ।
पञ्चवर्गप्रमाथीनि नेच्छेच्चैतानि वीर्यवान् ॥ १२-१८८-७॥
ghreyāṇyapi ca sarvāṇi jahyāddhyānena yogavit |
pañcavargapramāthīni neccheccaitāni vīryavān || 12-188-7||

MHB 12-188-8

ततो मनसि संसज्य पञ्चवर्गं विचक्षणः ।
समादध्यान्मनो भ्रान्तमिन्द्रियैः सह पञ्चभिः ॥ १२-१८८-८॥
tato manasi saṃsajya pañcavargaṃ vicakṣaṇaḥ |
samādadhyānmano bhrāntamindriyaiḥ saha pañcabhiḥ || 12-188-8||

MHB 12-188-9

विसंचारि निरालम्बं पञ्चद्वारं चलाचलम् ।
पूर्वे ध्यानपथे धीरः समादध्यान्मनोऽन्तरम् ॥ १२-१८८-९॥
visaṃcāri nirālambaṃ pañcadvāraṃ calācalam |
pūrve dhyānapathe dhīraḥ samādadhyānmano'ntaram || 12-188-9||

MHB 12-188-10

इन्द्रियाणि मनश्चैव यदा पिण्डीकरोत्ययम् ।
एष ध्यानपथः पूर्वो मया समनुवर्णितः ॥ १२-१८८-१०॥
indriyāṇi manaścaiva yadā piṇḍīkarotyayam |
eṣa dhyānapathaḥ pūrvo mayā samanuvarṇitaḥ || 12-188-10||

MHB 12-188-11

तस्य तत्पूर्वसंरुद्धं मनःषष्ठमनन्तरम् ।
स्फुरिष्यति समुद्भ्रान्तं विद्युदम्बुधरे यथा ॥ १२-१८८-११॥
tasya tatpūrvasaṃruddhaṃ manaḥṣaṣṭhamanantaram |
sphuriṣyati samudbhrāntaṃ vidyudambudhare yathā || 12-188-11||

MHB 12-188-12

जलबिन्दुर्यथा लोलः पर्णस्थः सर्वतश्चलः ।
एवमेवास्य तच्चित्तं भवति ध्यानवर्त्मनि ॥ १२-१८८-१२॥
jalabinduryathā lolaḥ parṇasthaḥ sarvataścalaḥ |
evamevāsya taccittaṃ bhavati dhyānavartmani || 12-188-12||

MHB 12-188-13

समाहितं क्षणं किंचिद्ध्यानवर्त्मनि तिष्ठति ।
पुनर्वायुपथं भ्रान्तं मनो भवति वायुवत् ॥ १२-१८८-१३॥
samāhitaṃ kṣaṇaṃ kiṃciddhyānavartmani tiṣṭhati |
punarvāyupathaṃ bhrāntaṃ mano bhavati vāyuvat || 12-188-13||

MHB 12-188-14

अनिर्वेदो गतक्लेशो गततन्द्रीरमत्सरः ।
समादध्यात्पुनश्चेतो ध्यानेन ध्यानयोगवित् ॥ १२-१८८-१४॥
anirvedo gatakleśo gatatandrīramatsaraḥ |
samādadhyātpunaśceto dhyānena dhyānayogavit || 12-188-14||

MHB 12-188-15

विचारश्च वितर्कश्च विवेकश्चोपजायते ।
मुनेः समादधानस्य प्रथमं ध्यानमादितः ॥ १२-१८८-१५॥
vicāraśca vitarkaśca vivekaścopajāyate |
muneḥ samādadhānasya prathamaṃ dhyānamāditaḥ || 12-188-15||

MHB 12-188-16

मनसा क्लिश्यमानस्तु समाधानं च कारयेत् ।
न निर्वेदं मुनिर्गच्छेत्कुर्यादेवात्मनो हितम् ॥ १२-१८८-१६॥
manasā kliśyamānastu samādhānaṃ ca kārayet |
na nirvedaṃ munirgacchetkuryādevātmano hitam || 12-188-16||

MHB 12-188-17

पांसुभस्मकरीषाणां यथा वै राशयश्चिताः ।
सहसा वारिणा सिक्ता न यान्ति परिभावनाम् ॥ १२-१८८-१७॥
pāṃsubhasmakarīṣāṇāṃ yathā vai rāśayaścitāḥ |
sahasā vāriṇā siktā na yānti paribhāvanām || 12-188-17||

MHB 12-188-18

किंचित्स्निग्धं यथा च स्याच्छुष्कचूर्णमभावितम् ।
क्रमशस्तु शनैर्गच्छेत्सर्वं तत्परिभावनम् ॥ १२-१८८-१८॥
kiṃcitsnigdhaṃ yathā ca syācchuṣkacūrṇamabhāvitam |
kramaśastu śanairgacchetsarvaṃ tatparibhāvanam || 12-188-18||

MHB 12-188-19

एवमेवेन्द्रियग्रामं शनैः संपरिभावयेत् ।
संहरेत्क्रमशश्चैव स सम्यक्प्रशमिष्यति ॥ १२-१८८-१९॥
evamevendriyagrāmaṃ śanaiḥ saṃparibhāvayet |
saṃharetkramaśaścaiva sa samyakpraśamiṣyati || 12-188-19||

MHB 12-188-20

स्वयमेव मनश्चैव पञ्चवर्गश्च भारत ।
पूर्वं ध्यानपथं प्राप्य नित्ययोगेन शाम्यति ॥ १२-१८८-२०॥
svayameva manaścaiva pañcavargaśca bhārata |
pūrvaṃ dhyānapathaṃ prāpya nityayogena śāmyati || 12-188-20||

MHB 12-188-21

न तत्पुरुषकारेण न च दैवेन केनचित् ।
सुखमेष्यति तत्तस्य यदेवं संयतात्मनः ॥ १२-१८८-२१॥
na tatpuruṣakāreṇa na ca daivena kenacit |
sukhameṣyati tattasya yadevaṃ saṃyatātmanaḥ || 12-188-21||

MHB 12-188-22

सुखेन तेन संयुक्तो रंस्यते ध्यानकर्मणि ।
गच्छन्ति योगिनो ह्येवं निर्वाणं तन्निरामयम् ॥ १२-१८८-२२॥
sukhena tena saṃyukto raṃsyate dhyānakarmaṇi |
gacchanti yogino hyevaṃ nirvāṇaṃ tannirāmayam || 12-188-22||

Adhyaya: 189/353 (21)

MHB 12-189-1

युधिष्ठिर उवाच ।
चातुराश्रम्यमुक्तं ते राजधर्मास्तथैव च ।
नानाश्रयाश्च बहव इतिहासाः पृथग्विधाः ॥ १२-१८९-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
cāturāśramyamuktaṃ te rājadharmāstathaiva ca |
nānāśrayāśca bahava itihāsāḥ pṛthagvidhāḥ || 12-189-1||

MHB 12-189-2

श्रुतास्त्वत्तः कथाश्चैव धर्मयुक्ता महामते ।
संदेहोऽस्ति तु कश्चिन्मे तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १२-१८९-२॥
śrutāstvattaḥ kathāścaiva dharmayuktā mahāmate |
saṃdeho'sti tu kaścinme tadbhavānvaktumarhati || 12-189-2||

MHB 12-189-3

जापकानां फलावाप्तिं श्रोतुमिच्छामि भारत ।
किं फलं जपतामुक्तं क्व वा तिष्ठन्ति जापकाः ॥ १२-१८९-३॥
jāpakānāṃ phalāvāptiṃ śrotumicchāmi bhārata |
kiṃ phalaṃ japatāmuktaṃ kva vā tiṣṭhanti jāpakāḥ || 12-189-3||

MHB 12-189-4

जपस्य च विधिं कृत्स्नं वक्तुमर्हसि मेऽनघ ।
जापका इति किं चैतत्सांख्ययोगक्रियाविधिः ॥ १२-१८९-४॥
japasya ca vidhiṃ kṛtsnaṃ vaktumarhasi me'nagha |
jāpakā iti kiṃ caitatsāṃkhyayogakriyāvidhiḥ || 12-189-4||

MHB 12-189-5

किं यज्ञविधिरेवैष किमेतज्जप्यमुच्यते ।
एतन्मे सर्वमाचक्ष्व सर्वज्ञो ह्यसि मे मतः ॥ १२-१८९-५॥
kiṃ yajñavidhirevaiṣa kimetajjapyamucyate |
etanme sarvamācakṣva sarvajño hyasi me mataḥ || 12-189-5||

MHB 12-189-6

भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
यमस्य यत्पुरा वृत्तं कालस्य ब्राह्मणस्य च ॥ १२-१८९-६॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
yamasya yatpurā vṛttaṃ kālasya brāhmaṇasya ca || 12-189-6||

MHB 12-189-7

संन्यास एव वेदान्ते वर्तते जपनं प्रति ।
वेदवादाभिनिर्वृत्ता शान्तिर्ब्रह्मण्यवस्थितौ ।
मार्गौ तावप्युभावेतौ संश्रितौ न च संश्रितौ ॥ १२-१८९-७॥
saṃnyāsa eva vedānte vartate japanaṃ prati |
vedavādābhinirvṛttā śāntirbrahmaṇyavasthitau |
mārgau tāvapyubhāvetau saṃśritau na ca saṃśritau || 12-189-7||

MHB 12-189-8

यथा संश्रूयते राजन्कारणं चात्र वक्ष्यते ।
मनःसमाधिरत्रापि तथेन्द्रियजयः स्मृतः ॥ १२-१८९-८॥
yathā saṃśrūyate rājankāraṇaṃ cātra vakṣyate |
manaḥsamādhiratrāpi tathendriyajayaḥ smṛtaḥ || 12-189-8||

MHB 12-189-9

सत्यमग्निपरीचारो विविक्तानां च सेवनम् ।
ध्यानं तपो दमः क्षान्तिरनसूया मिताशनम् ॥ १२-१८९-९॥
satyamagniparīcāro viviktānāṃ ca sevanam |
dhyānaṃ tapo damaḥ kṣāntiranasūyā mitāśanam || 12-189-9||

MHB 12-189-10

विषयप्रतिसंहारो मितजल्पस्तथा शमः ।
एष प्रवृत्तको धर्मो निवृत्तकमथो शृणु ॥ १२-१८९-१०॥
viṣayapratisaṃhāro mitajalpastathā śamaḥ |
eṣa pravṛttako dharmo nivṛttakamatho śṛṇu || 12-189-10||

MHB 12-189-11

यथा निवर्तते कर्म जपतो ब्रह्मचारिणः ।
एतत्सर्वमशेषेण यथोक्तं परिवर्जयेत् ।
त्रिविधं मार्गमासाद्य व्यक्ताव्यक्तमनाश्रयम् ॥ १२-१८९-११॥
yathā nivartate karma japato brahmacāriṇaḥ |
etatsarvamaśeṣeṇa yathoktaṃ parivarjayet |
trividhaṃ mārgamāsādya vyaktāvyaktamanāśrayam || 12-189-11||

MHB 12-189-12

कुशोच्चयनिषण्णः सन्कुशहस्तः कुशैः शिखी ।
चीरैः परिवृतस्तस्मिन्मध्ये छन्नः कुशैस्तथा ॥ १२-१८९-१२॥
kuśoccayaniṣaṇṇaḥ sankuśahastaḥ kuśaiḥ śikhī |
cīraiḥ parivṛtastasminmadhye channaḥ kuśaistathā || 12-189-12||

MHB 12-189-13

विषयेभ्यो नमस्कुर्याद्विषयान्न च भावयेत् ।
साम्यमुत्पाद्य मनसो मनस्येव मनो दधत् ॥ १२-१८९-१३॥
viṣayebhyo namaskuryādviṣayānna ca bhāvayet |
sāmyamutpādya manaso manasyeva mano dadhat || 12-189-13||

MHB 12-189-14

तद्धिया ध्यायति ब्रह्म जपन्वै संहितां हिताम् ।
संन्यस्यत्यथ वा तां वै समाधौ पर्यवस्थितः ॥ १२-१८९-१४॥
taddhiyā dhyāyati brahma japanvai saṃhitāṃ hitām |
saṃnyasyatyatha vā tāṃ vai samādhau paryavasthitaḥ || 12-189-14||

MHB 12-189-15

ध्यानमुत्पादयत्यत्र संहिताबलसंश्रयात् ।
शुद्धात्मा तपसा दान्तो निवृत्तद्वेषकामवान् ॥ १२-१८९-१५॥
dhyānamutpādayatyatra saṃhitābalasaṃśrayāt |
śuddhātmā tapasā dānto nivṛttadveṣakāmavān || 12-189-15||

MHB 12-189-16

अरागमोहो निर्द्वंद्वो न शोचति न सज्जते ।
न कर्ताकरणीयानां न कार्याणामिति स्थितिः ॥ १२-१८९-१६॥
arāgamoho nirdvaṃdvo na śocati na sajjate |
na kartākaraṇīyānāṃ na kāryāṇāmiti sthitiḥ || 12-189-16||

MHB 12-189-17

न चाहंकारयोगेन मनः प्रस्थापयेत्क्वचित् ।
न चात्मग्रहणे युक्तो नावमानी न चाक्रियः ॥ १२-१८९-१७॥
na cāhaṃkārayogena manaḥ prasthāpayetkvacit |
na cātmagrahaṇe yukto nāvamānī na cākriyaḥ || 12-189-17||

MHB 12-189-18

ध्यानक्रियापरो युक्तो ध्यानवान्ध्याननिश्चयः ।
ध्याने समाधिमुत्पाद्य तदपि त्यजति क्रमात् ॥ १२-१८९-१८॥
dhyānakriyāparo yukto dhyānavāndhyānaniścayaḥ |
dhyāne samādhimutpādya tadapi tyajati kramāt || 12-189-18||

MHB 12-189-19

स वै तस्यामवस्थायां सर्वत्यागकृतः सुखी ।
निरीहस्त्यजति प्राणान्ब्राह्मीं संश्रयते तनुम् ॥ १२-१८९-१९॥
sa vai tasyāmavasthāyāṃ sarvatyāgakṛtaḥ sukhī |
nirīhastyajati prāṇānbrāhmīṃ saṃśrayate tanum || 12-189-19||

MHB 12-189-20

अथ वा नेच्छते तत्र ब्रह्मकायनिषेवणम् ।
उत्क्रामति च मार्गस्थो नैव क्वचन जायते ॥ १२-१८९-२०॥
atha vā necchate tatra brahmakāyaniṣevaṇam |
utkrāmati ca mārgastho naiva kvacana jāyate || 12-189-20||

MHB 12-189-21

आत्मबुद्धिं समास्थाय शान्तीभूतो निरामयः ।
अमृतं विरजःशुद्धमात्मानं प्रतिपद्यते ॥ १२-१८९-२१॥
ātmabuddhiṃ samāsthāya śāntībhūto nirāmayaḥ |
amṛtaṃ virajaḥśuddhamātmānaṃ pratipadyate || 12-189-21||

Adhyaya: 190/353 (13)

MHB 12-190-1

युधिष्ठिर उवाच ।
गतीनामुत्तमा प्राप्तिः कथिता जापकेष्विह ।
एकैवैषा गतिस्तेषामुत यान्त्यपरामपि ॥ १२-१९०-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
gatīnāmuttamā prāptiḥ kathitā jāpakeṣviha |
ekaivaiṣā gatisteṣāmuta yāntyaparāmapi || 12-190-1||

MHB 12-190-2

भीष्म उवाच ।
शृणुष्वावहितो राजञ्जापकानां गतिं विभो ।
यथा गच्छन्ति निरयमनेकं पुरुषर्षभ ॥ १२-१९०-२॥
bhīṣma uvāca |
śṛṇuṣvāvahito rājañjāpakānāṃ gatiṃ vibho |
yathā gacchanti nirayamanekaṃ puruṣarṣabha || 12-190-2||

MHB 12-190-3

यथोक्तमेतत्पूर्वं यो नानुतिष्ठति जापकः ।
एकदेशक्रियश्चात्र निरयं स निगच्छति ॥ १२-१९०-३॥
yathoktametatpūrvaṃ yo nānutiṣṭhati jāpakaḥ |
ekadeśakriyaścātra nirayaṃ sa nigacchati || 12-190-3||

MHB 12-190-4

अवज्ञानेन कुरुते न तुष्यति न शोचति ।
ईदृशो जापको याति निरयं नात्र संशयः ॥ १२-१९०-४॥
avajñānena kurute na tuṣyati na śocati |
īdṛśo jāpako yāti nirayaṃ nātra saṃśayaḥ || 12-190-4||

MHB 12-190-5

अहंकारकृतश्चैव सर्वे निरयगामिनः ।
परावमानी पुरुषो भविता निरयोपगः ॥ १२-१९०-५॥
ahaṃkārakṛtaścaiva sarve nirayagāminaḥ |
parāvamānī puruṣo bhavitā nirayopagaḥ || 12-190-5||

MHB 12-190-6

अभिध्यापूर्वकं जप्यं कुरुते यश्च मोहितः ।
यत्राभिध्यां स कुरुते तं वै निरयमृच्छति ॥ १२-१९०-६॥
abhidhyāpūrvakaṃ japyaṃ kurute yaśca mohitaḥ |
yatrābhidhyāṃ sa kurute taṃ vai nirayamṛcchati || 12-190-6||

MHB 12-190-7

अथैश्वर्यप्रवृत्तः सञ्जापकस्तत्र रज्यते ।
स एव निरयस्तस्य नासौ तस्मात्प्रमुच्यते ॥ १२-१९०-७॥
athaiśvaryapravṛttaḥ sañjāpakastatra rajyate |
sa eva nirayastasya nāsau tasmātpramucyate || 12-190-7||

MHB 12-190-8

रागेण जापको जप्यं कुरुते तत्र मोहितः ।
यत्रास्य रागः पतति तत्र तत्रोपजायते ॥ १२-१९०-८॥
rāgeṇa jāpako japyaṃ kurute tatra mohitaḥ |
yatrāsya rāgaḥ patati tatra tatropajāyate || 12-190-8||

MHB 12-190-9

दुर्बुद्धिरकृतप्रज्ञश्चले मनसि तिष्ठति ।
चलामेव गतिं याति निरयं वाधिगच्छति ॥ १२-१९०-९॥
durbuddhirakṛtaprajñaścale manasi tiṣṭhati |
calāmeva gatiṃ yāti nirayaṃ vādhigacchati || 12-190-9||

MHB 12-190-10

अकृतप्रज्ञको बालो मोहं गच्छति जापकः ।
स मोहान्निरयं याति तत्र गत्वानुशोचति ॥ १२-१९०-१०॥
akṛtaprajñako bālo mohaṃ gacchati jāpakaḥ |
sa mohānnirayaṃ yāti tatra gatvānuśocati || 12-190-10||

MHB 12-190-11

दृढग्राही करोमीति जप्यं जपति जापकः ।
न संपूर्णो न वा युक्तो निरयं सोऽधिगच्छति ॥ १२-१९०-११॥
dṛḍhagrāhī karomīti japyaṃ japati jāpakaḥ |
na saṃpūrṇo na vā yukto nirayaṃ so'dhigacchati || 12-190-11||

MHB 12-190-12

युधिष्ठिर उवाच ।
अनिमित्तं परं यत्तदव्यक्तं ब्रह्मणि स्थितम् ।
सद्भूतो जापकः कस्मात्स शरीरमथाविशेत् ॥ १२-१९०-१२॥
yudhiṣṭhira uvāca |
animittaṃ paraṃ yattadavyaktaṃ brahmaṇi sthitam |
sadbhūto jāpakaḥ kasmātsa śarīramathāviśet || 12-190-12||

MHB 12-190-13

भीष्म उवाच ।
दुष्प्रज्ञानेन निरया बहवः समुदाहृताः ।
प्रशस्तं जापकत्वं च दोषाश्चैते तदात्मकाः ॥ १२-१९०-१३॥
bhīṣma uvāca |
duṣprajñānena nirayā bahavaḥ samudāhṛtāḥ |
praśastaṃ jāpakatvaṃ ca doṣāścaite tadātmakāḥ || 12-190-13||

Adhyaya: 191/353 (11)

MHB 12-191-1

युधिष्ठिर उवाच ।
कीदृशो जापको याति निरयं वर्णयस्व मे ।
कौतूहलं हि मे जातं तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १२-१९१-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kīdṛśo jāpako yāti nirayaṃ varṇayasva me |
kautūhalaṃ hi me jātaṃ tadbhavānvaktumarhati || 12-191-1||

MHB 12-191-2

भीष्म उवाच ।
धर्मस्यांशः प्रसूतोऽसि धर्मिष्ठोऽसि स्वभावतः ।
धर्ममूलाश्रयं वाक्यं शृणुष्वावहितोऽनघ ॥ १२-१९१-२॥
bhīṣma uvāca |
dharmasyāṃśaḥ prasūto'si dharmiṣṭho'si svabhāvataḥ |
dharmamūlāśrayaṃ vākyaṃ śṛṇuṣvāvahito'nagha || 12-191-2||

MHB 12-191-3

अमूनि यानि स्थानानि देवानां परमात्मनाम् ।
नानासंस्थानवर्णानि नानारूपफलानि च ॥ १२-१९१-३॥
amūni yāni sthānāni devānāṃ paramātmanām |
nānāsaṃsthānavarṇāni nānārūpaphalāni ca || 12-191-3||

MHB 12-191-4

दिव्यानि कामचारीणि विमानानि सभास्तथा ।
आक्रीडा विविधा राजन्पद्मिन्यश्चामलोदकाः ॥ १२-१९१-४॥
divyāni kāmacārīṇi vimānāni sabhāstathā |
ākrīḍā vividhā rājanpadminyaścāmalodakāḥ || 12-191-4||

MHB 12-191-5

चतुर्णां लोकपालानां शुक्रस्याथ बृहस्पतेः ।
मरुतां विश्वदेवानां साध्यानामश्विनोरपि ॥ १२-१९१-५॥
caturṇāṃ lokapālānāṃ śukrasyātha bṛhaspateḥ |
marutāṃ viśvadevānāṃ sādhyānāmaśvinorapi || 12-191-5||

MHB 12-191-6

रुद्रादित्यवसूनां च तथान्येषां दिवौकसाम् ।
एते वै निरयास्तात स्थानस्य परमात्मनः ॥ १२-१९१-६॥
rudrādityavasūnāṃ ca tathānyeṣāṃ divaukasām |
ete vai nirayāstāta sthānasya paramātmanaḥ || 12-191-6||

MHB 12-191-7

अभयं चानिमित्तं च न च क्लेशभयावृतम् ।
द्वाभ्यां मुक्तं त्रिभिर्मुक्तमष्टाभिस्त्रिभिरेव च ॥ १२-१९१-७॥
abhayaṃ cānimittaṃ ca na ca kleśabhayāvṛtam |
dvābhyāṃ muktaṃ tribhirmuktamaṣṭābhistribhireva ca || 12-191-7||

MHB 12-191-8

चतुर्लक्षणवर्जं तु चतुष्कारणवर्जितम् ।
अप्रहर्षमनानन्दमशोकं विगतक्लमम् ॥ १२-१९१-८॥
caturlakṣaṇavarjaṃ tu catuṣkāraṇavarjitam |
apraharṣamanānandamaśokaṃ vigataklamam || 12-191-8||

MHB 12-191-9

कालः संपच्यते तत्र न कालस्तत्र वै प्रभुः ।
स कालस्य प्रभू राजन्स्वर्गस्यापि तथेश्वरः ॥ १२-१९१-९॥
kālaḥ saṃpacyate tatra na kālastatra vai prabhuḥ |
sa kālasya prabhū rājansvargasyāpi tatheśvaraḥ || 12-191-9||

MHB 12-191-10

आत्मकेवलतां प्राप्तस्तत्र गत्वा न शोचति ।
ईदृशं परमं स्थानं निरयास्ते च तादृशाः ॥ १२-१९१-१०॥
ātmakevalatāṃ prāptastatra gatvā na śocati |
īdṛśaṃ paramaṃ sthānaṃ nirayāste ca tādṛśāḥ || 12-191-10||

MHB 12-191-11

एते ते निरयाः प्रोक्ताः सर्व एव यथातथम् ।
तस्य स्थानवरस्येह सर्वे निरयसंज्ञिताः ॥ १२-१९१-११॥
ete te nirayāḥ proktāḥ sarva eva yathātatham |
tasya sthānavarasyeha sarve nirayasaṃjñitāḥ || 12-191-11||

Adhyaya: 192/353 (127)

MHB 12-192-1

युधिष्ठिर उवाच ।
कालमृत्युयमानां च ब्राह्मणस्य च सत्तम ।
विवादो व्याहृतः पूर्वं तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १२-१९२-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kālamṛtyuyamānāṃ ca brāhmaṇasya ca sattama |
vivādo vyāhṛtaḥ pūrvaṃ tadbhavānvaktumarhati || 12-192-1||

MHB 12-192-2

भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
इक्ष्वाकोः सूर्यपुत्रस्य यद्वृत्तं ब्राह्मणस्य च ॥ १२-१९२-२॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
ikṣvākoḥ sūryaputrasya yadvṛttaṃ brāhmaṇasya ca || 12-192-2||

MHB 12-192-3

कालस्य मृत्योश्च तथा यद्वृत्तं तन्निबोध मे ।
यथा स तेषां संवादो यस्मिन्स्थानेऽपि चाभवत् ॥ १२-१९२-३॥
kālasya mṛtyośca tathā yadvṛttaṃ tannibodha me |
yathā sa teṣāṃ saṃvādo yasminsthāne'pi cābhavat || 12-192-3||

MHB 12-192-4

ब्राह्मणो जापकः कश्चिद्धर्मवृत्तो महायशाः ।
षडङ्गविन्महाप्राज्ञः पैप्पलादिः स कौशिकः ॥ १२-१९२-४॥
brāhmaṇo jāpakaḥ kaściddharmavṛtto mahāyaśāḥ |
ṣaḍaṅgavinmahāprājñaḥ paippalādiḥ sa kauśikaḥ || 12-192-4||

MHB 12-192-5

तस्यापरोक्षं विज्ञानं षडङ्गेषु तथैव च ।
वेदेषु चैव निष्णातो हिमवत्पादसंश्रयः ॥ १२-१९२-५॥
tasyāparokṣaṃ vijñānaṃ ṣaḍaṅgeṣu tathaiva ca |
vedeṣu caiva niṣṇāto himavatpādasaṃśrayaḥ || 12-192-5||

MHB 12-192-6

सोऽन्त्यं ब्राह्मं तपस्तेपे संहितां संयतो जपन् ।
तस्य वर्षसहस्रं तु नियमेन तथा गतम् ॥ १२-१९२-६॥
so'ntyaṃ brāhmaṃ tapastepe saṃhitāṃ saṃyato japan |
tasya varṣasahasraṃ tu niyamena tathā gatam || 12-192-6||

MHB 12-192-7

स देव्या दर्शितः साक्षात्प्रीतास्मीति तदा किल ।
जप्यमावर्तयंस्तूष्णीं न च तां किंचिदब्रवीत् ॥ १२-१९२-७॥
sa devyā darśitaḥ sākṣātprītāsmīti tadā kila |
japyamāvartayaṃstūṣṇīṃ na ca tāṃ kiṃcidabravīt || 12-192-7||

MHB 12-192-8

तस्यानुकम्पया देवी प्रीता समभवत्तदा ।
वेदमाता ततस्तस्य तज्जप्यं समपूजयत् ॥ १२-१९२-८॥
tasyānukampayā devī prītā samabhavattadā |
vedamātā tatastasya tajjapyaṃ samapūjayat || 12-192-8||

MHB 12-192-9

समाप्तजप्यस्तूत्थाय शिरसा पादयोस्तथा ।
पपात देव्या धर्मात्मा वचनं चेदमब्रवीत् ॥ १२-१९२-९॥
samāptajapyastūtthāya śirasā pādayostathā |
papāta devyā dharmātmā vacanaṃ cedamabravīt || 12-192-9||

MHB 12-192-10

दिष्ट्या देवि प्रसन्ना त्वं दर्शनं चागता मम ।
यदि वापि प्रसन्नासि जप्ये मे रमतां मनः ॥ १२-१९२-१०॥
diṣṭyā devi prasannā tvaṃ darśanaṃ cāgatā mama |
yadi vāpi prasannāsi japye me ramatāṃ manaḥ || 12-192-10||

MHB 12-192-11

सावित्र्युवाच ।
किं प्रार्थयसि विप्रर्षे किं चेष्टं करवाणि ते ।
प्रब्रूहि जपतां श्रेष्ठ सर्वं तत्ते भविष्यति ॥ १२-१९२-११॥
sāvitryuvāca |
kiṃ prārthayasi viprarṣe kiṃ ceṣṭaṃ karavāṇi te |
prabrūhi japatāṃ śreṣṭha sarvaṃ tatte bhaviṣyati || 12-192-11||

MHB 12-192-12

भीष्म उवाच ।
इत्युक्तः स तदा देव्या विप्रः प्रोवाच धर्मवित् ।
जप्यं प्रति ममेच्छेयं वर्धत्विति पुनः पुनः ॥ १२-१९२-१२॥
bhīṣma uvāca |
ityuktaḥ sa tadā devyā vipraḥ provāca dharmavit |
japyaṃ prati mameccheyaṃ vardhatviti punaḥ punaḥ || 12-192-12||

MHB 12-192-13

मनसश्च समाधिर्मे वर्धेताहरहः शुभे ।
तत्तथेति ततो देवी मधुरं प्रत्यभाषत ॥ १२-१९२-१३॥
manasaśca samādhirme vardhetāharahaḥ śubhe |
tattatheti tato devī madhuraṃ pratyabhāṣata || 12-192-13||

MHB 12-192-14

इदं चैवापरं प्राह देवी तत्प्रियकाम्यया ।
निरयं नैव यातासि यत्र याता द्विजर्षभाः ॥ १२-१९२-१४॥
idaṃ caivāparaṃ prāha devī tatpriyakāmyayā |
nirayaṃ naiva yātāsi yatra yātā dvijarṣabhāḥ || 12-192-14||

MHB 12-192-15

यास्यसि ब्रह्मणः स्थानमनिमित्तमनिन्दितम् ।
साधये भविता चैतद्यत्त्वयाहमिहार्थिता ॥ १२-१९२-१५॥
yāsyasi brahmaṇaḥ sthānamanimittamaninditam |
sādhaye bhavitā caitadyattvayāhamihārthitā || 12-192-15||

MHB 12-192-16

नियतो जप चैकाग्रो धर्मस्त्वां समुपैष्यति ।
कालो मृत्युर्यमश्चैव समायास्यन्ति तेऽन्तिकम् ।
भविता च विवादोऽत्र तव तेषां च धर्मतः ॥ १२-१९२-१६॥
niyato japa caikāgro dharmastvāṃ samupaiṣyati |
kālo mṛtyuryamaścaiva samāyāsyanti te'ntikam |
bhavitā ca vivādo'tra tava teṣāṃ ca dharmataḥ || 12-192-16||

MHB 12-192-17

एवमुक्त्वा भगवती जगाम भवनं स्वकम् ।
ब्राह्मणोऽपि जपन्नास्ते दिव्यं वर्षशतं तदा ॥ १२-१९२-१७॥
evamuktvā bhagavatī jagāma bhavanaṃ svakam |
brāhmaṇo'pi japannāste divyaṃ varṣaśataṃ tadā || 12-192-17||

MHB 12-192-18

समाप्ते नियमे तस्मिन्नथ विप्रस्य धीमतः ।
साक्षात्प्रीतस्तदा धर्मो दर्शयामास तं द्विजम् ॥ १२-१९२-१८॥
samāpte niyame tasminnatha viprasya dhīmataḥ |
sākṣātprītastadā dharmo darśayāmāsa taṃ dvijam || 12-192-18||

MHB 12-192-19

धर्म उवाच ।
द्विजाते पश्य मां धर्ममहं त्वां द्रष्टुमागतः ।
जप्यस्य च फलं यत्ते संप्राप्तं तच्च मे शृणु ॥ १२-१९२-१९॥
dharma uvāca |
dvijāte paśya māṃ dharmamahaṃ tvāṃ draṣṭumāgataḥ |
japyasya ca phalaṃ yatte saṃprāptaṃ tacca me śṛṇu || 12-192-19||

MHB 12-192-20

जिता लोकास्त्वया सर्वे ये दिव्या ये च मानुषाः ।
देवानां निरयान्साधो सर्वानुत्क्रम्य यास्यसि ॥ १२-१९२-२०॥
jitā lokāstvayā sarve ye divyā ye ca mānuṣāḥ |
devānāṃ nirayānsādho sarvānutkramya yāsyasi || 12-192-20||

MHB 12-192-21

प्राणत्यागं कुरु मुने गच्छ लोकान्यथेप्सितान् ।
त्यक्त्वात्मनः शरीरं च ततो लोकानवाप्स्यसि ॥ १२-१९२-२१॥
prāṇatyāgaṃ kuru mune gaccha lokānyathepsitān |
tyaktvātmanaḥ śarīraṃ ca tato lokānavāpsyasi || 12-192-21||

MHB 12-192-22

ब्राह्मण उवाच ।
कृतं लोकैर्हि मे धर्म गच्छ च त्वं यथासुखम् ।
बहुदुःखसुखं देहं नोत्सृजेयमहं विभो ॥ १२-१९२-२२॥
brāhmaṇa uvāca |
kṛtaṃ lokairhi me dharma gaccha ca tvaṃ yathāsukham |
bahuduḥkhasukhaṃ dehaṃ notsṛjeyamahaṃ vibho || 12-192-22||

MHB 12-192-23

धर्म उवाच ।
अवश्यं भोः शरीरं ते त्यक्तव्यं मुनिपुंगव ।
स्वर्ग आरोह्यतां विप्र किं वा ते रोचतेऽनघ ॥ १२-१९२-२३॥
dharma uvāca |
avaśyaṃ bhoḥ śarīraṃ te tyaktavyaṃ munipuṃgava |
svarga ārohyatāṃ vipra kiṃ vā te rocate'nagha || 12-192-23||

MHB 12-192-24

ब्राह्मण उवाच ।
न रोचये स्वर्गवासं विना देहादहं विभो ।
गच्छ धर्म न मे श्रद्धा स्वर्गं गन्तुं विनात्मना ॥ १२-१९२-२४॥
brāhmaṇa uvāca |
na rocaye svargavāsaṃ vinā dehādahaṃ vibho |
gaccha dharma na me śraddhā svargaṃ gantuṃ vinātmanā || 12-192-24||

MHB 12-192-25

धर्म उवाच ।
अलं देहे मनः कृत्वा त्यक्त्वा देहं सुखी भव ।
गच्छ लोकानरजसो यत्र गत्वा न शोचसि ॥ १२-१९२-२५॥
dharma uvāca |
alaṃ dehe manaḥ kṛtvā tyaktvā dehaṃ sukhī bhava |
gaccha lokānarajaso yatra gatvā na śocasi || 12-192-25||

MHB 12-192-26

ब्राह्मण उवाच ।
रमे जपन्महाभाग कृतं लोकैः सनातनैः ।
सशरीरेण गन्तव्यो मया स्वर्गो न वा विभो ॥ १२-१९२-२६॥
brāhmaṇa uvāca |
rame japanmahābhāga kṛtaṃ lokaiḥ sanātanaiḥ |
saśarīreṇa gantavyo mayā svargo na vā vibho || 12-192-26||

MHB 12-192-27

धर्म उवाच ।
यदि त्वं नेच्छसि त्यक्तुं शरीरं पश्य वै द्विज ।
एष कालस्तथा मृत्युर्यमश्च त्वामुपागताः ॥ १२-१९२-२७॥
dharma uvāca |
yadi tvaṃ necchasi tyaktuṃ śarīraṃ paśya vai dvija |
eṣa kālastathā mṛtyuryamaśca tvāmupāgatāḥ || 12-192-27||

MHB 12-192-28

भीष्म उवाच ।
अथ वैवस्वतः कालो मृत्युश्च त्रितयं विभो ।
ब्राह्मणं तं महाभागमुपागम्येदमब्रुवन् ॥ १२-१९२-२८॥
bhīṣma uvāca |
atha vaivasvataḥ kālo mṛtyuśca tritayaṃ vibho |
brāhmaṇaṃ taṃ mahābhāgamupāgamyedamabruvan || 12-192-28||

MHB 12-192-29

तपसोऽस्य सुतप्तस्य तथा सुचरितस्य च ।
फलप्राप्तिस्तव श्रेष्ठा यमोऽहं त्वामुपब्रुवे ॥ १२-१९२-२९॥
tapaso'sya sutaptasya tathā sucaritasya ca |
phalaprāptistava śreṣṭhā yamo'haṃ tvāmupabruve || 12-192-29||

MHB 12-192-30

यथावदस्य जप्यस्य फलं प्राप्तस्त्वमुत्तमम् ।
कालस्ते स्वर्गमारोढुं कालोऽहं त्वामुपागतः ॥ १२-१९२-३०॥
yathāvadasya japyasya phalaṃ prāptastvamuttamam |
kālaste svargamāroḍhuṃ kālo'haṃ tvāmupāgataḥ || 12-192-30||

MHB 12-192-31

मृत्युं मा विद्धि धर्मज्ञ रूपिणं स्वयमागतम् ।
कालेन चोदितं विप्र त्वामितो नेतुमद्य वै ॥ १२-१९२-३१॥
mṛtyuṃ mā viddhi dharmajña rūpiṇaṃ svayamāgatam |
kālena coditaṃ vipra tvāmito netumadya vai || 12-192-31||

MHB 12-192-32

ब्राह्मण उवाच ।
स्वागतं सूर्यपुत्राय कालाय च महात्मने ।
मृत्यवे चाथ धर्माय किं कार्यं करवाणि वः ॥ १२-१९२-३२॥
brāhmaṇa uvāca |
svāgataṃ sūryaputrāya kālāya ca mahātmane |
mṛtyave cātha dharmāya kiṃ kāryaṃ karavāṇi vaḥ || 12-192-32||

MHB 12-192-33

भीष्म उवाच ।
अर्घ्यं पाद्यं च दत्त्वा स तेभ्यस्तत्र समागमे ।
अब्रवीत्परमप्रीतः स्वशक्त्या किं करोमि वः ॥ १२-१९२-३३॥
bhīṣma uvāca |
arghyaṃ pādyaṃ ca dattvā sa tebhyastatra samāgame |
abravītparamaprītaḥ svaśaktyā kiṃ karomi vaḥ || 12-192-33||

MHB 12-192-34

तस्मिन्नेवाथ काले तु तीर्थयात्रामुपागतः ।
इक्ष्वाकुरगमत्तत्र समेता यत्र ते विभो ॥ १२-१९२-३४॥
tasminnevātha kāle tu tīrthayātrāmupāgataḥ |
ikṣvākuragamattatra sametā yatra te vibho || 12-192-34||

MHB 12-192-35

सर्वानेव तु राजर्षिः संपूज्याभिप्रणम्य च ।
कुशलप्रश्नमकरोत्सर्वेषां राजसत्तमः ॥ १२-१९२-३५॥
sarvāneva tu rājarṣiḥ saṃpūjyābhipraṇamya ca |
kuśalapraśnamakarotsarveṣāṃ rājasattamaḥ || 12-192-35||

MHB 12-192-36

तस्मै सोऽथासनं दत्त्वा पाद्यमर्घ्यं तथैव च ।
अब्रवीद्ब्राह्मणो वाक्यं कृत्वा कुशलसंविदम् ॥ १२-१९२-३६॥
tasmai so'thāsanaṃ dattvā pādyamarghyaṃ tathaiva ca |
abravīdbrāhmaṇo vākyaṃ kṛtvā kuśalasaṃvidam || 12-192-36||

MHB 12-192-37

स्वागतं ते महाराज ब्रूहि यद्यदिहेच्छसि ।
स्वशक्त्या किं करोमीह तद्भवान्प्रब्रवीतु मे ॥ १२-१९२-३७॥
svāgataṃ te mahārāja brūhi yadyadihecchasi |
svaśaktyā kiṃ karomīha tadbhavānprabravītu me || 12-192-37||

MHB 12-192-38

राजोवाच ।
राजाहं ब्राह्मणश्च त्वं यदि षट्कर्मसंस्थितः ।
ददामि वसु किंचित्ते प्रार्थितं तद्वदस्व मे ॥ १२-१९२-३८॥
rājovāca |
rājāhaṃ brāhmaṇaśca tvaṃ yadi ṣaṭkarmasaṃsthitaḥ |
dadāmi vasu kiṃcitte prārthitaṃ tadvadasva me || 12-192-38||

MHB 12-192-39

ब्राह्मण उवाच ।
द्विविधा ब्राह्मणा राजन्धर्मश्च द्विविधः स्मृतः ।
प्रवृत्तश्च निवृत्तश्च निवृत्तोऽस्मि प्रतिग्रहात् ॥ १२-१९२-३९॥
brāhmaṇa uvāca |
dvividhā brāhmaṇā rājandharmaśca dvividhaḥ smṛtaḥ |
pravṛttaśca nivṛttaśca nivṛtto'smi pratigrahāt || 12-192-39||

MHB 12-192-40

तेभ्यः प्रयच्छ दानानि ये प्रवृत्ता नराधिप ।
अहं न प्रतिगृह्णामि किमिष्टं किं ददानि ते ।
ब्रूहि त्वं नृपतिश्रेष्ठ तपसा साधयामि किम् ॥ १२-१९२-४०॥
tebhyaḥ prayaccha dānāni ye pravṛttā narādhipa |
ahaṃ na pratigṛhṇāmi kimiṣṭaṃ kiṃ dadāni te |
brūhi tvaṃ nṛpatiśreṣṭha tapasā sādhayāmi kim || 12-192-40||

MHB 12-192-41

राजोवाच ।
क्षत्रियोऽहं न जानामि देहीति वचनं क्वचित् ।
प्रयच्छ युद्धमित्येवं वादिनः स्मो द्विजोत्तम ॥ १२-१९२-४१॥
rājovāca |
kṣatriyo'haṃ na jānāmi dehīti vacanaṃ kvacit |
prayaccha yuddhamityevaṃ vādinaḥ smo dvijottama || 12-192-41||

MHB 12-192-42

ब्राह्मण उवाच ।
तुष्यसि त्वं स्वधर्मेण तथा तुष्टा वयं नृप ।
अन्योन्यस्योत्तरं नास्ति यदिष्टं तत्समाचर ॥ १२-१९२-४२॥
brāhmaṇa uvāca |
tuṣyasi tvaṃ svadharmeṇa tathā tuṣṭā vayaṃ nṛpa |
anyonyasyottaraṃ nāsti yadiṣṭaṃ tatsamācara || 12-192-42||

MHB 12-192-43

राजोवाच ।
स्वशक्त्याहं ददानीति त्वया पूर्वं प्रभाषितम् ।
याचे त्वां दीयतां मह्यं जप्यस्यास्य फलं द्विज ॥ १२-१९२-४३॥
rājovāca |
svaśaktyāhaṃ dadānīti tvayā pūrvaṃ prabhāṣitam |
yāce tvāṃ dīyatāṃ mahyaṃ japyasyāsya phalaṃ dvija || 12-192-43||

MHB 12-192-44

ब्राह्मण उवाच ।
युद्धं मम सदा वाणी याचतीति विकत्थसे ।
न च युद्धं मया सार्धं किमर्थं याचसे पुनः ॥ १२-१९२-४४॥
brāhmaṇa uvāca |
yuddhaṃ mama sadā vāṇī yācatīti vikatthase |
na ca yuddhaṃ mayā sārdhaṃ kimarthaṃ yācase punaḥ || 12-192-44||

MHB 12-192-45

राजोवाच ।
वाग्वज्रा ब्राह्मणाः प्रोक्ताः क्षत्रिया बाहुजीविनः ।
वाग्युद्धं तदिदं तीव्रं मम विप्र त्वया सह ॥ १२-१९२-४५॥
rājovāca |
vāgvajrā brāhmaṇāḥ proktāḥ kṣatriyā bāhujīvinaḥ |
vāgyuddhaṃ tadidaṃ tīvraṃ mama vipra tvayā saha || 12-192-45||

MHB 12-192-46

ब्राह्मण उवाच ।
सैवाद्यापि प्रतिज्ञा मे स्वशक्त्या किं प्रदीयताम् ।
ब्रूहि दास्यामि राजेन्द्र विभवे सति माचिरम् ॥ १२-१९२-४६॥
brāhmaṇa uvāca |
saivādyāpi pratijñā me svaśaktyā kiṃ pradīyatām |
brūhi dāsyāmi rājendra vibhave sati māciram || 12-192-46||

MHB 12-192-47

राजोवाच ।
यत्तद्वर्षशतं पूर्णं जप्यं वै जपता त्वया ।
फलं प्राप्तं तत्प्रयच्छ मम दित्सुर्भवान्यदि ॥ १२-१९२-४७॥
rājovāca |
yattadvarṣaśataṃ pūrṇaṃ japyaṃ vai japatā tvayā |
phalaṃ prāptaṃ tatprayaccha mama ditsurbhavānyadi || 12-192-47||

MHB 12-192-48

ब्राह्मण उवाच ।
परमं गृह्यतां तस्य फलं यज्जपितं मया ।
अर्धं त्वमविचारेण फलं तस्य समाप्नुहि ॥ १२-१९२-४८॥
brāhmaṇa uvāca |
paramaṃ gṛhyatāṃ tasya phalaṃ yajjapitaṃ mayā |
ardhaṃ tvamavicāreṇa phalaṃ tasya samāpnuhi || 12-192-48||

MHB 12-192-49

अथ वा सर्वमेवेह जप्यकं मामकं फलम् ।
राजन्प्राप्नुहि कामं त्वं यदि सर्वमिहेच्छसि ॥ १२-१९२-४९॥
atha vā sarvameveha japyakaṃ māmakaṃ phalam |
rājanprāpnuhi kāmaṃ tvaṃ yadi sarvamihecchasi || 12-192-49||

MHB 12-192-50

राजोवाच ।
कृतं सर्वेण भद्रं ते जप्यं यद्याचितं मया ।
स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि किं च तस्य फलं वद ॥ १२-१९२-५०॥
rājovāca |
kṛtaṃ sarveṇa bhadraṃ te japyaṃ yadyācitaṃ mayā |
svasti te'stu gamiṣyāmi kiṃ ca tasya phalaṃ vada || 12-192-50||

MHB 12-192-51

ब्राह्मण उवाच ।
फलप्राप्तिं न जानामि दत्तं यज्जपितं मया ।
अयं धर्मश्च कालश्च यमो मृत्युश्च साक्षिणः ॥ १२-१९२-५१॥
brāhmaṇa uvāca |
phalaprāptiṃ na jānāmi dattaṃ yajjapitaṃ mayā |
ayaṃ dharmaśca kālaśca yamo mṛtyuśca sākṣiṇaḥ || 12-192-51||

MHB 12-192-52

राजोवाच ।
अज्ञातमस्य धर्मस्य फलं मे किं करिष्यति ।
प्राप्नोतु तत्फलं विप्रो नाहमिच्छे ससंशयम् ॥ १२-१९२-५२॥
rājovāca |
ajñātamasya dharmasya phalaṃ me kiṃ kariṣyati |
prāpnotu tatphalaṃ vipro nāhamicche sasaṃśayam || 12-192-52||

MHB 12-192-53

ब्राह्मण उवाच ।
नाददेऽपरवक्तव्यं दत्तं वाचा फलं मया ।
वाक्यं प्रमाणं राजर्षे ममापि तव चैव हि ॥ १२-१९२-५३॥
brāhmaṇa uvāca |
nādade'paravaktavyaṃ dattaṃ vācā phalaṃ mayā |
vākyaṃ pramāṇaṃ rājarṣe mamāpi tava caiva hi || 12-192-53||

MHB 12-192-54

नाभिसंधिर्मया जप्ये कृतपूर्वः कथंचन ।
जप्यस्य राजशार्दूल कथं ज्ञास्याम्यहं फलम् ॥ १२-१९२-५४॥
nābhisaṃdhirmayā japye kṛtapūrvaḥ kathaṃcana |
japyasya rājaśārdūla kathaṃ jñāsyāmyahaṃ phalam || 12-192-54||

MHB 12-192-55

ददस्वेति त्वया चोक्तं ददामीति तथा मया ।
न वाचं दूषयिष्यामि सत्यं रक्ष स्थिरो भव ॥ १२-१९२-५५॥
dadasveti tvayā coktaṃ dadāmīti tathā mayā |
na vācaṃ dūṣayiṣyāmi satyaṃ rakṣa sthiro bhava || 12-192-55||

MHB 12-192-56

अथैवं वदतो मेऽद्य वचनं न करिष्यसि ।
महानधर्मो भविता तव राजन्मृषाकृतः ॥ १२-१९२-५६॥
athaivaṃ vadato me'dya vacanaṃ na kariṣyasi |
mahānadharmo bhavitā tava rājanmṛṣākṛtaḥ || 12-192-56||

MHB 12-192-57

न युक्तं तु मृषा वाणी त्वया वक्तुमरिंदम ।
तथा मयाप्यभ्यधिकं मृषा वक्तुं न शक्यते ॥ १२-१९२-५७॥
na yuktaṃ tu mṛṣā vāṇī tvayā vaktumariṃdama |
tathā mayāpyabhyadhikaṃ mṛṣā vaktuṃ na śakyate || 12-192-57||

MHB 12-192-58

संश्रुतं च मया पूर्वं ददानीत्यविचारितम् ।
तद्गृह्णीष्वाविचारेण यदि सत्ये स्थितो भवान् ॥ १२-१९२-५८॥
saṃśrutaṃ ca mayā pūrvaṃ dadānītyavicāritam |
tadgṛhṇīṣvāvicāreṇa yadi satye sthito bhavān || 12-192-58||

MHB 12-192-59

इहागम्य हि मां राजञ्जाप्यं फलमयाचिथाः ।
तन्मन्निसृष्टं गृह्णीष्व भव सत्ये स्थिरोऽपि च ॥ १२-१९२-५९॥
ihāgamya hi māṃ rājañjāpyaṃ phalamayācithāḥ |
tanmannisṛṣṭaṃ gṛhṇīṣva bhava satye sthiro'pi ca || 12-192-59||

MHB 12-192-60

नायं लोकोऽस्ति न परो न च पूर्वान्स तारयेत् ।
कुत एवावरान्राजन्मृषावादपरायणः ॥ १२-१९२-६०॥
nāyaṃ loko'sti na paro na ca pūrvānsa tārayet |
kuta evāvarānrājanmṛṣāvādaparāyaṇaḥ || 12-192-60||

MHB 12-192-61

न यज्ञाध्ययने दानं नियमास्तारयन्ति हि ।
तथा सत्यं परे लोके यथा वै पुरुषर्षभ ॥ १२-१९२-६१॥
na yajñādhyayane dānaṃ niyamāstārayanti hi |
tathā satyaṃ pare loke yathā vai puruṣarṣabha || 12-192-61||

MHB 12-192-62

तपांसि यानि चीर्णानि चरिष्यसि च यत्तपः ।
समाः शतैः सहस्रैश्च तत्सत्यान्न विशिष्यते ॥ १२-१९२-६२॥
tapāṃsi yāni cīrṇāni cariṣyasi ca yattapaḥ |
samāḥ śataiḥ sahasraiśca tatsatyānna viśiṣyate || 12-192-62||

MHB 12-192-63

सत्यमेकाक्षरं ब्रह्म सत्यमेकाक्षरं तपः ।
सत्यमेकाक्षरो यज्ञः सत्यमेकाक्षरं श्रुतम् ॥ १२-१९२-६३॥
satyamekākṣaraṃ brahma satyamekākṣaraṃ tapaḥ |
satyamekākṣaro yajñaḥ satyamekākṣaraṃ śrutam || 12-192-63||

MHB 12-192-64

सत्यं वेदेषु जागर्ति फलं सत्ये परं स्मृतम् ।
सत्याद्धर्मो दमश्चैव सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम् ॥ १२-१९२-६४॥
satyaṃ vedeṣu jāgarti phalaṃ satye paraṃ smṛtam |
satyāddharmo damaścaiva sarvaṃ satye pratiṣṭhitam || 12-192-64||

MHB 12-192-65

सत्यं वेदास्तथाङ्गानि सत्यं यज्ञस्तथा विधिः ।
व्रतचर्यास्तथा सत्यमोंकारः सत्यमेव च ॥ १२-१९२-६५॥
satyaṃ vedāstathāṅgāni satyaṃ yajñastathā vidhiḥ |
vratacaryāstathā satyamoṃkāraḥ satyameva ca || 12-192-65||

MHB 12-192-66

प्राणिनां जननं सत्यं सत्यं संततिरेव च ।
सत्येन वायुरभ्येति सत्येन तपते रविः ॥ १२-१९२-६६॥
prāṇināṃ jananaṃ satyaṃ satyaṃ saṃtatireva ca |
satyena vāyurabhyeti satyena tapate raviḥ || 12-192-66||

MHB 12-192-67

सत्येन चाग्निर्दहति स्वर्गः सत्ये प्रतिष्ठितः ।
सत्यं यज्ञस्तपो वेदाः स्तोभा मन्त्राः सरस्वती ॥ १२-१९२-६७॥
satyena cāgnirdahati svargaḥ satye pratiṣṭhitaḥ |
satyaṃ yajñastapo vedāḥ stobhā mantrāḥ sarasvatī || 12-192-67||

MHB 12-192-68

तुलामारोपितो धर्मः सत्यं चैवेति नः श्रुतम् ।
समां कक्षां धारयतो यतः सत्यं ततोऽधिकम् ॥ १२-१९२-६८॥
tulāmāropito dharmaḥ satyaṃ caiveti naḥ śrutam |
samāṃ kakṣāṃ dhārayato yataḥ satyaṃ tato'dhikam || 12-192-68||

MHB 12-192-69

यतो धर्मस्ततः सत्यं सर्वं सत्येन वर्धते ।
किमर्थमनृतं कर्म कर्तुं राजंस्त्वमिच्छसि ॥ १२-१९२-६९॥
yato dharmastataḥ satyaṃ sarvaṃ satyena vardhate |
kimarthamanṛtaṃ karma kartuṃ rājaṃstvamicchasi || 12-192-69||

MHB 12-192-70

सत्ये कुरु स्थिरं भावं मा राजन्ननृतं कृथाः ।
कस्मात्त्वमनृतं वाक्यं देहीति कुरुषेऽशुभम् ॥ १२-१९२-७०॥
satye kuru sthiraṃ bhāvaṃ mā rājannanṛtaṃ kṛthāḥ |
kasmāttvamanṛtaṃ vākyaṃ dehīti kuruṣe'śubham || 12-192-70||

MHB 12-192-71

यदि जप्यफलं दत्तं मया नेषिष्यसे नृप ।
स्वधर्मेभ्यः परिभ्रष्टो लोकाननुचरिष्यसि ॥ १२-१९२-७१॥
yadi japyaphalaṃ dattaṃ mayā neṣiṣyase nṛpa |
svadharmebhyaḥ paribhraṣṭo lokānanucariṣyasi || 12-192-71||

MHB 12-192-72

संश्रुत्य यो न दित्सेत याचित्वा यश्च नेच्छति ।
उभावानृतिकावेतौ न मृषा कर्तुमर्हसि ॥ १२-१९२-७२॥
saṃśrutya yo na ditseta yācitvā yaśca necchati |
ubhāvānṛtikāvetau na mṛṣā kartumarhasi || 12-192-72||

MHB 12-192-73

राजोवाच ।
योद्धव्यं रक्षितव्यं च क्षत्रधर्मः किल द्विज ।
दातारः क्षत्रियाः प्रोक्ता गृह्णीयां भवतः कथम् ॥ १२-१९२-७३॥
rājovāca |
yoddhavyaṃ rakṣitavyaṃ ca kṣatradharmaḥ kila dvija |
dātāraḥ kṣatriyāḥ proktā gṛhṇīyāṃ bhavataḥ katham || 12-192-73||

MHB 12-192-74

ब्राह्मण उवाच ।
न छन्दयामि ते राजन्नापि ते गृहमाव्रजम् ।
इहागम्य तु याचित्वा न गृह्णीषे पुनः कथम् ॥ १२-१९२-७४॥
brāhmaṇa uvāca |
na chandayāmi te rājannāpi te gṛhamāvrajam |
ihāgamya tu yācitvā na gṛhṇīṣe punaḥ katham || 12-192-74||

MHB 12-192-75

धर्म उवाच ।
अविवादोऽस्तु युवयोर्वित्तं मां धर्ममागतम् ।
द्विजो दानफलैर्युक्तो राजा सत्यफलेन च ॥ १२-१९२-७५॥
dharma uvāca |
avivādo'stu yuvayorvittaṃ māṃ dharmamāgatam |
dvijo dānaphalairyukto rājā satyaphalena ca || 12-192-75||

MHB 12-192-76

स्वर्ग उवाच ।
स्वर्गं मां विद्धि राजेन्द्र रूपिणं स्वयमागतम् ।
अविवादोऽस्तु युवयोरुभौ तुल्यफलौ युवाम् ॥ १२-१९२-७६॥
svarga uvāca |
svargaṃ māṃ viddhi rājendra rūpiṇaṃ svayamāgatam |
avivādo'stu yuvayorubhau tulyaphalau yuvām || 12-192-76||

MHB 12-192-77

राजोवाच ।
कृतं स्वर्गेण मे कार्यं गच्छ स्वर्ग यथासुखम् ।
विप्रो यदीच्छते दातुं प्रतीच्छतु च मे धनम् ॥ १२-१९२-७७॥
rājovāca |
kṛtaṃ svargeṇa me kāryaṃ gaccha svarga yathāsukham |
vipro yadīcchate dātuṃ pratīcchatu ca me dhanam || 12-192-77||

MHB 12-192-78

ब्राह्मण उवाच ।
बाल्ये यदि स्यादज्ञानान्मया हस्तः प्रसारितः ।
निवृत्तिलक्षणं धर्ममुपासे संहितां जपन् ॥ १२-१९२-७८॥
brāhmaṇa uvāca |
bālye yadi syādajñānānmayā hastaḥ prasāritaḥ |
nivṛttilakṣaṇaṃ dharmamupāse saṃhitāṃ japan || 12-192-78||

MHB 12-192-79

निवृत्तं मां चिरं राजन्विप्रं लोभयसे कथम् ।
स्वेन कार्यं करिष्यामि त्वत्तो नेच्छे फलं नृप ।
तपःस्वाध्यायशीलोऽहं निवृत्तश्च प्रतिग्रहात् ॥ १२-१९२-७९॥
nivṛttaṃ māṃ ciraṃ rājanvipraṃ lobhayase katham |
svena kāryaṃ kariṣyāmi tvatto necche phalaṃ nṛpa |
tapaḥsvādhyāyaśīlo'haṃ nivṛttaśca pratigrahāt || 12-192-79||

MHB 12-192-80

राजोवाच ।
यदि विप्र निसृष्टं ते जप्यस्य फलमुत्तमम् ।
आवयोर्यत्फलं किंचित्सहितं नौ तदस्त्विह ॥ १२-१९२-८०॥
rājovāca |
yadi vipra nisṛṣṭaṃ te japyasya phalamuttamam |
āvayoryatphalaṃ kiṃcitsahitaṃ nau tadastviha || 12-192-80||

MHB 12-192-81

द्विजाः प्रतिग्रहे युक्ता दातारो राजवंशजाः ।
यदि धर्मः श्रुतो विप्र सहैव फलमस्तु नौ ॥ १२-१९२-८१॥
dvijāḥ pratigrahe yuktā dātāro rājavaṃśajāḥ |
yadi dharmaḥ śruto vipra sahaiva phalamastu nau || 12-192-81||

MHB 12-192-82

मा वा भूत्सहभोज्यं नौ मदीयं फलमाप्नुहि ।
प्रतीच्छ मत्कृतं धर्मं यदि ते मय्यनुग्रहः ॥ १२-१९२-८२॥
mā vā bhūtsahabhojyaṃ nau madīyaṃ phalamāpnuhi |
pratīccha matkṛtaṃ dharmaṃ yadi te mayyanugrahaḥ || 12-192-82||

MHB 12-192-83

भीष्म उवाच ।
ततो विकृतचेष्टौ द्वौ पुरुषौ समुपस्थितौ ।
गृहीत्वान्योन्यमावेष्ट्य कुचेलावूचतुर्वचः ॥ १२-१९२-८३॥
bhīṣma uvāca |
tato vikṛtaceṣṭau dvau puruṣau samupasthitau |
gṛhītvānyonyamāveṣṭya kucelāvūcaturvacaḥ || 12-192-83||

MHB 12-192-84

न मे धारयसीत्येको धारयामीति चापरः ।
इहास्ति नौ विवादोऽयमयं राजानुशासकः ॥ १२-१९२-८४॥
na me dhārayasītyeko dhārayāmīti cāparaḥ |
ihāsti nau vivādo'yamayaṃ rājānuśāsakaḥ || 12-192-84||

MHB 12-192-85

सत्यं ब्रवीम्यहमिदं न मे धारयते भवान् ।
अनृतं वदसीह त्वमृणं ते धारयाम्यहम् ॥ १२-१९२-८५॥
satyaṃ bravīmyahamidaṃ na me dhārayate bhavān |
anṛtaṃ vadasīha tvamṛṇaṃ te dhārayāmyaham || 12-192-85||

MHB 12-192-86

तावुभौ भृशसंतप्तौ राजानमिदमूचतुः ।
परीक्ष्यतां यथा स्याव नावामिह विगर्हितौ ॥ १२-१९२-८६॥
tāvubhau bhṛśasaṃtaptau rājānamidamūcatuḥ |
parīkṣyatāṃ yathā syāva nāvāmiha vigarhitau || 12-192-86||

MHB 12-192-87

विरूप उवाच ।
धारयामि नरव्याघ्र विकृतस्येह गोः फलम् ।
ददतश्च न गृह्णाति विकृतो मे महीपते ॥ १२-१९२-८७॥
virūpa uvāca |
dhārayāmi naravyāghra vikṛtasyeha goḥ phalam |
dadataśca na gṛhṇāti vikṛto me mahīpate || 12-192-87||

MHB 12-192-88

विकृत उवाच ।
न मे धारयते किंचिद्विरूपोऽयं नराधिप ।
मिथ्या ब्रवीत्ययं हि त्वा मिथ्याभासं नराधिप ॥ १२-१९२-८८॥
vikṛta uvāca |
na me dhārayate kiṃcidvirūpo'yaṃ narādhipa |
mithyā bravītyayaṃ hi tvā mithyābhāsaṃ narādhipa || 12-192-88||

MHB 12-192-89

राजोवाच ।
विरूप किं धारयते भवानस्य वदस्व मे ।
श्रुत्वा तथा करिष्यामीत्येवं मे धीयते मतिः ॥ १२-१९२-८९॥
rājovāca |
virūpa kiṃ dhārayate bhavānasya vadasva me |
śrutvā tathā kariṣyāmītyevaṃ me dhīyate matiḥ || 12-192-89||

MHB 12-192-90

विरूप उवाच ।
शृणुष्वावहितो राजन्यथैतद्धारयाम्यहम् ।
विकृतस्यास्य राजर्षे निखिलेन नरर्षभ ॥ १२-१९२-९०॥
virūpa uvāca |
śṛṇuṣvāvahito rājanyathaitaddhārayāmyaham |
vikṛtasyāsya rājarṣe nikhilena nararṣabha || 12-192-90||

MHB 12-192-91

अनेन धर्मप्राप्त्यर्थं शुभा दत्ता पुरानघ ।
धेनुर्विप्राय राजर्षे तपःस्वाध्यायशीलिने ॥ १२-१९२-९१॥
anena dharmaprāptyarthaṃ śubhā dattā purānagha |
dhenurviprāya rājarṣe tapaḥsvādhyāyaśīline || 12-192-91||

MHB 12-192-92

तस्याश्चायं मया राजन्फलमभ्येत्य याचितः ।
विकृतेन च मे दत्तं विशूद्धेनान्तरात्मना ॥ १२-१९२-९२॥
tasyāścāyaṃ mayā rājanphalamabhyetya yācitaḥ |
vikṛtena ca me dattaṃ viśūddhenāntarātmanā || 12-192-92||

MHB 12-192-93

ततो मे सुकृतं कर्म कृतमात्मविशुद्धये ।
गावौ हि कपिले क्रीत्वा वत्सले बहुदोहने ॥ १२-१९२-९३॥
tato me sukṛtaṃ karma kṛtamātmaviśuddhaye |
gāvau hi kapile krītvā vatsale bahudohane || 12-192-93||

MHB 12-192-94

ते चोञ्छवृत्तये राजन्मया समपवर्जिते ।
यथाविधि यथाश्रद्धं तदस्याहं पुनः प्रभो ॥ १२-१९२-९४॥
te coñchavṛttaye rājanmayā samapavarjite |
yathāvidhi yathāśraddhaṃ tadasyāhaṃ punaḥ prabho || 12-192-94||

MHB 12-192-95

इहाद्य वै गृहीत्वा तत्प्रयच्छे द्विगुणं फलम् ।
एकस्याः पुरुषव्याघ्र कः शुद्धः कोऽत्र दोषवान् ॥ १२-१९२-९५॥
ihādya vai gṛhītvā tatprayacche dviguṇaṃ phalam |
ekasyāḥ puruṣavyāghra kaḥ śuddhaḥ ko'tra doṣavān || 12-192-95||

MHB 12-192-96

एवं विवदमानौ स्वस्त्वामिहाभ्यागतौ नृप ।
कुरु धर्ममधर्मं वा विनये नौ समाधय ॥ १२-१९२-९६॥
evaṃ vivadamānau svastvāmihābhyāgatau nṛpa |
kuru dharmamadharmaṃ vā vinaye nau samādhaya || 12-192-96||

MHB 12-192-97

यदि नेच्छति मे दानं यथा दत्तमनेन वै ।
भवानत्र स्थिरो भूत्वा मार्गे स्थापयतु प्रभुः ॥ १२-१९२-९७॥
yadi necchati me dānaṃ yathā dattamanena vai |
bhavānatra sthiro bhūtvā mārge sthāpayatu prabhuḥ || 12-192-97||

MHB 12-192-98

राजोवाच ।
दीयमानं न गृह्णासि ऋणं कस्मात्त्वमद्य वै ।
यथैव तेऽभ्यनुज्ञातं तथा गृह्णीष्व माचिरम् ॥ १२-१९२-९८॥
rājovāca |
dīyamānaṃ na gṛhṇāsi ṛṇaṃ kasmāttvamadya vai |
yathaiva te'bhyanujñātaṃ tathā gṛhṇīṣva māciram || 12-192-98||

MHB 12-192-99

विकृत उवाच ।
दीयतामित्यनेनोक्तं ददानीति तथा मया ।
नायं मे धारयत्यत्र गम्यतां यत्र वाञ्छति ॥ १२-१९२-९९॥
vikṛta uvāca |
dīyatāmityanenoktaṃ dadānīti tathā mayā |
nāyaṃ me dhārayatyatra gamyatāṃ yatra vāñchati || 12-192-99||

MHB 12-192-100

राजोवाच ।
ददतोऽस्य न गृह्णासि विषमं प्रतिभाति मे ।
दण्ड्यो हि त्वं मम मतो नास्त्यत्र खलु संशयः ॥ १२-१९२-१००॥
rājovāca |
dadato'sya na gṛhṇāsi viṣamaṃ pratibhāti me |
daṇḍyo hi tvaṃ mama mato nāstyatra khalu saṃśayaḥ || 12-192-100||

MHB 12-192-101

विकृत उवाच ।
मयास्य दत्तं राजर्षे गृह्णीयां तत्कथं पुनः ।
काममत्रापराधो मे दण्ड्यमाज्ञापय प्रभो ॥ १२-१९२-१०१॥
vikṛta uvāca |
mayāsya dattaṃ rājarṣe gṛhṇīyāṃ tatkathaṃ punaḥ |
kāmamatrāparādho me daṇḍyamājñāpaya prabho || 12-192-101||

MHB 12-192-102

विरूप उवाच ।
दीयमानं यदि मया नेषिष्यसि कथंचन ।
नियंस्यति त्वा नृपतिरयं धर्मानुशासकः ॥ १२-१९२-१०२॥
virūpa uvāca |
dīyamānaṃ yadi mayā neṣiṣyasi kathaṃcana |
niyaṃsyati tvā nṛpatirayaṃ dharmānuśāsakaḥ || 12-192-102||

MHB 12-192-103

विकृत उवाच ।
स्वं मया याचितेनेह दत्तं कथमिहाद्य तत् ।
गृह्णीयां गच्छतु भवानभ्यनुज्ञां ददानि ते ॥ १२-१९२-१०३॥
vikṛta uvāca |
svaṃ mayā yāciteneha dattaṃ kathamihādya tat |
gṛhṇīyāṃ gacchatu bhavānabhyanujñāṃ dadāni te || 12-192-103||

MHB 12-192-104

ब्राह्मण उवाच ।
श्रुतमेतत्त्वया राजन्ननयोः कथितं द्वयोः ।
प्रतिज्ञातं मया यत्ते तद्गृहाणाविचारितम् ॥ १२-१९२-१०४॥
brāhmaṇa uvāca |
śrutametattvayā rājannanayoḥ kathitaṃ dvayoḥ |
pratijñātaṃ mayā yatte tadgṛhāṇāvicāritam || 12-192-104||

MHB 12-192-105

राजोवाच ।
प्रस्तुतं सुमहत्कार्यमावयोर्गह्वरं यथा ।
जापकस्य दृढीकारः कथमेतद्भविष्यति ॥ १२-१९२-१०५॥
rājovāca |
prastutaṃ sumahatkāryamāvayorgahvaraṃ yathā |
jāpakasya dṛḍhīkāraḥ kathametadbhaviṣyati || 12-192-105||

MHB 12-192-106

यदि तावन्न गृह्णामि ब्राह्मणेनापवर्जितम् ।
कथं न लिप्येयमहं दोषेण महताद्य वै ॥ १२-१९२-१०६॥
yadi tāvanna gṛhṇāmi brāhmaṇenāpavarjitam |
kathaṃ na lipyeyamahaṃ doṣeṇa mahatādya vai || 12-192-106||

MHB 12-192-107

भीष्म उवाच ।
तौ चोवाच स राजर्षिः कृतकार्यौ गमिष्यथः ।
नेदानीं मामिहासाद्य राजधर्मो भवेन्मृषा ॥ १२-१९२-१०७॥
bhīṣma uvāca |
tau covāca sa rājarṣiḥ kṛtakāryau gamiṣyathaḥ |
nedānīṃ māmihāsādya rājadharmo bhavenmṛṣā || 12-192-107||

MHB 12-192-108

स्वधर्मः परिपाल्यश्च राज्ञामेष विनिश्चयः ।
विप्रधर्मश्च सुगुरुर्मामनात्मानमाविशत् ॥ १२-१९२-१०८॥
svadharmaḥ paripālyaśca rājñāmeṣa viniścayaḥ |
vipradharmaśca sugururmāmanātmānamāviśat || 12-192-108||

MHB 12-192-109

ब्राह्मण उवाच ।
गृहाण धारयेऽहं ते याचितं ते श्रुतं मया ।
न चेद्ग्रहीष्यसे राजञ्शपिष्ये त्वां न संशयः ॥ १२-१९२-१०९॥
brāhmaṇa uvāca |
gṛhāṇa dhāraye'haṃ te yācitaṃ te śrutaṃ mayā |
na cedgrahīṣyase rājañśapiṣye tvāṃ na saṃśayaḥ || 12-192-109||

MHB 12-192-110

राजोवाच ।
धिग्राजधर्मं यस्यायं कार्यस्येह विनिश्चयः ।
इत्यर्थं मे ग्रहीतव्यं कथं तुल्यं भवेदिति ॥ १२-१९२-११०॥
rājovāca |
dhigrājadharmaṃ yasyāyaṃ kāryasyeha viniścayaḥ |
ityarthaṃ me grahītavyaṃ kathaṃ tulyaṃ bhavediti || 12-192-110||

MHB 12-192-111

एष पाणिरपूर्वं भो निक्षेपार्थं प्रसारितः ।
यन्मे धारयसे विप्र तदिदानीं प्रदीयताम् ॥ १२-१९२-१११॥
eṣa pāṇirapūrvaṃ bho nikṣepārthaṃ prasāritaḥ |
yanme dhārayase vipra tadidānīṃ pradīyatām || 12-192-111||

MHB 12-192-112

ब्राह्मण उवाच ।
संहितां जपता यावान्मया कश्चिद्गुणः कृतः ।
तत्सर्वं प्रतिगृह्णीष्व यदि किंचिदिहास्ति मे ॥ १२-१९२-११२॥
brāhmaṇa uvāca |
saṃhitāṃ japatā yāvānmayā kaścidguṇaḥ kṛtaḥ |
tatsarvaṃ pratigṛhṇīṣva yadi kiṃcidihāsti me || 12-192-112||

MHB 12-192-113

राजोवाच ।
जलमेतन्निपतितं मम पाणौ द्विजोत्तम ।
सममस्तु सहैवास्तु प्रतिगृह्णातु वै भवान् ॥ १२-१९२-११३॥
rājovāca |
jalametannipatitaṃ mama pāṇau dvijottama |
samamastu sahaivāstu pratigṛhṇātu vai bhavān || 12-192-113||

MHB 12-192-114

विरूप उवाच ।
कामक्रोधौ विद्धि नौ त्वमावाभ्यां कारितो भवान् ।
समेति च यदुक्तं ते समा लोकास्तवास्य च ॥ १२-१९२-११४॥
virūpa uvāca |
kāmakrodhau viddhi nau tvamāvābhyāṃ kārito bhavān |
sameti ca yaduktaṃ te samā lokāstavāsya ca || 12-192-114||

MHB 12-192-115

नायं धारयते किंचिज्जिज्ञासा त्वत्कृते कृता ।
कालो धर्मस्तथा मृत्युः कामक्रोधौ तथा युवाम् ॥ १२-१९२-११५॥
nāyaṃ dhārayate kiṃcijjijñāsā tvatkṛte kṛtā |
kālo dharmastathā mṛtyuḥ kāmakrodhau tathā yuvām || 12-192-115||

MHB 12-192-116

सर्वमन्योन्यनिकषे निघृष्टं पश्यतस्तव ।
गच्छ लोकाञ्जितान्स्वेन कर्मणा यत्र वाञ्छसि ॥ १२-१९२-११६॥
sarvamanyonyanikaṣe nighṛṣṭaṃ paśyatastava |
gaccha lokāñjitānsvena karmaṇā yatra vāñchasi || 12-192-116||

MHB 12-192-117

भीष्म उवाच ।
जापकानां फलावाप्तिर्मया ते संप्रकीर्तिता ।
गतिः स्थानं च लोकाश्च जापकेन यथा जिताः ॥ १२-१९२-११७॥
bhīṣma uvāca |
jāpakānāṃ phalāvāptirmayā te saṃprakīrtitā |
gatiḥ sthānaṃ ca lokāśca jāpakena yathā jitāḥ || 12-192-117||

MHB 12-192-118

प्रयाति संहिताध्यायी ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् ।
अथ वाग्निं समायाति सूर्यमाविशतेऽपि वा ॥ १२-१९२-११८॥
prayāti saṃhitādhyāyī brahmāṇaṃ parameṣṭhinam |
atha vāgniṃ samāyāti sūryamāviśate'pi vā || 12-192-118||

MHB 12-192-119

स तैजसेन भावेन यदि तत्राश्नुते रतिम् ।
गुणांस्तेषां समादत्ते रागेण प्रतिमोहितः ॥ १२-१९२-११९॥
sa taijasena bhāvena yadi tatrāśnute ratim |
guṇāṃsteṣāṃ samādatte rāgeṇa pratimohitaḥ || 12-192-119||

MHB 12-192-120

एवं सोमे तथा वायौ भूम्याकाशशरीरगः ।
सरागस्तत्र वसति गुणांस्तेषां समाचरन् ॥ १२-१९२-१२०॥
evaṃ some tathā vāyau bhūmyākāśaśarīragaḥ |
sarāgastatra vasati guṇāṃsteṣāṃ samācaran || 12-192-120||

MHB 12-192-121

अथ तत्र विरागी स गच्छति त्वथ संशयम् ।
परमव्ययमिच्छन्स तमेवाविशते पुनः ॥ १२-१९२-१२१॥
atha tatra virāgī sa gacchati tvatha saṃśayam |
paramavyayamicchansa tamevāviśate punaḥ || 12-192-121||

MHB 12-192-122

अमृताच्चामृतं प्राप्तः शीतीभूतो निरात्मवान् ।
ब्रह्मभूतः स निर्द्वंद्वः सुखी शान्तो निरामयः ॥ १२-१९२-१२२॥
amṛtāccāmṛtaṃ prāptaḥ śītībhūto nirātmavān |
brahmabhūtaḥ sa nirdvaṃdvaḥ sukhī śānto nirāmayaḥ || 12-192-122||

MHB 12-192-123

ब्रह्मस्थानमनावर्तमेकमक्षरसंज्ञकम् ।
अदुःखमजरं शान्तं स्थानं तत्प्रतिपद्यते ॥ १२-१९२-१२३॥
brahmasthānamanāvartamekamakṣarasaṃjñakam |
aduḥkhamajaraṃ śāntaṃ sthānaṃ tatpratipadyate || 12-192-123||

MHB 12-192-124

चतुर्भिर्लक्षणैर्हीनं तथा षड्भिः सषोडशैः ।
पुरुषं समतिक्रम्य आकाशं प्रतिपद्यते ॥ १२-१९२-१२४॥
caturbhirlakṣaṇairhīnaṃ tathā ṣaḍbhiḥ saṣoḍaśaiḥ |
puruṣaṃ samatikramya ākāśaṃ pratipadyate || 12-192-124||

MHB 12-192-125

अथ वेच्छति रागात्मा सर्वं तदधितिष्ठति ।
यच्च प्रार्थयते तच्च मनसा प्रतिपद्यते ॥ १२-१९२-१२५॥
atha vecchati rāgātmā sarvaṃ tadadhitiṣṭhati |
yacca prārthayate tacca manasā pratipadyate || 12-192-125||

MHB 12-192-126

अथ वा वीक्षते लोकान्सर्वान्निरयसंस्थितान् ।
निःस्पृहः सर्वतो मुक्तस्तत्रैव रमते सुखी ॥ १२-१९२-१२६॥
atha vā vīkṣate lokānsarvānnirayasaṃsthitān |
niḥspṛhaḥ sarvato muktastatraiva ramate sukhī || 12-192-126||

MHB 12-192-127

एवमेषा महाराज जापकस्य गतिर्यथा ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ १२-१९२-१२७॥
evameṣā mahārāja jāpakasya gatiryathā |
etatte sarvamākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi || 12-192-127||

Adhyaya: 193/353 (32)

MHB 12-193-1

युधिष्ठिर उवाच ।
किमुत्तरं तदा तौ स्म चक्रतुस्तेन भाषिते ।
ब्राह्मणो वाथ वा राजा तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-१९३-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kimuttaraṃ tadā tau sma cakratustena bhāṣite |
brāhmaṇo vātha vā rājā tanme brūhi pitāmaha || 12-193-1||

MHB 12-193-2

अथ वा तौ गतौ तत्र यदेतत्कीर्तितं त्वया ।
संवादो वा तयोः कोऽभूत्किं वा तौ तत्र चक्रतुः ॥ १२-१९३-२॥
atha vā tau gatau tatra yadetatkīrtitaṃ tvayā |
saṃvādo vā tayoḥ ko'bhūtkiṃ vā tau tatra cakratuḥ || 12-193-2||

MHB 12-193-3

भीष्म उवाच ।
तथेत्येवं प्रतिश्रुत्य धर्मं संपूज्य चाभिभो ।
यमं कालं च मृत्युं च स्वर्गं संपूज्य चार्हतः ॥ १२-१९३-३॥
bhīṣma uvāca |
tathetyevaṃ pratiśrutya dharmaṃ saṃpūjya cābhibho |
yamaṃ kālaṃ ca mṛtyuṃ ca svargaṃ saṃpūjya cārhataḥ || 12-193-3||

MHB 12-193-4

पूर्वं ये चापरे तत्र समेता ब्राह्मणर्षभाः ।
सर्वान्संपूज्य शिरसा राजानं सोऽब्रवीद्वचः ॥ १२-१९३-४॥
pūrvaṃ ye cāpare tatra sametā brāhmaṇarṣabhāḥ |
sarvānsaṃpūjya śirasā rājānaṃ so'bravīdvacaḥ || 12-193-4||

MHB 12-193-5

फलेनानेन संयुक्तो राजर्षे गच्छ पुण्यताम् ।
भवता चाभ्यनुज्ञातो जपेयं भूय एव हि ॥ १२-१९३-५॥
phalenānena saṃyukto rājarṣe gaccha puṇyatām |
bhavatā cābhyanujñāto japeyaṃ bhūya eva hi || 12-193-5||

MHB 12-193-6

वरश्च मम पूर्वं हि देव्या दत्तो महाबल ।
श्रद्धा ते जपतो नित्यं भवितेति विशां पते ॥ १२-१९३-६॥
varaśca mama pūrvaṃ hi devyā datto mahābala |
śraddhā te japato nityaṃ bhaviteti viśāṃ pate || 12-193-6||

MHB 12-193-7

राजोवाच ।
यद्येवमफला सिद्धिः श्रद्धा च जपितुं तव ।
गच्छ विप्र मया सार्धं जापकं फलमाप्नुहि ॥ १२-१९३-७॥
rājovāca |
yadyevamaphalā siddhiḥ śraddhā ca japituṃ tava |
gaccha vipra mayā sārdhaṃ jāpakaṃ phalamāpnuhi || 12-193-7||

MHB 12-193-8

ब्राह्मण उवाच ।
कृतः प्रयत्नः सुमहान्सर्वेषां संनिधाविह ।
सह तुल्यफलौ चावां गच्छावो यत्र नौ गतिः ॥ १२-१९३-८॥
brāhmaṇa uvāca |
kṛtaḥ prayatnaḥ sumahānsarveṣāṃ saṃnidhāviha |
saha tulyaphalau cāvāṃ gacchāvo yatra nau gatiḥ || 12-193-8||

MHB 12-193-9

भीष्म उवाच ।
व्यवसायं तयोस्तत्र विदित्वा त्रिदशेश्वरः ।
सह देवैरुपययौ लोकपालैस्तथैव च ॥ १२-१९३-९॥
bhīṣma uvāca |
vyavasāyaṃ tayostatra viditvā tridaśeśvaraḥ |
saha devairupayayau lokapālaistathaiva ca || 12-193-9||

MHB 12-193-10

साध्या विश्वेऽथ मरुतो ज्योतींषि सुमहान्ति च ।
नद्यः शैलाः समुद्राश्च तीर्थानि विविधानि च ॥ १२-१९३-१०॥
sādhyā viśve'tha maruto jyotīṃṣi sumahānti ca |
nadyaḥ śailāḥ samudrāśca tīrthāni vividhāni ca || 12-193-10||

MHB 12-193-11

तपांसि संयोगविधिर्वेदाः स्तोभाः सरस्वती ।
नारदः पर्वतश्चैव विश्वावसुर्हहा हुहूः ॥ १२-१९३-११॥
tapāṃsi saṃyogavidhirvedāḥ stobhāḥ sarasvatī |
nāradaḥ parvataścaiva viśvāvasurhahā huhūḥ || 12-193-11||

MHB 12-193-12

गन्धर्वश्चित्रसेनश्च परिवारगणैर्युतः ।
नागाः सिद्धाश्च मुनयो देवदेवः प्रजापतिः ।
विष्णुः सहस्रशीर्षश्च देवोऽचिन्त्यः समागमत् ॥ १२-१९३-१२॥
gandharvaścitrasenaśca parivāragaṇairyutaḥ |
nāgāḥ siddhāśca munayo devadevaḥ prajāpatiḥ |
viṣṇuḥ sahasraśīrṣaśca devo'cintyaḥ samāgamat || 12-193-12||

MHB 12-193-13

अवाद्यन्तान्तरिक्षे च भेर्यस्तूर्याणि चाभिभो ।
पुष्पवर्षाणि दिव्यानि तत्र तेषां महात्मनाम् ।
ननृतुश्चाप्सरःसंघास्तत्र तत्र समन्ततः ॥ १२-१९३-१३॥
avādyantāntarikṣe ca bheryastūryāṇi cābhibho |
puṣpavarṣāṇi divyāni tatra teṣāṃ mahātmanām |
nanṛtuścāpsaraḥsaṃghāstatra tatra samantataḥ || 12-193-13||

MHB 12-193-14

अथ स्वर्गस्तथा रूपी ब्राह्मणं वाक्यमब्रवीत् ।
संसिद्धस्त्वं महाभाग त्वं च सिद्धस्तथा नृप ॥ १२-१९३-१४॥
atha svargastathā rūpī brāhmaṇaṃ vākyamabravīt |
saṃsiddhastvaṃ mahābhāga tvaṃ ca siddhastathā nṛpa || 12-193-14||

MHB 12-193-15

अथ तौ सहितौ राजन्नन्योन्येन विधानतः ।
विषयप्रतिसंहारमुभावेव प्रचक्रतुः ॥ १२-१९३-१५॥
atha tau sahitau rājannanyonyena vidhānataḥ |
viṣayapratisaṃhāramubhāveva pracakratuḥ || 12-193-15||

MHB 12-193-16

प्राणापानौ तथोदानं समानं व्यानमेव च ।
एवं तान्मनसि स्थाप्य दधतुः प्राणयोर्मनः ॥ १२-१९३-१६॥
prāṇāpānau tathodānaṃ samānaṃ vyānameva ca |
evaṃ tānmanasi sthāpya dadhatuḥ prāṇayormanaḥ || 12-193-16||

MHB 12-193-17

उपस्थितकृतौ तत्र नासिकाग्रमधो भ्रुवौ ।
कुङ्कुण्यां चैव मनसा शनैर्धारयतः स्म तौ ॥ १२-१९३-१७॥
upasthitakṛtau tatra nāsikāgramadho bhruvau |
kuṅkuṇyāṃ caiva manasā śanairdhārayataḥ sma tau || 12-193-17||

MHB 12-193-18

निश्चेष्टाभ्यां शरीराभ्यां स्थिरदृष्टी समाहितौ ।
जितासनौ तथाधाय मूर्धन्यात्मानमेव च ॥ १२-१९३-१८॥
niśceṣṭābhyāṃ śarīrābhyāṃ sthiradṛṣṭī samāhitau |
jitāsanau tathādhāya mūrdhanyātmānameva ca || 12-193-18||

MHB 12-193-19

तालुदेशमथोद्दाल्य ब्राह्मणस्य महात्मनः ।
ज्योतिर्ज्वाला सुमहती जगाम त्रिदिवं तदा ॥ १२-१९३-१९॥
tāludeśamathoddālya brāhmaṇasya mahātmanaḥ |
jyotirjvālā sumahatī jagāma tridivaṃ tadā || 12-193-19||

MHB 12-193-20

हाहाकारस्ततो दिक्षु सर्वासु सुमहानभूत् ।
तज्ज्योतिः स्तूयमानं स्म ब्रह्माणं प्राविशत्तदा ॥ १२-१९३-२०॥
hāhākārastato dikṣu sarvāsu sumahānabhūt |
tajjyotiḥ stūyamānaṃ sma brahmāṇaṃ prāviśattadā || 12-193-20||

MHB 12-193-21

ततः स्वागतमित्याह तत्तेजः स पितामहः ।
प्रादेशमात्रं पुरुषं प्रत्युद्गम्य विशां पते ॥ १२-१९३-२१॥
tataḥ svāgatamityāha tattejaḥ sa pitāmahaḥ |
prādeśamātraṃ puruṣaṃ pratyudgamya viśāṃ pate || 12-193-21||

MHB 12-193-22

भूयश्चैवापरं प्राह वचनं मधुरं स्म सः ।
जापकैस्तुल्यफलता योगानां नात्र संशयः ॥ १२-१९३-२२॥
bhūyaścaivāparaṃ prāha vacanaṃ madhuraṃ sma saḥ |
jāpakaistulyaphalatā yogānāṃ nātra saṃśayaḥ || 12-193-22||

MHB 12-193-23

योगस्य तावदेतेभ्यः फलं प्रत्यक्षदर्शनम् ।
जापकानां विशिष्टं तु प्रत्युत्थानं समाधिकम् ॥ १२-१९३-२३॥
yogasya tāvadetebhyaḥ phalaṃ pratyakṣadarśanam |
jāpakānāṃ viśiṣṭaṃ tu pratyutthānaṃ samādhikam || 12-193-23||

MHB 12-193-24

उष्यतां मयि चेत्युक्त्वाचेतयत्स ततः पुनः ।
अथास्य प्रविवेशास्यं ब्राह्मणो विगतज्वरः ॥ १२-१९३-२४॥
uṣyatāṃ mayi cetyuktvācetayatsa tataḥ punaḥ |
athāsya praviveśāsyaṃ brāhmaṇo vigatajvaraḥ || 12-193-24||

MHB 12-193-25

राजाप्येतेन विधिना भगवन्तं पितामहम् ।
यथैव द्विजशार्दूलस्तथैव प्राविशत्तदा ॥ १२-१९३-२५॥
rājāpyetena vidhinā bhagavantaṃ pitāmaham |
yathaiva dvijaśārdūlastathaiva prāviśattadā || 12-193-25||

MHB 12-193-26

स्वयंभुवमथो देवा अभिवाद्य ततोऽब्रुवन् ।
जापकार्थमयं यत्नस्तदर्थं वयमागताः ॥ १२-१९३-२६॥
svayaṃbhuvamatho devā abhivādya tato'bruvan |
jāpakārthamayaṃ yatnastadarthaṃ vayamāgatāḥ || 12-193-26||

MHB 12-193-27

कृतपूजाविमौ तुल्यं त्वया तुल्यफलाविमौ ।
योगजापकयोर्दृष्टं फलं सुमहदद्य वै ।
सर्वाँल्लोकानतीत्यैतौ गच्छेतां यत्र वाञ्छितम् ॥ १२-१९३-२७॥
kṛtapūjāvimau tulyaṃ tvayā tulyaphalāvimau |
yogajāpakayordṛṣṭaṃ phalaṃ sumahadadya vai |
sarvā~llokānatītyaitau gacchetāṃ yatra vāñchitam || 12-193-27||

MHB 12-193-28

ब्रह्मोवाच ।
महास्मृतिं पठेद्यस्तु तथैवानुस्मृतिं शुभाम् ।
तावप्येतेन विधिना गच्छेतां मत्सलोकताम् ॥ १२-१९३-२८॥
brahmovāca |
mahāsmṛtiṃ paṭhedyastu tathaivānusmṛtiṃ śubhām |
tāvapyetena vidhinā gacchetāṃ matsalokatām || 12-193-28||

MHB 12-193-29

यश्च योगे भवेद्भक्तः सोऽपि नास्त्यत्र संशयः ।
विधिनानेन देहान्ते मम लोकानवाप्नुयात् ।
गम्यतां साधयिष्यामि यथास्थानानि सिद्धये ॥ १२-१९३-२९॥
yaśca yoge bhavedbhaktaḥ so'pi nāstyatra saṃśayaḥ |
vidhinānena dehānte mama lokānavāpnuyāt |
gamyatāṃ sādhayiṣyāmi yathāsthānāni siddhaye || 12-193-29||

MHB 12-193-30

भीष्म उवाच ।
इत्युक्त्वा स तदा देवस्तत्रैवान्तरधीयत ।
आमन्त्र्य तं ततो देवा ययुः स्वं स्वं निवेशनम् ॥ १२-१९३-३०॥
bhīṣma uvāca |
ityuktvā sa tadā devastatraivāntaradhīyata |
āmantrya taṃ tato devā yayuḥ svaṃ svaṃ niveśanam || 12-193-30||

MHB 12-193-31

ते च सर्वे महात्मानो धर्मं सत्कृत्य तत्र वै ।
पृष्ठतोऽनुययू राजन्सर्वे सुप्रीतमानसाः ॥ १२-१९३-३१॥
te ca sarve mahātmāno dharmaṃ satkṛtya tatra vai |
pṛṣṭhato'nuyayū rājansarve suprītamānasāḥ || 12-193-31||

MHB 12-193-32

एतत्फलं जापकानां गतिश्चैव प्रकीर्तिता ।
यथाश्रुतं महाराज किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ १२-१९३-३२॥
etatphalaṃ jāpakānāṃ gatiścaiva prakīrtitā |
yathāśrutaṃ mahārāja kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi || 12-193-32||

Adhyaya: 194/353 (24)

MHB 12-194-1

युधिष्ठिर उवाच ।
किं फलं ज्ञानयोगस्य वेदानां नियमस्य च ।
भूतात्मा वा कथं ज्ञेयस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-१९४-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kiṃ phalaṃ jñānayogasya vedānāṃ niyamasya ca |
bhūtātmā vā kathaṃ jñeyastanme brūhi pitāmaha || 12-194-1||

MHB 12-194-2

भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
मनोः प्रजापतेर्वादं महर्षेश्च बृहस्पतेः ॥ १२-१९४-२॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
manoḥ prajāpatervādaṃ maharṣeśca bṛhaspateḥ || 12-194-2||

MHB 12-194-3

प्रजापतिं श्रेष्ठतमं पृथिव्यां देवर्षिसंघप्रवरो महर्षिः ।
बृहस्पतिः प्रश्नमिमं पुराणं पप्रच्छ शिष्योऽथ गुरुं प्रणम्य ॥ १२-१९४-३॥
prajāpatiṃ śreṣṭhatamaṃ pṛthivyāṃ devarṣisaṃghapravaro maharṣiḥ |
bṛhaspatiḥ praśnamimaṃ purāṇaṃ papraccha śiṣyo'tha guruṃ praṇamya || 12-194-3||

MHB 12-194-4

यत्कारणं मन्त्रविधिः प्रवृत्तो ज्ञाने फलं यत्प्रवदन्ति विप्राः ।
यन्मन्त्रशब्दैरकृतप्रकाशं तदुच्यतां मे भगवन्यथावत् ॥ १२-१९४-४॥
yatkāraṇaṃ mantravidhiḥ pravṛtto jñāne phalaṃ yatpravadanti viprāḥ |
yanmantraśabdairakṛtaprakāśaṃ taducyatāṃ me bhagavanyathāvat || 12-194-4||

MHB 12-194-5

यदर्थशास्त्रागममन्त्रविद्भिर्यज्ञैरनेकैर्वरगोप्रदानैः ।
फलं महद्भिर्यदुपास्यते च तत्किं कथं वा भविता क्व वा तत् ॥ १२-१९४-५॥
yadarthaśāstrāgamamantravidbhiryajñairanekairvaragopradānaiḥ |
phalaṃ mahadbhiryadupāsyate ca tatkiṃ kathaṃ vā bhavitā kva vā tat || 12-194-5||

MHB 12-194-6

मही महीजाः पवनोऽन्तरिक्षं जलौकसश्चैव जलं दिवं च ।
दिवौकसश्चैव यतः प्रसूतास्तदुच्यतां मे भगवन्पुराणम् ॥ १२-१९४-६॥
mahī mahījāḥ pavano'ntarikṣaṃ jalaukasaścaiva jalaṃ divaṃ ca |
divaukasaścaiva yataḥ prasūtāstaducyatāṃ me bhagavanpurāṇam || 12-194-6||

MHB 12-194-7

ज्ञानं यतः प्रार्थयते नरो वै ततस्तदर्था भवति प्रवृत्तिः ।
न चाप्यहं वेद परं पुराणं मिथ्याप्रवृत्तिं च कथं नु कुर्याम् ॥ १२-१९४-७॥
jñānaṃ yataḥ prārthayate naro vai tatastadarthā bhavati pravṛttiḥ |
na cāpyahaṃ veda paraṃ purāṇaṃ mithyāpravṛttiṃ ca kathaṃ nu kuryām || 12-194-7||

MHB 12-194-8

ऋक्सामसंघांश्च यजूंषि चाहं छन्दांसि नक्षत्रगतिं निरुक्तम् ।
अधीत्य च व्याकरणं सकल्पं शिक्षां च भूतप्रकृतिं न वेद्मि ॥ १२-१९४-८॥
ṛksāmasaṃghāṃśca yajūṃṣi cāhaṃ chandāṃsi nakṣatragatiṃ niruktam |
adhītya ca vyākaraṇaṃ sakalpaṃ śikṣāṃ ca bhūtaprakṛtiṃ na vedmi || 12-194-8||

MHB 12-194-9

स मे भवाञ्शंसतु सर्वमेतज्ज्ञाने फलं कर्मणि वा यदस्ति ।
यथा च देहाच्च्यवते शरीरी पुनः शरीरं च यथाभ्युपैति ॥ १२-१९४-९॥
sa me bhavāñśaṃsatu sarvametajjñāne phalaṃ karmaṇi vā yadasti |
yathā ca dehāccyavate śarīrī punaḥ śarīraṃ ca yathābhyupaiti || 12-194-9||

MHB 12-194-10

मनुरुवाच ।
यद्यत्प्रियं यस्य सुखं तदाहुस्तदेव दुःखं प्रवदन्त्यनिष्टम् ।
इष्टं च मे स्यादितरच्च न स्यादेतत्कृते कर्मविधिः प्रवृत्तः ।
इष्टं त्वनिष्टं च न मां भजेतेत्येतत्कृते ज्ञानविधिः प्रवृत्तः ॥ १२-१९४-१०॥
manuruvāca |
yadyatpriyaṃ yasya sukhaṃ tadāhustadeva duḥkhaṃ pravadantyaniṣṭam |
iṣṭaṃ ca me syāditaracca na syādetatkṛte karmavidhiḥ pravṛttaḥ |
iṣṭaṃ tvaniṣṭaṃ ca na māṃ bhajetetyetatkṛte jñānavidhiḥ pravṛttaḥ || 12-194-10||

MHB 12-194-11

कामात्मकाश्छन्दसि कर्मयोगा एभिर्विमुक्तः परमश्नुवीत ।
नानाविधे कर्मपथे सुखार्थी नरः प्रवृत्तो न परं प्रयाति ।
परं हि तत्कर्मपथादपेतं निराशिषं ब्रह्मपरं ह्यवश्यम् ॥ १२-१९४-११॥
kāmātmakāśchandasi karmayogā ebhirvimuktaḥ paramaśnuvīta |
nānāvidhe karmapathe sukhārthī naraḥ pravṛtto na paraṃ prayāti |
paraṃ hi tatkarmapathādapetaṃ nirāśiṣaṃ brahmaparaṃ hyavaśyam || 12-194-11||

MHB 12-194-12

प्रजाः सृष्टा मनसा कर्मणा च द्वावप्येतौ सत्पथौ लोकजुष्टौ ।
दृष्ट्वा कर्म शाश्वतं चान्तवच्च मनस्त्यागः कारणं नान्यदस्ति ॥ १२-१९४-१२॥
prajāḥ sṛṣṭā manasā karmaṇā ca dvāvapyetau satpathau lokajuṣṭau |
dṛṣṭvā karma śāśvataṃ cāntavacca manastyāgaḥ kāraṇaṃ nānyadasti || 12-194-12||

MHB 12-194-13

स्वेनात्मना चक्षुरिव प्रणेता निशात्यये तमसा संवृतात्मा ।
ज्ञानं तु विज्ञानगुणेन युक्तं कर्माशुभं पश्यति वर्जनीयम् ॥ १२-१९४-१३॥
svenātmanā cakṣuriva praṇetā niśātyaye tamasā saṃvṛtātmā |
jñānaṃ tu vijñānaguṇena yuktaṃ karmāśubhaṃ paśyati varjanīyam || 12-194-13||

MHB 12-194-14

सर्पान्कुशाग्राणि तथोदपानं ज्ञात्वा मनुष्याः परिवर्जयन्ति ।
अज्ञानतस्तत्र पतन्ति मूढा ज्ञाने फलं पश्य यथा विशिष्टम् ॥ १२-१९४-१४॥
sarpānkuśāgrāṇi tathodapānaṃ jñātvā manuṣyāḥ parivarjayanti |
ajñānatastatra patanti mūḍhā jñāne phalaṃ paśya yathā viśiṣṭam || 12-194-14||

MHB 12-194-15

कृत्स्नस्तु मन्त्रो विधिवत्प्रयुक्तो यज्ञा यथोक्तास्त्वथ दक्षिणाश्च ।
अन्नप्रदानं मनसः समाधिः पञ्चात्मकं कर्मफलं वदन्ति ॥ १२-१९४-१५॥
kṛtsnastu mantro vidhivatprayukto yajñā yathoktāstvatha dakṣiṇāśca |
annapradānaṃ manasaḥ samādhiḥ pañcātmakaṃ karmaphalaṃ vadanti || 12-194-15||

MHB 12-194-16

गुणात्मकं कर्म वदन्ति वेदास्तस्मान्मन्त्रा मन्त्रमूलं हि कर्म ।
विधिर्विधेयं मनसोपपत्तिः फलस्य भोक्ता तु यथा शरीरी ॥ १२-१९४-१६॥
guṇātmakaṃ karma vadanti vedāstasmānmantrā mantramūlaṃ hi karma |
vidhirvidheyaṃ manasopapattiḥ phalasya bhoktā tu yathā śarīrī || 12-194-16||

MHB 12-194-17

शब्दाश्च रूपाणि रसाश्च पुण्याः स्पर्शाश्च गन्धाश्च शुभास्तथैव ।
नरो नसंस्थानगतः प्रभुः स्यादेतत्फलं सिध्यति कर्मलोके ॥ १२-१९४-१७॥
śabdāśca rūpāṇi rasāśca puṇyāḥ sparśāśca gandhāśca śubhāstathaiva |
naro nasaṃsthānagataḥ prabhuḥ syādetatphalaṃ sidhyati karmaloke || 12-194-17||

MHB 12-194-18

यद्यच्छरीरेण करोति कर्म शरीरयुक्तः समुपाश्नुते तत् ।
शरीरमेवायतनं सुखस्य दुःखस्य चाप्यायतनं शरीरम् ॥ १२-१९४-१८॥
yadyaccharīreṇa karoti karma śarīrayuktaḥ samupāśnute tat |
śarīramevāyatanaṃ sukhasya duḥkhasya cāpyāyatanaṃ śarīram || 12-194-18||

MHB 12-194-19

वाचा तु यत्कर्म करोति किंचिद्वाचैव सर्वं समुपाश्नुते तत् ।
मनस्तु यत्कर्म करोति किंचिन्मनःस्थ एवायमुपाश्नुते तत् ॥ १२-१९४-१९॥
vācā tu yatkarma karoti kiṃcidvācaiva sarvaṃ samupāśnute tat |
manastu yatkarma karoti kiṃcinmanaḥstha evāyamupāśnute tat || 12-194-19||

MHB 12-194-20

यथागुणं कर्मगणं फलार्थी करोत्ययं कर्मफले निविष्टः ।
तथा तथायं गुणसंप्रयुक्तः शुभाशुभं कर्मफलं भुनक्ति ॥ १२-१९४-२०॥
yathāguṇaṃ karmagaṇaṃ phalārthī karotyayaṃ karmaphale niviṣṭaḥ |
tathā tathāyaṃ guṇasaṃprayuktaḥ śubhāśubhaṃ karmaphalaṃ bhunakti || 12-194-20||

MHB 12-194-21

मत्स्यो यथा स्रोत इवाभिपाती तथा कृतं पूर्वमुपैति कर्म ।
शुभे त्वसौ तुष्यति दुष्कृते तु न तुष्यते वै परमः शरीरी ॥ १२-१९४-२१॥
matsyo yathā srota ivābhipātī tathā kṛtaṃ pūrvamupaiti karma |
śubhe tvasau tuṣyati duṣkṛte tu na tuṣyate vai paramaḥ śarīrī || 12-194-21||

MHB 12-194-22

यतो जगत्सर्वमिदं प्रसूतं ज्ञात्वात्मवन्तो व्यतियान्ति यत्तत् ।
यन्मन्त्रशब्दैरकृतप्रकाशं तदुच्यमानं शृणु मे परं यत् ॥ १२-१९४-२२॥
yato jagatsarvamidaṃ prasūtaṃ jñātvātmavanto vyatiyānti yattat |
yanmantraśabdairakṛtaprakāśaṃ taducyamānaṃ śṛṇu me paraṃ yat || 12-194-22||

MHB 12-194-23

रसैर्वियुक्तं विविधैश्च गन्धैरशब्दमस्पर्शमरूपवच्च ।
अग्राह्यमव्यक्तमवर्णमेकं पञ्चप्रकारं ससृजे प्रजानाम् ॥ १२-१९४-२३॥
rasairviyuktaṃ vividhaiśca gandhairaśabdamasparśamarūpavacca |
agrāhyamavyaktamavarṇamekaṃ pañcaprakāraṃ sasṛje prajānām || 12-194-23||

MHB 12-194-24

न स्त्री पुमान्वापि नपुंसकं च न सन्न चासत्सदसच्च तन्न ।
पश्यन्ति यद्ब्रह्मविदो मनुष्यास्तदक्षरं न क्षरतीति विद्धि ॥ १२-१९४-२४॥
na strī pumānvāpi napuṃsakaṃ ca na sanna cāsatsadasacca tanna |
paśyanti yadbrahmavido manuṣyāstadakṣaraṃ na kṣaratīti viddhi || 12-194-24||

Adhyaya: 195/353 (23)

MHB 12-195-1

मनुरुवाच ।
अक्षरात्खं ततो वायुर्वायोर्ज्योतिस्ततो जलम् ।
जलात्प्रसूता जगती जगत्यां जायते जगत् ॥ १२-१९५-१॥
manuruvāca |
akṣarātkhaṃ tato vāyurvāyorjyotistato jalam |
jalātprasūtā jagatī jagatyāṃ jāyate jagat || 12-195-1||

MHB 12-195-2

इमे शरीरैर्जलमेव गत्वा जलाच्च तेजः पवनोऽन्तरिक्षम् ।
खाद्वै निवर्तन्ति नभाविनस्ते ये भाविनस्ते परमाप्नुवन्ति ॥ १२-१९५-२॥
ime śarīrairjalameva gatvā jalācca tejaḥ pavano'ntarikṣam |
khādvai nivartanti nabhāvinaste ye bhāvinaste paramāpnuvanti || 12-195-2||

MHB 12-195-3

नोष्णं न शीतं मृदु नापि तीक्ष्णं नाम्लं कषायं मधुरं न तिक्तम् ।
न शब्दवन्नापि च गन्धवत्तन्न रूपवत्तत्परमस्वभावम् ॥ १२-१९५-३॥
noṣṇaṃ na śītaṃ mṛdu nāpi tīkṣṇaṃ nāmlaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ na tiktam |
na śabdavannāpi ca gandhavattanna rūpavattatparamasvabhāvam || 12-195-3||

MHB 12-195-4

स्पर्शं तनुर्वेद रसं तु जिह्वा घ्राणं च गन्धाञ्श्रवणे च शब्दान् ।
रूपाणि चक्षुर्न च तत्परं यद्गृह्णन्त्यनध्यात्मविदो मनुष्याः ॥ १२-१९५-४॥
sparśaṃ tanurveda rasaṃ tu jihvā ghrāṇaṃ ca gandhāñśravaṇe ca śabdān |
rūpāṇi cakṣurna ca tatparaṃ yadgṛhṇantyanadhyātmavido manuṣyāḥ || 12-195-4||

MHB 12-195-5

निवर्तयित्वा रसनं रसेभ्यो घ्राणं च गन्धाच्छ्रवणे च शब्दात् ।
स्पर्शात्तनुं रूपगुणात्तु चक्षुस्ततः परं पश्यति स्वं स्वभावम् ॥ १२-१९५-५॥
nivartayitvā rasanaṃ rasebhyo ghrāṇaṃ ca gandhācchravaṇe ca śabdāt |
sparśāttanuṃ rūpaguṇāttu cakṣustataḥ paraṃ paśyati svaṃ svabhāvam || 12-195-5||

MHB 12-195-6

यतो गृहीत्वा हि करोति यच्च यस्मिंश्च तामारभते प्रवृत्तिम् ।
यस्मिंश्च यद्येन च यश्च कर्ता तत्कारणं तं समुपायमाहुः ॥ १२-१९५-६॥
yato gṛhītvā hi karoti yacca yasmiṃśca tāmārabhate pravṛttim |
yasmiṃśca yadyena ca yaśca kartā tatkāraṇaṃ taṃ samupāyamāhuḥ || 12-195-6||

MHB 12-195-7

यच्चाभिभूः साधकं व्यापकं च यन्मन्त्रवच्छंस्यते चैव लोके ।
यः सर्वहेतुः परमार्थकारी तत्कारणं कार्यमतो यदन्यत् ॥ १२-१९५-७॥
yaccābhibhūḥ sādhakaṃ vyāpakaṃ ca yanmantravacchaṃsyate caiva loke |
yaḥ sarvahetuḥ paramārthakārī tatkāraṇaṃ kāryamato yadanyat || 12-195-7||

MHB 12-195-8

यथा च कश्चित्सुकृतैर्मनुष्यः शुभाशुभं प्राप्नुतेऽथाविरोधात् ।
एवं शरीरेषु शुभाशुभेषु स्वकर्मजैर्ज्ञानमिदं निबद्धम् ॥ १२-१९५-८॥
yathā ca kaścitsukṛtairmanuṣyaḥ śubhāśubhaṃ prāpnute'thāvirodhāt |
evaṃ śarīreṣu śubhāśubheṣu svakarmajairjñānamidaṃ nibaddham || 12-195-8||

MHB 12-195-9

यथा प्रदीपः पुरतः प्रदीप्तः प्रकाशमन्यस्य करोति दीप्यन् ।
तथेह पञ्चेन्द्रियदीपवृक्षा ज्ञानप्रदीप्ताः परवन्त एव ॥ १२-१९५-९॥
yathā pradīpaḥ purataḥ pradīptaḥ prakāśamanyasya karoti dīpyan |
tatheha pañcendriyadīpavṛkṣā jñānapradīptāḥ paravanta eva || 12-195-9||

MHB 12-195-10

यथा हि राज्ञो बहवो ह्यमात्याः पृथक्प्रमानं प्रवदन्ति युक्ताः ।
तद्वच्छरीरेषु भवन्ति पञ्च ज्ञानैकदेशः परमः स तेभ्यः ॥ १२-१९५-१०॥
yathā hi rājño bahavo hyamātyāḥ pṛthakpramānaṃ pravadanti yuktāḥ |
tadvaccharīreṣu bhavanti pañca jñānaikadeśaḥ paramaḥ sa tebhyaḥ || 12-195-10||

MHB 12-195-11

यथार्चिषोऽग्नेः पवनस्य वेगा मरीचयोऽर्कस्य नदीषु चापः ।
गच्छन्ति चायान्ति च तन्यमानास्तद्वच्छरीराणि शरीरिणां तु ॥ १२-१९५-११॥
yathārciṣo'gneḥ pavanasya vegā marīcayo'rkasya nadīṣu cāpaḥ |
gacchanti cāyānti ca tanyamānāstadvaccharīrāṇi śarīriṇāṃ tu || 12-195-11||

MHB 12-195-12

यथा च कश्चित्परशुं गृहीत्वा धूमं न पश्येज्ज्वलनं च काष्ठे ।
तद्वच्छरीरोदरपाणिपादं छित्त्वा न पश्यन्ति ततो यदन्यत् ॥ १२-१९५-१२॥
yathā ca kaścitparaśuṃ gṛhītvā dhūmaṃ na paśyejjvalanaṃ ca kāṣṭhe |
tadvaccharīrodarapāṇipādaṃ chittvā na paśyanti tato yadanyat || 12-195-12||

MHB 12-195-13

तान्येव काष्ठानि यथा विमथ्य धूमं च पश्येज्ज्वलनं च योगात् ।
तद्वत्सुबुद्धिः सममिन्द्रियत्वाद्बुधः परं पश्यति स्वं स्वभावम् ॥ १२-१९५-१३॥
tānyeva kāṣṭhāni yathā vimathya dhūmaṃ ca paśyejjvalanaṃ ca yogāt |
tadvatsubuddhiḥ samamindriyatvādbudhaḥ paraṃ paśyati svaṃ svabhāvam || 12-195-13||

MHB 12-195-14

यथात्मनोऽङ्गं पतितं पृथिव्यां स्वप्नान्तरे पश्यति चात्मनोऽन्यत् ।
श्रोत्रादियुक्तः सुमनाः सुबुद्धिर्लिङ्गात्तथा गच्छति लिङ्गमन्यत् ॥ १२-१९५-१४॥
yathātmano'ṅgaṃ patitaṃ pṛthivyāṃ svapnāntare paśyati cātmano'nyat |
śrotrādiyuktaḥ sumanāḥ subuddhirliṅgāttathā gacchati liṅgamanyat || 12-195-14||

MHB 12-195-15

उत्पत्तिवृद्धिक्षयसंनिपातैर्न युज्यतेऽसौ परमः शरीरी ।
अनेन लिङ्गेन तु लिङ्गमन्यद्गच्छत्यदृष्टः प्रतिसंधियोगात् ॥ १२-१९५-१५॥
utpattivṛddhikṣayasaṃnipātairna yujyate'sau paramaḥ śarīrī |
anena liṅgena tu liṅgamanyadgacchatyadṛṣṭaḥ pratisaṃdhiyogāt || 12-195-15||

MHB 12-195-16

न चक्षुषा पश्यति रूपमात्मनो न चापि संस्पर्शमुपैति किंचित् ।
न चापि तैः साधयतेऽथ कार्यं ते तं न पश्यन्ति स पश्यते तान् ॥ १२-१९५-१६॥
na cakṣuṣā paśyati rūpamātmano na cāpi saṃsparśamupaiti kiṃcit |
na cāpi taiḥ sādhayate'tha kāryaṃ te taṃ na paśyanti sa paśyate tān || 12-195-16||

MHB 12-195-17

यथा प्रदीपे ज्वलतोऽनलस्य संतापजं रूपमुपैति किंचित् ।
न चान्तरं रूपगुणं बिभर्ति तथैव तद्दृश्यते रूपमस्य ॥ १२-१९५-१७॥
yathā pradīpe jvalato'nalasya saṃtāpajaṃ rūpamupaiti kiṃcit |
na cāntaraṃ rūpaguṇaṃ bibharti tathaiva taddṛśyate rūpamasya || 12-195-17||

MHB 12-195-18

यथा मनुष्यः परिमुच्य कायमदृश्यमन्यद्विशते शरीरम् ।
विसृज्य भूतेषु महत्सु देहं तदाश्रयं चैव बिभर्ति रूपम् ॥ १२-१९५-१८॥
yathā manuṣyaḥ parimucya kāyamadṛśyamanyadviśate śarīram |
visṛjya bhūteṣu mahatsu dehaṃ tadāśrayaṃ caiva bibharti rūpam || 12-195-18||

MHB 12-195-19

खं वायुमग्निं सलिलं तथोर्वीं समन्ततोऽभ्याविशते शरीरी ।
नानाश्रयाः कर्मसु वर्तमानाः श्रोत्रादयः पञ्च गुणाञ्श्रयन्ते ॥ १२-१९५-१९॥
khaṃ vāyumagniṃ salilaṃ tathorvīṃ samantato'bhyāviśate śarīrī |
nānāśrayāḥ karmasu vartamānāḥ śrotrādayaḥ pañca guṇāñśrayante || 12-195-19||

MHB 12-195-20

श्रोत्रं खतो घ्राणमथो पृथिव्यास्तेजोमयं रूपमथो विपाकः ।
जलाश्रयः स्वेद उक्तो रसश्च वाय्वात्मकः स्पर्शकृतो गुणश्च ॥ १२-१९५-२०॥
śrotraṃ khato ghrāṇamatho pṛthivyāstejomayaṃ rūpamatho vipākaḥ |
jalāśrayaḥ sveda ukto rasaśca vāyvātmakaḥ sparśakṛto guṇaśca || 12-195-20||

MHB 12-195-21

महत्सु भूतेषु वसन्ति पञ्च पञ्चेन्द्रियार्थाश्च तथेन्द्रियेषु ।
सर्वाणि चैतानि मनोनुगानि बुद्धिं मनोऽन्वेति मनः स्वभावम् ॥ १२-१९५-२१॥
mahatsu bhūteṣu vasanti pañca pañcendriyārthāśca tathendriyeṣu |
sarvāṇi caitāni manonugāni buddhiṃ mano'nveti manaḥ svabhāvam || 12-195-21||

MHB 12-195-22

शुभाशुभं कर्म कृतं यदस्य तदेव प्रत्याददते स्वदेहे ।
मनोऽनुवर्तन्ति परावराणि जलौकसः स्रोत इवानुकूलम् ॥ १२-१९५-२२॥
śubhāśubhaṃ karma kṛtaṃ yadasya tadeva pratyādadate svadehe |
mano'nuvartanti parāvarāṇi jalaukasaḥ srota ivānukūlam || 12-195-22||

MHB 12-195-23

चलं यथा दृष्टिपथं परैति सूक्ष्मं महद्रूपमिवाभिपाति ।
स्वरूपमालोचयते च रूपं परं तथा बुद्धिपथं परैति ॥ १२-१९५-२३॥
calaṃ yathā dṛṣṭipathaṃ paraiti sūkṣmaṃ mahadrūpamivābhipāti |
svarūpamālocayate ca rūpaṃ paraṃ tathā buddhipathaṃ paraiti || 12-195-23||

Adhyaya: 196/353 (23)

MHB 12-196-1

मनुरुवाच ।
यदिन्द्रियैस्तूपकृतान्पुरस्तात्प्राप्तान्गुणान्संस्मरते चिराय ।
तेष्विन्द्रियेषूपहतेषु पश्चात्स बुद्धिरूपः परमः स्वभावः ॥ १२-१९६-१॥
manuruvāca |
yadindriyaistūpakṛtānpurastātprāptānguṇānsaṃsmarate cirāya |
teṣvindriyeṣūpahateṣu paścātsa buddhirūpaḥ paramaḥ svabhāvaḥ || 12-196-1||

MHB 12-196-2

यथेन्द्रियार्थान्युगपत्समस्तान्नावेक्षते कृत्स्नमतुल्यकालम् ।
यथाबलं संचरते स विद्वांस्तस्मात्स एकः परमः शरीरी ॥ १२-१९६-२॥
yathendriyārthānyugapatsamastānnāvekṣate kṛtsnamatulyakālam |
yathābalaṃ saṃcarate sa vidvāṃstasmātsa ekaḥ paramaḥ śarīrī || 12-196-2||

MHB 12-196-3

रजस्तमः सत्त्वमथो तृतीयं गच्छत्यसौ ज्ञानगुणान्विरूपान् ।
तथेन्द्रियाण्याविशते शरीरी हुताशनं वायुरिवेन्धनस्थम् ॥ १२-१९६-३॥
rajastamaḥ sattvamatho tṛtīyaṃ gacchatyasau jñānaguṇānvirūpān |
tathendriyāṇyāviśate śarīrī hutāśanaṃ vāyurivendhanastham || 12-196-3||

MHB 12-196-4

न चक्षुषा पश्यति रूपमात्मनो न पश्यति स्पर्शनमिन्द्रियेन्द्रियम् ।
न श्रोत्रलिङ्गं श्रवणे निदर्शनं तथागतं पश्यति तद्विनश्यति ॥ १२-१९६-४॥
na cakṣuṣā paśyati rūpamātmano na paśyati sparśanamindriyendriyam |
na śrotraliṅgaṃ śravaṇe nidarśanaṃ tathāgataṃ paśyati tadvinaśyati || 12-196-4||

MHB 12-196-5

श्रोत्रादीनि न पश्यन्ति स्वं स्वमात्मानमात्मना ।
सर्वज्ञः सर्वदर्शी च क्षेत्रज्ञस्तानि पश्यति ॥ १२-१९६-५॥
śrotrādīni na paśyanti svaṃ svamātmānamātmanā |
sarvajñaḥ sarvadarśī ca kṣetrajñastāni paśyati || 12-196-5||

MHB 12-196-6

यथा हिमवतः पार्श्वं पृष्ठं चन्द्रमसो यथा ।
न दृष्टपूर्वं मनुजैर्न च तन्नास्ति तावता ॥ १२-१९६-६॥
yathā himavataḥ pārśvaṃ pṛṣṭhaṃ candramaso yathā |
na dṛṣṭapūrvaṃ manujairna ca tannāsti tāvatā || 12-196-6||

MHB 12-196-7

तद्वद्भूतेषु भूतात्मा सूक्ष्मो ज्ञानात्मवानसौ ।
अदृष्टपूर्वश्चक्षुर्भ्यां न चासौ नास्ति तावता ॥ १२-१९६-७॥
tadvadbhūteṣu bhūtātmā sūkṣmo jñānātmavānasau |
adṛṣṭapūrvaścakṣurbhyāṃ na cāsau nāsti tāvatā || 12-196-7||

MHB 12-196-8

पश्यन्नपि यथा लक्ष्म जगत्सोमे न विन्दति ।
एवमस्ति न वेत्येतन्न च तन्न परायणम् ॥ १२-१९६-८॥
paśyannapi yathā lakṣma jagatsome na vindati |
evamasti na vetyetanna ca tanna parāyaṇam || 12-196-8||

MHB 12-196-9

रूपवन्तमरूपत्वादुदयास्तमये बुधाः ।
धिया समनुपश्यन्ति तद्गताः सवितुर्गतिम् ॥ १२-१९६-९॥
rūpavantamarūpatvādudayāstamaye budhāḥ |
dhiyā samanupaśyanti tadgatāḥ saviturgatim || 12-196-9||

MHB 12-196-10

तथा बुद्धिप्रदीपेन दूरस्थं सुविपश्चितः ।
प्रत्यासन्नं निनीषन्ति ज्ञेयं ज्ञानाभिसंहितम् ॥ १२-१९६-१०॥
tathā buddhipradīpena dūrasthaṃ suvipaścitaḥ |
pratyāsannaṃ ninīṣanti jñeyaṃ jñānābhisaṃhitam || 12-196-10||

MHB 12-196-11

न हि खल्वनुपायेन कश्चिदर्थोऽभिसिध्यति ।
सूत्रजालैर्यथा मत्स्यान्बध्नन्ति जलजीविनः ॥ १२-१९६-११॥
na hi khalvanupāyena kaścidartho'bhisidhyati |
sūtrajālairyathā matsyānbadhnanti jalajīvinaḥ || 12-196-11||

MHB 12-196-12

मृगैर्मृगाणां ग्रहणं पक्षिणां पक्षिभिर्यथा ।
गजानां च गजैरेवं ज्ञेयं ज्ञानेन गृह्यते ॥ १२-१९६-१२॥
mṛgairmṛgāṇāṃ grahaṇaṃ pakṣiṇāṃ pakṣibhiryathā |
gajānāṃ ca gajairevaṃ jñeyaṃ jñānena gṛhyate || 12-196-12||

MHB 12-196-13

अहिरेव ह्यहेः पादान्पश्यतीति निदर्शनम् ।
तद्वन्मूर्तिषु मूर्तिष्ठं ज्ञेयं ज्ञानेन पश्यति ॥ १२-१९६-१३॥
ahireva hyaheḥ pādānpaśyatīti nidarśanam |
tadvanmūrtiṣu mūrtiṣṭhaṃ jñeyaṃ jñānena paśyati || 12-196-13||

MHB 12-196-14

नोत्सहन्ते यथा वेत्तुमिन्द्रियैरिन्द्रियाण्यपि ।
तथैवेह परा बुद्धिः परं बुद्ध्या न पश्यति ॥ १२-१९६-१४॥
notsahante yathā vettumindriyairindriyāṇyapi |
tathaiveha parā buddhiḥ paraṃ buddhyā na paśyati || 12-196-14||

MHB 12-196-15

यथा चन्द्रो ह्यमावास्यामलिङ्गत्वान्न दृश्यते ।
न च नाशोऽस्य भवति तथा विद्धि शरीरिणम् ॥ १२-१९६-१५॥
yathā candro hyamāvāsyāmaliṅgatvānna dṛśyate |
na ca nāśo'sya bhavati tathā viddhi śarīriṇam || 12-196-15||

MHB 12-196-16

क्षीणकोशो ह्यमावास्यां चन्द्रमा न प्रकाशते ।
तद्वन्मूर्तिवियुक्तः सञ्शरीरी नोपलभ्यते ॥ १२-१९६-१६॥
kṣīṇakośo hyamāvāsyāṃ candramā na prakāśate |
tadvanmūrtiviyuktaḥ sañśarīrī nopalabhyate || 12-196-16||

MHB 12-196-17

यथा कोशान्तरं प्राप्य चन्द्रमा भ्राजते पुनः ।
तद्वल्लिङ्गान्तरं प्राप्य शरीरी भ्राजते पुनः ॥ १२-१९६-१७॥
yathā kośāntaraṃ prāpya candramā bhrājate punaḥ |
tadvalliṅgāntaraṃ prāpya śarīrī bhrājate punaḥ || 12-196-17||

MHB 12-196-18

जन्मवृद्धिक्षयश्चास्य प्रत्यक्षेणोपलभ्यते ।
सा तु चन्द्रमसो व्यक्तिर्न तु तस्य शरीरिणः ॥ १२-१९६-१८॥
janmavṛddhikṣayaścāsya pratyakṣeṇopalabhyate |
sā tu candramaso vyaktirna tu tasya śarīriṇaḥ || 12-196-18||

MHB 12-196-19

उत्पत्तिवृद्धिव्ययतो यथा स इति गृह्यते ।
चन्द्र एव त्वमावास्यां तथा भवति मूर्तिमान् ॥ १२-१९६-१९॥
utpattivṛddhivyayato yathā sa iti gṛhyate |
candra eva tvamāvāsyāṃ tathā bhavati mūrtimān || 12-196-19||

MHB 12-196-20

नाभिसर्पद्विमुञ्चद्वा शशिनं दृश्यते तमः ।
विसृजंश्चोपसर्पंश्च तद्वत्पश्य शरीरिणम् ॥ १२-१९६-२०॥
nābhisarpadvimuñcadvā śaśinaṃ dṛśyate tamaḥ |
visṛjaṃścopasarpaṃśca tadvatpaśya śarīriṇam || 12-196-20||

MHB 12-196-21

यथा चन्द्रार्कसंयुक्तं तमस्तदुपलभ्यते ।
तद्वच्छरीरसंयुक्तः शरीरीत्युपलभ्यते ॥ १२-१९६-२१॥
yathā candrārkasaṃyuktaṃ tamastadupalabhyate |
tadvaccharīrasaṃyuktaḥ śarīrītyupalabhyate || 12-196-21||

MHB 12-196-22

यथा चन्द्रार्कनिर्मुक्तः स राहुर्नोपलभ्यते ।
तद्वच्छरीरनिर्मुक्तः शरीरी नोपलभ्यते ॥ १२-१९६-२२॥
yathā candrārkanirmuktaḥ sa rāhurnopalabhyate |
tadvaccharīranirmuktaḥ śarīrī nopalabhyate || 12-196-22||

MHB 12-196-23

यथा चन्द्रो ह्यमावास्यां नक्षत्रैर्युज्यते गतः ।
तद्वच्छरीरनिर्मुक्तः फलैर्युज्यति कर्मणः ॥ १२-१९६-२३॥
yathā candro hyamāvāsyāṃ nakṣatrairyujyate gataḥ |
tadvaccharīranirmuktaḥ phalairyujyati karmaṇaḥ || 12-196-23||

Adhyaya: 197/353 (20)

MHB 12-197-1

मनुरुवाच ।
यथा व्यक्तमिदं शेते स्वप्ने चरति चेतनम् ।
ज्ञानमिन्द्रियसंयुक्तं तद्वत्प्रेत्य भवाभवौ ॥ १२-१९७-१॥
manuruvāca |
yathā vyaktamidaṃ śete svapne carati cetanam |
jñānamindriyasaṃyuktaṃ tadvatpretya bhavābhavau || 12-197-1||

MHB 12-197-2

यथाम्भसि प्रसन्ने तु रूपं पश्यति चक्षुषा ।
तद्वत्प्रसन्नेन्द्रियवाञ्ज्ञेयं ज्ञानेन पश्यति ॥ १२-१९७-२॥
yathāmbhasi prasanne tu rūpaṃ paśyati cakṣuṣā |
tadvatprasannendriyavāñjñeyaṃ jñānena paśyati || 12-197-2||

MHB 12-197-3

स एव लुलिते तस्मिन्यथा रूपं न पश्यति ।
तथेन्द्रियाकुलीभावे ज्ञेयं ज्ञाने न पश्यति ॥ १२-१९७-३॥
sa eva lulite tasminyathā rūpaṃ na paśyati |
tathendriyākulībhāve jñeyaṃ jñāne na paśyati || 12-197-3||

MHB 12-197-4

अबुद्धिरज्ञानकृता अबुद्ध्या दुष्यते मनः ।
दुष्टस्य मनसः पञ्च संप्रदुष्यन्ति मानसाः ॥ १२-१९७-४॥
abuddhirajñānakṛtā abuddhyā duṣyate manaḥ |
duṣṭasya manasaḥ pañca saṃpraduṣyanti mānasāḥ || 12-197-4||

MHB 12-197-5

अज्ञानतृप्तो विषयेष्ववगाढो न दृश्यते ।
अदृष्ट्वैव तु पूतात्मा विषयेभ्यो निवर्तते ॥ १२-१९७-५॥
ajñānatṛpto viṣayeṣvavagāḍho na dṛśyate |
adṛṣṭvaiva tu pūtātmā viṣayebhyo nivartate || 12-197-5||

MHB 12-197-6

तर्षच्छेदो न भवति पुरुषस्येह कल्मषात् ।
निवर्तते तथा तर्षः पापमन्तं गतं यथा ॥ १२-१९७-६॥
tarṣacchedo na bhavati puruṣasyeha kalmaṣāt |
nivartate tathā tarṣaḥ pāpamantaṃ gataṃ yathā || 12-197-6||

MHB 12-197-7

विषयेषु च संसर्गाच्छाश्वतस्य नसंश्रयात् ।
मनसा चान्यदाकाङ्क्षन्परं न प्रतिपद्यते ॥ १२-१९७-७॥
viṣayeṣu ca saṃsargācchāśvatasya nasaṃśrayāt |
manasā cānyadākāṅkṣanparaṃ na pratipadyate || 12-197-7||

MHB 12-197-8

ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्पापस्य कर्मणः ।
अथादर्शतलप्रख्ये पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ १२-१९७-८॥
jñānamutpadyate puṃsāṃ kṣayātpāpasya karmaṇaḥ |
athādarśatalaprakhye paśyatyātmānamātmani || 12-197-8||

MHB 12-197-9

प्रसृतैरिन्द्रियैर्दुःखी तैरेव नियतैः सुखी ।
तस्मादिन्द्रियरूपेभ्यो यच्छेदात्मानमात्मना ॥ १२-१९७-९॥
prasṛtairindriyairduḥkhī taireva niyataiḥ sukhī |
tasmādindriyarūpebhyo yacchedātmānamātmanā || 12-197-9||

MHB 12-197-10

इन्द्रियेभ्यो मनः पूर्वं बुद्धिः परतरा ततः ।
बुद्धेः परतरं ज्ञानं ज्ञानात्परतरं परम् ॥ १२-१९७-१०॥
indriyebhyo manaḥ pūrvaṃ buddhiḥ paratarā tataḥ |
buddheḥ parataraṃ jñānaṃ jñānātparataraṃ param || 12-197-10||

MHB 12-197-11

अव्यक्तात्प्रसृतं ज्ञानं ततो बुद्धिस्ततो मनः ।
मनः श्रोत्रादिभिर्युक्तं शब्दादीन्साधु पश्यति ॥ १२-१९७-११॥
avyaktātprasṛtaṃ jñānaṃ tato buddhistato manaḥ |
manaḥ śrotrādibhiryuktaṃ śabdādīnsādhu paśyati || 12-197-11||

MHB 12-197-12

यस्तांस्त्यजति शब्दादीन्सर्वाश्च व्यक्तयस्तथा ।
विमुञ्चत्याकृतिग्रामांस्तान्मुक्त्वामृतमश्नुते ॥ १२-१९७-१२॥
yastāṃstyajati śabdādīnsarvāśca vyaktayastathā |
vimuñcatyākṛtigrāmāṃstānmuktvāmṛtamaśnute || 12-197-12||

MHB 12-197-13

उद्यन्हि सविता यद्वत्सृजते रश्मिमण्डलम् ।
स एवास्तमुपागच्छंस्तदेवात्मनि यच्छति ॥ १२-१९७-१३॥
udyanhi savitā yadvatsṛjate raśmimaṇḍalam |
sa evāstamupāgacchaṃstadevātmani yacchati || 12-197-13||

MHB 12-197-14

अन्तरात्मा तथा देहमाविश्येन्द्रियरश्मिभिः ।
प्राप्येन्द्रियगुणान्पञ्च सोऽस्तमावृत्य गच्छति ॥ १२-१९७-१४॥
antarātmā tathā dehamāviśyendriyaraśmibhiḥ |
prāpyendriyaguṇānpañca so'stamāvṛtya gacchati || 12-197-14||

MHB 12-197-15

प्रणीतं कर्मणा मार्गं नीयमानः पुनः पुनः ।
प्राप्नोत्ययं कर्मफलं प्रवृद्धं धर्ममात्मवान् ॥ १२-१९७-१५॥
praṇītaṃ karmaṇā mārgaṃ nīyamānaḥ punaḥ punaḥ |
prāpnotyayaṃ karmaphalaṃ pravṛddhaṃ dharmamātmavān || 12-197-15||

MHB 12-197-16

विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः ।
रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥ १२-१९७-१६॥
viṣayā vinivartante nirāhārasya dehinaḥ |
rasavarjaṃ raso'pyasya paraṃ dṛṣṭvā nivartate || 12-197-16||

MHB 12-197-17

बुद्धिः कर्मगुणैर्हीना यदा मनसि वर्तते ।
तदा संपद्यते ब्रह्म तत्रैव प्रलयं गतम् ॥ १२-१९७-१७॥
buddhiḥ karmaguṇairhīnā yadā manasi vartate |
tadā saṃpadyate brahma tatraiva pralayaṃ gatam || 12-197-17||

MHB 12-197-18

अस्पर्शनमशृण्वानमनास्वादमदर्शनम् ।
अघ्राणमवितर्कं च सत्त्वं प्रविशते परम् ॥ १२-१९७-१८॥
asparśanamaśṛṇvānamanāsvādamadarśanam |
aghrāṇamavitarkaṃ ca sattvaṃ praviśate param || 12-197-18||

MHB 12-197-19

मनस्याकृतयो मग्ना मनस्त्वतिगतं मतिम् ।
मतिस्त्वतिगता ज्ञानं ज्ञानं त्वभिगतं परम् ॥ १२-१९७-१९॥
manasyākṛtayo magnā manastvatigataṃ matim |
matistvatigatā jñānaṃ jñānaṃ tvabhigataṃ param || 12-197-19||

MHB 12-197-20

इन्द्रियैर्मनसः सिद्धिर्न बुद्धिं बुध्यते मनः ।
न बुद्धिर्बुध्यतेऽव्यक्तं सूक्ष्मस्त्वेतानि पश्यति ॥ १२-१९७-२०॥
indriyairmanasaḥ siddhirna buddhiṃ budhyate manaḥ |
na buddhirbudhyate'vyaktaṃ sūkṣmastvetāni paśyati || 12-197-20||

Adhyaya: 198/353 (18)

MHB 12-198-1

मनुरुवाच ।
ज्ञानं ज्ञेयाभिनिर्वृत्तं विद्धि ज्ञानगुणं मनः ।
प्रज्ञाकरणसंयुक्तं ततो बुद्धिः प्रवर्तते ॥ १२-१९८-१॥
manuruvāca |
jñānaṃ jñeyābhinirvṛttaṃ viddhi jñānaguṇaṃ manaḥ |
prajñākaraṇasaṃyuktaṃ tato buddhiḥ pravartate || 12-198-1||

MHB 12-198-2

यदा कर्मगुणोपेता बुद्धिर्मनसि वर्तते ।
तदा प्रज्ञायते ब्रह्म ध्यानयोगसमाधिना ॥ १२-१९८-२॥
yadā karmaguṇopetā buddhirmanasi vartate |
tadā prajñāyate brahma dhyānayogasamādhinā || 12-198-2||

MHB 12-198-3

सेयं गुणवती बुद्धिर्गुणेष्वेवाभिवर्तते ।
अवताराभिनिःस्रोतं गिरेः शृङ्गादिवोदकम् ॥ १२-१९८-३॥
seyaṃ guṇavatī buddhirguṇeṣvevābhivartate |
avatārābhiniḥsrotaṃ gireḥ śṛṅgādivodakam || 12-198-3||

MHB 12-198-4

यदा निर्गुणमाप्नोति ध्यानं मनसि पूर्वजम् ।
तदा प्रज्ञायते ब्रह्म निकष्यं निकषे यथा ॥ १२-१९८-४॥
yadā nirguṇamāpnoti dhyānaṃ manasi pūrvajam |
tadā prajñāyate brahma nikaṣyaṃ nikaṣe yathā || 12-198-4||

MHB 12-198-5

मनस्त्वपहृतं बुद्धिमिन्द्रियार्थनिदर्शनम् ।
न समक्षं गुणावेक्षि निर्गुणस्य निदर्शनम् ॥ १२-१९८-५॥
manastvapahṛtaṃ buddhimindriyārthanidarśanam |
na samakṣaṃ guṇāvekṣi nirguṇasya nidarśanam || 12-198-5||

MHB 12-198-6

सर्वाण्येतानि संवार्य द्वाराणि मनसि स्थितः ।
मनस्येकाग्रतां कृत्वा तत्परं प्रतिपद्यते ॥ १२-१९८-६॥
sarvāṇyetāni saṃvārya dvārāṇi manasi sthitaḥ |
manasyekāgratāṃ kṛtvā tatparaṃ pratipadyate || 12-198-6||

MHB 12-198-7

यथा महान्ति भूतानि निवर्तन्ते गुणक्षये ।
तथेन्द्रियाण्युपादाय बुद्धिर्मनसि वर्तते ॥ १२-१९८-७॥
yathā mahānti bhūtāni nivartante guṇakṣaye |
tathendriyāṇyupādāya buddhirmanasi vartate || 12-198-7||

MHB 12-198-8

यदा मनसि सा बुद्धिर्वर्ततेऽन्तरचारिणी ।
व्यवसायगुणोपेता तदा संपद्यते मनः ॥ १२-१९८-८॥
yadā manasi sā buddhirvartate'ntaracāriṇī |
vyavasāyaguṇopetā tadā saṃpadyate manaḥ || 12-198-8||

MHB 12-198-9

गुणवद्भिर्गुणोपेतं यदा ध्यानगुणं मनः ।
तदा सर्वगुणान्हित्वा निर्गुणं प्रतिपद्यते ॥ १२-१९८-९॥
guṇavadbhirguṇopetaṃ yadā dhyānaguṇaṃ manaḥ |
tadā sarvaguṇānhitvā nirguṇaṃ pratipadyate || 12-198-9||

MHB 12-198-10

अव्यक्तस्येह विज्ञाने नास्ति तुल्यं निदर्शनम् ।
यत्र नास्ति पदन्यासः कस्तं विषयमाप्नुयात् ॥ १२-१९८-१०॥
avyaktasyeha vijñāne nāsti tulyaṃ nidarśanam |
yatra nāsti padanyāsaḥ kastaṃ viṣayamāpnuyāt || 12-198-10||

MHB 12-198-11

तपसा चानुमानेन गुणैर्जात्या श्रुतेन च ।
निनीषेत्तत्परं ब्रह्म विशुद्धेनान्तरात्मना ॥ १२-१९८-११॥
tapasā cānumānena guṇairjātyā śrutena ca |
ninīṣettatparaṃ brahma viśuddhenāntarātmanā || 12-198-11||

MHB 12-198-12

गुणहीनो हि तं मार्गं बहिः समनुवर्तते ।
गुणाभावात्प्रकृत्या च निस्तर्क्यं ज्ञेयसंमितम् ॥ १२-१९८-१२॥
guṇahīno hi taṃ mārgaṃ bahiḥ samanuvartate |
guṇābhāvātprakṛtyā ca nistarkyaṃ jñeyasaṃmitam || 12-198-12||

MHB 12-198-13

नैर्गुण्याद्ब्रह्म चाप्नोति सगुणत्वान्निवर्तते ।
गुणप्रसारिणी बुद्धिर्हुताशन इवेन्धने ॥ १२-१९८-१३॥
nairguṇyādbrahma cāpnoti saguṇatvānnivartate |
guṇaprasāriṇī buddhirhutāśana ivendhane || 12-198-13||

MHB 12-198-14

यथा पञ्च विमुक्तानि इन्द्रियाणि स्वकर्मभिः ।
तथा तत्परमं ब्रह्म विमुक्तं प्रकृतेः परम् ॥ १२-१९८-१४॥
yathā pañca vimuktāni indriyāṇi svakarmabhiḥ |
tathā tatparamaṃ brahma vimuktaṃ prakṛteḥ param || 12-198-14||

MHB 12-198-15

एवं प्रकृतितः सर्वे प्रभवन्ति शरीरिणः ।
निवर्तन्ते निवृत्तौ च सर्गं नैवोपयान्ति च ॥ १२-१९८-१५॥
evaṃ prakṛtitaḥ sarve prabhavanti śarīriṇaḥ |
nivartante nivṛttau ca sargaṃ naivopayānti ca || 12-198-15||

MHB 12-198-16

पुरुषः प्रकृतिर्बुद्धिर्विशेषाश्चेन्द्रियाणि च ।
अहंकारोऽभिमानश्च संभूतो भूतसंज्ञकः ॥ १२-१९८-१६॥
puruṣaḥ prakṛtirbuddhirviśeṣāścendriyāṇi ca |
ahaṃkāro'bhimānaśca saṃbhūto bhūtasaṃjñakaḥ || 12-198-16||

MHB 12-198-17

एकस्याद्या प्रवृत्तिस्तु प्रधानात्संप्रवर्तते ।
द्वितीया मिथुनव्यक्तिमविशेषान्नियच्छति ॥ १२-१९८-१७॥
ekasyādyā pravṛttistu pradhānātsaṃpravartate |
dvitīyā mithunavyaktimaviśeṣānniyacchati || 12-198-17||

MHB 12-198-18

धर्मादुत्कृष्यते श्रेयस्तथाश्रेयोऽप्यधर्मतः ।
रागवान्प्रकृतिं ह्येति विरक्तो ज्ञानवान्भवेत् ॥ १२-१९८-१८॥
dharmādutkṛṣyate śreyastathāśreyo'pyadharmataḥ |
rāgavānprakṛtiṃ hyeti virakto jñānavānbhavet || 12-198-18||

Adhyaya: 199/353 (32)

MHB 12-199-1

मनुरुवाच ।
यदा ते पञ्चभिः पञ्च विमुक्ता मनसा सह ।
अथ तद्द्रक्ष्यसे ब्रह्म मणौ सूत्रमिवार्पितम् ॥ १२-१९९-१॥
manuruvāca |
yadā te pañcabhiḥ pañca vimuktā manasā saha |
atha taddrakṣyase brahma maṇau sūtramivārpitam || 12-199-1||

MHB 12-199-2

तदेव च यथा सूत्रं सुवर्णे वर्तते पुनः ।
मुक्तास्वथ प्रवालेषु मृन्मये राजते तथा ॥ १२-१९९-२॥
tadeva ca yathā sūtraṃ suvarṇe vartate punaḥ |
muktāsvatha pravāleṣu mṛnmaye rājate tathā || 12-199-2||

MHB 12-199-3

तद्वद्गोषु मनुष्येषु तद्वद्धस्तिमृगादिषु ।
तद्वत्कीटपतंगेषु प्रसक्तात्मा स्वकर्मभिः ॥ १२-१९९-३॥
tadvadgoṣu manuṣyeṣu tadvaddhastimṛgādiṣu |
tadvatkīṭapataṃgeṣu prasaktātmā svakarmabhiḥ || 12-199-3||

MHB 12-199-4

येन येन शरीरेण यद्यत्कर्म करोत्ययम् ।
तेन तेन शरीरेण तत्तत्फलमुपाश्नुते ॥ १२-१९९-४॥
yena yena śarīreṇa yadyatkarma karotyayam |
tena tena śarīreṇa tattatphalamupāśnute || 12-199-4||

MHB 12-199-5

यथा ह्येकरसा भूमिरोषध्यात्मानुसारिणी ।
तथा कर्मानुगा बुद्धिरन्तरात्मानुदर्शिनी ॥ १२-१९९-५॥
yathā hyekarasā bhūmiroṣadhyātmānusāriṇī |
tathā karmānugā buddhirantarātmānudarśinī || 12-199-5||

MHB 12-199-6

ज्ञानपूर्वोद्भवा लिप्सा लिप्सापूर्वाभिसंधिता ।
अभिसंधिपूर्वकं कर्म कर्ममूलं ततः फलम् ॥ १२-१९९-६॥
jñānapūrvodbhavā lipsā lipsāpūrvābhisaṃdhitā |
abhisaṃdhipūrvakaṃ karma karmamūlaṃ tataḥ phalam || 12-199-6||

MHB 12-199-7

फलं कर्मात्मकं विद्यात्कर्म ज्ञेयात्मकं तथा ।
ज्ञेयं ज्ञानात्मकं विद्याज्ज्ञानं सदसदात्मकम् ॥ १२-१९९-७॥
phalaṃ karmātmakaṃ vidyātkarma jñeyātmakaṃ tathā |
jñeyaṃ jñānātmakaṃ vidyājjñānaṃ sadasadātmakam || 12-199-7||

MHB 12-199-8

ज्ञानानां च फलानां च ज्ञेयानां कर्मणां तथा ।
क्षयान्ते तत्फलं दिव्यं ज्ञानं ज्ञेयप्रतिष्ठितम् ॥ १२-१९९-८॥
jñānānāṃ ca phalānāṃ ca jñeyānāṃ karmaṇāṃ tathā |
kṣayānte tatphalaṃ divyaṃ jñānaṃ jñeyapratiṣṭhitam || 12-199-8||

MHB 12-199-9

महद्धि परमं भूतं युक्ताः पश्यन्ति योगिनः ।
अबुधास्तं न पश्यन्ति ह्यात्मस्था गुणबुद्धयः ॥ १२-१९९-९॥
mahaddhi paramaṃ bhūtaṃ yuktāḥ paśyanti yoginaḥ |
abudhāstaṃ na paśyanti hyātmasthā guṇabuddhayaḥ || 12-199-9||

MHB 12-199-10

पृथिवीरूपतो रूपमपामिह महत्तरम् ।
अद्भ्यो महत्तरं तेजस्तेजसः पवनो महान् ॥ १२-१९९-१०॥
pṛthivīrūpato rūpamapāmiha mahattaram |
adbhyo mahattaraṃ tejastejasaḥ pavano mahān || 12-199-10||

MHB 12-199-11

पवनाच्च महद्व्योम तस्मात्परतरं मनः ।
मनसो महती बुद्धिर्बुद्धेः कालो महान्स्मृतः ॥ १२-१९९-११॥
pavanācca mahadvyoma tasmātparataraṃ manaḥ |
manaso mahatī buddhirbuddheḥ kālo mahānsmṛtaḥ || 12-199-11||

MHB 12-199-12

कालात्स भगवान्विष्णुर्यस्य सर्वमिदं जगत् ।
नादिर्न मध्यं नैवान्तस्तस्य देवस्य विद्यते ॥ १२-१९९-१२॥
kālātsa bhagavānviṣṇuryasya sarvamidaṃ jagat |
nādirna madhyaṃ naivāntastasya devasya vidyate || 12-199-12||

MHB 12-199-13

अनादित्वादमध्यत्वादनन्तत्वाच्च सोऽव्ययः ।
अत्येति सर्वदुःखानि दुःखं ह्यन्तवदुच्यते ॥ १२-१९९-१३॥
anāditvādamadhyatvādanantatvācca so'vyayaḥ |
atyeti sarvaduḥkhāni duḥkhaṃ hyantavaducyate || 12-199-13||

MHB 12-199-14

तद्ब्रह्म परमं प्रोक्तं तद्धाम परमं स्मृतम् ।
तद्गत्वा कालविषयाद्विमुक्ता मोक्षमाश्रिताः ॥ १२-१९९-१४॥
tadbrahma paramaṃ proktaṃ taddhāma paramaṃ smṛtam |
tadgatvā kālaviṣayādvimuktā mokṣamāśritāḥ || 12-199-14||

MHB 12-199-15

गुणैस्त्वेतैः प्रकाशन्ते निर्गुणत्वात्ततः परम् ।
निवृत्तिलक्षणो धर्मस्तथानन्त्याय कल्पते ॥ १२-१९९-१५॥
guṇaistvetaiḥ prakāśante nirguṇatvāttataḥ param |
nivṛttilakṣaṇo dharmastathānantyāya kalpate || 12-199-15||

MHB 12-199-16

ऋचो यजूंषि सामानि शरीराणि व्यपाश्रिताः ।
जिह्वाग्रेषु प्रवर्तन्ते यत्नसाध्या विनाशिनः ॥ १२-१९९-१६॥
ṛco yajūṃṣi sāmāni śarīrāṇi vyapāśritāḥ |
jihvāgreṣu pravartante yatnasādhyā vināśinaḥ || 12-199-16||

MHB 12-199-17

न चैवमिष्यते ब्रह्म शरीराश्रयसंभवम् ।
न यत्नसाध्यं तद्ब्रह्म नादिमध्यं न चान्तवत् ॥ १२-१९९-१७॥
na caivamiṣyate brahma śarīrāśrayasaṃbhavam |
na yatnasādhyaṃ tadbrahma nādimadhyaṃ na cāntavat || 12-199-17||

MHB 12-199-18

ऋचामादिस्तथा साम्नां यजुषामादिरुच्यते ।
अन्तश्चादिमतां दृष्टो न चादिर्ब्रह्मणः स्मृतः ॥ १२-१९९-१८॥
ṛcāmādistathā sāmnāṃ yajuṣāmādirucyate |
antaścādimatāṃ dṛṣṭo na cādirbrahmaṇaḥ smṛtaḥ || 12-199-18||

MHB 12-199-19

अनादित्वादनन्तत्वात्तदनन्तमथाव्ययम् ।
अव्ययत्वाच्च निर्द्वंद्वं द्वंद्वाभावात्ततः परम् ॥ १२-१९९-१९॥
anāditvādanantatvāttadanantamathāvyayam |
avyayatvācca nirdvaṃdvaṃ dvaṃdvābhāvāttataḥ param || 12-199-19||

MHB 12-199-20

अदृष्टतोऽनुपायाच्चाप्यभिसंधेश्च कर्मणः ।
न तेन मर्त्याः पश्यन्ति येन गच्छन्ति तत्परम् ॥ १२-१९९-२०॥
adṛṣṭato'nupāyāccāpyabhisaṃdheśca karmaṇaḥ |
na tena martyāḥ paśyanti yena gacchanti tatparam || 12-199-20||

MHB 12-199-21

विषयेषु च संसर्गाच्छाश्वतस्य च दर्शनात् ।
मनसा चान्यदाकाङ्क्षन्परं न प्रतिपद्यते ॥ १२-१९९-२१॥
viṣayeṣu ca saṃsargācchāśvatasya ca darśanāt |
manasā cānyadākāṅkṣanparaṃ na pratipadyate || 12-199-21||

MHB 12-199-22

गुणान्यदिह पश्यन्ति तदिच्छन्त्यपरे जनाः ।
परं नैवाभिकाङ्क्षन्ति निर्गुणत्वाद्गुणार्थिनः ॥ १२-१९९-२२॥
guṇānyadiha paśyanti tadicchantyapare janāḥ |
paraṃ naivābhikāṅkṣanti nirguṇatvādguṇārthinaḥ || 12-199-22||

MHB 12-199-23

गुणैर्यस्त्ववरैर्युक्तः कथं विद्याद्गुणानिमान् ।
अनुमानाद्धि गन्तव्यं गुणैरवयवैः सह ॥ १२-१९९-२३॥
guṇairyastvavarairyuktaḥ kathaṃ vidyādguṇānimān |
anumānāddhi gantavyaṃ guṇairavayavaiḥ saha || 12-199-23||

MHB 12-199-24

सूक्ष्मेण मनसा विद्मो वाचा वक्तुं न शक्नुमः ।
मनो हि मनसा ग्राह्यं दर्शनेन च दर्शनम् ॥ १२-१९९-२४॥
sūkṣmeṇa manasā vidmo vācā vaktuṃ na śaknumaḥ |
mano hi manasā grāhyaṃ darśanena ca darśanam || 12-199-24||

MHB 12-199-25

ज्ञानेन निर्मलीकृत्य बुद्धिं बुद्ध्या तथा मनः ।
मनसा चेन्द्रियग्राममनन्तं प्रतिपद्यते ॥ १२-१९९-२५॥
jñānena nirmalīkṛtya buddhiṃ buddhyā tathā manaḥ |
manasā cendriyagrāmamanantaṃ pratipadyate || 12-199-25||

MHB 12-199-26

बुद्धिप्रहीणो मनसासमृद्धस्तथा निराशीर्गुणतामुपैति ।
परं त्यजन्तीह विलोभ्यमाना हुताशनं वायुरिवेन्धनस्थम् ॥ १२-१९९-२६॥
buddhiprahīṇo manasāsamṛddhastathā nirāśīrguṇatāmupaiti |
paraṃ tyajantīha vilobhyamānā hutāśanaṃ vāyurivendhanastham || 12-199-26||

MHB 12-199-27

गुणादाने विप्रयोगे च तेषां मनः सदा बुद्धिपरावराभ्याम् ।
अनेनैव विधिना संप्रवृत्तो गुणादाने ब्रह्मशरीरमेति ॥ १२-१९९-२७॥
guṇādāne viprayoge ca teṣāṃ manaḥ sadā buddhiparāvarābhyām |
anenaiva vidhinā saṃpravṛtto guṇādāne brahmaśarīrameti || 12-199-27||

MHB 12-199-28

अव्यक्तात्मा पुरुषोऽव्यक्तकर्मा सोऽव्यक्तत्वं गच्छति ह्यन्तकाले ।
तैरेवायं चेन्द्रियैर्वर्धमानैर्ग्लायद्भिर्वा वर्तते कर्मरूपः ॥ १२-१९९-२८॥
avyaktātmā puruṣo'vyaktakarmā so'vyaktatvaṃ gacchati hyantakāle |
tairevāyaṃ cendriyairvardhamānairglāyadbhirvā vartate karmarūpaḥ || 12-199-28||

MHB 12-199-29

सर्वैरयं चेन्द्रियैः संप्रयुक्तो देहः प्राप्तः पञ्चभूताश्रयः स्यात् ।
नासामर्थ्याद्गच्छति कर्मणेह हीनस्तेन परमेणाव्ययेन ॥ १२-१९९-२९॥
sarvairayaṃ cendriyaiḥ saṃprayukto dehaḥ prāptaḥ pañcabhūtāśrayaḥ syāt |
nāsāmarthyādgacchati karmaṇeha hīnastena parameṇāvyayena || 12-199-29||

MHB 12-199-30

पृथ्व्या नरः पश्यति नान्तमस्या ह्यन्तश्चास्या भविता चेति विद्धि ।
परं नयन्तीह विलोभ्यमानं यथा प्लवं वायुरिवार्णवस्थम् ॥ १२-१९९-३०॥
pṛthvyā naraḥ paśyati nāntamasyā hyantaścāsyā bhavitā ceti viddhi |
paraṃ nayantīha vilobhyamānaṃ yathā plavaṃ vāyurivārṇavastham || 12-199-30||

MHB 12-199-31

दिवाकरो गुणमुपलभ्य निर्गुणो यथा भवेद्व्यपगतरश्मिमण्डलः ।
तथा ह्यसौ मुनिरिह निर्विशेषवान्स निर्गुणं प्रविशति ब्रह्म चाव्ययम् ॥ १२-१९९-३१॥
divākaro guṇamupalabhya nirguṇo yathā bhavedvyapagataraśmimaṇḍalaḥ |
tathā hyasau muniriha nirviśeṣavānsa nirguṇaṃ praviśati brahma cāvyayam || 12-199-31||

MHB 12-199-32

अनागतिं सुकृतिमतां परां गतिं स्वयंभुवं प्रभवनिधानमव्ययम् ।
सनातनं यदमृतमव्ययं पदं विचार्य तं शमममृतत्वमश्नुते ॥ १२-१९९-३२॥
anāgatiṃ sukṛtimatāṃ parāṃ gatiṃ svayaṃbhuvaṃ prabhavanidhānamavyayam |
sanātanaṃ yadamṛtamavyayaṃ padaṃ vicārya taṃ śamamamṛtatvamaśnute || 12-199-32||

Adhyaya: 200/353 (46)

MHB 12-200-1

युधिष्ठिर उवाच ।
पितामह महाप्राज्ञ पुण्डरीकाक्षमच्युतम् ।
कर्तारमकृतं विष्णुं भूतानां प्रभवाप्ययम् ॥ १२-२००-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
pitāmaha mahāprājña puṇḍarīkākṣamacyutam |
kartāramakṛtaṃ viṣṇuṃ bhūtānāṃ prabhavāpyayam || 12-200-1||

MHB 12-200-2

नारायणं हृषीकेशं गोविन्दमपराजितम् ।
तत्त्वेन भरतश्रेष्ठ श्रोतुमिच्छामि केशवम् ॥ १२-२००-२॥
nārāyaṇaṃ hṛṣīkeśaṃ govindamaparājitam |
tattvena bharataśreṣṭha śrotumicchāmi keśavam || 12-200-2||

MHB 12-200-3

भीष्म उवाच ।
श्रुतोऽयमर्थो रामस्य जामदग्न्यस्य जल्पतः ।
नारदस्य च देवर्षेः कृष्णद्वैपायनस्य च ॥ १२-२००-३॥
bhīṣma uvāca |
śruto'yamartho rāmasya jāmadagnyasya jalpataḥ |
nāradasya ca devarṣeḥ kṛṣṇadvaipāyanasya ca || 12-200-3||

MHB 12-200-4

असितो देवलस्तात वाल्मीकिश्च महातपाः ।
मार्कण्डेयश्च गोविन्दे कथयत्यद्भुतं महत् ॥ १२-२००-४॥
asito devalastāta vālmīkiśca mahātapāḥ |
mārkaṇḍeyaśca govinde kathayatyadbhutaṃ mahat || 12-200-4||

MHB 12-200-5

केशवो भरतश्रेष्ठ भगवानीश्वरः प्रभुः ।
पुरुषः सर्वमित्येव श्रूयते बहुधा विभुः ॥ १२-२००-५॥
keśavo bharataśreṣṭha bhagavānīśvaraḥ prabhuḥ |
puruṣaḥ sarvamityeva śrūyate bahudhā vibhuḥ || 12-200-5||

MHB 12-200-6

किं तु यानि विदुर्लोके ब्राह्मणाः शार्ङ्गधन्वनः ।
माहात्म्यानि महाबाहो शृणु तानि युधिष्ठिर ॥ १२-२००-६॥
kiṃ tu yāni vidurloke brāhmaṇāḥ śārṅgadhanvanaḥ |
māhātmyāni mahābāho śṛṇu tāni yudhiṣṭhira || 12-200-6||

MHB 12-200-7

यानि चाहुर्मनुष्येन्द्र ये पुराणविदो जनाः ।
अशेषेण हि गोविन्दे कीर्तयिष्यामि तान्यहम् ॥ १२-२००-७॥
yāni cāhurmanuṣyendra ye purāṇavido janāḥ |
aśeṣeṇa hi govinde kīrtayiṣyāmi tānyaham || 12-200-7||

MHB 12-200-8

महाभूतानि भूतात्मा महात्मा पुरुषोत्तमः ।
वायुर्ज्योतिस्तथा चापः खं गां चैवान्वकल्पयत् ॥ १२-२००-८॥
mahābhūtāni bhūtātmā mahātmā puruṣottamaḥ |
vāyurjyotistathā cāpaḥ khaṃ gāṃ caivānvakalpayat || 12-200-8||

MHB 12-200-9

स दृष्ट्वा पृथिवीं चैव सर्वभूतेश्वरः प्रभुः ।
अप्स्वेव शयनं चक्रे महात्मा पुरुषोत्तमः ॥ १२-२००-९॥
sa dṛṣṭvā pṛthivīṃ caiva sarvabhūteśvaraḥ prabhuḥ |
apsveva śayanaṃ cakre mahātmā puruṣottamaḥ || 12-200-9||

MHB 12-200-10

सर्वतेजोमयस्तस्मिञ्शयानः शयने शुभे ।
सोऽग्रजं सर्वभूतानां संकर्षणमचिन्तयत् ॥ १२-२००-१०॥
sarvatejomayastasmiñśayānaḥ śayane śubhe |
so'grajaṃ sarvabhūtānāṃ saṃkarṣaṇamacintayat || 12-200-10||

MHB 12-200-11

आश्रयं सर्वभूतानां मनसेति विशुश्रुम ।
स धारयति भूतात्मा उभे भूतभविष्यती ॥ १२-२००-११॥
āśrayaṃ sarvabhūtānāṃ manaseti viśuśruma |
sa dhārayati bhūtātmā ubhe bhūtabhaviṣyatī || 12-200-11||

MHB 12-200-12

ततस्तस्मिन्महाबाहो प्रादुर्भूते महात्मनि ।
भास्करप्रतिमं दिव्यं नाभ्यां पद्ममजायत ॥ १२-२००-१२॥
tatastasminmahābāho prādurbhūte mahātmani |
bhāskarapratimaṃ divyaṃ nābhyāṃ padmamajāyata || 12-200-12||

MHB 12-200-13

स तत्र भगवान्देवः पुष्करे भासयन्दिशः ।
ब्रह्मा समभवत्तात सर्वभूतपितामहः ॥ १२-२००-१३॥
sa tatra bhagavāndevaḥ puṣkare bhāsayandiśaḥ |
brahmā samabhavattāta sarvabhūtapitāmahaḥ || 12-200-13||

MHB 12-200-14

तस्मिन्नपि महाबाहो प्रादुर्भूते महात्मनि ।
तमसः पूर्वजो जज्ञे मधुर्नाम महासुरः ॥ १२-२००-१४॥
tasminnapi mahābāho prādurbhūte mahātmani |
tamasaḥ pūrvajo jajñe madhurnāma mahāsuraḥ || 12-200-14||

MHB 12-200-15

तमुग्रमुग्रकर्माणमुग्रां बुद्धिं समास्थितम् ।
ब्रह्मणोपचितिं कुर्वञ्जघान पुरुषोत्तमः ॥ १२-२००-१५॥
tamugramugrakarmāṇamugrāṃ buddhiṃ samāsthitam |
brahmaṇopacitiṃ kurvañjaghāna puruṣottamaḥ || 12-200-15||

MHB 12-200-16

तस्य तात वधात्सर्वे देवदानवमानवाः ।
मधुसूदनमित्याहुर्वृषभं सर्वसात्वताम् ॥ १२-२००-१६॥
tasya tāta vadhātsarve devadānavamānavāḥ |
madhusūdanamityāhurvṛṣabhaṃ sarvasātvatām || 12-200-16||

MHB 12-200-17

ब्रह्मा तु ससृजे पुत्रान्मानसान्दक्षसप्तमान् ।
मरीचिमत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् ॥ १२-२००-१७॥
brahmā tu sasṛje putrānmānasāndakṣasaptamān |
marīcimatryaṅgirasau pulastyaṃ pulahaṃ kratum || 12-200-17||

MHB 12-200-18

मरीचिः कश्यपं तात पुत्रं चासृजदग्रजम् ।
मानसं जनयामास तैजसं ब्रह्मसत्तमम् ॥ १२-२००-१८॥
marīciḥ kaśyapaṃ tāta putraṃ cāsṛjadagrajam |
mānasaṃ janayāmāsa taijasaṃ brahmasattamam || 12-200-18||

MHB 12-200-19

अङ्गुष्ठादसृजद्ब्रह्मा मरीचेरपि पूर्वजम् ।
सोऽभवद्भरतश्रेष्ठ दक्षो नाम प्रजापतिः ॥ १२-२००-१९॥
aṅguṣṭhādasṛjadbrahmā marīcerapi pūrvajam |
so'bhavadbharataśreṣṭha dakṣo nāma prajāpatiḥ || 12-200-19||

MHB 12-200-20

तस्य पूर्वमजायन्त दश तिस्रश्च भारत ।
प्रजापतेर्दुहितरस्तासां ज्येष्ठाभवद्दितिः ॥ १२-२००-२०॥
tasya pūrvamajāyanta daśa tisraśca bhārata |
prajāpaterduhitarastāsāṃ jyeṣṭhābhavadditiḥ || 12-200-20||

MHB 12-200-21

सर्वधर्मविशेषज्ञः पुण्यकीर्तिर्महायशाः ।
मारीचः कश्यपस्तात सर्वासामभवत्पतिः ॥ १२-२००-२१॥
sarvadharmaviśeṣajñaḥ puṇyakīrtirmahāyaśāḥ |
mārīcaḥ kaśyapastāta sarvāsāmabhavatpatiḥ || 12-200-21||

MHB 12-200-22

उत्पाद्य तु महाभागस्तासामवरजा दश ।
ददौ धर्माय धर्मज्ञो दक्ष एव प्रजापतिः ॥ १२-२००-२२॥
utpādya tu mahābhāgastāsāmavarajā daśa |
dadau dharmāya dharmajño dakṣa eva prajāpatiḥ || 12-200-22||

MHB 12-200-23

धर्मस्य वसवः पुत्रा रुद्राश्चामिततेजसः ।
विश्वेदेवाश्च साध्याश्च मरुत्वन्तश्च भारत ॥ १२-२००-२३॥
dharmasya vasavaḥ putrā rudrāścāmitatejasaḥ |
viśvedevāśca sādhyāśca marutvantaśca bhārata || 12-200-23||

MHB 12-200-24

अपरास्तु यवीयस्यस्ताभ्योऽन्याः सप्तविंशतिः ।
सोमस्तासां महाभागः सर्वासामभवत्पतिः ॥ १२-२००-२४॥
aparāstu yavīyasyastābhyo'nyāḥ saptaviṃśatiḥ |
somastāsāṃ mahābhāgaḥ sarvāsāmabhavatpatiḥ || 12-200-24||

MHB 12-200-25

इतरास्तु व्यजायन्त गन्धर्वांस्तुरगान्द्विजान् ।
गाश्च किंपुरुषान्मत्स्यानौद्भिदांश्च वनस्पतीन् ॥ १२-२००-२५॥
itarāstu vyajāyanta gandharvāṃsturagāndvijān |
gāśca kiṃpuruṣānmatsyānaudbhidāṃśca vanaspatīn || 12-200-25||

MHB 12-200-26

आदित्यानदितिर्जज्ञे देवश्रेष्ठान्महाबलान् ।
तेषां विष्णुर्वामनोऽभूद्गोविन्दश्चाभवत्प्रभुः ॥ १२-२००-२६॥
ādityānaditirjajñe devaśreṣṭhānmahābalān |
teṣāṃ viṣṇurvāmano'bhūdgovindaścābhavatprabhuḥ || 12-200-26||

MHB 12-200-27

तस्य विक्रमणादेव देवानां श्रीर्व्यवर्धत ।
दानवाश्च पराभूता दैतेयी चासुरी प्रजा ॥ १२-२००-२७॥
tasya vikramaṇādeva devānāṃ śrīrvyavardhata |
dānavāśca parābhūtā daiteyī cāsurī prajā || 12-200-27||

MHB 12-200-28

विप्रचित्तिप्रधानांश्च दानवानसृजद्दनुः ।
दितिस्तु सर्वानसुरान्महासत्त्वान्व्यजायत ॥ १२-२००-२८॥
vipracittipradhānāṃśca dānavānasṛjaddanuḥ |
ditistu sarvānasurānmahāsattvānvyajāyata || 12-200-28||

MHB 12-200-29

अहोरात्रं च कालं च यथर्तु मधुसूदनः ।
पूर्वाह्णं चापराह्णं च सर्वमेवान्वकल्पयत् ॥ १२-२००-२९॥
ahorātraṃ ca kālaṃ ca yathartu madhusūdanaḥ |
pūrvāhṇaṃ cāparāhṇaṃ ca sarvamevānvakalpayat || 12-200-29||

MHB 12-200-30

बुद्ध्यापः सोऽसृजन्मेघांस्तथा स्थावरजङ्गमान् ।
पृथिवीं सोऽसृजद्विश्वां सहितां भूरितेजसा ॥ १२-२००-३०॥
buddhyāpaḥ so'sṛjanmeghāṃstathā sthāvarajaṅgamān |
pṛthivīṃ so'sṛjadviśvāṃ sahitāṃ bhūritejasā || 12-200-30||

MHB 12-200-31

ततः कृष्णो महाबाहुः पुनरेव युधिष्ठिर ।
ब्राह्मणानां शतं श्रेष्ठं मुखादसृजत प्रभुः ॥ १२-२००-३१॥
tataḥ kṛṣṇo mahābāhuḥ punareva yudhiṣṭhira |
brāhmaṇānāṃ śataṃ śreṣṭhaṃ mukhādasṛjata prabhuḥ || 12-200-31||

MHB 12-200-32

बाहुभ्यां क्षत्रियशतं वैश्यानामूरुतः शतम् ।
पद्भ्यां शूद्रशतं चैव केशवो भरतर्षभ ॥ १२-२००-३२॥
bāhubhyāṃ kṣatriyaśataṃ vaiśyānāmūrutaḥ śatam |
padbhyāṃ śūdraśataṃ caiva keśavo bharatarṣabha || 12-200-32||

MHB 12-200-33

स एवं चतुरो वर्णान्समुत्पाद्य महायशाः ।
अध्यक्षं सर्वभूतानां धातारमकरोत्प्रभुः ॥ १२-२००-३३॥
sa evaṃ caturo varṇānsamutpādya mahāyaśāḥ |
adhyakṣaṃ sarvabhūtānāṃ dhātāramakarotprabhuḥ || 12-200-33||

MHB 12-200-34

यावद्यावदभूच्छ्रद्धा देहं धारयितुं नृणाम् ।
तावत्तावदजीवंस्ते नासीद्यमकृतं भयम् ॥ १२-२००-३४॥
yāvadyāvadabhūcchraddhā dehaṃ dhārayituṃ nṛṇām |
tāvattāvadajīvaṃste nāsīdyamakṛtaṃ bhayam || 12-200-34||

MHB 12-200-35

न चैषां मैथुनो धर्मो बभूव भरतर्षभ ।
संकल्पादेव चैतेषामपत्यमुदपद्यत ॥ १२-२००-३५॥
na caiṣāṃ maithuno dharmo babhūva bharatarṣabha |
saṃkalpādeva caiteṣāmapatyamudapadyata || 12-200-35||

MHB 12-200-36

तत्र त्रेतायुगे काले संकल्पाज्जायते प्रजा ।
न ह्यभून्मैथुनो धर्मस्तेषामपि जनाधिप ॥ १२-२००-३६॥
tatra tretāyuge kāle saṃkalpājjāyate prajā |
na hyabhūnmaithuno dharmasteṣāmapi janādhipa || 12-200-36||

MHB 12-200-37

द्वापरे मैथुनो धर्मः प्रजानामभवन्नृप ।
तथा कलियुगे राजन्द्वंद्वमापेदिरे जनाः ॥ १२-२००-३७॥
dvāpare maithuno dharmaḥ prajānāmabhavannṛpa |
tathā kaliyuge rājandvaṃdvamāpedire janāḥ || 12-200-37||

MHB 12-200-38

एष भूतपतिस्तात स्वध्यक्षश्च प्रकीर्तितः ।
निरध्यक्षांस्तु कौन्तेय कीर्तयिष्यामि तानपि ॥ १२-२००-३८॥
eṣa bhūtapatistāta svadhyakṣaśca prakīrtitaḥ |
niradhyakṣāṃstu kaunteya kīrtayiṣyāmi tānapi || 12-200-38||

MHB 12-200-39

दक्षिणापथजन्मानः सर्वे तलवरान्ध्रकाः ।
उत्साः पुलिन्दाः शबराश्चूचुपा मण्डपैः सह ॥ १२-२००-३९॥
dakṣiṇāpathajanmānaḥ sarve talavarāndhrakāḥ |
utsāḥ pulindāḥ śabarāścūcupā maṇḍapaiḥ saha || 12-200-39||

MHB 12-200-40

उत्तरापथजन्मानः कीर्तयिष्यामि तानपि ।
यौनकाम्बोजगान्धाराः किराता बर्बरैः सह ॥ १२-२००-४०॥
uttarāpathajanmānaḥ kīrtayiṣyāmi tānapi |
yaunakāmbojagāndhārāḥ kirātā barbaraiḥ saha || 12-200-40||

MHB 12-200-41

एते पापकृतस्तात चरन्ति पृथिवीमिमाम् ।
श्वकाकबलगृध्राणां सधर्माणो नराधिप ॥ १२-२००-४१॥
ete pāpakṛtastāta caranti pṛthivīmimām |
śvakākabalagṛdhrāṇāṃ sadharmāṇo narādhipa || 12-200-41||

MHB 12-200-42

नैते कृतयुगे तात चरन्ति पृथिवीमिमाम् ।
त्रेताप्रभृति वर्तन्ते ते जना भरतर्षभ ॥ १२-२००-४२॥
naite kṛtayuge tāta caranti pṛthivīmimām |
tretāprabhṛti vartante te janā bharatarṣabha || 12-200-42||

MHB 12-200-43

ततस्तस्मिन्महाघोरे संध्याकाले युगान्तिके ।
राजानः समसज्जन्त समासाद्येतरेतरम् ॥ १२-२००-४३॥
tatastasminmahāghore saṃdhyākāle yugāntike |
rājānaḥ samasajjanta samāsādyetaretaram || 12-200-43||

MHB 12-200-44

एवमेष कुरुश्रेष्ठ प्रादुर्भावो महात्मनः ।
देवदेवर्षिराचष्ट नारदः सर्वलोकदृक् ॥ १२-२००-४४॥
evameṣa kuruśreṣṭha prādurbhāvo mahātmanaḥ |
devadevarṣirācaṣṭa nāradaḥ sarvalokadṛk || 12-200-44||

MHB 12-200-45

नारदोऽप्यथ कृष्णस्य परं मेने नराधिप ।
शाश्वतत्वं महाबाहो यथावद्भरतर्षभ ॥ १२-२००-४५॥
nārado'pyatha kṛṣṇasya paraṃ mene narādhipa |
śāśvatatvaṃ mahābāho yathāvadbharatarṣabha || 12-200-45||

MHB 12-200-46

एवमेष महाबाहुः केशवः सत्यविक्रमः ।
अचिन्त्यः पुण्डरीकाक्षो नैष केवलमानुषः ॥ १२-२००-४६॥
evameṣa mahābāhuḥ keśavaḥ satyavikramaḥ |
acintyaḥ puṇḍarīkākṣo naiṣa kevalamānuṣaḥ || 12-200-46||

Adhyaya: 201/353 (35)

MHB 12-201-1

युधिष्ठिर उवाच ।
के पूर्वमासन्पतयः प्रजानां भरतर्षभ ।
के चर्षयो महाभागा दिक्षु प्रत्येकशः स्मृताः ॥ १२-२०१-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
ke pūrvamāsanpatayaḥ prajānāṃ bharatarṣabha |
ke carṣayo mahābhāgā dikṣu pratyekaśaḥ smṛtāḥ || 12-201-1||

MHB 12-201-2

भीष्म उवाच ।
श्रूयतां भरतश्रेष्ठ यन्मा त्वं परिपृच्छसि ।
प्रजानां पतयो ये स्म दिक्षु प्रत्येकशः स्मृताः ॥ १२-२०१-२॥
bhīṣma uvāca |
śrūyatāṃ bharataśreṣṭha yanmā tvaṃ paripṛcchasi |
prajānāṃ patayo ye sma dikṣu pratyekaśaḥ smṛtāḥ || 12-201-2||

MHB 12-201-3

एकः स्वयंभूर्भगवानाद्यो ब्रह्मा सनातनः ।
ब्रह्मणः सप्त पुत्रा वै महात्मानः स्वयंभुवः ॥ १२-२०१-३॥
ekaḥ svayaṃbhūrbhagavānādyo brahmā sanātanaḥ |
brahmaṇaḥ sapta putrā vai mahātmānaḥ svayaṃbhuvaḥ || 12-201-3||

MHB 12-201-4

मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।
वसिष्ठश्च महाभागः सदृशा वै स्वयंभुवा ॥ १२-२०१-४॥
marīciratryaṅgirasau pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ |
vasiṣṭhaśca mahābhāgaḥ sadṛśā vai svayaṃbhuvā || 12-201-4||

MHB 12-201-5

सप्त ब्रह्माण इत्येष पुराणे निश्चयो गतः ।
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि सर्वानेव प्रजापतीन् ॥ १२-२०१-५॥
sapta brahmāṇa ityeṣa purāṇe niścayo gataḥ |
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi sarvāneva prajāpatīn || 12-201-5||

MHB 12-201-6

अत्रिवंशसमुत्पन्नो ब्रह्मयोनिः सनातनः ।
प्राचीनबर्हिर्भगवांस्तस्मात्प्राचेतसो दश ॥ १२-२०१-६॥
atrivaṃśasamutpanno brahmayoniḥ sanātanaḥ |
prācīnabarhirbhagavāṃstasmātprācetaso daśa || 12-201-6||

MHB 12-201-7

दशानां तनयस्त्वेको दक्षो नाम प्रजापतिः ।
तस्य द्वे नामनी लोके दक्षः क इति चोच्यते ॥ १२-२०१-७॥
daśānāṃ tanayastveko dakṣo nāma prajāpatiḥ |
tasya dve nāmanī loke dakṣaḥ ka iti cocyate || 12-201-7||

MHB 12-201-8

मरीचेः कश्यपः पुत्रस्तस्य द्वे नामनी श्रुते ।
अरिष्टनेमिरित्येकं कश्यपेत्यपरं विदुः ॥ १२-२०१-८॥
marīceḥ kaśyapaḥ putrastasya dve nāmanī śrute |
ariṣṭanemirityekaṃ kaśyapetyaparaṃ viduḥ || 12-201-8||

MHB 12-201-9

अङ्गश्चैवौरसः श्रीमान्राजा भौमश्च वीर्यवान् ।
सहस्रं यश्च दिव्यानां युगानां पर्युपासिता ॥ १२-२०१-९॥
aṅgaścaivaurasaḥ śrīmānrājā bhaumaśca vīryavān |
sahasraṃ yaśca divyānāṃ yugānāṃ paryupāsitā || 12-201-9||

MHB 12-201-10

अर्यमा चैव भगवान्ये चान्ये तनया विभो ।
एते प्रदेशाः कथिता भुवनानां प्रभावनाः ॥ १२-२०१-१०॥
aryamā caiva bhagavānye cānye tanayā vibho |
ete pradeśāḥ kathitā bhuvanānāṃ prabhāvanāḥ || 12-201-10||

MHB 12-201-11

शशबिन्दोश्च भार्याणां सहस्राणि दशाच्युत ।
एकैकस्यां सहस्रं तु तनयानामभूत्तदा ॥ १२-२०१-११॥
śaśabindośca bhāryāṇāṃ sahasrāṇi daśācyuta |
ekaikasyāṃ sahasraṃ tu tanayānāmabhūttadā || 12-201-11||

MHB 12-201-12

एवं शतसहस्राणां शतं तस्य महात्मनः ।
पुत्राणां न च ते कंचिदिच्छन्त्यन्यं प्रजापतिम् ॥ १२-२०१-१२॥
evaṃ śatasahasrāṇāṃ śataṃ tasya mahātmanaḥ |
putrāṇāṃ na ca te kaṃcidicchantyanyaṃ prajāpatim || 12-201-12||

MHB 12-201-13

प्रजामाचक्षते विप्राः पौराणीं शाशबिन्दवीम् ।
स वृष्णिवंशप्रभवो महान्वंशः प्रजापतेः ॥ १२-२०१-१३॥
prajāmācakṣate viprāḥ paurāṇīṃ śāśabindavīm |
sa vṛṣṇivaṃśaprabhavo mahānvaṃśaḥ prajāpateḥ || 12-201-13||

MHB 12-201-14

एते प्रजानां पतयः समुद्दिष्टा यशस्विनः ।
अतः परं प्रवक्ष्यामि देवांस्त्रिभुवनेश्वरान् ॥ १२-२०१-१४॥
ete prajānāṃ patayaḥ samuddiṣṭā yaśasvinaḥ |
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi devāṃstribhuvaneśvarān || 12-201-14||

MHB 12-201-15

भगोंऽशश्चार्यमा चैव मित्रोऽथ वरुणस्तथा ।
सविता चैव धाता च विवस्वांश्च महाबलः ॥ १२-२०१-१५॥
bhagoṃ'śaścāryamā caiva mitro'tha varuṇastathā |
savitā caiva dhātā ca vivasvāṃśca mahābalaḥ || 12-201-15||

MHB 12-201-16

पूषा त्वष्टा तथैवेन्द्रो द्वादशो विष्णुरुच्यते ।
त एते द्वादशादित्याः कश्यपस्यात्मसंभवाः ॥ १२-२०१-१६॥
pūṣā tvaṣṭā tathaivendro dvādaśo viṣṇurucyate |
ta ete dvādaśādityāḥ kaśyapasyātmasaṃbhavāḥ || 12-201-16||

MHB 12-201-17

नासत्यश्चैव दस्रश्च स्मृतौ द्वावश्विनावपि ।
मार्ताण्डस्यात्मजावेतावष्टमस्य प्रजापतेः ॥ १२-२०१-१७॥
nāsatyaścaiva dasraśca smṛtau dvāvaśvināvapi |
mārtāṇḍasyātmajāvetāvaṣṭamasya prajāpateḥ || 12-201-17||

MHB 12-201-18

त्वष्टुश्चैवात्मजः श्रीमान्विश्वरूपो महायशाः ।
अजैकपादहिर्बुध्न्यो विरूपाक्षोऽथ रैवतः ॥ १२-२०१-१८॥
tvaṣṭuścaivātmajaḥ śrīmānviśvarūpo mahāyaśāḥ |
ajaikapādahirbudhnyo virūpākṣo'tha raivataḥ || 12-201-18||

MHB 12-201-19

हरश्च बहुरूपश्च त्र्यम्बकश्च सुरेश्वरः ।
सावित्रश्च जयन्तश्च पिनाकी चापराजितः ।
पूर्वमेव महाभागा वसवोऽष्टौ प्रकीर्तिताः ॥ १२-२०१-१९॥
haraśca bahurūpaśca tryambakaśca sureśvaraḥ |
sāvitraśca jayantaśca pinākī cāparājitaḥ |
pūrvameva mahābhāgā vasavo'ṣṭau prakīrtitāḥ || 12-201-19||

MHB 12-201-20

एत एवंविधा देवा मनोरेव प्रजापतेः ।
ते च पूर्वे सुराश्चेति द्विविधाः पितरः स्मृताः ॥ १२-२०१-२०॥
eta evaṃvidhā devā manoreva prajāpateḥ |
te ca pūrve surāśceti dvividhāḥ pitaraḥ smṛtāḥ || 12-201-20||

MHB 12-201-21

शीलरूपरतास्त्वन्ये तथान्ये सिद्धसाध्ययोः ।
ऋभवो मरुतश्चैव देवानां चोदिता गणाः ॥ १२-२०१-२१॥
śīlarūparatāstvanye tathānye siddhasādhyayoḥ |
ṛbhavo marutaścaiva devānāṃ coditā gaṇāḥ || 12-201-21||

MHB 12-201-22

एवमेते समाम्नाता विश्वेदेवास्तथाश्विनौ ।
आदित्याः क्षत्रियास्तेषां विशस्तु मरुतस्तथा ॥ १२-२०१-२२॥
evamete samāmnātā viśvedevāstathāśvinau |
ādityāḥ kṣatriyāsteṣāṃ viśastu marutastathā || 12-201-22||

MHB 12-201-23

अश्विनौ तु मतौ शूद्रौ तपस्युग्रे समाहितौ ।
स्मृतास्त्वङ्गिरसो देवा ब्राह्मणा इति निश्चयः ।
इत्येतत्सर्वदेवानां चातुर्वर्ण्यं प्रकीर्तितम् ॥ १२-२०१-२३॥
aśvinau tu matau śūdrau tapasyugre samāhitau |
smṛtāstvaṅgiraso devā brāhmaṇā iti niścayaḥ |
ityetatsarvadevānāṃ cāturvarṇyaṃ prakīrtitam || 12-201-23||

MHB 12-201-24

एतान्वै प्रातरुत्थाय देवान्यस्तु प्रकीर्तयेत् ।
स्वजादन्यकृताच्चैव सर्वपापात्प्रमुच्यते ॥ १२-२०१-२४॥
etānvai prātarutthāya devānyastu prakīrtayet |
svajādanyakṛtāccaiva sarvapāpātpramucyate || 12-201-24||

MHB 12-201-25

यवक्रीतोऽथ रैभ्यश्च अर्वावसुपरावसू ।
औशिजश्चैव कक्षीवान्नलश्चाङ्गिरसः सुताः ॥ १२-२०१-२५॥
yavakrīto'tha raibhyaśca arvāvasuparāvasū |
auśijaścaiva kakṣīvānnalaścāṅgirasaḥ sutāḥ || 12-201-25||

MHB 12-201-26

ऋषेर्मेधातिथेः पुत्रः कण्वो बर्हिषदस्तथा ।
त्रैलोक्यभावनास्तात प्राच्यां सप्तर्षयस्तथा ॥ १२-२०१-२६॥
ṛṣermedhātitheḥ putraḥ kaṇvo barhiṣadastathā |
trailokyabhāvanāstāta prācyāṃ saptarṣayastathā || 12-201-26||

MHB 12-201-27

उन्मुचो विमुचश्चैव स्वस्त्यात्रेयश्च वीर्यवान् ।
प्रमुचश्चेध्मवाहश्च भगवांश्च दृढव्रतः ॥ १२-२०१-२७॥
unmuco vimucaścaiva svastyātreyaśca vīryavān |
pramucaścedhmavāhaśca bhagavāṃśca dṛḍhavrataḥ || 12-201-27||

MHB 12-201-28

मित्रावरुणयोः पुत्रस्तथागस्त्यः प्रतापवान् ।
एते ब्रह्मर्षयो नित्यमाश्रिता दक्षिणां दिशम् ॥ १२-२०१-२८॥
mitrāvaruṇayoḥ putrastathāgastyaḥ pratāpavān |
ete brahmarṣayo nityamāśritā dakṣiṇāṃ diśam || 12-201-28||

MHB 12-201-29

रुषद्गुः कवषो धौम्यः परिव्याधश्च वीर्यवान् ।
एकतश्च द्वितश्चैव त्रितश्चैव महर्षयः ॥ १२-२०१-२९॥
ruṣadguḥ kavaṣo dhaumyaḥ parivyādhaśca vīryavān |
ekataśca dvitaścaiva tritaścaiva maharṣayaḥ || 12-201-29||

MHB 12-201-30

अत्रेः पुत्रश्च भगवांस्तथा सारस्वतः प्रभुः ।
एते नव महात्मानः पश्चिमामाश्रिता दिशम् ॥ १२-२०१-३०॥
atreḥ putraśca bhagavāṃstathā sārasvataḥ prabhuḥ |
ete nava mahātmānaḥ paścimāmāśritā diśam || 12-201-30||

MHB 12-201-31

आत्रेयश्च वसिष्ठश्च कश्यपश्च महानृषिः ।
गौतमः सभरद्वाजो विश्वामित्रोऽथ कौशिकः ॥ १२-२०१-३१॥
ātreyaśca vasiṣṭhaśca kaśyapaśca mahānṛṣiḥ |
gautamaḥ sabharadvājo viśvāmitro'tha kauśikaḥ || 12-201-31||

MHB 12-201-32

तथैव पुत्रो भगवानृचीकस्य महात्मनः ।
जमदग्निश्च सप्तैते उदीचीं दिशमाश्रिताः ॥ १२-२०१-३२॥
tathaiva putro bhagavānṛcīkasya mahātmanaḥ |
jamadagniśca saptaite udīcīṃ diśamāśritāḥ || 12-201-32||

MHB 12-201-33

एते प्रतिदिशं सर्वे कीर्तितास्तिग्मतेजसः ।
साक्षिभूता महात्मानो भुवनानां प्रभावनाः ॥ १२-२०१-३३॥
ete pratidiśaṃ sarve kīrtitāstigmatejasaḥ |
sākṣibhūtā mahātmāno bhuvanānāṃ prabhāvanāḥ || 12-201-33||

MHB 12-201-34

एवमेते महात्मानः स्थिताः प्रत्येकशो दिशः ।
एतेषां कीर्तनं कृत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ १२-२०१-३४॥
evamete mahātmānaḥ sthitāḥ pratyekaśo diśaḥ |
eteṣāṃ kīrtanaṃ kṛtvā sarvapāpaiḥ pramucyate || 12-201-34||

MHB 12-201-35

यस्यां यस्यां दिशि ह्येते तां दिशं शरणं गतः ।
मुच्यते सर्वपापेभ्यः स्वस्तिमांश्च गृहान्व्रजेत् ॥ १२-२०१-३५॥
yasyāṃ yasyāṃ diśi hyete tāṃ diśaṃ śaraṇaṃ gataḥ |
mucyate sarvapāpebhyaḥ svastimāṃśca gṛhānvrajet || 12-201-35||

Adhyaya: 202/353 (33)

MHB 12-202-1

युधिष्ठिर उवाच ।
पितामह महाप्राज्ञ युधि सत्यपराक्रम ।
श्रोतुमिच्छामि कार्त्स्न्येन कृष्णमव्ययमीश्वरम् ॥ १२-२०२-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
pitāmaha mahāprājña yudhi satyaparākrama |
śrotumicchāmi kārtsnyena kṛṣṇamavyayamīśvaram || 12-202-1||

MHB 12-202-2

यच्चास्य तेजः सुमहद्यच्च कर्म पुरातनम् ।
तन्मे सर्वं यथातत्त्वं प्रब्रूहि भरतर्षभ ॥ १२-२०२-२॥
yaccāsya tejaḥ sumahadyacca karma purātanam |
tanme sarvaṃ yathātattvaṃ prabrūhi bharatarṣabha || 12-202-2||

MHB 12-202-3

तिर्यग्योनिगतं रूपं कथं धारितवान्हरिः ।
केन कार्यविसर्गेण तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-२०२-३॥
tiryagyonigataṃ rūpaṃ kathaṃ dhāritavānhariḥ |
kena kāryavisargeṇa tanme brūhi pitāmaha || 12-202-3||

MHB 12-202-4

भीष्म उवाच ।
पुराहं मृगयां यातो मार्कण्डेयाश्रमे स्थितः ।
तत्रापश्यं मुनिगणान्समासीनान्सहस्रशः ॥ १२-२०२-४॥
bhīṣma uvāca |
purāhaṃ mṛgayāṃ yāto mārkaṇḍeyāśrame sthitaḥ |
tatrāpaśyaṃ munigaṇānsamāsīnānsahasraśaḥ || 12-202-4||

MHB 12-202-5

ततस्ते मधुपर्केण पूजां चक्रुरथो मयि ।
प्रतिगृह्य च तां पूजां प्रत्यनन्दमृषीनहम् ॥ १२-२०२-५॥
tataste madhuparkeṇa pūjāṃ cakruratho mayi |
pratigṛhya ca tāṃ pūjāṃ pratyanandamṛṣīnaham || 12-202-5||

MHB 12-202-6

कथैषा कथिता तत्र कश्यपेन महर्षिणा ।
मनःप्रह्लादिनीं दिव्यां तामिहैकमनाः शृणु ॥ १२-२०२-६॥
kathaiṣā kathitā tatra kaśyapena maharṣiṇā |
manaḥprahlādinīṃ divyāṃ tāmihaikamanāḥ śṛṇu || 12-202-6||

MHB 12-202-7

पुरा दानवमुख्या हि क्रोधलोभसमन्विताः ।
बलेन मत्ताः शतशो नरकाद्या महासुराः ॥ १२-२०२-७॥
purā dānavamukhyā hi krodhalobhasamanvitāḥ |
balena mattāḥ śataśo narakādyā mahāsurāḥ || 12-202-7||

MHB 12-202-8

तथैव चान्ये बहवो दानवा युद्धदुर्मदाः ।
न सहन्ते स्म देवानां समृद्धिं तामनुत्तमाम् ॥ १२-२०२-८॥
tathaiva cānye bahavo dānavā yuddhadurmadāḥ |
na sahante sma devānāṃ samṛddhiṃ tāmanuttamām || 12-202-8||

MHB 12-202-9

दानवैरर्द्यमानास्तु देवा देवर्षयस्तथा ।
न शर्म लेभिरे राजन्विशमानास्ततस्ततः ॥ १२-२०२-९॥
dānavairardyamānāstu devā devarṣayastathā |
na śarma lebhire rājanviśamānāstatastataḥ || 12-202-9||

MHB 12-202-10

पृथिवीं चार्तरूपां ते समपश्यन्दिवौकसः ।
दानवैरभिसंकीर्णां घोररूपैर्महाबलैः ।
भारार्तामपकृष्टां च दुःखितां संनिमज्जतीम् ॥ १२-२०२-१०॥
pṛthivīṃ cārtarūpāṃ te samapaśyandivaukasaḥ |
dānavairabhisaṃkīrṇāṃ ghorarūpairmahābalaiḥ |
bhārārtāmapakṛṣṭāṃ ca duḥkhitāṃ saṃnimajjatīm || 12-202-10||

MHB 12-202-11

अथादितेयाः संत्रस्ता ब्रह्माणमिदमब्रुवन् ।
कथं शक्यामहे ब्रह्मन्दानवैरुपमर्दनम् ॥ १२-२०२-११॥
athāditeyāḥ saṃtrastā brahmāṇamidamabruvan |
kathaṃ śakyāmahe brahmandānavairupamardanam || 12-202-11||

MHB 12-202-12

स्वयंभूस्तानुवाचेदं निसृष्टोऽत्र विधिर्मया ।
ते वरेणाभिसंमत्ता बलेन च मदेन च ॥ १२-२०२-१२॥
svayaṃbhūstānuvācedaṃ nisṛṣṭo'tra vidhirmayā |
te vareṇābhisaṃmattā balena ca madena ca || 12-202-12||

MHB 12-202-13

नावभोत्स्यन्ति संमूढा विष्णुमव्यक्तदर्शनम् ।
वराहरूपिणं देवमधृष्यममरैरपि ॥ १२-२०२-१३॥
nāvabhotsyanti saṃmūḍhā viṣṇumavyaktadarśanam |
varāharūpiṇaṃ devamadhṛṣyamamarairapi || 12-202-13||

MHB 12-202-14

एष वेगेन गत्वा हि यत्र ते दानवाधमाः ।
अन्तर्भूमिगता घोरा निवसन्ति सहस्रशः ।
शमयिष्यति श्रुत्वा ते जहृषुः सुरसत्तमाः ॥ १२-२०२-१४॥
eṣa vegena gatvā hi yatra te dānavādhamāḥ |
antarbhūmigatā ghorā nivasanti sahasraśaḥ |
śamayiṣyati śrutvā te jahṛṣuḥ surasattamāḥ || 12-202-14||

MHB 12-202-15

ततो विष्णुर्महातेजा वाराहं रूपमाश्रितः ।
अन्तर्भूमिं संप्रविश्य जगाम दितिजान्प्रति ॥ १२-२०२-१५॥
tato viṣṇurmahātejā vārāhaṃ rūpamāśritaḥ |
antarbhūmiṃ saṃpraviśya jagāma ditijānprati || 12-202-15||

MHB 12-202-16

दृष्ट्वा च सहिताः सर्वे दैत्याः सत्त्वममानुषम् ।
प्रसह्य सहसा सर्वे संतस्थुः कालमोहिताः ॥ १२-२०२-१६॥
dṛṣṭvā ca sahitāḥ sarve daityāḥ sattvamamānuṣam |
prasahya sahasā sarve saṃtasthuḥ kālamohitāḥ || 12-202-16||

MHB 12-202-17

सर्वे च समभिद्रुत्य वराहं जगृहुः समम् ।
संक्रुद्धाश्च वराहं तं व्यकर्षन्त समन्ततः ॥ १२-२०२-१७॥
sarve ca samabhidrutya varāhaṃ jagṛhuḥ samam |
saṃkruddhāśca varāhaṃ taṃ vyakarṣanta samantataḥ || 12-202-17||

MHB 12-202-18

दानवेन्द्रा महाकाया महावीर्या बलोच्छ्रिताः ।
नाशक्नुवंश्च किंचित्ते तस्य कर्तुं तदा विभो ॥ १२-२०२-१८॥
dānavendrā mahākāyā mahāvīryā balocchritāḥ |
nāśaknuvaṃśca kiṃcitte tasya kartuṃ tadā vibho || 12-202-18||

MHB 12-202-19

ततोऽगमन्विस्मयं ते दानवेन्द्रा भयात्तदा ।
संशयं गतमात्मानं मेनिरे च सहस्रशः ॥ १२-२०२-१९॥
tato'gamanvismayaṃ te dānavendrā bhayāttadā |
saṃśayaṃ gatamātmānaṃ menire ca sahasraśaḥ || 12-202-19||

MHB 12-202-20

ततो देवादिदेवः स योगात्मा योगसारथिः ।
योगमास्थाय भगवांस्तदा भरतसत्तम ॥ १२-२०२-२०॥
tato devādidevaḥ sa yogātmā yogasārathiḥ |
yogamāsthāya bhagavāṃstadā bharatasattama || 12-202-20||

MHB 12-202-21

विननाद महानादं क्षोभयन्दैत्यदानवान् ।
संनादिता येन लोकाः सर्वाश्चैव दिशो दश ॥ १२-२०२-२१॥
vinanāda mahānādaṃ kṣobhayandaityadānavān |
saṃnāditā yena lokāḥ sarvāścaiva diśo daśa || 12-202-21||

MHB 12-202-22

तेन संनादशब्देन लोकाः संक्षोभमागमन् ।
संभ्रान्ताश्च दिशः सर्वा देवाः शक्रपुरोगमाः ॥ १२-२०२-२२॥
tena saṃnādaśabdena lokāḥ saṃkṣobhamāgaman |
saṃbhrāntāśca diśaḥ sarvā devāḥ śakrapurogamāḥ || 12-202-22||

MHB 12-202-23

निर्विचेष्टं जगच्चापि बभूवातिभृशं तदा ।
स्थावरं जङ्गमं चैव तेन नादेन मोहितम् ॥ १२-२०२-२३॥
nirviceṣṭaṃ jagaccāpi babhūvātibhṛśaṃ tadā |
sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva tena nādena mohitam || 12-202-23||

MHB 12-202-24

ततस्ते दानवाः सर्वे तेन शब्देन भीषिताः ।
पेतुर्गतासवश्चैव विष्णुतेजोविमोहिताः ॥ १२-२०२-२४॥
tataste dānavāḥ sarve tena śabdena bhīṣitāḥ |
peturgatāsavaścaiva viṣṇutejovimohitāḥ || 12-202-24||

MHB 12-202-25

रसातलगतांश्चैव वराहस्त्रिदशद्विषः ।
खुरैः संदारयामास मांसमेदोस्थिसंचयम् ॥ १२-२०२-२५॥
rasātalagatāṃścaiva varāhastridaśadviṣaḥ |
khuraiḥ saṃdārayāmāsa māṃsamedosthisaṃcayam || 12-202-25||

MHB 12-202-26

नादेन तेन महता सनातन इति स्मृतः ।
पद्मनाभो महायोगी भूताचार्यः स भूतराट् ॥ १२-२०२-२६॥
nādena tena mahatā sanātana iti smṛtaḥ |
padmanābho mahāyogī bhūtācāryaḥ sa bhūtarāṭ || 12-202-26||

MHB 12-202-27

ततो देवगणाः सर्वे पितामहमुपाब्रुवन् ।
नादोऽयं कीदृशो देव नैनं विद्म वयं विभो ।
कोऽसौ हि कस्य वा नादो येन विह्वलितं जगत् ॥ १२-२०२-२७॥
tato devagaṇāḥ sarve pitāmahamupābruvan |
nādo'yaṃ kīdṛśo deva nainaṃ vidma vayaṃ vibho |
ko'sau hi kasya vā nādo yena vihvalitaṃ jagat || 12-202-27||

MHB 12-202-28

एतस्मिन्नन्तरे विष्णुर्वाराहं रूपमास्थितः ।
उदतिष्ठन्महादेवः स्तूयमानो महर्षिभिः ॥ १२-२०२-२८॥
etasminnantare viṣṇurvārāhaṃ rūpamāsthitaḥ |
udatiṣṭhanmahādevaḥ stūyamāno maharṣibhiḥ || 12-202-28||

MHB 12-202-29

पितामह उवाच ।
निहत्य दानवपतीन्महावर्ष्मा महाबलः ।
एष देवो महायोगी भूतात्मा भूतभावनः ॥ १२-२०२-२९॥
pitāmaha uvāca |
nihatya dānavapatīnmahāvarṣmā mahābalaḥ |
eṣa devo mahāyogī bhūtātmā bhūtabhāvanaḥ || 12-202-29||

MHB 12-202-30

सर्वभूतेश्वरो योगी योनिरात्मा तथात्मनः ।
स्थिरीभवत कृष्णोऽयं सर्वपापप्रणाशनः ॥ १२-२०२-३०॥
sarvabhūteśvaro yogī yonirātmā tathātmanaḥ |
sthirībhavata kṛṣṇo'yaṃ sarvapāpapraṇāśanaḥ || 12-202-30||

MHB 12-202-31

कृत्वा कर्मातिसाध्वेतदशक्यममितप्रभः ।
समायातः स्वमात्मानं महाभागो महाद्युतिः ।
पद्मनाभो महायोगी भूतात्मा भूतभावनः ॥ १२-२०२-३१॥
kṛtvā karmātisādhvetadaśakyamamitaprabhaḥ |
samāyātaḥ svamātmānaṃ mahābhāgo mahādyutiḥ |
padmanābho mahāyogī bhūtātmā bhūtabhāvanaḥ || 12-202-31||

MHB 12-202-32

न संतापो न भीः कार्या शोको वा सुरसत्तमाः ।
विधिरेष प्रभावश्च कालः संक्षयकारकः ।
लोकान्धारयतानेन नादो मुक्तो महात्मना ॥ १२-२०२-३२॥
na saṃtāpo na bhīḥ kāryā śoko vā surasattamāḥ |
vidhireṣa prabhāvaśca kālaḥ saṃkṣayakārakaḥ |
lokāndhārayatānena nādo mukto mahātmanā || 12-202-32||

MHB 12-202-33

स एव हि महाभागः सर्वलोकनमस्कृतः ।
अच्युतः पुण्डरीकाक्षः सर्वभूतसमुद्भवः ॥ १२-२०२-३३॥
sa eva hi mahābhāgaḥ sarvalokanamaskṛtaḥ |
acyutaḥ puṇḍarīkākṣaḥ sarvabhūtasamudbhavaḥ || 12-202-33||

Adhyaya: 203/353 (43)

MHB 12-203-1

युधिष्ठिर उवाच ।
योगं मे परमं तात मोक्षस्य वद भारत ।
तमहं तत्त्वतो ज्ञातुमिच्छामि वदतां वर ॥ १२-२०३-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
yogaṃ me paramaṃ tāta mokṣasya vada bhārata |
tamahaṃ tattvato jñātumicchāmi vadatāṃ vara || 12-203-1||

MHB 12-203-2

भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
संवादं मोक्षसंयुक्तं शिष्यस्य गुरुणा सह ॥ १२-२०३-२॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
saṃvādaṃ mokṣasaṃyuktaṃ śiṣyasya guruṇā saha || 12-203-2||

MHB 12-203-3

कश्चिद्ब्राह्मणमासीनमाचार्यमृषिसत्तमम् ।
शिष्यः परममेधावी श्रेयोर्थी सुसमाहितः ।
चरणावुपसंगृह्य स्थितः प्राञ्जलिरब्रवीत् ॥ १२-२०३-३॥
kaścidbrāhmaṇamāsīnamācāryamṛṣisattamam |
śiṣyaḥ paramamedhāvī śreyorthī susamāhitaḥ |
caraṇāvupasaṃgṛhya sthitaḥ prāñjalirabravīt || 12-203-3||

MHB 12-203-4

उपासनात्प्रसन्नोऽसि यदि वै भगवन्मम ।
संशयो मे महान्कश्चित्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १२-२०३-४॥
upāsanātprasanno'si yadi vai bhagavanmama |
saṃśayo me mahānkaścittanme vyākhyātumarhasi || 12-203-4||

MHB 12-203-5

कुतश्चाहं कुतश्च त्वं तत्सम्यग्ब्रूहि यत्परम् ।
कथं च सर्वभूतेषु समेषु द्विजसत्तम ।
सम्यग्वृत्ता निवर्तन्ते विपरीताः क्षयोदयाः ॥ १२-२०३-५॥
kutaścāhaṃ kutaśca tvaṃ tatsamyagbrūhi yatparam |
kathaṃ ca sarvabhūteṣu sameṣu dvijasattama |
samyagvṛttā nivartante viparītāḥ kṣayodayāḥ || 12-203-5||

MHB 12-203-6

वेदेषु चापि यद्वाक्यं लौकिकं व्यापकं च यत् ।
एतद्विद्वन्यथातत्त्वं सर्वं व्याख्यातुमर्हसि ॥ १२-२०३-६॥
vedeṣu cāpi yadvākyaṃ laukikaṃ vyāpakaṃ ca yat |
etadvidvanyathātattvaṃ sarvaṃ vyākhyātumarhasi || 12-203-6||

MHB 12-203-7

गुरुरुवाच ।
शृणु शिष्य महाप्राज्ञ ब्रह्मगुह्यमिदं परम् ।
अध्यात्मं सर्वभूतानामागमानां च यद्वसु ॥ १२-२०३-७॥
gururuvāca |
śṛṇu śiṣya mahāprājña brahmaguhyamidaṃ param |
adhyātmaṃ sarvabhūtānāmāgamānāṃ ca yadvasu || 12-203-7||

MHB 12-203-8

वासुदेवः सर्वमिदं विश्वस्य ब्रह्मणो मुखम् ।
सत्यं दानमथो यज्ञस्तितिक्षा दम आर्जवम् ॥ १२-२०३-८॥
vāsudevaḥ sarvamidaṃ viśvasya brahmaṇo mukham |
satyaṃ dānamatho yajñastitikṣā dama ārjavam || 12-203-8||

MHB 12-203-9

पुरुषं सनातनं विष्णुं यत्तद्वेदविदो विदुः ।
सर्गप्रलयकर्तारमव्यक्तं ब्रह्म शाश्वतम् ।
तदिदं ब्रह्म वार्ष्णेयमितिहासं शृणुष्व मे ॥ १२-२०३-९॥
puruṣaṃ sanātanaṃ viṣṇuṃ yattadvedavido viduḥ |
sargapralayakartāramavyaktaṃ brahma śāśvatam |
tadidaṃ brahma vārṣṇeyamitihāsaṃ śṛṇuṣva me || 12-203-9||

MHB 12-203-10

ब्राह्मणो ब्राह्मणैः श्राव्यो राजन्यः क्षत्रियैस्तथा ।
माहात्म्यं देवदेवस्य विष्णोरमिततेजसः ।
अर्हस्त्वमसि कल्याण वार्ष्णेयं शृणु यत्परम् ॥ १२-२०३-१०॥
brāhmaṇo brāhmaṇaiḥ śrāvyo rājanyaḥ kṣatriyaistathā |
māhātmyaṃ devadevasya viṣṇoramitatejasaḥ |
arhastvamasi kalyāṇa vārṣṇeyaṃ śṛṇu yatparam || 12-203-10||

MHB 12-203-11

कालचक्रमनाद्यन्तं भावाभावस्वलक्षणम् ।
त्रैलोक्यं सर्वभूतेषु चक्रवत्परिवर्तते ॥ १२-२०३-११॥
kālacakramanādyantaṃ bhāvābhāvasvalakṣaṇam |
trailokyaṃ sarvabhūteṣu cakravatparivartate || 12-203-11||

MHB 12-203-12

यत्तदक्षरमव्यक्तममृतं ब्रह्म शाश्वतम् ।
वदन्ति पुरुषव्याघ्रं केशवं पुरुषर्षभम् ॥ १२-२०३-१२॥
yattadakṣaramavyaktamamṛtaṃ brahma śāśvatam |
vadanti puruṣavyāghraṃ keśavaṃ puruṣarṣabham || 12-203-12||

MHB 12-203-13

पितॄन्देवानृषींश्चैव तथा वै यक्षदानवान् ।
नागासुरमनुष्यांश्च सृजते परमोऽव्ययः ॥ १२-२०३-१३॥
pitṝndevānṛṣīṃścaiva tathā vai yakṣadānavān |
nāgāsuramanuṣyāṃśca sṛjate paramo'vyayaḥ || 12-203-13||

MHB 12-203-14

तथैव वेदशास्त्राणि लोकधर्मांश्च शाश्वतान् ।
प्रलये प्रकृतिं प्राप्य युगादौ सृजते प्रभुः ॥ १२-२०३-१४॥
tathaiva vedaśāstrāṇi lokadharmāṃśca śāśvatān |
pralaye prakṛtiṃ prāpya yugādau sṛjate prabhuḥ || 12-203-14||

MHB 12-203-15

यथर्तुष्वृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये ।
दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा ब्रह्माहरात्रिषु ॥ १२-२०३-१५॥
yathartuṣvṛtuliṅgāni nānārūpāṇi paryaye |
dṛśyante tāni tānyeva tathā brahmāharātriṣu || 12-203-15||

MHB 12-203-16

अथ यद्यद्यदा भावि कालयोगाद्युगादिषु ।
तत्तदुत्पद्यते ज्ञानं लोकयात्राविधानजम् ॥ १२-२०३-१६॥
atha yadyadyadā bhāvi kālayogādyugādiṣu |
tattadutpadyate jñānaṃ lokayātrāvidhānajam || 12-203-16||

MHB 12-203-17

युगान्तेऽन्तर्हितान्वेदान्सेतिहासान्महर्षयः ।
लेभिरे तपसा पूर्वमनुज्ञाताः स्वयंभुवा ॥ १२-२०३-१७॥
yugānte'ntarhitānvedānsetihāsānmaharṣayaḥ |
lebhire tapasā pūrvamanujñātāḥ svayaṃbhuvā || 12-203-17||

MHB 12-203-18

वेदविद्वेद भगवान्वेदाङ्गानि बृहस्पतिः ।
भार्गवो नीतिशास्त्रं च जगाद जगतो हितम् ॥ १२-२०३-१८॥
vedavidveda bhagavānvedāṅgāni bṛhaspatiḥ |
bhārgavo nītiśāstraṃ ca jagāda jagato hitam || 12-203-18||

MHB 12-203-19

गान्धर्वं नारदो वेदं भरद्वाजो धनुर्ग्रहम् ।
देवर्षिचरितं गार्ग्यः कृष्णात्रेयश्चिकित्सितम् ॥ १२-२०३-१९॥
gāndharvaṃ nārado vedaṃ bharadvājo dhanurgraham |
devarṣicaritaṃ gārgyaḥ kṛṣṇātreyaścikitsitam || 12-203-19||

MHB 12-203-20

न्यायतन्त्राण्यनेकानि तैस्तैरुक्तानि वादिभिः ।
हेत्वागमसदाचारैर्यदुक्तं तदुपास्यते ॥ १२-२०३-२०॥
nyāyatantrāṇyanekāni taistairuktāni vādibhiḥ |
hetvāgamasadācārairyaduktaṃ tadupāsyate || 12-203-20||

MHB 12-203-21

अनाद्यं यत्परं ब्रह्म न देवा नर्षयो विदुः ।
एकस्तद्वेद भगवान्धाता नारायणः प्रभुः ॥ १२-२०३-२१॥
anādyaṃ yatparaṃ brahma na devā narṣayo viduḥ |
ekastadveda bhagavāndhātā nārāyaṇaḥ prabhuḥ || 12-203-21||

MHB 12-203-22

नारायणादृषिगणास्तथा मुख्याः सुरासुराः ।
राजर्षयः पुराणाश्च परमं दुःखभेषजम् ॥ १२-२०३-२२॥
nārāyaṇādṛṣigaṇāstathā mukhyāḥ surāsurāḥ |
rājarṣayaḥ purāṇāśca paramaṃ duḥkhabheṣajam || 12-203-22||

MHB 12-203-23

पुरुषाधिष्ठितं भावं प्रकृतिः सूयते सदा ।
हेतुयुक्तमतः सर्वं जगत्संपरिवर्तते ॥ १२-२०३-२३॥
puruṣādhiṣṭhitaṃ bhāvaṃ prakṛtiḥ sūyate sadā |
hetuyuktamataḥ sarvaṃ jagatsaṃparivartate || 12-203-23||

MHB 12-203-24

दीपादन्ये यथा दीपाः प्रवर्तन्ते सहस्रशः ।
प्रकृतिः सृजते तद्वदानन्त्यान्नापचीयते ॥ १२-२०३-२४॥
dīpādanye yathā dīpāḥ pravartante sahasraśaḥ |
prakṛtiḥ sṛjate tadvadānantyānnāpacīyate || 12-203-24||

MHB 12-203-25

अव्यक्तकर्मजा बुद्धिरहंकारं प्रसूयते ।
आकाशं चाप्यहंकाराद्वायुराकाशसंभवः ॥ १२-२०३-२५॥
avyaktakarmajā buddhirahaṃkāraṃ prasūyate |
ākāśaṃ cāpyahaṃkārādvāyurākāśasaṃbhavaḥ || 12-203-25||

MHB 12-203-26

वायोस्तेजस्ततश्चापस्त्वद्भ्यो हि वसुधोद्गता ।
मूलप्रकृतयोऽष्टौ ता जगदेतास्ववस्थितम् ॥ १२-२०३-२६॥
vāyostejastataścāpastvadbhyo hi vasudhodgatā |
mūlaprakṛtayo'ṣṭau tā jagadetāsvavasthitam || 12-203-26||

MHB 12-203-27

ज्ञानेन्द्रियाण्यतः पञ्च पञ्च कर्मेन्द्रियाण्यपि ।
विषयाः पञ्च चैकं च विकारे षोडशं मनः ॥ १२-२०३-२७॥
jñānendriyāṇyataḥ pañca pañca karmendriyāṇyapi |
viṣayāḥ pañca caikaṃ ca vikāre ṣoḍaśaṃ manaḥ || 12-203-27||

MHB 12-203-28

श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा घ्राणं पञ्चेन्द्रियाण्यपि ।
पादौ पायुरुपस्थश्च हस्तौ वाक्कर्मणामपि ॥ १२-२०३-२८॥
śrotraṃ tvakcakṣuṣī jihvā ghrāṇaṃ pañcendriyāṇyapi |
pādau pāyurupasthaśca hastau vākkarmaṇāmapi || 12-203-28||

MHB 12-203-29

शब्दः स्पर्शोऽथ रूपं च रसो गन्धस्तथैव च ।
विज्ञेयं व्यापकं चित्तं तेषु सर्वगतं मनः ॥ १२-२०३-२९॥
śabdaḥ sparśo'tha rūpaṃ ca raso gandhastathaiva ca |
vijñeyaṃ vyāpakaṃ cittaṃ teṣu sarvagataṃ manaḥ || 12-203-29||

MHB 12-203-30

रसज्ञाने तु जिह्वेयं व्याहृते वाक्तथैव च ।
इन्द्रियैर्विविधैर्युक्तं सर्वं व्यस्तं मनस्तथा ॥ १२-२०३-३०॥
rasajñāne tu jihveyaṃ vyāhṛte vāktathaiva ca |
indriyairvividhairyuktaṃ sarvaṃ vyastaṃ manastathā || 12-203-30||

MHB 12-203-31

विद्यात्तु षोडशैतानि दैवतानि विभागशः ।
देहेषु ज्ञानकर्तारमुपासीनमुपासते ॥ १२-२०३-३१॥
vidyāttu ṣoḍaśaitāni daivatāni vibhāgaśaḥ |
deheṣu jñānakartāramupāsīnamupāsate || 12-203-31||

MHB 12-203-32

तद्वत्सोमगुणा जिह्वा गन्धस्तु पृथिवीगुणः ।
श्रोत्रं शब्दगुणं चैव चक्षुरग्नेर्गुणस्तथा ।
स्पर्शं वायुगुणं विद्यात्सर्वभूतेषु सर्वदा ॥ १२-२०३-३२॥
tadvatsomaguṇā jihvā gandhastu pṛthivīguṇaḥ |
śrotraṃ śabdaguṇaṃ caiva cakṣuragnerguṇastathā |
sparśaṃ vāyuguṇaṃ vidyātsarvabhūteṣu sarvadā || 12-203-32||

MHB 12-203-33

मनः सत्त्वगुणं प्राहुः सत्त्वमव्यक्तजं तथा ।
सर्वभूतात्मभूतस्थं तस्माद्बुध्येत बुद्धिमान् ॥ १२-२०३-३३॥
manaḥ sattvaguṇaṃ prāhuḥ sattvamavyaktajaṃ tathā |
sarvabhūtātmabhūtasthaṃ tasmādbudhyeta buddhimān || 12-203-33||

MHB 12-203-34

एते भावा जगत्सर्वं वहन्ति सचराचरम् ।
श्रिता विरजसं देवं यमाहुः परमं पदम् ॥ १२-२०३-३४॥
ete bhāvā jagatsarvaṃ vahanti sacarācaram |
śritā virajasaṃ devaṃ yamāhuḥ paramaṃ padam || 12-203-34||

MHB 12-203-35

नवद्वारं पुरं पुण्यमेतैर्भावैः समन्वितम् ।
व्याप्य शेते महानात्मा तस्मात्पुरुष उच्यते ॥ १२-२०३-३५॥
navadvāraṃ puraṃ puṇyametairbhāvaiḥ samanvitam |
vyāpya śete mahānātmā tasmātpuruṣa ucyate || 12-203-35||

MHB 12-203-36

अजरः सोऽमरश्चैव व्यक्ताव्यक्तोपदेशवान् ।
व्यापकः सगुणः सूक्ष्मः सर्वभूतगुणाश्रयः ॥ १२-२०३-३६॥
ajaraḥ so'maraścaiva vyaktāvyaktopadeśavān |
vyāpakaḥ saguṇaḥ sūkṣmaḥ sarvabhūtaguṇāśrayaḥ || 12-203-36||

MHB 12-203-37

यथा दीपः प्रकाशात्मा ह्रस्वो वा यदि वा महान् ।
ज्ञानात्मानं तथा विद्यात्पुरुषं सर्वजन्तुषु ॥ १२-२०३-३७॥
yathā dīpaḥ prakāśātmā hrasvo vā yadi vā mahān |
jñānātmānaṃ tathā vidyātpuruṣaṃ sarvajantuṣu || 12-203-37||

MHB 12-203-38

सोऽत्र वेदयते वेद्यं स शृणोति स पश्यति ।
कारणं तस्य देहोऽयं स कर्ता सर्वकर्मणाम् ॥ १२-२०३-३८॥
so'tra vedayate vedyaṃ sa śṛṇoti sa paśyati |
kāraṇaṃ tasya deho'yaṃ sa kartā sarvakarmaṇām || 12-203-38||

MHB 12-203-39

अग्निर्दारुगतो यद्वद्भिन्ने दारौ न दृश्यते ।
तथैवात्मा शरीरस्थो योगेनैवात्र दृश्यते ॥ १२-२०३-३९॥
agnirdārugato yadvadbhinne dārau na dṛśyate |
tathaivātmā śarīrastho yogenaivātra dṛśyate || 12-203-39||

MHB 12-203-40

नदीष्वापो यथा युक्ता यथा सूर्ये मरीचयः ।
संतन्वाना यथा यान्ति तथा देहाः शरीरिणाम् ॥ १२-२०३-४०॥
nadīṣvāpo yathā yuktā yathā sūrye marīcayaḥ |
saṃtanvānā yathā yānti tathā dehāḥ śarīriṇām || 12-203-40||

MHB 12-203-41

स्वप्नयोगे यथैवात्मा पञ्चेन्द्रियसमागतः ।
देहमुत्सृज्य वै याति तथैवात्रोपलभ्यते ॥ १२-२०३-४१॥
svapnayoge yathaivātmā pañcendriyasamāgataḥ |
dehamutsṛjya vai yāti tathaivātropalabhyate || 12-203-41||

MHB 12-203-42

कर्मणा व्याप्यते पूर्वं कर्मणा चोपपद्यते ।
कर्मणा नीयतेऽन्यत्र स्वकृतेन बलीयसा ॥ १२-२०३-४२॥
karmaṇā vyāpyate pūrvaṃ karmaṇā copapadyate |
karmaṇā nīyate'nyatra svakṛtena balīyasā || 12-203-42||

MHB 12-203-43

स तु देहाद्यथा देहं त्यक्त्वान्यं प्रतिपद्यते ।
तथा तं संप्रवक्ष्यामि भूतग्रामं स्वकर्मजम् ॥ १२-२०३-४३॥
sa tu dehādyathā dehaṃ tyaktvānyaṃ pratipadyate |
tathā taṃ saṃpravakṣyāmi bhūtagrāmaṃ svakarmajam || 12-203-43||

Adhyaya: 204/353 (16)

MHB 12-204-1

गुरुरुवाच ।
चतुर्विधानि भूतानि स्थावराणि चराणि च ।
अव्यक्तप्रभवान्याहुरव्यक्तनिधनानि च ।
अव्यक्तनिधनं विद्यादव्यक्तात्मात्मकं मनः ॥ १२-२०४-१॥
gururuvāca |
caturvidhāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca |
avyaktaprabhavānyāhuravyaktanidhanāni ca |
avyaktanidhanaṃ vidyādavyaktātmātmakaṃ manaḥ || 12-204-1||

MHB 12-204-2

यथाश्वत्थकणीकायामन्तर्भूतो महाद्रुमः ।
निष्पन्नो दृश्यते व्यक्तमव्यक्तात्संभवस्तथा ॥ १२-२०४-२॥
yathāśvatthakaṇīkāyāmantarbhūto mahādrumaḥ |
niṣpanno dṛśyate vyaktamavyaktātsaṃbhavastathā || 12-204-2||

MHB 12-204-3

अभिद्रवत्ययस्कान्तमयो निश्चेतनावुभौ ।
स्वभावहेतुजा भावा यद्वदन्यदपीदृशम् ॥ १२-२०४-३॥
abhidravatyayaskāntamayo niścetanāvubhau |
svabhāvahetujā bhāvā yadvadanyadapīdṛśam || 12-204-3||

MHB 12-204-4

तद्वदव्यक्तजा भावाः कर्तुः कारणलक्षणाः ।
अचेतनाश्चेतयितुः कारणादभिसंहिताः ॥ १२-२०४-४॥
tadvadavyaktajā bhāvāḥ kartuḥ kāraṇalakṣaṇāḥ |
acetanāścetayituḥ kāraṇādabhisaṃhitāḥ || 12-204-4||

MHB 12-204-5

न भूः खं द्यौर्न भूतानि नर्षयो न सुरासुराः ।
नान्यदासीदृते जीवमासेदुर्न तु संहितम् ॥ १२-२०४-५॥
na bhūḥ khaṃ dyaurna bhūtāni narṣayo na surāsurāḥ |
nānyadāsīdṛte jīvamāsedurna tu saṃhitam || 12-204-5||

MHB 12-204-6

सर्वनीत्या सर्वगतं मनोहेतु सलक्षणम् ।
अज्ञानकर्म निर्दिष्टमेतत्कारणलक्षणम् ॥ १२-२०४-६॥
sarvanītyā sarvagataṃ manohetu salakṣaṇam |
ajñānakarma nirdiṣṭametatkāraṇalakṣaṇam || 12-204-6||

MHB 12-204-7

तत्कारणैर्हि संयुक्तं कार्यसंग्रहकारकम् ।
येनैतद्वर्तते चक्रमनादिनिधनं महत् ॥ १२-२०४-७॥
tatkāraṇairhi saṃyuktaṃ kāryasaṃgrahakārakam |
yenaitadvartate cakramanādinidhanaṃ mahat || 12-204-7||

MHB 12-204-8

अव्यक्तनाभं व्यक्तारं विकारपरिमण्डलम् ।
क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं चक्रं स्निग्धाक्षं वर्तते ध्रुवम् ॥ १२-२०४-८॥
avyaktanābhaṃ vyaktāraṃ vikāraparimaṇḍalam |
kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ cakraṃ snigdhākṣaṃ vartate dhruvam || 12-204-8||

MHB 12-204-9

स्निग्धत्वात्तिलवत्सर्वं चक्रेऽस्मिन्पीड्यते जगत् ।
तिलपीडैरिवाक्रम्य भोगैरज्ञानसंभवैः ॥ १२-२०४-९॥
snigdhatvāttilavatsarvaṃ cakre'sminpīḍyate jagat |
tilapīḍairivākramya bhogairajñānasaṃbhavaiḥ || 12-204-9||

MHB 12-204-10

कर्म तत्कुरुते तर्षादहंकारपरिग्रहम् ।
कार्यकारणसंयोगे स हेतुरुपपादितः ॥ १२-२०४-१०॥
karma tatkurute tarṣādahaṃkāraparigraham |
kāryakāraṇasaṃyoge sa heturupapāditaḥ || 12-204-10||

MHB 12-204-11

नात्येति कारणं कार्यं न कार्यं कारणं तथा ।
कार्याणां तूपकरणे कालो भवति हेतुमान् ॥ १२-२०४-११॥
nātyeti kāraṇaṃ kāryaṃ na kāryaṃ kāraṇaṃ tathā |
kāryāṇāṃ tūpakaraṇe kālo bhavati hetumān || 12-204-11||

MHB 12-204-12

हेतुयुक्ताः प्रकृतयो विकाराश्च परस्परम् ।
अन्योन्यमभिवर्तन्ते पुरुषाधिष्ठिताः सदा ॥ १२-२०४-१२॥
hetuyuktāḥ prakṛtayo vikārāśca parasparam |
anyonyamabhivartante puruṣādhiṣṭhitāḥ sadā || 12-204-12||

MHB 12-204-13

सरजस्तामसैर्भावैश्च्युतो हेतुबलान्वितः ।
क्षेत्रज्ञमेवानुयाति पांसुर्वातेरितो यथा ।
न च तैः स्पृश्यते भावो न ते तेन महात्मना ॥ १२-२०४-१३॥
sarajastāmasairbhāvaiścyuto hetubalānvitaḥ |
kṣetrajñamevānuyāti pāṃsurvāterito yathā |
na ca taiḥ spṛśyate bhāvo na te tena mahātmanā || 12-204-13||

MHB 12-204-14

सरजस्कोऽरजस्कश्च स वै वायुर्यथा भवेत् ।
तथैतदन्तरं विद्यात्क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्बुधः ।
अभ्यासात्स तथा युक्तो न गच्छेत्प्रकृतिं पुनः ॥ १२-२०४-१४॥
sarajasko'rajaskaśca sa vai vāyuryathā bhavet |
tathaitadantaraṃ vidyātkṣetrakṣetrajñayorbudhaḥ |
abhyāsātsa tathā yukto na gacchetprakṛtiṃ punaḥ || 12-204-14||

MHB 12-204-15

संदेहमेतमुत्पन्नमच्छिनद्भगवानृषिः ।
तथा वार्तां समीक्षेत कृतलक्षणसंमिताम् ॥ १२-२०४-१५॥
saṃdehametamutpannamacchinadbhagavānṛṣiḥ |
tathā vārtāṃ samīkṣeta kṛtalakṣaṇasaṃmitām || 12-204-15||

MHB 12-204-16

बीजान्यग्न्युपदग्धानि न रोहन्ति यथा पुनः ।
ज्ञानदग्धैस्तथा क्लेशैर्नात्मा संबध्यते पुनः ॥ १२-२०४-१६॥
bījānyagnyupadagdhāni na rohanti yathā punaḥ |
jñānadagdhaistathā kleśairnātmā saṃbadhyate punaḥ || 12-204-16||

Adhyaya: 205/353 (33)

MHB 12-205-1

गुरुरुवाच ।
प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो यथायमुपपद्यते ।
तेषां विज्ञाननिष्ठानामन्यत्तत्त्वं न रोचते ॥ १२-२०५-१॥
gururuvāca |
pravṛttilakṣaṇo dharmo yathāyamupapadyate |
teṣāṃ vijñānaniṣṭhānāmanyattattvaṃ na rocate || 12-205-1||

MHB 12-205-2

दुर्लभा वेदविद्वांसो वेदोक्तेषु व्यवस्थिताः ।
प्रयोजनमतस्त्वत्र मार्गमिच्छन्ति संस्तुतम् ॥ १२-२०५-२॥
durlabhā vedavidvāṃso vedokteṣu vyavasthitāḥ |
prayojanamatastvatra mārgamicchanti saṃstutam || 12-205-2||

MHB 12-205-3

सद्भिराचरितत्वात्तु वृत्तमेतदगर्हितम् ।
इयं सा बुद्धिरन्येयं यया याति परां गतिम् ॥ १२-२०५-३॥
sadbhirācaritatvāttu vṛttametadagarhitam |
iyaṃ sā buddhiranyeyaṃ yayā yāti parāṃ gatim || 12-205-3||

MHB 12-205-4

शरीरवानुपादत्ते मोहात्सर्वपरिग्रहान् ।
कामक्रोधादिभिर्भावैर्युक्तो राजसतामसैः ॥ १२-२०५-४॥
śarīravānupādatte mohātsarvaparigrahān |
kāmakrodhādibhirbhāvairyukto rājasatāmasaiḥ || 12-205-4||

MHB 12-205-5

नाशुद्धमाचरेत्तस्मादभीप्सन्देहयापनम् ।
कर्मणो विवरं कुर्वन्न लोकानाप्नुयाच्छुभान् ॥ १२-२०५-५॥
nāśuddhamācarettasmādabhīpsandehayāpanam |
karmaṇo vivaraṃ kurvanna lokānāpnuyācchubhān || 12-205-5||

MHB 12-205-6

लोहयुक्तं यथा हेम विपक्वं न विराजते ।
तथापक्वकषायाख्यं विज्ञानं न प्रकाशते ॥ १२-२०५-६॥
lohayuktaṃ yathā hema vipakvaṃ na virājate |
tathāpakvakaṣāyākhyaṃ vijñānaṃ na prakāśate || 12-205-6||

MHB 12-205-7

यश्चाधर्मं चरेन्मोहात्कामलोभावनु प्लवन् ।
धर्म्यं पन्थानमाक्रम्य सानुबन्धो विनश्यति ॥ १२-२०५-७॥
yaścādharmaṃ carenmohātkāmalobhāvanu plavan |
dharmyaṃ panthānamākramya sānubandho vinaśyati || 12-205-7||

MHB 12-205-8

शब्दादीन्विषयांस्तस्मादसंरागादनुप्लवेत् ।
क्रोधहर्षौ विषादश्च जायन्ते हि परस्परम् ॥ १२-२०५-८॥
śabdādīnviṣayāṃstasmādasaṃrāgādanuplavet |
krodhaharṣau viṣādaśca jāyante hi parasparam || 12-205-8||

MHB 12-205-9

पञ्चभूतात्मके देहे सत्त्वराजसतामसे ।
कमभिष्टुवते चायं कं वा क्रोशति किं वदेत् ॥ १२-२०५-९॥
pañcabhūtātmake dehe sattvarājasatāmase |
kamabhiṣṭuvate cāyaṃ kaṃ vā krośati kiṃ vadet || 12-205-9||

MHB 12-205-10

स्पर्शरूपरसाद्येषु सङ्गं गच्छन्ति बालिशाः ।
नावगच्छन्त्यविज्ञानादात्मजं पार्थिवं गुणम् ॥ १२-२०५-१०॥
sparśarūparasādyeṣu saṅgaṃ gacchanti bāliśāḥ |
nāvagacchantyavijñānādātmajaṃ pārthivaṃ guṇam || 12-205-10||

MHB 12-205-11

मृन्मयं शरणं यद्वन्मृदैव परिलिप्यते ।
पार्थिवोऽयं तथा देहो मृद्विकारैर्विलिप्यते ॥ १२-२०५-११॥
mṛnmayaṃ śaraṇaṃ yadvanmṛdaiva parilipyate |
pārthivo'yaṃ tathā deho mṛdvikārairvilipyate || 12-205-11||

MHB 12-205-12

मधु तैलं पयः सर्पिर्मांसानि लवणं गुडः ।
धान्यानि फलमूलानि मृद्विकाराः सहाम्भसा ॥ १२-२०५-१२॥
madhu tailaṃ payaḥ sarpirmāṃsāni lavaṇaṃ guḍaḥ |
dhānyāni phalamūlāni mṛdvikārāḥ sahāmbhasā || 12-205-12||

MHB 12-205-13

यद्वत्कान्तारमातिष्ठन्नौत्सुक्यं समनुव्रजेत् ।
श्रमादाहारमादद्यादस्वाद्वपि हि यापनम् ॥ १२-२०५-१३॥
yadvatkāntāramātiṣṭhannautsukyaṃ samanuvrajet |
śramādāhāramādadyādasvādvapi hi yāpanam || 12-205-13||

MHB 12-205-14

तद्वत्संसारकान्तारमातिष्ठञ्श्रमतत्परः ।
यात्रार्थमद्यादाहारं व्याधितो भेषजं यथा ॥ १२-२०५-१४॥
tadvatsaṃsārakāntāramātiṣṭhañśramatatparaḥ |
yātrārthamadyādāhāraṃ vyādhito bheṣajaṃ yathā || 12-205-14||

MHB 12-205-15

सत्यशौचार्जवत्यागैर्यशसा विक्रमेण च ।
क्षान्त्या धृत्या च बुद्ध्या च मनसा तपसैव च ॥ १२-२०५-१५॥
satyaśaucārjavatyāgairyaśasā vikrameṇa ca |
kṣāntyā dhṛtyā ca buddhyā ca manasā tapasaiva ca || 12-205-15||

MHB 12-205-16

भावान्सर्वान्यथावृत्तान्संवसेत यथाक्रमम् ।
शान्तिमिच्छन्नदीनात्मा संयच्छेदिन्द्रियाणि च ॥ १२-२०५-१६॥
bhāvānsarvānyathāvṛttānsaṃvaseta yathākramam |
śāntimicchannadīnātmā saṃyacchedindriyāṇi ca || 12-205-16||

MHB 12-205-17

सत्त्वेन रजसा चैव तमसा चैव मोहिताः ।
चक्रवत्परिवर्तन्ते ह्यज्ञानाज्जन्तवो भृशम् ॥ १२-२०५-१७॥
sattvena rajasā caiva tamasā caiva mohitāḥ |
cakravatparivartante hyajñānājjantavo bhṛśam || 12-205-17||

MHB 12-205-18

तस्मात्सम्यक्परीक्षेत दोषानज्ञानसंभवान् ।
अज्ञानप्रभवं नित्यमहंकारं परित्यजेत् ॥ १२-२०५-१८॥
tasmātsamyakparīkṣeta doṣānajñānasaṃbhavān |
ajñānaprabhavaṃ nityamahaṃkāraṃ parityajet || 12-205-18||

MHB 12-205-19

महाभूतानीन्द्रियाणि गुणाः सत्त्वं रजस्तमः ।
त्रैलोक्यं सेश्वरं सर्वमहंकारे प्रतिष्ठितम् ॥ १२-२०५-१९॥
mahābhūtānīndriyāṇi guṇāḥ sattvaṃ rajastamaḥ |
trailokyaṃ seśvaraṃ sarvamahaṃkāre pratiṣṭhitam || 12-205-19||

MHB 12-205-20

यथेह नियतं कालो दर्शयत्यार्तवान्गुणान् ।
तद्वद्भूतेष्वहंकारं विद्याद्भूतप्रवर्तकम् ॥ १२-२०५-२०॥
yatheha niyataṃ kālo darśayatyārtavānguṇān |
tadvadbhūteṣvahaṃkāraṃ vidyādbhūtapravartakam || 12-205-20||

MHB 12-205-21

संमोहकं तमो विद्यात्कृष्णमज्ञानसंभवम् ।
प्रीतिदुःखनिबद्धांश्च समस्तांस्त्रीनथो गुणान् ।
सत्त्वस्य रजसश्चैव तमसश्च निबोध तान् ॥ १२-२०५-२१॥
saṃmohakaṃ tamo vidyātkṛṣṇamajñānasaṃbhavam |
prītiduḥkhanibaddhāṃśca samastāṃstrīnatho guṇān |
sattvasya rajasaścaiva tamasaśca nibodha tān || 12-205-21||

MHB 12-205-22

प्रमोहो हर्षजः प्रीतिरसंदेहो धृतिः स्मृतिः ।
एतान्सत्त्वगुणान्विद्यादिमान्राजसतामसान् ॥ १२-२०५-२२॥
pramoho harṣajaḥ prītirasaṃdeho dhṛtiḥ smṛtiḥ |
etānsattvaguṇānvidyādimānrājasatāmasān || 12-205-22||

MHB 12-205-23

कामक्रोधौ प्रमादश्च लोभमोहौ भयं क्लमः ।
विषादशोकावरतिर्मानदर्पावनार्यता ॥ १२-२०५-२३॥
kāmakrodhau pramādaśca lobhamohau bhayaṃ klamaḥ |
viṣādaśokāvaratirmānadarpāvanāryatā || 12-205-23||

MHB 12-205-24

दोषाणामेवमादीनां परीक्ष्य गुरुलाघवम् ।
विमृशेदात्मसंस्थानामेकैकमनुसंततम् ॥ १२-२०५-२४॥
doṣāṇāmevamādīnāṃ parīkṣya gurulāghavam |
vimṛśedātmasaṃsthānāmekaikamanusaṃtatam || 12-205-24||

MHB 12-205-25

शिष्य उवाच ।
के दोषा मनसा त्यक्ताः के बुद्ध्या शिथिलीकृताः ।
के पुनः पुनरायान्ति के मोहादफला इव ॥ १२-२०५-२५॥
śiṣya uvāca |
ke doṣā manasā tyaktāḥ ke buddhyā śithilīkṛtāḥ |
ke punaḥ punarāyānti ke mohādaphalā iva || 12-205-25||

MHB 12-205-26

केषां बलाबलं बुद्ध्या हेतुभिर्विमृशेद्बुधः ।
एतत्सर्वं समाचक्ष्व यथा विद्यामहं प्रभो ॥ १२-२०५-२६॥
keṣāṃ balābalaṃ buddhyā hetubhirvimṛśedbudhaḥ |
etatsarvaṃ samācakṣva yathā vidyāmahaṃ prabho || 12-205-26||

MHB 12-205-27

गुरुरुवाच ।
दोषैर्मूलादवच्छिन्नैर्विशुद्धात्मा विमुच्यते ।
विनाशयति संभूतमयस्मयमयो यथा ।
तथाकृतात्मा सहजैर्दोषैर्नश्यति राजसैः ॥ १२-२०५-२७॥
gururuvāca |
doṣairmūlādavacchinnairviśuddhātmā vimucyate |
vināśayati saṃbhūtamayasmayamayo yathā |
tathākṛtātmā sahajairdoṣairnaśyati rājasaiḥ || 12-205-27||

MHB 12-205-28

राजसं तामसं चैव शुद्धात्माकर्मसंभवम् ।
तत्सर्वं देहिनां बीजं सर्वमात्मवतः समम् ॥ १२-२०५-२८॥
rājasaṃ tāmasaṃ caiva śuddhātmākarmasaṃbhavam |
tatsarvaṃ dehināṃ bījaṃ sarvamātmavataḥ samam || 12-205-28||

MHB 12-205-29

तस्मादात्मवता वर्ज्यं रजश्च तम एव च ।
रजस्तमोभ्यां निर्मुक्तं सत्त्वं निर्मलतामियात् ॥ १२-२०५-२९॥
tasmādātmavatā varjyaṃ rajaśca tama eva ca |
rajastamobhyāṃ nirmuktaṃ sattvaṃ nirmalatāmiyāt || 12-205-29||

MHB 12-205-30

अथ वा मन्त्रवद्ब्रूयुर्मांसादानां यजुष्कृतम् ।
हेतुः स एवानादाने शुद्धधर्मानुपालने ॥ १२-२०५-३०॥
atha vā mantravadbrūyurmāṃsādānāṃ yajuṣkṛtam |
hetuḥ sa evānādāne śuddhadharmānupālane || 12-205-30||

MHB 12-205-31

रजसा धर्मयुक्तानि कार्याण्यपि समाप्नुयात् ।
अर्थयुक्तानि चात्यर्थं कामान्सर्वांश्च सेवते ॥ १२-२०५-३१॥
rajasā dharmayuktāni kāryāṇyapi samāpnuyāt |
arthayuktāni cātyarthaṃ kāmānsarvāṃśca sevate || 12-205-31||

MHB 12-205-32

तमसा लोभयुक्तानि क्रोधजानि च सेवते ।
हिंसाविहाराभिरतस्तन्द्रीनिद्रासमन्वितः ॥ १२-२०५-३२॥
tamasā lobhayuktāni krodhajāni ca sevate |
hiṃsāvihārābhiratastandrīnidrāsamanvitaḥ || 12-205-32||

MHB 12-205-33

सत्त्वस्थः सात्त्विकान्भावाञ्शुद्धान्पश्यति संश्रितः ।
स देही विमलः श्रीमाञ्शुद्धो विद्यासमन्वितः ॥ १२-२०५-३३॥
sattvasthaḥ sāttvikānbhāvāñśuddhānpaśyati saṃśritaḥ |
sa dehī vimalaḥ śrīmāñśuddho vidyāsamanvitaḥ || 12-205-33||

Adhyaya: 206/353 (21)

MHB 12-206-1

गुरुरुवाच ।
रजसा साध्यते मोहस्तमसा च नरर्षभ ।
क्रोधलोभौ भयं दर्प एतेषां साधनाच्छुचिः ॥ १२-२०६-१॥
gururuvāca |
rajasā sādhyate mohastamasā ca nararṣabha |
krodhalobhau bhayaṃ darpa eteṣāṃ sādhanācchuciḥ || 12-206-1||

MHB 12-206-2

परमं परमात्मानं देवमक्षयमव्ययम् ।
विष्णुमव्यक्तसंस्थानं विशन्ते देवसत्तमम् ॥ १२-२०६-२॥
paramaṃ paramātmānaṃ devamakṣayamavyayam |
viṣṇumavyaktasaṃsthānaṃ viśante devasattamam || 12-206-2||

MHB 12-206-3

तस्य मायाविदग्धाङ्गा ज्ञानभ्रष्टा निराशिषः ।
मानवा ज्ञानसंमोहात्ततः कामं प्रयान्ति वै ॥ १२-२०६-३॥
tasya māyāvidagdhāṅgā jñānabhraṣṭā nirāśiṣaḥ |
mānavā jñānasaṃmohāttataḥ kāmaṃ prayānti vai || 12-206-3||

MHB 12-206-4

कामात्क्रोधमवाप्याथ लोभमोहौ च मानवाः ।
मानदर्पादहंकारमहंकारात्ततः क्रियाः ॥ १२-२०६-४॥
kāmātkrodhamavāpyātha lobhamohau ca mānavāḥ |
mānadarpādahaṃkāramahaṃkārāttataḥ kriyāḥ || 12-206-4||

MHB 12-206-5

क्रियाभिः स्नेहसंबन्धः स्नेहाच्छोकमनन्तरम् ।
सुखदुःखसमारम्भाज्जन्माजन्मकृतक्षणाः ॥ १२-२०६-५॥
kriyābhiḥ snehasaṃbandhaḥ snehācchokamanantaram |
sukhaduḥkhasamārambhājjanmājanmakṛtakṣaṇāḥ || 12-206-5||

MHB 12-206-6

जन्मतो गर्भवासं तु शुक्रशोणितसंभवम् ।
पुरीषमूत्रविक्लेदशोणितप्रभवाविलम् ॥ १२-२०६-६॥
janmato garbhavāsaṃ tu śukraśoṇitasaṃbhavam |
purīṣamūtravikledaśoṇitaprabhavāvilam || 12-206-6||

MHB 12-206-7

तृष्णाभिभूतस्तैर्बद्धस्तानेवाभिपरिप्लवन् ।
संसारतन्त्रवाहिन्यस्तत्र बुध्येत योषितः ॥ १२-२०६-७॥
tṛṣṇābhibhūtastairbaddhastānevābhipariplavan |
saṃsāratantravāhinyastatra budhyeta yoṣitaḥ || 12-206-7||

MHB 12-206-8

प्रकृत्या क्षेत्रभूतास्ता नराः क्षेत्रज्ञलक्षणाः ।
तस्मादेता विशेषेण नरोऽतीयुर्विपश्चितः ॥ १२-२०६-८॥
prakṛtyā kṣetrabhūtāstā narāḥ kṣetrajñalakṣaṇāḥ |
tasmādetā viśeṣeṇa naro'tīyurvipaścitaḥ || 12-206-8||

MHB 12-206-9

कृत्या ह्येता घोररूपा मोहयन्त्यविचक्षणान् ।
रजस्यन्तर्हिता मूर्तिरिन्द्रियाणां सनातनी ॥ १२-२०६-९॥
kṛtyā hyetā ghorarūpā mohayantyavicakṣaṇān |
rajasyantarhitā mūrtirindriyāṇāṃ sanātanī || 12-206-9||

MHB 12-206-10

तस्मात्तर्षात्मकाद्रागाद्बीजाज्जायन्ति जन्तवः ।
स्वदेहजानस्वसंज्ञान्यद्वदङ्गात्कृमींस्त्यजेत् ।
स्वसंज्ञानस्वजांस्तद्वत्सुतसंज्ञान्कृमींस्त्यजेत् ॥ १२-२०६-१०॥
tasmāttarṣātmakādrāgādbījājjāyanti jantavaḥ |
svadehajānasvasaṃjñānyadvadaṅgātkṛmīṃstyajet |
svasaṃjñānasvajāṃstadvatsutasaṃjñānkṛmīṃstyajet || 12-206-10||

MHB 12-206-11

शुक्रतो रसतश्चैव स्नेहाज्जायन्ति जन्तवः ।
स्वभावात्कर्मयोगाद्वा तानुपेक्षेत बुद्धिमान् ॥ १२-२०६-११॥
śukrato rasataścaiva snehājjāyanti jantavaḥ |
svabhāvātkarmayogādvā tānupekṣeta buddhimān || 12-206-11||

MHB 12-206-12

रजस्तमसि पर्यस्तं सत्त्वं तमसि संस्थितम् ।
ज्ञानाधिष्ठानमज्ञानं बुद्ध्यहंकारलक्षणम् ॥ १२-२०६-१२॥
rajastamasi paryastaṃ sattvaṃ tamasi saṃsthitam |
jñānādhiṣṭhānamajñānaṃ buddhyahaṃkāralakṣaṇam || 12-206-12||

MHB 12-206-13

तद्बीजं देहिनामाहुस्तद्बीजं जीवसंज्ञितम् ।
कर्मणा कालयुक्तेन संसारपरिवर्तकम् ॥ १२-२०६-१३॥
tadbījaṃ dehināmāhustadbījaṃ jīvasaṃjñitam |
karmaṇā kālayuktena saṃsāraparivartakam || 12-206-13||

MHB 12-206-14

रमत्ययं यथा स्वप्ने मनसा देहवानिव ।
कर्मगर्भैर्गुणैर्देही गर्भे तदुपपद्यते ॥ १२-२०६-१४॥
ramatyayaṃ yathā svapne manasā dehavāniva |
karmagarbhairguṇairdehī garbhe tadupapadyate || 12-206-14||

MHB 12-206-15

कर्मणा बीजभूतेन चोद्यते यद्यदिन्द्रियम् ।
जायते तदहंकाराद्रागयुक्तेन चेतसा ॥ १२-२०६-१५॥
karmaṇā bījabhūtena codyate yadyadindriyam |
jāyate tadahaṃkārādrāgayuktena cetasā || 12-206-15||

MHB 12-206-16

शब्दरागाच्छ्रोत्रमस्य जायते भावितात्मनः ।
रूपरागात्तथा चक्षुर्घ्राणं गन्धचिकीर्षया ॥ १२-२०६-१६॥
śabdarāgācchrotramasya jāyate bhāvitātmanaḥ |
rūparāgāttathā cakṣurghrāṇaṃ gandhacikīrṣayā || 12-206-16||

MHB 12-206-17

स्पर्शनेभ्यस्तथा वायुः प्राणापानव्यपाश्रयः ।
व्यानोदानौ समानश्च पञ्चधा देहयापना ॥ १२-२०६-१७॥
sparśanebhyastathā vāyuḥ prāṇāpānavyapāśrayaḥ |
vyānodānau samānaśca pañcadhā dehayāpanā || 12-206-17||

MHB 12-206-18

संजातैर्जायते गात्रैः कर्मजैर्ब्रह्मणा वृतः ।
दुःखाद्यन्तैर्दुःखमध्यैर्नरः शारीरमानसैः ॥ १२-२०६-१८॥
saṃjātairjāyate gātraiḥ karmajairbrahmaṇā vṛtaḥ |
duḥkhādyantairduḥkhamadhyairnaraḥ śārīramānasaiḥ || 12-206-18||

MHB 12-206-19

दुःखं विद्यादुपादानादभिमानाच्च वर्धते ।
त्यागात्तेभ्यो निरोधः स्यान्निरोधज्ञो विमुच्यते ॥ १२-२०६-१९॥
duḥkhaṃ vidyādupādānādabhimānācca vardhate |
tyāgāttebhyo nirodhaḥ syānnirodhajño vimucyate || 12-206-19||

MHB 12-206-20

इन्द्रियाणां रजस्येव प्रभवप्रलयावुभौ ।
परीक्ष्य संचरेद्विद्वान्यथावच्छास्त्रचक्षुषा ॥ १२-२०६-२०॥
indriyāṇāṃ rajasyeva prabhavapralayāvubhau |
parīkṣya saṃcaredvidvānyathāvacchāstracakṣuṣā || 12-206-20||

MHB 12-206-21

ज्ञानेन्द्रियाणीन्द्रियार्थान्नोपसर्पन्त्यतर्षुलम् ।
ज्ञातैश्च कारणैर्देही न देहं पुनरर्हति ॥ १२-२०६-२१॥
jñānendriyāṇīndriyārthānnopasarpantyatarṣulam |
jñātaiśca kāraṇairdehī na dehaṃ punararhati || 12-206-21||

Adhyaya: 207/353 (29)

MHB 12-207-1

गुरुरुवाच ।
अत्रोपायं प्रवक्ष्यामि यथावच्छास्त्रचक्षुषा ।
तद्विज्ञानाच्चरन्प्राज्ञः प्राप्नुयात्परमां गतिम् ॥ १२-२०७-१॥
gururuvāca |
atropāyaṃ pravakṣyāmi yathāvacchāstracakṣuṣā |
tadvijñānāccaranprājñaḥ prāpnuyātparamāṃ gatim || 12-207-1||

MHB 12-207-2

सर्वेषामेव भूतानां पुरुषः श्रेष्ठ उच्यते ।
पुरुषेभ्यो द्विजानाहुर्द्विजेभ्यो मन्त्रवादिनः ॥ १२-२०७-२॥
sarveṣāmeva bhūtānāṃ puruṣaḥ śreṣṭha ucyate |
puruṣebhyo dvijānāhurdvijebhyo mantravādinaḥ || 12-207-2||

MHB 12-207-3

सर्वभूतविशिष्टास्ते सर्वज्ञाः सर्वदर्शिनः ।
ब्राह्मणा वेदतत्त्वज्ञास्तत्त्वार्थगतिनिश्चयाः ॥ १२-२०७-३॥
sarvabhūtaviśiṣṭāste sarvajñāḥ sarvadarśinaḥ |
brāhmaṇā vedatattvajñāstattvārthagatiniścayāḥ || 12-207-3||

MHB 12-207-4

नेत्रहीनो यथा ह्येकः कृच्छ्राणि लभतेऽध्वनि ।
ज्ञानहीनस्तथा लोके तस्माज्ज्ञानविदोऽधिकाः ॥ १२-२०७-४॥
netrahīno yathā hyekaḥ kṛcchrāṇi labhate'dhvani |
jñānahīnastathā loke tasmājjñānavido'dhikāḥ || 12-207-4||

MHB 12-207-5

तांस्तानुपासते धर्मान्धर्मकामा यथागमम् ।
न त्वेषामर्थसामान्यमन्तरेण गुणानिमान् ॥ १२-२०७-५॥
tāṃstānupāsate dharmāndharmakāmā yathāgamam |
na tveṣāmarthasāmānyamantareṇa guṇānimān || 12-207-5||

MHB 12-207-6

वाग्देहमनसां शौचं क्षमा सत्यं धृतिः स्मृतिः ।
सर्वधर्मेषु धर्मज्ञा ज्ञापयन्ति गुणानिमान् ॥ १२-२०७-६॥
vāgdehamanasāṃ śaucaṃ kṣamā satyaṃ dhṛtiḥ smṛtiḥ |
sarvadharmeṣu dharmajñā jñāpayanti guṇānimān || 12-207-6||

MHB 12-207-7

यदिदं ब्रह्मणो रूपं ब्रह्मचर्यमिति स्मृतम् ।
परं तत्सर्वभूतेभ्यस्तेन यान्ति परां गतिम् ॥ १२-२०७-७॥
yadidaṃ brahmaṇo rūpaṃ brahmacaryamiti smṛtam |
paraṃ tatsarvabhūtebhyastena yānti parāṃ gatim || 12-207-7||

MHB 12-207-8

लिङ्गसंयोगहीनं यच्छरीरस्पर्शवर्जितम् ।
श्रोत्रेण श्रवणं चैव चक्षुषा चैव दर्शनम् ॥ १२-२०७-८॥
liṅgasaṃyogahīnaṃ yaccharīrasparśavarjitam |
śrotreṇa śravaṇaṃ caiva cakṣuṣā caiva darśanam || 12-207-8||

MHB 12-207-9

जिह्वया रसनं यच्च तदेव परिवर्जितम् ।
बुद्ध्या च व्यवसायेन ब्रह्मचर्यमकल्मषम् ॥ १२-२०७-९॥
jihvayā rasanaṃ yacca tadeva parivarjitam |
buddhyā ca vyavasāyena brahmacaryamakalmaṣam || 12-207-9||

MHB 12-207-10

सम्यग्वृत्तिर्ब्रह्मलोकं प्राप्नुयान्मध्यमः सुरान् ।
द्विजाग्र्यो जायते विद्वान्कन्यसीं वृत्तिमास्थितः ॥ १२-२०७-१०॥
samyagvṛttirbrahmalokaṃ prāpnuyānmadhyamaḥ surān |
dvijāgryo jāyate vidvānkanyasīṃ vṛttimāsthitaḥ || 12-207-10||

MHB 12-207-11

सुदुष्करं ब्रह्मचर्यमुपायं तत्र मे शृणु ।
संप्रवृत्तमुदीर्णं च निगृह्णीयाद्द्विजो मनः ॥ १२-२०७-११॥
suduṣkaraṃ brahmacaryamupāyaṃ tatra me śṛṇu |
saṃpravṛttamudīrṇaṃ ca nigṛhṇīyāddvijo manaḥ || 12-207-11||

MHB 12-207-12

योषितां न कथाः श्राव्या न निरीक्ष्या निरम्बराः ।
कदाचिद्दर्शनादासां दुर्बलानाविशेद्रजः ॥ १२-२०७-१२॥
yoṣitāṃ na kathāḥ śrāvyā na nirīkṣyā nirambarāḥ |
kadāciddarśanādāsāṃ durbalānāviśedrajaḥ || 12-207-12||

MHB 12-207-13

रागोत्पत्तौ चरेत्कृच्छ्रमह्नस्त्रिः प्रविशेदपः ।
मग्नः स्वप्ने च मनसा त्रिर्जपेदघमर्षणम् ॥ १२-२०७-१३॥
rāgotpattau caretkṛcchramahnastriḥ praviśedapaḥ |
magnaḥ svapne ca manasā trirjapedaghamarṣaṇam || 12-207-13||

MHB 12-207-14

पाप्मानं निर्दहेदेवमन्तर्भूतं रजोमयम् ।
ज्ञानयुक्तेन मनसा संततेन विचक्षणः ॥ १२-२०७-१४॥
pāpmānaṃ nirdahedevamantarbhūtaṃ rajomayam |
jñānayuktena manasā saṃtatena vicakṣaṇaḥ || 12-207-14||

MHB 12-207-15

कुणपामेध्यसंयुक्तं यद्वदच्छिद्रबन्धनम् ।
तद्वद्देहगतं विद्यादात्मानं देहबन्धनम् ॥ १२-२०७-१५॥
kuṇapāmedhyasaṃyuktaṃ yadvadacchidrabandhanam |
tadvaddehagataṃ vidyādātmānaṃ dehabandhanam || 12-207-15||

MHB 12-207-16

वातपित्तकफान्रक्तं त्वङ्मांसं स्नायुमस्थि च ।
मज्जां चैव सिराजालैस्तर्पयन्ति रसा नृणाम् ॥ १२-२०७-१६॥
vātapittakaphānraktaṃ tvaṅmāṃsaṃ snāyumasthi ca |
majjāṃ caiva sirājālaistarpayanti rasā nṛṇām || 12-207-16||

MHB 12-207-17

दश विद्याद्धमन्योऽत्र पञ्चेन्द्रियगुणावहाः ।
याभिः सूक्ष्माः प्रतायन्ते धमन्योऽन्याः सहस्रशः ॥ १२-२०७-१७॥
daśa vidyāddhamanyo'tra pañcendriyaguṇāvahāḥ |
yābhiḥ sūkṣmāḥ pratāyante dhamanyo'nyāḥ sahasraśaḥ || 12-207-17||

MHB 12-207-18

एवमेताः सिरानद्यो रसोदा देहसागरम् ।
तर्पयन्ति यथाकालमापगा इव सागरम् ॥ १२-२०७-१८॥
evametāḥ sirānadyo rasodā dehasāgaram |
tarpayanti yathākālamāpagā iva sāgaram || 12-207-18||

MHB 12-207-19

मध्ये च हृदयस्यैका सिरा त्वत्र मनोवहा ।
शुक्रं संकल्पजं नॄणां सर्वगात्रैर्विमुञ्चति ॥ १२-२०७-१९॥
madhye ca hṛdayasyaikā sirā tvatra manovahā |
śukraṃ saṃkalpajaṃ nṝṇāṃ sarvagātrairvimuñcati || 12-207-19||

MHB 12-207-20

सर्वगात्रप्रतायिन्यस्तस्या ह्यनुगताः सिराः ।
नेत्रयोः प्रतिपद्यन्ते वहन्त्यस्तैजसं गुणम् ॥ १२-२०७-२०॥
sarvagātrapratāyinyastasyā hyanugatāḥ sirāḥ |
netrayoḥ pratipadyante vahantyastaijasaṃ guṇam || 12-207-20||

MHB 12-207-21

पयस्यन्तर्हितं सर्पिर्यद्वन्निर्मथ्यते खजैः ।
शुक्रं निर्मथ्यते तद्वद्देहसंकल्पजैः खजैः ॥ १२-२०७-२१॥
payasyantarhitaṃ sarpiryadvannirmathyate khajaiḥ |
śukraṃ nirmathyate tadvaddehasaṃkalpajaiḥ khajaiḥ || 12-207-21||

MHB 12-207-22

स्वप्नेऽप्येवं यथाभ्येति मनःसंकल्पजं रजः ।
शुक्रमस्पर्शजं देहात्सृजन्त्यस्य मनोवहा ॥ १२-२०७-२२॥
svapne'pyevaṃ yathābhyeti manaḥsaṃkalpajaṃ rajaḥ |
śukramasparśajaṃ dehātsṛjantyasya manovahā || 12-207-22||

MHB 12-207-23

महर्षिर्भगवानत्रिर्वेद तच्छुक्रसंभवम् ।
त्रिबीजमिन्द्रदैवत्यं तस्मादिन्द्रियमुच्यते ॥ १२-२०७-२३॥
maharṣirbhagavānatrirveda tacchukrasaṃbhavam |
tribījamindradaivatyaṃ tasmādindriyamucyate || 12-207-23||

MHB 12-207-24

ये वै शुक्रगतिं विद्युर्भूतसंकरकारिकाम् ।
विरागा दग्धदोषास्ते नाप्नुयुर्देहसंभवम् ॥ १२-२०७-२४॥
ye vai śukragatiṃ vidyurbhūtasaṃkarakārikām |
virāgā dagdhadoṣāste nāpnuyurdehasaṃbhavam || 12-207-24||

MHB 12-207-25

गुणानां साम्यमागम्य मनसैव मनोवहम् ।
देहकर्म नुदन्प्राणानन्तकाले विमुच्यते ॥ १२-२०७-२५॥
guṇānāṃ sāmyamāgamya manasaiva manovaham |
dehakarma nudanprāṇānantakāle vimucyate || 12-207-25||

MHB 12-207-26

भविता मनसो ज्ञानं मन एव प्रतायते ।
ज्योतिष्मद्विरजो दिव्यमत्र सिद्धं महात्मनाम् ॥ १२-२०७-२६॥
bhavitā manaso jñānaṃ mana eva pratāyate |
jyotiṣmadvirajo divyamatra siddhaṃ mahātmanām || 12-207-26||

MHB 12-207-27

तस्मात्तदविघाताय कर्म कुर्यादकल्मषम् ।
रजस्तमश्च हित्वेह न तिर्यग्गतिमाप्नुयात् ॥ १२-२०७-२७॥
tasmāttadavighātāya karma kuryādakalmaṣam |
rajastamaśca hitveha na tiryaggatimāpnuyāt || 12-207-27||

MHB 12-207-28

तरुणाधिगतं ज्ञानं जरादुर्बलतां गतम् ।
परिपक्वबुद्धिः कालेन आदत्ते मानसं बलम् ॥ १२-२०७-२८॥
taruṇādhigataṃ jñānaṃ jarādurbalatāṃ gatam |
paripakvabuddhiḥ kālena ādatte mānasaṃ balam || 12-207-28||

MHB 12-207-29

सुदुर्गमिव पन्थानमतीत्य गुणबन्धनम् ।
यदा पश्येत्तदा दोषानतीत्यामृतमश्नुते ॥ १२-२०७-२९॥
sudurgamiva panthānamatītya guṇabandhanam |
yadā paśyettadā doṣānatītyāmṛtamaśnute || 12-207-29||

Adhyaya: 208/353 (26)

MHB 12-208-1

गुरुरुवाच ।
दुरन्तेष्विन्द्रियार्थेषु सक्ताः सीदन्ति जन्तवः ।
ये त्वसक्ता महात्मानस्ते यान्ति परमां गतिम् ॥ १२-२०८-१॥
gururuvāca |
duranteṣvindriyārtheṣu saktāḥ sīdanti jantavaḥ |
ye tvasaktā mahātmānaste yānti paramāṃ gatim || 12-208-1||

MHB 12-208-2

जन्ममृत्युजरादुःखैर्व्याधिभिर्मनसः क्लमैः ।
दृष्ट्वेमं संततं लोकं घटेन्मोक्षाय बुद्धिमान् ॥ १२-२०८-२॥
janmamṛtyujarāduḥkhairvyādhibhirmanasaḥ klamaiḥ |
dṛṣṭvemaṃ saṃtataṃ lokaṃ ghaṭenmokṣāya buddhimān || 12-208-2||

MHB 12-208-3

वाङ्मनोभ्यां शरीरेण शुचिः स्यादनहंकृतः ।
प्रशान्तो ज्ञानवान्भिक्षुर्निरपेक्षश्चरेत्सुखम् ॥ १२-२०८-३॥
vāṅmanobhyāṃ śarīreṇa śuciḥ syādanahaṃkṛtaḥ |
praśānto jñānavānbhikṣurnirapekṣaścaretsukham || 12-208-3||

MHB 12-208-4

अथ वा मनसः सङ्गं पश्येद्भूतानुकम्पया ।
अत्राप्युपेक्षां कुर्वीत ज्ञात्वा कर्मफलं जगत् ॥ १२-२०८-४॥
atha vā manasaḥ saṅgaṃ paśyedbhūtānukampayā |
atrāpyupekṣāṃ kurvīta jñātvā karmaphalaṃ jagat || 12-208-4||

MHB 12-208-5

यत्कृतं प्राक्शुभं कर्म पापं वा तदुपाश्नुते ।
तस्माच्छुभानि कर्माणि कुर्याद्वाग्बुद्धिकर्मभिः ॥ १२-२०८-५॥
yatkṛtaṃ prākśubhaṃ karma pāpaṃ vā tadupāśnute |
tasmācchubhāni karmāṇi kuryādvāgbuddhikarmabhiḥ || 12-208-5||

MHB 12-208-6

अहिंसा सत्यवचनं सर्वभूतेषु चार्जवम् ।
क्षमा चैवाप्रमादश्च यस्यैते स सुखी भवेत् ॥ १२-२०८-६॥
ahiṃsā satyavacanaṃ sarvabhūteṣu cārjavam |
kṣamā caivāpramādaśca yasyaite sa sukhī bhavet || 12-208-6||

MHB 12-208-7

यश्चैनं परमं धर्मं सर्वभूतसुखावहम् ।
दुःखान्निःसरणं वेद स तत्त्वज्ञः सुखी भवेत् ॥ १२-२०८-७॥
yaścainaṃ paramaṃ dharmaṃ sarvabhūtasukhāvaham |
duḥkhānniḥsaraṇaṃ veda sa tattvajñaḥ sukhī bhavet || 12-208-7||

MHB 12-208-8

तस्मात्समाहितं बुद्ध्या मनो भूतेषु धारयेत् ।
नापध्यायेन्न स्पृहयेन्नाबद्धं चिन्तयेदसत् ॥ १२-२०८-८॥
tasmātsamāhitaṃ buddhyā mano bhūteṣu dhārayet |
nāpadhyāyenna spṛhayennābaddhaṃ cintayedasat || 12-208-8||

MHB 12-208-9

अवाग्योगप्रयोगेण मनोज्ञं संप्रवर्तते ।
विवक्षता वा सद्वाक्यं धर्मं सूक्ष्ममवेक्षता ।
सत्यां वाचमहिंस्रां च वदेदनपवादिनीम् ॥ १२-२०८-९॥
avāgyogaprayogeṇa manojñaṃ saṃpravartate |
vivakṣatā vā sadvākyaṃ dharmaṃ sūkṣmamavekṣatā |
satyāṃ vācamahiṃsrāṃ ca vadedanapavādinīm || 12-208-9||

MHB 12-208-10

कल्कापेतामपरुषामनृशंसामपैशुनाम् ।
ईदृगल्पं च वक्तव्यमविक्षिप्तेन चेतसा ॥ १२-२०८-१०॥
kalkāpetāmaparuṣāmanṛśaṃsāmapaiśunām |
īdṛgalpaṃ ca vaktavyamavikṣiptena cetasā || 12-208-10||

MHB 12-208-11

वाक्प्रबुद्धो हि संरागाद्विरागाद्व्याहरेद्यदि ।
बुद्ध्या ह्यनिगृहीतेन मनसा कर्म तामसम् ।
रजोभूतैर्हि करणैः कर्मणा प्रतिपद्यते ॥ १२-२०८-११॥
vākprabuddho hi saṃrāgādvirāgādvyāharedyadi |
buddhyā hyanigṛhītena manasā karma tāmasam |
rajobhūtairhi karaṇaiḥ karmaṇā pratipadyate || 12-208-11||

MHB 12-208-12

स दुःखं प्राप्य लोकेऽस्मिन्नरकायोपपद्यते ।
तस्मान्मनोवाक्शरीरैराचरेद्धैर्यमात्मनः ॥ १२-२०८-१२॥
sa duḥkhaṃ prāpya loke'sminnarakāyopapadyate |
tasmānmanovākśarīrairācareddhairyamātmanaḥ || 12-208-12||

MHB 12-208-13

प्रकीर्णमेषभारो हि यद्वद्धार्येत दस्युभिः ।
प्रतिलोमां दिशं बुद्ध्वा संसारमबुधास्तथा ॥ १२-२०८-१३॥
prakīrṇameṣabhāro hi yadvaddhāryeta dasyubhiḥ |
pratilomāṃ diśaṃ buddhvā saṃsāramabudhāstathā || 12-208-13||

MHB 12-208-14

तानेव च यथा दस्यून्क्षिप्त्वा गच्छेच्छिवां दिशम् ।
तथा रजस्तमःकर्माण्युत्सृज्य प्राप्नुयात्सुखम् ॥ १२-२०८-१४॥
tāneva ca yathā dasyūnkṣiptvā gacchecchivāṃ diśam |
tathā rajastamaḥkarmāṇyutsṛjya prāpnuyātsukham || 12-208-14||

MHB 12-208-15

निःसंदिग्धमनीहो वै मुक्तः सर्वपरिग्रहैः ।
विविक्तचारी लघ्वाशी तपस्वी नियतेन्द्रियः ॥ १२-२०८-१५॥
niḥsaṃdigdhamanīho vai muktaḥ sarvaparigrahaiḥ |
viviktacārī laghvāśī tapasvī niyatendriyaḥ || 12-208-15||

MHB 12-208-16

ज्ञानदग्धपरिक्लेशः प्रयोगरतिरात्मवान् ।
निष्प्रचारेण मनसा परं तदधिगच्छति ॥ १२-२०८-१६॥
jñānadagdhaparikleśaḥ prayogaratirātmavān |
niṣpracāreṇa manasā paraṃ tadadhigacchati || 12-208-16||

MHB 12-208-17

धृतिमानात्मवान्बुद्धिं निगृह्णीयादसंशयम् ।
मनो बुद्ध्या निगृह्णीयाद्विषयान्मनसात्मनः ॥ १२-२०८-१७॥
dhṛtimānātmavānbuddhiṃ nigṛhṇīyādasaṃśayam |
mano buddhyā nigṛhṇīyādviṣayānmanasātmanaḥ || 12-208-17||

MHB 12-208-18

निगृहीतेन्द्रियस्यास्य कुर्वाणस्य मनो वशे ।
देवतास्ताः प्रकाशन्ते हृष्टा यान्ति तमीश्वरम् ॥ १२-२०८-१८॥
nigṛhītendriyasyāsya kurvāṇasya mano vaśe |
devatāstāḥ prakāśante hṛṣṭā yānti tamīśvaram || 12-208-18||

MHB 12-208-19

ताभिः संसक्तमनसो ब्रह्मवत्संप्रकाशते ।
एतैश्चापगतैः सर्वैर्ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ १२-२०८-१९॥
tābhiḥ saṃsaktamanaso brahmavatsaṃprakāśate |
etaiścāpagataiḥ sarvairbrahmabhūyāya kalpate || 12-208-19||

MHB 12-208-20

अथ वा न प्रवर्तेत योगतन्त्रैरुपक्रमेत् ।
येन तन्त्रमयं तन्त्रं वृत्तिः स्यात्तत्तदाचरेत् ॥ १२-२०८-२०॥
atha vā na pravarteta yogatantrairupakramet |
yena tantramayaṃ tantraṃ vṛttiḥ syāttattadācaret || 12-208-20||

MHB 12-208-21

कणपिण्याककुल्माषशाकयावकसक्तवः ।
तथा मूलफलं भैक्षं पर्यायेणोपयोजयेत् ॥ १२-२०८-२१॥
kaṇapiṇyākakulmāṣaśākayāvakasaktavaḥ |
tathā mūlaphalaṃ bhaikṣaṃ paryāyeṇopayojayet || 12-208-21||

MHB 12-208-22

आहारं नियतं चैव देशे काले च सात्त्विकम् ।
तत्परीक्ष्यानुवर्तेत यत्प्रवृत्त्यनुवर्तकम् ॥ १२-२०८-२२॥
āhāraṃ niyataṃ caiva deśe kāle ca sāttvikam |
tatparīkṣyānuvarteta yatpravṛttyanuvartakam || 12-208-22||

MHB 12-208-23

प्रवृत्तं नोपरुन्धेत शनैरग्निमिवेन्धयेत् ।
ज्ञानेन्धितं ततो ज्ञानमर्कवत्संप्रकाशते ॥ १२-२०८-२३॥
pravṛttaṃ noparundheta śanairagnimivendhayet |
jñānendhitaṃ tato jñānamarkavatsaṃprakāśate || 12-208-23||

MHB 12-208-24

ज्ञानाधिष्ठानमज्ञानं त्रीँल्लोकानधितिष्ठति ।
विज्ञानानुगतं ज्ञानमज्ञानादपकृष्यते ॥ १२-२०८-२४॥
jñānādhiṣṭhānamajñānaṃ trī~llokānadhitiṣṭhati |
vijñānānugataṃ jñānamajñānādapakṛṣyate || 12-208-24||

MHB 12-208-25

पृथक्त्वात्संप्रयोगाच्च नासूयुर्वेद शाश्वतम् ।
स तयोरपवर्गज्ञो वीतरागो विमुच्यते ॥ १२-२०८-२५॥
pṛthaktvātsaṃprayogācca nāsūyurveda śāśvatam |
sa tayorapavargajño vītarāgo vimucyate || 12-208-25||

MHB 12-208-26

वयोतीतो जरामृत्यू जित्वा ब्रह्म सनातनम् ।
अमृतं तदवाप्नोति यत्तदक्षरमव्ययम् ॥ १२-२०८-२६॥
vayotīto jarāmṛtyū jitvā brahma sanātanam |
amṛtaṃ tadavāpnoti yattadakṣaramavyayam || 12-208-26||

Adhyaya: 209/353 (20)

MHB 12-209-1

गुरुरुवाच ।
निष्कल्मषं ब्रह्मचर्यमिच्छता चरितुं सदा ।
निद्रा सर्वात्मना त्याज्या स्वप्नदोषानवेक्षता ॥ १२-२०९-१॥
gururuvāca |
niṣkalmaṣaṃ brahmacaryamicchatā carituṃ sadā |
nidrā sarvātmanā tyājyā svapnadoṣānavekṣatā || 12-209-1||

MHB 12-209-2

स्वप्ने हि रजसा देही तमसा चाभिभूयते ।
देहान्तरमिवापन्नश्चरत्यपगतस्मृतिः ॥ १२-२०९-२॥
svapne hi rajasā dehī tamasā cābhibhūyate |
dehāntaramivāpannaścaratyapagatasmṛtiḥ || 12-209-2||

MHB 12-209-3

ज्ञानाभ्यासाज्जागरतो जिज्ञासार्थमनन्तरम् ।
विज्ञानाभिनिवेशात्तु जागरत्यनिशं सदा ॥ १२-२०९-३॥
jñānābhyāsājjāgarato jijñāsārthamanantaram |
vijñānābhiniveśāttu jāgaratyaniśaṃ sadā || 12-209-3||

MHB 12-209-4

अत्राह को न्वयं भावः स्वप्ने विषयवानिव ।
प्रलीनैरिन्द्रियैर्देही वर्तते देहवानिव ॥ १२-२०९-४॥
atrāha ko nvayaṃ bhāvaḥ svapne viṣayavāniva |
pralīnairindriyairdehī vartate dehavāniva || 12-209-4||

MHB 12-209-5

अत्रोच्यते यथा ह्येतद्वेद योगेश्वरो हरिः ।
तथैतदुपपन्नार्थं वर्णयन्ति महर्षयः ॥ १२-२०९-५॥
atrocyate yathā hyetadveda yogeśvaro hariḥ |
tathaitadupapannārthaṃ varṇayanti maharṣayaḥ || 12-209-5||

MHB 12-209-6

इन्द्रियाणां श्रमात्स्वप्नमाहुः सर्वगतं बुधाः ।
मनसस्तु प्रलीनत्वात्तत्तदाहुर्निदर्शनम् ॥ १२-२०९-६॥
indriyāṇāṃ śramātsvapnamāhuḥ sarvagataṃ budhāḥ |
manasastu pralīnatvāttattadāhurnidarśanam || 12-209-6||

MHB 12-209-7

कार्यव्यासक्तमनसः संकल्पो जाग्रतो ह्यपि ।
यद्वन्मनोरथैश्वर्यं स्वप्ने तद्वन्मनोगतम् ॥ १२-२०९-७॥
kāryavyāsaktamanasaḥ saṃkalpo jāgrato hyapi |
yadvanmanorathaiśvaryaṃ svapne tadvanmanogatam || 12-209-7||

MHB 12-209-8

संसाराणामसंख्यानां कामात्मा तदवाप्नुयात् ।
मनस्यन्तर्हितं सर्वं वेद सोत्तमपूरुषः ॥ १२-२०९-८॥
saṃsārāṇāmasaṃkhyānāṃ kāmātmā tadavāpnuyāt |
manasyantarhitaṃ sarvaṃ veda sottamapūruṣaḥ || 12-209-8||

MHB 12-209-9

गुणानामपि यद्यत्तत्कर्म जानात्युपस्थितम् ।
तत्तच्छंसन्ति भूतानि मनो यद्भावितं यथा ॥ १२-२०९-९॥
guṇānāmapi yadyattatkarma jānātyupasthitam |
tattacchaṃsanti bhūtāni mano yadbhāvitaṃ yathā || 12-209-9||

MHB 12-209-10

ततस्तमुपवर्तन्ते गुणा राजसतामसाः ।
सात्त्विको वा यथायोगमानन्तर्यफलोदयः ॥ १२-२०९-१०॥
tatastamupavartante guṇā rājasatāmasāḥ |
sāttviko vā yathāyogamānantaryaphalodayaḥ || 12-209-10||

MHB 12-209-11

ततः पश्यत्यसंबद्धान्वातपित्तकफोत्तरान् ।
रजस्तमोभवैर्भावैस्तदप्याहुर्दुरन्वयम् ॥ १२-२०९-११॥
tataḥ paśyatyasaṃbaddhānvātapittakaphottarān |
rajastamobhavairbhāvaistadapyāhurduranvayam || 12-209-11||

MHB 12-209-12

प्रसन्नैरिन्द्रियैर्यद्यत्संकल्पयति मानसम् ।
तत्तत्स्वप्नेऽप्युपरते मनोदृष्टिर्निरीक्षते ॥ १२-२०९-१२॥
prasannairindriyairyadyatsaṃkalpayati mānasam |
tattatsvapne'pyuparate manodṛṣṭirnirīkṣate || 12-209-12||

MHB 12-209-13

व्यापकं सर्वभूतेषु वर्ततेऽप्रतिघं मनः ।
मनस्यन्तर्हितं द्वारं देहमास्थाय मानसम् ॥ १२-२०९-१३॥
vyāpakaṃ sarvabhūteṣu vartate'pratighaṃ manaḥ |
manasyantarhitaṃ dvāraṃ dehamāsthāya mānasam || 12-209-13||

MHB 12-209-14

यत्तत्सदसदव्यक्तं स्वपित्यस्मिन्निदर्शनम् ।
सर्वभूतात्मभूतस्थं तदध्यात्मगुणं विदुः ॥ १२-२०९-१४॥
yattatsadasadavyaktaṃ svapityasminnidarśanam |
sarvabhūtātmabhūtasthaṃ tadadhyātmaguṇaṃ viduḥ || 12-209-14||

MHB 12-209-15

लिप्सेत मनसा यश्च संकल्पादैश्वरं गुणम् ।
आत्मप्रभावात्तं विद्यात्सर्वा ह्यात्मनि देवताः ॥ १२-२०९-१५॥
lipseta manasā yaśca saṃkalpādaiśvaraṃ guṇam |
ātmaprabhāvāttaṃ vidyātsarvā hyātmani devatāḥ || 12-209-15||

MHB 12-209-16

एवं हि तपसा युक्तमर्कवत्तमसः परम् ।
त्रैलोक्यप्रकृतिर्देही तपसा तं महेश्वरम् ॥ १२-२०९-१६॥
evaṃ hi tapasā yuktamarkavattamasaḥ param |
trailokyaprakṛtirdehī tapasā taṃ maheśvaram || 12-209-16||

MHB 12-209-17

तपो ह्यधिष्ठितं देवैस्तपोघ्नमसुरैस्तमः ।
एतद्देवासुरैर्गुप्तं तदाहुर्ज्ञानलक्षणम् ॥ १२-२०९-१७॥
tapo hyadhiṣṭhitaṃ devaistapoghnamasuraistamaḥ |
etaddevāsurairguptaṃ tadāhurjñānalakṣaṇam || 12-209-17||

MHB 12-209-18

सत्त्वं रजस्तमश्चेति देवासुरगुणान्विदुः ।
सत्त्वं देवगुणं विद्यादितरावासुरौ गुणौ ॥ १२-२०९-१८॥
sattvaṃ rajastamaśceti devāsuraguṇānviduḥ |
sattvaṃ devaguṇaṃ vidyāditarāvāsurau guṇau || 12-209-18||

MHB 12-209-19

ब्रह्म तत्परमं वेद्यममृतं ज्योतिरक्षरम् ।
ये विदुर्भावितात्मानस्ते यान्ति परमां गतिम् ॥ १२-२०९-१९॥
brahma tatparamaṃ vedyamamṛtaṃ jyotirakṣaram |
ye vidurbhāvitātmānaste yānti paramāṃ gatim || 12-209-19||

MHB 12-209-20

हेतुमच्छक्यमाख्यातुमेतावज्ज्ञानचक्षुषा ।
प्रत्याहारेण वा शक्यमव्यक्तं ब्रह्म वेदितुम् ॥ १२-२०९-२०॥
hetumacchakyamākhyātumetāvajjñānacakṣuṣā |
pratyāhāreṇa vā śakyamavyaktaṃ brahma veditum || 12-209-20||

Adhyaya: 210/353 (36)

MHB 12-210-1

गुरुरुवाच ।
न स वेद परं धर्मं यो न वेद चतुष्टयम् ।
व्यक्ताव्यक्ते च यत्तत्त्वं संप्राप्तं परमर्षिणा ॥ १२-२१०-१॥
gururuvāca |
na sa veda paraṃ dharmaṃ yo na veda catuṣṭayam |
vyaktāvyakte ca yattattvaṃ saṃprāptaṃ paramarṣiṇā || 12-210-1||

MHB 12-210-2

व्यक्तं मृत्युमुखं विद्यादव्यक्तममृतं पदम् ।
प्रवृत्तिलक्षणं धर्ममृषिर्नारायणोऽब्रवीत् ॥ १२-२१०-२॥
vyaktaṃ mṛtyumukhaṃ vidyādavyaktamamṛtaṃ padam |
pravṛttilakṣaṇaṃ dharmamṛṣirnārāyaṇo'bravīt || 12-210-2||

MHB 12-210-3

अत्रैवावस्थितं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ।
निवृत्तिलक्षणं धर्ममव्यक्तं ब्रह्म शाश्वतम् ॥ १२-२१०-३॥
atraivāvasthitaṃ sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram |
nivṛttilakṣaṇaṃ dharmamavyaktaṃ brahma śāśvatam || 12-210-3||

MHB 12-210-4

प्रवृत्तिलक्षणं धर्मं प्रजापतिरथाब्रवीत् ।
प्रवृत्तिः पुनरावृत्तिर्निवृत्तिः परमा गतिः ॥ १२-२१०-४॥
pravṛttilakṣaṇaṃ dharmaṃ prajāpatirathābravīt |
pravṛttiḥ punarāvṛttirnivṛttiḥ paramā gatiḥ || 12-210-4||

MHB 12-210-5

तां गतिं परमामेति निवृत्तिपरमो मुनिः ।
ज्ञानतत्त्वपरो नित्यं शुभाशुभनिदर्शकः ॥ १२-२१०-५॥
tāṃ gatiṃ paramāmeti nivṛttiparamo muniḥ |
jñānatattvaparo nityaṃ śubhāśubhanidarśakaḥ || 12-210-5||

MHB 12-210-6

तदेवमेतौ विज्ञेयावव्यक्तपुरुषावुभौ ।
अव्यक्तपुरुषाभ्यां तु यत्स्यादन्यन्महत्तरम् ॥ १२-२१०-६॥
tadevametau vijñeyāvavyaktapuruṣāvubhau |
avyaktapuruṣābhyāṃ tu yatsyādanyanmahattaram || 12-210-6||

MHB 12-210-7

तं विशेषमवेक्षेत विशेषेण विचक्षणः ।
अनाद्यन्तावुभावेतावलिङ्गौ चाप्युभावपि ॥ १२-२१०-७॥
taṃ viśeṣamavekṣeta viśeṣeṇa vicakṣaṇaḥ |
anādyantāvubhāvetāvaliṅgau cāpyubhāvapi || 12-210-7||

MHB 12-210-8

उभौ नित्यौ सूक्ष्मतरौ महद्भ्यश्च महत्तरौ ।
सामान्यमेतदुभयोरेवं ह्यन्यद्विशेषणम् ॥ १२-२१०-८॥
ubhau nityau sūkṣmatarau mahadbhyaśca mahattarau |
sāmānyametadubhayorevaṃ hyanyadviśeṣaṇam || 12-210-8||

MHB 12-210-9

प्रकृत्या सर्गधर्मिण्या तथा त्रिविधसत्त्वया ।
विपरीतमतो विद्यात्क्षेत्रज्ञस्य च लक्षणम् ॥ १२-२१०-९॥
prakṛtyā sargadharmiṇyā tathā trividhasattvayā |
viparītamato vidyātkṣetrajñasya ca lakṣaṇam || 12-210-9||

MHB 12-210-10

प्रकृतेश्च विकाराणां द्रष्टारमगुणान्वितम् ।
अग्राह्यौ पुरुषावेतावलिङ्गत्वादसंहितौ ॥ १२-२१०-१०॥
prakṛteśca vikārāṇāṃ draṣṭāramaguṇānvitam |
agrāhyau puruṣāvetāvaliṅgatvādasaṃhitau || 12-210-10||

MHB 12-210-11

संयोगलक्षणोत्पत्तिः कर्मजा गृह्यते यया ।
करणैः कर्मनिर्वृत्तैः कर्ता यद्यद्विचेष्टते ।
कीर्त्यते शब्दसंज्ञाभिः कोऽहमेषोऽप्यसाविति ॥ १२-२१०-११॥
saṃyogalakṣaṇotpattiḥ karmajā gṛhyate yayā |
karaṇaiḥ karmanirvṛttaiḥ kartā yadyadviceṣṭate |
kīrtyate śabdasaṃjñābhiḥ ko'hameṣo'pyasāviti || 12-210-11||

MHB 12-210-12

उष्णीषवान्यथा वस्त्रैस्त्रिभिर्भवति संवृतः ।
संवृतोऽयं तथा देही सत्त्वराजसतामसैः ॥ १२-२१०-१२॥
uṣṇīṣavānyathā vastraistribhirbhavati saṃvṛtaḥ |
saṃvṛto'yaṃ tathā dehī sattvarājasatāmasaiḥ || 12-210-12||

MHB 12-210-13

तस्माच्चतुष्टयं वेद्यमेतैर्हेतुभिराचितम् ।
यथासंज्ञो ह्ययं सम्यगन्तकाले न मुह्यति ॥ १२-२१०-१३॥
tasmāccatuṣṭayaṃ vedyametairhetubhirācitam |
yathāsaṃjño hyayaṃ samyagantakāle na muhyati || 12-210-13||

MHB 12-210-14

श्रियं दिव्यामभिप्रेप्सुर्ब्रह्म वाङ्मनसा शुचिः ।
शारीरैर्नियमैरुग्रैश्चरेन्निष्कल्मषं तपः ॥ १२-२१०-१४॥
śriyaṃ divyāmabhiprepsurbrahma vāṅmanasā śuciḥ |
śārīrairniyamairugraiścarenniṣkalmaṣaṃ tapaḥ || 12-210-14||

MHB 12-210-15

त्रैलोक्यं तपसा व्याप्तमन्तर्भूतेन भास्वता ।
सूर्यश्च चन्द्रमाश्चैव भासतस्तपसा दिवि ॥ १२-२१०-१५॥
trailokyaṃ tapasā vyāptamantarbhūtena bhāsvatā |
sūryaśca candramāścaiva bhāsatastapasā divi || 12-210-15||

MHB 12-210-16

प्रतापस्तपसो ज्ञानं लोके संशब्दितं तपः ।
रजस्तमोघ्नं यत्कर्म तपसस्तत्स्वलक्षणम् ॥ १२-२१०-१६॥
pratāpastapaso jñānaṃ loke saṃśabditaṃ tapaḥ |
rajastamoghnaṃ yatkarma tapasastatsvalakṣaṇam || 12-210-16||

MHB 12-210-17

ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते ।
वाङ्मनोनियमः साम्यं मानसं तप उच्यते ॥ १२-२१०-१७॥
brahmacaryamahiṃsā ca śārīraṃ tapa ucyate |
vāṅmanoniyamaḥ sāmyaṃ mānasaṃ tapa ucyate || 12-210-17||

MHB 12-210-18

विधिज्ञेभ्यो द्विजातिभ्यो ग्राह्यमन्नं विशिष्यते ।
आहारनियमेनास्य पाप्मा नश्यति राजसः ॥ १२-२१०-१८॥
vidhijñebhyo dvijātibhyo grāhyamannaṃ viśiṣyate |
āhāraniyamenāsya pāpmā naśyati rājasaḥ || 12-210-18||

MHB 12-210-19

वैमनस्यं च विषये यान्त्यस्य करणानि च ।
तस्मात्तन्मात्रमादद्याद्यावदत्र प्रयोजनम् ॥ १२-२१०-१९॥
vaimanasyaṃ ca viṣaye yāntyasya karaṇāni ca |
tasmāttanmātramādadyādyāvadatra prayojanam || 12-210-19||

MHB 12-210-20

अन्तकाले वयोत्कर्षाच्छनैः कुर्यादनातुरः ।
एवं युक्तेन मनसा ज्ञानं तदुपपद्यते ॥ १२-२१०-२०॥
antakāle vayotkarṣācchanaiḥ kuryādanāturaḥ |
evaṃ yuktena manasā jñānaṃ tadupapadyate || 12-210-20||

MHB 12-210-21

रजसा चाप्ययं देही देहवाञ्शब्दवच्चरेत् ।
कार्यैरव्याहतमतिर्वैराग्यात्प्रकृतौ स्थितः ।
आ देहादप्रमादाच्च देहान्ताद्विप्रमुच्यते ॥ १२-२१०-२१॥
rajasā cāpyayaṃ dehī dehavāñśabdavaccaret |
kāryairavyāhatamatirvairāgyātprakṛtau sthitaḥ |
ā dehādapramādācca dehāntādvipramucyate || 12-210-21||

MHB 12-210-22

हेतुयुक्तः सदोत्सर्गो भूतानां प्रलयस्तथा ।
परप्रत्ययसर्गे तु नियतं नातिवर्तते ॥ १२-२१०-२२॥
hetuyuktaḥ sadotsargo bhūtānāṃ pralayastathā |
parapratyayasarge tu niyataṃ nātivartate || 12-210-22||

MHB 12-210-23

भवान्तप्रभवप्रज्ञा आसते ये विपर्ययम् ।
धृत्या देहान्धारयन्तो बुद्धिसंक्षिप्तमानसाः ।
स्थानेभ्यो ध्वंसमानाश्च सूक्ष्मत्वात्तानुपासते ॥ १२-२१०-२३॥
bhavāntaprabhavaprajñā āsate ye viparyayam |
dhṛtyā dehāndhārayanto buddhisaṃkṣiptamānasāḥ |
sthānebhyo dhvaṃsamānāśca sūkṣmatvāttānupāsate || 12-210-23||

MHB 12-210-24

यथागमं च तत्सर्वं बुद्ध्या तन्नैव बुध्यते ।
देहान्तं कश्चिदन्वास्ते भावितात्मा निराश्रयः ।
युक्तो धारणया कश्चित्सत्तां केचिदुपासते ॥ १२-२१०-२४॥
yathāgamaṃ ca tatsarvaṃ buddhyā tannaiva budhyate |
dehāntaṃ kaścidanvāste bhāvitātmā nirāśrayaḥ |
yukto dhāraṇayā kaścitsattāṃ kecidupāsate || 12-210-24||

MHB 12-210-25

अभ्यस्यन्ति परं देवं विद्युत्संशब्दिताक्षरम् ।
अन्तकाले ह्युपासन्नास्तपसा दग्धकिल्बिषाः ॥ १२-२१०-२५॥
abhyasyanti paraṃ devaṃ vidyutsaṃśabditākṣaram |
antakāle hyupāsannāstapasā dagdhakilbiṣāḥ || 12-210-25||

MHB 12-210-26

सर्व एते महात्मानो गच्छन्ति परमां गतिम् ।
सूक्ष्मं विशेषणं तेषामवेक्षेच्छास्त्रचक्षुषा ॥ १२-२१०-२६॥
sarva ete mahātmāno gacchanti paramāṃ gatim |
sūkṣmaṃ viśeṣaṇaṃ teṣāmavekṣecchāstracakṣuṣā || 12-210-26||

MHB 12-210-27

देहं तु परमं विद्याद्विमुक्तमपरिग्रहम् ।
अन्तरिक्षादन्यतरं धारणासक्तमानसम् ॥ १२-२१०-२७॥
dehaṃ tu paramaṃ vidyādvimuktamaparigraham |
antarikṣādanyataraṃ dhāraṇāsaktamānasam || 12-210-27||

MHB 12-210-28

मर्त्यलोकाद्विमुच्यन्ते विद्यासंयुक्तमानसाः ।
ब्रह्मभूता विरजसस्ततो यान्ति परां गतिम् ॥ १२-२१०-२८॥
martyalokādvimucyante vidyāsaṃyuktamānasāḥ |
brahmabhūtā virajasastato yānti parāṃ gatim || 12-210-28||

MHB 12-210-29

कषायवर्जितं ज्ञानं येषामुत्पद्यतेऽचलम् ।
ते यान्ति परमाँल्लोकान्विशुध्यन्तो यथाबलम् ॥ १२-२१०-२९॥
kaṣāyavarjitaṃ jñānaṃ yeṣāmutpadyate'calam |
te yānti paramā~llokānviśudhyanto yathābalam || 12-210-29||

MHB 12-210-30

भगवन्तमजं दिव्यं विष्णुमव्यक्तसंज्ञितम् ।
भावेन यान्ति शुद्धा ये ज्ञानतृप्ता निराशिषः ॥ १२-२१०-३०॥
bhagavantamajaṃ divyaṃ viṣṇumavyaktasaṃjñitam |
bhāvena yānti śuddhā ye jñānatṛptā nirāśiṣaḥ || 12-210-30||

MHB 12-210-31

ज्ञात्वात्मस्थं हरिं चैव निवर्तन्ते न तेऽव्ययाः ।
प्राप्य तत्परमं स्थानं मोदन्तेऽक्षरमव्ययम् ॥ १२-२१०-३१॥
jñātvātmasthaṃ hariṃ caiva nivartante na te'vyayāḥ |
prāpya tatparamaṃ sthānaṃ modante'kṣaramavyayam || 12-210-31||

MHB 12-210-32

एतावदेतद्विज्ञानमेतदस्ति च नास्ति च ।
तृष्णाबद्धं जगत्सर्वं चक्रवत्परिवर्तते ॥ १२-२१०-३२॥
etāvadetadvijñānametadasti ca nāsti ca |
tṛṣṇābaddhaṃ jagatsarvaṃ cakravatparivartate || 12-210-32||

MHB 12-210-33

बिसतन्तुर्यथैवायमन्तःस्थः सर्वतो बिसे ।
तृष्णातन्तुरनाद्यन्तस्तथा देहगतः सदा ॥ १२-२१०-३३॥
bisatanturyathaivāyamantaḥsthaḥ sarvato bise |
tṛṣṇātanturanādyantastathā dehagataḥ sadā || 12-210-33||

MHB 12-210-34

सूच्या सूत्रं यथा वस्त्रे संसारयति वायकः ।
तद्वत्संसारसूत्रं हि तृष्णासूच्या निबध्यते ॥ १२-२१०-३४॥
sūcyā sūtraṃ yathā vastre saṃsārayati vāyakaḥ |
tadvatsaṃsārasūtraṃ hi tṛṣṇāsūcyā nibadhyate || 12-210-34||

MHB 12-210-35

विकारं प्रकृतिं चैव पुरुषं च सनातनम् ।
यो यथावद्विजानाति स वितृष्णो विमुच्यते ॥ १२-२१०-३५॥
vikāraṃ prakṛtiṃ caiva puruṣaṃ ca sanātanam |
yo yathāvadvijānāti sa vitṛṣṇo vimucyate || 12-210-35||

MHB 12-210-36

प्रकाशं भगवानेतदृषिर्नारायणोऽमृतम् ।
भूतानामनुकम्पार्थं जगाद जगतो हितम् ॥ १२-२१०-३६॥
prakāśaṃ bhagavānetadṛṣirnārāyaṇo'mṛtam |
bhūtānāmanukampārthaṃ jagāda jagato hitam || 12-210-36||

Adhyaya: 211/353 (48)

MHB 12-211-1

युधिष्ठिर उवाच ।
केन वृत्तेन वृत्तज्ञो जनको मिथिलाधिपः ।
जगाम मोक्षं धर्मज्ञो भोगानुत्सृज्य मानुषान् ॥ १२-२११-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kena vṛttena vṛttajño janako mithilādhipaḥ |
jagāma mokṣaṃ dharmajño bhogānutsṛjya mānuṣān || 12-211-1||

MHB 12-211-2

भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
येन वृत्तेन वृत्तज्ञः स जगाम महत्सुखम् ॥ १२-२११-२॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
yena vṛttena vṛttajñaḥ sa jagāma mahatsukham || 12-211-2||

MHB 12-211-3

जनको जनदेवस्तु मिथिलायां जनाधिपः ।
और्ध्वदेहिकधर्माणामासीद्युक्तो विचिन्तने ॥ १२-२११-३॥
janako janadevastu mithilāyāṃ janādhipaḥ |
aurdhvadehikadharmāṇāmāsīdyukto vicintane || 12-211-3||

MHB 12-211-4

तस्य स्म शतमाचार्या वसन्ति सततं गृहे ।
दर्शयन्तः पृथग्धर्मान्नानापाषण्डवादिनः ॥ १२-२११-४॥
tasya sma śatamācāryā vasanti satataṃ gṛhe |
darśayantaḥ pṛthagdharmānnānāpāṣaṇḍavādinaḥ || 12-211-4||

MHB 12-211-5

स तेषां प्रेत्यभावे च प्रेत्यजातौ विनिश्चये ।
आगमस्थः स भूयिष्ठमात्मतत्त्वे न तुष्यति ॥ १२-२११-५॥
sa teṣāṃ pretyabhāve ca pretyajātau viniścaye |
āgamasthaḥ sa bhūyiṣṭhamātmatattve na tuṣyati || 12-211-5||

MHB 12-211-6

तत्र पञ्चशिखो नाम कापिलेयो महामुनिः ।
परिधावन्महीं कृत्स्नां जगाम मिथिलामपि ॥ १२-२११-६॥
tatra pañcaśikho nāma kāpileyo mahāmuniḥ |
paridhāvanmahīṃ kṛtsnāṃ jagāma mithilāmapi || 12-211-6||

MHB 12-211-7

सर्वसंन्यासधर्माणां तत्त्वज्ञानविनिश्चये ।
सुपर्यवसितार्थश्च निर्द्वंद्वो नष्टसंशयः ॥ १२-२११-७॥
sarvasaṃnyāsadharmāṇāṃ tattvajñānaviniścaye |
suparyavasitārthaśca nirdvaṃdvo naṣṭasaṃśayaḥ || 12-211-7||

MHB 12-211-8

ऋषीणामाहुरेकं यं कामादवसितं नृषु ।
शाश्वतं सुखमत्यन्तमन्विच्छन्स सुदुर्लभम् ॥ १२-२११-८॥
ṛṣīṇāmāhurekaṃ yaṃ kāmādavasitaṃ nṛṣu |
śāśvataṃ sukhamatyantamanvicchansa sudurlabham || 12-211-8||

MHB 12-211-9

यमाहुः कपिलं सांख्याः परमर्षिं प्रजापतिम् ।
स मन्ये तेन रूपेण विस्मापयति हि स्वयम् ॥ १२-२११-९॥
yamāhuḥ kapilaṃ sāṃkhyāḥ paramarṣiṃ prajāpatim |
sa manye tena rūpeṇa vismāpayati hi svayam || 12-211-9||

MHB 12-211-10

आसुरेः प्रथमं शिष्यं यमाहुश्चिरजीविनम् ।
पञ्चस्रोतसि यः सत्रमास्ते वर्षसहस्रिकम् ॥ १२-२११-१०॥
āsureḥ prathamaṃ śiṣyaṃ yamāhuścirajīvinam |
pañcasrotasi yaḥ satramāste varṣasahasrikam || 12-211-10||

MHB 12-211-11

तं समासीनमागम्य मण्डलं कापिलं महत् ।
पुरुषावस्थमव्यक्तं परमार्थं निबोधयत् ॥ १२-२११-११॥
taṃ samāsīnamāgamya maṇḍalaṃ kāpilaṃ mahat |
puruṣāvasthamavyaktaṃ paramārthaṃ nibodhayat || 12-211-11||

MHB 12-211-12

इष्टिसत्रेण संसिद्धो भूयश्च तपसा मुनिः ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्व्यक्तिं बुबुधे देवदर्शनः ॥ १२-२११-१२॥
iṣṭisatreṇa saṃsiddho bhūyaśca tapasā muniḥ |
kṣetrakṣetrajñayorvyaktiṃ bubudhe devadarśanaḥ || 12-211-12||

MHB 12-211-13

यत्तदेकाक्षरं ब्रह्म नानारूपं प्रदृश्यते ।
आसुरिर्मण्डले तस्मिन्प्रतिपेदे तदव्ययम् ॥ १२-२११-१३॥
yattadekākṣaraṃ brahma nānārūpaṃ pradṛśyate |
āsurirmaṇḍale tasminpratipede tadavyayam || 12-211-13||

MHB 12-211-14

तस्य पञ्चशिखः शिष्यो मानुष्या पयसा भृतः ।
ब्राह्मणी कपिला नाम काचिदासीत्कुटुम्बिनी ॥ १२-२११-१४॥
tasya pañcaśikhaḥ śiṣyo mānuṣyā payasā bhṛtaḥ |
brāhmaṇī kapilā nāma kācidāsītkuṭumbinī || 12-211-14||

MHB 12-211-15

तस्याः पुत्रत्वमागम्य स्त्रियाः स पिबति स्तनौ ।
ततः स कापिलेयत्वं लेभे बुद्धिं च नैष्ठिकीम् ॥ १२-२११-१५॥
tasyāḥ putratvamāgamya striyāḥ sa pibati stanau |
tataḥ sa kāpileyatvaṃ lebhe buddhiṃ ca naiṣṭhikīm || 12-211-15||

MHB 12-211-16

एतन्मे भगवानाह कापिलेयाय संभवम् ।
तस्य तत्कापिलेयत्वं सर्ववित्त्वमनुत्तमम् ॥ १२-२११-१६॥
etanme bhagavānāha kāpileyāya saṃbhavam |
tasya tatkāpileyatvaṃ sarvavittvamanuttamam || 12-211-16||

MHB 12-211-17

सामान्यं कपिलो ज्ञात्वा धर्मज्ञानामनुत्तमम् ।
उपेत्य शतमाचार्यान्मोहयामास हेतुभिः ॥ १२-२११-१७॥
sāmānyaṃ kapilo jñātvā dharmajñānāmanuttamam |
upetya śatamācāryānmohayāmāsa hetubhiḥ || 12-211-17||

MHB 12-211-18

जनकस्त्वभिसंरक्तः कापिलेयानुदर्शनात् ।
उत्सृज्य शतमाचार्यान्पृष्ठतोऽनुजगाम तम् ॥ १२-२११-१८॥
janakastvabhisaṃraktaḥ kāpileyānudarśanāt |
utsṛjya śatamācāryānpṛṣṭhato'nujagāma tam || 12-211-18||

MHB 12-211-19

तस्मै परमकल्याय प्रणताय च धर्मतः ।
अब्रवीत्परमं मोक्षं यत्तत्सांख्यं विधीयते ॥ १२-२११-१९॥
tasmai paramakalyāya praṇatāya ca dharmataḥ |
abravītparamaṃ mokṣaṃ yattatsāṃkhyaṃ vidhīyate || 12-211-19||

MHB 12-211-20

जातिनिर्वेदमुक्त्वा हि कर्मनिर्वेदमब्रवीत् ।
कर्मनिर्वेदमुक्त्वा च सर्वनिर्वेदमब्रवीत् ॥ १२-२११-२०॥
jātinirvedamuktvā hi karmanirvedamabravīt |
karmanirvedamuktvā ca sarvanirvedamabravīt || 12-211-20||

MHB 12-211-21

यदर्थं कर्मसंसर्गः कर्मणां च फलोदयः ।
तदनाश्वासिकं मोघं विनाशि चलमध्रुवम् ॥ १२-२११-२१॥
yadarthaṃ karmasaṃsargaḥ karmaṇāṃ ca phalodayaḥ |
tadanāśvāsikaṃ moghaṃ vināśi calamadhruvam || 12-211-21||

MHB 12-211-22

दृश्यमाने विनाशे च प्रत्यक्षे लोकसाक्षिके ।
आगमात्परमस्तीति ब्रुवन्नपि पराजितः ॥ १२-२११-२२॥
dṛśyamāne vināśe ca pratyakṣe lokasākṣike |
āgamātparamastīti bruvannapi parājitaḥ || 12-211-22||

MHB 12-211-23

अनात्मा ह्यात्मनो मृत्युः क्लेशो मृत्युर्जरामयः ।
आत्मानं मन्यते मोहात्तदसम्यक्परं मतम् ॥ १२-२११-२३॥
anātmā hyātmano mṛtyuḥ kleśo mṛtyurjarāmayaḥ |
ātmānaṃ manyate mohāttadasamyakparaṃ matam || 12-211-23||

MHB 12-211-24

अथ चेदेवमप्यस्ति यल्लोके नोपपद्यते ।
अजरोऽयममृत्युश्च राजासौ मन्यते तथा ॥ १२-२११-२४॥
atha cedevamapyasti yalloke nopapadyate |
ajaro'yamamṛtyuśca rājāsau manyate tathā || 12-211-24||

MHB 12-211-25

अस्ति नास्तीति चाप्येतत्तस्मिन्नसति लक्षणे ।
किमधिष्ठाय तद्ब्रूयाल्लोकयात्राविनिश्चयम् ॥ १२-२११-२५॥
asti nāstīti cāpyetattasminnasati lakṣaṇe |
kimadhiṣṭhāya tadbrūyāllokayātrāviniścayam || 12-211-25||

MHB 12-211-26

प्रत्यक्षं ह्येतयोर्मूलं कृतान्तैतिह्ययोरपि ।
प्रत्यक्षो ह्यागमोऽभिन्नः कृतान्तो वा न किंचन ॥ १२-२११-२६॥
pratyakṣaṃ hyetayormūlaṃ kṛtāntaitihyayorapi |
pratyakṣo hyāgamo'bhinnaḥ kṛtānto vā na kiṃcana || 12-211-26||

MHB 12-211-27

यत्र तत्रानुमानेऽस्ति कृतं भावयतेऽपि वा ।
अन्यो जीवः शरीरस्य नास्तिकानां मते स्मृतः ॥ १२-२११-२७॥
yatra tatrānumāne'sti kṛtaṃ bhāvayate'pi vā |
anyo jīvaḥ śarīrasya nāstikānāṃ mate smṛtaḥ || 12-211-27||

MHB 12-211-28

रेतो वटकणीकायां घृतपाकाधिवासनम् ।
जातिस्मृतिरयस्कान्तः सूर्यकान्तोऽम्बुभक्षणम् ॥ १२-२११-२८॥
reto vaṭakaṇīkāyāṃ ghṛtapākādhivāsanam |
jātismṛtirayaskāntaḥ sūryakānto'mbubhakṣaṇam || 12-211-28||

MHB 12-211-29

प्रेत्य भूतात्ययश्चैव देवताभ्युपयाचनम् ।
मृते कर्मनिवृत्तिश्च प्रमाणमिति निश्चयः ॥ १२-२११-२९॥
pretya bhūtātyayaścaiva devatābhyupayācanam |
mṛte karmanivṛttiśca pramāṇamiti niścayaḥ || 12-211-29||

MHB 12-211-30

न त्वेते हेतवः सन्ति ये केचिन्मूर्तिसंस्थिताः ।
अमर्त्यस्य हि मर्त्येन सामान्यं नोपपद्यते ॥ १२-२११-३०॥
na tvete hetavaḥ santi ye kecinmūrtisaṃsthitāḥ |
amartyasya hi martyena sāmānyaṃ nopapadyate || 12-211-30||

MHB 12-211-31

अविद्याकर्मचेष्टानां केचिदाहुः पुनर्भवम् ।
कारणं लोभमोहौ तु दोषाणां च निषेवणम् ॥ १२-२११-३१॥
avidyākarmaceṣṭānāṃ kecidāhuḥ punarbhavam |
kāraṇaṃ lobhamohau tu doṣāṇāṃ ca niṣevaṇam || 12-211-31||

MHB 12-211-32

अविद्यां क्षेत्रमाहुर्हि कर्म बीजं तथा कृतम् ।
तृष्णासंजननं स्नेह एष तेषां पुनर्भवः ॥ १२-२११-३२॥
avidyāṃ kṣetramāhurhi karma bījaṃ tathā kṛtam |
tṛṣṇāsaṃjananaṃ sneha eṣa teṣāṃ punarbhavaḥ || 12-211-32||

MHB 12-211-33

तस्मिन्व्यूढे च दग्धे च चित्ते मरणधर्मिणि ।
अन्योऽन्याज्जायते देहस्तमाहुः सत्त्वसंक्षयम् ॥ १२-२११-३३॥
tasminvyūḍhe ca dagdhe ca citte maraṇadharmiṇi |
anyo'nyājjāyate dehastamāhuḥ sattvasaṃkṣayam || 12-211-33||

MHB 12-211-34

यदा स रूपतश्चान्यो जातितः श्रुतितोऽर्थतः ।
कथमस्मिन्स इत्येव संबन्धः स्यादसंहितः ॥ १२-२११-३४॥
yadā sa rūpataścānyo jātitaḥ śrutito'rthataḥ |
kathamasminsa ityeva saṃbandhaḥ syādasaṃhitaḥ || 12-211-34||

MHB 12-211-35

एवं सति च का प्रीतिर्दानविद्यातपोबलैः ।
यदन्याचरितं कर्म सर्वमन्यः प्रपद्यते ॥ १२-२११-३५॥
evaṃ sati ca kā prītirdānavidyātapobalaiḥ |
yadanyācaritaṃ karma sarvamanyaḥ prapadyate || 12-211-35||

MHB 12-211-36

यदा ह्ययमिहैवान्यैः प्राकृतैर्दुःखितो भवेत् ।
सुखितैर्दुःखितैर्वापि दृश्योऽप्यस्य विनिर्णयः ॥ १२-२११-३६॥
yadā hyayamihaivānyaiḥ prākṛtairduḥkhito bhavet |
sukhitairduḥkhitairvāpi dṛśyo'pyasya vinirṇayaḥ || 12-211-36||

MHB 12-211-37

तथा हि मुसलैर्हन्युः शरीरं तत्पुनर्भवेत् ।
पृथग्ज्ञानं यदन्यच्च येनैतन्नोपलभ्यते ॥ १२-२११-३७॥
tathā hi musalairhanyuḥ śarīraṃ tatpunarbhavet |
pṛthagjñānaṃ yadanyacca yenaitannopalabhyate || 12-211-37||

MHB 12-211-38

ऋतुः संवत्सरस्तिथ्यः शीतोष्णे च प्रियाप्रिये ।
यथातीतानि पश्यन्ति तादृशः सत्त्वसंक्षयः ॥ १२-२११-३८॥
ṛtuḥ saṃvatsarastithyaḥ śītoṣṇe ca priyāpriye |
yathātītāni paśyanti tādṛśaḥ sattvasaṃkṣayaḥ || 12-211-38||

MHB 12-211-39

जरया हि परीतस्य मृत्युना वा विनाशिना ।
दुर्बलं दुर्बलं पूर्वं गृहस्येव विनश्यति ॥ १२-२११-३९॥
jarayā hi parītasya mṛtyunā vā vināśinā |
durbalaṃ durbalaṃ pūrvaṃ gṛhasyeva vinaśyati || 12-211-39||

MHB 12-211-40

इन्द्रियाणि मनो वायुः शोणितं मांसमस्थि च ।
आनुपूर्व्या विनश्यन्ति स्वं धातुमुपयान्ति च ॥ १२-२११-४०॥
indriyāṇi mano vāyuḥ śoṇitaṃ māṃsamasthi ca |
ānupūrvyā vinaśyanti svaṃ dhātumupayānti ca || 12-211-40||

MHB 12-211-41

लोकयात्राविधानं च दानधर्मफलागमः ।
यदर्थं वेदशब्दाश्च व्यवहाराश्च लौकिकाः ॥ १२-२११-४१॥
lokayātrāvidhānaṃ ca dānadharmaphalāgamaḥ |
yadarthaṃ vedaśabdāśca vyavahārāśca laukikāḥ || 12-211-41||

MHB 12-211-42

इति सम्यङ्मनस्येते बहवः सन्ति हेतवः ।
एतदस्तीदमस्तीति न किंचित्प्रतिपद्यते ॥ १२-२११-४२॥
iti samyaṅmanasyete bahavaḥ santi hetavaḥ |
etadastīdamastīti na kiṃcitpratipadyate || 12-211-42||

MHB 12-211-43

तेषां विमृशतामेवं तत्तत्समभिधावताम् ।
क्वचिन्निविशते बुद्धिस्तत्र जीर्यति वृक्षवत् ॥ १२-२११-४३॥
teṣāṃ vimṛśatāmevaṃ tattatsamabhidhāvatām |
kvacinniviśate buddhistatra jīryati vṛkṣavat || 12-211-43||

MHB 12-211-44

एवमर्थैरनर्थैश्च दुःखिताः सर्वजन्तवः ।
आगमैरपकृष्यन्ते हस्तिपैर्हस्तिनो यथा ॥ १२-२११-४४॥
evamarthairanarthaiśca duḥkhitāḥ sarvajantavaḥ |
āgamairapakṛṣyante hastipairhastino yathā || 12-211-44||

MHB 12-211-45

अर्थांस्तथात्यन्तसुखावहांश्च लिप्सन्त एते बहवो विशुल्काः ।
महत्तरं दुःखमभिप्रपन्ना हित्वामिषं मृत्युवशं प्रयान्ति ॥ १२-२११-४५॥
arthāṃstathātyantasukhāvahāṃśca lipsanta ete bahavo viśulkāḥ |
mahattaraṃ duḥkhamabhiprapannā hitvāmiṣaṃ mṛtyuvaśaṃ prayānti || 12-211-45||

MHB 12-211-46

विनाशिनो ह्यध्रुवजीवितस्य किं बन्धुभिर्मित्रपरिग्रहैश्च ।
विहाय यो गच्छति सर्वमेव क्षणेन गत्वा न निवर्तते च ॥ १२-२११-४६॥
vināśino hyadhruvajīvitasya kiṃ bandhubhirmitraparigrahaiśca |
vihāya yo gacchati sarvameva kṣaṇena gatvā na nivartate ca || 12-211-46||

MHB 12-211-47

भूव्योमतोयानलवायवो हि सदा शरीरं परिपालयन्ति ।
इतीदमालक्ष्य कुतो रतिर्भवेद्विनाशिनो ह्यस्य न शर्म विद्यते ॥ १२-२११-४७॥
bhūvyomatoyānalavāyavo hi sadā śarīraṃ paripālayanti |
itīdamālakṣya kuto ratirbhavedvināśino hyasya na śarma vidyate || 12-211-47||

MHB 12-211-48

इदमनुपधि वाक्यमच्छलं परमनिरामयमात्मसाक्षिकम् ।
नरपतिरभिवीक्ष्य विस्मितः पुनरनुयोक्तुमिदं प्रचक्रमे ॥ १२-२११-४८॥
idamanupadhi vākyamacchalaṃ paramanirāmayamātmasākṣikam |
narapatirabhivīkṣya vismitaḥ punaranuyoktumidaṃ pracakrame || 12-211-48||

Adhyaya: 212/353 (52)

MHB 12-212-1

भीष्म उवाच ।
जनको जनदेवस्तु ज्ञापितः परमर्षिणा ।
पुनरेवानुपप्रच्छ सांपराये भवाभवौ ॥ १२-२१२-१॥
bhīṣma uvāca |
janako janadevastu jñāpitaḥ paramarṣiṇā |
punarevānupapraccha sāṃparāye bhavābhavau || 12-212-1||

MHB 12-212-2

भगवन्यदिदं प्रेत्य संज्ञा भवति कस्यचित् ।
एवं सति किमज्ञानं ज्ञानं वा किं करिष्यति ॥ १२-२१२-२॥
bhagavanyadidaṃ pretya saṃjñā bhavati kasyacit |
evaṃ sati kimajñānaṃ jñānaṃ vā kiṃ kariṣyati || 12-212-2||

MHB 12-212-3

सर्वमुच्छेदनिष्ठं स्यात्पश्य चैतद्द्विजोत्तम ।
अप्रमत्तः प्रमत्तो वा किं विशेषं करिष्यति ॥ १२-२१२-३॥
sarvamucchedaniṣṭhaṃ syātpaśya caitaddvijottama |
apramattaḥ pramatto vā kiṃ viśeṣaṃ kariṣyati || 12-212-3||

MHB 12-212-4

असंसर्गो हि भूतेषु संसर्गो वा विनाशिषु ।
कस्मै क्रियेत कल्पेन निश्चयः कोऽत्र तत्त्वतः ॥ १२-२१२-४॥
asaṃsargo hi bhūteṣu saṃsargo vā vināśiṣu |
kasmai kriyeta kalpena niścayaḥ ko'tra tattvataḥ || 12-212-4||

MHB 12-212-5

तमसा हि प्रतिच्छन्नं विभ्रान्तमिव चातुरम् ।
पुनः प्रशमयन्वाक्यैः कविः पञ्चशिखोऽब्रवीत् ॥ १२-२१२-५॥
tamasā hi praticchannaṃ vibhrāntamiva cāturam |
punaḥ praśamayanvākyaiḥ kaviḥ pañcaśikho'bravīt || 12-212-5||

MHB 12-212-6

उच्छेदनिष्ठा नेहास्ति भावनिष्ठा न विद्यते ।
अयं ह्यपि समाहारः शरीरेन्द्रियचेतसाम् ।
वर्तते पृथगन्योन्यमप्यपाश्रित्य कर्मसु ॥ १२-२१२-६॥
ucchedaniṣṭhā nehāsti bhāvaniṣṭhā na vidyate |
ayaṃ hyapi samāhāraḥ śarīrendriyacetasām |
vartate pṛthaganyonyamapyapāśritya karmasu || 12-212-6||

MHB 12-212-7

धातवः पञ्चशाखोऽयं खं वायुर्ज्योतिरम्बु भूः ।
ते स्वभावेन तिष्ठन्ति वियुज्यन्ते स्वभावतः ॥ १२-२१२-७॥
dhātavaḥ pañcaśākho'yaṃ khaṃ vāyurjyotirambu bhūḥ |
te svabhāvena tiṣṭhanti viyujyante svabhāvataḥ || 12-212-7||

MHB 12-212-8

आकाशं वायुरूष्मा च स्नेहो यच्चापि पार्थिवम् ।
एष पञ्चसमाहारः शरीरमिति नैकधा ।
ज्ञानमूष्मा च वायुश्च त्रिविधः कर्मसंग्रहः ॥ १२-२१२-८॥
ākāśaṃ vāyurūṣmā ca sneho yaccāpi pārthivam |
eṣa pañcasamāhāraḥ śarīramiti naikadhā |
jñānamūṣmā ca vāyuśca trividhaḥ karmasaṃgrahaḥ || 12-212-8||

MHB 12-212-9

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतना मनः ।
प्राणापानौ विकारश्च धातवश्चात्र निःसृताः ॥ १२-२१२-९॥
indriyāṇīndriyārthāśca svabhāvaścetanā manaḥ |
prāṇāpānau vikāraśca dhātavaścātra niḥsṛtāḥ || 12-212-9||

MHB 12-212-10

श्रवणं स्पर्शनं जिह्वा दृष्टिर्नासा तथैव च ।
इन्द्रियाणीति पञ्चैते चित्तपूर्वंगमा गुणाः ॥ १२-२१२-१०॥
śravaṇaṃ sparśanaṃ jihvā dṛṣṭirnāsā tathaiva ca |
indriyāṇīti pañcaite cittapūrvaṃgamā guṇāḥ || 12-212-10||

MHB 12-212-11

तत्र विज्ञानसंयुक्ता त्रिविधा वेदना ध्रुवा ।
सुखदुःखेति यामाहुरदुःखेत्यसुखेति च ॥ १२-२१२-११॥
tatra vijñānasaṃyuktā trividhā vedanā dhruvā |
sukhaduḥkheti yāmāhuraduḥkhetyasukheti ca || 12-212-11||

MHB 12-212-12

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च मूर्त्यथ ।
एते ह्यामरणात्पञ्च षड्गुणा ज्ञानसिद्धये ॥ १२-२१२-१२॥
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaśca mūrtyatha |
ete hyāmaraṇātpañca ṣaḍguṇā jñānasiddhaye || 12-212-12||

MHB 12-212-13

तेषु कर्मनिसर्गश्च सर्वतत्त्वार्थनिश्चयः ।
तमाहुः परमं शुक्रं बुद्धिरित्यव्ययं महत् ॥ १२-२१२-१३॥
teṣu karmanisargaśca sarvatattvārthaniścayaḥ |
tamāhuḥ paramaṃ śukraṃ buddhirityavyayaṃ mahat || 12-212-13||

MHB 12-212-14

इमं गुणसमाहारमात्मभावेन पश्यतः ।
असम्यग्दर्शनैर्दुःखमनन्तं नोपशाम्यति ॥ १२-२१२-१४॥
imaṃ guṇasamāhāramātmabhāvena paśyataḥ |
asamyagdarśanairduḥkhamanantaṃ nopaśāmyati || 12-212-14||

MHB 12-212-15

अनात्मेति च यद्दृष्टं तेनाहं न ममेत्यपि ।
वर्तते किमधिष्ठाना प्रसक्ता दुःखसंततिः ॥ १२-२१२-१५॥
anātmeti ca yaddṛṣṭaṃ tenāhaṃ na mametyapi |
vartate kimadhiṣṭhānā prasaktā duḥkhasaṃtatiḥ || 12-212-15||

MHB 12-212-16

तत्र सम्यङ्मनो नाम त्यागशास्त्रमनुत्तमम् ।
शृणु यत्तव मोक्षाय भाष्यमाणं भविष्यति ॥ १२-२१२-१६॥
tatra samyaṅmano nāma tyāgaśāstramanuttamam |
śṛṇu yattava mokṣāya bhāṣyamāṇaṃ bhaviṣyati || 12-212-16||

MHB 12-212-17

त्याग एव हि सर्वेषामुक्तानामपि कर्मणाम् ।
नित्यं मिथ्याविनीतानां क्लेशो दुःखावहो मतः ॥ १२-२१२-१७॥
tyāga eva hi sarveṣāmuktānāmapi karmaṇām |
nityaṃ mithyāvinītānāṃ kleśo duḥkhāvaho mataḥ || 12-212-17||

MHB 12-212-18

द्रव्यत्यागे तु कर्माणि भोगत्यागे व्रतान्यपि ।
सुखत्यागे तपोयोगः सर्वत्यागे समापना ॥ १२-२१२-१८॥
dravyatyāge tu karmāṇi bhogatyāge vratānyapi |
sukhatyāge tapoyogaḥ sarvatyāge samāpanā || 12-212-18||

MHB 12-212-19

तस्य मार्गोऽयमद्वैधः सर्वत्यागस्य दर्शितः ।
विप्रहाणाय दुःखस्य दुर्गतिर्ह्यन्यथा भवेत् ॥ १२-२१२-१९॥
tasya mārgo'yamadvaidhaḥ sarvatyāgasya darśitaḥ |
viprahāṇāya duḥkhasya durgatirhyanyathā bhavet || 12-212-19||

MHB 12-212-20

पञ्च ज्ञानेन्द्रियाण्युक्त्वा मनःषष्ठानि चेतसि ।
मनःषष्ठानि वक्ष्यामि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि तु ॥ १२-२१२-२०॥
pañca jñānendriyāṇyuktvā manaḥṣaṣṭhāni cetasi |
manaḥṣaṣṭhāni vakṣyāmi pañca karmendriyāṇi tu || 12-212-20||

MHB 12-212-21

हस्तौ कर्मेन्द्रियं ज्ञेयमथ पादौ गतीन्द्रियम् ।
प्रजनानन्दयोः शेफो विसर्गे पायुरिन्द्रियम् ॥ १२-२१२-२१॥
hastau karmendriyaṃ jñeyamatha pādau gatīndriyam |
prajanānandayoḥ śepho visarge pāyurindriyam || 12-212-21||

MHB 12-212-22

वाक्तु शब्दविशेषार्थं गतिं पञ्चान्वितां विदुः ।
एवमेकादशैतानि बुद्ध्या त्ववसृजेन्मनः ॥ १२-२१२-२२॥
vāktu śabdaviśeṣārthaṃ gatiṃ pañcānvitāṃ viduḥ |
evamekādaśaitāni buddhyā tvavasṛjenmanaḥ || 12-212-22||

MHB 12-212-23

कर्णौ शब्दश्च चित्तं च त्रयः श्रवणसंग्रहे ।
तथा स्पर्शे तथा रूपे तथैव रसगन्धयोः ॥ १२-२१२-२३॥
karṇau śabdaśca cittaṃ ca trayaḥ śravaṇasaṃgrahe |
tathā sparśe tathā rūpe tathaiva rasagandhayoḥ || 12-212-23||

MHB 12-212-24

एवं पञ्चत्रिका ह्येते गुणास्तदुपलब्धये ।
येन यस्त्रिविधो भावः पर्यायात्समुपस्थितः ॥ १२-२१२-२४॥
evaṃ pañcatrikā hyete guṇāstadupalabdhaye |
yena yastrividho bhāvaḥ paryāyātsamupasthitaḥ || 12-212-24||

MHB 12-212-25

सात्त्विको राजसश्चैव तामसश्चैव ते त्रयः ।
त्रिविधा वेदना येषु प्रसूता सर्वसाधना ॥ १२-२१२-२५॥
sāttviko rājasaścaiva tāmasaścaiva te trayaḥ |
trividhā vedanā yeṣu prasūtā sarvasādhanā || 12-212-25||

MHB 12-212-26

प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः सुखं संशान्तचित्तता ।
अकुतश्चित्कुतश्चिद्वा चित्ततः सात्त्विको गुणः ॥ १२-२१२-२६॥
praharṣaḥ prītirānandaḥ sukhaṃ saṃśāntacittatā |
akutaścitkutaścidvā cittataḥ sāttviko guṇaḥ || 12-212-26||

MHB 12-212-27

अतुष्टिः परितापश्च शोको लोभस्तथाक्षमा ।
लिङ्गानि रजसस्तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुतः ॥ १२-२१२-२७॥
atuṣṭiḥ paritāpaśca śoko lobhastathākṣamā |
liṅgāni rajasastāni dṛśyante hetvahetutaḥ || 12-212-27||

MHB 12-212-28

अविवेकस्तथा मोहः प्रमादः स्वप्नतन्द्रिता ।
कथंचिदपि वर्तन्ते विविधास्तामसा गुणाः ॥ १२-२१२-२८॥
avivekastathā mohaḥ pramādaḥ svapnatandritā |
kathaṃcidapi vartante vividhāstāmasā guṇāḥ || 12-212-28||

MHB 12-212-29

तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
वर्तते सात्त्विको भाव इत्यपेक्षेत तत्तथा ॥ १२-२१२-२९॥
tatra yatprītisaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet |
vartate sāttviko bhāva ityapekṣeta tattathā || 12-212-29||

MHB 12-212-30

यत्तु संतापसंयुक्तमप्रीतिकरमात्मनः ।
प्रवृत्तं रज इत्येव ततस्तदभिचिन्तयेत् ॥ १२-२१२-३०॥
yattu saṃtāpasaṃyuktamaprītikaramātmanaḥ |
pravṛttaṃ raja ityeva tatastadabhicintayet || 12-212-30||

MHB 12-212-31

अथ यन्मोहसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत् ॥ १२-२१२-३१॥
atha yanmohasaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet |
apratarkyamavijñeyaṃ tamastadupadhārayet || 12-212-31||

MHB 12-212-32

तद्धि श्रोत्राश्रयं भूतं शब्दः श्रोत्रं समाश्रितः ।
नोभयं शब्दविज्ञाने विज्ञानस्येतरस्य वा ॥ १२-२१२-३२॥
taddhi śrotrāśrayaṃ bhūtaṃ śabdaḥ śrotraṃ samāśritaḥ |
nobhayaṃ śabdavijñāne vijñānasyetarasya vā || 12-212-32||

MHB 12-212-33

एवं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी ।
स्पर्शे रूपे रसे गन्धे तानि चेतो मनश्च तत् ॥ १२-२१२-३३॥
evaṃ tvakcakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī |
sparśe rūpe rase gandhe tāni ceto manaśca tat || 12-212-33||

MHB 12-212-34

स्वकर्मयुगपद्भावो दशस्वेतेषु तिष्ठति ।
चित्तमेकादशं विद्धि बुद्धिर्द्वादशमी भवेत् ॥ १२-२१२-३४॥
svakarmayugapadbhāvo daśasveteṣu tiṣṭhati |
cittamekādaśaṃ viddhi buddhirdvādaśamī bhavet || 12-212-34||

MHB 12-212-35

तेषामयुगपद्भाव उच्छेदो नास्ति तामसः ।
आस्थितो युगपद्भावे व्यवहारः स लौकिकः ॥ १२-२१२-३५॥
teṣāmayugapadbhāva ucchedo nāsti tāmasaḥ |
āsthito yugapadbhāve vyavahāraḥ sa laukikaḥ || 12-212-35||

MHB 12-212-36

इन्द्रियाण्यवसृज्यापि दृष्ट्वा पूर्वं श्रुतागमम् ।
चिन्तयन्नानुपर्येति त्रिभिरेवान्वितो गुणैः ॥ १२-२१२-३६॥
indriyāṇyavasṛjyāpi dṛṣṭvā pūrvaṃ śrutāgamam |
cintayannānuparyeti tribhirevānvito guṇaiḥ || 12-212-36||

MHB 12-212-37

यत्तमोपहतं चित्तमाशु संचारमध्रुवम् ।
करोत्युपरमं काले तदाहुस्तामसं सुखम् ॥ १२-२१२-३७॥
yattamopahataṃ cittamāśu saṃcāramadhruvam |
karotyuparamaṃ kāle tadāhustāmasaṃ sukham || 12-212-37||

MHB 12-212-38

यद्यदागमसंयुक्तं न कृत्स्नमुपशाम्यति ।
अथ तत्राप्युपादत्ते तमो व्यक्तमिवानृतम् ॥ १२-२१२-३८॥
yadyadāgamasaṃyuktaṃ na kṛtsnamupaśāmyati |
atha tatrāpyupādatte tamo vyaktamivānṛtam || 12-212-38||

MHB 12-212-39

एवमेष प्रसंख्यातः स्वकर्मप्रत्ययी गुणः ।
कथंचिद्वर्तते सम्यक्केषांचिद्वा न वर्तते ॥ १२-२१२-३९॥
evameṣa prasaṃkhyātaḥ svakarmapratyayī guṇaḥ |
kathaṃcidvartate samyakkeṣāṃcidvā na vartate || 12-212-39||

MHB 12-212-40

एवमाहुः समाहारं क्षेत्रमध्यात्मचिन्तकाः ।
स्थितो मनसि यो भावः स वै क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥ १२-२१२-४०॥
evamāhuḥ samāhāraṃ kṣetramadhyātmacintakāḥ |
sthito manasi yo bhāvaḥ sa vai kṣetrajña ucyate || 12-212-40||

MHB 12-212-41

एवं सति क उच्छेदः शाश्वतो वा कथं भवेत् ।
स्वभावाद्वर्तमानेषु सर्वभूतेषु हेतुतः ॥ १२-२१२-४१॥
evaṃ sati ka ucchedaḥ śāśvato vā kathaṃ bhavet |
svabhāvādvartamāneṣu sarvabhūteṣu hetutaḥ || 12-212-41||

MHB 12-212-42

यथार्णवगता नद्यो व्यक्तीर्जहति नाम च ।
न च स्वतां नियच्छन्ति तादृशः सत्त्वसंक्षयः ॥ १२-२१२-४२॥
yathārṇavagatā nadyo vyaktīrjahati nāma ca |
na ca svatāṃ niyacchanti tādṛśaḥ sattvasaṃkṣayaḥ || 12-212-42||

MHB 12-212-43

एवं सति कुतः संज्ञा प्रेत्यभावे पुनर्भवेत् ।
प्रतिसंमिश्रिते जीवे गृह्यमाणे च मध्यतः ॥ १२-२१२-४३॥
evaṃ sati kutaḥ saṃjñā pretyabhāve punarbhavet |
pratisaṃmiśrite jīve gṛhyamāṇe ca madhyataḥ || 12-212-43||

MHB 12-212-44

इमां तु यो वेद विमोक्षबुद्धिमात्मानमन्विच्छति चाप्रमत्तः ।
न लिप्यते कर्मफलैरनिष्टैः पत्रं बिसस्येव जलेन सिक्तम् ॥ १२-२१२-४४॥
imāṃ tu yo veda vimokṣabuddhimātmānamanvicchati cāpramattaḥ |
na lipyate karmaphalairaniṣṭaiḥ patraṃ bisasyeva jalena siktam || 12-212-44||

MHB 12-212-45

दृढैश्च पाशैर्बहुभिर्विमुक्तः प्रजानिमित्तैरपि दैवतैश्च ।
यदा ह्यसौ सुखदुःखे जहाति मुक्तस्तदाग्र्यां गतिमेत्यलिङ्गः ।
श्रुतिप्रमाणागममङ्गलैश्च शेते जरामृत्युभयादतीतः ॥ १२-२१२-४५॥
dṛḍhaiśca pāśairbahubhirvimuktaḥ prajānimittairapi daivataiśca |
yadā hyasau sukhaduḥkhe jahāti muktastadāgryāṃ gatimetyaliṅgaḥ |
śrutipramāṇāgamamaṅgalaiśca śete jarāmṛtyubhayādatītaḥ || 12-212-45||

MHB 12-212-46

क्षीणे च पुण्ये विगते च पापे ततोनिमित्ते च फले विनष्टे ।
अलेपमाकाशमलिङ्गमेवमास्थाय पश्यन्ति महद्ध्यसक्ताः ॥ १२-२१२-४६॥
kṣīṇe ca puṇye vigate ca pāpe tatonimitte ca phale vinaṣṭe |
alepamākāśamaliṅgamevamāsthāya paśyanti mahaddhyasaktāḥ || 12-212-46||

MHB 12-212-47

यथोर्णनाभिः परिवर्तमानस्तन्तुक्षये तिष्ठति पात्यमानः ।
तथा विमुक्तः प्रजहाति दुःखं विध्वंसते लोष्ट इवाद्रिमर्च्छन् ॥ १२-२१२-४७॥
yathorṇanābhiḥ parivartamānastantukṣaye tiṣṭhati pātyamānaḥ |
tathā vimuktaḥ prajahāti duḥkhaṃ vidhvaṃsate loṣṭa ivādrimarcchan || 12-212-47||

MHB 12-212-48

यथा रुरुः शृङ्गमथो पुराणं हित्वा त्वचं वाप्युरगो यथावत् ।
विहाय गच्छत्यनवेक्षमाणस्तथा विमुक्तो विजहाति दुःखम् ॥ १२-२१२-४८॥
yathā ruruḥ śṛṅgamatho purāṇaṃ hitvā tvacaṃ vāpyurago yathāvat |
vihāya gacchatyanavekṣamāṇastathā vimukto vijahāti duḥkham || 12-212-48||

MHB 12-212-49

द्रुमं यथा वाप्युदके पतन्तमुत्सृज्य पक्षी प्रपतत्यसक्तः ।
तथा ह्यसौ सुखदुःखे विहाय मुक्तः परार्ध्यां गतिमेत्यलिङ्गः ॥ १२-२१२-४९॥
drumaṃ yathā vāpyudake patantamutsṛjya pakṣī prapatatyasaktaḥ |
tathā hyasau sukhaduḥkhe vihāya muktaḥ parārdhyāṃ gatimetyaliṅgaḥ || 12-212-49||

MHB 12-212-50

अपि च भवति मैथिलेन गीतं नगरमुपाहितमग्निनाभिवीक्ष्य ।
न खलु मम तुषोऽपि दह्यतेऽत्र स्वयमिदमाह किल स्म भूमिपालः ॥ १२-२१२-५०॥
api ca bhavati maithilena gītaṃ nagaramupāhitamagninābhivīkṣya |
na khalu mama tuṣo'pi dahyate'tra svayamidamāha kila sma bhūmipālaḥ || 12-212-50||

MHB 12-212-51

इदममृतपदं विदेहराजः स्वयमिह पञ्चशिखेन भाष्यमाणः ।
निखिलमभिसमीक्ष्य निश्चितार्थं परमसुखी विजहार वीतशोकः ॥ १२-२१२-५१॥
idamamṛtapadaṃ videharājaḥ svayamiha pañcaśikhena bhāṣyamāṇaḥ |
nikhilamabhisamīkṣya niścitārthaṃ paramasukhī vijahāra vītaśokaḥ || 12-212-51||

MHB 12-212-52

इमं हि यः पठति विमोक्षनिश्चयं न हीयते सततमवेक्षते तथा ।
उपद्रवान्नानुभवत्यदुःखितः प्रमुच्यते कपिलमिवैत्य मैथिलः ॥ १२-२१२-५२॥
imaṃ hi yaḥ paṭhati vimokṣaniścayaṃ na hīyate satatamavekṣate tathā |
upadravānnānubhavatyaduḥkhitaḥ pramucyate kapilamivaitya maithilaḥ || 12-212-52||

Adhyaya: 213/353 (18)

MHB 12-213-1

युधिष्ठिर उवाच ।
किं कुर्वन्सुखमाप्नोति किं कुर्वन्दुःखमाप्नुते ।
किं कुर्वन्निर्भयो लोके सिद्धश्चरति भारत ॥ १२-२१३-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kiṃ kurvansukhamāpnoti kiṃ kurvanduḥkhamāpnute |
kiṃ kurvannirbhayo loke siddhaścarati bhārata || 12-213-1||

MHB 12-213-2

भीष्म उवाच ।
दममेव प्रशंसन्ति वृद्धाः श्रुतिसमाधयः ।
सर्वेषामेव वर्णानां ब्राह्मणस्य विशेषतः ॥ १२-२१३-२॥
bhīṣma uvāca |
damameva praśaṃsanti vṛddhāḥ śrutisamādhayaḥ |
sarveṣāmeva varṇānāṃ brāhmaṇasya viśeṣataḥ || 12-213-2||

MHB 12-213-3

नादान्तस्य क्रियासिद्धिर्यथावदुपलभ्यते ।
क्रिया तपश्च वेदाश्च दमे सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ १२-२१३-३॥
nādāntasya kriyāsiddhiryathāvadupalabhyate |
kriyā tapaśca vedāśca dame sarvaṃ pratiṣṭhitam || 12-213-3||

MHB 12-213-4

दमस्तेजो वर्धयति पवित्रं दम उच्यते ।
विपाप्मा निर्भयो दान्तः पुरुषो विन्दते महत् ॥ १२-२१३-४॥
damastejo vardhayati pavitraṃ dama ucyate |
vipāpmā nirbhayo dāntaḥ puruṣo vindate mahat || 12-213-4||

MHB 12-213-5

सुखं दान्तः प्रस्वपिति सुखं च प्रतिबुध्यते ।
सुखं लोके विपर्येति मनश्चास्य प्रसीदति ॥ १२-२१३-५॥
sukhaṃ dāntaḥ prasvapiti sukhaṃ ca pratibudhyate |
sukhaṃ loke viparyeti manaścāsya prasīdati || 12-213-5||

MHB 12-213-6

तेजो दमेन ध्रियते न तत्तीक्ष्णोऽधिगच्छति ।
अमित्रांश्च बहून्नित्यं पृथगात्मनि पश्यति ॥ १२-२१३-६॥
tejo damena dhriyate na tattīkṣṇo'dhigacchati |
amitrāṃśca bahūnnityaṃ pṛthagātmani paśyati || 12-213-6||

MHB 12-213-7

क्रव्याद्भ्य इव भूतानामदान्तेभ्यः सदा भयम् ।
तेषां विप्रतिषेधार्थं राजा सृष्टः स्वयंभुवा ॥ १२-२१३-७॥
kravyādbhya iva bhūtānāmadāntebhyaḥ sadā bhayam |
teṣāṃ vipratiṣedhārthaṃ rājā sṛṣṭaḥ svayaṃbhuvā || 12-213-7||

MHB 12-213-8

आश्रमेषु च सर्वेषु दम एव विशिष्यते ।
यच्च तेषु फलं धर्मे भूयो दान्ते तदुच्यते ॥ १२-२१३-८॥
āśrameṣu ca sarveṣu dama eva viśiṣyate |
yacca teṣu phalaṃ dharme bhūyo dānte taducyate || 12-213-8||

MHB 12-213-9

तेषां लिङ्गानि वक्ष्यामि येषां समुदयो दमः ।
अकार्पण्यमसंरम्भः संतोषः श्रद्दधानता ॥ १२-२१३-९॥
teṣāṃ liṅgāni vakṣyāmi yeṣāṃ samudayo damaḥ |
akārpaṇyamasaṃrambhaḥ saṃtoṣaḥ śraddadhānatā || 12-213-9||

MHB 12-213-10

अक्रोध आर्जवं नित्यं नातिवादो न मानिता ।
गुरुपूजानसूया च दया भूतेष्वपैशुनम् ॥ १२-२१३-१०॥
akrodha ārjavaṃ nityaṃ nātivādo na mānitā |
gurupūjānasūyā ca dayā bhūteṣvapaiśunam || 12-213-10||

MHB 12-213-11

जनवादमृषावादस्तुतिनिन्दाविवर्जनम् ।
साधुकामश्चास्पृहयन्नायाति प्रत्ययं नृषु ॥ १२-२१३-११॥
janavādamṛṣāvādastutinindāvivarjanam |
sādhukāmaścāspṛhayannāyāti pratyayaṃ nṛṣu || 12-213-11||

MHB 12-213-12

अवैरकृत्सूपचारः समो निन्दाप्रशंसयोः ।
सुवृत्तः शीलसंपन्नः प्रसन्नात्मात्मवान्बुधः ।
प्राप्य लोके च सत्कारं स्वर्गं वै प्रेत्य गच्छति ॥ १२-२१३-१२॥
avairakṛtsūpacāraḥ samo nindāpraśaṃsayoḥ |
suvṛttaḥ śīlasaṃpannaḥ prasannātmātmavānbudhaḥ |
prāpya loke ca satkāraṃ svargaṃ vai pretya gacchati || 12-213-12||

MHB 12-213-13

सर्वभूतहिते युक्तो न स्मयाद्द्वेष्टि वै जनम् ।
महाह्रद इवाक्षोभ्य प्रज्ञातृप्तः प्रसीदति ॥ १२-२१३-१३॥
sarvabhūtahite yukto na smayāddveṣṭi vai janam |
mahāhrada ivākṣobhya prajñātṛptaḥ prasīdati || 12-213-13||

MHB 12-213-14

अभयं सर्वभूतेभ्यः सर्वेषामभयं यतः ।
नमस्यः सर्वभूतानां दान्तो भवति ज्ञानवान् ॥ १२-२१३-१४॥
abhayaṃ sarvabhūtebhyaḥ sarveṣāmabhayaṃ yataḥ |
namasyaḥ sarvabhūtānāṃ dānto bhavati jñānavān || 12-213-14||

MHB 12-213-15

न हृष्यति महत्यर्थे व्यसने च न शोचति ।
स वै परिमितप्रज्ञः स दान्तो द्विज उच्यते ॥ १२-२१३-१५॥
na hṛṣyati mahatyarthe vyasane ca na śocati |
sa vai parimitaprajñaḥ sa dānto dvija ucyate || 12-213-15||

MHB 12-213-16

कर्मभिः श्रुतसंपन्नः सद्भिराचरितैः शुभैः ।
सदैव दमसंयुक्तस्तस्य भुङ्क्ते महत्फलम् ॥ १२-२१३-१६॥
karmabhiḥ śrutasaṃpannaḥ sadbhirācaritaiḥ śubhaiḥ |
sadaiva damasaṃyuktastasya bhuṅkte mahatphalam || 12-213-16||

MHB 12-213-17

अनसूया क्षमा शान्तिः संतोषः प्रियवादिता ।
सत्यं दानमनायासो नैष मार्गो दुरात्मनाम् ॥ १२-२१३-१७॥
anasūyā kṣamā śāntiḥ saṃtoṣaḥ priyavāditā |
satyaṃ dānamanāyāso naiṣa mārgo durātmanām || 12-213-17||

MHB 12-213-18

कामक्रोधौ वशे कृत्वा ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः ।
विक्रम्य घोरे तपसि ब्राह्मणः संशितव्रतः ।
कालाकाङ्क्षी चरेल्लोकान्निरपाय इवात्मवान् ॥ १२-२१३-१८॥
kāmakrodhau vaśe kṛtvā brahmacārī jitendriyaḥ |
vikramya ghore tapasi brāhmaṇaḥ saṃśitavrataḥ |
kālākāṅkṣī carellokānnirapāya ivātmavān || 12-213-18||

Adhyaya: 214/353 (16)

MHB 12-214-1

युधिष्ठिर उवाच ।
द्विजातयो व्रतोपेता यदिदं भुञ्जते हविः ।
अन्नं ब्राह्मणकामाय कथमेतत्पितामह ॥ १२-२१४-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
dvijātayo vratopetā yadidaṃ bhuñjate haviḥ |
annaṃ brāhmaṇakāmāya kathametatpitāmaha || 12-214-1||

MHB 12-214-2

भीष्म उवाच ।
अवेदोक्तव्रतोपेता भुञ्जानाः कार्यकारिणः ।
वेदोक्तेषु च भुञ्जाना व्रतलुप्ता युधिष्ठिर ॥ १२-२१४-२॥
bhīṣma uvāca |
avedoktavratopetā bhuñjānāḥ kāryakāriṇaḥ |
vedokteṣu ca bhuñjānā vrataluptā yudhiṣṭhira || 12-214-2||

MHB 12-214-3

युधिष्ठिर उवाच ।
यदिदं तप इत्याहुरुपवासं पृथग्जनाः ।
एतत्तपो महाराज उताहो किं तपो भवेत् ॥ १२-२१४-३॥
yudhiṣṭhira uvāca |
yadidaṃ tapa ityāhurupavāsaṃ pṛthagjanāḥ |
etattapo mahārāja utāho kiṃ tapo bhavet || 12-214-3||

MHB 12-214-4

भीष्म उवाच ।
मासपक्षोपवासेन मन्यन्ते यत्तपो जनाः ।
आत्मतन्त्रोपघातः स न तपस्तत्सतां मतम् ।
त्यागश्च सन्नतिश्चैव शिष्यते तप उत्तमम् ॥ १२-२१४-४॥
bhīṣma uvāca |
māsapakṣopavāsena manyante yattapo janāḥ |
ātmatantropaghātaḥ sa na tapastatsatāṃ matam |
tyāgaśca sannatiścaiva śiṣyate tapa uttamam || 12-214-4||

MHB 12-214-5

सदोपवासी च भवेद्ब्रह्मचारी सदैव च ।
मुनिश्च स्यात्सदा विप्रो दैवतं च सदा भजेत् ॥ १२-२१४-५॥
sadopavāsī ca bhavedbrahmacārī sadaiva ca |
muniśca syātsadā vipro daivataṃ ca sadā bhajet || 12-214-5||

MHB 12-214-6

कुटुम्बिको धर्मकामः सदास्वप्नश्च भारत ।
अमांसाशी सदा च स्यात्पवित्रं च सदा जपेत् ॥ १२-२१४-६॥
kuṭumbiko dharmakāmaḥ sadāsvapnaśca bhārata |
amāṃsāśī sadā ca syātpavitraṃ ca sadā japet || 12-214-6||

MHB 12-214-7

अमृताशी सदा च स्यान्न च स्याद्विषभोजनः ।
विघसाशी सदा च स्यात्सदा चैवातिथिप्रियः ॥ १२-२१४-७॥
amṛtāśī sadā ca syānna ca syādviṣabhojanaḥ |
vighasāśī sadā ca syātsadā caivātithipriyaḥ || 12-214-7||

MHB 12-214-8

युधिष्ठिर उवाच ।
कथं सदोपवासी स्याद्ब्रह्मचारी कथं भवेत् ।
विघसाशी कथं च स्यात्सदा चैवातिथिप्रियः ॥ १२-२१४-८॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kathaṃ sadopavāsī syādbrahmacārī kathaṃ bhavet |
vighasāśī kathaṃ ca syātsadā caivātithipriyaḥ || 12-214-8||

MHB 12-214-9

भीष्म उवाच ।
अन्तरा प्रातराशं च सायमाशं तथैव च ।
सदोपवासी च भवेद्यो न भुङ्क्ते कथंचन ॥ १२-२१४-९॥
bhīṣma uvāca |
antarā prātarāśaṃ ca sāyamāśaṃ tathaiva ca |
sadopavāsī ca bhavedyo na bhuṅkte kathaṃcana || 12-214-9||

MHB 12-214-10

भार्यां गच्छन्ब्रह्मचारी ऋतौ भवति ब्राह्मणः ।
ऋतवादी सदा च स्याज्ज्ञाननित्यश्च यो नरः ॥ १२-२१४-१०॥
bhāryāṃ gacchanbrahmacārī ṛtau bhavati brāhmaṇaḥ |
ṛtavādī sadā ca syājjñānanityaśca yo naraḥ || 12-214-10||

MHB 12-214-11

अभक्षयन्वृथामांसममांसाशी भवत्युत ।
दाननित्यः पवित्रश्च अस्वप्नश्च दिवास्वपन् ॥ १२-२१४-११॥
abhakṣayanvṛthāmāṃsamamāṃsāśī bhavatyuta |
dānanityaḥ pavitraśca asvapnaśca divāsvapan || 12-214-11||

MHB 12-214-12

भृत्यातिथिषु यो भुङ्क्ते भुक्तवत्सु सदा स ह ।
अमृतं सकलं भुङ्क्त इति विद्धि युधिष्ठिर ॥ १२-२१४-१२॥
bhṛtyātithiṣu yo bhuṅkte bhuktavatsu sadā sa ha |
amṛtaṃ sakalaṃ bhuṅkta iti viddhi yudhiṣṭhira || 12-214-12||

MHB 12-214-13

अभुक्तवत्सु नाश्नानः सततं यस्तु वै द्विजः ।
अभोजनेन तेनास्य जितः स्वर्गो भवत्युत ॥ १२-२१४-१३॥
abhuktavatsu nāśnānaḥ satataṃ yastu vai dvijaḥ |
abhojanena tenāsya jitaḥ svargo bhavatyuta || 12-214-13||

MHB 12-214-14

देवताभ्यः पितृभ्यश्च भृत्येभ्योऽतिथिभिः सह ।
अवशिष्टं तु योऽश्नाति तमाहुर्विघसाशिनम् ॥ १२-२१४-१४॥
devatābhyaḥ pitṛbhyaśca bhṛtyebhyo'tithibhiḥ saha |
avaśiṣṭaṃ tu yo'śnāti tamāhurvighasāśinam || 12-214-14||

MHB 12-214-15

तेषां लोका ह्यपर्यन्ताः सदने ब्रह्मणा सह ।
उपस्थिताश्चाप्सरोभिः परियान्ति दिवौकसः ॥ १२-२१४-१५॥
teṣāṃ lokā hyaparyantāḥ sadane brahmaṇā saha |
upasthitāścāpsarobhiḥ pariyānti divaukasaḥ || 12-214-15||

MHB 12-214-16

देवताभिश्च ये सार्धं पितृभिश्चोपभुञ्जते ।
रमन्ते पुत्रपौत्रैश्च तेषां गतिरनुत्तमा ॥ १२-२१४-१६॥
devatābhiśca ye sārdhaṃ pitṛbhiścopabhuñjate |
ramante putrapautraiśca teṣāṃ gatiranuttamā || 12-214-16||

Adhyaya: 215/353 (37)

MHB 12-215-1

युधिष्ठिर उवाच ।
यदिदं कर्म लोकेऽस्मिञ्शुभं वा यदि वाशुभम् ।
पुरुषं योजयत्येव फलयोगेन भारत ॥ १२-२१५-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
yadidaṃ karma loke'smiñśubhaṃ vā yadi vāśubham |
puruṣaṃ yojayatyeva phalayogena bhārata || 12-215-1||

MHB 12-215-2

कर्ता स्वित्तस्य पुरुष उताहो नेति संशयः ।
एतदिच्छामि तत्त्वेन त्वत्तः श्रोतुं पितामह ॥ १२-२१५-२॥
kartā svittasya puruṣa utāho neti saṃśayaḥ |
etadicchāmi tattvena tvattaḥ śrotuṃ pitāmaha || 12-215-2||

MHB 12-215-3

भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
प्रह्रादस्य च संवादमिन्द्रस्य च युधिष्ठिर ॥ १२-२१५-३॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
prahrādasya ca saṃvādamindrasya ca yudhiṣṭhira || 12-215-3||

MHB 12-215-4

असक्तं धूतपाप्मानं कुले जातं बहुश्रुतम् ।
अस्तम्भमनहंकारं सत्त्वस्थं समये रतम् ॥ १२-२१५-४॥
asaktaṃ dhūtapāpmānaṃ kule jātaṃ bahuśrutam |
astambhamanahaṃkāraṃ sattvasthaṃ samaye ratam || 12-215-4||

MHB 12-215-5

तुल्यनिन्दास्तुतिं दान्तं शून्यागारनिवेशनम् ।
चराचराणां भूतानां विदितप्रभवाप्ययम् ॥ १२-२१५-५॥
tulyanindāstutiṃ dāntaṃ śūnyāgāraniveśanam |
carācarāṇāṃ bhūtānāṃ viditaprabhavāpyayam || 12-215-5||

MHB 12-215-6

अक्रुध्यन्तमहृष्यन्तमप्रियेषु प्रियेषु च ।
काञ्चने वाथ लोष्टे वा उभयोः समदर्शनम् ॥ १२-२१५-६॥
akrudhyantamahṛṣyantamapriyeṣu priyeṣu ca |
kāñcane vātha loṣṭe vā ubhayoḥ samadarśanam || 12-215-6||

MHB 12-215-7

आत्मनिःश्रेयसज्ञाने धीरं निश्चितनिश्चयम् ।
परावरज्ञं भूतानां सर्वज्ञं समदर्शनम् ॥ १२-२१५-७॥
ātmaniḥśreyasajñāne dhīraṃ niścitaniścayam |
parāvarajñaṃ bhūtānāṃ sarvajñaṃ samadarśanam || 12-215-7||

MHB 12-215-8

शक्रः प्रह्रादमासीनमेकान्ते संयतेन्द्रियम् ।
बुभुत्समानस्तत्प्रज्ञामभिगम्येदमब्रवीत् ॥ १२-२१५-८॥
śakraḥ prahrādamāsīnamekānte saṃyatendriyam |
bubhutsamānastatprajñāmabhigamyedamabravīt || 12-215-8||

MHB 12-215-9

यैः कैश्चित्संमतो लोके गुणैः स्यात्पुरुषो नृषु ।
भवत्यनपगान्सर्वांस्तान्गुणाँल्लक्षयामहे ॥ १२-२१५-९॥
yaiḥ kaiścitsaṃmato loke guṇaiḥ syātpuruṣo nṛṣu |
bhavatyanapagānsarvāṃstānguṇā~llakṣayāmahe || 12-215-9||

MHB 12-215-10

अथ ते लक्ष्यते बुद्धिः समा बालजनैरिह ।
आत्मानं मन्यमानः सञ्श्रेयः किमिह मन्यसे ॥ १२-२१५-१०॥
atha te lakṣyate buddhiḥ samā bālajanairiha |
ātmānaṃ manyamānaḥ sañśreyaḥ kimiha manyase || 12-215-10||

MHB 12-215-11

बद्धः पाशैश्च्युतः स्थानाद्द्विषतां वशमागतः ।
श्रिया विहीनः प्रह्राद शोचितव्ये न शोचसि ॥ १२-२१५-११॥
baddhaḥ pāśaiścyutaḥ sthānāddviṣatāṃ vaśamāgataḥ |
śriyā vihīnaḥ prahrāda śocitavye na śocasi || 12-215-11||

MHB 12-215-12

प्रज्ञालाभात्तु दैतेय उताहो धृतिमत्तया ।
प्रह्राद स्वस्थरूपोऽसि पश्यन्व्यसनमात्मनः ॥ १२-२१५-१२॥
prajñālābhāttu daiteya utāho dhṛtimattayā |
prahrāda svastharūpo'si paśyanvyasanamātmanaḥ || 12-215-12||

MHB 12-215-13

इति संचोदितस्तेन धीरो निश्चितनिश्चयः ।
उवाच श्लक्ष्णया वाचा स्वां प्रज्ञामनुवर्णयन् ॥ १२-२१५-१३॥
iti saṃcoditastena dhīro niścitaniścayaḥ |
uvāca ślakṣṇayā vācā svāṃ prajñāmanuvarṇayan || 12-215-13||

MHB 12-215-14

प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च भूतानां यो न बुध्यते ।
तस्य स्तम्भो भवेद्बाल्यान्नास्ति स्तम्भोऽनुपश्यतः ॥ १२-२१५-१४॥
pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca bhūtānāṃ yo na budhyate |
tasya stambho bhavedbālyānnāsti stambho'nupaśyataḥ || 12-215-14||

MHB 12-215-15

स्वभावात्संप्रवर्तन्ते निवर्तन्ते तथैव च ।
सर्वे भावास्तथाभावाः पुरुषार्थो न विद्यते ॥ १२-२१५-१५॥
svabhāvātsaṃpravartante nivartante tathaiva ca |
sarve bhāvāstathābhāvāḥ puruṣārtho na vidyate || 12-215-15||

MHB 12-215-16

पुरुषार्थस्य चाभावे नास्ति कश्चित्स्वकारकः ।
स्वयं तु कुर्वतस्तस्य जातु मानो भवेदिह ॥ १२-२१५-१६॥
puruṣārthasya cābhāve nāsti kaścitsvakārakaḥ |
svayaṃ tu kurvatastasya jātu māno bhavediha || 12-215-16||

MHB 12-215-17

यस्तु कर्तारमात्मानं मन्यते साध्वसाधुनोः ।
तस्य दोषवती प्रज्ञा स्वमूर्त्यज्ञेति मे मतिः ॥ १२-२१५-१७॥
yastu kartāramātmānaṃ manyate sādhvasādhunoḥ |
tasya doṣavatī prajñā svamūrtyajñeti me matiḥ || 12-215-17||

MHB 12-215-18

यदि स्यात्पुरुषः कर्ता शक्रात्मश्रेयसे ध्रुवम् ।
आरम्भास्तस्य सिध्येरन्न च जातु पराभवेत् ॥ १२-२१५-१८॥
yadi syātpuruṣaḥ kartā śakrātmaśreyase dhruvam |
ārambhāstasya sidhyeranna ca jātu parābhavet || 12-215-18||

MHB 12-215-19

अनिष्टस्य हि निर्वृत्तिरनिवृत्तिः प्रियस्य च ।
लक्ष्यते यतमानानां पुरुषार्थस्ततः कुतः ॥ १२-२१५-१९॥
aniṣṭasya hi nirvṛttiranivṛttiḥ priyasya ca |
lakṣyate yatamānānāṃ puruṣārthastataḥ kutaḥ || 12-215-19||

MHB 12-215-20

अनिष्टस्याभिनिर्वृत्तिमिष्टसंवृत्तिमेव च ।
अप्रयत्नेन पश्यामः केषांचित्तत्स्वभावतः ॥ १२-२१५-२०॥
aniṣṭasyābhinirvṛttimiṣṭasaṃvṛttimeva ca |
aprayatnena paśyāmaḥ keṣāṃcittatsvabhāvataḥ || 12-215-20||

MHB 12-215-21

प्रतिरूपधराः केचिद्दृश्यन्ते बुद्धिसत्तमाः ।
विरूपेभ्योऽल्पबुद्धिभ्यो लिप्समाना धनागमम् ॥ १२-२१५-२१॥
pratirūpadharāḥ keciddṛśyante buddhisattamāḥ |
virūpebhyo'lpabuddhibhyo lipsamānā dhanāgamam || 12-215-21||

MHB 12-215-22

स्वभावप्रेरिताः सर्वे निविशन्ते गुणा यदा ।
शुभाशुभास्तदा तत्र तस्य किं मानकारणम् ॥ १२-२१५-२२॥
svabhāvapreritāḥ sarve niviśante guṇā yadā |
śubhāśubhāstadā tatra tasya kiṃ mānakāraṇam || 12-215-22||

MHB 12-215-23

स्वभावादेव तत्सर्वमिति मे निश्चिता मतिः ।
आत्मप्रतिष्ठिता प्रज्ञा मम नास्ति ततोऽन्यथा ॥ १२-२१५-२३॥
svabhāvādeva tatsarvamiti me niścitā matiḥ |
ātmapratiṣṭhitā prajñā mama nāsti tato'nyathā || 12-215-23||

MHB 12-215-24

कर्मजं त्विह मन्येऽहं फलयोगं शुभाशुभम् ।
कर्मणां विषयं कृत्स्नमहं वक्ष्यामि तच्छृणु ॥ १२-२१५-२४॥
karmajaṃ tviha manye'haṃ phalayogaṃ śubhāśubham |
karmaṇāṃ viṣayaṃ kṛtsnamahaṃ vakṣyāmi tacchṛṇu || 12-215-24||

MHB 12-215-25

यथा वेदयते कश्चिदोदनं वायसो वदन् ।
एवं सर्वाणि कर्माणि स्वभावस्यैव लक्षणम् ॥ १२-२१५-२५॥
yathā vedayate kaścidodanaṃ vāyaso vadan |
evaṃ sarvāṇi karmāṇi svabhāvasyaiva lakṣaṇam || 12-215-25||

MHB 12-215-26

विकारानेव यो वेद न वेद प्रकृतिं पराम् ।
तस्य स्तम्भो भवेद्बाल्यान्नास्ति स्तम्भोऽनुपश्यतः ॥ १२-२१५-२६॥
vikārāneva yo veda na veda prakṛtiṃ parām |
tasya stambho bhavedbālyānnāsti stambho'nupaśyataḥ || 12-215-26||

MHB 12-215-27

स्वभावभाविनो भावान्सर्वानेवेह निश्चये ।
बुध्यमानस्य दर्पो वा मानो वा किं करिष्यति ॥ १२-२१५-२७॥
svabhāvabhāvino bhāvānsarvāneveha niścaye |
budhyamānasya darpo vā māno vā kiṃ kariṣyati || 12-215-27||

MHB 12-215-28

वेद धर्मविधिं कृत्स्नं भूतानां चाप्यनित्यताम् ।
तस्माच्छक्र न शोचामि सर्वं ह्येवेदमन्तवत् ॥ १२-२१५-२८॥
veda dharmavidhiṃ kṛtsnaṃ bhūtānāṃ cāpyanityatām |
tasmācchakra na śocāmi sarvaṃ hyevedamantavat || 12-215-28||

MHB 12-215-29

निर्ममो निरहंकारो निरीहो मुक्तबन्धनः ।
स्वस्थोऽव्यपेतः पश्यामि भूतानां प्रभवाप्ययौ ॥ १२-२१५-२९॥
nirmamo nirahaṃkāro nirīho muktabandhanaḥ |
svastho'vyapetaḥ paśyāmi bhūtānāṃ prabhavāpyayau || 12-215-29||

MHB 12-215-30

कृतप्रज्ञस्य दान्तस्य वितृष्णस्य निराशिषः ।
नायासो विद्यते शक्र पश्यतो लोकविद्यया ॥ १२-२१५-३०॥
kṛtaprajñasya dāntasya vitṛṣṇasya nirāśiṣaḥ |
nāyāso vidyate śakra paśyato lokavidyayā || 12-215-30||

MHB 12-215-31

प्रकृतौ च विकारे च न मे प्रीतिर्न च द्विषे ।
द्वेष्टारं न च पश्यामि यो ममाद्य ममायते ॥ १२-२१५-३१॥
prakṛtau ca vikāre ca na me prītirna ca dviṣe |
dveṣṭāraṃ na ca paśyāmi yo mamādya mamāyate || 12-215-31||

MHB 12-215-32

नोर्ध्वं नावाङ्न तिर्यक्च न क्वचिच्छक्र कामये ।
न विज्ञाने न विज्ञेये नाज्ञाने शर्म विद्यते ॥ १२-२१५-३२॥
nordhvaṃ nāvāṅna tiryakca na kvacicchakra kāmaye |
na vijñāne na vijñeye nājñāne śarma vidyate || 12-215-32||

MHB 12-215-33

शक्र उवाच ।
येनैषा लभ्यते प्रज्ञा येन शान्तिरवाप्यते ।
प्रब्रूहि तमुपायं मे सम्यक्प्रह्राद पृच्छते ॥ १२-२१५-३३॥
śakra uvāca |
yenaiṣā labhyate prajñā yena śāntiravāpyate |
prabrūhi tamupāyaṃ me samyakprahrāda pṛcchate || 12-215-33||

MHB 12-215-34

प्रह्राद उवाच ।
आर्जवेनाप्रमादेन प्रसादेनात्मवत्तया ।
वृद्धशुश्रूषया शक्र पुरुषो लभते महत् ॥ १२-२१५-३४॥
prahrāda uvāca |
ārjavenāpramādena prasādenātmavattayā |
vṛddhaśuśrūṣayā śakra puruṣo labhate mahat || 12-215-34||

MHB 12-215-35

स्वभावाल्लभते प्रज्ञां शान्तिमेति स्वभावतः ।
स्वभावादेव तत्सर्वं यत्किंचिदनुपश्यसि ॥ १२-२१५-३५॥
svabhāvāllabhate prajñāṃ śāntimeti svabhāvataḥ |
svabhāvādeva tatsarvaṃ yatkiṃcidanupaśyasi || 12-215-35||

MHB 12-215-36

भीष्म उवाच ।
इत्युक्तो दैत्यपतिना शक्रो विस्मयमागमत् ।
प्रीतिमांश्च तदा राजंस्तद्वाक्यं प्रत्यपूजयत् ॥ १२-२१५-३६॥
bhīṣma uvāca |
ityukto daityapatinā śakro vismayamāgamat |
prītimāṃśca tadā rājaṃstadvākyaṃ pratyapūjayat || 12-215-36||

MHB 12-215-37

स तदाभ्यर्च्य दैत्येन्द्रं त्रैलोक्यपतिरीश्वरः ।
असुरेन्द्रमुपामन्त्र्य जगाम स्वं निवेशनम् ॥ १२-२१५-३७॥
sa tadābhyarcya daityendraṃ trailokyapatirīśvaraḥ |
asurendramupāmantrya jagāma svaṃ niveśanam || 12-215-37||

Adhyaya: 216/353 (28)

MHB 12-216-1

युधिष्ठिर उवाच ।
यया बुद्ध्या महीपालो भ्रष्टश्रीर्विचरेन्महीम् ।
कालदण्डविनिष्पिष्टस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-२१६-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
yayā buddhyā mahīpālo bhraṣṭaśrīrvicarenmahīm |
kāladaṇḍaviniṣpiṣṭastanme brūhi pitāmaha || 12-216-1||

MHB 12-216-2

भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
वासवस्य च संवादं बलेर्वैरोचनस्य च ॥ १२-२१६-२॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
vāsavasya ca saṃvādaṃ balervairocanasya ca || 12-216-2||

MHB 12-216-3

पितामहमुपागत्य प्रणिपत्य कृताञ्जलिः ।
सर्वानेवासुराञ्जित्वा बलिं पप्रच्छ वासवः ॥ १२-२१६-३॥
pitāmahamupāgatya praṇipatya kṛtāñjaliḥ |
sarvānevāsurāñjitvā baliṃ papraccha vāsavaḥ || 12-216-3||

MHB 12-216-4

यस्य स्म ददतो वित्तं न कदाचन हीयते ।
तं बलिं नाधिगच्छामि ब्रह्मन्नाचक्ष्व मे बलिम् ॥ १२-२१६-४॥
yasya sma dadato vittaṃ na kadācana hīyate |
taṃ baliṃ nādhigacchāmi brahmannācakṣva me balim || 12-216-4||

MHB 12-216-5

स एव ह्यस्तमयते स स्म विद्योतते दिशः ।
स वर्षति स्म वर्षाणि यथाकालमतन्द्रितः ।
तं बलिं नाधिगच्छामि ब्रह्मन्नाचक्ष्व मे बलिम् ॥ १२-२१६-५॥
sa eva hyastamayate sa sma vidyotate diśaḥ |
sa varṣati sma varṣāṇi yathākālamatandritaḥ |
taṃ baliṃ nādhigacchāmi brahmannācakṣva me balim || 12-216-5||

MHB 12-216-6

स वायुर्वरुणश्चैव स रविः स च चन्द्रमाः ।
सोऽग्निस्तपति भूतानि पृथिवी च भवत्युत ।
तं बलिं नाधिगच्छामि ब्रह्मन्नाचक्ष्व मे बलिम् ॥ १२-२१६-६॥
sa vāyurvaruṇaścaiva sa raviḥ sa ca candramāḥ |
so'gnistapati bhūtāni pṛthivī ca bhavatyuta |
taṃ baliṃ nādhigacchāmi brahmannācakṣva me balim || 12-216-6||

MHB 12-216-7

ब्रह्मोवाच ।
नैतत्ते साधु मघवन्यदेतदनुपृच्छसि ।
पृष्टस्तु नानृतं ब्रूयात्तस्माद्वक्ष्यामि ते बलिम् ॥ १२-२१६-७॥
brahmovāca |
naitatte sādhu maghavanyadetadanupṛcchasi |
pṛṣṭastu nānṛtaṃ brūyāttasmādvakṣyāmi te balim || 12-216-7||

MHB 12-216-8

उष्ट्रेषु यदि वा गोषु खरेष्वश्वेषु वा पुनः ।
वरिष्ठो भविता जन्तुः शून्यागारे शचीपते ॥ १२-२१६-८॥
uṣṭreṣu yadi vā goṣu khareṣvaśveṣu vā punaḥ |
variṣṭho bhavitā jantuḥ śūnyāgāre śacīpate || 12-216-8||

MHB 12-216-9

शक्र उवाच ।
यदि स्म बलिना ब्रह्मञ्शून्यागारे समेयिवान् ।
हन्यामेनं न वा हन्यां तद्ब्रह्मन्ननुशाधि माम् ॥ १२-२१६-९॥
śakra uvāca |
yadi sma balinā brahmañśūnyāgāre sameyivān |
hanyāmenaṃ na vā hanyāṃ tadbrahmannanuśādhi mām || 12-216-9||

MHB 12-216-10

ब्रह्मोवाच ।
मा स्म शक्र बलिं हिंसीर्न बलिर्वधमर्हति ।
न्यायांस्तु शक्र प्रष्टव्यस्त्वया वासव काम्यया ॥ १२-२१६-१०॥
brahmovāca |
mā sma śakra baliṃ hiṃsīrna balirvadhamarhati |
nyāyāṃstu śakra praṣṭavyastvayā vāsava kāmyayā || 12-216-10||

MHB 12-216-11

भीष्म उवाच ।
एवमुक्तो भगवता महेन्द्रः पृथिवीं तदा ।
चचारैरावतस्कन्धमधिरुह्य श्रिया वृतः ॥ १२-२१६-११॥
bhīṣma uvāca |
evamukto bhagavatā mahendraḥ pṛthivīṃ tadā |
cacārairāvataskandhamadhiruhya śriyā vṛtaḥ || 12-216-11||

MHB 12-216-12

ततो ददर्श स बलिं खरवेषेण संवृतम् ।
यथाख्यातं भगवता शून्यागारकृतालयम् ॥ १२-२१६-१२॥
tato dadarśa sa baliṃ kharaveṣeṇa saṃvṛtam |
yathākhyātaṃ bhagavatā śūnyāgārakṛtālayam || 12-216-12||

MHB 12-216-13

शक्र उवाच ।
खरयोनिमनुप्राप्तस्तुषभक्षोऽसि दानव ।
इयं ते योनिरधमा शोचस्याहो न शोचसि ॥ १२-२१६-१३॥
śakra uvāca |
kharayonimanuprāptastuṣabhakṣo'si dānava |
iyaṃ te yoniradhamā śocasyāho na śocasi || 12-216-13||

MHB 12-216-14

अदृष्टं बत पश्यामि द्विषतां वशमागतम् ।
श्रिया विहीनं मित्रैश्च भ्रष्टवीर्यपराक्रमम् ॥ १२-२१६-१४॥
adṛṣṭaṃ bata paśyāmi dviṣatāṃ vaśamāgatam |
śriyā vihīnaṃ mitraiśca bhraṣṭavīryaparākramam || 12-216-14||

MHB 12-216-15

यत्तद्यानसहस्रेण ज्ञातिभिः परिवारितः ।
लोकान्प्रतापयन्सर्वान्यास्यस्मानवितर्कयन् ॥ १२-२१६-१५॥
yattadyānasahasreṇa jñātibhiḥ parivāritaḥ |
lokānpratāpayansarvānyāsyasmānavitarkayan || 12-216-15||

MHB 12-216-16

त्वन्मुखाश्चैव दैतेया व्यतिष्ठंस्तव शासने ।
अकृष्टपच्या पृथिवी तवैश्वर्ये बभूव ह ।
इदं च तेऽद्य व्यसनं शोचस्याहो न शोचसि ॥ १२-२१६-१६॥
tvanmukhāścaiva daiteyā vyatiṣṭhaṃstava śāsane |
akṛṣṭapacyā pṛthivī tavaiśvarye babhūva ha |
idaṃ ca te'dya vyasanaṃ śocasyāho na śocasi || 12-216-16||

MHB 12-216-17

यदातिष्ठः समुद्रस्य पूर्वकूले विलेलिहन् ।
ज्ञातिभ्यो विभजन्वित्तं तदासीत्ते मनः कथम् ॥ १२-२१६-१७॥
yadātiṣṭhaḥ samudrasya pūrvakūle vilelihan |
jñātibhyo vibhajanvittaṃ tadāsītte manaḥ katham || 12-216-17||

MHB 12-216-18

यत्ते सहस्रसमिता ननृतुर्देवयोषितः ।
बहूनि वर्षपूगानि विहारे दीप्यतः श्रिया ॥ १२-२१६-१८॥
yatte sahasrasamitā nanṛturdevayoṣitaḥ |
bahūni varṣapūgāni vihāre dīpyataḥ śriyā || 12-216-18||

MHB 12-216-19

सर्वाः पुष्करमालिन्यः सर्वाः काञ्चनसप्रभाः ।
कथमद्य तदा चैव मनस्ते दानवेश्वर ॥ १२-२१६-१९॥
sarvāḥ puṣkaramālinyaḥ sarvāḥ kāñcanasaprabhāḥ |
kathamadya tadā caiva manaste dānaveśvara || 12-216-19||

MHB 12-216-20

छत्रं तवासीत्सुमहत्सौवर्णं मणिभूषितम् ।
ननृतुर्यत्र गन्धर्वाः षट्सहस्राणि सप्तधा ॥ १२-२१६-२०॥
chatraṃ tavāsītsumahatsauvarṇaṃ maṇibhūṣitam |
nanṛturyatra gandharvāḥ ṣaṭsahasrāṇi saptadhā || 12-216-20||

MHB 12-216-21

यूपस्तवासीत्सुमहान्यजतः सर्वकाञ्चनः ।
यत्राददः सहस्राणामयुतानि गवां दश ॥ १२-२१६-२१॥
yūpastavāsītsumahānyajataḥ sarvakāñcanaḥ |
yatrādadaḥ sahasrāṇāmayutāni gavāṃ daśa || 12-216-21||

MHB 12-216-22

यदा तु पृथिवीं सर्वां यजमानोऽनुपर्ययाः ।
शम्याक्षेपेण विधिना तदासीत्किं नु ते हृदि ॥ १२-२१६-२२॥
yadā tu pṛthivīṃ sarvāṃ yajamāno'nuparyayāḥ |
śamyākṣepeṇa vidhinā tadāsītkiṃ nu te hṛdi || 12-216-22||

MHB 12-216-23

न ते पश्यामि भृङ्गारं न छत्रं व्यजनं न च ।
ब्रह्मदत्तां च ते मालां न पश्याम्यसुराधिप ॥ १२-२१६-२३॥
na te paśyāmi bhṛṅgāraṃ na chatraṃ vyajanaṃ na ca |
brahmadattāṃ ca te mālāṃ na paśyāmyasurādhipa || 12-216-23||

MHB 12-216-24

बलिरुवाच ।
न त्वं पश्यसि भृङ्गारं न छत्रं व्यजनं न च ।
ब्रह्मदत्तां च मे मालां न त्वं द्रक्ष्यसि वासव ॥ १२-२१६-२४॥
baliruvāca |
na tvaṃ paśyasi bhṛṅgāraṃ na chatraṃ vyajanaṃ na ca |
brahmadattāṃ ca me mālāṃ na tvaṃ drakṣyasi vāsava || 12-216-24||

MHB 12-216-25

गुहायां निहितानि त्वं मम रत्नानि पृच्छसि ।
यदा मे भविता कालस्तदा त्वं तानि द्रक्ष्यसि ॥ १२-२१६-२५॥
guhāyāṃ nihitāni tvaṃ mama ratnāni pṛcchasi |
yadā me bhavitā kālastadā tvaṃ tāni drakṣyasi || 12-216-25||

MHB 12-216-26

न त्वेतदनुरूपं ते यशसो वा कुलस्य वा ।
समृद्धार्थोऽसमृद्धार्थं यन्मां कत्थितुमिच्छसि ॥ १२-२१६-२६॥
na tvetadanurūpaṃ te yaśaso vā kulasya vā |
samṛddhārtho'samṛddhārthaṃ yanmāṃ katthitumicchasi || 12-216-26||

MHB 12-216-27

न हि दुःखेषु शोचन्ति न प्रहृष्यन्ति चर्द्धिषु ।
कृतप्रज्ञा ज्ञानतृप्ताः क्षान्ताः सन्तो मनीषिणः ॥ १२-२१६-२७॥
na hi duḥkheṣu śocanti na prahṛṣyanti carddhiṣu |
kṛtaprajñā jñānatṛptāḥ kṣāntāḥ santo manīṣiṇaḥ || 12-216-27||

MHB 12-216-28

त्वं तु प्राकृतया बुद्ध्या पुरंदर विकत्थसे ।
यदाहमिव भावी त्वं तदा नैवं वदिष्यसि ॥ १२-२१६-२८॥
tvaṃ tu prākṛtayā buddhyā puraṃdara vikatthase |
yadāhamiva bhāvī tvaṃ tadā naivaṃ vadiṣyasi || 12-216-28||

Adhyaya: 217/353 (59)

MHB 12-217-1

भीष्म उवाच ।
पुनरेव तु तं शक्रः प्रहसन्निदमब्रवीत् ।
निःश्वसन्तं यथा नागं प्रव्याहाराय भारत ॥ १२-२१७-१॥
bhīṣma uvāca |
punareva tu taṃ śakraḥ prahasannidamabravīt |
niḥśvasantaṃ yathā nāgaṃ pravyāhārāya bhārata || 12-217-1||

MHB 12-217-2

यत्तद्यानसहस्रेण ज्ञातिभिः परिवारितः ।
लोकान्प्रतापयन्सर्वान्यास्यस्मानवितर्कयन् ॥ १२-२१७-२॥
yattadyānasahasreṇa jñātibhiḥ parivāritaḥ |
lokānpratāpayansarvānyāsyasmānavitarkayan || 12-217-2||

MHB 12-217-3

दृष्ट्वा सुकृपणां चेमामवस्थामात्मनो बले ।
ज्ञातिमित्रपरित्यक्तः शोचस्याहो न शोचसि ॥ १२-२१७-३॥
dṛṣṭvā sukṛpaṇāṃ cemāmavasthāmātmano bale |
jñātimitraparityaktaḥ śocasyāho na śocasi || 12-217-3||

MHB 12-217-4

प्रीतिं प्राप्यातुलां पूर्वं लोकांश्चात्मवशे स्थितान् ।
विनिपातमिमं चाद्य शोचस्याहो न शोचसि ॥ १२-२१७-४॥
prītiṃ prāpyātulāṃ pūrvaṃ lokāṃścātmavaśe sthitān |
vinipātamimaṃ cādya śocasyāho na śocasi || 12-217-4||

MHB 12-217-5

बलिरुवाच ।
अनित्यमुपलक्ष्येदं कालपर्यायमात्मनः ।
तस्माच्छक्र न शोचामि सर्वं ह्येवेदमन्तवत् ॥ १२-२१७-५॥
baliruvāca |
anityamupalakṣyedaṃ kālaparyāyamātmanaḥ |
tasmācchakra na śocāmi sarvaṃ hyevedamantavat || 12-217-5||

MHB 12-217-6

अन्तवन्त इमे देहा भूतानाममराधिप ।
तेन शक्र न शोचामि नापराधादिदं मम ॥ १२-२१७-६॥
antavanta ime dehā bhūtānāmamarādhipa |
tena śakra na śocāmi nāparādhādidaṃ mama || 12-217-6||

MHB 12-217-7

जीवितं च शरीरं च प्रेत्य वै सह जायते ।
उभे सह विवर्धेते उभे सह विनश्यतः ॥ १२-२१७-७॥
jīvitaṃ ca śarīraṃ ca pretya vai saha jāyate |
ubhe saha vivardhete ubhe saha vinaśyataḥ || 12-217-7||

MHB 12-217-8

तदीदृशमिदं भावमवशः प्राप्य केवलम् ।
यद्येवमभिजानामि का व्यथा मे विजानतः ॥ १२-२१७-८॥
tadīdṛśamidaṃ bhāvamavaśaḥ prāpya kevalam |
yadyevamabhijānāmi kā vyathā me vijānataḥ || 12-217-8||

MHB 12-217-9

भूतानां निधनं निष्ठा स्रोतसामिव सागरः ।
नैतत्सम्यग्विजानन्तो नरा मुह्यन्ति वज्रभृत् ॥ १२-२१७-९॥
bhūtānāṃ nidhanaṃ niṣṭhā srotasāmiva sāgaraḥ |
naitatsamyagvijānanto narā muhyanti vajrabhṛt || 12-217-9||

MHB 12-217-10

ये त्वेवं नाभिजानन्ति रजोमोहपरायणाः ।
ते कृच्छ्रं प्राप्य सीदन्ति बुद्धिर्येषां प्रणश्यति ॥ १२-२१७-१०॥
ye tvevaṃ nābhijānanti rajomohaparāyaṇāḥ |
te kṛcchraṃ prāpya sīdanti buddhiryeṣāṃ praṇaśyati || 12-217-10||

MHB 12-217-11

बुद्धिलाभे हि पुरुषः सर्वं नुदति किल्बिषम् ।
विपाप्मा लभते सत्त्वं सत्त्वस्थः संप्रसीदति ॥ १२-२१७-११॥
buddhilābhe hi puruṣaḥ sarvaṃ nudati kilbiṣam |
vipāpmā labhate sattvaṃ sattvasthaḥ saṃprasīdati || 12-217-11||

MHB 12-217-12

ततस्तु ये निवर्तन्ते जायन्ते वा पुनः पुनः ।
कृपणाः परितप्यन्ते तेऽनर्थैः परिचोदिताः ॥ १२-२१७-१२॥
tatastu ye nivartante jāyante vā punaḥ punaḥ |
kṛpaṇāḥ paritapyante te'narthaiḥ paricoditāḥ || 12-217-12||

MHB 12-217-13

अर्थसिद्धिमनर्थं च जीवितं मरणं तथा ।
सुखदुःखफलं चैव न द्वेष्मि न च कामये ॥ १२-२१७-१३॥
arthasiddhimanarthaṃ ca jīvitaṃ maraṇaṃ tathā |
sukhaduḥkhaphalaṃ caiva na dveṣmi na ca kāmaye || 12-217-13||

MHB 12-217-14

हतं हन्ति हतो ह्येव यो नरो हन्ति कंचन ।
उभौ तौ न विजानीतो यश्च हन्ति हतश्च यः ॥ १२-२१७-१४॥
hataṃ hanti hato hyeva yo naro hanti kaṃcana |
ubhau tau na vijānīto yaśca hanti hataśca yaḥ || 12-217-14||

MHB 12-217-15

हत्वा जित्वा च मघवन्यः कश्चित्पुरुषायते ।
अकर्ता ह्येव भवति कर्ता त्वेव करोति तत् ॥ १२-२१७-१५॥
hatvā jitvā ca maghavanyaḥ kaścitpuruṣāyate |
akartā hyeva bhavati kartā tveva karoti tat || 12-217-15||

MHB 12-217-16

को हि लोकस्य कुरुते विनाशप्रभवावुभौ ।
कृतं हि तत्कृतेनैव कर्ता तस्यापि चापरः ॥ १२-२१७-१६॥
ko hi lokasya kurute vināśaprabhavāvubhau |
kṛtaṃ hi tatkṛtenaiva kartā tasyāpi cāparaḥ || 12-217-16||

MHB 12-217-17

पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ।
एतद्योनीनि भूतानि तत्र का परिदेवना ॥ १२-२१७-१७॥
pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam |
etadyonīni bhūtāni tatra kā paridevanā || 12-217-17||

MHB 12-217-18

महाविद्योऽल्पविद्यश्च बलवान्दुर्बलश्च यः ।
दर्शनीयो विरूपश्च सुभगो दुर्भगश्च यः ॥ १२-२१७-१८॥
mahāvidyo'lpavidyaśca balavāndurbalaśca yaḥ |
darśanīyo virūpaśca subhago durbhagaśca yaḥ || 12-217-18||

MHB 12-217-19

सर्वं कालः समादत्ते गम्भीरः स्वेन तेजसा ।
तस्मिन्कालवशं प्राप्ते का व्यथा मे विजानतः ॥ १२-२१७-१९॥
sarvaṃ kālaḥ samādatte gambhīraḥ svena tejasā |
tasminkālavaśaṃ prāpte kā vyathā me vijānataḥ || 12-217-19||

MHB 12-217-20

दग्धमेवानुदहति हतमेवानुहन्ति च ।
नश्यते नष्टमेवाग्रे लब्धव्यं लभते नरः ॥ १२-२१७-२०॥
dagdhamevānudahati hatamevānuhanti ca |
naśyate naṣṭamevāgre labdhavyaṃ labhate naraḥ || 12-217-20||

MHB 12-217-21

नास्य द्वीपः कुतः पारं नावारः संप्रदृश्यते ।
नान्तमस्य प्रपश्यामि विधेर्दिव्यस्य चिन्तयन् ॥ १२-२१७-२१॥
nāsya dvīpaḥ kutaḥ pāraṃ nāvāraḥ saṃpradṛśyate |
nāntamasya prapaśyāmi vidherdivyasya cintayan || 12-217-21||

MHB 12-217-22

यदि मे पश्यतः कालो भूतानि न विनाशयेत् ।
स्यान्मे हर्षश्च दर्पश्च क्रोधश्चैव शचीपते ॥ १२-२१७-२२॥
yadi me paśyataḥ kālo bhūtāni na vināśayet |
syānme harṣaśca darpaśca krodhaścaiva śacīpate || 12-217-22||

MHB 12-217-23

तुषभक्षं तु मां ज्ञात्वा प्रविविक्तजने गृहे ।
बिभ्रतं गार्दभं रूपमादिश्य परिगर्हसे ॥ १२-२१७-२३॥
tuṣabhakṣaṃ tu māṃ jñātvā praviviktajane gṛhe |
bibhrataṃ gārdabhaṃ rūpamādiśya parigarhase || 12-217-23||

MHB 12-217-24

इच्छन्नहं विकुर्यां हि रूपाणि बहुधात्मनः ।
विभीषणानि यानीक्ष्य पलायेथास्त्वमेव मे ॥ १२-२१७-२४॥
icchannahaṃ vikuryāṃ hi rūpāṇi bahudhātmanaḥ |
vibhīṣaṇāni yānīkṣya palāyethāstvameva me || 12-217-24||

MHB 12-217-25

कालः सर्वं समादत्ते कालः सर्वं प्रयच्छति ।
कालेन विधृतं सर्वं मा कृथाः शक्र पौरुषम् ॥ १२-२१७-२५॥
kālaḥ sarvaṃ samādatte kālaḥ sarvaṃ prayacchati |
kālena vidhṛtaṃ sarvaṃ mā kṛthāḥ śakra pauruṣam || 12-217-25||

MHB 12-217-26

पुरा सर्वं प्रव्यथते मयि क्रुद्धे पुरंदर ।
अवैमि त्वस्य लोकस्य धर्मं शक्र सनातनम् ॥ १२-२१७-२६॥
purā sarvaṃ pravyathate mayi kruddhe puraṃdara |
avaimi tvasya lokasya dharmaṃ śakra sanātanam || 12-217-26||

MHB 12-217-27

त्वमप्येवमपेक्षस्व मात्मना विस्मयं गमः ।
प्रभवश्च प्रभावश्च नात्मसंस्थः कदाचन ॥ १२-२१७-२७॥
tvamapyevamapekṣasva mātmanā vismayaṃ gamaḥ |
prabhavaśca prabhāvaśca nātmasaṃsthaḥ kadācana || 12-217-27||

MHB 12-217-28

कौमारमेव ते चित्तं तथैवाद्य यथा पुरा ।
समवेक्षस्व मघवन्बुद्धिं विन्दस्व नैष्ठिकीम् ॥ १२-२१७-२८॥
kaumārameva te cittaṃ tathaivādya yathā purā |
samavekṣasva maghavanbuddhiṃ vindasva naiṣṭhikīm || 12-217-28||

MHB 12-217-29

देवा मनुष्याः पितरो गन्धर्वोरगराक्षसाः ।
आसन्सर्वे मम वशे तत्सर्वं वेत्थ वासव ॥ १२-२१७-२९॥
devā manuṣyāḥ pitaro gandharvoragarākṣasāḥ |
āsansarve mama vaśe tatsarvaṃ vettha vāsava || 12-217-29||

MHB 12-217-30

नमस्तस्यै दिशेऽप्यस्तु यस्यां वैरोचनो बलिः ।
इति मामभ्यपद्यन्त बुद्धिमात्सर्यमोहिताः ॥ १२-२१७-३०॥
namastasyai diśe'pyastu yasyāṃ vairocano baliḥ |
iti māmabhyapadyanta buddhimātsaryamohitāḥ || 12-217-30||

MHB 12-217-31

नाहं तदनुशोचामि नात्मभ्रंशं शचीपते ।
एवं मे निश्चिता बुद्धिः शास्तुस्तिष्ठाम्यहं वशे ॥ १२-२१७-३१॥
nāhaṃ tadanuśocāmi nātmabhraṃśaṃ śacīpate |
evaṃ me niścitā buddhiḥ śāstustiṣṭhāmyahaṃ vaśe || 12-217-31||

MHB 12-217-32

दृश्यते हि कुले जातो दर्शनीयः प्रतापवान् ।
दुःखं जीवन्सहामात्यो भवितव्यं हि तत्तथा ॥ १२-२१७-३२॥
dṛśyate hi kule jāto darśanīyaḥ pratāpavān |
duḥkhaṃ jīvansahāmātyo bhavitavyaṃ hi tattathā || 12-217-32||

MHB 12-217-33

दौष्कुलेयस्तथा मूढो दुर्जातः शक्र दृश्यते ।
सुखं जीवन्सहामात्यो भवितव्यं हि तत्तथा ॥ १२-२१७-३३॥
dauṣkuleyastathā mūḍho durjātaḥ śakra dṛśyate |
sukhaṃ jīvansahāmātyo bhavitavyaṃ hi tattathā || 12-217-33||

MHB 12-217-34

कल्याणी रूपसंपन्ना दुर्भगा शक्र दृश्यते ।
अलक्षणा विरूपा च सुभगा शक्र दृश्यते ॥ १२-२१७-३४॥
kalyāṇī rūpasaṃpannā durbhagā śakra dṛśyate |
alakṣaṇā virūpā ca subhagā śakra dṛśyate || 12-217-34||

MHB 12-217-35

नैतदस्मत्कृतं शक्र नैतच्छक्र त्वया कृतम् ।
यत्त्वमेवंगतो वज्रिन्यद्वाप्येवंगता वयम् ॥ १२-२१७-३५॥
naitadasmatkṛtaṃ śakra naitacchakra tvayā kṛtam |
yattvamevaṃgato vajrinyadvāpyevaṃgatā vayam || 12-217-35||

MHB 12-217-36

न कर्म तव नान्येषां कुतो मम शतक्रतो ।
ऋद्धिर्वाप्यथ वा नर्द्धिः पर्यायकृतमेव तत् ॥ १२-२१७-३६॥
na karma tava nānyeṣāṃ kuto mama śatakrato |
ṛddhirvāpyatha vā narddhiḥ paryāyakṛtameva tat || 12-217-36||

MHB 12-217-37

पश्यामि त्वा विराजन्तं देवराजमवस्थितम् ।
श्रीमन्तं द्युतिमन्तं च गर्जन्तं च ममोपरि ॥ १२-२१७-३७॥
paśyāmi tvā virājantaṃ devarājamavasthitam |
śrīmantaṃ dyutimantaṃ ca garjantaṃ ca mamopari || 12-217-37||

MHB 12-217-38

एतच्चैवं न चेत्कालो मामाक्रम्य स्थितो भवेत् ।
पातयेयमहं त्वाद्य सवज्रमपि मुष्टिना ॥ १२-२१७-३८॥
etaccaivaṃ na cetkālo māmākramya sthito bhavet |
pātayeyamahaṃ tvādya savajramapi muṣṭinā || 12-217-38||

MHB 12-217-39

न तु विक्रमकालोऽयं क्षमाकालोऽयमागतः ।
कालः स्थापयते सर्वं कालः पचति वै तथा ॥ १२-२१७-३९॥
na tu vikramakālo'yaṃ kṣamākālo'yamāgataḥ |
kālaḥ sthāpayate sarvaṃ kālaḥ pacati vai tathā || 12-217-39||

MHB 12-217-40

मां चेदभ्यागतः कालो दानवेश्वरमूर्जितम् ।
गर्जन्तं प्रतपन्तं च कमन्यं नागमिष्यति ॥ १२-२१७-४०॥
māṃ cedabhyāgataḥ kālo dānaveśvaramūrjitam |
garjantaṃ pratapantaṃ ca kamanyaṃ nāgamiṣyati || 12-217-40||

MHB 12-217-41

द्वादशानां हि भवतामादित्यानां महात्मनाम् ।
तेजांस्येकेन सर्वेषां देवराज हृतानि मे ॥ १२-२१७-४१॥
dvādaśānāṃ hi bhavatāmādityānāṃ mahātmanām |
tejāṃsyekena sarveṣāṃ devarāja hṛtāni me || 12-217-41||

MHB 12-217-42

अहमेवोद्वहाम्यापो विसृजामि च वासव ।
तपामि चैव त्रैलोक्यं विद्योताम्यहमेव च ॥ १२-२१७-४२॥
ahamevodvahāmyāpo visṛjāmi ca vāsava |
tapāmi caiva trailokyaṃ vidyotāmyahameva ca || 12-217-42||

MHB 12-217-43

संरक्षामि विलुम्पामि ददाम्यहमथाददे ।
संयच्छामि नियच्छामि लोकेषु प्रभुरीश्वरः ॥ १२-२१७-४३॥
saṃrakṣāmi vilumpāmi dadāmyahamathādade |
saṃyacchāmi niyacchāmi lokeṣu prabhurīśvaraḥ || 12-217-43||

MHB 12-217-44

तदद्य विनिवृत्तं मे प्रभुत्वममराधिप ।
कालसैन्यावगाढस्य सर्वं न प्रतिभाति मे ॥ १२-२१७-४४॥
tadadya vinivṛttaṃ me prabhutvamamarādhipa |
kālasainyāvagāḍhasya sarvaṃ na pratibhāti me || 12-217-44||

MHB 12-217-45

नाहं कर्ता न चैव त्वं नान्यः कर्ता शचीपते ।
पर्यायेण हि भुज्यन्ते लोकाः शक्र यदृच्छया ॥ १२-२१७-४५॥
nāhaṃ kartā na caiva tvaṃ nānyaḥ kartā śacīpate |
paryāyeṇa hi bhujyante lokāḥ śakra yadṛcchayā || 12-217-45||

MHB 12-217-46

मासार्धमासवेश्मानमहोरात्राभिसंवृतम् ।
ऋतुद्वारं वर्षमुखमाहुर्वेदविदो जनाः ॥ १२-२१७-४६॥
māsārdhamāsaveśmānamahorātrābhisaṃvṛtam |
ṛtudvāraṃ varṣamukhamāhurvedavido janāḥ || 12-217-46||

MHB 12-217-47

आहुः सर्वमिदं चिन्त्यं जनाः केचिन्मनीषया ।
अस्याः पञ्चैव चिन्तायाः पर्येष्यामि च पञ्चधा ॥ १२-२१७-४७॥
āhuḥ sarvamidaṃ cintyaṃ janāḥ kecinmanīṣayā |
asyāḥ pañcaiva cintāyāḥ paryeṣyāmi ca pañcadhā || 12-217-47||

MHB 12-217-48

गम्भीरं गहनं ब्रह्म महत्तोयार्णवं यथा ।
अनादिनिधनं चाहुरक्षरं परमेव च ॥ १२-२१७-४८॥
gambhīraṃ gahanaṃ brahma mahattoyārṇavaṃ yathā |
anādinidhanaṃ cāhurakṣaraṃ parameva ca || 12-217-48||

MHB 12-217-49

सत्त्वेषु लिङ्गमावेश्य नलिङ्गमपि तत्स्वयम् ।
मन्यन्ते ध्रुवमेवैनं ये नरास्तत्त्वदर्शिनः ॥ १२-२१७-४९॥
sattveṣu liṅgamāveśya naliṅgamapi tatsvayam |
manyante dhruvamevainaṃ ye narāstattvadarśinaḥ || 12-217-49||

MHB 12-217-50

भूतानां तु विपर्यासं मन्यते गतवानिति ।
न ह्येतावद्भवेद्गम्यं न यस्मात्प्रकृतेः परः ॥ १२-२१७-५०॥
bhūtānāṃ tu viparyāsaṃ manyate gatavāniti |
na hyetāvadbhavedgamyaṃ na yasmātprakṛteḥ paraḥ || 12-217-50||

MHB 12-217-51

गतिं हि सर्वभूतानामगत्वा क्व गमिष्यसि ।
यो धावता न हातव्यस्तिष्ठन्नपि न हीयते ।
तमिन्द्रियाणि सर्वाणि नानुपश्यन्ति पञ्चधा ॥ १२-२१७-५१॥
gatiṃ hi sarvabhūtānāmagatvā kva gamiṣyasi |
yo dhāvatā na hātavyastiṣṭhannapi na hīyate |
tamindriyāṇi sarvāṇi nānupaśyanti pañcadhā || 12-217-51||

MHB 12-217-52

आहुश्चैनं केचिदग्निं केचिदाहुः प्रजापतिम् ।
ऋतुमासार्धमासांश्च दिवसांस्तु क्षणांस्तथा ॥ १२-२१७-५२॥
āhuścainaṃ kecidagniṃ kecidāhuḥ prajāpatim |
ṛtumāsārdhamāsāṃśca divasāṃstu kṣaṇāṃstathā || 12-217-52||

MHB 12-217-53

पूर्वाह्णमपराह्णं च मध्याह्नमपि चापरे ।
मुहूर्तमपि चैवाहुरेकं सन्तमनेकधा ।
तं कालमवजानीहि यस्य सर्वमिदं वशे ॥ १२-२१७-५३॥
pūrvāhṇamaparāhṇaṃ ca madhyāhnamapi cāpare |
muhūrtamapi caivāhurekaṃ santamanekadhā |
taṃ kālamavajānīhi yasya sarvamidaṃ vaśe || 12-217-53||

MHB 12-217-54

बहूनीन्द्रसहस्राणि समतीतानि वासव ।
बलवीर्योपपन्नानि यथैव त्वं शचीपते ॥ १२-२१७-५४॥
bahūnīndrasahasrāṇi samatītāni vāsava |
balavīryopapannāni yathaiva tvaṃ śacīpate || 12-217-54||

MHB 12-217-55

त्वामप्यतिबलं शक्रं देवराजं बलोत्कटम् ।
प्राप्ते काले महावीर्यः कालः संशमयिष्यति ॥ १२-२१७-५५॥
tvāmapyatibalaṃ śakraṃ devarājaṃ balotkaṭam |
prāpte kāle mahāvīryaḥ kālaḥ saṃśamayiṣyati || 12-217-55||

MHB 12-217-56

य इदं सर्वमादत्ते तस्माच्छक्र स्थिरो भव ।
मया त्वया च पूर्वैश्च न स शक्योऽतिवर्तितुम् ॥ १२-२१७-५६॥
ya idaṃ sarvamādatte tasmācchakra sthiro bhava |
mayā tvayā ca pūrvaiśca na sa śakyo'tivartitum || 12-217-56||

MHB 12-217-57

यामेतां प्राप्य जानीषे राजश्रियमनुत्तमाम् ।
स्थिता मयीति तन्मिथ्या नैषा ह्येकत्र तिष्ठति ॥ १२-२१७-५७॥
yāmetāṃ prāpya jānīṣe rājaśriyamanuttamām |
sthitā mayīti tanmithyā naiṣā hyekatra tiṣṭhati || 12-217-57||

MHB 12-217-58

स्थिता हीन्द्रसहस्रेषु त्वद्विशिष्टतमेष्वियम् ।
मां च लोला परित्यज्य त्वामगाद्विबुधाधिप ॥ १२-२१७-५८॥
sthitā hīndrasahasreṣu tvadviśiṣṭatameṣviyam |
māṃ ca lolā parityajya tvāmagādvibudhādhipa || 12-217-58||

MHB 12-217-59

मैवं शक्र पुनः कार्षीः शान्तो भवितुमर्हसि ।
त्वामप्येवंगतं त्यक्त्वा क्षिप्रमन्यं गमिष्यति ॥ १२-२१७-५९॥
maivaṃ śakra punaḥ kārṣīḥ śānto bhavitumarhasi |
tvāmapyevaṃgataṃ tyaktvā kṣipramanyaṃ gamiṣyati || 12-217-59||

Adhyaya: 218/353 (38)

MHB 12-218-1

भीष्म उवाच ।
शतक्रतुरथापश्यद्बलेर्दीप्तां महात्मनः ।
स्वरूपिणीं शरीराद्धि तदा निष्क्रामतीं श्रियम् ॥ १२-२१८-१॥
bhīṣma uvāca |
śatakraturathāpaśyadbalerdīptāṃ mahātmanaḥ |
svarūpiṇīṃ śarīrāddhi tadā niṣkrāmatīṃ śriyam || 12-218-1||

MHB 12-218-2

तां दीप्तां प्रभया दृष्ट्वा भगवान्पाकशासनः ।
विस्मयोत्फुल्लनयनो बलिं पप्रच्छ वासवः ॥ १२-२१८-२॥
tāṃ dīptāṃ prabhayā dṛṣṭvā bhagavānpākaśāsanaḥ |
vismayotphullanayano baliṃ papraccha vāsavaḥ || 12-218-2||

MHB 12-218-3

बले केयमपक्रान्ता रोचमाना शिखण्डिनी ।
त्वत्तः स्थिता सकेयूरा दीप्यमाना स्वतेजसा ॥ १२-२१८-३॥
bale keyamapakrāntā rocamānā śikhaṇḍinī |
tvattaḥ sthitā sakeyūrā dīpyamānā svatejasā || 12-218-3||

MHB 12-218-4

बलिरुवाच ।
न हीमामासुरीं वेद्मि न दैवीं न च मानुषीम् ।
त्वमेवैनां पृच्छ मा वा यथेष्टं कुरु वासव ॥ १२-२१८-४॥
baliruvāca |
na hīmāmāsurīṃ vedmi na daivīṃ na ca mānuṣīm |
tvamevaināṃ pṛccha mā vā yatheṣṭaṃ kuru vāsava || 12-218-4||

MHB 12-218-5

शक्र उवाच ।
का त्वं बलेरपक्रान्ता रोचमाना शिखण्डिनी ।
अजानतो ममाचक्ष्व नामधेयं शुचिस्मिते ॥ १२-२१८-५॥
śakra uvāca |
kā tvaṃ balerapakrāntā rocamānā śikhaṇḍinī |
ajānato mamācakṣva nāmadheyaṃ śucismite || 12-218-5||

MHB 12-218-6

का त्वं तिष्ठसि मायेव दीप्यमाना स्वतेजसा ।
हित्वा दैत्येश्वरं सुभ्रु तन्ममाचक्ष्व तत्त्वतः ॥ १२-२१८-६॥
kā tvaṃ tiṣṭhasi māyeva dīpyamānā svatejasā |
hitvā daityeśvaraṃ subhru tanmamācakṣva tattvataḥ || 12-218-6||

MHB 12-218-7

श्रीरुवाच ।
न मा विरोचनो वेद न मा वैरोचनो बलिः ।
आहुर्मां दुःसहेत्येवं विधित्सेति च मां विदुः ॥ १२-२१८-७॥
śrīruvāca |
na mā virocano veda na mā vairocano baliḥ |
āhurmāṃ duḥsahetyevaṃ vidhitseti ca māṃ viduḥ || 12-218-7||

MHB 12-218-8

भूतिर्लक्ष्मीति मामाहुः श्रीरित्येवं च वासव ।
त्वं मां शक्र न जानीषे सर्वे देवा न मां विदुः ॥ १२-२१८-८॥
bhūtirlakṣmīti māmāhuḥ śrīrityevaṃ ca vāsava |
tvaṃ māṃ śakra na jānīṣe sarve devā na māṃ viduḥ || 12-218-8||

MHB 12-218-9

शक्र उवाच ।
किमिदं त्वं मम कृते उताहो बलिनः कृते ।
दुःसहे विजहास्येनं चिरसंवासिनी सती ॥ १२-२१८-९॥
śakra uvāca |
kimidaṃ tvaṃ mama kṛte utāho balinaḥ kṛte |
duḥsahe vijahāsyenaṃ cirasaṃvāsinī satī || 12-218-9||

MHB 12-218-10

श्रीरुवाच ।
न धाता न विधाता मां विदधाति कथंचन ।
कालस्तु शक्र पर्यायान्मैनं शक्रावमन्यथाः ॥ १२-२१८-१०॥
śrīruvāca |
na dhātā na vidhātā māṃ vidadhāti kathaṃcana |
kālastu śakra paryāyānmainaṃ śakrāvamanyathāḥ || 12-218-10||

MHB 12-218-11

शक्र उवाच ।
कथं त्वया बलिस्त्यक्तः किमर्थं वा शिखण्डिनि ।
कथं च मां न जह्यास्त्वं तन्मे ब्रूहि शुचिस्मिते ॥ १२-२१८-११॥
śakra uvāca |
kathaṃ tvayā balistyaktaḥ kimarthaṃ vā śikhaṇḍini |
kathaṃ ca māṃ na jahyāstvaṃ tanme brūhi śucismite || 12-218-11||

MHB 12-218-12

श्रीरुवाच ।
सत्ये स्थितास्मि दाने च व्रते तपसि चैव हि ।
पराक्रमे च धर्मे च पराचीनस्ततो बलिः ॥ १२-२१८-१२॥
śrīruvāca |
satye sthitāsmi dāne ca vrate tapasi caiva hi |
parākrame ca dharme ca parācīnastato baliḥ || 12-218-12||

MHB 12-218-13

ब्रह्मण्योऽयं सदा भूत्वा सत्यवादी जितेन्द्रियः ।
अभ्यसूयद्ब्राह्मणान्वै उच्छिष्टश्चास्पृशद्घृतम् ॥ १२-२१८-१३॥
brahmaṇyo'yaṃ sadā bhūtvā satyavādī jitendriyaḥ |
abhyasūyadbrāhmaṇānvai ucchiṣṭaścāspṛśadghṛtam || 12-218-13||

MHB 12-218-14

यज्ञशीलः पुरा भूत्वा मामेव यजतेत्ययम् ।
प्रोवाच लोकान्मूढात्मा कालेनोपनिपीडितः ॥ १२-२१८-१४॥
yajñaśīlaḥ purā bhūtvā māmeva yajatetyayam |
provāca lokānmūḍhātmā kālenopanipīḍitaḥ || 12-218-14||

MHB 12-218-15

अपाकृता ततः शक्र त्वयि वत्स्यामि वासव ।
अप्रमत्तेन धार्यास्मि तपसा विक्रमेण च ॥ १२-२१८-१५॥
apākṛtā tataḥ śakra tvayi vatsyāmi vāsava |
apramattena dhāryāsmi tapasā vikrameṇa ca || 12-218-15||

MHB 12-218-16

शक्र उवाच ।
अस्ति देवमनुष्येषु सर्वभूतेषु वा पुमान् ।
यस्त्वामेको विषहितुं शक्नुयात्कमलालये ॥ १२-२१८-१६॥
śakra uvāca |
asti devamanuṣyeṣu sarvabhūteṣu vā pumān |
yastvāmeko viṣahituṃ śaknuyātkamalālaye || 12-218-16||

MHB 12-218-17

श्रीरुवाच ।
नैव देवो न गन्धर्वो नासुरो न च राक्षसः ।
यो मामेको विषहितुं शक्तः कश्चित्पुरंदर ॥ १२-२१८-१७॥
śrīruvāca |
naiva devo na gandharvo nāsuro na ca rākṣasaḥ |
yo māmeko viṣahituṃ śaktaḥ kaścitpuraṃdara || 12-218-17||

MHB 12-218-18

शक्र उवाच ।
तिष्ठेथा मयि नित्यं त्वं यथा तद्ब्रूहि मे शुभे ।
तत्करिष्यामि ते वाक्यमृतं त्वं वक्तुमर्हसि ॥ १२-२१८-१८॥
śakra uvāca |
tiṣṭhethā mayi nityaṃ tvaṃ yathā tadbrūhi me śubhe |
tatkariṣyāmi te vākyamṛtaṃ tvaṃ vaktumarhasi || 12-218-18||

MHB 12-218-19

श्रीरुवाच ।
स्थास्यामि नित्यं देवेन्द्र यथा त्वयि निबोध तत् ।
विधिना वेददृष्टेन चतुर्धा विभजस्व माम् ॥ १२-२१८-१९॥
śrīruvāca |
sthāsyāmi nityaṃ devendra yathā tvayi nibodha tat |
vidhinā vedadṛṣṭena caturdhā vibhajasva mām || 12-218-19||

MHB 12-218-20

शक्र उवाच ।
अहं वै त्वा निधास्यामि यथाशक्ति यथाबलम् ।
न तु मेऽतिक्रमः स्याद्वै सदा लक्ष्मि तवान्तिके ॥ १२-२१८-२०॥
śakra uvāca |
ahaṃ vai tvā nidhāsyāmi yathāśakti yathābalam |
na tu me'tikramaḥ syādvai sadā lakṣmi tavāntike || 12-218-20||

MHB 12-218-21

भूमिरेव मनुष्येषु धारणी भूतभाविनी ।
सा ते पादं तितिक्षेत समर्था हीति मे मतिः ॥ १२-२१८-२१॥
bhūmireva manuṣyeṣu dhāraṇī bhūtabhāvinī |
sā te pādaṃ titikṣeta samarthā hīti me matiḥ || 12-218-21||

MHB 12-218-22

श्रीरुवाच ।
एष मे निहितः पादो योऽयं भूमौ प्रतिष्ठितः ।
द्वितीयं शक्र पादं मे तस्मात्सुनिहितं कुरु ॥ १२-२१८-२२॥
śrīruvāca |
eṣa me nihitaḥ pādo yo'yaṃ bhūmau pratiṣṭhitaḥ |
dvitīyaṃ śakra pādaṃ me tasmātsunihitaṃ kuru || 12-218-22||

MHB 12-218-23

शक्र उवाच ।
आप एव मनुष्येषु द्रवन्त्यः परिचारिकाः ।
तास्ते पादं तितिक्षन्तामलमापस्तितिक्षितुम् ॥ १२-२१८-२३॥
śakra uvāca |
āpa eva manuṣyeṣu dravantyaḥ paricārikāḥ |
tāste pādaṃ titikṣantāmalamāpastitikṣitum || 12-218-23||

MHB 12-218-24

श्रीरुवाच ।
एष मे निहितः पादो योऽयमप्सु प्रतिष्ठितः ।
तृतीयं शक्र पादं मे तस्मात्सुनिहितं कुरु ॥ १२-२१८-२४॥
śrīruvāca |
eṣa me nihitaḥ pādo yo'yamapsu pratiṣṭhitaḥ |
tṛtīyaṃ śakra pādaṃ me tasmātsunihitaṃ kuru || 12-218-24||

MHB 12-218-25

शक्र उवाच ।
यस्मिन्देवाश्च यज्ञाश्च यस्मिन्वेदाः प्रतिष्ठिताः ।
तृतीयं पादमग्निस्ते सुधृतं धारयिष्यति ॥ १२-२१८-२५॥
śakra uvāca |
yasmindevāśca yajñāśca yasminvedāḥ pratiṣṭhitāḥ |
tṛtīyaṃ pādamagniste sudhṛtaṃ dhārayiṣyati || 12-218-25||

MHB 12-218-26

श्रीरुवाच ।
एष मे निहितः पादो योऽयमग्नौ प्रतिष्ठितः ।
चतुर्थं शक्र पादं मे तस्मात्सुनिहितं कुरु ॥ १२-२१८-२६॥
śrīruvāca |
eṣa me nihitaḥ pādo yo'yamagnau pratiṣṭhitaḥ |
caturthaṃ śakra pādaṃ me tasmātsunihitaṃ kuru || 12-218-26||

MHB 12-218-27

शक्र उवाच ।
ये वै सन्तो मनुष्येषु ब्रह्मण्याः सत्यवादिनः ।
ते ते पादं तितिक्षन्तामलं सन्तस्तितिक्षितुम् ॥ १२-२१८-२७॥
śakra uvāca |
ye vai santo manuṣyeṣu brahmaṇyāḥ satyavādinaḥ |
te te pādaṃ titikṣantāmalaṃ santastitikṣitum || 12-218-27||

MHB 12-218-28

श्रीरुवाच ।
एष मे निहितः पादो योऽयं सत्सु प्रतिष्ठितः ।
एवं विनिहितां शक्र भूतेषु परिधत्स्व माम् ॥ १२-२१८-२८॥
śrīruvāca |
eṣa me nihitaḥ pādo yo'yaṃ satsu pratiṣṭhitaḥ |
evaṃ vinihitāṃ śakra bhūteṣu paridhatsva mām || 12-218-28||

MHB 12-218-29

शक्र उवाच ।
भूतानामिह वै यस्त्वा मया विनिहितां सतीम् ।
उपहन्यात्स मे द्विष्यात्तथा शृण्वन्तु मे वचः ॥ १२-२१८-२९॥
śakra uvāca |
bhūtānāmiha vai yastvā mayā vinihitāṃ satīm |
upahanyātsa me dviṣyāttathā śṛṇvantu me vacaḥ || 12-218-29||

MHB 12-218-30

भीष्म उवाच ।
ततस्त्यक्तः श्रिया राजा दैत्यानां बलिरब्रवीत् ।
यावत्पुरस्तात्प्रतपेत्तावद्वै दक्षिणां दिशम् ॥ १२-२१८-३०॥
bhīṣma uvāca |
tatastyaktaḥ śriyā rājā daityānāṃ balirabravīt |
yāvatpurastātpratapettāvadvai dakṣiṇāṃ diśam || 12-218-30||

MHB 12-218-31

पश्चिमां तावदेवापि तथोदीचीं दिवाकरः ।
तथा मध्यंदिने सूर्यो अस्तमेति यदा तदा ।
पुनर्देवासुरं युद्धं भावि जेतास्मि वस्तदा ॥ १२-२१८-३१॥
paścimāṃ tāvadevāpi tathodīcīṃ divākaraḥ |
tathā madhyaṃdine sūryo astameti yadā tadā |
punardevāsuraṃ yuddhaṃ bhāvi jetāsmi vastadā || 12-218-31||

MHB 12-218-32

सर्वाँल्लोकान्यदादित्य एकस्थस्तापयिष्यति ।
तदा देवासुरे युद्धे जेताहं त्वां शतक्रतो ॥ १२-२१८-३२॥
sarvā~llokānyadāditya ekasthastāpayiṣyati |
tadā devāsure yuddhe jetāhaṃ tvāṃ śatakrato || 12-218-32||

MHB 12-218-33

शक्र उवाच ।
ब्रह्मणास्मि समादिष्टो न हन्तव्यो भवानिति ।
तेन तेऽहं बले वज्रं न विमुञ्चामि मूर्धनि ॥ १२-२१८-३३॥
śakra uvāca |
brahmaṇāsmi samādiṣṭo na hantavyo bhavāniti |
tena te'haṃ bale vajraṃ na vimuñcāmi mūrdhani || 12-218-33||

MHB 12-218-34

यथेष्टं गच्छ दैत्येन्द्र स्वस्ति तेऽस्तु महासुर ।
आदित्यो नावतपिता कदाचिन्मध्यतः स्थितः ॥ १२-२१८-३४॥
yatheṣṭaṃ gaccha daityendra svasti te'stu mahāsura |
ādityo nāvatapitā kadācinmadhyataḥ sthitaḥ || 12-218-34||

MHB 12-218-35

स्थापितो ह्यस्य समयः पूर्वमेव स्वयंभुवा ।
अजस्रं परियात्येष सत्येनावतपन्प्रजाः ॥ १२-२१८-३५॥
sthāpito hyasya samayaḥ pūrvameva svayaṃbhuvā |
ajasraṃ pariyātyeṣa satyenāvatapanprajāḥ || 12-218-35||

MHB 12-218-36

अयनं तस्य षण्मासा उत्तरं दक्षिणं तथा ।
येन संयाति लोकेषु शीतोष्णे विसृजन्रविः ॥ १२-२१८-३६॥
ayanaṃ tasya ṣaṇmāsā uttaraṃ dakṣiṇaṃ tathā |
yena saṃyāti lokeṣu śītoṣṇe visṛjanraviḥ || 12-218-36||

MHB 12-218-37

भीष्म उवाच ।
एवमुक्तस्तु दैत्येन्द्रो बलिरिन्द्रेण भारत ।
जगाम दक्षिणामाशामुदीचीं तु पुरंदरः ॥ १२-२१८-३७॥
bhīṣma uvāca |
evamuktastu daityendro balirindreṇa bhārata |
jagāma dakṣiṇāmāśāmudīcīṃ tu puraṃdaraḥ || 12-218-37||

MHB 12-218-38

इत्येतद्बलिना गीतमनहंकारसंज्ञितम् ।
वाक्यं श्रुत्वा सहस्राक्षः खमेवारुरुहे तदा ॥ १२-२१८-३८॥
ityetadbalinā gītamanahaṃkārasaṃjñitam |
vākyaṃ śrutvā sahasrākṣaḥ khamevāruruhe tadā || 12-218-38||

Adhyaya: 219/353 (23)

MHB 12-219-1

भीष्म उवाच ।
अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
शतक्रतोश्च संवादं नमुचेश्च युधिष्ठिर ॥ १२-२१९-१॥
bhīṣma uvāca |
atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
śatakratośca saṃvādaṃ namuceśca yudhiṣṭhira || 12-219-1||

MHB 12-219-2

श्रिया विहीनमासीनमक्षोभ्यमिव सागरम् ।
भवाभवज्ञं भूतानामित्युवाच पुरंदरः ॥ १२-२१९-२॥
śriyā vihīnamāsīnamakṣobhyamiva sāgaram |
bhavābhavajñaṃ bhūtānāmityuvāca puraṃdaraḥ || 12-219-2||

MHB 12-219-3

बद्धः पाशैश्च्युतः स्थानाद्द्विषतां वशमागतः ।
श्रिया विहीनो नमुचे शोचस्याहो न शोचसि ॥ १२-२१९-३॥
baddhaḥ pāśaiścyutaḥ sthānāddviṣatāṃ vaśamāgataḥ |
śriyā vihīno namuce śocasyāho na śocasi || 12-219-3||

MHB 12-219-4

नमुचिरुवाच ।
अनवाप्यं च शोकेन शरीरं चोपतप्यते ।
अमित्राश्च प्रहृष्यन्ति नास्ति शोके सहायता ॥ १२-२१९-४॥
namuciruvāca |
anavāpyaṃ ca śokena śarīraṃ copatapyate |
amitrāśca prahṛṣyanti nāsti śoke sahāyatā || 12-219-4||

MHB 12-219-5

तस्माच्छक्र न शोचामि सर्वं ह्येवेदमन्तवत् ।
संतापाद्भ्रश्यते रूपं धर्मश्चैव सुरेश्वर ॥ १२-२१९-५॥
tasmācchakra na śocāmi sarvaṃ hyevedamantavat |
saṃtāpādbhraśyate rūpaṃ dharmaścaiva sureśvara || 12-219-5||

MHB 12-219-6

विनीय खलु तद्दुःखमागतं वैमनस्यजम् ।
ध्यातव्यं मनसा हृद्यं कल्याणं संविजानता ॥ १२-२१९-६॥
vinīya khalu tadduḥkhamāgataṃ vaimanasyajam |
dhyātavyaṃ manasā hṛdyaṃ kalyāṇaṃ saṃvijānatā || 12-219-6||

MHB 12-219-7

यथा यथा हि पुरुषः कल्याणे कुरुते मनः ।
तदैवास्य प्रसीदन्ति सर्वार्था नात्र संशयः ॥ १२-२१९-७॥
yathā yathā hi puruṣaḥ kalyāṇe kurute manaḥ |
tadaivāsya prasīdanti sarvārthā nātra saṃśayaḥ || 12-219-7||

MHB 12-219-8

एकः शास्ता न द्वितीयोऽस्ति शास्ता गर्भे शयानं पुरुषं शास्ति शास्ता ।
तेनानुशिष्टः प्रवणादिवोदकं यथा नियुक्तोऽस्मि तथा वहामि ॥ १२-२१९-८॥
ekaḥ śāstā na dvitīyo'sti śāstā garbhe śayānaṃ puruṣaṃ śāsti śāstā |
tenānuśiṣṭaḥ pravaṇādivodakaṃ yathā niyukto'smi tathā vahāmi || 12-219-8||

MHB 12-219-9

भावाभावावभिजानन्गरीयो जानामि श्रेयो न तु तत्करोमि ।
आशाः सुशर्म्याः सुहृदां सुकुर्वन्यथा नियुक्तोऽस्मि तथा वहामि ॥ १२-२१९-९॥
bhāvābhāvāvabhijānangarīyo jānāmi śreyo na tu tatkaromi |
āśāḥ suśarmyāḥ suhṛdāṃ sukurvanyathā niyukto'smi tathā vahāmi || 12-219-9||

MHB 12-219-10

यथा यथास्य प्राप्तव्यं प्राप्नोत्येव तथा तथा ।
भवितव्यं यथा यच्च भवत्येव तथा तथा ॥ १२-२१९-१०॥
yathā yathāsya prāptavyaṃ prāpnotyeva tathā tathā |
bhavitavyaṃ yathā yacca bhavatyeva tathā tathā || 12-219-10||

MHB 12-219-11

यत्र यत्रैव संयुङ्क्ते धाता गर्भं पुनः पुनः ।
तत्र तत्रैव वसति न यत्र स्वयमिच्छति ॥ १२-२१९-११॥
yatra yatraiva saṃyuṅkte dhātā garbhaṃ punaḥ punaḥ |
tatra tatraiva vasati na yatra svayamicchati || 12-219-11||

MHB 12-219-12

भावो योऽयमनुप्राप्तो भवितव्यमिदं मम ।
इति यस्य सदा भावो न स मुह्येत्कदाचन ॥ १२-२१९-१२॥
bhāvo yo'yamanuprāpto bhavitavyamidaṃ mama |
iti yasya sadā bhāvo na sa muhyetkadācana || 12-219-12||

MHB 12-219-13

पर्यायैर्हन्यमानानामभियोक्ता न विद्यते ।
दुःखमेतत्तु यद्द्वेष्टा कर्ताहमिति मन्यते ॥ १२-२१९-१३॥
paryāyairhanyamānānāmabhiyoktā na vidyate |
duḥkhametattu yaddveṣṭā kartāhamiti manyate || 12-219-13||

MHB 12-219-14

ऋषींश्च देवांश्च महासुरांश्च त्रैविद्यवृद्धांश्च वने मुनींश्च ।
कान्नापदो नोपनमन्ति लोके परावरज्ञास्तु न संभ्रमन्ति ॥ १२-२१९-१४॥
ṛṣīṃśca devāṃśca mahāsurāṃśca traividyavṛddhāṃśca vane munīṃśca |
kānnāpado nopanamanti loke parāvarajñāstu na saṃbhramanti || 12-219-14||

MHB 12-219-15

न पण्डितः क्रुध्यति नापि सज्जते न चापि संसीदति न प्रहृष्यति ।
न चार्थकृच्छ्रव्यसनेषु शोचति स्थितः प्रकृत्या हिमवानिवाचलः ॥ १२-२१९-१५॥
na paṇḍitaḥ krudhyati nāpi sajjate na cāpi saṃsīdati na prahṛṣyati |
na cārthakṛcchravyasaneṣu śocati sthitaḥ prakṛtyā himavānivācalaḥ || 12-219-15||

MHB 12-219-16

यमर्थसिद्धिः परमा न हर्षयेत्तथैव काले व्यसनं न मोहयेत् ।
सुखं च दुःखं च तथैव मध्यमं निषेवते यः स धुरंधरो नरः ॥ १२-२१९-१६॥
yamarthasiddhiḥ paramā na harṣayettathaiva kāle vyasanaṃ na mohayet |
sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca tathaiva madhyamaṃ niṣevate yaḥ sa dhuraṃdharo naraḥ || 12-219-16||

MHB 12-219-17

यां यामवस्थां पुरुषोऽधिगच्छेत्तस्यां रमेतापरितप्यमानः ।
एवं प्रवृद्धं प्रणुदेन्मनोजं संतापमायासकरं शरीरात् ॥ १२-२१९-१७॥
yāṃ yāmavasthāṃ puruṣo'dhigacchettasyāṃ rametāparitapyamānaḥ |
evaṃ pravṛddhaṃ praṇudenmanojaṃ saṃtāpamāyāsakaraṃ śarīrāt || 12-219-17||

MHB 12-219-18

तत्सदः स परिषत्सभासदः प्राप्य यो न कुरुते सभाभयम् ।
धर्मतत्त्वमवगाह्य बुद्धिमान्योऽभ्युपैति स पुमान्धुरंधरः ॥ १२-२१९-१८॥
tatsadaḥ sa pariṣatsabhāsadaḥ prāpya yo na kurute sabhābhayam |
dharmatattvamavagāhya buddhimānyo'bhyupaiti sa pumāndhuraṃdharaḥ || 12-219-18||

MHB 12-219-19

प्राज्ञस्य कर्माणि दुरन्वयानि न वै प्राज्ञो मुह्यति मोहकाले ।
स्थानाच्च्युतश्चेन्न मुमोह गौतमस्तावत्कृच्छ्रामापदं प्राप्य वृद्धः ॥ १२-२१९-१९॥
prājñasya karmāṇi duranvayāni na vai prājño muhyati mohakāle |
sthānāccyutaścenna mumoha gautamastāvatkṛcchrāmāpadaṃ prāpya vṛddhaḥ || 12-219-19||

MHB 12-219-20

न मन्त्रबलवीर्येण प्रज्ञया पौरुषेण वा ।
अलभ्यं लभते मर्त्यस्तत्र का परिदेवना ॥ १२-२१९-२०॥
na mantrabalavīryeṇa prajñayā pauruṣeṇa vā |
alabhyaṃ labhate martyastatra kā paridevanā || 12-219-20||

MHB 12-219-21

यदेवमनुजातस्य धातारो विदधुः पुरा ।
तदेवानुभविष्यामि किं मे मृत्युः करिष्यति ॥ १२-२१९-२१॥
yadevamanujātasya dhātāro vidadhuḥ purā |
tadevānubhaviṣyāmi kiṃ me mṛtyuḥ kariṣyati || 12-219-21||

MHB 12-219-22

लब्धव्यान्येव लभते गन्तव्यान्येव गच्छति ।
प्राप्तव्यान्येव प्राप्नोति दुःखानि च सुखानि च ॥ १२-२१९-२२॥
labdhavyānyeva labhate gantavyānyeva gacchati |
prāptavyānyeva prāpnoti duḥkhāni ca sukhāni ca || 12-219-22||

MHB 12-219-23

एतद्विदित्वा कार्त्स्न्येन यो न मुह्यति मानवः ।
कुशलः सुखदुःखेषु स वै सर्वधनेश्वरः ॥ १२-२१९-२३॥
etadviditvā kārtsnyena yo na muhyati mānavaḥ |
kuśalaḥ sukhaduḥkheṣu sa vai sarvadhaneśvaraḥ || 12-219-23||

Adhyaya: 220/353 (118)

MHB 12-220-1

युधिष्ठिर उवाच ।
मग्नस्य व्यसने कृच्छ्रे किं श्रेयः पुरुषस्य हि ।
बन्धुनाशे महीपाल राज्यनाशेऽपि वा पुनः ॥ १२-२२०-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
magnasya vyasane kṛcchre kiṃ śreyaḥ puruṣasya hi |
bandhunāśe mahīpāla rājyanāśe'pi vā punaḥ || 12-220-1||

MHB 12-220-2

त्वं हि नः परमो वक्ता लोकेऽस्मिन्भरतर्षभ ।
एतद्भवन्तं पृच्छामि तन्मे वक्तुमिहार्हसि ॥ १२-२२०-२॥
tvaṃ hi naḥ paramo vaktā loke'sminbharatarṣabha |
etadbhavantaṃ pṛcchāmi tanme vaktumihārhasi || 12-220-2||

MHB 12-220-3

भीष्म उवाच ।
पुत्रदारैः सुखैश्चैव वियुक्तस्य धनेन च ।
मग्नस्य व्यसने कृच्छ्रे धृतिः श्रेयस्करी नृप ॥ १२-२२०-३॥
bhīṣma uvāca |
putradāraiḥ sukhaiścaiva viyuktasya dhanena ca |
magnasya vyasane kṛcchre dhṛtiḥ śreyaskarī nṛpa || 12-220-3||

MHB 12-220-4

धैर्येण युक्तस्य सतः शरीरं न विशीर्यते ।
आरोग्याच्च शरीरस्य स पुनर्विन्दते श्रियम् ॥ १२-२२०-४॥
dhairyeṇa yuktasya sataḥ śarīraṃ na viśīryate |
ārogyācca śarīrasya sa punarvindate śriyam || 12-220-4||

MHB 12-220-5

यस्य राज्ञो नरास्तात सात्त्विकीं वृत्तिमास्थिताः ।
तस्य स्थैर्यं च धैर्यं च व्यवसायश्च कर्मसु ॥ १२-२२०-५॥
yasya rājño narāstāta sāttvikīṃ vṛttimāsthitāḥ |
tasya sthairyaṃ ca dhairyaṃ ca vyavasāyaśca karmasu || 12-220-5||

MHB 12-220-6

अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
बलिवासवसंवादं पुनरेव युधिष्ठिर ॥ १२-२२०-६॥
atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
balivāsavasaṃvādaṃ punareva yudhiṣṭhira || 12-220-6||

MHB 12-220-7

वृत्ते देवासुरे युद्धे दैत्यदानवसंक्षये ।
विष्णुक्रान्तेषु लोकेषु देवराजे शतक्रतौ ॥ १२-२२०-७॥
vṛtte devāsure yuddhe daityadānavasaṃkṣaye |
viṣṇukrānteṣu lokeṣu devarāje śatakratau || 12-220-7||

MHB 12-220-8

इज्यमानेषु देवेषु चातुर्वर्ण्ये व्यवस्थिते ।
समृध्यमाने त्रैलोक्ये प्रीतियुक्ते स्वयंभुवि ॥ १२-२२०-८॥
ijyamāneṣu deveṣu cāturvarṇye vyavasthite |
samṛdhyamāne trailokye prītiyukte svayaṃbhuvi || 12-220-8||

MHB 12-220-9

रुद्रैर्वसुभिरादित्यैरश्विभ्यामपि चर्षिभिः ।
गन्धर्वैर्भुजगेन्द्रैश्च सिद्धैश्चान्यैर्वृतः प्रभुः ॥ १२-२२०-९॥
rudrairvasubhirādityairaśvibhyāmapi carṣibhiḥ |
gandharvairbhujagendraiśca siddhaiścānyairvṛtaḥ prabhuḥ || 12-220-9||

MHB 12-220-10

चतुर्दन्तं सुदान्तं च वारणेन्द्रं श्रिया वृतम् ।
आरुह्यैरावतं शक्रस्त्रैलोक्यमनुसंययौ ॥ १२-२२०-१०॥
caturdantaṃ sudāntaṃ ca vāraṇendraṃ śriyā vṛtam |
āruhyairāvataṃ śakrastrailokyamanusaṃyayau || 12-220-10||

MHB 12-220-11

स कदाचित्समुद्रान्ते कस्मिंश्चिद्गिरिगह्वरे ।
बलिं वैरोचनिं वज्री ददर्शोपससर्प च ॥ १२-२२०-११॥
sa kadācitsamudrānte kasmiṃścidgirigahvare |
baliṃ vairocaniṃ vajrī dadarśopasasarpa ca || 12-220-11||

MHB 12-220-12

तमैरावतमूर्धस्थं प्रेक्ष्य देवगणैर्वृतम् ।
सुरेन्द्रमिन्द्रं दैत्येन्द्रो न शुशोच न विव्यथे ॥ १२-२२०-१२॥
tamairāvatamūrdhasthaṃ prekṣya devagaṇairvṛtam |
surendramindraṃ daityendro na śuśoca na vivyathe || 12-220-12||

MHB 12-220-13

दृष्ट्वा तमविकारस्थं तिष्ठन्तं निर्भयं बलिम् ।
अधिरूढो द्विपश्रेष्ठमित्युवाच शतक्रतुः ॥ १२-२२०-१३॥
dṛṣṭvā tamavikārasthaṃ tiṣṭhantaṃ nirbhayaṃ balim |
adhirūḍho dvipaśreṣṭhamityuvāca śatakratuḥ || 12-220-13||

MHB 12-220-14

दैत्य न व्यथसे शौर्यादथ वा वृद्धसेवया ।
तपसा भावितत्वाद्वा सर्वथैतत्सुदुष्करम् ॥ १२-२२०-१४॥
daitya na vyathase śauryādatha vā vṛddhasevayā |
tapasā bhāvitatvādvā sarvathaitatsuduṣkaram || 12-220-14||

MHB 12-220-15

शत्रुभिर्वशमानीतो हीनः स्थानादनुत्तमात् ।
वैरोचने किमाश्रित्य शोचितव्ये न शोचसि ॥ १२-२२०-१५॥
śatrubhirvaśamānīto hīnaḥ sthānādanuttamāt |
vairocane kimāśritya śocitavye na śocasi || 12-220-15||

MHB 12-220-16

श्रैष्ठ्यं प्राप्य स्वजातीनां भुक्त्वा भोगाननुत्तमान् ।
हृतस्वबलराज्यस्त्वं ब्रूहि कस्मान्न शोचसि ॥ १२-२२०-१६॥
śraiṣṭhyaṃ prāpya svajātīnāṃ bhuktvā bhogānanuttamān |
hṛtasvabalarājyastvaṃ brūhi kasmānna śocasi || 12-220-16||

MHB 12-220-17

ईश्वरो हि पुरा भूत्वा पितृपैतामहे पदे ।
तत्त्वमद्य हृतं दृष्ट्वा सपत्नैः किं न शोचसि ॥ १२-२२०-१७॥
īśvaro hi purā bhūtvā pitṛpaitāmahe pade |
tattvamadya hṛtaṃ dṛṣṭvā sapatnaiḥ kiṃ na śocasi || 12-220-17||

MHB 12-220-18

बद्धश्च वारुणैः पाशैर्वज्रेण च समाहतः ।
हृतदारो हृतधनो ब्रूहि कस्मान्न शोचसि ॥ १२-२२०-१८॥
baddhaśca vāruṇaiḥ pāśairvajreṇa ca samāhataḥ |
hṛtadāro hṛtadhano brūhi kasmānna śocasi || 12-220-18||

MHB 12-220-19

भ्रष्टश्रीर्विभवभ्रष्टो यन्न शोचसि दुष्करम् ।
त्रैलोक्यराज्यनाशे हि कोऽन्यो जीवितुमुत्सहेत् ॥ १२-२२०-१९॥
bhraṣṭaśrīrvibhavabhraṣṭo yanna śocasi duṣkaram |
trailokyarājyanāśe hi ko'nyo jīvitumutsahet || 12-220-19||

MHB 12-220-20

एतच्चान्यच्च परुषं ब्रुवन्तं परिभूय तम् ।
श्रुत्वा सुखमसंभ्रान्तो बलिर्वैरोचनोऽब्रवीत् ॥ १२-२२०-२०॥
etaccānyacca paruṣaṃ bruvantaṃ paribhūya tam |
śrutvā sukhamasaṃbhrānto balirvairocano'bravīt || 12-220-20||

MHB 12-220-21

निगृहीते मयि भृशं शक्र किं कत्थितेन ते ।
वज्रमुद्यम्य तिष्ठन्तं पश्यामि त्वां पुरंदर ॥ १२-२२०-२१॥
nigṛhīte mayi bhṛśaṃ śakra kiṃ katthitena te |
vajramudyamya tiṣṭhantaṃ paśyāmi tvāṃ puraṃdara || 12-220-21||

MHB 12-220-22

अशक्तः पूर्वमासीस्त्वं कथंचिच्छक्ततां गतः ।
कस्त्वदन्य इमा वाचः सुक्रूरा वक्तुमर्हति ॥ १२-२२०-२२॥
aśaktaḥ pūrvamāsīstvaṃ kathaṃcicchaktatāṃ gataḥ |
kastvadanya imā vācaḥ sukrūrā vaktumarhati || 12-220-22||

MHB 12-220-23

यस्तु शत्रोर्वशस्थस्य शक्तोऽपि कुरुते दयाम् ।
हस्तप्राप्तस्य वीरस्य तं चैव पुरुषं विदुः ॥ १२-२२०-२३॥
yastu śatrorvaśasthasya śakto'pi kurute dayām |
hastaprāptasya vīrasya taṃ caiva puruṣaṃ viduḥ || 12-220-23||

MHB 12-220-24

अनिश्चयो हि युद्धेषु द्वयोर्विवदमानयोः ।
एकः प्राप्नोति विजयमेकश्चैव पराभवम् ॥ १२-२२०-२४॥
aniścayo hi yuddheṣu dvayorvivadamānayoḥ |
ekaḥ prāpnoti vijayamekaścaiva parābhavam || 12-220-24||

MHB 12-220-25

मा च ते भूत्स्वभावोऽयं मया दैवतपुंगव ।
ईश्वरः सर्वभूतानां विक्रमेण जितो बलात् ॥ १२-२२०-२५॥
mā ca te bhūtsvabhāvo'yaṃ mayā daivatapuṃgava |
īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ vikrameṇa jito balāt || 12-220-25||

MHB 12-220-26

नैतदस्मत्कृतं शक्र नैतच्छक्र त्वया कृतम् ।
यत्त्वमेवंगतो वज्रिन्यद्वाप्येवंगता वयम् ॥ १२-२२०-२६॥
naitadasmatkṛtaṃ śakra naitacchakra tvayā kṛtam |
yattvamevaṃgato vajrinyadvāpyevaṃgatā vayam || 12-220-26||

MHB 12-220-27

अहमासं यथाद्य त्वं भविता त्वं यथा वयम् ।
मावमंस्था मया कर्म दुष्कृतं कृतमित्युत ॥ १२-२२०-२७॥
ahamāsaṃ yathādya tvaṃ bhavitā tvaṃ yathā vayam |
māvamaṃsthā mayā karma duṣkṛtaṃ kṛtamityuta || 12-220-27||

MHB 12-220-28

सुखदुःखे हि पुरुषः पर्यायेणाधिगच्छति ।
पर्यायेणासि शक्रत्वं प्राप्तः शक्र न कर्मणा ॥ १२-२२०-२८॥
sukhaduḥkhe hi puruṣaḥ paryāyeṇādhigacchati |
paryāyeṇāsi śakratvaṃ prāptaḥ śakra na karmaṇā || 12-220-28||

MHB 12-220-29

कालः काले नयति मां त्वां च कालो नयत्ययम् ।
तेनाहं त्वं यथा नाद्य त्वं चापि न यथा वयम् ॥ १२-२२०-२९॥
kālaḥ kāle nayati māṃ tvāṃ ca kālo nayatyayam |
tenāhaṃ tvaṃ yathā nādya tvaṃ cāpi na yathā vayam || 12-220-29||

MHB 12-220-30

न मातृपितृशुश्रूषा न च दैवतपूजनम् ।
नान्यो गुणसमाचारः पुरुषस्य सुखावहः ॥ १२-२२०-३०॥
na mātṛpitṛśuśrūṣā na ca daivatapūjanam |
nānyo guṇasamācāraḥ puruṣasya sukhāvahaḥ || 12-220-30||

MHB 12-220-31

न विद्या न तपो दानं न मित्राणि न बान्धवाः ।
शक्नुवन्ति परित्रातुं नरं कालेन पीडितम् ॥ १२-२२०-३१॥
na vidyā na tapo dānaṃ na mitrāṇi na bāndhavāḥ |
śaknuvanti paritrātuṃ naraṃ kālena pīḍitam || 12-220-31||

MHB 12-220-32

नागामिनमनर्थं हि प्रतिघातशतैरपि ।
शक्नुवन्ति प्रतिव्योढुमृते बुद्धिबलान्नराः ॥ १२-२२०-३२॥
nāgāminamanarthaṃ hi pratighātaśatairapi |
śaknuvanti prativyoḍhumṛte buddhibalānnarāḥ || 12-220-32||

MHB 12-220-33

पर्यायैर्हन्यमानानां परित्राता न विद्यते ।
इदं तु दुःखं यच्छक्र कर्ताहमिति मन्यते ॥ १२-२२०-३३॥
paryāyairhanyamānānāṃ paritrātā na vidyate |
idaṃ tu duḥkhaṃ yacchakra kartāhamiti manyate || 12-220-33||

MHB 12-220-34

यदि कर्ता भवेत्कर्ता न क्रियेत कदाचन ।
यस्मात्तु क्रियते कर्ता तस्मात्कर्ताप्यनीश्वरः ॥ १२-२२०-३४॥
yadi kartā bhavetkartā na kriyeta kadācana |
yasmāttu kriyate kartā tasmātkartāpyanīśvaraḥ || 12-220-34||

MHB 12-220-35

कालेन त्वाहमजयं कालेनाहं जितस्त्वया ।
गन्ता गतिमतां कालः कालः कलयति प्रजाः ॥ १२-२२०-३५॥
kālena tvāhamajayaṃ kālenāhaṃ jitastvayā |
gantā gatimatāṃ kālaḥ kālaḥ kalayati prajāḥ || 12-220-35||

MHB 12-220-36

इन्द्र प्राकृतया बुद्ध्या प्रलपन्नावबुध्यसे ।
केचित्त्वां बहु मन्यन्ते श्रैष्ठ्यं प्राप्तं स्वकर्मणा ॥ १२-२२०-३६॥
indra prākṛtayā buddhyā pralapannāvabudhyase |
kecittvāṃ bahu manyante śraiṣṭhyaṃ prāptaṃ svakarmaṇā || 12-220-36||

MHB 12-220-37

कथमस्मद्विधो नाम जानँल्लोकप्रवृत्तयः ।
कालेनाभ्याहतः शोचेन्मुह्येद्वाप्यर्थसंभ्रमे ॥ १२-२२०-३७॥
kathamasmadvidho nāma jāna~llokapravṛttayaḥ |
kālenābhyāhataḥ śocenmuhyedvāpyarthasaṃbhrame || 12-220-37||

MHB 12-220-38

नित्यं कालपरीतस्य मम वा मद्विधस्य वा ।
बुद्धिर्व्यसनमासाद्य भिन्ना नौरिव सीदति ॥ १२-२२०-३८॥
nityaṃ kālaparītasya mama vā madvidhasya vā |
buddhirvyasanamāsādya bhinnā nauriva sīdati || 12-220-38||

MHB 12-220-39

अहं च त्वं च ये चान्ये भविष्यन्ति सुराधिपाः ।
ते सर्वे शक्र यास्यन्ति मार्गमिन्द्रशतैर्गतम् ॥ १२-२२०-३९॥
ahaṃ ca tvaṃ ca ye cānye bhaviṣyanti surādhipāḥ |
te sarve śakra yāsyanti mārgamindraśatairgatam || 12-220-39||

MHB 12-220-40

त्वामप्येवं सुदुर्धर्षं ज्वलन्तं परया श्रिया ।
काले परिणते कालः कालयिष्यति मामिव ॥ १२-२२०-४०॥
tvāmapyevaṃ sudurdharṣaṃ jvalantaṃ parayā śriyā |
kāle pariṇate kālaḥ kālayiṣyati māmiva || 12-220-40||

MHB 12-220-41

बहूनीन्द्रसहस्राणि दैतेयानां युगे युगे ।
अभ्यतीतानि कालेन कालो हि दुरतिक्रमः ॥ १२-२२०-४१॥
bahūnīndrasahasrāṇi daiteyānāṃ yuge yuge |
abhyatītāni kālena kālo hi duratikramaḥ || 12-220-41||

MHB 12-220-42

इदं तु लब्ध्वा त्वं स्थानमात्मानं बहु मन्यसे ।
सर्वभूतभवं देवं ब्रह्माणमिव शाश्वतम् ॥ १२-२२०-४२॥
idaṃ tu labdhvā tvaṃ sthānamātmānaṃ bahu manyase |
sarvabhūtabhavaṃ devaṃ brahmāṇamiva śāśvatam || 12-220-42||

MHB 12-220-43

न चेदमचलं स्थानमनन्तं वापि कस्यचित् ।
त्वं तु बालिशया बुद्ध्या ममेदमिति मन्यसे ॥ १२-२२०-४३॥
na cedamacalaṃ sthānamanantaṃ vāpi kasyacit |
tvaṃ tu bāliśayā buddhyā mamedamiti manyase || 12-220-43||

MHB 12-220-44

अविश्वास्ये विश्वसिषि मन्यसे चाध्रुवं ध्रुवम् ।
ममेयमिति मोहात्त्वं राजश्रियमभीप्ससि ॥ १२-२२०-४४॥
aviśvāsye viśvasiṣi manyase cādhruvaṃ dhruvam |
mameyamiti mohāttvaṃ rājaśriyamabhīpsasi || 12-220-44||

MHB 12-220-45

नेयं तव न चास्माकं न चान्येषां स्थिरा मता ।
अतिक्रम्य बहूनन्यांस्त्वयि तावदियं स्थिता ॥ १२-२२०-४५॥
neyaṃ tava na cāsmākaṃ na cānyeṣāṃ sthirā matā |
atikramya bahūnanyāṃstvayi tāvadiyaṃ sthitā || 12-220-45||

MHB 12-220-46

कंचित्कालमियं स्थित्वा त्वयि वासव चञ्चला ।
गौर्निपानमिवोत्सृज्य पुनरन्यं गमिष्यति ॥ १२-२२०-४६॥
kaṃcitkālamiyaṃ sthitvā tvayi vāsava cañcalā |
gaurnipānamivotsṛjya punaranyaṃ gamiṣyati || 12-220-46||

MHB 12-220-47

राजलोका ह्यतिक्रान्ता यान्न संख्यातुमुत्सहे ।
त्वत्तो बहुतराश्चान्ये भविष्यन्ति पुरंदर ॥ १२-२२०-४७॥
rājalokā hyatikrāntā yānna saṃkhyātumutsahe |
tvatto bahutarāścānye bhaviṣyanti puraṃdara || 12-220-47||

MHB 12-220-48

सवृक्षौषधिरत्नेयं ससरित्पर्वताकरा ।
तानिदानीं न पश्यामि यैर्भुक्तेयं पुरा मही ॥ १२-२२०-४८॥
savṛkṣauṣadhiratneyaṃ sasaritparvatākarā |
tānidānīṃ na paśyāmi yairbhukteyaṃ purā mahī || 12-220-48||

MHB 12-220-49

पृथुरैलो मयो भौमो नरकः शम्बरस्तथा ।
अश्वग्रीवः पुलोमा च स्वर्भानुरमितध्वजः ॥ १२-२२०-४९॥
pṛthurailo mayo bhaumo narakaḥ śambarastathā |
aśvagrīvaḥ pulomā ca svarbhānuramitadhvajaḥ || 12-220-49||

MHB 12-220-50

प्रह्रादो नमुचिर्दक्षो विप्रचित्तिर्विरोचनः ।
ह्रीनिषेधः सुहोत्रश्च भूरिहा पुष्पवान्वृषः ॥ १२-२२०-५०॥
prahrādo namucirdakṣo vipracittirvirocanaḥ |
hrīniṣedhaḥ suhotraśca bhūrihā puṣpavānvṛṣaḥ || 12-220-50||

MHB 12-220-51

सत्येषुरृषभो राहुः कपिलाश्वो विरूपकः ।
बाणः कार्तस्वरो वह्निर्विश्वदंष्ट्रोऽथ नैरृतः ॥ १२-२२०-५१॥
satyeṣurṛṣabho rāhuḥ kapilāśvo virūpakaḥ |
bāṇaḥ kārtasvaro vahnirviśvadaṃṣṭro'tha nairṛtaḥ || 12-220-51||

MHB 12-220-52

रित्थाहुत्थौ वीरताम्रौ वराहाश्वो रुचिः प्रभुः ।
विश्वजित्प्रतिशौरिश्च वृषाण्डो विष्करो मधुः ॥ १२-२२०-५२॥
ritthāhutthau vīratāmrau varāhāśvo ruciḥ prabhuḥ |
viśvajitpratiśauriśca vṛṣāṇḍo viṣkaro madhuḥ || 12-220-52||

MHB 12-220-53

हिरण्यकशिपुश्चैव कैटभश्चैव दानवः ।
दैत्याश्च कालखञ्जाश्च सर्वे ते नैरृतैः सह ॥ १२-२२०-५३॥
hiraṇyakaśipuścaiva kaiṭabhaścaiva dānavaḥ |
daityāśca kālakhañjāśca sarve te nairṛtaiḥ saha || 12-220-53||

MHB 12-220-54

एते चान्ये च बहवः पूर्वे पूर्वतराश्च ये ।
दैत्येन्द्रा दानवेन्द्राश्च यांश्चान्याननुशुश्रुम ॥ १२-२२०-५४॥
ete cānye ca bahavaḥ pūrve pūrvatarāśca ye |
daityendrā dānavendrāśca yāṃścānyānanuśuśruma || 12-220-54||

MHB 12-220-55

बहवः पूर्वदैत्येन्द्राः संत्यज्य पृथिवीं गताः ।
कालेनाभ्याहताः सर्वे कालो हि बलवत्तरः ॥ १२-२२०-५५॥
bahavaḥ pūrvadaityendrāḥ saṃtyajya pṛthivīṃ gatāḥ |
kālenābhyāhatāḥ sarve kālo hi balavattaraḥ || 12-220-55||

MHB 12-220-56

सर्वैः क्रतुशतैरिष्टं न त्वमेकः शतक्रतुः ।
सर्वे धर्मपराश्चासन्सर्वे सततसत्रिणः ॥ १२-२२०-५६॥
sarvaiḥ kratuśatairiṣṭaṃ na tvamekaḥ śatakratuḥ |
sarve dharmaparāścāsansarve satatasatriṇaḥ || 12-220-56||

MHB 12-220-57

अन्तरिक्षचराः सर्वे सर्वेऽभिमुखयोधिनः ।
सर्वे संहननोपेताः सर्वे परिघबाहवः ॥ १२-२२०-५७॥
antarikṣacarāḥ sarve sarve'bhimukhayodhinaḥ |
sarve saṃhananopetāḥ sarve parighabāhavaḥ || 12-220-57||

MHB 12-220-58

सर्वे मायाशतधराः सर्वे ते कामचारिणः ।
सर्वे समरमासाद्य न श्रूयन्ते पराजिताः ॥ १२-२२०-५८॥
sarve māyāśatadharāḥ sarve te kāmacāriṇaḥ |
sarve samaramāsādya na śrūyante parājitāḥ || 12-220-58||

MHB 12-220-59

सर्वे सत्यव्रतपराः सर्वे कामविहारिणः ।
सर्वे वेदव्रतपराः सर्वे चासन्बहुश्रुताः ॥ १२-२२०-५९॥
sarve satyavrataparāḥ sarve kāmavihāriṇaḥ |
sarve vedavrataparāḥ sarve cāsanbahuśrutāḥ || 12-220-59||

MHB 12-220-60

सर्वे संहतमैश्वर्यमीश्वराः प्रतिपेदिरे ।
न चैश्वर्यमदस्तेषां भूतपूर्वो महात्मनाम् ॥ १२-२२०-६०॥
sarve saṃhatamaiśvaryamīśvarāḥ pratipedire |
na caiśvaryamadasteṣāṃ bhūtapūrvo mahātmanām || 12-220-60||

MHB 12-220-61

सर्वे यथार्थदातारः सर्वे विगतमत्सराः ।
सर्वे सर्वेषु भूतेषु यथावत्प्रतिपेदिरे ॥ १२-२२०-६१॥
sarve yathārthadātāraḥ sarve vigatamatsarāḥ |
sarve sarveṣu bhūteṣu yathāvatpratipedire || 12-220-61||

MHB 12-220-62

सर्वे दाक्षायणीपुत्राः प्राजापत्या महाबलाः ।
ज्वलन्तः प्रतपन्तश्च कालेन प्रतिसंहृताः ॥ १२-२२०-६२॥
sarve dākṣāyaṇīputrāḥ prājāpatyā mahābalāḥ |
jvalantaḥ pratapantaśca kālena pratisaṃhṛtāḥ || 12-220-62||

MHB 12-220-63

त्वं चैवेमां यदा भुक्त्वा पृथिवीं त्यक्ष्यसे पुनः ।
न शक्ष्यसि तदा शक्र नियन्तुं शोकमात्मनः ॥ १२-२२०-६३॥
tvaṃ caivemāṃ yadā bhuktvā pṛthivīṃ tyakṣyase punaḥ |
na śakṣyasi tadā śakra niyantuṃ śokamātmanaḥ || 12-220-63||

MHB 12-220-64

मुञ्चेच्छां कामभोगेषु मुञ्चेमं श्रीभवं मदम् ।
एवं स्वराज्यनाशे त्वं शोकं संप्रसहिष्यसि ॥ १२-२२०-६४॥
muñcecchāṃ kāmabhogeṣu muñcemaṃ śrībhavaṃ madam |
evaṃ svarājyanāśe tvaṃ śokaṃ saṃprasahiṣyasi || 12-220-64||

MHB 12-220-65

शोककाले शुचो मा त्वं हर्षकाले च मा हृषः ।
अतीतानागते हित्वा प्रत्युत्पन्नेन वर्तय ॥ १२-२२०-६५॥
śokakāle śuco mā tvaṃ harṣakāle ca mā hṛṣaḥ |
atītānāgate hitvā pratyutpannena vartaya || 12-220-65||

MHB 12-220-66

मां चेदभ्यागतः कालः सदायुक्तमतन्द्रितम् ।
क्षमस्व नचिरादिन्द्र त्वामप्युपगमिष्यति ॥ १२-२२०-६६॥
māṃ cedabhyāgataḥ kālaḥ sadāyuktamatandritam |
kṣamasva nacirādindra tvāmapyupagamiṣyati || 12-220-66||

MHB 12-220-67

त्रासयन्निव देवेन्द्र वाग्भिस्तक्षसि मामिह ।
संयते मयि नूनं त्वमात्मानं बहु मन्यसे ॥ १२-२२०-६७॥
trāsayanniva devendra vāgbhistakṣasi māmiha |
saṃyate mayi nūnaṃ tvamātmānaṃ bahu manyase || 12-220-67||

MHB 12-220-68

कालः प्रथममायान्मां पश्चात्त्वामनुधावति ।
तेन गर्जसि देवेन्द्र पूर्वं कालहते मयि ॥ १२-२२०-६८॥
kālaḥ prathamamāyānmāṃ paścāttvāmanudhāvati |
tena garjasi devendra pūrvaṃ kālahate mayi || 12-220-68||

MHB 12-220-69

को हि स्थातुमलं लोके क्रुद्धस्य मम संयुगे ।
कालस्तु बलवान्प्राप्तस्तेन तिष्ठसि वासव ॥ १२-२२०-६९॥
ko hi sthātumalaṃ loke kruddhasya mama saṃyuge |
kālastu balavānprāptastena tiṣṭhasi vāsava || 12-220-69||

MHB 12-220-70

यत्तद्वर्षसहस्रान्तं पूर्णं भवितुमर्हति ।
यथा मे सर्वगात्राणि नस्वस्थानि हतौजसः ॥ १२-२२०-७०॥
yattadvarṣasahasrāntaṃ pūrṇaṃ bhavitumarhati |
yathā me sarvagātrāṇi nasvasthāni hataujasaḥ || 12-220-70||

MHB 12-220-71

अहमैन्द्रच्च्युतः स्थानात्त्वमिन्द्रः प्रकृतो दिवि ।
सुचित्रे जीवलोकेऽस्मिन्नुपास्यः कालपर्ययात् ॥ १२-२२०-७१॥
ahamaindraccyutaḥ sthānāttvamindraḥ prakṛto divi |
sucitre jīvaloke'sminnupāsyaḥ kālaparyayāt || 12-220-71||

MHB 12-220-72

किं हि कृत्वा त्वमिन्द्रोऽद्य किं हि कृत्वा च्युता वयम् ।
कालः कर्ता विकर्ता च सर्वमन्यदकारणम् ॥ १२-२२०-७२॥
kiṃ hi kṛtvā tvamindro'dya kiṃ hi kṛtvā cyutā vayam |
kālaḥ kartā vikartā ca sarvamanyadakāraṇam || 12-220-72||

MHB 12-220-73

नाशं विनाशमैश्वर्यं सुखदुःखे भवाभवौ ।
विद्वान्प्राप्यैवमत्यर्थं न प्रहृष्येन्न च व्यथेत् ॥ १२-२२०-७३॥
nāśaṃ vināśamaiśvaryaṃ sukhaduḥkhe bhavābhavau |
vidvānprāpyaivamatyarthaṃ na prahṛṣyenna ca vyathet || 12-220-73||

MHB 12-220-74

त्वमेव हीन्द्र वेत्थास्मान्वेदाहं त्वां च वासव ।
विकत्थसे मां किं बद्धं कालेन निरपत्रप ॥ १२-२२०-७४॥
tvameva hīndra vetthāsmānvedāhaṃ tvāṃ ca vāsava |
vikatthase māṃ kiṃ baddhaṃ kālena nirapatrapa || 12-220-74||

MHB 12-220-75

त्वमेव हि पुरा वेत्थ यत्तदा पौरुषं मम ।
समरेषु च विक्रान्तं पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ॥ १२-२२०-७५॥
tvameva hi purā vettha yattadā pauruṣaṃ mama |
samareṣu ca vikrāntaṃ paryāptaṃ tannidarśanam || 12-220-75||

MHB 12-220-76

आदित्याश्चैव रुद्राश्च साध्याश्च वसुभिः सह ।
मया विनिर्जिताः सर्वे मरुतश्च शचीपते ॥ १२-२२०-७६॥
ādityāścaiva rudrāśca sādhyāśca vasubhiḥ saha |
mayā vinirjitāḥ sarve marutaśca śacīpate || 12-220-76||

MHB 12-220-77

त्वमेव शक्र जानासि देवासुरसमागमे ।
समेता विबुधा भग्नास्तरसा समरे मया ॥ १२-२२०-७७॥
tvameva śakra jānāsi devāsurasamāgame |
sametā vibudhā bhagnāstarasā samare mayā || 12-220-77||

MHB 12-220-78

पर्वताश्चासकृत्क्षिप्ताः सवनाः सवनौकसः ।
सटङ्कशिखरा घोराः समरे मूर्ध्नि ते मया ॥ १२-२२०-७८॥
parvatāścāsakṛtkṣiptāḥ savanāḥ savanaukasaḥ |
saṭaṅkaśikharā ghorāḥ samare mūrdhni te mayā || 12-220-78||

MHB 12-220-79

किं नु शक्यं मया कर्तुं यत्कालो दुरतिक्रमः ।
न हि त्वां नोत्सहे हन्तुं सवज्रमपि मुष्टिना ॥ १२-२२०-७९॥
kiṃ nu śakyaṃ mayā kartuṃ yatkālo duratikramaḥ |
na hi tvāṃ notsahe hantuṃ savajramapi muṣṭinā || 12-220-79||

MHB 12-220-80

न तु विक्रमकालोऽयं क्षमाकालोऽयमागतः ।
तेन त्वा मर्षये शक्र दुर्मर्षणतरस्त्वया ॥ १२-२२०-८०॥
na tu vikramakālo'yaṃ kṣamākālo'yamāgataḥ |
tena tvā marṣaye śakra durmarṣaṇatarastvayā || 12-220-80||

MHB 12-220-81

त्वं मा परिणते काले परीतं कालवह्निना ।
नियतं कालपाशेन बद्धं शक्र विकत्थसे ॥ १२-२२०-८१॥
tvaṃ mā pariṇate kāle parītaṃ kālavahninā |
niyataṃ kālapāśena baddhaṃ śakra vikatthase || 12-220-81||

MHB 12-220-82

अयं स पुरुषः श्यामो लोकस्य दुरतिक्रमः ।
बद्ध्वा तिष्ठति मां रौद्रः पशुं रशनया यथा ॥ १२-२२०-८२॥
ayaṃ sa puruṣaḥ śyāmo lokasya duratikramaḥ |
baddhvā tiṣṭhati māṃ raudraḥ paśuṃ raśanayā yathā || 12-220-82||

MHB 12-220-83

लाभालाभौ सुखं दुःखं कामक्रोधौ भवाभवौ ।
वधो बन्धः प्रमोक्षश्च सर्वं कालेन लभ्यते ॥ १२-२२०-८३॥
lābhālābhau sukhaṃ duḥkhaṃ kāmakrodhau bhavābhavau |
vadho bandhaḥ pramokṣaśca sarvaṃ kālena labhyate || 12-220-83||

MHB 12-220-84

नाहं कर्ता न कर्ता त्वं कर्ता यस्तु सदा प्रभुः ।
सोऽयं पचति कालो मां वृक्षे फलमिवागतम् ॥ १२-२२०-८४॥
nāhaṃ kartā na kartā tvaṃ kartā yastu sadā prabhuḥ |
so'yaṃ pacati kālo māṃ vṛkṣe phalamivāgatam || 12-220-84||

MHB 12-220-85

यान्येव पुरुषः कुर्वन्सुखैः कालेन युज्यते ।
पुनस्तान्येव कुर्वाणो दुःखैः कालेन युज्यते ॥ १२-२२०-८५॥
yānyeva puruṣaḥ kurvansukhaiḥ kālena yujyate |
punastānyeva kurvāṇo duḥkhaiḥ kālena yujyate || 12-220-85||

MHB 12-220-86

न च कालेन कालज्ञः स्पृष्टः शोचितुमर्हति ।
तेन शक्र न शोचामि नास्ति शोके सहायता ॥ १२-२२०-८६॥
na ca kālena kālajñaḥ spṛṣṭaḥ śocitumarhati |
tena śakra na śocāmi nāsti śoke sahāyatā || 12-220-86||

MHB 12-220-87

यदा हि शोचतां शोको व्यसनं नापकर्षति ।
सामर्थ्यं शोचतो नास्ति नाद्य शोचाम्यहं ततः ॥ १२-२२०-८७॥
yadā hi śocatāṃ śoko vyasanaṃ nāpakarṣati |
sāmarthyaṃ śocato nāsti nādya śocāmyahaṃ tataḥ || 12-220-87||

MHB 12-220-88

एवमुक्तः सहस्राक्षो भगवान्पाकशासनः ।
प्रतिसंहृत्य संरम्भमित्युवाच शतक्रतुः ॥ १२-२२०-८८॥
evamuktaḥ sahasrākṣo bhagavānpākaśāsanaḥ |
pratisaṃhṛtya saṃrambhamityuvāca śatakratuḥ || 12-220-88||

MHB 12-220-89

सवज्रमुद्यतं बाहुं दृष्ट्वा पाशांश्च वारुणान् ।
कस्येह न व्यथेद्बुद्धिर्मृत्योरपि जिघांसतः ॥ १२-२२०-८९॥
savajramudyataṃ bāhuṃ dṛṣṭvā pāśāṃśca vāruṇān |
kasyeha na vyathedbuddhirmṛtyorapi jighāṃsataḥ || 12-220-89||

MHB 12-220-90

सा ते न व्यथते बुद्धिरचला तत्त्वदर्शिनी ।
ब्रुवन्न व्यथसे स त्वं वाक्यं सत्यपराक्रम ॥ १२-२२०-९०॥
sā te na vyathate buddhiracalā tattvadarśinī |
bruvanna vyathase sa tvaṃ vākyaṃ satyaparākrama || 12-220-90||

MHB 12-220-91

को हि विश्वासमर्थेषु शरीरे वा शरीरभृत् ।
कर्तुमुत्सहते लोके दृष्ट्वा संप्रस्थितं जगत् ॥ १२-२२०-९१॥
ko hi viśvāsamartheṣu śarīre vā śarīrabhṛt |
kartumutsahate loke dṛṣṭvā saṃprasthitaṃ jagat || 12-220-91||

MHB 12-220-92

अहमप्येवमेवैनं लोकं जानाम्यशाश्वतम् ।
कालाग्नावाहितं घोरे गुह्ये सततगेऽक्षरे ॥ १२-२२०-९२॥
ahamapyevamevainaṃ lokaṃ jānāmyaśāśvatam |
kālāgnāvāhitaṃ ghore guhye satatage'kṣare || 12-220-92||

MHB 12-220-93

न चात्र परिहारोऽस्ति कालस्पृष्टस्य कस्यचित् ।
सूक्ष्माणां महतां चैव भूतानां परिपच्यताम् ॥ १२-२२०-९३॥
na cātra parihāro'sti kālaspṛṣṭasya kasyacit |
sūkṣmāṇāṃ mahatāṃ caiva bhūtānāṃ paripacyatām || 12-220-93||

MHB 12-220-94

अनीशस्याप्रमत्तस्य भूतानि पचतः सदा ।
अनिवृत्तस्य कालस्य क्षयं प्राप्तो न मुच्यते ॥ १२-२२०-९४॥
anīśasyāpramattasya bhūtāni pacataḥ sadā |
anivṛttasya kālasya kṣayaṃ prāpto na mucyate || 12-220-94||

MHB 12-220-95

अप्रमत्तः प्रमत्तेषु कालो जागर्ति देहिषु ।
प्रयत्नेनाप्यतिक्रान्तो दृष्टपूर्वो न केनचित् ॥ १२-२२०-९५॥
apramattaḥ pramatteṣu kālo jāgarti dehiṣu |
prayatnenāpyatikrānto dṛṣṭapūrvo na kenacit || 12-220-95||

MHB 12-220-96

पुराणः शाश्वतो धर्मः सर्वप्राणभृतां समः ।
कालो न परिहार्यश्च न चास्यास्ति व्यतिक्रमः ॥ १२-२२०-९६॥
purāṇaḥ śāśvato dharmaḥ sarvaprāṇabhṛtāṃ samaḥ |
kālo na parihāryaśca na cāsyāsti vyatikramaḥ || 12-220-96||

MHB 12-220-97

अहोरात्रांश्च मासांश्च क्षणान्काष्ठाः कला लवान् ।
संपिण्डयति नः कालो वृद्धिं वार्धुषिको यथा ॥ १२-२२०-९७॥
ahorātrāṃśca māsāṃśca kṣaṇānkāṣṭhāḥ kalā lavān |
saṃpiṇḍayati naḥ kālo vṛddhiṃ vārdhuṣiko yathā || 12-220-97||

MHB 12-220-98

इदमद्य करिष्यामि श्वः कर्तास्मीति वादिनम् ।
कालो हरति संप्राप्तो नदीवेग इवोडुपम् ॥ १२-२२०-९८॥
idamadya kariṣyāmi śvaḥ kartāsmīti vādinam |
kālo harati saṃprāpto nadīvega ivoḍupam || 12-220-98||

MHB 12-220-99

इदानीं तावदेवासौ मया दृष्टः कथं मृतः ।
इति कालेन ह्रियतां प्रलापः श्रूयते नृणाम् ॥ १२-२२०-९९॥
idānīṃ tāvadevāsau mayā dṛṣṭaḥ kathaṃ mṛtaḥ |
iti kālena hriyatāṃ pralāpaḥ śrūyate nṛṇām || 12-220-99||

MHB 12-220-100

नश्यन्त्यर्थास्तथा भोगाः स्थानमैश्वर्यमेव च ।
अनित्यमध्रुवं सर्वं व्यवसायो हि दुष्करः ।
उच्छ्राया विनिपातान्ता भावोऽभावस्थ एव च ॥ १२-२२०-१००॥
naśyantyarthāstathā bhogāḥ sthānamaiśvaryameva ca |
anityamadhruvaṃ sarvaṃ vyavasāyo hi duṣkaraḥ |
ucchrāyā vinipātāntā bhāvo'bhāvastha eva ca || 12-220-100||

MHB 12-220-101

सा ते न व्यथते बुद्धिरचला तत्त्वदर्शिनी ।
अहमासं पुरा चेति मनसापि न बुध्यसे ॥ १२-२२०-१०१॥
sā te na vyathate buddhiracalā tattvadarśinī |
ahamāsaṃ purā ceti manasāpi na budhyase || 12-220-101||

MHB 12-220-102

कालेनाक्रम्य लोकेऽस्मिन्पच्यमाने बलीयसा ।
अज्येष्ठमकनिष्ठं च क्षिप्यमाणो न बुध्यसे ॥ १२-२२०-१०२॥
kālenākramya loke'sminpacyamāne balīyasā |
ajyeṣṭhamakaniṣṭhaṃ ca kṣipyamāṇo na budhyase || 12-220-102||

MHB 12-220-103

ईर्ष्याभिमानलोभेषु कामक्रोधभयेषु च ।
स्पृहामोहाभिमानेषु लोकः सक्तो विमुह्यति ॥ १२-२२०-१०३॥
īrṣyābhimānalobheṣu kāmakrodhabhayeṣu ca |
spṛhāmohābhimāneṣu lokaḥ sakto vimuhyati || 12-220-103||

MHB 12-220-104

भवांस्तु भावतत्त्वज्ञो विद्वाञ्ज्ञानतपोन्वितः ।
कालं पश्यति सुव्यक्तं पाणावामलकं यथा ॥ १२-२२०-१०४॥
bhavāṃstu bhāvatattvajño vidvāñjñānataponvitaḥ |
kālaṃ paśyati suvyaktaṃ pāṇāvāmalakaṃ yathā || 12-220-104||

MHB 12-220-105

कालचारित्रतत्त्वज्ञः सर्वशास्त्रविशारदः ।
वैरोचने कृतात्मासि स्पृहणीयो विजानताम् ॥ १२-२२०-१०५॥
kālacāritratattvajñaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ |
vairocane kṛtātmāsi spṛhaṇīyo vijānatām || 12-220-105||

MHB 12-220-106

सर्वलोको ह्ययं मन्ये बुद्ध्या परिगतस्त्वया ।
विहरन्सर्वतोमुक्तो न क्वचित्परिषज्जसे ॥ १२-२२०-१०६॥
sarvaloko hyayaṃ manye buddhyā parigatastvayā |
viharansarvatomukto na kvacitpariṣajjase || 12-220-106||

MHB 12-220-107

रजश्च हि तमश्च त्वा स्पृशतो न जितेन्द्रियम् ।
निष्प्रीतिं नष्टसंतापं त्वमात्मानमुपाससे ॥ १२-२२०-१०७॥
rajaśca hi tamaśca tvā spṛśato na jitendriyam |
niṣprītiṃ naṣṭasaṃtāpaṃ tvamātmānamupāsase || 12-220-107||

MHB 12-220-108

सुहृदं सर्वभूतानां निर्वैरं शान्तमानसम् ।
दृष्ट्वा त्वां मम संजाता त्वय्यनुक्रोशिनी मतिः ॥ १२-२२०-१०८॥
suhṛdaṃ sarvabhūtānāṃ nirvairaṃ śāntamānasam |
dṛṣṭvā tvāṃ mama saṃjātā tvayyanukrośinī matiḥ || 12-220-108||

MHB 12-220-109

नाहमेतादृशं बुद्धं हन्तुमिच्छामि बन्धने ।
आनृशंस्यं परो धर्मो अनुक्रोशस्तथा त्वयि ॥ १२-२२०-१०९॥
nāhametādṛśaṃ buddhaṃ hantumicchāmi bandhane |
ānṛśaṃsyaṃ paro dharmo anukrośastathā tvayi || 12-220-109||

MHB 12-220-110

मोक्ष्यन्ते वारुणाः पाशास्तवेमे कालपर्ययात् ।
प्रजानामपचारेण स्वस्ति तेऽस्तु महासुर ॥ १२-२२०-११०॥
mokṣyante vāruṇāḥ pāśāstaveme kālaparyayāt |
prajānāmapacāreṇa svasti te'stu mahāsura || 12-220-110||

MHB 12-220-111

यदा श्वश्रूं स्नुषा वृद्धां परिचारेण योक्ष्यते ।
पुत्रश्च पितरं मोहात्प्रेषयिष्यति कर्मसु ॥ १२-२२०-१११॥
yadā śvaśrūṃ snuṣā vṛddhāṃ paricāreṇa yokṣyate |
putraśca pitaraṃ mohātpreṣayiṣyati karmasu || 12-220-111||

MHB 12-220-112

ब्राह्मणैः कारयिष्यन्ति वृषलाः पादधावनम् ।
शूद्राश्च ब्राह्मणीं भार्यामुपयास्यन्ति निर्भयाः ॥ १२-२२०-११२॥
brāhmaṇaiḥ kārayiṣyanti vṛṣalāḥ pādadhāvanam |
śūdrāśca brāhmaṇīṃ bhāryāmupayāsyanti nirbhayāḥ || 12-220-112||

MHB 12-220-113

वियोनिषु च बीजानि मोक्ष्यन्ते पुरुषा यदा ।
संकरं कांस्यभाण्डैश्च बलिं चापि कुपात्रकैः ॥ १२-२२०-११३॥
viyoniṣu ca bījāni mokṣyante puruṣā yadā |
saṃkaraṃ kāṃsyabhāṇḍaiśca baliṃ cāpi kupātrakaiḥ || 12-220-113||

MHB 12-220-114

चातुर्वर्ण्यं यदा कृत्स्नमुन्मर्यादं भविष्यति ।
एकैकस्ते तदा पाशः क्रमशः प्रतिमोक्ष्यते ॥ १२-२२०-११४॥
cāturvarṇyaṃ yadā kṛtsnamunmaryādaṃ bhaviṣyati |
ekaikaste tadā pāśaḥ kramaśaḥ pratimokṣyate || 12-220-114||

MHB 12-220-115

अस्मत्तस्ते भयं नास्ति समयं प्रतिपालय ।
सुखी भव निराबाधः स्वस्थचेता निरामयः ॥ १२-२२०-११५॥
asmattaste bhayaṃ nāsti samayaṃ pratipālaya |
sukhī bhava nirābādhaḥ svasthacetā nirāmayaḥ || 12-220-115||

MHB 12-220-116

तमेवमुक्त्वा भगवाञ्शतक्रतुः प्रतिप्रयातो गजराजवाहनः ।
विजित्य सर्वानसुरान्सुराधिपो ननन्द हर्षेण बभूव चैकराट् ॥ १२-२२०-११६॥
tamevamuktvā bhagavāñśatakratuḥ pratiprayāto gajarājavāhanaḥ |
vijitya sarvānasurānsurādhipo nananda harṣeṇa babhūva caikarāṭ || 12-220-116||

MHB 12-220-117

महर्षयस्तुष्टुवुरञ्जसा च तं वृषाकपिं सर्वचराचरेश्वरम् ।
हिमापहो हव्यमुदावहंस्त्वरंस्तथामृतं चार्पितमीश्वराय ह ॥ १२-२२०-११७॥
maharṣayastuṣṭuvurañjasā ca taṃ vṛṣākapiṃ sarvacarācareśvaram |
himāpaho havyamudāvahaṃstvaraṃstathāmṛtaṃ cārpitamīśvarāya ha || 12-220-117||

MHB 12-220-118

द्विजोत्तमैः सर्वगतैरभिष्टुतो विदीप्ततेजा गतमन्युरीश्वरः ।
प्रशान्तचेता मुदितः स्वमालयं त्रिविष्टपं प्राप्य मुमोद वासवः ॥ १२-२२०-११८॥
dvijottamaiḥ sarvagatairabhiṣṭuto vidīptatejā gatamanyurīśvaraḥ |
praśāntacetā muditaḥ svamālayaṃ triviṣṭapaṃ prāpya mumoda vāsavaḥ || 12-220-118||

Adhyaya: 221/353 (94)

MHB 12-221-1

युधिष्ठिर उवाच ।
पूर्वरूपाणि मे राजन्पुरुषस्य भविष्यतः ।
पराभविष्यतश्चैव त्वं मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-२२१-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
pūrvarūpāṇi me rājanpuruṣasya bhaviṣyataḥ |
parābhaviṣyataścaiva tvaṃ me brūhi pitāmaha || 12-221-1||

MHB 12-221-2

भीष्म उवाच ।
मन एव मनुष्यस्य पूर्वरूपाणि शंसति ।
भविष्यतश्च भद्रं ते तथैव नभविष्यतः ॥ १२-२२१-२॥
bhīṣma uvāca |
mana eva manuṣyasya pūrvarūpāṇi śaṃsati |
bhaviṣyataśca bhadraṃ te tathaiva nabhaviṣyataḥ || 12-221-2||

MHB 12-221-3

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
श्रिया शक्रस्य संवादं तन्निबोध युधिष्ठिर ॥ १२-२२१-३॥
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
śriyā śakrasya saṃvādaṃ tannibodha yudhiṣṭhira || 12-221-3||

MHB 12-221-4

महतस्तपसो व्युष्ट्या पश्यँल्लोकौ परावरौ ।
सामान्यमृषिभिर्गत्वा ब्रह्मलोकनिवासिभिः ॥ १२-२२१-४॥
mahatastapaso vyuṣṭyā paśya~llokau parāvarau |
sāmānyamṛṣibhirgatvā brahmalokanivāsibhiḥ || 12-221-4||

MHB 12-221-5

ब्रह्मैवामितदीप्तौजाः शान्तपाप्मा महातपाः ।
विचचार यथाकामं त्रिषु लोकेषु नारदः ॥ १२-२२१-५॥
brahmaivāmitadīptaujāḥ śāntapāpmā mahātapāḥ |
vicacāra yathākāmaṃ triṣu lokeṣu nāradaḥ || 12-221-5||

MHB 12-221-6

कदाचित्प्रातरुत्थाय पिस्पृक्षुः सलिलं शुचि ।
ध्रुवद्वारभवां गङ्गां जगामावततार च ॥ १२-२२१-६॥
kadācitprātarutthāya pispṛkṣuḥ salilaṃ śuci |
dhruvadvārabhavāṃ gaṅgāṃ jagāmāvatatāra ca || 12-221-6||

MHB 12-221-7

सहस्रनयनश्चापि वज्री शम्बरपाकहा ।
तस्या देवर्षिजुष्टायास्तीरमभ्याजगाम ह ॥ १२-२२१-७॥
sahasranayanaścāpi vajrī śambarapākahā |
tasyā devarṣijuṣṭāyāstīramabhyājagāma ha || 12-221-7||

MHB 12-221-8

तावाप्लुत्य यतात्मानौ कृतजप्यौ समासतुः ।
नद्याः पुलिनमासाद्य सूक्ष्मकाञ्चनवालुकम् ॥ १२-२२१-८॥
tāvāplutya yatātmānau kṛtajapyau samāsatuḥ |
nadyāḥ pulinamāsādya sūkṣmakāñcanavālukam || 12-221-8||

MHB 12-221-9

पुण्यकर्मभिराख्याता देवर्षिकथिताः कथाः ।
चक्रतुस्तौ कथाशीलौ शुचिसंहृष्टमानसौ ।
पूर्ववृत्तव्यपेतानि कथयन्तौ समाहितौ ॥ १२-२२१-९॥
puṇyakarmabhirākhyātā devarṣikathitāḥ kathāḥ |
cakratustau kathāśīlau śucisaṃhṛṣṭamānasau |
pūrvavṛttavyapetāni kathayantau samāhitau || 12-221-9||

MHB 12-221-10

अथ भास्करमुद्यन्तं रश्मिजालपुरस्कृतम् ।
पूर्णमण्डलमालोक्य तावुत्थायोपतस्थतुः ॥ १२-२२१-१०॥
atha bhāskaramudyantaṃ raśmijālapuraskṛtam |
pūrṇamaṇḍalamālokya tāvutthāyopatasthatuḥ || 12-221-10||

MHB 12-221-11

अभितस्तूदयन्तं तमर्कमर्कमिवापरम् ।
आकाशे ददृशे ज्योतिरुद्यतार्चिःसमप्रभम् ॥ १२-२२१-११॥
abhitastūdayantaṃ tamarkamarkamivāparam |
ākāśe dadṛśe jyotirudyatārciḥsamaprabham || 12-221-11||

MHB 12-221-12

तयोः समीपं संप्राप्तं प्रत्यदृश्यत भारत ।
तत्सुपर्णार्कचरितमास्थितं वैष्णवं पदम् ।
भाभिरप्रतिमं भाति त्रैलोक्यमवभासयत् ॥ १२-२२१-१२॥
tayoḥ samīpaṃ saṃprāptaṃ pratyadṛśyata bhārata |
tatsuparṇārkacaritamāsthitaṃ vaiṣṇavaṃ padam |
bhābhirapratimaṃ bhāti trailokyamavabhāsayat || 12-221-12||

MHB 12-221-13

दिव्याभिरूपशोभाभिरप्सरोभिः पुरस्कृताम् ।
बृहतीमंशुमत्प्रख्यां बृहद्भानोरिवार्चिषम् ॥ १२-२२१-१३॥
divyābhirūpaśobhābhirapsarobhiḥ puraskṛtām |
bṛhatīmaṃśumatprakhyāṃ bṛhadbhānorivārciṣam || 12-221-13||

MHB 12-221-14

नक्षत्रकल्पाभरणां ताराभक्तिसमस्रजम् ।
श्रियं ददृशतुः पद्मां साक्षात्पद्मतलस्थिताम् ॥ १२-२२१-१४॥
nakṣatrakalpābharaṇāṃ tārābhaktisamasrajam |
śriyaṃ dadṛśatuḥ padmāṃ sākṣātpadmatalasthitām || 12-221-14||

MHB 12-221-15

सावरुह्य विमानाग्रादङ्गनानामनुत्तमा ।
अभ्यगच्छत्त्रिलोकेशं शक्रं चर्षिं च नारदम् ॥ १२-२२१-१५॥
sāvaruhya vimānāgrādaṅganānāmanuttamā |
abhyagacchattrilokeśaṃ śakraṃ carṣiṃ ca nāradam || 12-221-15||

MHB 12-221-16

नारदानुगतः साक्षान्मघवांस्तामुपागमत् ।
कृताञ्जलिपुटो देवीं निवेद्यात्मानमात्मना ॥ १२-२२१-१६॥
nāradānugataḥ sākṣānmaghavāṃstāmupāgamat |
kṛtāñjalipuṭo devīṃ nivedyātmānamātmanā || 12-221-16||

MHB 12-221-17

चक्रे चानुपमां पूजां तस्याश्चापि स सर्ववित् ।
देवराजः श्रियं राजन्वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ १२-२२१-१७॥
cakre cānupamāṃ pūjāṃ tasyāścāpi sa sarvavit |
devarājaḥ śriyaṃ rājanvākyaṃ cedamuvāca ha || 12-221-17||

MHB 12-221-18

का त्वं केन च कार्येण संप्राप्ता चारुहासिनि ।
कुतश्चागम्यते सुभ्रु गन्तव्यं क्व च ते शुभे ॥ १२-२२१-१८॥
kā tvaṃ kena ca kāryeṇa saṃprāptā cāruhāsini |
kutaścāgamyate subhru gantavyaṃ kva ca te śubhe || 12-221-18||

MHB 12-221-19

श्रीरुवाच ।
पुण्येषु त्रिषु लोकेषु सर्वे स्थावरजङ्गमाः ।
ममात्मभावमिच्छन्तो यतन्ते परमात्मना ॥ १२-२२१-१९॥
śrīruvāca |
puṇyeṣu triṣu lokeṣu sarve sthāvarajaṅgamāḥ |
mamātmabhāvamicchanto yatante paramātmanā || 12-221-19||

MHB 12-221-20

साहं वै पङ्कजे जाता सूर्यरश्मिविबोधिते ।
भूत्यर्थं सर्वभूतानां पद्मा श्रीः पद्ममालिनी ॥ १२-२२१-२०॥
sāhaṃ vai paṅkaje jātā sūryaraśmivibodhite |
bhūtyarthaṃ sarvabhūtānāṃ padmā śrīḥ padmamālinī || 12-221-20||

MHB 12-221-21

अहं लक्ष्मीरहं भूतिः श्रीश्चाहं बलसूदन ।
अहं श्रद्धा च मेधा च सन्नतिर्विजितिः स्थितिः ॥ १२-२२१-२१॥
ahaṃ lakṣmīrahaṃ bhūtiḥ śrīścāhaṃ balasūdana |
ahaṃ śraddhā ca medhā ca sannatirvijitiḥ sthitiḥ || 12-221-21||

MHB 12-221-22

अहं धृतिरहं सिद्धिरहं त्विड्भूतिरेव च ।
अहं स्वाहा स्वधा चैव संस्तुतिर्नियतिः कृतिः ॥ १२-२२१-२२॥
ahaṃ dhṛtirahaṃ siddhirahaṃ tviḍbhūtireva ca |
ahaṃ svāhā svadhā caiva saṃstutirniyatiḥ kṛtiḥ || 12-221-22||

MHB 12-221-23

राज्ञां विजयमानानां सेनाग्रेषु ध्वजेषु च ।
निवासे धर्मशीलानां विषयेषु पुरेषु च ॥ १२-२२१-२३॥
rājñāṃ vijayamānānāṃ senāgreṣu dhvajeṣu ca |
nivāse dharmaśīlānāṃ viṣayeṣu pureṣu ca || 12-221-23||

MHB 12-221-24

जितकाशिनि शूरे च संग्रामेष्वनिवर्तिनि ।
निवसामि मनुष्येन्द्रे सदैव बलसूदन ॥ १२-२२१-२४॥
jitakāśini śūre ca saṃgrāmeṣvanivartini |
nivasāmi manuṣyendre sadaiva balasūdana || 12-221-24||

MHB 12-221-25

धर्मनित्ये महाबुद्धौ ब्रह्मण्ये सत्यवादिनि ।
प्रश्रिते दानशीले च सदैव निवसाम्यहम् ॥ १२-२२१-२५॥
dharmanitye mahābuddhau brahmaṇye satyavādini |
praśrite dānaśīle ca sadaiva nivasāmyaham || 12-221-25||

MHB 12-221-26

असुरेष्ववसं पूर्वं सत्यधर्मनिबन्धना ।
विपरीतांस्तु तान्बुद्ध्वा त्वयि वासमरोचयम् ॥ १२-२२१-२६॥
asureṣvavasaṃ pūrvaṃ satyadharmanibandhanā |
viparītāṃstu tānbuddhvā tvayi vāsamarocayam || 12-221-26||

MHB 12-221-27

शक्र उवाच ।
कथंवृत्तेषु दैत्येषु त्वमवात्सीर्वरानने ।
दृष्ट्वा च किमिहागास्त्वं हित्वा दैतेयदानवान् ॥ १२-२२१-२७॥
śakra uvāca |
kathaṃvṛtteṣu daityeṣu tvamavātsīrvarānane |
dṛṣṭvā ca kimihāgāstvaṃ hitvā daiteyadānavān || 12-221-27||

MHB 12-221-28

श्रीरुवाच ।
स्वधर्ममनुतिष्ठत्सु धैर्यादचलितेषु च ।
स्वर्गमार्गाभिरामेषु सत्त्वेषु निरता ह्यहम् ॥ १२-२२१-२८॥
śrīruvāca |
svadharmamanutiṣṭhatsu dhairyādacaliteṣu ca |
svargamārgābhirāmeṣu sattveṣu niratā hyaham || 12-221-28||

MHB 12-221-29

दानाध्ययनयज्ञेज्या गुरुदैवतपूजनम् ।
विप्राणामतिथीनां च तेषां नित्यमवर्तत ॥ १२-२२१-२९॥
dānādhyayanayajñejyā gurudaivatapūjanam |
viprāṇāmatithīnāṃ ca teṣāṃ nityamavartata || 12-221-29||

MHB 12-221-30

सुसंमृष्टगृहाश्चासञ्जितस्त्रीका हुताग्नयः ।
गुरुशुश्रूषवो दान्ता ब्रह्मण्याः सत्यवादिनः ॥ १२-२२१-३०॥
susaṃmṛṣṭagṛhāścāsañjitastrīkā hutāgnayaḥ |
guruśuśrūṣavo dāntā brahmaṇyāḥ satyavādinaḥ || 12-221-30||

MHB 12-221-31

श्रद्दधाना जितक्रोधा दानशीलानसूयकाः ।
भृतपुत्रा भृतामात्या भृतदारा ह्यनीर्षवः ॥ १२-२२१-३१॥
śraddadhānā jitakrodhā dānaśīlānasūyakāḥ |
bhṛtaputrā bhṛtāmātyā bhṛtadārā hyanīrṣavaḥ || 12-221-31||

MHB 12-221-32

अमर्षणा न चान्योन्यं स्पृहयन्ति कदाचन ।
न च जातूपतप्यन्ते धीराः परसमृद्धिभिः ॥ १२-२२१-३२॥
amarṣaṇā na cānyonyaṃ spṛhayanti kadācana |
na ca jātūpatapyante dhīrāḥ parasamṛddhibhiḥ || 12-221-32||

MHB 12-221-33

दातारः संगृहीतार आर्याः करुणवेदिनः ।
महाप्रसादा ऋजवो दृढभक्ता जितेन्द्रियाः ॥ १२-२२१-३३॥
dātāraḥ saṃgṛhītāra āryāḥ karuṇavedinaḥ |
mahāprasādā ṛjavo dṛḍhabhaktā jitendriyāḥ || 12-221-33||

MHB 12-221-34

संतुष्टभृत्यसचिवाः कृतज्ञाः प्रियवादिनः ।
यथार्थमानार्थकरा ह्रीनिषेधा यतव्रताः ॥ १२-२२१-३४॥
saṃtuṣṭabhṛtyasacivāḥ kṛtajñāḥ priyavādinaḥ |
yathārthamānārthakarā hrīniṣedhā yatavratāḥ || 12-221-34||

MHB 12-221-35

नित्यं पर्वसु सुस्नाताः स्वनुलिप्ताः स्वलंकृताः ।
उपवासतपःशीलाः प्रतीता ब्रह्मवादिनः ॥ १२-२२१-३५॥
nityaṃ parvasu susnātāḥ svanuliptāḥ svalaṃkṛtāḥ |
upavāsatapaḥśīlāḥ pratītā brahmavādinaḥ || 12-221-35||

MHB 12-221-36

नैनानभ्युदियात्सूर्यो न चाप्यासन्प्रगेनिशाः ।
रात्रौ दधि च सक्तूंश्च नित्यमेव व्यवर्जयन् ॥ १२-२२१-३६॥
nainānabhyudiyātsūryo na cāpyāsanprageniśāḥ |
rātrau dadhi ca saktūṃśca nityameva vyavarjayan || 12-221-36||

MHB 12-221-37

काल्यं घृतं चान्ववेक्षन्प्रयता ब्रह्मचारिणः ।
मङ्गलानपि चापश्यन्ब्राह्मणांश्चाप्यपूजयन् ॥ १२-२२१-३७॥
kālyaṃ ghṛtaṃ cānvavekṣanprayatā brahmacāriṇaḥ |
maṅgalānapi cāpaśyanbrāhmaṇāṃścāpyapūjayan || 12-221-37||

MHB 12-221-38

सदा हि ददतां धर्मः सदा चाप्रतिगृह्णताम् ।
अर्धं च रात्र्याः स्वपतां दिवा चास्वपतां तथा ॥ १२-२२१-३८॥
sadā hi dadatāṃ dharmaḥ sadā cāpratigṛhṇatām |
ardhaṃ ca rātryāḥ svapatāṃ divā cāsvapatāṃ tathā || 12-221-38||

MHB 12-221-39

कृपणानाथवृद्धानां दुर्बलातुरयोषिताम् ।
दायं च संविभागं च नित्यमेवानुमोदताम् ॥ १२-२२१-३९॥
kṛpaṇānāthavṛddhānāṃ durbalāturayoṣitām |
dāyaṃ ca saṃvibhāgaṃ ca nityamevānumodatām || 12-221-39||

MHB 12-221-40

विषण्णं त्रस्तमुद्विग्नं भयार्तं व्याधिपीडितम् ।
हृतस्वं व्यसनार्तं च नित्यमाश्वासयन्ति ते ॥ १२-२२१-४०॥
viṣaṇṇaṃ trastamudvignaṃ bhayārtaṃ vyādhipīḍitam |
hṛtasvaṃ vyasanārtaṃ ca nityamāśvāsayanti te || 12-221-40||

MHB 12-221-41

धर्ममेवान्ववर्तन्त न हिंसन्ति परस्परम् ।
अनुकूलाश्च कार्येषु गुरुवृद्धोपसेविनः ॥ १२-२२१-४१॥
dharmamevānvavartanta na hiṃsanti parasparam |
anukūlāśca kāryeṣu guruvṛddhopasevinaḥ || 12-221-41||

MHB 12-221-42

पितृदेवातिथींश्चैव यथावत्तेऽभ्यपूजयन् ।
अवशेषाणि चाश्नन्ति नित्यं सत्यतपोरताः ॥ १२-२२१-४२॥
pitṛdevātithīṃścaiva yathāvatte'bhyapūjayan |
avaśeṣāṇi cāśnanti nityaṃ satyataporatāḥ || 12-221-42||

MHB 12-221-43

नैकेऽश्नन्ति सुसंपन्नं न गच्छन्ति परस्त्रियम् ।
सर्वभूतेष्ववर्तन्त यथात्मनि दयां प्रति ॥ १२-२२१-४३॥
naike'śnanti susaṃpannaṃ na gacchanti parastriyam |
sarvabhūteṣvavartanta yathātmani dayāṃ prati || 12-221-43||

MHB 12-221-44

नैवाकाशे न पशुषु नायोनौ न च पर्वसु ।
इन्द्रियस्य विसर्गं तेऽरोचयन्त कदाचन ॥ १२-२२१-४४॥
naivākāśe na paśuṣu nāyonau na ca parvasu |
indriyasya visargaṃ te'rocayanta kadācana || 12-221-44||

MHB 12-221-45

नित्यं दानं तथा दाक्ष्यमार्जवं चैव नित्यदा ।
उत्साहश्चानहंकारः परमं सौहृदं क्षमा ॥ १२-२२१-४५॥
nityaṃ dānaṃ tathā dākṣyamārjavaṃ caiva nityadā |
utsāhaścānahaṃkāraḥ paramaṃ sauhṛdaṃ kṣamā || 12-221-45||

MHB 12-221-46

सत्यं दानं तपः शौचं कारुण्यं वागनिष्ठुरा ।
मित्रेषु चानभिद्रोहः सर्वं तेष्वभवत्प्रभो ॥ १२-२२१-४६॥
satyaṃ dānaṃ tapaḥ śaucaṃ kāruṇyaṃ vāganiṣṭhurā |
mitreṣu cānabhidrohaḥ sarvaṃ teṣvabhavatprabho || 12-221-46||

MHB 12-221-47

निद्रा तन्द्रीरसंप्रीतिरसूया चानवेक्षिता ।
अरतिश्च विषादश्च न स्पृहा चाविशन्त तान् ॥ १२-२२१-४७॥
nidrā tandrīrasaṃprītirasūyā cānavekṣitā |
aratiśca viṣādaśca na spṛhā cāviśanta tān || 12-221-47||

MHB 12-221-48

साहमेवंगुणेष्वेव दानवेष्ववसं पुरा ।
प्रजासर्गमुपादाय नैकं युगविपर्ययम् ॥ १२-२२१-४८॥
sāhamevaṃguṇeṣveva dānaveṣvavasaṃ purā |
prajāsargamupādāya naikaṃ yugaviparyayam || 12-221-48||

MHB 12-221-49

ततः कालविपर्यासे तेषां गुणविपर्ययात् ।
अपश्यं विगतं धर्मं कामक्रोधवशात्मनाम् ॥ १२-२२१-४९॥
tataḥ kālaviparyāse teṣāṃ guṇaviparyayāt |
apaśyaṃ vigataṃ dharmaṃ kāmakrodhavaśātmanām || 12-221-49||

MHB 12-221-50

सभासदां ते वृद्धानां सत्याः कथयतां कथाः ।
प्राहसन्नभ्यसूयंश्च सर्ववृद्धान्गुणावराः ॥ १२-२२१-५०॥
sabhāsadāṃ te vṛddhānāṃ satyāḥ kathayatāṃ kathāḥ |
prāhasannabhyasūyaṃśca sarvavṛddhānguṇāvarāḥ || 12-221-50||

MHB 12-221-51

यूनः सहसमासीनान्वृद्धानभिगतान्सतः ।
नाभ्युत्थानाभिवादाभ्यां यथापूर्वमपूजयन् ॥ १२-२२१-५१॥
yūnaḥ sahasamāsīnānvṛddhānabhigatānsataḥ |
nābhyutthānābhivādābhyāṃ yathāpūrvamapūjayan || 12-221-51||

MHB 12-221-52

वर्तयन्त्येव पितरि पुत्राः प्रभवताऽऽत्मनः ।
अमित्रभृत्यतां प्राप्य ख्यापयन्तोऽनपत्रपाः ॥ १२-२२१-५२॥
vartayantyeva pitari putrāḥ prabhavatā''tmanaḥ |
amitrabhṛtyatāṃ prāpya khyāpayanto'napatrapāḥ || 12-221-52||

MHB 12-221-53

तथा धर्मादपेतेन कर्मणा गर्हितेन ये ।
महतः प्राप्नुवन्त्यर्थांस्तेष्वेषामभवत्स्पृहा ॥ १२-२२१-५३॥
tathā dharmādapetena karmaṇā garhitena ye |
mahataḥ prāpnuvantyarthāṃsteṣveṣāmabhavatspṛhā || 12-221-53||

MHB 12-221-54

उच्चैश्चाप्यवदन्रात्रौ नीचैस्तत्राग्निरज्वलत् ।
पुत्राः पितॄनभ्यवदन्भार्याश्चाभ्यवदन्पतीन् ॥ १२-२२१-५४॥
uccaiścāpyavadanrātrau nīcaistatrāgnirajvalat |
putrāḥ pitṝnabhyavadanbhāryāścābhyavadanpatīn || 12-221-54||

MHB 12-221-55

मातरं पितरं वृद्धमाचार्यमतिथिं गुरुम् ।
गुरुवन्नाभ्यनन्दन्त कुमारान्नान्वपालयन् ॥ १२-२२१-५५॥
mātaraṃ pitaraṃ vṛddhamācāryamatithiṃ gurum |
guruvannābhyanandanta kumārānnānvapālayan || 12-221-55||

MHB 12-221-56

भिक्षां बलिमदत्त्वा च स्वयमन्नानि भुञ्जते ।
अनिष्ट्वा संविभज्याथ पितृदेवातिथीन्गुरून् ॥ १२-२२१-५६॥
bhikṣāṃ balimadattvā ca svayamannāni bhuñjate |
aniṣṭvā saṃvibhajyātha pitṛdevātithīngurūn || 12-221-56||

MHB 12-221-57

न शौचमनुरुध्यन्त तेषां सूदजनास्तथा ।
मनसा कर्मणा वाचा भक्तमासीदनावृतम् ॥ १२-२२१-५७॥
na śaucamanurudhyanta teṣāṃ sūdajanāstathā |
manasā karmaṇā vācā bhaktamāsīdanāvṛtam || 12-221-57||

MHB 12-221-58

विप्रकीर्णानि धान्यानि काकमूषकभोजनम् ।
अपावृतं पयोऽतिष्ठदुच्छिष्टाश्चास्पृशन्घृतम् ॥ १२-२२१-५८॥
viprakīrṇāni dhānyāni kākamūṣakabhojanam |
apāvṛtaṃ payo'tiṣṭhaducchiṣṭāścāspṛśanghṛtam || 12-221-58||

MHB 12-221-59

कुद्दालपाटीपिटकं प्रकीर्णं कांस्यभाजनम् ।
द्रव्योपकरणं सर्वं नान्ववैक्षत्कुटुम्बिनी ॥ १२-२२१-५९॥
kuddālapāṭīpiṭakaṃ prakīrṇaṃ kāṃsyabhājanam |
dravyopakaraṇaṃ sarvaṃ nānvavaikṣatkuṭumbinī || 12-221-59||

MHB 12-221-60

प्राकारागारविध्वंसान्न स्म ते प्रतिकुर्वते ।
नाद्रियन्ते पशून्बद्ध्वा यवसेनोदकेन च ॥ १२-२२१-६०॥
prākārāgāravidhvaṃsānna sma te pratikurvate |
nādriyante paśūnbaddhvā yavasenodakena ca || 12-221-60||

MHB 12-221-61

बालानां प्रेक्षमाणानां स्वयं भक्षानभक्षयन् ।
तथा भृत्यजनं सर्वं पर्यश्नन्ति च दानवाः ॥ १२-२२१-६१॥
bālānāṃ prekṣamāṇānāṃ svayaṃ bhakṣānabhakṣayan |
tathā bhṛtyajanaṃ sarvaṃ paryaśnanti ca dānavāḥ || 12-221-61||

MHB 12-221-62

पायसं कृसरं मांसमपूपानथ शष्कुलीः ।
अपाचयन्नात्मनोऽर्थे वृथामांसान्यभक्षयन् ॥ १२-२२१-६२॥
pāyasaṃ kṛsaraṃ māṃsamapūpānatha śaṣkulīḥ |
apācayannātmano'rthe vṛthāmāṃsānyabhakṣayan || 12-221-62||

MHB 12-221-63

उत्सूर्यशायिनश्चासन्सर्वे चासन्प्रगेनिशाः ।
अवर्तन्कलहाश्चात्र दिवारात्रं गृहे गृहे ॥ १२-२२१-६३॥
utsūryaśāyinaścāsansarve cāsanprageniśāḥ |
avartankalahāścātra divārātraṃ gṛhe gṛhe || 12-221-63||

MHB 12-221-64

अनार्याश्चार्यमासीनं पर्युपासन्न तत्र ह ।
आश्रमस्थान्विकर्मस्थाः प्रद्विषन्ति परस्परम् ।
संकराश्चाप्यवर्तन्त न च शौचमवर्तत ॥ १२-२२१-६४॥
anāryāścāryamāsīnaṃ paryupāsanna tatra ha |
āśramasthānvikarmasthāḥ pradviṣanti parasparam |
saṃkarāścāpyavartanta na ca śaucamavartata || 12-221-64||

MHB 12-221-65

ये च वेदविदो विप्रा विस्पष्टमनृचश्च ये ।
निरन्तरविशेषास्ते बहुमानावमानयोः ॥ १२-२२१-६५॥
ye ca vedavido viprā vispaṣṭamanṛcaśca ye |
nirantaraviśeṣāste bahumānāvamānayoḥ || 12-221-65||

MHB 12-221-66

हावमाभरणं वेषं गतिं स्थितिमवेक्षितुम् ।
असेवन्त भुजिष्या वै दुर्जनाचरितं विधिम् ॥ १२-२२१-६६॥
hāvamābharaṇaṃ veṣaṃ gatiṃ sthitimavekṣitum |
asevanta bhujiṣyā vai durjanācaritaṃ vidhim || 12-221-66||

MHB 12-221-67

स्त्रियः पुरुषवेषेण पुंसः स्त्रीवेषधारिणः ।
क्रीडारतिविहारेषु परां मुदमवाप्नुवन् ॥ १२-२२१-६७॥
striyaḥ puruṣaveṣeṇa puṃsaḥ strīveṣadhāriṇaḥ |
krīḍārativihāreṣu parāṃ mudamavāpnuvan || 12-221-67||

MHB 12-221-68

प्रभवद्भिः पुरा दायानर्हेभ्यः प्रतिपादितान् ।
नाभ्यवर्तन्त नास्तिक्याद्वर्तन्तः संभवेष्वपि ॥ १२-२२१-६८॥
prabhavadbhiḥ purā dāyānarhebhyaḥ pratipāditān |
nābhyavartanta nāstikyādvartantaḥ saṃbhaveṣvapi || 12-221-68||

MHB 12-221-69

मित्रेणाभ्यर्थितं मित्रमर्थे संशयिते क्वचित् ।
वालकोट्यग्रमात्रेण स्वार्थेनाघ्नत तद्वसु ॥ १२-२२१-६९॥
mitreṇābhyarthitaṃ mitramarthe saṃśayite kvacit |
vālakoṭyagramātreṇa svārthenāghnata tadvasu || 12-221-69||

MHB 12-221-70

परस्वादानरुचयो विपण्यव्यवहारिणः ।
अदृश्यन्तार्यवर्णेषु शूद्राश्चापि तपोधनाः ॥ १२-२२१-७०॥
parasvādānarucayo vipaṇyavyavahāriṇaḥ |
adṛśyantāryavarṇeṣu śūdrāścāpi tapodhanāḥ || 12-221-70||

MHB 12-221-71

अधीयन्तेऽव्रताः केचिद्वृथाव्रतमथापरे ।
अशुश्रूषुर्गुरोः शिष्यः कश्चिच्छिष्यसखो गुरुः ॥ १२-२२१-७१॥
adhīyante'vratāḥ kecidvṛthāvratamathāpare |
aśuśrūṣurguroḥ śiṣyaḥ kaścicchiṣyasakho guruḥ || 12-221-71||

MHB 12-221-72

पिता चैव जनित्री च श्रान्तौ वृत्तोत्सवाविव ।
अप्रभुत्वे स्थितौ वृद्धावन्नं प्रार्थयतः सुतान् ॥ १२-२२१-७२॥
pitā caiva janitrī ca śrāntau vṛttotsavāviva |
aprabhutve sthitau vṛddhāvannaṃ prārthayataḥ sutān || 12-221-72||

MHB 12-221-73

तत्र वेदविदः प्राज्ञा गाम्भीर्ये सागरोपमाः ।
कृष्यादिष्वभवन्सक्ता मूर्खाः श्राद्धान्यभुञ्जत ॥ १२-२२१-७३॥
tatra vedavidaḥ prājñā gāmbhīrye sāgaropamāḥ |
kṛṣyādiṣvabhavansaktā mūrkhāḥ śrāddhānyabhuñjata || 12-221-73||

MHB 12-221-74

प्रातः प्रातश्च सुप्रश्नं कल्पनं प्रेषणक्रियाः ।
शिष्यानुप्रहितास्तस्मिन्नकुर्वन्गुरवश्च ह ॥ १२-२२१-७४॥
prātaḥ prātaśca supraśnaṃ kalpanaṃ preṣaṇakriyāḥ |
śiṣyānuprahitāstasminnakurvanguravaśca ha || 12-221-74||

MHB 12-221-75

श्वश्रूश्वशुरयोरग्रे वधूः प्रेष्यानशासत ।
अन्वशासच्च भर्तारं समाहूयाभिजल्पती ॥ १२-२२१-७५॥
śvaśrūśvaśurayoragre vadhūḥ preṣyānaśāsata |
anvaśāsacca bhartāraṃ samāhūyābhijalpatī || 12-221-75||

MHB 12-221-76

प्रयत्नेनापि चारक्षच्चित्तं पुत्रस्य वै पिता ।
व्यभजंश्चापि संरम्भाद्दुःखवासं तथावसन् ॥ १२-२२१-७६॥
prayatnenāpi cārakṣaccittaṃ putrasya vai pitā |
vyabhajaṃścāpi saṃrambhādduḥkhavāsaṃ tathāvasan || 12-221-76||

MHB 12-221-77

अग्निदाहेन चोरैर्वा राजभिर्वा हृतं धनम् ।
दृष्ट्वा द्वेषात्प्राहसन्त सुहृत्संभाविता ह्यपि ॥ १२-२२१-७७॥
agnidāhena corairvā rājabhirvā hṛtaṃ dhanam |
dṛṣṭvā dveṣātprāhasanta suhṛtsaṃbhāvitā hyapi || 12-221-77||

MHB 12-221-78

कृतघ्ना नास्तिकाः पापा गुरुदाराभिमर्शिनः ।
अभक्ष्यभक्षणरता निर्मर्यादा हतत्विषः ॥ १२-२२१-७८॥
kṛtaghnā nāstikāḥ pāpā gurudārābhimarśinaḥ |
abhakṣyabhakṣaṇaratā nirmaryādā hatatviṣaḥ || 12-221-78||

MHB 12-221-79

तेष्वेवमादीनाचारानाचरत्सु विपर्यये ।
नाहं देवेन्द्र वत्स्यामि दानवेष्विति मे मतिः ॥ १२-२२१-७९॥
teṣvevamādīnācārānācaratsu viparyaye |
nāhaṃ devendra vatsyāmi dānaveṣviti me matiḥ || 12-221-79||

MHB 12-221-80

तां मां स्वयमनुप्राप्तामभिनन्द शचीपते ।
त्वयार्चितां मां देवेश पुरोधास्यन्ति देवताः ॥ १२-२२१-८०॥
tāṃ māṃ svayamanuprāptāmabhinanda śacīpate |
tvayārcitāṃ māṃ deveśa purodhāsyanti devatāḥ || 12-221-80||

MHB 12-221-81

यत्राहं तत्र मत्कान्ता मद्विशिष्टा मदर्पणाः ।
सप्त देव्यो मयाष्टम्यो वासं चेष्यन्ति मेऽष्टधा ॥ १२-२२१-८१॥
yatrāhaṃ tatra matkāntā madviśiṣṭā madarpaṇāḥ |
sapta devyo mayāṣṭamyo vāsaṃ ceṣyanti me'ṣṭadhā || 12-221-81||

MHB 12-221-82

आशा श्रद्धा धृतिः कान्तिर्विजितिः सन्नतिः क्षमा ।
अष्टमी वृत्तिरेतासां पुरोगा पाकशासन ॥ १२-२२१-८२॥
āśā śraddhā dhṛtiḥ kāntirvijitiḥ sannatiḥ kṣamā |
aṣṭamī vṛttiretāsāṃ purogā pākaśāsana || 12-221-82||

MHB 12-221-83

ताश्चाहं चासुरांस्त्यक्त्वा युष्मद्विषयमागता ।
त्रिदशेषु निवत्स्यामो धर्मनिष्ठान्तरात्मसु ॥ १२-२२१-८३॥
tāścāhaṃ cāsurāṃstyaktvā yuṣmadviṣayamāgatā |
tridaśeṣu nivatsyāmo dharmaniṣṭhāntarātmasu || 12-221-83||

MHB 12-221-84

भीष्म उवाच ।
इत्युक्तवचनां देवीमत्यर्थं तौ ननन्दतुः ।
नारदश्च त्रिलोकर्षिर्वृत्रहन्ता च वासवः ॥ १२-२२१-८४॥
bhīṣma uvāca |
ityuktavacanāṃ devīmatyarthaṃ tau nanandatuḥ |
nāradaśca trilokarṣirvṛtrahantā ca vāsavaḥ || 12-221-84||

MHB 12-221-85

ततोऽनलसखो वायुः प्रववौ देववेश्मसु ।
इष्टगन्धः सुखस्पर्शः सर्वेन्द्रियसुखावहः ॥ १२-२२१-८५॥
tato'nalasakho vāyuḥ pravavau devaveśmasu |
iṣṭagandhaḥ sukhasparśaḥ sarvendriyasukhāvahaḥ || 12-221-85||

MHB 12-221-86

शुचौ चाभ्यर्चिते देशे त्रिदशाः प्रायशः स्थिताः ।
लक्ष्म्या सहितमासीनं मघवन्तं दिदृक्षवः ॥ १२-२२१-८६॥
śucau cābhyarcite deśe tridaśāḥ prāyaśaḥ sthitāḥ |
lakṣmyā sahitamāsīnaṃ maghavantaṃ didṛkṣavaḥ || 12-221-86||

MHB 12-221-87

ततो दिवं प्राप्य सहस्रलोचनः श्रियोपपन्नः सुहृदा सुरर्षिणा ।
रथेन हर्यश्वयुजा सुरर्षभः सदः सुराणामभिसत्कृतो ययौ ॥ १२-२२१-८७॥
tato divaṃ prāpya sahasralocanaḥ śriyopapannaḥ suhṛdā surarṣiṇā |
rathena haryaśvayujā surarṣabhaḥ sadaḥ surāṇāmabhisatkṛto yayau || 12-221-87||

MHB 12-221-88

अथेङ्गितं वज्रधरस्य नारदः श्रियाश्च देव्या मनसा विचारयन् ।
श्रियै शशंसामरदृष्टपौरुषः शिवेन तत्रागमनं महर्द्धिमत् ॥ १२-२२१-८८॥
atheṅgitaṃ vajradharasya nāradaḥ śriyāśca devyā manasā vicārayan |
śriyai śaśaṃsāmaradṛṣṭapauruṣaḥ śivena tatrāgamanaṃ maharddhimat || 12-221-88||

MHB 12-221-89

ततोऽमृतं द्यौः प्रववर्ष भास्वती पितामहस्यायतने स्वयंभुवः ।
अनाहता दुन्दुभयश्च नेदिरे तथा प्रसन्नाश्च दिशश्चकाशिरे ॥ १२-२२१-८९॥
tato'mṛtaṃ dyauḥ pravavarṣa bhāsvatī pitāmahasyāyatane svayaṃbhuvaḥ |
anāhatā dundubhayaśca nedire tathā prasannāśca diśaścakāśire || 12-221-89||

MHB 12-221-90

यथर्तु सस्येषु ववर्ष वासवो न धर्ममार्गाद्विचचाल कश्चन ।
अनेकरत्नाकरभूषणा च भूः सुघोषघोषा भुवनौकसां जये ॥ १२-२२१-९०॥
yathartu sasyeṣu vavarṣa vāsavo na dharmamārgādvicacāla kaścana |
anekaratnākarabhūṣaṇā ca bhūḥ sughoṣaghoṣā bhuvanaukasāṃ jaye || 12-221-90||

MHB 12-221-91

क्रियाभिरामा मनुजा यशस्विनो बभुः शुभे पुण्यकृतां पथि स्थिताः ।
नरामराः किंनरयक्षराक्षसाः समृद्धिमन्तः सुखिनो यशस्विनः ॥ १२-२२१-९१॥
kriyābhirāmā manujā yaśasvino babhuḥ śubhe puṇyakṛtāṃ pathi sthitāḥ |
narāmarāḥ kiṃnarayakṣarākṣasāḥ samṛddhimantaḥ sukhino yaśasvinaḥ || 12-221-91||

MHB 12-221-92

न जात्वकाले कुसुमं कुतः फलं पपात वृक्षात्पवनेरितादपि ।
रसप्रदाः कामदुघाश्च धेनवो न दारुणा वाग्विचचार कस्यचित् ॥ १२-२२१-९२॥
na jātvakāle kusumaṃ kutaḥ phalaṃ papāta vṛkṣātpavaneritādapi |
rasapradāḥ kāmadughāśca dhenavo na dāruṇā vāgvicacāra kasyacit || 12-221-92||

MHB 12-221-93

इमां सपर्यां सह सर्वकामदैः श्रियाश्च शक्रप्रमुखैश्च दैवतैः ।
पठन्ति ये विप्रसदः समागमे समृद्धकामाः श्रियमाप्नुवन्ति ते ॥ १२-२२१-९३॥
imāṃ saparyāṃ saha sarvakāmadaiḥ śriyāśca śakrapramukhaiśca daivataiḥ |
paṭhanti ye viprasadaḥ samāgame samṛddhakāmāḥ śriyamāpnuvanti te || 12-221-93||

MHB 12-221-94

त्वया कुरूणां वर यत्प्रचोदितं भवाभवस्येह परं निदर्शनम् ।
तदद्य सर्वं परिकीर्तितं मया परीक्ष्य तत्त्वं परिगन्तुमर्हसि ॥ १२-२२१-९४॥
tvayā kurūṇāṃ vara yatpracoditaṃ bhavābhavasyeha paraṃ nidarśanam |
tadadya sarvaṃ parikīrtitaṃ mayā parīkṣya tattvaṃ parigantumarhasi || 12-221-94||

Adhyaya: 222/353 (24)

MHB 12-222-1

युधिष्ठिर उवाच ।
किंशीलः किंसमाचारः किंविद्यः किंपरायणः ।
प्राप्नोति ब्रह्मणः स्थानं यत्परं प्रकृतेर्ध्रुवम् ॥ १२-२२२-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kiṃśīlaḥ kiṃsamācāraḥ kiṃvidyaḥ kiṃparāyaṇaḥ |
prāpnoti brahmaṇaḥ sthānaṃ yatparaṃ prakṛterdhruvam || 12-222-1||

MHB 12-222-2

भीष्म उवाच ।
मोक्षधर्मेषु नियतो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः ।
प्राप्नोति ब्रह्मणः स्थानं यत्परं प्रकृतेर्ध्रुवम् ॥ १२-२२२-२॥
bhīṣma uvāca |
mokṣadharmeṣu niyato laghvāhāro jitendriyaḥ |
prāpnoti brahmaṇaḥ sthānaṃ yatparaṃ prakṛterdhruvam || 12-222-2||

MHB 12-222-3

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
जैगीषव्यस्य संवादमसितस्य च भारत ॥ १२-२२२-३॥
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
jaigīṣavyasya saṃvādamasitasya ca bhārata || 12-222-3||

MHB 12-222-4

जैगीषव्यं महाप्राज्ञं धर्माणामागतागमम् ।
अक्रुध्यन्तमहृष्यन्तमसितो देवलोऽब्रवीत् ॥ १२-२२२-४॥
jaigīṣavyaṃ mahāprājñaṃ dharmāṇāmāgatāgamam |
akrudhyantamahṛṣyantamasito devalo'bravīt || 12-222-4||

MHB 12-222-5

न प्रीयसे वन्द्यमानो निन्द्यमानो न कुप्यसि ।
का ते प्रज्ञा कुतश्चैषा किं चैतस्याः परायणम् ॥ १२-२२२-५॥
na prīyase vandyamāno nindyamāno na kupyasi |
kā te prajñā kutaścaiṣā kiṃ caitasyāḥ parāyaṇam || 12-222-5||

MHB 12-222-6

इति तेनानुयुक्तः स तमुवाच महातपाः ।
महद्वाक्यमसंदिग्धं पुष्कलार्थपदं शुचि ॥ १२-२२२-६॥
iti tenānuyuktaḥ sa tamuvāca mahātapāḥ |
mahadvākyamasaṃdigdhaṃ puṣkalārthapadaṃ śuci || 12-222-6||

MHB 12-222-7

या गतिर्या परा निष्ठा या शान्तिः पुण्यकर्मणाम् ।
तां तेऽहं संप्रवक्ष्यामि यन्मां पृच्छसि वै द्विज ॥ १२-२२२-७॥
yā gatiryā parā niṣṭhā yā śāntiḥ puṇyakarmaṇām |
tāṃ te'haṃ saṃpravakṣyāmi yanmāṃ pṛcchasi vai dvija || 12-222-7||

MHB 12-222-8

निन्दत्सु च समो नित्यं प्रशंसत्सु च देवल ।
निह्नुवन्ति च ये तेषां समयं सुकृतं च ये ॥ १२-२२२-८॥
nindatsu ca samo nityaṃ praśaṃsatsu ca devala |
nihnuvanti ca ye teṣāṃ samayaṃ sukṛtaṃ ca ye || 12-222-8||

MHB 12-222-9

उक्ताश्च न विवक्षन्ति वक्तारमहिते रतम् ।
प्रतिहन्तुं न चेच्छन्ति हन्तारं वै मनीषिणः ॥ १२-२२२-९॥
uktāśca na vivakṣanti vaktāramahite ratam |
pratihantuṃ na cecchanti hantāraṃ vai manīṣiṇaḥ || 12-222-9||

MHB 12-222-10

नाप्राप्तमनुशोचन्ति प्राप्तकालानि कुर्वते ।
न चातीतानि शोचन्ति न चैनान्प्रतिजानते ॥ १२-२२२-१०॥
nāprāptamanuśocanti prāptakālāni kurvate |
na cātītāni śocanti na cainānpratijānate || 12-222-10||

MHB 12-222-11

संप्राप्तानां च पूज्यानां कामादर्थेषु देवल ।
यथोपपत्तिं कुर्वन्ति शक्तिमन्तः कृतव्रताः ॥ १२-२२२-११॥
saṃprāptānāṃ ca pūjyānāṃ kāmādartheṣu devala |
yathopapattiṃ kurvanti śaktimantaḥ kṛtavratāḥ || 12-222-11||

MHB 12-222-12

पक्वविद्या महाप्राज्ञा जितक्रोधा जितेन्द्रियाः ।
मनसा कर्मणा वाचा नापराध्यन्ति कस्यचित् ॥ १२-२२२-१२॥
pakvavidyā mahāprājñā jitakrodhā jitendriyāḥ |
manasā karmaṇā vācā nāparādhyanti kasyacit || 12-222-12||

MHB 12-222-13

अनीर्षवो न चान्योन्यं विहिंसन्ति कदाचन ।
न च जातूपतप्यन्ते धीराः परसमृद्धिभिः ॥ १२-२२२-१३॥
anīrṣavo na cānyonyaṃ vihiṃsanti kadācana |
na ca jātūpatapyante dhīrāḥ parasamṛddhibhiḥ || 12-222-13||

MHB 12-222-14

निन्दाप्रशंसे चात्यर्थं न वदन्ति परस्य ये ।
न च निन्दाप्रशंसाभ्यां विक्रियन्ते कदाचन ॥ १२-२२२-१४॥
nindāpraśaṃse cātyarthaṃ na vadanti parasya ye |
na ca nindāpraśaṃsābhyāṃ vikriyante kadācana || 12-222-14||

MHB 12-222-15

सर्वतश्च प्रशान्ता ये सर्वभूतहिते रताः ।
न क्रुध्यन्ति न हृष्यन्ति नापराध्यन्ति कस्यचित् ।
विमुच्य हृदयग्रन्थींश्चङ्क्रम्यन्ते यथासुखम् ॥ १२-२२२-१५॥
sarvataśca praśāntā ye sarvabhūtahite ratāḥ |
na krudhyanti na hṛṣyanti nāparādhyanti kasyacit |
vimucya hṛdayagranthīṃścaṅkramyante yathāsukham || 12-222-15||

MHB 12-222-16

न येषां बान्धवाः सन्ति ये चान्येषां न बान्धवाः ।
अमित्राश्च न सन्त्येषां ये चामित्रा न कस्यचित् ॥ १२-२२२-१६॥
na yeṣāṃ bāndhavāḥ santi ye cānyeṣāṃ na bāndhavāḥ |
amitrāśca na santyeṣāṃ ye cāmitrā na kasyacit || 12-222-16||

MHB 12-222-17

य एवं कुर्वते मर्त्याः सुखं जीवन्ति सर्वदा ।
धर्ममेवानुवर्तन्ते धर्मज्ञा द्विजसत्तम ।
ये ह्यतो विच्युता मार्गात्ते हृष्यन्त्युद्विजन्ति च ॥ १२-२२२-१७॥
ya evaṃ kurvate martyāḥ sukhaṃ jīvanti sarvadā |
dharmamevānuvartante dharmajñā dvijasattama |
ye hyato vicyutā mārgātte hṛṣyantyudvijanti ca || 12-222-17||

MHB 12-222-18

आस्थितस्तमहं मार्गमसूयिष्यामि कं कथम् ।
निन्द्यमानः प्रशस्तो वा हृष्येयं केन हेतुना ॥ १२-२२२-१८॥
āsthitastamahaṃ mārgamasūyiṣyāmi kaṃ katham |
nindyamānaḥ praśasto vā hṛṣyeyaṃ kena hetunā || 12-222-18||

MHB 12-222-19

यद्यदिच्छन्ति तन्मार्गमभिगच्छन्ति मानवाः ।
न मे निन्दाप्रशंसाभ्यां ह्रासवृद्धी भविष्यतः ॥ १२-२२२-१९॥
yadyadicchanti tanmārgamabhigacchanti mānavāḥ |
na me nindāpraśaṃsābhyāṃ hrāsavṛddhī bhaviṣyataḥ || 12-222-19||

MHB 12-222-20

अमृतस्येव संतृप्येदवमानस्य तत्त्ववित् ।
विषस्येवोद्विजेन्नित्यं संमानस्य विचक्षणः ॥ १२-२२२-२०॥
amṛtasyeva saṃtṛpyedavamānasya tattvavit |
viṣasyevodvijennityaṃ saṃmānasya vicakṣaṇaḥ || 12-222-20||

MHB 12-222-21

अवज्ञातः सुखं शेते इह चामुत्र चोभयोः ।
विमुक्तः सर्वपापेभ्यो योऽवमन्ता स बध्यते ॥ १२-२२२-२१॥
avajñātaḥ sukhaṃ śete iha cāmutra cobhayoḥ |
vimuktaḥ sarvapāpebhyo yo'vamantā sa badhyate || 12-222-21||

MHB 12-222-22

परां गतिं च ये केचित्प्रार्थयन्ति मनीषिणः ।
एतद्व्रतं समाश्रित्य सुखमेधन्ति ते जनाः ॥ १२-२२२-२२॥
parāṃ gatiṃ ca ye kecitprārthayanti manīṣiṇaḥ |
etadvrataṃ samāśritya sukhamedhanti te janāḥ || 12-222-22||

MHB 12-222-23

सर्वतश्च समाहृत्य क्रतून्सर्वाञ्जितेन्द्रियः ।
प्राप्नोति ब्रह्मणः स्थानं यत्परं प्रकृतेर्ध्रुवम् ॥ १२-२२२-२३॥
sarvataśca samāhṛtya kratūnsarvāñjitendriyaḥ |
prāpnoti brahmaṇaḥ sthānaṃ yatparaṃ prakṛterdhruvam || 12-222-23||

MHB 12-222-24

नास्य देवा न गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः ।
पदमन्ववरोहन्ति प्राप्तस्य परमां गतिम् ॥ १२-२२२-२४॥
nāsya devā na gandharvā na piśācā na rākṣasāḥ |
padamanvavarohanti prāptasya paramāṃ gatim || 12-222-24||

Adhyaya: 223/353 (23)

MHB 12-223-1

युधिष्ठिर उवाच ।
प्रियः सर्वस्य लोकस्य सर्वसत्त्वाभिनन्दिता ।
गुणैः सर्वैरुपेतश्च को न्वस्ति भुवि मानवः ॥ १२-२२३-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
priyaḥ sarvasya lokasya sarvasattvābhinanditā |
guṇaiḥ sarvairupetaśca ko nvasti bhuvi mānavaḥ || 12-223-1||

MHB 12-223-2

भीष्म उवाच ।
अत्र ते वर्तयिष्यामि पृच्छतो भरतर्षभ ।
उग्रसेनस्य संवादं नारदे केशवस्य च ॥ १२-२२३-२॥
bhīṣma uvāca |
atra te vartayiṣyāmi pṛcchato bharatarṣabha |
ugrasenasya saṃvādaṃ nārade keśavasya ca || 12-223-2||

MHB 12-223-3

उग्रसेन उवाच ।
पश्य संकल्पते लोको नारदस्य प्रकीर्तने ।
मन्ये स गुणसंपन्नो ब्रूहि तन्मम पृच्छतः ॥ १२-२२३-३॥
ugrasena uvāca |
paśya saṃkalpate loko nāradasya prakīrtane |
manye sa guṇasaṃpanno brūhi tanmama pṛcchataḥ || 12-223-3||

MHB 12-223-4

वासुदेव उवाच ।
कुकुराधिप यान्मन्ये शृणु तान्मे विवक्षतः ।
नारदस्य गुणान्साधून्संक्षेपेण नराधिप ॥ १२-२२३-४॥
vāsudeva uvāca |
kukurādhipa yānmanye śṛṇu tānme vivakṣataḥ |
nāradasya guṇānsādhūnsaṃkṣepeṇa narādhipa || 12-223-4||

MHB 12-223-5

न चारित्रनिमित्तोऽस्याहंकारो देहपातनः ।
अभिन्नश्रुतचारित्रस्तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२-२२३-५॥
na cāritranimitto'syāhaṃkāro dehapātanaḥ |
abhinnaśrutacāritrastasmātsarvatra pūjitaḥ || 12-223-5||

MHB 12-223-6

तपस्वी नारदो बाढं वाचि नास्य व्यतिक्रमः ।
कामाद्वा यदि वा लोभात्तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२-२२३-६॥
tapasvī nārado bāḍhaṃ vāci nāsya vyatikramaḥ |
kāmādvā yadi vā lobhāttasmātsarvatra pūjitaḥ || 12-223-6||

MHB 12-223-7

अध्यात्मविधितत्त्वज्ञः क्षान्तः शक्तो जितेन्द्रियः ।
ऋजुश्च सत्यवादी च तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२-२२३-७॥
adhyātmavidhitattvajñaḥ kṣāntaḥ śakto jitendriyaḥ |
ṛjuśca satyavādī ca tasmātsarvatra pūjitaḥ || 12-223-7||

MHB 12-223-8

तेजसा यशसा बुद्ध्या नयेन विनयेन च ।
जन्मना तपसा वृद्धस्तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२-२२३-८॥
tejasā yaśasā buddhyā nayena vinayena ca |
janmanā tapasā vṛddhastasmātsarvatra pūjitaḥ || 12-223-8||

MHB 12-223-9

सुखशीलः सुसंभोगः सुभोज्यः स्वादरः शुचिः ।
सुवाक्यश्चाप्यनीर्ष्यश्च तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२-२२३-९॥
sukhaśīlaḥ susaṃbhogaḥ subhojyaḥ svādaraḥ śuciḥ |
suvākyaścāpyanīrṣyaśca tasmātsarvatra pūjitaḥ || 12-223-9||

MHB 12-223-10

कल्याणं कुरुते बाढं पापमस्मिन्न विद्यते ।
न प्रीयते परानर्थैस्तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२-२२३-१०॥
kalyāṇaṃ kurute bāḍhaṃ pāpamasminna vidyate |
na prīyate parānarthaistasmātsarvatra pūjitaḥ || 12-223-10||

MHB 12-223-11

वेदश्रुतिभिराख्यानैरर्थानभिजिगीषते ।
तितिक्षुरनवज्ञश्च तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२-२२३-११॥
vedaśrutibhirākhyānairarthānabhijigīṣate |
titikṣuranavajñaśca tasmātsarvatra pūjitaḥ || 12-223-11||

MHB 12-223-12

समत्वाद्धि प्रियो नास्ति नाप्रियश्च कथंचन ।
मनोनुकूलवादी च तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२-२२३-१२॥
samatvāddhi priyo nāsti nāpriyaśca kathaṃcana |
manonukūlavādī ca tasmātsarvatra pūjitaḥ || 12-223-12||

MHB 12-223-13

बहुश्रुतश्चैत्रकथः पण्डितोऽनलसोऽशठः ।
अदीनोऽक्रोधनोऽलुब्धस्तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२-२२३-१३॥
bahuśrutaścaitrakathaḥ paṇḍito'nalaso'śaṭhaḥ |
adīno'krodhano'lubdhastasmātsarvatra pūjitaḥ || 12-223-13||

MHB 12-223-14

नार्थे न धर्मे कामे वा भूतपूर्वोऽस्य विग्रहः ।
दोषाश्चास्य समुच्छिन्नास्तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२-२२३-१४॥
nārthe na dharme kāme vā bhūtapūrvo'sya vigrahaḥ |
doṣāścāsya samucchinnāstasmātsarvatra pūjitaḥ || 12-223-14||

MHB 12-223-15

दृढभक्तिरनिन्द्यात्मा श्रुतवाननृशंसवान् ।
वीतसंमोहदोषश्च तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२-२२३-१५॥
dṛḍhabhaktiranindyātmā śrutavānanṛśaṃsavān |
vītasaṃmohadoṣaśca tasmātsarvatra pūjitaḥ || 12-223-15||

MHB 12-223-16

असक्तः सर्वसङ्गेषु सक्तात्मेव च लक्ष्यते ।
अदीर्घसंशयो वाग्मी तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२-२२३-१६॥
asaktaḥ sarvasaṅgeṣu saktātmeva ca lakṣyate |
adīrghasaṃśayo vāgmī tasmātsarvatra pūjitaḥ || 12-223-16||

MHB 12-223-17

समाधिर्नास्य मानार्थे नात्मानं स्तौति कर्हिचित् ।
अनीर्ष्युर्दृढसंभाषस्तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२-२२३-१७॥
samādhirnāsya mānārthe nātmānaṃ stauti karhicit |
anīrṣyurdṛḍhasaṃbhāṣastasmātsarvatra pūjitaḥ || 12-223-17||

MHB 12-223-18

लोकस्य विविधं वृत्तं प्रकृतेश्चाप्यकुत्सयन् ।
संसर्गविद्याकुशलस्तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२-२२३-१८॥
lokasya vividhaṃ vṛttaṃ prakṛteścāpyakutsayan |
saṃsargavidyākuśalastasmātsarvatra pūjitaḥ || 12-223-18||

MHB 12-223-19

नासूयत्यागमं कंचित्स्वं तपो नोपजीवति ।
अवन्ध्यकालो वश्यात्मा तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२-२२३-१९॥
nāsūyatyāgamaṃ kaṃcitsvaṃ tapo nopajīvati |
avandhyakālo vaśyātmā tasmātsarvatra pūjitaḥ || 12-223-19||

MHB 12-223-20

कृतश्रमः कृतप्रज्ञो न च तृप्तः समाधितः ।
नियमस्थोऽप्रमत्तश्च तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२-२२३-२०॥
kṛtaśramaḥ kṛtaprajño na ca tṛptaḥ samādhitaḥ |
niyamastho'pramattaśca tasmātsarvatra pūjitaḥ || 12-223-20||

MHB 12-223-21

सापत्रपश्च युक्तश्च सुनेयः श्रेयसे परैः ।
अभेत्ता परगुह्यानां तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२-२२३-२१॥
sāpatrapaśca yuktaśca suneyaḥ śreyase paraiḥ |
abhettā paraguhyānāṃ tasmātsarvatra pūjitaḥ || 12-223-21||

MHB 12-223-22

न हृष्यत्यर्थलाभेषु नालाभेषु व्यथत्यपि ।
स्थिरबुद्धिरसक्तात्मा तस्मात्सर्वत्र पूजितः ॥ १२-२२३-२२॥
na hṛṣyatyarthalābheṣu nālābheṣu vyathatyapi |
sthirabuddhirasaktātmā tasmātsarvatra pūjitaḥ || 12-223-22||

MHB 12-223-23

तं सर्वगुणसंपन्नं दक्षं शुचिमकातरम् ।
कालज्ञं च नयज्ञं च कः प्रियं न करिष्यति ॥ १२-२२३-२३॥
taṃ sarvaguṇasaṃpannaṃ dakṣaṃ śucimakātaram |
kālajñaṃ ca nayajñaṃ ca kaḥ priyaṃ na kariṣyati || 12-223-23||

Adhyaya: 224/353 (75)

MHB 12-224-1

युधिष्ठिर उवाच ।
आद्यन्तं सर्वभूतानां श्रोतुमिच्छामि कौरव ।
ध्यानं कर्म च कालं च तथैवायुर्युगे युगे ॥ १२-२२४-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
ādyantaṃ sarvabhūtānāṃ śrotumicchāmi kaurava |
dhyānaṃ karma ca kālaṃ ca tathaivāyuryuge yuge || 12-224-1||

MHB 12-224-2

लोकतत्त्वं च कार्त्स्न्येन भूतानामागतिं गतिम् ।
सर्गश्च निधनं चैव कुत एतत्प्रवर्तते ॥ १२-२२४-२॥
lokatattvaṃ ca kārtsnyena bhūtānāmāgatiṃ gatim |
sargaśca nidhanaṃ caiva kuta etatpravartate || 12-224-2||

MHB 12-224-3

यदि तेऽनुग्रहे बुद्धिरस्मास्विह सतां वर ।
एतद्भवन्तं पृच्छामि तद्भवान्प्रब्रवीतु मे ॥ १२-२२४-३॥
yadi te'nugrahe buddhirasmāsviha satāṃ vara |
etadbhavantaṃ pṛcchāmi tadbhavānprabravītu me || 12-224-3||

MHB 12-224-4

पूर्वं हि कथितं श्रुत्वा भृगुभाषितमुत्तमम् ।
भरद्वाजस्य विप्रर्षेस्ततो मे बुद्धिरुत्तमा ॥ १२-२२४-४॥
pūrvaṃ hi kathitaṃ śrutvā bhṛgubhāṣitamuttamam |
bharadvājasya viprarṣestato me buddhiruttamā || 12-224-4||

MHB 12-224-5

जाता परमधर्मिष्ठा दिव्यसंस्थानसंस्थिता ।
ततो भूयस्तु पृच्छामि तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १२-२२४-५॥
jātā paramadharmiṣṭhā divyasaṃsthānasaṃsthitā |
tato bhūyastu pṛcchāmi tadbhavānvaktumarhati || 12-224-5||

MHB 12-224-6

भीष्म उवाच ।
अत्र ते वर्तयिष्येऽहमितिहासं पुरातनम् ।
जगौ यद्भगवान्व्यासः पुत्राय परिपृच्छते ॥ १२-२२४-६॥
bhīṣma uvāca |
atra te vartayiṣye'hamitihāsaṃ purātanam |
jagau yadbhagavānvyāsaḥ putrāya paripṛcchate || 12-224-6||

MHB 12-224-7

अधीत्य वेदानखिलान्साङ्गोपनिषदस्तथा ।
अन्विच्छन्नैष्ठिकं कर्म धर्मनैपुणदर्शनात् ॥ १२-२२४-७॥
adhītya vedānakhilānsāṅgopaniṣadastathā |
anvicchannaiṣṭhikaṃ karma dharmanaipuṇadarśanāt || 12-224-7||

MHB 12-224-8

कृष्णद्वैपायनं व्यासं पुत्रो वैयासकिः शुकः ।
पप्रच्छ संदेहमिमं छिन्नधर्मार्थसंशयम् ॥ १२-२२४-८॥
kṛṣṇadvaipāyanaṃ vyāsaṃ putro vaiyāsakiḥ śukaḥ |
papraccha saṃdehamimaṃ chinnadharmārthasaṃśayam || 12-224-8||

MHB 12-224-9

भूतग्रामस्य कर्तारं कालज्ञाने च निश्चयम् ।
ब्राह्मणस्य च यत्कृत्यं तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १२-२२४-९॥
bhūtagrāmasya kartāraṃ kālajñāne ca niścayam |
brāhmaṇasya ca yatkṛtyaṃ tadbhavānvaktumarhati || 12-224-9||

MHB 12-224-10

तस्मै प्रोवाच तत्सर्वं पिता पुत्राय पृच्छते ।
अतीतानागते विद्वान्सर्वज्ञः सर्वधर्मवित् ॥ १२-२२४-१०॥
tasmai provāca tatsarvaṃ pitā putrāya pṛcchate |
atītānāgate vidvānsarvajñaḥ sarvadharmavit || 12-224-10||

MHB 12-224-11

अनाद्यन्तमजं दिव्यमजरं ध्रुवमव्ययम् ।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं ब्रह्माग्रे समवर्तत ॥ १२-२२४-११॥
anādyantamajaṃ divyamajaraṃ dhruvamavyayam |
apratarkyamavijñeyaṃ brahmāgre samavartata || 12-224-11||

MHB 12-224-12

काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव त्रिंशत्तु काष्ठा गणयेत्कलां ताम् ।
त्रिंशत्कलाश्चापि भवेन्मुहूर्तो भागः कलाया दशमश्च यः स्यात् ॥ १२-२२४-१२॥
kāṣṭhā nimeṣā daśa pañca caiva triṃśattu kāṣṭhā gaṇayetkalāṃ tām |
triṃśatkalāścāpi bhavenmuhūrto bhāgaḥ kalāyā daśamaśca yaḥ syāt || 12-224-12||

MHB 12-224-13

त्रिंशन्मुहूर्तश्च भवेदहश्च रात्रिश्च संख्या मुनिभिः प्रणीता ।
मासः स्मृतो रात्र्यहनी च त्रिंशत्संवत्सरो द्वादशमास उक्तः ।
संवत्सरं द्वे अयने वदन्ति संख्याविदो दक्षिणमुत्तरं च ॥ १२-२२४-१३॥
triṃśanmuhūrtaśca bhavedahaśca rātriśca saṃkhyā munibhiḥ praṇītā |
māsaḥ smṛto rātryahanī ca triṃśatsaṃvatsaro dvādaśamāsa uktaḥ |
saṃvatsaraṃ dve ayane vadanti saṃkhyāvido dakṣiṇamuttaraṃ ca || 12-224-13||

MHB 12-224-14

अहोरात्रे विभजते सूर्यो मानुषलौकिके ।
रात्रिः स्वप्नाय भूतानां चेष्टायै कर्मणामहः ॥ १२-२२४-१४॥
ahorātre vibhajate sūryo mānuṣalaukike |
rātriḥ svapnāya bhūtānāṃ ceṣṭāyai karmaṇāmahaḥ || 12-224-14||

MHB 12-224-15

पित्र्ये रात्र्यहनी मासः प्रविभागस्तयोः पुनः ।
कृष्णोऽहः कर्मचेष्टायां शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी ॥ १२-२२४-१५॥
pitrye rātryahanī māsaḥ pravibhāgastayoḥ punaḥ |
kṛṣṇo'haḥ karmaceṣṭāyāṃ śuklaḥ svapnāya śarvarī || 12-224-15||

MHB 12-224-16

दैवे रात्र्यहनी वर्षं प्रविभागस्तयोः पुनः ।
अहस्तत्रोदगयनं रात्रिः स्याद्दक्षिणायनम् ॥ १२-२२४-१६॥
daive rātryahanī varṣaṃ pravibhāgastayoḥ punaḥ |
ahastatrodagayanaṃ rātriḥ syāddakṣiṇāyanam || 12-224-16||

MHB 12-224-17

ये ते रात्र्यहनी पूर्वे कीर्तिते दैवलौकिके ।
तयोः संख्याय वर्षाग्रं ब्राह्मे वक्ष्याम्यहःक्षपे ॥ १२-२२४-१७॥
ye te rātryahanī pūrve kīrtite daivalaukike |
tayoḥ saṃkhyāya varṣāgraṃ brāhme vakṣyāmyahaḥkṣape || 12-224-17||

MHB 12-224-18

तेषां संवत्सराग्राणि प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः ।
कृते त्रेतायुगे चैव द्वापरे च कलौ तथा ॥ १२-२२४-१८॥
teṣāṃ saṃvatsarāgrāṇi pravakṣyāmyanupūrvaśaḥ |
kṛte tretāyuge caiva dvāpare ca kalau tathā || 12-224-18||

MHB 12-224-19

चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम् ।
तस्य तावच्छती संध्या संध्यांशश्च तथाविधः ॥ १२-२२४-१९॥
catvāryāhuḥ sahasrāṇi varṣāṇāṃ tatkṛtaṃ yugam |
tasya tāvacchatī saṃdhyā saṃdhyāṃśaśca tathāvidhaḥ || 12-224-19||

MHB 12-224-20

इतरेषु ससंध्येषु ससंध्यांशेषु च त्रिषु ।
एकापायेन संयान्ति सहस्राणि शतानि च ॥ १२-२२४-२०॥
itareṣu sasaṃdhyeṣu sasaṃdhyāṃśeṣu ca triṣu |
ekāpāyena saṃyānti sahasrāṇi śatāni ca || 12-224-20||

MHB 12-224-21

एतानि शाश्वताँल्लोकान्धारयन्ति सनातनान् ।
एतद्ब्रह्मविदां तात विदितं ब्रह्म शाश्वतम् ॥ १२-२२४-२१॥
etāni śāśvatā~llokāndhārayanti sanātanān |
etadbrahmavidāṃ tāta viditaṃ brahma śāśvatam || 12-224-21||

MHB 12-224-22

चतुष्पात्सकलो धर्मः सत्यं चैव कृते युगे ।
नाधर्मेणागमः कश्चित्परस्तस्य प्रवर्तते ॥ १२-२२४-२२॥
catuṣpātsakalo dharmaḥ satyaṃ caiva kṛte yuge |
nādharmeṇāgamaḥ kaścitparastasya pravartate || 12-224-22||

MHB 12-224-23

इतरेष्वागमाद्धर्मः पादशस्त्ववरोप्यते ।
चौरिकानृतमायाभिरधर्मश्चोपचीयते ॥ १२-२२४-२३॥
itareṣvāgamāddharmaḥ pādaśastvavaropyate |
caurikānṛtamāyābhiradharmaścopacīyate || 12-224-23||

MHB 12-224-24

अरोगाः सर्वसिद्धार्थाश्चतुर्वर्षशतायुषः ।
कृते त्रेतादिष्वेतेषां पादशो ह्रसते वयः ॥ १२-२२४-२४॥
arogāḥ sarvasiddhārthāścaturvarṣaśatāyuṣaḥ |
kṛte tretādiṣveteṣāṃ pādaśo hrasate vayaḥ || 12-224-24||

MHB 12-224-25

वेदवादाश्चानुयुगं ह्रसन्तीति च नः श्रुतम् ।
आयूंषि चाशिषश्चैव वेदस्यैव च यत्फलम् ॥ १२-२२४-२५॥
vedavādāścānuyugaṃ hrasantīti ca naḥ śrutam |
āyūṃṣi cāśiṣaścaiva vedasyaiva ca yatphalam || 12-224-25||

MHB 12-224-26

अन्ये कृतयुगे धर्मास्त्रेतायां द्वापरेऽपरे ।
अन्ये कलियुगे धर्मा यथाशक्तिकृता इव ॥ १२-२२४-२६॥
anye kṛtayuge dharmāstretāyāṃ dvāpare'pare |
anye kaliyuge dharmā yathāśaktikṛtā iva || 12-224-26||

MHB 12-224-27

तपः परं कृतयुगे त्रेतायां ज्ञानमुत्तमम् ।
द्वापरे यज्ञमेवाहुर्दानमेव कलौ युगे ॥ १२-२२४-२७॥
tapaḥ paraṃ kṛtayuge tretāyāṃ jñānamuttamam |
dvāpare yajñamevāhurdānameva kalau yuge || 12-224-27||

MHB 12-224-28

एतां द्वादशसाहस्रीं युगाख्यां कवयो विदुः ।
सहस्रं परिवृत्तं तद्ब्राह्मं दिवसमुच्यते ॥ १२-२२४-२८॥
etāṃ dvādaśasāhasrīṃ yugākhyāṃ kavayo viduḥ |
sahasraṃ parivṛttaṃ tadbrāhmaṃ divasamucyate || 12-224-28||

MHB 12-224-29

रात्रिस्तावत्तिथी ब्राह्मी तदादौ विश्वमीश्वरः ।
प्रलयेऽध्यात्ममाविश्य सुप्त्वा सोऽन्ते विबुध्यते ॥ १२-२२४-२९॥
rātristāvattithī brāhmī tadādau viśvamīśvaraḥ |
pralaye'dhyātmamāviśya suptvā so'nte vibudhyate || 12-224-29||

MHB 12-224-30

सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद्ब्रह्मणो विदुः ।
रात्रिं युगसहस्रान्तां तेऽहोरात्रविदो जनाः ॥ १२-२२४-३०॥
sahasrayugaparyantamaharyadbrahmaṇo viduḥ |
rātriṃ yugasahasrāntāṃ te'horātravido janāḥ || 12-224-30||

MHB 12-224-31

प्रतिबुद्धो विकुरुते ब्रह्माक्षय्यं क्षपाक्षये ।
सृजते च महद्भूतं तस्माद्व्यक्तात्मकं मनः ॥ १२-२२४-३१॥
pratibuddho vikurute brahmākṣayyaṃ kṣapākṣaye |
sṛjate ca mahadbhūtaṃ tasmādvyaktātmakaṃ manaḥ || 12-224-31||

MHB 12-224-32

ब्रह्म तेजोमयं शुक्रं यस्य सर्वमिदं जगत् ।
एकस्य भूतं भूतस्य द्वयं स्थावरजङ्गमम् ॥ १२-२२४-३२॥
brahma tejomayaṃ śukraṃ yasya sarvamidaṃ jagat |
ekasya bhūtaṃ bhūtasya dvayaṃ sthāvarajaṅgamam || 12-224-32||

MHB 12-224-33

अहर्मुखे विबुद्धः सन्सृजते विद्यया जगत् ।
अग्र एव महाभूतमाशु व्यक्तात्मकं मनः ॥ १२-२२४-३३॥
aharmukhe vibuddhaḥ sansṛjate vidyayā jagat |
agra eva mahābhūtamāśu vyaktātmakaṃ manaḥ || 12-224-33||

MHB 12-224-34

अभिभूयेह चार्चिष्मद्व्यसृजत्सप्त मानसान् ।
दूरगं बहुधागामि प्रार्थनासंशयात्मकम् ॥ १२-२२४-३४॥
abhibhūyeha cārciṣmadvyasṛjatsapta mānasān |
dūragaṃ bahudhāgāmi prārthanāsaṃśayātmakam || 12-224-34||

MHB 12-224-35

मनः सृष्टिं विकुरुते चोद्यमानं सिसृक्षया ।
आकाशं जायते तस्मात्तस्य शब्दो गुणो मतः ॥ १२-२२४-३५॥
manaḥ sṛṣṭiṃ vikurute codyamānaṃ sisṛkṣayā |
ākāśaṃ jāyate tasmāttasya śabdo guṇo mataḥ || 12-224-35||

MHB 12-224-36

आकाशात्तु विकुर्वाणात्सर्वगन्धवहः शुचिः ।
बलवाञ्जायते वायुस्तस्य स्पर्शो गुणो मतः ॥ १२-२२४-३६॥
ākāśāttu vikurvāṇātsarvagandhavahaḥ śuciḥ |
balavāñjāyate vāyustasya sparśo guṇo mataḥ || 12-224-36||

MHB 12-224-37

वायोरपि विकुर्वाणाज्ज्योतिर्भूतं तमोनुदम् ।
रोचिष्णु जायते तत्र तद्रूपगुणमुच्यते ॥ १२-२२४-३७॥
vāyorapi vikurvāṇājjyotirbhūtaṃ tamonudam |
rociṣṇu jāyate tatra tadrūpaguṇamucyate || 12-224-37||

MHB 12-224-38

ज्योतिषोऽपि विकुर्वाणाद्भवन्त्यापो रसात्मिकाः ।
अद्भ्यो गन्धगुणा भूमिः पूर्वैषा सृष्टिरुच्यते ॥ १२-२२४-३८॥
jyotiṣo'pi vikurvāṇādbhavantyāpo rasātmikāḥ |
adbhyo gandhaguṇā bhūmiḥ pūrvaiṣā sṛṣṭirucyate || 12-224-38||

MHB 12-224-39

गुणाः पूर्वस्य पूर्वस्य प्राप्नुवन्त्युत्तरोत्तरम् ।
तेषां यावत्तिथं यद्यत्तत्तत्तावद्गुणं स्मृतम् ॥ १२-२२४-३९॥
guṇāḥ pūrvasya pūrvasya prāpnuvantyuttarottaram |
teṣāṃ yāvattithaṃ yadyattattattāvadguṇaṃ smṛtam || 12-224-39||

MHB 12-224-40

उपलभ्याप्सु चेद्गन्धं केचिद्ब्रूयुरनैपुणात् ।
पृथिव्यामेव तं विद्यादापो वायुं च संश्रितम् ॥ १२-२२४-४०॥
upalabhyāpsu cedgandhaṃ kecidbrūyuranaipuṇāt |
pṛthivyāmeva taṃ vidyādāpo vāyuṃ ca saṃśritam || 12-224-40||

MHB 12-224-41

एते तु सप्त पुरुषा नानाविर्याः पृथक्पृथक् ।
नाशक्नुवन्प्रजाः स्रष्टुमसमागम्य सर्वतः ॥ १२-२२४-४१॥
ete tu sapta puruṣā nānāviryāḥ pṛthakpṛthak |
nāśaknuvanprajāḥ sraṣṭumasamāgamya sarvataḥ || 12-224-41||

MHB 12-224-42

ते समेत्य महात्मानमन्योन्यमभिसंश्रिताः ।
शरीराश्रयणं प्राप्तास्ततः पुरुष उच्यते ॥ १२-२२४-४२॥
te sametya mahātmānamanyonyamabhisaṃśritāḥ |
śarīrāśrayaṇaṃ prāptāstataḥ puruṣa ucyate || 12-224-42||

MHB 12-224-43

श्रयणाच्छरीरं भवति मूर्तिमत्षोडशात्मकम् ।
तदाविशन्ति भूतानि महान्ति सह कर्मणा ॥ १२-२२४-४३॥
śrayaṇāccharīraṃ bhavati mūrtimatṣoḍaśātmakam |
tadāviśanti bhūtāni mahānti saha karmaṇā || 12-224-43||

MHB 12-224-44

सर्वभूतानि चादाय तपसश्चरणाय च ।
आदिकर्ता महाभूतं तमेवाहुः प्रजापतिम् ॥ १२-२२४-४४॥
sarvabhūtāni cādāya tapasaścaraṇāya ca |
ādikartā mahābhūtaṃ tamevāhuḥ prajāpatim || 12-224-44||

MHB 12-224-45

स वै सृजति भूतानि स एव पुरुषः परः ।
अजो जनयते ब्रह्मा देवर्षिपितृमानवान् ॥ १२-२२४-४५॥
sa vai sṛjati bhūtāni sa eva puruṣaḥ paraḥ |
ajo janayate brahmā devarṣipitṛmānavān || 12-224-45||

MHB 12-224-46

लोकान्नदीः समुद्रांश्च दिशः शैलान्वनस्पतीन् ।
नरकिंनररक्षांसि वयःपशुमृगोरगान् ।
अव्ययं च व्ययं चैव द्वयं स्थावरजङ्गमम् ॥ १२-२२४-४६॥
lokānnadīḥ samudrāṃśca diśaḥ śailānvanaspatīn |
narakiṃnararakṣāṃsi vayaḥpaśumṛgoragān |
avyayaṃ ca vyayaṃ caiva dvayaṃ sthāvarajaṅgamam || 12-224-46||

MHB 12-224-47

तेषां ये यानि कर्माणि प्राक्सृष्ट्यां प्रतिपेदिरे ।
तान्येव प्रतिपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः ॥ १२-२२४-४७॥
teṣāṃ ye yāni karmāṇi prāksṛṣṭyāṃ pratipedire |
tānyeva pratipadyante sṛjyamānāḥ punaḥ punaḥ || 12-224-47||

MHB 12-224-48

हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मे ऋतानृते ।
अतो यन्मन्यते धाता तस्मात्तत्तस्य रोचते ॥ १२-२२४-४८॥
hiṃsrāhiṃsre mṛdukrūre dharmādharme ṛtānṛte |
ato yanmanyate dhātā tasmāttattasya rocate || 12-224-48||

MHB 12-224-49

महाभूतेषु नानात्वमिन्द्रियार्थेषु मूर्तिषु ।
विनियोगं च भूतानां धातैव विदधात्युत ॥ १२-२२४-४९॥
mahābhūteṣu nānātvamindriyārtheṣu mūrtiṣu |
viniyogaṃ ca bhūtānāṃ dhātaiva vidadhātyuta || 12-224-49||

MHB 12-224-50

केचित्पुरुषकारं तु प्राहुः कर्मविदो जनाः ।
दैवमित्यपरे विप्राः स्वभावं भूतचिन्तकाः ॥ १२-२२४-५०॥
kecitpuruṣakāraṃ tu prāhuḥ karmavido janāḥ |
daivamityapare viprāḥ svabhāvaṃ bhūtacintakāḥ || 12-224-50||

MHB 12-224-51

पौरुषं कर्म दैवं च फलवृत्तिस्वभावतः ।
त्रय एतेऽपृथग्भूता नविवेकं तु केचन ॥ १२-२२४-५१॥
pauruṣaṃ karma daivaṃ ca phalavṛttisvabhāvataḥ |
traya ete'pṛthagbhūtā navivekaṃ tu kecana || 12-224-51||

MHB 12-224-52

एवमेतच्च नैवं च यद्भूतं सृजते जगत् ।
कर्मस्था विषमं ब्रूयुः सत्त्वस्थाः समदर्शिनः ॥ १२-२२४-५२॥
evametacca naivaṃ ca yadbhūtaṃ sṛjate jagat |
karmasthā viṣamaṃ brūyuḥ sattvasthāḥ samadarśinaḥ || 12-224-52||

MHB 12-224-53

तपो निःश्रेयसं जन्तोस्तस्य मूलं दमः शमः ।
तेन सर्वानवाप्नोति यान्कामान्मनसेच्छति ॥ १२-२२४-५३॥
tapo niḥśreyasaṃ jantostasya mūlaṃ damaḥ śamaḥ |
tena sarvānavāpnoti yānkāmānmanasecchati || 12-224-53||

MHB 12-224-54

तपसा तदवाप्नोति यद्भूतं सृजते जगत् ।
स तद्भूतश्च सर्वेषां भूतानां भवति प्रभुः ॥ १२-२२४-५४॥
tapasā tadavāpnoti yadbhūtaṃ sṛjate jagat |
sa tadbhūtaśca sarveṣāṃ bhūtānāṃ bhavati prabhuḥ || 12-224-54||

MHB 12-224-55

ऋषयस्तपसा वेदानध्यैषन्त दिवानिशम् ।
अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयंभुवा ॥ १२-२२४-५५॥
ṛṣayastapasā vedānadhyaiṣanta divāniśam |
anādinidhanā nityā vāgutsṛṣṭā svayaṃbhuvā || 12-224-55||

MHB 12-224-56

ऋषीणां नामधेयानि याश्च वेदेषु सृष्टयः ।
शर्वर्यन्तेषु जातानां तान्येवैभ्यो ददाति सः ॥ १२-२२४-५६॥
ṛṣīṇāṃ nāmadheyāni yāśca vedeṣu sṛṣṭayaḥ |
śarvaryanteṣu jātānāṃ tānyevaibhyo dadāti saḥ || 12-224-56||

MHB 12-224-57

नामभेदस्तपःकर्मयज्ञाख्या लोकसिद्धयः ।
आत्मसिद्धिस्तु वेदेषु प्रोच्यते दशभिः क्रमैः ॥ १२-२२४-५७॥
nāmabhedastapaḥkarmayajñākhyā lokasiddhayaḥ |
ātmasiddhistu vedeṣu procyate daśabhiḥ kramaiḥ || 12-224-57||

MHB 12-224-58

यदुक्तं वेदवादेषु गहनं वेददृष्टिभिः ।
तदन्तेषु यथायुक्तं क्रमयोगेन लक्ष्यते ॥ १२-२२४-५८॥
yaduktaṃ vedavādeṣu gahanaṃ vedadṛṣṭibhiḥ |
tadanteṣu yathāyuktaṃ kramayogena lakṣyate || 12-224-58||

MHB 12-224-59

कर्मजोऽयं पृथग्भावो द्वंद्वयुक्तो वियोगिनः ।
आत्मसिद्धिस्तु विज्ञाता जहाति प्रायशो बलम् ॥ १२-२२४-५९॥
karmajo'yaṃ pṛthagbhāvo dvaṃdvayukto viyoginaḥ |
ātmasiddhistu vijñātā jahāti prāyaśo balam || 12-224-59||

MHB 12-224-60

द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत् ।
शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ १२-२२४-६०॥
dve brahmaṇī veditavye śabdabrahma paraṃ ca yat |
śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ paraṃ brahmādhigacchati || 12-224-60||

MHB 12-224-61

आरम्भयज्ञाः क्षत्रस्य हविर्यज्ञा विशस्तथा ।
परिचारयज्ञाः शूद्रास्तु तपोयज्ञा द्विजातयः ॥ १२-२२४-६१॥
ārambhayajñāḥ kṣatrasya haviryajñā viśastathā |
paricārayajñāḥ śūdrāstu tapoyajñā dvijātayaḥ || 12-224-61||

MHB 12-224-62

त्रेतायुगे विधिस्त्वेषां यज्ञानां न कृते युगे ।
द्वापरे विप्लवं यान्ति यज्ञाः कलियुगे तथा ॥ १२-२२४-६२॥
tretāyuge vidhistveṣāṃ yajñānāṃ na kṛte yuge |
dvāpare viplavaṃ yānti yajñāḥ kaliyuge tathā || 12-224-62||

MHB 12-224-63

अपृथग्धर्मिणो मर्त्या ऋक्सामानि यजूंषि च ।
काम्यां पुष्टिं पृथग्दृष्ट्वा तपोभिस्तप एव च ॥ १२-२२४-६३॥
apṛthagdharmiṇo martyā ṛksāmāni yajūṃṣi ca |
kāmyāṃ puṣṭiṃ pṛthagdṛṣṭvā tapobhistapa eva ca || 12-224-63||

MHB 12-224-64

त्रेतायां तु समस्तास्ते प्रादुरासन्महाबलाः ।
संयन्तारः स्थावराणां जङ्गमानां च सर्वशः ॥ १२-२२४-६४॥
tretāyāṃ tu samastāste prādurāsanmahābalāḥ |
saṃyantāraḥ sthāvarāṇāṃ jaṅgamānāṃ ca sarvaśaḥ || 12-224-64||

MHB 12-224-65

त्रेतायां संहता ह्येते यज्ञा वर्णास्तथैव च ।
संरोधादायुषस्त्वेते व्यस्यन्ते द्वापरे युगे ॥ १२-२२४-६५॥
tretāyāṃ saṃhatā hyete yajñā varṇāstathaiva ca |
saṃrodhādāyuṣastvete vyasyante dvāpare yuge || 12-224-65||

MHB 12-224-66

दृश्यन्ते नापि दृश्यन्ते वेदाः कलियुगेऽखिलाः ।
उत्सीदन्ते सयज्ञाश्च केवला धर्मसेतवः ॥ १२-२२४-६६॥
dṛśyante nāpi dṛśyante vedāḥ kaliyuge'khilāḥ |
utsīdante sayajñāśca kevalā dharmasetavaḥ || 12-224-66||

MHB 12-224-67

कृते युगे यस्तु धर्मो ब्राह्मणेषु प्रदृश्यते ।
आत्मवत्सु तपोवत्सु श्रुतवत्सु प्रतिष्ठितः ॥ १२-२२४-६७॥
kṛte yuge yastu dharmo brāhmaṇeṣu pradṛśyate |
ātmavatsu tapovatsu śrutavatsu pratiṣṭhitaḥ || 12-224-67||

MHB 12-224-68

अधर्मव्रतसंयोगं यथाधर्मं युगे युगे ।
विक्रियन्ते स्वधर्मस्था वेदवादा यथायुगम् ॥ १२-२२४-६८॥
adharmavratasaṃyogaṃ yathādharmaṃ yuge yuge |
vikriyante svadharmasthā vedavādā yathāyugam || 12-224-68||

MHB 12-224-69

यथा विश्वानि भूतानि वृष्ट्या भूयांसि प्रावृषि ।
सृज्यन्ते जङ्गमस्थानि तथा धर्मा युगे युगे ॥ १२-२२४-६९॥
yathā viśvāni bhūtāni vṛṣṭyā bhūyāṃsi prāvṛṣi |
sṛjyante jaṅgamasthāni tathā dharmā yuge yuge || 12-224-69||

MHB 12-224-70

यथर्तुष्वृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये ।
दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा ब्रह्माहरात्रिषु ॥ १२-२२४-७०॥
yathartuṣvṛtuliṅgāni nānārūpāṇi paryaye |
dṛśyante tāni tānyeva tathā brahmāharātriṣu || 12-224-70||

MHB 12-224-71

विहितं कालनानात्वमनादिनिधनं तथा ।
कीर्तितं यत्पुरस्तात्ते तत्सूते चात्ति च प्रजाः ॥ १२-२२४-७१॥
vihitaṃ kālanānātvamanādinidhanaṃ tathā |
kīrtitaṃ yatpurastātte tatsūte cātti ca prajāḥ || 12-224-71||

MHB 12-224-72

दधाति प्रभवे स्थानं भूतानां संयमो यमः ।
स्वभावेनैव वर्तन्ते द्वंद्वयुक्तानि भूरिशः ॥ १२-२२४-७२॥
dadhāti prabhave sthānaṃ bhūtānāṃ saṃyamo yamaḥ |
svabhāvenaiva vartante dvaṃdvayuktāni bhūriśaḥ || 12-224-72||

MHB 12-224-73

सर्गः कालः क्रिया वेदाः कर्ता कार्यं क्रिया फलम् ।
प्रोक्तं ते पुत्र सर्वं वै यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ १२-२२४-७३॥
sargaḥ kālaḥ kriyā vedāḥ kartā kāryaṃ kriyā phalam |
proktaṃ te putra sarvaṃ vai yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi || 12-224-73||

MHB 12-224-74

प्रत्याहारं तु वक्ष्यामि शर्वर्यादौ गतेऽहनि ।
यथेदं कुरुतेऽध्यात्मं सुसूक्ष्मं विश्वमीश्वरः ॥ १२-२२४-७४॥
pratyāhāraṃ tu vakṣyāmi śarvaryādau gate'hani |
yathedaṃ kurute'dhyātmaṃ susūkṣmaṃ viśvamīśvaraḥ || 12-224-74||

MHB 12-224-75

दिवि सूर्यास्तथा सप्त दहन्ति शिखिनोऽर्चिषा ।
सर्वमेतत्तदार्चिर्भिः पूर्णं जाज्वल्यते जगत् ॥ १२-२२४-७५॥
divi sūryāstathā sapta dahanti śikhino'rciṣā |
sarvametattadārcirbhiḥ pūrṇaṃ jājvalyate jagat || 12-224-75||

Adhyaya: 225/353 (16)

MHB 12-225-1

व्यास उवाच ।
पृथिव्यां यानि भूतानि जङ्गमानि ध्रुवाणि च ।
तान्येवाग्रे प्रलीयन्ते भूमित्वमुपयान्ति च ॥ १२-२२५-१॥
vyāsa uvāca |
pṛthivyāṃ yāni bhūtāni jaṅgamāni dhruvāṇi ca |
tānyevāgre pralīyante bhūmitvamupayānti ca || 12-225-1||

MHB 12-225-2

ततः प्रलीने सर्वस्मिन्स्थावरे जङ्गमे तथा ।
अकाष्ठा निस्तृणा भूमिर्दृश्यते कूर्मपृष्ठवत् ॥ १२-२२५-२॥
tataḥ pralīne sarvasminsthāvare jaṅgame tathā |
akāṣṭhā nistṛṇā bhūmirdṛśyate kūrmapṛṣṭhavat || 12-225-2||

MHB 12-225-3

भूमेरपि गुणं गन्धमाप आददते यदा ।
आत्तगन्धा तदा भूमिः प्रलयत्वाय कल्पते ॥ १२-२२५-३॥
bhūmerapi guṇaṃ gandhamāpa ādadate yadā |
āttagandhā tadā bhūmiḥ pralayatvāya kalpate || 12-225-3||

MHB 12-225-4

आपस्ततः प्रतिष्ठन्ति ऊर्मिमत्यो महास्वनाः ।
सर्वमेवेदमापूर्य तिष्ठन्ति च चरन्ति च ॥ १२-२२५-४॥
āpastataḥ pratiṣṭhanti ūrmimatyo mahāsvanāḥ |
sarvamevedamāpūrya tiṣṭhanti ca caranti ca || 12-225-4||

MHB 12-225-5

अपामपि गुणांस्तात ज्योतिराददते यदा ।
आपस्तदा आत्तगुणा ज्योतिष्युपरमन्ति च ॥ १२-२२५-५॥
apāmapi guṇāṃstāta jyotirādadate yadā |
āpastadā āttaguṇā jyotiṣyuparamanti ca || 12-225-5||

MHB 12-225-6

यदादित्यं स्थितं मध्ये गूहन्ति शिखिनोऽर्चिषः ।
सर्वमेवेदमर्चिर्भिः पूर्णं जाज्वल्यते नभः ॥ १२-२२५-६॥
yadādityaṃ sthitaṃ madhye gūhanti śikhino'rciṣaḥ |
sarvamevedamarcirbhiḥ pūrṇaṃ jājvalyate nabhaḥ || 12-225-6||

MHB 12-225-7

ज्योतिषोऽपि गुणं रूपं वायुराददते यदा ।
प्रशाम्यति तदा ज्योतिर्वायुर्दोधूयते महान् ॥ १२-२२५-७॥
jyotiṣo'pi guṇaṃ rūpaṃ vāyurādadate yadā |
praśāmyati tadā jyotirvāyurdodhūyate mahān || 12-225-7||

MHB 12-225-8

ततस्तु मूलमासाद्य वायुः संभवमात्मनः ।
अधश्चोर्ध्वं च तिर्यक्च दोधवीति दिशो दश ॥ १२-२२५-८॥
tatastu mūlamāsādya vāyuḥ saṃbhavamātmanaḥ |
adhaścordhvaṃ ca tiryakca dodhavīti diśo daśa || 12-225-8||

MHB 12-225-9

वायोरपि गुणं स्पर्शमाकाशं ग्रसते यदा ।
प्रशाम्यति तदा वायुः खं तु तिष्ठति नानदत् ॥ १२-२२५-९॥
vāyorapi guṇaṃ sparśamākāśaṃ grasate yadā |
praśāmyati tadā vāyuḥ khaṃ tu tiṣṭhati nānadat || 12-225-9||

MHB 12-225-10

आकाशस्य गुणं शब्दमभिव्यक्तात्मकं मनः ।
मनसो व्यक्तमव्यक्तं ब्राह्मः स प्रतिसंचरः ॥ १२-२२५-१०॥
ākāśasya guṇaṃ śabdamabhivyaktātmakaṃ manaḥ |
manaso vyaktamavyaktaṃ brāhmaḥ sa pratisaṃcaraḥ || 12-225-10||

MHB 12-225-11

तदात्मगुणमाविश्य मनो ग्रसति चन्द्रमाः ।
मनस्युपरतेऽध्यात्मा चन्द्रमस्यवतिष्ठते ॥ १२-२२५-११॥
tadātmaguṇamāviśya mano grasati candramāḥ |
manasyuparate'dhyātmā candramasyavatiṣṭhate || 12-225-11||

MHB 12-225-12

तं तु कालेन महता संकल्पः कुरुते वशे ।
चित्तं ग्रसति संकल्पस्तच्च ज्ञानमनुत्तमम् ॥ १२-२२५-१२॥
taṃ tu kālena mahatā saṃkalpaḥ kurute vaśe |
cittaṃ grasati saṃkalpastacca jñānamanuttamam || 12-225-12||

MHB 12-225-13

कालो गिरति विज्ञानं कालो बलमिति श्रुतिः ।
बलं कालो ग्रसति तु तं विद्वान्कुरुते वशे ॥ १२-२२५-१३॥
kālo girati vijñānaṃ kālo balamiti śrutiḥ |
balaṃ kālo grasati tu taṃ vidvānkurute vaśe || 12-225-13||

MHB 12-225-14

आकाशस्य तदा घोषं तं विद्वान्कुरुतेऽऽत्मनि ।
तदव्यक्तं परं ब्रह्म तच्छाश्वतमनुत्तमम् ।
एवं सर्वाणि भूतानि ब्रह्मैव प्रतिसंचरः ॥ १२-२२५-१४॥
ākāśasya tadā ghoṣaṃ taṃ vidvānkurute''tmani |
tadavyaktaṃ paraṃ brahma tacchāśvatamanuttamam |
evaṃ sarvāṇi bhūtāni brahmaiva pratisaṃcaraḥ || 12-225-14||

MHB 12-225-15

यथावत्कीर्तितं सम्यगेवमेतदसंशयम् ।
बोध्यं विद्यामयं दृष्ट्वा योगिभिः परमात्मभिः ॥ १२-२२५-१५॥
yathāvatkīrtitaṃ samyagevametadasaṃśayam |
bodhyaṃ vidyāmayaṃ dṛṣṭvā yogibhiḥ paramātmabhiḥ || 12-225-15||

MHB 12-225-16

एवं विस्तारसंक्षेपौ ब्रह्माव्यक्ते पुनः पुनः ।
युगसाहस्रयोरादावह्नो रात्र्यास्तथैव च ॥ १२-२२५-१६॥
evaṃ vistārasaṃkṣepau brahmāvyakte punaḥ punaḥ |
yugasāhasrayorādāvahno rātryāstathaiva ca || 12-225-16||

Adhyaya: 226/353 (38)

MHB 12-226-1

व्यास उवाच ।
भूतग्रामे नियुक्तं यत्तदेतत्कीर्तितं मया ।
ब्राह्मणस्य तु यत्कृत्यं तत्ते वक्ष्यामि पृच्छते ॥ १२-२२६-१॥
vyāsa uvāca |
bhūtagrāme niyuktaṃ yattadetatkīrtitaṃ mayā |
brāhmaṇasya tu yatkṛtyaṃ tatte vakṣyāmi pṛcchate || 12-226-1||

MHB 12-226-2

जातकर्मप्रभृत्यस्य कर्मणां दक्षिणावताम् ।
क्रिया स्यादा समावृत्तेराचार्ये वेदपारगे ॥ १२-२२६-२॥
jātakarmaprabhṛtyasya karmaṇāṃ dakṣiṇāvatām |
kriyā syādā samāvṛtterācārye vedapārage || 12-226-2||

MHB 12-226-3

अधीत्य वेदानखिलान्गुरुशुश्रूषणे रतः ।
गुरूणामनृणो भूत्वा समावर्तेत यज्ञवित् ॥ १२-२२६-३॥
adhītya vedānakhilānguruśuśrūṣaṇe rataḥ |
gurūṇāmanṛṇo bhūtvā samāvarteta yajñavit || 12-226-3||

MHB 12-226-4

आचार्येणाभ्यनुज्ञातश्चतुर्णामेकमाश्रमम् ।
आ विमोक्षाच्छरीरस्य सोऽनुतिष्ठेद्यथाविधि ॥ १२-२२६-४॥
ācāryeṇābhyanujñātaścaturṇāmekamāśramam |
ā vimokṣāccharīrasya so'nutiṣṭhedyathāvidhi || 12-226-4||

MHB 12-226-5

प्रजासर्गेण दारैश्च ब्रह्मचर्येण वा पुनः ।
वने गुरुसकाशे वा यतिधर्मेण वा पुनः ॥ १२-२२६-५॥
prajāsargeṇa dāraiśca brahmacaryeṇa vā punaḥ |
vane gurusakāśe vā yatidharmeṇa vā punaḥ || 12-226-5||

MHB 12-226-6

गृहस्थस्त्वेव सर्वेषां चतुर्णां मूलमुच्यते ।
तत्र पक्वकषायो हि दान्तः सर्वत्र सिध्यति ॥ १२-२२६-६॥
gṛhasthastveva sarveṣāṃ caturṇāṃ mūlamucyate |
tatra pakvakaṣāyo hi dāntaḥ sarvatra sidhyati || 12-226-6||

MHB 12-226-7

प्रजावाञ्श्रोत्रियो यज्वा मुक्तो दिव्यैस्त्रिभिरृणैः ।
अथान्यानाश्रमान्पश्चात्पूतो गच्छति कर्मभिः ॥ १२-२२६-७॥
prajāvāñśrotriyo yajvā mukto divyaistribhirṛṇaiḥ |
athānyānāśramānpaścātpūto gacchati karmabhiḥ || 12-226-7||

MHB 12-226-8

यत्पृथिव्यां पुण्यतमं विद्यास्थानं तदावसेत् ।
यतेत तस्मिन्प्रामाण्यं गन्तुं यशसि चोत्तमे ॥ १२-२२६-८॥
yatpṛthivyāṃ puṇyatamaṃ vidyāsthānaṃ tadāvaset |
yateta tasminprāmāṇyaṃ gantuṃ yaśasi cottame || 12-226-8||

MHB 12-226-9

तपसा वा सुमहता विद्यानां पारणेन वा ।
इज्यया वा प्रदानैर्वा विप्राणां वर्धते यशः ॥ १२-२२६-९॥
tapasā vā sumahatā vidyānāṃ pāraṇena vā |
ijyayā vā pradānairvā viprāṇāṃ vardhate yaśaḥ || 12-226-9||

MHB 12-226-10

यावदस्य भवत्यस्मिँल्लोके कीर्तिर्यशस्करी ।
तावत्पुण्यकृताँल्लोकाननन्तान्पुरुषोऽश्नुते ॥ १२-२२६-१०॥
yāvadasya bhavatyasmi~lloke kīrtiryaśaskarī |
tāvatpuṇyakṛtā~llokānanantānpuruṣo'śnute || 12-226-10||

MHB 12-226-11

अध्यापयेदधीयीत याजयेत यजेत च ।
न वृथा प्रतिगृह्णीयान्न च दद्यात्कथंचन ॥ १२-२२६-११॥
adhyāpayedadhīyīta yājayeta yajeta ca |
na vṛthā pratigṛhṇīyānna ca dadyātkathaṃcana || 12-226-11||

MHB 12-226-12

याज्यतः शिष्यतो वापि कन्यया वा धनं महत् ।
यद्यागच्छेद्यजेद्दद्यान्नैकोऽश्नीयात्कथंचन ॥ १२-२२६-१२॥
yājyataḥ śiṣyato vāpi kanyayā vā dhanaṃ mahat |
yadyāgacchedyajeddadyānnaiko'śnīyātkathaṃcana || 12-226-12||

MHB 12-226-13

गृहमावसतो ह्यस्य नान्यत्तीर्थं प्रतिग्रहात् ।
देवर्षिपितृगुर्वर्थं वृद्धातुरबुभुक्षताम् ॥ १२-२२६-१३॥
gṛhamāvasato hyasya nānyattīrthaṃ pratigrahāt |
devarṣipitṛgurvarthaṃ vṛddhāturabubhukṣatām || 12-226-13||

MHB 12-226-14

अन्तर्हिताभितप्तानां यथाशक्ति बुभूषताम् ।
द्रव्याणामतिशक्त्यापि देयमेषां कृतादपि ॥ १२-२२६-१४॥
antarhitābhitaptānāṃ yathāśakti bubhūṣatām |
dravyāṇāmatiśaktyāpi deyameṣāṃ kṛtādapi || 12-226-14||

MHB 12-226-15

अर्हतामनुरूपाणां नादेयं ह्यस्ति किंचन ।
उच्चैःश्रवसमप्यश्वं प्रापणीयं सतां विदुः ॥ १२-२२६-१५॥
arhatāmanurūpāṇāṃ nādeyaṃ hyasti kiṃcana |
uccaiḥśravasamapyaśvaṃ prāpaṇīyaṃ satāṃ viduḥ || 12-226-15||

MHB 12-226-16

अनुनीय तथा काव्यः सत्यसंधो महाव्रतः ।
स्वैः प्राणैर्ब्राह्मणप्राणान्परित्राय दिवं गतः ॥ १२-२२६-१६॥
anunīya tathā kāvyaḥ satyasaṃdho mahāvrataḥ |
svaiḥ prāṇairbrāhmaṇaprāṇānparitrāya divaṃ gataḥ || 12-226-16||

MHB 12-226-17

रन्तिदेवश्च सांकृत्यो वसिष्ठाय महात्मने ।
अपः प्रदाय शीतोष्णा नाकपृष्ठे महीयते ॥ १२-२२६-१७॥
rantidevaśca sāṃkṛtyo vasiṣṭhāya mahātmane |
apaḥ pradāya śītoṣṇā nākapṛṣṭhe mahīyate || 12-226-17||

MHB 12-226-18

आत्रेयश्चन्द्रदमयोरर्हतोर्विविधं धनम् ।
दत्त्वा लोकान्ययौ धीमाननन्तान्स महीपतिः ॥ १२-२२६-१८॥
ātreyaścandradamayorarhatorvividhaṃ dhanam |
dattvā lokānyayau dhīmānanantānsa mahīpatiḥ || 12-226-18||

MHB 12-226-19

शिबिरौशीनरोऽङ्गानि सुतं च प्रियमौरसम् ।
ब्राह्मणार्थमुपाकृत्य नाकपृष्ठमितो गतः ॥ १२-२२६-१९॥
śibirauśīnaro'ṅgāni sutaṃ ca priyamaurasam |
brāhmaṇārthamupākṛtya nākapṛṣṭhamito gataḥ || 12-226-19||

MHB 12-226-20

प्रतर्दनः काशिपतिः प्रदाय नयने स्वके ।
ब्राह्मणायातुलां कीर्तिमिह चामुत्र चाश्नुते ॥ १२-२२६-२०॥
pratardanaḥ kāśipatiḥ pradāya nayane svake |
brāhmaṇāyātulāṃ kīrtimiha cāmutra cāśnute || 12-226-20||

MHB 12-226-21

दिव्यं मृष्टशलाकं तु सौवर्णं परमर्द्धिमत् ।
छत्रं देवावृधो दत्त्वा सराष्ट्रोऽभ्यपतद्दिवम् ॥ १२-२२६-२१॥
divyaṃ mṛṣṭaśalākaṃ tu sauvarṇaṃ paramarddhimat |
chatraṃ devāvṛdho dattvā sarāṣṭro'bhyapataddivam || 12-226-21||

MHB 12-226-22

सांकृतिश्च तथात्रेयः शिष्येभ्यो ब्रह्म निर्गुणम् ।
उपदिश्य महातेजा गतो लोकाननुत्तमान् ॥ १२-२२६-२२॥
sāṃkṛtiśca tathātreyaḥ śiṣyebhyo brahma nirguṇam |
upadiśya mahātejā gato lokānanuttamān || 12-226-22||

MHB 12-226-23

अम्बरीषो गवां दत्त्वा ब्राह्मणेभ्यः प्रतापवान् ।
अर्बुदानि दशैकं च सराष्ट्रोऽभ्यपतद्दिवम् ॥ १२-२२६-२३॥
ambarīṣo gavāṃ dattvā brāhmaṇebhyaḥ pratāpavān |
arbudāni daśaikaṃ ca sarāṣṭro'bhyapataddivam || 12-226-23||

MHB 12-226-24

सावित्री कुण्डले दिव्ये शरीरं जनमेजयः ।
ब्राह्मणार्थे परित्यज्य जग्मतुर्लोकमुत्तमम् ॥ १२-२२६-२४॥
sāvitrī kuṇḍale divye śarīraṃ janamejayaḥ |
brāhmaṇārthe parityajya jagmaturlokamuttamam || 12-226-24||

MHB 12-226-25

सर्वरत्नं वृषादर्भो युवनाश्वः प्रियाः स्त्रियः ।
रम्यमावसथं चैव दत्त्वामुं लोकमास्थितः ॥ १२-२२६-२५॥
sarvaratnaṃ vṛṣādarbho yuvanāśvaḥ priyāḥ striyaḥ |
ramyamāvasathaṃ caiva dattvāmuṃ lokamāsthitaḥ || 12-226-25||

MHB 12-226-26

निमी राष्ट्रं च वैदेहो जामदग्न्यो वसुंधराम् ।
ब्राह्मणेभ्यो ददौ चापि गयश्चोर्वीं सपत्तनाम् ॥ १२-२२६-२६॥
nimī rāṣṭraṃ ca vaideho jāmadagnyo vasuṃdharām |
brāhmaṇebhyo dadau cāpi gayaścorvīṃ sapattanām || 12-226-26||

MHB 12-226-27

अवर्षति च पर्जन्ये सर्वभूतानि चासकृत् ।
वसिष्ठो जीवयामास प्रजापतिरिव प्रजाः ॥ १२-२२६-२७॥
avarṣati ca parjanye sarvabhūtāni cāsakṛt |
vasiṣṭho jīvayāmāsa prajāpatiriva prajāḥ || 12-226-27||

MHB 12-226-28

करंधमस्य पुत्रस्तु मरुत्तो नृपतिस्तथा ।
कन्यामङ्गिरसे दत्त्वा दिवमाशु जगाम ह ॥ १२-२२६-२८॥
karaṃdhamasya putrastu marutto nṛpatistathā |
kanyāmaṅgirase dattvā divamāśu jagāma ha || 12-226-28||

MHB 12-226-29

ब्रह्मदत्तश्च पाञ्चाल्यो राजा बुद्धिमतां वरः ।
निधिं शङ्खं द्विजाग्र्येभ्यो दत्त्वा लोकानवाप्तवान् ॥ १२-२२६-२९॥
brahmadattaśca pāñcālyo rājā buddhimatāṃ varaḥ |
nidhiṃ śaṅkhaṃ dvijāgryebhyo dattvā lokānavāptavān || 12-226-29||

MHB 12-226-30

राजा मित्रसहश्चापि वसिष्ठाय महात्मने ।
मदयन्तीं प्रियां दत्त्वा तया सह दिवं गतः ॥ १२-२२६-३०॥
rājā mitrasahaścāpi vasiṣṭhāya mahātmane |
madayantīṃ priyāṃ dattvā tayā saha divaṃ gataḥ || 12-226-30||

MHB 12-226-31

सहस्रजिच्च राजर्षिः प्राणानिष्टान्महायशाः ।
ब्राह्मणार्थे परित्यज्य गतो लोकाननुत्तमान् ॥ १२-२२६-३१॥
sahasrajicca rājarṣiḥ prāṇāniṣṭānmahāyaśāḥ |
brāhmaṇārthe parityajya gato lokānanuttamān || 12-226-31||

MHB 12-226-32

सर्वकामैश्च संपूर्णं दत्त्वा वेश्म हिरण्मयम् ।
मुद्गलाय गतः स्वर्गं शतद्युम्नो महीपतिः ॥ १२-२२६-३२॥
sarvakāmaiśca saṃpūrṇaṃ dattvā veśma hiraṇmayam |
mudgalāya gataḥ svargaṃ śatadyumno mahīpatiḥ || 12-226-32||

MHB 12-226-33

नाम्ना च द्युतिमान्नाम शाल्वराजः प्रतापवान् ।
दत्त्वा राज्यमृचीकाय गतो लोकाननुत्तमान् ॥ १२-२२६-३३॥
nāmnā ca dyutimānnāma śālvarājaḥ pratāpavān |
dattvā rājyamṛcīkāya gato lokānanuttamān || 12-226-33||

MHB 12-226-34

मदिराश्वश्च राजर्षिर्दत्त्वा कन्यां सुमध्यमाम् ।
हिरण्यहस्ताय गतो लोकान्देवैरभिष्टुतान् ॥ १२-२२६-३४॥
madirāśvaśca rājarṣirdattvā kanyāṃ sumadhyamām |
hiraṇyahastāya gato lokāndevairabhiṣṭutān || 12-226-34||

MHB 12-226-35

लोमपादश्च राजर्षिः शान्तां दत्त्वा सुतां प्रभुः ।
ऋश्यशृङ्गाय विपुलैः सर्वकामैरयुज्यत ॥ १२-२२६-३५॥
lomapādaśca rājarṣiḥ śāntāṃ dattvā sutāṃ prabhuḥ |
ṛśyaśṛṅgāya vipulaiḥ sarvakāmairayujyata || 12-226-35||

MHB 12-226-36

दत्त्वा शतसहस्रं तु गवां राजा प्रसेनजित् ।
सवत्सानां महातेजा गतो लोकाननुत्तमान् ॥ १२-२२६-३६॥
dattvā śatasahasraṃ tu gavāṃ rājā prasenajit |
savatsānāṃ mahātejā gato lokānanuttamān || 12-226-36||

MHB 12-226-37

एते चान्ये च बहवो दानेन तपसा च ह ।
महात्मानो गताः स्वर्गं शिष्टात्मानो जितेन्द्रियाः ॥ १२-२२६-३७॥
ete cānye ca bahavo dānena tapasā ca ha |
mahātmāno gatāḥ svargaṃ śiṣṭātmāno jitendriyāḥ || 12-226-37||

MHB 12-226-38

तेषां प्रतिष्ठिता कीर्तिर्यावत्स्थास्यति मेदिनी ।
दानयज्ञप्रजासर्गैरेते हि दिवमाप्नुवन् ॥ १२-२२६-३८॥
teṣāṃ pratiṣṭhitā kīrtiryāvatsthāsyati medinī |
dānayajñaprajāsargairete hi divamāpnuvan || 12-226-38||

Adhyaya: 227/353 (31)

MHB 12-227-1

व्यास उवाच ।
त्रयीविद्यामवेक्षेत वेदेषूक्तामथाङ्गतः ।
ऋक्सामवर्णाक्षरतो यजुषोऽथर्वणस्तथा ॥ १२-२२७-१॥
vyāsa uvāca |
trayīvidyāmavekṣeta vedeṣūktāmathāṅgataḥ |
ṛksāmavarṇākṣarato yajuṣo'tharvaṇastathā || 12-227-1||

MHB 12-227-2

वेदवादेषु कुशला ह्यध्यात्मकुशलाश्च ये ।
सत्त्ववन्तो महाभागाः पश्यन्ति प्रभवाप्ययौ ॥ १२-२२७-२॥
vedavādeṣu kuśalā hyadhyātmakuśalāśca ye |
sattvavanto mahābhāgāḥ paśyanti prabhavāpyayau || 12-227-2||

MHB 12-227-3

एवं धर्मेण वर्तेत क्रियाः शिष्टवदाचरेत् ।
असंरोधेन भूतानां वृत्तिं लिप्सेत वै द्विजः ॥ १२-२२७-३॥
evaṃ dharmeṇa varteta kriyāḥ śiṣṭavadācaret |
asaṃrodhena bhūtānāṃ vṛttiṃ lipseta vai dvijaḥ || 12-227-3||

MHB 12-227-4

सद्भ्य आगतविज्ञानः शिष्टः शास्त्रविचक्षणः ।
स्वधर्मेण क्रिया लोके कुर्वाणः सत्यसंगरः ॥ १२-२२७-४॥
sadbhya āgatavijñānaḥ śiṣṭaḥ śāstravicakṣaṇaḥ |
svadharmeṇa kriyā loke kurvāṇaḥ satyasaṃgaraḥ || 12-227-4||

MHB 12-227-5

तिष्ठत्येतेषु गृहवान्षट्सु कर्मसु स द्विजः ।
पञ्चभिः सततं यज्ञैः श्रद्दधानो यजेत च ॥ १२-२२७-५॥
tiṣṭhatyeteṣu gṛhavānṣaṭsu karmasu sa dvijaḥ |
pañcabhiḥ satataṃ yajñaiḥ śraddadhāno yajeta ca || 12-227-5||

MHB 12-227-6

धृतिमानप्रमत्तश्च दान्तो धर्मविदात्मवान् ।
वीतहर्षभयक्रोधो ब्राह्मणो नावसीदति ॥ १२-२२७-६॥
dhṛtimānapramattaśca dānto dharmavidātmavān |
vītaharṣabhayakrodho brāhmaṇo nāvasīdati || 12-227-6||

MHB 12-227-7

दानमध्ययनं यज्ञस्तपो ह्रीरार्जवं दमः ।
एतैर्वर्धयते तेजः पाप्मानं चापकर्षति ॥ १२-२२७-७॥
dānamadhyayanaṃ yajñastapo hrīrārjavaṃ damaḥ |
etairvardhayate tejaḥ pāpmānaṃ cāpakarṣati || 12-227-7||

MHB 12-227-8

धूतपाप्मा तु मेधावी लघ्वाहारो जितेन्द्रियः ।
कामक्रोधौ वशे कृत्वा निनीषेद्ब्रह्मणः पदम् ॥ १२-२२७-८॥
dhūtapāpmā tu medhāvī laghvāhāro jitendriyaḥ |
kāmakrodhau vaśe kṛtvā ninīṣedbrahmaṇaḥ padam || 12-227-8||

MHB 12-227-9

अग्नींश्च ब्राह्मणांश्चार्चेद्देवताः प्रणमेत च ।
वर्जयेद्रुषतीं वाचं हिंसां चाधर्मसंहिताम् ॥ १२-२२७-९॥
agnīṃśca brāhmaṇāṃścārceddevatāḥ praṇameta ca |
varjayedruṣatīṃ vācaṃ hiṃsāṃ cādharmasaṃhitām || 12-227-9||

MHB 12-227-10

एषा पूर्वतरा वृत्तिर्ब्राह्मणस्य विधीयते ।
ज्ञानागमेन कर्माणि कुर्वन्कर्मसु सिध्यति ॥ १२-२२७-१०॥
eṣā pūrvatarā vṛttirbrāhmaṇasya vidhīyate |
jñānāgamena karmāṇi kurvankarmasu sidhyati || 12-227-10||

MHB 12-227-11

पञ्चेन्द्रियजलां घोरां लोभकूलां सुदुस्तराम् ।
मन्युपङ्कामनाधृष्यां नदीं तरति बुद्धिमान् ॥ १२-२२७-११॥
pañcendriyajalāṃ ghorāṃ lobhakūlāṃ sudustarām |
manyupaṅkāmanādhṛṣyāṃ nadīṃ tarati buddhimān || 12-227-11||

MHB 12-227-12

काममन्यूद्धतं यत्स्यान्नित्यमत्यन्तमोहितम् ।
महता विधिदृष्टेन बलेनाप्रतिघातिना ।
स्वभावस्रोतसा वृत्तमुह्यते सततं जगत् ॥ १२-२२७-१२॥
kāmamanyūddhataṃ yatsyānnityamatyantamohitam |
mahatā vidhidṛṣṭena balenāpratighātinā |
svabhāvasrotasā vṛttamuhyate satataṃ jagat || 12-227-12||

MHB 12-227-13

कालोदकेन महता वर्षावर्तेन संततम् ।
मासोर्मिणर्तुवेगेन पक्षोलपतृणेन च ॥ १२-२२७-१३॥
kālodakena mahatā varṣāvartena saṃtatam |
māsormiṇartuvegena pakṣolapatṛṇena ca || 12-227-13||

MHB 12-227-14

निमेषोन्मेषफेनेन अहोरात्रजवेन च ।
कामग्राहेण घोरेण वेदयज्ञप्लवेन च ॥ १२-२२७-१४॥
nimeṣonmeṣaphenena ahorātrajavena ca |
kāmagrāheṇa ghoreṇa vedayajñaplavena ca || 12-227-14||

MHB 12-227-15

धर्मद्वीपेन भूतानां चार्थकामरवेण च ।
ऋतसोपानतीरेण विहिंसातरुवाहिना ॥ १२-२२७-१५॥
dharmadvīpena bhūtānāṃ cārthakāmaraveṇa ca |
ṛtasopānatīreṇa vihiṃsātaruvāhinā || 12-227-15||

MHB 12-227-16

युगह्रदौघमध्येन ब्रह्मप्रायभवेन च ।
धात्रा सृष्टानि भूतानि कृष्यन्ते यमसादनम् ॥ १२-२२७-१६॥
yugahradaughamadhyena brahmaprāyabhavena ca |
dhātrā sṛṣṭāni bhūtāni kṛṣyante yamasādanam || 12-227-16||

MHB 12-227-17

एतत्प्रज्ञामयैर्धीरा निस्तरन्ति मनीषिणः ।
प्लवैरप्लववन्तो हि किं करिष्यन्त्यचेतसः ॥ १२-२२७-१७॥
etatprajñāmayairdhīrā nistaranti manīṣiṇaḥ |
plavairaplavavanto hi kiṃ kariṣyantyacetasaḥ || 12-227-17||

MHB 12-227-18

उपपन्नं हि यत्प्राज्ञो निस्तरेन्नेतरो जनः ।
दूरतो गुणदोषौ हि प्राज्ञः सर्वत्र पश्यति ॥ १२-२२७-१८॥
upapannaṃ hi yatprājño nistarennetaro janaḥ |
dūrato guṇadoṣau hi prājñaḥ sarvatra paśyati || 12-227-18||

MHB 12-227-19

संशयात्मा स कामात्मा चलचित्तोऽल्पचेतनः ।
अप्राज्ञो न तरत्येव यो ह्यास्ते न स गच्छति ॥ १२-२२७-१९॥
saṃśayātmā sa kāmātmā calacitto'lpacetanaḥ |
aprājño na taratyeva yo hyāste na sa gacchati || 12-227-19||

MHB 12-227-20

अप्लवो हि महादोषमुह्यमानोऽधिगच्छति ।
कामग्राहगृहीतस्य ज्ञानमप्यस्य न प्लवः ॥ १२-२२७-२०॥
aplavo hi mahādoṣamuhyamāno'dhigacchati |
kāmagrāhagṛhītasya jñānamapyasya na plavaḥ || 12-227-20||

MHB 12-227-21

तस्मादुन्मज्जनस्यार्थे प्रयतेत विचक्षणः ।
एतदुन्मज्जनं तस्य यदयं ब्राह्मणो भवेत् ॥ १२-२२७-२१॥
tasmādunmajjanasyārthe prayateta vicakṣaṇaḥ |
etadunmajjanaṃ tasya yadayaṃ brāhmaṇo bhavet || 12-227-21||

MHB 12-227-22

त्र्यवदाते कुले जातस्त्रिसंदेहस्त्रिकर्मकृत् ।
तस्मादुन्मज्जनस्तिष्ठेन्निस्तरेत्प्रज्ञया यथा ॥ १२-२२७-२२॥
tryavadāte kule jātastrisaṃdehastrikarmakṛt |
tasmādunmajjanastiṣṭhennistaretprajñayā yathā || 12-227-22||

MHB 12-227-23

संस्कृतस्य हि दान्तस्य नियतस्य कृतात्मनः ।
प्राज्ञस्यानन्तरा सिद्धिरिह लोके परत्र च ॥ १२-२२७-२३॥
saṃskṛtasya hi dāntasya niyatasya kṛtātmanaḥ |
prājñasyānantarā siddhiriha loke paratra ca || 12-227-23||

MHB 12-227-24

वर्तते तेषु गृहवानक्रुध्यन्ननसूयकः ।
पञ्चभिः सततं यज्ञैर्विघसाशी यजेत च ॥ १२-२२७-२४॥
vartate teṣu gṛhavānakrudhyannanasūyakaḥ |
pañcabhiḥ satataṃ yajñairvighasāśī yajeta ca || 12-227-24||

MHB 12-227-25

सतां वृत्तेन वर्तेत क्रियाः शिष्टवदाचरेत् ।
असंरोधेन धर्मस्य वृत्तिं लिप्सेदगर्हिताम् ॥ १२-२२७-२५॥
satāṃ vṛttena varteta kriyāḥ śiṣṭavadācaret |
asaṃrodhena dharmasya vṛttiṃ lipsedagarhitām || 12-227-25||

MHB 12-227-26

श्रुतिविज्ञानतत्त्वज्ञः शिष्टाचारो विचक्षणः ।
स्वधर्मेण क्रियावांश्च कर्मणा सोऽप्यसंकरः ॥ १२-२२७-२६॥
śrutivijñānatattvajñaḥ śiṣṭācāro vicakṣaṇaḥ |
svadharmeṇa kriyāvāṃśca karmaṇā so'pyasaṃkaraḥ || 12-227-26||

MHB 12-227-27

क्रियावाञ्श्रद्दधानश्च दाता प्राज्ञोऽनसूयकः ।
धर्माधर्मविशेषज्ञः सर्वं तरति दुस्तरम् ॥ १२-२२७-२७॥
kriyāvāñśraddadhānaśca dātā prājño'nasūyakaḥ |
dharmādharmaviśeṣajñaḥ sarvaṃ tarati dustaram || 12-227-27||

MHB 12-227-28

धृतिमानप्रमत्तश्च दान्तो धर्मविदात्मवान् ।
वीतहर्षभयक्रोधो ब्राह्मणो नावसीदति ॥ १२-२२७-२८॥
dhṛtimānapramattaśca dānto dharmavidātmavān |
vītaharṣabhayakrodho brāhmaṇo nāvasīdati || 12-227-28||

MHB 12-227-29

एषा पूर्वतरा वृत्तिर्ब्राह्मणस्य विधीयते ।
ज्ञानवित्त्वेन कर्माणि कुर्वन्सर्वत्र सिध्यति ॥ १२-२२७-२९॥
eṣā pūrvatarā vṛttirbrāhmaṇasya vidhīyate |
jñānavittvena karmāṇi kurvansarvatra sidhyati || 12-227-29||

MHB 12-227-30

अधर्मं धर्मकामो हि करोतीहाविचक्षणः ।
धर्मं चाधर्मसंकाशं शोचन्निव करोति सः ॥ १२-२२७-३०॥
adharmaṃ dharmakāmo hi karotīhāvicakṣaṇaḥ |
dharmaṃ cādharmasaṃkāśaṃ śocanniva karoti saḥ || 12-227-30||

MHB 12-227-31

धर्मं करोमीति करोत्यधर्ममधर्मकामश्च करोति धर्मम् ।
उभे बालः कर्मणी न प्रजानन्स जायते म्रियते चापि देही ॥ १२-२२७-३१॥
dharmaṃ karomīti karotyadharmamadharmakāmaśca karoti dharmam |
ubhe bālaḥ karmaṇī na prajānansa jāyate mriyate cāpi dehī || 12-227-31||

Adhyaya: 228/353 (38)

MHB 12-228-1

व्यास उवाच ।
अथ चेद्रोचयेदेतद्द्रुह्येत मनसा तथा ।
उन्मज्जंश्च निमज्जंश्च ज्ञानवान्प्लववान्भवेत् ॥ १२-२२८-१॥
vyāsa uvāca |
atha cedrocayedetaddruhyeta manasā tathā |
unmajjaṃśca nimajjaṃśca jñānavānplavavānbhavet || 12-228-1||

MHB 12-228-2

प्रज्ञया निर्मितैर्धीरास्तारयन्त्यबुधान्प्लवैः ।
नाबुधास्तारयन्त्यन्यानात्मानं वा कथंचन ॥ १२-२२८-२॥
prajñayā nirmitairdhīrāstārayantyabudhānplavaiḥ |
nābudhāstārayantyanyānātmānaṃ vā kathaṃcana || 12-228-2||

MHB 12-228-3

छिन्नदोषो मुनिर्योगान्युक्तो युञ्जीत द्वादश ।
दशकर्मसुखानर्थानुपायापायनिर्भयः ॥ १२-२२८-३॥
chinnadoṣo muniryogānyukto yuñjīta dvādaśa |
daśakarmasukhānarthānupāyāpāyanirbhayaḥ || 12-228-3||

MHB 12-228-4

चक्षुराचारवित्प्राज्ञो मनसा दर्शनेन च ।
यच्छेद्वाङ्मनसी बुद्ध्या य इच्छेज्ज्ञानमुत्तमम् ।
ज्ञानेन यच्छेदात्मानं य इच्छेच्छान्तिमात्मनः ॥ १२-२२८-४॥
cakṣurācāravitprājño manasā darśanena ca |
yacchedvāṅmanasī buddhyā ya icchejjñānamuttamam |
jñānena yacchedātmānaṃ ya icchecchāntimātmanaḥ || 12-228-4||

MHB 12-228-5

एतेषां चेदनुद्रष्टा पुरुषोऽपि सुदारुणः ।
यदि वा सर्ववेदज्ञो यदि वाप्यनृचोऽजपः ॥ १२-२२८-५॥
eteṣāṃ cedanudraṣṭā puruṣo'pi sudāruṇaḥ |
yadi vā sarvavedajño yadi vāpyanṛco'japaḥ || 12-228-5||

MHB 12-228-6

यदि वा धार्मिको यज्वा यदि वा पापकृत्तमः ।
यदि वा पुरुषव्याघ्रो यदि वा क्लैब्यधारिता ॥ १२-२२८-६॥
yadi vā dhārmiko yajvā yadi vā pāpakṛttamaḥ |
yadi vā puruṣavyāghro yadi vā klaibyadhāritā || 12-228-6||

MHB 12-228-7

तरत्येव महादुर्गं जरामरणसागरम् ।
एवं ह्येतेन योगेन युञ्जानोऽप्येकमन्ततः ।
अपि जिज्ञासमानो हि शब्दब्रह्मातिवर्तते ॥ १२-२२८-७॥
taratyeva mahādurgaṃ jarāmaraṇasāgaram |
evaṃ hyetena yogena yuñjāno'pyekamantataḥ |
api jijñāsamāno hi śabdabrahmātivartate || 12-228-7||

MHB 12-228-8

धर्मोपस्थो ह्रीवरूथ उपायापायकूबरः ।
अपानाक्षः प्राणयुगः प्रज्ञायुर्जीवबन्धनः ॥ १२-२२८-८॥
dharmopastho hrīvarūtha upāyāpāyakūbaraḥ |
apānākṣaḥ prāṇayugaḥ prajñāyurjīvabandhanaḥ || 12-228-8||

MHB 12-228-9

चेतनाबन्धुरश्चारुराचारग्रहनेमिवान् ।
दर्शनस्पर्शनवहो घ्राणश्रवणवाहनः ॥ १२-२२८-९॥
cetanābandhuraścārurācāragrahanemivān |
darśanasparśanavaho ghrāṇaśravaṇavāhanaḥ || 12-228-9||

MHB 12-228-10

प्रज्ञानाभिः सर्वतन्त्रप्रतोदो ज्ञानसारथिः ।
क्षेत्रज्ञाधिष्ठितो धीरः श्रद्धादमपुरःसरः ॥ १२-२२८-१०॥
prajñānābhiḥ sarvatantrapratodo jñānasārathiḥ |
kṣetrajñādhiṣṭhito dhīraḥ śraddhādamapuraḥsaraḥ || 12-228-10||

MHB 12-228-11

त्यागवर्त्मानुगः क्षेम्यः शौचगो ध्यानगोचरः ।
जीवयुक्तो रथो दिव्यो ब्रह्मलोके विराजते ॥ १२-२२८-११॥
tyāgavartmānugaḥ kṣemyaḥ śaucago dhyānagocaraḥ |
jīvayukto ratho divyo brahmaloke virājate || 12-228-11||

MHB 12-228-12

अथ संत्वरमाणस्य रथमेतं युयुक्षतः ।
अक्षरं गन्तुमनसो विधिं वक्ष्यामि शीघ्रगम् ॥ १२-२२८-१२॥
atha saṃtvaramāṇasya rathametaṃ yuyukṣataḥ |
akṣaraṃ gantumanaso vidhiṃ vakṣyāmi śīghragam || 12-228-12||

MHB 12-228-13

सप्त यो धारणाः कृत्स्ना वाग्यतः प्रतिपद्यते ।
पृष्ठतः पार्श्वतश्चान्या यावत्यस्ताः प्रधारणाः ॥ १२-२२८-१३॥
sapta yo dhāraṇāḥ kṛtsnā vāgyataḥ pratipadyate |
pṛṣṭhataḥ pārśvataścānyā yāvatyastāḥ pradhāraṇāḥ || 12-228-13||

MHB 12-228-14

क्रमशः पार्थिवं यच्च वायव्यं खं तथा पयः ।
ज्योतिषो यत्तदैश्वर्यमहंकारस्य बुद्धितः ॥ १२-२२८-१४॥
kramaśaḥ pārthivaṃ yacca vāyavyaṃ khaṃ tathā payaḥ |
jyotiṣo yattadaiśvaryamahaṃkārasya buddhitaḥ || 12-228-14||

MHB 12-228-15

अव्यक्तस्य तथैश्वर्यं क्रमशः प्रतिपद्यते ।
विक्रमाश्चापि यस्यैते तथा युङ्क्ते स योगतः ॥ १२-२२८-१५॥
avyaktasya tathaiśvaryaṃ kramaśaḥ pratipadyate |
vikramāścāpi yasyaite tathā yuṅkte sa yogataḥ || 12-228-15||

MHB 12-228-16

अथास्य योगयुक्तस्य सिद्धिमात्मनि पश्यतः ।
निर्मथ्यमानः सूक्ष्मत्वाद्रूपाणीमानि दर्शयेत् ॥ १२-२२८-१६॥
athāsya yogayuktasya siddhimātmani paśyataḥ |
nirmathyamānaḥ sūkṣmatvādrūpāṇīmāni darśayet || 12-228-16||

MHB 12-228-17

शैशिरस्तु यथा धूमः सूक्ष्मः संश्रयते नभः ।
तथा देहाद्विमुक्तस्य पूर्वरूपं भवत्युत ॥ १२-२२८-१७॥
śaiśirastu yathā dhūmaḥ sūkṣmaḥ saṃśrayate nabhaḥ |
tathā dehādvimuktasya pūrvarūpaṃ bhavatyuta || 12-228-17||

MHB 12-228-18

अथ धूमस्य विरमे द्वितीयं रूपदर्शनम् ।
जलरूपमिवाकाशे तत्रैवात्मनि पश्यति ॥ १२-२२८-१८॥
atha dhūmasya virame dvitīyaṃ rūpadarśanam |
jalarūpamivākāśe tatraivātmani paśyati || 12-228-18||

MHB 12-228-19

अपां व्यतिक्रमे चापि वह्निरूपं प्रकाशते ।
तस्मिन्नुपरते चास्य पीतवस्त्रवदिष्यते ।
ऊर्णारूपसवर्णं च तस्य रूपं प्रकाशते ॥ १२-२२८-१९॥
apāṃ vyatikrame cāpi vahnirūpaṃ prakāśate |
tasminnuparate cāsya pītavastravadiṣyate |
ūrṇārūpasavarṇaṃ ca tasya rūpaṃ prakāśate || 12-228-19||

MHB 12-228-20

अथ श्वेतां गतिं गत्वा वायव्यं सूक्ष्ममप्यजः ।
अशुक्लं चेतसः सौक्ष्म्यमव्यक्तं ब्रह्मणोऽस्य वै ॥ १२-२२८-२०॥
atha śvetāṃ gatiṃ gatvā vāyavyaṃ sūkṣmamapyajaḥ |
aśuklaṃ cetasaḥ saukṣmyamavyaktaṃ brahmaṇo'sya vai || 12-228-20||

MHB 12-228-21

एतेष्वपि हि जातेषु फलजातानि मे शृणु ।
जातस्य पार्थिवैश्वर्ये सृष्टिरिष्टा विधीयते ॥ १२-२२८-२१॥
eteṣvapi hi jāteṣu phalajātāni me śṛṇu |
jātasya pārthivaiśvarye sṛṣṭiriṣṭā vidhīyate || 12-228-21||

MHB 12-228-22

प्रजापतिरिवाक्षोभ्यः शरीरात्सृजति प्रजाः ।
अङ्गुल्यङ्गुष्ठमात्रेण हस्तपादेन वा तथा ॥ १२-२२८-२२॥
prajāpatirivākṣobhyaḥ śarīrātsṛjati prajāḥ |
aṅgulyaṅguṣṭhamātreṇa hastapādena vā tathā || 12-228-22||

MHB 12-228-23

पृथिवीं कम्पयत्येको गुणो वायोरिति स्मृतः ।
आकाशभूतश्चाकाशे सवर्णत्वात्प्रणश्यति ॥ १२-२२८-२३॥
pṛthivīṃ kampayatyeko guṇo vāyoriti smṛtaḥ |
ākāśabhūtaścākāśe savarṇatvātpraṇaśyati || 12-228-23||

MHB 12-228-24

वर्णतो गृह्यते चापि कामात्पिबति चाशयान् ।
न चास्य तेजसा रूपं दृश्यते शाम्यते तथा ॥ १२-२२८-२४॥
varṇato gṛhyate cāpi kāmātpibati cāśayān |
na cāsya tejasā rūpaṃ dṛśyate śāmyate tathā || 12-228-24||

MHB 12-228-25

अहंकारस्य विजितेः पञ्चैते स्युर्वशानुगाः ।
षण्णामात्मनि बुद्धौ च जितायां प्रभवत्यथ ॥ १२-२२८-२५॥
ahaṃkārasya vijiteḥ pañcaite syurvaśānugāḥ |
ṣaṇṇāmātmani buddhau ca jitāyāṃ prabhavatyatha || 12-228-25||

MHB 12-228-26

निर्दोषा प्रतिभा ह्येनं कृत्स्ना समभिवर्तते ।
तथैव व्यक्तमात्मानमव्यक्तं प्रतिपद्यते ॥ १२-२२८-२६॥
nirdoṣā pratibhā hyenaṃ kṛtsnā samabhivartate |
tathaiva vyaktamātmānamavyaktaṃ pratipadyate || 12-228-26||

MHB 12-228-27

यतो निःसरते लोको भवति व्यक्तसंज्ञकः ।
तत्राव्यक्तमयीं व्याख्यां शृणु त्वं विस्तरेण मे ।
तथा व्यक्तमयीं चैव संख्यां पूर्वं निबोध मे ॥ १२-२२८-२७॥
yato niḥsarate loko bhavati vyaktasaṃjñakaḥ |
tatrāvyaktamayīṃ vyākhyāṃ śṛṇu tvaṃ vistareṇa me |
tathā vyaktamayīṃ caiva saṃkhyāṃ pūrvaṃ nibodha me || 12-228-27||

MHB 12-228-28

पञ्चविंशतितत्त्वानि तुल्यान्युभयतः समम् ।
योगे सांख्येऽपि च तथा विशेषांस्तत्र मे शृणु ॥ १२-२२८-२८॥
pañcaviṃśatitattvāni tulyānyubhayataḥ samam |
yoge sāṃkhye'pi ca tathā viśeṣāṃstatra me śṛṇu || 12-228-28||

MHB 12-228-29

प्रोक्तं तद्व्यक्तमित्येव जायते वर्धते च यत् ।
जीर्यते म्रियते चैव चतुर्भिर्लक्षणैर्युतम् ॥ १२-२२८-२९॥
proktaṃ tadvyaktamityeva jāyate vardhate ca yat |
jīryate mriyate caiva caturbhirlakṣaṇairyutam || 12-228-29||

MHB 12-228-30

विपरीतमतो यत्तु तदव्यक्तमुदाहृतम् ।
द्वावात्मानौ च वेदेषु सिद्धान्तेष्वप्युदाहृतौ ॥ १२-२२८-३०॥
viparītamato yattu tadavyaktamudāhṛtam |
dvāvātmānau ca vedeṣu siddhānteṣvapyudāhṛtau || 12-228-30||

MHB 12-228-31

चतुर्लक्षणजं त्वन्यं चतुर्वर्गं प्रचक्षते ।
व्यक्तमव्यक्तजं चैव तथा बुद्धमथेतरत् ।
सत्त्वं क्षेत्रज्ञ इत्येतद्द्वयमप्यनुदर्शितम् ॥ १२-२२८-३१॥
caturlakṣaṇajaṃ tvanyaṃ caturvargaṃ pracakṣate |
vyaktamavyaktajaṃ caiva tathā buddhamathetarat |
sattvaṃ kṣetrajña ityetaddvayamapyanudarśitam || 12-228-31||

MHB 12-228-32

द्वावात्मानौ च वेदेषु विषयेषु च रज्यतः ।
विषयात्प्रतिसंहारः सांख्यानां सिद्धिलक्षणम् ॥ १२-२२८-३२॥
dvāvātmānau ca vedeṣu viṣayeṣu ca rajyataḥ |
viṣayātpratisaṃhāraḥ sāṃkhyānāṃ siddhilakṣaṇam || 12-228-32||

MHB 12-228-33

निर्ममश्चानहंकारो निर्द्वंद्वश्छिन्नसंशयः ।
नैव क्रुध्यति न द्वेष्टि नानृता भाषते गिरः ॥ १२-२२८-३३॥
nirmamaścānahaṃkāro nirdvaṃdvaśchinnasaṃśayaḥ |
naiva krudhyati na dveṣṭi nānṛtā bhāṣate giraḥ || 12-228-33||

MHB 12-228-34

आक्रुष्टस्ताडितश्चैव मैत्रेण ध्याति नाशुभम् ।
वाग्दण्डकर्ममनसां त्रयाणां च निवर्तकः ॥ १२-२२८-३४॥
ākruṣṭastāḍitaścaiva maitreṇa dhyāti nāśubham |
vāgdaṇḍakarmamanasāṃ trayāṇāṃ ca nivartakaḥ || 12-228-34||

MHB 12-228-35

समः सर्वेषु भूतेषु ब्रह्माणमभिवर्तते ।
नैवेच्छति न चानिच्छो यात्रामात्रव्यवस्थितः ॥ १२-२२८-३५॥
samaḥ sarveṣu bhūteṣu brahmāṇamabhivartate |
naivecchati na cāniccho yātrāmātravyavasthitaḥ || 12-228-35||

MHB 12-228-36

अलोलुपोऽव्यथो दान्तो न कृती न निराकृतिः ।
नास्येन्द्रियमनेकाग्रं नातिक्षिप्तमनोरथः ।
अहिंस्रः सर्वभूतानामीदृक्सांख्यो विमुच्यते ॥ १२-२२८-३६॥
alolupo'vyatho dānto na kṛtī na nirākṛtiḥ |
nāsyendriyamanekāgraṃ nātikṣiptamanorathaḥ |
ahiṃsraḥ sarvabhūtānāmīdṛksāṃkhyo vimucyate || 12-228-36||

MHB 12-228-37

अथ योगाद्विमुच्यन्ते कारणैर्यैर्निबोध मे ।
योगैश्वर्यमतिक्रान्तो योऽतिक्रामति मुच्यते ॥ १२-२२८-३७॥
atha yogādvimucyante kāraṇairyairnibodha me |
yogaiśvaryamatikrānto yo'tikrāmati mucyate || 12-228-37||

MHB 12-228-38

इत्येषा भावजा बुद्धिः कथिता ते न संशयः ।
एवं भवति निर्द्वंद्वो ब्रह्माणं चाधिगच्छति ॥ १२-२२८-३८॥
ityeṣā bhāvajā buddhiḥ kathitā te na saṃśayaḥ |
evaṃ bhavati nirdvaṃdvo brahmāṇaṃ cādhigacchati || 12-228-38||

Adhyaya: 229/353 (25)

MHB 12-229-1

व्यास उवाच ।
अथ ज्ञानप्लवं धीरो गृहीत्वा शान्तिमास्थितः ।
उन्मज्जंश्च निमज्जंश्च ज्ञानमेवाभिसंश्रयेत् ॥ १२-२२९-१॥
vyāsa uvāca |
atha jñānaplavaṃ dhīro gṛhītvā śāntimāsthitaḥ |
unmajjaṃśca nimajjaṃśca jñānamevābhisaṃśrayet || 12-229-1||

MHB 12-229-2

शुक उवाच ।
किं तज्ज्ञानमथो विद्या यया निस्तरति द्वयम् ।
प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो निवृत्तिरिति चैव हि ॥ १२-२२९-२॥
śuka uvāca |
kiṃ tajjñānamatho vidyā yayā nistarati dvayam |
pravṛttilakṣaṇo dharmo nivṛttiriti caiva hi || 12-229-2||

MHB 12-229-3

व्यास उवाच ।
यस्तु पश्येत्स्वभावेन विना भावमचेतनः ।
पुष्यते च पुनः सर्वान्प्रज्ञया मुक्तहेतुकः ॥ १२-२२९-३॥
vyāsa uvāca |
yastu paśyetsvabhāvena vinā bhāvamacetanaḥ |
puṣyate ca punaḥ sarvānprajñayā muktahetukaḥ || 12-229-3||

MHB 12-229-4

येषां चैकान्तभावेन स्वभावः कारणं मतम् ।
पूत्वा तृणबुसीकां वै ते लभन्ते न किंचन ॥ १२-२२९-४॥
yeṣāṃ caikāntabhāvena svabhāvaḥ kāraṇaṃ matam |
pūtvā tṛṇabusīkāṃ vai te labhante na kiṃcana || 12-229-4||

MHB 12-229-5

ये चैनं पक्षमाश्रित्य वर्तयन्त्यल्पचेतसः ।
स्वभावं कारणं ज्ञात्वा न श्रेयः प्राप्नुवन्ति ते ॥ १२-२२९-५॥
ye cainaṃ pakṣamāśritya vartayantyalpacetasaḥ |
svabhāvaṃ kāraṇaṃ jñātvā na śreyaḥ prāpnuvanti te || 12-229-5||

MHB 12-229-6

स्वभावो हि विनाशाय मोहकर्ममनोभवः ।
निरुक्तमेतयोरेतत्स्वभावपरभावयोः ॥ १२-२२९-६॥
svabhāvo hi vināśāya mohakarmamanobhavaḥ |
niruktametayoretatsvabhāvaparabhāvayoḥ || 12-229-6||

MHB 12-229-7

कृष्यादीनि हि कर्माणि सस्यसंहरणानि च ।
प्रज्ञावद्भिः प्रकॢप्तानि यानासनगृहाणि च ॥ १२-२२९-७॥
kṛṣyādīni hi karmāṇi sasyasaṃharaṇāni ca |
prajñāvadbhiḥ prakḷptāni yānāsanagṛhāṇi ca || 12-229-7||

MHB 12-229-8

आक्रीडानां गृहाणां च गदानामगदस्य च ।
प्रज्ञावन्तः प्रवक्तारो ज्ञानवद्भिरनुष्ठिताः ॥ १२-२२९-८॥
ākrīḍānāṃ gṛhāṇāṃ ca gadānāmagadasya ca |
prajñāvantaḥ pravaktāro jñānavadbhiranuṣṭhitāḥ || 12-229-8||

MHB 12-229-9

प्रज्ञा संयोजयत्यर्थैः प्रज्ञा श्रेयोऽधिगच्छति ।
राजानो भुञ्जते राज्यं प्रज्ञया तुल्यलक्षणाः ॥ १२-२२९-९॥
prajñā saṃyojayatyarthaiḥ prajñā śreyo'dhigacchati |
rājāno bhuñjate rājyaṃ prajñayā tulyalakṣaṇāḥ || 12-229-9||

MHB 12-229-10

पारावर्यं तु भूतानां ज्ञानेनैवोपलभ्यते ।
विद्यया तात सृष्टानां विद्यैव परमा गतिः ॥ १२-२२९-१०॥
pārāvaryaṃ tu bhūtānāṃ jñānenaivopalabhyate |
vidyayā tāta sṛṣṭānāṃ vidyaiva paramā gatiḥ || 12-229-10||

MHB 12-229-11

भूतानां जन्म सर्वेषां विविधानां चतुर्विधम् ।
जराय्वण्डमथोद्भेदं स्वेदं चाप्युपलक्षयेत् ॥ १२-२२९-११॥
bhūtānāṃ janma sarveṣāṃ vividhānāṃ caturvidham |
jarāyvaṇḍamathodbhedaṃ svedaṃ cāpyupalakṣayet || 12-229-11||

MHB 12-229-12

स्थावरेभ्यो विशिष्टानि जङ्गमान्युपलक्षयेत् ।
उपपन्नं हि यच्चेष्टा विशिष्येत विशेष्ययोः ॥ १२-२२९-१२॥
sthāvarebhyo viśiṣṭāni jaṅgamānyupalakṣayet |
upapannaṃ hi yacceṣṭā viśiṣyeta viśeṣyayoḥ || 12-229-12||

MHB 12-229-13

आहुर्द्विबहुपादानि जङ्गमानि द्वयानि च ।
बहुपाद्भ्यो विशिष्टानि द्विपादानि बहून्यपि ॥ १२-२२९-१३॥
āhurdvibahupādāni jaṅgamāni dvayāni ca |
bahupādbhyo viśiṣṭāni dvipādāni bahūnyapi || 12-229-13||

MHB 12-229-14

द्विपदानि द्वयान्याहुः पार्थिवानीतराणि च ।
पार्थिवानि विशिष्टानि तानि ह्यन्नानि भुञ्जते ॥ १२-२२९-१४॥
dvipadāni dvayānyāhuḥ pārthivānītarāṇi ca |
pārthivāni viśiṣṭāni tāni hyannāni bhuñjate || 12-229-14||

MHB 12-229-15

पार्थिवानि द्वयान्याहुर्मध्यमान्युत्तमानि च ।
मध्यमानि विशिष्टानि जातिधर्मोपधारणात् ॥ १२-२२९-१५॥
pārthivāni dvayānyāhurmadhyamānyuttamāni ca |
madhyamāni viśiṣṭāni jātidharmopadhāraṇāt || 12-229-15||

MHB 12-229-16

मध्यमानि द्वयान्याहुर्धर्मज्ञानीतराणि च ।
धर्मज्ञानि विशिष्टानि कार्याकार्योपधारणात् ॥ १२-२२९-१६॥
madhyamāni dvayānyāhurdharmajñānītarāṇi ca |
dharmajñāni viśiṣṭāni kāryākāryopadhāraṇāt || 12-229-16||

MHB 12-229-17

धर्मज्ञानि द्वयान्याहुर्वेदज्ञानीतराणि च ।
वेदज्ञानि विशिष्टानि वेदो ह्येषु प्रतिष्ठितः ॥ १२-२२९-१७॥
dharmajñāni dvayānyāhurvedajñānītarāṇi ca |
vedajñāni viśiṣṭāni vedo hyeṣu pratiṣṭhitaḥ || 12-229-17||

MHB 12-229-18

वेदज्ञानि द्वयान्याहुः प्रवक्तॄणीतराणि च ।
प्रवक्तॄणि विशिष्टानि सर्वधर्मोपधारणात् ॥ १२-२२९-१८॥
vedajñāni dvayānyāhuḥ pravaktṝṇītarāṇi ca |
pravaktṝṇi viśiṣṭāni sarvadharmopadhāraṇāt || 12-229-18||

MHB 12-229-19

विज्ञायन्ते हि यैर्वेदाः सर्वधर्मक्रियाफलाः ।
सयज्ञाः सखिला वेदाः प्रवक्तृभ्यो विनिःसृताः ॥ १२-२२९-१९॥
vijñāyante hi yairvedāḥ sarvadharmakriyāphalāḥ |
sayajñāḥ sakhilā vedāḥ pravaktṛbhyo viniḥsṛtāḥ || 12-229-19||

MHB 12-229-20

प्रवक्तॄणि द्वयान्याहुरात्मज्ञानीतराणि च ।
आत्मज्ञानि विशिष्टानि जन्माजन्मोपधारणात् ॥ १२-२२९-२०॥
pravaktṝṇi dvayānyāhurātmajñānītarāṇi ca |
ātmajñāni viśiṣṭāni janmājanmopadhāraṇāt || 12-229-20||

MHB 12-229-21

धर्मद्वयं हि यो वेद स सर्वः सर्वधर्मविद् ।
स त्यागी सत्यसंकल्पः स तु क्षान्तः स ईश्वरः ॥ १२-२२९-२१॥
dharmadvayaṃ hi yo veda sa sarvaḥ sarvadharmavid |
sa tyāgī satyasaṃkalpaḥ sa tu kṣāntaḥ sa īśvaraḥ || 12-229-21||

MHB 12-229-22

धर्मज्ञानप्रतिष्ठं हि तं देवा ब्राह्मणं विदुः ।
शब्दब्रह्मणि निष्णातं परे च कृतनिश्चयम् ॥ १२-२२९-२२॥
dharmajñānapratiṣṭhaṃ hi taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ |
śabdabrahmaṇi niṣṇātaṃ pare ca kṛtaniścayam || 12-229-22||

MHB 12-229-23

अन्तःस्थं च बहिष्ठं च येऽऽधियज्ञाधिदैवतम् ।
जानन्ति तान्नमस्यामस्ते देवास्तात ते द्विजाः ॥ १२-२२९-२३॥
antaḥsthaṃ ca bahiṣṭhaṃ ca ye''dhiyajñādhidaivatam |
jānanti tānnamasyāmaste devāstāta te dvijāḥ || 12-229-23||

MHB 12-229-24

तेषु विश्वमिदं भूतं साग्रं च जगदाहितम् ।
तेषां माहात्म्यभावस्य सदृशं नास्ति किंचन ॥ १२-२२९-२४॥
teṣu viśvamidaṃ bhūtaṃ sāgraṃ ca jagadāhitam |
teṣāṃ māhātmyabhāvasya sadṛśaṃ nāsti kiṃcana || 12-229-24||

MHB 12-229-25

आदिं ते निधनं चैव कर्म चातीत्य सर्वशः ।
चतुर्विधस्य भूतस्य सर्वस्येशाः स्वयंभुवः ॥ १२-२२९-२५॥
ādiṃ te nidhanaṃ caiva karma cātītya sarvaśaḥ |
caturvidhasya bhūtasya sarvasyeśāḥ svayaṃbhuvaḥ || 12-229-25||

Adhyaya: 230/353 (21)

MHB 12-230-1

व्यास उवाच ।
एषा पूर्वतरा वृत्तिर्ब्राह्मणस्य विधीयते ।
ज्ञानवानेव कर्माणि कुर्वन्सर्वत्र सिध्यति ॥ १२-२३०-१॥
vyāsa uvāca |
eṣā pūrvatarā vṛttirbrāhmaṇasya vidhīyate |
jñānavāneva karmāṇi kurvansarvatra sidhyati || 12-230-1||

MHB 12-230-2

तत्र चेन्न भवेदेवं संशयः कर्मनिश्चये ।
किं नु कर्म स्वभावोऽयं ज्ञानं कर्मेति वा पुनः ॥ १२-२३०-२॥
tatra cenna bhavedevaṃ saṃśayaḥ karmaniścaye |
kiṃ nu karma svabhāvo'yaṃ jñānaṃ karmeti vā punaḥ || 12-230-2||

MHB 12-230-3

तत्र चेह विवित्सा स्याज्ज्ञानं चेत्पुरुषं प्रति ।
उपपत्त्युपलब्धिभ्यां वर्णयिष्यामि तच्छृणु ॥ १२-२३०-३॥
tatra ceha vivitsā syājjñānaṃ cetpuruṣaṃ prati |
upapattyupalabdhibhyāṃ varṇayiṣyāmi tacchṛṇu || 12-230-3||

MHB 12-230-4

पौरुषं कारणं केचिदाहुः कर्मसु मानवाः ।
दैवमेके प्रशंसन्ति स्वभावं चापरे जनाः ॥ १२-२३०-४॥
pauruṣaṃ kāraṇaṃ kecidāhuḥ karmasu mānavāḥ |
daivameke praśaṃsanti svabhāvaṃ cāpare janāḥ || 12-230-4||

MHB 12-230-5

पौरुषं कर्म दैवं च फलवृत्तिस्वभावतः ।
त्रयमेतत्पृथग्भूतमविवेकं तु केचन ॥ १२-२३०-५॥
pauruṣaṃ karma daivaṃ ca phalavṛttisvabhāvataḥ |
trayametatpṛthagbhūtamavivekaṃ tu kecana || 12-230-5||

MHB 12-230-6

एवमेतन्न चाप्येवमुभे चापि न चाप्युभे ।
कर्मस्था विषमं ब्रूयुः सत्त्वस्थाः समदर्शिनः ॥ १२-२३०-६॥
evametanna cāpyevamubhe cāpi na cāpyubhe |
karmasthā viṣamaṃ brūyuḥ sattvasthāḥ samadarśinaḥ || 12-230-6||

MHB 12-230-7

त्रेतायां द्वापरे चैव कलिजाश्च ससंशयाः ।
तपस्विनः प्रशान्ताश्च सत्त्वस्थाश्च कृते युगे ॥ १२-२३०-७॥
tretāyāṃ dvāpare caiva kalijāśca sasaṃśayāḥ |
tapasvinaḥ praśāntāśca sattvasthāśca kṛte yuge || 12-230-7||

MHB 12-230-8

अपृथग्दर्शिनः सर्वे ऋक्सामसु यजुःषु च ।
कामद्वेषौ पृथग्दृष्ट्वा तपः कृत उपासते ॥ १२-२३०-८॥
apṛthagdarśinaḥ sarve ṛksāmasu yajuḥṣu ca |
kāmadveṣau pṛthagdṛṣṭvā tapaḥ kṛta upāsate || 12-230-8||

MHB 12-230-9

तपोधर्मेण संयुक्तस्तपोनित्यः सुसंशितः ।
तेन सर्वानवाप्नोति कामान्यान्मनसेच्छति ॥ १२-२३०-९॥
tapodharmeṇa saṃyuktastaponityaḥ susaṃśitaḥ |
tena sarvānavāpnoti kāmānyānmanasecchati || 12-230-9||

MHB 12-230-10

तपसा तदवाप्नोति यद्भूत्वा सृजते जगत् ।
तद्भूतश्च ततः सर्वो भूतानां भवति प्रभुः ॥ १२-२३०-१०॥
tapasā tadavāpnoti yadbhūtvā sṛjate jagat |
tadbhūtaśca tataḥ sarvo bhūtānāṃ bhavati prabhuḥ || 12-230-10||

MHB 12-230-11

तदुक्तं वेदवादेषु गहनं वेददर्शिभिः ।
वेदान्तेषु पुनर्व्यक्तं क्रमयोगेन लक्ष्यते ॥ १२-२३०-११॥
taduktaṃ vedavādeṣu gahanaṃ vedadarśibhiḥ |
vedānteṣu punarvyaktaṃ kramayogena lakṣyate || 12-230-11||

MHB 12-230-12

आरम्भयज्ञाः क्षत्रस्य हविर्यज्ञा विशः स्मृताः ।
परिचारयज्ञाः शूद्राश्च जपयज्ञा द्विजातयः ॥ १२-२३०-१२॥
ārambhayajñāḥ kṣatrasya haviryajñā viśaḥ smṛtāḥ |
paricārayajñāḥ śūdrāśca japayajñā dvijātayaḥ || 12-230-12||

MHB 12-230-13

परिनिष्ठितकार्यो हि स्वाध्यायेन द्विजो भवेत् ।
कुर्यादन्यन्न वा कुर्यान्मैत्रो ब्राह्मण उच्यते ॥ १२-२३०-१३॥
pariniṣṭhitakāryo hi svādhyāyena dvijo bhavet |
kuryādanyanna vā kuryānmaitro brāhmaṇa ucyate || 12-230-13||

MHB 12-230-14

त्रेतादौ सकला वेदा यज्ञा वर्णाश्रमास्तथा ।
संरोधादायुषस्त्वेते व्यस्यन्ते द्वापरे युगे ॥ १२-२३०-१४॥
tretādau sakalā vedā yajñā varṇāśramāstathā |
saṃrodhādāyuṣastvete vyasyante dvāpare yuge || 12-230-14||

MHB 12-230-15

द्वापरे विप्लवं यान्ति वेदाः कलियुगे तथा ।
दृश्यन्ते नापि दृश्यन्ते कलेरन्ते पुनः पुनः ॥ १२-२३०-१५॥
dvāpare viplavaṃ yānti vedāḥ kaliyuge tathā |
dṛśyante nāpi dṛśyante kalerante punaḥ punaḥ || 12-230-15||

MHB 12-230-16

उत्सीदन्ति स्वधर्माश्च तत्राधर्मेण पीडिताः ।
गवां भूमेश्च ये चापामोषधीनां च ये रसाः ॥ १२-२३०-१६॥
utsīdanti svadharmāśca tatrādharmeṇa pīḍitāḥ |
gavāṃ bhūmeśca ye cāpāmoṣadhīnāṃ ca ye rasāḥ || 12-230-16||

MHB 12-230-17

अधर्मान्तर्हिता वेदा वेदधर्मास्तथाश्रमाः ।
विक्रियन्ते स्वधर्मस्थाः स्थावराणि चराणि च ॥ १२-२३०-१७॥
adharmāntarhitā vedā vedadharmāstathāśramāḥ |
vikriyante svadharmasthāḥ sthāvarāṇi carāṇi ca || 12-230-17||

MHB 12-230-18

यथा सर्वाणि भूतानि वृष्टिर्भौमानि वर्षति ।
सृजते सर्वतोऽङ्गानि तथा वेदा युगे युगे ॥ १२-२३०-१८॥
yathā sarvāṇi bhūtāni vṛṣṭirbhaumāni varṣati |
sṛjate sarvato'ṅgāni tathā vedā yuge yuge || 12-230-18||

MHB 12-230-19

विसृतं कालनानात्वमनादिनिधनं च यत् ।
कीर्तितं तत्पुरस्तान्मे यतः संयान्ति यान्ति च ॥ १२-२३०-१९॥
visṛtaṃ kālanānātvamanādinidhanaṃ ca yat |
kīrtitaṃ tatpurastānme yataḥ saṃyānti yānti ca || 12-230-19||

MHB 12-230-20

धातेदं प्रभवस्थानं भूतानां संयमो यमः ।
स्वभावेन प्रवर्तन्ते द्वंद्वसृष्टानि भूरिशः ॥ १२-२३०-२०॥
dhātedaṃ prabhavasthānaṃ bhūtānāṃ saṃyamo yamaḥ |
svabhāvena pravartante dvaṃdvasṛṣṭāni bhūriśaḥ || 12-230-20||

MHB 12-230-21

सर्गः कालो धृतिर्वेदाः कर्ता कार्यं क्रिया फलम् ।
एतत्ते कथितं तात यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ १२-२३०-२१॥
sargaḥ kālo dhṛtirvedāḥ kartā kāryaṃ kriyā phalam |
etatte kathitaṃ tāta yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi || 12-230-21||

Adhyaya: 231/353 (34)

MHB 12-231-1

भीष्म उवाच ।
इत्युक्तोऽभिप्रशस्यैतत्परमर्षेस्तु शासनम् ।
मोक्षधर्मार्थसंयुक्तमिदं प्रष्टुं प्रचक्रमे ॥ १२-२३१-१॥
bhīṣma uvāca |
ityukto'bhipraśasyaitatparamarṣestu śāsanam |
mokṣadharmārthasaṃyuktamidaṃ praṣṭuṃ pracakrame || 12-231-1||

MHB 12-231-2

शुक उवाच ।
प्रजावाञ्श्रोत्रियो यज्वा वृद्धः प्रज्ञोऽनसूयकः ।
अनागतमनैतिह्यं कथं ब्रह्माधिगच्छति ॥ १२-२३१-२॥
śuka uvāca |
prajāvāñśrotriyo yajvā vṛddhaḥ prajño'nasūyakaḥ |
anāgatamanaitihyaṃ kathaṃ brahmādhigacchati || 12-231-2||

MHB 12-231-3

तपसा ब्रह्मचर्येण सर्वत्यागेन मेधया ।
सांख्ये वा यदि वा योगे एतत्पृष्टोऽभिधत्स्व मे ॥ १२-२३१-३॥
tapasā brahmacaryeṇa sarvatyāgena medhayā |
sāṃkhye vā yadi vā yoge etatpṛṣṭo'bhidhatsva me || 12-231-3||

MHB 12-231-4

मनसश्चेन्द्रियाणां चाप्यैकाग्र्यं समवाप्यते ।
येनोपायेन पुरुषैस्तच्च व्याख्यातुमर्हसि ॥ १२-२३१-४॥
manasaścendriyāṇāṃ cāpyaikāgryaṃ samavāpyate |
yenopāyena puruṣaistacca vyākhyātumarhasi || 12-231-4||

MHB 12-231-5

व्यास उवाच ।
नान्यत्र विद्यातपसोर्नान्यत्रेन्द्रियनिग्रहात् ।
नान्यत्र सर्वसंत्यागात्सिद्धिं विन्दति कश्चन ॥ १२-२३१-५॥
vyāsa uvāca |
nānyatra vidyātapasornānyatrendriyanigrahāt |
nānyatra sarvasaṃtyāgātsiddhiṃ vindati kaścana || 12-231-5||

MHB 12-231-6

महाभूतानि सर्वाणि पूर्वसृष्टिः स्वयंभुवः ।
भूयिष्ठं प्राणभृद्ग्रामे निविष्टानि शरीरिषु ॥ १२-२३१-६॥
mahābhūtāni sarvāṇi pūrvasṛṣṭiḥ svayaṃbhuvaḥ |
bhūyiṣṭhaṃ prāṇabhṛdgrāme niviṣṭāni śarīriṣu || 12-231-6||

MHB 12-231-7

भूमेर्देहो जलात्सारो ज्योतिषश्चक्षुषी स्मृते ।
प्राणापानाश्रयो वायुः खेष्वाकाशं शरीरिणाम् ॥ १२-२३१-७॥
bhūmerdeho jalātsāro jyotiṣaścakṣuṣī smṛte |
prāṇāpānāśrayo vāyuḥ kheṣvākāśaṃ śarīriṇām || 12-231-7||

MHB 12-231-8

क्रान्ते विष्णुर्बले शक्रः कोष्ठेऽग्निर्भुक्तमर्छति ।
कर्णयोः प्रदिशः श्रोत्रे जिह्वायां वाक्सरस्वती ॥ १२-२३१-८॥
krānte viṣṇurbale śakraḥ koṣṭhe'gnirbhuktamarchati |
karṇayoḥ pradiśaḥ śrotre jihvāyāṃ vāksarasvatī || 12-231-8||

MHB 12-231-9

कर्णौ त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी ।
दर्शनानीन्द्रियोक्तानि द्वाराण्याहारसिद्धये ॥ १२-२३१-९॥
karṇau tvakcakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī |
darśanānīndriyoktāni dvārāṇyāhārasiddhaye || 12-231-9||

MHB 12-231-10

शब्दं स्पर्शं तथा रूपं रसं गन्धं च पञ्चमम् ।
इन्द्रियाणि पृथक्त्वर्थान्मनसो दर्शयन्त्युत ॥ १२-२३१-१०॥
śabdaṃ sparśaṃ tathā rūpaṃ rasaṃ gandhaṃ ca pañcamam |
indriyāṇi pṛthaktvarthānmanaso darśayantyuta || 12-231-10||

MHB 12-231-11

इन्द्रियाणि मनो युङ्क्ते वश्यान्यन्तेव वाजिनः ।
मनश्चापि सदा युङ्क्ते भूतात्मा हृदयाश्रितः ॥ १२-२३१-११॥
indriyāṇi mano yuṅkte vaśyānyanteva vājinaḥ |
manaścāpi sadā yuṅkte bhūtātmā hṛdayāśritaḥ || 12-231-11||

MHB 12-231-12

इन्द्रियाणां तथैवेषां सर्वेषामीश्वरं मनः ।
नियमे च विसर्गे च भूतात्मा मनसस्तथा ॥ १२-२३१-१२॥
indriyāṇāṃ tathaiveṣāṃ sarveṣāmīśvaraṃ manaḥ |
niyame ca visarge ca bhūtātmā manasastathā || 12-231-12||

MHB 12-231-13

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतना मनः ।
प्राणापानौ च जीवश्च नित्यं देहेषु देहिनाम् ॥ १२-२३१-१३॥
indriyāṇīndriyārthāśca svabhāvaścetanā manaḥ |
prāṇāpānau ca jīvaśca nityaṃ deheṣu dehinām || 12-231-13||

MHB 12-231-14

आश्रयो नास्ति सत्त्वस्य गुणशब्दो न चेतना ।
सत्त्वं हि तेजः सृजति न गुणान्वै कदाचन ॥ १२-२३१-१४॥
āśrayo nāsti sattvasya guṇaśabdo na cetanā |
sattvaṃ hi tejaḥ sṛjati na guṇānvai kadācana || 12-231-14||

MHB 12-231-15

एवं सप्तदशं देहे वृतं षोडशभिर्गुणैः ।
मनीषी मनसा विप्रः पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ १२-२३१-१५॥
evaṃ saptadaśaṃ dehe vṛtaṃ ṣoḍaśabhirguṇaiḥ |
manīṣī manasā vipraḥ paśyatyātmānamātmani || 12-231-15||

MHB 12-231-16

न ह्ययं चक्षुषा दृश्यो न च सर्वैरपीन्द्रियैः ।
मनसा संप्रदीप्तेन महानात्मा प्रकाशते ॥ १२-२३१-१६॥
na hyayaṃ cakṣuṣā dṛśyo na ca sarvairapīndriyaiḥ |
manasā saṃpradīptena mahānātmā prakāśate || 12-231-16||

MHB 12-231-17

अशब्दस्पर्शरूपं तदरसागन्धमव्ययम् ।
अशरीरं शरीरे स्वे निरीक्षेत निरिन्द्रियम् ॥ १२-२३१-१७॥
aśabdasparśarūpaṃ tadarasāgandhamavyayam |
aśarīraṃ śarīre sve nirīkṣeta nirindriyam || 12-231-17||

MHB 12-231-18

अव्यक्तं व्यक्तदेहेषु मर्त्येष्वमरमाश्रितम् ।
योऽनुपश्यति स प्रेत्य कल्पते ब्रह्मभूयसे ॥ १२-२३१-१८॥
avyaktaṃ vyaktadeheṣu martyeṣvamaramāśritam |
yo'nupaśyati sa pretya kalpate brahmabhūyase || 12-231-18||

MHB 12-231-19

विद्याभिजनसंपन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि ।
शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ॥ १२-२३१-१९॥
vidyābhijanasaṃpanne brāhmaṇe gavi hastini |
śuni caiva śvapāke ca paṇḍitāḥ samadarśinaḥ || 12-231-19||

MHB 12-231-20

स हि सर्वेषु भूतेषु जङ्गमेषु ध्रुवेषु च ।
वसत्येको महानात्मा येन सर्वमिदं ततम् ॥ १२-२३१-२०॥
sa hi sarveṣu bhūteṣu jaṅgameṣu dhruveṣu ca |
vasatyeko mahānātmā yena sarvamidaṃ tatam || 12-231-20||

MHB 12-231-21

सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।
यदा पश्यति भूतात्मा ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ १२-२३१-२१॥
sarvabhūteṣu cātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani |
yadā paśyati bhūtātmā brahma saṃpadyate tadā || 12-231-21||

MHB 12-231-22

यावानात्मनि वेदात्मा तावानात्मा परात्मनि ।
य एवं सततं वेद सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥ १२-२३१-२२॥
yāvānātmani vedātmā tāvānātmā parātmani |
ya evaṃ satataṃ veda so'mṛtatvāya kalpate || 12-231-22||

MHB 12-231-23

सर्वभूतात्मभूतस्य सर्वभूतहितस्य च ।
देवापि मार्गे मुह्यन्ति अपदस्य पदैषिणः ॥ १२-२३१-२३॥
sarvabhūtātmabhūtasya sarvabhūtahitasya ca |
devāpi mārge muhyanti apadasya padaiṣiṇaḥ || 12-231-23||

MHB 12-231-24

शकुनीनामिवाकाशे जले वारिचरस्य वा ।
यथा गतिर्न दृश्येत तथैव सुमहात्मनः ॥ १२-२३१-२४॥
śakunīnāmivākāśe jale vāricarasya vā |
yathā gatirna dṛśyeta tathaiva sumahātmanaḥ || 12-231-24||

MHB 12-231-25

कालः पचति भूतानि सर्वाण्येवात्मनात्मनि ।
यस्मिंस्तु पच्यते कालस्तं न वेदेह कश्चन ॥ १२-२३१-२५॥
kālaḥ pacati bhūtāni sarvāṇyevātmanātmani |
yasmiṃstu pacyate kālastaṃ na vedeha kaścana || 12-231-25||

MHB 12-231-26

न तदूर्ध्वं न तिर्यक्च नाधो न च तिरः पुनः ।
न मध्ये प्रतिगृह्णीते नैव कश्चित्कुतश्चन ॥ १२-२३१-२६॥
na tadūrdhvaṃ na tiryakca nādho na ca tiraḥ punaḥ |
na madhye pratigṛhṇīte naiva kaścitkutaścana || 12-231-26||

MHB 12-231-27

सर्वेऽन्तःस्था इमे लोका बाह्यमेषां न किंचन ।
यः सहस्रं समागच्छेद्यथा बाणो गुणच्युतः ॥ १२-२३१-२७॥
sarve'ntaḥsthā ime lokā bāhyameṣāṃ na kiṃcana |
yaḥ sahasraṃ samāgacchedyathā bāṇo guṇacyutaḥ || 12-231-27||

MHB 12-231-28

नैवान्तं कारणस्येयाद्यद्यपि स्यान्मनोजवः ।
तस्मात्सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं नास्ति स्थूलतरं ततः ॥ १२-२३१-२८॥
naivāntaṃ kāraṇasyeyādyadyapi syānmanojavaḥ |
tasmātsūkṣmātsūkṣmataraṃ nāsti sthūlataraṃ tataḥ || 12-231-28||

MHB 12-231-29

सर्वतःपाणिपादान्तं सर्वतोक्षिशिरोमुखम् ।
सर्वतःश्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ १२-२३१-२९॥
sarvataḥpāṇipādāntaṃ sarvatokṣiśiromukham |
sarvataḥśrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati || 12-231-29||

MHB 12-231-30

तदेवाणोरणुतरं तन्महद्भ्यो महत्तरम् ।
तदन्तः सर्वभूतानां ध्रुवं तिष्ठन्न दृश्यते ॥ १२-२३१-३०॥
tadevāṇoraṇutaraṃ tanmahadbhyo mahattaram |
tadantaḥ sarvabhūtānāṃ dhruvaṃ tiṣṭhanna dṛśyate || 12-231-30||

MHB 12-231-31

अक्षरं च क्षरं चैव द्वैधीभावोऽयमात्मनः ।
क्षरः सर्वेषु भूतेषु दिव्यं ह्यमृतमक्षरम् ॥ १२-२३१-३१॥
akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva dvaidhībhāvo'yamātmanaḥ |
kṣaraḥ sarveṣu bhūteṣu divyaṃ hyamṛtamakṣaram || 12-231-31||

MHB 12-231-32

नवद्वारं पुरं गत्वा हंसो हि नियतो वशी ।
ईशः सर्वस्य भूतस्य स्थावरस्य चरस्य च ॥ १२-२३१-३२॥
navadvāraṃ puraṃ gatvā haṃso hi niyato vaśī |
īśaḥ sarvasya bhūtasya sthāvarasya carasya ca || 12-231-32||

MHB 12-231-33

हानिभङ्गविकल्पानां नवानां संश्रयेण च ।
शरीराणामजस्याहुर्हंसत्वं पारदर्शिनः ॥ १२-२३१-३३॥
hānibhaṅgavikalpānāṃ navānāṃ saṃśrayeṇa ca |
śarīrāṇāmajasyāhurhaṃsatvaṃ pāradarśinaḥ || 12-231-33||

MHB 12-231-34

हंसोक्तं चाक्षरं चैव कूटस्थं यत्तदक्षरम् ।
तद्विद्वानक्षरं प्राप्य जहाति प्राणजन्मनी ॥ १२-२३१-३४॥
haṃsoktaṃ cākṣaraṃ caiva kūṭasthaṃ yattadakṣaram |
tadvidvānakṣaraṃ prāpya jahāti prāṇajanmanī || 12-231-34||

Adhyaya: 232/353 (34)

MHB 12-232-1

व्यास उवाच ।
पृच्छतस्तव सत्पुत्र यथावदिह तत्त्वतः ।
सांख्यन्यायेन संयुक्तं यदेतत्कीर्तितं मया ॥ १२-२३२-१॥
vyāsa uvāca |
pṛcchatastava satputra yathāvadiha tattvataḥ |
sāṃkhyanyāyena saṃyuktaṃ yadetatkīrtitaṃ mayā || 12-232-1||

MHB 12-232-2

योगकृत्यं तु ते कृत्स्नं वर्तयिष्यामि तच्छृणु ।
एकत्वं बुद्धिमनसोरिन्द्रियाणां च सर्वशः ।
आत्मनो ध्यायिनस्तात ज्ञानमेतदनुत्तमम् ॥ १२-२३२-२॥
yogakṛtyaṃ tu te kṛtsnaṃ vartayiṣyāmi tacchṛṇu |
ekatvaṃ buddhimanasorindriyāṇāṃ ca sarvaśaḥ |
ātmano dhyāyinastāta jñānametadanuttamam || 12-232-2||

MHB 12-232-3

तदेतदुपशान्तेन दान्तेनाध्यात्मशीलिना ।
आत्मारामेण बुद्धेन बोद्धव्यं शुचिकर्मणा ॥ १२-२३२-३॥
tadetadupaśāntena dāntenādhyātmaśīlinā |
ātmārāmeṇa buddhena boddhavyaṃ śucikarmaṇā || 12-232-3||

MHB 12-232-4

योगदोषान्समुच्छिद्य पञ्च यान्कवयो विदुः ।
कामं क्रोधं च लोभं च भयं स्वप्नं च पञ्चमम् ॥ १२-२३२-४॥
yogadoṣānsamucchidya pañca yānkavayo viduḥ |
kāmaṃ krodhaṃ ca lobhaṃ ca bhayaṃ svapnaṃ ca pañcamam || 12-232-4||

MHB 12-232-5

क्रोधं शमेन जयति कामं संकल्पवर्जनात् ।
सत्त्वसंसेवनाद्धीरो निद्रामुच्छेत्तुमर्हति ॥ १२-२३२-५॥
krodhaṃ śamena jayati kāmaṃ saṃkalpavarjanāt |
sattvasaṃsevanāddhīro nidrāmucchettumarhati || 12-232-5||

MHB 12-232-6

धृत्या शिश्नोदरं रक्षेत्पाणिपादं च चक्षुषा ।
चक्षुः श्रोत्रे च मनसा मनो वाचं च कर्मणा ॥ १२-२३२-६॥
dhṛtyā śiśnodaraṃ rakṣetpāṇipādaṃ ca cakṣuṣā |
cakṣuḥ śrotre ca manasā mano vācaṃ ca karmaṇā || 12-232-6||

MHB 12-232-7

अप्रमादाद्भयं जह्याल्लोभं प्राज्ञोपसेवनात् ।
एवमेतान्योगदोषाञ्जयेन्नित्यमतन्द्रितः ॥ १२-२३२-७॥
apramādādbhayaṃ jahyāllobhaṃ prājñopasevanāt |
evametānyogadoṣāñjayennityamatandritaḥ || 12-232-7||

MHB 12-232-8

अग्नींश्च ब्राह्मणांश्चार्चेद्देवताः प्रणमेत च ।
वर्जयेद्रुषितां वाचं हिंसायुक्तां मनोनुगाम् ॥ १२-२३२-८॥
agnīṃśca brāhmaṇāṃścārceddevatāḥ praṇameta ca |
varjayedruṣitāṃ vācaṃ hiṃsāyuktāṃ manonugām || 12-232-8||

MHB 12-232-9

ब्रह्म तेजोमयं शुक्रं यस्य सर्वमिदं रसः ।
एकस्य भूतं भूतस्य द्वयं स्थावरजङ्गमम् ॥ १२-२३२-९॥
brahma tejomayaṃ śukraṃ yasya sarvamidaṃ rasaḥ |
ekasya bhūtaṃ bhūtasya dvayaṃ sthāvarajaṅgamam || 12-232-9||

MHB 12-232-10

ध्यानमध्ययनं दानं सत्यं ह्रीरार्जवं क्षमा ।
शौचमाहारसंशुद्धिरिन्द्रियाणां च निग्रहः ॥ १२-२३२-१०॥
dhyānamadhyayanaṃ dānaṃ satyaṃ hrīrārjavaṃ kṣamā |
śaucamāhārasaṃśuddhirindriyāṇāṃ ca nigrahaḥ || 12-232-10||

MHB 12-232-11

एतैर्विवर्धते तेजः पाप्मानं चापकर्षति ।
सिध्यन्ति चास्य सर्वार्था विज्ञानं च प्रवर्तते ॥ १२-२३२-११॥
etairvivardhate tejaḥ pāpmānaṃ cāpakarṣati |
sidhyanti cāsya sarvārthā vijñānaṃ ca pravartate || 12-232-11||

MHB 12-232-12

समः सर्वेषु भूतेषु लब्धालब्धेन वर्तयन् ।
धुतपाप्मा तु तेजस्वी लघ्वाहारो जितेन्द्रियः ।
कामक्रोधौ वशे कृत्वा निनीषेद्ब्रह्मणः पदम् ॥ १२-२३२-१२॥
samaḥ sarveṣu bhūteṣu labdhālabdhena vartayan |
dhutapāpmā tu tejasvī laghvāhāro jitendriyaḥ |
kāmakrodhau vaśe kṛtvā ninīṣedbrahmaṇaḥ padam || 12-232-12||

MHB 12-232-13

मनसश्चेन्द्रियाणां च कृत्वैकाग्र्यं समाहितः ।
प्राग्रात्रापररात्रेषु धारयेन्मन आत्मना ॥ १२-२३२-१३॥
manasaścendriyāṇāṃ ca kṛtvaikāgryaṃ samāhitaḥ |
prāgrātrāpararātreṣu dhārayenmana ātmanā || 12-232-13||

MHB 12-232-14

जन्तोः पञ्चेन्द्रियस्यास्य यदेकं छिद्रमिन्द्रियम् ।
ततोऽस्य स्रवति प्रज्ञा दृतेः पादादिवोदकम् ॥ १२-२३२-१४॥
jantoḥ pañcendriyasyāsya yadekaṃ chidramindriyam |
tato'sya sravati prajñā dṛteḥ pādādivodakam || 12-232-14||

MHB 12-232-15

मनस्तु पूर्वमादद्यात्कुमीनानिव मत्स्यहा ।
ततः श्रोत्रं ततश्चक्षुर्जिह्वां घ्राणं च योगवित् ॥ १२-२३२-१५॥
manastu pūrvamādadyātkumīnāniva matsyahā |
tataḥ śrotraṃ tataścakṣurjihvāṃ ghrāṇaṃ ca yogavit || 12-232-15||

MHB 12-232-16

तत एतानि संयम्य मनसि स्थापयेद्यतिः ।
तथैवापोह्य संकल्पान्मनो ह्यात्मनि धारयेत् ॥ १२-२३२-१६॥
tata etāni saṃyamya manasi sthāpayedyatiḥ |
tathaivāpohya saṃkalpānmano hyātmani dhārayet || 12-232-16||

MHB 12-232-17

पञ्च ज्ञानेन संधाय मनसि स्थापयेद्यतिः ।
यदैतान्यवतिष्ठन्ते मनःषष्ठानि चात्मनि ।
प्रसीदन्ति च संस्थाय तदा ब्रह्म प्रकाशते ॥ १२-२३२-१७॥
pañca jñānena saṃdhāya manasi sthāpayedyatiḥ |
yadaitānyavatiṣṭhante manaḥṣaṣṭhāni cātmani |
prasīdanti ca saṃsthāya tadā brahma prakāśate || 12-232-17||

MHB 12-232-18

विधूम इव दीप्तार्चिरादित्य इव दीप्तिमान् ।
वैद्युतोऽग्निरिवाकाशे पश्यत्यात्मानमात्मना ।
सर्वं च तत्र सर्वत्र व्यापकत्वाच्च दृश्यते ॥ १२-२३२-१८॥
vidhūma iva dīptārcirāditya iva dīptimān |
vaidyuto'gnirivākāśe paśyatyātmānamātmanā |
sarvaṃ ca tatra sarvatra vyāpakatvācca dṛśyate || 12-232-18||

MHB 12-232-19

तं पश्यन्ति महात्मानो ब्राह्मणा ये मनीषिणः ।
धृतिमन्तो महाप्राज्ञाः सर्वभूतहिते रताः ॥ १२-२३२-१९॥
taṃ paśyanti mahātmāno brāhmaṇā ye manīṣiṇaḥ |
dhṛtimanto mahāprājñāḥ sarvabhūtahite ratāḥ || 12-232-19||

MHB 12-232-20

एवं परिमितं कालमाचरन्संशितव्रतः ।
आसीनो हि रहस्येको गच्छेदक्षरसात्म्यताम् ॥ १२-२३२-२०॥
evaṃ parimitaṃ kālamācaransaṃśitavrataḥ |
āsīno hi rahasyeko gacchedakṣarasātmyatām || 12-232-20||

MHB 12-232-21

प्रमोहो भ्रम आवर्तो घ्राणश्रवणदर्शने ।
अद्भुतानि रसस्पर्शे शीतोष्णे मारुताकृतिः ॥ १२-२३२-२१॥
pramoho bhrama āvarto ghrāṇaśravaṇadarśane |
adbhutāni rasasparśe śītoṣṇe mārutākṛtiḥ || 12-232-21||

MHB 12-232-22

प्रतिभामुपसर्गांश्चाप्युपसंगृह्य योगतः ।
तांस्तत्त्वविदनादृत्य स्वात्मनैव निवर्तयेत् ॥ १२-२३२-२२॥
pratibhāmupasargāṃścāpyupasaṃgṛhya yogataḥ |
tāṃstattvavidanādṛtya svātmanaiva nivartayet || 12-232-22||

MHB 12-232-23

कुर्यात्परिचयं योगे त्रैकाल्यं नियतो मुनिः ।
गिरिशृङ्गे तथा चैत्ये वृक्षाग्रेषु च योजजेत् ॥ १२-२३२-२३॥
kuryātparicayaṃ yoge traikālyaṃ niyato muniḥ |
giriśṛṅge tathā caitye vṛkṣāgreṣu ca yojajet || 12-232-23||

MHB 12-232-24

संनियम्येन्द्रियग्रामं गोष्ठे भाण्डमना इव ।
एकाग्रश्चिन्तयेन्नित्यं योगान्नोद्वेजयेन्मनः ॥ १२-२३२-२४॥
saṃniyamyendriyagrāmaṃ goṣṭhe bhāṇḍamanā iva |
ekāgraścintayennityaṃ yogānnodvejayenmanaḥ || 12-232-24||

MHB 12-232-25

येनोपायेन शक्येत संनियन्तुं चलं मनः ।
तं तं युक्तो निषेवेत न चैव विचलेत्ततः ॥ १२-२३२-२५॥
yenopāyena śakyeta saṃniyantuṃ calaṃ manaḥ |
taṃ taṃ yukto niṣeveta na caiva vicalettataḥ || 12-232-25||

MHB 12-232-26

शून्या गिरिगुहाश्चैव देवतायतनानि च ।
शून्यागाराणि चैकाग्रो निवासार्थमुपक्रमेत् ॥ १२-२३२-२६॥
śūnyā giriguhāścaiva devatāyatanāni ca |
śūnyāgārāṇi caikāgro nivāsārthamupakramet || 12-232-26||

MHB 12-232-27

नाभिष्वजेत्परं वाचा कर्मणा मनसापि वा ।
उपेक्षको यताहारो लब्धालब्धे समो भवेत् ॥ १२-२३२-२७॥
nābhiṣvajetparaṃ vācā karmaṇā manasāpi vā |
upekṣako yatāhāro labdhālabdhe samo bhavet || 12-232-27||

MHB 12-232-28

यश्चैनमभिनन्देत यश्चैनमपवादयेत् ।
समस्तयोश्चाप्युभयोर्नाभिध्यायेच्छुभाशुभम् ॥ १२-२३२-२८॥
yaścainamabhinandeta yaścainamapavādayet |
samastayoścāpyubhayornābhidhyāyecchubhāśubham || 12-232-28||

MHB 12-232-29

न प्रहृष्येत लाभेषु नालाभेषु च चिन्तयेत् ।
समः सर्वेषु भूतेषु सधर्मा मातरिश्वनः ॥ १२-२३२-२९॥
na prahṛṣyeta lābheṣu nālābheṣu ca cintayet |
samaḥ sarveṣu bhūteṣu sadharmā mātariśvanaḥ || 12-232-29||

MHB 12-232-30

एवं सर्वात्मनः साधोः सर्वत्र समदर्शिनः ।
षण्मासान्नित्ययुक्तस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते ॥ १२-२३२-३०॥
evaṃ sarvātmanaḥ sādhoḥ sarvatra samadarśinaḥ |
ṣaṇmāsānnityayuktasya śabdabrahmātivartate || 12-232-30||

MHB 12-232-31

वेदनार्ताः प्रजा दृष्ट्वा समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।
एतस्मिन्निरतो मार्गे विरमेन्न विमोहितः ॥ १२-२३२-३१॥
vedanārtāḥ prajā dṛṣṭvā samaloṣṭāśmakāñcanaḥ |
etasminnirato mārge viramenna vimohitaḥ || 12-232-31||

MHB 12-232-32

अपि वर्णावकृष्टस्तु नारी वा धर्मकाङ्क्षिणी ।
तावप्येतेन मार्गेण गच्छेतां परमां गतिम् ॥ १२-२३२-३२॥
api varṇāvakṛṣṭastu nārī vā dharmakāṅkṣiṇī |
tāvapyetena mārgeṇa gacchetāṃ paramāṃ gatim || 12-232-32||

MHB 12-232-33

अजं पुराणमजरं सनातनं यदिन्द्रियैरुपलभते नरोऽचलः ।
अणोरणीयो महतो महत्तरं तदात्मना पश्यति युक्त आत्मवान् ॥ १२-२३२-३३॥
ajaṃ purāṇamajaraṃ sanātanaṃ yadindriyairupalabhate naro'calaḥ |
aṇoraṇīyo mahato mahattaraṃ tadātmanā paśyati yukta ātmavān || 12-232-33||

MHB 12-232-34

इदं महर्षेर्वचनं महात्मनो यथावदुक्तं मनसानुदृश्य च ।
अवेक्ष्य चेयात्परमेष्ठिसात्म्यतां प्रयान्ति यां भूतगतिं मनीषिणः ॥ १२-२३२-३४॥
idaṃ maharṣervacanaṃ mahātmano yathāvaduktaṃ manasānudṛśya ca |
avekṣya ceyātparameṣṭhisātmyatāṃ prayānti yāṃ bhūtagatiṃ manīṣiṇaḥ || 12-232-34||

Adhyaya: 233/353 (20)

MHB 12-233-1

शुक उवाच ।
यदिदं वेदवचनं कुरु कर्म त्यजेति च ।
कां दिशं विद्यया यान्ति कां च गच्छन्ति कर्मणा ॥ १२-२३३-१॥
śuka uvāca |
yadidaṃ vedavacanaṃ kuru karma tyajeti ca |
kāṃ diśaṃ vidyayā yānti kāṃ ca gacchanti karmaṇā || 12-233-1||

MHB 12-233-2

एतद्वै श्रोतुमिच्छामि तद्भवान्प्रब्रवीतु मे ।
एतत्त्वन्योन्यवैरूप्ये वर्तते प्रतिकूलतः ॥ १२-२३३-२॥
etadvai śrotumicchāmi tadbhavānprabravītu me |
etattvanyonyavairūpye vartate pratikūlataḥ || 12-233-2||

MHB 12-233-3

भीष्म उवाच ।
इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं पराशरसुतः सुतम् ।
कर्मविद्यामयावेतौ व्याख्यास्यामि क्षराक्षरौ ॥ १२-२३३-३॥
bhīṣma uvāca |
ityuktaḥ pratyuvācedaṃ parāśarasutaḥ sutam |
karmavidyāmayāvetau vyākhyāsyāmi kṣarākṣarau || 12-233-3||

MHB 12-233-4

यां दिशं विद्यया यान्ति यां च गच्छन्ति कर्मणा ।
शृणुष्वैकमनाः पुत्र गह्वरं ह्येतदन्तरम् ॥ १२-२३३-४॥
yāṃ diśaṃ vidyayā yānti yāṃ ca gacchanti karmaṇā |
śṛṇuṣvaikamanāḥ putra gahvaraṃ hyetadantaram || 12-233-4||

MHB 12-233-5

अस्ति धर्म इति प्रोक्तं नास्तीत्यत्रैव यो वदेत् ।
तस्य पक्षस्य सदृशमिदं मम भवेदथ ॥ १२-२३३-५॥
asti dharma iti proktaṃ nāstītyatraiva yo vadet |
tasya pakṣasya sadṛśamidaṃ mama bhavedatha || 12-233-5||

MHB 12-233-6

द्वाविमावथ पन्थानौ यत्र वेदाः प्रतिष्ठिताः ।
प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो निवृत्तौ च सुभाषितः ॥ १२-२३३-६॥
dvāvimāvatha panthānau yatra vedāḥ pratiṣṭhitāḥ |
pravṛttilakṣaṇo dharmo nivṛttau ca subhāṣitaḥ || 12-233-6||

MHB 12-233-7

कर्मणा बध्यते जन्तुर्विद्यया तु प्रमुच्यते ।
तस्मात्कर्म न कुर्वन्ति यतयः पारदर्शिनः ॥ १२-२३३-७॥
karmaṇā badhyate janturvidyayā tu pramucyate |
tasmātkarma na kurvanti yatayaḥ pāradarśinaḥ || 12-233-7||

MHB 12-233-8

कर्मणा जायते प्रेत्य मूर्तिमान्षोडशात्मकः ।
विद्यया जायते नित्यमव्ययो ह्यव्ययात्मकः ॥ १२-२३३-८॥
karmaṇā jāyate pretya mūrtimānṣoḍaśātmakaḥ |
vidyayā jāyate nityamavyayo hyavyayātmakaḥ || 12-233-8||

MHB 12-233-9

कर्म त्वेके प्रशंसन्ति स्वल्पबुद्धितरा नराः ।
तेन ते देहजालानि रमयन्त उपासते ॥ १२-२३३-९॥
karma tveke praśaṃsanti svalpabuddhitarā narāḥ |
tena te dehajālāni ramayanta upāsate || 12-233-9||

MHB 12-233-10

ये तु बुद्धिं परां प्राप्ता धर्मनैपुण्यदर्शिनः ।
न ते कर्म प्रशंसन्ति कूपं नद्यां पिबन्निव ॥ १२-२३३-१०॥
ye tu buddhiṃ parāṃ prāptā dharmanaipuṇyadarśinaḥ |
na te karma praśaṃsanti kūpaṃ nadyāṃ pibanniva || 12-233-10||

MHB 12-233-11

कर्मणः फलमाप्नोति सुखदुःखे भवाभवौ ।
विद्यया तदवाप्नोति यत्र गत्वा न शोचति ॥ १२-२३३-११॥
karmaṇaḥ phalamāpnoti sukhaduḥkhe bhavābhavau |
vidyayā tadavāpnoti yatra gatvā na śocati || 12-233-11||

MHB 12-233-12

यत्र गत्वा न म्रियते यत्र गत्वा न जायते ।
न जीर्यते यत्र गत्वा यत्र गत्वा न वर्धते ॥ १२-२३३-१२॥
yatra gatvā na mriyate yatra gatvā na jāyate |
na jīryate yatra gatvā yatra gatvā na vardhate || 12-233-12||

MHB 12-233-13

यत्र तद्ब्रह्म परममव्यक्तमजरं ध्रुवम् ।
अव्याहतमनायासममृतं चावियोगि च ॥ १२-२३३-१३॥
yatra tadbrahma paramamavyaktamajaraṃ dhruvam |
avyāhatamanāyāsamamṛtaṃ cāviyogi ca || 12-233-13||

MHB 12-233-14

द्वंद्वैर्यत्र न बाध्यन्ते मानसेन च कर्मणा ।
समाः सर्वत्र मैत्राश्च सर्वभूतहिते रताः ॥ १२-२३३-१४॥
dvaṃdvairyatra na bādhyante mānasena ca karmaṇā |
samāḥ sarvatra maitrāśca sarvabhūtahite ratāḥ || 12-233-14||

MHB 12-233-15

विद्यामयोऽन्यः पुरुषस्तात कर्ममयोऽपरः ।
विद्धि चन्द्रमसं दर्शे सूक्ष्मया कलया स्थितम् ॥ १२-२३३-१५॥
vidyāmayo'nyaḥ puruṣastāta karmamayo'paraḥ |
viddhi candramasaṃ darśe sūkṣmayā kalayā sthitam || 12-233-15||

MHB 12-233-16

तदेतदृषिणा प्रोक्तं विस्तरेणानुमीयते ।
नवजं शशिनं दृष्ट्वा वक्रं तन्तुमिवाम्बरे ॥ १२-२३३-१६॥
tadetadṛṣiṇā proktaṃ vistareṇānumīyate |
navajaṃ śaśinaṃ dṛṣṭvā vakraṃ tantumivāmbare || 12-233-16||

MHB 12-233-17

एकादशविकारात्मा कलासंभारसंभृतः ।
मूर्तिमानिति तं विद्धि तात कर्मगुणात्मकम् ॥ १२-२३३-१७॥
ekādaśavikārātmā kalāsaṃbhārasaṃbhṛtaḥ |
mūrtimāniti taṃ viddhi tāta karmaguṇātmakam || 12-233-17||

MHB 12-233-18

देवो यः संश्रितस्तस्मिन्नब्बिन्दुरिव पुष्करे ।
क्षेत्रज्ञं तं विजानीयान्नित्यं त्यागजितात्मकम् ॥ १२-२३३-१८॥
devo yaḥ saṃśritastasminnabbinduriva puṣkare |
kṣetrajñaṃ taṃ vijānīyānnityaṃ tyāgajitātmakam || 12-233-18||

MHB 12-233-19

तमो रजश्च सत्त्वं च विद्धि जीवगुणानिमान् ।
जीवमात्मगुणं विद्यादात्मानं परमात्मनः ॥ १२-२३३-१९॥
tamo rajaśca sattvaṃ ca viddhi jīvaguṇānimān |
jīvamātmaguṇaṃ vidyādātmānaṃ paramātmanaḥ || 12-233-19||

MHB 12-233-20

सचेतनं जीवगुणं वदन्ति स चेष्टते चेष्टयते च सर्वम् ।
ततः परं क्षेत्रविदो वदन्ति प्रावर्तयद्यो भुवनानि सप्त ॥ १२-२३३-२०॥
sacetanaṃ jīvaguṇaṃ vadanti sa ceṣṭate ceṣṭayate ca sarvam |
tataḥ paraṃ kṣetravido vadanti prāvartayadyo bhuvanāni sapta || 12-233-20||

Adhyaya: 234/353 (29)

MHB 12-234-1

शुक उवाच ।
क्षरात्प्रभृति यः सर्गः सगुणानीन्द्रियाणि च ।
बुद्ध्यैश्वर्याभिसर्गार्थं यद्ध्यानं चात्मनः शुभम् ॥ १२-२३४-१॥
śuka uvāca |
kṣarātprabhṛti yaḥ sargaḥ saguṇānīndriyāṇi ca |
buddhyaiśvaryābhisargārthaṃ yaddhyānaṃ cātmanaḥ śubham || 12-234-1||

MHB 12-234-2

भूय एव तु लोकेऽस्मिन्सद्वृत्तिं वृत्तिहैतुकीम् ।
यया सन्तः प्रवर्तन्ते तदिच्छाम्यनुवर्णितम् ॥ १२-२३४-२॥
bhūya eva tu loke'sminsadvṛttiṃ vṛttihaitukīm |
yayā santaḥ pravartante tadicchāmyanuvarṇitam || 12-234-2||

MHB 12-234-3

वेदे वचनमुक्तं तु कुरु कर्म त्यजेति च ।
कथमेतद्विजानीयां तच्च व्याख्यातुमर्हसि ॥ १२-२३४-३॥
vede vacanamuktaṃ tu kuru karma tyajeti ca |
kathametadvijānīyāṃ tacca vyākhyātumarhasi || 12-234-3||

MHB 12-234-4

लोकवृत्तान्ततत्त्वज्ञः पूतोऽहं गुरुशासनात् ।
कृत्वा बुद्धिं वियुक्तात्मा त्यक्ष्याम्यात्मानमव्यथः ॥ १२-२३४-४॥
lokavṛttāntatattvajñaḥ pūto'haṃ guruśāsanāt |
kṛtvā buddhiṃ viyuktātmā tyakṣyāmyātmānamavyathaḥ || 12-234-4||

MHB 12-234-5

व्यास उवाच ।
यैषा वै विहिता वृत्तिः पुरस्ताद्ब्रह्मणा स्वयम् ।
एषा पूर्वतरैः सद्भिराचीर्णा परमर्षिभिः ॥ १२-२३४-५॥
vyāsa uvāca |
yaiṣā vai vihitā vṛttiḥ purastādbrahmaṇā svayam |
eṣā pūrvataraiḥ sadbhirācīrṇā paramarṣibhiḥ || 12-234-5||

MHB 12-234-6

ब्रह्मचर्येण वै लोकाञ्जयन्ति परमर्षयः ।
आत्मनश्च हृदि श्रेयस्त्वन्विच्छ मनसात्मनि ॥ १२-२३४-६॥
brahmacaryeṇa vai lokāñjayanti paramarṣayaḥ |
ātmanaśca hṛdi śreyastvanviccha manasātmani || 12-234-6||

MHB 12-234-7

वने मूलफलाशी च तप्यन्सुविपुलं तपः ।
पुण्यायतनचारी च भूतानामविहिंसकः ॥ १२-२३४-७॥
vane mūlaphalāśī ca tapyansuvipulaṃ tapaḥ |
puṇyāyatanacārī ca bhūtānāmavihiṃsakaḥ || 12-234-7||

MHB 12-234-8

विधूमे सन्नमुसले वानप्रस्थप्रतिश्रये ।
काले प्राप्ते चरन्भैक्षं कल्पते ब्रह्मभूयसे ॥ १२-२३४-८॥
vidhūme sannamusale vānaprasthapratiśraye |
kāle prāpte caranbhaikṣaṃ kalpate brahmabhūyase || 12-234-8||

MHB 12-234-9

निःस्तुतिर्निर्नमस्कारः परित्यज्य शुभाशुभे ।
अरण्ये विचरैकाकी येन केनचिदाशितः ॥ १२-२३४-९॥
niḥstutirnirnamaskāraḥ parityajya śubhāśubhe |
araṇye vicaraikākī yena kenacidāśitaḥ || 12-234-9||

MHB 12-234-10

शुक उवाच ।
यदिदं वेदवचनं लोकवादे विरुध्यते ।
प्रमाणे चाप्रमाणे च विरुद्धे शास्त्रता कुतः ॥ १२-२३४-१०॥
śuka uvāca |
yadidaṃ vedavacanaṃ lokavāde virudhyate |
pramāṇe cāpramāṇe ca viruddhe śāstratā kutaḥ || 12-234-10||

MHB 12-234-11

इत्येतच्छ्रोतुमिच्छामि भगवान्प्रब्रवीतु मे ।
कर्मणामविरोधेन कथमेतत्प्रवर्तते ॥ १२-२३४-११॥
ityetacchrotumicchāmi bhagavānprabravītu me |
karmaṇāmavirodhena kathametatpravartate || 12-234-11||

MHB 12-234-12

भीष्म उवाच ।
इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं गन्धवत्याः सुतः सुतम् ।
ऋषिस्तत्पूजयन्वाक्यं पुत्रस्यामिततेजसः ॥ १२-२३४-१२॥
bhīṣma uvāca |
ityuktaḥ pratyuvācedaṃ gandhavatyāḥ sutaḥ sutam |
ṛṣistatpūjayanvākyaṃ putrasyāmitatejasaḥ || 12-234-12||

MHB 12-234-13

गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः ।
यथोक्तकारिणः सर्वे गच्छन्ति परमां गतिम् ॥ १२-२३४-१३॥
gṛhastho brahmacārī ca vānaprastho'tha bhikṣukaḥ |
yathoktakāriṇaḥ sarve gacchanti paramāṃ gatim || 12-234-13||

MHB 12-234-14

एको य आश्रमानेताननुतिष्ठेद्यथाविधि ।
अकामद्वेषसंयुक्तः स परत्र महीयते ॥ १२-२३४-१४॥
eko ya āśramānetānanutiṣṭhedyathāvidhi |
akāmadveṣasaṃyuktaḥ sa paratra mahīyate || 12-234-14||

MHB 12-234-15

चतुष्पदी हि निःश्रेणी ब्रह्मण्येषा प्रतिष्ठिता ।
एतामाश्रित्य निःश्रेणीं ब्रह्मलोके महीयते ॥ १२-२३४-१५॥
catuṣpadī hi niḥśreṇī brahmaṇyeṣā pratiṣṭhitā |
etāmāśritya niḥśreṇīṃ brahmaloke mahīyate || 12-234-15||

MHB 12-234-16

आयुषस्तु चतुर्भागं ब्रह्मचार्यनसूयकः ।
गुरौ वा गुरुपुत्रे वा वसेद्धर्मार्थकोविदः ॥ १२-२३४-१६॥
āyuṣastu caturbhāgaṃ brahmacāryanasūyakaḥ |
gurau vā guruputre vā vaseddharmārthakovidaḥ || 12-234-16||

MHB 12-234-17

कर्मातिरेकेण गुरोरध्येतव्यं बुभूषता ।
दक्षिणो नापवादी स्यादाहूतो गुरुमाश्रयेत् ॥ १२-२३४-१७॥
karmātirekeṇa guroradhyetavyaṃ bubhūṣatā |
dakṣiṇo nāpavādī syādāhūto gurumāśrayet || 12-234-17||

MHB 12-234-18

जघन्यशायी पूर्वं स्यादुत्थायी गुरुवेश्मनि ।
यच्च शिष्येण कर्तव्यं कार्यं दासेन वा पुनः ॥ १२-२३४-१८॥
jaghanyaśāyī pūrvaṃ syādutthāyī guruveśmani |
yacca śiṣyeṇa kartavyaṃ kāryaṃ dāsena vā punaḥ || 12-234-18||

MHB 12-234-19

कृतमित्येव तत्सर्वं कृत्वा तिष्ठेत पार्श्वतः ।
किंकरः सर्वकारी च सर्वकर्मसु कोविदः ॥ १२-२३४-१९॥
kṛtamityeva tatsarvaṃ kṛtvā tiṣṭheta pārśvataḥ |
kiṃkaraḥ sarvakārī ca sarvakarmasu kovidaḥ || 12-234-19||

MHB 12-234-20

शुचिर्दक्षो गुणोपेतो ब्रूयादिषुरिवात्वरः ।
चक्षुषा गुरुमव्यग्रो निरीक्षेत जितेन्द्रियः ॥ १२-२३४-२०॥
śucirdakṣo guṇopeto brūyādiṣurivātvaraḥ |
cakṣuṣā gurumavyagro nirīkṣeta jitendriyaḥ || 12-234-20||

MHB 12-234-21

नाभुक्तवति चाश्नीयादपीतवति नो पिबेत् ।
न तिष्ठति तथासीत नासुप्ते प्रस्वपेत च ॥ १२-२३४-२१॥
nābhuktavati cāśnīyādapītavati no pibet |
na tiṣṭhati tathāsīta nāsupte prasvapeta ca || 12-234-21||

MHB 12-234-22

उत्तानाभ्यां च पाणिभ्यां पादावस्य मृदु स्पृशेत् ।
दक्षिणं दक्षिणेनैव सव्यं सव्येन पीडयेत् ॥ १२-२३४-२२॥
uttānābhyāṃ ca pāṇibhyāṃ pādāvasya mṛdu spṛśet |
dakṣiṇaṃ dakṣiṇenaiva savyaṃ savyena pīḍayet || 12-234-22||

MHB 12-234-23

अभिवाद्य गुरुं ब्रूयादधीष्व भगवन्निति ।
इदं करिष्ये भगवन्निदं चापि कृतं मया ॥ १२-२३४-२३॥
abhivādya guruṃ brūyādadhīṣva bhagavanniti |
idaṃ kariṣye bhagavannidaṃ cāpi kṛtaṃ mayā || 12-234-23||

MHB 12-234-24

इति सर्वमनुज्ञाप्य निवेद्य गुरवे धनम् ।
कुर्यात्कृत्वा च तत्सर्वमाख्येयं गुरवे पुनः ॥ १२-२३४-२४॥
iti sarvamanujñāpya nivedya gurave dhanam |
kuryātkṛtvā ca tatsarvamākhyeyaṃ gurave punaḥ || 12-234-24||

MHB 12-234-25

यांस्तु गन्धान्रसान्वापि ब्रह्मचारी न सेवते ।
सेवेत तान्समावृत्त इति धर्मेषु निश्चयः ॥ १२-२३४-२५॥
yāṃstu gandhānrasānvāpi brahmacārī na sevate |
seveta tānsamāvṛtta iti dharmeṣu niścayaḥ || 12-234-25||

MHB 12-234-26

ये केचिद्विस्तरेणोक्ता नियमा ब्रह्मचारिणः ।
तान्सर्वाननुगृह्णीयाद्भवेच्चानपगो गुरोः ॥ १२-२३४-२६॥
ye kecidvistareṇoktā niyamā brahmacāriṇaḥ |
tānsarvānanugṛhṇīyādbhaveccānapago guroḥ || 12-234-26||

MHB 12-234-27

स एवं गुरवे प्रीतिमुपहृत्य यथाबलम् ।
आश्रमेष्वाश्रमेष्वेवं शिष्यो वर्तेत कर्मणा ॥ १२-२३४-२७॥
sa evaṃ gurave prītimupahṛtya yathābalam |
āśrameṣvāśrameṣvevaṃ śiṣyo varteta karmaṇā || 12-234-27||

MHB 12-234-28

वेदव्रतोपवासेन चतुर्थे चायुषो गते ।
गुरवे दक्षिणां दत्त्वा समावर्तेद्यथाविधि ॥ १२-२३४-२८॥
vedavratopavāsena caturthe cāyuṣo gate |
gurave dakṣiṇāṃ dattvā samāvartedyathāvidhi || 12-234-28||

MHB 12-234-29

धर्मलब्धैर्युतो दारैरग्नीनुत्पाद्य धर्मतः ।
द्वितीयमायुषो भागं गृहमेधिव्रती भवेत् ॥ १२-२३४-२९॥
dharmalabdhairyuto dārairagnīnutpādya dharmataḥ |
dvitīyamāyuṣo bhāgaṃ gṛhamedhivratī bhavet || 12-234-29||

Adhyaya: 235/353 (27)

MHB 12-235-1

व्यास उवाच ।
द्वितीयमायुषो भागं गृहमेधी गृहे वसेत् ।
धर्मलब्धैर्युतो दारैरग्नीनुत्पाद्य सुव्रतः ॥ १२-२३५-१॥
vyāsa uvāca |
dvitīyamāyuṣo bhāgaṃ gṛhamedhī gṛhe vaset |
dharmalabdhairyuto dārairagnīnutpādya suvrataḥ || 12-235-1||

MHB 12-235-2

गृहस्थवृत्तयश्चैव चतस्रः कविभिः स्मृताः ।
कुसूलधान्यः प्रथमः कुम्भीधान्यस्त्वनन्तरम् ॥ १२-२३५-२॥
gṛhasthavṛttayaścaiva catasraḥ kavibhiḥ smṛtāḥ |
kusūladhānyaḥ prathamaḥ kumbhīdhānyastvanantaram || 12-235-2||

MHB 12-235-3

अश्वस्तनोऽथ कापोतीमाश्रितो वृत्तिमाहरेत् ।
तेषां परः परो ज्यायान्धर्मतो लोकजित्तमः ॥ १२-२३५-३॥
aśvastano'tha kāpotīmāśrito vṛttimāharet |
teṣāṃ paraḥ paro jyāyāndharmato lokajittamaḥ || 12-235-3||

MHB 12-235-4

षट्कर्मा वर्तयत्येकस्त्रिभिरन्यः प्रवर्तते ।
द्वाभ्यामेकश्चतुर्थस्तु ब्रह्मसत्रे व्यवस्थितः ।
गृहमेधिव्रतान्यत्र महान्तीह प्रचक्षते ॥ १२-२३५-४॥
ṣaṭkarmā vartayatyekastribhiranyaḥ pravartate |
dvābhyāmekaścaturthastu brahmasatre vyavasthitaḥ |
gṛhamedhivratānyatra mahāntīha pracakṣate || 12-235-4||

MHB 12-235-5

नात्मार्थं पाचयेदन्नं न वृथा घातयेत्पशून् ।
प्राणी वा यदि वाप्राणी संस्कारं यजुषार्हति ॥ १२-२३५-५॥
nātmārthaṃ pācayedannaṃ na vṛthā ghātayetpaśūn |
prāṇī vā yadi vāprāṇī saṃskāraṃ yajuṣārhati || 12-235-5||

MHB 12-235-6

न दिवा प्रस्वपेज्जातु न पूर्वापररात्रयोः ।
न भुञ्जीतान्तराकाले नानृतावाह्वयेत्स्त्रियम् ॥ १२-२३५-६॥
na divā prasvapejjātu na pūrvāpararātrayoḥ |
na bhuñjītāntarākāle nānṛtāvāhvayetstriyam || 12-235-6||

MHB 12-235-7

नास्यानश्नन्वसेद्विप्रो गृहे कश्चिदपूजितः ।
तथास्यातिथयः पूज्या हव्यकव्यवहाः सदा ॥ १२-२३५-७॥
nāsyānaśnanvasedvipro gṛhe kaścidapūjitaḥ |
tathāsyātithayaḥ pūjyā havyakavyavahāḥ sadā || 12-235-7||

MHB 12-235-8

वेदविद्याव्रतस्नाताः श्रोत्रिया वेदपारगाः ।
स्वधर्मजीविनो दान्ताः क्रियावन्तस्तपस्विनः ।
तेषां हव्यं च कव्यं चाप्यर्हणार्थं विधीयते ॥ १२-२३५-८॥
vedavidyāvratasnātāḥ śrotriyā vedapāragāḥ |
svadharmajīvino dāntāḥ kriyāvantastapasvinaḥ |
teṣāṃ havyaṃ ca kavyaṃ cāpyarhaṇārthaṃ vidhīyate || 12-235-8||

MHB 12-235-9

न खरैः संप्रयातस्य स्वधर्माज्ञानकस्य च ।
अपविद्धाग्निहोत्रस्य गुरोर्वालीककारिणः ॥ १२-२३५-९॥
na kharaiḥ saṃprayātasya svadharmājñānakasya ca |
apaviddhāgnihotrasya gurorvālīkakāriṇaḥ || 12-235-9||

MHB 12-235-10

संविभागोऽत्र भूतानां सर्वेषामेव शिष्यते ।
तथैवापचमानेभ्यः प्रदेयं गृहमेधिना ॥ १२-२३५-१०॥
saṃvibhāgo'tra bhūtānāṃ sarveṣāmeva śiṣyate |
tathaivāpacamānebhyaḥ pradeyaṃ gṛhamedhinā || 12-235-10||

MHB 12-235-11

विघसाशी भवेन्नित्यं नित्यं चामृतभोजनः ।
अमृतं यज्ञशेषं स्याद्भोजनं हविषा समम् ।
भृत्यशेषं तु योऽश्नाति तमाहुर्विघसाशिनम् ॥ १२-२३५-११॥
vighasāśī bhavennityaṃ nityaṃ cāmṛtabhojanaḥ |
amṛtaṃ yajñaśeṣaṃ syādbhojanaṃ haviṣā samam |
bhṛtyaśeṣaṃ tu yo'śnāti tamāhurvighasāśinam || 12-235-11||

MHB 12-235-12

स्वदारनिरतो दान्तो ह्यनसूयुर्जितेन्द्रियः ।
ऋत्विक्पुरोहिताचार्यैर्मातुलातिथिसंश्रितैः ॥ १२-२३५-१२॥
svadāranirato dānto hyanasūyurjitendriyaḥ |
ṛtvikpurohitācāryairmātulātithisaṃśritaiḥ || 12-235-12||

MHB 12-235-13

वृद्धबालातुरैर्वैद्यैर्ज्ञातिसंबन्धिबान्धवैः ।
मातापितृभ्यां जामीभिर्भ्रात्रा पुत्रेण भार्यया ॥ १२-२३५-१३॥
vṛddhabālāturairvaidyairjñātisaṃbandhibāndhavaiḥ |
mātāpitṛbhyāṃ jāmībhirbhrātrā putreṇa bhāryayā || 12-235-13||

MHB 12-235-14

दुहित्रा दासवर्गेण विवादं न समाचरेत् ।
एतान्विमुच्य संवादान्सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ १२-२३५-१४॥
duhitrā dāsavargeṇa vivādaṃ na samācaret |
etānvimucya saṃvādānsarvapāpaiḥ pramucyate || 12-235-14||

MHB 12-235-15

एतैर्जितैस्तु जयति सर्वाँल्लोकान्न संशयः ।
आचार्यो ब्रह्मलोकेशः प्राजापत्ये पिता प्रभुः ॥ १२-२३५-१५॥
etairjitaistu jayati sarvā~llokānna saṃśayaḥ |
ācāryo brahmalokeśaḥ prājāpatye pitā prabhuḥ || 12-235-15||

MHB 12-235-16

अतिथिस्त्विन्द्रलोकेशो देवलोकस्य चर्त्विजः ।
जामयोऽप्सरसां लोके वैश्वदेवे तु ज्ञातयः ॥ १२-२३५-१६॥
atithistvindralokeśo devalokasya cartvijaḥ |
jāmayo'psarasāṃ loke vaiśvadeve tu jñātayaḥ || 12-235-16||

MHB 12-235-17

संबन्धिबान्धवा दिक्षु पृथिव्यां मातृमातुलौ ।
वृद्धबालातुरकृशास्त्वाकाशे प्रभविष्णवः ॥ १२-२३५-१७॥
saṃbandhibāndhavā dikṣu pṛthivyāṃ mātṛmātulau |
vṛddhabālāturakṛśāstvākāśe prabhaviṣṇavaḥ || 12-235-17||

MHB 12-235-18

भ्राता ज्येष्ठः समः पित्रा भार्या पुत्रः स्वका तनुः ।
छाया स्वा दाशवर्गस्तु दुहिता कृपणं परम् ॥ १२-२३५-१८॥
bhrātā jyeṣṭhaḥ samaḥ pitrā bhāryā putraḥ svakā tanuḥ |
chāyā svā dāśavargastu duhitā kṛpaṇaṃ param || 12-235-18||

MHB 12-235-19

तस्मादेतैरधिक्षिप्तः सहेन्नित्यमसंज्वरः ।
गृहधर्मरतो विद्वान्धर्मनित्यो जितक्लमः ॥ १२-२३५-१९॥
tasmādetairadhikṣiptaḥ sahennityamasaṃjvaraḥ |
gṛhadharmarato vidvāndharmanityo jitaklamaḥ || 12-235-19||

MHB 12-235-20

न चार्थबद्धः कर्माणि धर्मं वा कंचिदाचरेत् ।
गृहस्थवृत्तयस्तिस्रस्तासां निःश्रेयसं परम् ॥ १२-२३५-२०॥
na cārthabaddhaḥ karmāṇi dharmaṃ vā kaṃcidācaret |
gṛhasthavṛttayastisrastāsāṃ niḥśreyasaṃ param || 12-235-20||

MHB 12-235-21

परस्परं तथैवाहुश्चातुराश्रम्यमेव तत् ।
ये चोक्ता नियमास्तेषां सर्वं कार्यं बुभूषता ॥ १२-२३५-२१॥
parasparaṃ tathaivāhuścāturāśramyameva tat |
ye coktā niyamāsteṣāṃ sarvaṃ kāryaṃ bubhūṣatā || 12-235-21||

MHB 12-235-22

कुम्भीधान्यैरुञ्छशिलैः कापोतीं चास्थितैस्तथा ।
यस्मिंश्चैते वसन्त्यर्हास्तद्राष्ट्रमभिवर्धते ॥ १२-२३५-२२॥
kumbhīdhānyairuñchaśilaiḥ kāpotīṃ cāsthitaistathā |
yasmiṃścaite vasantyarhāstadrāṣṭramabhivardhate || 12-235-22||

MHB 12-235-23

दश पूर्वान्दश परान्पुनाति च पितामहान् ।
गृहस्थवृत्तयस्त्वेता वर्तयेद्यो गतव्यथः ॥ १२-२३५-२३॥
daśa pūrvāndaśa parānpunāti ca pitāmahān |
gṛhasthavṛttayastvetā vartayedyo gatavyathaḥ || 12-235-23||

MHB 12-235-24

स चक्रचरलोकानां सदृशीं प्राप्नुयाद्गतिम् ।
यतेन्द्रियाणामथ वा गतिरेषा विधीयते ॥ १२-२३५-२४॥
sa cakracaralokānāṃ sadṛśīṃ prāpnuyādgatim |
yatendriyāṇāmatha vā gatireṣā vidhīyate || 12-235-24||

MHB 12-235-25

स्वर्गलोको गृहस्थानामुदारमनसां हितः ।
स्वर्गो विमानसंयुक्तो वेददृष्टः सुपुष्पितः ॥ १२-२३५-२५॥
svargaloko gṛhasthānāmudāramanasāṃ hitaḥ |
svargo vimānasaṃyukto vedadṛṣṭaḥ supuṣpitaḥ || 12-235-25||

MHB 12-235-26

स्वर्गलोके गृहस्थानां प्रतिष्ठा नियतात्मनाम् ।
ब्रह्मणा विहिता श्रेणिरेषा यस्मात्प्रमुच्यते ।
द्वितीयं क्रमशः प्राप्य स्वर्गलोके महीयते ॥ १२-२३५-२६॥
svargaloke gṛhasthānāṃ pratiṣṭhā niyatātmanām |
brahmaṇā vihitā śreṇireṣā yasmātpramucyate |
dvitīyaṃ kramaśaḥ prāpya svargaloke mahīyate || 12-235-26||

MHB 12-235-27

अतः परं परममुदारमाश्रमं तृतीयमाहुस्त्यजतां कलेवरम् ।
वनौकसां गृहपतिनामनुत्तमं शृणुष्वैतत्क्लिष्टशरीरकारिणाम् ॥ १२-२३५-२७॥
ataḥ paraṃ paramamudāramāśramaṃ tṛtīyamāhustyajatāṃ kalevaram |
vanaukasāṃ gṛhapatināmanuttamaṃ śṛṇuṣvaitatkliṣṭaśarīrakāriṇām || 12-235-27||

Adhyaya: 236/353 (30)

MHB 12-236-1

भीष्म उवाच ।
प्रोक्ता गृहस्थवृत्तिस्ते विहिता या मनीषिणाम् ।
तदनन्तरमुक्तं यत्तन्निबोध युधिष्ठिर ॥ १२-२३६-१॥
bhīṣma uvāca |
proktā gṛhasthavṛttiste vihitā yā manīṣiṇām |
tadanantaramuktaṃ yattannibodha yudhiṣṭhira || 12-236-1||

MHB 12-236-2

क्रमशस्त्ववधूयैनां तृतीयां वृत्तिमुत्तमाम् ।
संयोगव्रतखिन्नानां वानप्रस्थाश्रमौकसाम् ॥ १२-२३६-२॥
kramaśastvavadhūyaināṃ tṛtīyāṃ vṛttimuttamām |
saṃyogavratakhinnānāṃ vānaprasthāśramaukasām || 12-236-2||

MHB 12-236-3

श्रूयतां पार्थ भद्रं ते सर्वलोकाश्रयात्मनाम् ।
प्रेक्षापूर्वं प्रवृत्तानां पुण्यदेशनिवासिनाम् ॥ १२-२३६-३॥
śrūyatāṃ pārtha bhadraṃ te sarvalokāśrayātmanām |
prekṣāpūrvaṃ pravṛttānāṃ puṇyadeśanivāsinām || 12-236-3||

MHB 12-236-4

व्यास उवाच ।
गृहस्थस्तु यदा पश्येद्वलीपलितमात्मनः ।
अपत्यस्यैव चापत्यं वनमेव तदाश्रयेत् ॥ १२-२३६-४॥
vyāsa uvāca |
gṛhasthastu yadā paśyedvalīpalitamātmanaḥ |
apatyasyaiva cāpatyaṃ vanameva tadāśrayet || 12-236-4||

MHB 12-236-5

तृतीयमायुषो भागं वानप्रस्थाश्रमे वसेत् ।
तानेवाग्नीन्परिचरेद्यजमानो दिवौकसः ॥ १२-२३६-५॥
tṛtīyamāyuṣo bhāgaṃ vānaprasthāśrame vaset |
tānevāgnīnparicaredyajamāno divaukasaḥ || 12-236-5||

MHB 12-236-6

नियतो नियताहारः षष्ठभक्तोऽप्रमादवान् ।
तदग्निहोत्रं ता गावो यज्ञाङ्गानि च सर्वशः ॥ १२-२३६-६॥
niyato niyatāhāraḥ ṣaṣṭhabhakto'pramādavān |
tadagnihotraṃ tā gāvo yajñāṅgāni ca sarvaśaḥ || 12-236-6||

MHB 12-236-7

अकृष्टं वै व्रीहियवं नीवारं विघसानि च ।
हवींषि संप्रयच्छेत मखेष्वत्रापि पञ्चसु ॥ १२-२३६-७॥
akṛṣṭaṃ vai vrīhiyavaṃ nīvāraṃ vighasāni ca |
havīṃṣi saṃprayaccheta makheṣvatrāpi pañcasu || 12-236-7||

MHB 12-236-8

वानप्रस्थाश्रमेऽप्येताश्चतस्रो वृत्तयः स्मृताः ।
सद्यःप्रक्षालकाः केचित्केचिन्मासिकसंचयाः ॥ १२-२३६-८॥
vānaprasthāśrame'pyetāścatasro vṛttayaḥ smṛtāḥ |
sadyaḥprakṣālakāḥ kecitkecinmāsikasaṃcayāḥ || 12-236-8||

MHB 12-236-9

वार्षिकं संचयं केचित्केचिद्द्वादशवार्षिकम् ।
कुर्वन्त्यतिथिपूजार्थं यज्ञतन्त्रार्थसिद्धये ॥ १२-२३६-९॥
vārṣikaṃ saṃcayaṃ kecitkeciddvādaśavārṣikam |
kurvantyatithipūjārthaṃ yajñatantrārthasiddhaye || 12-236-9||

MHB 12-236-10

अभ्रावकाशा वर्षासु हेमन्ते जलसंश्रयाः ।
ग्रीष्मे च पञ्चतपसः शश्वच्च मितभोजनाः ॥ १२-२३६-१०॥
abhrāvakāśā varṣāsu hemante jalasaṃśrayāḥ |
grīṣme ca pañcatapasaḥ śaśvacca mitabhojanāḥ || 12-236-10||

MHB 12-236-11

भूमौ विपरिवर्तन्ते तिष्ठेद्वा प्रपदैरपि ।
स्थानासनैर्वर्तयन्ति सवनेष्वभिषिञ्चते ॥ १२-२३६-११॥
bhūmau viparivartante tiṣṭhedvā prapadairapi |
sthānāsanairvartayanti savaneṣvabhiṣiñcate || 12-236-11||

MHB 12-236-12

दन्तोलूखलिनः केचिदश्मकुट्टास्तथापरे ।
शुक्लपक्षे पिबन्त्येके यवागूं क्वथितां सकृत् ॥ १२-२३६-१२॥
dantolūkhalinaḥ kecidaśmakuṭṭāstathāpare |
śuklapakṣe pibantyeke yavāgūṃ kvathitāṃ sakṛt || 12-236-12||

MHB 12-236-13

कृष्णपक्षे पिबन्त्येके भुञ्जते च यथाक्रमम् ।
मूलैरेके फलैरेके पुष्पैरेके दृढव्रताः ॥ १२-२३६-१३॥
kṛṣṇapakṣe pibantyeke bhuñjate ca yathākramam |
mūlaireke phalaireke puṣpaireke dṛḍhavratāḥ || 12-236-13||

MHB 12-236-14

वर्तयन्ति यथान्यायं वैखानसमतं श्रिताः ।
एताश्चान्याश्च विविधा दीक्षास्तेषां मनीषिणाम् ॥ १२-२३६-१४॥
vartayanti yathānyāyaṃ vaikhānasamataṃ śritāḥ |
etāścānyāśca vividhā dīkṣāsteṣāṃ manīṣiṇām || 12-236-14||

MHB 12-236-15

चतुर्थश्चौपनिषदो धर्मः साधारणः स्मृतः ।
वानप्रस्थो गृहस्थश्च ततोऽन्यः संप्रवर्तते ॥ १२-२३६-१५॥
caturthaścaupaniṣado dharmaḥ sādhāraṇaḥ smṛtaḥ |
vānaprastho gṛhasthaśca tato'nyaḥ saṃpravartate || 12-236-15||

MHB 12-236-16

अस्मिन्नेव युगे तात विप्रैः सर्वार्थदर्शिभिः ।
अगस्त्यः सप्त ऋषयो मधुच्छन्दोऽघमर्षणः ॥ १२-२३६-१६॥
asminneva yuge tāta vipraiḥ sarvārthadarśibhiḥ |
agastyaḥ sapta ṛṣayo madhucchando'ghamarṣaṇaḥ || 12-236-16||

MHB 12-236-17

सांकृतिः सुदिवा तण्डिर्यवान्नोऽथ कृतश्रमः ।
अहोवीर्यस्तथा काव्यस्ताण्ड्यो मेधातिथिर्बुधः ॥ १२-२३६-१७॥
sāṃkṛtiḥ sudivā taṇḍiryavānno'tha kṛtaśramaḥ |
ahovīryastathā kāvyastāṇḍyo medhātithirbudhaḥ || 12-236-17||

MHB 12-236-18

शलो वाकश्च निर्वाकः शून्यपालः कृतश्रमः ।
एवंधर्मसु विद्वांसस्ततः स्वर्गमुपागमन् ॥ १२-२३६-१८॥
śalo vākaśca nirvākaḥ śūnyapālaḥ kṛtaśramaḥ |
evaṃdharmasu vidvāṃsastataḥ svargamupāgaman || 12-236-18||

MHB 12-236-19

तात प्रत्यक्षधर्माणस्तथा यायावरा गणाः ।
ऋषीणामुग्रतपसां धर्मनैपुणदर्शिनाम् ॥ १२-२३६-१९॥
tāta pratyakṣadharmāṇastathā yāyāvarā gaṇāḥ |
ṛṣīṇāmugratapasāṃ dharmanaipuṇadarśinām || 12-236-19||

MHB 12-236-20

अवाच्यापरिमेयाश्च ब्राह्मणा वनमाश्रिताः ।
वैखानसा वालखिल्याः सिकताश्च तथापरे ॥ १२-२३६-२०॥
avācyāparimeyāśca brāhmaṇā vanamāśritāḥ |
vaikhānasā vālakhilyāḥ sikatāśca tathāpare || 12-236-20||

MHB 12-236-21

कर्मभिस्ते निरानन्दा धर्मनित्या जितेन्द्रियाः ।
गताः प्रत्यक्षधर्माणस्ते सर्वे वनमाश्रिताः ।
अनक्षत्रा अनाधृष्या दृश्यन्ते ज्योतिषां गणाः ॥ १२-२३६-२१॥
karmabhiste nirānandā dharmanityā jitendriyāḥ |
gatāḥ pratyakṣadharmāṇaste sarve vanamāśritāḥ |
anakṣatrā anādhṛṣyā dṛśyante jyotiṣāṃ gaṇāḥ || 12-236-21||

MHB 12-236-22

जरया च परिद्यूनो व्याधिना च प्रपीडितः ।
चतुर्थे चायुषः शेषे वानप्रस्थाश्रमं त्यजेत् ।
सद्यस्कारां निरूप्येष्टिं सर्ववेदसदक्षिणाम् ॥ १२-२३६-२२॥
jarayā ca paridyūno vyādhinā ca prapīḍitaḥ |
caturthe cāyuṣaḥ śeṣe vānaprasthāśramaṃ tyajet |
sadyaskārāṃ nirūpyeṣṭiṃ sarvavedasadakṣiṇām || 12-236-22||

MHB 12-236-23

आत्मयाजी सोऽऽत्मरतिरात्मक्रीडात्मसंश्रयः ।
आत्मन्यग्नीन्समारोप्य त्यक्त्वा सर्वपरिग्रहान् ॥ १२-२३६-२३॥
ātmayājī so''tmaratirātmakrīḍātmasaṃśrayaḥ |
ātmanyagnīnsamāropya tyaktvā sarvaparigrahān || 12-236-23||

MHB 12-236-24

सद्यस्क्रांश्च यजेद्यज्ञानिष्टीश्चैवेह सर्वदा ।
सदैव याजिनां यज्ञादात्मनीज्या निवर्तते ॥ १२-२३६-२४॥
sadyaskrāṃśca yajedyajñāniṣṭīścaiveha sarvadā |
sadaiva yājināṃ yajñādātmanījyā nivartate || 12-236-24||

MHB 12-236-25

त्रींश्चैवाग्नीन्यजेत्सम्यगात्मन्येवात्ममोक्षणात् ।
प्राणेभ्यो यजुषा पञ्च षट्प्राश्नीयादकुत्सयन् ॥ १२-२३६-२५॥
trīṃścaivāgnīnyajetsamyagātmanyevātmamokṣaṇāt |
prāṇebhyo yajuṣā pañca ṣaṭprāśnīyādakutsayan || 12-236-25||

MHB 12-236-26

केशलोमनखान्वाप्य वानप्रस्थो मुनिस्ततः ।
आश्रमादाश्रमं सद्यः पूतो गच्छति कर्मभिः ॥ १२-२३६-२६॥
keśalomanakhānvāpya vānaprastho munistataḥ |
āśramādāśramaṃ sadyaḥ pūto gacchati karmabhiḥ || 12-236-26||

MHB 12-236-27

अभयं सर्वभूतेभ्यो यो दत्त्वा प्रव्रजेद्द्विजः ।
लोकास्तेजोमयास्तस्य प्रेत्य चानन्त्यमश्नुते ॥ १२-२३६-२७॥
abhayaṃ sarvabhūtebhyo yo dattvā pravrajeddvijaḥ |
lokāstejomayāstasya pretya cānantyamaśnute || 12-236-27||

MHB 12-236-28

सुशीलवृत्तो व्यपनीतकल्मषो न चेह नामुत्र च कर्तुमीहते ।
अरोषमोहो गतसंधिविग्रहो भवेदुदासीनवदात्मविन्नरः ॥ १२-२३६-२८॥
suśīlavṛtto vyapanītakalmaṣo na ceha nāmutra ca kartumīhate |
aroṣamoho gatasaṃdhivigraho bhavedudāsīnavadātmavinnaraḥ || 12-236-28||

MHB 12-236-29

यमेषु चैवात्मगतेषु न व्यथेत्स्वशास्त्रसूत्राहुतिमन्त्रविक्रमः ।
भवेद्यथेष्टा गतिरात्मयाजिनो न संशयो धर्मपरे जितेन्द्रिये ॥ १२-२३६-२९॥
yameṣu caivātmagateṣu na vyathetsvaśāstrasūtrāhutimantravikramaḥ |
bhavedyatheṣṭā gatirātmayājino na saṃśayo dharmapare jitendriye || 12-236-29||

MHB 12-236-30

ततः परं श्रेष्ठमतीव सद्गुणैरधिष्ठितं त्रीनधिवृत्तमुत्तमम् ।
चतुर्थमुक्तं परमाश्रमं शृणु प्रकीर्त्यमानं परमं परायणम् ॥ १२-२३६-३०॥
tataḥ paraṃ śreṣṭhamatīva sadguṇairadhiṣṭhitaṃ trīnadhivṛttamuttamam |
caturthamuktaṃ paramāśramaṃ śṛṇu prakīrtyamānaṃ paramaṃ parāyaṇam || 12-236-30||

Adhyaya: 237/353 (36)

MHB 12-237-1

शुक उवाच ।
वर्तमानस्तथैवात्र वानप्रस्थाश्रमे यथा ।
योक्तव्योऽऽत्मा यथा शक्त्या परं वै काङ्क्षता पदम् ॥ १२-२३७-१॥
śuka uvāca |
vartamānastathaivātra vānaprasthāśrame yathā |
yoktavyo''tmā yathā śaktyā paraṃ vai kāṅkṣatā padam || 12-237-1||

MHB 12-237-2

व्यास उवाच ।
प्राप्य संस्कारमेताभ्यामाश्रमाभ्यां ततः परम् ।
यत्कार्यं परमार्थार्थं तदिहैकमनाः शृणु ॥ १२-२३७-२॥
vyāsa uvāca |
prāpya saṃskārametābhyāmāśramābhyāṃ tataḥ param |
yatkāryaṃ paramārthārthaṃ tadihaikamanāḥ śṛṇu || 12-237-2||

MHB 12-237-3

कषायं पाचयित्वा तु श्रेणिस्थानेषु च त्रिषु ।
प्रव्रजेच्च परं स्थानं परिव्रज्यामनुत्तमाम् ॥ १२-२३७-३॥
kaṣāyaṃ pācayitvā tu śreṇisthāneṣu ca triṣu |
pravrajecca paraṃ sthānaṃ parivrajyāmanuttamām || 12-237-3||

MHB 12-237-4

तद्भवानेवमभ्यस्य वर्ततां श्रूयतां तथा ।
एक एव चरेन्नित्यं सिद्ध्यर्थमसहायवान् ॥ १२-२३७-४॥
tadbhavānevamabhyasya vartatāṃ śrūyatāṃ tathā |
eka eva carennityaṃ siddhyarthamasahāyavān || 12-237-4||

MHB 12-237-5

एकश्चरति यः पश्यन्न जहाति न हीयते ।
अनग्निरनिकेतः स्याद्ग्राममन्नार्थमाश्रयेत् ॥ १२-२३७-५॥
ekaścarati yaḥ paśyanna jahāti na hīyate |
anagniraniketaḥ syādgrāmamannārthamāśrayet || 12-237-5||

MHB 12-237-6

अश्वस्तनविधानः स्यान्मुनिर्भावसमन्वितः ।
लघ्वाशी नियताहारः सकृदन्ननिषेविता ॥ १२-२३७-६॥
aśvastanavidhānaḥ syānmunirbhāvasamanvitaḥ |
laghvāśī niyatāhāraḥ sakṛdannaniṣevitā || 12-237-6||

MHB 12-237-7

कपालं वृक्षमूलानि कुचेलमसहायता ।
उपेक्षा सर्वभूतानामेतावद्भिक्षुलक्षणम् ॥ १२-२३७-७॥
kapālaṃ vṛkṣamūlāni kucelamasahāyatā |
upekṣā sarvabhūtānāmetāvadbhikṣulakṣaṇam || 12-237-7||

MHB 12-237-8

यस्मिन्वाचः प्रविशन्ति कूपे प्राप्ताः शिला इव ।
न वक्तारं पुनर्यान्ति स कैवल्याश्रमे वसेत् ॥ १२-२३७-८॥
yasminvācaḥ praviśanti kūpe prāptāḥ śilā iva |
na vaktāraṃ punaryānti sa kaivalyāśrame vaset || 12-237-8||

MHB 12-237-9

नैव पश्येन्न शृणुयादवाच्यं जातु कस्यचित् ।
ब्राह्मणानां विशेषेण नैव ब्रूयात्कथंचन ॥ १२-२३७-९॥
naiva paśyenna śṛṇuyādavācyaṃ jātu kasyacit |
brāhmaṇānāṃ viśeṣeṇa naiva brūyātkathaṃcana || 12-237-9||

MHB 12-237-10

यद्ब्राह्मणस्य कुशलं तदेव सततं वदेत् ।
तूष्णीमासीत निन्दायां कुर्वन्भेषजमात्मनः ॥ १२-२३७-१०॥
yadbrāhmaṇasya kuśalaṃ tadeva satataṃ vadet |
tūṣṇīmāsīta nindāyāṃ kurvanbheṣajamātmanaḥ || 12-237-10||

MHB 12-237-11

येन पूर्णमिवाकाशं भवत्येकेन सर्वदा ।
शून्यं येन जनाकीर्णं तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ १२-२३७-११॥
yena pūrṇamivākāśaṃ bhavatyekena sarvadā |
śūnyaṃ yena janākīrṇaṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ || 12-237-11||

MHB 12-237-12

येन केनचिदाच्छन्नो येन केनचिदाशितः ।
यत्रक्वचनशायी च तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ १२-२३७-१२॥
yena kenacidācchanno yena kenacidāśitaḥ |
yatrakvacanaśāyī ca taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ || 12-237-12||

MHB 12-237-13

अहेरिव गणाद्भीतः सौहित्यान्नरकादिव ।
कुणपादिव च स्त्रीभ्यस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ १२-२३७-१३॥
aheriva gaṇādbhītaḥ sauhityānnarakādiva |
kuṇapādiva ca strībhyastaṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ || 12-237-13||

MHB 12-237-14

न क्रुध्येन्न प्रहृष्येच्च मानितोऽमानितश्च यः ।
सर्वभूतेष्वभयदस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ १२-२३७-१४॥
na krudhyenna prahṛṣyecca mānito'mānitaśca yaḥ |
sarvabhūteṣvabhayadastaṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ || 12-237-14||

MHB 12-237-15

नाभिनन्देत मरणं नाभिनन्देत जीवितम् ।
कालमेव प्रतीक्षेत निदेशं भृतको यथा ॥ १२-२३७-१५॥
nābhinandeta maraṇaṃ nābhinandeta jīvitam |
kālameva pratīkṣeta nideśaṃ bhṛtako yathā || 12-237-15||

MHB 12-237-16

अनभ्याहतचित्तः स्यादनभ्याहतवाक्तथा ।
निर्मुक्तः सर्वपापेभ्यो निरमित्रस्य किं भयम् ॥ १२-२३७-१६॥
anabhyāhatacittaḥ syādanabhyāhatavāktathā |
nirmuktaḥ sarvapāpebhyo niramitrasya kiṃ bhayam || 12-237-16||

MHB 12-237-17

अभयं सर्वभूतेभ्यो भूतानामभयं यतः ।
तस्य देहाद्विमुक्तस्य भयं नास्ति कुतश्चन ॥ १२-२३७-१७॥
abhayaṃ sarvabhūtebhyo bhūtānāmabhayaṃ yataḥ |
tasya dehādvimuktasya bhayaṃ nāsti kutaścana || 12-237-17||

MHB 12-237-18

यथा नागपदेऽन्यानि पदानि पदगामिनाम् ।
सर्वाण्येवापिधीयन्ते पदजातानि कौञ्जरे ॥ १२-२३७-१८॥
yathā nāgapade'nyāni padāni padagāminām |
sarvāṇyevāpidhīyante padajātāni kauñjare || 12-237-18||

MHB 12-237-19

एवं सर्वमहिंसायां धर्मार्थमपिधीयते ।
अमृतः स नित्यं वसति योऽहिंसां प्रतिपद्यते ॥ १२-२३७-१९॥
evaṃ sarvamahiṃsāyāṃ dharmārthamapidhīyate |
amṛtaḥ sa nityaṃ vasati yo'hiṃsāṃ pratipadyate || 12-237-19||

MHB 12-237-20

अहिंसकः समः सत्यो धृतिमान्नियतेन्द्रियः ।
शरण्यः सर्वभूतानां गतिमाप्नोत्यनुत्तमाम् ॥ १२-२३७-२०॥
ahiṃsakaḥ samaḥ satyo dhṛtimānniyatendriyaḥ |
śaraṇyaḥ sarvabhūtānāṃ gatimāpnotyanuttamām || 12-237-20||

MHB 12-237-21

एवं प्रज्ञानतृप्तस्य निर्भयस्य मनीषिणः ।
न मृत्युरतिगो भावः स मृत्युमधिगच्छति ॥ १२-२३७-२१॥
evaṃ prajñānatṛptasya nirbhayasya manīṣiṇaḥ |
na mṛtyuratigo bhāvaḥ sa mṛtyumadhigacchati || 12-237-21||

MHB 12-237-22

विमुक्तं सर्वसङ्गेभ्यो मुनिमाकाशवत्स्थितम् ।
अस्वमेकचरं शान्तं तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ १२-२३७-२२॥
vimuktaṃ sarvasaṅgebhyo munimākāśavatsthitam |
asvamekacaraṃ śāntaṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ || 12-237-22||

MHB 12-237-23

जीवितं यस्य धर्मार्थं धर्मोऽरत्यर्थमेव च ।
अहोरात्राश्च पुण्यार्थं तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ १२-२३७-२३॥
jīvitaṃ yasya dharmārthaṃ dharmo'ratyarthameva ca |
ahorātrāśca puṇyārthaṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ || 12-237-23||

MHB 12-237-24

निराशिषमनारम्भं निर्नमस्कारमस्तुतिम् ।
अक्षीणं क्षीणकर्माणं तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ १२-२३७-२४॥
nirāśiṣamanārambhaṃ nirnamaskāramastutim |
akṣīṇaṃ kṣīṇakarmāṇaṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ || 12-237-24||

MHB 12-237-25

सर्वाणि भूतानि सुखे रमन्ते सर्वाणि दुःखस्य भृशं त्रसन्ति ।
तेषां भयोत्पादनजातखेदः कुर्यान्न कर्माणि हि श्रद्दधानः ॥ १२-२३७-२५॥
sarvāṇi bhūtāni sukhe ramante sarvāṇi duḥkhasya bhṛśaṃ trasanti |
teṣāṃ bhayotpādanajātakhedaḥ kuryānna karmāṇi hi śraddadhānaḥ || 12-237-25||

MHB 12-237-26

दानं हि भूताभयदक्षिणायाः सर्वाणि दानान्यधितिष्ठतीह ।
तीक्ष्णां तनुं यः प्रथमं जहाति सोऽनन्तमाप्नोत्यभयं प्रजाभ्यः ॥ १२-२३७-२६॥
dānaṃ hi bhūtābhayadakṣiṇāyāḥ sarvāṇi dānānyadhitiṣṭhatīha |
tīkṣṇāṃ tanuṃ yaḥ prathamaṃ jahāti so'nantamāpnotyabhayaṃ prajābhyaḥ || 12-237-26||

MHB 12-237-27

उत्तान आस्येन हविर्जुहोति लोकस्य नाभिर्जगतः प्रतिष्ठा ।
तस्याङ्गमङ्गानि कृताकृतं च वैश्वानरः सर्वमेव प्रपेदे ॥ १२-२३७-२७॥
uttāna āsyena havirjuhoti lokasya nābhirjagataḥ pratiṣṭhā |
tasyāṅgamaṅgāni kṛtākṛtaṃ ca vaiśvānaraḥ sarvameva prapede || 12-237-27||

MHB 12-237-28

प्रादेशमात्रे हृदि निश्रितं यत्तस्मिन्प्राणानात्मयाजी जुहोति ।
तस्याग्निहोत्रं हुतमात्मसंस्थं सर्वेषु लोकेषु सदैवतेषु ॥ १२-२३७-२८॥
prādeśamātre hṛdi niśritaṃ yattasminprāṇānātmayājī juhoti |
tasyāgnihotraṃ hutamātmasaṃsthaṃ sarveṣu lokeṣu sadaivateṣu || 12-237-28||

MHB 12-237-29

दैवं त्रिधातुं त्रिवृतं सुपर्णं ये विद्युरग्र्यं परमार्थतां च ।
ते सर्वलोकेषु महीयमाना देवाः समर्थाः सुकृतं व्रजन्ति ॥ १२-२३७-२९॥
daivaṃ tridhātuṃ trivṛtaṃ suparṇaṃ ye vidyuragryaṃ paramārthatāṃ ca |
te sarvalokeṣu mahīyamānā devāḥ samarthāḥ sukṛtaṃ vrajanti || 12-237-29||

MHB 12-237-30

वेदांश्च वेद्यं च विधिं च कृत्स्नमथो निरुक्तं परमार्थतां च ।
सर्वं शरीरात्मनि यः प्रवेद तस्मै स्म देवाः स्पृहयन्ति नित्यम् ॥ १२-२३७-३०॥
vedāṃśca vedyaṃ ca vidhiṃ ca kṛtsnamatho niruktaṃ paramārthatāṃ ca |
sarvaṃ śarīrātmani yaḥ praveda tasmai sma devāḥ spṛhayanti nityam || 12-237-30||

MHB 12-237-31

भूमावसक्तं दिवि चाप्रमेयं हिरण्मयं योऽण्डजमण्डमध्ये ।
पतत्रिणं पक्षिणमन्तरिक्षे यो वेद भोग्यात्मनि दीप्तरश्मिः ॥ १२-२३७-३१॥
bhūmāvasaktaṃ divi cāprameyaṃ hiraṇmayaṃ yo'ṇḍajamaṇḍamadhye |
patatriṇaṃ pakṣiṇamantarikṣe yo veda bhogyātmani dīptaraśmiḥ || 12-237-31||

MHB 12-237-32

आवर्तमानमजरं विवर्तनं षण्णेमिकं द्वादशारं सुपर्व ।
यस्येदमास्ये परियाति विश्वं तत्कालचक्रं निहितं गुहायाम् ॥ १२-२३७-३२॥
āvartamānamajaraṃ vivartanaṃ ṣaṇṇemikaṃ dvādaśāraṃ suparva |
yasyedamāsye pariyāti viśvaṃ tatkālacakraṃ nihitaṃ guhāyām || 12-237-32||

MHB 12-237-33

यः संप्रसादं जगतः शरीरं सर्वान्स लोकानधिगच्छतीह ।
तस्मिन्हुतं तर्पयतीह देवांस्ते वै तृप्तास्तर्पयन्त्यास्यमस्य ॥ १२-२३७-३३॥
yaḥ saṃprasādaṃ jagataḥ śarīraṃ sarvānsa lokānadhigacchatīha |
tasminhutaṃ tarpayatīha devāṃste vai tṛptāstarpayantyāsyamasya || 12-237-33||

MHB 12-237-34

तेजोमयो नित्यतनुः पुराणो लोकाननन्तानभयानुपैति ।
भूतानि यस्मान्न त्रसन्ते कदाचित्स भूतेभ्यो न त्रसते कदाचित् ॥ १२-२३७-३४॥
tejomayo nityatanuḥ purāṇo lokānanantānabhayānupaiti |
bhūtāni yasmānna trasante kadācitsa bhūtebhyo na trasate kadācit || 12-237-34||

MHB 12-237-35

अगर्हणीयो न च गर्हतेऽन्यान्स वै विप्रः परमात्मानमीक्षेत् ।
विनीतमोहो व्यपनीतकल्मषो न चेह नामुत्र च योऽर्थमृच्छति ॥ १२-२३७-३५॥
agarhaṇīyo na ca garhate'nyānsa vai vipraḥ paramātmānamīkṣet |
vinītamoho vyapanītakalmaṣo na ceha nāmutra ca yo'rthamṛcchati || 12-237-35||

MHB 12-237-36

अरोषमोहः समलोष्टकाञ्चनः प्रहीणशोको गतसंधिविग्रहः ।
अपेतनिन्दास्तुतिरप्रियाप्रियश्चरन्नुदासीनवदेष भिक्षुकः ॥ १२-२३७-३६॥
aroṣamohaḥ samaloṣṭakāñcanaḥ prahīṇaśoko gatasaṃdhivigrahaḥ |
apetanindāstutirapriyāpriyaścarannudāsīnavadeṣa bhikṣukaḥ || 12-237-36||

Adhyaya: 238/353 (20)

MHB 12-238-1

व्यास उवाच ।
प्रकृतेस्तु विकारा ये क्षेत्रज्ञस्तैः परिश्रितः ।
ते चैनं न प्रजानन्ति स तु जानाति तानपि ॥ १२-२३८-१॥
vyāsa uvāca |
prakṛtestu vikārā ye kṣetrajñastaiḥ pariśritaḥ |
te cainaṃ na prajānanti sa tu jānāti tānapi || 12-238-1||

MHB 12-238-2

तैश्चैष कुरुते कार्यं मनःषष्ठैरिहेन्द्रियैः ।
सुदान्तैरिव संयन्ता दृढैः परमवाजिभिः ॥ १२-२३८-२॥
taiścaiṣa kurute kāryaṃ manaḥṣaṣṭhairihendriyaiḥ |
sudāntairiva saṃyantā dṛḍhaiḥ paramavājibhiḥ || 12-238-2||

MHB 12-238-3

इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यः परमं मनः ।
मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महान्परः ॥ १२-२३८-३॥
indriyebhyaḥ parā hyarthā arthebhyaḥ paramaṃ manaḥ |
manasastu parā buddhirbuddherātmā mahānparaḥ || 12-238-3||

MHB 12-238-4

महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्परतोऽमृतम् ।
अमृतान्न परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गतिः ॥ १२-२३८-४॥
mahataḥ paramavyaktamavyaktātparato'mṛtam |
amṛtānna paraṃ kiṃcitsā kāṣṭhā sā parā gatiḥ || 12-238-4||

MHB 12-238-5

एवं सर्वेषु भूतेषु गूढोऽऽत्मा न प्रकाशते ।
दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया तत्त्वदर्शिभिः ॥ १२-२३८-५॥
evaṃ sarveṣu bhūteṣu gūḍho''tmā na prakāśate |
dṛśyate tvagryayā buddhyā sūkṣmayā tattvadarśibhiḥ || 12-238-5||

MHB 12-238-6

अन्तरात्मनि संलीय मनःषष्ठानि मेधया ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश्च बहु चिन्त्यमचिन्तयन् ॥ १२-२३८-६॥
antarātmani saṃlīya manaḥṣaṣṭhāni medhayā |
indriyāṇīndriyārthāṃśca bahu cintyamacintayan || 12-238-6||

MHB 12-238-7

ध्यानोपरमणं कृत्वा विद्यासंपादितं मनः ।
अनीश्वरः प्रशान्तात्मा ततोऽर्छत्यमृतं पदम् ॥ १२-२३८-७॥
dhyānoparamaṇaṃ kṛtvā vidyāsaṃpāditaṃ manaḥ |
anīśvaraḥ praśāntātmā tato'rchatyamṛtaṃ padam || 12-238-7||

MHB 12-238-8

इन्द्रियाणां तु सर्वेषां वश्यात्मा चलितस्मृतिः ।
आत्मनः संप्रदानेन मर्त्यो मृत्युमुपाश्नुते ॥ १२-२३८-८॥
indriyāṇāṃ tu sarveṣāṃ vaśyātmā calitasmṛtiḥ |
ātmanaḥ saṃpradānena martyo mṛtyumupāśnute || 12-238-8||

MHB 12-238-9

हित्वा तु सर्वसंकल्पान्सत्त्वे चित्तं निवेशयेत् ।
सत्त्वे चित्तं समावेश्य ततः कालंजरो भवेत् ॥ १२-२३८-९॥
hitvā tu sarvasaṃkalpānsattve cittaṃ niveśayet |
sattve cittaṃ samāveśya tataḥ kālaṃjaro bhavet || 12-238-9||

MHB 12-238-10

चित्तप्रसादेन यतिर्जहाति हि शुभाशुभम् ।
प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमानन्त्यमश्नुते ॥ १२-२३८-१०॥
cittaprasādena yatirjahāti hi śubhāśubham |
prasannātmātmani sthitvā sukhamānantyamaśnute || 12-238-10||

MHB 12-238-11

लक्षणं तु प्रसादस्य यथा तृप्तः सुखं स्वपेत् ।
निवाते वा यथा दीपो दीप्यमानो न कम्पते ॥ १२-२३८-११॥
lakṣaṇaṃ tu prasādasya yathā tṛptaḥ sukhaṃ svapet |
nivāte vā yathā dīpo dīpyamāno na kampate || 12-238-11||

MHB 12-238-12

एवं पूर्वापरे रात्रे युञ्जन्नात्मानमात्मना ।
सत्त्वाहारविशुद्धात्मा पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ १२-२३८-१२॥
evaṃ pūrvāpare rātre yuñjannātmānamātmanā |
sattvāhāraviśuddhātmā paśyatyātmānamātmani || 12-238-12||

MHB 12-238-13

रहस्यं सर्ववेदानामनैतिह्यमनागमम् ।
आत्मप्रत्ययिकं शास्त्रमिदं पुत्रानुशासनम् ॥ १२-२३८-१३॥
rahasyaṃ sarvavedānāmanaitihyamanāgamam |
ātmapratyayikaṃ śāstramidaṃ putrānuśāsanam || 12-238-13||

MHB 12-238-14

धर्माख्यानेषु सर्वेषु सत्याख्यानेषु यद्वसु ।
दशेदमृक्सहस्राणि निर्मथ्यामृतमुद्धृतम् ॥ १२-२३८-१४॥
dharmākhyāneṣu sarveṣu satyākhyāneṣu yadvasu |
daśedamṛksahasrāṇi nirmathyāmṛtamuddhṛtam || 12-238-14||

MHB 12-238-15

नवनीतं यथा दध्नः काष्ठादग्निर्यथैव च ।
तथैव विदुषां ज्ञानं पुत्रहेतोः समुद्धृतम् ।
स्नातकानामिदं शास्त्रं वाच्यं पुत्रानुशासनम् ॥ १२-२३८-१५॥
navanītaṃ yathā dadhnaḥ kāṣṭhādagniryathaiva ca |
tathaiva viduṣāṃ jñānaṃ putrahetoḥ samuddhṛtam |
snātakānāmidaṃ śāstraṃ vācyaṃ putrānuśāsanam || 12-238-15||

MHB 12-238-16

तदिदं नाप्रशान्ताय नादान्तायातपस्विने ।
नावेदविदुषे वाच्यं तथा नानुगताय च ॥ १२-२३८-१६॥
tadidaṃ nāpraśāntāya nādāntāyātapasvine |
nāvedaviduṣe vācyaṃ tathā nānugatāya ca || 12-238-16||

MHB 12-238-17

नासूयकायानृजवे न चानिर्दिष्टकारिणे ।
न तर्कशास्त्रदग्धाय तथैव पिशुनाय च ॥ १२-२३८-१७॥
nāsūyakāyānṛjave na cānirdiṣṭakāriṇe |
na tarkaśāstradagdhāya tathaiva piśunāya ca || 12-238-17||

MHB 12-238-18

श्लाघते श्लाघनीयाय प्रशान्ताय तपस्विने ।
इदं प्रियाय पुत्राय शिष्यायानुगताय च ।
रहस्यधर्मं वक्तव्यं नान्यस्मै तु कथंचन ॥ १२-२३८-१८॥
ślāghate ślāghanīyāya praśāntāya tapasvine |
idaṃ priyāya putrāya śiṣyāyānugatāya ca |
rahasyadharmaṃ vaktavyaṃ nānyasmai tu kathaṃcana || 12-238-18||

MHB 12-238-19

यद्यप्यस्य महीं दद्याद्रत्नपूर्णामिमां नरः ।
इदमेव ततः श्रेय इति मन्येत तत्त्ववित् ॥ १२-२३८-१९॥
yadyapyasya mahīṃ dadyādratnapūrṇāmimāṃ naraḥ |
idameva tataḥ śreya iti manyeta tattvavit || 12-238-19||

MHB 12-238-20

अतो गुह्यतरार्थं तदध्यात्ममतिमानुषम् ।
यत्तन्महर्षिभिर्दृष्टं वेदान्तेषु च गीयते ।
तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ १२-२३८-२०॥
ato guhyatarārthaṃ tadadhyātmamatimānuṣam |
yattanmaharṣibhirdṛṣṭaṃ vedānteṣu ca gīyate |
tatte'haṃ saṃpravakṣyāmi yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi || 12-238-20||

Adhyaya: 239/353 (25)

MHB 12-239-1

शुक उवाच ।
अध्यात्मं विस्तरेणेह पुनरेव वदस्व मे ।
यदध्यात्मं यथा चेदं भगवन्नृषिसत्तम ॥ १२-२३९-१॥
śuka uvāca |
adhyātmaṃ vistareṇeha punareva vadasva me |
yadadhyātmaṃ yathā cedaṃ bhagavannṛṣisattama || 12-239-1||

MHB 12-239-2

व्यास उवाच ।
अध्यात्मं यदिदं तात पुरुषस्येह विद्यते ।
तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि तस्य व्याख्यामिमां शृणु ॥ १२-२३९-२॥
vyāsa uvāca |
adhyātmaṃ yadidaṃ tāta puruṣasyeha vidyate |
tatte'haṃ saṃpravakṣyāmi tasya vyākhyāmimāṃ śṛṇu || 12-239-2||

MHB 12-239-3

भूमिरापस्तथा ज्योतिर्वायुराकाशमेव च ।
महाभूतानि भूतानां सागरस्योर्मयो यथा ॥ १२-२३९-३॥
bhūmirāpastathā jyotirvāyurākāśameva ca |
mahābhūtāni bhūtānāṃ sāgarasyormayo yathā || 12-239-3||

MHB 12-239-4

प्रसार्येह यथाङ्गानि कूर्मः संहरते पुनः ।
तद्वन्महान्ति भूतानि यवीयःसु विकुर्वते ॥ १२-२३९-४॥
prasāryeha yathāṅgāni kūrmaḥ saṃharate punaḥ |
tadvanmahānti bhūtāni yavīyaḥsu vikurvate || 12-239-4||

MHB 12-239-5

इति तन्मयमेवेदं सर्वं स्थावरजङ्गमम् ।
सर्गे च प्रलये चैव तस्मान्निर्दिश्यते तथा ॥ १२-२३९-५॥
iti tanmayamevedaṃ sarvaṃ sthāvarajaṅgamam |
sarge ca pralaye caiva tasmānnirdiśyate tathā || 12-239-5||

MHB 12-239-6

महाभूतानि पञ्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत् ।
अकरोत्तात वैषम्यं यस्मिन्यदनुपश्यति ॥ १२-२३९-६॥
mahābhūtāni pañcaiva sarvabhūteṣu bhūtakṛt |
akarottāta vaiṣamyaṃ yasminyadanupaśyati || 12-239-6||

MHB 12-239-7

शुक उवाच ।
अकरोद्यच्छरीरेषु कथं तदुपलक्षयेत् ।
इन्द्रियाणि गुणाः केचित्कथं तानुपलक्षयेत् ॥ १२-२३९-७॥
śuka uvāca |
akarodyaccharīreṣu kathaṃ tadupalakṣayet |
indriyāṇi guṇāḥ kecitkathaṃ tānupalakṣayet || 12-239-7||

MHB 12-239-8

व्यास उवाच ।
एतत्ते वर्तयिष्यामि यथावदिह दर्शनम् ।
शृणु तत्त्वमिहैकाग्रो यथातत्त्वं यथा च तत् ॥ १२-२३९-८॥
vyāsa uvāca |
etatte vartayiṣyāmi yathāvadiha darśanam |
śṛṇu tattvamihaikāgro yathātattvaṃ yathā ca tat || 12-239-8||

MHB 12-239-9

शब्दः श्रोत्रं तथा खानि त्रयमाकाशसंभवम् ।
प्राणश्चेष्टा तथा स्पर्श एते वायुगुणास्त्रयः ॥ १२-२३९-९॥
śabdaḥ śrotraṃ tathā khāni trayamākāśasaṃbhavam |
prāṇaśceṣṭā tathā sparśa ete vāyuguṇāstrayaḥ || 12-239-9||

MHB 12-239-10

रूपं चक्षुर्विपाकश्च त्रिधा ज्योतिर्विधीयते ।
रसोऽथ रसनं स्नेहो गुणास्त्वेते त्रयोऽम्भसाम् ॥ १२-२३९-१०॥
rūpaṃ cakṣurvipākaśca tridhā jyotirvidhīyate |
raso'tha rasanaṃ sneho guṇāstvete trayo'mbhasām || 12-239-10||

MHB 12-239-11

घ्रेयं घ्राणं शरीरं च भूमेरेते गुणास्त्रयः ।
एतावानिन्द्रियग्रामो व्याख्यातः पाञ्चभौतिकः ॥ १२-२३९-११॥
ghreyaṃ ghrāṇaṃ śarīraṃ ca bhūmerete guṇāstrayaḥ |
etāvānindriyagrāmo vyākhyātaḥ pāñcabhautikaḥ || 12-239-11||

MHB 12-239-12

वायोः स्पर्शो रसोऽद्भ्यश्च ज्योतिषो रूपमुच्यते ।
आकाशप्रभवः शब्दो गन्धो भूमिगुणः स्मृतः ॥ १२-२३९-१२॥
vāyoḥ sparśo raso'dbhyaśca jyotiṣo rūpamucyate |
ākāśaprabhavaḥ śabdo gandho bhūmiguṇaḥ smṛtaḥ || 12-239-12||

MHB 12-239-13

मनो बुद्धिश्च भावश्च त्रय एतेऽऽत्मयोनिजाः ।
न गुणानतिवर्तन्ते गुणेभ्यः परमा मताः ॥ १२-२३९-१३॥
mano buddhiśca bhāvaśca traya ete''tmayonijāḥ |
na guṇānativartante guṇebhyaḥ paramā matāḥ || 12-239-13||

MHB 12-239-14

इन्द्रियाणि नरे पञ्च षष्ठं तु मन उच्यते ।
सप्तमीं बुद्धिमेवाहुः क्षेत्रज्ञं पुनरष्टमम् ॥ १२-२३९-१४॥
indriyāṇi nare pañca ṣaṣṭhaṃ tu mana ucyate |
saptamīṃ buddhimevāhuḥ kṣetrajñaṃ punaraṣṭamam || 12-239-14||

MHB 12-239-15

चक्षुरालोचनायैव संशयं कुरुते मनः ।
बुद्धिरध्यवसानाय साक्षी क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥ १२-२३९-१५॥
cakṣurālocanāyaiva saṃśayaṃ kurute manaḥ |
buddhiradhyavasānāya sākṣī kṣetrajña ucyate || 12-239-15||

MHB 12-239-16

रजस्तमश्च सत्त्वं च त्रय एते स्वयोनिजाः ।
समाः सर्वेषु भूतेषु तद्गुणेषूपलक्षयेत् ॥ १२-२३९-१६॥
rajastamaśca sattvaṃ ca traya ete svayonijāḥ |
samāḥ sarveṣu bhūteṣu tadguṇeṣūpalakṣayet || 12-239-16||

MHB 12-239-17

यथा कूर्म इहाङ्गानि प्रसार्य विनियच्छति ।
एवमेवेन्द्रियग्रामं बुद्धिः सृष्ट्वा नियच्छति ॥ १२-२३९-१७॥
yathā kūrma ihāṅgāni prasārya viniyacchati |
evamevendriyagrāmaṃ buddhiḥ sṛṣṭvā niyacchati || 12-239-17||

MHB 12-239-18

यदूर्ध्वं पादतलयोरवाङ्मूर्ध्नश्च पश्यति ।
एतस्मिन्नेव कृत्ये वै वर्तते बुद्धिरुत्तमा ॥ १२-२३९-१८॥
yadūrdhvaṃ pādatalayoravāṅmūrdhnaśca paśyati |
etasminneva kṛtye vai vartate buddhiruttamā || 12-239-18||

MHB 12-239-19

गुणान्नेनीयते बुद्धिर्बुद्धिरेवेन्द्रियाण्यपि ।
मनःषष्ठानि सर्वाणि बुद्ध्यभावे कुतो गुणाः ॥ १२-२३९-१९॥
guṇānnenīyate buddhirbuddhirevendriyāṇyapi |
manaḥṣaṣṭhāni sarvāṇi buddhyabhāve kuto guṇāḥ || 12-239-19||

MHB 12-239-20

तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं किंचिदात्मनि लक्षयेत् ।
प्रशान्तमिव संशुद्धं सत्त्वं तदुपधारयेत् ॥ १२-२३९-२०॥
tatra yatprītisaṃyuktaṃ kiṃcidātmani lakṣayet |
praśāntamiva saṃśuddhaṃ sattvaṃ tadupadhārayet || 12-239-20||

MHB 12-239-21

यत्तु संतापसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
रजः प्रवर्तकं तत्स्यात्सततं हारि देहिनाम् ॥ १२-२३९-२१॥
yattu saṃtāpasaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet |
rajaḥ pravartakaṃ tatsyātsatataṃ hāri dehinām || 12-239-21||

MHB 12-239-22

यत्तु संमोहसंयुक्तमव्यक्तविषयं भवेत् ।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधार्यताम् ॥ १२-२३९-२२॥
yattu saṃmohasaṃyuktamavyaktaviṣayaṃ bhavet |
apratarkyamavijñeyaṃ tamastadupadhāryatām || 12-239-22||

MHB 12-239-23

प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः साम्यं स्वस्थात्मचित्तता ।
अकस्माद्यदि वा कस्माद्वर्तते सात्त्विको गुणः ॥ १२-२३९-२३॥
praharṣaḥ prītirānandaḥ sāmyaṃ svasthātmacittatā |
akasmādyadi vā kasmādvartate sāttviko guṇaḥ || 12-239-23||

MHB 12-239-24

अभिमानो मृषावादो लोभो मोहस्तथाक्षमा ।
लिङ्गानि रजसस्तानि वर्तन्ते हेत्वहेतुतः ॥ १२-२३९-२४॥
abhimāno mṛṣāvādo lobho mohastathākṣamā |
liṅgāni rajasastāni vartante hetvahetutaḥ || 12-239-24||

MHB 12-239-25

तथा मोहः प्रमादश्च तन्द्री निद्राप्रबोधिता ।
कथंचिदभिवर्तन्ते विज्ञेयास्तामसा गुणाः ॥ १२-२३९-२५॥
tathā mohaḥ pramādaśca tandrī nidrāprabodhitā |
kathaṃcidabhivartante vijñeyāstāmasā guṇāḥ || 12-239-25||

Adhyaya: 240/353 (22)

MHB 12-240-1

व्यास उवाच ।
मनः प्रसृजते भावं बुद्धिरध्यवसायिनी ।
हृदयं प्रियाप्रिये वेद त्रिविधा कर्मचोदना ॥ १२-२४०-१॥
vyāsa uvāca |
manaḥ prasṛjate bhāvaṃ buddhiradhyavasāyinī |
hṛdayaṃ priyāpriye veda trividhā karmacodanā || 12-240-1||

MHB 12-240-2

इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यः परमं मनः ।
मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा परो मतः ॥ १२-२४०-२॥
indriyebhyaḥ parā hyarthā arthebhyaḥ paramaṃ manaḥ |
manasastu parā buddhirbuddherātmā paro mataḥ || 12-240-2||

MHB 12-240-3

बुद्धिरात्मा मनुष्यस्य बुद्धिरेवात्मनोऽऽत्मिका ।
यदा विकुरुते भावं तदा भवति सा मनः ॥ १२-२४०-३॥
buddhirātmā manuṣyasya buddhirevātmano''tmikā |
yadā vikurute bhāvaṃ tadā bhavati sā manaḥ || 12-240-3||

MHB 12-240-4

इन्द्रियाणां पृथग्भावाद्बुद्धिर्विक्रियते ह्यणु ।
शृण्वती भवति श्रोत्रं स्पृशती स्पर्श उच्यते ॥ १२-२४०-४॥
indriyāṇāṃ pṛthagbhāvādbuddhirvikriyate hyaṇu |
śṛṇvatī bhavati śrotraṃ spṛśatī sparśa ucyate || 12-240-4||

MHB 12-240-5

पश्यन्ती भवते दृष्टी रसती रसनं भवेत् ।
जिघ्रती भवति घ्राणं बुद्धिर्विक्रियते पृथक् ॥ १२-२४०-५॥
paśyantī bhavate dṛṣṭī rasatī rasanaṃ bhavet |
jighratī bhavati ghrāṇaṃ buddhirvikriyate pṛthak || 12-240-5||

MHB 12-240-6

इन्द्रियाणीति तान्याहुस्तेष्वदृश्याधितिष्ठति ।
तिष्ठती पुरुषे बुद्धिस्त्रिषु भावेषु वर्तते ॥ १२-२४०-६॥
indriyāṇīti tānyāhusteṣvadṛśyādhitiṣṭhati |
tiṣṭhatī puruṣe buddhistriṣu bhāveṣu vartate || 12-240-6||

MHB 12-240-7

कदाचिल्लभते प्रीतिं कदाचिदपि शोचते ।
न सुखेन न दुःखेन कदाचिदिह युज्यते ॥ १२-२४०-७॥
kadācillabhate prītiṃ kadācidapi śocate |
na sukhena na duḥkhena kadācidiha yujyate || 12-240-7||

MHB 12-240-8

सेयं भावात्मिका भावांस्त्रीनेतानतिवर्तते ।
सरितां सागरो भर्ता महावेलामिवोर्मिमान् ॥ १२-२४०-८॥
seyaṃ bhāvātmikā bhāvāṃstrīnetānativartate |
saritāṃ sāgaro bhartā mahāvelāmivormimān || 12-240-8||

MHB 12-240-9

यदा प्रार्थयते किंचित्तदा भवति सा मनः ।
अधिष्ठानानि वै बुद्ध्या पृथगेतानि संस्मरेत् ।
इन्द्रियाण्येव मेध्यानि विजेतव्यानि कृत्स्नशः ॥ १२-२४०-९॥
yadā prārthayate kiṃcittadā bhavati sā manaḥ |
adhiṣṭhānāni vai buddhyā pṛthagetāni saṃsmaret |
indriyāṇyeva medhyāni vijetavyāni kṛtsnaśaḥ || 12-240-9||

MHB 12-240-10

सर्वाण्येवानुपूर्व्येण यद्यन्नानुविधीयते ।
अविभागगता बुद्धिर्भावे मनसि वर्तते ।
प्रवर्तमानं तु रजः सत्त्वमप्यनुवर्तते ॥ १२-२४०-१०॥
sarvāṇyevānupūrvyeṇa yadyannānuvidhīyate |
avibhāgagatā buddhirbhāve manasi vartate |
pravartamānaṃ tu rajaḥ sattvamapyanuvartate || 12-240-10||

MHB 12-240-11

ये चैव भावा वर्तन्ते सर्व एष्वेव ते त्रिषु ।
अन्वर्थाः संप्रवर्तन्ते रथनेमिमरा इव ॥ १२-२४०-११॥
ye caiva bhāvā vartante sarva eṣveva te triṣu |
anvarthāḥ saṃpravartante rathanemimarā iva || 12-240-11||

MHB 12-240-12

प्रदीपार्थं नरः कुर्यादिन्द्रियैर्बुद्धिसत्तमैः ।
निश्चरद्भिर्यथायोगमुदासीनैर्यदृच्छया ॥ १२-२४०-१२॥
pradīpārthaṃ naraḥ kuryādindriyairbuddhisattamaiḥ |
niścaradbhiryathāyogamudāsīnairyadṛcchayā || 12-240-12||

MHB 12-240-13

एवंस्वभावमेवेदमिति विद्वान्न मुह्यति ।
अशोचन्नप्रहृष्यंश्च नित्यं विगतमत्सरः ॥ १२-२४०-१३॥
evaṃsvabhāvamevedamiti vidvānna muhyati |
aśocannaprahṛṣyaṃśca nityaṃ vigatamatsaraḥ || 12-240-13||

MHB 12-240-14

न ह्यात्मा शक्यते द्रष्टुमिन्द्रियैः कामगोचरैः ।
प्रवर्तमानैरनये दुर्धरैरकृतात्मभिः ॥ १२-२४०-१४॥
na hyātmā śakyate draṣṭumindriyaiḥ kāmagocaraiḥ |
pravartamānairanaye durdharairakṛtātmabhiḥ || 12-240-14||

MHB 12-240-15

तेषां तु मनसा रश्मीन्यदा सम्यङ्नियच्छति ।
तदा प्रकाशते ह्यात्मा घटे दीप इव ज्वलन् ।
सर्वेषामेव भूतानां तमस्यपगते यथा ॥ १२-२४०-१५॥
teṣāṃ tu manasā raśmīnyadā samyaṅniyacchati |
tadā prakāśate hyātmā ghaṭe dīpa iva jvalan |
sarveṣāmeva bhūtānāṃ tamasyapagate yathā || 12-240-15||

MHB 12-240-16

यथा वारिचरः पक्षी न लिप्यति जले चरन् ।
एवमेव कृतप्रज्ञो न दोषैर्विषयांश्चरन् ।
असज्जमानः सर्वेषु न कथंचन लिप्यते ॥ १२-२४०-१६॥
yathā vāricaraḥ pakṣī na lipyati jale caran |
evameva kṛtaprajño na doṣairviṣayāṃścaran |
asajjamānaḥ sarveṣu na kathaṃcana lipyate || 12-240-16||

MHB 12-240-17

त्यक्त्वा पूर्वकृतं कर्म रतिर्यस्य सदात्मनि ।
सर्वभूतात्मभूतस्य गुणमार्गेष्वसज्जतः ॥ १२-२४०-१७॥
tyaktvā pūrvakṛtaṃ karma ratiryasya sadātmani |
sarvabhūtātmabhūtasya guṇamārgeṣvasajjataḥ || 12-240-17||

MHB 12-240-18

सत्त्वमात्मा प्रसवति गुणान्वापि कदा च न ।
न गुणा विदुरात्मानं गुणान्वेद स सर्वदा ॥ १२-२४०-१८॥
sattvamātmā prasavati guṇānvāpi kadā ca na |
na guṇā vidurātmānaṃ guṇānveda sa sarvadā || 12-240-18||

MHB 12-240-19

परिद्रष्टा गुणानां स स्रष्टा चैव यथातथम् ।
सत्त्वक्षेत्रज्ञयोरेतदन्तरं विद्धि सूक्ष्मयोः ॥ १२-२४०-१९॥
paridraṣṭā guṇānāṃ sa sraṣṭā caiva yathātatham |
sattvakṣetrajñayoretadantaraṃ viddhi sūkṣmayoḥ || 12-240-19||

MHB 12-240-20

सृजते तु गुणानेक एको न सृजते गुणान् ।
पृथग्भूतौ प्रकृत्या तौ संप्रयुक्तौ च सर्वदा ॥ १२-२४०-२०॥
sṛjate tu guṇāneka eko na sṛjate guṇān |
pṛthagbhūtau prakṛtyā tau saṃprayuktau ca sarvadā || 12-240-20||

MHB 12-240-21

यथा मत्स्योऽद्भिरन्यः सन्संप्रयुक्तौ तथैव तौ ।
मशकोदुम्बरौ चापि संप्रयुक्तौ यथा सह ॥ १२-२४०-२१॥
yathā matsyo'dbhiranyaḥ sansaṃprayuktau tathaiva tau |
maśakodumbarau cāpi saṃprayuktau yathā saha || 12-240-21||

MHB 12-240-22

इषीका वा यथा मुञ्जे पृथक्च सह चैव च ।
तथैव सहितावेतावन्योन्यस्मिन्प्रतिष्ठितौ ॥ १२-२४०-२२॥
iṣīkā vā yathā muñje pṛthakca saha caiva ca |
tathaiva sahitāvetāvanyonyasminpratiṣṭhitau || 12-240-22||

Adhyaya: 241/353 (14)

MHB 12-241-1

व्यास उवाच ।
सृजते तु गुणान्सत्त्वं क्षेत्रज्ञस्त्वनुतिष्ठति ।
गुणान्विक्रियतः सर्वानुदासीनवदीश्वरः ॥ १२-२४१-१॥
vyāsa uvāca |
sṛjate tu guṇānsattvaṃ kṣetrajñastvanutiṣṭhati |
guṇānvikriyataḥ sarvānudāsīnavadīśvaraḥ || 12-241-1||

MHB 12-241-2

स्वभावयुक्तं तत्सर्वं यदिमान्सृजते गुणान् ।
ऊर्णनाभिर्यथा सूत्रं सृजते तन्तुवद्गुणान् ॥ १२-२४१-२॥
svabhāvayuktaṃ tatsarvaṃ yadimānsṛjate guṇān |
ūrṇanābhiryathā sūtraṃ sṛjate tantuvadguṇān || 12-241-2||

MHB 12-241-3

प्रध्वस्ता न निवर्तन्ते प्रवृत्तिर्नोपलभ्यते ।
एवमेके व्यवस्यन्ति निवृत्तिरिति चापरे ॥ १२-२४१-३॥
pradhvastā na nivartante pravṛttirnopalabhyate |
evameke vyavasyanti nivṛttiriti cāpare || 12-241-3||

MHB 12-241-4

उभयं संप्रधार्यैतदध्यवस्येद्यथामति ।
अनेनैव विधानेन भवेद्गर्भशयो महान् ॥ १२-२४१-४॥
ubhayaṃ saṃpradhāryaitadadhyavasyedyathāmati |
anenaiva vidhānena bhavedgarbhaśayo mahān || 12-241-4||

MHB 12-241-5

अनादिनिधनं नित्यमासाद्य विचरेन्नरः ।
अक्रुध्यन्नप्रहृष्यंश्च नित्यं विगतमत्सरः ॥ १२-२४१-५॥
anādinidhanaṃ nityamāsādya vicarennaraḥ |
akrudhyannaprahṛṣyaṃśca nityaṃ vigatamatsaraḥ || 12-241-5||

MHB 12-241-6

इत्येवं हृदयग्रन्थिं बुद्धिचिन्तामयं दृढम् ।
अतीत्य सुखमासीत अशोचंश्छिन्नसंशयः ॥ १२-२४१-६॥
ityevaṃ hṛdayagranthiṃ buddhicintāmayaṃ dṛḍham |
atītya sukhamāsīta aśocaṃśchinnasaṃśayaḥ || 12-241-6||

MHB 12-241-7

तप्येयुः प्रच्युताः पृथ्व्या यथा पूर्णां नदीं नराः ।
अवगाढा ह्यविद्वांसो विद्धि लोकमिमं तथा ॥ १२-२४१-७॥
tapyeyuḥ pracyutāḥ pṛthvyā yathā pūrṇāṃ nadīṃ narāḥ |
avagāḍhā hyavidvāṃso viddhi lokamimaṃ tathā || 12-241-7||

MHB 12-241-8

न तु ताम्यति वै विद्वान्स्थले चरति तत्त्ववित् ।
एवं यो विन्दतेऽऽत्मानं केवलं ज्ञानमात्मनः ॥ १२-२४१-८॥
na tu tāmyati vai vidvānsthale carati tattvavit |
evaṃ yo vindate''tmānaṃ kevalaṃ jñānamātmanaḥ || 12-241-8||

MHB 12-241-9

एवं बुद्ध्वा नरः सर्वां भूतानामागतिं गतिम् ।
समवेक्ष्य शनैः सम्यग्लभते शममुत्तमम् ॥ १२-२४१-९॥
evaṃ buddhvā naraḥ sarvāṃ bhūtānāmāgatiṃ gatim |
samavekṣya śanaiḥ samyaglabhate śamamuttamam || 12-241-9||

MHB 12-241-10

एतद्वै जन्मसामर्थ्यं ब्राह्मणस्य विशेषतः ।
आत्मज्ञानं शमश्चैव पर्याप्तं तत्परायणम् ॥ १२-२४१-१०॥
etadvai janmasāmarthyaṃ brāhmaṇasya viśeṣataḥ |
ātmajñānaṃ śamaścaiva paryāptaṃ tatparāyaṇam || 12-241-10||

MHB 12-241-11

एतद्बुद्ध्वा भवेद्बुद्धः किमन्यद्बुद्धलक्षणम् ।
विज्ञायैतद्विमुच्यन्ते कृतकृत्या मनीषिणः ॥ १२-२४१-११॥
etadbuddhvā bhavedbuddhaḥ kimanyadbuddhalakṣaṇam |
vijñāyaitadvimucyante kṛtakṛtyā manīṣiṇaḥ || 12-241-11||

MHB 12-241-12

न भवति विदुषां महद्भयं यदविदुषां सुमहद्भयं भवेत् ।
न हि गतिरधिकास्ति कस्यचिद्भवति हि या विदुषः सनातनी ॥ १२-२४१-१२॥
na bhavati viduṣāṃ mahadbhayaṃ yadaviduṣāṃ sumahadbhayaṃ bhavet |
na hi gatiradhikāsti kasyacidbhavati hi yā viduṣaḥ sanātanī || 12-241-12||

MHB 12-241-13

लोकमातुरमसूयते जनस्तत्तदेव च निरीक्ष्य शोचते ।
तत्र पश्य कुशलानशोचतो ये विदुस्तदुभयं कृताकृतम् ॥ १२-२४१-१३॥
lokamāturamasūyate janastattadeva ca nirīkṣya śocate |
tatra paśya kuśalānaśocato ye vidustadubhayaṃ kṛtākṛtam || 12-241-13||

MHB 12-241-14

यत्करोत्यनभिसंधिपूर्वकं तच्च निर्णुदति यत्पुरा कृतम् ।
न प्रियं तदुभयं न चाप्रियं तस्य तज्जनयतीह कुर्वतः ॥ १२-२४१-१४॥
yatkarotyanabhisaṃdhipūrvakaṃ tacca nirṇudati yatpurā kṛtam |
na priyaṃ tadubhayaṃ na cāpriyaṃ tasya tajjanayatīha kurvataḥ || 12-241-14||

Adhyaya: 242/353 (25)

MHB 12-242-1

शुक उवाच ।
यस्माद्धर्मात्परो धर्मो विद्यते नेह कश्चन ।
यो विशिष्टश्च धर्मेभ्यस्तं भवान्प्रब्रवीतु मे ॥ १२-२४२-१॥
śuka uvāca |
yasmāddharmātparo dharmo vidyate neha kaścana |
yo viśiṣṭaśca dharmebhyastaṃ bhavānprabravītu me || 12-242-1||

MHB 12-242-2

व्यास उवाच ।
धर्मं ते संप्रवक्ष्यामि पुराणमृषिसंस्तुतम् ।
विशिष्टं सर्वधर्मेभ्यस्तमिहैकमनाः शृणु ॥ १२-२४२-२॥
vyāsa uvāca |
dharmaṃ te saṃpravakṣyāmi purāṇamṛṣisaṃstutam |
viśiṣṭaṃ sarvadharmebhyastamihaikamanāḥ śṛṇu || 12-242-2||

MHB 12-242-3

इन्द्रियाणि प्रमाथीनि बुद्ध्या संयम्य यत्नतः ।
सर्वतो निष्पतिष्णूनि पिता बालानिवात्मजान् ॥ १२-२४२-३॥
indriyāṇi pramāthīni buddhyā saṃyamya yatnataḥ |
sarvato niṣpatiṣṇūni pitā bālānivātmajān || 12-242-3||

MHB 12-242-4

मनसश्चेन्द्रियाणां च ह्यैकाग्र्यं परमं तपः ।
तज्ज्यायः सर्वधर्मेभ्यः स धर्मः पर उच्यते ॥ १२-२४२-४॥
manasaścendriyāṇāṃ ca hyaikāgryaṃ paramaṃ tapaḥ |
tajjyāyaḥ sarvadharmebhyaḥ sa dharmaḥ para ucyate || 12-242-4||

MHB 12-242-5

तानि सर्वाणि संधाय मनःषष्ठानि मेधया ।
आत्मतृप्त इवासीत बहु चिन्त्यमचिन्तयन् ॥ १२-२४२-५॥
tāni sarvāṇi saṃdhāya manaḥṣaṣṭhāni medhayā |
ātmatṛpta ivāsīta bahu cintyamacintayan || 12-242-5||

MHB 12-242-6

गोचरेभ्यो निवृत्तानि यदा स्थास्यन्ति वेश्मनि ।
तदा त्वमात्मनात्मानं परं द्रक्ष्यसि शाश्वतम् ॥ १२-२४२-६॥
gocarebhyo nivṛttāni yadā sthāsyanti veśmani |
tadā tvamātmanātmānaṃ paraṃ drakṣyasi śāśvatam || 12-242-6||

MHB 12-242-7

सर्वात्मानं महात्मानं विधूममिव पावकम् ।
तं पश्यन्ति महात्मानो ब्राह्मणा ये मनीषिणः ॥ १२-२४२-७॥
sarvātmānaṃ mahātmānaṃ vidhūmamiva pāvakam |
taṃ paśyanti mahātmāno brāhmaṇā ye manīṣiṇaḥ || 12-242-7||

MHB 12-242-8

यथा पुष्पफलोपेतो बहुशाखो महाद्रुमः ।
आत्मनो नाभिजानीते क्व मे पुष्पं क्व मे फलम् ॥ १२-२४२-८॥
yathā puṣpaphalopeto bahuśākho mahādrumaḥ |
ātmano nābhijānīte kva me puṣpaṃ kva me phalam || 12-242-8||

MHB 12-242-9

एवमात्मा न जानीते क्व गमिष्ये कुतो न्वहम् ।
अन्यो ह्यत्रान्तरात्मास्ति यः सर्वमनुपश्यति ॥ १२-२४२-९॥
evamātmā na jānīte kva gamiṣye kuto nvaham |
anyo hyatrāntarātmāsti yaḥ sarvamanupaśyati || 12-242-9||

MHB 12-242-10

ज्ञानदीपेन दीप्तेन पश्यत्यात्मानमात्मना ।
दृष्ट्वा त्वमात्मनात्मानं निरात्मा भव सर्ववित् ॥ १२-२४२-१०॥
jñānadīpena dīptena paśyatyātmānamātmanā |
dṛṣṭvā tvamātmanātmānaṃ nirātmā bhava sarvavit || 12-242-10||

MHB 12-242-11

विमुक्तः सर्वपापेभ्यो मुक्तत्वच इवोरगः ।
परां बुद्धिमवाप्येह विपाप्मा विगतज्वरः ॥ १२-२४२-११॥
vimuktaḥ sarvapāpebhyo muktatvaca ivoragaḥ |
parāṃ buddhimavāpyeha vipāpmā vigatajvaraḥ || 12-242-11||

MHB 12-242-12

सर्वतःस्रोतसं घोरां नदीं लोकप्रवाहिनीम् ।
पञ्चेन्द्रियग्राहवतीं मनःसंकल्परोधसम् ॥ १२-२४२-१२॥
sarvataḥsrotasaṃ ghorāṃ nadīṃ lokapravāhinīm |
pañcendriyagrāhavatīṃ manaḥsaṃkalparodhasam || 12-242-12||

MHB 12-242-13

लोभमोहतृणच्छन्नां कामक्रोधसरीसृपाम् ।
सत्यतीर्थानृतक्षोभां क्रोधपङ्कां सरिद्वराम् ॥ १२-२४२-१३॥
lobhamohatṛṇacchannāṃ kāmakrodhasarīsṛpām |
satyatīrthānṛtakṣobhāṃ krodhapaṅkāṃ saridvarām || 12-242-13||

MHB 12-242-14

अव्यक्तप्रभवां शीघ्रां दुस्तरामकृतात्मभिः ।
प्रतरस्व नदीं बुद्ध्या कामग्राहसमाकुलाम् ॥ १२-२४२-१४॥
avyaktaprabhavāṃ śīghrāṃ dustarāmakṛtātmabhiḥ |
pratarasva nadīṃ buddhyā kāmagrāhasamākulām || 12-242-14||

MHB 12-242-15

संसारसागरगमां योनिपातालदुस्तराम् ।
आत्मजन्मोद्भवां तात जिह्वावर्तां दुरासदाम् ॥ १२-२४२-१५॥
saṃsārasāgaragamāṃ yonipātāladustarām |
ātmajanmodbhavāṃ tāta jihvāvartāṃ durāsadām || 12-242-15||

MHB 12-242-16

यां तरन्ति कृतप्रज्ञा धृतिमन्तो मनीषिणः ।
तां तीर्णः सर्वतोमुक्तो विपूतात्मात्मविच्छुचिः ॥ १२-२४२-१६॥
yāṃ taranti kṛtaprajñā dhṛtimanto manīṣiṇaḥ |
tāṃ tīrṇaḥ sarvatomukto vipūtātmātmavicchuciḥ || 12-242-16||

MHB 12-242-17

उत्तमां बुद्धिमास्थाय ब्रह्मभूयं गमिष्यसि ।
संतीर्णः सर्वसंक्लेशान्प्रसन्नात्मा विकल्मषः ॥ १२-२४२-१७॥
uttamāṃ buddhimāsthāya brahmabhūyaṃ gamiṣyasi |
saṃtīrṇaḥ sarvasaṃkleśānprasannātmā vikalmaṣaḥ || 12-242-17||

MHB 12-242-18

भूमिष्ठानीव भूतानि पर्वतस्थो निशामय ।
अक्रुध्यन्नप्रहृष्यंश्च ननृशंसमतिस्तथा ।
ततो द्रक्ष्यसि भूतानां सर्वेषां प्रभवाप्ययौ ॥ १२-२४२-१८॥
bhūmiṣṭhānīva bhūtāni parvatastho niśāmaya |
akrudhyannaprahṛṣyaṃśca nanṛśaṃsamatistathā |
tato drakṣyasi bhūtānāṃ sarveṣāṃ prabhavāpyayau || 12-242-18||

MHB 12-242-19

एवं वै सर्वधर्मेभ्यो विशिष्टं मेनिरे बुधाः ।
धर्मं धर्मभृतां श्रेष्ठ मुनयस्तत्त्वदर्शिनः ॥ १२-२४२-१९॥
evaṃ vai sarvadharmebhyo viśiṣṭaṃ menire budhāḥ |
dharmaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭha munayastattvadarśinaḥ || 12-242-19||

MHB 12-242-20

आत्मनोऽव्ययिनो ज्ञात्वा इदं पुत्रानुशासनम् ।
प्रयताय प्रवक्तव्यं हितायानुगताय च ॥ १२-२४२-२०॥
ātmano'vyayino jñātvā idaṃ putrānuśāsanam |
prayatāya pravaktavyaṃ hitāyānugatāya ca || 12-242-20||

MHB 12-242-21

आत्मज्ञानमिदं गुह्यं सर्वगुह्यतमं महत् ।
अब्रुवं यदहं तात आत्मसाक्षिकमञ्जसा ॥ १२-२४२-२१॥
ātmajñānamidaṃ guhyaṃ sarvaguhyatamaṃ mahat |
abruvaṃ yadahaṃ tāta ātmasākṣikamañjasā || 12-242-21||

MHB 12-242-22

नैव स्त्री न पुमानेतन्नैव चेदं नपुंसकम् ।
अदुःखमसुखं ब्रह्म भूतभव्यभवात्मकम् ॥ १२-२४२-२२॥
naiva strī na pumānetannaiva cedaṃ napuṃsakam |
aduḥkhamasukhaṃ brahma bhūtabhavyabhavātmakam || 12-242-22||

MHB 12-242-23

नैतज्ज्ञात्वा पुमान्स्त्री वा पुनर्भवमवाप्नुयात् ।
अभवप्रतिपत्त्यर्थमेतद्वर्त्म विधीयते ॥ १२-२४२-२३॥
naitajjñātvā pumānstrī vā punarbhavamavāpnuyāt |
abhavapratipattyarthametadvartma vidhīyate || 12-242-23||

MHB 12-242-24

यथा मतानि सर्वाणि न चैतानि यथा तथा ।
कथितानि मया पुत्र भवन्ति न भवन्ति च ॥ १२-२४२-२४॥
yathā matāni sarvāṇi na caitāni yathā tathā |
kathitāni mayā putra bhavanti na bhavanti ca || 12-242-24||

MHB 12-242-25

तत्प्रीतियुक्तेन गुणान्वितेन पुत्रेण सत्पुत्रगुणान्वितेन ।
पृष्टो हीदं प्रीतिमता हितार्थं ब्रूयात्सुतस्येह यदुक्तमेतत् ॥ १२-२४२-२५॥
tatprītiyuktena guṇānvitena putreṇa satputraguṇānvitena |
pṛṣṭo hīdaṃ prītimatā hitārthaṃ brūyātsutasyeha yaduktametat || 12-242-25||

Adhyaya: 243/353 (23)

MHB 12-243-1

व्यास उवाच ।
गन्धान्रसान्नानुरुन्ध्यात्सुखं वा नालंकारांश्चाप्नुयात्तस्य तस्य ।
मानं च कीर्तिं च यशश्च नेच्छेत्स वै प्रचारः पश्यतो ब्राह्मणस्य ॥ १२-२४३-१॥
vyāsa uvāca |
gandhānrasānnānurundhyātsukhaṃ vā nālaṃkārāṃścāpnuyāttasya tasya |
mānaṃ ca kīrtiṃ ca yaśaśca necchetsa vai pracāraḥ paśyato brāhmaṇasya || 12-243-1||

MHB 12-243-2

सर्वान्वेदानधीयीत शुश्रूषुर्ब्रह्मचर्यवान् ।
ऋचो यजूंषि सामानि न तेन न स ब्राह्मणः ॥ १२-२४३-२॥
sarvānvedānadhīyīta śuśrūṣurbrahmacaryavān |
ṛco yajūṃṣi sāmāni na tena na sa brāhmaṇaḥ || 12-243-2||

MHB 12-243-3

ज्ञातिवत्सर्वभूतानां सर्ववित्सर्ववेदवित् ।
नाकामो म्रियते जातु न तेन न च ब्राह्मणः ॥ १२-२४३-३॥
jñātivatsarvabhūtānāṃ sarvavitsarvavedavit |
nākāmo mriyate jātu na tena na ca brāhmaṇaḥ || 12-243-3||

MHB 12-243-4

इष्टीश्च विविधाः प्राप्य क्रतूंश्चैवाप्तदक्षिणान् ।
नैव प्राप्नोति ब्राह्मण्यमभिध्यानात्कथंचन ॥ १२-२४३-४॥
iṣṭīśca vividhāḥ prāpya kratūṃścaivāptadakṣiṇān |
naiva prāpnoti brāhmaṇyamabhidhyānātkathaṃcana || 12-243-4||

MHB 12-243-5

यदा चायं न बिभेति यदा चास्मान्न बिभ्यति ।
यदा नेच्छति न द्वेष्टि ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ १२-२४३-५॥
yadā cāyaṃ na bibheti yadā cāsmānna bibhyati |
yadā necchati na dveṣṭi brahma saṃpadyate tadā || 12-243-5||

MHB 12-243-6

यदा न कुरुते भावं सर्वभूतेषु पापकम् ।
कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ १२-२४३-६॥
yadā na kurute bhāvaṃ sarvabhūteṣu pāpakam |
karmaṇā manasā vācā brahma saṃpadyate tadā || 12-243-6||

MHB 12-243-7

कामबन्धनमेवैकं नान्यदस्तीह बन्धनम् ।
कामबन्धनमुक्तो हि ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ १२-२४३-७॥
kāmabandhanamevaikaṃ nānyadastīha bandhanam |
kāmabandhanamukto hi brahmabhūyāya kalpate || 12-243-7||

MHB 12-243-8

कामतो मुच्यमानस्तु धूम्राभ्रादिव चन्द्रमाः ।
विरजाः कालमाकाङ्क्षन्धीरो धैर्येण वर्तते ॥ १२-२४३-८॥
kāmato mucyamānastu dhūmrābhrādiva candramāḥ |
virajāḥ kālamākāṅkṣandhīro dhairyeṇa vartate || 12-243-8||

MHB 12-243-9

आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् ।
स कामकान्तो न तु कामकामः स वै लोकात्स्वर्गमुपैति देही ॥ १२-२४३-९॥
āpūryamāṇamacalapratiṣṭhaṃ samudramāpaḥ praviśanti yadvat |
sa kāmakānto na tu kāmakāmaḥ sa vai lokātsvargamupaiti dehī || 12-243-9||

MHB 12-243-10

वेदस्योपनिषत्सत्यं सत्यस्योपनिषद्दमः ।
दमस्योपनिषद्दानं दानस्योपनिषत्तपः ॥ १२-२४३-१०॥
vedasyopaniṣatsatyaṃ satyasyopaniṣaddamaḥ |
damasyopaniṣaddānaṃ dānasyopaniṣattapaḥ || 12-243-10||

MHB 12-243-11

तपसोपनिषत्त्यागस्त्यागस्योपनिषत्सुखम् ।
सुखस्योपनिषत्स्वर्गः स्वर्गस्योपनिषच्छमः ॥ १२-२४३-११॥
tapasopaniṣattyāgastyāgasyopaniṣatsukham |
sukhasyopaniṣatsvargaḥ svargasyopaniṣacchamaḥ || 12-243-11||

MHB 12-243-12

क्लेदनं शोकमनसोः संतापं तृष्णया सह ।
सत्त्वमिच्छसि संतोषाच्छान्तिलक्षणमुत्तमम् ॥ १२-२४३-१२॥
kledanaṃ śokamanasoḥ saṃtāpaṃ tṛṣṇayā saha |
sattvamicchasi saṃtoṣācchāntilakṣaṇamuttamam || 12-243-12||

MHB 12-243-13

विशोको निर्ममः शान्तः प्रसन्नात्मात्मवित्तमः ।
षड्भिर्लक्षणवानेतैः समग्रः पुनरेष्यति ॥ १२-२४३-१३॥
viśoko nirmamaḥ śāntaḥ prasannātmātmavittamaḥ |
ṣaḍbhirlakṣaṇavānetaiḥ samagraḥ punareṣyati || 12-243-13||

MHB 12-243-14

षड्भिः सत्त्वगुणोपेतैः प्राज्ञैरधिकमन्त्रिभिः ।
ये विदुः प्रेत्य चात्मानमिहस्थांस्तांस्तथा विदुः ॥ १२-२४३-१४॥
ṣaḍbhiḥ sattvaguṇopetaiḥ prājñairadhikamantribhiḥ |
ye viduḥ pretya cātmānamihasthāṃstāṃstathā viduḥ || 12-243-14||

MHB 12-243-15

अकृत्रिममसंहार्यं प्राकृतं निरुपस्कृतम् ।
अध्यात्मं सुकृतप्रज्ञः सुखमव्ययमश्नुते ॥ १२-२४३-१५॥
akṛtrimamasaṃhāryaṃ prākṛtaṃ nirupaskṛtam |
adhyātmaṃ sukṛtaprajñaḥ sukhamavyayamaśnute || 12-243-15||

MHB 12-243-16

निष्प्रचारं मनः कृत्वा प्रतिष्ठाप्य च सर्वतः ।
यामयं लभते तुष्टिं सा न शक्यमतोऽन्यथा ॥ १२-२४३-१६॥
niṣpracāraṃ manaḥ kṛtvā pratiṣṭhāpya ca sarvataḥ |
yāmayaṃ labhate tuṣṭiṃ sā na śakyamato'nyathā || 12-243-16||

MHB 12-243-17

येन तृप्यत्यभुञ्जानो येन तुष्यत्यवित्तवान् ।
येनास्नेहो बलं धत्ते यस्तं वेद स वेदवित् ॥ १२-२४३-१७॥
yena tṛpyatyabhuñjāno yena tuṣyatyavittavān |
yenāsneho balaṃ dhatte yastaṃ veda sa vedavit || 12-243-17||

MHB 12-243-18

संगोप्य ह्यात्मनो द्वाराण्यपिधाय विचिन्तयन् ।
यो ह्यास्ते ब्राह्मणः शिष्टः स आत्मरतिरुच्यते ॥ १२-२४३-१८॥
saṃgopya hyātmano dvārāṇyapidhāya vicintayan |
yo hyāste brāhmaṇaḥ śiṣṭaḥ sa ātmaratirucyate || 12-243-18||

MHB 12-243-19

समाहितं परे तत्त्वे क्षीणकाममवस्थितम् ।
सर्वतः सुखमन्वेति वपुश्चान्द्रमसं यथा ॥ १२-२४३-१९॥
samāhitaṃ pare tattve kṣīṇakāmamavasthitam |
sarvataḥ sukhamanveti vapuścāndramasaṃ yathā || 12-243-19||

MHB 12-243-20

सविशेषाणि भूतानि गुणांश्चाभजतो मुनेः ।
सुखेनापोह्यते दुःखं भास्करेण तमो यथा ॥ १२-२४३-२०॥
saviśeṣāṇi bhūtāni guṇāṃścābhajato muneḥ |
sukhenāpohyate duḥkhaṃ bhāskareṇa tamo yathā || 12-243-20||

MHB 12-243-21

तमतिक्रान्तकर्माणमतिक्रान्तगुणक्षयम् ।
ब्राह्मणं विषयाश्लिष्टं जरामृत्यू न विन्दतः ॥ १२-२४३-२१॥
tamatikrāntakarmāṇamatikrāntaguṇakṣayam |
brāhmaṇaṃ viṣayāśliṣṭaṃ jarāmṛtyū na vindataḥ || 12-243-21||

MHB 12-243-22

स यदा सर्वतो मुक्तः समः पर्यवतिष्ठते ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश्च शरीरस्थोऽतिवर्तते ॥ १२-२४३-२२॥
sa yadā sarvato muktaḥ samaḥ paryavatiṣṭhate |
indriyāṇīndriyārthāṃśca śarīrastho'tivartate || 12-243-22||

MHB 12-243-23

कारणं परमं प्राप्य अतिक्रान्तस्य कार्यताम् ।
पुनरावर्तनं नास्ति संप्राप्तस्य परात्परम् ॥ १२-२४३-२३॥
kāraṇaṃ paramaṃ prāpya atikrāntasya kāryatām |
punarāvartanaṃ nāsti saṃprāptasya parātparam || 12-243-23||

Adhyaya: 244/353 (12)

MHB 12-244-1

व्यास उवाच ।
द्वंद्वानि मोक्षजिज्ञासुरर्थधर्मावनुष्ठितः ।
वक्त्रा गुणवता शिष्यः श्राव्यः पूर्वमिदं महत् ॥ १२-२४४-१॥
vyāsa uvāca |
dvaṃdvāni mokṣajijñāsurarthadharmāvanuṣṭhitaḥ |
vaktrā guṇavatā śiṣyaḥ śrāvyaḥ pūrvamidaṃ mahat || 12-244-1||

MHB 12-244-2

आकाशं मारुतो ज्योतिरापः पृथ्वी च पञ्चमी ।
भावाभावौ च कालश्च सर्वभूतेषु पञ्चसु ॥ १२-२४४-२॥
ākāśaṃ māruto jyotirāpaḥ pṛthvī ca pañcamī |
bhāvābhāvau ca kālaśca sarvabhūteṣu pañcasu || 12-244-2||

MHB 12-244-3

अन्तरात्मकमाकाशं तन्मयं श्रोत्रमिन्द्रियम् ।
तस्य शब्दं गुणं विद्यान्मूर्तिशास्त्रविधानवित् ॥ १२-२४४-३॥
antarātmakamākāśaṃ tanmayaṃ śrotramindriyam |
tasya śabdaṃ guṇaṃ vidyānmūrtiśāstravidhānavit || 12-244-3||

MHB 12-244-4

चरणं मारुतात्मेति प्राणापानौ च तन्मयौ ।
स्पर्शनं चेन्द्रियं विद्यात्तथा स्पर्शं च तन्मयम् ॥ १२-२४४-४॥
caraṇaṃ mārutātmeti prāṇāpānau ca tanmayau |
sparśanaṃ cendriyaṃ vidyāttathā sparśaṃ ca tanmayam || 12-244-4||

MHB 12-244-5

ततः पाकः प्रकाशश्च ज्योतिश्चक्षुश्च तन्मयम् ।
तस्य रूपं गुणं विद्यात्तमोऽन्ववसितात्मकम् ॥ १२-२४४-५॥
tataḥ pākaḥ prakāśaśca jyotiścakṣuśca tanmayam |
tasya rūpaṃ guṇaṃ vidyāttamo'nvavasitātmakam || 12-244-5||

MHB 12-244-6

प्रक्लेदः क्षुद्रता स्नेह इत्यापो ह्युपदिश्यते ।
रसनं चेन्द्रियं जिह्वा रसश्चापां गुणो मतः ॥ १२-२४४-६॥
prakledaḥ kṣudratā sneha ityāpo hyupadiśyate |
rasanaṃ cendriyaṃ jihvā rasaścāpāṃ guṇo mataḥ || 12-244-6||

MHB 12-244-7

संघातः पार्थिवो धातुरस्थिदन्तनखानि च ।
श्मश्रु लोम च केशाश्च सिराः स्नायु च चर्म च ॥ १२-२४४-७॥
saṃghātaḥ pārthivo dhāturasthidantanakhāni ca |
śmaśru loma ca keśāśca sirāḥ snāyu ca carma ca || 12-244-7||

MHB 12-244-8

इन्द्रियं घ्राणसंज्ञानं नासिकेत्यभिधीयते ।
गन्धश्चैवेन्द्रियार्थोऽयं विज्ञेयः पृथिवीमयः ॥ १२-२४४-८॥
indriyaṃ ghrāṇasaṃjñānaṃ nāsiketyabhidhīyate |
gandhaścaivendriyārtho'yaṃ vijñeyaḥ pṛthivīmayaḥ || 12-244-8||

MHB 12-244-9

उत्तरेषु गुणाः सन्ति सर्वे सर्वेषु चोत्तराः ।
पञ्चानां भूतसंघानां संततिं मुनयो विदुः ॥ १२-२४४-९॥
uttareṣu guṇāḥ santi sarve sarveṣu cottarāḥ |
pañcānāṃ bhūtasaṃghānāṃ saṃtatiṃ munayo viduḥ || 12-244-9||

MHB 12-244-10

मनो नवममेषां तु बुद्धिस्तु दशमी स्मृता ।
एकादशोऽन्तरात्मा च सर्वतः पर उच्यते ॥ १२-२४४-१०॥
mano navamameṣāṃ tu buddhistu daśamī smṛtā |
ekādaśo'ntarātmā ca sarvataḥ para ucyate || 12-244-10||

MHB 12-244-11

व्यवसायात्मिका बुद्धिर्मनो व्याकरणात्मकम् ।
कर्मानुमानाद्विज्ञेयः स जीवः क्षेत्रसंज्ञकः ॥ १२-२४४-११॥
vyavasāyātmikā buddhirmano vyākaraṇātmakam |
karmānumānādvijñeyaḥ sa jīvaḥ kṣetrasaṃjñakaḥ || 12-244-11||

MHB 12-244-12

एभिः कालाष्टमैर्भावैर्यः सर्वैः सर्वमन्वितम् ।
पश्यत्यकलुषं प्राज्ञः स मोहं नानुवर्तते ॥ १२-२४४-१२॥
ebhiḥ kālāṣṭamairbhāvairyaḥ sarvaiḥ sarvamanvitam |
paśyatyakaluṣaṃ prājñaḥ sa mohaṃ nānuvartate || 12-244-12||

Adhyaya: 245/353 (14)

MHB 12-245-1

व्यास उवाच ।
शरीराद्विप्रमुक्तं हि सूक्ष्मभूतं शरीरिणम् ।
कर्मभिः परिपश्यन्ति शास्त्रोक्तैः शास्त्रचेतसः ॥ १२-२४५-१॥
vyāsa uvāca |
śarīrādvipramuktaṃ hi sūkṣmabhūtaṃ śarīriṇam |
karmabhiḥ paripaśyanti śāstroktaiḥ śāstracetasaḥ || 12-245-1||

MHB 12-245-2

यथा मरीच्यः सहिताश्चरन्ति गच्छन्ति तिष्ठन्ति च दृश्यमानाः ।
देहैर्विमुक्ता विचरन्ति लोकांस्तथैव सत्त्वान्यतिमानुषाणि ॥ १२-२४५-२॥
yathā marīcyaḥ sahitāścaranti gacchanti tiṣṭhanti ca dṛśyamānāḥ |
dehairvimuktā vicaranti lokāṃstathaiva sattvānyatimānuṣāṇi || 12-245-2||

MHB 12-245-3

प्रतिरूपं यथैवाप्सु तापः सूर्यस्य लक्ष्यते ।
सत्त्ववांस्तु तथा सत्त्वं प्रतिरूपं प्रपश्यति ॥ १२-२४५-३॥
pratirūpaṃ yathaivāpsu tāpaḥ sūryasya lakṣyate |
sattvavāṃstu tathā sattvaṃ pratirūpaṃ prapaśyati || 12-245-3||

MHB 12-245-4

तानि सूक्ष्माणि सत्त्वस्था विमुक्तानि शरीरतः ।
स्वेन तत्त्वेन तत्त्वज्ञाः पश्यन्ति नियतेन्द्रियाः ॥ १२-२४५-४॥
tāni sūkṣmāṇi sattvasthā vimuktāni śarīrataḥ |
svena tattvena tattvajñāḥ paśyanti niyatendriyāḥ || 12-245-4||

MHB 12-245-5

स्वपतां जाग्रतां चैव सर्वेषामात्मचिन्तितम् ।
प्रधानद्वैधयुक्तानां जहतां कर्मजं रजः ॥ १२-२४५-५॥
svapatāṃ jāgratāṃ caiva sarveṣāmātmacintitam |
pradhānadvaidhayuktānāṃ jahatāṃ karmajaṃ rajaḥ || 12-245-5||

MHB 12-245-6

यथाहनि तथा रात्रौ यथा रात्रौ तथाहनि ।
वशे तिष्ठति सत्त्वात्मा सततं योगयोगिनाम् ॥ १२-२४५-६॥
yathāhani tathā rātrau yathā rātrau tathāhani |
vaśe tiṣṭhati sattvātmā satataṃ yogayoginām || 12-245-6||

MHB 12-245-7

तेषां नित्यं सदानित्यो भूतात्मा सततं गुणैः ।
सप्तभिस्त्वन्वितः सूक्ष्मैश्चरिष्णुरजरामरः ॥ १२-२४५-७॥
teṣāṃ nityaṃ sadānityo bhūtātmā satataṃ guṇaiḥ |
saptabhistvanvitaḥ sūkṣmaiścariṣṇurajarāmaraḥ || 12-245-7||

MHB 12-245-8

मनोबुद्धिपराभूतः स्वदेहपरदेहवित् ।
स्वप्नेष्वपि भवत्येष विज्ञाता सुखदुःखयोः ॥ १२-२४५-८॥
manobuddhiparābhūtaḥ svadehaparadehavit |
svapneṣvapi bhavatyeṣa vijñātā sukhaduḥkhayoḥ || 12-245-8||

MHB 12-245-9

तत्रापि लभते दुःखं तत्रापि लभते सुखम् ।
क्रोधलोभौ तु तत्रापि कृत्वा व्यसनमर्छति ॥ १२-२४५-९॥
tatrāpi labhate duḥkhaṃ tatrāpi labhate sukham |
krodhalobhau tu tatrāpi kṛtvā vyasanamarchati || 12-245-9||

MHB 12-245-10

प्रीणितश्चापि भवति महतोऽर्थानवाप्य च ।
करोति पुण्यं तत्रापि जाग्रन्निव च पश्यति ॥ १२-२४५-१०॥
prīṇitaścāpi bhavati mahato'rthānavāpya ca |
karoti puṇyaṃ tatrāpi jāgranniva ca paśyati || 12-245-10||

MHB 12-245-11

तमेवमतितेजोंशं भूतात्मानं हृदि स्थितम् ।
तमोरजोभ्यामाविष्टा नानुपश्यन्ति मूर्तिषु ॥ १२-२४५-११॥
tamevamatitejoṃśaṃ bhūtātmānaṃ hṛdi sthitam |
tamorajobhyāmāviṣṭā nānupaśyanti mūrtiṣu || 12-245-11||

MHB 12-245-12

शास्त्रयोगपरा भूत्वा स्वमात्मानं परीप्सवः ।
अनुच्छ्वासान्यमूर्तीनि यानि वज्रोपमान्यपि ॥ १२-२४५-१२॥
śāstrayogaparā bhūtvā svamātmānaṃ parīpsavaḥ |
anucchvāsānyamūrtīni yāni vajropamānyapi || 12-245-12||

MHB 12-245-13

पृथग्भूतेषु सृष्टेषु चतुर्ष्वाश्रमकर्मसु ।
समाधौ योगमेवैतच्छाण्डिल्यः शममब्रवीत् ॥ १२-२४५-१३॥
pṛthagbhūteṣu sṛṣṭeṣu caturṣvāśramakarmasu |
samādhau yogamevaitacchāṇḍilyaḥ śamamabravīt || 12-245-13||

MHB 12-245-14

विदित्वा सप्त सूक्ष्माणि षडङ्गं च महेश्वरम् ।
प्रधानविनियोगस्थः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ १२-२४५-१४॥
viditvā sapta sūkṣmāṇi ṣaḍaṅgaṃ ca maheśvaram |
pradhānaviniyogasthaḥ paraṃ brahmādhigacchati || 12-245-14||

Adhyaya: 246/353 (15)

MHB 12-246-1

व्यास उवाच ।
हृदि कामद्रुमश्चित्रो मोहसंचयसंभवः ।
क्रोधमानमहास्कन्धो विवित्सापरिमोचनः ॥ १२-२४६-१॥
vyāsa uvāca |
hṛdi kāmadrumaścitro mohasaṃcayasaṃbhavaḥ |
krodhamānamahāskandho vivitsāparimocanaḥ || 12-246-1||

MHB 12-246-2

तस्य चाज्ञानमाधारः प्रमादः परिषेचनम् ।
सोऽभ्यसूयापलाशो हि पुरादुष्कृतसारवान् ॥ १२-२४६-२॥
tasya cājñānamādhāraḥ pramādaḥ pariṣecanam |
so'bhyasūyāpalāśo hi purāduṣkṛtasāravān || 12-246-2||

MHB 12-246-3

संमोहचिन्ताविटपः शोकशाखो भयंकरः ।
मोहनीभिः पिपासाभिर्लताभिः परिवेष्टितः ॥ १२-२४६-३॥
saṃmohacintāviṭapaḥ śokaśākho bhayaṃkaraḥ |
mohanībhiḥ pipāsābhirlatābhiḥ pariveṣṭitaḥ || 12-246-3||

MHB 12-246-4

उपासते महावृक्षं सुलुब्धास्तं फलेप्सवः ।
आयासैः संयतः पाशैः फलानि परिवेष्टयन् ॥ १२-२४६-४॥
upāsate mahāvṛkṣaṃ sulubdhāstaṃ phalepsavaḥ |
āyāsaiḥ saṃyataḥ pāśaiḥ phalāni pariveṣṭayan || 12-246-4||

MHB 12-246-5

यस्तान्पाशान्वशे कृत्वा तं वृक्षमपकर्षति ।
गतः स दुःखयोरन्तं यतमानस्तयोर्द्वयोः ॥ १२-२४६-५॥
yastānpāśānvaśe kṛtvā taṃ vṛkṣamapakarṣati |
gataḥ sa duḥkhayorantaṃ yatamānastayordvayoḥ || 12-246-5||

MHB 12-246-6

संरोहत्यकृतप्रज्ञः संतापेन हि पादपम् ।
स तमेव ततो हन्ति विषं ग्रस्तमिवातुरम् ॥ १२-२४६-६॥
saṃrohatyakṛtaprajñaḥ saṃtāpena hi pādapam |
sa tameva tato hanti viṣaṃ grastamivāturam || 12-246-6||

MHB 12-246-7

तस्यानुशयमूलस्य मूलमुद्ध्रियते बलात् ।
त्यागाप्रमादाकृतिना साम्येन परमासिना ॥ १२-२४६-७॥
tasyānuśayamūlasya mūlamuddhriyate balāt |
tyāgāpramādākṛtinā sāmyena paramāsinā || 12-246-7||

MHB 12-246-8

एवं यो वेद कामस्य केवलं परिकर्षणम् ।
वधं वै कामशास्त्रस्य स दुःखान्यतिवर्तते ॥ १२-२४६-८॥
evaṃ yo veda kāmasya kevalaṃ parikarṣaṇam |
vadhaṃ vai kāmaśāstrasya sa duḥkhānyativartate || 12-246-8||

MHB 12-246-9

शरीरं पुरमित्याहुः स्वामिनी बुद्धिरिष्यते ।
तत्र बुद्धेः शरीरस्थं मनो नामार्थचिन्तकम् ॥ १२-२४६-९॥
śarīraṃ puramityāhuḥ svāminī buddhiriṣyate |
tatra buddheḥ śarīrasthaṃ mano nāmārthacintakam || 12-246-9||

MHB 12-246-10

इन्द्रियाणि जनाः पौरास्तदर्थं तु परा कृतिः ।
तत्र द्वौ दारुणौ दोषौ तमो नाम रजस्तथा ॥ १२-२४६-१०॥
indriyāṇi janāḥ paurāstadarthaṃ tu parā kṛtiḥ |
tatra dvau dāruṇau doṣau tamo nāma rajastathā || 12-246-10||

MHB 12-246-11

यदर्थमुपजीवन्ति पौराः सहपुरेश्वराः ।
अद्वारेण तमेवार्थं द्वौ दोषावुपजीवतः ॥ १२-२४६-११॥
yadarthamupajīvanti paurāḥ sahapureśvarāḥ |
advāreṇa tamevārthaṃ dvau doṣāvupajīvataḥ || 12-246-11||

MHB 12-246-12

तत्र बुद्धिर्हि दुर्धर्षा मनः साधर्म्यमुच्यते ।
पौराश्चापि मनस्त्रस्तास्तेषामपि चला स्थितिः ॥ १२-२४६-१२॥
tatra buddhirhi durdharṣā manaḥ sādharmyamucyate |
paurāścāpi manastrastāsteṣāmapi calā sthitiḥ || 12-246-12||

MHB 12-246-13

यदर्थं बुद्धिरध्यास्ते न सोऽर्थः परिषीदति ।
यदर्थं पृथगध्यास्ते मनस्तत्परिषीदति ॥ १२-२४६-१३॥
yadarthaṃ buddhiradhyāste na so'rthaḥ pariṣīdati |
yadarthaṃ pṛthagadhyāste manastatpariṣīdati || 12-246-13||

MHB 12-246-14

पृथग्भूतं यदा बुद्ध्या मनो भवति केवलम् ।
तत्रैनं विवृतं शून्यं रजः पर्यवतिष्ठते ॥ १२-२४६-१४॥
pṛthagbhūtaṃ yadā buddhyā mano bhavati kevalam |
tatrainaṃ vivṛtaṃ śūnyaṃ rajaḥ paryavatiṣṭhate || 12-246-14||

MHB 12-246-15

तन्मनः कुरुते सख्यं रजसा सह संगतम् ।
तं चादाय जनं पौरं रजसे संप्रयच्छति ॥ १२-२४६-१५॥
tanmanaḥ kurute sakhyaṃ rajasā saha saṃgatam |
taṃ cādāya janaṃ pauraṃ rajase saṃprayacchati || 12-246-15||

Adhyaya: 247/353 (13)

MHB 12-247-1

भीष्म उवाच ।
भूतानां गुणसंख्यानं भूयः पुत्र निशामय ।
द्वैपायनमुखाद्भ्रष्टं श्लाघया परयानघ ॥ १२-२४७-१॥
bhīṣma uvāca |
bhūtānāṃ guṇasaṃkhyānaṃ bhūyaḥ putra niśāmaya |
dvaipāyanamukhādbhraṣṭaṃ ślāghayā parayānagha || 12-247-1||

MHB 12-247-2

दीप्तानलनिभः प्राह भगवान्धूम्रवर्चसे ।
ततोऽहमपि वक्ष्यामि भूयः पुत्र निदर्शनम् ॥ १२-२४७-२॥
dīptānalanibhaḥ prāha bhagavāndhūmravarcase |
tato'hamapi vakṣyāmi bhūyaḥ putra nidarśanam || 12-247-2||

MHB 12-247-3

भूमेः स्थैर्यं पृथुत्वं च काठिन्यं प्रसवात्मता ।
गन्धो गुरुत्वं शक्तिश्च संघातः स्थापना धृतिः ॥ १२-२४७-३॥
bhūmeḥ sthairyaṃ pṛthutvaṃ ca kāṭhinyaṃ prasavātmatā |
gandho gurutvaṃ śaktiśca saṃghātaḥ sthāpanā dhṛtiḥ || 12-247-3||

MHB 12-247-4

अपां शैत्यं रसः क्लेदो द्रवत्वं स्नेहसौम्यता ।
जिह्वा विष्यन्दिनी चैव भौमाप्यास्रवणं तथा ॥ १२-२४७-४॥
apāṃ śaityaṃ rasaḥ kledo dravatvaṃ snehasaumyatā |
jihvā viṣyandinī caiva bhaumāpyāsravaṇaṃ tathā || 12-247-4||

MHB 12-247-5

अग्नेर्दुर्धर्षता तेजस्तापः पाकः प्रकाशनम् ।
शौचं रागो लघुस्तैक्ष्ण्यं दशमं चोर्ध्वभागिता ॥ १२-२४७-५॥
agnerdurdharṣatā tejastāpaḥ pākaḥ prakāśanam |
śaucaṃ rāgo laghustaikṣṇyaṃ daśamaṃ cordhvabhāgitā || 12-247-5||

MHB 12-247-6

वायोरनियमः स्पर्शो वादस्थानं स्वतन्त्रता ।
बलं शैघ्र्यं च मोहश्च चेष्टा कर्मकृता भवः ॥ १२-२४७-६॥
vāyoraniyamaḥ sparśo vādasthānaṃ svatantratā |
balaṃ śaighryaṃ ca mohaśca ceṣṭā karmakṛtā bhavaḥ || 12-247-6||

MHB 12-247-7

आकाशस्य गुणः शब्दो व्यापित्वं छिद्रतापि च ।
अनाश्रयमनालम्बमव्यक्तमविकारिता ॥ १२-२४७-७॥
ākāśasya guṇaḥ śabdo vyāpitvaṃ chidratāpi ca |
anāśrayamanālambamavyaktamavikāritā || 12-247-7||

MHB 12-247-8

अप्रतीघातता चैव भूतत्वं विकृतानि च ।
गुणाः पञ्चाशतं प्रोक्ताः पञ्चभूतात्मभाविताः ॥ १२-२४७-८॥
apratīghātatā caiva bhūtatvaṃ vikṛtāni ca |
guṇāḥ pañcāśataṃ proktāḥ pañcabhūtātmabhāvitāḥ || 12-247-8||

MHB 12-247-9

चलोपपत्तिर्व्यक्तिश्च विसर्गः कल्पना क्षमा ।
सदसच्चाशुता चैव मनसो नव वै गुणाः ॥ १२-२४७-९॥
calopapattirvyaktiśca visargaḥ kalpanā kṣamā |
sadasaccāśutā caiva manaso nava vai guṇāḥ || 12-247-9||

MHB 12-247-10

इष्टानिष्टविकल्पश्च व्यवसायः समाधिता ।
संशयः प्रतिपत्तिश्च बुद्धौ पञ्चेह ये गुणाः ॥ १२-२४७-१०॥
iṣṭāniṣṭavikalpaśca vyavasāyaḥ samādhitā |
saṃśayaḥ pratipattiśca buddhau pañceha ye guṇāḥ || 12-247-10||

MHB 12-247-11

युधिष्ठिर उवाच ।
कथं पञ्चगुणा बुद्धिः कथं पञ्चेन्द्रिया गुणाः ।
एतन्मे सर्वमाचक्ष्व सूक्ष्मज्ञानं पितामह ॥ १२-२४७-११॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kathaṃ pañcaguṇā buddhiḥ kathaṃ pañcendriyā guṇāḥ |
etanme sarvamācakṣva sūkṣmajñānaṃ pitāmaha || 12-247-11||

MHB 12-247-12

भीष्म उवाच ।
आहुः षष्टिं भूतगुणान्वै भूतविशिष्टा नित्यविषक्ताः ।
भूतविषक्ताश्चाक्षरसृष्टाः पुत्र न नित्यं तदिह वदन्ति ॥ १२-२४७-१२॥
bhīṣma uvāca |
āhuḥ ṣaṣṭiṃ bhūtaguṇānvai bhūtaviśiṣṭā nityaviṣaktāḥ |
bhūtaviṣaktāścākṣarasṛṣṭāḥ putra na nityaṃ tadiha vadanti || 12-247-12||

MHB 12-247-13

तत्पुत्र चिन्ताकलितं यदुक्तमनागतं वै तव संप्रतीह ।
भूतार्थतत्त्वं तदवाप्य सर्वं भूतप्रभावाद्भव शान्तबुद्धिः ॥ १२-२४७-१३॥
tatputra cintākalitaṃ yaduktamanāgataṃ vai tava saṃpratīha |
bhūtārthatattvaṃ tadavāpya sarvaṃ bhūtaprabhāvādbhava śāntabuddhiḥ || 12-247-13||

Adhyaya: 248/353 (21)

MHB 12-248-1

युधिष्ठिर उवाच ।
य इमे पृथिवीपालाः शेरते पृथिवीतले ।
पृतनामध्य एते हि गतसत्त्वा महाबलाः ॥ १२-२४८-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
ya ime pṛthivīpālāḥ śerate pṛthivītale |
pṛtanāmadhya ete hi gatasattvā mahābalāḥ || 12-248-1||

MHB 12-248-2

एकैकशो भीमबला नागायुतबलास्तथा ।
एते हि निहताः संख्ये तुल्यतेजोबलैर्नरैः ॥ १२-२४८-२॥
ekaikaśo bhīmabalā nāgāyutabalāstathā |
ete hi nihatāḥ saṃkhye tulyatejobalairnaraiḥ || 12-248-2||

MHB 12-248-3

नैषां पश्यामि हन्तारं प्राणिनां संयुगे पुरा ।
विक्रमेणोपसंपन्नास्तेजोबलसमन्विताः ॥ १२-२४८-३॥
naiṣāṃ paśyāmi hantāraṃ prāṇināṃ saṃyuge purā |
vikrameṇopasaṃpannāstejobalasamanvitāḥ || 12-248-3||

MHB 12-248-4

अथ चेमे महाप्राज्ञ शेरते हि गतासवः ।
मृता इति च शब्दोऽयं वर्तत्येषु गतासुषु ॥ १२-२४८-४॥
atha ceme mahāprājña śerate hi gatāsavaḥ |
mṛtā iti ca śabdo'yaṃ vartatyeṣu gatāsuṣu || 12-248-4||

MHB 12-248-5

इमे मृता नृपतयः प्रायशो भीमविक्रमाः ।
तत्र मे संशयो जातः कुतः संज्ञा मृता इति ॥ १२-२४८-५॥
ime mṛtā nṛpatayaḥ prāyaśo bhīmavikramāḥ |
tatra me saṃśayo jātaḥ kutaḥ saṃjñā mṛtā iti || 12-248-5||

MHB 12-248-6

कस्य मृत्युः कुतो मृत्युः केन मृत्युरिह प्रजाः ।
हरत्यमरसंकाश तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-२४८-६॥
kasya mṛtyuḥ kuto mṛtyuḥ kena mṛtyuriha prajāḥ |
haratyamarasaṃkāśa tanme brūhi pitāmaha || 12-248-6||

MHB 12-248-7

भीष्म उवाच ।
पुरा कृतयुगे तात राजासीदविकम्पकः ।
स शत्रुवशमापन्नः संग्रामे क्षीणवाहनः ॥ १२-२४८-७॥
bhīṣma uvāca |
purā kṛtayuge tāta rājāsīdavikampakaḥ |
sa śatruvaśamāpannaḥ saṃgrāme kṣīṇavāhanaḥ || 12-248-7||

MHB 12-248-8

तत्र पुत्रो हरिर्नाम नारायणसमो बले ।
स शत्रुभिर्हतः संख्ये सबलः सपदानुगः ॥ १२-२४८-८॥
tatra putro harirnāma nārāyaṇasamo bale |
sa śatrubhirhataḥ saṃkhye sabalaḥ sapadānugaḥ || 12-248-8||

MHB 12-248-9

स राजा शत्रुवशगः पुत्रशोकसमन्वितः ।
यदृच्छयाशान्तिपरो ददर्श भुवि नारदम् ॥ १२-२४८-९॥
sa rājā śatruvaśagaḥ putraśokasamanvitaḥ |
yadṛcchayāśāntiparo dadarśa bhuvi nāradam || 12-248-9||

MHB 12-248-10

स तस्मै सर्वमाचष्ट यथा वृत्तं जनेश्वरः ।
शत्रुभिर्ग्रहणं संख्ये पुत्रस्य मरणं तथा ॥ १२-२४८-१०॥
sa tasmai sarvamācaṣṭa yathā vṛttaṃ janeśvaraḥ |
śatrubhirgrahaṇaṃ saṃkhye putrasya maraṇaṃ tathā || 12-248-10||

MHB 12-248-11

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा नारदोऽथ तपोधनः ।
आख्यानमिदमाचष्ट पुत्रशोकापहं तदा ॥ १२-२४८-११॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā nārado'tha tapodhanaḥ |
ākhyānamidamācaṣṭa putraśokāpahaṃ tadā || 12-248-11||

MHB 12-248-12

राजञ्शृणु समाख्यानमद्येदं बहुविस्तरम् ।
यथा वृत्तं श्रुतं चैव मयापि वसुधाधिप ॥ १२-२४८-१२॥
rājañśṛṇu samākhyānamadyedaṃ bahuvistaram |
yathā vṛttaṃ śrutaṃ caiva mayāpi vasudhādhipa || 12-248-12||

MHB 12-248-13

प्रजाः सृष्ट्वा महातेजाः प्रजासर्गे पितामहः ।
अतीव वृद्धा बहुला नामृष्यत पुनः प्रजाः ॥ १२-२४८-१३॥
prajāḥ sṛṣṭvā mahātejāḥ prajāsarge pitāmahaḥ |
atīva vṛddhā bahulā nāmṛṣyata punaḥ prajāḥ || 12-248-13||

MHB 12-248-14

न ह्यन्तरमभूत्किंचित्क्वचिज्जन्तुभिरच्युत ।
निरुच्छ्वासमिवोन्नद्धं त्रैलोक्यमभवन्नृप ॥ १२-२४८-१४॥
na hyantaramabhūtkiṃcitkvacijjantubhiracyuta |
nirucchvāsamivonnaddhaṃ trailokyamabhavannṛpa || 12-248-14||

MHB 12-248-15

तस्य चिन्ता समुत्पन्ना संहारं प्रति भूपते ।
चिन्तयन्नाध्यगच्छच्च संहारे हेतुकारणम् ॥ १२-२४८-१५॥
tasya cintā samutpannā saṃhāraṃ prati bhūpate |
cintayannādhyagacchacca saṃhāre hetukāraṇam || 12-248-15||

MHB 12-248-16

तस्य रोषान्महाराज खेभ्योऽग्निरुदतिष्ठत ।
तेन सर्वा दिशो राजन्ददाह स पितामहः ॥ १२-२४८-१६॥
tasya roṣānmahārāja khebhyo'gnirudatiṣṭhata |
tena sarvā diśo rājandadāha sa pitāmahaḥ || 12-248-16||

MHB 12-248-17

ततो दिवं भुवं खं च जगच्च सचराचरम् ।
ददाह पावको राजन्भगवत्कोपसंभवः ॥ १२-२४८-१७॥
tato divaṃ bhuvaṃ khaṃ ca jagacca sacarācaram |
dadāha pāvako rājanbhagavatkopasaṃbhavaḥ || 12-248-17||

MHB 12-248-18

तत्रादह्यन्त भूतानि जङ्गमानि ध्रुवाणि च ।
महता कोपवेगेन कुपिते प्रपितामहे ॥ १२-२४८-१८॥
tatrādahyanta bhūtāni jaṅgamāni dhruvāṇi ca |
mahatā kopavegena kupite prapitāmahe || 12-248-18||

MHB 12-248-19

ततो हरिजटः स्थाणुर्वेदाध्वरपतिः शिवः ।
जगाद शरणं देवो ब्रह्माणं परवीरहा ॥ १२-२४८-१९॥
tato harijaṭaḥ sthāṇurvedādhvarapatiḥ śivaḥ |
jagāda śaraṇaṃ devo brahmāṇaṃ paravīrahā || 12-248-19||

MHB 12-248-20

तस्मिन्नभिगते स्थाणौ प्रजानां हितकाम्यया ।
अब्रवीद्वरदो देवो ज्वलन्निव तदा शिवम् ॥ १२-२४८-२०॥
tasminnabhigate sthāṇau prajānāṃ hitakāmyayā |
abravīdvarado devo jvalanniva tadā śivam || 12-248-20||

MHB 12-248-21

करवाण्यद्य कं कामं वरार्होऽसि मतो मम ।
कर्ता ह्यस्मि प्रियं शंभो तव यद्धृदि वर्तते ॥ १२-२४८-२१॥
karavāṇyadya kaṃ kāmaṃ varārho'si mato mama |
kartā hyasmi priyaṃ śaṃbho tava yaddhṛdi vartate || 12-248-21||

Adhyaya: 249/353 (22)

MHB 12-249-1

स्थाणुरुवाच ।
प्रजासर्गनिमित्तं मे कार्यवत्तामिमां प्रभो ।
विद्धि सृष्टास्त्वया हीमा मा कुप्यासां पितामह ॥ १२-२४९-१॥
sthāṇuruvāca |
prajāsarganimittaṃ me kāryavattāmimāṃ prabho |
viddhi sṛṣṭāstvayā hīmā mā kupyāsāṃ pitāmaha || 12-249-1||

MHB 12-249-2

तव तेजोग्निना देव प्रजा दह्यन्ति सर्वशः ।
ता दृष्ट्वा मम कारुण्यं मा कुप्यासां जगत्प्रभो ॥ १२-२४९-२॥
tava tejogninā deva prajā dahyanti sarvaśaḥ |
tā dṛṣṭvā mama kāruṇyaṃ mā kupyāsāṃ jagatprabho || 12-249-2||

MHB 12-249-3

प्रजापतिरुवाच ।
न कुप्ये न च मे कामो न भवेरन्प्रजा इति ।
लाघवार्थं धरण्यास्तु ततः संहार इष्यते ॥ १२-२४९-३॥
prajāpatiruvāca |
na kupye na ca me kāmo na bhaveranprajā iti |
lāghavārthaṃ dharaṇyāstu tataḥ saṃhāra iṣyate || 12-249-3||

MHB 12-249-4

इयं हि मां सदा देवी भारार्ता समचोदयत् ।
संहारार्थं महादेव भारेणाप्सु निमज्जति ॥ १२-२४९-४॥
iyaṃ hi māṃ sadā devī bhārārtā samacodayat |
saṃhārārthaṃ mahādeva bhāreṇāpsu nimajjati || 12-249-4||

MHB 12-249-5

यदाहं नाधिगच्छामि बुद्ध्या बहु विचारयन् ।
संहारमासां वृद्धानां ततो मां क्रोध आविशत् ॥ १२-२४९-५॥
yadāhaṃ nādhigacchāmi buddhyā bahu vicārayan |
saṃhāramāsāṃ vṛddhānāṃ tato māṃ krodha āviśat || 12-249-5||

MHB 12-249-6

स्थाणुरुवाच ।
संहारान्तं प्रसीदस्व मा क्रुधस्त्रिदशेश्वर ।
मा प्रजाः स्थावरं चैव जङ्गमं च विनीनशः ॥ १२-२४९-६॥
sthāṇuruvāca |
saṃhārāntaṃ prasīdasva mā krudhastridaśeśvara |
mā prajāḥ sthāvaraṃ caiva jaṅgamaṃ ca vinīnaśaḥ || 12-249-6||

MHB 12-249-7

पल्वलानि च सर्वाणि सर्वं चैव तृणोलपम् ।
स्थावरं जङ्गमं चैव भूतग्रामं चतुर्विधम् ॥ १२-२४९-७॥
palvalāni ca sarvāṇi sarvaṃ caiva tṛṇolapam |
sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva bhūtagrāmaṃ caturvidham || 12-249-7||

MHB 12-249-8

तदेतद्भस्मसाद्भूतं जगत्सर्वमुपप्लुतम् ।
प्रसीद भगवन्साधो वर एष वृतो मया ॥ १२-२४९-८॥
tadetadbhasmasādbhūtaṃ jagatsarvamupaplutam |
prasīda bhagavansādho vara eṣa vṛto mayā || 12-249-8||

MHB 12-249-9

नष्टा न पुनरेष्यन्ति प्रजा ह्येताः कथंचन ।
तस्मान्निवर्त्यतामेतत्तेजः स्वेनैव तेजसा ॥ १२-२४९-९॥
naṣṭā na punareṣyanti prajā hyetāḥ kathaṃcana |
tasmānnivartyatāmetattejaḥ svenaiva tejasā || 12-249-9||

MHB 12-249-10

उपायमन्यं संपश्य प्रजानां हितकाम्यया ।
यथेमे जन्तवः सर्वे निवर्तेरन्परंतप ॥ १२-२४९-१०॥
upāyamanyaṃ saṃpaśya prajānāṃ hitakāmyayā |
yatheme jantavaḥ sarve nivarteranparaṃtapa || 12-249-10||

MHB 12-249-11

अभावमभिगच्छेयुरुत्सन्नप्रजनाः प्रजाः ।
अधिदैवनियुक्तोऽस्मि त्वया लोकेष्विहेश्वर ॥ १२-२४९-११॥
abhāvamabhigaccheyurutsannaprajanāḥ prajāḥ |
adhidaivaniyukto'smi tvayā lokeṣviheśvara || 12-249-11||

MHB 12-249-12

त्वद्भवं हि जगन्नाथ जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
प्रसाद्य त्वां महादेव याचाम्यावृत्तिजाः प्रजाः ॥ १२-२४९-१२॥
tvadbhavaṃ hi jagannātha jagatsthāvarajaṅgamam |
prasādya tvāṃ mahādeva yācāmyāvṛttijāḥ prajāḥ || 12-249-12||

MHB 12-249-13

नारद उवाच ।
श्रुत्वा तु वचनं देवः स्थाणोर्नियतवाङ्मनाः ।
तेजस्तत्स्वं निजग्राह पुनरेवान्तरात्मना ॥ १२-२४९-१३॥
nārada uvāca |
śrutvā tu vacanaṃ devaḥ sthāṇorniyatavāṅmanāḥ |
tejastatsvaṃ nijagrāha punarevāntarātmanā || 12-249-13||

MHB 12-249-14

ततोऽग्निमुपसंगृह्य भगवाँल्लोकपूजितः ।
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कल्पयामास वै प्रभुः ॥ १२-२४९-१४॥
tato'gnimupasaṃgṛhya bhagavā~llokapūjitaḥ |
pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca kalpayāmāsa vai prabhuḥ || 12-249-14||

MHB 12-249-15

उपसंहरतस्तस्य तमग्निं रोषजं तदा ।
प्रादुर्बभूव विश्वेभ्यः खेभ्यो नारी महात्मनः ॥ १२-२४९-१५॥
upasaṃharatastasya tamagniṃ roṣajaṃ tadā |
prādurbabhūva viśvebhyaḥ khebhyo nārī mahātmanaḥ || 12-249-15||

MHB 12-249-16

कृष्णा रक्ताम्बरधरा रक्तनेत्रतलान्तरा ।
दिव्यकुण्डलसंपन्ना दिव्याभरणभूषिता ॥ १२-२४९-१६॥
kṛṣṇā raktāmbaradharā raktanetratalāntarā |
divyakuṇḍalasaṃpannā divyābharaṇabhūṣitā || 12-249-16||

MHB 12-249-17

सा विनिःसृत्य वै खेभ्यो दक्षिणामाश्रिता दिशम् ।
ददृशातेऽथ तौ कन्यां देवौ विश्वेश्वरावुभौ ॥ १२-२४९-१७॥
sā viniḥsṛtya vai khebhyo dakṣiṇāmāśritā diśam |
dadṛśāte'tha tau kanyāṃ devau viśveśvarāvubhau || 12-249-17||

MHB 12-249-18

तामाहूय तदा देवो लोकानामादिरीश्वरः ।
मृत्यो इति महीपाल जहि चेमाः प्रजा इति ॥ १२-२४९-१८॥
tāmāhūya tadā devo lokānāmādirīśvaraḥ |
mṛtyo iti mahīpāla jahi cemāḥ prajā iti || 12-249-18||

MHB 12-249-19

त्वं हि संहारबुद्ध्या मे चिन्तिता रुषितेन च ।
तस्मात्संहर सर्वास्त्वं प्रजाः सजडपण्डिताः ॥ १२-२४९-१९॥
tvaṃ hi saṃhārabuddhyā me cintitā ruṣitena ca |
tasmātsaṃhara sarvāstvaṃ prajāḥ sajaḍapaṇḍitāḥ || 12-249-19||

MHB 12-249-20

अविशेषेण चैव त्वं प्रजाः संहर भामिनि ।
मम त्वं हि नियोगेन श्रेयः परमवाप्स्यसि ॥ १२-२४९-२०॥
aviśeṣeṇa caiva tvaṃ prajāḥ saṃhara bhāmini |
mama tvaṃ hi niyogena śreyaḥ paramavāpsyasi || 12-249-20||

MHB 12-249-21

एवमुक्ता तु सा देवी मृत्युः कमलमालिनी ।
प्रदध्यौ दुःखिता बाला साश्रुपातमतीव हि ॥ १२-२४९-२१॥
evamuktā tu sā devī mṛtyuḥ kamalamālinī |
pradadhyau duḥkhitā bālā sāśrupātamatīva hi || 12-249-21||

MHB 12-249-22

पाणिभ्यां चैव जग्राह तान्यश्रूणि जनेश्वरः ।
मानवानां हितार्थाय ययाचे पुनरेव च ॥ १२-२४९-२२॥
pāṇibhyāṃ caiva jagrāha tānyaśrūṇi janeśvaraḥ |
mānavānāṃ hitārthāya yayāce punareva ca || 12-249-22||

Adhyaya: 250/353 (41)

MHB 12-250-1

नारद उवाच ।
विनीय दुःखमबला सा त्वतीवायतेक्षणा ।
उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा लतेवावर्जिता तदा ॥ १२-२५०-१॥
nārada uvāca |
vinīya duḥkhamabalā sā tvatīvāyatekṣaṇā |
uvāca prāñjalirbhūtvā latevāvarjitā tadā || 12-250-1||

MHB 12-250-2

त्वया सृष्टा कथं नारी मादृशी वदतां वर ।
रौद्रकर्माभिजायेत सर्वप्राणिभयंकरी ॥ १२-२५०-२॥
tvayā sṛṣṭā kathaṃ nārī mādṛśī vadatāṃ vara |
raudrakarmābhijāyeta sarvaprāṇibhayaṃkarī || 12-250-2||

MHB 12-250-3

बिभेम्यहमधर्मस्य धर्म्यमादिश कर्म मे ।
त्वं मां भीतामवेक्षस्व शिवेनेश्वर चक्षुषा ॥ १२-२५०-३॥
bibhemyahamadharmasya dharmyamādiśa karma me |
tvaṃ māṃ bhītāmavekṣasva śiveneśvara cakṣuṣā || 12-250-3||

MHB 12-250-4

बालान्वृद्धान्वयःस्थांश्च न हरेयमनागसः ।
प्राणिनः प्राणिनामीश नमस्तेऽभिप्रसीद मे ॥ १२-२५०-४॥
bālānvṛddhānvayaḥsthāṃśca na hareyamanāgasaḥ |
prāṇinaḥ prāṇināmīśa namaste'bhiprasīda me || 12-250-4||

MHB 12-250-5

प्रियान्पुत्रान्वयस्यांश्च भ्रातॄन्मातॄः पितॄनपि ।
अपध्यास्यन्ति यद्देव मृतांस्तेषां बिभेम्यहम् ॥ १२-२५०-५॥
priyānputrānvayasyāṃśca bhrātṝnmātṝḥ pitṝnapi |
apadhyāsyanti yaddeva mṛtāṃsteṣāṃ bibhemyaham || 12-250-5||

MHB 12-250-6

कृपणाश्रुपरिक्लेदो दहेन्मां शाश्वतीः समाः ।
तेभ्योऽहं बलवद्भीता शरणं त्वामुपागता ॥ १२-२५०-६॥
kṛpaṇāśruparikledo dahenmāṃ śāśvatīḥ samāḥ |
tebhyo'haṃ balavadbhītā śaraṇaṃ tvāmupāgatā || 12-250-6||

MHB 12-250-7

यमस्य भवने देव यात्यन्ते पापकर्मिणः ।
प्रसादये त्वा वरद प्रसादं कुरु मे प्रभो ॥ १२-२५०-७॥
yamasya bhavane deva yātyante pāpakarmiṇaḥ |
prasādaye tvā varada prasādaṃ kuru me prabho || 12-250-7||

MHB 12-250-8

एतमिच्छाम्यहं कामं त्वत्तो लोकपितामह ।
इच्छेयं त्वत्प्रसादाच्च तपस्तप्तुं सुरेश्वर ॥ १२-२५०-८॥
etamicchāmyahaṃ kāmaṃ tvatto lokapitāmaha |
iccheyaṃ tvatprasādācca tapastaptuṃ sureśvara || 12-250-8||

MHB 12-250-9

पितामह उवाच ।
मृत्यो संकल्पिता मे त्वं प्रजासंहारहेतुना ।
गच्छ संहर सर्वास्त्वं प्रजा मा च विचारय ॥ १२-२५०-९॥
pitāmaha uvāca |
mṛtyo saṃkalpitā me tvaṃ prajāsaṃhārahetunā |
gaccha saṃhara sarvāstvaṃ prajā mā ca vicāraya || 12-250-9||

MHB 12-250-10

एतदेवमवश्यं हि भविता नैतदन्यथा ।
क्रियतामनवद्याङ्गि यथोक्तं मद्वचोऽनघे ॥ १२-२५०-१०॥
etadevamavaśyaṃ hi bhavitā naitadanyathā |
kriyatāmanavadyāṅgi yathoktaṃ madvaco'naghe || 12-250-10||

MHB 12-250-11

नारद उवाच ।
एवमुक्ता महाबाहो मृत्युः परपुरंजय ।
न व्याजहार तस्थौ च प्रह्वा भगवदुन्मुखी ॥ १२-२५०-११॥
nārada uvāca |
evamuktā mahābāho mṛtyuḥ parapuraṃjaya |
na vyājahāra tasthau ca prahvā bhagavadunmukhī || 12-250-11||

MHB 12-250-12

पुनः पुनरथोक्ता सा गतसत्त्वेव भामिनी ।
तूष्णीमासीत्ततो देवो देवानामीश्वरेश्वरः ॥ १२-२५०-१२॥
punaḥ punarathoktā sā gatasattveva bhāminī |
tūṣṇīmāsīttato devo devānāmīśvareśvaraḥ || 12-250-12||

MHB 12-250-13

प्रससाद किल ब्रह्मा स्वयमेवात्मनात्मवान् ।
स्मयमानश्च लोकेशो लोकान्सर्वानवैक्षत ॥ १२-२५०-१३॥
prasasāda kila brahmā svayamevātmanātmavān |
smayamānaśca lokeśo lokānsarvānavaikṣata || 12-250-13||

MHB 12-250-14

निवृत्तरोषे तस्मिंस्तु भगवत्यपराजिते ।
सा कन्यापजगामास्य समीपादिति नः श्रुतम् ॥ १२-२५०-१४॥
nivṛttaroṣe tasmiṃstu bhagavatyaparājite |
sā kanyāpajagāmāsya samīpāditi naḥ śrutam || 12-250-14||

MHB 12-250-15

अपसृत्याप्रतिश्रुत्य प्रजासंहरणं तदा ।
त्वरमाणेव राजेन्द्र मृत्युर्धेनुकमभ्ययात् ॥ १२-२५०-१५॥
apasṛtyāpratiśrutya prajāsaṃharaṇaṃ tadā |
tvaramāṇeva rājendra mṛtyurdhenukamabhyayāt || 12-250-15||

MHB 12-250-16

सा तत्र परमं देवी तपोऽचरत दुश्चरम् ।
समा ह्येकपदे तस्थौ दश पद्मानि पञ्च च ॥ १२-२५०-१६॥
sā tatra paramaṃ devī tapo'carata duścaram |
samā hyekapade tasthau daśa padmāni pañca ca || 12-250-16||

MHB 12-250-17

तां तथा कुर्वतीं तत्र तपः परमदुश्चरम् ।
पुनरेव महातेजा ब्रह्मा वचनमब्रवीत् ॥ १२-२५०-१७॥
tāṃ tathā kurvatīṃ tatra tapaḥ paramaduścaram |
punareva mahātejā brahmā vacanamabravīt || 12-250-17||

MHB 12-250-18

कुरुष्व मे वचो मृत्यो तदनादृत्य सत्वरा ।
तथैवैकपदे तात पुनरन्यानि सप्त सा ॥ १२-२५०-१८॥
kuruṣva me vaco mṛtyo tadanādṛtya satvarā |
tathaivaikapade tāta punaranyāni sapta sā || 12-250-18||

MHB 12-250-19

तस्थौ पद्मानि षट्चैव पञ्च द्वे चैव मानद ।
भूयः पद्मायुतं तात मृगैः सह चचार सा ॥ १२-२५०-१९॥
tasthau padmāni ṣaṭcaiva pañca dve caiva mānada |
bhūyaḥ padmāyutaṃ tāta mṛgaiḥ saha cacāra sā || 12-250-19||

MHB 12-250-20

पुनर्गत्वा ततो राजन्मौनमातिष्ठदुत्तमम् ।
अप्सु वर्षसहस्राणि सप्त चैकं च पार्थिव ॥ १२-२५०-२०॥
punargatvā tato rājanmaunamātiṣṭhaduttamam |
apsu varṣasahasrāṇi sapta caikaṃ ca pārthiva || 12-250-20||

MHB 12-250-21

ततो जगाम सा कन्या कौशिकीं भरतर्षभ ।
तत्र वायुजलाहारा चचार नियमं पुनः ॥ १२-२५०-२१॥
tato jagāma sā kanyā kauśikīṃ bharatarṣabha |
tatra vāyujalāhārā cacāra niyamaṃ punaḥ || 12-250-21||

MHB 12-250-22

ततो ययौ महाभागा गङ्गां मेरुं च केवलम् ।
तस्थौ दार्विव निश्चेष्टा भूतानां हितकाम्यया ॥ १२-२५०-२२॥
tato yayau mahābhāgā gaṅgāṃ meruṃ ca kevalam |
tasthau dārviva niśceṣṭā bhūtānāṃ hitakāmyayā || 12-250-22||

MHB 12-250-23

ततो हिमवतो मूर्ध्नि यत्र देवाः समीजिरे ।
तत्राङ्गुष्ठेन राजेन्द्र निखर्वमपरं ततः ।
तस्थौ पितामहं चैव तोषयामास यत्नतः ॥ १२-२५०-२३॥
tato himavato mūrdhni yatra devāḥ samījire |
tatrāṅguṣṭhena rājendra nikharvamaparaṃ tataḥ |
tasthau pitāmahaṃ caiva toṣayāmāsa yatnataḥ || 12-250-23||

MHB 12-250-24

ततस्तामब्रवीत्तत्र लोकानां प्रभवाप्ययः ।
किमिदं वर्तते पुत्रि क्रियतां तद्वचो मम ॥ १२-२५०-२४॥
tatastāmabravīttatra lokānāṃ prabhavāpyayaḥ |
kimidaṃ vartate putri kriyatāṃ tadvaco mama || 12-250-24||

MHB 12-250-25

ततोऽब्रवीत्पुनर्मृत्युर्भगवन्तं पितामहम् ।
न हरेयं प्रजा देव पुनस्त्वाहं प्रसादये ॥ १२-२५०-२५॥
tato'bravītpunarmṛtyurbhagavantaṃ pitāmaham |
na hareyaṃ prajā deva punastvāhaṃ prasādaye || 12-250-25||

MHB 12-250-26

तामधर्मभयत्रस्तां पुनरेव च याचतीम् ।
तदाब्रवीद्देवदेवो निगृह्येदं वचस्ततः ॥ १२-२५०-२६॥
tāmadharmabhayatrastāṃ punareva ca yācatīm |
tadābravīddevadevo nigṛhyedaṃ vacastataḥ || 12-250-26||

MHB 12-250-27

अधर्मो नास्ति ते मृत्यो संयच्छेमाः प्रजाः शुभे ।
मया ह्युक्तं मृषा भद्रे भविता नेह किंचन ॥ १२-२५०-२७॥
adharmo nāsti te mṛtyo saṃyacchemāḥ prajāḥ śubhe |
mayā hyuktaṃ mṛṣā bhadre bhavitā neha kiṃcana || 12-250-27||

MHB 12-250-28

धर्मः सनातनश्च त्वामिहैवानुप्रवेक्ष्यते ।
अहं च विबुधाश्चैव त्वद्धिते निरताः सदा ॥ १२-२५०-२८॥
dharmaḥ sanātanaśca tvāmihaivānupravekṣyate |
ahaṃ ca vibudhāścaiva tvaddhite niratāḥ sadā || 12-250-28||

MHB 12-250-29

इममन्यं च ते कामं ददामि मनसेप्सितम् ।
न त्वा दोषेण यास्यन्ति व्याधिसंपीडिताः प्रजाः ॥ १२-२५०-२९॥
imamanyaṃ ca te kāmaṃ dadāmi manasepsitam |
na tvā doṣeṇa yāsyanti vyādhisaṃpīḍitāḥ prajāḥ || 12-250-29||

MHB 12-250-30

पुरुषेषु च रूपेण पुरुषस्त्वं भविष्यसि ।
स्त्रीषु स्त्रीरूपिणी चैव तृतीयेषु नपुंसकम् ॥ १२-२५०-३०॥
puruṣeṣu ca rūpeṇa puruṣastvaṃ bhaviṣyasi |
strīṣu strīrūpiṇī caiva tṛtīyeṣu napuṃsakam || 12-250-30||

MHB 12-250-31

सैवमुक्ता महाराज कृताञ्जलिरुवाच ह ।
पुनरेव महात्मानं नेति देवेशमव्ययम् ॥ १२-२५०-३१॥
saivamuktā mahārāja kṛtāñjaliruvāca ha |
punareva mahātmānaṃ neti deveśamavyayam || 12-250-31||

MHB 12-250-32

तामब्रवीत्तदा देवो मृत्यो संहर मानवान् ।
अधर्मस्ते न भविता तथा ध्यास्याम्यहं शुभे ॥ १२-२५०-३२॥
tāmabravīttadā devo mṛtyo saṃhara mānavān |
adharmaste na bhavitā tathā dhyāsyāmyahaṃ śubhe || 12-250-32||

MHB 12-250-33

यानश्रुबिन्दून्पतितानपश्यं ये पाणिभ्यां धारितास्ते पुरस्तात् ।
ते व्याधयो मानवान्घोररूपाः प्राप्ते काले पीडयिष्यन्ति मृत्यो ॥ १२-२५०-३३॥
yānaśrubindūnpatitānapaśyaṃ ye pāṇibhyāṃ dhāritāste purastāt |
te vyādhayo mānavānghorarūpāḥ prāpte kāle pīḍayiṣyanti mṛtyo || 12-250-33||

MHB 12-250-34

सर्वेषां त्वं प्राणिनामन्तकाले कामक्रोधौ सहितौ योजयेथाः ।
एवं धर्मस्त्वामुपैष्यत्यमेयो न चाधर्मं लप्स्यसे तुल्यवृत्तिः ॥ १२-२५०-३४॥
sarveṣāṃ tvaṃ prāṇināmantakāle kāmakrodhau sahitau yojayethāḥ |
evaṃ dharmastvāmupaiṣyatyameyo na cādharmaṃ lapsyase tulyavṛttiḥ || 12-250-34||

MHB 12-250-35

एवं धर्मं पालयिष्यस्यथोक्तं न चात्मानं मज्जयिष्यस्यधर्मे ।
तस्मात्कामं रोचयाभ्यागतं त्वं संयोज्याथो संहरस्वेह जन्तून् ॥ १२-२५०-३५॥
evaṃ dharmaṃ pālayiṣyasyathoktaṃ na cātmānaṃ majjayiṣyasyadharme |
tasmātkāmaṃ rocayābhyāgataṃ tvaṃ saṃyojyātho saṃharasveha jantūn || 12-250-35||

MHB 12-250-36

सा वै तदा मृत्युसंज्ञापदेशाच्छापाद्भीता बाढमित्यब्रवीत्तम् ।
अथो प्राणान्प्राणिनामन्तकाले कामक्रोधौ प्राप्य निर्मोह्य हन्ति ॥ १२-२५०-३६॥
sā vai tadā mṛtyusaṃjñāpadeśācchāpādbhītā bāḍhamityabravīttam |
atho prāṇānprāṇināmantakāle kāmakrodhau prāpya nirmohya hanti || 12-250-36||

MHB 12-250-37

मृत्योर्ये ते व्याधयश्चाश्रुपाता मनुष्याणां रुज्यते यैः शरीरम् ।
सर्वेषां वै प्राणिनां प्राणनान्ते तस्माच्छोकं मा कृथा बुध्य बुद्ध्या ॥ १२-२५०-३७॥
mṛtyorye te vyādhayaścāśrupātā manuṣyāṇāṃ rujyate yaiḥ śarīram |
sarveṣāṃ vai prāṇināṃ prāṇanānte tasmācchokaṃ mā kṛthā budhya buddhyā || 12-250-37||

MHB 12-250-38

सर्वे देवाः प्राणिनां प्राणनान्ते गत्वा वृत्ताः संनिवृत्तास्तथैव ।
एवं सर्वे मानवाः प्राणनान्ते गत्वावृत्ता देववद्राजसिंह ॥ १२-२५०-३८॥
sarve devāḥ prāṇināṃ prāṇanānte gatvā vṛttāḥ saṃnivṛttāstathaiva |
evaṃ sarve mānavāḥ prāṇanānte gatvāvṛttā devavadrājasiṃha || 12-250-38||

MHB 12-250-39

वायुर्भीमो भीमनादो महौजाः सर्वेषां च प्राणिनां प्राणभूतः ।
नानावृत्तिर्देहिनां देहभेदे तस्माद्वायुर्देवदेवो विशिष्टः ॥ १२-२५०-३९॥
vāyurbhīmo bhīmanādo mahaujāḥ sarveṣāṃ ca prāṇināṃ prāṇabhūtaḥ |
nānāvṛttirdehināṃ dehabhede tasmādvāyurdevadevo viśiṣṭaḥ || 12-250-39||

MHB 12-250-40

सर्वे देवा मर्त्यसंज्ञाविशिष्टाः सर्वे मर्त्या देवसंज्ञाविशिष्टाः ।
तस्मात्पुत्रं मा शुचो राजसिंह पुत्रः स्वर्गं प्राप्य ते मोदते ह ॥ १२-२५०-४०॥
sarve devā martyasaṃjñāviśiṣṭāḥ sarve martyā devasaṃjñāviśiṣṭāḥ |
tasmātputraṃ mā śuco rājasiṃha putraḥ svargaṃ prāpya te modate ha || 12-250-40||

MHB 12-250-41

एवं मृत्युर्देवसृष्टा प्रजानां प्राप्ते काले संहरन्ती यथावत् ।
तस्याश्चैव व्याधयस्तेऽश्रुपाताः प्राप्ते काले संहरन्तीह जन्तून् ॥ १२-२५०-४१॥
evaṃ mṛtyurdevasṛṣṭā prajānāṃ prāpte kāle saṃharantī yathāvat |
tasyāścaiva vyādhayaste'śrupātāḥ prāpte kāle saṃharantīha jantūn || 12-250-41||

Adhyaya: 251/353 (26)

MHB 12-251-1

युधिष्ठिर उवाच ।
इमे वै मानवाः सर्वे धर्मं प्रति विशङ्किताः ।
कोऽयं धर्मः कुतो धर्मस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-२५१-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
ime vai mānavāḥ sarve dharmaṃ prati viśaṅkitāḥ |
ko'yaṃ dharmaḥ kuto dharmastanme brūhi pitāmaha || 12-251-1||

MHB 12-251-2

धर्मो न्वयमिहार्थः किममुत्रार्थोऽपि वा भवेत् ।
उभयार्थोऽपि वा धर्मस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-२५१-२॥
dharmo nvayamihārthaḥ kimamutrārtho'pi vā bhavet |
ubhayārtho'pi vā dharmastanme brūhi pitāmaha || 12-251-2||

MHB 12-251-3

भीष्म उवाच ।
सदाचारः स्मृतिर्वेदास्त्रिविधं धर्मलक्षणम् ।
चतुर्थमर्थमित्याहुः कवयो धर्मलक्षणम् ॥ १२-२५१-३॥
bhīṣma uvāca |
sadācāraḥ smṛtirvedāstrividhaṃ dharmalakṣaṇam |
caturthamarthamityāhuḥ kavayo dharmalakṣaṇam || 12-251-3||

MHB 12-251-4

अपि ह्युक्तानि कर्माणि व्यवस्यन्त्युत्तरावरे ।
लोकयात्रार्थमेवेह धर्मस्य नियमः कृतः ।
उभयत्र सुखोदर्क इह चैव परत्र च ॥ १२-२५१-४॥
api hyuktāni karmāṇi vyavasyantyuttarāvare |
lokayātrārthameveha dharmasya niyamaḥ kṛtaḥ |
ubhayatra sukhodarka iha caiva paratra ca || 12-251-4||

MHB 12-251-5

अलब्ध्वा निपुणं धर्मं पापः पापे प्रसज्जति ।
न च पापकृतः पापान्मुच्यन्ते केचिदापदि ॥ १२-२५१-५॥
alabdhvā nipuṇaṃ dharmaṃ pāpaḥ pāpe prasajjati |
na ca pāpakṛtaḥ pāpānmucyante kecidāpadi || 12-251-5||

MHB 12-251-6

अपापवादी भवति यदा भवति धर्मवित् ।
धर्मस्य निष्ठा स्वाचारस्तमेवाश्रित्य भोत्स्यसे ॥ १२-२५१-६॥
apāpavādī bhavati yadā bhavati dharmavit |
dharmasya niṣṭhā svācārastamevāśritya bhotsyase || 12-251-6||

MHB 12-251-7

यदाधर्मसमाविष्टो धनं गृह्णाति तस्करः ।
रमते निर्हरन्स्तेनः परवित्तमराजके ॥ १२-२५१-७॥
yadādharmasamāviṣṭo dhanaṃ gṛhṇāti taskaraḥ |
ramate nirharanstenaḥ paravittamarājake || 12-251-7||

MHB 12-251-8

यदास्य तद्धरन्त्यन्ये तदा राजानमिच्छति ।
तदा तेषां स्पृहयते ये वै तुष्टाः स्वकैर्धनैः ॥ १२-२५१-८॥
yadāsya taddharantyanye tadā rājānamicchati |
tadā teṣāṃ spṛhayate ye vai tuṣṭāḥ svakairdhanaiḥ || 12-251-8||

MHB 12-251-9

अभीतः शुचिरभ्येति राजद्वारमशङ्कितः ।
न हि दुश्चरितं किंचिदन्तरात्मनि पश्यति ॥ १२-२५१-९॥
abhītaḥ śucirabhyeti rājadvāramaśaṅkitaḥ |
na hi duścaritaṃ kiṃcidantarātmani paśyati || 12-251-9||

MHB 12-251-10

सत्यस्य वचनं साधु न सत्याद्विद्यते परम् ।
सत्येन विधृतं सर्वं सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम् ॥ १२-२५१-१०॥
satyasya vacanaṃ sādhu na satyādvidyate param |
satyena vidhṛtaṃ sarvaṃ sarvaṃ satye pratiṣṭhitam || 12-251-10||

MHB 12-251-11

अपि पापकृतो रौद्राः सत्यं कृत्वा पृथक्पृथक् ।
अद्रोहमविसंवादं प्रवर्तन्ते तदाश्रयाः ।
ते चेन्मिथोऽधृतिं कुर्युर्विनश्येयुरसंशयम् ॥ १२-२५१-११॥
api pāpakṛto raudrāḥ satyaṃ kṛtvā pṛthakpṛthak |
adrohamavisaṃvādaṃ pravartante tadāśrayāḥ |
te cenmitho'dhṛtiṃ kuryurvinaśyeyurasaṃśayam || 12-251-11||

MHB 12-251-12

न हर्तव्यं परधनमिति धर्मः सनातनः ।
मन्यन्ते बलवन्तस्तं दुर्बलैः संप्रवर्तितम् ।
यदा नियतिदौर्बल्यमथैषामेव रोचते ॥ १२-२५१-१२॥
na hartavyaṃ paradhanamiti dharmaḥ sanātanaḥ |
manyante balavantastaṃ durbalaiḥ saṃpravartitam |
yadā niyatidaurbalyamathaiṣāmeva rocate || 12-251-12||

MHB 12-251-13

न ह्यत्यन्तं बलयुता भवन्ति सुखिनोऽपि वा ।
तस्मादनार्जवे बुद्धिर्न कार्या ते कथंचन ॥ १२-२५१-१३॥
na hyatyantaṃ balayutā bhavanti sukhino'pi vā |
tasmādanārjave buddhirna kāryā te kathaṃcana || 12-251-13||

MHB 12-251-14

असाधुभ्योऽस्य न भयं न चोरेभ्यो न राजतः ।
न किंचित्कस्यचित्कुर्वन्निर्भयः शुचिरावसेत् ॥ १२-२५१-१४॥
asādhubhyo'sya na bhayaṃ na corebhyo na rājataḥ |
na kiṃcitkasyacitkurvannirbhayaḥ śucirāvaset || 12-251-14||

MHB 12-251-15

सर्वतः शङ्कते स्तेनो मृगो ग्राममिवेयिवान् ।
बहुधाचरितं पापमन्यत्रैवानुपश्यति ॥ १२-२५१-१५॥
sarvataḥ śaṅkate steno mṛgo grāmamiveyivān |
bahudhācaritaṃ pāpamanyatraivānupaśyati || 12-251-15||

MHB 12-251-16

मुदितः शुचिरभ्येति सर्वतो निर्भयः सदा ।
न हि दुश्चरितं किंचिदात्मनोऽन्येषु पश्यति ॥ १२-२५१-१६॥
muditaḥ śucirabhyeti sarvato nirbhayaḥ sadā |
na hi duścaritaṃ kiṃcidātmano'nyeṣu paśyati || 12-251-16||

MHB 12-251-17

दातव्यमित्ययं धर्म उक्तो भूतहिते रतैः ।
तं मन्यन्ते धनयुताः कृपणैः संप्रवर्तितम् ॥ १२-२५१-१७॥
dātavyamityayaṃ dharma ukto bhūtahite rataiḥ |
taṃ manyante dhanayutāḥ kṛpaṇaiḥ saṃpravartitam || 12-251-17||

MHB 12-251-18

यदा नियतिकार्पण्यमथैषामेव रोचते ।
न ह्यत्यन्तं धनवन्तो भवन्ति सुखिनोऽपि वा ॥ १२-२५१-१८॥
yadā niyatikārpaṇyamathaiṣāmeva rocate |
na hyatyantaṃ dhanavanto bhavanti sukhino'pi vā || 12-251-18||

MHB 12-251-19

यदन्यैर्विहितं नेच्छेदात्मनः कर्म पूरुषः ।
न तत्परेषु कुर्वीत जानन्नप्रियमात्मनः ॥ १२-२५१-१९॥
yadanyairvihitaṃ necchedātmanaḥ karma pūruṣaḥ |
na tatpareṣu kurvīta jānannapriyamātmanaḥ || 12-251-19||

MHB 12-251-20

योऽन्यस्य स्यादुपपतिः स कं किं वक्तुमर्हति ।
यदन्यस्तस्य तत्कुर्यान्न मृष्येदिति मे मतिः ॥ १२-२५१-२०॥
yo'nyasya syādupapatiḥ sa kaṃ kiṃ vaktumarhati |
yadanyastasya tatkuryānna mṛṣyediti me matiḥ || 12-251-20||

MHB 12-251-21

जीवितुं यः स्वयं चेच्छेत्कथं सोऽन्यं प्रघातयेत् ।
यद्यदात्मन इच्छेत तत्परस्यापि चिन्तयेत् ॥ १२-२५१-२१॥
jīvituṃ yaḥ svayaṃ cecchetkathaṃ so'nyaṃ praghātayet |
yadyadātmana iccheta tatparasyāpi cintayet || 12-251-21||

MHB 12-251-22

अतिरिक्तैः संविभजेद्भोगैरन्यानकिंचनान् ।
एतस्मात्कारणाद्धात्रा कुसीदं संप्रवर्तितम् ॥ १२-२५१-२२॥
atiriktaiḥ saṃvibhajedbhogairanyānakiṃcanān |
etasmātkāraṇāddhātrā kusīdaṃ saṃpravartitam || 12-251-22||

MHB 12-251-23

यस्मिंस्तु देवाः समये संतिष्ठेरंस्तथा भवेत् ।
अथ चेल्लाभसमये स्थितिर्धर्मेऽपि शोभना ॥ १२-२५१-२३॥
yasmiṃstu devāḥ samaye saṃtiṣṭheraṃstathā bhavet |
atha cellābhasamaye sthitirdharme'pi śobhanā || 12-251-23||

MHB 12-251-24

सर्वं प्रियाभ्युपगतं धर्ममाहुर्मनीषिणः ।
पश्यैतं लक्षणोद्देशं धर्माधर्मे युधिष्ठिर ॥ १२-२५१-२४॥
sarvaṃ priyābhyupagataṃ dharmamāhurmanīṣiṇaḥ |
paśyaitaṃ lakṣaṇoddeśaṃ dharmādharme yudhiṣṭhira || 12-251-24||

MHB 12-251-25

लोकसंग्रहसंयुक्तं विधात्रा विहितं पुरा ।
सूक्ष्मधर्मार्थनियतं सतां चरितमुत्तमम् ॥ १२-२५१-२५॥
lokasaṃgrahasaṃyuktaṃ vidhātrā vihitaṃ purā |
sūkṣmadharmārthaniyataṃ satāṃ caritamuttamam || 12-251-25||

MHB 12-251-26

धर्मलक्षणमाख्यातमेतत्ते कुरुसत्तम ।
तस्मादनार्जवे बुद्धिर्न कार्या ते कथंचन ॥ १२-२५१-२६॥
dharmalakṣaṇamākhyātametatte kurusattama |
tasmādanārjave buddhirna kāryā te kathaṃcana || 12-251-26||

Adhyaya: 252/353 (20)

MHB 12-252-1

युधिष्ठिर उवाच ।
सूक्ष्मं साधु समादिष्टं भवता धर्मलक्षणम् ।
प्रतिभा त्वस्ति मे काचित्तां ब्रूयामनुमानतः ॥ १२-२५२-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
sūkṣmaṃ sādhu samādiṣṭaṃ bhavatā dharmalakṣaṇam |
pratibhā tvasti me kācittāṃ brūyāmanumānataḥ || 12-252-1||

MHB 12-252-2

भूयांसो हृदये ये मे प्रश्नास्ते व्याहृतास्त्वया ।
इममन्यं प्रवक्ष्यामि न राजन्विग्रहादिव ॥ १२-२५२-२॥
bhūyāṃso hṛdaye ye me praśnāste vyāhṛtāstvayā |
imamanyaṃ pravakṣyāmi na rājanvigrahādiva || 12-252-2||

MHB 12-252-3

इमानि हि प्रापयन्ति सृजन्त्युत्तारयन्ति च ।
न धर्मः परिपाठेन शक्यो भारत वेदितुम् ॥ १२-२५२-३॥
imāni hi prāpayanti sṛjantyuttārayanti ca |
na dharmaḥ paripāṭhena śakyo bhārata veditum || 12-252-3||

MHB 12-252-4

अन्यो धर्मः समस्थस्य विषमस्थस्य चापरः ।
आपदस्तु कथं शक्याः परिपाठेन वेदितुम् ॥ १२-२५२-४॥
anyo dharmaḥ samasthasya viṣamasthasya cāparaḥ |
āpadastu kathaṃ śakyāḥ paripāṭhena veditum || 12-252-4||

MHB 12-252-5

सदाचारो मतो धर्मः सन्तस्त्वाचारलक्षणाः ।
साध्यासाध्यं कथं शक्यं सदाचारो ह्यलक्षणम् ॥ १२-२५२-५॥
sadācāro mato dharmaḥ santastvācāralakṣaṇāḥ |
sādhyāsādhyaṃ kathaṃ śakyaṃ sadācāro hyalakṣaṇam || 12-252-5||

MHB 12-252-6

दृश्यते धर्मरूपेण अधर्मं प्राकृतश्चरन् ।
धर्मं चाधर्मरूपेण कश्चिदप्राकृतश्चरन् ॥ १२-२५२-६॥
dṛśyate dharmarūpeṇa adharmaṃ prākṛtaścaran |
dharmaṃ cādharmarūpeṇa kaścidaprākṛtaścaran || 12-252-6||

MHB 12-252-7

पुनरस्य प्रमाणं हि निर्दिष्टं शास्त्रकोविदैः ।
वेदवादाश्चानुयुगं ह्रसन्तीति ह नः श्रुतम् ॥ १२-२५२-७॥
punarasya pramāṇaṃ hi nirdiṣṭaṃ śāstrakovidaiḥ |
vedavādāścānuyugaṃ hrasantīti ha naḥ śrutam || 12-252-7||

MHB 12-252-8

अन्ये कृतयुगे धर्मास्त्रेतायां द्वापरेऽपरे ।
अन्ये कलियुगे धर्मा यथाशक्तिकृता इव ॥ १२-२५२-८॥
anye kṛtayuge dharmāstretāyāṃ dvāpare'pare |
anye kaliyuge dharmā yathāśaktikṛtā iva || 12-252-8||

MHB 12-252-9

आम्नायवचनं सत्यमित्ययं लोकसंग्रहः ।
आम्नायेभ्यः परं वेदाः प्रसृता विश्वतोमुखाः ॥ १२-२५२-९॥
āmnāyavacanaṃ satyamityayaṃ lokasaṃgrahaḥ |
āmnāyebhyaḥ paraṃ vedāḥ prasṛtā viśvatomukhāḥ || 12-252-9||

MHB 12-252-10

ते चेत्सर्वे प्रमाणं वै प्रमाणं तन्न विद्यते ।
प्रमाणे चाप्रमाणे च विरुद्धे शास्त्रता कुतः ॥ १२-२५२-१०॥
te cetsarve pramāṇaṃ vai pramāṇaṃ tanna vidyate |
pramāṇe cāpramāṇe ca viruddhe śāstratā kutaḥ || 12-252-10||

MHB 12-252-11

धर्मस्य ह्रियमाणस्य बलवद्भिर्दुरात्मभिः ।
या या विक्रियते संस्था ततः सापि प्रणश्यति ॥ १२-२५२-११॥
dharmasya hriyamāṇasya balavadbhirdurātmabhiḥ |
yā yā vikriyate saṃsthā tataḥ sāpi praṇaśyati || 12-252-11||

MHB 12-252-12

विद्म चैवं न वा विद्म शक्यं वा वेदितुं न वा ।
अणीयान्क्षुरधाराया गरीयान्पर्वतादपि ॥ १२-२५२-१२॥
vidma caivaṃ na vā vidma śakyaṃ vā vedituṃ na vā |
aṇīyānkṣuradhārāyā garīyānparvatādapi || 12-252-12||

MHB 12-252-13

गन्धर्वनगराकारः प्रथमं संप्रदृश्यते ।
अन्वीक्ष्यमाणः कविभिः पुनर्गच्छत्यदर्शनम् ॥ १२-२५२-१३॥
gandharvanagarākāraḥ prathamaṃ saṃpradṛśyate |
anvīkṣyamāṇaḥ kavibhiḥ punargacchatyadarśanam || 12-252-13||

MHB 12-252-14

निपानानीव गोभ्याशे क्षेत्रे कुल्येव भारत ।
स्मृतोऽपि शाश्वतो धर्मो विप्रहीणो न दृश्यते ॥ १२-२५२-१४॥
nipānānīva gobhyāśe kṣetre kulyeva bhārata |
smṛto'pi śāśvato dharmo viprahīṇo na dṛśyate || 12-252-14||

MHB 12-252-15

कामादन्ये क्षयादन्ये कारणैरपरैस्तथा ।
असन्तो हि वृथाचारं भजन्ते बहवोऽपरे ॥ १२-२५२-१५॥
kāmādanye kṣayādanye kāraṇairaparaistathā |
asanto hi vṛthācāraṃ bhajante bahavo'pare || 12-252-15||

MHB 12-252-16

धर्मो भवति स क्षिप्रं विलीनस्त्वेव साधुषु ।
अन्ये तानाहुरुन्मत्तानपि चावहसन्त्युत ॥ १२-२५२-१६॥
dharmo bhavati sa kṣipraṃ vilīnastveva sādhuṣu |
anye tānāhurunmattānapi cāvahasantyuta || 12-252-16||

MHB 12-252-17

महाजना ह्युपावृत्ता राजधर्मं समाश्रिताः ।
न हि सर्वहितः कश्चिदाचारः संप्रदृश्यते ॥ १२-२५२-१७॥
mahājanā hyupāvṛttā rājadharmaṃ samāśritāḥ |
na hi sarvahitaḥ kaścidācāraḥ saṃpradṛśyate || 12-252-17||

MHB 12-252-18

तेनैवान्यः प्रभवति सोऽपरं बाधते पुनः ।
दृश्यते चैव स पुनस्तुल्यरूपो यदृच्छया ॥ १२-२५२-१८॥
tenaivānyaḥ prabhavati so'paraṃ bādhate punaḥ |
dṛśyate caiva sa punastulyarūpo yadṛcchayā || 12-252-18||

MHB 12-252-19

येनैवान्यः प्रभवति सोऽपरानपि बाधते ।
आचाराणामनैकाग्र्यं सर्वेषामेव लक्षयेत् ॥ १२-२५२-१९॥
yenaivānyaḥ prabhavati so'parānapi bādhate |
ācārāṇāmanaikāgryaṃ sarveṣāmeva lakṣayet || 12-252-19||

MHB 12-252-20

चिराभिपन्नः कविभिः पूर्वं धर्म उदाहृतः ।
तेनाचारेण पूर्वेण संस्था भवति शाश्वती ॥ १२-२५२-२०॥
cirābhipannaḥ kavibhiḥ pūrvaṃ dharma udāhṛtaḥ |
tenācāreṇa pūrveṇa saṃsthā bhavati śāśvatī || 12-252-20||

Adhyaya: 253/353 (51)

MHB 12-253-1

भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
तुलाधारस्य वाक्यानि धर्मे जाजलिना सह ॥ १२-२५३-१॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
tulādhārasya vākyāni dharme jājalinā saha || 12-253-1||

MHB 12-253-2

वने वनचरः कश्चिज्जाजलिर्नाम वै द्विजः ।
सागरोद्देशमागम्य तपस्तेपे महातपाः ॥ १२-२५३-२॥
vane vanacaraḥ kaścijjājalirnāma vai dvijaḥ |
sāgaroddeśamāgamya tapastepe mahātapāḥ || 12-253-2||

MHB 12-253-3

नियतो नियताहारश्चीराजिनजटाधरः ।
मलपङ्कधरो धीमान्बहून्वर्षगणान्मुनिः ॥ १२-२५३-३॥
niyato niyatāhāraścīrājinajaṭādharaḥ |
malapaṅkadharo dhīmānbahūnvarṣagaṇānmuniḥ || 12-253-3||

MHB 12-253-4

स कदाचिन्महातेजा जलवासो महीपते ।
चचार लोकान्विप्रर्षिः प्रेक्षमाणो मनोजवः ॥ १२-२५३-४॥
sa kadācinmahātejā jalavāso mahīpate |
cacāra lokānviprarṣiḥ prekṣamāṇo manojavaḥ || 12-253-4||

MHB 12-253-5

स चिन्तयामास मुनिर्जलमध्ये कदाचन ।
विप्रेक्ष्य सागरान्तां वै महीं सवनकाननाम् ॥ १२-२५३-५॥
sa cintayāmāsa munirjalamadhye kadācana |
viprekṣya sāgarāntāṃ vai mahīṃ savanakānanām || 12-253-5||

MHB 12-253-6

न मया सदृशोऽस्तीह लोके स्थावरजङ्गमे ।
अप्सु वैहायसं गच्छेन्मया योऽन्यः सहेति वै ॥ १२-२५३-६॥
na mayā sadṛśo'stīha loke sthāvarajaṅgame |
apsu vaihāyasaṃ gacchenmayā yo'nyaḥ saheti vai || 12-253-6||

MHB 12-253-7

स दृश्यमानो रक्षोभिर्जलमध्येऽवदत्ततः ।
अब्रुवंश्च पिशाचास्तं नैवं त्वं वक्तुमर्हसि ॥ १२-२५३-७॥
sa dṛśyamāno rakṣobhirjalamadhye'vadattataḥ |
abruvaṃśca piśācāstaṃ naivaṃ tvaṃ vaktumarhasi || 12-253-7||

MHB 12-253-8

तुलाधारो वणिग्धर्मा वाराणस्यां महायशाः ।
सोऽप्येवं नार्हते वक्तुं यथा त्वं द्विजसत्तम ॥ १२-२५३-८॥
tulādhāro vaṇigdharmā vārāṇasyāṃ mahāyaśāḥ |
so'pyevaṃ nārhate vaktuṃ yathā tvaṃ dvijasattama || 12-253-8||

MHB 12-253-9

इत्युक्तो जाजलिर्भूतैः प्रत्युवाच महातपाः ।
पश्येयं तमहं प्राज्ञं तुलाधारं यशस्विनम् ॥ १२-२५३-९॥
ityukto jājalirbhūtaiḥ pratyuvāca mahātapāḥ |
paśyeyaṃ tamahaṃ prājñaṃ tulādhāraṃ yaśasvinam || 12-253-9||

MHB 12-253-10

इति ब्रुवाणं तमृषिं रक्षांस्युद्धृत्य सागरात् ।
अब्रुवन्गच्छ पन्थानमास्थायेमं द्विजोत्तम ॥ १२-२५३-१०॥
iti bruvāṇaṃ tamṛṣiṃ rakṣāṃsyuddhṛtya sāgarāt |
abruvangaccha panthānamāsthāyemaṃ dvijottama || 12-253-10||

MHB 12-253-11

इत्युक्तो जाजलिर्भूतैर्जगाम विमनास्तदा ।
वाराणस्यां तुलाधारं समासाद्याब्रवीद्वचः ॥ १२-२५३-११॥
ityukto jājalirbhūtairjagāma vimanāstadā |
vārāṇasyāṃ tulādhāraṃ samāsādyābravīdvacaḥ || 12-253-11||

MHB 12-253-12

युधिष्ठिर उवाच ।
किं कृतं सुकृतं कर्म तात जाजलिना पुरा ।
येन सिद्धिं परां प्राप्तस्तन्नो व्याख्यातुमर्हसि ॥ १२-२५३-१२॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kiṃ kṛtaṃ sukṛtaṃ karma tāta jājalinā purā |
yena siddhiṃ parāṃ prāptastanno vyākhyātumarhasi || 12-253-12||

MHB 12-253-13

भीष्म उवाच ।
अतीव तपसा युक्तो घोरेण स बभूव ह ।
नद्युपस्पर्शनरतः सायं प्रातर्महातपाः ॥ १२-२५३-१३॥
bhīṣma uvāca |
atīva tapasā yukto ghoreṇa sa babhūva ha |
nadyupasparśanarataḥ sāyaṃ prātarmahātapāḥ || 12-253-13||

MHB 12-253-14

अग्नीन्परिचरन्सम्यक्स्वाध्यायपरमो द्विजः ।
वानप्रस्थविधानज्ञो जाजलिर्ज्वलितः श्रिया ॥ १२-२५३-१४॥
agnīnparicaransamyaksvādhyāyaparamo dvijaḥ |
vānaprasthavidhānajño jājalirjvalitaḥ śriyā || 12-253-14||

MHB 12-253-15

सत्ये तपसि तिष्ठन्स न च धर्ममवैक्षत ।
वर्षास्वाकाशशायी स हेमन्ते जलसंश्रयः ॥ १२-२५३-१५॥
satye tapasi tiṣṭhansa na ca dharmamavaikṣata |
varṣāsvākāśaśāyī sa hemante jalasaṃśrayaḥ || 12-253-15||

MHB 12-253-16

वातातपसहो ग्रीष्मे न च धर्ममविन्दत ।
दुःखशय्याश्च विविधा भूमौ च परिवर्तनम् ॥ १२-२५३-१६॥
vātātapasaho grīṣme na ca dharmamavindata |
duḥkhaśayyāśca vividhā bhūmau ca parivartanam || 12-253-16||

MHB 12-253-17

ततः कदाचित्स मुनिर्वर्षास्वाकाशमास्थितः ।
अन्तरिक्षाज्जलं मूर्ध्ना प्रत्यगृह्णान्मुहुर्मुहुः ॥ १२-२५३-१७॥
tataḥ kadācitsa munirvarṣāsvākāśamāsthitaḥ |
antarikṣājjalaṃ mūrdhnā pratyagṛhṇānmuhurmuhuḥ || 12-253-17||

MHB 12-253-18

अथ तस्य जटाः क्लिन्ना बभूवुर्ग्रथिताः प्रभो ।
अरण्यगमनान्नित्यं मलिनो मलसंयुताः ॥ १२-२५३-१८॥
atha tasya jaṭāḥ klinnā babhūvurgrathitāḥ prabho |
araṇyagamanānnityaṃ malino malasaṃyutāḥ || 12-253-18||

MHB 12-253-19

स कदाचिन्निराहारो वायुभक्षो महातपाः ।
तस्थौ काष्ठवदव्यग्रो न चचाल च कर्हिचित् ॥ १२-२५३-१९॥
sa kadācinnirāhāro vāyubhakṣo mahātapāḥ |
tasthau kāṣṭhavadavyagro na cacāla ca karhicit || 12-253-19||

MHB 12-253-20

तस्य स्म स्थाणुभूतस्य निर्विचेष्टस्य भारत ।
कुलिङ्गशकुनौ राजन्नीडं शिरसि चक्रतुः ॥ १२-२५३-२०॥
tasya sma sthāṇubhūtasya nirviceṣṭasya bhārata |
kuliṅgaśakunau rājannīḍaṃ śirasi cakratuḥ || 12-253-20||

MHB 12-253-21

स तौ दयावान्विप्रर्षिरुपप्रैक्षत दम्पती ।
कुर्वाणं नीडकं तत्र जटासु तृणतन्तुभिः ॥ १२-२५३-२१॥
sa tau dayāvānviprarṣirupapraikṣata dampatī |
kurvāṇaṃ nīḍakaṃ tatra jaṭāsu tṛṇatantubhiḥ || 12-253-21||

MHB 12-253-22

यदा स न चलत्येव स्थाणुभूतो महातपाः ।
ततस्तौ परिविश्वस्तौ सुखं तत्रोषतुस्तदा ॥ १२-२५३-२२॥
yadā sa na calatyeva sthāṇubhūto mahātapāḥ |
tatastau pariviśvastau sukhaṃ tatroṣatustadā || 12-253-22||

MHB 12-253-23

अतीतास्वथ वर्षासु शरत्काल उपस्थिते ।
प्राजापत्येन विधिना विश्वासात्काममोहितौ ॥ १२-२५३-२३॥
atītāsvatha varṣāsu śaratkāla upasthite |
prājāpatyena vidhinā viśvāsātkāmamohitau || 12-253-23||

MHB 12-253-24

तत्रापातयतां राजञ्शिरस्यण्डानि खेचरौ ।
तान्यबुध्यत तेजस्वी स विप्रः संशितव्रतः ॥ १२-२५३-२४॥
tatrāpātayatāṃ rājañśirasyaṇḍāni khecarau |
tānyabudhyata tejasvī sa vipraḥ saṃśitavrataḥ || 12-253-24||

MHB 12-253-25

बुद्ध्वा च स महातेजा न चचालैव जाजलिः ।
धर्मे धृतमना नित्यं नाधर्मं स त्वरोचयत् ॥ १२-२५३-२५॥
buddhvā ca sa mahātejā na cacālaiva jājaliḥ |
dharme dhṛtamanā nityaṃ nādharmaṃ sa tvarocayat || 12-253-25||

MHB 12-253-26

अहन्यहनि चागम्य ततस्तौ तस्य मूर्धनि ।
आश्वासितौ वै वसतः संप्रहृष्टौ तदा विभो ॥ १२-२५३-२६॥
ahanyahani cāgamya tatastau tasya mūrdhani |
āśvāsitau vai vasataḥ saṃprahṛṣṭau tadā vibho || 12-253-26||

MHB 12-253-27

अण्डेभ्यस्त्वथ पुष्टेभ्यः प्रजायन्त शकुन्तकाः ।
व्यवर्धन्त च तत्रैव न चाकम्पत जाजलिः ॥ १२-२५३-२७॥
aṇḍebhyastvatha puṣṭebhyaḥ prajāyanta śakuntakāḥ |
vyavardhanta ca tatraiva na cākampata jājaliḥ || 12-253-27||

MHB 12-253-28

स रक्षमाणस्त्वण्डानि कुलिङ्गानां यतव्रतः ।
तथैव तस्थौ धर्मात्मा निर्विचेष्टः समाहितः ॥ १२-२५३-२८॥
sa rakṣamāṇastvaṇḍāni kuliṅgānāṃ yatavrataḥ |
tathaiva tasthau dharmātmā nirviceṣṭaḥ samāhitaḥ || 12-253-28||

MHB 12-253-29

ततस्तु कालसमये बभूवुस्तेऽथ पक्षिणः ।
बुबुधे तांश्च स मुनिर्जातपक्षाञ्शकुन्तकान् ॥ १२-२५३-२९॥
tatastu kālasamaye babhūvuste'tha pakṣiṇaḥ |
bubudhe tāṃśca sa munirjātapakṣāñśakuntakān || 12-253-29||

MHB 12-253-30

ततः कदाचित्तांस्तत्र पश्यन्पक्षीन्यतव्रतः ।
बभूव परमप्रीतस्तदा मतिमतां वरः ॥ १२-२५३-३०॥
tataḥ kadācittāṃstatra paśyanpakṣīnyatavrataḥ |
babhūva paramaprītastadā matimatāṃ varaḥ || 12-253-30||

MHB 12-253-31

तथा तानभिसंवृद्धान्दृष्ट्वा चाप्नुवतां मुदम् ।
शकुनौ निर्भयौ तत्र ऊषतुश्चात्मजैः सह ॥ १२-२५३-३१॥
tathā tānabhisaṃvṛddhāndṛṣṭvā cāpnuvatāṃ mudam |
śakunau nirbhayau tatra ūṣatuścātmajaiḥ saha || 12-253-31||

MHB 12-253-32

जातपक्षांश्च सोऽपश्यदुड्डीनान्पुनरागतान् ।
सायं सायं द्विजान्विप्रो न चाकम्पत जाजलिः ॥ १२-२५३-३२॥
jātapakṣāṃśca so'paśyaduḍḍīnānpunarāgatān |
sāyaṃ sāyaṃ dvijānvipro na cākampata jājaliḥ || 12-253-32||

MHB 12-253-33

कदाचित्पुनरभ्येत्य पुनर्गच्छन्ति संततम् ।
त्यक्ता मातृपितृभ्यां ते न चाकम्पत जाजलिः ॥ १२-२५३-३३॥
kadācitpunarabhyetya punargacchanti saṃtatam |
tyaktā mātṛpitṛbhyāṃ te na cākampata jājaliḥ || 12-253-33||

MHB 12-253-34

अथ ते दिवसं चारीं गत्वा सायं पुनर्नृप ।
उपावर्तन्त तत्रैव निवासार्थं शकुन्तकाः ॥ १२-२५३-३४॥
atha te divasaṃ cārīṃ gatvā sāyaṃ punarnṛpa |
upāvartanta tatraiva nivāsārthaṃ śakuntakāḥ || 12-253-34||

MHB 12-253-35

कदाचिद्दिवसान्पञ्च समुत्पत्य विहंगमाः ।
षष्ठेऽहनि समाजग्मुर्न चाकम्पत जाजलिः ॥ १२-२५३-३५॥
kadāciddivasānpañca samutpatya vihaṃgamāḥ |
ṣaṣṭhe'hani samājagmurna cākampata jājaliḥ || 12-253-35||

MHB 12-253-36

क्रमेण च पुनः सर्वे दिवसानि बहून्यपि ।
नोपावर्तन्त शकुना जातप्राणाः स्म ते यदा ॥ १२-२५३-३६॥
krameṇa ca punaḥ sarve divasāni bahūnyapi |
nopāvartanta śakunā jātaprāṇāḥ sma te yadā || 12-253-36||

MHB 12-253-37

कदाचिन्मासमात्रेण समुत्पत्य विहंगमाः ।
नैवागच्छंस्ततो राजन्प्रातिष्ठत स जाजलिः ॥ १२-२५३-३७॥
kadācinmāsamātreṇa samutpatya vihaṃgamāḥ |
naivāgacchaṃstato rājanprātiṣṭhata sa jājaliḥ || 12-253-37||

MHB 12-253-38

ततस्तेषु प्रलीनेषु जाजलिर्जातविस्मयः ।
सिद्धोऽस्मीति मतिं चक्रे ततस्तं मान आविशत् ॥ १२-२५३-३८॥
tatasteṣu pralīneṣu jājalirjātavismayaḥ |
siddho'smīti matiṃ cakre tatastaṃ māna āviśat || 12-253-38||

MHB 12-253-39

स तथा निर्गतान्दृष्ट्वा शकुन्तान्नियतव्रतः ।
संभावितात्मा संभाव्य भृशं प्रीतस्तदाभवन् ॥ १२-२५३-३९॥
sa tathā nirgatāndṛṣṭvā śakuntānniyatavrataḥ |
saṃbhāvitātmā saṃbhāvya bhṛśaṃ prītastadābhavan || 12-253-39||

MHB 12-253-40

स नद्यां समुपस्पृश्य तर्पयित्वा हुताशनम् ।
उदयन्तमथादित्यमभ्यगच्छन्महातपाः ॥ १२-२५३-४०॥
sa nadyāṃ samupaspṛśya tarpayitvā hutāśanam |
udayantamathādityamabhyagacchanmahātapāḥ || 12-253-40||

MHB 12-253-41

संभाव्य चटकान्मूर्ध्नि जाजलिर्जपतां वरः ।
आस्फोटयत्तदाकाशे धर्मः प्राप्तो मयेति वै ॥ १२-२५३-४१॥
saṃbhāvya caṭakānmūrdhni jājalirjapatāṃ varaḥ |
āsphoṭayattadākāśe dharmaḥ prāpto mayeti vai || 12-253-41||

MHB 12-253-42

अथान्तरिक्षे वागासीत्तां स शुश्राव जाजलिः ।
धर्मेण न समस्त्वं वै तुलाधारस्य जाजले ॥ १२-२५३-४२॥
athāntarikṣe vāgāsīttāṃ sa śuśrāva jājaliḥ |
dharmeṇa na samastvaṃ vai tulādhārasya jājale || 12-253-42||

MHB 12-253-43

वाराणस्यां महाप्राज्ञस्तुलाधारः प्रतिष्ठितः ।
सोऽप्येवं नार्हते वक्तुं यथा त्वं भाषसे द्विज ॥ १२-२५३-४३॥
vārāṇasyāṃ mahāprājñastulādhāraḥ pratiṣṭhitaḥ |
so'pyevaṃ nārhate vaktuṃ yathā tvaṃ bhāṣase dvija || 12-253-43||

MHB 12-253-44

सोऽमर्षवशमापन्नस्तुलाधारदिदृक्षया ।
पृथिवीमचरद्राजन्यत्रसायंगृहो मुनिः ॥ १२-२५३-४४॥
so'marṣavaśamāpannastulādhāradidṛkṣayā |
pṛthivīmacaradrājanyatrasāyaṃgṛho muniḥ || 12-253-44||

MHB 12-253-45

कालेन महतागच्छत्स तु वाराणसीं पुरीम् ।
विक्रीणन्तं च पण्यानि तुलाधारं ददर्श सः ॥ १२-२५३-४५॥
kālena mahatāgacchatsa tu vārāṇasīṃ purīm |
vikrīṇantaṃ ca paṇyāni tulādhāraṃ dadarśa saḥ || 12-253-45||

MHB 12-253-46

सोऽपि दृष्ट्वैव तं विप्रमायान्तं भाण्डजीवनः ।
समुत्थाय सुसंहृष्टः स्वागतेनाभ्यपूजयत् ॥ १२-२५३-४६॥
so'pi dṛṣṭvaiva taṃ vipramāyāntaṃ bhāṇḍajīvanaḥ |
samutthāya susaṃhṛṣṭaḥ svāgatenābhyapūjayat || 12-253-46||

MHB 12-253-47

तुलाधार उवाच ।
आयानेवासि विदितो मम ब्रह्मन्न संशयः ।
ब्रवीमि यत्तु वचनं तच्छृणुष्व द्विजोत्तम ॥ १२-२५३-४७॥
tulādhāra uvāca |
āyānevāsi vidito mama brahmanna saṃśayaḥ |
bravīmi yattu vacanaṃ tacchṛṇuṣva dvijottama || 12-253-47||

MHB 12-253-48

सागरानूपमाश्रित्य तपस्तप्तं त्वया महत् ।
न च धर्मस्य संज्ञां त्वं पुरा वेत्थ कथंचन ॥ १२-२५३-४८॥
sāgarānūpamāśritya tapastaptaṃ tvayā mahat |
na ca dharmasya saṃjñāṃ tvaṃ purā vettha kathaṃcana || 12-253-48||

MHB 12-253-49

ततः सिद्धस्य तपसा तव विप्र शकुन्तकाः ।
क्षिप्रं शिरस्यजायन्त ते च संभावितास्त्वया ॥ १२-२५३-४९॥
tataḥ siddhasya tapasā tava vipra śakuntakāḥ |
kṣipraṃ śirasyajāyanta te ca saṃbhāvitāstvayā || 12-253-49||

MHB 12-253-50

जातपक्षा यदा ते च गताश्चारीमितस्ततः ।
मन्यमानस्ततो धर्मं चटकप्रभवं द्विज ।
खे वाचं त्वमथाश्रौषीर्मां प्रति द्विजसत्तम ॥ १२-२५३-५०॥
jātapakṣā yadā te ca gatāścārīmitastataḥ |
manyamānastato dharmaṃ caṭakaprabhavaṃ dvija |
khe vācaṃ tvamathāśrauṣīrmāṃ prati dvijasattama || 12-253-50||

MHB 12-253-51

अमर्षवशमापन्नस्ततः प्राप्तो भवानिह ।
करवाणि प्रियं किं ते तद्ब्रूहि द्विजसत्तम ॥ १२-२५३-५१॥
amarṣavaśamāpannastataḥ prāpto bhavāniha |
karavāṇi priyaṃ kiṃ te tadbrūhi dvijasattama || 12-253-51||

Adhyaya: 254/353 (52)

MHB 12-254-1

भीष्म उवाच ।
इत्युक्तः स तदा तेन तुलाधारेण धीमता ।
प्रोवाच वचनं धीमाञ्जाजलिर्जपतां वरः ॥ १२-२५४-१॥
bhīṣma uvāca |
ityuktaḥ sa tadā tena tulādhāreṇa dhīmatā |
provāca vacanaṃ dhīmāñjājalirjapatāṃ varaḥ || 12-254-1||

MHB 12-254-2

विक्रीणानः सर्वरसान्सर्वगन्धांश्च वाणिज ।
वनस्पतीनोषधीश्च तेषां मूलफलानि च ॥ १२-२५४-२॥
vikrīṇānaḥ sarvarasānsarvagandhāṃśca vāṇija |
vanaspatīnoṣadhīśca teṣāṃ mūlaphalāni ca || 12-254-2||

MHB 12-254-3

अध्यगा नैष्ठिकीं बुद्धिं कुतस्त्वामिदमागतम् ।
एतदाचक्ष्व मे सर्वं निखिलेन महामते ॥ १२-२५४-३॥
adhyagā naiṣṭhikīṃ buddhiṃ kutastvāmidamāgatam |
etadācakṣva me sarvaṃ nikhilena mahāmate || 12-254-3||

MHB 12-254-4

एवमुक्तस्तुलाधारो ब्राह्मणेन यशस्विना ।
उवाच धर्मसूक्ष्माणि वैश्यो धर्मार्थतत्त्ववित् ।
जाजलिं कष्टतपसं ज्ञानतृप्तस्तदा नृप ॥ १२-२५४-४॥
evamuktastulādhāro brāhmaṇena yaśasvinā |
uvāca dharmasūkṣmāṇi vaiśyo dharmārthatattvavit |
jājaliṃ kaṣṭatapasaṃ jñānatṛptastadā nṛpa || 12-254-4||

MHB 12-254-5

वेदाहं जाजले धर्मं सरहस्यं सनातनम् ।
सर्वभूतहितं मैत्रं पुराणं यं जना विदुः ॥ १२-२५४-५॥
vedāhaṃ jājale dharmaṃ sarahasyaṃ sanātanam |
sarvabhūtahitaṃ maitraṃ purāṇaṃ yaṃ janā viduḥ || 12-254-5||

MHB 12-254-6

अद्रोहेणैव भूतानामल्पद्रोहेण वा पुनः ।
या वृत्तिः स परो धर्मस्तेन जीवामि जाजले ॥ १२-२५४-६॥
adroheṇaiva bhūtānāmalpadroheṇa vā punaḥ |
yā vṛttiḥ sa paro dharmastena jīvāmi jājale || 12-254-6||

MHB 12-254-7

परिच्छिन्नैः काष्ठतृणैर्मयेदं शरणं कृतम् ।
अलक्तं पद्मकं तुङ्गं गन्धांश्चोच्चावचांस्तथा ॥ १२-२५४-७॥
paricchinnaiḥ kāṣṭhatṛṇairmayedaṃ śaraṇaṃ kṛtam |
alaktaṃ padmakaṃ tuṅgaṃ gandhāṃścoccāvacāṃstathā || 12-254-7||

MHB 12-254-8

रसांश्च तांस्तान्विप्रर्षे मद्यवर्जानहं बहून् ।
क्रीत्वा वै प्रतिविक्रीणे परहस्तादमायया ॥ १२-२५४-८॥
rasāṃśca tāṃstānviprarṣe madyavarjānahaṃ bahūn |
krītvā vai prativikrīṇe parahastādamāyayā || 12-254-8||

MHB 12-254-9

सर्वेषां यः सुहृन्नित्यं सर्वेषां च हिते रतः ।
कर्मणा मनसा वाचा स धर्मं वेद जाजले ॥ १२-२५४-९॥
sarveṣāṃ yaḥ suhṛnnityaṃ sarveṣāṃ ca hite rataḥ |
karmaṇā manasā vācā sa dharmaṃ veda jājale || 12-254-9||

MHB 12-254-10

नाहं परेषां कर्माणि प्रशंसामि शपामि वा ।
आकाशस्येव विप्रर्षे पश्यँल्लोकस्य चित्रताम् ॥ १२-२५४-१०॥
nāhaṃ pareṣāṃ karmāṇi praśaṃsāmi śapāmi vā |
ākāśasyeva viprarṣe paśya~llokasya citratām || 12-254-10||

MHB 12-254-11

नानुरुध्ये विरुध्ये वा न द्वेष्मि न च कामये ।
समोऽस्मि सर्वभूतेषु पश्य मे जाजले व्रतम् ॥ १२-२५४-११॥
nānurudhye virudhye vā na dveṣmi na ca kāmaye |
samo'smi sarvabhūteṣu paśya me jājale vratam || 12-254-11||

MHB 12-254-12

इष्टानिष्टविमुक्तस्य प्रीतिरागबहिष्कृतः ।
तुला मे सर्वभूतेषु समा तिष्ठति जाजले ॥ १२-२५४-१२॥
iṣṭāniṣṭavimuktasya prītirāgabahiṣkṛtaḥ |
tulā me sarvabhūteṣu samā tiṣṭhati jājale || 12-254-12||

MHB 12-254-13

इति मां त्वं विजानीहि सर्वलोकस्य जाजले ।
समं मतिमतां श्रेष्ठ समलोष्टाश्मकाञ्चनम् ॥ १२-२५४-१३॥
iti māṃ tvaṃ vijānīhi sarvalokasya jājale |
samaṃ matimatāṃ śreṣṭha samaloṣṭāśmakāñcanam || 12-254-13||

MHB 12-254-14

यथान्धबधिरोन्मत्ता उच्छ्वासपरमाः सदा ।
देवैरपिहितद्वाराः सोपमा पश्यतो मम ॥ १२-२५४-१४॥
yathāndhabadhironmattā ucchvāsaparamāḥ sadā |
devairapihitadvārāḥ sopamā paśyato mama || 12-254-14||

MHB 12-254-15

यथा वृद्धातुरकृशा निःस्पृहा विषयान्प्रति ।
तथार्थकामभोगेषु ममापि विगता स्पृहा ॥ १२-२५४-१५॥
yathā vṛddhāturakṛśā niḥspṛhā viṣayānprati |
tathārthakāmabhogeṣu mamāpi vigatā spṛhā || 12-254-15||

MHB 12-254-16

यदा चायं न बिभेति यदा चास्मान्न बिभ्यति ।
यदा नेच्छति न द्वेष्टि तदा सिध्यति वै द्विजः ॥ १२-२५४-१६॥
yadā cāyaṃ na bibheti yadā cāsmānna bibhyati |
yadā necchati na dveṣṭi tadā sidhyati vai dvijaḥ || 12-254-16||

MHB 12-254-17

यदा न कुरुते भावं सर्वभूतेषु पापकम् ।
कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ १२-२५४-१७॥
yadā na kurute bhāvaṃ sarvabhūteṣu pāpakam |
karmaṇā manasā vācā brahma saṃpadyate tadā || 12-254-17||

MHB 12-254-18

न भूतो न भविष्यश्च न च धर्मोऽस्ति कश्चन ।
योऽभयः सर्वभूतानां स प्राप्नोत्यभयं पदम् ॥ १२-२५४-१८॥
na bhūto na bhaviṣyaśca na ca dharmo'sti kaścana |
yo'bhayaḥ sarvabhūtānāṃ sa prāpnotyabhayaṃ padam || 12-254-18||

MHB 12-254-19

यस्मादुद्विजते लोकः सर्वो मृत्युमुखादिव ।
वाक्क्रूराद्दण्डपारुष्यात्स प्राप्नोति महद्भयम् ॥ १२-२५४-१९॥
yasmādudvijate lokaḥ sarvo mṛtyumukhādiva |
vākkrūrāddaṇḍapāruṣyātsa prāpnoti mahadbhayam || 12-254-19||

MHB 12-254-20

यथावद्वर्तमानानां वृद्धानां पुत्रपौत्रिणाम् ।
अनुवर्तामहे वृत्तमहिंस्राणां महात्मनाम् ॥ १२-२५४-२०॥
yathāvadvartamānānāṃ vṛddhānāṃ putrapautriṇām |
anuvartāmahe vṛttamahiṃsrāṇāṃ mahātmanām || 12-254-20||

MHB 12-254-21

प्रनष्टः शाश्वतो धर्मः सदाचारेण मोहितः ।
तेन वैद्यस्तपस्वी वा बलवान्वा विमोह्यते ॥ १२-२५४-२१॥
pranaṣṭaḥ śāśvato dharmaḥ sadācāreṇa mohitaḥ |
tena vaidyastapasvī vā balavānvā vimohyate || 12-254-21||

MHB 12-254-22

आचाराज्जाजले प्राज्ञः क्षिप्रं धर्ममवाप्नुयात् ।
एवं यः साधुभिर्दान्तश्चरेदद्रोहचेतसा ॥ १२-२५४-२२॥
ācārājjājale prājñaḥ kṣipraṃ dharmamavāpnuyāt |
evaṃ yaḥ sādhubhirdāntaścaredadrohacetasā || 12-254-22||

MHB 12-254-23

नद्यां यथा चेह काष्ठमुह्यमानं यदृच्छया ।
यदृच्छयैव काष्ठेन संधिं गच्छेत केनचित् ॥ १२-२५४-२३॥
nadyāṃ yathā ceha kāṣṭhamuhyamānaṃ yadṛcchayā |
yadṛcchayaiva kāṣṭhena saṃdhiṃ gaccheta kenacit || 12-254-23||

MHB 12-254-24

तत्रापराणि दारूणि संसृज्यन्ते ततस्ततः ।
तृणकाष्ठकरीषाणि कदा चिन्नसमीक्षया ।
एवमेवायमाचारः प्रादुर्भूतो यतस्ततः ॥ १२-२५४-२४॥
tatrāparāṇi dārūṇi saṃsṛjyante tatastataḥ |
tṛṇakāṣṭhakarīṣāṇi kadā cinnasamīkṣayā |
evamevāyamācāraḥ prādurbhūto yatastataḥ || 12-254-24||

MHB 12-254-25

यस्मान्नोद्विजते भूतं जातु किंचित्कथंचन ।
अभयं सर्वभूतेभ्यः स प्राप्नोति सदा मुने ॥ १२-२५४-२५॥
yasmānnodvijate bhūtaṃ jātu kiṃcitkathaṃcana |
abhayaṃ sarvabhūtebhyaḥ sa prāpnoti sadā mune || 12-254-25||

MHB 12-254-26

यस्मादुद्विजते विद्वन्सर्वलोको वृकादिव ।
क्रोशतस्तीरमासाद्य यथा सर्वे जलेचराः ॥ १२-२५४-२६॥
yasmādudvijate vidvansarvaloko vṛkādiva |
krośatastīramāsādya yathā sarve jalecarāḥ || 12-254-26||

MHB 12-254-27

सहायवान्द्रव्यवान्यः सुभगोऽन्योऽपरस्तथा ।
ततस्तानेव कवयः शास्त्रेषु प्रवदन्त्युत ।
कीर्त्यर्थमल्पहृल्लेखाः पटवः कृत्स्ननिर्णयाः ॥ १२-२५४-२७॥
sahāyavāndravyavānyaḥ subhago'nyo'parastathā |
tatastāneva kavayaḥ śāstreṣu pravadantyuta |
kīrtyarthamalpahṛllekhāḥ paṭavaḥ kṛtsnanirṇayāḥ || 12-254-27||

MHB 12-254-28

तपोभिर्यज्ञदानैश्च वाक्यैः प्रज्ञाश्रितैस्तथा ।
प्राप्नोत्यभयदानस्य यद्यत्फलमिहाश्नुते ॥ १२-२५४-२८॥
tapobhiryajñadānaiśca vākyaiḥ prajñāśritaistathā |
prāpnotyabhayadānasya yadyatphalamihāśnute || 12-254-28||

MHB 12-254-29

लोके यः सर्वभूतेभ्यो ददात्यभयदक्षिणाम् ।
स सर्वयज्ञैरीजानः प्राप्नोत्यभयदक्षिणाम् ।
न भूतानामहिंसाया ज्यायान्धर्मोऽस्ति कश्चन ॥ १२-२५४-२९॥
loke yaḥ sarvabhūtebhyo dadātyabhayadakṣiṇām |
sa sarvayajñairījānaḥ prāpnotyabhayadakṣiṇām |
na bhūtānāmahiṃsāyā jyāyāndharmo'sti kaścana || 12-254-29||

MHB 12-254-30

यस्मान्नोद्विजते भूतं जातु किंचित्कथंचन ।
सोऽभयं सर्वभूतेभ्यः संप्राप्नोति महामुने ॥ १२-२५४-३०॥
yasmānnodvijate bhūtaṃ jātu kiṃcitkathaṃcana |
so'bhayaṃ sarvabhūtebhyaḥ saṃprāpnoti mahāmune || 12-254-30||

MHB 12-254-31

यस्मादुद्विजते लोकः सर्पाद्वेश्मगतादिव ।
न स धर्ममवाप्नोति इह लोके परत्र च ॥ १२-२५४-३१॥
yasmādudvijate lokaḥ sarpādveśmagatādiva |
na sa dharmamavāpnoti iha loke paratra ca || 12-254-31||

MHB 12-254-32

सर्वभूतात्मभूतस्य सम्यग्भूतानि पश्यतः ।
देवापि मार्गे मुह्यन्ति अपदस्य पदैषिणः ॥ १२-२५४-३२॥
sarvabhūtātmabhūtasya samyagbhūtāni paśyataḥ |
devāpi mārge muhyanti apadasya padaiṣiṇaḥ || 12-254-32||

MHB 12-254-33

दानं भूताभयस्याहुः सर्वदानेभ्य उत्तमम् ।
ब्रवीमि ते सत्यमिदं श्रद्दधस्व च जाजले ॥ १२-२५४-३३॥
dānaṃ bhūtābhayasyāhuḥ sarvadānebhya uttamam |
bravīmi te satyamidaṃ śraddadhasva ca jājale || 12-254-33||

MHB 12-254-34

स एव सुभगो भूत्वा पुनर्भवति दुर्भगः ।
व्यापत्तिं कर्मणां दृष्ट्वा जुगुप्सन्ति जनाः सदा ॥ १२-२५४-३४॥
sa eva subhago bhūtvā punarbhavati durbhagaḥ |
vyāpattiṃ karmaṇāṃ dṛṣṭvā jugupsanti janāḥ sadā || 12-254-34||

MHB 12-254-35

अकारणो हि नेहास्ति धर्मः सूक्ष्मोऽपि जाजले ।
भूतभव्यार्थमेवेह धर्मप्रवचनं कृतम् ॥ १२-२५४-३५॥
akāraṇo hi nehāsti dharmaḥ sūkṣmo'pi jājale |
bhūtabhavyārthameveha dharmapravacanaṃ kṛtam || 12-254-35||

MHB 12-254-36

सूक्ष्मत्वान्न स विज्ञातुं शक्यते बहुनिह्नवः ।
उपलभ्यान्तरा चान्यानाचारानवबुध्यते ॥ १२-२५४-३६॥
sūkṣmatvānna sa vijñātuṃ śakyate bahunihnavaḥ |
upalabhyāntarā cānyānācārānavabudhyate || 12-254-36||

MHB 12-254-37

ये च छिन्दन्ति वृषणान्ये च भिन्दन्ति नस्तकान् ।
वहन्ति महतो भारान्बध्नन्ति दमयन्ति च ॥ १२-२५४-३७॥
ye ca chindanti vṛṣaṇānye ca bhindanti nastakān |
vahanti mahato bhārānbadhnanti damayanti ca || 12-254-37||

MHB 12-254-38

हत्वा सत्त्वानि खादन्ति तान्कथं न विगर्हसे ।
मानुषा मानुषानेव दासभोगेन भुञ्जते ॥ १२-२५४-३८॥
hatvā sattvāni khādanti tānkathaṃ na vigarhase |
mānuṣā mānuṣāneva dāsabhogena bhuñjate || 12-254-38||

MHB 12-254-39

वधबन्धविरोधेन कारयन्ति दिवानिशम् ।
आत्मना चापि जानासि यद्दुःखं वधताडने ॥ १२-२५४-३९॥
vadhabandhavirodhena kārayanti divāniśam |
ātmanā cāpi jānāsi yadduḥkhaṃ vadhatāḍane || 12-254-39||

MHB 12-254-40

पञ्चेन्द्रियेषु भूतेषु सर्वं वसति दैवतम् ।
आदित्यश्चन्द्रमा वायुर्ब्रह्मा प्राणः क्रतुर्यमः ॥ १२-२५४-४०॥
pañcendriyeṣu bhūteṣu sarvaṃ vasati daivatam |
ādityaścandramā vāyurbrahmā prāṇaḥ kraturyamaḥ || 12-254-40||

MHB 12-254-41

तानि जीवानि विक्रीय का मृतेषु विचारणा ।
का तैले का घृते ब्रह्मन्मधुन्यप्स्वौषधेषु वा ॥ १२-२५४-४१॥
tāni jīvāni vikrīya kā mṛteṣu vicāraṇā |
kā taile kā ghṛte brahmanmadhunyapsvauṣadheṣu vā || 12-254-41||

MHB 12-254-42

अदंशमशके देशे सुखं संवर्धितान्पशून् ।
तांश्च मातुः प्रियाञ्जानन्नाक्रम्य बहुधा नराः ।
बहुदंशकुशान्देशान्नयन्ति बहुकर्दमान् ॥ १२-२५४-४२॥
adaṃśamaśake deśe sukhaṃ saṃvardhitānpaśūn |
tāṃśca mātuḥ priyāñjānannākramya bahudhā narāḥ |
bahudaṃśakuśāndeśānnayanti bahukardamān || 12-254-42||

MHB 12-254-43

वाहसंपीडिता धुर्याः सीदन्त्यविधिनापरे ।
न मन्ये भ्रूणहत्यापि विशिष्टा तेन कर्मणा ॥ १२-२५४-४३॥
vāhasaṃpīḍitā dhuryāḥ sīdantyavidhināpare |
na manye bhrūṇahatyāpi viśiṣṭā tena karmaṇā || 12-254-43||

MHB 12-254-44

कृषिं साध्विति मन्यन्ते सा च वृत्तिः सुदारुणा ।
भूमिं भूमिशयांश्चैव हन्ति काष्ठमयोमुखम् ।
तथैवानडुहो युक्तान्समवेक्षस्व जाजले ॥ १२-२५४-४४॥
kṛṣiṃ sādhviti manyante sā ca vṛttiḥ sudāruṇā |
bhūmiṃ bhūmiśayāṃścaiva hanti kāṣṭhamayomukham |
tathaivānaḍuho yuktānsamavekṣasva jājale || 12-254-44||

MHB 12-254-45

अघ्न्या इति गवां नाम क एनान्हन्तुमर्हति ।
महच्चकाराकुशलं पृषध्रो गालभन्निव ॥ १२-२५४-४५॥
aghnyā iti gavāṃ nāma ka enānhantumarhati |
mahaccakārākuśalaṃ pṛṣadhro gālabhanniva || 12-254-45||

MHB 12-254-46

ऋषयो यतयो ह्येतन्नहुषे प्रत्यवेदयन् ।
गां मातरं चाप्यवधीर्वृषभं च प्रजापतिम् ।
अकार्यं नहुषाकार्षीर्लप्स्यामस्त्वत्कृते भयम् ॥ १२-२५४-४६॥
ṛṣayo yatayo hyetannahuṣe pratyavedayan |
gāṃ mātaraṃ cāpyavadhīrvṛṣabhaṃ ca prajāpatim |
akāryaṃ nahuṣākārṣīrlapsyāmastvatkṛte bhayam || 12-254-46||

MHB 12-254-47

शतं चैकं च रोगाणां सर्वभूतेष्वपातयन् ।
ऋषयस्ते महाभागाः प्रजास्वेव हि जाजले ।
भ्रूणहं नहुषं त्वाहुर्न ते होष्यामहे हविः ॥ १२-२५४-४७॥
śataṃ caikaṃ ca rogāṇāṃ sarvabhūteṣvapātayan |
ṛṣayaste mahābhāgāḥ prajāsveva hi jājale |
bhrūṇahaṃ nahuṣaṃ tvāhurna te hoṣyāmahe haviḥ || 12-254-47||

MHB 12-254-48

इत्युक्त्वा ते महात्मानः सर्वे तत्त्वार्थदर्शिनः ।
ऋषयो यतयः शान्तास्तरसा प्रत्यवेदयन् ॥ १२-२५४-४८॥
ityuktvā te mahātmānaḥ sarve tattvārthadarśinaḥ |
ṛṣayo yatayaḥ śāntāstarasā pratyavedayan || 12-254-48||

MHB 12-254-49

ईदृशानशिवान्घोरानाचारानिह जाजले ।
केवलाचरितत्वात्तु निपुणान्नावबुध्यसे ॥ १२-२५४-४९॥
īdṛśānaśivānghorānācārāniha jājale |
kevalācaritatvāttu nipuṇānnāvabudhyase || 12-254-49||

MHB 12-254-50

कारणाद्धर्ममन्विच्छेन्न लोकचरितं चरेत् ।
यो हन्याद्यश्च मां स्तौति तत्रापि शृणु जाजले ॥ १२-२५४-५०॥
kāraṇāddharmamanvicchenna lokacaritaṃ caret |
yo hanyādyaśca māṃ stauti tatrāpi śṛṇu jājale || 12-254-50||

MHB 12-254-51

समौ तावपि मे स्यातां न हि मे स्तः प्रियाप्रिये ।
एतदीदृशकं धर्मं प्रशंसन्ति मनीषिणः ॥ १२-२५४-५१॥
samau tāvapi me syātāṃ na hi me staḥ priyāpriye |
etadīdṛśakaṃ dharmaṃ praśaṃsanti manīṣiṇaḥ || 12-254-51||

MHB 12-254-52

उपपत्त्या हि संपन्नो यतिभिश्चैव सेव्यते ।
सततं धर्मशीलैश्च नैपुण्येनोपलक्षितः ॥ १२-२५४-५२॥
upapattyā hi saṃpanno yatibhiścaiva sevyate |
satataṃ dharmaśīlaiśca naipuṇyenopalakṣitaḥ || 12-254-52||

Adhyaya: 255/353 (41)

MHB 12-255-1

जाजलिरुवाच ।
यथा प्रवर्तितो धर्मस्तुलां धारयता त्वया ।
स्वर्गद्वारं च वृत्तिं च भूतानामवरोत्स्यते ॥ १२-२५५-१॥
jājaliruvāca |
yathā pravartito dharmastulāṃ dhārayatā tvayā |
svargadvāraṃ ca vṛttiṃ ca bhūtānāmavarotsyate || 12-255-1||

MHB 12-255-2

कृष्या ह्यन्नं प्रभवति ततस्त्वमपि जीवसि ।
पशुभिश्चौषधीभिश्च मर्त्या जीवन्ति वाणिज ॥ १२-२५५-२॥
kṛṣyā hyannaṃ prabhavati tatastvamapi jīvasi |
paśubhiścauṣadhībhiśca martyā jīvanti vāṇija || 12-255-2||

MHB 12-255-3

यतो यज्ञः प्रभवति नास्तिक्यमपि जल्पसि ।
न हि वर्तेदयं लोको वार्तामुत्सृज्य केवलम् ॥ १२-२५५-३॥
yato yajñaḥ prabhavati nāstikyamapi jalpasi |
na hi vartedayaṃ loko vārtāmutsṛjya kevalam || 12-255-3||

MHB 12-255-4

तुलाधार उवाच ।
वक्ष्यामि जाजले वृत्तिं नास्मि ब्राह्मण नास्तिकः ।
न च यज्ञं विनिन्दामि यज्ञवित्तु सुदुर्लभः ॥ १२-२५५-४॥
tulādhāra uvāca |
vakṣyāmi jājale vṛttiṃ nāsmi brāhmaṇa nāstikaḥ |
na ca yajñaṃ vinindāmi yajñavittu sudurlabhaḥ || 12-255-4||

MHB 12-255-5

नमो ब्राह्मणयज्ञाय ये च यज्ञविदो जनाः ।
स्वयज्ञं ब्राह्मणा हित्वा क्षात्रं यज्ञमिहास्थिताः ॥ १२-२५५-५॥
namo brāhmaṇayajñāya ye ca yajñavido janāḥ |
svayajñaṃ brāhmaṇā hitvā kṣātraṃ yajñamihāsthitāḥ || 12-255-5||

MHB 12-255-6

लुब्धैर्वित्तपरैर्ब्रह्मन्नास्तिकैः संप्रवर्तितम् ।
वेदवादानविज्ञाय सत्याभासमिवानृतम् ॥ १२-२५५-६॥
lubdhairvittaparairbrahmannāstikaiḥ saṃpravartitam |
vedavādānavijñāya satyābhāsamivānṛtam || 12-255-6||

MHB 12-255-7

इदं देयमिदं देयमिति नान्तं चिकीर्षति ।
अतः स्तैन्यं प्रभवति विकर्माणि च जाजले ।
तदेव सुकृतं हव्यं येन तुष्यन्ति देवताः ॥ १२-२५५-७॥
idaṃ deyamidaṃ deyamiti nāntaṃ cikīrṣati |
ataḥ stainyaṃ prabhavati vikarmāṇi ca jājale |
tadeva sukṛtaṃ havyaṃ yena tuṣyanti devatāḥ || 12-255-7||

MHB 12-255-8

नमस्कारेण हविषा स्वाध्यायैरौषधैस्तथा ।
पूजा स्याद्देवतानां हि यथा शास्त्रनिदर्शनम् ॥ १२-२५५-८॥
namaskāreṇa haviṣā svādhyāyairauṣadhaistathā |
pūjā syāddevatānāṃ hi yathā śāstranidarśanam || 12-255-8||

MHB 12-255-9

इष्टापूर्तादसाधूनां विषमा जायते प्रजा ।
लुब्धेभ्यो जायते लुब्धः समेभ्यो जायते समः ॥ १२-२५५-९॥
iṣṭāpūrtādasādhūnāṃ viṣamā jāyate prajā |
lubdhebhyo jāyate lubdhaḥ samebhyo jāyate samaḥ || 12-255-9||

MHB 12-255-10

यजमानो यथात्मानमृत्विजश्च तथा प्रजाः ।
यज्ञात्प्रजा प्रभवति नभसोऽम्भ इवामलम् ॥ १२-२५५-१०॥
yajamāno yathātmānamṛtvijaśca tathā prajāḥ |
yajñātprajā prabhavati nabhaso'mbha ivāmalam || 12-255-10||

MHB 12-255-11

अग्नौ प्रास्ताहुतिर्ब्रह्मन्नादित्यमुपतिष्ठति ।
आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः ॥ १२-२५५-११॥
agnau prāstāhutirbrahmannādityamupatiṣṭhati |
ādityājjāyate vṛṣṭirvṛṣṭerannaṃ tataḥ prajāḥ || 12-255-11||

MHB 12-255-12

तस्मात्स्वनुष्ठितात्पूर्वे सर्वान्कामांश्च लेभिरे ।
अकृष्टपच्या पृथिवी आशीर्भिर्वीरुधोऽभवन् ।
न ते यज्ञेष्वात्मसु वा फलं पश्यन्ति किंचन ॥ १२-२५५-१२॥
tasmātsvanuṣṭhitātpūrve sarvānkāmāṃśca lebhire |
akṛṣṭapacyā pṛthivī āśīrbhirvīrudho'bhavan |
na te yajñeṣvātmasu vā phalaṃ paśyanti kiṃcana || 12-255-12||

MHB 12-255-13

शङ्कमानाः फलं यज्ञे ये यजेरन्कथंचन ।
जायन्तेऽसाधवो धूर्ता लुब्धा वित्तप्रयोजनाः ॥ १२-२५५-१३॥
śaṅkamānāḥ phalaṃ yajñe ye yajerankathaṃcana |
jāyante'sādhavo dhūrtā lubdhā vittaprayojanāḥ || 12-255-13||

MHB 12-255-14

स स्म पापकृतां लोकान्गच्छेदशुभकर्मणा ।
प्रमाणमप्रमाणेन यः कुर्यादशुभं नरः ।
पापात्मा सोऽकृतप्रज्ञः सदैवेह द्विजोत्तम ॥ १२-२५५-१४॥
sa sma pāpakṛtāṃ lokāngacchedaśubhakarmaṇā |
pramāṇamapramāṇena yaḥ kuryādaśubhaṃ naraḥ |
pāpātmā so'kṛtaprajñaḥ sadaiveha dvijottama || 12-255-14||

MHB 12-255-15

कर्तव्यमिति कर्तव्यं वेत्ति यो ब्राह्मणोभयम् ।
ब्रह्मैव वर्तते लोके नैति कर्तव्यतां पुनः ॥ १२-२५५-१५॥
kartavyamiti kartavyaṃ vetti yo brāhmaṇobhayam |
brahmaiva vartate loke naiti kartavyatāṃ punaḥ || 12-255-15||

MHB 12-255-16

विगुणं च पुनः कर्म ज्याय इत्यनुशुश्रुम ।
सर्वभूतोपघातश्च फलभावे च संयमः ॥ १२-२५५-१६॥
viguṇaṃ ca punaḥ karma jyāya ityanuśuśruma |
sarvabhūtopaghātaśca phalabhāve ca saṃyamaḥ || 12-255-16||

MHB 12-255-17

सत्ययज्ञा दमयज्ञा अलुब्धाश्चात्मतृप्तयः ।
उत्पन्नत्यागिनः सर्वे जना आसन्नमत्सराः ॥ १२-२५५-१७॥
satyayajñā damayajñā alubdhāścātmatṛptayaḥ |
utpannatyāginaḥ sarve janā āsannamatsarāḥ || 12-255-17||

MHB 12-255-18

क्षेत्रक्षेत्रज्ञतत्त्वज्ञाः स्वयज्ञपरिनिष्ठिताः ।
ब्राह्मं वेदमधीयन्तस्तोषयन्त्यमरानपि ॥ १२-२५५-१८॥
kṣetrakṣetrajñatattvajñāḥ svayajñapariniṣṭhitāḥ |
brāhmaṃ vedamadhīyantastoṣayantyamarānapi || 12-255-18||

MHB 12-255-19

अखिलं दैवतं सर्वं ब्रह्म ब्राह्मणसंश्रितम् ।
तृप्यन्ति तृप्यतो देवास्तृप्तास्तृप्तस्य जाजले ॥ १२-२५५-१९॥
akhilaṃ daivataṃ sarvaṃ brahma brāhmaṇasaṃśritam |
tṛpyanti tṛpyato devāstṛptāstṛptasya jājale || 12-255-19||

MHB 12-255-20

यथा सर्वरसैस्तृप्तो नाभिनन्दति किंचन ।
तथा प्रज्ञानतृप्तस्य नित्यं तृप्तिः सुखोदया ॥ १२-२५५-२०॥
yathā sarvarasaistṛpto nābhinandati kiṃcana |
tathā prajñānatṛptasya nityaṃ tṛptiḥ sukhodayā || 12-255-20||

MHB 12-255-21

धर्मारामा धर्मसुखाः कृत्स्नव्यवसितास्तथा ।
अस्ति नस्तत्त्वतो भूय इति प्रज्ञागवेषिणः ॥ १२-२५५-२१॥
dharmārāmā dharmasukhāḥ kṛtsnavyavasitāstathā |
asti nastattvato bhūya iti prajñāgaveṣiṇaḥ || 12-255-21||

MHB 12-255-22

ज्ञानविज्ञानिनः केचित्परं पारं तितीर्षवः ।
अतीव तत्सदा पुण्यं पुण्याभिजनसंहितम् ॥ १२-२५५-२२॥
jñānavijñāninaḥ kecitparaṃ pāraṃ titīrṣavaḥ |
atīva tatsadā puṇyaṃ puṇyābhijanasaṃhitam || 12-255-22||

MHB 12-255-23

यत्र गत्वा न शोचन्ति न च्यवन्ति व्यथन्ति च ।
ते तु तद्ब्रह्मणः स्थानं प्राप्नुवन्तीह सात्त्विकाः ॥ १२-२५५-२३॥
yatra gatvā na śocanti na cyavanti vyathanti ca |
te tu tadbrahmaṇaḥ sthānaṃ prāpnuvantīha sāttvikāḥ || 12-255-23||

MHB 12-255-24

नैव ते स्वर्गमिच्छन्ति न यजन्ति यशोधनैः ।
सतां वर्त्मानुवर्तन्ते यथाबलमहिंसया ॥ १२-२५५-२४॥
naiva te svargamicchanti na yajanti yaśodhanaiḥ |
satāṃ vartmānuvartante yathābalamahiṃsayā || 12-255-24||

MHB 12-255-25

वनस्पतीनोषधीश्च फलमूलं च ते विदुः ।
न चैतानृत्विजो लुब्धा याजयन्ति धनार्थिनः ॥ १२-२५५-२५॥
vanaspatīnoṣadhīśca phalamūlaṃ ca te viduḥ |
na caitānṛtvijo lubdhā yājayanti dhanārthinaḥ || 12-255-25||

MHB 12-255-26

स्वमेव चार्थं कुर्वाणा यज्ञं चक्रुः पुनर्द्विजाः ।
परिनिष्ठितकर्माणः प्रजानुग्रहकाम्यया ॥ १२-२५५-२६॥
svameva cārthaṃ kurvāṇā yajñaṃ cakruḥ punardvijāḥ |
pariniṣṭhitakarmāṇaḥ prajānugrahakāmyayā || 12-255-26||

MHB 12-255-27

प्रापयेयुः प्रजाः स्वर्गं स्वधर्मचरणेन वै ।
इति मे वर्तते बुद्धिः समा सर्वत्र जाजले ॥ १२-२५५-२७॥
prāpayeyuḥ prajāḥ svargaṃ svadharmacaraṇena vai |
iti me vartate buddhiḥ samā sarvatra jājale || 12-255-27||

MHB 12-255-28

प्रयुञ्जते यानि यज्ञे सदा प्राज्ञा द्विजर्षभ ।
तेन ते देवयानेन पथा यान्ति महामुने ॥ १२-२५५-२८॥
prayuñjate yāni yajñe sadā prājñā dvijarṣabha |
tena te devayānena pathā yānti mahāmune || 12-255-28||

MHB 12-255-29

आवृत्तिस्तत्र चैकस्य नास्त्यावृत्तिर्मनीषिणाम् ।
उभौ तौ देवयानेन गच्छतो जाजले पथा ॥ १२-२५५-२९॥
āvṛttistatra caikasya nāstyāvṛttirmanīṣiṇām |
ubhau tau devayānena gacchato jājale pathā || 12-255-29||

MHB 12-255-30

स्वयं चैषामनडुहो युज्यन्ति च वहन्ति च ।
स्वयमुस्राश्च दुह्यन्ते मनःसंकल्पसिद्धिभिः ॥ १२-२५५-३०॥
svayaṃ caiṣāmanaḍuho yujyanti ca vahanti ca |
svayamusrāśca duhyante manaḥsaṃkalpasiddhibhiḥ || 12-255-30||

MHB 12-255-31

स्वयं यूपानुपादाय यजन्ते स्वाप्तदक्षिणैः ।
यस्तथाभावितात्मा स्यात्स गामालब्धुमर्हति ॥ १२-२५५-३१॥
svayaṃ yūpānupādāya yajante svāptadakṣiṇaiḥ |
yastathābhāvitātmā syātsa gāmālabdhumarhati || 12-255-31||

MHB 12-255-32

ओषधीभिस्तथा ब्रह्मन्यजेरंस्ते नतादृशाः ।
बुद्धित्यागं पुरस्कृत्य तादृशं प्रब्रवीमि ते ॥ १२-२५५-३२॥
oṣadhībhistathā brahmanyajeraṃste natādṛśāḥ |
buddhityāgaṃ puraskṛtya tādṛśaṃ prabravīmi te || 12-255-32||

MHB 12-255-33

निराशिषमनारम्भं निर्नमस्कारमस्तुतिम् ।
अक्षीणं क्षीणकर्माणं तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ १२-२५५-३३॥
nirāśiṣamanārambhaṃ nirnamaskāramastutim |
akṣīṇaṃ kṣīṇakarmāṇaṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ || 12-255-33||

MHB 12-255-34

नाश्रावयन्न च यजन्न ददद्ब्राह्मणेषु च ।
ग्राम्यां वृत्तिं लिप्समानः कां गतिं याति जाजले ।
इदं तु दैवतं कृत्वा यथा यज्ञमवाप्नुयात् ॥ १२-२५५-३४॥
nāśrāvayanna ca yajanna dadadbrāhmaṇeṣu ca |
grāmyāṃ vṛttiṃ lipsamānaḥ kāṃ gatiṃ yāti jājale |
idaṃ tu daivataṃ kṛtvā yathā yajñamavāpnuyāt || 12-255-34||

MHB 12-255-35

जाजलिरुवाच ।
न वै मुनीनां शृणुमः स्म तत्त्वं पृच्छामि त्वा वाणिज कष्टमेतत् ।
पूर्वे पूर्वे चास्य नावेक्षमाणा नातः परं तमृषयः स्थापयन्ति ॥ १२-२५५-३५॥
jājaliruvāca |
na vai munīnāṃ śṛṇumaḥ sma tattvaṃ pṛcchāmi tvā vāṇija kaṣṭametat |
pūrve pūrve cāsya nāvekṣamāṇā nātaḥ paraṃ tamṛṣayaḥ sthāpayanti || 12-255-35||

MHB 12-255-36

अस्मिन्नेवात्मतीर्थे न पशवः प्राप्नुयुः सुखम् ।
अथ स्वकर्मणा केन वाणिज प्राप्नुयात्सुखम् ।
शंस मे तन्महाप्राज्ञ भृशं वै श्रद्दधामि ते ॥ १२-२५५-३६॥
asminnevātmatīrthe na paśavaḥ prāpnuyuḥ sukham |
atha svakarmaṇā kena vāṇija prāpnuyātsukham |
śaṃsa me tanmahāprājña bhṛśaṃ vai śraddadhāmi te || 12-255-36||

MHB 12-255-37

तुलाधार उवाच ।
उत यज्ञा उतायज्ञा मखं नार्हन्ति ते क्वचित् ।
आज्येन पयसा दध्ना पूर्णाहुत्या विशेषतः ।
वालैः शृङ्गेण पादेन संभवत्येव गौर्मखम् ॥ १२-२५५-३७॥
tulādhāra uvāca |
uta yajñā utāyajñā makhaṃ nārhanti te kvacit |
ājyena payasā dadhnā pūrṇāhutyā viśeṣataḥ |
vālaiḥ śṛṅgeṇa pādena saṃbhavatyeva gaurmakham || 12-255-37||

MHB 12-255-38

पत्नीं चानेन विधिना प्रकरोति नियोजयन् ।
पुरोडाशो हि सर्वेषां पशूनां मेध्य उच्यते ॥ १२-२५५-३८॥
patnīṃ cānena vidhinā prakaroti niyojayan |
puroḍāśo hi sarveṣāṃ paśūnāṃ medhya ucyate || 12-255-38||

MHB 12-255-39

सर्वा नद्यः सरस्वत्यः सर्वे पुण्याः शिलोच्चयाः ।
जाजले तीर्थमात्मैव मा स्म देशातिथिर्भव ॥ १२-२५५-३९॥
sarvā nadyaḥ sarasvatyaḥ sarve puṇyāḥ śiloccayāḥ |
jājale tīrthamātmaiva mā sma deśātithirbhava || 12-255-39||

MHB 12-255-40

एतानीदृशकान्धर्मानाचरन्निह जाजले ।
कारणैर्धर्ममन्विच्छन्न लोकानाप्नुते शुभान् ॥ १२-२५५-४०॥
etānīdṛśakāndharmānācaranniha jājale |
kāraṇairdharmamanvicchanna lokānāpnute śubhān || 12-255-40||

MHB 12-255-41

भीष्म उवाच ।
एतानीदृशकान्धर्मांस्तुलाधारः प्रशंसति ।
उपपत्त्या हि संपन्नान्नित्यं सद्भिर्निषेवितान् ॥ १२-२५५-४१॥
bhīṣma uvāca |
etānīdṛśakāndharmāṃstulādhāraḥ praśaṃsati |
upapattyā hi saṃpannānnityaṃ sadbhirniṣevitān || 12-255-41||

Adhyaya: 256/353 (22)

MHB 12-256-1

तुलाधार उवाच ।
सद्भिर्वा यदि वासद्भिरयं पन्थाः समाश्रितः ।
प्रत्यक्षं क्रियतां साधु ततो ज्ञास्यसि तद्यथा ॥ १२-२५६-१॥
tulādhāra uvāca |
sadbhirvā yadi vāsadbhirayaṃ panthāḥ samāśritaḥ |
pratyakṣaṃ kriyatāṃ sādhu tato jñāsyasi tadyathā || 12-256-1||

MHB 12-256-2

एते शकुन्ता बहवः समन्ताद्विचरन्ति हि ।
तवोत्तमाङ्गे संभूताः श्येनाश्चान्याश्च जातयः ॥ १२-२५६-२॥
ete śakuntā bahavaḥ samantādvicaranti hi |
tavottamāṅge saṃbhūtāḥ śyenāścānyāśca jātayaḥ || 12-256-2||

MHB 12-256-3

आह्वयैनान्महाब्रह्मन्विशमानांस्ततस्ततः ।
पश्येमान्हस्तपादेषु श्लिष्टान्देहे च सर्वशः ॥ १२-२५६-३॥
āhvayainānmahābrahmanviśamānāṃstatastataḥ |
paśyemānhastapādeṣu śliṣṭāndehe ca sarvaśaḥ || 12-256-3||

MHB 12-256-4

संभावयन्ति पितरं त्वया संभाविताः खगाः ।
असंशयं पिता च त्वं पुत्रानाह्वय जाजले ॥ १२-२५६-४॥
saṃbhāvayanti pitaraṃ tvayā saṃbhāvitāḥ khagāḥ |
asaṃśayaṃ pitā ca tvaṃ putrānāhvaya jājale || 12-256-4||

MHB 12-256-5

भीष्म उवाच ।
ततो जाजलिना तेन समाहूताः पतत्रिणः ।
वाचमुच्चारयन्दिव्यां धर्मस्य वचनात्किल ॥ १२-२५६-५॥
bhīṣma uvāca |
tato jājalinā tena samāhūtāḥ patatriṇaḥ |
vācamuccārayandivyāṃ dharmasya vacanātkila || 12-256-5||

MHB 12-256-6

अहिंसादिकृतं कर्म इह चैव परत्र च ।
स्पर्धा निहन्ति वै ब्रह्मन्साहता हन्ति तं नरम् ॥ १२-२५६-६॥
ahiṃsādikṛtaṃ karma iha caiva paratra ca |
spardhā nihanti vai brahmansāhatā hanti taṃ naram || 12-256-6||

MHB 12-256-7

श्रद्धावृद्धं वाङ्मनसी न यज्ञस्त्रातुमर्हति ।
अत्र गाथा ब्रह्मगीताः कीर्तयन्ति पुराविदः ॥ १२-२५६-७॥
śraddhāvṛddhaṃ vāṅmanasī na yajñastrātumarhati |
atra gāthā brahmagītāḥ kīrtayanti purāvidaḥ || 12-256-7||

MHB 12-256-8

शुचेरश्रद्दधानस्य श्रद्दधानस्य चाशुचेः ।
देवाश्चित्तममन्यन्त सदृशं यज्ञकर्मणि ॥ १२-२५६-८॥
śuceraśraddadhānasya śraddadhānasya cāśuceḥ |
devāścittamamanyanta sadṛśaṃ yajñakarmaṇi || 12-256-8||

MHB 12-256-9

श्रोत्रियस्य कदर्यस्य वदान्यस्य च वार्धुषेः ।
मीमांसित्वोभयं देवाः सममन्नमकल्पयन् ॥ १२-२५६-९॥
śrotriyasya kadaryasya vadānyasya ca vārdhuṣeḥ |
mīmāṃsitvobhayaṃ devāḥ samamannamakalpayan || 12-256-9||

MHB 12-256-10

प्रजापतिस्तानुवाच विषमं कृतमित्युत ।
श्रद्धापूतं वदान्यस्य हतमश्रद्धयेतरत् ।
भोज्यमन्नं वदान्यस्य कदर्यस्य न वार्धुषेः ॥ १२-२५६-१०॥
prajāpatistānuvāca viṣamaṃ kṛtamityuta |
śraddhāpūtaṃ vadānyasya hatamaśraddhayetarat |
bhojyamannaṃ vadānyasya kadaryasya na vārdhuṣeḥ || 12-256-10||

MHB 12-256-11

अश्रद्दधान एवैको देवानां नार्हते हविः ।
तस्यैवान्नं न भोक्तव्यमिति धर्मविदो विदुः ॥ १२-२५६-११॥
aśraddadhāna evaiko devānāṃ nārhate haviḥ |
tasyaivānnaṃ na bhoktavyamiti dharmavido viduḥ || 12-256-11||

MHB 12-256-12

अश्रद्धा परमं पापं श्रद्धा पापप्रमोचनी ।
जहाति पापं श्रद्धावान्सर्पो जीर्णामिव त्वचम् ॥ १२-२५६-१२॥
aśraddhā paramaṃ pāpaṃ śraddhā pāpapramocanī |
jahāti pāpaṃ śraddhāvānsarpo jīrṇāmiva tvacam || 12-256-12||

MHB 12-256-13

ज्यायसी या पवित्राणां निवृत्तिः श्रद्धया सह ।
निवृत्तशीलदोषो यः श्रद्धावान्पूत एव सः ॥ १२-२५६-१३॥
jyāyasī yā pavitrāṇāṃ nivṛttiḥ śraddhayā saha |
nivṛttaśīladoṣo yaḥ śraddhāvānpūta eva saḥ || 12-256-13||

MHB 12-256-14

किं तस्य तपसा कार्यं किं वृत्तेन किमात्मना ।
श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः ॥ १२-२५६-१४॥
kiṃ tasya tapasā kāryaṃ kiṃ vṛttena kimātmanā |
śraddhāmayo'yaṃ puruṣo yo yacchraddhaḥ sa eva saḥ || 12-256-14||

MHB 12-256-15

इति धर्मः समाख्यातः सद्भिर्धर्मार्थदर्शिभिः ।
वयं जिज्ञासमानास्त्वा संप्राप्ता धर्मदर्शनात् ॥ १२-२५६-१५॥
iti dharmaḥ samākhyātaḥ sadbhirdharmārthadarśibhiḥ |
vayaṃ jijñāsamānāstvā saṃprāptā dharmadarśanāt || 12-256-15||

MHB 12-256-16

स्पर्धां जहि महाप्राज्ञ ततः प्राप्स्यसि यत्परम् ।
श्रद्धावाञ्श्रद्दधानश्च धर्मांश्चैवेह वाणिजः ।
स्ववर्त्मनि स्थितश्चैव गरीयानेष जाजले ॥ १२-२५६-१६॥
spardhāṃ jahi mahāprājña tataḥ prāpsyasi yatparam |
śraddhāvāñśraddadhānaśca dharmāṃścaiveha vāṇijaḥ |
svavartmani sthitaścaiva garīyāneṣa jājale || 12-256-16||

MHB 12-256-17

एवं बहुमतार्थं च तुलाधारेण भाषितम् ।
सम्यक्चैवमुपालब्धो धर्मश्चोक्तः सनातनः ॥ १२-२५६-१७॥
evaṃ bahumatārthaṃ ca tulādhāreṇa bhāṣitam |
samyakcaivamupālabdho dharmaścoktaḥ sanātanaḥ || 12-256-17||

MHB 12-256-18

तस्य विख्यातवीर्यस्य श्रुत्वा वाक्यानि स द्विजः ।
तुलाधारस्य कौन्तेय शान्तिमेवान्वपद्यत ॥ १२-२५६-१८॥
tasya vikhyātavīryasya śrutvā vākyāni sa dvijaḥ |
tulādhārasya kaunteya śāntimevānvapadyata || 12-256-18||

MHB 12-256-19

ततोऽचिरेण कालेन तुलाधारः स एव च ।
दिवं गत्वा महाप्राज्ञौ विहरेतां यथासुखम् ।
स्वं स्वं स्थानमुपागम्य स्वकर्मफलनिर्जितम् ॥ १२-२५६-१९॥
tato'cireṇa kālena tulādhāraḥ sa eva ca |
divaṃ gatvā mahāprājñau viharetāṃ yathāsukham |
svaṃ svaṃ sthānamupāgamya svakarmaphalanirjitam || 12-256-19||

MHB 12-256-20

समानां श्रद्दधानानां संयतानां सुचेतसाम् ।
कुर्वतां यज्ञ इत्येव न यज्ञो जातु नेष्यते ॥ १२-२५६-२०॥
samānāṃ śraddadhānānāṃ saṃyatānāṃ sucetasām |
kurvatāṃ yajña ityeva na yajño jātu neṣyate || 12-256-20||

MHB 12-256-21

श्रद्धा वै सात्त्विकी देवी सूर्यस्य दुहिता नृप ।
सावित्री प्रसवित्री च जीवविश्वासिनी तथा ॥ १२-२५६-२१॥
śraddhā vai sāttvikī devī sūryasya duhitā nṛpa |
sāvitrī prasavitrī ca jīvaviśvāsinī tathā || 12-256-21||

MHB 12-256-22

वाग्वृद्धं त्रायते श्रद्धा मनोवृद्धं च भारत ।
यथौपम्योपदेशेन किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ १२-२५६-२२॥
vāgvṛddhaṃ trāyate śraddhā manovṛddhaṃ ca bhārata |
yathaupamyopadeśena kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi || 12-256-22||

Adhyaya: 257/353 (13)

MHB 12-257-1

भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
प्रजानामनुकम्पार्थं गीतं राज्ञा विचख्नुना ॥ १२-२५७-१॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
prajānāmanukampārthaṃ gītaṃ rājñā vicakhnunā || 12-257-1||

MHB 12-257-2

छिन्नस्थूणं वृषं दृष्ट्वा विरावं च गवां भृशम् ।
गोग्रहे यज्ञवाटस्य प्रेक्षमाणः स पार्थिवः ॥ १२-२५७-२॥
chinnasthūṇaṃ vṛṣaṃ dṛṣṭvā virāvaṃ ca gavāṃ bhṛśam |
gograhe yajñavāṭasya prekṣamāṇaḥ sa pārthivaḥ || 12-257-2||

MHB 12-257-3

स्वस्ति गोभ्योऽस्तु लोकेषु ततो निर्वचनं कृतम् ।
हिंसायां हि प्रवृत्तायामाशीरेषानुकल्पिता ॥ १२-२५७-३॥
svasti gobhyo'stu lokeṣu tato nirvacanaṃ kṛtam |
hiṃsāyāṃ hi pravṛttāyāmāśīreṣānukalpitā || 12-257-3||

MHB 12-257-4

अव्यवस्थितमर्यादैर्विमूढैर्नास्तिकैर्नरैः ।
संशयात्मभिरव्यक्तैर्हिंसा समनुकीर्तिता ॥ १२-२५७-४॥
avyavasthitamaryādairvimūḍhairnāstikairnaraiḥ |
saṃśayātmabhiravyaktairhiṃsā samanukīrtitā || 12-257-4||

MHB 12-257-5

सर्वकर्मस्वहिंसा हि धर्मात्मा मनुरब्रवीत् ।
कामरागाद्विहिंसन्ति बहिर्वेद्यां पशून्नराः ॥ १२-२५७-५॥
sarvakarmasvahiṃsā hi dharmātmā manurabravīt |
kāmarāgādvihiṃsanti bahirvedyāṃ paśūnnarāḥ || 12-257-5||

MHB 12-257-6

तस्मात्प्रमाणतः कार्यो धर्मः सूक्ष्मो विजानता ।
अहिंसैव हि सर्वेभ्यो धर्मेभ्यो ज्यायसी मता ॥ १२-२५७-६॥
tasmātpramāṇataḥ kāryo dharmaḥ sūkṣmo vijānatā |
ahiṃsaiva hi sarvebhyo dharmebhyo jyāyasī matā || 12-257-6||

MHB 12-257-7

उपोष्य संशितो भूत्वा हित्वा वेदकृताः श्रुतीः ।
आचार इत्यनाचाराः कृपणाः फलहेतवः ॥ १२-२५७-७॥
upoṣya saṃśito bhūtvā hitvā vedakṛtāḥ śrutīḥ |
ācāra ityanācārāḥ kṛpaṇāḥ phalahetavaḥ || 12-257-7||

MHB 12-257-8

यदि यज्ञांश्च वृक्षांश्च यूपांश्चोद्दिश्य मानवाः ।
वृथा मांसानि खादन्ति नैष धर्मः प्रशस्यते ॥ १२-२५७-८॥
yadi yajñāṃśca vṛkṣāṃśca yūpāṃścoddiśya mānavāḥ |
vṛthā māṃsāni khādanti naiṣa dharmaḥ praśasyate || 12-257-8||

MHB 12-257-9

मांसं मधु सुरा मत्स्या आसवं कृसरौदनम् ।
धूर्तैः प्रवर्तितं ह्येतन्नैतद्वेदेषु कल्पितम् ॥ १२-२५७-९॥
māṃsaṃ madhu surā matsyā āsavaṃ kṛsaraudanam |
dhūrtaiḥ pravartitaṃ hyetannaitadvedeṣu kalpitam || 12-257-9||

MHB 12-257-10

कामान्मोहाच्च लोभाच्च लौल्यमेतत्प्रवर्तितम् ।
विष्णुमेवाभिजानन्ति सर्वयज्ञेषु ब्राह्मणाः ।
पायसैः सुमनोभिश्च तस्यापि यजनं स्मृतम् ॥ १२-२५७-१०॥
kāmānmohācca lobhācca laulyametatpravartitam |
viṣṇumevābhijānanti sarvayajñeṣu brāhmaṇāḥ |
pāyasaiḥ sumanobhiśca tasyāpi yajanaṃ smṛtam || 12-257-10||

MHB 12-257-11

यज्ञियाश्चैव ये वृक्षा वेदेषु परिकल्पिताः ।
यच्चापि किंचित्कर्तव्यमन्यच्चोक्षैः सुसंस्कृतम् ।
महासत्त्वैः शुद्धभावैः सर्वं देवार्हमेव तत् ॥ १२-२५७-११॥
yajñiyāścaiva ye vṛkṣā vedeṣu parikalpitāḥ |
yaccāpi kiṃcitkartavyamanyaccokṣaiḥ susaṃskṛtam |
mahāsattvaiḥ śuddhabhāvaiḥ sarvaṃ devārhameva tat || 12-257-11||

MHB 12-257-12

युधिष्ठिर उवाच ।
शरीरमापदश्चापि विवदन्त्यविहिंसतः ।
कथं यात्रा शरीरस्य निरारम्भस्य सेत्स्यति ॥ १२-२५७-१२॥
yudhiṣṭhira uvāca |
śarīramāpadaścāpi vivadantyavihiṃsataḥ |
kathaṃ yātrā śarīrasya nirārambhasya setsyati || 12-257-12||

MHB 12-257-13

भीष्म उवाच ।
यथा शरीरं न ग्लायेन्नेयान्मृत्युवशं यथा ।
तथा कर्मसु वर्तेत समर्थो धर्ममाचरेत् ॥ १२-२५७-१३॥
bhīṣma uvāca |
yathā śarīraṃ na glāyenneyānmṛtyuvaśaṃ yathā |
tathā karmasu varteta samartho dharmamācaret || 12-257-13||

Adhyaya: 258/353 (75)

MHB 12-258-1

युधिष्ठिर उवाच ।
कथं कार्यं परीक्षेत शीघ्रं वाथ चिरेण वा ।
सर्वथा कार्यदुर्गेऽस्मिन्भवान्नः परमो गुरुः ॥ १२-२५८-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kathaṃ kāryaṃ parīkṣeta śīghraṃ vātha cireṇa vā |
sarvathā kāryadurge'sminbhavānnaḥ paramo guruḥ || 12-258-1||

MHB 12-258-2

भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
चिरकारेस्तु यत्पूर्वं वृत्तमाङ्गिरसे कुले ॥ १२-२५८-२॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
cirakārestu yatpūrvaṃ vṛttamāṅgirase kule || 12-258-2||

MHB 12-258-3

चिरकारिक भद्रं ते भद्रं ते चिरकारिक ।
चिरकारी हि मेधावी नापराध्यति कर्मसु ॥ १२-२५८-३॥
cirakārika bhadraṃ te bhadraṃ te cirakārika |
cirakārī hi medhāvī nāparādhyati karmasu || 12-258-3||

MHB 12-258-4

चिरकारी महाप्राज्ञो गौतमस्याभवत्सुतः ।
चिरं हि सर्वकार्याणि समेक्षावान्प्रपद्यते ॥ १२-२५८-४॥
cirakārī mahāprājño gautamasyābhavatsutaḥ |
ciraṃ hi sarvakāryāṇi samekṣāvānprapadyate || 12-258-4||

MHB 12-258-5

चिरं संचिन्तयन्नर्थांश्चिरं जाग्रच्चिरं स्वपन् ।
चिरकार्याभिसंपत्तेश्चिरकारी तथोच्यते ॥ १२-२५८-५॥
ciraṃ saṃcintayannarthāṃściraṃ jāgracciraṃ svapan |
cirakāryābhisaṃpatteścirakārī tathocyate || 12-258-5||

MHB 12-258-6

अलसग्रहणं प्राप्तो दुर्मेधावी तथोच्यते ।
बुद्धिलाघवयुक्तेन जनेनादीर्घदर्शिना ॥ १२-२५८-६॥
alasagrahaṇaṃ prāpto durmedhāvī tathocyate |
buddhilāghavayuktena janenādīrghadarśinā || 12-258-6||

MHB 12-258-7

व्यभिचारे तु कस्मिंश्चिद्व्यतिक्रम्यापरान्सुतान् ।
पित्रोक्तः कुपितेनाथ जहीमां जननीमिति ॥ १२-२५८-७॥
vyabhicāre tu kasmiṃścidvyatikramyāparānsutān |
pitroktaḥ kupitenātha jahīmāṃ jananīmiti || 12-258-7||

MHB 12-258-8

स तथेति चिरेणोक्त्वा स्वभावाच्चिरकारिकः ।
विमृश्य चिरकारित्वाच्चिन्तयामास वै चिरम् ॥ १२-२५८-८॥
sa tatheti cireṇoktvā svabhāvāccirakārikaḥ |
vimṛśya cirakāritvāccintayāmāsa vai ciram || 12-258-8||

MHB 12-258-9

पितुराज्ञां कथं कुर्यां न हन्यां मातरं कथम् ।
कथं धर्मच्छले नास्मिन्निमज्जेयमसाधुवत् ॥ १२-२५८-९॥
piturājñāṃ kathaṃ kuryāṃ na hanyāṃ mātaraṃ katham |
kathaṃ dharmacchale nāsminnimajjeyamasādhuvat || 12-258-9||

MHB 12-258-10

पितुराज्ञा परो धर्मः स्वधर्मो मातृरक्षणम् ।
अस्वतन्त्रं च पुत्रत्वं किं नु मां नात्र पीडयेत् ॥ १२-२५८-१०॥
piturājñā paro dharmaḥ svadharmo mātṛrakṣaṇam |
asvatantraṃ ca putratvaṃ kiṃ nu māṃ nātra pīḍayet || 12-258-10||

MHB 12-258-11

स्त्रियं हत्वा मातरं च को हि जातु सुखी भवेत् ।
पितरं चाप्यवज्ञाय कः प्रतिष्ठामवाप्नुयात् ॥ १२-२५८-११॥
striyaṃ hatvā mātaraṃ ca ko hi jātu sukhī bhavet |
pitaraṃ cāpyavajñāya kaḥ pratiṣṭhāmavāpnuyāt || 12-258-11||

MHB 12-258-12

अनवज्ञा पितुर्युक्ता धारणं मातृरक्षणम् ।
युक्तक्षमावुभावेतौ नातिवर्तेतमां कथम् ॥ १२-२५८-१२॥
anavajñā pituryuktā dhāraṇaṃ mātṛrakṣaṇam |
yuktakṣamāvubhāvetau nātivartetamāṃ katham || 12-258-12||

MHB 12-258-13

पिता ह्यात्मानमाधत्ते जायायां जज्ञियामिति ।
शीलचारित्रगोत्रस्य धारणार्थं कुलस्य च ॥ १२-२५८-१३॥
pitā hyātmānamādhatte jāyāyāṃ jajñiyāmiti |
śīlacāritragotrasya dhāraṇārthaṃ kulasya ca || 12-258-13||

MHB 12-258-14

सोऽहमात्मा स्वयं पित्रा पुत्रत्वे प्रकृतः पुनः ।
विज्ञानं मे कथं न स्याद्बुबुधे चात्मसंभवम् ॥ १२-२५८-१४॥
so'hamātmā svayaṃ pitrā putratve prakṛtaḥ punaḥ |
vijñānaṃ me kathaṃ na syādbubudhe cātmasaṃbhavam || 12-258-14||

MHB 12-258-15

जातकर्मणि यत्प्राह पिता यच्चोपकर्मणि ।
पर्याप्तः स दृढीकारः पितुर्गौरवनिश्चये ॥ १२-२५८-१५॥
jātakarmaṇi yatprāha pitā yaccopakarmaṇi |
paryāptaḥ sa dṛḍhīkāraḥ piturgauravaniścaye || 12-258-15||

MHB 12-258-16

गुरुरग्र्यः परो धर्मः पोषणाध्ययनाद्धितः ।
पिता यदाह धर्मः स वेदेष्वपि सुनिश्चितः ॥ १२-२५८-१६॥
gururagryaḥ paro dharmaḥ poṣaṇādhyayanāddhitaḥ |
pitā yadāha dharmaḥ sa vedeṣvapi suniścitaḥ || 12-258-16||

MHB 12-258-17

प्रीतिमात्रं पितुः पुत्रः सर्वं पुत्रस्य वै पिता ।
शरीरादीनि देयानि पिता त्वेकः प्रयच्छति ॥ १२-२५८-१७॥
prītimātraṃ pituḥ putraḥ sarvaṃ putrasya vai pitā |
śarīrādīni deyāni pitā tvekaḥ prayacchati || 12-258-17||

MHB 12-258-18

तस्मात्पितुर्वचः कार्यं न विचार्यं कथंचन ।
पातकान्यपि पूयन्ते पितुर्वचनकारिणः ॥ १२-२५८-१८॥
tasmātpiturvacaḥ kāryaṃ na vicāryaṃ kathaṃcana |
pātakānyapi pūyante piturvacanakāriṇaḥ || 12-258-18||

MHB 12-258-19

भोगे भाग्ये प्रसवने सर्वलोकनिदर्शने ।
भर्त्रा चैव समायोगे सीमन्तोन्नयने तथा ॥ १२-२५८-१९॥
bhoge bhāgye prasavane sarvalokanidarśane |
bhartrā caiva samāyoge sīmantonnayane tathā || 12-258-19||

MHB 12-258-20

पिता स्वर्गः पिता धर्मः पिता परमकं तपः ।
पितरि प्रीतिमापन्ने सर्वाः प्रीयन्ति देवताः ॥ १२-२५८-२०॥
pitā svargaḥ pitā dharmaḥ pitā paramakaṃ tapaḥ |
pitari prītimāpanne sarvāḥ prīyanti devatāḥ || 12-258-20||

MHB 12-258-21

आशिषस्ता भजन्त्येनं पुरुषं प्राह याः पिता ।
निष्कृतिः सर्वपापानां पिता यदभिनन्दति ॥ १२-२५८-२१॥
āśiṣastā bhajantyenaṃ puruṣaṃ prāha yāḥ pitā |
niṣkṛtiḥ sarvapāpānāṃ pitā yadabhinandati || 12-258-21||

MHB 12-258-22

मुच्यते बन्धनात्पुष्पं फलं वृन्तात्प्रमुच्यते ।
क्लिश्यन्नपि सुतस्नेहैः पिता स्नेहं न मुञ्चति ॥ १२-२५८-२२॥
mucyate bandhanātpuṣpaṃ phalaṃ vṛntātpramucyate |
kliśyannapi sutasnehaiḥ pitā snehaṃ na muñcati || 12-258-22||

MHB 12-258-23

एतद्विचिन्तितं तावत्पुत्रस्य पितृगौरवम् ।
पिता ह्यल्पतरं स्थानं चिन्तयिष्यामि मातरम् ॥ १२-२५८-२३॥
etadvicintitaṃ tāvatputrasya pitṛgauravam |
pitā hyalpataraṃ sthānaṃ cintayiṣyāmi mātaram || 12-258-23||

MHB 12-258-24

यो ह्ययं मयि संघातो मर्त्यत्वे पाञ्चभौतिकः ।
अस्य मे जननी हेतुः पावकस्य यथारणिः ।
माता देहारणिः पुंसां सर्वस्यार्तस्य निर्वृतिः ॥ १२-२५८-२४॥
yo hyayaṃ mayi saṃghāto martyatve pāñcabhautikaḥ |
asya me jananī hetuḥ pāvakasya yathāraṇiḥ |
mātā dehāraṇiḥ puṃsāṃ sarvasyārtasya nirvṛtiḥ || 12-258-24||

MHB 12-258-25

न च शोचति नाप्येनं स्थाविर्यमपकर्षति ।
श्रिया हीनोऽपि यो गेहे अम्बेति प्रतिपद्यते ॥ १२-२५८-२५॥
na ca śocati nāpyenaṃ sthāviryamapakarṣati |
śriyā hīno'pi yo gehe ambeti pratipadyate || 12-258-25||

MHB 12-258-26

पुत्रपौत्रसमाकीर्णो जननीं यः समाश्रितः ।
अपि वर्षशतस्यान्ते स द्विहायनवच्चरेत् ॥ १२-२५८-२६॥
putrapautrasamākīrṇo jananīṃ yaḥ samāśritaḥ |
api varṣaśatasyānte sa dvihāyanavaccaret || 12-258-26||

MHB 12-258-27

समर्थं वासमर्थं वा कृशं वाप्यकृशं तथा ।
रक्षत्येव सुतं माता नान्यः पोष्टा विधानतः ॥ १२-२५८-२७॥
samarthaṃ vāsamarthaṃ vā kṛśaṃ vāpyakṛśaṃ tathā |
rakṣatyeva sutaṃ mātā nānyaḥ poṣṭā vidhānataḥ || 12-258-27||

MHB 12-258-28

तदा स वृद्धो भवति यदा भवति दुःखितः ।
तदा शून्यं जगत्तस्य यदा मात्रा वियुज्यते ॥ १२-२५८-२८॥
tadā sa vṛddho bhavati yadā bhavati duḥkhitaḥ |
tadā śūnyaṃ jagattasya yadā mātrā viyujyate || 12-258-28||

MHB 12-258-29

नास्ति मातृसमा छाया नास्ति मातृसमा गतिः ।
नास्ति मातृसमं त्राणं नास्ति मातृसमा प्रपा ॥ १२-२५८-२९॥
nāsti mātṛsamā chāyā nāsti mātṛsamā gatiḥ |
nāsti mātṛsamaṃ trāṇaṃ nāsti mātṛsamā prapā || 12-258-29||

MHB 12-258-30

कुक्षिसंधारणाद्धात्री जननाज्जननी स्मृता ।
अङ्गानां वर्धनादम्बा वीरसूत्वेन वीरसूः ॥ १२-२५८-३०॥
kukṣisaṃdhāraṇāddhātrī jananājjananī smṛtā |
aṅgānāṃ vardhanādambā vīrasūtvena vīrasūḥ || 12-258-30||

MHB 12-258-31

शिशोः शुश्रूषणाच्छुश्रूर्माता देहमनन्तरम् ।
चेतनावान्नरो हन्याद्यस्य नासुषिरं शिरः ॥ १२-२५८-३१॥
śiśoḥ śuśrūṣaṇācchuśrūrmātā dehamanantaram |
cetanāvānnaro hanyādyasya nāsuṣiraṃ śiraḥ || 12-258-31||

MHB 12-258-32

दम्पत्योः प्राणसंश्लेषे योऽभिसंधिः कृतः किल ।
तं माता वा पिता वेद भूतार्थो मातरि स्थितः ॥ १२-२५८-३२॥
dampatyoḥ prāṇasaṃśleṣe yo'bhisaṃdhiḥ kṛtaḥ kila |
taṃ mātā vā pitā veda bhūtārtho mātari sthitaḥ || 12-258-32||

MHB 12-258-33

माता जानाति यद्गोत्रं माता जानाति यस्य सः ।
मातुर्भरणमात्रेण प्रीतिः स्नेहः पितुः प्रजाः ॥ १२-२५८-३३॥
mātā jānāti yadgotraṃ mātā jānāti yasya saḥ |
māturbharaṇamātreṇa prītiḥ snehaḥ pituḥ prajāḥ || 12-258-33||

MHB 12-258-34

पाणिबन्धं स्वयं कृत्वा सहधर्ममुपेत्य च ।
यदि याप्यन्ति पुरुषाः स्त्रियो नार्हन्ति याप्यताम् ॥ १२-२५८-३४॥
pāṇibandhaṃ svayaṃ kṛtvā sahadharmamupetya ca |
yadi yāpyanti puruṣāḥ striyo nārhanti yāpyatām || 12-258-34||

MHB 12-258-35

भरणाद्धि स्त्रियो भर्ता पात्याच्चैव स्त्रियाः पतिः ।
गुणस्यास्य निवृत्तौ तु न भर्ता न पतिः पतिः ॥ १२-२५८-३५॥
bharaṇāddhi striyo bhartā pātyāccaiva striyāḥ patiḥ |
guṇasyāsya nivṛttau tu na bhartā na patiḥ patiḥ || 12-258-35||

MHB 12-258-36

एवं स्त्री नापराध्नोति नर एवापराध्यति ।
व्युच्चरंश्च महादोषं नर एवापराध्यति ॥ १२-२५८-३६॥
evaṃ strī nāparādhnoti nara evāparādhyati |
vyuccaraṃśca mahādoṣaṃ nara evāparādhyati || 12-258-36||

MHB 12-258-37

स्त्रिया हि परमो भर्ता दैवतं परमं स्मृतम् ।
तस्यात्मना तु सदृशमात्मानं परमं ददौ ।
सर्वकार्यापराध्यत्वान्नापराध्यन्ति चाङ्गनाः ॥ १२-२५८-३७॥
striyā hi paramo bhartā daivataṃ paramaṃ smṛtam |
tasyātmanā tu sadṛśamātmānaṃ paramaṃ dadau |
sarvakāryāparādhyatvānnāparādhyanti cāṅganāḥ || 12-258-37||

MHB 12-258-38

यश्चनोक्तो हि निर्देशः स्त्रिया मैथुनतृप्तये ।
तस्य स्मारयतो व्यक्तमधर्मो नात्र संशयः ॥ १२-२५८-३८॥
yaścanokto hi nirdeśaḥ striyā maithunatṛptaye |
tasya smārayato vyaktamadharmo nātra saṃśayaḥ || 12-258-38||

MHB 12-258-39

यावन्नारीं मातरं च गौरवे चाधिके स्थिताम् ।
अवध्यां तु विजानीयुः पशवोऽप्यविचक्षणाः ॥ १२-२५८-३९॥
yāvannārīṃ mātaraṃ ca gaurave cādhike sthitām |
avadhyāṃ tu vijānīyuḥ paśavo'pyavicakṣaṇāḥ || 12-258-39||

MHB 12-258-40

देवतानां समावायमेकस्थं पितरं विदुः ।
मर्त्यानां देवतानां च स्नेहादभ्येति मातरम् ॥ १२-२५८-४०॥
devatānāṃ samāvāyamekasthaṃ pitaraṃ viduḥ |
martyānāṃ devatānāṃ ca snehādabhyeti mātaram || 12-258-40||

MHB 12-258-41

एवं विमृशतस्तस्य चिरकारितया बहु ।
दीर्घः कालो व्यतिक्रान्तस्ततस्तस्यागमत्पिता ॥ १२-२५८-४१॥
evaṃ vimṛśatastasya cirakāritayā bahu |
dīrghaḥ kālo vyatikrāntastatastasyāgamatpitā || 12-258-41||

MHB 12-258-42

मेधातिथिर्महाप्राज्ञो गौतमस्तपसि स्थितः ।
विमृश्य तेन कालेन पत्न्याः संस्थाव्यतिक्रमम् ॥ १२-२५८-४२॥
medhātithirmahāprājño gautamastapasi sthitaḥ |
vimṛśya tena kālena patnyāḥ saṃsthāvyatikramam || 12-258-42||

MHB 12-258-43

सोऽब्रवीद्दुःखसंतप्तो भृशमश्रूणि वर्तयन् ।
श्रुतधैर्यप्रसादेन पश्चात्तापमुपागतः ॥ १२-२५८-४३॥
so'bravīdduḥkhasaṃtapto bhṛśamaśrūṇi vartayan |
śrutadhairyaprasādena paścāttāpamupāgataḥ || 12-258-43||

MHB 12-258-44

आश्रमं मम संप्राप्तस्त्रिलोकेशः पुरंदरः ।
अतिथिव्रतमास्थाय ब्राह्मणं रूपमास्थितः ॥ १२-२५८-४४॥
āśramaṃ mama saṃprāptastrilokeśaḥ puraṃdaraḥ |
atithivratamāsthāya brāhmaṇaṃ rūpamāsthitaḥ || 12-258-44||

MHB 12-258-45

समया सान्त्वितो वाग्भिः स्वागतेनाभिपूजितः ।
अर्घ्यं पाद्यं च न्यायेन तयाभिप्रतिपादितः ॥ १२-२५८-४५॥
samayā sāntvito vāgbhiḥ svāgatenābhipūjitaḥ |
arghyaṃ pādyaṃ ca nyāyena tayābhipratipāditaḥ || 12-258-45||

MHB 12-258-46

परवत्यस्मि चाप्युक्तः प्रणयिष्ये नयेन च ।
अत्र चाकुशले जाते स्त्रियो नास्ति व्यतिक्रमः ॥ १२-२५८-४६॥
paravatyasmi cāpyuktaḥ praṇayiṣye nayena ca |
atra cākuśale jāte striyo nāsti vyatikramaḥ || 12-258-46||

MHB 12-258-47

एवं न स्त्री न चैवाहं नाध्वगस्त्रिदशेश्वरः ।
अपराध्यति धर्मस्य प्रमादस्त्वपराध्यति ॥ १२-२५८-४७॥
evaṃ na strī na caivāhaṃ nādhvagastridaśeśvaraḥ |
aparādhyati dharmasya pramādastvaparādhyati || 12-258-47||

MHB 12-258-48

ईर्ष्याजं व्यसनं प्राहुस्तेन चैवोर्ध्वरेतसः ।
ईर्ष्यया त्वहमाक्षिप्तो मग्नो दुष्कृतसागरे ॥ १२-२५८-४८॥
īrṣyājaṃ vyasanaṃ prāhustena caivordhvaretasaḥ |
īrṣyayā tvahamākṣipto magno duṣkṛtasāgare || 12-258-48||

MHB 12-258-49

हत्वा साध्वीं च नारीं च व्यसनित्वाच्च शासिताम् ।
भर्तव्यत्वेन भार्यां च को नु मां तारयिष्यति ॥ १२-२५८-४९॥
hatvā sādhvīṃ ca nārīṃ ca vyasanitvācca śāsitām |
bhartavyatvena bhāryāṃ ca ko nu māṃ tārayiṣyati || 12-258-49||

MHB 12-258-50

अन्तरेण मयाज्ञप्तश्चिरकारी ह्युदारधीः ।
यद्यद्य चिरकारी स्यात्स मां त्रायेत पातकात् ॥ १२-२५८-५०॥
antareṇa mayājñaptaścirakārī hyudāradhīḥ |
yadyadya cirakārī syātsa māṃ trāyeta pātakāt || 12-258-50||

MHB 12-258-51

चिरकारिक भद्रं ते भद्रं ते चिरकारिक ।
यद्यद्य चिरकारी त्वं ततोऽसि चिरकारिकः ॥ १२-२५८-५१॥
cirakārika bhadraṃ te bhadraṃ te cirakārika |
yadyadya cirakārī tvaṃ tato'si cirakārikaḥ || 12-258-51||

MHB 12-258-52

त्राहि मां मातरं चैव तपो यच्चार्जितं मया ।
आत्मानं पातकेभ्यश्च भवाद्य चिरकारिकः ॥ १२-२५८-५२॥
trāhi māṃ mātaraṃ caiva tapo yaccārjitaṃ mayā |
ātmānaṃ pātakebhyaśca bhavādya cirakārikaḥ || 12-258-52||

MHB 12-258-53

सहजं चिरकारित्वं चिरप्राज्ञतया तव ।
सफलं तत्तवाद्यास्तु भवाद्य चिरकारिकः ॥ १२-२५८-५३॥
sahajaṃ cirakāritvaṃ ciraprājñatayā tava |
saphalaṃ tattavādyāstu bhavādya cirakārikaḥ || 12-258-53||

MHB 12-258-54

चिरमाशंसितो मात्रा चिरं गर्भेण धारितः ।
सफलं चिरकारित्वं कुरु त्वं चिरकारिक ॥ १२-२५८-५४॥
ciramāśaṃsito mātrā ciraṃ garbheṇa dhāritaḥ |
saphalaṃ cirakāritvaṃ kuru tvaṃ cirakārika || 12-258-54||

MHB 12-258-55

चिरायते च संतापाच्चिरं स्वपिति वारितः ।
आवयोश्चिरसंतापादवेक्ष्य चिरकारिक ॥ १२-२५८-५५॥
cirāyate ca saṃtāpācciraṃ svapiti vāritaḥ |
āvayościrasaṃtāpādavekṣya cirakārika || 12-258-55||

MHB 12-258-56

एवं स दुःखितो राजन्महर्षिर्गौतमस्तदा ।
चिरकारिं ददर्शाथ पुत्रं स्थितमथान्तिके ॥ १२-२५८-५६॥
evaṃ sa duḥkhito rājanmaharṣirgautamastadā |
cirakāriṃ dadarśātha putraṃ sthitamathāntike || 12-258-56||

MHB 12-258-57

चिरकारी तु पितरं दृष्ट्वा परमदुःखितः ।
शस्त्रं त्यक्त्वा ततो मूर्ध्ना प्रसादायोपचक्रमे ॥ १२-२५८-५७॥
cirakārī tu pitaraṃ dṛṣṭvā paramaduḥkhitaḥ |
śastraṃ tyaktvā tato mūrdhnā prasādāyopacakrame || 12-258-57||

MHB 12-258-58

गौतमस्तु सुतं दृष्ट्वा शिरसा पतितं भुवि ।
पत्नीं चैव निराकारां परामभ्यगमन्मुदम् ॥ १२-२५८-५८॥
gautamastu sutaṃ dṛṣṭvā śirasā patitaṃ bhuvi |
patnīṃ caiva nirākārāṃ parāmabhyagamanmudam || 12-258-58||

MHB 12-258-59

न हि सा तेन संभेदं पत्नी नीता महात्मना ।
विजने चाश्रमस्थेन पुत्रश्चापि समाहितः ॥ १२-२५८-५९॥
na hi sā tena saṃbhedaṃ patnī nītā mahātmanā |
vijane cāśramasthena putraścāpi samāhitaḥ || 12-258-59||

MHB 12-258-60

हन्यात्त्वनपवादेन शस्त्रपाणौ सुते स्थिते ।
विनीतं प्रश्नयित्वा च व्यवस्येदात्मकर्मसु ॥ १२-२५८-६०॥
hanyāttvanapavādena śastrapāṇau sute sthite |
vinītaṃ praśnayitvā ca vyavasyedātmakarmasu || 12-258-60||

MHB 12-258-61

बुद्धिश्चासीत्सुतं दृष्ट्वा पितुश्चरणयोर्नतम् ।
शस्त्रग्रहणचापल्यं संवृणोति भयादिति ॥ १२-२५८-६१॥
buddhiścāsītsutaṃ dṛṣṭvā pituścaraṇayornatam |
śastragrahaṇacāpalyaṃ saṃvṛṇoti bhayāditi || 12-258-61||

MHB 12-258-62

ततः पित्रा चिरं स्तुत्वा चिरं चाघ्राय मूर्धनि ।
चिरं दोर्भ्यां परिष्वज्य चिरं जीवेत्युदाहृतः ॥ १२-२५८-६२॥
tataḥ pitrā ciraṃ stutvā ciraṃ cāghrāya mūrdhani |
ciraṃ dorbhyāṃ pariṣvajya ciraṃ jīvetyudāhṛtaḥ || 12-258-62||

MHB 12-258-63

एवं स गौतमः पुत्रं प्रीतिहर्षसमन्वितः ।
अभिनन्द्य महाप्राज्ञ इदं वचनमब्रवीत् ॥ १२-२५८-६३॥
evaṃ sa gautamaḥ putraṃ prītiharṣasamanvitaḥ |
abhinandya mahāprājña idaṃ vacanamabravīt || 12-258-63||

MHB 12-258-64

चिरकारिक भद्रं ते चिरकारी चिरं भव ।
चिरायमाणे त्वयि च चिरमस्मि सुदुःखितः ॥ १२-२५८-६४॥
cirakārika bhadraṃ te cirakārī ciraṃ bhava |
cirāyamāṇe tvayi ca ciramasmi suduḥkhitaḥ || 12-258-64||

MHB 12-258-65

गाथाश्चाप्यब्रवीद्विद्वान्गौतमो मुनिसत्तमः ।
चिरकारिषु धीरेषु गुणोद्देशसमाश्रयात् ॥ १२-२५८-६५॥
gāthāścāpyabravīdvidvāngautamo munisattamaḥ |
cirakāriṣu dhīreṣu guṇoddeśasamāśrayāt || 12-258-65||

MHB 12-258-66

चिरेण मित्रं बध्नीयाच्चिरेण च कृतं त्यजेत् ।
चिरेण हि कृतं मित्रं चिरं धारणमर्हति ॥ १२-२५८-६६॥
cireṇa mitraṃ badhnīyāccireṇa ca kṛtaṃ tyajet |
cireṇa hi kṛtaṃ mitraṃ ciraṃ dhāraṇamarhati || 12-258-66||

MHB 12-258-67

रागे दर्पे च माने च द्रोहे पापे च कर्मणि ।
अप्रिये चैव कर्तव्ये चिरकारी प्रशस्यते ॥ १२-२५८-६७॥
rāge darpe ca māne ca drohe pāpe ca karmaṇi |
apriye caiva kartavye cirakārī praśasyate || 12-258-67||

MHB 12-258-68

बन्धूनां सुहृदां चैव भृत्यानां स्त्रीजनस्य च ।
अव्यक्तेष्वपराधेषु चिरकारी प्रशस्यते ॥ १२-२५८-६८॥
bandhūnāṃ suhṛdāṃ caiva bhṛtyānāṃ strījanasya ca |
avyakteṣvaparādheṣu cirakārī praśasyate || 12-258-68||

MHB 12-258-69

एवं स गौतमस्तस्य प्रीतः पुत्रस्य भारत ।
कर्मणा तेन कौरव्य चिरकारितया तया ॥ १२-२५८-६९॥
evaṃ sa gautamastasya prītaḥ putrasya bhārata |
karmaṇā tena kauravya cirakāritayā tayā || 12-258-69||

MHB 12-258-70

एवं सर्वेषु कार्येषु विमृश्य पुरुषस्ततः ।
चिरेण निश्चयं कृत्वा चिरं न परितप्यते ॥ १२-२५८-७०॥
evaṃ sarveṣu kāryeṣu vimṛśya puruṣastataḥ |
cireṇa niścayaṃ kṛtvā ciraṃ na paritapyate || 12-258-70||

MHB 12-258-71

चिरं धारयते रोषं चिरं कर्म नियच्छति ।
पश्चात्तापकरं कर्म न किंचिदुपपद्यते ॥ १२-२५८-७१॥
ciraṃ dhārayate roṣaṃ ciraṃ karma niyacchati |
paścāttāpakaraṃ karma na kiṃcidupapadyate || 12-258-71||

MHB 12-258-72

चिरं वृद्धानुपासीत चिरमन्वास्य पूजयेत् ।
चिरं धर्मान्निषेवेत कुर्याच्चान्वेषणं चिरम् ॥ १२-२५८-७२॥
ciraṃ vṛddhānupāsīta ciramanvāsya pūjayet |
ciraṃ dharmānniṣeveta kuryāccānveṣaṇaṃ ciram || 12-258-72||

MHB 12-258-73

चिरमन्वास्य विदुषश्चिरं शिष्टान्निषेव्य च ।
चिरं विनीय चात्मानं चिरं यात्यनवज्ञताम् ॥ १२-२५८-७३॥
ciramanvāsya viduṣaściraṃ śiṣṭānniṣevya ca |
ciraṃ vinīya cātmānaṃ ciraṃ yātyanavajñatām || 12-258-73||

MHB 12-258-74

ब्रुवतश्च परस्यापि वाक्यं धर्मोपसंहितम् ।
चिरं पृच्छेच्चिरं ब्रूयाच्चिरं न परिभूयते ॥ १२-२५८-७४॥
bruvataśca parasyāpi vākyaṃ dharmopasaṃhitam |
ciraṃ pṛcchecciraṃ brūyācciraṃ na paribhūyate || 12-258-74||

MHB 12-258-75

उपास्य बहुलास्तस्मिन्नाश्रमे सुमहातपाः ।
समाः स्वर्गं गतो विप्रः पुत्रेण सहितस्तदा ॥ १२-२५८-७५॥
upāsya bahulāstasminnāśrame sumahātapāḥ |
samāḥ svargaṃ gato vipraḥ putreṇa sahitastadā || 12-258-75||

Adhyaya: 259/353 (35)

MHB 12-259-1

युधिष्ठिर उवाच ।
कथं राजा प्रजा रक्षेन्न च किंचित्प्रतापयेत् ।
पृच्छामि त्वां सतां श्रेष्ठ तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-२५९-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kathaṃ rājā prajā rakṣenna ca kiṃcitpratāpayet |
pṛcchāmi tvāṃ satāṃ śreṣṭha tanme brūhi pitāmaha || 12-259-1||

MHB 12-259-2

भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
द्युमत्सेनस्य संवादं राज्ञा सत्यवता सह ॥ १२-२५९-२॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
dyumatsenasya saṃvādaṃ rājñā satyavatā saha || 12-259-2||

MHB 12-259-3

अव्याहृतं व्याजहार सत्यवानिति नः श्रुतम् ।
वधाय नीयमानेषु पितुरेवानुशासनात् ॥ १२-२५९-३॥
avyāhṛtaṃ vyājahāra satyavāniti naḥ śrutam |
vadhāya nīyamāneṣu piturevānuśāsanāt || 12-259-3||

MHB 12-259-4

अधर्मतां याति धर्मो यात्यधर्मश्च धर्मताम् ।
वधो नाम भवेद्धर्मो नैतद्भवितुमर्हति ॥ १२-२५९-४॥
adharmatāṃ yāti dharmo yātyadharmaśca dharmatām |
vadho nāma bhaveddharmo naitadbhavitumarhati || 12-259-4||

MHB 12-259-5

द्युमत्सेन उवाच ।
अथ चेदवधो धर्मो धर्मः को जातु चिद्भवेत् ।
दस्यवश्चेन्न हन्येरन्सत्यवन्संकरो भवेत् ॥ १२-२५९-५॥
dyumatsena uvāca |
atha cedavadho dharmo dharmaḥ ko jātu cidbhavet |
dasyavaścenna hanyeransatyavansaṃkaro bhavet || 12-259-5||

MHB 12-259-6

ममेदमिति नास्यैतत्प्रवर्तेत कलौ युगे ।
लोकयात्रा न चैव स्यादथ चेद्वेत्थ शंस नः ॥ १२-२५९-६॥
mamedamiti nāsyaitatpravarteta kalau yuge |
lokayātrā na caiva syādatha cedvettha śaṃsa naḥ || 12-259-6||

MHB 12-259-7

सत्यवानुवाच ।
सर्व एव त्रयो वर्णाः कार्या ब्राह्मणबन्धनाः ।
धर्मपाशनिबद्धानामल्पो व्यपचरिष्यति ॥ १२-२५९-७॥
satyavānuvāca |
sarva eva trayo varṇāḥ kāryā brāhmaṇabandhanāḥ |
dharmapāśanibaddhānāmalpo vyapacariṣyati || 12-259-7||

MHB 12-259-8

यो यस्तेषामपचरेत्तमाचक्षीत वै द्विजः ।
अयं मे न शृणोतीति तस्मिन्राजा प्रधारयेत् ॥ १२-२५९-८॥
yo yasteṣāmapacarettamācakṣīta vai dvijaḥ |
ayaṃ me na śṛṇotīti tasminrājā pradhārayet || 12-259-8||

MHB 12-259-9

तत्त्वाभेदेन यच्छास्त्रं तत्कार्यं नान्यथा वधः ।
असमीक्ष्यैव कर्माणि नीतिशास्त्रं यथाविधि ॥ १२-२५९-९॥
tattvābhedena yacchāstraṃ tatkāryaṃ nānyathā vadhaḥ |
asamīkṣyaiva karmāṇi nītiśāstraṃ yathāvidhi || 12-259-9||

MHB 12-259-10

दस्यून्हिनस्ति वै राजा भूयसो वाप्यनागसः ।
भार्या माता पिता पुत्रो हन्यते पुरुषे हते ।
परेणापकृते राजा तस्मात्सम्यक्प्रधारयेत् ॥ १२-२५९-१०॥
dasyūnhinasti vai rājā bhūyaso vāpyanāgasaḥ |
bhāryā mātā pitā putro hanyate puruṣe hate |
pareṇāpakṛte rājā tasmātsamyakpradhārayet || 12-259-10||

MHB 12-259-11

असाधुश्चैव पुरुषो लभते शीलमेकदा ।
साधोश्चापि ह्यसाधुभ्यो जायतेऽशोभना प्रजा ॥ १२-२५९-११॥
asādhuścaiva puruṣo labhate śīlamekadā |
sādhoścāpi hyasādhubhyo jāyate'śobhanā prajā || 12-259-11||

MHB 12-259-12

न मूलघातः कर्तव्यो नैष धर्मः सनातनः ।
अपि खल्ववधेनैव प्रायश्चित्तं विधीयते ॥ १२-२५९-१२॥
na mūlaghātaḥ kartavyo naiṣa dharmaḥ sanātanaḥ |
api khalvavadhenaiva prāyaścittaṃ vidhīyate || 12-259-12||

MHB 12-259-13

उद्वेजनेन बन्धेन विरूपकरणेन च ।
वधदण्डेन ते क्लेश्या न पुरोऽहितसंपदा ॥ १२-२५९-१३॥
udvejanena bandhena virūpakaraṇena ca |
vadhadaṇḍena te kleśyā na puro'hitasaṃpadā || 12-259-13||

MHB 12-259-14

यदा पुरोहितं वा ते पर्येयुः शरणैषिणः ।
करिष्यामः पुनर्ब्रह्मन्न पापमिति वादिनः ॥ १२-२५९-१४॥
yadā purohitaṃ vā te paryeyuḥ śaraṇaiṣiṇaḥ |
kariṣyāmaḥ punarbrahmanna pāpamiti vādinaḥ || 12-259-14||

MHB 12-259-15

तदा विसर्गमर्हाः स्युरितीदं नृपशासनम् ।
बिभ्रद्दण्डाजिनं मुण्डो ब्राह्मणोऽर्हति वासनम् ॥ १२-२५९-१५॥
tadā visargamarhāḥ syuritīdaṃ nṛpaśāsanam |
bibhraddaṇḍājinaṃ muṇḍo brāhmaṇo'rhati vāsanam || 12-259-15||

MHB 12-259-16

गरीयांसो गरीयांसमपराधे पुनः पुनः ।
तथा विसर्गमर्हन्ति न यथा प्रथमे तथा ॥ १२-२५९-१६॥
garīyāṃso garīyāṃsamaparādhe punaḥ punaḥ |
tathā visargamarhanti na yathā prathame tathā || 12-259-16||

MHB 12-259-17

द्युमत्सेन उवाच ।
यत्र यत्रैव शक्येरन्संयन्तुं समये प्रजाः ।
स तावत्प्रोच्यते धर्मो यावन्न प्रतिलङ्घ्यते ॥ १२-२५९-१७॥
dyumatsena uvāca |
yatra yatraiva śakyeransaṃyantuṃ samaye prajāḥ |
sa tāvatprocyate dharmo yāvanna pratilaṅghyate || 12-259-17||

MHB 12-259-18

अहन्यमानेषु पुनः सर्वमेव पराभवेत् ।
पूर्वे पूर्वतरे चैव सुशास्या अभवञ्जनाः ॥ १२-२५९-१८॥
ahanyamāneṣu punaḥ sarvameva parābhavet |
pūrve pūrvatare caiva suśāsyā abhavañjanāḥ || 12-259-18||

MHB 12-259-19

मृदवः सत्यभूयिष्ठा अल्पद्रोहाल्पमन्यवः ।
पुरा धिग्दण्ड एवासीद्वाग्दण्डस्तदनन्तरम् ॥ १२-२५९-१९॥
mṛdavaḥ satyabhūyiṣṭhā alpadrohālpamanyavaḥ |
purā dhigdaṇḍa evāsīdvāgdaṇḍastadanantaram || 12-259-19||

MHB 12-259-20

आसीदादानदण्डोऽपि वधदण्डोऽद्य वर्तते ।
वधेनापि न शक्यन्ते नियन्तुमपरे जनाः ॥ १२-२५९-२०॥
āsīdādānadaṇḍo'pi vadhadaṇḍo'dya vartate |
vadhenāpi na śakyante niyantumapare janāḥ || 12-259-20||

MHB 12-259-21

नैव दस्युर्मनुष्याणां न देवानामिति श्रुतिः ।
न गन्धर्वपितॄणां च कः कस्येह न कश्चन ॥ १२-२५९-२१॥
naiva dasyurmanuṣyāṇāṃ na devānāmiti śrutiḥ |
na gandharvapitṝṇāṃ ca kaḥ kasyeha na kaścana || 12-259-21||

MHB 12-259-22

पद्मं श्मशानादादत्ते पिशाचाच्चापि दैवतम् ।
तेषु यः समयं कुर्यादज्ञेषु हतबुद्धिषु ॥ १२-२५९-२२॥
padmaṃ śmaśānādādatte piśācāccāpi daivatam |
teṣu yaḥ samayaṃ kuryādajñeṣu hatabuddhiṣu || 12-259-22||

MHB 12-259-23

सत्यवानुवाच ।
तान्न शक्नोषि चेत्साधून्परित्रातुमहिंसया ।
कस्यचिद्भूतभव्यस्य लाभेनान्तं तथा कुरु ॥ १२-२५९-२३॥
satyavānuvāca |
tānna śaknoṣi cetsādhūnparitrātumahiṃsayā |
kasyacidbhūtabhavyasya lābhenāntaṃ tathā kuru || 12-259-23||

MHB 12-259-24

द्युमत्सेन उवाच ।
राजानो लोकयात्रार्थं तप्यन्ते परमं तपः ।
अपत्रपन्ति तादृग्भ्यस्तथावृत्ता भवन्ति च ॥ १२-२५९-२४॥
dyumatsena uvāca |
rājāno lokayātrārthaṃ tapyante paramaṃ tapaḥ |
apatrapanti tādṛgbhyastathāvṛttā bhavanti ca || 12-259-24||

MHB 12-259-25

वित्रास्यमानाः सुकृतो न कामाद्घ्नन्ति दुष्कृतीन् ।
सुकृतेनैव राजानो भूयिष्ठं शासते प्रजाः ॥ १२-२५९-२५॥
vitrāsyamānāḥ sukṛto na kāmādghnanti duṣkṛtīn |
sukṛtenaiva rājāno bhūyiṣṭhaṃ śāsate prajāḥ || 12-259-25||

MHB 12-259-26

श्रेयसः श्रेयसीमेवं वृत्तिं लोकोऽनुवर्तते ।
सदैव हि गुरोर्वृत्तमनुवर्तन्ति मानवाः ॥ १२-२५९-२६॥
śreyasaḥ śreyasīmevaṃ vṛttiṃ loko'nuvartate |
sadaiva hi gurorvṛttamanuvartanti mānavāḥ || 12-259-26||

MHB 12-259-27

आत्मानमसमाधाय समाधित्सति यः परान् ।
विषयेष्विन्द्रियवशं मानवाः प्रहसन्ति तम् ॥ १२-२५९-२७॥
ātmānamasamādhāya samādhitsati yaḥ parān |
viṣayeṣvindriyavaśaṃ mānavāḥ prahasanti tam || 12-259-27||

MHB 12-259-28

यो राज्ञो दम्भमोहेन किंचित्कुर्यादसांप्रतम् ।
सर्वोपायैर्नियम्यः स तथा पापान्निवर्तते ॥ १२-२५९-२८॥
yo rājño dambhamohena kiṃcitkuryādasāṃpratam |
sarvopāyairniyamyaḥ sa tathā pāpānnivartate || 12-259-28||

MHB 12-259-29

आत्मैवादौ नियन्तव्यो दुष्कृतं संनियच्छता ।
दण्डयेच्च महादण्डैरपि बन्धूननन्तरान् ॥ १२-२५९-२९॥
ātmaivādau niyantavyo duṣkṛtaṃ saṃniyacchatā |
daṇḍayecca mahādaṇḍairapi bandhūnanantarān || 12-259-29||

MHB 12-259-30

यत्र वै पापकृत्क्लेश्यो न महद्दुःखमर्छति ।
वर्धन्ते तत्र पापानि धर्मो ह्रसति च ध्रुवम् ।
इति कारुण्यशीलस्तु विद्वान्वै ब्राह्मणोऽन्वशात् ॥ १२-२५९-३०॥
yatra vai pāpakṛtkleśyo na mahadduḥkhamarchati |
vardhante tatra pāpāni dharmo hrasati ca dhruvam |
iti kāruṇyaśīlastu vidvānvai brāhmaṇo'nvaśāt || 12-259-30||

MHB 12-259-31

इति चैवानुशिष्टोऽस्मि पूर्वैस्तात पितामहैः ।
आश्वासयद्भिः सुभृशमनुक्रोशात्तथैव च ॥ १२-२५९-३१॥
iti caivānuśiṣṭo'smi pūrvaistāta pitāmahaiḥ |
āśvāsayadbhiḥ subhṛśamanukrośāttathaiva ca || 12-259-31||

MHB 12-259-32

एतत्प्रथमकल्पेन राजा कृतयुगेऽभजत् ।
पादोनेनापि धर्मेण गच्छेत्त्रेतायुगे तथा ।
द्वापरे तु द्विपादेन पादेन त्वपरे युगे ॥ १२-२५९-३२॥
etatprathamakalpena rājā kṛtayuge'bhajat |
pādonenāpi dharmeṇa gacchettretāyuge tathā |
dvāpare tu dvipādena pādena tvapare yuge || 12-259-32||

MHB 12-259-33

तथा कलियुगे प्राप्ते राज्ञां दुश्चरितेन ह ।
भवेत्कालविशेषेण कला धर्मस्य षोडशी ॥ १२-२५९-३३॥
tathā kaliyuge prāpte rājñāṃ duścaritena ha |
bhavetkālaviśeṣeṇa kalā dharmasya ṣoḍaśī || 12-259-33||

MHB 12-259-34

अथ प्रथमकल्पेन सत्यवन्संकरो भवेत् ।
आयुः शक्तिं च कालं च निर्दिश्य तप आदिशेत् ॥ १२-२५९-३४॥
atha prathamakalpena satyavansaṃkaro bhavet |
āyuḥ śaktiṃ ca kālaṃ ca nirdiśya tapa ādiśet || 12-259-34||

MHB 12-259-35

सत्याय हि यथा नेह जह्याद्धर्मफलं महत् ।
भूतानामनुकम्पार्थं मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत् ॥ १२-२५९-३५॥
satyāya hi yathā neha jahyāddharmaphalaṃ mahat |
bhūtānāmanukampārthaṃ manuḥ svāyaṃbhuvo'bravīt || 12-259-35||

Adhyaya: 260/353 (39)

MHB 12-260-1

युधिष्ठिर उवाच ।
अविरोधेन भूतानां त्यागः षाड्गुण्यकारकः ।
यः स्यादुभयभाग्धर्मस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-२६०-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
avirodhena bhūtānāṃ tyāgaḥ ṣāḍguṇyakārakaḥ |
yaḥ syādubhayabhāgdharmastanme brūhi pitāmaha || 12-260-1||

MHB 12-260-2

गार्हस्थ्यस्य च धर्मस्य त्यागधर्मस्य चोभयोः ।
अदूरसंप्रस्थितयोः किं स्विच्छ्रेयः पितामह ॥ १२-२६०-२॥
gārhasthyasya ca dharmasya tyāgadharmasya cobhayoḥ |
adūrasaṃprasthitayoḥ kiṃ svicchreyaḥ pitāmaha || 12-260-2||

MHB 12-260-3

भीष्म उवाच ।
उभौ धर्मौ महाभागावुभौ परमदुश्चरौ ।
उभौ महाफलौ तात सद्भिराचरितावुभौ ॥ १२-२६०-३॥
bhīṣma uvāca |
ubhau dharmau mahābhāgāvubhau paramaduścarau |
ubhau mahāphalau tāta sadbhirācaritāvubhau || 12-260-3||

MHB 12-260-4

अत्र ते वर्तयिष्यामि प्रामाण्यमुभयोस्तयोः ।
शृणुष्वैकमनाः पार्थ छिन्नधर्मार्थसंशयम् ॥ १२-२६०-४॥
atra te vartayiṣyāmi prāmāṇyamubhayostayoḥ |
śṛṇuṣvaikamanāḥ pārtha chinnadharmārthasaṃśayam || 12-260-4||

MHB 12-260-5

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
कपिलस्य गोश्च संवादं तन्निबोध युधिष्ठिर ॥ १२-२६०-५॥
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
kapilasya gośca saṃvādaṃ tannibodha yudhiṣṭhira || 12-260-5||

MHB 12-260-6

आम्नायमनुपश्यन्हि पुराणं शाश्वतं ध्रुवम् ।
नहुषः पूर्वमालेभे त्वष्टुर्गामिति नः श्रुतम् ॥ १२-२६०-६॥
āmnāyamanupaśyanhi purāṇaṃ śāśvataṃ dhruvam |
nahuṣaḥ pūrvamālebhe tvaṣṭurgāmiti naḥ śrutam || 12-260-6||

MHB 12-260-7

तां नियुक्तामदीनात्मा सत्त्वस्थः समये रतः ।
ज्ञानवान्नियताहारो ददर्श कपिलस्तदा ॥ १२-२६०-७॥
tāṃ niyuktāmadīnātmā sattvasthaḥ samaye rataḥ |
jñānavānniyatāhāro dadarśa kapilastadā || 12-260-7||

MHB 12-260-8

स बुद्धिमुत्तमां प्राप्तो नैष्ठिकीमकुतोभयाम् ।
स्मरामि शिथिलं सत्यं वेदा इत्यब्रवीत्सकृत् ॥ १२-२६०-८॥
sa buddhimuttamāṃ prāpto naiṣṭhikīmakutobhayām |
smarāmi śithilaṃ satyaṃ vedā ityabravītsakṛt || 12-260-8||

MHB 12-260-9

तां गामृषिः स्यूमरश्मिः प्रविश्य यतिमब्रवीत् ।
हंहो वेदा यदि मता धर्माः केनापरे मताः ॥ १२-२६०-९॥
tāṃ gāmṛṣiḥ syūmaraśmiḥ praviśya yatimabravīt |
haṃho vedā yadi matā dharmāḥ kenāpare matāḥ || 12-260-9||

MHB 12-260-10

तपस्विनो धृतिमतः श्रुतिविज्ञानचक्षुषः ।
सर्वमार्षं हि मन्यन्ते व्याहृतं विदितात्मनः ॥ १२-२६०-१०॥
tapasvino dhṛtimataḥ śrutivijñānacakṣuṣaḥ |
sarvamārṣaṃ hi manyante vyāhṛtaṃ viditātmanaḥ || 12-260-10||

MHB 12-260-11

तस्यैवं गततृष्णस्य विज्वरस्य निराशिषः ।
का विवक्षास्ति वेदेषु निरारम्भस्य सर्वशः ॥ १२-२६०-११॥
tasyaivaṃ gatatṛṣṇasya vijvarasya nirāśiṣaḥ |
kā vivakṣāsti vedeṣu nirārambhasya sarvaśaḥ || 12-260-11||

MHB 12-260-12

कपिल उवाच ।
नाहं वेदान्विनिन्दामि न विवक्षामि कर्हिचित् ।
पृथगाश्रमिणां कर्माण्येकार्थानीति नः श्रुतम् ॥ १२-२६०-१२॥
kapila uvāca |
nāhaṃ vedānvinindāmi na vivakṣāmi karhicit |
pṛthagāśramiṇāṃ karmāṇyekārthānīti naḥ śrutam || 12-260-12||

MHB 12-260-13

गच्छत्येव परित्यागी वानप्रस्थश्च गच्छति ।
गृहस्थो ब्रह्मचारी च उभौ तावपि गच्छतः ॥ १२-२६०-१३॥
gacchatyeva parityāgī vānaprasthaśca gacchati |
gṛhastho brahmacārī ca ubhau tāvapi gacchataḥ || 12-260-13||

MHB 12-260-14

देवयाना हि पन्थानश्चत्वारः शाश्वता मताः ।
तेषां ज्यायःकनीयस्त्वं फलेषूक्तं बलाबलम् ॥ १२-२६०-१४॥
devayānā hi panthānaścatvāraḥ śāśvatā matāḥ |
teṣāṃ jyāyaḥkanīyastvaṃ phaleṣūktaṃ balābalam || 12-260-14||

MHB 12-260-15

एवं विदित्वा सर्वार्थानारभेदिति वैदिकम् ।
नारभेदिति चान्यत्र नैष्ठिकी श्रूयते श्रुतिः ॥ १२-२६०-१५॥
evaṃ viditvā sarvārthānārabhediti vaidikam |
nārabhediti cānyatra naiṣṭhikī śrūyate śrutiḥ || 12-260-15||

MHB 12-260-16

अनारम्भे ह्यदोषः स्यादारम्भेऽदोष उत्तमः ।
एवं स्थितस्य शास्त्रस्य दुर्विज्ञेयं बलाबलम् ॥ १२-२६०-१६॥
anārambhe hyadoṣaḥ syādārambhe'doṣa uttamaḥ |
evaṃ sthitasya śāstrasya durvijñeyaṃ balābalam || 12-260-16||

MHB 12-260-17

यद्यत्र किंचित्प्रत्यक्षमहिंसायाः परं मतम् ।
ऋते त्वागमशास्त्रेभ्यो ब्रूहि तद्यदि पश्यसि ॥ १२-२६०-१७॥
yadyatra kiṃcitpratyakṣamahiṃsāyāḥ paraṃ matam |
ṛte tvāgamaśāstrebhyo brūhi tadyadi paśyasi || 12-260-17||

MHB 12-260-18

स्यूमरश्मिरुवाच ।
स्वर्गकामो यजेतेति सततं श्रूयते श्रुतिः ।
फलं प्रकल्प्य पूर्वं हि ततो यज्ञः प्रतायते ॥ १२-२६०-१८॥
syūmaraśmiruvāca |
svargakāmo yajeteti satataṃ śrūyate śrutiḥ |
phalaṃ prakalpya pūrvaṃ hi tato yajñaḥ pratāyate || 12-260-18||

MHB 12-260-19

अजश्चाश्वश्च मेषश्च गौश्च पक्षिगणाश्च ये ।
ग्राम्यारण्या ओषधयः प्राणस्यान्नमिति श्रुतिः ॥ १२-२६०-१९॥
ajaścāśvaśca meṣaśca gauśca pakṣigaṇāśca ye |
grāmyāraṇyā oṣadhayaḥ prāṇasyānnamiti śrutiḥ || 12-260-19||

MHB 12-260-20

तथैवान्नं ह्यहरहः सायं प्रातर्निरुप्यते ।
पशवश्चाथ धान्यं च यज्ञस्याङ्गमिति श्रुतिः ॥ १२-२६०-२०॥
tathaivānnaṃ hyaharahaḥ sāyaṃ prātarnirupyate |
paśavaścātha dhānyaṃ ca yajñasyāṅgamiti śrutiḥ || 12-260-20||

MHB 12-260-21

एतानि सह यज्ञेन प्रजापतिरकल्पयत् ।
तेन प्रजापतिर्देवान्यज्ञेनायजत प्रभुः ॥ १२-२६०-२१॥
etāni saha yajñena prajāpatirakalpayat |
tena prajāpatirdevānyajñenāyajata prabhuḥ || 12-260-21||

MHB 12-260-22

ते स्मान्योन्यंचराः सर्वे प्राणिनः सप्त सप्त च ।
यज्ञेषूपाकृतं विश्वं प्राहुरुत्तमसंज्ञितम् ॥ १२-२६०-२२॥
te smānyonyaṃcarāḥ sarve prāṇinaḥ sapta sapta ca |
yajñeṣūpākṛtaṃ viśvaṃ prāhuruttamasaṃjñitam || 12-260-22||

MHB 12-260-23

एतच्चैवाभ्यनुज्ञातं पूर्वैः पूर्वतरैस्तथा ।
को जातु न विचिन्वीत विद्वान्स्वां शक्तिमात्मनः ॥ १२-२६०-२३॥
etaccaivābhyanujñātaṃ pūrvaiḥ pūrvataraistathā |
ko jātu na vicinvīta vidvānsvāṃ śaktimātmanaḥ || 12-260-23||

MHB 12-260-24

पशवश्च मनुष्याश्च द्रुमाश्चौषधिभिः सह ।
स्वर्गमेवाभिकाङ्क्षन्ते न च स्वर्गस्त्वृते मखम् ॥ १२-२६०-२४॥
paśavaśca manuṣyāśca drumāścauṣadhibhiḥ saha |
svargamevābhikāṅkṣante na ca svargastvṛte makham || 12-260-24||

MHB 12-260-25

ओषध्यः पशवो वृक्षा वीरुदाज्यं पयो दधि ।
हविर्भूमिर्दिशः श्रद्धा कालश्चैतानि द्वादश ॥ १२-२६०-२५॥
oṣadhyaḥ paśavo vṛkṣā vīrudājyaṃ payo dadhi |
havirbhūmirdiśaḥ śraddhā kālaścaitāni dvādaśa || 12-260-25||

MHB 12-260-26

ऋचो यजूंषि सामानि यजमानश्च षोडशः ।
अग्निर्ज्ञेयो गृहपतिः स सप्तदश उच्यते ।
अङ्गान्येतानि यज्ञस्य यज्ञो मूलमिति श्रुतिः ॥ १२-२६०-२६॥
ṛco yajūṃṣi sāmāni yajamānaśca ṣoḍaśaḥ |
agnirjñeyo gṛhapatiḥ sa saptadaśa ucyate |
aṅgānyetāni yajñasya yajño mūlamiti śrutiḥ || 12-260-26||

MHB 12-260-27

आज्येन पयसा दध्ना शकृतामिक्षया त्वचा ।
वालैः शृङ्गेण पादेन संभवत्येव गौर्मखम् ।
एवं प्रत्येकशः सर्वं यद्यदस्य विधीयते ॥ १२-२६०-२७॥
ājyena payasā dadhnā śakṛtāmikṣayā tvacā |
vālaiḥ śṛṅgeṇa pādena saṃbhavatyeva gaurmakham |
evaṃ pratyekaśaḥ sarvaṃ yadyadasya vidhīyate || 12-260-27||

MHB 12-260-28

यज्ञं वहन्ति संभूय सहर्त्विग्भिः सदक्षिणैः ।
संहत्यैतानि सर्वाणि यज्ञं निर्वर्तयन्त्युत ॥ १२-२६०-२८॥
yajñaṃ vahanti saṃbhūya sahartvigbhiḥ sadakṣiṇaiḥ |
saṃhatyaitāni sarvāṇi yajñaṃ nirvartayantyuta || 12-260-28||

MHB 12-260-29

यज्ञार्थानि हि सृष्टानि यथा वै श्रूयते श्रुतिः ।
एवं पूर्वे पूर्वतराः प्रवृत्ताश्चैव मानवाः ॥ १२-२६०-२९॥
yajñārthāni hi sṛṣṭāni yathā vai śrūyate śrutiḥ |
evaṃ pūrve pūrvatarāḥ pravṛttāścaiva mānavāḥ || 12-260-29||

MHB 12-260-30

न हिनस्ति ह्यारभते नाभिद्रुह्यति किंचन ।
यज्ञो यष्टव्य इत्येव यो यजत्यफलेप्सया ॥ १२-२६०-३०॥
na hinasti hyārabhate nābhidruhyati kiṃcana |
yajño yaṣṭavya ityeva yo yajatyaphalepsayā || 12-260-30||

MHB 12-260-31

यज्ञाङ्गान्यपि चैतानि यथोक्तानि नसंशयः ।
विधिना विधियुक्तानि तारयन्ति परस्परम् ॥ १२-२६०-३१॥
yajñāṅgānyapi caitāni yathoktāni nasaṃśayaḥ |
vidhinā vidhiyuktāni tārayanti parasparam || 12-260-31||

MHB 12-260-32

आम्नायमार्षं पश्यामि यस्मिन्वेदाः प्रतिष्ठिताः ।
तं विद्वांसोऽनुपश्यन्ति ब्राह्मणस्यानुदर्शनात् ॥ १२-२६०-३२॥
āmnāyamārṣaṃ paśyāmi yasminvedāḥ pratiṣṭhitāḥ |
taṃ vidvāṃso'nupaśyanti brāhmaṇasyānudarśanāt || 12-260-32||

MHB 12-260-33

ब्राह्मणप्रभवो यज्ञो ब्राह्मणार्पण एव च ।
अनु यज्ञं जगत्सर्वं यज्ञश्चानु जगत्सदा ॥ १२-२६०-३३॥
brāhmaṇaprabhavo yajño brāhmaṇārpaṇa eva ca |
anu yajñaṃ jagatsarvaṃ yajñaścānu jagatsadā || 12-260-33||

MHB 12-260-34

ओमिति ब्रह्मणो योनिर्नमः स्वाहा स्वधा वषट् ।
यस्यैतानि प्रयुज्यन्ते यथाशक्ति कृतान्यपि ॥ १२-२६०-३४॥
omiti brahmaṇo yonirnamaḥ svāhā svadhā vaṣaṭ |
yasyaitāni prayujyante yathāśakti kṛtānyapi || 12-260-34||

MHB 12-260-35

न तस्य त्रिषु लोकेषु परलोकभयं विदुः ।
इति वेदा वदन्तीह सिद्धाश्च परमर्षयः ॥ १२-२६०-३५॥
na tasya triṣu lokeṣu paralokabhayaṃ viduḥ |
iti vedā vadantīha siddhāśca paramarṣayaḥ || 12-260-35||

MHB 12-260-36

ऋचो यजूंषि सामानि स्तोभाश्च विधिचोदिताः ।
यस्मिन्नेतानि सर्वाणि बहिरेव स वै द्विजः ॥ १२-२६०-३६॥
ṛco yajūṃṣi sāmāni stobhāśca vidhicoditāḥ |
yasminnetāni sarvāṇi bahireva sa vai dvijaḥ || 12-260-36||

MHB 12-260-37

अग्न्याधेये यद्भवति यच्च सोमे सुते द्विज ।
यच्चेतरैर्महायज्ञैर्वेद तद्भगवान्स्वतः ॥ १२-२६०-३७॥
agnyādheye yadbhavati yacca some sute dvija |
yaccetarairmahāyajñairveda tadbhagavānsvataḥ || 12-260-37||

MHB 12-260-38

तस्माद्ब्रह्मन्यजेतैव याजयेच्चाविचारयन् ।
यजतः स्वर्गविधिना प्रेत्य स्वर्गफलं महत् ॥ १२-२६०-३८॥
tasmādbrahmanyajetaiva yājayeccāvicārayan |
yajataḥ svargavidhinā pretya svargaphalaṃ mahat || 12-260-38||

MHB 12-260-39

नायं लोकोऽस्त्ययज्ञानां परश्चेति विनिश्चयः ।
वेदवादविदश्चैव प्रमाणमुभयं तदा ॥ १२-२६०-३९॥
nāyaṃ loko'styayajñānāṃ paraśceti viniścayaḥ |
vedavādavidaścaiva pramāṇamubhayaṃ tadā || 12-260-39||

Adhyaya: 261/353 (61)

MHB 12-261-1

कपिल उवाच ।
एतावदनुपश्यन्तो यतयो यान्ति मार्गगाः ।
नैषां सर्वेषु लोकेषु कश्चिदस्ति व्यतिक्रमः ॥ १२-२६१-१॥
kapila uvāca |
etāvadanupaśyanto yatayo yānti mārgagāḥ |
naiṣāṃ sarveṣu lokeṣu kaścidasti vyatikramaḥ || 12-261-1||

MHB 12-261-2

निर्द्वंद्वा निर्नमस्कारा निराशीर्बन्धना बुधाः ।
विमुक्ताः सर्वपापेभ्यश्चरन्ति शुचयोऽमलाः ॥ १२-२६१-२॥
nirdvaṃdvā nirnamaskārā nirāśīrbandhanā budhāḥ |
vimuktāḥ sarvapāpebhyaścaranti śucayo'malāḥ || 12-261-2||

MHB 12-261-3

अपवर्गेऽथ संत्यागे बुद्धौ च कृतनिश्चयाः ।
ब्रह्मिष्ठा ब्रह्मभूताश्च ब्रह्मण्येव कृतालयाः ॥ १२-२६१-३॥
apavarge'tha saṃtyāge buddhau ca kṛtaniścayāḥ |
brahmiṣṭhā brahmabhūtāśca brahmaṇyeva kṛtālayāḥ || 12-261-3||

MHB 12-261-4

विशोका नष्टरजसस्तेषां लोकाः सनातनाः ।
तेषां गतिं परां प्राप्य गार्हस्थ्ये किं प्रयोजनम् ॥ १२-२६१-४॥
viśokā naṣṭarajasasteṣāṃ lokāḥ sanātanāḥ |
teṣāṃ gatiṃ parāṃ prāpya gārhasthye kiṃ prayojanam || 12-261-4||

MHB 12-261-5

स्यूमरश्मिरुवाच ।
यद्येषा परमा निष्ठा यद्येषा परमा गतिः ।
गृहस्थानव्यपाश्रित्य नाश्रमोऽन्यः प्रवर्तते ॥ १२-२६१-५॥
syūmaraśmiruvāca |
yadyeṣā paramā niṣṭhā yadyeṣā paramā gatiḥ |
gṛhasthānavyapāśritya nāśramo'nyaḥ pravartate || 12-261-5||

MHB 12-261-6

यथा मातरमाश्रित्य सर्वे जीवन्ति जन्तवः ।
एवं गृहस्थमाश्रित्य वर्तन्त इतरेऽऽश्रमाः ॥ १२-२६१-६॥
yathā mātaramāśritya sarve jīvanti jantavaḥ |
evaṃ gṛhasthamāśritya vartanta itare''śramāḥ || 12-261-6||

MHB 12-261-7

गृहस्थ एव यजते गृहस्थस्तप्यते तपः ।
गार्हस्थ्यमस्य धर्मस्य मूलं यत्किंचिदेजते ॥ १२-२६१-७॥
gṛhastha eva yajate gṛhasthastapyate tapaḥ |
gārhasthyamasya dharmasya mūlaṃ yatkiṃcidejate || 12-261-7||

MHB 12-261-8

प्रजनाद्ध्यभिनिर्वृत्ताः सर्वे प्राणभृतो मुने ।
प्रजनं चाप्युतान्यत्र न कथंचन विद्यते ॥ १२-२६१-८॥
prajanāddhyabhinirvṛttāḥ sarve prāṇabhṛto mune |
prajanaṃ cāpyutānyatra na kathaṃcana vidyate || 12-261-8||

MHB 12-261-9

यास्ताः स्युर्बहिरोषध्यो बह्वरण्यास्तथा द्विज ।
ओषधिभ्यो बहिर्यस्मात्प्राणी कश्चिन्न विद्यते ।
कस्यैषा वाग्भवेत्सत्या मोक्षो नास्ति गृहादिति ॥ १२-२६१-९॥
yāstāḥ syurbahiroṣadhyo bahvaraṇyāstathā dvija |
oṣadhibhyo bahiryasmātprāṇī kaścinna vidyate |
kasyaiṣā vāgbhavetsatyā mokṣo nāsti gṛhāditi || 12-261-9||

MHB 12-261-10

अश्रद्दधानैरप्राज्ञैः सूक्ष्मदर्शनवर्जितैः ।
निराशैरलसैः श्रान्तैस्तप्यमानैः स्वकर्मभिः ।
श्रमस्योपरमो दृष्टः प्रव्रज्या नाम पण्डितैः ॥ १२-२६१-१०॥
aśraddadhānairaprājñaiḥ sūkṣmadarśanavarjitaiḥ |
nirāśairalasaiḥ śrāntaistapyamānaiḥ svakarmabhiḥ |
śramasyoparamo dṛṣṭaḥ pravrajyā nāma paṇḍitaiḥ || 12-261-10||

MHB 12-261-11

त्रैलोक्यस्यैव हेतुर्हि मर्यादा शाश्वती ध्रुवा ।
ब्राह्मणो नाम भगवाञ्जन्मप्रभृति पूज्यते ॥ १२-२६१-११॥
trailokyasyaiva heturhi maryādā śāśvatī dhruvā |
brāhmaṇo nāma bhagavāñjanmaprabhṛti pūjyate || 12-261-11||

MHB 12-261-12

प्राग्गर्भाधानान्मन्त्रा हि प्रवर्तन्ते द्विजातिषु ।
अविश्रम्भेषु वर्तन्ते विश्रम्भेष्वप्यसंशयम् ॥ १२-२६१-१२॥
prāggarbhādhānānmantrā hi pravartante dvijātiṣu |
aviśrambheṣu vartante viśrambheṣvapyasaṃśayam || 12-261-12||

MHB 12-261-13

दाहः पुनः संश्रयणे संस्थिते पात्रभोजनम् ।
दानं गवां पशूनां वा पिण्डानां चाप्सु मज्जनम् ॥ १२-२६१-१३॥
dāhaḥ punaḥ saṃśrayaṇe saṃsthite pātrabhojanam |
dānaṃ gavāṃ paśūnāṃ vā piṇḍānāṃ cāpsu majjanam || 12-261-13||

MHB 12-261-14

अर्चिष्मन्तो बर्हिषदः क्रव्यादाः पितरः स्मृताः ।
मृतस्याप्यनुमन्यन्ते मन्त्रा मन्त्राश्च कारणम् ॥ १२-२६१-१४॥
arciṣmanto barhiṣadaḥ kravyādāḥ pitaraḥ smṛtāḥ |
mṛtasyāpyanumanyante mantrā mantrāśca kāraṇam || 12-261-14||

MHB 12-261-15

एवं क्रोशत्सु वेदेषु कुतो मोक्षोऽस्ति कस्यचित् ।
ऋणवन्तो यदा मर्त्याः पितृदेवद्विजातिषु ॥ १२-२६१-१५॥
evaṃ krośatsu vedeṣu kuto mokṣo'sti kasyacit |
ṛṇavanto yadā martyāḥ pitṛdevadvijātiṣu || 12-261-15||

MHB 12-261-16

श्रिया विहीनैरलसैः पण्डितैरपलापितम् ।
वेदवादापरिज्ञानं सत्याभासमिवानृतम् ॥ १२-२६१-१६॥
śriyā vihīnairalasaiḥ paṇḍitairapalāpitam |
vedavādāparijñānaṃ satyābhāsamivānṛtam || 12-261-16||

MHB 12-261-17

न वै पापैर्ह्रियते कृष्यते वा यो ब्राह्मणो यजते वेदशास्त्रैः ।
ऊर्ध्वं यज्ञः पशुभिः सार्धमेति संतर्पितस्तर्पयते च कामैः ॥ १२-२६१-१७॥
na vai pāpairhriyate kṛṣyate vā yo brāhmaṇo yajate vedaśāstraiḥ |
ūrdhvaṃ yajñaḥ paśubhiḥ sārdhameti saṃtarpitastarpayate ca kāmaiḥ || 12-261-17||

MHB 12-261-18

न वेदानां परिभवान्न शाठ्येन न मायया ।
महत्प्राप्नोति पुरुषो ब्रह्म ब्रह्मणि विन्दति ॥ १२-२६१-१८॥
na vedānāṃ paribhavānna śāṭhyena na māyayā |
mahatprāpnoti puruṣo brahma brahmaṇi vindati || 12-261-18||

MHB 12-261-19

कपिल उवाच ।
दर्शं च पौर्णमासं च अग्निहोत्रं च धीमताम् ।
चातुर्मास्यानि चैवासंस्तेषु यज्ञः सनातनः ॥ १२-२६१-१९॥
kapila uvāca |
darśaṃ ca paurṇamāsaṃ ca agnihotraṃ ca dhīmatām |
cāturmāsyāni caivāsaṃsteṣu yajñaḥ sanātanaḥ || 12-261-19||

MHB 12-261-20

अनारम्भाः सुधृतयः शुचयो ब्रह्मसंश्रिताः ।
ब्रह्मणैव स्म ते देवांस्तर्पयन्त्यमृतैषिणः ॥ १२-२६१-२०॥
anārambhāḥ sudhṛtayaḥ śucayo brahmasaṃśritāḥ |
brahmaṇaiva sma te devāṃstarpayantyamṛtaiṣiṇaḥ || 12-261-20||

MHB 12-261-21

सर्वभूतात्मभूतस्य सर्वभूतानि पश्यतः ।
देवापि मार्गे मुह्यन्ति अपदस्य पदैषिणः ॥ १२-२६१-२१॥
sarvabhūtātmabhūtasya sarvabhūtāni paśyataḥ |
devāpi mārge muhyanti apadasya padaiṣiṇaḥ || 12-261-21||

MHB 12-261-22

चतुर्द्वारं पुरुषं चतुर्मुखं चतुर्धा चैनमुपयाति निन्दा ।
बाहुभ्यां वाच उदरादुपस्थात्तेषां द्वारं द्वारपालो बुभूषेत् ॥ १२-२६१-२२॥
caturdvāraṃ puruṣaṃ caturmukhaṃ caturdhā cainamupayāti nindā |
bāhubhyāṃ vāca udarādupasthātteṣāṃ dvāraṃ dvārapālo bubhūṣet || 12-261-22||

MHB 12-261-23

नाक्षैर्दीव्येन्नाददीतान्यवित्तं न वायोनीयस्य शृतं प्रगृह्णेत् ।
क्रुद्धो न चैव प्रहरेत धीमांस्तथास्य तत्पाणिपादं सुगुप्तम् ॥ १२-२६१-२३॥
nākṣairdīvyennādadītānyavittaṃ na vāyonīyasya śṛtaṃ pragṛhṇet |
kruddho na caiva prahareta dhīmāṃstathāsya tatpāṇipādaṃ suguptam || 12-261-23||

MHB 12-261-24

नाक्रोशमर्छेन्न मृषा वदेच्च न पैशुनं जनवादं च कुर्यात् ।
सत्यव्रतो मितभाषोऽप्रमत्तस्तथास्य वाग्द्वारमथो सुगुप्तम् ॥ १२-२६१-२४॥
nākrośamarchenna mṛṣā vadecca na paiśunaṃ janavādaṃ ca kuryāt |
satyavrato mitabhāṣo'pramattastathāsya vāgdvāramatho suguptam || 12-261-24||

MHB 12-261-25

नानाशनः स्यान्न महाशनः स्यादलोलुपः साधुभिरागतः स्यात् ।
यात्रार्थमाहारमिहाददीत तथास्य स्याज्जाठरी द्वारगुप्तिः ॥ १२-२६१-२५॥
nānāśanaḥ syānna mahāśanaḥ syādalolupaḥ sādhubhirāgataḥ syāt |
yātrārthamāhāramihādadīta tathāsya syājjāṭharī dvāraguptiḥ || 12-261-25||

MHB 12-261-26

न वीरपत्नीं विहरेत नारीं न चापि नारीमनृतावाह्वयीत ।
भार्याव्रतं ह्यात्मनि धारयीत तथास्योपस्थद्वारगुप्तिर्भवेत ॥ १२-२६१-२६॥
na vīrapatnīṃ vihareta nārīṃ na cāpi nārīmanṛtāvāhvayīta |
bhāryāvrataṃ hyātmani dhārayīta tathāsyopasthadvāraguptirbhaveta || 12-261-26||

MHB 12-261-27

द्वाराणि यस्य सर्वाणि सुगुप्तानि मनीषिणः ।
उपस्थमुदरं बाहू वाक्चतुर्थी स वै द्विजः ॥ १२-२६१-२७॥
dvārāṇi yasya sarvāṇi suguptāni manīṣiṇaḥ |
upasthamudaraṃ bāhū vākcaturthī sa vai dvijaḥ || 12-261-27||

MHB 12-261-28

मोघान्यगुप्तद्वारस्य सर्वाण्येव भवन्त्युत ।
किं तस्य तपसा कार्यं किं यज्ञेन किमात्मना ॥ १२-२६१-२८॥
moghānyaguptadvārasya sarvāṇyeva bhavantyuta |
kiṃ tasya tapasā kāryaṃ kiṃ yajñena kimātmanā || 12-261-28||

MHB 12-261-29

अनुत्तरीयवसनमनुपस्तीर्णशायिनम् ।
बाहूपधानं शाम्यन्तं तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ १२-२६१-२९॥
anuttarīyavasanamanupastīrṇaśāyinam |
bāhūpadhānaṃ śāmyantaṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ || 12-261-29||

MHB 12-261-30

द्वंद्वारामेषु सर्वेषु य एको रमते मुनिः ।
परेषामननुध्यायंस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ १२-२६१-३०॥
dvaṃdvārāmeṣu sarveṣu ya eko ramate muniḥ |
pareṣāmananudhyāyaṃstaṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ || 12-261-30||

MHB 12-261-31

येन सर्वमिदं बुद्धं प्रकृतिर्विकृतिश्च या ।
गतिज्ञः सर्वभूतानां तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ १२-२६१-३१॥
yena sarvamidaṃ buddhaṃ prakṛtirvikṛtiśca yā |
gatijñaḥ sarvabhūtānāṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ || 12-261-31||

MHB 12-261-32

अभयं सर्वभूतेभ्यः सर्वेषामभयं यतः ।
सर्वभूतात्मभूतो यस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ १२-२६१-३२॥
abhayaṃ sarvabhūtebhyaḥ sarveṣāmabhayaṃ yataḥ |
sarvabhūtātmabhūto yastaṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ || 12-261-32||

MHB 12-261-33

नान्तरेणानुजानन्ति वेदानां यत्क्रियाफलम् ।
अनुज्ञाय च तत्सर्वमन्यद्रोचयतेऽफलम् ॥ १२-२६१-३३॥
nāntareṇānujānanti vedānāṃ yatkriyāphalam |
anujñāya ca tatsarvamanyadrocayate'phalam || 12-261-33||

MHB 12-261-34

फलवन्ति च कर्माणि व्युष्टिमन्ति ध्रुवाणि च ।
विगुणानि च पश्यन्ति तथानैकान्तिकानि च ॥ १२-२६१-३४॥
phalavanti ca karmāṇi vyuṣṭimanti dhruvāṇi ca |
viguṇāni ca paśyanti tathānaikāntikāni ca || 12-261-34||

MHB 12-261-35

गुणाश्चात्र सुदुर्ज्ञेया ज्ञाताश्चापि सुदुष्कराः ।
अनुष्ठिताश्चान्तवन्त इति त्वमनुपश्यसि ॥ १२-२६१-३५॥
guṇāścātra sudurjñeyā jñātāścāpi suduṣkarāḥ |
anuṣṭhitāścāntavanta iti tvamanupaśyasi || 12-261-35||

MHB 12-261-36

स्यूमरश्मिरुवाच ।
यथा च वेदप्रामाण्यं त्यागश्च सफलो यथा ।
तौ पन्थानावुभौ व्यक्तौ भगवंस्तद्ब्रवीहि मे ॥ १२-२६१-३६॥
syūmaraśmiruvāca |
yathā ca vedaprāmāṇyaṃ tyāgaśca saphalo yathā |
tau panthānāvubhau vyaktau bhagavaṃstadbravīhi me || 12-261-36||

MHB 12-261-37

कपिल उवाच ।
प्रत्यक्षमिह पश्यन्ति भवन्तः सत्पथे स्थिताः ।
प्रत्यक्षं तु किमत्रास्ति यद्भवन्त उपासते ॥ १२-२६१-३७॥
kapila uvāca |
pratyakṣamiha paśyanti bhavantaḥ satpathe sthitāḥ |
pratyakṣaṃ tu kimatrāsti yadbhavanta upāsate || 12-261-37||

MHB 12-261-38

स्यूमरश्मिरुवाच ।
स्यूमरश्मिरहं ब्रह्मञ्जिज्ञासार्थमिहागतः ।
श्रेयस्कामः प्रत्यवोचमार्जवान्न विवक्षया ।
इमं च संशयं घोरं भगवान्प्रब्रवीतु मे ॥ १२-२६१-३८॥
syūmaraśmiruvāca |
syūmaraśmirahaṃ brahmañjijñāsārthamihāgataḥ |
śreyaskāmaḥ pratyavocamārjavānna vivakṣayā |
imaṃ ca saṃśayaṃ ghoraṃ bhagavānprabravītu me || 12-261-38||

MHB 12-261-39

प्रत्यक्षमिह पश्यन्तो भवन्तः सत्पथे स्थिताः ।
किमत्र प्रत्यक्षतमं भवन्तो यदुपासते ।
अन्यत्र तर्कशास्त्रेभ्य आगमाच्च यथागमम् ॥ १२-२६१-३९॥
pratyakṣamiha paśyanto bhavantaḥ satpathe sthitāḥ |
kimatra pratyakṣatamaṃ bhavanto yadupāsate |
anyatra tarkaśāstrebhya āgamācca yathāgamam || 12-261-39||

MHB 12-261-40

आगमो वेदवादस्तु तर्कशास्त्राणि चागमः ।
यथागममुपासीत आगमस्तत्र सिध्यति ।
सिद्धिः प्रत्यक्षरूपा च दृश्यत्यागमनिश्चयात् ॥ १२-२६१-४०॥
āgamo vedavādastu tarkaśāstrāṇi cāgamaḥ |
yathāgamamupāsīta āgamastatra sidhyati |
siddhiḥ pratyakṣarūpā ca dṛśyatyāgamaniścayāt || 12-261-40||

MHB 12-261-41

नौर्नावीव निबद्धा हि स्रोतसा सनिबन्धना ।
ह्रियमाणा कथं विप्र कुबुद्धींस्तारयिष्यति ।
एतद्ब्रवीतु भगवानुपपन्नोऽस्म्यधीहि भोः ॥ १२-२६१-४१॥
naurnāvīva nibaddhā hi srotasā sanibandhanā |
hriyamāṇā kathaṃ vipra kubuddhīṃstārayiṣyati |
etadbravītu bhagavānupapanno'smyadhīhi bhoḥ || 12-261-41||

MHB 12-261-42

नैव त्यागी न संतुष्टो नाशोको न निरामयः ।
न निर्विवित्सो नावृत्तो नापवृत्तोऽस्ति कश्चन ॥ १२-२६१-४२॥
naiva tyāgī na saṃtuṣṭo nāśoko na nirāmayaḥ |
na nirvivitso nāvṛtto nāpavṛtto'sti kaścana || 12-261-42||

MHB 12-261-43

भवन्तोऽपि च हृष्यन्ति शोचन्ति च यथा वयम् ।
इन्द्रियार्थाश्च भवतां समानाः सर्वजन्तुषु ॥ १२-२६१-४३॥
bhavanto'pi ca hṛṣyanti śocanti ca yathā vayam |
indriyārthāśca bhavatāṃ samānāḥ sarvajantuṣu || 12-261-43||

MHB 12-261-44

एवं चतुर्णां वर्णानामाश्रमाणां प्रवृत्तिषु ।
एकमालम्बमानानां निर्णये किं निरामयम् ॥ १२-२६१-४४॥
evaṃ caturṇāṃ varṇānāmāśramāṇāṃ pravṛttiṣu |
ekamālambamānānāṃ nirṇaye kiṃ nirāmayam || 12-261-44||

MHB 12-261-45

कपिल उवाच ।
यद्यदाचरते शास्त्रमथ सर्वप्रवृत्तिषु ।
यस्य यत्र ह्यनुष्ठानं तत्र तत्र निरामयम् ॥ १२-२६१-४५॥
kapila uvāca |
yadyadācarate śāstramatha sarvapravṛttiṣu |
yasya yatra hyanuṣṭhānaṃ tatra tatra nirāmayam || 12-261-45||

MHB 12-261-46

सर्वं पावयते ज्ञानं यो ज्ञानं ह्यनुवर्तते ।
ज्ञानादपेत्य या वृत्तिः सा विनाशयति प्रजाः ॥ १२-२६१-४६॥
sarvaṃ pāvayate jñānaṃ yo jñānaṃ hyanuvartate |
jñānādapetya yā vṛttiḥ sā vināśayati prajāḥ || 12-261-46||

MHB 12-261-47

भवन्तो ज्ञानिनो नित्यं सर्वतश्च निरागमाः ।
ऐकात्म्यं नाम कश्चिद्धि कदाचिदभिपद्यते ॥ १२-२६१-४७॥
bhavanto jñānino nityaṃ sarvataśca nirāgamāḥ |
aikātmyaṃ nāma kaściddhi kadācidabhipadyate || 12-261-47||

MHB 12-261-48

शास्त्रं ह्यबुद्ध्वा तत्त्वेन केचिद्वादबला जनाः ।
कामद्वेषाभिभूतत्वादहंकारवशं गताः ॥ १२-२६१-४८॥
śāstraṃ hyabuddhvā tattvena kecidvādabalā janāḥ |
kāmadveṣābhibhūtatvādahaṃkāravaśaṃ gatāḥ || 12-261-48||

MHB 12-261-49

याथातथ्यमविज्ञाय शास्त्राणां शास्त्रदस्यवः ।
ब्रह्मस्तेना निरारम्भा अपक्वमतयोऽशिवाः ॥ १२-२६१-४९॥
yāthātathyamavijñāya śāstrāṇāṃ śāstradasyavaḥ |
brahmastenā nirārambhā apakvamatayo'śivāḥ || 12-261-49||

MHB 12-261-50

वैगुण्यमेव पश्यन्ति न गुणाननुयुञ्जते ।
तेषां तमःशरीराणां तम एव परायणम् ॥ १२-२६१-५०॥
vaiguṇyameva paśyanti na guṇānanuyuñjate |
teṣāṃ tamaḥśarīrāṇāṃ tama eva parāyaṇam || 12-261-50||

MHB 12-261-51

यो यथाप्रकृतिर्जन्तुः प्रकृतेः स्याद्वशानुगः ।
तस्य द्वेषश्च कामश्च क्रोधो दम्भोऽनृतं मदः ।
नित्यमेवाभिवर्तन्ते गुणाः प्रकृतिसंभवाः ॥ १२-२६१-५१॥
yo yathāprakṛtirjantuḥ prakṛteḥ syādvaśānugaḥ |
tasya dveṣaśca kāmaśca krodho dambho'nṛtaṃ madaḥ |
nityamevābhivartante guṇāḥ prakṛtisaṃbhavāḥ || 12-261-51||

MHB 12-261-52

एतद्बुद्ध्यानुपश्यन्तः संत्यजेयुः शुभाशुभम् ।
परां गतिमभीप्सन्तो यतयः संयमे रताः ॥ १२-२६१-५२॥
etadbuddhyānupaśyantaḥ saṃtyajeyuḥ śubhāśubham |
parāṃ gatimabhīpsanto yatayaḥ saṃyame ratāḥ || 12-261-52||

MHB 12-261-53

स्यूमरश्मिरुवाच ।
सर्वमेतन्मया ब्रह्मञ्शास्त्रतः परिकीर्तितम् ।
न ह्यविज्ञाय शास्त्रार्थं प्रवर्तन्ते प्रवृत्तयः ॥ १२-२६१-५३॥
syūmaraśmiruvāca |
sarvametanmayā brahmañśāstrataḥ parikīrtitam |
na hyavijñāya śāstrārthaṃ pravartante pravṛttayaḥ || 12-261-53||

MHB 12-261-54

यः कश्चिन्न्याय्य आचारः सर्वं शास्त्रमिति श्रुतिः ।
यदन्याय्यमशास्त्रं तदित्येषा श्रूयते श्रुतिः ॥ १२-२६१-५४॥
yaḥ kaścinnyāyya ācāraḥ sarvaṃ śāstramiti śrutiḥ |
yadanyāyyamaśāstraṃ tadityeṣā śrūyate śrutiḥ || 12-261-54||

MHB 12-261-55

न प्रवृत्तिरृते शास्त्रात्काचिदस्तीति निश्चयः ।
यदन्यद्वेदवादेभ्यस्तदशास्त्रमिति श्रुतिः ॥ १२-२६१-५५॥
na pravṛttirṛte śāstrātkācidastīti niścayaḥ |
yadanyadvedavādebhyastadaśāstramiti śrutiḥ || 12-261-55||

MHB 12-261-56

शास्त्रादपेतं पश्यन्ति बहवो व्यक्तमानिनः ।
शास्त्रदोषान्न पश्यन्ति इह चामुत्र चापरे ।
अविज्ञानहतप्रज्ञा हीनप्रज्ञास्तमोवृताः ॥ १२-२६१-५६॥
śāstrādapetaṃ paśyanti bahavo vyaktamāninaḥ |
śāstradoṣānna paśyanti iha cāmutra cāpare |
avijñānahataprajñā hīnaprajñāstamovṛtāḥ || 12-261-56||

MHB 12-261-57

शक्यं त्वेकेन मुक्तेन कृतकृत्येन सर्वशः ।
पिण्डमात्रं व्यपाश्रित्य चरितुं सर्वतोदिशम् ।
वेदवादं व्यपाश्रित्य मोक्षोऽस्तीति प्रभाषितुम् ॥ १२-२६१-५७॥
śakyaṃ tvekena muktena kṛtakṛtyena sarvaśaḥ |
piṇḍamātraṃ vyapāśritya carituṃ sarvatodiśam |
vedavādaṃ vyapāśritya mokṣo'stīti prabhāṣitum || 12-261-57||

MHB 12-261-58

इदं तु दुष्करं कर्म कुटुम्बमभिसंश्रितम् ।
दानमध्ययनं यज्ञः प्रजासंतानमार्जवम् ॥ १२-२६१-५८॥
idaṃ tu duṣkaraṃ karma kuṭumbamabhisaṃśritam |
dānamadhyayanaṃ yajñaḥ prajāsaṃtānamārjavam || 12-261-58||

MHB 12-261-59

यद्येतदेवं कृत्वापि न विमोक्षोऽस्ति कस्यचित् ।
धिक्कर्तारं च कार्यं च श्रमश्चायं निरर्थकः ॥ १२-२६१-५९॥
yadyetadevaṃ kṛtvāpi na vimokṣo'sti kasyacit |
dhikkartāraṃ ca kāryaṃ ca śramaścāyaṃ nirarthakaḥ || 12-261-59||

MHB 12-261-60

नास्तिक्यमन्यथा च स्याद्वेदानां पृष्ठतःक्रिया ।
एतस्यानन्त्यमिच्छामि भगवञ्श्रोतुमञ्जसा ॥ १२-२६१-६०॥
nāstikyamanyathā ca syādvedānāṃ pṛṣṭhataḥkriyā |
etasyānantyamicchāmi bhagavañśrotumañjasā || 12-261-60||

MHB 12-261-61

तथ्यं वदस्व मे ब्रह्मन्नुपसन्नोऽस्म्यधीहि भोः ।
यथा ते विदितो मोक्षस्तथेच्छाम्युपशिक्षितुम् ॥ १२-२६१-६१॥
tathyaṃ vadasva me brahmannupasanno'smyadhīhi bhoḥ |
yathā te vidito mokṣastathecchāmyupaśikṣitum || 12-261-61||

Adhyaya: 262/353 (45)

MHB 12-262-1

कपिल उवाच ।
वेदाः प्रमाणं लोकानां न वेदाः पृष्ठतःकृताः ।
द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत् ।
शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ १२-२६२-१॥
kapila uvāca |
vedāḥ pramāṇaṃ lokānāṃ na vedāḥ pṛṣṭhataḥkṛtāḥ |
dve brahmaṇī veditavye śabdabrahma paraṃ ca yat |
śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ paraṃ brahmādhigacchati || 12-262-1||

MHB 12-262-2

शरीरमेतत्कुरुते यद्वेदे कुरुते तनुम् ।
कृतशुद्धशरीरो हि पात्रं भवति ब्राह्मणः ॥ १२-२६२-२॥
śarīrametatkurute yadvede kurute tanum |
kṛtaśuddhaśarīro hi pātraṃ bhavati brāhmaṇaḥ || 12-262-2||

MHB 12-262-3

आनन्त्यमनुयुङ्क्ते यः कर्मणा तद्ब्रवीमि ते ।
निरागममनैतिह्यं प्रत्यक्षं लोकसाक्षिकम् ॥ १२-२६२-३॥
ānantyamanuyuṅkte yaḥ karmaṇā tadbravīmi te |
nirāgamamanaitihyaṃ pratyakṣaṃ lokasākṣikam || 12-262-3||

MHB 12-262-4

धर्म इत्येव ये यज्ञान्वितन्वन्ति निराशिषः ।
उत्पन्नत्यागिनोऽलुब्धाः कृपासूयाविवर्जिताः ।
धनानामेष वै पन्थास्तीर्थेषु प्रतिपादनम् ॥ १२-२६२-४॥
dharma ityeva ye yajñānvitanvanti nirāśiṣaḥ |
utpannatyāgino'lubdhāḥ kṛpāsūyāvivarjitāḥ |
dhanānāmeṣa vai panthāstīrtheṣu pratipādanam || 12-262-4||

MHB 12-262-5

अनाश्रिताः पापकृत्याः कदाचित्कर्मयोनितः ।
मनःसंकल्पसंसिद्धा विशुद्धज्ञाननिश्चयाः ॥ १२-२६२-५॥
anāśritāḥ pāpakṛtyāḥ kadācitkarmayonitaḥ |
manaḥsaṃkalpasaṃsiddhā viśuddhajñānaniścayāḥ || 12-262-5||

MHB 12-262-6

अक्रुध्यन्तोऽनसूयन्तो निरहंकारमत्सराः ।
ज्ञाननिष्ठास्त्रिशुक्लाश्च सर्वभूतहिते रताः ॥ १२-२६२-६॥
akrudhyanto'nasūyanto nirahaṃkāramatsarāḥ |
jñānaniṣṭhāstriśuklāśca sarvabhūtahite ratāḥ || 12-262-6||

MHB 12-262-7

आसन्गृहस्था भूयिष्ठमव्युत्क्रान्ताः स्वकर्मसु ।
राजानश्च तथा युक्ता ब्राह्मणाश्च यथाविधि ॥ १२-२६२-७॥
āsangṛhasthā bhūyiṣṭhamavyutkrāntāḥ svakarmasu |
rājānaśca tathā yuktā brāhmaṇāśca yathāvidhi || 12-262-7||

MHB 12-262-8

समा ह्यार्जवसंपन्नाः संतुष्टा ज्ञाननिश्चयाः ।
प्रत्यक्षधर्माः शुचयः श्रद्दधानाः परावरे ॥ १२-२६२-८॥
samā hyārjavasaṃpannāḥ saṃtuṣṭā jñānaniścayāḥ |
pratyakṣadharmāḥ śucayaḥ śraddadhānāḥ parāvare || 12-262-8||

MHB 12-262-9

पुरस्ताद्भावितात्मानो यथावच्चरितव्रताः ।
चरन्ति धर्मं कृच्छ्रेऽपि दुर्गे चैवाधिसंहताः ॥ १२-२६२-९॥
purastādbhāvitātmāno yathāvaccaritavratāḥ |
caranti dharmaṃ kṛcchre'pi durge caivādhisaṃhatāḥ || 12-262-9||

MHB 12-262-10

संहत्य धर्मं चरतां पुरासीत्सुखमेव तत् ।
तेषां नासीद्विधातव्यं प्रायश्चित्तं कदाचन ॥ १२-२६२-१०॥
saṃhatya dharmaṃ caratāṃ purāsītsukhameva tat |
teṣāṃ nāsīdvidhātavyaṃ prāyaścittaṃ kadācana || 12-262-10||

MHB 12-262-11

सत्यं हि धर्ममास्थाय दुराधर्षतमा मताः ।
न मात्रामनुरुध्यन्ते न धर्मच्छलमन्ततः ॥ १२-२६२-११॥
satyaṃ hi dharmamāsthāya durādharṣatamā matāḥ |
na mātrāmanurudhyante na dharmacchalamantataḥ || 12-262-11||

MHB 12-262-12

य एव प्रथमः कल्पस्तमेवाभ्याचरन्सह ।
अस्यां स्थितौ स्थितानां हि प्रायश्चित्तं न विद्यते ।
दुर्बलात्मन उत्पन्नं प्रायश्चित्तमिति श्रुतिः ॥ १२-२६२-१२॥
ya eva prathamaḥ kalpastamevābhyācaransaha |
asyāṃ sthitau sthitānāṃ hi prāyaścittaṃ na vidyate |
durbalātmana utpannaṃ prāyaścittamiti śrutiḥ || 12-262-12||

MHB 12-262-13

यत एवंविधा विप्राः पुराणा यज्ञवाहनाः ।
त्रैविद्यवृद्धाः शुचयो वृत्तवन्तो यशस्विनः ।
यजन्तोऽहरहर्यज्ञैर्निराशीर्बन्धना बुधाः ॥ १२-२६२-१३॥
yata evaṃvidhā viprāḥ purāṇā yajñavāhanāḥ |
traividyavṛddhāḥ śucayo vṛttavanto yaśasvinaḥ |
yajanto'haraharyajñairnirāśīrbandhanā budhāḥ || 12-262-13||

MHB 12-262-14

तेषां यज्ञाश्च वेदाश्च कर्माणि च यथागमम् ।
आगमाश्च यथाकालं संकल्पाश्च यथाव्रतम् ॥ १२-२६२-१४॥
teṣāṃ yajñāśca vedāśca karmāṇi ca yathāgamam |
āgamāśca yathākālaṃ saṃkalpāśca yathāvratam || 12-262-14||

MHB 12-262-15

अपेतकामक्रोधानां प्रकृत्या संशितात्मनाम् ।
ऋजूनां शमनित्यानां स्थितानां स्वेषु कर्मसु ।
सर्वमानन्त्यमेवासीदिति नः शाश्वती श्रुतिः ॥ १२-२६२-१५॥
apetakāmakrodhānāṃ prakṛtyā saṃśitātmanām |
ṛjūnāṃ śamanityānāṃ sthitānāṃ sveṣu karmasu |
sarvamānantyamevāsīditi naḥ śāśvatī śrutiḥ || 12-262-15||

MHB 12-262-16

तेषामदीनसत्त्वानां दुश्चराचारकर्मणाम् ।
स्वकर्मभिः संवृतानां तपो घोरत्वमागतम् ॥ १२-२६२-१६॥
teṣāmadīnasattvānāṃ duścarācārakarmaṇām |
svakarmabhiḥ saṃvṛtānāṃ tapo ghoratvamāgatam || 12-262-16||

MHB 12-262-17

तं सदाचारमाश्चर्यं पुराणं शाश्वतं ध्रुवम् ।
अशक्नुवद्भिश्चरितुं किंचिद्धर्मेषु सूचितम् ॥ १२-२६२-१७॥
taṃ sadācāramāścaryaṃ purāṇaṃ śāśvataṃ dhruvam |
aśaknuvadbhiścarituṃ kiṃciddharmeṣu sūcitam || 12-262-17||

MHB 12-262-18

निरापद्धर्म आचारस्त्वप्रमादोऽपराभवः ।
सर्ववर्णेषु यत्तेषु नासीत्कश्चिद्व्यतिक्रमः ॥ १२-२६२-१८॥
nirāpaddharma ācārastvapramādo'parābhavaḥ |
sarvavarṇeṣu yatteṣu nāsītkaścidvyatikramaḥ || 12-262-18||

MHB 12-262-19

धर्ममेकं चतुष्पादमाश्रितास्ते नरर्षभाः ।
तं सन्तो विधिवत्प्राप्य गच्छन्ति परमां गतिम् ॥ १२-२६२-१९॥
dharmamekaṃ catuṣpādamāśritāste nararṣabhāḥ |
taṃ santo vidhivatprāpya gacchanti paramāṃ gatim || 12-262-19||

MHB 12-262-20

गृहेभ्य एव निष्क्रम्य वनमन्ये समाश्रिताः ।
गृहमेवाभिसंश्रित्य ततोऽन्ये ब्रह्मचारिणः ॥ १२-२६२-२०॥
gṛhebhya eva niṣkramya vanamanye samāśritāḥ |
gṛhamevābhisaṃśritya tato'nye brahmacāriṇaḥ || 12-262-20||

MHB 12-262-21

धर्ममेतं चतुष्पादमाश्रमं ब्राह्मणा विदुः ।
आनन्त्यं ब्रह्मणः स्थानं ब्राह्मणा नाम निश्चयः ॥ १२-२६२-२१॥
dharmametaṃ catuṣpādamāśramaṃ brāhmaṇā viduḥ |
ānantyaṃ brahmaṇaḥ sthānaṃ brāhmaṇā nāma niścayaḥ || 12-262-21||

MHB 12-262-22

अत एवंविधा विप्राः पुराणा धर्मचारिणः ।
त एते दिवि दृश्यन्ते ज्योतिर्भूता द्विजातयः ॥ १२-२६२-२२॥
ata evaṃvidhā viprāḥ purāṇā dharmacāriṇaḥ |
ta ete divi dṛśyante jyotirbhūtā dvijātayaḥ || 12-262-22||

MHB 12-262-23

नक्षत्राणीव धिष्ण्येषु बहवस्तारकागणाः ।
आनन्त्यमुपसंप्राप्ताः संतोषादिति वैदिकम् ॥ १२-२६२-२३॥
nakṣatrāṇīva dhiṣṇyeṣu bahavastārakāgaṇāḥ |
ānantyamupasaṃprāptāḥ saṃtoṣāditi vaidikam || 12-262-23||

MHB 12-262-24

यद्यागच्छन्ति संसारं पुनर्योनिषु तादृशाः ।
न लिप्यन्ते पापकृत्यैः कदाचित्कर्मयोनितः ॥ १२-२६२-२४॥
yadyāgacchanti saṃsāraṃ punaryoniṣu tādṛśāḥ |
na lipyante pāpakṛtyaiḥ kadācitkarmayonitaḥ || 12-262-24||

MHB 12-262-25

एवं युक्तो ब्राह्मणः स्यादन्यो ब्राह्मणको भवेत् ।
कर्मैव पुरुषस्याह शुभं वा यदि वाशुभम् ॥ १२-२६२-२५॥
evaṃ yukto brāhmaṇaḥ syādanyo brāhmaṇako bhavet |
karmaiva puruṣasyāha śubhaṃ vā yadi vāśubham || 12-262-25||

MHB 12-262-26

एवं पक्वकषायाणामानन्त्येन श्रुतेन च ।
सर्वमानन्त्यमेवासीदेवं नः शाश्वती श्रुतिः ॥ १२-२६२-२६॥
evaṃ pakvakaṣāyāṇāmānantyena śrutena ca |
sarvamānantyamevāsīdevaṃ naḥ śāśvatī śrutiḥ || 12-262-26||

MHB 12-262-27

तेषामपेततृष्णानां निर्णिक्तानां शुभात्मनाम् ।
चतुर्थ औपनिषदो धर्मः साधारणः स्मृतः ॥ १२-२६२-२७॥
teṣāmapetatṛṣṇānāṃ nirṇiktānāṃ śubhātmanām |
caturtha aupaniṣado dharmaḥ sādhāraṇaḥ smṛtaḥ || 12-262-27||

MHB 12-262-28

स सिद्धैः साध्यते नित्यं ब्राह्मणैर्नियतात्मभिः ।
संतोषमूलस्त्यागात्मा ज्ञानाधिष्ठानमुच्यते ॥ १२-२६२-२८॥
sa siddhaiḥ sādhyate nityaṃ brāhmaṇairniyatātmabhiḥ |
saṃtoṣamūlastyāgātmā jñānādhiṣṭhānamucyate || 12-262-28||

MHB 12-262-29

अपवर्गगतिर्नित्यो यतिधर्मः सनातनः ।
साधारणः केवलो वा यथाबलमुपास्यते ॥ १२-२६२-२९॥
apavargagatirnityo yatidharmaḥ sanātanaḥ |
sādhāraṇaḥ kevalo vā yathābalamupāsyate || 12-262-29||

MHB 12-262-30

गच्छतो गच्छतः क्षेमं दुर्बलोऽत्रावसीदति ।
ब्रह्मणः पदमन्विच्छन्संसारान्मुच्यते शुचिः ॥ १२-२६२-३०॥
gacchato gacchataḥ kṣemaṃ durbalo'trāvasīdati |
brahmaṇaḥ padamanvicchansaṃsārānmucyate śuciḥ || 12-262-30||

MHB 12-262-31

स्यूमरश्मिरुवाच ।
ये भुञ्जते ये ददते यजन्तेऽधीयते च ये ।
मात्राभिर्धर्मलब्धाभिर्ये वा त्यागं समाश्रिताः ॥ १२-२६२-३१॥
syūmaraśmiruvāca |
ye bhuñjate ye dadate yajante'dhīyate ca ye |
mātrābhirdharmalabdhābhirye vā tyāgaṃ samāśritāḥ || 12-262-31||

MHB 12-262-32

एतेषां प्रेत्यभावे तु कतमः स्वर्गजित्तमः ।
एतदाचक्ष्व मे ब्रह्मन्यथातथ्येन पृच्छतः ॥ १२-२६२-३२॥
eteṣāṃ pretyabhāve tu katamaḥ svargajittamaḥ |
etadācakṣva me brahmanyathātathyena pṛcchataḥ || 12-262-32||

MHB 12-262-33

कपिल उवाच ।
परिग्रहाः शुभाः सर्वे गुणतोऽभ्युदयाश्च ये ।
न तु त्यागसुखं प्राप्ता एतत्त्वमपि पश्यसि ॥ १२-२६२-३३॥
kapila uvāca |
parigrahāḥ śubhāḥ sarve guṇato'bhyudayāśca ye |
na tu tyāgasukhaṃ prāptā etattvamapi paśyasi || 12-262-33||

MHB 12-262-34

स्यूमरश्मिरुवाच ।
भवन्तो ज्ञाननिष्ठा वै गृहस्थाः कर्मनिश्चयाः ।
आश्रमाणां च सर्वेषां निष्ठायामैक्यमुच्यते ॥ १२-२६२-३४॥
syūmaraśmiruvāca |
bhavanto jñānaniṣṭhā vai gṛhasthāḥ karmaniścayāḥ |
āśramāṇāṃ ca sarveṣāṃ niṣṭhāyāmaikyamucyate || 12-262-34||

MHB 12-262-35

एकत्वे च पृथक्त्वे च विशेषो नान्य उच्यते ।
तद्यथावद्यथान्यायं भगवान्प्रब्रवीतु मे ॥ १२-२६२-३५॥
ekatve ca pṛthaktve ca viśeṣo nānya ucyate |
tadyathāvadyathānyāyaṃ bhagavānprabravītu me || 12-262-35||

MHB 12-262-36

कपिल उवाच ।
शरीरपक्तिः कर्माणि ज्ञानं तु परमा गतिः ।
पक्वे कषाये वमनै रसज्ञाने न तिष्ठति ॥ १२-२६२-३६॥
kapila uvāca |
śarīrapaktiḥ karmāṇi jñānaṃ tu paramā gatiḥ |
pakve kaṣāye vamanai rasajñāne na tiṣṭhati || 12-262-36||

MHB 12-262-37

आनृशंस्यं क्षमा शान्तिरहिंसा सत्यमार्जवम् ।
अद्रोहो नाभिमानश्च ह्रीस्तितिक्षा शमस्तथा ॥ १२-२६२-३७॥
ānṛśaṃsyaṃ kṣamā śāntirahiṃsā satyamārjavam |
adroho nābhimānaśca hrīstitikṣā śamastathā || 12-262-37||

MHB 12-262-38

पन्थानो ब्रह्मणस्त्वेते एतैः प्राप्नोति यत्परम् ।
तद्विद्वाननुबुध्येत मनसा कर्मनिश्चयम् ॥ १२-२६२-३८॥
panthāno brahmaṇastvete etaiḥ prāpnoti yatparam |
tadvidvānanubudhyeta manasā karmaniścayam || 12-262-38||

MHB 12-262-39

यां विप्राः सर्वतः शान्ता विशुद्धा ज्ञाननिश्चयाः ।
गतिं गच्छन्ति संतुष्टास्तामाहुः परमां गतिम् ॥ १२-२६२-३९॥
yāṃ viprāḥ sarvataḥ śāntā viśuddhā jñānaniścayāḥ |
gatiṃ gacchanti saṃtuṣṭāstāmāhuḥ paramāṃ gatim || 12-262-39||

MHB 12-262-40

वेदांश्च वेदितव्यं च विदित्वा च यथास्थिति ।
एवं वेदविदित्याहुरतोऽन्यो वातरेटकः ॥ १२-२६२-४०॥
vedāṃśca veditavyaṃ ca viditvā ca yathāsthiti |
evaṃ vedavidityāhurato'nyo vātareṭakaḥ || 12-262-40||

MHB 12-262-41

सर्वं विदुर्वेदविदो वेदे सर्वं प्रतिष्ठितम् ।
वेदे हि निष्ठा सर्वस्य यद्यदस्ति च नास्ति च ॥ १२-२६२-४१॥
sarvaṃ vidurvedavido vede sarvaṃ pratiṣṭhitam |
vede hi niṣṭhā sarvasya yadyadasti ca nāsti ca || 12-262-41||

MHB 12-262-42

एषैव निष्ठा सर्वस्य यद्यदस्ति च नास्ति च ।
एतदन्तं च मध्यं च सच्चासच्च विजानतः ॥ १२-२६२-४२॥
eṣaiva niṣṭhā sarvasya yadyadasti ca nāsti ca |
etadantaṃ ca madhyaṃ ca saccāsacca vijānataḥ || 12-262-42||

MHB 12-262-43

समस्तत्याग इत्येव शम इत्येव निष्ठितः ।
संतोष इत्यत्र शुभमपवर्गे प्रतिष्ठितम् ॥ १२-२६२-४३॥
samastatyāga ityeva śama ityeva niṣṭhitaḥ |
saṃtoṣa ityatra śubhamapavarge pratiṣṭhitam || 12-262-43||

MHB 12-262-44

ऋतं सत्यं विदितं वेदितव्यं सर्वस्यात्मा जङ्गमं स्थावरं च ।
सर्वं सुखं यच्छिवमुत्तमं च ब्रह्माव्यक्तं प्रभवश्चाव्ययश्च ॥ १२-२६२-४४॥
ṛtaṃ satyaṃ viditaṃ veditavyaṃ sarvasyātmā jaṅgamaṃ sthāvaraṃ ca |
sarvaṃ sukhaṃ yacchivamuttamaṃ ca brahmāvyaktaṃ prabhavaścāvyayaśca || 12-262-44||

MHB 12-262-45

तेजः क्षमा शान्तिरनामयं शुभं तथाविधं व्योम सनातनं ध्रुवम् ।
एतैः शब्दैर्गम्यते बुद्धिनेत्रैस्तस्मै नमो ब्रह्मणे ब्राह्मणाय ॥ १२-२६२-४५॥
tejaḥ kṣamā śāntiranāmayaṃ śubhaṃ tathāvidhaṃ vyoma sanātanaṃ dhruvam |
etaiḥ śabdairgamyate buddhinetraistasmai namo brahmaṇe brāhmaṇāya || 12-262-45||

Adhyaya: 263/353 (55)

MHB 12-263-1

युधिष्ठिर उवाच ।
धर्ममर्थं च कामं च वेदाः शंसन्ति भारत ।
कस्य लाभो विशिष्टोऽत्र तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-२६३-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca vedāḥ śaṃsanti bhārata |
kasya lābho viśiṣṭo'tra tanme brūhi pitāmaha || 12-263-1||

MHB 12-263-2

भीष्म उवाच ।
अत्र ते वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् ।
कुण्डधारेण यत्प्रीत्या भक्तायोपकृतं पुरा ॥ १२-२६३-२॥
bhīṣma uvāca |
atra te vartayiṣyāmi itihāsaṃ purātanam |
kuṇḍadhāreṇa yatprītyā bhaktāyopakṛtaṃ purā || 12-263-2||

MHB 12-263-3

अधनो ब्राह्मणः कश्चित्कामाद्धर्ममवैक्षत ।
यज्ञार्थं स ततोऽर्थार्थी तपोऽतप्यत दारुणम् ॥ १२-२६३-३॥
adhano brāhmaṇaḥ kaścitkāmāddharmamavaikṣata |
yajñārthaṃ sa tato'rthārthī tapo'tapyata dāruṇam || 12-263-3||

MHB 12-263-4

स निश्चयमथो कृत्वा पूजयामास देवताः ।
भक्त्या न चैवाध्यगच्छद्धनं संपूज्य देवताः ॥ १२-२६३-४॥
sa niścayamatho kṛtvā pūjayāmāsa devatāḥ |
bhaktyā na caivādhyagacchaddhanaṃ saṃpūjya devatāḥ || 12-263-4||

MHB 12-263-5

ततश्चिन्तां पुनः प्राप्तः कतमद्दैवतं नु तत् ।
यन्मे द्रुतं प्रसीदेत मानुषैरजडीकृतम् ॥ १२-२६३-५॥
tataścintāṃ punaḥ prāptaḥ katamaddaivataṃ nu tat |
yanme drutaṃ prasīdeta mānuṣairajaḍīkṛtam || 12-263-5||

MHB 12-263-6

अथ सौम्येन वपुषा देवानुचरमन्तिके ।
प्रत्यपश्यज्जलधरं कुण्डधारमवस्थितम् ॥ १२-२६३-६॥
atha saumyena vapuṣā devānucaramantike |
pratyapaśyajjaladharaṃ kuṇḍadhāramavasthitam || 12-263-6||

MHB 12-263-7

दृष्ट्वैव तं महात्मानं तस्य भक्तिरजायत ।
अयं मे धास्यति श्रेयो वपुरेतद्धि तादृशम् ॥ १२-२६३-७॥
dṛṣṭvaiva taṃ mahātmānaṃ tasya bhaktirajāyata |
ayaṃ me dhāsyati śreyo vapuretaddhi tādṛśam || 12-263-7||

MHB 12-263-8

संनिकृष्टश्च देवस्य न चान्यैर्मानुषैर्वृतः ।
एष मे दास्यति धनं प्रभूतं शीघ्रमेव च ॥ १२-२६३-८॥
saṃnikṛṣṭaśca devasya na cānyairmānuṣairvṛtaḥ |
eṣa me dāsyati dhanaṃ prabhūtaṃ śīghrameva ca || 12-263-8||

MHB 12-263-9

ततो धूपैश्च गन्धैश्च माल्यैरुच्चावचैरपि ।
बलिभिर्विविधैश्चापि पूजयामास तं द्विजः ॥ १२-२६३-९॥
tato dhūpaiśca gandhaiśca mālyairuccāvacairapi |
balibhirvividhaiścāpi pūjayāmāsa taṃ dvijaḥ || 12-263-9||

MHB 12-263-10

ततः स्वल्पेन कालेन तुष्टो जलधरस्तदा ।
तस्योपकारे नियतामिमां वाचमुवाच ह ॥ १२-२६३-१०॥
tataḥ svalpena kālena tuṣṭo jaladharastadā |
tasyopakāre niyatāmimāṃ vācamuvāca ha || 12-263-10||

MHB 12-263-11

ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चोरे भग्नव्रते तथा ।
निष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः ॥ १२-२६३-११॥
brahmaghne ca surāpe ca core bhagnavrate tathā |
niṣkṛtirvihitā sadbhiḥ kṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ || 12-263-11||

MHB 12-263-12

आशायास्तनयोऽधर्मः क्रोधोऽसूयासुतः स्मृतः ।
पुत्रो लोभो निकृत्यास्तु कृतघ्नो नार्हति प्रजाम् ॥ १२-२६३-१२॥
āśāyāstanayo'dharmaḥ krodho'sūyāsutaḥ smṛtaḥ |
putro lobho nikṛtyāstu kṛtaghno nārhati prajām || 12-263-12||

MHB 12-263-13

ततः स ब्राह्मणः स्वप्ने कुण्डधारस्य तेजसा ।
अपश्यत्सर्वभूतानि कुशेषु शयितस्तदा ॥ १२-२६३-१३॥
tataḥ sa brāhmaṇaḥ svapne kuṇḍadhārasya tejasā |
apaśyatsarvabhūtāni kuśeṣu śayitastadā || 12-263-13||

MHB 12-263-14

शमेन तपसा चैव भक्त्या च निरुपस्कृतः ।
शुद्धात्मा ब्राह्मणो रात्रौ निदर्शनमपश्यत ॥ १२-२६३-१४॥
śamena tapasā caiva bhaktyā ca nirupaskṛtaḥ |
śuddhātmā brāhmaṇo rātrau nidarśanamapaśyata || 12-263-14||

MHB 12-263-15

मणिभद्रं स तत्रस्थं देवतानां महाद्युतिम् ।
अपश्यत महात्मानं व्यादिशन्तं युधिष्ठिर ॥ १२-२६३-१५॥
maṇibhadraṃ sa tatrasthaṃ devatānāṃ mahādyutim |
apaśyata mahātmānaṃ vyādiśantaṃ yudhiṣṭhira || 12-263-15||

MHB 12-263-16

तत्र देवाः प्रयच्छन्ति राज्यानि च धनानि च ।
शुभैः कर्मभिरारब्धाः प्रच्छिदन्त्यशुभेषु च ॥ १२-२६३-१६॥
tatra devāḥ prayacchanti rājyāni ca dhanāni ca |
śubhaiḥ karmabhirārabdhāḥ pracchidantyaśubheṣu ca || 12-263-16||

MHB 12-263-17

पश्यतामथ यक्षाणां कुण्डधारो महाद्युतिः ।
निष्पत्य पतितो भूमौ देवानां भरतर्षभ ॥ १२-२६३-१७॥
paśyatāmatha yakṣāṇāṃ kuṇḍadhāro mahādyutiḥ |
niṣpatya patito bhūmau devānāṃ bharatarṣabha || 12-263-17||

MHB 12-263-18

ततस्तु देववचनान्मणिभद्रो महायशाः ।
उवाच पतितं भूमौ कुण्डधार किमिष्यते ॥ १२-२६३-१८॥
tatastu devavacanānmaṇibhadro mahāyaśāḥ |
uvāca patitaṃ bhūmau kuṇḍadhāra kimiṣyate || 12-263-18||

MHB 12-263-19

कुण्डधार उवाच ।
यदि प्रसन्ना देवा मे भक्तोऽयं ब्राह्मणो मम ।
अस्यानुग्रहमिच्छामि कृतं किंचित्सुखोदयम् ॥ १२-२६३-१९॥
kuṇḍadhāra uvāca |
yadi prasannā devā me bhakto'yaṃ brāhmaṇo mama |
asyānugrahamicchāmi kṛtaṃ kiṃcitsukhodayam || 12-263-19||

MHB 12-263-20

भीष्म उवाच ।
ततस्तं मणिभद्रस्तु पुनर्वचनमब्रवीत् ।
देवानामेव वचनात्कुण्डधारं महाद्युतिम् ॥ १२-२६३-२०॥
bhīṣma uvāca |
tatastaṃ maṇibhadrastu punarvacanamabravīt |
devānāmeva vacanātkuṇḍadhāraṃ mahādyutim || 12-263-20||

MHB 12-263-21

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते कृतकार्यः सुखी भव ।
यावद्धनं प्रार्थयते ब्राह्मणोऽयं सखा तव ।
देवानां शासनात्तावदसंख्येयं ददाम्यहम् ॥ १२-२६३-२१॥
uttiṣṭhottiṣṭha bhadraṃ te kṛtakāryaḥ sukhī bhava |
yāvaddhanaṃ prārthayate brāhmaṇo'yaṃ sakhā tava |
devānāṃ śāsanāttāvadasaṃkhyeyaṃ dadāmyaham || 12-263-21||

MHB 12-263-22

विचार्य कुण्डधारस्तु मानुष्यं चलमध्रुवम् ।
तपसे मतिमाधत्त ब्राह्मणस्य यशस्विनः ॥ १२-२६३-२२॥
vicārya kuṇḍadhārastu mānuṣyaṃ calamadhruvam |
tapase matimādhatta brāhmaṇasya yaśasvinaḥ || 12-263-22||

MHB 12-263-23

कुण्डधार उवाच ।
नाहं धनानि याचामि ब्राह्मणाय धनप्रद ।
अन्यमेवाहमिच्छामि भक्तायानुग्रहं कृतम् ॥ १२-२६३-२३॥
kuṇḍadhāra uvāca |
nāhaṃ dhanāni yācāmi brāhmaṇāya dhanaprada |
anyamevāhamicchāmi bhaktāyānugrahaṃ kṛtam || 12-263-23||

MHB 12-263-24

पृथिवीं रत्नपूर्णां वा महद्वा धनसंचयम् ।
भक्ताय नाहमिच्छामि भवेदेष तु धार्मिकः ॥ १२-२६३-२४॥
pṛthivīṃ ratnapūrṇāṃ vā mahadvā dhanasaṃcayam |
bhaktāya nāhamicchāmi bhavedeṣa tu dhārmikaḥ || 12-263-24||

MHB 12-263-25

धर्मेऽस्य रमतां बुद्धिर्धर्मं चैवोपजीवतु ।
धर्मप्रधानो भवतु ममैषोऽनुग्रहो मतः ॥ १२-२६३-२५॥
dharme'sya ramatāṃ buddhirdharmaṃ caivopajīvatu |
dharmapradhāno bhavatu mamaiṣo'nugraho mataḥ || 12-263-25||

MHB 12-263-26

मणिभद्र उवाच ।
यदा धर्मफलं राज्यं सुखानि विविधानि च ।
फलान्येवायमश्नातु कायक्लेशविवर्जितः ॥ १२-२६३-२६॥
maṇibhadra uvāca |
yadā dharmaphalaṃ rājyaṃ sukhāni vividhāni ca |
phalānyevāyamaśnātu kāyakleśavivarjitaḥ || 12-263-26||

MHB 12-263-27

भीष्म उवाच ।
ततस्तदेव बहुशः कुण्डधारो महायशाः ।
अभ्यासमकरोद्धर्मे ततस्तुष्टास्य देवताः ॥ १२-२६३-२७॥
bhīṣma uvāca |
tatastadeva bahuśaḥ kuṇḍadhāro mahāyaśāḥ |
abhyāsamakaroddharme tatastuṣṭāsya devatāḥ || 12-263-27||

MHB 12-263-28

मणिभद्र उवाच ।
प्रीतास्ते देवताः सर्वा द्विजस्यास्य तथैव च ।
भविष्यत्येष धर्मात्मा धर्मे चाधास्यते मतिः ॥ १२-२६३-२८॥
maṇibhadra uvāca |
prītāste devatāḥ sarvā dvijasyāsya tathaiva ca |
bhaviṣyatyeṣa dharmātmā dharme cādhāsyate matiḥ || 12-263-28||

MHB 12-263-29

भीष्म उवाच ।
ततः प्रीतो जलधरः कृतकार्यो युधिष्ठिर ।
ईप्सितं मनसो लब्ध्वा वरमन्यैः सुदुर्लभम् ॥ १२-२६३-२९॥
bhīṣma uvāca |
tataḥ prīto jaladharaḥ kṛtakāryo yudhiṣṭhira |
īpsitaṃ manaso labdhvā varamanyaiḥ sudurlabham || 12-263-29||

MHB 12-263-30

ततोऽपश्यत चीराणि सूक्ष्माणि द्विजसत्तमः ।
पार्श्वतोऽभ्यागतो न्यस्तान्यथ निर्वेदमागतः ॥ १२-२६३-३०॥
tato'paśyata cīrāṇi sūkṣmāṇi dvijasattamaḥ |
pārśvato'bhyāgato nyastānyatha nirvedamāgataḥ || 12-263-30||

MHB 12-263-31

ब्राह्मण उवाच ।
अयं न सुकृतं वेत्ति को न्वन्यो वेत्स्यते कृतम् ।
गच्छामि वनमेवाहं वरं धर्मेण जीवितुम् ॥ १२-२६३-३१॥
brāhmaṇa uvāca |
ayaṃ na sukṛtaṃ vetti ko nvanyo vetsyate kṛtam |
gacchāmi vanamevāhaṃ varaṃ dharmeṇa jīvitum || 12-263-31||

MHB 12-263-32

भीष्म उवाच ।
निर्वेदाद्देवतानां च प्रसादात्स द्विजोत्तमः ।
वनं प्रविश्य सुमहत्तप आरब्धवांस्तदा ॥ १२-२६३-३२॥
bhīṣma uvāca |
nirvedāddevatānāṃ ca prasādātsa dvijottamaḥ |
vanaṃ praviśya sumahattapa ārabdhavāṃstadā || 12-263-32||

MHB 12-263-33

देवतातिथिशेषेण फलमूलाशनो द्विजः ।
धर्मे चापि महाराज रतिरस्याभ्यजायत ॥ १२-२६३-३३॥
devatātithiśeṣeṇa phalamūlāśano dvijaḥ |
dharme cāpi mahārāja ratirasyābhyajāyata || 12-263-33||

MHB 12-263-34

त्यक्त्वा मूलफलं सर्वं पर्णाहारोऽभवद्द्विजः ।
पर्णं त्यक्त्वा जलाहारस्तदासीद्द्विजसत्तमः ॥ १२-२६३-३४॥
tyaktvā mūlaphalaṃ sarvaṃ parṇāhāro'bhavaddvijaḥ |
parṇaṃ tyaktvā jalāhārastadāsīddvijasattamaḥ || 12-263-34||

MHB 12-263-35

वायुभक्षस्ततः पश्चाद्बहून्वर्षगणानभूत् ।
न चास्य क्षीयते प्राणस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥ १२-२६३-३५॥
vāyubhakṣastataḥ paścādbahūnvarṣagaṇānabhūt |
na cāsya kṣīyate prāṇastadadbhutamivābhavat || 12-263-35||

MHB 12-263-36

धर्मे च श्रद्दधानस्य तपस्युग्रे च वर्ततः ।
कालेन महता तस्य दिव्या दृष्टिरजायत ॥ १२-२६३-३६॥
dharme ca śraddadhānasya tapasyugre ca vartataḥ |
kālena mahatā tasya divyā dṛṣṭirajāyata || 12-263-36||

MHB 12-263-37

तस्य बुद्धिः प्रादुरासीद्यदि दद्यां महद्धनम् ।
तुष्टः कस्मैचिदेवाहं न मिथ्या वाग्भवेन्मम ॥ १२-२६३-३७॥
tasya buddhiḥ prādurāsīdyadi dadyāṃ mahaddhanam |
tuṣṭaḥ kasmaicidevāhaṃ na mithyā vāgbhavenmama || 12-263-37||

MHB 12-263-38

ततः प्रहृष्टवदनो भूय आरब्धवांस्तपः ।
भूयश्चाचिन्तयत्सिद्धो यत्परं सोऽभ्यपद्यत ॥ १२-२६३-३८॥
tataḥ prahṛṣṭavadano bhūya ārabdhavāṃstapaḥ |
bhūyaścācintayatsiddho yatparaṃ so'bhyapadyata || 12-263-38||

MHB 12-263-39

यदि दद्यामहं राज्यं तुष्टो वै यस्य कस्यचित् ।
स भवेदचिराद्राजा न मिथ्या वाग्भवेन्मम ॥ १२-२६३-३९॥
yadi dadyāmahaṃ rājyaṃ tuṣṭo vai yasya kasyacit |
sa bhavedacirādrājā na mithyā vāgbhavenmama || 12-263-39||

MHB 12-263-40

तस्य साक्षात्कुण्डधारो दर्शयामास भारत ।
ब्राह्मणस्य तपोयोगात्सौहृदेनाभिचोदितः ॥ १२-२६३-४०॥
tasya sākṣātkuṇḍadhāro darśayāmāsa bhārata |
brāhmaṇasya tapoyogātsauhṛdenābhicoditaḥ || 12-263-40||

MHB 12-263-41

समागम्य स तेनाथ पूजां चक्रे यथाविधि ।
ब्राह्मणः कुण्डधारस्य विस्मितश्चाभवन्नृप ॥ १२-२६३-४१॥
samāgamya sa tenātha pūjāṃ cakre yathāvidhi |
brāhmaṇaḥ kuṇḍadhārasya vismitaścābhavannṛpa || 12-263-41||

MHB 12-263-42

ततोऽब्रवीत्कुण्डधारो दिव्यं ते चक्षुरुत्तमम् ।
पश्य राज्ञां गतिं विप्र लोकांश्चावेक्ष चक्षुषा ॥ १२-२६३-४२॥
tato'bravītkuṇḍadhāro divyaṃ te cakṣuruttamam |
paśya rājñāṃ gatiṃ vipra lokāṃścāvekṣa cakṣuṣā || 12-263-42||

MHB 12-263-43

ततो राज्ञां सहस्राणि मग्नानि निरये तदा ।
दूरादपश्यद्विप्रः स दिव्ययुक्तेन चक्षुषा ॥ १२-२६३-४३॥
tato rājñāṃ sahasrāṇi magnāni niraye tadā |
dūrādapaśyadvipraḥ sa divyayuktena cakṣuṣā || 12-263-43||

MHB 12-263-44

कुण्डधार उवाच ।
मां पूजयित्वा भावेन यदि त्वं दुःखमाप्नुयाः ।
कृतं मया भवेत्किं ते कश्च तेऽनुग्रहो भवेत् ॥ १२-२६३-४४॥
kuṇḍadhāra uvāca |
māṃ pūjayitvā bhāvena yadi tvaṃ duḥkhamāpnuyāḥ |
kṛtaṃ mayā bhavetkiṃ te kaśca te'nugraho bhavet || 12-263-44||

MHB 12-263-45

पश्य पश्य च भूयस्त्वं कामानिच्छेत्कथं नरः ।
स्वर्गद्वारं हि संरुद्धं मानुषेषु विशेषतः ॥ १२-२६३-४५॥
paśya paśya ca bhūyastvaṃ kāmānicchetkathaṃ naraḥ |
svargadvāraṃ hi saṃruddhaṃ mānuṣeṣu viśeṣataḥ || 12-263-45||

MHB 12-263-46

भीष्म उवाच ।
ततोऽपश्यत्स कामं च क्रोधं लोभं भयं मदम् ।
निद्रां तन्द्रीं तथालस्यमावृत्य पुरुषान्स्थितान् ॥ १२-२६३-४६॥
bhīṣma uvāca |
tato'paśyatsa kāmaṃ ca krodhaṃ lobhaṃ bhayaṃ madam |
nidrāṃ tandrīṃ tathālasyamāvṛtya puruṣānsthitān || 12-263-46||

MHB 12-263-47

कुण्डधार उवाच ।
एतैर्लोकाः सुसंरुद्धा देवानां मानुषाद्भयम् ।
तथैव देववचनाद्विघ्नं कुर्वन्ति सर्वशः ॥ १२-२६३-४७॥
kuṇḍadhāra uvāca |
etairlokāḥ susaṃruddhā devānāṃ mānuṣādbhayam |
tathaiva devavacanādvighnaṃ kurvanti sarvaśaḥ || 12-263-47||

MHB 12-263-48

न देवैरननुज्ञातः कश्चिद्भवति धार्मिकः ।
एष शक्तोऽसि तपसा राज्यं दातुं धनानि च ॥ १२-२६३-४८॥
na devairananujñātaḥ kaścidbhavati dhārmikaḥ |
eṣa śakto'si tapasā rājyaṃ dātuṃ dhanāni ca || 12-263-48||

MHB 12-263-49

भीष्म उवाच ।
ततः पपात शिरसा ब्राह्मणस्तोयधारिणे ।
उवाच चैनं धर्मात्मा महान्मेऽनुग्रहः कृतः ॥ १२-२६३-४९॥
bhīṣma uvāca |
tataḥ papāta śirasā brāhmaṇastoyadhāriṇe |
uvāca cainaṃ dharmātmā mahānme'nugrahaḥ kṛtaḥ || 12-263-49||

MHB 12-263-50

कामलोभानुबन्धेन पुरा ते यदसूयितम् ।
मया स्नेहमविज्ञाय तत्र मे क्षन्तुमर्हसि ॥ १२-२६३-५०॥
kāmalobhānubandhena purā te yadasūyitam |
mayā snehamavijñāya tatra me kṣantumarhasi || 12-263-50||

MHB 12-263-51

क्षान्तमेव मयेत्युक्त्वा कुण्डधारो द्विजर्षभम् ।
संपरिष्वज्य बाहुभ्यां तत्रैवान्तरधीयत ॥ १२-२६३-५१॥
kṣāntameva mayetyuktvā kuṇḍadhāro dvijarṣabham |
saṃpariṣvajya bāhubhyāṃ tatraivāntaradhīyata || 12-263-51||

MHB 12-263-52

ततः सर्वानिमाँल्लोकान्ब्राह्मणोऽनुचचार ह ।
कुण्डधारप्रसादेन तपसा योजितः पुरा ॥ १२-२६३-५२॥
tataḥ sarvānimā~llokānbrāhmaṇo'nucacāra ha |
kuṇḍadhāraprasādena tapasā yojitaḥ purā || 12-263-52||

MHB 12-263-53

विहायसा च गमनं तथा संकल्पितार्थता ।
धर्माच्छक्त्या तथा योगाद्या चैव परमा गतिः ॥ १२-२६३-५३॥
vihāyasā ca gamanaṃ tathā saṃkalpitārthatā |
dharmācchaktyā tathā yogādyā caiva paramā gatiḥ || 12-263-53||

MHB 12-263-54

देवता ब्राह्मणाः सन्तो यक्षा मानुषचारणाः ।
धार्मिकान्पूजयन्तीह न धनाढ्यान्न कामिनः ॥ १२-२६३-५४॥
devatā brāhmaṇāḥ santo yakṣā mānuṣacāraṇāḥ |
dhārmikānpūjayantīha na dhanāḍhyānna kāminaḥ || 12-263-54||

MHB 12-263-55

सुप्रसन्ना हि ते देवा यत्ते धर्मे रता मतिः ।
धने सुखकला काचिद्धर्मे तु परमं सुखम् ॥ १२-२६३-५५॥
suprasannā hi te devā yatte dharme ratā matiḥ |
dhane sukhakalā kāciddharme tu paramaṃ sukham || 12-263-55||

Adhyaya: 264/353 (19)

MHB 12-264-1

युधिष्ठिर उवाच ।
बहूनां यज्ञतपसामेकार्थानां पितामह ।
धर्मार्थं न सुखार्थार्थं कथं यज्ञः समाहितः ॥ १२-२६४-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
bahūnāṃ yajñatapasāmekārthānāṃ pitāmaha |
dharmārthaṃ na sukhārthārthaṃ kathaṃ yajñaḥ samāhitaḥ || 12-264-1||

MHB 12-264-2

भीष्म उवाच ।
अत्र ते वर्तयिष्यामि नारदेनानुकीर्तितम् ।
उञ्छवृत्तेः पुरावृत्तं यज्ञार्थे ब्राह्मणस्य ह ॥ १२-२६४-२॥
bhīṣma uvāca |
atra te vartayiṣyāmi nāradenānukīrtitam |
uñchavṛtteḥ purāvṛttaṃ yajñārthe brāhmaṇasya ha || 12-264-2||

MHB 12-264-3

राष्ट्रे धर्मोत्तरे श्रेष्ठे विदर्भेष्वभवद्द्विजः ।
उञ्छवृत्तिरृषिः कश्चिद्यज्ञे यज्ञं समादधे ॥ १२-२६४-३॥
rāṣṭre dharmottare śreṣṭhe vidarbheṣvabhavaddvijaḥ |
uñchavṛttirṛṣiḥ kaścidyajñe yajñaṃ samādadhe || 12-264-3||

MHB 12-264-4

श्यामाकमशनं तत्र सूर्यपत्नी सुवर्चला ।
तिक्तं च विरसं शाकं तपसा स्वादुतां गतम् ॥ १२-२६४-४॥
śyāmākamaśanaṃ tatra sūryapatnī suvarcalā |
tiktaṃ ca virasaṃ śākaṃ tapasā svādutāṃ gatam || 12-264-4||

MHB 12-264-5

उपगम्य वने पृथ्वीं सर्वभूतविहिंसया ।
अपि मूलफलैरिज्यो यज्ञः स्वर्ग्यः परंतप ॥ १२-२६४-५॥
upagamya vane pṛthvīṃ sarvabhūtavihiṃsayā |
api mūlaphalairijyo yajñaḥ svargyaḥ paraṃtapa || 12-264-5||

MHB 12-264-6

तस्य भार्या व्रतकृशा शुचिः पुष्करचारिणी ।
यज्ञपत्नीत्वमानीता सत्येनानुविधीयते ।
सा तु शापपरित्रस्ता न स्वभावानुवर्तिनी ॥ १२-२६४-६॥
tasya bhāryā vratakṛśā śuciḥ puṣkaracāriṇī |
yajñapatnītvamānītā satyenānuvidhīyate |
sā tu śāpaparitrastā na svabhāvānuvartinī || 12-264-6||

MHB 12-264-7

मयूरजीर्णपर्णानां वस्त्रं तस्याश्च पर्णिनाम् ।
अकामायाः कृतं तत्र यज्ञे होत्रानुमार्गतः ॥ १२-२६४-७॥
mayūrajīrṇaparṇānāṃ vastraṃ tasyāśca parṇinām |
akāmāyāḥ kṛtaṃ tatra yajñe hotrānumārgataḥ || 12-264-7||

MHB 12-264-8

शुक्रस्य पुनराजातिरपध्यानादधर्मवित् ।
तस्मिन्वने समीपस्थो मृगोऽभूत्सहचारिकः ।
वचोभिरब्रवीत्सत्यं त्वया दुष्कृतकं कृतम् ॥ १२-२६४-८॥
śukrasya punarājātirapadhyānādadharmavit |
tasminvane samīpastho mṛgo'bhūtsahacārikaḥ |
vacobhirabravītsatyaṃ tvayā duṣkṛtakaṃ kṛtam || 12-264-8||

MHB 12-264-9

यदि मन्त्राङ्गहीनोऽयं यज्ञो भवति वैकृतः ।
मां भोः प्रक्षिप होत्रे त्वं गच्छ स्वर्गमतन्द्रितः ॥ १२-२६४-९॥
yadi mantrāṅgahīno'yaṃ yajño bhavati vaikṛtaḥ |
māṃ bhoḥ prakṣipa hotre tvaṃ gaccha svargamatandritaḥ || 12-264-9||

MHB 12-264-10

ततस्तु यज्ञे सावित्री साक्षात्तं संन्यमन्त्रयत् ।
निमन्त्रयन्ती प्रत्युक्ता न हन्यां सहवासिनम् ॥ १२-२६४-१०॥
tatastu yajñe sāvitrī sākṣāttaṃ saṃnyamantrayat |
nimantrayantī pratyuktā na hanyāṃ sahavāsinam || 12-264-10||

MHB 12-264-11

एवमुक्ता निवृत्ता सा प्रविष्टा यज्ञपावकम् ।
किं नु दुश्चरितं यज्ञे दिदृक्षुः सा रसातलम् ॥ १२-२६४-११॥
evamuktā nivṛttā sā praviṣṭā yajñapāvakam |
kiṃ nu duścaritaṃ yajñe didṛkṣuḥ sā rasātalam || 12-264-11||

MHB 12-264-12

सा तु बद्धाञ्जलिं सत्यमयाचद्धरिणं पुनः ।
सत्येन संपरिष्वज्य संदिष्टो गम्यतामिति ॥ १२-२६४-१२॥
sā tu baddhāñjaliṃ satyamayācaddhariṇaṃ punaḥ |
satyena saṃpariṣvajya saṃdiṣṭo gamyatāmiti || 12-264-12||

MHB 12-264-13

ततः स हरिणो गत्वा पदान्यष्टौ न्यवर्तत ।
साधु हिंसय मां सत्य हतो यास्यामि सद्गतिम् ॥ १२-२६४-१३॥
tataḥ sa hariṇo gatvā padānyaṣṭau nyavartata |
sādhu hiṃsaya māṃ satya hato yāsyāmi sadgatim || 12-264-13||

MHB 12-264-14

पश्य ह्यप्सरसो दिव्या मया दत्तेन चक्षुषा ।
विमानानि विचित्राणि गन्धर्वाणां महात्मनाम् ॥ १२-२६४-१४॥
paśya hyapsaraso divyā mayā dattena cakṣuṣā |
vimānāni vicitrāṇi gandharvāṇāṃ mahātmanām || 12-264-14||

MHB 12-264-15

ततः सुरुचिरं दृष्ट्वा स्पृहालग्नेन चक्षुषा ।
मृगमालोक्य हिंसायां स्वर्गवासं समर्थयत् ॥ १२-२६४-१५॥
tataḥ suruciraṃ dṛṣṭvā spṛhālagnena cakṣuṣā |
mṛgamālokya hiṃsāyāṃ svargavāsaṃ samarthayat || 12-264-15||

MHB 12-264-16

स तु धर्मो मृगो भूत्वा बहुवर्षोषितो वने ।
तस्य निष्कृतिमाधत्त न ह्यसौ यज्ञसंविधिः ॥ १२-२६४-१६॥
sa tu dharmo mṛgo bhūtvā bahuvarṣoṣito vane |
tasya niṣkṛtimādhatta na hyasau yajñasaṃvidhiḥ || 12-264-16||

MHB 12-264-17

तस्य तेन तु भावेन मृगहिंसात्मनस्तदा ।
तपो महत्समुच्छिन्नं तस्माद्धिंसा न यज्ञिया ॥ १२-२६४-१७॥
tasya tena tu bhāvena mṛgahiṃsātmanastadā |
tapo mahatsamucchinnaṃ tasmāddhiṃsā na yajñiyā || 12-264-17||

MHB 12-264-18

ततस्तं भगवान्धर्मो यज्ञं याजयत स्वयम् ।
समाधानं च भार्याया लेभे स तपसा परम् ॥ १२-२६४-१८॥
tatastaṃ bhagavāndharmo yajñaṃ yājayata svayam |
samādhānaṃ ca bhāryāyā lebhe sa tapasā param || 12-264-18||

MHB 12-264-19

अहिंसा सकलो धर्मो हिंसा यज्ञेऽसमाहिता ।
सत्यं तेऽहं प्रवक्ष्यामि यो धर्मः सत्यवादिनाम् ॥ १२-२६४-१९॥
ahiṃsā sakalo dharmo hiṃsā yajñe'samāhitā |
satyaṃ te'haṃ pravakṣyāmi yo dharmaḥ satyavādinām || 12-264-19||

Adhyaya: 265/353 (23)

MHB 12-265-1

युधिष्ठिर उवाच ।
कथं भवति पापात्मा कथं धर्मं करोति वा ।
केन निर्वेदमादत्ते मोक्षं वा केन गच्छति ॥ १२-२६५-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kathaṃ bhavati pāpātmā kathaṃ dharmaṃ karoti vā |
kena nirvedamādatte mokṣaṃ vā kena gacchati || 12-265-1||

MHB 12-265-2

भीष्म उवाच ।
विदिताः सर्वधर्मास्ते स्थित्यर्थमनुपृच्छसि ।
शृणु मोक्षं सनिर्वेदं पापं धर्मं च मूलतः ॥ १२-२६५-२॥
bhīṣma uvāca |
viditāḥ sarvadharmāste sthityarthamanupṛcchasi |
śṛṇu mokṣaṃ sanirvedaṃ pāpaṃ dharmaṃ ca mūlataḥ || 12-265-2||

MHB 12-265-3

विज्ञानार्थं हि पञ्चानामिच्छा पूर्वं प्रवर्तते ।
प्राप्य ताञ्जायते कामो द्वेषो वा भरतर्षभ ॥ १२-२६५-३॥
vijñānārthaṃ hi pañcānāmicchā pūrvaṃ pravartate |
prāpya tāñjāyate kāmo dveṣo vā bharatarṣabha || 12-265-3||

MHB 12-265-4

ततस्तदर्थं यतते कर्म चारभते पुनः ।
इष्टानां रूपगन्धानामभ्यासं च चिकीर्षति ॥ १२-२६५-४॥
tatastadarthaṃ yatate karma cārabhate punaḥ |
iṣṭānāṃ rūpagandhānāmabhyāsaṃ ca cikīrṣati || 12-265-4||

MHB 12-265-5

ततो रागः प्रभवति द्वेषश्च तदनन्तरम् ।
ततो लोभः प्रभवति मोहश्च तदनन्तरम् ॥ १२-२६५-५॥
tato rāgaḥ prabhavati dveṣaśca tadanantaram |
tato lobhaḥ prabhavati mohaśca tadanantaram || 12-265-5||

MHB 12-265-6

लोभमोहाभिभूतस्य रागद्वेषान्वितस्य च ।
न धर्मे जायते बुद्धिर्व्याजाद्धर्मं करोति च ॥ १२-२६५-६॥
lobhamohābhibhūtasya rāgadveṣānvitasya ca |
na dharme jāyate buddhirvyājāddharmaṃ karoti ca || 12-265-6||

MHB 12-265-7

व्याजेन चरतो धर्ममर्थव्याजोऽपि रोचते ।
व्याजेन सिध्यमानेषु धनेषु कुरुनन्दन ॥ १२-२६५-७॥
vyājena carato dharmamarthavyājo'pi rocate |
vyājena sidhyamāneṣu dhaneṣu kurunandana || 12-265-7||

MHB 12-265-8

तत्रैव कुरुते बुद्धिं ततः पापं चिकीर्षति ।
सुहृद्भिर्वार्यमाणोऽपि पण्डितैश्चापि भारत ॥ १२-२६५-८॥
tatraiva kurute buddhiṃ tataḥ pāpaṃ cikīrṣati |
suhṛdbhirvāryamāṇo'pi paṇḍitaiścāpi bhārata || 12-265-8||

MHB 12-265-9

उत्तरं न्यायसंबद्धं ब्रवीति विधियोजितम् ।
अधर्मस्त्रिविधस्तस्य वर्धते रागमोहजः ॥ १२-२६५-९॥
uttaraṃ nyāyasaṃbaddhaṃ bravīti vidhiyojitam |
adharmastrividhastasya vardhate rāgamohajaḥ || 12-265-9||

MHB 12-265-10

पापं चिन्तयते चैव प्रब्रवीति करोति च ।
तस्याधर्मप्रवृत्तस्य दोषान्पश्यन्ति साधवः ॥ १२-२६५-१०॥
pāpaṃ cintayate caiva prabravīti karoti ca |
tasyādharmapravṛttasya doṣānpaśyanti sādhavaḥ || 12-265-10||

MHB 12-265-11

एकशीलाश्च मित्रत्वं भजन्ते पापकर्मिणः ।
स नेह सुखमाप्नोति कुत एव परत्र वै ॥ १२-२६५-११॥
ekaśīlāśca mitratvaṃ bhajante pāpakarmiṇaḥ |
sa neha sukhamāpnoti kuta eva paratra vai || 12-265-11||

MHB 12-265-12

एवं भवति पापात्मा धर्मात्मानं तु मे शृणु ।
यथा कुशलधर्मा स कुशलं प्रतिपद्यते ॥ १२-२६५-१२॥
evaṃ bhavati pāpātmā dharmātmānaṃ tu me śṛṇu |
yathā kuśaladharmā sa kuśalaṃ pratipadyate || 12-265-12||

MHB 12-265-13

य एतान्प्रज्ञया दोषान्पूर्वमेवानुपश्यति ।
कुशलः सुखदुःखानां साधूंश्चाप्युपसेवते ॥ १२-२६५-१३॥
ya etānprajñayā doṣānpūrvamevānupaśyati |
kuśalaḥ sukhaduḥkhānāṃ sādhūṃścāpyupasevate || 12-265-13||

MHB 12-265-14

तस्य साधुसमाचारादभ्यासाच्चैव वर्धते ।
प्रज्ञा धर्मे च रमते धर्मं चैवोपजीवति ॥ १२-२६५-१४॥
tasya sādhusamācārādabhyāsāccaiva vardhate |
prajñā dharme ca ramate dharmaṃ caivopajīvati || 12-265-14||

MHB 12-265-15

सोऽथ धर्मादवाप्तेषु धनेषु कुरुते मनः ।
तस्यैव सिञ्चते मूलं गुणान्पश्यति यत्र वै ॥ १२-२६५-१५॥
so'tha dharmādavāpteṣu dhaneṣu kurute manaḥ |
tasyaiva siñcate mūlaṃ guṇānpaśyati yatra vai || 12-265-15||

MHB 12-265-16

धर्मात्मा भवति ह्येवं मित्रं च लभते शुभम् ।
स मित्रधनलाभात्तु प्रेत्य चेह च नन्दति ॥ १२-२६५-१६॥
dharmātmā bhavati hyevaṃ mitraṃ ca labhate śubham |
sa mitradhanalābhāttu pretya ceha ca nandati || 12-265-16||

MHB 12-265-17

शब्दे स्पर्शे तथा रूपे रसे गन्धे च भारत ।
प्रभुत्वं लभते जन्तुर्धर्मस्यैतत्फलं विदुः ॥ १२-२६५-१७॥
śabde sparśe tathā rūpe rase gandhe ca bhārata |
prabhutvaṃ labhate janturdharmasyaitatphalaṃ viduḥ || 12-265-17||

MHB 12-265-18

स धर्मस्य फलं लब्ध्वा न तृप्यति युधिष्ठिर ।
अतृप्यमाणो निर्वेदमादत्ते ज्ञानचक्षुषा ॥ १२-२६५-१८॥
sa dharmasya phalaṃ labdhvā na tṛpyati yudhiṣṭhira |
atṛpyamāṇo nirvedamādatte jñānacakṣuṣā || 12-265-18||

MHB 12-265-19

प्रज्ञाचक्षुर्यदा कामे दोषमेवानुपश्यति ।
विरज्यते तदा कामान्न च धर्मं विमुञ्चति ॥ १२-२६५-१९॥
prajñācakṣuryadā kāme doṣamevānupaśyati |
virajyate tadā kāmānna ca dharmaṃ vimuñcati || 12-265-19||

MHB 12-265-20

सर्वत्यागे च यतते दृष्ट्वा लोकं क्षयात्मकम् ।
ततो मोक्षाय यतते नानुपायादुपायतः ॥ १२-२६५-२०॥
sarvatyāge ca yatate dṛṣṭvā lokaṃ kṣayātmakam |
tato mokṣāya yatate nānupāyādupāyataḥ || 12-265-20||

MHB 12-265-21

शनैर्निर्वेदमादत्ते पापं कर्म जहाति च ।
धर्मात्मा चैव भवति मोक्षं च लभते परम् ॥ १२-२६५-२१॥
śanairnirvedamādatte pāpaṃ karma jahāti ca |
dharmātmā caiva bhavati mokṣaṃ ca labhate param || 12-265-21||

MHB 12-265-22

एतत्ते कथितं तात यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
पापं धर्मं तथा मोक्षं निर्वेदं चैव भारत ॥ १२-२६५-२२॥
etatte kathitaṃ tāta yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi |
pāpaṃ dharmaṃ tathā mokṣaṃ nirvedaṃ caiva bhārata || 12-265-22||

MHB 12-265-23

तस्माद्धर्मे प्रवर्तेथाः सर्वावस्थं युधिष्ठिर ।
धर्मे स्थितानां कौन्तेय सिद्धिर्भवति शाश्वती ॥ १२-२६५-२३॥
tasmāddharme pravartethāḥ sarvāvasthaṃ yudhiṣṭhira |
dharme sthitānāṃ kaunteya siddhirbhavati śāśvatī || 12-265-23||

Adhyaya: 266/353 (19)

MHB 12-266-1

युधिष्ठिर उवाच ।
मोक्षः पितामहेनोक्त उपायान्नानुपायतः ।
तमुपायं यथान्यायं श्रोतुमिच्छामि भारत ॥ १२-२६६-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
mokṣaḥ pitāmahenokta upāyānnānupāyataḥ |
tamupāyaṃ yathānyāyaṃ śrotumicchāmi bhārata || 12-266-1||

MHB 12-266-2

भीष्म उवाच ।
त्वय्येवैतन्महाप्राज्ञ युक्तं निपुणदर्शनम् ।
यदुपायेन सर्वार्थान्नित्यं मृगयसेऽनघ ॥ १२-२६६-२॥
bhīṣma uvāca |
tvayyevaitanmahāprājña yuktaṃ nipuṇadarśanam |
yadupāyena sarvārthānnityaṃ mṛgayase'nagha || 12-266-2||

MHB 12-266-3

करणे घटस्य या बुद्धिर्घटोत्पत्तौ न सानघ ।
एवं धर्माभ्युपायेषु नान्यद्धर्मेषु कारणम् ॥ १२-२६६-३॥
karaṇe ghaṭasya yā buddhirghaṭotpattau na sānagha |
evaṃ dharmābhyupāyeṣu nānyaddharmeṣu kāraṇam || 12-266-3||

MHB 12-266-4

पूर्वे समुद्रे यः पन्था न स गच्छति पश्चिमम् ।
एकः पन्था हि मोक्षस्य तन्मे विस्तरतः शृणु ॥ १२-२६६-४॥
pūrve samudre yaḥ panthā na sa gacchati paścimam |
ekaḥ panthā hi mokṣasya tanme vistarataḥ śṛṇu || 12-266-4||

MHB 12-266-5

क्षमया क्रोधमुच्छिन्द्यात्कामं संकल्पवर्जनात् ।
सत्त्वसंसेवनाद्धीरो निद्रामुच्छेतुमर्हति ॥ १२-२६६-५॥
kṣamayā krodhamucchindyātkāmaṃ saṃkalpavarjanāt |
sattvasaṃsevanāddhīro nidrāmucchetumarhati || 12-266-5||

MHB 12-266-6

अप्रमादाद्भयं रक्षेच्छ्वासं क्षेत्रज्ञशीलनात् ।
इच्छां द्वेषं च कामं च धैर्येण विनिवर्तयेत् ॥ १२-२६६-६॥
apramādādbhayaṃ rakṣecchvāsaṃ kṣetrajñaśīlanāt |
icchāṃ dveṣaṃ ca kāmaṃ ca dhairyeṇa vinivartayet || 12-266-6||

MHB 12-266-7

भ्रमं प्रमोहमावर्तमभ्यासाद्विनिवर्तयेत् ।
निद्रां च प्रतिभां चैव ज्ञानाभ्यासेन तत्त्ववित् ॥ १२-२६६-७॥
bhramaṃ pramohamāvartamabhyāsādvinivartayet |
nidrāṃ ca pratibhāṃ caiva jñānābhyāsena tattvavit || 12-266-7||

MHB 12-266-8

उपद्रवांस्तथा रोगान्हितजीर्णमिताशनात् ।
लोभं मोहं च संतोषाद्विषयांस्तत्त्वदर्शनात् ॥ १२-२६६-८॥
upadravāṃstathā rogānhitajīrṇamitāśanāt |
lobhaṃ mohaṃ ca saṃtoṣādviṣayāṃstattvadarśanāt || 12-266-8||

MHB 12-266-9

अनुक्रोशादधर्मं च जयेद्धर्ममुपेक्षया ।
आयत्या च जयेदाशामर्थं सङ्गविवर्जनात् ॥ १२-२६६-९॥
anukrośādadharmaṃ ca jayeddharmamupekṣayā |
āyatyā ca jayedāśāmarthaṃ saṅgavivarjanāt || 12-266-9||

MHB 12-266-10

अनित्यत्वेन च स्नेहं क्षुधं योगेन पण्डितः ।
कारुण्येनात्मनो मानं तृष्णां च परितोषतः ॥ १२-२६६-१०॥
anityatvena ca snehaṃ kṣudhaṃ yogena paṇḍitaḥ |
kāruṇyenātmano mānaṃ tṛṣṇāṃ ca paritoṣataḥ || 12-266-10||

MHB 12-266-11

उत्थानेन जयेत्तन्द्रीं वितर्कं निश्चयाज्जयेत् ।
मौनेन बहुभाष्यं च शौर्येण च भयं जयेत् ॥ १२-२६६-११॥
utthānena jayettandrīṃ vitarkaṃ niścayājjayet |
maunena bahubhāṣyaṃ ca śauryeṇa ca bhayaṃ jayet || 12-266-11||

MHB 12-266-12

यच्छेद्वाङ्मनसी बुद्ध्या तां यच्छेज्ज्ञानचक्षुषा ।
ज्ञानमात्मा महान्यच्छेत्तं यच्छेच्छान्तिरात्मनः ॥ १२-२६६-१२॥
yacchedvāṅmanasī buddhyā tāṃ yacchejjñānacakṣuṣā |
jñānamātmā mahānyacchettaṃ yacchecchāntirātmanaḥ || 12-266-12||

MHB 12-266-13

तदेतदुपशान्तेन बोद्धव्यं शुचिकर्मणा ।
योगदोषान्समुच्छिद्य पञ्च यान्कवयो विदुः ॥ १२-२६६-१३॥
tadetadupaśāntena boddhavyaṃ śucikarmaṇā |
yogadoṣānsamucchidya pañca yānkavayo viduḥ || 12-266-13||

MHB 12-266-14

कामं क्रोधं च लोभं च भयं स्वप्नं च पञ्चमम् ।
परित्यज्य निषेवेत तथेमान्योगसाधनान् ॥ १२-२६६-१४॥
kāmaṃ krodhaṃ ca lobhaṃ ca bhayaṃ svapnaṃ ca pañcamam |
parityajya niṣeveta tathemānyogasādhanān || 12-266-14||

MHB 12-266-15

ध्यानमध्ययनं दानं सत्यं ह्रीरार्जवं क्षमा ।
शौचमाहारतः शुद्धिरिन्द्रियाणां च संयमः ॥ १२-२६६-१५॥
dhyānamadhyayanaṃ dānaṃ satyaṃ hrīrārjavaṃ kṣamā |
śaucamāhārataḥ śuddhirindriyāṇāṃ ca saṃyamaḥ || 12-266-15||

MHB 12-266-16

एतैर्विवर्धते तेजः पाप्मानमपहन्ति च ।
सिध्यन्ति चास्य संकल्पा विज्ञानं च प्रवर्तते ॥ १२-२६६-१६॥
etairvivardhate tejaḥ pāpmānamapahanti ca |
sidhyanti cāsya saṃkalpā vijñānaṃ ca pravartate || 12-266-16||

MHB 12-266-17

धूतपापः स तेजस्वी लघ्वाहारो जितेन्द्रियः ।
कामक्रोधौ वशे कृत्वा निनीषेद्ब्रह्मणः पदम् ॥ १२-२६६-१७॥
dhūtapāpaḥ sa tejasvī laghvāhāro jitendriyaḥ |
kāmakrodhau vaśe kṛtvā ninīṣedbrahmaṇaḥ padam || 12-266-17||

MHB 12-266-18

अमूढत्वमसङ्गित्वं कामक्रोधविवर्जनम् ।
अदैन्यमनुदीर्णत्वमनुद्वेगो व्यवस्थितिः ॥ १२-२६६-१८॥
amūḍhatvamasaṅgitvaṃ kāmakrodhavivarjanam |
adainyamanudīrṇatvamanudvego vyavasthitiḥ || 12-266-18||

MHB 12-266-19

एष मार्गो हि मोक्षस्य प्रसन्नो विमलः शुचिः ।
तथा वाक्कायमनसां नियमः कामतोऽन्यथा ॥ १२-२६६-१९॥
eṣa mārgo hi mokṣasya prasanno vimalaḥ śuciḥ |
tathā vākkāyamanasāṃ niyamaḥ kāmato'nyathā || 12-266-19||

Adhyaya: 267/353 (38)

MHB 12-267-1

भीष्म उवाच ।
अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
नारदस्य च संवादं देवलस्यासितस्य च ॥ १२-२६७-१॥
bhīṣma uvāca |
atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
nāradasya ca saṃvādaṃ devalasyāsitasya ca || 12-267-1||

MHB 12-267-2

आसीनं देवलं वृद्धं बुद्ध्वा बुद्धिमतां वरः ।
नारदः परिपप्रच्छ भूतानां प्रभवाप्ययम् ॥ १२-२६७-२॥
āsīnaṃ devalaṃ vṛddhaṃ buddhvā buddhimatāṃ varaḥ |
nāradaḥ paripapraccha bhūtānāṃ prabhavāpyayam || 12-267-2||

MHB 12-267-3

कुतः सृष्टमिदं विश्वं ब्रह्मन्स्थावरजङ्गमम् ।
प्रलये च कमभ्येति तद्भवान्प्रब्रवीतु मे ॥ १२-२६७-३॥
kutaḥ sṛṣṭamidaṃ viśvaṃ brahmansthāvarajaṅgamam |
pralaye ca kamabhyeti tadbhavānprabravītu me || 12-267-3||

MHB 12-267-4

असित उवाच ।
येभ्यः सृजति भूतानि कालो भावप्रचोदितः ।
महाभूतानि पञ्चेति तान्याहुर्भूतचिन्तकाः ॥ १२-२६७-४॥
asita uvāca |
yebhyaḥ sṛjati bhūtāni kālo bhāvapracoditaḥ |
mahābhūtāni pañceti tānyāhurbhūtacintakāḥ || 12-267-4||

MHB 12-267-5

तेभ्यः सृजति भूतानि काल आत्मप्रचोदितः ।
एतेभ्यो यः परं ब्रूयादसद्ब्रूयादसंशयम् ॥ १२-२६७-५॥
tebhyaḥ sṛjati bhūtāni kāla ātmapracoditaḥ |
etebhyo yaḥ paraṃ brūyādasadbrūyādasaṃśayam || 12-267-5||

MHB 12-267-6

विद्धि नारद पञ्चैताञ्शाश्वतानचलान्ध्रुवान् ।
महतस्तेजसो राशीन्कालषष्ठान्स्वभावतः ॥ १२-२६७-६॥
viddhi nārada pañcaitāñśāśvatānacalāndhruvān |
mahatastejaso rāśīnkālaṣaṣṭhānsvabhāvataḥ || 12-267-6||

MHB 12-267-7

आपश्चैवान्तरिक्षं च पृथिवी वायुपावकौ ।
असिद्धिः परमेतेभ्यो भूतेभ्यो मुक्तसंशयम् ॥ १२-२६७-७॥
āpaścaivāntarikṣaṃ ca pṛthivī vāyupāvakau |
asiddhiḥ parametebhyo bhūtebhyo muktasaṃśayam || 12-267-7||

MHB 12-267-8

नोपपत्त्या न वा युक्त्या त्वसद्ब्रूयादसंशयम् ।
वेत्थ तानभिनिर्वृत्तान्षडेते यस्य राशयः ॥ १२-२६७-८॥
nopapattyā na vā yuktyā tvasadbrūyādasaṃśayam |
vettha tānabhinirvṛttānṣaḍete yasya rāśayaḥ || 12-267-8||

MHB 12-267-9

पञ्चैव तानि कालश्च भावाभावौ च केवलौ ।
अष्टौ भूतानि भूतानां शाश्वतानि भवाप्ययौ ॥ १२-२६७-९॥
pañcaiva tāni kālaśca bhāvābhāvau ca kevalau |
aṣṭau bhūtāni bhūtānāṃ śāśvatāni bhavāpyayau || 12-267-9||

MHB 12-267-10

अभावाद्भावितेष्वेव तेभ्यश्च प्रभवन्त्यपि ।
विनष्टोऽपि च तान्येव जन्तुर्भवति पञ्चधा ॥ १२-२६७-१०॥
abhāvādbhāviteṣveva tebhyaśca prabhavantyapi |
vinaṣṭo'pi ca tānyeva janturbhavati pañcadhā || 12-267-10||

MHB 12-267-11

तस्य भूमिमयो देहः श्रोत्रमाकाशसंभवम् ।
सूर्यश्चक्षुरसुर्वायुरद्भ्यस्तु खलु शोणितम् ॥ १२-२६७-११॥
tasya bhūmimayo dehaḥ śrotramākāśasaṃbhavam |
sūryaścakṣurasurvāyuradbhyastu khalu śoṇitam || 12-267-11||

MHB 12-267-12

चक्षुषी नासिकाकर्णौ त्वग्जिह्वेति च पञ्चमी ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थानां ज्ञानानि कवयो विदुः ॥ १२-२६७-१२॥
cakṣuṣī nāsikākarṇau tvagjihveti ca pañcamī |
indriyāṇīndriyārthānāṃ jñānāni kavayo viduḥ || 12-267-12||

MHB 12-267-13

दर्शनं श्रवणं घ्राणं स्पर्शनं रसनं तथा ।
उपपत्त्या गुणान्विद्धि पञ्च पञ्चसु पञ्चधा ॥ १२-२६७-१३॥
darśanaṃ śravaṇaṃ ghrāṇaṃ sparśanaṃ rasanaṃ tathā |
upapattyā guṇānviddhi pañca pañcasu pañcadhā || 12-267-13||

MHB 12-267-14

रूपं गन्धो रसः स्पर्शः शब्दश्चैवाथ तद्गुणाः ।
इन्द्रियैरुपलभ्यन्ते पञ्चधा पञ्च पञ्चभिः ॥ १२-२६७-१४॥
rūpaṃ gandho rasaḥ sparśaḥ śabdaścaivātha tadguṇāḥ |
indriyairupalabhyante pañcadhā pañca pañcabhiḥ || 12-267-14||

MHB 12-267-15

रूपं गन्धं रसं स्पर्शं शब्दं चैतांस्तु तद्गुणान् ।
इन्द्रियाणि न बुध्यन्ते क्षेत्रज्ञस्तैस्तु बुध्यते ॥ १२-२६७-१५॥
rūpaṃ gandhaṃ rasaṃ sparśaṃ śabdaṃ caitāṃstu tadguṇān |
indriyāṇi na budhyante kṣetrajñastaistu budhyate || 12-267-15||

MHB 12-267-16

चित्तमिन्द्रियसंघातात्परं तस्मात्परं मनः ।
मनसस्तु परा बुद्धिः क्षेत्रज्ञो बुद्धितः परः ॥ १२-२६७-१६॥
cittamindriyasaṃghātātparaṃ tasmātparaṃ manaḥ |
manasastu parā buddhiḥ kṣetrajño buddhitaḥ paraḥ || 12-267-16||

MHB 12-267-17

पूर्वं चेतयते जन्तुरिन्द्रियैर्विषयान्पृथक् ।
विचार्य मनसा पश्चादथ बुद्ध्या व्यवस्यति ।
इन्द्रियैरुपलब्धार्थान्सर्वान्यस्त्वध्यवस्यति ॥ १२-२६७-१७॥
pūrvaṃ cetayate janturindriyairviṣayānpṛthak |
vicārya manasā paścādatha buddhyā vyavasyati |
indriyairupalabdhārthānsarvānyastvadhyavasyati || 12-267-17||

MHB 12-267-18

चित्तमिन्द्रियसंघातं मनो बुद्धिं तथाष्टमीम् ।
अष्टौ ज्ञानेन्द्रियाण्याहुरेतान्यध्यात्मचिन्तकाः ॥ १२-२६७-१८॥
cittamindriyasaṃghātaṃ mano buddhiṃ tathāṣṭamīm |
aṣṭau jñānendriyāṇyāhuretānyadhyātmacintakāḥ || 12-267-18||

MHB 12-267-19

पाणिपादं च पायुश्च मेहनं पञ्चमं मुखम् ।
इति संशब्द्यमानानि शृणु कर्मेन्द्रियाण्यपि ॥ १२-२६७-१९॥
pāṇipādaṃ ca pāyuśca mehanaṃ pañcamaṃ mukham |
iti saṃśabdyamānāni śṛṇu karmendriyāṇyapi || 12-267-19||

MHB 12-267-20

जल्पनाभ्यवहारार्थं मुखमिन्द्रियमुच्यते ।
गमनेन्द्रियं तथा पादौ कर्मणः करणे करौ ॥ १२-२६७-२०॥
jalpanābhyavahārārthaṃ mukhamindriyamucyate |
gamanendriyaṃ tathā pādau karmaṇaḥ karaṇe karau || 12-267-20||

MHB 12-267-21

पायूपस्थौ विसर्गार्थमिन्द्रिये तुल्यकर्मणी ।
विसर्गे च पुरीषस्य विसर्गे चाभिकामिके ॥ १२-२६७-२१॥
pāyūpasthau visargārthamindriye tulyakarmaṇī |
visarge ca purīṣasya visarge cābhikāmike || 12-267-21||

MHB 12-267-22

बलं षष्ठं षडेतानि वाचा सम्यग्यथागमम् ।
ज्ञानचेष्टेन्द्रियगुणाः सर्वे संशब्दिता मया ॥ १२-२६७-२२॥
balaṃ ṣaṣṭhaṃ ṣaḍetāni vācā samyagyathāgamam |
jñānaceṣṭendriyaguṇāḥ sarve saṃśabditā mayā || 12-267-22||

MHB 12-267-23

इन्द्रियाणां स्वकर्मभ्यः श्रमादुपरमो यदा ।
भवतीन्द्रियसंन्यासादथ स्वपिति वै नरः ॥ १२-२६७-२३॥
indriyāṇāṃ svakarmabhyaḥ śramāduparamo yadā |
bhavatīndriyasaṃnyāsādatha svapiti vai naraḥ || 12-267-23||

MHB 12-267-24

इन्द्रियाणां व्युपरमे मनोऽनुपरतं यदि ।
सेवते विषयानेव तद्विद्यात्स्वप्नदर्शनम् ॥ १२-२६७-२४॥
indriyāṇāṃ vyuparame mano'nuparataṃ yadi |
sevate viṣayāneva tadvidyātsvapnadarśanam || 12-267-24||

MHB 12-267-25

सात्त्विकाश्चैव ये भावास्तथा राजसतामसाः ।
कर्मयुक्तान्प्रशंसन्ति सात्त्विकानितरांस्तथा ॥ १२-२६७-२५॥
sāttvikāścaiva ye bhāvāstathā rājasatāmasāḥ |
karmayuktānpraśaṃsanti sāttvikānitarāṃstathā || 12-267-25||

MHB 12-267-26

आनन्दः कर्मणां सिद्धिः प्रतिपत्तिः परा गतिः ।
सात्त्विकस्य निमित्तानि भावान्संश्रयते स्मृतिः ॥ १२-२६७-२६॥
ānandaḥ karmaṇāṃ siddhiḥ pratipattiḥ parā gatiḥ |
sāttvikasya nimittāni bhāvānsaṃśrayate smṛtiḥ || 12-267-26||

MHB 12-267-27

जन्तुष्वेकतमेष्वेवं भावा ये विधिमास्थिताः ।
भावयोरीप्सितं नित्यं प्रत्यक्षगमनं द्वयोः ॥ १२-२६७-२७॥
jantuṣvekatameṣvevaṃ bhāvā ye vidhimāsthitāḥ |
bhāvayorīpsitaṃ nityaṃ pratyakṣagamanaṃ dvayoḥ || 12-267-27||

MHB 12-267-28

इन्द्रियाणि च भावाश्च गुणाः सप्तदश स्मृताः ।
तेषामष्टादशो देही यः शरीरे स शाश्वतः ॥ १२-२६७-२८॥
indriyāṇi ca bhāvāśca guṇāḥ saptadaśa smṛtāḥ |
teṣāmaṣṭādaśo dehī yaḥ śarīre sa śāśvataḥ || 12-267-28||

MHB 12-267-29

अथ वा सशरीरास्ते गुणाः सर्वे शरीरिणाम् ।
संश्रितास्तद्वियोगे हि सशरीरा न सन्ति ते ॥ १२-२६७-२९॥
atha vā saśarīrāste guṇāḥ sarve śarīriṇām |
saṃśritāstadviyoge hi saśarīrā na santi te || 12-267-29||

MHB 12-267-30

अथ वा संनिपातोऽयं शरीरं पाञ्चभौतिकम् ।
एकश्च दश चाष्टौ च गुणाः सह शरीरिणाम् ।
ऊष्मणा सह विंशो वा संघातः पाञ्चभौतिकः ॥ १२-२६७-३०॥
atha vā saṃnipāto'yaṃ śarīraṃ pāñcabhautikam |
ekaśca daśa cāṣṭau ca guṇāḥ saha śarīriṇām |
ūṣmaṇā saha viṃśo vā saṃghātaḥ pāñcabhautikaḥ || 12-267-30||

MHB 12-267-31

महान्संधारयत्येतच्छरीरं वायुना सह ।
तस्यास्य भावयुक्तस्य निमित्तं देहभेदने ॥ १२-२६७-३१॥
mahānsaṃdhārayatyetaccharīraṃ vāyunā saha |
tasyāsya bhāvayuktasya nimittaṃ dehabhedane || 12-267-31||

MHB 12-267-32

यथैवोत्पद्यते किंचित्पञ्चत्वं गच्छते तथा ।
पुण्यपापविनाशान्ते पुण्यपापसमीरितम् ।
देहं विशति कालेन ततोऽयं कर्मसंभवम् ॥ १२-२६७-३२॥
yathaivotpadyate kiṃcitpañcatvaṃ gacchate tathā |
puṇyapāpavināśānte puṇyapāpasamīritam |
dehaṃ viśati kālena tato'yaṃ karmasaṃbhavam || 12-267-32||

MHB 12-267-33

हित्वा हित्वा ह्ययं प्रैति देहाद्देहं कृताश्रयः ।
कालसंचोदितः क्षेत्री विशीर्णाद्वा गृहाद्गृहम् ॥ १२-२६७-३३॥
hitvā hitvā hyayaṃ praiti dehāddehaṃ kṛtāśrayaḥ |
kālasaṃcoditaḥ kṣetrī viśīrṇādvā gṛhādgṛham || 12-267-33||

MHB 12-267-34

तत्र नैवानुतप्यन्ते प्राज्ञा निश्चितनिश्चयाः ।
कृपणास्त्वनुतप्यन्ते जनाः संबन्धिमानिनः ॥ १२-२६७-३४॥
tatra naivānutapyante prājñā niścitaniścayāḥ |
kṛpaṇāstvanutapyante janāḥ saṃbandhimāninaḥ || 12-267-34||

MHB 12-267-35

न ह्ययं कस्यचित्कश्चिन्नास्य कश्चन विद्यते ।
भवत्येको ह्ययं नित्यं शरीरे सुखदुःखभाक् ॥ १२-२६७-३५॥
na hyayaṃ kasyacitkaścinnāsya kaścana vidyate |
bhavatyeko hyayaṃ nityaṃ śarīre sukhaduḥkhabhāk || 12-267-35||

MHB 12-267-36

नैव संजायते जन्तुर्न च जातु विपद्यते ।
याति देहमयं भुक्त्वा कदाचित्परमां गतिम् ॥ १२-२६७-३६॥
naiva saṃjāyate janturna ca jātu vipadyate |
yāti dehamayaṃ bhuktvā kadācitparamāṃ gatim || 12-267-36||

MHB 12-267-37

पुण्यपापमयं देहं क्षपयन्कर्मसंचयात् ।
क्षीणदेहः पुनर्देही ब्रह्मत्वमुपगच्छति ॥ १२-२६७-३७॥
puṇyapāpamayaṃ dehaṃ kṣapayankarmasaṃcayāt |
kṣīṇadehaḥ punardehī brahmatvamupagacchati || 12-267-37||

MHB 12-267-38

पुण्यपापक्षयार्थं च सांख्यं ज्ञानं विधीयते ।
तत्क्षये ह्यस्य पश्यन्ति ब्रह्मभावे परां गतिम् ॥ १२-२६७-३८॥
puṇyapāpakṣayārthaṃ ca sāṃkhyaṃ jñānaṃ vidhīyate |
tatkṣaye hyasya paśyanti brahmabhāve parāṃ gatim || 12-267-38||

Adhyaya: 268/353 (14)

MHB 12-268-1

युधिष्ठिर उवाच ।
भ्रातरः पितरः पुत्रा ज्ञातयः सुहृदस्तथा ।
अर्थहेतोर्हताः क्रूरैरस्माभिः पापबुद्धिभिः ॥ १२-२६८-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
bhrātaraḥ pitaraḥ putrā jñātayaḥ suhṛdastathā |
arthahetorhatāḥ krūrairasmābhiḥ pāpabuddhibhiḥ || 12-268-1||

MHB 12-268-2

येयमर्थोद्भवा तृष्णा कथमेतां पितामह ।
निवर्तयेम पापं हि तृष्णया कारिता वयम् ॥ १२-२६८-२॥
yeyamarthodbhavā tṛṣṇā kathametāṃ pitāmaha |
nivartayema pāpaṃ hi tṛṣṇayā kāritā vayam || 12-268-2||

MHB 12-268-3

भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
गीतं विदेहराजेन माण्डव्यायानुपृच्छते ॥ १२-२६८-३॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
gītaṃ videharājena māṇḍavyāyānupṛcchate || 12-268-3||

MHB 12-268-4

सुसुखं बत जीवामि यस्य मे नास्ति किंचन ।
मिथिलायां प्रदीप्तायां न मे दह्यति किंचन ॥ १२-२६८-४॥
susukhaṃ bata jīvāmi yasya me nāsti kiṃcana |
mithilāyāṃ pradīptāyāṃ na me dahyati kiṃcana || 12-268-4||

MHB 12-268-5

अर्थाः खलु समृद्धा हि बाढं दुःखं विजानताम् ।
असमृद्धास्त्वपि सदा मोहयन्त्यविचक्षणान् ॥ १२-२६८-५॥
arthāḥ khalu samṛddhā hi bāḍhaṃ duḥkhaṃ vijānatām |
asamṛddhāstvapi sadā mohayantyavicakṣaṇān || 12-268-5||

MHB 12-268-6

यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम् ।
तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः षोडशीं कलाम् ॥ १२-२६८-६॥
yacca kāmasukhaṃ loke yacca divyaṃ mahatsukham |
tṛṣṇākṣayasukhasyaite nārhataḥ ṣoḍaśīṃ kalām || 12-268-6||

MHB 12-268-7

यथैव शृङ्गं गोः काले वर्धमानस्य वर्धते ।
तथैव तृष्णा वित्तेन वर्धमानेन वर्धते ॥ १२-२६८-७॥
yathaiva śṛṅgaṃ goḥ kāle vardhamānasya vardhate |
tathaiva tṛṣṇā vittena vardhamānena vardhate || 12-268-7||

MHB 12-268-8

किंचिदेव ममत्वेन यदा भवति कल्पितम् ।
तदेव परितापाय नाशे संपद्यते पुनः ॥ १२-२६८-८॥
kiṃcideva mamatvena yadā bhavati kalpitam |
tadeva paritāpāya nāśe saṃpadyate punaḥ || 12-268-8||

MHB 12-268-9

न कामाननुरुध्येत दुःखं कामेषु वै रतिः ।
प्राप्यार्थमुपयुञ्जीत धर्मे कामं विवर्जयेत् ॥ १२-२६८-९॥
na kāmānanurudhyeta duḥkhaṃ kāmeṣu vai ratiḥ |
prāpyārthamupayuñjīta dharme kāmaṃ vivarjayet || 12-268-9||

MHB 12-268-10

विद्वान्सर्वेषु भूतेषु व्याघ्रमांसोपमो भवेत् ।
कृतकृत्यो विशुद्धात्मा सर्वं त्यजति वै सह ॥ १२-२६८-१०॥
vidvānsarveṣu bhūteṣu vyāghramāṃsopamo bhavet |
kṛtakṛtyo viśuddhātmā sarvaṃ tyajati vai saha || 12-268-10||

MHB 12-268-11

उभे सत्यानृते त्यक्त्वा शोकानन्दौ प्रियाप्रिये ।
भयाभये च संत्यज्य संप्रशान्तो निरामयः ॥ १२-२६८-११॥
ubhe satyānṛte tyaktvā śokānandau priyāpriye |
bhayābhaye ca saṃtyajya saṃpraśānto nirāmayaḥ || 12-268-11||

MHB 12-268-12

या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः ।
योऽसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम् ॥ १२-२६८-१२॥
yā dustyajā durmatibhiryā na jīryati jīryataḥ |
yo'sau prāṇāntiko rogastāṃ tṛṣṇāṃ tyajataḥ sukham || 12-268-12||

MHB 12-268-13

चारित्रमात्मनः पश्यंश्चन्द्रशुद्धमनामयम् ।
धर्मात्मा लभते कीर्तिं प्रेत्य चेह यथासुखम् ॥ १२-२६८-१३॥
cāritramātmanaḥ paśyaṃścandraśuddhamanāmayam |
dharmātmā labhate kīrtiṃ pretya ceha yathāsukham || 12-268-13||

MHB 12-268-14

राज्ञस्तद्वचनं श्रुत्वा प्रीतिमानभवद्द्विजः ।
पूजयित्वा च तद्वाक्यं माण्डव्यो मोक्षमाश्रितः ॥ १२-२६८-१४॥
rājñastadvacanaṃ śrutvā prītimānabhavaddvijaḥ |
pūjayitvā ca tadvākyaṃ māṇḍavyo mokṣamāśritaḥ || 12-268-14||

Adhyaya: 269/353 (20)

MHB 12-269-1

युधिष्ठिर उवाच ।
किंशीलः किंसमाचारः किंविद्यः किंपरायणः ।
प्राप्नोति ब्रह्मणः स्थानं यत्परं प्रकृतेर्ध्रुवम् ॥ १२-२६९-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kiṃśīlaḥ kiṃsamācāraḥ kiṃvidyaḥ kiṃparāyaṇaḥ |
prāpnoti brahmaṇaḥ sthānaṃ yatparaṃ prakṛterdhruvam || 12-269-1||

MHB 12-269-2

भीष्म उवाच ।
मोक्षधर्मेषु निरतो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः ।
प्राप्नोति परमं स्थानं यत्परं प्रकृतेर्ध्रुवम् ॥ १२-२६९-२॥
bhīṣma uvāca |
mokṣadharmeṣu nirato laghvāhāro jitendriyaḥ |
prāpnoti paramaṃ sthānaṃ yatparaṃ prakṛterdhruvam || 12-269-2||

MHB 12-269-3

स्वगृहादभिनिःसृत्य लाभालाभे समो मुनिः ।
समुपोढेषु कामेषु निरपेक्षः परिव्रजेत् ॥ १२-२६९-३॥
svagṛhādabhiniḥsṛtya lābhālābhe samo muniḥ |
samupoḍheṣu kāmeṣu nirapekṣaḥ parivrajet || 12-269-3||

MHB 12-269-4

न चक्षुषा न मनसा न वाचा दूषयेदपि ।
न प्रत्यक्षं परोक्षं वा दूषणं व्याहरेत्क्वचित् ॥ १२-२६९-४॥
na cakṣuṣā na manasā na vācā dūṣayedapi |
na pratyakṣaṃ parokṣaṃ vā dūṣaṇaṃ vyāharetkvacit || 12-269-4||

MHB 12-269-5

न हिंस्यात्सर्वभूतानि मैत्रायणगतिश्चरेत् ।
नेदं जीवितमासाद्य वैरं कुर्वीत केनचित् ॥ १२-२६९-५॥
na hiṃsyātsarvabhūtāni maitrāyaṇagatiścaret |
nedaṃ jīvitamāsādya vairaṃ kurvīta kenacit || 12-269-5||

MHB 12-269-6

अतिवादांस्तितिक्षेत नाभिमन्येत्कथंचन ।
क्रोध्यमानः प्रियं ब्रूयादाक्रुष्टः कुशलं वदेत् ॥ १२-२६९-६॥
ativādāṃstitikṣeta nābhimanyetkathaṃcana |
krodhyamānaḥ priyaṃ brūyādākruṣṭaḥ kuśalaṃ vadet || 12-269-6||

MHB 12-269-7

प्रदक्षिणं प्रसव्यं च ग्राममध्ये न चाचरेत् ।
भैक्षचर्यामनापन्नो न गच्छेत्पूर्वकेतितः ॥ १२-२६९-७॥
pradakṣiṇaṃ prasavyaṃ ca grāmamadhye na cācaret |
bhaikṣacaryāmanāpanno na gacchetpūrvaketitaḥ || 12-269-7||

MHB 12-269-8

अवकीर्णः सुगुप्तश्च न वाचा ह्यप्रियं वदेत् ।
मृदुः स्यादप्रतिक्रूरो विस्रब्धः स्यादरोषणः ॥ १२-२६९-८॥
avakīrṇaḥ suguptaśca na vācā hyapriyaṃ vadet |
mṛduḥ syādapratikrūro visrabdhaḥ syādaroṣaṇaḥ || 12-269-8||

MHB 12-269-9

विधूमे न्यस्तमुसले व्यङ्गारे भुक्तवज्जने ।
अतीते पात्रसंचारे भिक्षां लिप्सेत वै मुनिः ॥ १२-२६९-९॥
vidhūme nyastamusale vyaṅgāre bhuktavajjane |
atīte pātrasaṃcāre bhikṣāṃ lipseta vai muniḥ || 12-269-9||

MHB 12-269-10

अनुयात्रिकमर्थस्य मात्रालाभेष्वनादृतः ।
अलाभे न विहन्येत लाभश्चैनं न हर्षयेत् ॥ १२-२६९-१०॥
anuyātrikamarthasya mātrālābheṣvanādṛtaḥ |
alābhe na vihanyeta lābhaścainaṃ na harṣayet || 12-269-10||

MHB 12-269-11

लाभं साधारणं नेच्छेन्न भुञ्जीताभिपूजितः ।
अभिपूजितलाभं हि जुगुप्सेतैव तादृशः ॥ १२-२६९-११॥
lābhaṃ sādhāraṇaṃ necchenna bhuñjītābhipūjitaḥ |
abhipūjitalābhaṃ hi jugupsetaiva tādṛśaḥ || 12-269-11||

MHB 12-269-12

न चान्नदोषान्निन्देत न गुणानभिपूजयेत् ।
शय्यासने विविक्ते च नित्यमेवाभिपूजयेत् ॥ १२-२६९-१२॥
na cānnadoṣānnindeta na guṇānabhipūjayet |
śayyāsane vivikte ca nityamevābhipūjayet || 12-269-12||

MHB 12-269-13

शून्यागारं वृक्षमूलमरण्यमथ वा गुहाम् ।
अज्ञातचर्यां गत्वान्यां ततोऽन्यत्रैव संविशेत् ॥ १२-२६९-१३॥
śūnyāgāraṃ vṛkṣamūlamaraṇyamatha vā guhām |
ajñātacaryāṃ gatvānyāṃ tato'nyatraiva saṃviśet || 12-269-13||

MHB 12-269-14

अनुरोधविरोधाभ्यां समः स्यादचलो ध्रुवः ।
सुकृतं दुष्कृतं चोभे नानुरुध्येत कर्मणि ॥ १२-२६९-१४॥
anurodhavirodhābhyāṃ samaḥ syādacalo dhruvaḥ |
sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ cobhe nānurudhyeta karmaṇi || 12-269-14||

MHB 12-269-15

वाचो वेगं मनसः क्रोधवेगं विवित्सावेगमुदरोपस्थवेगम् ।
एतान्वेगान्विनयेद्वै तपस्वी निन्दा चास्य हृदयं नोपहन्यात् ॥ १२-२६९-१५॥
vāco vegaṃ manasaḥ krodhavegaṃ vivitsāvegamudaropasthavegam |
etānvegānvinayedvai tapasvī nindā cāsya hṛdayaṃ nopahanyāt || 12-269-15||

MHB 12-269-16

मध्यस्थ एव तिष्ठेत प्रशंसानिन्दयोः समः ।
एतत्पवित्रं परमं परिव्राजक आश्रमे ॥ १२-२६९-१६॥
madhyastha eva tiṣṭheta praśaṃsānindayoḥ samaḥ |
etatpavitraṃ paramaṃ parivrājaka āśrame || 12-269-16||

MHB 12-269-17

महात्मा सुव्रतो दान्तः सर्वत्रैवानपाश्रितः ।
अपूर्वचारकः सौम्यो अनिकेतः समाहितः ॥ १२-२६९-१७॥
mahātmā suvrato dāntaḥ sarvatraivānapāśritaḥ |
apūrvacārakaḥ saumyo aniketaḥ samāhitaḥ || 12-269-17||

MHB 12-269-18

वानप्रस्थगृहस्थाभ्यां न संसृज्येत कर्हिचित् ।
अज्ञातलिप्सां लिप्सेत न चैनं हर्ष आविशेत् ॥ १२-२६९-१८॥
vānaprasthagṛhasthābhyāṃ na saṃsṛjyeta karhicit |
ajñātalipsāṃ lipseta na cainaṃ harṣa āviśet || 12-269-18||

MHB 12-269-19

विजानतां मोक्ष एष श्रमः स्यादविजानताम् ।
मोक्षयानमिदं कृत्स्नं विदुषां हारितोऽब्रवीत् ॥ १२-२६९-१९॥
vijānatāṃ mokṣa eṣa śramaḥ syādavijānatām |
mokṣayānamidaṃ kṛtsnaṃ viduṣāṃ hārito'bravīt || 12-269-19||

MHB 12-269-20

अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्त्वा यः प्रव्रजेद्गृहात् ।
लोकास्तेजोमयास्तस्य तथानन्त्याय कल्पते ॥ १२-२६९-२०॥
abhayaṃ sarvabhūtebhyo dattvā yaḥ pravrajedgṛhāt |
lokāstejomayāstasya tathānantyāya kalpate || 12-269-20||

Adhyaya: 270/353 (34)

MHB 12-270-1

युधिष्ठिर उवाच ।
धन्या धन्या इति जनाः सर्वेऽस्मान्प्रवदन्त्युत ।
न दुःखिततरः कश्चित्पुमानस्माभिरस्ति ह ॥ १२-२७०-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
dhanyā dhanyā iti janāḥ sarve'smānpravadantyuta |
na duḥkhitataraḥ kaścitpumānasmābhirasti ha || 12-270-1||

MHB 12-270-2

लोकसंभावितैर्दुःखं यत्प्राप्तं कुरुसत्तम ।
प्राप्य जातिं मनुष्येषु देवैरपि पितामह ॥ १२-२७०-२॥
lokasaṃbhāvitairduḥkhaṃ yatprāptaṃ kurusattama |
prāpya jātiṃ manuṣyeṣu devairapi pitāmaha || 12-270-2||

MHB 12-270-3

कदा वयं करिष्यामः संन्यासं दुःखसंज्ञकम् ।
दुःखमेतच्छरीराणां धारणं कुरुसत्तम ॥ १२-२७०-३॥
kadā vayaṃ kariṣyāmaḥ saṃnyāsaṃ duḥkhasaṃjñakam |
duḥkhametaccharīrāṇāṃ dhāraṇaṃ kurusattama || 12-270-3||

MHB 12-270-4

विमुक्ताः सप्तदशभिर्हेतुभूतैश्च पञ्चभिः ।
इन्द्रियार्थैर्गुणैश्चैव अष्टाभिः प्रपितामह ॥ १२-२७०-४॥
vimuktāḥ saptadaśabhirhetubhūtaiśca pañcabhiḥ |
indriyārthairguṇaiścaiva aṣṭābhiḥ prapitāmaha || 12-270-4||

MHB 12-270-5

न गच्छन्ति पुनर्भावं मुनयः संशितव्रताः ।
कदा वयं भविष्यामो राज्यं हित्वा परंतप ॥ १२-२७०-५॥
na gacchanti punarbhāvaṃ munayaḥ saṃśitavratāḥ |
kadā vayaṃ bhaviṣyāmo rājyaṃ hitvā paraṃtapa || 12-270-5||

MHB 12-270-6

भीष्म उवाच ।
नास्त्यनन्तं महाराज सर्वं संख्यानगोचरम् ।
पुनर्भावोऽपि संख्यातो नास्ति किंचिदिहाचलम् ॥ १२-२७०-६॥
bhīṣma uvāca |
nāstyanantaṃ mahārāja sarvaṃ saṃkhyānagocaram |
punarbhāvo'pi saṃkhyāto nāsti kiṃcidihācalam || 12-270-6||

MHB 12-270-7

न चापि गम्यते राजन्नैष दोषः प्रसङ्गतः ।
उद्योगादेव धर्मज्ञ कालेनैव गमिष्यथ ॥ १२-२७०-७॥
na cāpi gamyate rājannaiṣa doṣaḥ prasaṅgataḥ |
udyogādeva dharmajña kālenaiva gamiṣyatha || 12-270-7||

MHB 12-270-8

ईशोऽयं सततं देही नृपते पुण्यपापयोः ।
तत एव समुत्थेन तमसा रुध्यतेऽपि च ॥ १२-२७०-८॥
īśo'yaṃ satataṃ dehī nṛpate puṇyapāpayoḥ |
tata eva samutthena tamasā rudhyate'pi ca || 12-270-8||

MHB 12-270-9

यथाञ्जनमयो वायुः पुनर्मानःशिलं रजः ।
अनुप्रविश्य तद्वर्णो दृश्यते रञ्जयन्दिशः ॥ १२-२७०-९॥
yathāñjanamayo vāyuḥ punarmānaḥśilaṃ rajaḥ |
anupraviśya tadvarṇo dṛśyate rañjayandiśaḥ || 12-270-9||

MHB 12-270-10

तथा कर्मफलैर्देही रञ्जितस्तमसावृतः ।
विवर्णो वर्णमाश्रित्य देहेषु परिवर्तते ॥ १२-२७०-१०॥
tathā karmaphalairdehī rañjitastamasāvṛtaḥ |
vivarṇo varṇamāśritya deheṣu parivartate || 12-270-10||

MHB 12-270-11

ज्ञानेन हि यदा जन्तुरज्ञानप्रभवं तमः ।
व्यपोहति तदा ब्रह्म प्रकाशेत सनातनम् ॥ १२-२७०-११॥
jñānena hi yadā janturajñānaprabhavaṃ tamaḥ |
vyapohati tadā brahma prakāśeta sanātanam || 12-270-11||

MHB 12-270-12

अयत्नसाध्यं मुनयो वदन्ति ये चापि मुक्तास्त उपासितव्याः ।
त्वया च लोकेन च सामरेण तस्मान्न शाम्यन्ति महर्षिसंघाः ॥ १२-२७०-१२॥
ayatnasādhyaṃ munayo vadanti ye cāpi muktāsta upāsitavyāḥ |
tvayā ca lokena ca sāmareṇa tasmānna śāmyanti maharṣisaṃghāḥ || 12-270-12||

MHB 12-270-13

अस्मिन्नर्थे पुरा गीतं शृणुष्वैकमना नृप ।
यथा दैत्येन वृत्रेण भ्रष्टैश्वर्येण चेष्टितम् ॥ १२-२७०-१३॥
asminnarthe purā gītaṃ śṛṇuṣvaikamanā nṛpa |
yathā daityena vṛtreṇa bhraṣṭaiśvaryeṇa ceṣṭitam || 12-270-13||

MHB 12-270-14

निर्जितेनासहायेन हृतराज्येन भारत ।
अशोचता शत्रुमध्ये बुद्धिमास्थाय केवलाम् ॥ १२-२७०-१४॥
nirjitenāsahāyena hṛtarājyena bhārata |
aśocatā śatrumadhye buddhimāsthāya kevalām || 12-270-14||

MHB 12-270-15

भ्रष्टैश्वर्यं पुरा वृत्रमुशना वाक्यमब्रवीत् ।
कच्चित्पराजितस्याद्य न व्यथा तेऽस्ति दानव ॥ १२-२७०-१५॥
bhraṣṭaiśvaryaṃ purā vṛtramuśanā vākyamabravīt |
kaccitparājitasyādya na vyathā te'sti dānava || 12-270-15||

MHB 12-270-16

वृत्र उवाच ।
सत्येन तपसा चैव विदित्वा संक्षयं ह्यहम् ।
न शोचामि न हृष्यामि भूतानामागतिं गतिम् ॥ १२-२७०-१६॥
vṛtra uvāca |
satyena tapasā caiva viditvā saṃkṣayaṃ hyaham |
na śocāmi na hṛṣyāmi bhūtānāmāgatiṃ gatim || 12-270-16||

MHB 12-270-17

कालसंचोदिता जीवा मज्जन्ति नरकेऽवशाः ।
परिदृष्टानि सर्वाणि दिव्यान्याहुर्मनीषिणः ॥ १२-२७०-१७॥
kālasaṃcoditā jīvā majjanti narake'vaśāḥ |
paridṛṣṭāni sarvāṇi divyānyāhurmanīṣiṇaḥ || 12-270-17||

MHB 12-270-18

क्षपयित्वा तु तं कालं गणितं कालचोदिताः ।
सावशेषेण कालेन संभवन्ति पुनः पुनः ॥ १२-२७०-१८॥
kṣapayitvā tu taṃ kālaṃ gaṇitaṃ kālacoditāḥ |
sāvaśeṣeṇa kālena saṃbhavanti punaḥ punaḥ || 12-270-18||

MHB 12-270-19

तिर्यग्योनिसहस्राणि गत्वा नरकमेव च ।
निर्गच्छन्त्यवशा जीवाः कालबन्धनबन्धनाः ॥ १२-२७०-१९॥
tiryagyonisahasrāṇi gatvā narakameva ca |
nirgacchantyavaśā jīvāḥ kālabandhanabandhanāḥ || 12-270-19||

MHB 12-270-20

एवं संसरमाणानि जीवान्यहमदृष्टवान् ।
यथा कर्म तथा लाभ इति शास्त्रनिदर्शनम् ॥ १२-२७०-२०॥
evaṃ saṃsaramāṇāni jīvānyahamadṛṣṭavān |
yathā karma tathā lābha iti śāstranidarśanam || 12-270-20||

MHB 12-270-21

तिर्यग्गच्छन्ति नरकं मानुष्यं दैवमेव च ।
सुखदुःखे प्रियद्वेष्ये चरित्वा पूर्वमेव च ॥ १२-२७०-२१॥
tiryaggacchanti narakaṃ mānuṣyaṃ daivameva ca |
sukhaduḥkhe priyadveṣye caritvā pūrvameva ca || 12-270-21||

MHB 12-270-22

कृतान्तविधिसंयुक्तं सर्वलोकः प्रपद्यते ।
गतं गच्छन्ति चाध्वानं सर्वभूतानि सर्वदा ॥ १२-२७०-२२॥
kṛtāntavidhisaṃyuktaṃ sarvalokaḥ prapadyate |
gataṃ gacchanti cādhvānaṃ sarvabhūtāni sarvadā || 12-270-22||

MHB 12-270-23

भीष्म उवाच ।
कालसंख्यानसंख्यातं सृष्टिस्थितिपरायणम् ।
तं भाषमाणं भगवानुशना प्रत्यभाषत ।
भीमान्दुष्टप्रलापांस्त्वं तात कस्मात्प्रभाषसे ॥ १२-२७०-२३॥
bhīṣma uvāca |
kālasaṃkhyānasaṃkhyātaṃ sṛṣṭisthitiparāyaṇam |
taṃ bhāṣamāṇaṃ bhagavānuśanā pratyabhāṣata |
bhīmānduṣṭapralāpāṃstvaṃ tāta kasmātprabhāṣase || 12-270-23||

MHB 12-270-24

वृत्र उवाच ।
प्रत्यक्षमेतद्भवतस्तथान्येषां मनीषिणाम् ।
मया यज्जयलुब्धेन पुरा तप्तं महत्तपः ॥ १२-२७०-२४॥
vṛtra uvāca |
pratyakṣametadbhavatastathānyeṣāṃ manīṣiṇām |
mayā yajjayalubdhena purā taptaṃ mahattapaḥ || 12-270-24||

MHB 12-270-25

गन्धानादाय भूतानां रसांश्च विविधानपि ।
अवर्धं त्रीन्समाक्रम्य लोकान्वै स्वेन तेजसा ॥ १२-२७०-२५॥
gandhānādāya bhūtānāṃ rasāṃśca vividhānapi |
avardhaṃ trīnsamākramya lokānvai svena tejasā || 12-270-25||

MHB 12-270-26

ज्वालामालापरिक्षिप्तो वैहायसचरस्तथा ।
अजेयः सर्वभूतानामासं नित्यमपेतभीः ॥ १२-२७०-२६॥
jvālāmālāparikṣipto vaihāyasacarastathā |
ajeyaḥ sarvabhūtānāmāsaṃ nityamapetabhīḥ || 12-270-26||

MHB 12-270-27

ऐश्वर्यं तपसा प्राप्तं भ्रष्टं तच्च स्वकर्मभिः ।
धृतिमास्थाय भगवन्न शोचामि ततस्त्वहम् ॥ १२-२७०-२७॥
aiśvaryaṃ tapasā prāptaṃ bhraṣṭaṃ tacca svakarmabhiḥ |
dhṛtimāsthāya bhagavanna śocāmi tatastvaham || 12-270-27||

MHB 12-270-28

युयुत्सता महेन्द्रेण पुरा सार्धं महात्मना ।
ततो मे भगवान्दृष्टो हरिर्नारायणः प्रभुः ॥ १२-२७०-२८॥
yuyutsatā mahendreṇa purā sārdhaṃ mahātmanā |
tato me bhagavāndṛṣṭo harirnārāyaṇaḥ prabhuḥ || 12-270-28||

MHB 12-270-29

वैकुण्ठः पुरुषो विष्णुः शुक्लोऽनन्तः सनातनः ।
मुञ्जकेशो हरिश्मश्रुः सर्वभूतपितामहः ॥ १२-२७०-२९॥
vaikuṇṭhaḥ puruṣo viṣṇuḥ śuklo'nantaḥ sanātanaḥ |
muñjakeśo hariśmaśruḥ sarvabhūtapitāmahaḥ || 12-270-29||

MHB 12-270-30

नूनं तु तस्य तपसः सावशेषं ममास्ति वै ।
यदहं प्रष्टुमिच्छामि भवन्तं कर्मणः फलम् ॥ १२-२७०-३०॥
nūnaṃ tu tasya tapasaḥ sāvaśeṣaṃ mamāsti vai |
yadahaṃ praṣṭumicchāmi bhavantaṃ karmaṇaḥ phalam || 12-270-30||

MHB 12-270-31

ऐश्वर्यं वै महद्ब्रह्मन्कस्मिन्वर्णे प्रतिष्ठितम् ।
निवर्तते चापि पुनः कथमैश्वर्यमुत्तमम् ॥ १२-२७०-३१॥
aiśvaryaṃ vai mahadbrahmankasminvarṇe pratiṣṭhitam |
nivartate cāpi punaḥ kathamaiśvaryamuttamam || 12-270-31||

MHB 12-270-32

कस्माद्भूतानि जीवन्ति प्रवर्तन्तेऽथ वा पुनः ।
किं वा फलं परं प्राप्य जीवस्तिष्ठति शाश्वतः ॥ १२-२७०-३२॥
kasmādbhūtāni jīvanti pravartante'tha vā punaḥ |
kiṃ vā phalaṃ paraṃ prāpya jīvastiṣṭhati śāśvataḥ || 12-270-32||

MHB 12-270-33

केन वा कर्मणा शक्यमथ ज्ञानेन केन वा ।
ब्रह्मर्षे तत्फलं प्राप्तुं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १२-२७०-३३॥
kena vā karmaṇā śakyamatha jñānena kena vā |
brahmarṣe tatphalaṃ prāptuṃ tanme vyākhyātumarhasi || 12-270-33||

MHB 12-270-34

इतीदमुक्तः स मुनिस्तदानीं प्रत्याह यत्तच्छृणु राजसिंह ।
मयोच्यमानं पुरुषर्षभ त्वमनन्यचित्तः सह सोदरीयैः ॥ १२-२७०-३४॥
itīdamuktaḥ sa munistadānīṃ pratyāha yattacchṛṇu rājasiṃha |
mayocyamānaṃ puruṣarṣabha tvamananyacittaḥ saha sodarīyaiḥ || 12-270-34||

Adhyaya: 271/353 (69)

MHB 12-271-1

उशनोवाच ।
नमस्तस्मै भगवते देवाय प्रभविष्णवे ।
यस्य पृथ्वीतलं तात साकाशं बाहुगोचरम् ॥ १२-२७१-१॥
uśanovāca |
namastasmai bhagavate devāya prabhaviṣṇave |
yasya pṛthvītalaṃ tāta sākāśaṃ bāhugocaram || 12-271-1||

MHB 12-271-2

मूर्धा यस्य त्वनन्तं च स्थानं दानवसत्तम ।
तस्याहं ते प्रवक्ष्यामि विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम् ॥ १२-२७१-२॥
mūrdhā yasya tvanantaṃ ca sthānaṃ dānavasattama |
tasyāhaṃ te pravakṣyāmi viṣṇormāhātmyamuttamam || 12-271-2||

MHB 12-271-3

भीष्म उवाच ।
तयोः संवदतोरेवमाजगाम महामुनिः ।
सनत्कुमारो धर्मात्मा संशयच्छेदनाय वै ॥ १२-२७१-३॥
bhīṣma uvāca |
tayoḥ saṃvadatorevamājagāma mahāmuniḥ |
sanatkumāro dharmātmā saṃśayacchedanāya vai || 12-271-3||

MHB 12-271-4

स पूजितोऽसुरेन्द्रेण मुनिनोशनसा तथा ।
निषसादासने राजन्महार्हे मुनिपुंगवः ॥ १२-२७१-४॥
sa pūjito'surendreṇa muninośanasā tathā |
niṣasādāsane rājanmahārhe munipuṃgavaḥ || 12-271-4||

MHB 12-271-5

तमासीनं महाप्राज्ञमुशना वाक्यमब्रवीत् ।
ब्रूह्यस्मै दानवेन्द्राय विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम् ॥ १२-२७१-५॥
tamāsīnaṃ mahāprājñamuśanā vākyamabravīt |
brūhyasmai dānavendrāya viṣṇormāhātmyamuttamam || 12-271-5||

MHB 12-271-6

सनत्कुमारस्तु ततः श्रुत्वा प्राह वचोऽर्थवत् ।
विष्णोर्माहात्म्यसंयुक्तं दानवेन्द्राय धीमते ॥ १२-२७१-६॥
sanatkumārastu tataḥ śrutvā prāha vaco'rthavat |
viṣṇormāhātmyasaṃyuktaṃ dānavendrāya dhīmate || 12-271-6||

MHB 12-271-7

शृणु सर्वमिदं दैत्य विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम् ।
विष्णौ जगत्स्थितं सर्वमिति विद्धि परंतप ॥ १२-२७१-७॥
śṛṇu sarvamidaṃ daitya viṣṇormāhātmyamuttamam |
viṣṇau jagatsthitaṃ sarvamiti viddhi paraṃtapa || 12-271-7||

MHB 12-271-8

सृजत्येष महाबाहो भूतग्रामं चराचरम् ।
एष चाक्षिपते काले काले विसृजते पुनः ।
अस्मिन्गच्छन्ति विलयमस्माच्च प्रभवन्त्युत ॥ १२-२७१-८॥
sṛjatyeṣa mahābāho bhūtagrāmaṃ carācaram |
eṣa cākṣipate kāle kāle visṛjate punaḥ |
asmingacchanti vilayamasmācca prabhavantyuta || 12-271-8||

MHB 12-271-9

नैष दानवता शक्यस्तपसा नैव चेज्यया ।
संप्राप्तुमिन्द्रियाणां तु संयमेनैव शक्यते ॥ १२-२७१-९॥
naiṣa dānavatā śakyastapasā naiva cejyayā |
saṃprāptumindriyāṇāṃ tu saṃyamenaiva śakyate || 12-271-9||

MHB 12-271-10

बाह्ये चाभ्यन्तरे चैव कर्मणा मनसि स्थितः ।
निर्मलीकुरुते बुद्ध्या सोऽमुत्रानन्त्यमश्नुते ॥ १२-२७१-१०॥
bāhye cābhyantare caiva karmaṇā manasi sthitaḥ |
nirmalīkurute buddhyā so'mutrānantyamaśnute || 12-271-10||

MHB 12-271-11

यथा हिरण्यकर्ता वै रूप्यमग्नौ विशोधयेत् ।
बहुशोऽतिप्रयत्नेन महतात्मकृतेन ह ॥ १२-२७१-११॥
yathā hiraṇyakartā vai rūpyamagnau viśodhayet |
bahuśo'tiprayatnena mahatātmakṛtena ha || 12-271-11||

MHB 12-271-12

तद्वज्जातिशतैर्जीवः शुध्यतेऽल्पेन कर्मणा ।
यत्नेन महता चैवाप्येकजातौ विशुध्यते ॥ १२-२७१-१२॥
tadvajjātiśatairjīvaḥ śudhyate'lpena karmaṇā |
yatnena mahatā caivāpyekajātau viśudhyate || 12-271-12||

MHB 12-271-13

लीलयाल्पं यथा गात्रात्प्रमृज्यादात्मनो रजः ।
बहु यत्नेन महता दोषनिर्हरणं तथा ॥ १२-२७१-१३॥
līlayālpaṃ yathā gātrātpramṛjyādātmano rajaḥ |
bahu yatnena mahatā doṣanirharaṇaṃ tathā || 12-271-13||

MHB 12-271-14

यथा चाल्पेन माल्येन वासितं तिलसर्षपम् ।
न मुञ्चति स्वकं गन्धं तद्वत्सूक्ष्मस्य दर्शनम् ॥ १२-२७१-१४॥
yathā cālpena mālyena vāsitaṃ tilasarṣapam |
na muñcati svakaṃ gandhaṃ tadvatsūkṣmasya darśanam || 12-271-14||

MHB 12-271-15

तदेव बहुभिर्माल्यैर्वास्यमानं पुनः पुनः ।
विमुञ्चति स्वकं गन्धं माल्यगन्धेऽवतिष्ठति ॥ १२-२७१-१५॥
tadeva bahubhirmālyairvāsyamānaṃ punaḥ punaḥ |
vimuñcati svakaṃ gandhaṃ mālyagandhe'vatiṣṭhati || 12-271-15||

MHB 12-271-16

एवं जातिशतैर्युक्तो गुणैरेव प्रसङ्गिषु ।
बुद्ध्या निवर्तते दोषो यत्नेनाभ्यासजेन वै ॥ १२-२७१-१६॥
evaṃ jātiśatairyukto guṇaireva prasaṅgiṣu |
buddhyā nivartate doṣo yatnenābhyāsajena vai || 12-271-16||

MHB 12-271-17

कर्मणा स्वेन रक्तानि विरक्तानि च दानव ।
यथा कर्मविशेषांश्च प्राप्नुवन्ति तथा शृणु ॥ १२-२७१-१७॥
karmaṇā svena raktāni viraktāni ca dānava |
yathā karmaviśeṣāṃśca prāpnuvanti tathā śṛṇu || 12-271-17||

MHB 12-271-18

यथा च संप्रवर्तन्ते यस्मिंस्तिष्ठन्ति वा विभो ।
तत्तेऽनुपूर्व्या व्याख्यास्ये तदिहैकमनाः शृणु ॥ १२-२७१-१८॥
yathā ca saṃpravartante yasmiṃstiṣṭhanti vā vibho |
tatte'nupūrvyā vyākhyāsye tadihaikamanāḥ śṛṇu || 12-271-18||

MHB 12-271-19

अनादिनिधनः श्रीमान्हरिर्नारायणः प्रभुः ।
स वै सृजति भूतानि स्थावराणि चराणि च ॥ १२-२७१-१९॥
anādinidhanaḥ śrīmānharirnārāyaṇaḥ prabhuḥ |
sa vai sṛjati bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca || 12-271-19||

MHB 12-271-20

एष सर्वेषु भूतेषु क्षरश्चाक्षर एव च ।
एकादशविकारात्मा जगत्पिबति रश्मिभिः ॥ १२-२७१-२०॥
eṣa sarveṣu bhūteṣu kṣaraścākṣara eva ca |
ekādaśavikārātmā jagatpibati raśmibhiḥ || 12-271-20||

MHB 12-271-21

पादौ तस्य महीं विद्धि मूर्धानं दिवमेव च ।
बाहवस्तु दिशो दैत्य श्रोत्रमाकाशमेव च ॥ १२-२७१-२१॥
pādau tasya mahīṃ viddhi mūrdhānaṃ divameva ca |
bāhavastu diśo daitya śrotramākāśameva ca || 12-271-21||

MHB 12-271-22

तस्य तेजोमयः सूर्यो मनश्चन्द्रमसि स्थितम् ।
बुद्धिर्ज्ञानगता नित्यं रसस्त्वप्सु प्रवर्तते ॥ १२-२७१-२२॥
tasya tejomayaḥ sūryo manaścandramasi sthitam |
buddhirjñānagatā nityaṃ rasastvapsu pravartate || 12-271-22||

MHB 12-271-23

भ्रुवोरनन्तरास्तस्य ग्रहा दानवसत्तम ।
नक्षत्रचक्रं नेत्राभ्यां पादयोर्भूश्च दानव ॥ १२-२७१-२३॥
bhruvoranantarāstasya grahā dānavasattama |
nakṣatracakraṃ netrābhyāṃ pādayorbhūśca dānava || 12-271-23||

MHB 12-271-24

रजस्तमश्च सत्त्वं च विद्धि नारायणात्मकम् ।
सोऽऽश्रमाणां मुखं तात कर्मणस्तत्फलं विदुः ॥ १२-२७१-२४॥
rajastamaśca sattvaṃ ca viddhi nārāyaṇātmakam |
so''śramāṇāṃ mukhaṃ tāta karmaṇastatphalaṃ viduḥ || 12-271-24||

MHB 12-271-25

अकर्मणः फलं चैव स एव परमव्ययः ।
छन्दांसि तस्य रोमाणि अक्षरं च सरस्वती ॥ १२-२७१-२५॥
akarmaṇaḥ phalaṃ caiva sa eva paramavyayaḥ |
chandāṃsi tasya romāṇi akṣaraṃ ca sarasvatī || 12-271-25||

MHB 12-271-26

बह्वाश्रयो बहुमुखो धर्मो हृदि समाश्रितः ।
स ब्रह्मपरमो धर्मस्तपश्च सदसच्च सः ॥ १२-२७१-२६॥
bahvāśrayo bahumukho dharmo hṛdi samāśritaḥ |
sa brahmaparamo dharmastapaśca sadasacca saḥ || 12-271-26||

MHB 12-271-27

श्रुतिशास्त्रग्रहोपेतः षोडशर्त्विक्क्रतुश्च सः ।
पितामहश्च विष्णुश्च सोऽश्विनौ स पुरंदरः ॥ १२-२७१-२७॥
śrutiśāstragrahopetaḥ ṣoḍaśartvikkratuśca saḥ |
pitāmahaśca viṣṇuśca so'śvinau sa puraṃdaraḥ || 12-271-27||

MHB 12-271-28

मित्रश्च वरुणश्चैव यमोऽथ धनदस्तथा ।
ते पृथग्दर्शनास्तस्य संविदन्ति तथैकताम् ।
एकस्य विद्धि देवस्य सर्वं जगदिदं वशे ॥ १२-२७१-२८॥
mitraśca varuṇaścaiva yamo'tha dhanadastathā |
te pṛthagdarśanāstasya saṃvidanti tathaikatām |
ekasya viddhi devasya sarvaṃ jagadidaṃ vaśe || 12-271-28||

MHB 12-271-29

नानाभूतस्य दैत्येन्द्र तस्यैकत्वं वदत्ययम् ।
जन्तुः पश्यति ज्ञानेन ततः सत्त्वं प्रकाशते ॥ १२-२७१-२९॥
nānābhūtasya daityendra tasyaikatvaṃ vadatyayam |
jantuḥ paśyati jñānena tataḥ sattvaṃ prakāśate || 12-271-29||

MHB 12-271-30

संहारविक्षेपसहस्रकोटीस्तिष्ठन्ति जीवाः प्रचरन्ति चान्ये ।
प्रजाविसर्गस्य च पारिमाण्यं वापीसहस्राणि बहूनि दैत्य ॥ १२-२७१-३०॥
saṃhāravikṣepasahasrakoṭīstiṣṭhanti jīvāḥ pracaranti cānye |
prajāvisargasya ca pārimāṇyaṃ vāpīsahasrāṇi bahūni daitya || 12-271-30||

MHB 12-271-31

वाप्यः पुनर्योजनविस्तृतास्ताः क्रोशं च गम्भीरतयावगाढाः ।
आयामतः पञ्चशताश्च सर्वाः प्रत्येकशो योजनतः प्रवृद्धाः ॥ १२-२७१-३१॥
vāpyaḥ punaryojanavistṛtāstāḥ krośaṃ ca gambhīratayāvagāḍhāḥ |
āyāmataḥ pañcaśatāśca sarvāḥ pratyekaśo yojanataḥ pravṛddhāḥ || 12-271-31||

MHB 12-271-32

वाप्या जलं क्षिप्यति वालकोट्या त्वह्ना सकृच्चाप्यथ न द्वितीयम् ।
तासां क्षये विद्धि कृतं विसर्गं संहारमेकं च तथा प्रजानाम् ॥ १२-२७१-३२॥
vāpyā jalaṃ kṣipyati vālakoṭyā tvahnā sakṛccāpyatha na dvitīyam |
tāsāṃ kṣaye viddhi kṛtaṃ visargaṃ saṃhāramekaṃ ca tathā prajānām || 12-271-32||

MHB 12-271-33

षड्जीववर्णाः परमं प्रमाणं कृष्णो धूम्रो नीलमथास्य मध्यम् ।
रक्तं पुनः सह्यतरं सुखं तु हारिद्रवर्णं सुसुखं च शुक्लम् ॥ १२-२७१-३३॥
ṣaḍjīvavarṇāḥ paramaṃ pramāṇaṃ kṛṣṇo dhūmro nīlamathāsya madhyam |
raktaṃ punaḥ sahyataraṃ sukhaṃ tu hāridravarṇaṃ susukhaṃ ca śuklam || 12-271-33||

MHB 12-271-34

परं तु शुक्लं विमलं विशोकं गतक्लमं सिध्यति दानवेन्द्र ।
गत्वा तु योनिप्रभवानि दैत्य सहस्रशः सिद्धिमुपैति जीवः ॥ १२-२७१-३४॥
paraṃ tu śuklaṃ vimalaṃ viśokaṃ gataklamaṃ sidhyati dānavendra |
gatvā tu yoniprabhavāni daitya sahasraśaḥ siddhimupaiti jīvaḥ || 12-271-34||

MHB 12-271-35

गतिं च यां दर्शनमाह देवो गत्वा शुभं दर्शनमेव चाह ।
गतिः पुनर्वर्णकृता प्रजानां वर्णस्तथा कालकृतोऽसुरेन्द्र ॥ १२-२७१-३५॥
gatiṃ ca yāṃ darśanamāha devo gatvā śubhaṃ darśanameva cāha |
gatiḥ punarvarṇakṛtā prajānāṃ varṇastathā kālakṛto'surendra || 12-271-35||

MHB 12-271-36

शतं सहस्राणि चतुर्दशेह परा गतिर्जीवगुणस्य दैत्य ।
आरोहणं तत्कृतमेव विद्धि स्थानं तथा निःसरणं च तेषाम् ॥ १२-२७१-३६॥
śataṃ sahasrāṇi caturdaśeha parā gatirjīvaguṇasya daitya |
ārohaṇaṃ tatkṛtameva viddhi sthānaṃ tathā niḥsaraṇaṃ ca teṣām || 12-271-36||

MHB 12-271-37

कृष्णस्य वर्णस्य गतिर्निकृष्टा स मज्जते नरके पच्यमानः ।
स्थानं तथा दुर्गतिभिस्तु तस्य प्रजाविसर्गान्सुबहून्वदन्ति ॥ १२-२७१-३७॥
kṛṣṇasya varṇasya gatirnikṛṣṭā sa majjate narake pacyamānaḥ |
sthānaṃ tathā durgatibhistu tasya prajāvisargānsubahūnvadanti || 12-271-37||

MHB 12-271-38

शतं सहस्राणि ततश्चरित्वा प्राप्नोति वर्णं हरितं तु पश्चात् ।
स चैव तस्मिन्निवसत्यनीशो युगक्षये तमसा संवृतात्मा ॥ १२-२७१-३८॥
śataṃ sahasrāṇi tataścaritvā prāpnoti varṇaṃ haritaṃ tu paścāt |
sa caiva tasminnivasatyanīśo yugakṣaye tamasā saṃvṛtātmā || 12-271-38||

MHB 12-271-39

स वै यदा सत्त्वगुणेन युक्तस्तमो व्यपोहन्घटते स्वबुद्ध्या ।
स लोहितं वर्णमुपैति नीलो मनुष्यलोके परिवर्तते च ॥ १२-२७१-३९॥
sa vai yadā sattvaguṇena yuktastamo vyapohanghaṭate svabuddhyā |
sa lohitaṃ varṇamupaiti nīlo manuṣyaloke parivartate ca || 12-271-39||

MHB 12-271-40

स तत्र संहारविसर्गमेव स्वकर्मजैर्बन्धनैः क्लिश्यमानः ।
ततः स हारिद्रमुपैति वर्णं संहारविक्षेपशते व्यतीते ॥ १२-२७१-४०॥
sa tatra saṃhāravisargameva svakarmajairbandhanaiḥ kliśyamānaḥ |
tataḥ sa hāridramupaiti varṇaṃ saṃhāravikṣepaśate vyatīte || 12-271-40||

MHB 12-271-41

हारिद्रवर्णस्तु प्रजाविसर्गान्सहस्रशस्तिष्ठति संचरन्वै ।
अविप्रमुक्तो निरये च दैत्य ततः सहस्राणि दशापराणि ॥ १२-२७१-४१॥
hāridravarṇastu prajāvisargānsahasraśastiṣṭhati saṃcaranvai |
avipramukto niraye ca daitya tataḥ sahasrāṇi daśāparāṇi || 12-271-41||

MHB 12-271-42

गतीः सहस्राणि च पञ्च तस्य चत्वारि संवर्तकृतानि चैव ।
विमुक्तमेनं निरयाच्च विद्धि सर्वेषु चान्येषु च संभवेषु ॥ १२-२७१-४२॥
gatīḥ sahasrāṇi ca pañca tasya catvāri saṃvartakṛtāni caiva |
vimuktamenaṃ nirayācca viddhi sarveṣu cānyeṣu ca saṃbhaveṣu || 12-271-42||

MHB 12-271-43

स देवलोके विहरत्यभीक्ष्णं ततश्च्युतो मानुषतामुपैति ।
संहारविक्षेपशतानि चाष्टौ मर्त्येषु तिष्ठन्नमृतत्वमेति ॥ १२-२७१-४३॥
sa devaloke viharatyabhīkṣṇaṃ tataścyuto mānuṣatāmupaiti |
saṃhāravikṣepaśatāni cāṣṭau martyeṣu tiṣṭhannamṛtatvameti || 12-271-43||

MHB 12-271-44

सोऽस्मादथ भ्रश्यति कालयोगात्कृष्णे तले तिष्ठति सर्वकष्टे ।
यथा त्वयं सिध्यति जीवलोकस्तत्तेऽभिधास्याम्यसुरप्रवीर ॥ १२-२७१-४४॥
so'smādatha bhraśyati kālayogātkṛṣṇe tale tiṣṭhati sarvakaṣṭe |
yathā tvayaṃ sidhyati jīvalokastatte'bhidhāsyāmyasurapravīra || 12-271-44||

MHB 12-271-45

दैवानि स व्यूहशतानि सप्त रक्तो हरिद्रोऽथ तथैव शुक्लः ।
संश्रित्य संधावति शुक्लमेतमष्टापरानर्च्यतमान्स लोकान् ॥ १२-२७१-४५॥
daivāni sa vyūhaśatāni sapta rakto haridro'tha tathaiva śuklaḥ |
saṃśritya saṃdhāvati śuklametamaṣṭāparānarcyatamānsa lokān || 12-271-45||

MHB 12-271-46

अष्टौ च षष्टिं च शतानि यानि मनोविरुद्धानि महाद्युतीनाम् ।
शुक्लस्य वर्णस्य परा गतिर्या त्रीण्येव रुद्धानि महानुभाव ॥ १२-२७१-४६॥
aṣṭau ca ṣaṣṭiṃ ca śatāni yāni manoviruddhāni mahādyutīnām |
śuklasya varṇasya parā gatiryā trīṇyeva ruddhāni mahānubhāva || 12-271-46||

MHB 12-271-47

संहारविक्षेपमनिष्टमेकं चत्वारि चान्यानि वसत्यनीशः ।
षष्ठस्य वर्णस्य परा गतिर्या सिद्धा विशिष्टस्य गतक्लमस्य ॥ १२-२७१-४७॥
saṃhāravikṣepamaniṣṭamekaṃ catvāri cānyāni vasatyanīśaḥ |
ṣaṣṭhasya varṇasya parā gatiryā siddhā viśiṣṭasya gataklamasya || 12-271-47||

MHB 12-271-48

सप्तोत्तरं तेषु वसत्यनीशः संहारविक्षेपशतं सशेषम् ।
तस्मादुपावृत्य मनुष्यलोके ततो महान्मानुषतामुपैति ॥ १२-२७१-४८॥
saptottaraṃ teṣu vasatyanīśaḥ saṃhāravikṣepaśataṃ saśeṣam |
tasmādupāvṛtya manuṣyaloke tato mahānmānuṣatāmupaiti || 12-271-48||

MHB 12-271-49

तस्मादुपावृत्य ततः क्रमेण सोऽग्रे स्म संतिष्ठति भूतसर्गम् ।
स सप्तकृत्वश्च परैति लोकान्संहारविक्षेपकृतप्रवासः ॥ १२-२७१-४९॥
tasmādupāvṛtya tataḥ krameṇa so'gre sma saṃtiṣṭhati bhūtasargam |
sa saptakṛtvaśca paraiti lokānsaṃhāravikṣepakṛtapravāsaḥ || 12-271-49||

MHB 12-271-50

सप्तैव संहारमुपप्लवानि संभाव्य संतिष्ठति सिद्धलोके ।
ततोऽव्ययं स्थानमनन्तमेति देवस्य विष्णोरथ ब्रह्मणश्च ।
शेषस्य चैवाथ नरस्य चैव देवस्य विष्णोः परमस्य चैव ॥ १२-२७१-५०॥
saptaiva saṃhāramupaplavāni saṃbhāvya saṃtiṣṭhati siddhaloke |
tato'vyayaṃ sthānamanantameti devasya viṣṇoratha brahmaṇaśca |
śeṣasya caivātha narasya caiva devasya viṣṇoḥ paramasya caiva || 12-271-50||

MHB 12-271-51

संहारकाले परिदग्धकाया ब्रह्माणमायान्ति सदा प्रजा हि ।
चेष्टात्मनो देवगणाश्च सर्वे ये ब्रह्मलोकादमराः स्म तेऽपि ॥ १२-२७१-५१॥
saṃhārakāle paridagdhakāyā brahmāṇamāyānti sadā prajā hi |
ceṣṭātmano devagaṇāśca sarve ye brahmalokādamarāḥ sma te'pi || 12-271-51||

MHB 12-271-52

प्रजाविसर्गं तु सशेषकालं स्थानानि स्वान्येव सरन्ति जीवाः ।
निःशेषाणां तत्पदं यान्ति चान्ते सर्वापदा ये सदृशा मनुष्याः ॥ १२-२७१-५२॥
prajāvisargaṃ tu saśeṣakālaṃ sthānāni svānyeva saranti jīvāḥ |
niḥśeṣāṇāṃ tatpadaṃ yānti cānte sarvāpadā ye sadṛśā manuṣyāḥ || 12-271-52||

MHB 12-271-53

ये तु च्युताः सिद्धलोकात्क्रमेण तेषां गतिं यान्ति तथानुपूर्व्या ।
जीवाः परे तद्बलवेषरूपा विधिं स्वकं यान्ति विपर्ययेण ॥ १२-२७१-५३॥
ye tu cyutāḥ siddhalokātkrameṇa teṣāṃ gatiṃ yānti tathānupūrvyā |
jīvāḥ pare tadbalaveṣarūpā vidhiṃ svakaṃ yānti viparyayeṇa || 12-271-53||

MHB 12-271-54

स यावदेवास्ति सशेषभुक्ते प्रजाश्च देव्यौ च तथैव शुक्ले ।
तावत्तदा तेषु विशुद्धभावः संयम्य पञ्चेन्द्रियरूपमेतत् ॥ १२-२७१-५४॥
sa yāvadevāsti saśeṣabhukte prajāśca devyau ca tathaiva śukle |
tāvattadā teṣu viśuddhabhāvaḥ saṃyamya pañcendriyarūpametat || 12-271-54||

MHB 12-271-55

शुद्धां गतिं तां परमां परैति शुद्धेन नित्यं मनसा विचिन्वन् ।
ततोऽव्ययं स्थानमुपैति ब्रह्म दुष्प्रापमभ्येति स शाश्वतं वै ।
इत्येतदाख्यातमहीनसत्त्व नारायणस्येह बलं मया ते ॥ १२-२७१-५५॥
śuddhāṃ gatiṃ tāṃ paramāṃ paraiti śuddhena nityaṃ manasā vicinvan |
tato'vyayaṃ sthānamupaiti brahma duṣprāpamabhyeti sa śāśvataṃ vai |
ityetadākhyātamahīnasattva nārāyaṇasyeha balaṃ mayā te || 12-271-55||

MHB 12-271-56

वृत्र उवाच ।
एवं गते मे न विषादोऽस्ति कश्चित्सम्यक्च पश्यामि वचस्तवैतत् ।
श्रुत्वा च ते वाचमदीनसत्त्व विकल्मषोऽस्म्यद्य तथा विपाप्मा ॥ १२-२७१-५६॥
vṛtra uvāca |
evaṃ gate me na viṣādo'sti kaścitsamyakca paśyāmi vacastavaitat |
śrutvā ca te vācamadīnasattva vikalmaṣo'smyadya tathā vipāpmā || 12-271-56||

MHB 12-271-57

प्रवृत्तमेतद्भगवन्महर्षे महाद्युतेश्चक्रमनन्तवीर्यम् ।
विष्णोरनन्तस्य सनातनं तत्स्थानं सर्गा यत्र सर्वे प्रवृत्ताः ।
स वै महात्मा पुरुषोत्तमो वै तस्मिञ्जगत्सर्वमिदं प्रतिष्ठितम् ॥ १२-२७१-५७॥
pravṛttametadbhagavanmaharṣe mahādyuteścakramanantavīryam |
viṣṇoranantasya sanātanaṃ tatsthānaṃ sargā yatra sarve pravṛttāḥ |
sa vai mahātmā puruṣottamo vai tasmiñjagatsarvamidaṃ pratiṣṭhitam || 12-271-57||

MHB 12-271-58

भीष्म उवाच ।
एवमुक्त्वा स कौन्तेय वृत्रः प्राणानवासृजत् ।
योजयित्वा तथात्मानं परं स्थानमवाप्तवान् ॥ १२-२७१-५८॥
bhīṣma uvāca |
evamuktvā sa kaunteya vṛtraḥ prāṇānavāsṛjat |
yojayitvā tathātmānaṃ paraṃ sthānamavāptavān || 12-271-58||

MHB 12-271-59

युधिष्ठिर उवाच ।
अयं स भगवान्देवः पितामह जनार्दनः ।
सनत्कुमारो वृत्राय यत्तदाख्यातवान्पुरा ॥ १२-२७१-५९॥
yudhiṣṭhira uvāca |
ayaṃ sa bhagavāndevaḥ pitāmaha janārdanaḥ |
sanatkumāro vṛtrāya yattadākhyātavānpurā || 12-271-59||

MHB 12-271-60

भीष्म उवाच ।
मूलस्थायी स भगवान्स्वेनानन्तेन तेजसा ।
तत्स्थः सृजति तान्भावान्नानारूपान्महातपाः ॥ १२-२७१-६०॥
bhīṣma uvāca |
mūlasthāyī sa bhagavānsvenānantena tejasā |
tatsthaḥ sṛjati tānbhāvānnānārūpānmahātapāḥ || 12-271-60||

MHB 12-271-61

तुरीयार्धेन तस्येमं विद्धि केशवमच्युतम् ।
तुरीयार्धेन लोकांस्त्रीन्भावयत्येष बुद्धिमान् ॥ १२-२७१-६१॥
turīyārdhena tasyemaṃ viddhi keśavamacyutam |
turīyārdhena lokāṃstrīnbhāvayatyeṣa buddhimān || 12-271-61||

MHB 12-271-62

अर्वाक्स्थितस्तु यः स्थायी कल्पान्ते परिवर्तते ।
स शेते भगवानप्सु योऽसावतिबलः प्रभुः ।
तान्विधाता प्रसन्नात्मा लोकांश्चरति शाश्वतान् ॥ १२-२७१-६२॥
arvāksthitastu yaḥ sthāyī kalpānte parivartate |
sa śete bhagavānapsu yo'sāvatibalaḥ prabhuḥ |
tānvidhātā prasannātmā lokāṃścarati śāśvatān || 12-271-62||

MHB 12-271-63

सर्वाण्यशून्यानि करोत्यनन्तः सनत्कुमारः संचरते च लोकान् ।
स चानिरुद्धः सृजते महात्मा तत्स्थं जगत्सर्वमिदं विचित्रम् ॥ १२-२७१-६३॥
sarvāṇyaśūnyāni karotyanantaḥ sanatkumāraḥ saṃcarate ca lokān |
sa cāniruddhaḥ sṛjate mahātmā tatsthaṃ jagatsarvamidaṃ vicitram || 12-271-63||

MHB 12-271-64

युधिष्ठिर उवाच ।
वृत्रेण परमार्थज्ञ दृष्टा मन्येऽऽत्मनो गतिः ।
शुभा तस्मात्स सुखितो न शोचति पितामह ॥ १२-२७१-६४॥
yudhiṣṭhira uvāca |
vṛtreṇa paramārthajña dṛṣṭā manye''tmano gatiḥ |
śubhā tasmātsa sukhito na śocati pitāmaha || 12-271-64||

MHB 12-271-65

शुक्लः शुक्लाभिजातीयः साध्यो नावर्ततेऽनघ ।
तिर्यग्गतेश्च निर्मुक्तो निरयाच्च पितामह ॥ १२-२७१-६५॥
śuklaḥ śuklābhijātīyaḥ sādhyo nāvartate'nagha |
tiryaggateśca nirmukto nirayācca pitāmaha || 12-271-65||

MHB 12-271-66

हारिद्रवर्णे रक्ते वा वर्तमानस्तु पार्थिव ।
तिर्यगेवानुपश्येत कर्मभिस्तामसैर्वृतः ॥ १२-२७१-६६॥
hāridravarṇe rakte vā vartamānastu pārthiva |
tiryagevānupaśyeta karmabhistāmasairvṛtaḥ || 12-271-66||

MHB 12-271-67

वयं तु भृशमापन्ना रक्ताः कष्टमुखेऽसुखे ।
कां गतिं प्रतिपत्स्यामो नीलां कृष्णाधमामथ ॥ १२-२७१-६७॥
vayaṃ tu bhṛśamāpannā raktāḥ kaṣṭamukhe'sukhe |
kāṃ gatiṃ pratipatsyāmo nīlāṃ kṛṣṇādhamāmatha || 12-271-67||

MHB 12-271-68

भीष्म उवाच ।
शुद्धाभिजनसंपन्नाः पाण्डवाः संशितव्रताः ।
विहृत्य देवलोकेषु पुनर्मानुष्यमेष्यथ ॥ १२-२७१-६८॥
bhīṣma uvāca |
śuddhābhijanasaṃpannāḥ pāṇḍavāḥ saṃśitavratāḥ |
vihṛtya devalokeṣu punarmānuṣyameṣyatha || 12-271-68||

MHB 12-271-69

प्रजाविसर्गं च सुखेन काले प्रत्येत्य देवेषु सुखानि भुक्त्वा ।
सुखेन संयास्यथ सिद्धसंख्यां मा वो भयं भूद्विमलाः स्थ सर्वे ॥ १२-२७१-६९॥
prajāvisargaṃ ca sukhena kāle pratyetya deveṣu sukhāni bhuktvā |
sukhena saṃyāsyatha siddhasaṃkhyāṃ mā vo bhayaṃ bhūdvimalāḥ stha sarve || 12-271-69||

Adhyaya: 272/353 (44)

MHB 12-272-1

युधिष्ठिर उवाच ।
अहो धर्मिष्ठता तात वृत्रस्यामिततेजसः ।
यस्य विज्ञानमतुलं विष्णोर्भक्तिश्च तादृशी ॥ १२-२७२-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
aho dharmiṣṭhatā tāta vṛtrasyāmitatejasaḥ |
yasya vijñānamatulaṃ viṣṇorbhaktiśca tādṛśī || 12-272-1||

MHB 12-272-2

दुर्विज्ञेयमिदं तात विष्णोरमिततेजसः ।
कथं वा राजशार्दूल पदं तज्ज्ञातवानसौ ॥ १२-२७२-२॥
durvijñeyamidaṃ tāta viṣṇoramitatejasaḥ |
kathaṃ vā rājaśārdūla padaṃ tajjñātavānasau || 12-272-2||

MHB 12-272-3

भवता कथितं ह्येतच्छ्रद्दधे चाहमच्युत ।
भूयस्तु मे समुत्पन्ना बुद्धिरव्यक्तदर्शनात् ॥ १२-२७२-३॥
bhavatā kathitaṃ hyetacchraddadhe cāhamacyuta |
bhūyastu me samutpannā buddhiravyaktadarśanāt || 12-272-3||

MHB 12-272-4

कथं विनिहतो वृत्रः शक्रेण भरतर्षभ ।
धर्मिष्ठो विष्णुभक्तश्च तत्त्वज्ञश्च पदान्वये ॥ १२-२७२-४॥
kathaṃ vinihato vṛtraḥ śakreṇa bharatarṣabha |
dharmiṣṭho viṣṇubhaktaśca tattvajñaśca padānvaye || 12-272-4||

MHB 12-272-5

एतन्मे संशयं ब्रूहि पृच्छतो भरतर्षभ ।
वृत्रस्तु राजशार्दूल यथा शक्रेण निर्जितः ॥ १२-२७२-५॥
etanme saṃśayaṃ brūhi pṛcchato bharatarṣabha |
vṛtrastu rājaśārdūla yathā śakreṇa nirjitaḥ || 12-272-5||

MHB 12-272-6

यथा चैवाभवद्युद्धं तच्चाचक्ष्व पितामह ।
विस्तरेण महाबाहो परं कौतूहलं हि मे ॥ १२-२७२-६॥
yathā caivābhavadyuddhaṃ taccācakṣva pitāmaha |
vistareṇa mahābāho paraṃ kautūhalaṃ hi me || 12-272-6||

MHB 12-272-7

भीष्म उवाच ।
रथेनेन्द्रः प्रयातो वै सार्धं सुरगणैः पुरा ।
ददर्शाथाग्रतो वृत्रं विष्ठितं पर्वतोपमम् ॥ १२-२७२-७॥
bhīṣma uvāca |
rathenendraḥ prayāto vai sārdhaṃ suragaṇaiḥ purā |
dadarśāthāgrato vṛtraṃ viṣṭhitaṃ parvatopamam || 12-272-7||

MHB 12-272-8

योजनानां शतान्यूर्ध्वं पञ्चोच्छ्रितमरिंदम ।
शतानि विस्तरेणाथ त्रीण्येवाभ्यधिकानि तु ॥ १२-२७२-८॥
yojanānāṃ śatānyūrdhvaṃ pañcocchritamariṃdama |
śatāni vistareṇātha trīṇyevābhyadhikāni tu || 12-272-8||

MHB 12-272-9

तत्प्रेक्ष्य तादृशं रूपं त्रैलोक्येनापि दुर्जयम् ।
वृत्रस्य देवाः संत्रस्ता न शान्तिमुपलेभिरे ॥ १२-२७२-९॥
tatprekṣya tādṛśaṃ rūpaṃ trailokyenāpi durjayam |
vṛtrasya devāḥ saṃtrastā na śāntimupalebhire || 12-272-9||

MHB 12-272-10

शक्रस्य तु तदा राजन्नूरुस्तम्भो व्यजायत ।
भयाद्वृत्रस्य सहसा दृष्ट्वा तद्रूपमुत्तमम् ॥ १२-२७२-१०॥
śakrasya tu tadā rājannūrustambho vyajāyata |
bhayādvṛtrasya sahasā dṛṣṭvā tadrūpamuttamam || 12-272-10||

MHB 12-272-11

ततो नादः समभवद्वादित्राणां च निस्वनः ।
देवासुराणां सर्वेषां तस्मिन्युद्ध उपस्थिते ॥ १२-२७२-११॥
tato nādaḥ samabhavadvāditrāṇāṃ ca nisvanaḥ |
devāsurāṇāṃ sarveṣāṃ tasminyuddha upasthite || 12-272-11||

MHB 12-272-12

अथ वृत्रस्य कौरव्य दृष्ट्वा शक्रमुपस्थितम् ।
न संभ्रमो न भीः काचिदास्था वा समजायत ॥ १२-२७२-१२॥
atha vṛtrasya kauravya dṛṣṭvā śakramupasthitam |
na saṃbhramo na bhīḥ kācidāsthā vā samajāyata || 12-272-12||

MHB 12-272-13

ततः समभवद्युद्धं त्रैलोक्यस्य भयंकरम् ।
शक्रस्य च सुरेन्द्रस्य वृत्रस्य च महात्मनः ॥ १२-२७२-१३॥
tataḥ samabhavadyuddhaṃ trailokyasya bhayaṃkaram |
śakrasya ca surendrasya vṛtrasya ca mahātmanaḥ || 12-272-13||

MHB 12-272-14

असिभिः पट्टिशैः शूलैः शक्तितोमरमुद्गरैः ।
शिलाभिर्विविधाभिश्च कार्मुकैश्च महास्वनैः ॥ १२-२७२-१४॥
asibhiḥ paṭṭiśaiḥ śūlaiḥ śaktitomaramudgaraiḥ |
śilābhirvividhābhiśca kārmukaiśca mahāsvanaiḥ || 12-272-14||

MHB 12-272-15

अस्त्रैश्च विविधैर्दिव्यैः पावकोल्काभिरेव च ।
देवासुरैस्ततः सैन्यैः सर्वमासीत्समाकुलम् ॥ १२-२७२-१५॥
astraiśca vividhairdivyaiḥ pāvakolkābhireva ca |
devāsuraistataḥ sainyaiḥ sarvamāsītsamākulam || 12-272-15||

MHB 12-272-16

पितामहपुरोगाश्च सर्वे देवगणास्तथा ।
ऋषयश्च महाभागास्तद्युद्धं द्रष्टुमागमन् ॥ १२-२७२-१६॥
pitāmahapurogāśca sarve devagaṇāstathā |
ṛṣayaśca mahābhāgāstadyuddhaṃ draṣṭumāgaman || 12-272-16||

MHB 12-272-17

विमानाग्र्यैर्महाराज सिद्धाश्च भरतर्षभ ।
गन्धर्वाश्च विमानाग्र्यैरप्सरोभिः समागमन् ॥ १२-२७२-१७॥
vimānāgryairmahārāja siddhāśca bharatarṣabha |
gandharvāśca vimānāgryairapsarobhiḥ samāgaman || 12-272-17||

MHB 12-272-18

ततोऽन्तरिक्षमावृत्य वृत्रो धर्मभृतां वरः ।
अश्मवर्षेण देवेन्द्रं पर्वतात्समवाकिरत् ॥ १२-२७२-१८॥
tato'ntarikṣamāvṛtya vṛtro dharmabhṛtāṃ varaḥ |
aśmavarṣeṇa devendraṃ parvatātsamavākirat || 12-272-18||

MHB 12-272-19

ततो देवगणाः क्रुद्धाः सर्वतः शस्त्रवृष्टिभिः ।
अश्मवर्षमपोहन्त वृत्रप्रेरितमाहवे ॥ १२-२७२-१९॥
tato devagaṇāḥ kruddhāḥ sarvataḥ śastravṛṣṭibhiḥ |
aśmavarṣamapohanta vṛtrapreritamāhave || 12-272-19||

MHB 12-272-20

वृत्रश्च कुरुशार्दूल महामायो महाबलः ।
मोहयामास देवेन्द्रं मायायुद्धेन सर्वतः ॥ १२-२७२-२०॥
vṛtraśca kuruśārdūla mahāmāyo mahābalaḥ |
mohayāmāsa devendraṃ māyāyuddhena sarvataḥ || 12-272-20||

MHB 12-272-21

तस्य वृत्रार्दितस्याथ मोह आसीच्छतक्रतोः ।
रथंतरेण तं तत्र वसिष्ठः समबोधयत् ॥ १२-२७२-२१॥
tasya vṛtrārditasyātha moha āsīcchatakratoḥ |
rathaṃtareṇa taṃ tatra vasiṣṭhaḥ samabodhayat || 12-272-21||

MHB 12-272-22

वसिष्ठ उवाच ।
देवश्रेष्ठोऽसि देवेन्द्र सुरारिविनिबर्हण ।
त्रैलोक्यबलसंयुक्तः कस्माच्छक्र विषीदसि ॥ १२-२७२-२२॥
vasiṣṭha uvāca |
devaśreṣṭho'si devendra surārivinibarhaṇa |
trailokyabalasaṃyuktaḥ kasmācchakra viṣīdasi || 12-272-22||

MHB 12-272-23

एष ब्रह्मा च विष्णुश्च शिवश्चैव जगत्प्रभुः ।
सोमश्च भगवान्देवः सर्वे च परमर्षयः ॥ १२-२७२-२३॥
eṣa brahmā ca viṣṇuśca śivaścaiva jagatprabhuḥ |
somaśca bhagavāndevaḥ sarve ca paramarṣayaḥ || 12-272-23||

MHB 12-272-24

मा कार्षीः कश्मलं शक्र कश्चिदेवेतरो यथा ।
आर्यां युद्धे मतिं कृत्वा जहि शत्रुं सुरेश्वर ॥ १२-२७२-२४॥
mā kārṣīḥ kaśmalaṃ śakra kaścidevetaro yathā |
āryāṃ yuddhe matiṃ kṛtvā jahi śatruṃ sureśvara || 12-272-24||

MHB 12-272-25

एष लोकगुरुस्त्र्यक्षः सर्वलोकनमस्कृतः ।
निरीक्षते त्वां भगवांस्त्यज मोहं सुरेश्वर ॥ १२-२७२-२५॥
eṣa lokagurustryakṣaḥ sarvalokanamaskṛtaḥ |
nirīkṣate tvāṃ bhagavāṃstyaja mohaṃ sureśvara || 12-272-25||

MHB 12-272-26

एते ब्रह्मर्षयश्चैव बृहस्पतिपुरोगमाः ।
स्तवेन शक्र दिव्येन स्तुवन्ति त्वां जयाय वै ॥ १२-२७२-२६॥
ete brahmarṣayaścaiva bṛhaspatipurogamāḥ |
stavena śakra divyena stuvanti tvāṃ jayāya vai || 12-272-26||

MHB 12-272-27

भीष्म उवाच ।
एवं संबोध्यमानस्य वसिष्ठेन महात्मना ।
अतीव वासवस्यासीद्बलमुत्तमतेजसः ॥ १२-२७२-२७॥
bhīṣma uvāca |
evaṃ saṃbodhyamānasya vasiṣṭhena mahātmanā |
atīva vāsavasyāsīdbalamuttamatejasaḥ || 12-272-27||

MHB 12-272-28

ततो बुद्धिमुपागम्य भगवान्पाकशासनः ।
योगेन महता युक्तस्तां मायां व्यपकर्षत ॥ १२-२७२-२८॥
tato buddhimupāgamya bhagavānpākaśāsanaḥ |
yogena mahatā yuktastāṃ māyāṃ vyapakarṣata || 12-272-28||

MHB 12-272-29

ततोऽङ्गिरःसुतः श्रीमांस्ते चैव परमर्षयः ।
दृष्ट्वा वृत्रस्य विक्रान्तमुपगम्य महेश्वरम् ।
ऊचुर्वृत्रविनाशार्थं लोकानां हितकाम्यया ॥ १२-२७२-२९॥
tato'ṅgiraḥsutaḥ śrīmāṃste caiva paramarṣayaḥ |
dṛṣṭvā vṛtrasya vikrāntamupagamya maheśvaram |
ūcurvṛtravināśārthaṃ lokānāṃ hitakāmyayā || 12-272-29||

MHB 12-272-30

ततो भगवतस्तेजो ज्वरो भूत्वा जगत्पतेः ।
समाविशन्महारौद्रं वृत्रं दैत्यवरं तदा ॥ १२-२७२-३०॥
tato bhagavatastejo jvaro bhūtvā jagatpateḥ |
samāviśanmahāraudraṃ vṛtraṃ daityavaraṃ tadā || 12-272-30||

MHB 12-272-31

विष्णुश्च भगवान्देवः सर्वलोकाभिपूजितः ।
ऐन्द्रं समाविशद्वज्रं लोकसंरक्षणे रतः ॥ १२-२७२-३१॥
viṣṇuśca bhagavāndevaḥ sarvalokābhipūjitaḥ |
aindraṃ samāviśadvajraṃ lokasaṃrakṣaṇe rataḥ || 12-272-31||

MHB 12-272-32

ततो बृहस्पतिर्धीमानुपागम्य शतक्रतुम् ।
वसिष्ठश्च महातेजाः सर्वे च परमर्षयः ॥ १२-२७२-३२॥
tato bṛhaspatirdhīmānupāgamya śatakratum |
vasiṣṭhaśca mahātejāḥ sarve ca paramarṣayaḥ || 12-272-32||

MHB 12-272-33

ते समासाद्य वरदं वासवं लोकपूजितम् ।
ऊचुरेकाग्रमनसो जहि वृत्रमिति प्रभो ॥ १२-२७२-३३॥
te samāsādya varadaṃ vāsavaṃ lokapūjitam |
ūcurekāgramanaso jahi vṛtramiti prabho || 12-272-33||

MHB 12-272-34

महेश्वर उवाच ।
एष वृत्रो महाञ्शक्र बलेन महता वृतः ।
विश्वात्मा सर्वगश्चैव बहुमायश्च विश्रुतः ॥ १२-२७२-३४॥
maheśvara uvāca |
eṣa vṛtro mahāñśakra balena mahatā vṛtaḥ |
viśvātmā sarvagaścaiva bahumāyaśca viśrutaḥ || 12-272-34||

MHB 12-272-35

तदेनमसुरश्रेष्ठं त्रैलोक्येनापि दुर्जयम् ।
जहि त्वं योगमास्थाय मावमंस्थाः सुरेश्वर ॥ १२-२७२-३५॥
tadenamasuraśreṣṭhaṃ trailokyenāpi durjayam |
jahi tvaṃ yogamāsthāya māvamaṃsthāḥ sureśvara || 12-272-35||

MHB 12-272-36

अनेन हि तपस्तप्तं बलार्थममराधिप ।
षष्टिं वर्षसहस्राणि ब्रह्मा चास्मै वरं ददौ ॥ १२-२७२-३६॥
anena hi tapastaptaṃ balārthamamarādhipa |
ṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi brahmā cāsmai varaṃ dadau || 12-272-36||

MHB 12-272-37

महत्त्वं योगिनां चैव महामायत्वमेव च ।
महाबलत्वं च तथा तेजश्चाग्र्यं सुरेश्वर ॥ १२-२७२-३७॥
mahattvaṃ yogināṃ caiva mahāmāyatvameva ca |
mahābalatvaṃ ca tathā tejaścāgryaṃ sureśvara || 12-272-37||

MHB 12-272-38

एतद्वै मामकं तेजः समाविशति वासव ।
वृत्रमेनं त्वमप्येवं जहि वज्रेण दानवम् ॥ १२-२७२-३८॥
etadvai māmakaṃ tejaḥ samāviśati vāsava |
vṛtramenaṃ tvamapyevaṃ jahi vajreṇa dānavam || 12-272-38||

MHB 12-272-39

शक्र उवाच ।
भगवंस्त्वत्प्रसादेन दितिजं सुदुरासदम् ।
वज्रेण निहनिष्यामि पश्यतस्ते सुरर्षभ ॥ १२-२७२-३९॥
śakra uvāca |
bhagavaṃstvatprasādena ditijaṃ sudurāsadam |
vajreṇa nihaniṣyāmi paśyataste surarṣabha || 12-272-39||

MHB 12-272-40

भीष्म उवाच ।
आविश्यमाने दैत्ये तु ज्वरेणाथ महासुरे ।
देवतानामृषीणां च हर्षान्नादो महानभूत् ॥ १२-२७२-४०॥
bhīṣma uvāca |
āviśyamāne daitye tu jvareṇātha mahāsure |
devatānāmṛṣīṇāṃ ca harṣānnādo mahānabhūt || 12-272-40||

MHB 12-272-41

ततो दुन्दुभयश्चैव शङ्खाश्च सुमहास्वनाः ।
मुरजा डिण्डिमाश्चैव प्रावाद्यन्त सहस्रशः ॥ १२-२७२-४१॥
tato dundubhayaścaiva śaṅkhāśca sumahāsvanāḥ |
murajā ḍiṇḍimāścaiva prāvādyanta sahasraśaḥ || 12-272-41||

MHB 12-272-42

असुराणां तु सर्वेषां स्मृतिलोपोऽभवन्महान् ।
प्रज्ञानाशश्च बलवान्क्षणेन समपद्यत ॥ १२-२७२-४२॥
asurāṇāṃ tu sarveṣāṃ smṛtilopo'bhavanmahān |
prajñānāśaśca balavānkṣaṇena samapadyata || 12-272-42||

MHB 12-272-43

तमाविष्टमथो ज्ञात्वा ऋषयो देवतास्तथा ।
स्तुवन्तः शक्रमीशानं तथा प्राचोदयन्नपि ॥ १२-२७२-४३॥
tamāviṣṭamatho jñātvā ṛṣayo devatāstathā |
stuvantaḥ śakramīśānaṃ tathā prācodayannapi || 12-272-43||

MHB 12-272-44

रथस्थस्य हि शक्रस्य युद्धकाले महात्मनः ।
ऋषिभिः स्तूयमानस्य रूपमासीत्सुदुर्दृशम् ॥ १२-२७२-४४॥
rathasthasya hi śakrasya yuddhakāle mahātmanaḥ |
ṛṣibhiḥ stūyamānasya rūpamāsītsudurdṛśam || 12-272-44||

Adhyaya: 273/353 (63)

MHB 12-273-1

भीष्म उवाच ।
वृत्रस्य तु महाराज ज्वराविष्टस्य सर्वशः ।
अभवन्यानि लिङ्गानि शरीरे तानि मे शृणु ॥ १२-२७३-१॥
bhīṣma uvāca |
vṛtrasya tu mahārāja jvarāviṣṭasya sarvaśaḥ |
abhavanyāni liṅgāni śarīre tāni me śṛṇu || 12-273-1||

MHB 12-273-2

ज्वलितास्योऽभवद्घोरो वैवर्ण्यं चागमत्परम् ।
गात्रकम्पश्च सुमहाञ्श्वासश्चाप्यभवन्महान् ।
रोमहर्षश्च तीव्रोऽभून्निःश्वासश्च महान्नृप ॥ १२-२७३-२॥
jvalitāsyo'bhavadghoro vaivarṇyaṃ cāgamatparam |
gātrakampaśca sumahāñśvāsaścāpyabhavanmahān |
romaharṣaśca tīvro'bhūnniḥśvāsaśca mahānnṛpa || 12-273-2||

MHB 12-273-3

शिवा चाशिवसंकाशा तस्य वक्त्रात्सुदारुणा ।
निष्पपात महाघोरा स्मृतिः सा तस्य भारत ।
उल्काश्च ज्वलितास्तस्य दीप्ताः पार्श्वे प्रपेदिरे ॥ १२-२७३-३॥
śivā cāśivasaṃkāśā tasya vaktrātsudāruṇā |
niṣpapāta mahāghorā smṛtiḥ sā tasya bhārata |
ulkāśca jvalitāstasya dīptāḥ pārśve prapedire || 12-273-3||

MHB 12-273-4

गृध्रकङ्कवडाश्चैव वाचोऽमुञ्चन्सुदारुणाः ।
वृत्रस्योपरि संहृष्टाश्चक्रवत्परिबभ्रमुः ॥ १२-२७३-४॥
gṛdhrakaṅkavaḍāścaiva vāco'muñcansudāruṇāḥ |
vṛtrasyopari saṃhṛṣṭāścakravatparibabhramuḥ || 12-273-4||

MHB 12-273-5

ततस्तं रथमास्थाय देवाप्यायितमाहवे ।
वज्रोद्यतकरः शक्रस्तं दैत्यं प्रत्यवैक्षत ॥ १२-२७३-५॥
tatastaṃ rathamāsthāya devāpyāyitamāhave |
vajrodyatakaraḥ śakrastaṃ daityaṃ pratyavaikṣata || 12-273-5||

MHB 12-273-6

अमानुषमथो नादं स मुमोच महासुरः ।
व्यजृम्भत च राजेन्द्र तीव्रज्वरसमन्वितः ।
अथास्य जृम्भतः शक्रस्ततो वज्रमवासृजत् ॥ १२-२७३-६॥
amānuṣamatho nādaṃ sa mumoca mahāsuraḥ |
vyajṛmbhata ca rājendra tīvrajvarasamanvitaḥ |
athāsya jṛmbhataḥ śakrastato vajramavāsṛjat || 12-273-6||

MHB 12-273-7

स वज्रः सुमहातेजाः कालाग्निसदृशोपमः ।
क्षिप्रमेव महाकायं वृत्रं दैत्यमपातयत् ॥ १२-२७३-७॥
sa vajraḥ sumahātejāḥ kālāgnisadṛśopamaḥ |
kṣiprameva mahākāyaṃ vṛtraṃ daityamapātayat || 12-273-7||

MHB 12-273-8

ततो नादः समभवत्पुनरेव समन्ततः ।
वृत्रं विनिहतं दृष्ट्वा देवानां भरतर्षभ ॥ १२-२७३-८॥
tato nādaḥ samabhavatpunareva samantataḥ |
vṛtraṃ vinihataṃ dṛṣṭvā devānāṃ bharatarṣabha || 12-273-8||

MHB 12-273-9

वृत्रं तु हत्वा भगवान्दानवारिर्महायशाः ।
वज्रेण विष्णुयुक्तेन दिवमेव समाविशत् ॥ १२-२७३-९॥
vṛtraṃ tu hatvā bhagavāndānavārirmahāyaśāḥ |
vajreṇa viṣṇuyuktena divameva samāviśat || 12-273-9||

MHB 12-273-10

अथ वृत्रस्य कौरव्य शरीरादभिनिःसृता ।
ब्रह्महत्या महाघोरा रौद्रा लोकभयावहा ॥ १२-२७३-१०॥
atha vṛtrasya kauravya śarīrādabhiniḥsṛtā |
brahmahatyā mahāghorā raudrā lokabhayāvahā || 12-273-10||

MHB 12-273-11

करालदशना भीमा विकृता कृष्णपिङ्गला ।
प्रकीर्णमूर्धजा चैव घोरनेत्रा च भारत ॥ १२-२७३-११॥
karāladaśanā bhīmā vikṛtā kṛṣṇapiṅgalā |
prakīrṇamūrdhajā caiva ghoranetrā ca bhārata || 12-273-11||

MHB 12-273-12

कपालमालिनी चैव कृशा च भरतर्षभ ।
रुधिरार्द्रा च धर्मज्ञ चीरवस्त्रनिवासिनी ॥ १२-२७३-१२॥
kapālamālinī caiva kṛśā ca bharatarṣabha |
rudhirārdrā ca dharmajña cīravastranivāsinī || 12-273-12||

MHB 12-273-13

साभिनिष्क्रम्य राजेन्द्र तादृग्रूपा भयावहा ।
वज्रिणं मृगयामास तदा भरतसत्तम ॥ १२-२७३-१३॥
sābhiniṣkramya rājendra tādṛgrūpā bhayāvahā |
vajriṇaṃ mṛgayāmāsa tadā bharatasattama || 12-273-13||

MHB 12-273-14

कस्यचित्त्वथ कालस्य वृत्रहा कुरुनन्दन ।
स्वर्गायाभिमुखः प्रायाल्लोकानां हितकाम्यया ॥ १२-२७३-१४॥
kasyacittvatha kālasya vṛtrahā kurunandana |
svargāyābhimukhaḥ prāyāllokānāṃ hitakāmyayā || 12-273-14||

MHB 12-273-15

बिसान्निःसरमाणं तु दृष्ट्वा शक्रं महौजसम् ।
कण्ठे जग्राह देवेन्द्रं सुलग्ना चाभवत्तदा ॥ १२-२७३-१५॥
bisānniḥsaramāṇaṃ tu dṛṣṭvā śakraṃ mahaujasam |
kaṇṭhe jagrāha devendraṃ sulagnā cābhavattadā || 12-273-15||

MHB 12-273-16

स हि तस्मिन्समुत्पन्ने ब्रह्महत्याकृते भये ।
नलिन्यां बिसमध्यस्थो बभूवाब्दगणान्बहून् ॥ १२-२७३-१६॥
sa hi tasminsamutpanne brahmahatyākṛte bhaye |
nalinyāṃ bisamadhyastho babhūvābdagaṇānbahūn || 12-273-16||

MHB 12-273-17

अनुसृत्य तु यत्नात्स तया वै ब्रह्महत्यया ।
तदा गृहीतः कौरव्य निश्चेष्टः समपद्यत ॥ १२-२७३-१७॥
anusṛtya tu yatnātsa tayā vai brahmahatyayā |
tadā gṛhītaḥ kauravya niśceṣṭaḥ samapadyata || 12-273-17||

MHB 12-273-18

तस्या व्यपोहने शक्रः परं यत्नं चकार ह ।
न चाशकत्तां देवेन्द्रो ब्रह्महत्यां व्यपोहितुम् ॥ १२-२७३-१८॥
tasyā vyapohane śakraḥ paraṃ yatnaṃ cakāra ha |
na cāśakattāṃ devendro brahmahatyāṃ vyapohitum || 12-273-18||

MHB 12-273-19

गृहीत एव तु तया देवेन्द्रो भरतर्षभ ।
पितामहमुपागम्य शिरसा प्रत्यपूजयत् ॥ १२-२७३-१९॥
gṛhīta eva tu tayā devendro bharatarṣabha |
pitāmahamupāgamya śirasā pratyapūjayat || 12-273-19||

MHB 12-273-20

ज्ञात्वा गृहीतं शक्रं तु द्विजप्रवरहत्यया ।
ब्रह्मा संचिन्तयामास तदा भरतसत्तम ॥ १२-२७३-२०॥
jñātvā gṛhītaṃ śakraṃ tu dvijapravarahatyayā |
brahmā saṃcintayāmāsa tadā bharatasattama || 12-273-20||

MHB 12-273-21

तामुवाच महाबाहो ब्रह्महत्यां पितामहः ।
स्वरेण मधुरेणाथ सान्त्वयन्निव भारत ॥ १२-२७३-२१॥
tāmuvāca mahābāho brahmahatyāṃ pitāmahaḥ |
svareṇa madhureṇātha sāntvayanniva bhārata || 12-273-21||

MHB 12-273-22

मुच्यतां त्रिदशेन्द्रोऽयं मत्प्रियं कुरु भामिनि ।
ब्रूहि किं ते करोम्यद्य कामं कं त्वमिहेच्छसि ॥ १२-२७३-२२॥
mucyatāṃ tridaśendro'yaṃ matpriyaṃ kuru bhāmini |
brūhi kiṃ te karomyadya kāmaṃ kaṃ tvamihecchasi || 12-273-22||

MHB 12-273-23

ब्रह्महत्योवाच ।
त्रिलोकपूजिते देवे प्रीते त्रैलोक्यकर्तरि ।
कृतमेवेह मन्येऽहं निवासं तु विधत्स्व मे ॥ १२-२७३-२३॥
brahmahatyovāca |
trilokapūjite deve prīte trailokyakartari |
kṛtameveha manye'haṃ nivāsaṃ tu vidhatsva me || 12-273-23||

MHB 12-273-24

त्वया कृतेयं मर्यादा लोकसंरक्षणार्थिना ।
स्थापना वै सुमहती त्वया देव प्रवर्तिता ॥ १२-२७३-२४॥
tvayā kṛteyaṃ maryādā lokasaṃrakṣaṇārthinā |
sthāpanā vai sumahatī tvayā deva pravartitā || 12-273-24||

MHB 12-273-25

प्रीते तु त्वयि धर्मज्ञ सर्वलोकेश्वरे प्रभो ।
शक्रादपगमिष्यामि निवासं तु विधत्स्व मे ॥ १२-२७३-२५॥
prīte tu tvayi dharmajña sarvalokeśvare prabho |
śakrādapagamiṣyāmi nivāsaṃ tu vidhatsva me || 12-273-25||

MHB 12-273-26

भीष्म उवाच ।
तथेति तां प्राह तदा ब्रह्महत्यां पितामहः ।
उपायतः स शक्रस्य ब्रह्महत्यां व्यपोहत ॥ १२-२७३-२६॥
bhīṣma uvāca |
tatheti tāṃ prāha tadā brahmahatyāṃ pitāmahaḥ |
upāyataḥ sa śakrasya brahmahatyāṃ vyapohata || 12-273-26||

MHB 12-273-27

ततः स्वयंभुवा ध्यातस्तत्र वह्निर्महात्मना ।
ब्रह्माणमुपसंगम्य ततो वचनमब्रवीत् ॥ १२-२७३-२७॥
tataḥ svayaṃbhuvā dhyātastatra vahnirmahātmanā |
brahmāṇamupasaṃgamya tato vacanamabravīt || 12-273-27||

MHB 12-273-28

प्राप्तोऽस्मि भगवन्देव त्वत्सकाशमरिंदम ।
यत्कर्तव्यं मया देव तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १२-२७३-२८॥
prāpto'smi bhagavandeva tvatsakāśamariṃdama |
yatkartavyaṃ mayā deva tadbhavānvaktumarhati || 12-273-28||

MHB 12-273-29

ब्रह्मोवाच ।
बहुधा विभजिष्यामि ब्रह्महत्यामिमामहम् ।
शक्रस्याद्य विमोक्षार्थं चतुर्भागं प्रतीच्छ मे ॥ १२-२७३-२९॥
brahmovāca |
bahudhā vibhajiṣyāmi brahmahatyāmimāmaham |
śakrasyādya vimokṣārthaṃ caturbhāgaṃ pratīccha me || 12-273-29||

MHB 12-273-30

अग्निरुवाच ।
मम मोक्षस्य कोऽन्तो वै ब्रह्मन्ध्यायस्व वै प्रभो ।
एतदिच्छामि विज्ञातुं तत्त्वतो लोकपूजित ॥ १२-२७३-३०॥
agniruvāca |
mama mokṣasya ko'nto vai brahmandhyāyasva vai prabho |
etadicchāmi vijñātuṃ tattvato lokapūjita || 12-273-30||

MHB 12-273-31

ब्रह्मोवाच ।
यस्त्वां ज्वलन्तमासाद्य स्वयं वै मानवः क्वचित् ।
बीजौषधिरसैर्वह्ने न यक्ष्यति तमोवृतः ॥ १२-२७३-३१॥
brahmovāca |
yastvāṃ jvalantamāsādya svayaṃ vai mānavaḥ kvacit |
bījauṣadhirasairvahne na yakṣyati tamovṛtaḥ || 12-273-31||

MHB 12-273-32

तमेषा यास्यति क्षिप्रं तत्रैव च निवत्स्यति ।
ब्रह्महत्या हव्यवाह व्येतु ते मानसो ज्वरः ॥ १२-२७३-३२॥
tameṣā yāsyati kṣipraṃ tatraiva ca nivatsyati |
brahmahatyā havyavāha vyetu te mānaso jvaraḥ || 12-273-32||

MHB 12-273-33

भीष्म उवाच ।
इत्युक्तः प्रतिजग्राह तद्वचो हव्यकव्यभुक् ।
पितामहस्य भगवांस्तथा च तदभूत्प्रभो ॥ १२-२७३-३३॥
bhīṣma uvāca |
ityuktaḥ pratijagrāha tadvaco havyakavyabhuk |
pitāmahasya bhagavāṃstathā ca tadabhūtprabho || 12-273-33||

MHB 12-273-34

ततो वृक्षौषधितृणं समाहूय पितामहः ।
इममर्थं महाराज वक्तुं समुपचक्रमे ॥ १२-२७३-३४॥
tato vṛkṣauṣadhitṛṇaṃ samāhūya pitāmahaḥ |
imamarthaṃ mahārāja vaktuṃ samupacakrame || 12-273-34||

MHB 12-273-35

ततो वृक्षौषधितृणं तथैवोक्तं यथातथम् ।
व्यथितं वह्निवद्राजन्ब्रह्माणमिदमब्रवीत् ॥ १२-२७३-३५॥
tato vṛkṣauṣadhitṛṇaṃ tathaivoktaṃ yathātatham |
vyathitaṃ vahnivadrājanbrahmāṇamidamabravīt || 12-273-35||

MHB 12-273-36

अस्माकं ब्रह्महत्यातो कोऽन्तो लोकपितामह ।
स्वभावनिहतानस्मान्न पुनर्हन्तुमर्हसि ॥ १२-२७३-३६॥
asmākaṃ brahmahatyāto ko'nto lokapitāmaha |
svabhāvanihatānasmānna punarhantumarhasi || 12-273-36||

MHB 12-273-37

वयमग्निं तथा शीतं वर्षं च पवनेरितम् ।
सहामः सततं देव तथा छेदनभेदनम् ॥ १२-२७३-३७॥
vayamagniṃ tathā śītaṃ varṣaṃ ca pavaneritam |
sahāmaḥ satataṃ deva tathā chedanabhedanam || 12-273-37||

MHB 12-273-38

ब्रह्महत्यामिमामद्य भवतः शासनाद्वयम् ।
ग्रहीष्यामस्त्रिलोकेश मोक्षं चिन्तयतां भवान् ॥ १२-२७३-३८॥
brahmahatyāmimāmadya bhavataḥ śāsanādvayam |
grahīṣyāmastrilokeśa mokṣaṃ cintayatāṃ bhavān || 12-273-38||

MHB 12-273-39

ब्रह्मोवाच ।
पर्वकाले तु संप्राप्ते यो वै छेदनभेदनम् ।
करिष्यति नरो मोहात्तमेषानुगमिष्यति ॥ १२-२७३-३९॥
brahmovāca |
parvakāle tu saṃprāpte yo vai chedanabhedanam |
kariṣyati naro mohāttameṣānugamiṣyati || 12-273-39||

MHB 12-273-40

भीष्म उवाच ।
ततो वृक्षौषधितृणमेवमुक्तं महात्मना ।
ब्रह्माणमभिसंपूज्य जगामाशु यथागतम् ॥ १२-२७३-४०॥
bhīṣma uvāca |
tato vṛkṣauṣadhitṛṇamevamuktaṃ mahātmanā |
brahmāṇamabhisaṃpūjya jagāmāśu yathāgatam || 12-273-40||

MHB 12-273-41

आहूयाप्सरसो देवस्ततो लोकपितामहः ।
वाचा मधुरया प्राह सान्त्वयन्निव भारत ॥ १२-२७३-४१॥
āhūyāpsaraso devastato lokapitāmahaḥ |
vācā madhurayā prāha sāntvayanniva bhārata || 12-273-41||

MHB 12-273-42

इयमिन्द्रादनुप्राप्ता ब्रह्महत्या वराङ्गनाः ।
चतुर्थमस्या भागं हि मयोक्ताः संप्रतीच्छत ॥ १२-२७३-४२॥
iyamindrādanuprāptā brahmahatyā varāṅganāḥ |
caturthamasyā bhāgaṃ hi mayoktāḥ saṃpratīcchata || 12-273-42||

MHB 12-273-43

अप्सरस ऊचुः ।
ग्रहणे कृतबुद्धीनां देवेश तव शासनात् ।
मोक्षं समयतोऽस्माकं चिन्तयस्व पितामह ॥ १२-२७३-४३॥
apsarasa ūcuḥ |
grahaṇe kṛtabuddhīnāṃ deveśa tava śāsanāt |
mokṣaṃ samayato'smākaṃ cintayasva pitāmaha || 12-273-43||

MHB 12-273-44

ब्रह्मोवाच ।
रजस्वलासु नारीषु यो वै मैथुनमाचरेत् ।
तमेषा यास्यति क्षिप्रं व्येतु वो मानसो ज्वरः ॥ १२-२७३-४४॥
brahmovāca |
rajasvalāsu nārīṣu yo vai maithunamācaret |
tameṣā yāsyati kṣipraṃ vyetu vo mānaso jvaraḥ || 12-273-44||

MHB 12-273-45

भीष्म उवाच ।
तथेति हृष्टमनस उक्त्वाथाप्सरसां गणाः ।
स्वानि स्थानानि संप्राप्य रेमिरे भरतर्षभ ॥ १२-२७३-४५॥
bhīṣma uvāca |
tatheti hṛṣṭamanasa uktvāthāpsarasāṃ gaṇāḥ |
svāni sthānāni saṃprāpya remire bharatarṣabha || 12-273-45||

MHB 12-273-46

ततस्त्रिलोककृद्देवः पुनरेव महातपाः ।
अपः संचिन्तयामास ध्यातास्ताश्चाप्यथागमन् ॥ १२-२७३-४६॥
tatastrilokakṛddevaḥ punareva mahātapāḥ |
apaḥ saṃcintayāmāsa dhyātāstāścāpyathāgaman || 12-273-46||

MHB 12-273-47

तास्तु सर्वाः समागम्य ब्रह्माणममितौजसम् ।
इदमूचुर्वचो राजन्प्रणिपत्य पितामहम् ॥ १२-२७३-४७॥
tāstu sarvāḥ samāgamya brahmāṇamamitaujasam |
idamūcurvaco rājanpraṇipatya pitāmaham || 12-273-47||

MHB 12-273-48

इमाः स्म देव संप्राप्तास्त्वत्सकाशमरिंदम ।
शासनात्तव देवेश समाज्ञापय नो विभो ॥ १२-२७३-४८॥
imāḥ sma deva saṃprāptāstvatsakāśamariṃdama |
śāsanāttava deveśa samājñāpaya no vibho || 12-273-48||

MHB 12-273-49

ब्रह्मोवाच ।
इयं वृत्रादनुप्राप्ता पुरुहूतं महाभया ।
ब्रह्महत्या चतुर्थांशमस्या यूयं प्रतीच्छत ॥ १२-२७३-४९॥
brahmovāca |
iyaṃ vṛtrādanuprāptā puruhūtaṃ mahābhayā |
brahmahatyā caturthāṃśamasyā yūyaṃ pratīcchata || 12-273-49||

MHB 12-273-50

आप ऊचुः ।
एवं भवतु लोकेश यथा वदसि नः प्रभो ।
मोक्षं समयतोऽस्माकं संचिन्तयितुमर्हसि ॥ १२-२७३-५०॥
āpa ūcuḥ |
evaṃ bhavatu lokeśa yathā vadasi naḥ prabho |
mokṣaṃ samayato'smākaṃ saṃcintayitumarhasi || 12-273-50||

MHB 12-273-51

त्वं हि देवेश सर्वस्य जगतः परमो गुरुः ।
कोऽन्यः प्रसादो हि भवेद्यः कृच्छ्रान्नः समुद्धरेत् ॥ १२-२७३-५१॥
tvaṃ hi deveśa sarvasya jagataḥ paramo guruḥ |
ko'nyaḥ prasādo hi bhavedyaḥ kṛcchrānnaḥ samuddharet || 12-273-51||

MHB 12-273-52

ब्रह्मोवाच ।
अल्पा इति मतिं कृत्वा यो नरो बुद्धिमोहितः ।
श्लेष्ममूत्रपुरीषाणि युष्मासु प्रतिमोक्ष्यति ॥ १२-२७३-५२॥
brahmovāca |
alpā iti matiṃ kṛtvā yo naro buddhimohitaḥ |
śleṣmamūtrapurīṣāṇi yuṣmāsu pratimokṣyati || 12-273-52||

MHB 12-273-53

तमेषा यास्यति क्षिप्रं तत्रैव च निवत्स्यति ।
तथा वो भविता मोक्ष इति सत्यं ब्रवीमि वः ॥ १२-२७३-५३॥
tameṣā yāsyati kṣipraṃ tatraiva ca nivatsyati |
tathā vo bhavitā mokṣa iti satyaṃ bravīmi vaḥ || 12-273-53||

MHB 12-273-54

भीष्म उवाच ।
ततो विमुच्य देवेन्द्रं ब्रह्महत्या युधिष्ठिर ।
यथानिसृष्टं तं देशमगच्छद्देवशासनात् ॥ १२-२७३-५४॥
bhīṣma uvāca |
tato vimucya devendraṃ brahmahatyā yudhiṣṭhira |
yathānisṛṣṭaṃ taṃ deśamagacchaddevaśāsanāt || 12-273-54||

MHB 12-273-55

एवं शक्रेण संप्राप्ता ब्रह्महत्या जनाधिप ।
पितामहमनुज्ञाप्य सोऽश्वमेधमकल्पयत् ॥ १२-२७३-५५॥
evaṃ śakreṇa saṃprāptā brahmahatyā janādhipa |
pitāmahamanujñāpya so'śvamedhamakalpayat || 12-273-55||

MHB 12-273-56

श्रूयते हि महाराज संप्राप्ता वासवेन वै ।
ब्रह्महत्या ततः शुद्धिं हयमेधेन लब्धवान् ॥ १२-२७३-५६॥
śrūyate hi mahārāja saṃprāptā vāsavena vai |
brahmahatyā tataḥ śuddhiṃ hayamedhena labdhavān || 12-273-56||

MHB 12-273-57

समवाप्य श्रियं देवो हत्वारींश्च सहस्रशः ।
प्रहर्षमतुलं लेभे वासवः पृथिवीपते ॥ १२-२७३-५७॥
samavāpya śriyaṃ devo hatvārīṃśca sahasraśaḥ |
praharṣamatulaṃ lebhe vāsavaḥ pṛthivīpate || 12-273-57||

MHB 12-273-58

वृत्रस्य रुधिराच्चैव खुखुण्डाः पार्थ जज्ञिरे ।
द्विजातिभिरभक्ष्यास्ते दीक्षितैश्च तपोधनैः ॥ १२-२७३-५८॥
vṛtrasya rudhirāccaiva khukhuṇḍāḥ pārtha jajñire |
dvijātibhirabhakṣyāste dīkṣitaiśca tapodhanaiḥ || 12-273-58||

MHB 12-273-59

सर्वावस्थं त्वमप्येषां द्विजातीनां प्रियं कुरु ।
इमे हि भूतले देवाः प्रथिताः कुरुनन्दन ॥ १२-२७३-५९॥
sarvāvasthaṃ tvamapyeṣāṃ dvijātīnāṃ priyaṃ kuru |
ime hi bhūtale devāḥ prathitāḥ kurunandana || 12-273-59||

MHB 12-273-60

एवं शक्रेण कौरव्य बुद्धिसौक्ष्म्यान्महासुरः ।
उपायपूर्वं निहतो वृत्रोऽथामिततेजसा ॥ १२-२७३-६०॥
evaṃ śakreṇa kauravya buddhisaukṣmyānmahāsuraḥ |
upāyapūrvaṃ nihato vṛtro'thāmitatejasā || 12-273-60||

MHB 12-273-61

एवं त्वमपि कौरव्य पृथिव्यामपराजितः ।
भविष्यसि यथा देवः शतक्रतुरमित्रहा ॥ १२-२७३-६१॥
evaṃ tvamapi kauravya pṛthivyāmaparājitaḥ |
bhaviṣyasi yathā devaḥ śatakraturamitrahā || 12-273-61||

MHB 12-273-62

ये तु शक्रकथां दिव्यामिमां पर्वसु पर्वसु ।
विप्रमध्ये पठिष्यन्ति न ते प्राप्स्यन्ति किल्बिषम् ॥ १२-२७३-६२॥
ye tu śakrakathāṃ divyāmimāṃ parvasu parvasu |
vipramadhye paṭhiṣyanti na te prāpsyanti kilbiṣam || 12-273-62||

MHB 12-273-63

इत्येतद्वृत्रमाश्रित्य शक्रस्यात्यद्भुतं महत् ।
कथितं कर्म ते तात किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ १२-२७३-६३॥
ityetadvṛtramāśritya śakrasyātyadbhutaṃ mahat |
kathitaṃ karma te tāta kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi || 12-273-63||

Adhyaya: 274/353 (60)

MHB 12-274-1

युधिष्ठिर उवाच ।
पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद ।
अस्ति वृत्रवधादेव विवक्षा मम जायते ॥ १२-२७४-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada |
asti vṛtravadhādeva vivakṣā mama jāyate || 12-274-1||

MHB 12-274-2

ज्वरेण मोहितो वृत्रः कथितस्ते जनाधिप ।
निहतो वासवेनेह वज्रेणेति ममानघ ॥ १२-२७४-२॥
jvareṇa mohito vṛtraḥ kathitaste janādhipa |
nihato vāsaveneha vajreṇeti mamānagha || 12-274-2||

MHB 12-274-3

कथमेष महाप्राज्ञ ज्वरः प्रादुरभूत्कुतः ।
ज्वरोत्पत्तिं निपुणतः श्रोतुमिच्छाम्यहं प्रभो ॥ १२-२७४-३॥
kathameṣa mahāprājña jvaraḥ prādurabhūtkutaḥ |
jvarotpattiṃ nipuṇataḥ śrotumicchāmyahaṃ prabho || 12-274-3||

MHB 12-274-4

भीष्म उवाच ।
शृणु राजञ्ज्वरस्येह संभवं लोकविश्रुतम् ।
विस्तरं चास्य वक्ष्यामि यादृशं चैव भारत ॥ १२-२७४-४॥
bhīṣma uvāca |
śṛṇu rājañjvarasyeha saṃbhavaṃ lokaviśrutam |
vistaraṃ cāsya vakṣyāmi yādṛśaṃ caiva bhārata || 12-274-4||

MHB 12-274-5

पुरा मेरोर्महाराज शृङ्गं त्रैलोक्यविश्रुतम् ।
ज्योतिष्कं नाम सावित्रं सर्वरत्नविभूषितम् ।
अप्रमेयमनाधृष्यं सर्वलोकेषु भारत ॥ १२-२७४-५॥
purā merormahārāja śṛṅgaṃ trailokyaviśrutam |
jyotiṣkaṃ nāma sāvitraṃ sarvaratnavibhūṣitam |
aprameyamanādhṛṣyaṃ sarvalokeṣu bhārata || 12-274-5||

MHB 12-274-6

तत्र देवो गिरितटे हेमधातुविभूषिते ।
पर्यङ्क इव विभ्राजन्नुपविष्टो बभूव ह ॥ १२-२७४-६॥
tatra devo giritaṭe hemadhātuvibhūṣite |
paryaṅka iva vibhrājannupaviṣṭo babhūva ha || 12-274-6||

MHB 12-274-7

शैलराजसुता चास्य नित्यं पार्श्वे स्थिता बभौ ।
तथा देवा महात्मानो वसवश्च महौजसः ॥ १२-२७४-७॥
śailarājasutā cāsya nityaṃ pārśve sthitā babhau |
tathā devā mahātmāno vasavaśca mahaujasaḥ || 12-274-7||

MHB 12-274-8

तथैव च महात्मानावश्विनौ भिषजां वरौ ।
तथा वैश्रवणो राजा गुह्यकैरभिसंवृतः ॥ १२-२७४-८॥
tathaiva ca mahātmānāvaśvinau bhiṣajāṃ varau |
tathā vaiśravaṇo rājā guhyakairabhisaṃvṛtaḥ || 12-274-8||

MHB 12-274-9

यक्षाणामधिपः श्रीमान्कैलासनिलयः प्रभुः ।
अङ्गिरःप्रमुखाश्चैव तथा देवर्षयोऽपरे ॥ १२-२७४-९॥
yakṣāṇāmadhipaḥ śrīmānkailāsanilayaḥ prabhuḥ |
aṅgiraḥpramukhāścaiva tathā devarṣayo'pare || 12-274-9||

MHB 12-274-10

विश्वावसुश्च गन्धर्वस्तथा नारदपर्वतौ ।
अप्सरोगणसंघाश्च समाजग्मुरनेकशः ॥ १२-२७४-१०॥
viśvāvasuśca gandharvastathā nāradaparvatau |
apsarogaṇasaṃghāśca samājagmuranekaśaḥ || 12-274-10||

MHB 12-274-11

ववौ शिवः सुखो वायुर्नानागन्धवहः शुचिः ।
सर्वर्तुकुसुमोपेताः पुष्पवन्तो महाद्रुमाः ॥ १२-२७४-११॥
vavau śivaḥ sukho vāyurnānāgandhavahaḥ śuciḥ |
sarvartukusumopetāḥ puṣpavanto mahādrumāḥ || 12-274-11||

MHB 12-274-12

तथा विद्याधराश्चैव सिद्धाश्चैव तपोधनाः ।
महादेवं पशुपतिं पर्युपासन्त भारत ॥ १२-२७४-१२॥
tathā vidyādharāścaiva siddhāścaiva tapodhanāḥ |
mahādevaṃ paśupatiṃ paryupāsanta bhārata || 12-274-12||

MHB 12-274-13

भूतानि च महाराज नानारूपधराण्यथ ।
राक्षसाश्च महारौद्राः पिशाचाश्च महाबलाः ॥ १२-२७४-१३॥
bhūtāni ca mahārāja nānārūpadharāṇyatha |
rākṣasāśca mahāraudrāḥ piśācāśca mahābalāḥ || 12-274-13||

MHB 12-274-14

बहुरूपधरा हृष्टा नानाप्रहरणोद्यताः ।
देवस्यानुचरास्तत्र तस्थिरे चानलोपमाः ॥ १२-२७४-१४॥
bahurūpadharā hṛṣṭā nānāpraharaṇodyatāḥ |
devasyānucarāstatra tasthire cānalopamāḥ || 12-274-14||

MHB 12-274-15

नन्दी च भगवांस्तत्र देवस्यानुमते स्थितः ।
प्रगृह्य ज्वलितं शूलं दीप्यमानं स्वतेजसा ॥ १२-२७४-१५॥
nandī ca bhagavāṃstatra devasyānumate sthitaḥ |
pragṛhya jvalitaṃ śūlaṃ dīpyamānaṃ svatejasā || 12-274-15||

MHB 12-274-16

गङ्गा च सरितां श्रेष्ठा सर्वतीर्थजलोद्भवा ।
पर्युपासत तं देवं रूपिणी कुरुनन्दन ॥ १२-२७४-१६॥
gaṅgā ca saritāṃ śreṣṭhā sarvatīrthajalodbhavā |
paryupāsata taṃ devaṃ rūpiṇī kurunandana || 12-274-16||

MHB 12-274-17

एवं स भगवांस्तत्र पूज्यमानः सुरर्षिभिः ।
देवैश्च सुमहाभागैर्महादेवो व्यतिष्ठत ॥ १२-२७४-१७॥
evaṃ sa bhagavāṃstatra pūjyamānaḥ surarṣibhiḥ |
devaiśca sumahābhāgairmahādevo vyatiṣṭhata || 12-274-17||

MHB 12-274-18

कस्यचित्त्वथ कालस्य दक्षो नाम प्रजापतिः ।
पूर्वोक्तेन विधानेन यक्ष्यमाणोऽन्वपद्यत ॥ १२-२७४-१८॥
kasyacittvatha kālasya dakṣo nāma prajāpatiḥ |
pūrvoktena vidhānena yakṣyamāṇo'nvapadyata || 12-274-18||

MHB 12-274-19

ततस्तस्य मखं देवाः सर्वे शक्रपुरोगमाः ।
गमनाय समागम्य बुद्धिमापेदिरे तदा ॥ १२-२७४-१९॥
tatastasya makhaṃ devāḥ sarve śakrapurogamāḥ |
gamanāya samāgamya buddhimāpedire tadā || 12-274-19||

MHB 12-274-20

ते विमानैर्महात्मानो ज्वलितैर्ज्वलनप्रभाः ।
देवस्यानुमतेऽगच्छन्गङ्गाद्वारमिति श्रुतिः ॥ १२-२७४-२०॥
te vimānairmahātmāno jvalitairjvalanaprabhāḥ |
devasyānumate'gacchangaṅgādvāramiti śrutiḥ || 12-274-20||

MHB 12-274-21

प्रस्थिता देवता दृष्ट्वा शैलराजसुता तदा ।
उवाच वचनं साध्वी देवं पशुपतिं पतिम् ॥ १२-२७४-२१॥
prasthitā devatā dṛṣṭvā śailarājasutā tadā |
uvāca vacanaṃ sādhvī devaṃ paśupatiṃ patim || 12-274-21||

MHB 12-274-22

भगवन्क्व नु यान्त्येते देवाः शक्रपुरोगमाः ।
ब्रूहि तत्त्वेन तत्त्वज्ञ संशयो मे महानयम् ॥ १२-२७४-२२॥
bhagavankva nu yāntyete devāḥ śakrapurogamāḥ |
brūhi tattvena tattvajña saṃśayo me mahānayam || 12-274-22||

MHB 12-274-23

महेश्वर उवाच ।
दक्षो नाम महाभागे प्रजानां पतिरुत्तमः ।
हयमेधेन यजते तत्र यान्ति दिवौकसः ॥ १२-२७४-२३॥
maheśvara uvāca |
dakṣo nāma mahābhāge prajānāṃ patiruttamaḥ |
hayamedhena yajate tatra yānti divaukasaḥ || 12-274-23||

MHB 12-274-24

उमा उवाच ।
यज्ञमेतं महाभाग किमर्थं नाभिगच्छसि ।
केन वा प्रतिषेधेन गमनं ते न विद्यते ॥ १२-२७४-२४॥
umā uvāca |
yajñametaṃ mahābhāga kimarthaṃ nābhigacchasi |
kena vā pratiṣedhena gamanaṃ te na vidyate || 12-274-24||

MHB 12-274-25

महेश्वर उवाच ।
सुरैरेव महाभागे सर्वमेतदनुष्ठितम् ।
यज्ञेषु सर्वेषु मम न भाग उपकल्पितः ॥ १२-२७४-२५॥
maheśvara uvāca |
suraireva mahābhāge sarvametadanuṣṭhitam |
yajñeṣu sarveṣu mama na bhāga upakalpitaḥ || 12-274-25||

MHB 12-274-26

पूर्वोपायोपपन्नेन मार्गेण वरवर्णिनि ।
न मे सुराः प्रयच्छन्ति भागं यज्ञस्य धर्मतः ॥ १२-२७४-२६॥
pūrvopāyopapannena mārgeṇa varavarṇini |
na me surāḥ prayacchanti bhāgaṃ yajñasya dharmataḥ || 12-274-26||

MHB 12-274-27

उमा उवाच ।
भगवन्सर्वभूतेषु प्रभवाभ्यधिको गुणैः ।
अजेयश्चाप्रधृष्यश्च तेजसा यशसा श्रिया ॥ १२-२७४-२७॥
umā uvāca |
bhagavansarvabhūteṣu prabhavābhyadhiko guṇaiḥ |
ajeyaścāpradhṛṣyaśca tejasā yaśasā śriyā || 12-274-27||

MHB 12-274-28

अनेन ते महाभाग प्रतिषेधेन भागतः ।
अतीव दुःखमुत्पन्नं वेपथुश्च ममानघ ॥ १२-२७४-२८॥
anena te mahābhāga pratiṣedhena bhāgataḥ |
atīva duḥkhamutpannaṃ vepathuśca mamānagha || 12-274-28||

MHB 12-274-29

भीष्म उवाच ।
एवमुक्त्वा तु सा देवी देवं पशुपतिं पतिम् ।
तूष्णींभूताभवद्राजन्दह्यमानेन चेतसा ॥ १२-२७४-२९॥
bhīṣma uvāca |
evamuktvā tu sā devī devaṃ paśupatiṃ patim |
tūṣṇīṃbhūtābhavadrājandahyamānena cetasā || 12-274-29||

MHB 12-274-30

अथ देव्या मतं ज्ञात्वा हृद्गतं यच्चिकीर्षितम् ।
स समाज्ञापयामास तिष्ठ त्वमिति नन्दिनम् ॥ १२-२७४-३०॥
atha devyā mataṃ jñātvā hṛdgataṃ yaccikīrṣitam |
sa samājñāpayāmāsa tiṣṭha tvamiti nandinam || 12-274-30||

MHB 12-274-31

ततो योगबलं कृत्वा सर्वयोगेश्वरेश्वरः ।
तं यज्ञं सुमहातेजा भीमैरनुचरैस्तदा ।
सहसा घातयामास देवदेवः पिनाकधृक् ॥ १२-२७४-३१॥
tato yogabalaṃ kṛtvā sarvayogeśvareśvaraḥ |
taṃ yajñaṃ sumahātejā bhīmairanucaraistadā |
sahasā ghātayāmāsa devadevaḥ pinākadhṛk || 12-274-31||

MHB 12-274-32

केचिन्नादानमुञ्चन्त केचिद्धासांश्च चक्रिरे ।
रुधिरेणापरे राजंस्तत्राग्निं समवाकिरन् ॥ १२-२७४-३२॥
kecinnādānamuñcanta keciddhāsāṃśca cakrire |
rudhireṇāpare rājaṃstatrāgniṃ samavākiran || 12-274-32||

MHB 12-274-33

केचिद्यूपान्समुत्पाट्य बभ्रमुर्विकृताननाः ।
आस्यैरन्ये चाग्रसन्त तथैव परिचारकान् ॥ १२-२७४-३३॥
kecidyūpānsamutpāṭya babhramurvikṛtānanāḥ |
āsyairanye cāgrasanta tathaiva paricārakān || 12-274-33||

MHB 12-274-34

ततः स यज्ञो नृपते वध्यमानः समन्ततः ।
आस्थाय मृगरूपं वै खमेवाभ्यपतत्तदा ॥ १२-२७४-३४॥
tataḥ sa yajño nṛpate vadhyamānaḥ samantataḥ |
āsthāya mṛgarūpaṃ vai khamevābhyapatattadā || 12-274-34||

MHB 12-274-35

तं तु यज्ञं तथारूपं गच्छन्तमुपलभ्य सः ।
धनुरादाय बाणं च तदान्वसरत प्रभुः ॥ १२-२७४-३५॥
taṃ tu yajñaṃ tathārūpaṃ gacchantamupalabhya saḥ |
dhanurādāya bāṇaṃ ca tadānvasarata prabhuḥ || 12-274-35||

MHB 12-274-36

ततस्तस्य सुरेशस्य क्रोधादमिततेजसः ।
ललाटात्प्रसृतो घोरः स्वेदबिन्दुर्बभूव ह ॥ १२-२७४-३६॥
tatastasya sureśasya krodhādamitatejasaḥ |
lalāṭātprasṛto ghoraḥ svedabindurbabhūva ha || 12-274-36||

MHB 12-274-37

तस्मिन्पतितमात्रे तु स्वेदबिन्दौ तथा भुवि ।
प्रादुर्बभूव सुमहानग्निः कालानलोपमः ॥ १२-२७४-३७॥
tasminpatitamātre tu svedabindau tathā bhuvi |
prādurbabhūva sumahānagniḥ kālānalopamaḥ || 12-274-37||

MHB 12-274-38

तत्र चाजायत तदा पुरुषः पुरुषर्षभ ।
ह्रस्वोऽतिमात्ररक्ताक्षो हरिश्मश्रुर्विभीषणः ॥ १२-२७४-३८॥
tatra cājāyata tadā puruṣaḥ puruṣarṣabha |
hrasvo'timātraraktākṣo hariśmaśrurvibhīṣaṇaḥ || 12-274-38||

MHB 12-274-39

ऊर्ध्वकेशोऽतिलोमाङ्गः श्येनोलूकस्तथैव च ।
करालः कृष्णवर्णश्च रक्तवासास्तथैव च ॥ १२-२७४-३९॥
ūrdhvakeśo'tilomāṅgaḥ śyenolūkastathaiva ca |
karālaḥ kṛṣṇavarṇaśca raktavāsāstathaiva ca || 12-274-39||

MHB 12-274-40

तं यज्ञं स महासत्त्वोऽदहत्कक्षमिवानलः ।
देवाश्चाप्यद्रवन्सर्वे ततो भीता दिशो दश ॥ १२-२७४-४०॥
taṃ yajñaṃ sa mahāsattvo'dahatkakṣamivānalaḥ |
devāścāpyadravansarve tato bhītā diśo daśa || 12-274-40||

MHB 12-274-41

तेन तस्मिन्विचरता पुरुषेण विशां पते ।
पृथिवी व्यचलद्राजन्नतीव भरतर्षभ ॥ १२-२७४-४१॥
tena tasminvicaratā puruṣeṇa viśāṃ pate |
pṛthivī vyacaladrājannatīva bharatarṣabha || 12-274-41||

MHB 12-274-42

हाहाभूते प्रवृत्ते तु नादे लोकभयंकरे ।
पितामहो महादेवं दर्शयन्प्रत्यभाषत ॥ १२-२७४-४२॥
hāhābhūte pravṛtte tu nāde lokabhayaṃkare |
pitāmaho mahādevaṃ darśayanpratyabhāṣata || 12-274-42||

MHB 12-274-43

भवतोऽपि सुराः सर्वे भागं दास्यन्ति वै प्रभो ।
क्रियतां प्रतिसंहारः सर्वदेवेश्वर त्वया ॥ १२-२७४-४३॥
bhavato'pi surāḥ sarve bhāgaṃ dāsyanti vai prabho |
kriyatāṃ pratisaṃhāraḥ sarvadeveśvara tvayā || 12-274-43||

MHB 12-274-44

इमा हि देवताः सर्वा ऋषयश्च परंतप ।
तव क्रोधान्महादेव न शान्तिमुपलेभिरे ॥ १२-२७४-४४॥
imā hi devatāḥ sarvā ṛṣayaśca paraṃtapa |
tava krodhānmahādeva na śāntimupalebhire || 12-274-44||

MHB 12-274-45

यश्चैष पुरुषो जातः स्वेदात्ते विबुधोत्तम ।
ज्वरो नामैष धर्मज्ञ लोकेषु प्रचरिष्यति ॥ १२-२७४-४५॥
yaścaiṣa puruṣo jātaḥ svedātte vibudhottama |
jvaro nāmaiṣa dharmajña lokeṣu pracariṣyati || 12-274-45||

MHB 12-274-46

एकीभूतस्य न ह्यस्य धारणे तेजसः प्रभो ।
समर्था सकला पृथ्वी बहुधा सृज्यतामयम् ॥ १२-२७४-४६॥
ekībhūtasya na hyasya dhāraṇe tejasaḥ prabho |
samarthā sakalā pṛthvī bahudhā sṛjyatāmayam || 12-274-46||

MHB 12-274-47

इत्युक्तो ब्रह्मणा देवो भागे चापि प्रकल्पिते ।
भगवन्तं तथेत्याह ब्रह्माणममितौजसम् ॥ १२-२७४-४७॥
ityukto brahmaṇā devo bhāge cāpi prakalpite |
bhagavantaṃ tathetyāha brahmāṇamamitaujasam || 12-274-47||

MHB 12-274-48

परां च प्रीतिमगमदुत्स्मयंश्च पिनाकधृक् ।
अवाप च तदा भागं यथोक्तं ब्रह्मणा भवः ॥ १२-२७४-४८॥
parāṃ ca prītimagamadutsmayaṃśca pinākadhṛk |
avāpa ca tadā bhāgaṃ yathoktaṃ brahmaṇā bhavaḥ || 12-274-48||

MHB 12-274-49

ज्वरं च सर्वधर्मज्ञो बहुधा व्यसृजत्तदा ।
शान्त्यर्थं सर्वभूतानां शृणु तच्चापि पुत्रक ॥ १२-२७४-४९॥
jvaraṃ ca sarvadharmajño bahudhā vyasṛjattadā |
śāntyarthaṃ sarvabhūtānāṃ śṛṇu taccāpi putraka || 12-274-49||

MHB 12-274-50

शीर्षाभितापो नागानां पर्वतानां शिलाजतुः ।
अपां तु नीलिकां विद्यान्निर्मोकं भुजगेषु च ॥ १२-२७४-५०॥
śīrṣābhitāpo nāgānāṃ parvatānāṃ śilājatuḥ |
apāṃ tu nīlikāṃ vidyānnirmokaṃ bhujageṣu ca || 12-274-50||

MHB 12-274-51

खोरकः सौरभेयाणामूषरं पृथिवीतले ।
पशूनामपि धर्मज्ञ दृष्टिप्रत्यवरोधनम् ॥ १२-२७४-५१॥
khorakaḥ saurabheyāṇāmūṣaraṃ pṛthivītale |
paśūnāmapi dharmajña dṛṣṭipratyavarodhanam || 12-274-51||

MHB 12-274-52

रन्ध्रागतमथाश्वानां शिखोद्भेदश्च बर्हिणाम् ।
नेत्ररोगः कोकिलानां ज्वरः प्रोक्तो महात्मना ॥ १२-२७४-५२॥
randhrāgatamathāśvānāṃ śikhodbhedaśca barhiṇām |
netrarogaḥ kokilānāṃ jvaraḥ prokto mahātmanā || 12-274-52||

MHB 12-274-53

अब्जानां पित्तभेदश्च सर्वेषामिति नः श्रुतम् ।
शुकानामपि सर्वेषां हिक्किका प्रोच्यते ज्वरः ॥ १२-२७४-५३॥
abjānāṃ pittabhedaśca sarveṣāmiti naḥ śrutam |
śukānāmapi sarveṣāṃ hikkikā procyate jvaraḥ || 12-274-53||

MHB 12-274-54

शार्दूलेष्वथ धर्मज्ञ श्रमो ज्वर इहोच्यते ।
मानुषेषु तु धर्मज्ञ ज्वरो नामैष विश्रुतः ।
मरणे जन्मनि तथा मध्ये चाविशते नरम् ॥ १२-२७४-५४॥
śārdūleṣvatha dharmajña śramo jvara ihocyate |
mānuṣeṣu tu dharmajña jvaro nāmaiṣa viśrutaḥ |
maraṇe janmani tathā madhye cāviśate naram || 12-274-54||

MHB 12-274-55

एतन्माहेश्वरं तेजो ज्वरो नाम सुदारुणः ।
नमस्यश्चैव मान्यश्च सर्वप्राणिभिरीश्वरः ॥ १२-२७४-५५॥
etanmāheśvaraṃ tejo jvaro nāma sudāruṇaḥ |
namasyaścaiva mānyaśca sarvaprāṇibhirīśvaraḥ || 12-274-55||

MHB 12-274-56

अनेन हि समाविष्टो वृत्रो धर्मभृतां वरः ।
व्यजृम्भत ततः शक्रस्तस्मै वज्रमवासृजत् ॥ १२-२७४-५६॥
anena hi samāviṣṭo vṛtro dharmabhṛtāṃ varaḥ |
vyajṛmbhata tataḥ śakrastasmai vajramavāsṛjat || 12-274-56||

MHB 12-274-57

प्रविश्य वज्रो वृत्रं तु दारयामास भारत ।
दारितश्च स वज्रेण महायोगी महासुरः ।
जगाम परमं स्थानं विष्णोरमिततेजसः ॥ १२-२७४-५७॥
praviśya vajro vṛtraṃ tu dārayāmāsa bhārata |
dāritaśca sa vajreṇa mahāyogī mahāsuraḥ |
jagāma paramaṃ sthānaṃ viṣṇoramitatejasaḥ || 12-274-57||

MHB 12-274-58

विष्णुभक्त्या हि तेनेदं जगद्व्याप्तमभूत्पुरा ।
तस्माच्च निहतो युद्धे विष्णोः स्थानमवाप्तवान् ॥ १२-२७४-५८॥
viṣṇubhaktyā hi tenedaṃ jagadvyāptamabhūtpurā |
tasmācca nihato yuddhe viṣṇoḥ sthānamavāptavān || 12-274-58||

MHB 12-274-59

इत्येष वृत्रमाश्रित्य ज्वरस्य महतो मया ।
विस्तरः कथितः पुत्र किमन्यत्प्रब्रवीमि ते ॥ १२-२७४-५९॥
ityeṣa vṛtramāśritya jvarasya mahato mayā |
vistaraḥ kathitaḥ putra kimanyatprabravīmi te || 12-274-59||

MHB 12-274-60

इमां ज्वरोत्पत्तिमदीनमानसः पठेत्सदा यः सुसमाहितो नरः ।
विमुक्तरोगः स सुखी मुदा युतो लभेत कामान्स यथामनीषितान् ॥ १२-२७४-६०॥
imāṃ jvarotpattimadīnamānasaḥ paṭhetsadā yaḥ susamāhito naraḥ |
vimuktarogaḥ sa sukhī mudā yuto labheta kāmānsa yathāmanīṣitān || 12-274-60||

Adhyaya: 275/353 (21)

MHB 12-275-1

युधिष्ठिर उवाच ।
शोकाद्दुःखाच्च मृत्योश्च त्रस्यन्ति प्राणिनः सदा ।
उभयं मे यथा न स्यात्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-२७५-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
śokādduḥkhācca mṛtyośca trasyanti prāṇinaḥ sadā |
ubhayaṃ me yathā na syāttanme brūhi pitāmaha || 12-275-1||

MHB 12-275-2

भीष्म उवाच ।
अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
नारदस्य च संवादं समङ्गस्य च भारत ॥ १२-२७५-२॥
bhīṣma uvāca |
atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
nāradasya ca saṃvādaṃ samaṅgasya ca bhārata || 12-275-2||

MHB 12-275-3

नारद उवाच ।
उरसेव प्रणमसे बाहुभ्यां तरसीव च ।
संप्रहृष्टमना नित्यं विशोक इव लक्ष्यसे ॥ १२-२७५-३॥
nārada uvāca |
uraseva praṇamase bāhubhyāṃ tarasīva ca |
saṃprahṛṣṭamanā nityaṃ viśoka iva lakṣyase || 12-275-3||

MHB 12-275-4

उद्वेगं नेह ते किंचित्सुसूक्ष्ममपि लक्षये ।
नित्यतृप्त इव स्वस्थो बालवच्च विचेष्टसे ॥ १२-२७५-४॥
udvegaṃ neha te kiṃcitsusūkṣmamapi lakṣaye |
nityatṛpta iva svastho bālavacca viceṣṭase || 12-275-4||

MHB 12-275-5

समङ्ग उवाच ।
भूतं भव्यं भविष्यच्च सर्वं सत्त्वेषु मानद ।
तेषां तत्त्वानि जानामि ततो न विमना ह्यहम् ॥ १२-२७५-५॥
samaṅga uvāca |
bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyacca sarvaṃ sattveṣu mānada |
teṣāṃ tattvāni jānāmi tato na vimanā hyaham || 12-275-5||

MHB 12-275-6

उपक्रमानहं वेद पुनरेव फलोदयान् ।
लोके फलानि चित्राणि ततो न विमना ह्यहम् ॥ १२-२७५-६॥
upakramānahaṃ veda punareva phalodayān |
loke phalāni citrāṇi tato na vimanā hyaham || 12-275-6||

MHB 12-275-7

अगाधाश्चाप्रतिष्ठाश्च गतिमन्तश्च नारद ।
अन्धा जडाश्च जीवन्ति पश्यास्मानपि जीवतः ॥ १२-२७५-७॥
agādhāścāpratiṣṭhāśca gatimantaśca nārada |
andhā jaḍāśca jīvanti paśyāsmānapi jīvataḥ || 12-275-7||

MHB 12-275-8

विहितेनैव जीवन्ति अरोगाङ्गा दिवौकसः ।
बलवन्तोऽबलाश्चैव तद्वदस्मान्सभाजय ॥ १२-२७५-८॥
vihitenaiva jīvanti arogāṅgā divaukasaḥ |
balavanto'balāścaiva tadvadasmānsabhājaya || 12-275-8||

MHB 12-275-9

सहस्रिणश्च जीवन्ति जीवन्ति शतिनस्तथा ।
शाकेन चान्ये जीवन्ति पश्यास्मानपि जीवतः ॥ १२-२७५-९॥
sahasriṇaśca jīvanti jīvanti śatinastathā |
śākena cānye jīvanti paśyāsmānapi jīvataḥ || 12-275-9||

MHB 12-275-10

यदा न शोचेमहि किं नु न स्याद्धर्मेण वा नारद कर्मणा वा ।
कृतान्तवश्यानि यदा सुखानि दुःखानि वा यन्न विधर्षयन्ति ॥ १२-२७५-१०॥
yadā na śocemahi kiṃ nu na syāddharmeṇa vā nārada karmaṇā vā |
kṛtāntavaśyāni yadā sukhāni duḥkhāni vā yanna vidharṣayanti || 12-275-10||

MHB 12-275-11

यस्मै प्रज्ञां कथयन्ते मनुष्याः प्रज्ञामूलो हीन्द्रियाणां प्रसादः ।
मुह्यन्ति शोचन्ति यदेन्द्रियाणि प्रज्ञालाभो नास्ति मूढेन्द्रियस्य ॥ १२-२७५-११॥
yasmai prajñāṃ kathayante manuṣyāḥ prajñāmūlo hīndriyāṇāṃ prasādaḥ |
muhyanti śocanti yadendriyāṇi prajñālābho nāsti mūḍhendriyasya || 12-275-11||

MHB 12-275-12

मूढस्य दर्पः स पुनर्मोह एव मूढस्य नायं न परोऽस्ति लोकः ।
न ह्येव दुःखानि सदा भवन्ति सुखस्य वा नित्यशो लाभ एव ॥ १२-२७५-१२॥
mūḍhasya darpaḥ sa punarmoha eva mūḍhasya nāyaṃ na paro'sti lokaḥ |
na hyeva duḥkhāni sadā bhavanti sukhasya vā nityaśo lābha eva || 12-275-12||

MHB 12-275-13

भावात्मकं संपरिवर्तमानं न मादृशः संज्वरं जातु कुर्यात् ।
इष्टान्भोगान्नानुरुध्येत्सुखं वा न चिन्तयेद्दुःखमभ्यागतं वा ॥ १२-२७५-१३॥
bhāvātmakaṃ saṃparivartamānaṃ na mādṛśaḥ saṃjvaraṃ jātu kuryāt |
iṣṭānbhogānnānurudhyetsukhaṃ vā na cintayedduḥkhamabhyāgataṃ vā || 12-275-13||

MHB 12-275-14

समाहितो न स्पृहयेत्परेषां नानागतं नाभिनन्देत लाभम् ।
न चापि हृष्येद्विपुलेऽर्थलाभे तथार्थनाशे च न वै विषीदेत् ॥ १२-२७५-१४॥
samāhito na spṛhayetpareṣāṃ nānāgataṃ nābhinandeta lābham |
na cāpi hṛṣyedvipule'rthalābhe tathārthanāśe ca na vai viṣīdet || 12-275-14||

MHB 12-275-15

न बान्धवा न च वित्तं न कौली न च श्रुतं न च मन्त्रा न वीर्यम् ।
दुःखात्त्रातुं सर्व एवोत्सहन्ते परत्र शीले न तु यान्ति शान्तिम् ॥ १२-२७५-१५॥
na bāndhavā na ca vittaṃ na kaulī na ca śrutaṃ na ca mantrā na vīryam |
duḥkhāttrātuṃ sarva evotsahante paratra śīle na tu yānti śāntim || 12-275-15||

MHB 12-275-16

नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य नायोगाद्विद्यते सुखम् ।
धृतिश्च दुःखत्यागश्चाप्युभयं नः सुखोदयम् ॥ १२-२७५-१६॥
nāsti buddhirayuktasya nāyogādvidyate sukham |
dhṛtiśca duḥkhatyāgaścāpyubhayaṃ naḥ sukhodayam || 12-275-16||

MHB 12-275-17

प्रियं हि हर्षजननं हर्ष उत्सेकवर्धनः ।
उत्सेको नरकायैव तस्मात्तं संत्यजाम्यहम् ॥ १२-२७५-१७॥
priyaṃ hi harṣajananaṃ harṣa utsekavardhanaḥ |
utseko narakāyaiva tasmāttaṃ saṃtyajāmyaham || 12-275-17||

MHB 12-275-18

एताञ्शोकभयोत्सेकान्मोहनान्सुखदुःखयोः ।
पश्यामि साक्षिवल्लोके देहस्यास्य विचेष्टनात् ॥ १२-२७५-१८॥
etāñśokabhayotsekānmohanānsukhaduḥkhayoḥ |
paśyāmi sākṣivalloke dehasyāsya viceṣṭanāt || 12-275-18||

MHB 12-275-19

अर्थकामौ परित्यज्य विशोको विगतज्वरः ।
तृष्णामोहौ तु संत्यज्य चरामि पृथिवीमिमाम् ॥ १२-२७५-१९॥
arthakāmau parityajya viśoko vigatajvaraḥ |
tṛṣṇāmohau tu saṃtyajya carāmi pṛthivīmimām || 12-275-19||

MHB 12-275-20

न मृत्युतो न चाधर्मान्न लोभान्न कुतश्चन ।
पीतामृतस्येवात्यन्तमिह चामुत्र वा भयम् ॥ १२-२७५-२०॥
na mṛtyuto na cādharmānna lobhānna kutaścana |
pītāmṛtasyevātyantamiha cāmutra vā bhayam || 12-275-20||

MHB 12-275-21

एतद्ब्रह्मन्विजानामि महत्कृत्वा तपोऽव्ययम् ।
तेन नारद संप्राप्तो न मां शोकः प्रबाधते ॥ १२-२७५-२१॥
etadbrahmanvijānāmi mahatkṛtvā tapo'vyayam |
tena nārada saṃprāpto na māṃ śokaḥ prabādhate || 12-275-21||

Adhyaya: 276/353 (58)

MHB 12-276-1

युधिष्ठिर उवाच ।
अतत्त्वज्ञस्य शास्त्राणां सततं संशयात्मनः ।
अकृतव्यवसायस्य श्रेयो ब्रूहि पितामह ॥ १२-२७६-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
atattvajñasya śāstrāṇāṃ satataṃ saṃśayātmanaḥ |
akṛtavyavasāyasya śreyo brūhi pitāmaha || 12-276-1||

MHB 12-276-2

भीष्म उवाच ।
गुरुपूजा च सततं वृद्धानां पर्युपासनम् ।
श्रवणं चैव विद्यानां कूटस्थं श्रेय उच्यते ॥ १२-२७६-२॥
bhīṣma uvāca |
gurupūjā ca satataṃ vṛddhānāṃ paryupāsanam |
śravaṇaṃ caiva vidyānāṃ kūṭasthaṃ śreya ucyate || 12-276-2||

MHB 12-276-3

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
गालवस्य च संवादं देवर्षेर्नारदस्य च ॥ १२-२७६-३॥
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
gālavasya ca saṃvādaṃ devarṣernāradasya ca || 12-276-3||

MHB 12-276-4

वीतमोहक्लमं विप्रं ज्ञानतृप्तं जितेन्द्रियम् ।
श्रेयस्कामं जितात्मानं नारदं गालवोऽब्रवीत् ॥ १२-२७६-४॥
vītamohaklamaṃ vipraṃ jñānatṛptaṃ jitendriyam |
śreyaskāmaṃ jitātmānaṃ nāradaṃ gālavo'bravīt || 12-276-4||

MHB 12-276-5

यैः कैश्चित्संमतो लोके गुणैस्तु पुरुषो नृषु ।
भवत्यनपगान्सर्वांस्तान्गुणाँल्लक्षयाम्यहम् ॥ १२-२७६-५॥
yaiḥ kaiścitsaṃmato loke guṇaistu puruṣo nṛṣu |
bhavatyanapagānsarvāṃstānguṇā~llakṣayāmyaham || 12-276-5||

MHB 12-276-6

भवानेवंविधोऽस्माकं संशयं छेत्तुमर्हति ।
अमूढश्चिरमूढानां लोकतत्त्वमजानताम् ॥ १२-२७६-६॥
bhavānevaṃvidho'smākaṃ saṃśayaṃ chettumarhati |
amūḍhaściramūḍhānāṃ lokatattvamajānatām || 12-276-6||

MHB 12-276-7

ज्ञाने ह्येवं प्रवृत्तिः स्यात्कार्याकार्ये विजानतः ।
यत्कार्यं न व्यवस्यामस्तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १२-२७६-७॥
jñāne hyevaṃ pravṛttiḥ syātkāryākārye vijānataḥ |
yatkāryaṃ na vyavasyāmastadbhavānvaktumarhati || 12-276-7||

MHB 12-276-8

भगवन्नाश्रमाः सर्वे पृथगाचारदर्शिनः ।
इदं श्रेय इदं श्रेय इति नानाप्रधाविताः ॥ १२-२७६-८॥
bhagavannāśramāḥ sarve pṛthagācāradarśinaḥ |
idaṃ śreya idaṃ śreya iti nānāpradhāvitāḥ || 12-276-8||

MHB 12-276-9

तांस्तु विप्रस्थितान्दृष्ट्वा शास्त्रैः शास्त्राभिनन्दिनः ।
स्वशास्त्रैः परितुष्टांश्च श्रेयो नोपलभामहे ॥ १२-२७६-९॥
tāṃstu viprasthitāndṛṣṭvā śāstraiḥ śāstrābhinandinaḥ |
svaśāstraiḥ parituṣṭāṃśca śreyo nopalabhāmahe || 12-276-9||

MHB 12-276-10

शास्त्रं यदि भवेदेकं व्यक्तं श्रेयो भवेत्तदा ।
शास्त्रैश्च बहुभिर्भूयः श्रेयो गुह्यं प्रवेशितम् ॥ १२-२७६-१०॥
śāstraṃ yadi bhavedekaṃ vyaktaṃ śreyo bhavettadā |
śāstraiśca bahubhirbhūyaḥ śreyo guhyaṃ praveśitam || 12-276-10||

MHB 12-276-11

एतस्मात्कारणाच्छ्रेयः कलिलं प्रतिभाति माम् ।
ब्रवीतु भगवांस्तन्मे उपसन्नोऽस्म्यधीहि भोः ॥ १२-२७६-११॥
etasmātkāraṇācchreyaḥ kalilaṃ pratibhāti mām |
bravītu bhagavāṃstanme upasanno'smyadhīhi bhoḥ || 12-276-11||

MHB 12-276-12

नारद उवाच ।
आश्रमास्तात चत्वारो यथासंकल्पिताः पृथक् ।
तान्सर्वाननुपश्य त्वं समाश्रित्यैव गालव ॥ १२-२७६-१२॥
nārada uvāca |
āśramāstāta catvāro yathāsaṃkalpitāḥ pṛthak |
tānsarvānanupaśya tvaṃ samāśrityaiva gālava || 12-276-12||

MHB 12-276-13

तेषां तेषां तथा हि त्वमाश्रमाणां ततस्ततः ।
नानारूपगुणोद्देशं पश्य विप्रस्थितं पृथक् ।
नयन्ति चैव ते सम्यगभिप्रेतमसंशयम् ॥ १२-२७६-१३॥
teṣāṃ teṣāṃ tathā hi tvamāśramāṇāṃ tatastataḥ |
nānārūpaguṇoddeśaṃ paśya viprasthitaṃ pṛthak |
nayanti caiva te samyagabhipretamasaṃśayam || 12-276-13||

MHB 12-276-14

ऋजु पश्यंस्तथा सम्यगाश्रमाणां परां गतिम् ।
यत्तु निःश्रेयसं सम्यक्तच्चैवासंशयात्मकम् ॥ १२-२७६-१४॥
ṛju paśyaṃstathā samyagāśramāṇāṃ parāṃ gatim |
yattu niḥśreyasaṃ samyaktaccaivāsaṃśayātmakam || 12-276-14||

MHB 12-276-15

अनुग्रहं च मित्राणाममित्राणां च निग्रहम् ।
संग्रहं च त्रिवर्गस्य श्रेय आहुर्मनीषिणः ॥ १२-२७६-१५॥
anugrahaṃ ca mitrāṇāmamitrāṇāṃ ca nigraham |
saṃgrahaṃ ca trivargasya śreya āhurmanīṣiṇaḥ || 12-276-15||

MHB 12-276-16

निवृत्तिः कर्मणः पापात्सततं पुण्यशीलता ।
सद्भिश्च समुदाचारः श्रेय एतदसंशयम् ॥ १२-२७६-१६॥
nivṛttiḥ karmaṇaḥ pāpātsatataṃ puṇyaśīlatā |
sadbhiśca samudācāraḥ śreya etadasaṃśayam || 12-276-16||

MHB 12-276-17

मार्दवं सर्वभूतेषु व्यवहारेषु चार्जवम् ।
वाक्चैव मधुरा प्रोक्ता श्रेय एतदसंशयम् ॥ १२-२७६-१७॥
mārdavaṃ sarvabhūteṣu vyavahāreṣu cārjavam |
vākcaiva madhurā proktā śreya etadasaṃśayam || 12-276-17||

MHB 12-276-18

देवताभ्यः पितृभ्यश्च संविभागोऽतिथिष्वपि ।
असंत्यागश्च भृत्यानां श्रेय एतदसंशयम् ॥ १२-२७६-१८॥
devatābhyaḥ pitṛbhyaśca saṃvibhāgo'tithiṣvapi |
asaṃtyāgaśca bhṛtyānāṃ śreya etadasaṃśayam || 12-276-18||

MHB 12-276-19

सत्यस्य वचनं श्रेयः सत्यज्ञानं तु दुष्करम् ।
यद्भूतहितमत्यन्तमेतत्सत्यं ब्रवीम्यहम् ॥ १२-२७६-१९॥
satyasya vacanaṃ śreyaḥ satyajñānaṃ tu duṣkaram |
yadbhūtahitamatyantametatsatyaṃ bravīmyaham || 12-276-19||

MHB 12-276-20

अहंकारस्य च त्यागः प्रणयस्य च निग्रहः ।
संतोषश्चैकचर्या च कूटस्थं श्रेय उच्यते ॥ १२-२७६-२०॥
ahaṃkārasya ca tyāgaḥ praṇayasya ca nigrahaḥ |
saṃtoṣaścaikacaryā ca kūṭasthaṃ śreya ucyate || 12-276-20||

MHB 12-276-21

धर्मेण वेदाध्ययनं वेदाङ्गानां तथैव च ।
विद्यार्थानां च जिज्ञासा श्रेय एतदसंशयम् ॥ १२-२७६-२१॥
dharmeṇa vedādhyayanaṃ vedāṅgānāṃ tathaiva ca |
vidyārthānāṃ ca jijñāsā śreya etadasaṃśayam || 12-276-21||

MHB 12-276-22

शब्दरूपरसस्पर्शान्सह गन्धेन केवलान् ।
नात्यर्थमुपसेवेत श्रेयसोऽर्थी परंतप ॥ १२-२७६-२२॥
śabdarūparasasparśānsaha gandhena kevalān |
nātyarthamupaseveta śreyaso'rthī paraṃtapa || 12-276-22||

MHB 12-276-23

नक्तंचर्या दिवास्वप्नमालस्यं पैशुनं मदम् ।
अतियोगमयोगं च श्रेयसोऽर्थी परित्यजेत् ॥ १२-२७६-२३॥
naktaṃcaryā divāsvapnamālasyaṃ paiśunaṃ madam |
atiyogamayogaṃ ca śreyaso'rthī parityajet || 12-276-23||

MHB 12-276-24

कर्मोत्कर्षं न मार्गेत परेषां परिनिन्दया ।
स्वगुणैरेव मार्गेत विप्रकर्षं पृथग्जनात् ॥ १२-२७६-२४॥
karmotkarṣaṃ na mārgeta pareṣāṃ parinindayā |
svaguṇaireva mārgeta viprakarṣaṃ pṛthagjanāt || 12-276-24||

MHB 12-276-25

निर्गुणास्त्वेव भूयिष्ठमात्मसंभाविनो नराः ।
दोषैरन्यान्गुणवतः क्षिपन्त्यात्मगुणक्षयात् ॥ १२-२७६-२५॥
nirguṇāstveva bhūyiṣṭhamātmasaṃbhāvino narāḥ |
doṣairanyānguṇavataḥ kṣipantyātmaguṇakṣayāt || 12-276-25||

MHB 12-276-26

अनुच्यमानाश्च पुनस्ते मन्यन्ते महाजनात् ।
गुणवत्तरमात्मानं स्वेन मानेन दर्पिताः ॥ १२-२७६-२६॥
anucyamānāśca punaste manyante mahājanāt |
guṇavattaramātmānaṃ svena mānena darpitāḥ || 12-276-26||

MHB 12-276-27

अब्रुवन्कस्यचिन्निन्दामात्मपूजामवर्णयन् ।
विपश्चिद्गुणसंपन्नः प्राप्नोत्येव महद्यशः ॥ १२-२७६-२७॥
abruvankasyacinnindāmātmapūjāmavarṇayan |
vipaścidguṇasaṃpannaḥ prāpnotyeva mahadyaśaḥ || 12-276-27||

MHB 12-276-28

अब्रुवन्वाति सुरभिर्गन्धः सुमनसां शुचिः ।
तथैवाव्याहरन्भाति विमलो भानुरम्बरे ॥ १२-२७६-२८॥
abruvanvāti surabhirgandhaḥ sumanasāṃ śuciḥ |
tathaivāvyāharanbhāti vimalo bhānurambare || 12-276-28||

MHB 12-276-29

एवमादीनि चान्यानि परित्यक्तानि मेधया ।
ज्वलन्ति यशसा लोके यानि न व्याहरन्ति च ॥ १२-२७६-२९॥
evamādīni cānyāni parityaktāni medhayā |
jvalanti yaśasā loke yāni na vyāharanti ca || 12-276-29||

MHB 12-276-30

न लोके दीप्यते मूर्खः केवलात्मप्रशंसया ।
अपि चापिहितः श्वभ्रे कृतविद्यः प्रकाशते ॥ १२-२७६-३०॥
na loke dīpyate mūrkhaḥ kevalātmapraśaṃsayā |
api cāpihitaḥ śvabhre kṛtavidyaḥ prakāśate || 12-276-30||

MHB 12-276-31

असन्नुच्चैरपि प्रोक्तः शब्दः समुपशाम्यति ।
दीप्यते त्वेव लोकेषु शनैरपि सुभाषितम् ॥ १२-२७६-३१॥
asannuccairapi proktaḥ śabdaḥ samupaśāmyati |
dīpyate tveva lokeṣu śanairapi subhāṣitam || 12-276-31||

MHB 12-276-32

मूढानामवलिप्तानामसारं भाषितं बहु ।
दर्शयत्यन्तरात्मानं दिवा रूपमिवांशुमान् ॥ १२-२७६-३२॥
mūḍhānāmavaliptānāmasāraṃ bhāṣitaṃ bahu |
darśayatyantarātmānaṃ divā rūpamivāṃśumān || 12-276-32||

MHB 12-276-33

एतस्मात्कारणात्प्रज्ञां मृगयन्ते पृथग्विधाम् ।
प्रज्ञालाभो हि भूतानामुत्तमः प्रतिभाति माम् ॥ १२-२७६-३३॥
etasmātkāraṇātprajñāṃ mṛgayante pṛthagvidhām |
prajñālābho hi bhūtānāmuttamaḥ pratibhāti mām || 12-276-33||

MHB 12-276-34

नापृष्टः कस्यचिद्ब्रूयान्न चान्यायेन पृच्छतः ।
ज्ञानवानपि मेधावी जडवल्लोकमाचरेत् ॥ १२-२७६-३४॥
nāpṛṣṭaḥ kasyacidbrūyānna cānyāyena pṛcchataḥ |
jñānavānapi medhāvī jaḍavallokamācaret || 12-276-34||

MHB 12-276-35

ततो वासं परीक्षेत धर्मनित्येषु साधुषु ।
मनुष्येषु वदान्येषु स्वधर्मनिरतेषु च ॥ १२-२७६-३५॥
tato vāsaṃ parīkṣeta dharmanityeṣu sādhuṣu |
manuṣyeṣu vadānyeṣu svadharmanirateṣu ca || 12-276-35||

MHB 12-276-36

चतुर्णां यत्र वर्णानां धर्मव्यतिकरो भवेत् ।
न तत्र वासं कुर्वीत श्रेयोर्थी वै कथंचन ॥ १२-२७६-३६॥
caturṇāṃ yatra varṇānāṃ dharmavyatikaro bhavet |
na tatra vāsaṃ kurvīta śreyorthī vai kathaṃcana || 12-276-36||

MHB 12-276-37

निरारम्भोऽप्ययमिह यथालब्धोपजीवनः ।
पुण्यं पुण्येषु विमलं पापं पापेषु चाप्नुयात् ॥ १२-२७६-३७॥
nirārambho'pyayamiha yathālabdhopajīvanaḥ |
puṇyaṃ puṇyeṣu vimalaṃ pāpaṃ pāpeṣu cāpnuyāt || 12-276-37||

MHB 12-276-38

अपामग्नेस्तथेन्दोश्च स्पर्शं वेदयते यथा ।
तथा पश्यामहे स्पर्शमुभयोः पापपुण्ययोः ॥ १२-२७६-३८॥
apāmagnestathendośca sparśaṃ vedayate yathā |
tathā paśyāmahe sparśamubhayoḥ pāpapuṇyayoḥ || 12-276-38||

MHB 12-276-39

अपश्यन्तोऽन्नविषयं भुञ्जते विघसाशिनः ।
भुञ्जानं चान्नविषयान्विषयं विद्धि कर्मणाम् ॥ १२-२७६-३९॥
apaśyanto'nnaviṣayaṃ bhuñjate vighasāśinaḥ |
bhuñjānaṃ cānnaviṣayānviṣayaṃ viddhi karmaṇām || 12-276-39||

MHB 12-276-40

यत्रागमयमानानामसत्कारेण पृच्छताम् ।
प्रब्रूयाद्ब्रह्मणो धर्मं त्यजेत्तं देशमात्मवान् ॥ १२-२७६-४०॥
yatrāgamayamānānāmasatkāreṇa pṛcchatām |
prabrūyādbrahmaṇo dharmaṃ tyajettaṃ deśamātmavān || 12-276-40||

MHB 12-276-41

शिष्योपाध्यायिका वृत्तिर्यत्र स्यात्सुसमाहिता ।
यथावच्छास्त्रसंपन्ना कस्तं देशं परित्यजेत् ॥ १२-२७६-४१॥
śiṣyopādhyāyikā vṛttiryatra syātsusamāhitā |
yathāvacchāstrasaṃpannā kastaṃ deśaṃ parityajet || 12-276-41||

MHB 12-276-42

आकाशस्था ध्रुवं यत्र दोषं ब्रूयुर्विपश्चिताम् ।
आत्मपूजाभिकामा वै को वसेत्तत्र पण्डितः ॥ १२-२७६-४२॥
ākāśasthā dhruvaṃ yatra doṣaṃ brūyurvipaścitām |
ātmapūjābhikāmā vai ko vasettatra paṇḍitaḥ || 12-276-42||

MHB 12-276-43

यत्र संलोडिता लुब्धैः प्रायशो धर्मसेतवः ।
प्रदीप्तमिव शैलान्तं कस्तं देशं न संत्यजेत् ॥ १२-२७६-४३॥
yatra saṃloḍitā lubdhaiḥ prāyaśo dharmasetavaḥ |
pradīptamiva śailāntaṃ kastaṃ deśaṃ na saṃtyajet || 12-276-43||

MHB 12-276-44

यत्र धर्ममनाशङ्काश्चरेयुर्वीतमत्सराः ।
चरेत्तत्र वसेच्चैव पुण्यशीलेषु साधुषु ॥ १२-२७६-४४॥
yatra dharmamanāśaṅkāścareyurvītamatsarāḥ |
carettatra vaseccaiva puṇyaśīleṣu sādhuṣu || 12-276-44||

MHB 12-276-45

धर्ममर्थनिमित्तं तु चरेयुर्यत्र मानवाः ।
न ताननुवसेज्जातु ते हि पापकृतो जनाः ॥ १२-२७६-४५॥
dharmamarthanimittaṃ tu careyuryatra mānavāḥ |
na tānanuvasejjātu te hi pāpakṛto janāḥ || 12-276-45||

MHB 12-276-46

कर्मणा यत्र पापेन वर्तन्ते जीवितेस्पवः ।
व्यवधावेत्ततस्तूर्णं ससर्पाच्छरणादिव ॥ १२-२७६-४६॥
karmaṇā yatra pāpena vartante jīvitespavaḥ |
vyavadhāvettatastūrṇaṃ sasarpāccharaṇādiva || 12-276-46||

MHB 12-276-47

येन खट्वां समारूढः कर्मणानुशयी भवेत् ।
आदितस्तन्न कर्तव्यमिच्छता भवमात्मनः ॥ १२-२७६-४७॥
yena khaṭvāṃ samārūḍhaḥ karmaṇānuśayī bhavet |
āditastanna kartavyamicchatā bhavamātmanaḥ || 12-276-47||

MHB 12-276-48

यत्र राजा च राज्ञश्च पुरुषाः प्रत्यनन्तराः ।
कुटुम्बिनामग्रभुजस्त्यजेत्तद्राष्ट्रमात्मवान् ॥ १२-२७६-४८॥
yatra rājā ca rājñaśca puruṣāḥ pratyanantarāḥ |
kuṭumbināmagrabhujastyajettadrāṣṭramātmavān || 12-276-48||

MHB 12-276-49

श्रोत्रियास्त्वग्रभोक्तारो धर्मनित्याः सनातनाः ।
याजनाध्यापने युक्ता यत्र तद्राष्ट्रमावसेत् ॥ १२-२७६-४९॥
śrotriyāstvagrabhoktāro dharmanityāḥ sanātanāḥ |
yājanādhyāpane yuktā yatra tadrāṣṭramāvaset || 12-276-49||

MHB 12-276-50

स्वाहास्वधावषट्कारा यत्र सम्यगनुष्ठिताः ।
अजस्रं चैव वर्तन्ते वसेत्तत्राविचारयन् ॥ १२-२७६-५०॥
svāhāsvadhāvaṣaṭkārā yatra samyaganuṣṭhitāḥ |
ajasraṃ caiva vartante vasettatrāvicārayan || 12-276-50||

MHB 12-276-51

अशुचीन्यत्र पश्येत ब्राह्मणान्वृत्तिकर्शितान् ।
त्यजेत्तद्राष्ट्रमासन्नमुपसृष्टमिवामिषम् ॥ १२-२७६-५१॥
aśucīnyatra paśyeta brāhmaṇānvṛttikarśitān |
tyajettadrāṣṭramāsannamupasṛṣṭamivāmiṣam || 12-276-51||

MHB 12-276-52

प्रीयमाणा नरा यत्र प्रयच्छेयुरयाचिताः ।
स्वस्थचित्तो वसेत्तत्र कृतकृत्य इवात्मवान् ॥ १२-२७६-५२॥
prīyamāṇā narā yatra prayaccheyurayācitāḥ |
svasthacitto vasettatra kṛtakṛtya ivātmavān || 12-276-52||

MHB 12-276-53

दण्डो यत्राविनीतेषु सत्कारश्च कृतात्मसु ।
चरेत्तत्र वसेच्चैव पुण्यशीलेषु साधुषु ॥ १२-२७६-५३॥
daṇḍo yatrāvinīteṣu satkāraśca kṛtātmasu |
carettatra vaseccaiva puṇyaśīleṣu sādhuṣu || 12-276-53||

MHB 12-276-54

उपसृष्टेष्वदान्तेषु दुराचारेष्वसाधुषु ।
अविनीतेषु लुब्धेषु सुमहद्दण्डधारणम् ॥ १२-२७६-५४॥
upasṛṣṭeṣvadānteṣu durācāreṣvasādhuṣu |
avinīteṣu lubdheṣu sumahaddaṇḍadhāraṇam || 12-276-54||

MHB 12-276-55

यत्र राजा धर्मनित्यो राज्यं वै पर्युपासिता ।
अपास्य कामान्कामेशो वसेत्तत्राविचारयन् ॥ १२-२७६-५५॥
yatra rājā dharmanityo rājyaṃ vai paryupāsitā |
apāsya kāmānkāmeśo vasettatrāvicārayan || 12-276-55||

MHB 12-276-56

तथाशीला हि राजानः सर्वान्विषयवासिनः ।
श्रेयसा योजयन्त्याशु श्रेयसि प्रत्युपस्थिते ॥ १२-२७६-५६॥
tathāśīlā hi rājānaḥ sarvānviṣayavāsinaḥ |
śreyasā yojayantyāśu śreyasi pratyupasthite || 12-276-56||

MHB 12-276-57

पृच्छतस्ते मया तात श्रेय एतदुदाहृतम् ।
न हि शक्यं प्रधानेन श्रेयः संख्यातुमात्मनः ॥ १२-२७६-५७॥
pṛcchataste mayā tāta śreya etadudāhṛtam |
na hi śakyaṃ pradhānena śreyaḥ saṃkhyātumātmanaḥ || 12-276-57||

MHB 12-276-58

एवं प्रवर्तमानस्य वृत्तिं प्रणिहितात्मनः ।
तपसैवेह बहुलं श्रेयो व्यक्तं भविष्यति ॥ १२-२७६-५८॥
evaṃ pravartamānasya vṛttiṃ praṇihitātmanaḥ |
tapasaiveha bahulaṃ śreyo vyaktaṃ bhaviṣyati || 12-276-58||

Adhyaya: 277/353 (47)

MHB 12-277-1

युधिष्ठिर उवाच ।
कथं नु मुक्तः पृथिवीं चरेदस्मद्विधो नृपः ।
नित्यं कैश्च गुणैर्युक्तः सङ्गपाशाद्विमुच्यते ॥ १२-२७७-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kathaṃ nu muktaḥ pṛthivīṃ caredasmadvidho nṛpaḥ |
nityaṃ kaiśca guṇairyuktaḥ saṅgapāśādvimucyate || 12-277-1||

MHB 12-277-2

भीष्म उवाच ।
अत्र ते वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् ।
अरिष्टनेमिना प्रोक्तं सगरायानुपृच्छते ॥ १२-२७७-२॥
bhīṣma uvāca |
atra te vartayiṣyāmi itihāsaṃ purātanam |
ariṣṭaneminā proktaṃ sagarāyānupṛcchate || 12-277-2||

MHB 12-277-3

सगर उवाच ।
किं श्रेयः परमं ब्रह्मन्कृत्वेह सुखमश्नुते ।
कथं न शोचेन्न क्षुभ्येदेतदिच्छामि वेदितुम् ॥ १२-२७७-३॥
sagara uvāca |
kiṃ śreyaḥ paramaṃ brahmankṛtveha sukhamaśnute |
kathaṃ na śocenna kṣubhyedetadicchāmi veditum || 12-277-3||

MHB 12-277-4

भीष्म उवाच ।
एवमुक्तस्तदा तार्क्ष्यः सर्वशास्त्रविशारदः ।
विबुध्य संपदं चाग्र्यां सद्वाक्यमिदमब्रवीत् ॥ १२-२७७-४॥
bhīṣma uvāca |
evamuktastadā tārkṣyaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ |
vibudhya saṃpadaṃ cāgryāṃ sadvākyamidamabravīt || 12-277-4||

MHB 12-277-5

सुखं मोक्षसुखं लोके न च लोकोऽवगच्छति ।
प्रसक्तः पुत्रपशुषु धनधान्यसमाकुलः ॥ १२-२७७-५॥
sukhaṃ mokṣasukhaṃ loke na ca loko'vagacchati |
prasaktaḥ putrapaśuṣu dhanadhānyasamākulaḥ || 12-277-5||

MHB 12-277-6

सक्तबुद्धिरशान्तात्मा न स शक्यश्चिकित्सितुम् ।
स्नेहपाशसितो मूढो न स मोक्षाय कल्पते ॥ १२-२७७-६॥
saktabuddhiraśāntātmā na sa śakyaścikitsitum |
snehapāśasito mūḍho na sa mokṣāya kalpate || 12-277-6||

MHB 12-277-7

स्नेहजानिह ते पाशान्वक्ष्यामि शृणु तान्मम ।
सकर्णकेन शिरसा शक्याश्छेत्तुं विजानता ॥ १२-२७७-७॥
snehajāniha te pāśānvakṣyāmi śṛṇu tānmama |
sakarṇakena śirasā śakyāśchettuṃ vijānatā || 12-277-7||

MHB 12-277-8

संभाव्य पुत्रान्कालेन यौवनस्थान्निवेश्य च ।
समर्थाञ्जीवने ज्ञात्वा मुक्तश्चर यथासुखम् ॥ १२-२७७-८॥
saṃbhāvya putrānkālena yauvanasthānniveśya ca |
samarthāñjīvane jñātvā muktaścara yathāsukham || 12-277-8||

MHB 12-277-9

भार्यां पुत्रवतीं वृद्धां लालितां पुत्रवत्सलाम् ।
ज्ञात्वा प्रजहि काले त्वं परार्थमनुदृश्य च ॥ १२-२७७-९॥
bhāryāṃ putravatīṃ vṛddhāṃ lālitāṃ putravatsalām |
jñātvā prajahi kāle tvaṃ parārthamanudṛśya ca || 12-277-9||

MHB 12-277-10

सापत्यो निरपत्यो वा मुक्तश्चर यथासुखम् ।
इन्द्रियैरिन्द्रियार्थांस्त्वमनुभूय यथाविधि ॥ १२-२७७-१०॥
sāpatyo nirapatyo vā muktaścara yathāsukham |
indriyairindriyārthāṃstvamanubhūya yathāvidhi || 12-277-10||

MHB 12-277-11

कृतकौतूहलस्तेषु मुक्तश्चर यथासुखम् ।
उपपत्त्योपलब्धेषु लाभेषु च समो भव ॥ १२-२७७-११॥
kṛtakautūhalasteṣu muktaścara yathāsukham |
upapattyopalabdheṣu lābheṣu ca samo bhava || 12-277-11||

MHB 12-277-12

एष तावत्समासेन तव संकीर्तितो मया ।
मोक्षार्थो विस्तरेणापि भूयो वक्ष्यामि तच्छृणु ॥ १२-२७७-१२॥
eṣa tāvatsamāsena tava saṃkīrtito mayā |
mokṣārtho vistareṇāpi bhūyo vakṣyāmi tacchṛṇu || 12-277-12||

MHB 12-277-13

मुक्ता वीतभया लोके चरन्ति सुखिनो नराः ।
सक्तभावा विनश्यन्ति नरास्तत्र न संशयः ॥ १२-२७७-१३॥
muktā vītabhayā loke caranti sukhino narāḥ |
saktabhāvā vinaśyanti narāstatra na saṃśayaḥ || 12-277-13||

MHB 12-277-14

आहारसंचयाश्चैव तथा कीटपिपीलिकाः ।
असक्ताः सुखिनो लोके सक्ताश्चैव विनाशिनः ॥ १२-२७७-१४॥
āhārasaṃcayāścaiva tathā kīṭapipīlikāḥ |
asaktāḥ sukhino loke saktāścaiva vināśinaḥ || 12-277-14||

MHB 12-277-15

स्वजने न च ते चिन्ता कर्तव्या मोक्षबुद्धिना ।
इमे मया विनाभूता भविष्यन्ति कथं त्विति ॥ १२-२७७-१५॥
svajane na ca te cintā kartavyā mokṣabuddhinā |
ime mayā vinābhūtā bhaviṣyanti kathaṃ tviti || 12-277-15||

MHB 12-277-16

स्वयमुत्पद्यते जन्तुः स्वयमेव विवर्धते ।
सुखदुःखे तथा मृत्युं स्वयमेवाधिगच्छति ॥ १२-२७७-१६॥
svayamutpadyate jantuḥ svayameva vivardhate |
sukhaduḥkhe tathā mṛtyuṃ svayamevādhigacchati || 12-277-16||

MHB 12-277-17

भोजनाच्छादने चैव मात्रा पित्रा च संग्रहम् ।
स्वकृतेनाधिगच्छन्ति लोके नास्त्यकृतं पुरा ॥ १२-२७७-१७॥
bhojanācchādane caiva mātrā pitrā ca saṃgraham |
svakṛtenādhigacchanti loke nāstyakṛtaṃ purā || 12-277-17||

MHB 12-277-18

धात्रा विहितभक्ष्याणि सर्वभूतानि मेदिनीम् ।
लोके विपरिधावन्ति रक्षितानि स्वकर्मभिः ॥ १२-२७७-१८॥
dhātrā vihitabhakṣyāṇi sarvabhūtāni medinīm |
loke viparidhāvanti rakṣitāni svakarmabhiḥ || 12-277-18||

MHB 12-277-19

स्वयं मृत्पिण्डभूतस्य परतन्त्रस्य सर्वदा ।
को हेतुः स्वजनं पोष्टुं रक्षितुं वादृढात्मनः ॥ १२-२७७-१९॥
svayaṃ mṛtpiṇḍabhūtasya paratantrasya sarvadā |
ko hetuḥ svajanaṃ poṣṭuṃ rakṣituṃ vādṛḍhātmanaḥ || 12-277-19||

MHB 12-277-20

स्वजनं हि यदा मृत्युर्हन्त्येव तव पश्यतः ।
कृतेऽपि यत्ने महति तत्र बोद्धव्यमात्मना ॥ १२-२७७-२०॥
svajanaṃ hi yadā mṛtyurhantyeva tava paśyataḥ |
kṛte'pi yatne mahati tatra boddhavyamātmanā || 12-277-20||

MHB 12-277-21

जीवन्तमपि चैवैनं भरणे रक्षणे तथा ।
असमाप्ते परित्यज्य पश्चादपि मरिष्यसि ॥ १२-२७७-२१॥
jīvantamapi caivainaṃ bharaṇe rakṣaṇe tathā |
asamāpte parityajya paścādapi mariṣyasi || 12-277-21||

MHB 12-277-22

यदा मृतश्च स्वजनं न ज्ञास्यसि कथंचन ।
सुखितं दुःखितं वापि ननु बोद्धव्यमात्मना ॥ १२-२७७-२२॥
yadā mṛtaśca svajanaṃ na jñāsyasi kathaṃcana |
sukhitaṃ duḥkhitaṃ vāpi nanu boddhavyamātmanā || 12-277-22||

MHB 12-277-23

मृते वा त्वयि जीवे वा यदि भोक्ष्यति वै जनः ।
स्वकृतं ननु बुद्ध्वैवं कर्तव्यं हितमात्मनः ॥ १२-२७७-२३॥
mṛte vā tvayi jīve vā yadi bhokṣyati vai janaḥ |
svakṛtaṃ nanu buddhvaivaṃ kartavyaṃ hitamātmanaḥ || 12-277-23||

MHB 12-277-24

एवं विजानँल्लोकेऽस्मिन्कः कस्येत्यभिनिश्चितः ।
मोक्षे निवेशय मनो भूयश्चाप्युपधारय ॥ १२-२७७-२४॥
evaṃ vijāna~lloke'sminkaḥ kasyetyabhiniścitaḥ |
mokṣe niveśaya mano bhūyaścāpyupadhāraya || 12-277-24||

MHB 12-277-25

क्षुत्पिपासादयो भावा जिता यस्येह देहिनः ।
क्रोधो लोभस्तथा मोहः सत्त्ववान्मुक्त एव सः ॥ १२-२७७-२५॥
kṣutpipāsādayo bhāvā jitā yasyeha dehinaḥ |
krodho lobhastathā mohaḥ sattvavānmukta eva saḥ || 12-277-25||

MHB 12-277-26

द्यूते पाने तथा स्त्रीषु मृगयायां च यो नरः ।
न प्रमाद्यति संमोहात्सततं मुक्त एव सः ॥ १२-२७७-२६॥
dyūte pāne tathā strīṣu mṛgayāyāṃ ca yo naraḥ |
na pramādyati saṃmohātsatataṃ mukta eva saḥ || 12-277-26||

MHB 12-277-27

दिवसे दिवसे नाम रात्रौ रात्रौ सदा सदा ।
भोक्तव्यमिति यः खिन्नो दोषबुद्धिः स उच्यते ॥ १२-२७७-२७॥
divase divase nāma rātrau rātrau sadā sadā |
bhoktavyamiti yaḥ khinno doṣabuddhiḥ sa ucyate || 12-277-27||

MHB 12-277-28

आत्मभावं तथा स्त्रीषु मुक्तमेव पुनः पुनः ।
यः पश्यति सदा युक्तो यथावन्मुक्त एव सः ॥ १२-२७७-२८॥
ātmabhāvaṃ tathā strīṣu muktameva punaḥ punaḥ |
yaḥ paśyati sadā yukto yathāvanmukta eva saḥ || 12-277-28||

MHB 12-277-29

संभवं च विनाशं च भूतानां चेष्टितं तथा ।
यस्तत्त्वतो विजानाति लोकेऽस्मिन्मुक्त एव सः ॥ १२-२७७-२९॥
saṃbhavaṃ ca vināśaṃ ca bhūtānāṃ ceṣṭitaṃ tathā |
yastattvato vijānāti loke'sminmukta eva saḥ || 12-277-29||

MHB 12-277-30

प्रस्थं वाहसहस्रेषु यात्रार्थं चैव कोटिषु ।
प्रासादे मञ्चकस्थानं यः पश्यति स मुच्यते ॥ १२-२७७-३०॥
prasthaṃ vāhasahasreṣu yātrārthaṃ caiva koṭiṣu |
prāsāde mañcakasthānaṃ yaḥ paśyati sa mucyate || 12-277-30||

MHB 12-277-31

मृत्युनाभ्याहतं लोकं व्याधिभिश्चोपपीडितम् ।
अवृत्तिकर्शितं चैव यः पश्यति स मुच्यते ॥ १२-२७७-३१॥
mṛtyunābhyāhataṃ lokaṃ vyādhibhiścopapīḍitam |
avṛttikarśitaṃ caiva yaḥ paśyati sa mucyate || 12-277-31||

MHB 12-277-32

यः पश्यति सुखी तुष्टो नपश्यंश्च विहन्यते ।
यश्चाप्यल्पेन संतुष्टो लोकेऽस्मिन्मुक्त एव सः ॥ १२-२७७-३२॥
yaḥ paśyati sukhī tuṣṭo napaśyaṃśca vihanyate |
yaścāpyalpena saṃtuṣṭo loke'sminmukta eva saḥ || 12-277-32||

MHB 12-277-33

अग्नीषोमाविदं सर्वमिति यश्चानुपश्यति ।
न च संस्पृश्यते भावैरद्भुतैर्मुक्त एव सः ॥ १२-२७७-३३॥
agnīṣomāvidaṃ sarvamiti yaścānupaśyati |
na ca saṃspṛśyate bhāvairadbhutairmukta eva saḥ || 12-277-33||

MHB 12-277-34

पर्यङ्कशय्या भूमिश्च समाने यस्य देहिनः ।
शालयश्च कदन्नं च यस्य स्यान्मुक्त एव सः ॥ १२-२७७-३४॥
paryaṅkaśayyā bhūmiśca samāne yasya dehinaḥ |
śālayaśca kadannaṃ ca yasya syānmukta eva saḥ || 12-277-34||

MHB 12-277-35

क्षौमं च कुशचीरं च कौशेयं वल्कलानि च ।
आविकं चर्म च समं यस्य स्यान्मुक्त एव सः ॥ १२-२७७-३५॥
kṣaumaṃ ca kuśacīraṃ ca kauśeyaṃ valkalāni ca |
āvikaṃ carma ca samaṃ yasya syānmukta eva saḥ || 12-277-35||

MHB 12-277-36

पञ्चभूतसमुद्भूतं लोकं यश्चानुपश्यति ।
तथा च वर्तते दृष्ट्वा लोकेऽस्मिन्मुक्त एव सः ॥ १२-२७७-३६॥
pañcabhūtasamudbhūtaṃ lokaṃ yaścānupaśyati |
tathā ca vartate dṛṣṭvā loke'sminmukta eva saḥ || 12-277-36||

MHB 12-277-37

सुखदुःखे समे यस्य लाभालाभौ जयाजयौ ।
इच्छाद्वेषौ भयोद्वेगौ सर्वथा मुक्त एव सः ॥ १२-२७७-३७॥
sukhaduḥkhe same yasya lābhālābhau jayājayau |
icchādveṣau bhayodvegau sarvathā mukta eva saḥ || 12-277-37||

MHB 12-277-38

रक्तमूत्रपुरीषाणां दोषाणां संचयं तथा ।
शरीरं दोषबहुलं दृष्ट्वा चेदं विमुच्यते ॥ १२-२७७-३८॥
raktamūtrapurīṣāṇāṃ doṣāṇāṃ saṃcayaṃ tathā |
śarīraṃ doṣabahulaṃ dṛṣṭvā cedaṃ vimucyate || 12-277-38||

MHB 12-277-39

वलीपलितसंयोगं कार्श्यं वैवर्ण्यमेव च ।
कुब्जभावं च जरया यः पश्यति स मुच्यते ॥ १२-२७७-३९॥
valīpalitasaṃyogaṃ kārśyaṃ vaivarṇyameva ca |
kubjabhāvaṃ ca jarayā yaḥ paśyati sa mucyate || 12-277-39||

MHB 12-277-40

पुंस्त्वोपघातं कालेन दर्शनोपरमं तथा ।
बाधिर्यं प्राणमन्दत्वं यः पश्यति स मुच्यते ॥ १२-२७७-४०॥
puṃstvopaghātaṃ kālena darśanoparamaṃ tathā |
bādhiryaṃ prāṇamandatvaṃ yaḥ paśyati sa mucyate || 12-277-40||

MHB 12-277-41

गतानृषींस्तथा देवानसुरांश्च तथा गतान् ।
लोकादस्मात्परं लोकं यः पश्यति स मुच्यते ॥ १२-२७७-४१॥
gatānṛṣīṃstathā devānasurāṃśca tathā gatān |
lokādasmātparaṃ lokaṃ yaḥ paśyati sa mucyate || 12-277-41||

MHB 12-277-42

प्रभावैरन्वितास्तैस्तैः पार्थिवेन्द्राः सहस्रशः ।
ये गताः पृथिवीं त्यक्त्वा इति ज्ञात्वा विमुच्यते ॥ १२-२७७-४२॥
prabhāvairanvitāstaistaiḥ pārthivendrāḥ sahasraśaḥ |
ye gatāḥ pṛthivīṃ tyaktvā iti jñātvā vimucyate || 12-277-42||

MHB 12-277-43

अर्थांश्च दुर्लभाँल्लोके क्लेशांश्च सुलभांस्तथा ।
दुःखं चैव कुटुम्बार्थे यः पश्यति स मुच्यते ॥ १२-२७७-४३॥
arthāṃśca durlabhā~lloke kleśāṃśca sulabhāṃstathā |
duḥkhaṃ caiva kuṭumbārthe yaḥ paśyati sa mucyate || 12-277-43||

MHB 12-277-44

अपत्यानां च वैगुण्यं जनं विगुणमेव च ।
पश्यन्भूयिष्ठशो लोके को मोक्षं नाभिपूजयेत् ॥ १२-२७७-४४॥
apatyānāṃ ca vaiguṇyaṃ janaṃ viguṇameva ca |
paśyanbhūyiṣṭhaśo loke ko mokṣaṃ nābhipūjayet || 12-277-44||

MHB 12-277-45

शास्त्राल्लोकाच्च यो बुद्धः सर्वं पश्यति मानवः ।
असारमिव मानुष्यं सर्वथा मुक्त एव सः ॥ १२-२७७-४५॥
śāstrāllokācca yo buddhaḥ sarvaṃ paśyati mānavaḥ |
asāramiva mānuṣyaṃ sarvathā mukta eva saḥ || 12-277-45||

MHB 12-277-46

एतच्छ्रुत्वा मम वचो भवांश्चरतु मुक्तवत् ।
गार्हस्थ्ये यदि ते मोक्षे कृता बुद्धिरविक्लवा ॥ १२-२७७-४६॥
etacchrutvā mama vaco bhavāṃścaratu muktavat |
gārhasthye yadi te mokṣe kṛtā buddhiraviklavā || 12-277-46||

MHB 12-277-47

तत्तस्य वचनं श्रुत्वा सम्यक्स पृथिवीपतिः ।
मोक्षजैश्च गुणैर्युक्तः पालयामास च प्रजाः ॥ १२-२७७-४७॥
tattasya vacanaṃ śrutvā samyaksa pṛthivīpatiḥ |
mokṣajaiśca guṇairyuktaḥ pālayāmāsa ca prajāḥ || 12-277-47||

Adhyaya: 278/353 (38)

MHB 12-278-1

युधिष्ठिर उवाच ।
तिष्ठते मे सदा तात कौतूहलमिदं हृदि ।
तदहं श्रोतुमिच्छामि त्वत्तः कुरुपितामह ॥ १२-२७८-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
tiṣṭhate me sadā tāta kautūhalamidaṃ hṛdi |
tadahaṃ śrotumicchāmi tvattaḥ kurupitāmaha || 12-278-1||

MHB 12-278-2

कथं देवर्षिरुशना सदा काव्यो महामतिः ।
असुराणां प्रियकरः सुराणामप्रिये रतः ॥ १२-२७८-२॥
kathaṃ devarṣiruśanā sadā kāvyo mahāmatiḥ |
asurāṇāṃ priyakaraḥ surāṇāmapriye rataḥ || 12-278-2||

MHB 12-278-3

वर्धयामास तेजश्च किमर्थममितौजसाम् ।
नित्यं वैरनिबद्धाश्च दानवाः सुरसत्तमैः ॥ १२-२७८-३॥
vardhayāmāsa tejaśca kimarthamamitaujasām |
nityaṃ vairanibaddhāśca dānavāḥ surasattamaiḥ || 12-278-3||

MHB 12-278-4

कथं चाप्युशना प्राप शुक्रत्वममरद्युतिः ।
ऋद्धिं च स कथं प्राप्तः सर्वमेतद्ब्रवीहि मे ॥ १२-२७८-४॥
kathaṃ cāpyuśanā prāpa śukratvamamaradyutiḥ |
ṛddhiṃ ca sa kathaṃ prāptaḥ sarvametadbravīhi me || 12-278-4||

MHB 12-278-5

न याति च स तेजस्वी मध्येन नभसः कथम् ।
एतदिच्छामि विज्ञातुं निखिलेन पितामह ॥ १२-२७८-५॥
na yāti ca sa tejasvī madhyena nabhasaḥ katham |
etadicchāmi vijñātuṃ nikhilena pitāmaha || 12-278-5||

MHB 12-278-6

भीष्म उवाच ।
शृणु राजन्नवहितः सर्वमेतद्यथातथम् ।
यथामति यथा चैतच्छ्रुतपूर्वं मयानघ ॥ १२-२७८-६॥
bhīṣma uvāca |
śṛṇu rājannavahitaḥ sarvametadyathātatham |
yathāmati yathā caitacchrutapūrvaṃ mayānagha || 12-278-6||

MHB 12-278-7

एष भार्गवदायादो मुनिः सत्यो दृढव्रतः ।
असुराणां प्रियकरो निमित्ते करुणात्मके ॥ १२-२७८-७॥
eṣa bhārgavadāyādo muniḥ satyo dṛḍhavrataḥ |
asurāṇāṃ priyakaro nimitte karuṇātmake || 12-278-7||

MHB 12-278-8

इन्द्रोऽथ धनदो राजा यक्षरक्षोधिपः स च ।
प्रभविष्णुश्च कोशस्य जगतश्च तथा प्रभुः ॥ १२-२७८-८॥
indro'tha dhanado rājā yakṣarakṣodhipaḥ sa ca |
prabhaviṣṇuśca kośasya jagataśca tathā prabhuḥ || 12-278-8||

MHB 12-278-9

तस्यात्मानमथाविश्य योगसिद्धो महामुनिः ।
रुद्ध्वा धनपतिं देवं योगेन हृतवान्वसु ॥ १२-२७८-९॥
tasyātmānamathāviśya yogasiddho mahāmuniḥ |
ruddhvā dhanapatiṃ devaṃ yogena hṛtavānvasu || 12-278-9||

MHB 12-278-10

हृते धने ततः शर्म न लेभे धनदस्तथा ।
आपन्नमन्युः संविग्नः सोऽभ्यगात्सुरसत्तमम् ॥ १२-२७८-१०॥
hṛte dhane tataḥ śarma na lebhe dhanadastathā |
āpannamanyuḥ saṃvignaḥ so'bhyagātsurasattamam || 12-278-10||

MHB 12-278-11

निवेदयामास तदा शिवायामिततेजसे ।
देवश्रेष्ठाय रुद्राय सौम्याय बहुरूपिणे ॥ १२-२७८-११॥
nivedayāmāsa tadā śivāyāmitatejase |
devaśreṣṭhāya rudrāya saumyāya bahurūpiṇe || 12-278-11||

MHB 12-278-12

कुबेर उवाच ।
योगात्मकेनोशनसा रुद्ध्वा मम हृतं वसु ।
योगेनात्मगतिं कृत्वा निःसृतश्च महातपाः ॥ १२-२७८-१२॥
kubera uvāca |
yogātmakenośanasā ruddhvā mama hṛtaṃ vasu |
yogenātmagatiṃ kṛtvā niḥsṛtaśca mahātapāḥ || 12-278-12||

MHB 12-278-13

भीष्म उवाच ।
एतच्छ्रुत्वा ततः क्रुद्धो महायोगी महेश्वरः ।
संरक्तनयनो राजञ्शूलमादाय तस्थिवान् ॥ १२-२७८-१३॥
bhīṣma uvāca |
etacchrutvā tataḥ kruddho mahāyogī maheśvaraḥ |
saṃraktanayano rājañśūlamādāya tasthivān || 12-278-13||

MHB 12-278-14

क्वास्वौ क्वासाविति प्राह गृहीत्वा परमायुधम् ।
उशना दूरतस्तस्य बभौ ज्ञात्वा चिकीर्षितम् ॥ १२-२७८-१४॥
kvāsvau kvāsāviti prāha gṛhītvā paramāyudham |
uśanā dūratastasya babhau jñātvā cikīrṣitam || 12-278-14||

MHB 12-278-15

स महायोगिनो बुद्ध्वा तं रोषं वै महात्मनः ।
गतिमागमनं वेत्ति स्थानं वेत्ति ततः प्रभुः ॥ १२-२७८-१५॥
sa mahāyogino buddhvā taṃ roṣaṃ vai mahātmanaḥ |
gatimāgamanaṃ vetti sthānaṃ vetti tataḥ prabhuḥ || 12-278-15||

MHB 12-278-16

संचिन्त्योग्रेण तपसा महात्मानं महेश्वरम् ।
उशना योगसिद्धात्मा शूलाग्रे प्रत्यदृश्यत ॥ १२-२७८-१६॥
saṃcintyogreṇa tapasā mahātmānaṃ maheśvaram |
uśanā yogasiddhātmā śūlāgre pratyadṛśyata || 12-278-16||

MHB 12-278-17

विज्ञातरूपः स तदा तपःसिद्धेन धन्विना ।
ज्ञात्वा शूलं च देवेशः पाणिना समनामयत् ॥ १२-२७८-१७॥
vijñātarūpaḥ sa tadā tapaḥsiddhena dhanvinā |
jñātvā śūlaṃ ca deveśaḥ pāṇinā samanāmayat || 12-278-17||

MHB 12-278-18

आनतेनाथ शूलेन पाणिनामिततेजसा ।
पिनाकमिति चोवाच शूलमुग्रायुधः प्रभुः ॥ १२-२७८-१८॥
ānatenātha śūlena pāṇināmitatejasā |
pinākamiti covāca śūlamugrāyudhaḥ prabhuḥ || 12-278-18||

MHB 12-278-19

पाणिमध्यगतं दृष्ट्वा भार्गवं तमुमापतिः ।
आस्यं विवृत्य ककुदी पाणिं संप्राक्षिपच्छनैः ॥ १२-२७८-१९॥
pāṇimadhyagataṃ dṛṣṭvā bhārgavaṃ tamumāpatiḥ |
āsyaṃ vivṛtya kakudī pāṇiṃ saṃprākṣipacchanaiḥ || 12-278-19||

MHB 12-278-20

स तु प्रविष्ट उशना कोष्ठं माहेश्वरं प्रभुः ।
व्यचरच्चापि तत्रासौ महात्मा भृगुनन्दनः ॥ १२-२७८-२०॥
sa tu praviṣṭa uśanā koṣṭhaṃ māheśvaraṃ prabhuḥ |
vyacaraccāpi tatrāsau mahātmā bhṛgunandanaḥ || 12-278-20||

MHB 12-278-21

युधिष्ठिर उवाच ।
किमर्थं व्यचरद्राजन्नुशना तस्य धीमतः ।
जठरे देवदेवस्य किं चाकार्षीन्महाद्युतिः ॥ १२-२७८-२१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kimarthaṃ vyacaradrājannuśanā tasya dhīmataḥ |
jaṭhare devadevasya kiṃ cākārṣīnmahādyutiḥ || 12-278-21||

MHB 12-278-22

भीष्म उवाच ।
पुरा सोऽन्तर्जलगतः स्थाणुभूतो महाव्रतः ।
वर्षाणामभवद्राजन्प्रयुतान्यर्बुदानि च ॥ १२-२७८-२२॥
bhīṣma uvāca |
purā so'ntarjalagataḥ sthāṇubhūto mahāvrataḥ |
varṣāṇāmabhavadrājanprayutānyarbudāni ca || 12-278-22||

MHB 12-278-23

उदतिष्ठत्तपस्तप्त्वा दुश्चरं स महाह्रदात् ।
ततो देवातिदेवस्तं ब्रह्मा समुपसर्पत ॥ १२-२७८-२३॥
udatiṣṭhattapastaptvā duścaraṃ sa mahāhradāt |
tato devātidevastaṃ brahmā samupasarpata || 12-278-23||

MHB 12-278-24

तपोवृद्धिमपृच्छच्च कुशलं चैनमव्ययम् ।
तपः सुचीर्णमिति च प्रोवाच वृषभध्वजः ॥ १२-२७८-२४॥
tapovṛddhimapṛcchacca kuśalaṃ cainamavyayam |
tapaḥ sucīrṇamiti ca provāca vṛṣabhadhvajaḥ || 12-278-24||

MHB 12-278-25

तत्संयोगेन वृद्धिं चाप्यपश्यत्स तु शंकरः ।
महामतिरचिन्त्यात्मा सत्यधर्मरतः सदा ॥ १२-२७८-२५॥
tatsaṃyogena vṛddhiṃ cāpyapaśyatsa tu śaṃkaraḥ |
mahāmatiracintyātmā satyadharmarataḥ sadā || 12-278-25||

MHB 12-278-26

स तेनाढ्यो महायोगी तपसा च धनेन च ।
व्यराजत महाराज त्रिषु लोकेषु वीर्यवान् ॥ १२-२७८-२६॥
sa tenāḍhyo mahāyogī tapasā ca dhanena ca |
vyarājata mahārāja triṣu lokeṣu vīryavān || 12-278-26||

MHB 12-278-27

ततः पिनाकी योगात्मा ध्यानयोगं समाविशत् ।
उशना तु समुद्विग्नो निलिल्ये जठरे ततः ॥ १२-२७८-२७॥
tataḥ pinākī yogātmā dhyānayogaṃ samāviśat |
uśanā tu samudvigno nililye jaṭhare tataḥ || 12-278-27||

MHB 12-278-28

तुष्टाव च महायोगी देवं तत्रस्थ एव च ।
निःसारं काङ्क्षमाणस्तु तेजसा प्रत्यहन्यत ॥ १२-२७८-२८॥
tuṣṭāva ca mahāyogī devaṃ tatrastha eva ca |
niḥsāraṃ kāṅkṣamāṇastu tejasā pratyahanyata || 12-278-28||

MHB 12-278-29

उशना तु तदोवाच जठरस्थो महामुनिः ।
प्रसादं मे कुरुष्वेति पुनः पुनररिंदम ॥ १२-२७८-२९॥
uśanā tu tadovāca jaṭharastho mahāmuniḥ |
prasādaṃ me kuruṣveti punaḥ punarariṃdama || 12-278-29||

MHB 12-278-30

तमुवाच महादेवो गच्छ शिश्नेन मोक्षणम् ।
इति स्रोतांसि सर्वाणि रुद्ध्वा त्रिदशपुंगवः ॥ १२-२७८-३०॥
tamuvāca mahādevo gaccha śiśnena mokṣaṇam |
iti srotāṃsi sarvāṇi ruddhvā tridaśapuṃgavaḥ || 12-278-30||

MHB 12-278-31

अपश्यमानः स द्वारं सर्वतःपिहितो मुनिः ।
पर्यक्रामद्दह्यमान इतश्चेतश्च तेजसा ॥ १२-२७८-३१॥
apaśyamānaḥ sa dvāraṃ sarvataḥpihito muniḥ |
paryakrāmaddahyamāna itaścetaśca tejasā || 12-278-31||

MHB 12-278-32

स विनिष्क्रम्य शिश्नेन शुक्रत्वमभिपेदिवान् ।
कार्येण तेन नभसो नागच्छत च मध्यतः ॥ १२-२७८-३२॥
sa viniṣkramya śiśnena śukratvamabhipedivān |
kāryeṇa tena nabhaso nāgacchata ca madhyataḥ || 12-278-32||

MHB 12-278-33

निष्क्रान्तमथ तं दृष्ट्वा ज्वलन्तमिव तेजसा ।
भवो रोषसमाविष्टः शूलोद्यतकरः स्थितः ॥ १२-२७८-३३॥
niṣkrāntamatha taṃ dṛṣṭvā jvalantamiva tejasā |
bhavo roṣasamāviṣṭaḥ śūlodyatakaraḥ sthitaḥ || 12-278-33||

MHB 12-278-34

न्यवारयत तं देवी क्रुद्धं पशुपतिं पतिम् ।
पुत्रत्वमगमद्देव्या वारिते शंकरे च सः ॥ १२-२७८-३४॥
nyavārayata taṃ devī kruddhaṃ paśupatiṃ patim |
putratvamagamaddevyā vārite śaṃkare ca saḥ || 12-278-34||

MHB 12-278-35

देव्युवाच ।
हिंसनीयस्त्वया नैष मम पुत्रत्वमागतः ।
न हि देवोदरात्कश्चिन्निःसृतो नाशमर्छति ॥ १२-२७८-३५॥
devyuvāca |
hiṃsanīyastvayā naiṣa mama putratvamāgataḥ |
na hi devodarātkaścinniḥsṛto nāśamarchati || 12-278-35||

MHB 12-278-36

भीष्म उवाच ।
ततः प्रीतोऽभवद्देव्याः प्रहसंश्चेदमब्रवीत् ।
गच्छत्वेष यथाकाममिति राजन्पुनः पुनः ॥ १२-२७८-३६॥
bhīṣma uvāca |
tataḥ prīto'bhavaddevyāḥ prahasaṃścedamabravīt |
gacchatveṣa yathākāmamiti rājanpunaḥ punaḥ || 12-278-36||

MHB 12-278-37

ततः प्रणम्य वरदं देवं देवीमुमां तथा ।
उशना प्राप तद्धीमान्गतिमिष्टां महामुनिः ॥ १२-२७८-३७॥
tataḥ praṇamya varadaṃ devaṃ devīmumāṃ tathā |
uśanā prāpa taddhīmāngatimiṣṭāṃ mahāmuniḥ || 12-278-37||

MHB 12-278-38

एतत्ते कथितं तात भार्गवस्य महात्मनः ।
चरितं भरतश्रेष्ठ यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ १२-२७८-३८॥
etatte kathitaṃ tāta bhārgavasya mahātmanaḥ |
caritaṃ bharataśreṣṭha yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi || 12-278-38||

Adhyaya: 279/353 (25)

MHB 12-279-1

युधिष्ठिर उवाच ।
अतः परं महाबाहो यच्छ्रेयस्तद्वदस्व मे ।
न तृप्याम्यमृतस्येव वचसस्ते पितामह ॥ १२-२७९-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
ataḥ paraṃ mahābāho yacchreyastadvadasva me |
na tṛpyāmyamṛtasyeva vacasaste pitāmaha || 12-279-1||

MHB 12-279-2

किं कर्म पुरुषः कृत्वा शुभं पुरुषसत्तम ।
श्रेयः परमवाप्नोति प्रेत्य चेह च तद्वद ॥ १२-२७९-२॥
kiṃ karma puruṣaḥ kṛtvā śubhaṃ puruṣasattama |
śreyaḥ paramavāpnoti pretya ceha ca tadvada || 12-279-2||

MHB 12-279-3

भीष्म उवाच ।
अत्र ते वर्तयिष्यामि यथा पूर्वं महायशाः ।
पराशरं महात्मानं पप्रच्छ जनको नृपः ॥ १२-२७९-३॥
bhīṣma uvāca |
atra te vartayiṣyāmi yathā pūrvaṃ mahāyaśāḥ |
parāśaraṃ mahātmānaṃ papraccha janako nṛpaḥ || 12-279-3||

MHB 12-279-4

किं श्रेयः सर्वभूतानामस्मिँल्लोके परत्र च ।
यद्भवेत्प्रतिपत्तव्यं तद्भवान्प्रब्रवीतु मे ॥ १२-२७९-४॥
kiṃ śreyaḥ sarvabhūtānāmasmi~lloke paratra ca |
yadbhavetpratipattavyaṃ tadbhavānprabravītu me || 12-279-4||

MHB 12-279-5

ततः स तपसा युक्तः सर्वधर्मविधानवित् ।
नृपायानुग्रहमना मुनिर्वाक्यमथाब्रवीत् ॥ १२-२७९-५॥
tataḥ sa tapasā yuktaḥ sarvadharmavidhānavit |
nṛpāyānugrahamanā munirvākyamathābravīt || 12-279-5||

MHB 12-279-6

धर्म एव कृतः श्रेयानिह लोके परत्र च ।
तस्माद्धि परमं नास्ति यथा प्राहुर्मनीषिणः ॥ १२-२७९-६॥
dharma eva kṛtaḥ śreyāniha loke paratra ca |
tasmāddhi paramaṃ nāsti yathā prāhurmanīṣiṇaḥ || 12-279-6||

MHB 12-279-7

प्रतिपद्य नरो धर्मं स्वर्गलोके महीयते ।
धर्मात्मकः कर्मविधिर्देहिनां नृपसत्तम ।
तस्मिन्नाश्रमिणः सन्तः स्वकर्माणीह कुर्वते ॥ १२-२७९-७॥
pratipadya naro dharmaṃ svargaloke mahīyate |
dharmātmakaḥ karmavidhirdehināṃ nṛpasattama |
tasminnāśramiṇaḥ santaḥ svakarmāṇīha kurvate || 12-279-7||

MHB 12-279-8

चतुर्विधा हि लोकस्य यात्रा तात विधीयते ।
मर्त्या यत्रावतिष्ठन्ते सा च कामात्प्रवर्तते ॥ १२-२७९-८॥
caturvidhā hi lokasya yātrā tāta vidhīyate |
martyā yatrāvatiṣṭhante sā ca kāmātpravartate || 12-279-8||

MHB 12-279-9

सुकृतासुकृतं कर्म निषेव्य विविधैः क्रमैः ।
दशार्धप्रविभक्तानां भूतानां बहुधा गतिः ॥ १२-२७९-९॥
sukṛtāsukṛtaṃ karma niṣevya vividhaiḥ kramaiḥ |
daśārdhapravibhaktānāṃ bhūtānāṃ bahudhā gatiḥ || 12-279-9||

MHB 12-279-10

सौवर्णं राजतं वापि यथा भाण्डं निषिच्यते ।
तथा निषिच्यते जन्तुः पूर्वकर्मवशानुगः ॥ १२-२७९-१०॥
sauvarṇaṃ rājataṃ vāpi yathā bhāṇḍaṃ niṣicyate |
tathā niṣicyate jantuḥ pūrvakarmavaśānugaḥ || 12-279-10||

MHB 12-279-11

नाबीजाज्जायते किंचिन्नाकृत्वा सुखमेधते ।
सुकृती विन्दति सुखं प्राप्य देहक्षयं नरः ॥ १२-२७९-११॥
nābījājjāyate kiṃcinnākṛtvā sukhamedhate |
sukṛtī vindati sukhaṃ prāpya dehakṣayaṃ naraḥ || 12-279-11||

MHB 12-279-12

दैवं तात न पश्यामि नास्ति दैवस्य साधनम् ।
स्वभावतो हि संसिद्धा देवगन्धर्वदानवाः ॥ १२-२७९-१२॥
daivaṃ tāta na paśyāmi nāsti daivasya sādhanam |
svabhāvato hi saṃsiddhā devagandharvadānavāḥ || 12-279-12||

MHB 12-279-13

प्रेत्य जातिकृतं कर्म न स्मरन्ति सदा जनाः ।
ते वै तस्य फलप्राप्तौ कर्म चापि चतुर्विधम् ॥ १२-२७९-१३॥
pretya jātikṛtaṃ karma na smaranti sadā janāḥ |
te vai tasya phalaprāptau karma cāpi caturvidham || 12-279-13||

MHB 12-279-14

लोकयात्राश्रयश्चैव शब्दो वेदाश्रयः कृतः ।
शान्त्यर्थं मनसस्तात नैतद्वृद्धानुशासनम् ॥ १२-२७९-१४॥
lokayātrāśrayaścaiva śabdo vedāśrayaḥ kṛtaḥ |
śāntyarthaṃ manasastāta naitadvṛddhānuśāsanam || 12-279-14||

MHB 12-279-15

चक्षुषा मनसा वाचा कर्मणा च चतुर्विधम् ।
कुरुते यादृशं कर्म तादृशं प्रतिपद्यते ॥ १२-२७९-१५॥
cakṣuṣā manasā vācā karmaṇā ca caturvidham |
kurute yādṛśaṃ karma tādṛśaṃ pratipadyate || 12-279-15||

MHB 12-279-16

निरन्तरं च मिश्रं च फलते कर्म पार्थिव ।
कल्याणं यदि वा पापं न तु नाशोऽस्य विद्यते ॥ १२-२७९-१६॥
nirantaraṃ ca miśraṃ ca phalate karma pārthiva |
kalyāṇaṃ yadi vā pāpaṃ na tu nāśo'sya vidyate || 12-279-16||

MHB 12-279-17

कदाचित्सुकृतं तात कूटस्थमिव तिष्ठति ।
मज्जमानस्य संसारे यावद्दुःखाद्विमुच्यते ॥ १२-२७९-१७॥
kadācitsukṛtaṃ tāta kūṭasthamiva tiṣṭhati |
majjamānasya saṃsāre yāvadduḥkhādvimucyate || 12-279-17||

MHB 12-279-18

ततो दुःखक्षयं कृत्वा सुकृतं कर्म सेवते ।
सुकृतक्षयाद्दुष्कृतं च तद्विद्धि मनुजाधिप ॥ १२-२७९-१८॥
tato duḥkhakṣayaṃ kṛtvā sukṛtaṃ karma sevate |
sukṛtakṣayādduṣkṛtaṃ ca tadviddhi manujādhipa || 12-279-18||

MHB 12-279-19

दमः क्षमा धृतिस्तेजः संतोषः सत्यवादिता ।
ह्रीरहिंसाव्यसनिता दाक्ष्यं चेति सुखावहाः ॥ १२-२७९-१९॥
damaḥ kṣamā dhṛtistejaḥ saṃtoṣaḥ satyavāditā |
hrīrahiṃsāvyasanitā dākṣyaṃ ceti sukhāvahāḥ || 12-279-19||

MHB 12-279-20

दुष्कृते सुकृते वापि न जन्तुरयतो भवेत् ।
नित्यं मनःसमाधाने प्रयतेत विचक्षणः ॥ १२-२७९-२०॥
duṣkṛte sukṛte vāpi na janturayato bhavet |
nityaṃ manaḥsamādhāne prayateta vicakṣaṇaḥ || 12-279-20||

MHB 12-279-21

नायं परस्य सुकृतं दुष्कृतं वापि सेवते ।
करोति यादृशं कर्म तादृशं प्रतिपद्यते ॥ १२-२७९-२१॥
nāyaṃ parasya sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ vāpi sevate |
karoti yādṛśaṃ karma tādṛśaṃ pratipadyate || 12-279-21||

MHB 12-279-22

सुखदुःखे समाधाय पुमानन्येन गच्छति ।
अन्येनैव जनः सर्वः संगतो यश्च पार्थिव ॥ १२-२७९-२२॥
sukhaduḥkhe samādhāya pumānanyena gacchati |
anyenaiva janaḥ sarvaḥ saṃgato yaśca pārthiva || 12-279-22||

MHB 12-279-23

परेषां यदसूयेत न तत्कुर्यात्स्वयं नरः ।
यो ह्यसूयुस्तथायुक्तः सोऽवहासं नियच्छति ॥ १२-२७९-२३॥
pareṣāṃ yadasūyeta na tatkuryātsvayaṃ naraḥ |
yo hyasūyustathāyuktaḥ so'vahāsaṃ niyacchati || 12-279-23||

MHB 12-279-24

भीरू राजन्यो ब्राह्मणः सर्वभक्षो वैश्योऽनीहावान्हीनवर्णोऽलसश्च ।
विद्वांश्चाशीलो वृत्तहीनः कुलीनः सत्याद्भ्रष्टो ब्राह्मणः स्त्री च दुष्टा ॥ १२-२७९-२४॥
bhīrū rājanyo brāhmaṇaḥ sarvabhakṣo vaiśyo'nīhāvānhīnavarṇo'lasaśca |
vidvāṃścāśīlo vṛttahīnaḥ kulīnaḥ satyādbhraṣṭo brāhmaṇaḥ strī ca duṣṭā || 12-279-24||

MHB 12-279-25

रागी मुक्तः पचमानोऽऽत्महेतोर्मूर्खो वक्ता नृपहीनं च राष्ट्रम् ।
एते सर्वे शोच्यतां यान्ति राजन्यश्चायुक्तः स्नेहहीनः प्रजासु ॥ १२-२७९-२५॥
rāgī muktaḥ pacamāno''tmahetormūrkho vaktā nṛpahīnaṃ ca rāṣṭram |
ete sarve śocyatāṃ yānti rājanyaścāyuktaḥ snehahīnaḥ prajāsu || 12-279-25||

Adhyaya: 280/353 (23)

MHB 12-280-1

पराशर उवाच ।
मनोरथरथं प्राप्य इन्द्रियार्थहयं नरः ।
रश्मिभिर्ज्ञानसंभूतैर्यो गच्छति स बुद्धिमान् ॥ १२-२८०-१॥
parāśara uvāca |
manoratharathaṃ prāpya indriyārthahayaṃ naraḥ |
raśmibhirjñānasaṃbhūtairyo gacchati sa buddhimān || 12-280-1||

MHB 12-280-2

सेवाश्रितेन मनसा वृत्तिहीनस्य शस्यते ।
द्विजातिहस्तान्निर्वृत्ता न तु तुल्यात्परस्परम् ॥ १२-२८०-२॥
sevāśritena manasā vṛttihīnasya śasyate |
dvijātihastānnirvṛttā na tu tulyātparasparam || 12-280-2||

MHB 12-280-3

आयुर्नसुलभं लब्ध्वा नावकर्षेद्विशां पते ।
उत्कर्षार्थं प्रयतते नरः पुण्येन कर्मणा ॥ १२-२८०-३॥
āyurnasulabhaṃ labdhvā nāvakarṣedviśāṃ pate |
utkarṣārthaṃ prayatate naraḥ puṇyena karmaṇā || 12-280-3||

MHB 12-280-4

वर्णेभ्योऽपि परिभ्रष्टः स वै संमानमर्हति ।
न तु यः सत्क्रियां प्राप्य राजसं कर्म सेवते ॥ १२-२८०-४॥
varṇebhyo'pi paribhraṣṭaḥ sa vai saṃmānamarhati |
na tu yaḥ satkriyāṃ prāpya rājasaṃ karma sevate || 12-280-4||

MHB 12-280-5

वर्णोत्कर्षमवाप्नोति नरः पुण्येन कर्मणा ।
दुर्लभं तमलब्धा हि हन्यात्पापेन कर्मणा ॥ १२-२८०-५॥
varṇotkarṣamavāpnoti naraḥ puṇyena karmaṇā |
durlabhaṃ tamalabdhā hi hanyātpāpena karmaṇā || 12-280-5||

MHB 12-280-6

अज्ञानाद्धि कृतं पापं तपसैवाभिनिर्णुदेत् ।
पापं हि कर्म फलति पापमेव स्वयं कृतम् ।
तस्मात्पापं न सेवेत कर्म दुःखफलोदयम् ॥ १२-२८०-६॥
ajñānāddhi kṛtaṃ pāpaṃ tapasaivābhinirṇudet |
pāpaṃ hi karma phalati pāpameva svayaṃ kṛtam |
tasmātpāpaṃ na seveta karma duḥkhaphalodayam || 12-280-6||

MHB 12-280-7

पापानुबन्धं यत्कर्म यद्यपि स्यान्महाफलम् ।
न तत्सेवेत मेधावी शुचिः कुसलिलं यथा ॥ १२-२८०-७॥
pāpānubandhaṃ yatkarma yadyapi syānmahāphalam |
na tatseveta medhāvī śuciḥ kusalilaṃ yathā || 12-280-7||

MHB 12-280-8

किंकष्टमनुपश्यामि फलं पापस्य कर्मणः ।
प्रत्यापन्नस्य हि सतो नात्मा तावद्विरोचते ॥ १२-२८०-८॥
kiṃkaṣṭamanupaśyāmi phalaṃ pāpasya karmaṇaḥ |
pratyāpannasya hi sato nātmā tāvadvirocate || 12-280-8||

MHB 12-280-9

प्रत्यापत्तिश्च यस्येह बालिशस्य न जायते ।
तस्यापि सुमहांस्तापः प्रस्थितस्योपजायते ॥ १२-२८०-९॥
pratyāpattiśca yasyeha bāliśasya na jāyate |
tasyāpi sumahāṃstāpaḥ prasthitasyopajāyate || 12-280-9||

MHB 12-280-10

विरक्तं शोध्यते वस्त्रं न तु कृष्णोपसंहितम् ।
प्रयत्नेन मनुष्येन्द्र पापमेवं निबोध मे ॥ १२-२८०-१०॥
viraktaṃ śodhyate vastraṃ na tu kṛṣṇopasaṃhitam |
prayatnena manuṣyendra pāpamevaṃ nibodha me || 12-280-10||

MHB 12-280-11

स्वयं कृत्वा तु यः पापं शुभमेवानुतिष्ठति ।
प्रायश्चित्तं नरः कर्तुमुभयं सोऽश्नुते पृथक् ॥ १२-२८०-११॥
svayaṃ kṛtvā tu yaḥ pāpaṃ śubhamevānutiṣṭhati |
prāyaścittaṃ naraḥ kartumubhayaṃ so'śnute pṛthak || 12-280-11||

MHB 12-280-12

अज्ञानात्तु कृतां हिंसामहिंसा व्यपकर्षति ।
ब्राह्मणाः शास्त्रनिर्देशादित्याहुर्ब्रह्मवादिनः ॥ १२-२८०-१२॥
ajñānāttu kṛtāṃ hiṃsāmahiṃsā vyapakarṣati |
brāhmaṇāḥ śāstranirdeśādityāhurbrahmavādinaḥ || 12-280-12||

MHB 12-280-13

तथा कामकृतं चास्य विहिंसैवापकर्षति ।
इत्याहुर्धर्मशास्त्रज्ञा ब्राह्मणा वेदपारगाः ॥ १२-२८०-१३॥
tathā kāmakṛtaṃ cāsya vihiṃsaivāpakarṣati |
ityāhurdharmaśāstrajñā brāhmaṇā vedapāragāḥ || 12-280-13||

MHB 12-280-14

अहं तु तावत्पश्यामि कर्म यद्वर्तते कृतम् ।
गुणयुक्तं प्रकाशं च पापेनानुपसंहितम् ॥ १२-२८०-१४॥
ahaṃ tu tāvatpaśyāmi karma yadvartate kṛtam |
guṇayuktaṃ prakāśaṃ ca pāpenānupasaṃhitam || 12-280-14||

MHB 12-280-15

यथा सूक्ष्माणि कर्माणि फलन्तीह यथातथम् ।
बुद्धियुक्तानि तानीह कृतानि मनसा सह ॥ १२-२८०-१५॥
yathā sūkṣmāṇi karmāṇi phalantīha yathātatham |
buddhiyuktāni tānīha kṛtāni manasā saha || 12-280-15||

MHB 12-280-16

भवत्यल्पफलं कर्म सेवितं नित्यमुल्बणम् ।
अबुद्धिपूर्वं धर्मज्ञ कृतमुग्रेण कर्मणा ॥ १२-२८०-१६॥
bhavatyalpaphalaṃ karma sevitaṃ nityamulbaṇam |
abuddhipūrvaṃ dharmajña kṛtamugreṇa karmaṇā || 12-280-16||

MHB 12-280-17

कृतानि यानि कर्माणि दैवतैर्मुनिभिस्तथा ।
नाचरेत्तानि धर्मात्मा श्रुत्वा चापि न कुत्सयेत् ॥ १२-२८०-१७॥
kṛtāni yāni karmāṇi daivatairmunibhistathā |
nācarettāni dharmātmā śrutvā cāpi na kutsayet || 12-280-17||

MHB 12-280-18

संचिन्त्य मनसा राजन्विदित्वा शक्तिमात्मनः ।
करोति यः शुभं कर्म स वै भद्राणि पश्यति ॥ १२-२८०-१८॥
saṃcintya manasā rājanviditvā śaktimātmanaḥ |
karoti yaḥ śubhaṃ karma sa vai bhadrāṇi paśyati || 12-280-18||

MHB 12-280-19

नवे कपाले सलिलं संन्यस्तं हीयते यथा ।
नवेतरे तथाभावं प्राप्नोति सुखभावितम् ॥ १२-२८०-१९॥
nave kapāle salilaṃ saṃnyastaṃ hīyate yathā |
navetare tathābhāvaṃ prāpnoti sukhabhāvitam || 12-280-19||

MHB 12-280-20

सतोयेऽन्यत्तु यत्तोयं तस्मिन्नेव प्रसिच्यते ।
वृद्धे वृद्धिमवाप्नोति सलिले सलिलं यथा ॥ १२-२८०-२०॥
satoye'nyattu yattoyaṃ tasminneva prasicyate |
vṛddhe vṛddhimavāpnoti salile salilaṃ yathā || 12-280-20||

MHB 12-280-21

एवं कर्माणि यानीह बुद्धियुक्तानि भूपते ।
नसमानीह हीनानि तानि पुण्यतमान्यपि ॥ १२-२८०-२१॥
evaṃ karmāṇi yānīha buddhiyuktāni bhūpate |
nasamānīha hīnāni tāni puṇyatamānyapi || 12-280-21||

MHB 12-280-22

राज्ञा जेतव्याः सायुधाश्चोन्नताश्च सम्यक्कर्तव्यं पालनं च प्रजानाम् ।
अग्निश्चेयो बहुभिश्चापि यज्ञैरन्ते मध्ये वा वनमाश्रित्य स्थेयम् ॥ १२-२८०-२२॥
rājñā jetavyāḥ sāyudhāśconnatāśca samyakkartavyaṃ pālanaṃ ca prajānām |
agniśceyo bahubhiścāpi yajñairante madhye vā vanamāśritya stheyam || 12-280-22||

MHB 12-280-23

दमान्वितः पुरुषो धर्मशीलो भूतानि चात्मानमिवानुपश्येत् ।
गरीयसः पूजयेदात्मशक्त्या सत्येन शीलेन सुखं नरेन्द्र ॥ १२-२८०-२३॥
damānvitaḥ puruṣo dharmaśīlo bhūtāni cātmānamivānupaśyet |
garīyasaḥ pūjayedātmaśaktyā satyena śīlena sukhaṃ narendra || 12-280-23||

Adhyaya: 281/353 (23)

MHB 12-281-1

पराशर उवाच ।
कः कस्य चोपकुरुते कश्च कस्मै प्रयच्छति ।
प्राणी करोत्ययं कर्म सर्वमात्मार्थमात्मना ॥ १२-२८१-१॥
parāśara uvāca |
kaḥ kasya copakurute kaśca kasmai prayacchati |
prāṇī karotyayaṃ karma sarvamātmārthamātmanā || 12-281-1||

MHB 12-281-2

गौरवेण परित्यक्तं निःस्नेहं परिवर्जयेत् ।
सोदर्यं भ्रातरमपि किमुतान्यं पृथग्जनम् ॥ १२-२८१-२॥
gauraveṇa parityaktaṃ niḥsnehaṃ parivarjayet |
sodaryaṃ bhrātaramapi kimutānyaṃ pṛthagjanam || 12-281-2||

MHB 12-281-3

विशिष्टस्य विशिष्टाच्च तुल्यौ दानप्रतिग्रहौ ।
तयोः पुण्यतरं दानं तद्द्विजस्य प्रयच्छतः ॥ १२-२८१-३॥
viśiṣṭasya viśiṣṭācca tulyau dānapratigrahau |
tayoḥ puṇyataraṃ dānaṃ taddvijasya prayacchataḥ || 12-281-3||

MHB 12-281-4

न्यायागतं धनं वर्णैर्न्यायेनैव विवर्धितम् ।
संरक्ष्यं यत्नमास्थाय धर्मार्थमिति निश्चयः ॥ १२-२८१-४॥
nyāyāgataṃ dhanaṃ varṇairnyāyenaiva vivardhitam |
saṃrakṣyaṃ yatnamāsthāya dharmārthamiti niścayaḥ || 12-281-4||

MHB 12-281-5

न धर्मार्थी नृशंसेन कर्मणा धनमर्जयेत् ।
शक्तितः सर्वकार्याणि कुर्यान्नर्द्धिमनुस्मरेत् ॥ १२-२८१-५॥
na dharmārthī nṛśaṃsena karmaṇā dhanamarjayet |
śaktitaḥ sarvakāryāṇi kuryānnarddhimanusmaret || 12-281-5||

MHB 12-281-6

अपो हि प्रयतः शीतास्तापिता ज्वलनेन वा ।
शक्तितोऽतिथये दत्त्वा क्षुधार्तायाश्नुते फलम् ॥ १२-२८१-६॥
apo hi prayataḥ śītāstāpitā jvalanena vā |
śaktito'tithaye dattvā kṣudhārtāyāśnute phalam || 12-281-6||

MHB 12-281-7

रन्तिदेवेन लोकेष्टा सिद्धिः प्राप्ता महात्मना ।
फलपत्रैरथो मूलैर्मुनीनर्चितवानसौ ॥ १२-२८१-७॥
rantidevena lokeṣṭā siddhiḥ prāptā mahātmanā |
phalapatrairatho mūlairmunīnarcitavānasau || 12-281-7||

MHB 12-281-8

तैरेव फलपत्रैश्च स माठरमतोषयत् ।
तस्माल्लेभे परं स्थानं शैब्योऽपि पृथिवीपतिः ॥ १२-२८१-८॥
taireva phalapatraiśca sa māṭharamatoṣayat |
tasmāllebhe paraṃ sthānaṃ śaibyo'pi pṛthivīpatiḥ || 12-281-8||

MHB 12-281-9

देवतातिथिभृत्येभ्यः पितृभ्योऽथात्मनस्तथा ।
ऋणवाञ्जायते मर्त्यस्तस्मादनृणतां व्रजेत् ॥ १२-२८१-९॥
devatātithibhṛtyebhyaḥ pitṛbhyo'thātmanastathā |
ṛṇavāñjāyate martyastasmādanṛṇatāṃ vrajet || 12-281-9||

MHB 12-281-10

स्वाध्यायेन महर्षिभ्यो देवेभ्यो यज्ञकर्मणा ।
पितृभ्यः श्राद्धदानेन नृणामभ्यर्चनेन च ॥ १२-२८१-१०॥
svādhyāyena maharṣibhyo devebhyo yajñakarmaṇā |
pitṛbhyaḥ śrāddhadānena nṛṇāmabhyarcanena ca || 12-281-10||

MHB 12-281-11

वाचः शेषावहार्येण पालनेनात्मनोऽपि च ।
यथावद्भृत्यवर्गस्य चिकीर्षेद्धर्ममादितः ॥ १२-२८१-११॥
vācaḥ śeṣāvahāryeṇa pālanenātmano'pi ca |
yathāvadbhṛtyavargasya cikīrṣeddharmamāditaḥ || 12-281-11||

MHB 12-281-12

प्रयत्नेन च संसिद्धा धनैरपि विवर्जिताः ।
सम्यग्घुत्वा हुतवहं मुनयः सिद्धिमागताः ॥ १२-२८१-१२॥
prayatnena ca saṃsiddhā dhanairapi vivarjitāḥ |
samyagghutvā hutavahaṃ munayaḥ siddhimāgatāḥ || 12-281-12||

MHB 12-281-13

विश्वामित्रस्य पुत्रत्वमृचीकतनयोऽगमत् ।
ऋग्भिः स्तुत्वा महाभागो देवान्वै यज्ञभागिनः ॥ १२-२८१-१३॥
viśvāmitrasya putratvamṛcīkatanayo'gamat |
ṛgbhiḥ stutvā mahābhāgo devānvai yajñabhāginaḥ || 12-281-13||

MHB 12-281-14

गतः शुक्रत्वमुशना देवदेवप्रसादनात् ।
देवीं स्तुत्वा तु गगने मोदते तेजसा वृतः ॥ १२-२८१-१४॥
gataḥ śukratvamuśanā devadevaprasādanāt |
devīṃ stutvā tu gagane modate tejasā vṛtaḥ || 12-281-14||

MHB 12-281-15

असितो देवलश्चैव तथा नारदपर्वतौ ।
कक्षीवाञ्जामदग्न्यश्च रामस्ताण्ड्यस्तथांशुमान् ॥ १२-२८१-१५॥
asito devalaścaiva tathā nāradaparvatau |
kakṣīvāñjāmadagnyaśca rāmastāṇḍyastathāṃśumān || 12-281-15||

MHB 12-281-16

वसिष्ठो जमदग्निश्च विश्वामित्रोऽत्रिरेव च ।
भरद्वाजो हरिश्मश्रुः कुण्डधारः श्रुतश्रवाः ॥ १२-२८१-१६॥
vasiṣṭho jamadagniśca viśvāmitro'trireva ca |
bharadvājo hariśmaśruḥ kuṇḍadhāraḥ śrutaśravāḥ || 12-281-16||

MHB 12-281-17

एते महर्षयः स्तुत्वा विष्णुमृग्भिः समाहिताः ।
लेभिरे तपसा सिद्धिं प्रसादात्तस्य धीमतः ॥ १२-२८१-१७॥
ete maharṣayaḥ stutvā viṣṇumṛgbhiḥ samāhitāḥ |
lebhire tapasā siddhiṃ prasādāttasya dhīmataḥ || 12-281-17||

MHB 12-281-18

अनर्हाश्चार्हतां प्राप्ताः सन्तः स्तुत्वा तमेव ह ।
न तु वृद्धिमिहान्विच्छेत्कर्म कृत्वा जुगुप्सितम् ॥ १२-२८१-१८॥
anarhāścārhatāṃ prāptāḥ santaḥ stutvā tameva ha |
na tu vṛddhimihānvicchetkarma kṛtvā jugupsitam || 12-281-18||

MHB 12-281-19

येऽर्था धर्मेण ते सत्या येऽधर्मेण धिगस्तु तान् ।
धर्मं वै शाश्वतं लोके न जह्याद्धनकाङ्क्षया ॥ १२-२८१-१९॥
ye'rthā dharmeṇa te satyā ye'dharmeṇa dhigastu tān |
dharmaṃ vai śāśvataṃ loke na jahyāddhanakāṅkṣayā || 12-281-19||

MHB 12-281-20

आहिताग्निर्हि धर्मात्मा यः स पुण्यकृदुत्तमः ।
वेदा हि सर्वे राजेन्द्र स्थितास्त्रिष्वग्निषु प्रभो ॥ १२-२८१-२०॥
āhitāgnirhi dharmātmā yaḥ sa puṇyakṛduttamaḥ |
vedā hi sarve rājendra sthitāstriṣvagniṣu prabho || 12-281-20||

MHB 12-281-21

स चाप्यग्न्याहितो विप्रः क्रिया यस्य न हीयते ।
श्रेयो ह्यनाहिताग्नित्वमग्निहोत्रं न निष्क्रियम् ॥ १२-२८१-२१॥
sa cāpyagnyāhito vipraḥ kriyā yasya na hīyate |
śreyo hyanāhitāgnitvamagnihotraṃ na niṣkriyam || 12-281-21||

MHB 12-281-22

अग्निरात्मा च माता च पिता जनयिता तथा ।
गुरुश्च नरशार्दूल परिचर्या यथातथम् ॥ १२-२८१-२२॥
agnirātmā ca mātā ca pitā janayitā tathā |
guruśca naraśārdūla paricaryā yathātatham || 12-281-22||

MHB 12-281-23

मानं त्यक्त्वा यो नरो वृद्धसेवी विद्वान्क्लीबः पश्यति प्रीतियोगात् ।
दाक्ष्येणाहीनो धर्मयुक्तो नदान्तो लोकेऽस्मिन्वै पूज्यते सद्भिरार्यः ॥ १२-२८१-२३॥
mānaṃ tyaktvā yo naro vṛddhasevī vidvānklībaḥ paśyati prītiyogāt |
dākṣyeṇāhīno dharmayukto nadānto loke'sminvai pūjyate sadbhirāryaḥ || 12-281-23||

Adhyaya: 282/353 (21)

MHB 12-282-1

पराशर उवाच ।
वृत्तिः सकाशाद्वर्णेभ्यस्त्रिभ्यो हीनस्य शोभना ।
प्रीत्योपनीता निर्दिष्टा धर्मिष्ठान्कुरुते सदा ॥ १२-२८२-१॥
parāśara uvāca |
vṛttiḥ sakāśādvarṇebhyastribhyo hīnasya śobhanā |
prītyopanītā nirdiṣṭā dharmiṣṭhānkurute sadā || 12-282-1||

MHB 12-282-2

वृत्तिश्चेन्नास्ति शूद्रस्य पितृपैतामही ध्रुवा ।
न वृत्तिं परतो मार्गेच्छुश्रूषां तु प्रयोजयेत् ॥ १२-२८२-२॥
vṛttiścennāsti śūdrasya pitṛpaitāmahī dhruvā |
na vṛttiṃ parato mārgecchuśrūṣāṃ tu prayojayet || 12-282-2||

MHB 12-282-3

सद्भिस्तु सह संसर्गः शोभते धर्मदर्शिभिः ।
नित्यं सर्वास्ववस्थासु नासद्भिरिति मे मतिः ॥ १२-२८२-३॥
sadbhistu saha saṃsargaḥ śobhate dharmadarśibhiḥ |
nityaṃ sarvāsvavasthāsu nāsadbhiriti me matiḥ || 12-282-3||

MHB 12-282-4

यथोदयगिरौ द्रव्यं संनिकर्षेण दीप्यते ।
तथा सत्संनिकर्षेण हीनवर्णोऽपि दीप्यते ॥ १२-२८२-४॥
yathodayagirau dravyaṃ saṃnikarṣeṇa dīpyate |
tathā satsaṃnikarṣeṇa hīnavarṇo'pi dīpyate || 12-282-4||

MHB 12-282-5

यादृशेन हि वर्णेन भाव्यते शुक्लमम्बरम् ।
तादृशं कुरुते रूपमेतदेवमवैहि मे ॥ १२-२८२-५॥
yādṛśena hi varṇena bhāvyate śuklamambaram |
tādṛśaṃ kurute rūpametadevamavaihi me || 12-282-5||

MHB 12-282-6

तस्माद्गुणेषु रज्येथा मा दोषेषु कदाचन ।
अनित्यमिह मर्त्यानां जीवितं हि चलाचलम् ॥ १२-२८२-६॥
tasmādguṇeṣu rajyethā mā doṣeṣu kadācana |
anityamiha martyānāṃ jīvitaṃ hi calācalam || 12-282-6||

MHB 12-282-7

सुखे वा यदि वा दुःखे वर्तमानो विचक्षणः ।
यश्चिनोति शुभान्येव स भद्राणीह पश्यति ॥ १२-२८२-७॥
sukhe vā yadi vā duḥkhe vartamāno vicakṣaṇaḥ |
yaścinoti śubhānyeva sa bhadrāṇīha paśyati || 12-282-7||

MHB 12-282-8

धर्मादपेतं यत्कर्म यद्यपि स्यान्महाफलम् ।
न तत्सेवेत मेधावी न तद्धितमिहोच्यते ॥ १२-२८२-८॥
dharmādapetaṃ yatkarma yadyapi syānmahāphalam |
na tatseveta medhāvī na taddhitamihocyate || 12-282-8||

MHB 12-282-9

यो हृत्वा गोसहस्राणि नृपो दद्यादरक्षिता ।
स शब्दमात्रफलभाग्राजा भवति तस्करः ॥ १२-२८२-९॥
yo hṛtvā gosahasrāṇi nṛpo dadyādarakṣitā |
sa śabdamātraphalabhāgrājā bhavati taskaraḥ || 12-282-9||

MHB 12-282-10

स्वयंभूरसृजच्चाग्रे धातारं लोकपूजितम् ।
धातासृजत्पुत्रमेकं प्रजानां धारणे रतम् ॥ १२-२८२-१०॥
svayaṃbhūrasṛjaccāgre dhātāraṃ lokapūjitam |
dhātāsṛjatputramekaṃ prajānāṃ dhāraṇe ratam || 12-282-10||

MHB 12-282-11

तमर्चयित्वा वैश्यस्तु कुर्यादत्यर्थमृद्धिमत् ।
रक्षितव्यं तु राजन्यैरुपयोज्यं द्विजातिभिः ॥ १२-२८२-११॥
tamarcayitvā vaiśyastu kuryādatyarthamṛddhimat |
rakṣitavyaṃ tu rājanyairupayojyaṃ dvijātibhiḥ || 12-282-11||

MHB 12-282-12

अजिह्मैरशठक्रोधैर्हव्यकव्यप्रयोक्तृभिः ।
शूद्रैर्निर्मार्जनं कार्यमेवं धर्मो न नश्यति ॥ १२-२८२-१२॥
ajihmairaśaṭhakrodhairhavyakavyaprayoktṛbhiḥ |
śūdrairnirmārjanaṃ kāryamevaṃ dharmo na naśyati || 12-282-12||

MHB 12-282-13

अप्रनष्टे ततो धर्मे भवन्ति सुखिताः प्रजाः ।
सुखेन तासां राजेन्द्र मोदन्ते दिवि देवताः ॥ १२-२८२-१३॥
apranaṣṭe tato dharme bhavanti sukhitāḥ prajāḥ |
sukhena tāsāṃ rājendra modante divi devatāḥ || 12-282-13||

MHB 12-282-14

तस्माद्यो रक्षति नृपः स धर्मेणाभिपूज्यते ।
अधीते चापि यो विप्रो वैश्यो यश्चार्जने रतः ॥ १२-२८२-१४॥
tasmādyo rakṣati nṛpaḥ sa dharmeṇābhipūjyate |
adhīte cāpi yo vipro vaiśyo yaścārjane rataḥ || 12-282-14||

MHB 12-282-15

यश्च शुश्रूषते शूद्रः सततं नियतेन्द्रियः ।
अतोऽन्यथा मनुष्येन्द्र स्वधर्मात्परिहीयते ॥ १२-२८२-१५॥
yaśca śuśrūṣate śūdraḥ satataṃ niyatendriyaḥ |
ato'nyathā manuṣyendra svadharmātparihīyate || 12-282-15||

MHB 12-282-16

प्राणसंतापनिर्दिष्टाः काकिण्योऽपि महाफलाः ।
न्यायेनोपार्जिता दत्ताः किमुतान्याः सहस्रशः ॥ १२-२८२-१६॥
prāṇasaṃtāpanirdiṣṭāḥ kākiṇyo'pi mahāphalāḥ |
nyāyenopārjitā dattāḥ kimutānyāḥ sahasraśaḥ || 12-282-16||

MHB 12-282-17

सत्कृत्य तु द्विजातिभ्यो यो ददाति नराधिप ।
यादृशं तादृशं नित्यमश्नाति फलमूर्जितम् ॥ १२-२८२-१७॥
satkṛtya tu dvijātibhyo yo dadāti narādhipa |
yādṛśaṃ tādṛśaṃ nityamaśnāti phalamūrjitam || 12-282-17||

MHB 12-282-18

अभिगम्य दत्तं तुष्ट्या यद्धन्यमाहुरभिष्टुतम् ।
याचितेन तु यद्दत्तं तदाहुर्मध्यमं बुधाः ॥ १२-२८२-१८॥
abhigamya dattaṃ tuṣṭyā yaddhanyamāhurabhiṣṭutam |
yācitena tu yaddattaṃ tadāhurmadhyamaṃ budhāḥ || 12-282-18||

MHB 12-282-19

अवज्ञया दीयते यत्तथैवाश्रद्धयापि च ।
तदाहुरधमं दानं मुनयः सत्यवादिनः ॥ १२-२८२-१९॥
avajñayā dīyate yattathaivāśraddhayāpi ca |
tadāhuradhamaṃ dānaṃ munayaḥ satyavādinaḥ || 12-282-19||

MHB 12-282-20

अतिक्रमे मज्जमानो विविधेन नरः सदा ।
तथा प्रयत्नं कुर्वीत यथा मुच्येत संशयात् ॥ १२-२८२-२०॥
atikrame majjamāno vividhena naraḥ sadā |
tathā prayatnaṃ kurvīta yathā mucyeta saṃśayāt || 12-282-20||

MHB 12-282-21

दमेन शोभते विप्रः क्षत्रियो विजयेन तु ।
धनेन वैश्यः शूद्रस्तु नित्यं दाक्ष्येण शोभते ॥ १२-२८२-२१॥
damena śobhate vipraḥ kṣatriyo vijayena tu |
dhanena vaiśyaḥ śūdrastu nityaṃ dākṣyeṇa śobhate || 12-282-21||

Adhyaya: 283/353 (30)

MHB 12-283-1

पराशर उवाच ।
प्रतिग्रहागता विप्रे क्षत्रिये शस्त्रनिर्जिताः ।
वैश्ये न्यायार्जिताश्चैव शूद्रे शुश्रूषयार्जिताः ।
स्वल्पाप्यर्थाः प्रशस्यन्ते धर्मस्यार्थे महाफलाः ॥ १२-२८३-१॥
parāśara uvāca |
pratigrahāgatā vipre kṣatriye śastranirjitāḥ |
vaiśye nyāyārjitāścaiva śūdre śuśrūṣayārjitāḥ |
svalpāpyarthāḥ praśasyante dharmasyārthe mahāphalāḥ || 12-283-1||

MHB 12-283-2

नित्यं त्रयाणां वर्णानां शूद्रः शुश्रूषुरुच्यते ।
क्षत्रधर्मा वैश्यधर्मा नावृत्तिः पतति द्विजः ।
शूद्रकर्मा यदा तु स्यात्तदा पतति वै द्विजः ॥ १२-२८३-२॥
nityaṃ trayāṇāṃ varṇānāṃ śūdraḥ śuśrūṣurucyate |
kṣatradharmā vaiśyadharmā nāvṛttiḥ patati dvijaḥ |
śūdrakarmā yadā tu syāttadā patati vai dvijaḥ || 12-283-2||

MHB 12-283-3

वाणिज्यं पाशुपाल्यं च तथा शिल्पोपजीवनम् ।
शूद्रस्यापि विधीयन्ते यदा वृत्तिर्न जायते ॥ १२-२८३-३॥
vāṇijyaṃ pāśupālyaṃ ca tathā śilpopajīvanam |
śūdrasyāpi vidhīyante yadā vṛttirna jāyate || 12-283-3||

MHB 12-283-4

रङ्गावतरणं चैव तथा रूपोपजीवनम् ।
मद्यमांसोपजीव्यं च विक्रयो लोहचर्मणोः ॥ १२-२८३-४॥
raṅgāvataraṇaṃ caiva tathā rūpopajīvanam |
madyamāṃsopajīvyaṃ ca vikrayo lohacarmaṇoḥ || 12-283-4||

MHB 12-283-5

अपूर्विणा न कर्तव्यं कर्म लोके विगर्हितम् ।
कृतपूर्विणस्तु त्यजतो महान्धर्म इति श्रुतिः ॥ १२-२८३-५॥
apūrviṇā na kartavyaṃ karma loke vigarhitam |
kṛtapūrviṇastu tyajato mahāndharma iti śrutiḥ || 12-283-5||

MHB 12-283-6

संसिद्धः पुरुषो लोके यदाचरति पापकम् ।
मदेनाभिप्लुतमनास्तच्च नग्राह्यमुच्यते ॥ १२-२८३-६॥
saṃsiddhaḥ puruṣo loke yadācarati pāpakam |
madenābhiplutamanāstacca nagrāhyamucyate || 12-283-6||

MHB 12-283-7

श्रूयन्ते हि पुराणे वै प्रजा धिग्दण्डशासनाः ।
दान्ता धर्मप्रधानाश्च न्यायधर्मानुवर्तकाः ॥ १२-२८३-७॥
śrūyante hi purāṇe vai prajā dhigdaṇḍaśāsanāḥ |
dāntā dharmapradhānāśca nyāyadharmānuvartakāḥ || 12-283-7||

MHB 12-283-8

धर्म एव सदा नॄणामिह राजन्प्रशस्यते ।
धर्मवृद्धा गुणानेव सेवन्ते हि नरा भुवि ॥ १२-२८३-८॥
dharma eva sadā nṝṇāmiha rājanpraśasyate |
dharmavṛddhā guṇāneva sevante hi narā bhuvi || 12-283-8||

MHB 12-283-9

तं धर्ममसुरास्तात नामृष्यन्त जनाधिप ।
विवर्धमानाः क्रमशस्तत्र तेऽन्वाविशन्प्रजाः ॥ १२-२८३-९॥
taṃ dharmamasurāstāta nāmṛṣyanta janādhipa |
vivardhamānāḥ kramaśastatra te'nvāviśanprajāḥ || 12-283-9||

MHB 12-283-10

तेषां दर्पः समभवत्प्रजानां धर्मनाशनः ।
दर्पात्मनां ततः क्रोधः पुनस्तेषामजायत ॥ १२-२८३-१०॥
teṣāṃ darpaḥ samabhavatprajānāṃ dharmanāśanaḥ |
darpātmanāṃ tataḥ krodhaḥ punasteṣāmajāyata || 12-283-10||

MHB 12-283-11

ततः क्रोधाभिभूतानां वृत्तं लज्जासमन्वितम् ।
ह्रीश्चैवाप्यनशद्राजंस्ततो मोहो व्यजायत ॥ १२-२८३-११॥
tataḥ krodhābhibhūtānāṃ vṛttaṃ lajjāsamanvitam |
hrīścaivāpyanaśadrājaṃstato moho vyajāyata || 12-283-11||

MHB 12-283-12

ततो मोहपरीतास्ते नापश्यन्त यथा पुरा ।
परस्परावमर्देन वर्तयन्ति यथासुखम् ॥ १२-२८३-१२॥
tato mohaparītāste nāpaśyanta yathā purā |
parasparāvamardena vartayanti yathāsukham || 12-283-12||

MHB 12-283-13

तान्प्राप्य तु स धिग्दण्डो नकारणमतोऽभवत् ।
ततोऽभ्यगच्छन्देवांश्च ब्राह्मणांश्चावमन्य ह ॥ १२-२८३-१३॥
tānprāpya tu sa dhigdaṇḍo nakāraṇamato'bhavat |
tato'bhyagacchandevāṃśca brāhmaṇāṃścāvamanya ha || 12-283-13||

MHB 12-283-14

एतस्मिन्नेव काले तु देवा देववरं शिवम् ।
अगच्छञ्शरणं वीरं बहुरूपं गणाधिपम् ॥ १२-२८३-१४॥
etasminneva kāle tu devā devavaraṃ śivam |
agacchañśaraṇaṃ vīraṃ bahurūpaṃ gaṇādhipam || 12-283-14||

MHB 12-283-15

तेन स्म ते गगनगाः सपुराः पातिताः क्षितौ ।
तिस्रोऽप्येकेन बाणेन देवाप्यायिततेजसा ॥ १२-२८३-१५॥
tena sma te gaganagāḥ sapurāḥ pātitāḥ kṣitau |
tisro'pyekena bāṇena devāpyāyitatejasā || 12-283-15||

MHB 12-283-16

तेषामधिपतिस्त्वासीद्भीमो भीमपराक्रमः ।
देवतानां भयकरः स हतः शूलपाणिना ॥ १२-२८३-१६॥
teṣāmadhipatistvāsīdbhīmo bhīmaparākramaḥ |
devatānāṃ bhayakaraḥ sa hataḥ śūlapāṇinā || 12-283-16||

MHB 12-283-17

तस्मिन्हतेऽथ स्वं भावं प्रत्यपद्यन्त मानवाः ।
प्रावर्तन्त च वेदा वै शास्त्राणि च यथा पुरा ॥ १२-२८३-१७॥
tasminhate'tha svaṃ bhāvaṃ pratyapadyanta mānavāḥ |
prāvartanta ca vedā vai śāstrāṇi ca yathā purā || 12-283-17||

MHB 12-283-18

ततोऽभ्यषिञ्चन्राज्येन देवानां दिवि वासवम् ।
सप्तर्षयश्चान्वयुञ्जन्नराणां दण्डधारणे ॥ १२-२८३-१८॥
tato'bhyaṣiñcanrājyena devānāṃ divi vāsavam |
saptarṣayaścānvayuñjannarāṇāṃ daṇḍadhāraṇe || 12-283-18||

MHB 12-283-19

सप्तर्षीणामथोर्ध्वं च विपृथुर्नाम पार्थिवः ।
राजानः क्षत्रियाश्चैव मण्डलेषु पृथक्पृथक् ॥ १२-२८३-१९॥
saptarṣīṇāmathordhvaṃ ca vipṛthurnāma pārthivaḥ |
rājānaḥ kṣatriyāścaiva maṇḍaleṣu pṛthakpṛthak || 12-283-19||

MHB 12-283-20

महाकुलेषु ये जाता वृत्ताः पूर्वतराश्च ये ।
तेषामथासुरो भावो हृदयान्नापसर्पति ॥ १२-२८३-२०॥
mahākuleṣu ye jātā vṛttāḥ pūrvatarāśca ye |
teṣāmathāsuro bhāvo hṛdayānnāpasarpati || 12-283-20||

MHB 12-283-21

तस्मात्तेनैव भावेन सानुषङ्गेन पार्थिवाः ।
आसुराण्येव कर्माणि न्यषेवन्भीमविक्रमाः ॥ १२-२८३-२१॥
tasmāttenaiva bhāvena sānuṣaṅgena pārthivāḥ |
āsurāṇyeva karmāṇi nyaṣevanbhīmavikramāḥ || 12-283-21||

MHB 12-283-22

प्रत्यतिष्ठंश्च तेष्वेव तान्येव स्थापयन्ति च ।
भजन्ते तानि चाद्यापि ये बालिशतमा नराः ॥ १२-२८३-२२॥
pratyatiṣṭhaṃśca teṣveva tānyeva sthāpayanti ca |
bhajante tāni cādyāpi ye bāliśatamā narāḥ || 12-283-22||

MHB 12-283-23

तस्मादहं ब्रवीमि त्वां राजन्संचिन्त्य शास्त्रतः ।
संसिद्धाधिगमं कुर्यात्कर्म हिंसात्मकं त्यजेत् ॥ १२-२८३-२३॥
tasmādahaṃ bravīmi tvāṃ rājansaṃcintya śāstrataḥ |
saṃsiddhādhigamaṃ kuryātkarma hiṃsātmakaṃ tyajet || 12-283-23||

MHB 12-283-24

न संकरेण द्रविणं विचिन्वीत विचक्षणः ।
धर्मार्थं न्यायमुत्सृज्य न तत्कल्याणमुच्यते ॥ १२-२८३-२४॥
na saṃkareṇa draviṇaṃ vicinvīta vicakṣaṇaḥ |
dharmārthaṃ nyāyamutsṛjya na tatkalyāṇamucyate || 12-283-24||

MHB 12-283-25

स त्वमेवंविधो दान्तः क्षत्रियः प्रियबान्धवः ।
प्रजा भृत्यांश्च पुत्रांश्च स्वधर्मेणानुपालय ॥ १२-२८३-२५॥
sa tvamevaṃvidho dāntaḥ kṣatriyaḥ priyabāndhavaḥ |
prajā bhṛtyāṃśca putrāṃśca svadharmeṇānupālaya || 12-283-25||

MHB 12-283-26

इष्टानिष्टसमायोगो वैरं सौहार्दमेव च ।
अथ जातिसहस्राणि बहूनि परिवर्तते ॥ १२-२८३-२६॥
iṣṭāniṣṭasamāyogo vairaṃ sauhārdameva ca |
atha jātisahasrāṇi bahūni parivartate || 12-283-26||

MHB 12-283-27

तस्माद्गुणेषु रज्येथा मा दोषेषु कदाचन ।
निर्गुणो यो हि दुर्बुद्धिरात्मनः सोऽरिरुच्यते ॥ १२-२८३-२७॥
tasmādguṇeṣu rajyethā mā doṣeṣu kadācana |
nirguṇo yo hi durbuddhirātmanaḥ so'rirucyate || 12-283-27||

MHB 12-283-28

मानुषेषु महाराज धर्माधर्मौ प्रवर्ततः ।
न तथान्येषु भूतेषु मनुष्यरहितेष्विह ॥ १२-२८३-२८॥
mānuṣeṣu mahārāja dharmādharmau pravartataḥ |
na tathānyeṣu bhūteṣu manuṣyarahiteṣviha || 12-283-28||

MHB 12-283-29

धर्मशीलो नरो विद्वानीहकोऽनीहकोऽपि वा ।
आत्मभूतः सदा लोके चरेद्भूतान्यहिंसयन् ॥ १२-२८३-२९॥
dharmaśīlo naro vidvānīhako'nīhako'pi vā |
ātmabhūtaḥ sadā loke caredbhūtānyahiṃsayan || 12-283-29||

MHB 12-283-30

यदा व्यपेतहृल्लेखं मनो भवति तस्य वै ।
नानृतं चैव भवति तदा कल्याणमृच्छति ॥ १२-२८३-३०॥
yadā vyapetahṛllekhaṃ mano bhavati tasya vai |
nānṛtaṃ caiva bhavati tadā kalyāṇamṛcchati || 12-283-30||

Adhyaya: 284/353 (39)

MHB 12-284-1

पराशर उवाच ।
एष धर्मविधिस्तात गृहस्थस्य प्रकीर्तितः ।
तपोविधिं तु वक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु ॥ १२-२८४-१॥
parāśara uvāca |
eṣa dharmavidhistāta gṛhasthasya prakīrtitaḥ |
tapovidhiṃ tu vakṣyāmi tanme nigadataḥ śṛṇu || 12-284-1||

MHB 12-284-2

प्रायेण हि गृहस्थस्य ममत्वं नाम जायते ।
सङ्गागतं नरश्रेष्ठ भावैस्तामसराजसैः ॥ १२-२८४-२॥
prāyeṇa hi gṛhasthasya mamatvaṃ nāma jāyate |
saṅgāgataṃ naraśreṣṭha bhāvaistāmasarājasaiḥ || 12-284-2||

MHB 12-284-3

गृहाण्याश्रित्य गावश्च क्षेत्राणि च धनानि च ।
दाराः पुत्राश्च भृत्याश्च भवन्तीह नरस्य वै ॥ १२-२८४-३॥
gṛhāṇyāśritya gāvaśca kṣetrāṇi ca dhanāni ca |
dārāḥ putrāśca bhṛtyāśca bhavantīha narasya vai || 12-284-3||

MHB 12-284-4

एवं तस्य प्रवृत्तस्य नित्यमेवानुपश्यतः ।
रागद्वेषौ विवर्धेते ह्यनित्यत्वमपश्यतः ॥ १२-२८४-४॥
evaṃ tasya pravṛttasya nityamevānupaśyataḥ |
rāgadveṣau vivardhete hyanityatvamapaśyataḥ || 12-284-4||

MHB 12-284-5

रागद्वेषाभिभूतं च नरं द्रव्यवशानुगम् ।
मोहजाता रतिर्नाम समुपैति नराधिप ॥ १२-२८४-५॥
rāgadveṣābhibhūtaṃ ca naraṃ dravyavaśānugam |
mohajātā ratirnāma samupaiti narādhipa || 12-284-5||

MHB 12-284-6

कृतार्थो भोगतो भूत्वा स वै रतिपरायणः ।
लाभं ग्राम्यसुखादन्यं रतितो नानुपश्यति ॥ १२-२८४-६॥
kṛtārtho bhogato bhūtvā sa vai ratiparāyaṇaḥ |
lābhaṃ grāmyasukhādanyaṃ ratito nānupaśyati || 12-284-6||

MHB 12-284-7

ततो लोभाभिभूतात्मा सङ्गाद्वर्धयते जनम् ।
पुष्ट्यर्थं चैव तस्येह जनस्यार्थं चिकीर्षति ॥ १२-२८४-७॥
tato lobhābhibhūtātmā saṅgādvardhayate janam |
puṣṭyarthaṃ caiva tasyeha janasyārthaṃ cikīrṣati || 12-284-7||

MHB 12-284-8

स जानन्नपि चाकार्यमर्थार्थं सेवते नरः ।
बालस्नेहपरीतात्मा तत्क्षयाच्चानुतप्यते ॥ १२-२८४-८॥
sa jānannapi cākāryamarthārthaṃ sevate naraḥ |
bālasnehaparītātmā tatkṣayāccānutapyate || 12-284-8||

MHB 12-284-9

ततो मानेन संपन्नो रक्षन्नात्मपराजयम् ।
करोति येन भोगी स्यामिति तस्माद्विनश्यति ॥ १२-२८४-९॥
tato mānena saṃpanno rakṣannātmaparājayam |
karoti yena bhogī syāmiti tasmādvinaśyati || 12-284-9||

MHB 12-284-10

तपो हि बुद्धियुक्तानां शाश्वतं ब्रह्मदर्शनम् ।
अन्विच्छतां शुभं कर्म नराणां त्यजतां सुखम् ॥ १२-२८४-१०॥
tapo hi buddhiyuktānāṃ śāśvataṃ brahmadarśanam |
anvicchatāṃ śubhaṃ karma narāṇāṃ tyajatāṃ sukham || 12-284-10||

MHB 12-284-11

स्नेहायतननाशाच्च धननाशाच्च पार्थिव ।
आधिव्याधिप्रतापाच्च निर्वेदमुपगच्छति ॥ १२-२८४-११॥
snehāyatananāśācca dhananāśācca pārthiva |
ādhivyādhipratāpācca nirvedamupagacchati || 12-284-11||

MHB 12-284-12

निर्वेदादात्मसंबोधः संबोधाच्छास्त्रदर्शनम् ।
शास्त्रार्थदर्शनाद्राजंस्तप एवानुपश्यति ॥ १२-२८४-१२॥
nirvedādātmasaṃbodhaḥ saṃbodhācchāstradarśanam |
śāstrārthadarśanādrājaṃstapa evānupaśyati || 12-284-12||

MHB 12-284-13

दुर्लभो हि मनुष्येन्द्र नरः प्रत्यवमर्शवान् ।
यो वै प्रियसुखे क्षीणे तपः कर्तुं व्यवस्यति ॥ १२-२८४-१३॥
durlabho hi manuṣyendra naraḥ pratyavamarśavān |
yo vai priyasukhe kṣīṇe tapaḥ kartuṃ vyavasyati || 12-284-13||

MHB 12-284-14

तपः सर्वगतं तात हीनस्यापि विधीयते ।
जितेन्द्रियस्य दान्तस्य स्वर्गमार्गप्रदेशकम् ॥ १२-२८४-१४॥
tapaḥ sarvagataṃ tāta hīnasyāpi vidhīyate |
jitendriyasya dāntasya svargamārgapradeśakam || 12-284-14||

MHB 12-284-15

प्रजापतिः प्रजाः पूर्वमसृजत्तपसा विभुः ।
क्वचित्क्वचिद्व्रतपरो व्रतान्यास्थाय पार्थिव ॥ १२-२८४-१५॥
prajāpatiḥ prajāḥ pūrvamasṛjattapasā vibhuḥ |
kvacitkvacidvrataparo vratānyāsthāya pārthiva || 12-284-15||

MHB 12-284-16

आदित्या वसवो रुद्रास्तथैवाग्न्यश्विमारुताः ।
विश्वेदेवास्तथा साध्याः पितरोऽथ मरुद्गणाः ॥ १२-२८४-१६॥
ādityā vasavo rudrāstathaivāgnyaśvimārutāḥ |
viśvedevāstathā sādhyāḥ pitaro'tha marudgaṇāḥ || 12-284-16||

MHB 12-284-17

यक्षराक्षसगन्धर्वाः सिद्धाश्चान्ये दिवौकसः ।
संसिद्धास्तपसा तात ये चान्ये स्वर्गवासिनः ॥ १२-२८४-१७॥
yakṣarākṣasagandharvāḥ siddhāścānye divaukasaḥ |
saṃsiddhāstapasā tāta ye cānye svargavāsinaḥ || 12-284-17||

MHB 12-284-18

ये चादौ ब्रह्मणा सृष्टा ब्राह्मणास्तपसा पुरा ।
ते भावयन्तः पृथिवीं विचरन्ति दिवं तथा ॥ १२-२८४-१८॥
ye cādau brahmaṇā sṛṣṭā brāhmaṇāstapasā purā |
te bhāvayantaḥ pṛthivīṃ vicaranti divaṃ tathā || 12-284-18||

MHB 12-284-19

मर्त्यलोके च राजानो ये चान्ये गृहमेधिनः ।
महाकुलेषु दृश्यन्ते तत्सर्वं तपसः फलम् ॥ १२-२८४-१९॥
martyaloke ca rājāno ye cānye gṛhamedhinaḥ |
mahākuleṣu dṛśyante tatsarvaṃ tapasaḥ phalam || 12-284-19||

MHB 12-284-20

कौशिकानि च वस्त्राणि शुभान्याभरणानि च ।
वाहनासनयानानि सर्वं तत्तपसः फलम् ॥ १२-२८४-२०॥
kauśikāni ca vastrāṇi śubhānyābharaṇāni ca |
vāhanāsanayānāni sarvaṃ tattapasaḥ phalam || 12-284-20||

MHB 12-284-21

मनोनुकूलाः प्रमदा रूपवत्यः सहस्रशः ।
वासः प्रासादपृष्ठे च तत्सर्वं तपसः फलम् ॥ १२-२८४-२१॥
manonukūlāḥ pramadā rūpavatyaḥ sahasraśaḥ |
vāsaḥ prāsādapṛṣṭhe ca tatsarvaṃ tapasaḥ phalam || 12-284-21||

MHB 12-284-22

शयनानि च मुख्यानि भोज्यानि विविधानि च ।
अभिप्रेतानि सर्वाणि भवन्ति कृतकर्मणाम् ॥ १२-२८४-२२॥
śayanāni ca mukhyāni bhojyāni vividhāni ca |
abhipretāni sarvāṇi bhavanti kṛtakarmaṇām || 12-284-22||

MHB 12-284-23

नाप्राप्यं तपसा किंचित्त्रैलोक्येऽस्मिन्परंतप ।
उपभोगपरित्यागः फलान्यकृतकर्मणाम् ॥ १२-२८४-२३॥
nāprāpyaṃ tapasā kiṃcittrailokye'sminparaṃtapa |
upabhogaparityāgaḥ phalānyakṛtakarmaṇām || 12-284-23||

MHB 12-284-24

सुखितो दुःखितो वापि नरो लोभं परित्यजेत् ।
अवेक्ष्य मनसा शास्त्रं बुद्ध्या च नृपसत्तम ॥ १२-२८४-२४॥
sukhito duḥkhito vāpi naro lobhaṃ parityajet |
avekṣya manasā śāstraṃ buddhyā ca nṛpasattama || 12-284-24||

MHB 12-284-25

असंतोषोऽसुखायैव लोभादिन्द्रियविभ्रमः ।
ततोऽस्य नश्यति प्रज्ञा विद्येवाभ्यासवर्जिता ॥ १२-२८४-२५॥
asaṃtoṣo'sukhāyaiva lobhādindriyavibhramaḥ |
tato'sya naśyati prajñā vidyevābhyāsavarjitā || 12-284-25||

MHB 12-284-26

नष्टप्रज्ञो यदा भवति तदा न्यायं न पश्यति ।
तस्मात्सुखक्षये प्राप्ते पुमानुग्रं तपश्चरेत् ॥ १२-२८४-२६॥
naṣṭaprajño yadā bhavati tadā nyāyaṃ na paśyati |
tasmātsukhakṣaye prāpte pumānugraṃ tapaścaret || 12-284-26||

MHB 12-284-27

यदिष्टं तत्सुखं प्राहुर्द्वेष्यं दुःखमिहोच्यते ।
कृताकृतस्य तपसः फलं पश्यस्व यादृशम् ॥ १२-२८४-२७॥
yadiṣṭaṃ tatsukhaṃ prāhurdveṣyaṃ duḥkhamihocyate |
kṛtākṛtasya tapasaḥ phalaṃ paśyasva yādṛśam || 12-284-27||

MHB 12-284-28

नित्यं भद्राणि पश्यन्ति विषयांश्चोपभुञ्जते ।
प्राकाश्यं चैव गच्छन्ति कृत्वा निष्कल्मषं तपः ॥ १२-२८४-२८॥
nityaṃ bhadrāṇi paśyanti viṣayāṃścopabhuñjate |
prākāśyaṃ caiva gacchanti kṛtvā niṣkalmaṣaṃ tapaḥ || 12-284-28||

MHB 12-284-29

अप्रियाण्यवमानांश्च दुःखं बहुविधात्मकम् ।
फलार्थी सत्पथत्यक्तः प्राप्नोति विषयात्मकम् ॥ १२-२८४-२९॥
apriyāṇyavamānāṃśca duḥkhaṃ bahuvidhātmakam |
phalārthī satpathatyaktaḥ prāpnoti viṣayātmakam || 12-284-29||

MHB 12-284-30

धर्मे तपसि दाने च विचिकित्सास्य जायते ।
स कृत्वा पापकान्येव निरयं प्रतिपद्यते ॥ १२-२८४-३०॥
dharme tapasi dāne ca vicikitsāsya jāyate |
sa kṛtvā pāpakānyeva nirayaṃ pratipadyate || 12-284-30||

MHB 12-284-31

सुखे तु वर्तमानो वै दुःखे वापि नरोत्तम ।
स्ववृत्ताद्यो न चलति शास्त्रचक्षुः स मानवः ॥ १२-२८४-३१॥
sukhe tu vartamāno vai duḥkhe vāpi narottama |
svavṛttādyo na calati śāstracakṣuḥ sa mānavaḥ || 12-284-31||

MHB 12-284-32

इषुप्रपातमात्रं हि स्पर्शयोगे रतिः स्मृता ।
रसने दर्शने घ्राणे श्रवणे च विशां पते ॥ १२-२८४-३२॥
iṣuprapātamātraṃ hi sparśayoge ratiḥ smṛtā |
rasane darśane ghrāṇe śravaṇe ca viśāṃ pate || 12-284-32||

MHB 12-284-33

ततोऽस्य जायते तीव्रा वेदना तत्क्षयात्पुनः ।
बुधा येन प्रशंसन्ति मोक्षं सुखमनुत्तमम् ॥ १२-२८४-३३॥
tato'sya jāyate tīvrā vedanā tatkṣayātpunaḥ |
budhā yena praśaṃsanti mokṣaṃ sukhamanuttamam || 12-284-33||

MHB 12-284-34

ततः फलार्थं चरति भवन्ति ज्यायसो गुणाः ।
धर्मवृत्त्या च सततं कामार्थाभ्यां न हीयते ॥ १२-२८४-३४॥
tataḥ phalārthaṃ carati bhavanti jyāyaso guṇāḥ |
dharmavṛttyā ca satataṃ kāmārthābhyāṃ na hīyate || 12-284-34||

MHB 12-284-35

अप्रयत्नागताः सेव्या गृहस्थैर्विषयाः सदा ।
प्रयत्नेनोपगम्यश्च स्वधर्म इति मे मतिः ॥ १२-२८४-३५॥
aprayatnāgatāḥ sevyā gṛhasthairviṣayāḥ sadā |
prayatnenopagamyaśca svadharma iti me matiḥ || 12-284-35||

MHB 12-284-36

मानिनां कुलजातानां नित्यं शास्त्रार्थचक्षुषाम् ।
धर्मक्रियावियुक्तानामशक्त्या संवृतात्मनाम् ॥ १२-२८४-३६॥
mānināṃ kulajātānāṃ nityaṃ śāstrārthacakṣuṣām |
dharmakriyāviyuktānāmaśaktyā saṃvṛtātmanām || 12-284-36||

MHB 12-284-37

क्रियमाणं यदा कर्म नाशं गच्छति मानुषम् ।
तेषां नान्यदृते लोके तपसः कर्म विद्यते ॥ १२-२८४-३७॥
kriyamāṇaṃ yadā karma nāśaṃ gacchati mānuṣam |
teṣāṃ nānyadṛte loke tapasaḥ karma vidyate || 12-284-37||

MHB 12-284-38

सर्वात्मना तु कुर्वीत गृहस्थः कर्मनिश्चयम् ।
दाक्ष्येण हव्यकव्यार्थं स्वधर्मं विचरेन्नृप ॥ १२-२८४-३८॥
sarvātmanā tu kurvīta gṛhasthaḥ karmaniścayam |
dākṣyeṇa havyakavyārthaṃ svadharmaṃ vicarennṛpa || 12-284-38||

MHB 12-284-39

यथा नदीनदाः सर्वे सागरे यान्ति संस्थितिम् ।
एवमाश्रमिणः सर्वे गृहस्थे यान्ति संस्थितिम् ॥ १२-२८४-३९॥
yathā nadīnadāḥ sarve sāgare yānti saṃsthitim |
evamāśramiṇaḥ sarve gṛhasthe yānti saṃsthitim || 12-284-39||

Adhyaya: 285/353 (39)

MHB 12-285-1

जनक उवाच ।
वर्णो विशेषवर्णानां महर्षे केन जायते ।
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तद्ब्रूहि वदतां वर ॥ १२-२८५-१॥
janaka uvāca |
varṇo viśeṣavarṇānāṃ maharṣe kena jāyate |
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ tadbrūhi vadatāṃ vara || 12-285-1||

MHB 12-285-2

यदेतज्जायतेऽपत्यं स एवायमिति श्रुतिः ।
कथं ब्राह्मणतो जातो विशेषग्रहणं गतः ॥ १२-२८५-२॥
yadetajjāyate'patyaṃ sa evāyamiti śrutiḥ |
kathaṃ brāhmaṇato jāto viśeṣagrahaṇaṃ gataḥ || 12-285-2||

MHB 12-285-3

पराशर उवाच ।
एवमेतन्महाराज येन जातः स एव सः ।
तपसस्त्वपकर्षेण जातिग्रहणतां गतः ॥ १२-२८५-३॥
parāśara uvāca |
evametanmahārāja yena jātaḥ sa eva saḥ |
tapasastvapakarṣeṇa jātigrahaṇatāṃ gataḥ || 12-285-3||

MHB 12-285-4

सुक्षेत्राच्च सुबीजाच्च पुण्यो भवति संभवः ।
अतोऽन्यतरतो हीनादवरो नाम जायते ॥ १२-२८५-४॥
sukṣetrācca subījācca puṇyo bhavati saṃbhavaḥ |
ato'nyatarato hīnādavaro nāma jāyate || 12-285-4||

MHB 12-285-5

वक्त्राद्भुजाभ्यामूरुभ्यां पद्भ्यां चैवाथ जज्ञिरे ।
सृजतः प्रजापतेर्लोकानिति धर्मविदो विदुः ॥ १२-२८५-५॥
vaktrādbhujābhyāmūrubhyāṃ padbhyāṃ caivātha jajñire |
sṛjataḥ prajāpaterlokāniti dharmavido viduḥ || 12-285-5||

MHB 12-285-6

मुखजा ब्राह्मणास्तात बाहुजाः क्षत्रबन्धवः ।
ऊरुजा धनिनो राजन्पादजाः परिचारकाः ॥ १२-२८५-६॥
mukhajā brāhmaṇāstāta bāhujāḥ kṣatrabandhavaḥ |
ūrujā dhanino rājanpādajāḥ paricārakāḥ || 12-285-6||

MHB 12-285-7

चतुर्णामेव वर्णानामागमः पुरुषर्षभ ।
अतोऽन्ये त्वतिरिक्ता ये ते वै संकरजाः स्मृताः ॥ १२-२८५-७॥
caturṇāmeva varṇānāmāgamaḥ puruṣarṣabha |
ato'nye tvatiriktā ye te vai saṃkarajāḥ smṛtāḥ || 12-285-7||

MHB 12-285-8

क्षत्रजातिरथाम्बष्ठा उग्रा वैदेहकास्तथा ।
श्वपाकाः पुल्कसाः स्तेना निषादाः सूतमागधाः ॥ १२-२८५-८॥
kṣatrajātirathāmbaṣṭhā ugrā vaidehakāstathā |
śvapākāḥ pulkasāḥ stenā niṣādāḥ sūtamāgadhāḥ || 12-285-8||

MHB 12-285-9

आयोगाः करणा व्रात्याश्चण्डालाश्च नराधिप ।
एते चतुर्भ्यो वर्णेभ्यो जायन्ते वै परस्परम् ॥ १२-२८५-९॥
āyogāḥ karaṇā vrātyāścaṇḍālāśca narādhipa |
ete caturbhyo varṇebhyo jāyante vai parasparam || 12-285-9||

MHB 12-285-10

जनक उवाच ।
ब्रह्मणैकेन जातानां नानात्वं गोत्रतः कथम् ।
बहूनीह हि लोके वै गोत्राणि मुनिसत्तम ॥ १२-२८५-१०॥
janaka uvāca |
brahmaṇaikena jātānāṃ nānātvaṃ gotrataḥ katham |
bahūnīha hi loke vai gotrāṇi munisattama || 12-285-10||

MHB 12-285-11

यत्र तत्र कथं जाताः स्वयोनिं मुनयो गताः ।
शूद्रयोनौ समुत्पन्ना वियोनौ च तथापरे ॥ १२-२८५-११॥
yatra tatra kathaṃ jātāḥ svayoniṃ munayo gatāḥ |
śūdrayonau samutpannā viyonau ca tathāpare || 12-285-11||

MHB 12-285-12

पराशर उवाच ।
राजन्नैतद्भवेद्ग्राह्यमपकृष्टेन जन्मना ।
महात्मनां समुत्पत्तिस्तपसा भावितात्मनाम् ॥ १२-२८५-१२॥
parāśara uvāca |
rājannaitadbhavedgrāhyamapakṛṣṭena janmanā |
mahātmanāṃ samutpattistapasā bhāvitātmanām || 12-285-12||

MHB 12-285-13

उत्पाद्य पुत्रान्मुनयो नृपते यत्र तत्र ह ।
स्वेनैव तपसा तेषामृषित्वं विदधुः पुनः ॥ १२-२८५-१३॥
utpādya putrānmunayo nṛpate yatra tatra ha |
svenaiva tapasā teṣāmṛṣitvaṃ vidadhuḥ punaḥ || 12-285-13||

MHB 12-285-14

पितामहश्च मे पूर्वमृश्यशृङ्गश्च काश्यपः ।
वटस्ताण्ड्यः कृपश्चैव कक्षीवान्कमठादयः ॥ १२-२८५-१४॥
pitāmahaśca me pūrvamṛśyaśṛṅgaśca kāśyapaḥ |
vaṭastāṇḍyaḥ kṛpaścaiva kakṣīvānkamaṭhādayaḥ || 12-285-14||

MHB 12-285-15

यवक्रीतश्च नृपते द्रोणश्च वदतां वरः ।
आयुर्मतङ्गो दत्तश्च द्रुपदो मत्स्य एव च ॥ १२-२८५-१५॥
yavakrītaśca nṛpate droṇaśca vadatāṃ varaḥ |
āyurmataṅgo dattaśca drupado matsya eva ca || 12-285-15||

MHB 12-285-16

एते स्वां प्रकृतिं प्राप्ता वैदेह तपसोऽऽश्रयात् ।
प्रतिष्ठिता वेदविदो दमे तपसि चैव हि ॥ १२-२८५-१६॥
ete svāṃ prakṛtiṃ prāptā vaideha tapaso''śrayāt |
pratiṣṭhitā vedavido dame tapasi caiva hi || 12-285-16||

MHB 12-285-17

मूलगोत्राणि चत्वारि समुत्पन्नानि पार्थिव ।
अङ्गिराः कश्यपश्चैव वसिष्ठो भृगुरेव च ॥ १२-२८५-१७॥
mūlagotrāṇi catvāri samutpannāni pārthiva |
aṅgirāḥ kaśyapaścaiva vasiṣṭho bhṛgureva ca || 12-285-17||

MHB 12-285-18

कर्मतोऽन्यानि गोत्राणि समुत्पन्नानि पार्थिव ।
नामधेयानि तपसा तानि च ग्रहणं सताम् ॥ १२-२८५-१८॥
karmato'nyāni gotrāṇi samutpannāni pārthiva |
nāmadheyāni tapasā tāni ca grahaṇaṃ satām || 12-285-18||

MHB 12-285-19

जनक उवाच ।
विशेषधर्मान्वर्णानां प्रब्रूहि भगवन्मम ।
तथा सामान्यधर्मांश्च सर्वत्र कुशलो ह्यसि ॥ १२-२८५-१९॥
janaka uvāca |
viśeṣadharmānvarṇānāṃ prabrūhi bhagavanmama |
tathā sāmānyadharmāṃśca sarvatra kuśalo hyasi || 12-285-19||

MHB 12-285-20

पराशर उवाच ।
प्रतिग्रहो याजनं च तथैवाध्यापनं नृप ।
विशेषधर्मो विप्राणां रक्षा क्षत्रस्य शोभना ॥ १२-२८५-२०॥
parāśara uvāca |
pratigraho yājanaṃ ca tathaivādhyāpanaṃ nṛpa |
viśeṣadharmo viprāṇāṃ rakṣā kṣatrasya śobhanā || 12-285-20||

MHB 12-285-21

कृषिश्च पाशुपाल्यं च वाणिज्यं च विशामपि ।
द्विजानां परिचर्या च शूद्रकर्म नराधिप ॥ १२-२८५-२१॥
kṛṣiśca pāśupālyaṃ ca vāṇijyaṃ ca viśāmapi |
dvijānāṃ paricaryā ca śūdrakarma narādhipa || 12-285-21||

MHB 12-285-22

विशेषधर्मा नृपते वर्णानां परिकीर्तिताः ।
धर्मान्साधारणांस्तात विस्तरेण शृणुष्व मे ॥ १२-२८५-२२॥
viśeṣadharmā nṛpate varṇānāṃ parikīrtitāḥ |
dharmānsādhāraṇāṃstāta vistareṇa śṛṇuṣva me || 12-285-22||

MHB 12-285-23

आनृशंस्यमहिंसा चाप्रमादः संविभागिता ।
श्राद्धकर्मातिथेयं च सत्यमक्रोध एव च ॥ १२-२८५-२३॥
ānṛśaṃsyamahiṃsā cāpramādaḥ saṃvibhāgitā |
śrāddhakarmātitheyaṃ ca satyamakrodha eva ca || 12-285-23||

MHB 12-285-24

स्वेषु दारेषु संतोषः शौचं नित्यानसूयता ।
आत्मज्ञानं तितिक्षा च धर्माः साधारणा नृप ॥ १२-२८५-२४॥
sveṣu dāreṣu saṃtoṣaḥ śaucaṃ nityānasūyatā |
ātmajñānaṃ titikṣā ca dharmāḥ sādhāraṇā nṛpa || 12-285-24||

MHB 12-285-25

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्यास्त्रयो वर्णा द्विजातयः ।
अत्र तेषामधीकारो धर्मेषु द्विपदां वर ॥ १२-२८५-२५॥
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāstrayo varṇā dvijātayaḥ |
atra teṣāmadhīkāro dharmeṣu dvipadāṃ vara || 12-285-25||

MHB 12-285-26

विकर्मावस्थिता वर्णाः पतन्ति नृपते त्रयः ।
उन्नमन्ति यथासन्तमाश्रित्येह स्वकर्मसु ॥ १२-२८५-२६॥
vikarmāvasthitā varṇāḥ patanti nṛpate trayaḥ |
unnamanti yathāsantamāśrityeha svakarmasu || 12-285-26||

MHB 12-285-27

न चापि शूद्रः पततीति निश्चयो न चापि संस्कारमिहार्हतीति वा ।
श्रुतिप्रवृत्तं न च धर्ममाप्नुते न चास्य धर्मे प्रतिषेधनं कृतम् ॥ १२-२८५-२७॥
na cāpi śūdraḥ patatīti niścayo na cāpi saṃskāramihārhatīti vā |
śrutipravṛttaṃ na ca dharmamāpnute na cāsya dharme pratiṣedhanaṃ kṛtam || 12-285-27||

MHB 12-285-28

वैदेहकं शूद्रमुदाहरन्ति द्विजा महाराज श्रुतोपपन्नाः ।
अहं हि पश्यामि नरेन्द्र देवं विश्वस्य विष्णुं जगतः प्रधानम् ॥ १२-२८५-२८॥
vaidehakaṃ śūdramudāharanti dvijā mahārāja śrutopapannāḥ |
ahaṃ hi paśyāmi narendra devaṃ viśvasya viṣṇuṃ jagataḥ pradhānam || 12-285-28||

MHB 12-285-29

सतां वृत्तमनुष्ठाय निहीना उज्जिहीर्षवः ।
मन्त्रवर्जं न दुष्यन्ति कुर्वाणाः पौष्टिकीः क्रियाः ॥ १२-२८५-२९॥
satāṃ vṛttamanuṣṭhāya nihīnā ujjihīrṣavaḥ |
mantravarjaṃ na duṣyanti kurvāṇāḥ pauṣṭikīḥ kriyāḥ || 12-285-29||

MHB 12-285-30

यथा यथा हि सद्वृत्तमालम्बन्तीतरे जनाः ।
तथा तथा सुखं प्राप्य प्रेत्य चेह च शेरते ॥ १२-२८५-३०॥
yathā yathā hi sadvṛttamālambantītare janāḥ |
tathā tathā sukhaṃ prāpya pretya ceha ca śerate || 12-285-30||

MHB 12-285-31

जनक उवाच ।
किं कर्म दूषयत्येनमथ जातिर्महामुने ।
संदेहो मे समुत्पन्नस्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १२-२८५-३१॥
janaka uvāca |
kiṃ karma dūṣayatyenamatha jātirmahāmune |
saṃdeho me samutpannastanme vyākhyātumarhasi || 12-285-31||

MHB 12-285-32

पराशर उवाच ।
असंशयं महाराज उभयं दोषकारकम् ।
कर्म चैव हि जातिश्च विशेषं तु निशामय ॥ १२-२८५-३२॥
parāśara uvāca |
asaṃśayaṃ mahārāja ubhayaṃ doṣakārakam |
karma caiva hi jātiśca viśeṣaṃ tu niśāmaya || 12-285-32||

MHB 12-285-33

जात्या च कर्मणा चैव दुष्टं कर्म निषेवते ।
जात्या दुष्टश्च यः पापं न करोति स पूरुषः ॥ १२-२८५-३३॥
jātyā ca karmaṇā caiva duṣṭaṃ karma niṣevate |
jātyā duṣṭaśca yaḥ pāpaṃ na karoti sa pūruṣaḥ || 12-285-33||

MHB 12-285-34

जात्या प्रधानं पुरुषं कुर्वाणं कर्म धिक्कृतम् ।
कर्म तद्दूषयत्येनं तस्मात्कर्म नशोभनम् ॥ १२-२८५-३४॥
jātyā pradhānaṃ puruṣaṃ kurvāṇaṃ karma dhikkṛtam |
karma taddūṣayatyenaṃ tasmātkarma naśobhanam || 12-285-34||

MHB 12-285-35

जनक उवाच ।
कानि कर्माणि धर्म्याणि लोकेऽस्मिन्द्विजसत्तम ।
न हिंसन्तीह भूतानि क्रियमाणानि सर्वदा ॥ १२-२८५-३५॥
janaka uvāca |
kāni karmāṇi dharmyāṇi loke'smindvijasattama |
na hiṃsantīha bhūtāni kriyamāṇāni sarvadā || 12-285-35||

MHB 12-285-36

पराशर उवाच ।
शृणु मेऽत्र महाराज यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
यानि कर्माण्यहिंस्राणि नरं त्रायन्ति सर्वदा ॥ १२-२८५-३६॥
parāśara uvāca |
śṛṇu me'tra mahārāja yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi |
yāni karmāṇyahiṃsrāṇi naraṃ trāyanti sarvadā || 12-285-36||

MHB 12-285-37

संन्यस्याग्नीनुपासीनाः पश्यन्ति विगतज्वराः ।
नैःश्रेयसं धर्मपथं समारुह्य यथाक्रमम् ॥ १२-२८५-३७॥
saṃnyasyāgnīnupāsīnāḥ paśyanti vigatajvarāḥ |
naiḥśreyasaṃ dharmapathaṃ samāruhya yathākramam || 12-285-37||

MHB 12-285-38

प्रश्रिता विनयोपेता दमनित्याः सुसंशिताः ।
प्रयान्ति स्थानमजरं सर्वकर्मविवर्जिताः ॥ १२-२८५-३८॥
praśritā vinayopetā damanityāḥ susaṃśitāḥ |
prayānti sthānamajaraṃ sarvakarmavivarjitāḥ || 12-285-38||

MHB 12-285-39

सर्वे वर्णा धर्मकार्याणि सम्यक्कृत्वा राजन्सत्यवाक्यानि चोक्त्वा ।
त्यक्त्वाधर्मं दारुणं जीवलोके यान्ति स्वर्गं नात्र कार्यो विचारः ॥ १२-२८५-३९॥
sarve varṇā dharmakāryāṇi samyakkṛtvā rājansatyavākyāni coktvā |
tyaktvādharmaṃ dāruṇaṃ jīvaloke yānti svargaṃ nātra kāryo vicāraḥ || 12-285-39||

Adhyaya: 286/353 (41)

MHB 12-286-1

पराशर उवाच ।
पिता सखायो गुरवः स्त्रियश्च न निर्गुणा नाम भवन्ति लोके ।
अनन्यभक्ताः प्रियवादिनश्च हिताश्च वश्याश्च तथैव राजन् ॥ १२-२८६-१॥
parāśara uvāca |
pitā sakhāyo guravaḥ striyaśca na nirguṇā nāma bhavanti loke |
ananyabhaktāḥ priyavādinaśca hitāśca vaśyāśca tathaiva rājan || 12-286-1||

MHB 12-286-2

पिता परं दैवतं मानवानां मातुर्विशिष्टं पितरं वदन्ति ।
ज्ञानस्य लाभं परमं वदन्ति जितेन्द्रियार्थाः परमाप्नुवन्ति ॥ १२-२८६-२॥
pitā paraṃ daivataṃ mānavānāṃ māturviśiṣṭaṃ pitaraṃ vadanti |
jñānasya lābhaṃ paramaṃ vadanti jitendriyārthāḥ paramāpnuvanti || 12-286-2||

MHB 12-286-3

रणाजिरे यत्र शराग्निसंस्तरे नृपात्मजो घातमवाप्य दह्यते ।
प्रयाति लोकानमरैः सुदुर्लभान्निषेवते स्वर्गफलं यथासुखम् ॥ १२-२८६-३॥
raṇājire yatra śarāgnisaṃstare nṛpātmajo ghātamavāpya dahyate |
prayāti lokānamaraiḥ sudurlabhānniṣevate svargaphalaṃ yathāsukham || 12-286-3||

MHB 12-286-4

श्रान्तं भीतं भ्रष्टशस्त्रं रुदन्तं पराङ्मुखं परिबर्हैश्च हीनम् ।
अनुद्यतं रोगिणं याचमानं न वै हिंस्याद्बालवृद्धौ च राजन् ॥ १२-२८६-४॥
śrāntaṃ bhītaṃ bhraṣṭaśastraṃ rudantaṃ parāṅmukhaṃ paribarhaiśca hīnam |
anudyataṃ rogiṇaṃ yācamānaṃ na vai hiṃsyādbālavṛddhau ca rājan || 12-286-4||

MHB 12-286-5

परिबर्हैः सुसंपन्नमुद्यतं तुल्यतां गतम् ।
अतिक्रमेत नृपतिः संग्रामे क्षत्रियात्मजम् ॥ १२-२८६-५॥
paribarhaiḥ susaṃpannamudyataṃ tulyatāṃ gatam |
atikrameta nṛpatiḥ saṃgrāme kṣatriyātmajam || 12-286-5||

MHB 12-286-6

तुल्यादिह वधः श्रेयान्विशिष्टाच्चेति निश्चयः ।
निहीनात्कातराच्चैव नृपाणां गर्हितो वधः ॥ १२-२८६-६॥
tulyādiha vadhaḥ śreyānviśiṣṭācceti niścayaḥ |
nihīnātkātarāccaiva nṛpāṇāṃ garhito vadhaḥ || 12-286-6||

MHB 12-286-7

पापात्पापसमाचारान्निहीनाच्च नराधिप ।
पाप एव वधः प्रोक्तो नरकायेति निश्चयः ॥ १२-२८६-७॥
pāpātpāpasamācārānnihīnācca narādhipa |
pāpa eva vadhaḥ prokto narakāyeti niścayaḥ || 12-286-7||

MHB 12-286-8

न कश्चित्त्राति वै राजन्दिष्टान्तवशमागतम् ।
सावशेषायुषं चापि कश्चिदेवापकर्षति ॥ १२-२८६-८॥
na kaścittrāti vai rājandiṣṭāntavaśamāgatam |
sāvaśeṣāyuṣaṃ cāpi kaścidevāpakarṣati || 12-286-8||

MHB 12-286-9

स्निग्धैश्च क्रियमाणानि कर्माणीह निवर्तयेत् ।
हिंसात्मकानि कर्माणि नायुरिच्छेत्परायुषा ॥ १२-२८६-९॥
snigdhaiśca kriyamāṇāni karmāṇīha nivartayet |
hiṃsātmakāni karmāṇi nāyuricchetparāyuṣā || 12-286-9||

MHB 12-286-10

गृहस्थानां तु सर्वेषां विनाशमभिकाङ्क्षताम् ।
निधनं शोभनं तात पुलिनेषु क्रियावताम् ॥ १२-२८६-१०॥
gṛhasthānāṃ tu sarveṣāṃ vināśamabhikāṅkṣatām |
nidhanaṃ śobhanaṃ tāta pulineṣu kriyāvatām || 12-286-10||

MHB 12-286-11

आयुषि क्षयमापन्ने पञ्चत्वमुपगच्छति ।
नाकारणात्तद्भवति कारणैरुपपादितम् ॥ १२-२८६-११॥
āyuṣi kṣayamāpanne pañcatvamupagacchati |
nākāraṇāttadbhavati kāraṇairupapāditam || 12-286-11||

MHB 12-286-12

तथा शरीरं भवति देहाद्येनोपपादितम् ।
अध्वानं गतकश्चायं प्राप्तश्चायं गृहाद्गृहम् ॥ १२-२८६-१२॥
tathā śarīraṃ bhavati dehādyenopapāditam |
adhvānaṃ gatakaścāyaṃ prāptaścāyaṃ gṛhādgṛham || 12-286-12||

MHB 12-286-13

द्वितीयं कारणं तत्र नान्यत्किंचन विद्यते ।
तद्देहं देहिनां युक्तं मोक्षभूतेषु वर्तते ॥ १२-२८६-१३॥
dvitīyaṃ kāraṇaṃ tatra nānyatkiṃcana vidyate |
taddehaṃ dehināṃ yuktaṃ mokṣabhūteṣu vartate || 12-286-13||

MHB 12-286-14

सिरास्नाय्वस्थिसंघातं बीभत्सामेध्यसंकुलम् ।
भूतानामिन्द्रियाणां च गुणानां च समागमम् ॥ १२-२८६-१४॥
sirāsnāyvasthisaṃghātaṃ bībhatsāmedhyasaṃkulam |
bhūtānāmindriyāṇāṃ ca guṇānāṃ ca samāgamam || 12-286-14||

MHB 12-286-15

त्वगन्तं देहमित्याहुर्विद्वांसोऽध्यात्मचिन्तकाः ।
गुणैरपि परिक्षीणं शरीरं मर्त्यतां गतम् ॥ १२-२८६-१५॥
tvagantaṃ dehamityāhurvidvāṃso'dhyātmacintakāḥ |
guṇairapi parikṣīṇaṃ śarīraṃ martyatāṃ gatam || 12-286-15||

MHB 12-286-16

शरीरिणा परित्यक्तं निश्चेष्टं गतचेतनम् ।
भूतैः प्रकृतिमापन्नैस्ततो भूमौ निमज्जति ॥ १२-२८६-१६॥
śarīriṇā parityaktaṃ niśceṣṭaṃ gatacetanam |
bhūtaiḥ prakṛtimāpannaistato bhūmau nimajjati || 12-286-16||

MHB 12-286-17

भावितं कर्मयोगेन जायते तत्र तत्र ह ।
इदं शरीरं वैदेह म्रियते यत्र तत्र ह ।
तत्स्वभावोऽपरो दृष्टो विसर्गः कर्मणस्तथा ॥ १२-२८६-१७॥
bhāvitaṃ karmayogena jāyate tatra tatra ha |
idaṃ śarīraṃ vaideha mriyate yatra tatra ha |
tatsvabhāvo'paro dṛṣṭo visargaḥ karmaṇastathā || 12-286-17||

MHB 12-286-18

न जायते तु नृपते कंचित्कालमयं पुनः ।
परिभ्रमति भूतात्मा द्यामिवाम्बुधरो महान् ॥ १२-२८६-१८॥
na jāyate tu nṛpate kaṃcitkālamayaṃ punaḥ |
paribhramati bhūtātmā dyāmivāmbudharo mahān || 12-286-18||

MHB 12-286-19

स पुनर्जायते राजन्प्राप्येहायतनं नृप ।
मनसः परमो ह्यात्मा इन्द्रियेभ्यः परं मनः ॥ १२-२८६-१९॥
sa punarjāyate rājanprāpyehāyatanaṃ nṛpa |
manasaḥ paramo hyātmā indriyebhyaḥ paraṃ manaḥ || 12-286-19||

MHB 12-286-20

द्विविधानां च भूतानां जङ्गमाः परमा नृप ।
जङ्गमानामपि तथा द्विपदाः परमा मताः ।
द्विपदानामपि तथा द्विजा वै परमाः स्मृताः ॥ १२-२८६-२०॥
dvividhānāṃ ca bhūtānāṃ jaṅgamāḥ paramā nṛpa |
jaṅgamānāmapi tathā dvipadāḥ paramā matāḥ |
dvipadānāmapi tathā dvijā vai paramāḥ smṛtāḥ || 12-286-20||

MHB 12-286-21

द्विजानामपि राजेन्द्र प्रज्ञावन्तः परा मताः ।
प्राज्ञानामात्मसंबुद्धाः संबुद्धानाममानिनः ॥ १२-२८६-२१॥
dvijānāmapi rājendra prajñāvantaḥ parā matāḥ |
prājñānāmātmasaṃbuddhāḥ saṃbuddhānāmamāninaḥ || 12-286-21||

MHB 12-286-22

जातमन्वेति मरणं नृणामिति विनिश्चयः ।
अन्तवन्ति हि कर्माणि सेवन्ते गुणतः प्रजाः ॥ १२-२८६-२२॥
jātamanveti maraṇaṃ nṛṇāmiti viniścayaḥ |
antavanti hi karmāṇi sevante guṇataḥ prajāḥ || 12-286-22||

MHB 12-286-23

आपन्ने तूत्तरां काष्ठां सूर्ये यो निधनं व्रजेत् ।
नक्षत्रे च मुहूर्ते च पुण्ये राजन्स पुण्यकृत् ॥ १२-२८६-२३॥
āpanne tūttarāṃ kāṣṭhāṃ sūrye yo nidhanaṃ vrajet |
nakṣatre ca muhūrte ca puṇye rājansa puṇyakṛt || 12-286-23||

MHB 12-286-24

अयोजयित्वा क्लेशेन जनं प्लाव्य च दुष्कृतम् ।
मृत्युनाप्राकृतेनेह कर्म कृत्वात्मशक्तितः ॥ १२-२८६-२४॥
ayojayitvā kleśena janaṃ plāvya ca duṣkṛtam |
mṛtyunāprākṛteneha karma kṛtvātmaśaktitaḥ || 12-286-24||

MHB 12-286-25

विषमुद्बन्धनं दाहो दस्युहस्तात्तथा वधः ।
दंष्ट्रिभ्यश्च पशुभ्यश्च प्राकृतो वध उच्यते ॥ १२-२८६-२५॥
viṣamudbandhanaṃ dāho dasyuhastāttathā vadhaḥ |
daṃṣṭribhyaśca paśubhyaśca prākṛto vadha ucyate || 12-286-25||

MHB 12-286-26

न चैभिः पुण्यकर्माणो युज्यन्ते नाभिसंधिजैः ।
एवंविधैश्च बहुभिरपरैः प्राकृतैरपि ॥ १२-२८६-२६॥
na caibhiḥ puṇyakarmāṇo yujyante nābhisaṃdhijaiḥ |
evaṃvidhaiśca bahubhiraparaiḥ prākṛtairapi || 12-286-26||

MHB 12-286-27

ऊर्ध्वं हित्वा प्रतिष्ठन्ते प्राणाः पुण्यकृतां नृप ।
मध्यतो मध्यपुण्यानामधो दुष्कृतकर्मणाम् ॥ १२-२८६-२७॥
ūrdhvaṃ hitvā pratiṣṭhante prāṇāḥ puṇyakṛtāṃ nṛpa |
madhyato madhyapuṇyānāmadho duṣkṛtakarmaṇām || 12-286-27||

MHB 12-286-28

एकः शत्रुर्न द्वितीयोऽस्ति शत्रुरज्ञानतुल्यः पुरुषस्य राजन् ।
येनावृतः कुरुते संप्रयुक्तो घोराणि कर्माणि सुदारुणानि ॥ १२-२८६-२८॥
ekaḥ śatrurna dvitīyo'sti śatrurajñānatulyaḥ puruṣasya rājan |
yenāvṛtaḥ kurute saṃprayukto ghorāṇi karmāṇi sudāruṇāni || 12-286-28||

MHB 12-286-29

प्रबोधनार्थं श्रुतिधर्मयुक्तं वृद्धानुपास्यं च भवेत यस्य ।
प्रयत्नसाध्यो हि स राजपुत्र प्रज्ञाशरेणोन्मथितः परैति ॥ १२-२८६-२९॥
prabodhanārthaṃ śrutidharmayuktaṃ vṛddhānupāsyaṃ ca bhaveta yasya |
prayatnasādhyo hi sa rājaputra prajñāśareṇonmathitaḥ paraiti || 12-286-29||

MHB 12-286-30

अधीत्य वेदांस्तपसा ब्रह्मचारी यज्ञाञ्शक्त्या संनिसृज्येह पञ्च ।
वनं गच्छेत्पुरुषो धर्मकामः श्रेयश्चित्वा स्थापयित्वा स्ववंशम् ॥ १२-२८६-३०॥
adhītya vedāṃstapasā brahmacārī yajñāñśaktyā saṃnisṛjyeha pañca |
vanaṃ gacchetpuruṣo dharmakāmaḥ śreyaścitvā sthāpayitvā svavaṃśam || 12-286-30||

MHB 12-286-31

उपभोगैरपि त्यक्तं नात्मानमवसादयेत् ।
चण्डालत्वेऽपि मानुष्यं सर्वथा तात दुर्लभम् ॥ १२-२८६-३१॥
upabhogairapi tyaktaṃ nātmānamavasādayet |
caṇḍālatve'pi mānuṣyaṃ sarvathā tāta durlabham || 12-286-31||

MHB 12-286-32

इयं हि योनिः प्रथमा यां प्राप्य जगतीपते ।
आत्मा वै शक्यते त्रातुं कर्मभिः शुभलक्षणैः ॥ १२-२८६-३२॥
iyaṃ hi yoniḥ prathamā yāṃ prāpya jagatīpate |
ātmā vai śakyate trātuṃ karmabhiḥ śubhalakṣaṇaiḥ || 12-286-32||

MHB 12-286-33

कथं न विप्रणश्येम योनितोऽस्या इति प्रभो ।
कुर्वन्ति धर्मं मनुजाः श्रुतिप्रामाण्यदर्शनात् ॥ १२-२८६-३३॥
kathaṃ na vipraṇaśyema yonito'syā iti prabho |
kurvanti dharmaṃ manujāḥ śrutiprāmāṇyadarśanāt || 12-286-33||

MHB 12-286-34

यो दुर्लभतरं प्राप्य मानुष्यमिह वै नरः ।
धर्मावमन्ता कामात्मा भवेत्स खलु वञ्च्यते ॥ १२-२८६-३४॥
yo durlabhataraṃ prāpya mānuṣyamiha vai naraḥ |
dharmāvamantā kāmātmā bhavetsa khalu vañcyate || 12-286-34||

MHB 12-286-35

यस्तु प्रीतिपुरोगेण चक्षुषा तात पश्यति ।
दीपोपमानि भूतानि यावदर्चिर्न नश्यति ॥ १२-२८६-३५॥
yastu prītipurogeṇa cakṣuṣā tāta paśyati |
dīpopamāni bhūtāni yāvadarcirna naśyati || 12-286-35||

MHB 12-286-36

सान्त्वेनानुप्रदानेन प्रियवादेन चाप्युत ।
समदुःखसुखो भूत्वा स परत्र महीयते ॥ १२-२८६-३६॥
sāntvenānupradānena priyavādena cāpyuta |
samaduḥkhasukho bhūtvā sa paratra mahīyate || 12-286-36||

MHB 12-286-37

दानं त्यागः शोभना मूर्तिरद्भ्यो भूयः प्लाव्यं तपसा वै शरीरम् ।
सरस्वतीनैमिषपुष्करेषु ये चाप्यन्ये पुण्यदेशाः पृथिव्याम् ॥ १२-२८६-३७॥
dānaṃ tyāgaḥ śobhanā mūrtiradbhyo bhūyaḥ plāvyaṃ tapasā vai śarīram |
sarasvatīnaimiṣapuṣkareṣu ye cāpyanye puṇyadeśāḥ pṛthivyām || 12-286-37||

MHB 12-286-38

गृहेषु येषामसवः पतन्ति तेषामथो निर्हरणं प्रशस्तम् ।
यानेन वै प्रापणं च श्मशाने शौचेन नूनं विधिना चैव दाहः ॥ १२-२८६-३८॥
gṛheṣu yeṣāmasavaḥ patanti teṣāmatho nirharaṇaṃ praśastam |
yānena vai prāpaṇaṃ ca śmaśāne śaucena nūnaṃ vidhinā caiva dāhaḥ || 12-286-38||

MHB 12-286-39

इष्टिः पुष्टिर्यजनं याजनं च दानं पुण्यानां कर्मणां च प्रयोगः ।
शक्त्या पित्र्यं यच्च किंचित्प्रशस्तं सर्वाण्यात्मार्थे मानवो यः करोति ॥ १२-२८६-३९॥
iṣṭiḥ puṣṭiryajanaṃ yājanaṃ ca dānaṃ puṇyānāṃ karmaṇāṃ ca prayogaḥ |
śaktyā pitryaṃ yacca kiṃcitpraśastaṃ sarvāṇyātmārthe mānavo yaḥ karoti || 12-286-39||

MHB 12-286-40

धर्मशास्त्राणि वेदाश्च षडङ्गानि नराधिप ।
श्रेयसोऽर्थे विधीयन्ते नरस्याक्लिष्टकर्मणः ॥ १२-२८६-४०॥
dharmaśāstrāṇi vedāśca ṣaḍaṅgāni narādhipa |
śreyaso'rthe vidhīyante narasyākliṣṭakarmaṇaḥ || 12-286-40||

MHB 12-286-41

भीष्म उवाच ।
एतद्वै सर्वमाख्यातं मुनिना सुमहात्मना ।
विदेहराजाय पुरा श्रेयसोऽर्थे नराधिप ॥ १२-२८६-४१॥
bhīṣma uvāca |
etadvai sarvamākhyātaṃ muninā sumahātmanā |
videharājāya purā śreyaso'rthe narādhipa || 12-286-41||

Adhyaya: 287/353 (45)

MHB 12-287-1

भीष्म उवाच ।
पुनरेव तु पप्रच्छ जनको मिथिलाधिपः ।
पराशरं महात्मानं धर्मे परमनिश्चयम् ॥ १२-२८७-१॥
bhīṣma uvāca |
punareva tu papraccha janako mithilādhipaḥ |
parāśaraṃ mahātmānaṃ dharme paramaniścayam || 12-287-1||

MHB 12-287-2

किं श्रेयः का गतिर्ब्रह्मन्किं कृतं न विनश्यति ।
क्व गतो न निवर्तेत तन्मे ब्रूहि महामुने ॥ १२-२८७-२॥
kiṃ śreyaḥ kā gatirbrahmankiṃ kṛtaṃ na vinaśyati |
kva gato na nivarteta tanme brūhi mahāmune || 12-287-2||

MHB 12-287-3

पराशर उवाच ।
असङ्गः श्रेयसो मूलं ज्ञानं ज्ञानगतिः परा ।
चीर्णं तपो न प्रणश्येद्वापः क्षेत्रे न नश्यति ॥ १२-२८७-३॥
parāśara uvāca |
asaṅgaḥ śreyaso mūlaṃ jñānaṃ jñānagatiḥ parā |
cīrṇaṃ tapo na praṇaśyedvāpaḥ kṣetre na naśyati || 12-287-3||

MHB 12-287-4

छित्त्वाधर्ममयं पाशं यदा धर्मेऽभिरज्यते ।
दत्त्वाभयकृतं दानं तदा सिद्धिमवाप्नुयात् ॥ १२-२८७-४॥
chittvādharmamayaṃ pāśaṃ yadā dharme'bhirajyate |
dattvābhayakṛtaṃ dānaṃ tadā siddhimavāpnuyāt || 12-287-4||

MHB 12-287-5

यो ददाति सहस्राणि गवामश्वशतानि च ।
अभयं सर्वभूतेभ्यस्तद्दानमतिवर्तते ॥ १२-२८७-५॥
yo dadāti sahasrāṇi gavāmaśvaśatāni ca |
abhayaṃ sarvabhūtebhyastaddānamativartate || 12-287-5||

MHB 12-287-6

वसन्विषयमध्येऽपि न वसत्येव बुद्धिमान् ।
संवसत्येव दुर्बुद्धिरसत्सु विषयेष्वपि ॥ १२-२८७-६॥
vasanviṣayamadhye'pi na vasatyeva buddhimān |
saṃvasatyeva durbuddhirasatsu viṣayeṣvapi || 12-287-6||

MHB 12-287-7

नाधर्मः श्लिष्यते प्राज्ञमापः पुष्करपर्णवत् ।
अप्राज्ञमधिकं पापं श्लिष्यते जतु काष्ठवत् ॥ १२-२८७-७॥
nādharmaḥ śliṣyate prājñamāpaḥ puṣkaraparṇavat |
aprājñamadhikaṃ pāpaṃ śliṣyate jatu kāṣṭhavat || 12-287-7||

MHB 12-287-8

नाधर्मः कारणापेक्षी कर्तारमभिमुञ्चति ।
कर्ता खलु यथाकालं तत्सर्वमभिपद्यते ।
न भिद्यन्ते कृतात्मान आत्मप्रत्ययदर्शिनः ॥ १२-२८७-८॥
nādharmaḥ kāraṇāpekṣī kartāramabhimuñcati |
kartā khalu yathākālaṃ tatsarvamabhipadyate |
na bhidyante kṛtātmāna ātmapratyayadarśinaḥ || 12-287-8||

MHB 12-287-9

बुद्धिकर्मेन्द्रियाणां हि प्रमत्तो यो न बुध्यते ।
शुभाशुभेषु सक्तात्मा प्राप्नोति सुमहद्भयम् ॥ १२-२८७-९॥
buddhikarmendriyāṇāṃ hi pramatto yo na budhyate |
śubhāśubheṣu saktātmā prāpnoti sumahadbhayam || 12-287-9||

MHB 12-287-10

वीतरागो जितक्रोधः सम्यग्भवति यः सदा ।
विषये वर्तमानोऽपि न स पापेन युज्यते ॥ १२-२८७-१०॥
vītarāgo jitakrodhaḥ samyagbhavati yaḥ sadā |
viṣaye vartamāno'pi na sa pāpena yujyate || 12-287-10||

MHB 12-287-11

मर्यादायां धर्मसेतुर्निबद्धो नैव सीदति ।
पुष्टस्रोत इवायत्तः स्फीतो भवति संचयः ॥ १२-२८७-११॥
maryādāyāṃ dharmaseturnibaddho naiva sīdati |
puṣṭasrota ivāyattaḥ sphīto bhavati saṃcayaḥ || 12-287-11||

MHB 12-287-12

यथा भानुगतं तेजो मणिः शुद्धः समाधिना ।
आदत्ते राजशार्दूल तथा योगः प्रवर्तते ॥ १२-२८७-१२॥
yathā bhānugataṃ tejo maṇiḥ śuddhaḥ samādhinā |
ādatte rājaśārdūla tathā yogaḥ pravartate || 12-287-12||

MHB 12-287-13

यथा तिलानामिह पुष्पसंश्रयात्पृथक्पृथग्याति गुणोऽतिसौम्यताम् ।
तथा नराणां भुवि भावितात्मनां यथाश्रयं सत्त्वगुणः प्रवर्तते ॥ १२-२८७-१३॥
yathā tilānāmiha puṣpasaṃśrayātpṛthakpṛthagyāti guṇo'tisaumyatām |
tathā narāṇāṃ bhuvi bhāvitātmanāṃ yathāśrayaṃ sattvaguṇaḥ pravartate || 12-287-13||

MHB 12-287-14

जहाति दारानिहते न संपदः सदश्वयानं विविधाश्च याः क्रियाः ।
त्रिविष्टपे जातमतिर्यदा नरस्तदास्य बुद्धिर्विषयेषु भिद्यते ॥ १२-२८७-१४॥
jahāti dārānihate na saṃpadaḥ sadaśvayānaṃ vividhāśca yāḥ kriyāḥ |
triviṣṭape jātamatiryadā narastadāsya buddhirviṣayeṣu bhidyate || 12-287-14||

MHB 12-287-15

प्रसक्तबुद्धिर्विषयेषु यो नरो यो बुध्यते ह्यात्महितं कदा च न ।
स सर्वभावानुगतेन चेतसा नृपामिषेणेव झषो विकृष्यते ॥ १२-२८७-१५॥
prasaktabuddhirviṣayeṣu yo naro yo budhyate hyātmahitaṃ kadā ca na |
sa sarvabhāvānugatena cetasā nṛpāmiṣeṇeva jhaṣo vikṛṣyate || 12-287-15||

MHB 12-287-16

संघातवान्मर्त्यलोकः परस्परमपाश्रितः ।
कदलीगर्भनिःसारो नौरिवाप्सु निमज्जति ॥ १२-२८७-१६॥
saṃghātavānmartyalokaḥ parasparamapāśritaḥ |
kadalīgarbhaniḥsāro naurivāpsu nimajjati || 12-287-16||

MHB 12-287-17

न धर्मकालः पुरुषस्य निश्चितो न चापि मृत्युः पुरुषं प्रतीक्षते ।
क्रिया हि धर्मस्य सदैव शोभना यदा नरो मृत्युमुखेऽभिवर्तते ॥ १२-२८७-१७॥
na dharmakālaḥ puruṣasya niścito na cāpi mṛtyuḥ puruṣaṃ pratīkṣate |
kriyā hi dharmasya sadaiva śobhanā yadā naro mṛtyumukhe'bhivartate || 12-287-17||

MHB 12-287-18

यथान्धः स्वगृहे युक्तो ह्यभ्यासादेव गच्छति ।
तथा युक्तेन मनसा प्राज्ञो गच्छति तां गतिम् ॥ १२-२८७-१८॥
yathāndhaḥ svagṛhe yukto hyabhyāsādeva gacchati |
tathā yuktena manasā prājño gacchati tāṃ gatim || 12-287-18||

MHB 12-287-19

मरणं जन्मनि प्रोक्तं जन्म वै मरणाश्रितम् ।
अविद्वान्मोक्षधर्मेषु बद्धो भ्रमति चक्रवत् ॥ १२-२८७-१९॥
maraṇaṃ janmani proktaṃ janma vai maraṇāśritam |
avidvānmokṣadharmeṣu baddho bhramati cakravat || 12-287-19||

MHB 12-287-20

यथा मृणालोऽनुगतमाशु मुञ्चति कर्दमम् ।
तथात्मा पुरुषस्येह मनसा परिमुच्यते ।
मनः प्रणयतेऽऽत्मानं स एनमभियुञ्जति ॥ १२-२८७-२०॥
yathā mṛṇālo'nugatamāśu muñcati kardamam |
tathātmā puruṣasyeha manasā parimucyate |
manaḥ praṇayate''tmānaṃ sa enamabhiyuñjati || 12-287-20||

MHB 12-287-21

परार्थे वर्तमानस्तु स्वकार्यं योऽभिमन्यते ।
इन्द्रियार्थेषु सक्तः सन्स्वकार्यात्परिहीयते ॥ १२-२८७-२१॥
parārthe vartamānastu svakāryaṃ yo'bhimanyate |
indriyārtheṣu saktaḥ sansvakāryātparihīyate || 12-287-21||

MHB 12-287-22

अधस्तिर्यग्गतिं चैव स्वर्गे चैव परां गतिम् ।
प्राप्नोति स्वकृतैरात्मा प्राज्ञस्येहेतरस्य च ॥ १२-२८७-२२॥
adhastiryaggatiṃ caiva svarge caiva parāṃ gatim |
prāpnoti svakṛtairātmā prājñasyehetarasya ca || 12-287-22||

MHB 12-287-23

मृन्मये भाजने पक्वे यथा वै न्यस्यते द्रवः ।
तथा शरीरं तपसा तप्तं विषयमश्नुते ॥ १२-२८७-२३॥
mṛnmaye bhājane pakve yathā vai nyasyate dravaḥ |
tathā śarīraṃ tapasā taptaṃ viṣayamaśnute || 12-287-23||

MHB 12-287-24

विषयानश्नुते यस्तु न स भोक्ष्यत्यसंशयम् ।
यस्तु भोगांस्त्यजेदात्मा स वै भोक्तुं व्यवस्यति ॥ १२-२८७-२४॥
viṣayānaśnute yastu na sa bhokṣyatyasaṃśayam |
yastu bhogāṃstyajedātmā sa vai bhoktuṃ vyavasyati || 12-287-24||

MHB 12-287-25

नीहारेण हि संवीतः शिश्नोदरपरायणः ।
जात्यन्ध इव पन्थानमावृतात्मा न बुध्यते ॥ १२-२८७-२५॥
nīhāreṇa hi saṃvītaḥ śiśnodaraparāyaṇaḥ |
jātyandha iva panthānamāvṛtātmā na budhyate || 12-287-25||

MHB 12-287-26

वणिग्यथा समुद्राद्वै यथार्थं लभते धनम् ।
तथा मर्त्यार्णवे जन्तोः कर्मविज्ञानतो गतिः ॥ १२-२८७-२६॥
vaṇigyathā samudrādvai yathārthaṃ labhate dhanam |
tathā martyārṇave jantoḥ karmavijñānato gatiḥ || 12-287-26||

MHB 12-287-27

अहोरात्रमये लोके जरारूपेण संचरन् ।
मृत्युर्ग्रसति भूतानि पवनं पन्नगो यथा ॥ १२-२८७-२७॥
ahorātramaye loke jarārūpeṇa saṃcaran |
mṛtyurgrasati bhūtāni pavanaṃ pannago yathā || 12-287-27||

MHB 12-287-28

स्वयं कृतानि कर्माणि जातो जन्तुः प्रपद्यते ।
नाकृतं लभते कश्चित्किंचिदत्र प्रियाप्रियम् ॥ १२-२८७-२८॥
svayaṃ kṛtāni karmāṇi jāto jantuḥ prapadyate |
nākṛtaṃ labhate kaścitkiṃcidatra priyāpriyam || 12-287-28||

MHB 12-287-29

शयानं यान्तमासीनं प्रवृत्तं विषयेषु च ।
शुभाशुभानि कर्माणि प्रपद्यन्ते नरं सदा ॥ १२-२८७-२९॥
śayānaṃ yāntamāsīnaṃ pravṛttaṃ viṣayeṣu ca |
śubhāśubhāni karmāṇi prapadyante naraṃ sadā || 12-287-29||

MHB 12-287-30

न ह्यन्यत्तीरमासाद्य पुनस्तर्तुं व्यवस्यति ।
दुर्लभो दृश्यते ह्यस्य विनिपातो महार्णवे ॥ १२-२८७-३०॥
na hyanyattīramāsādya punastartuṃ vyavasyati |
durlabho dṛśyate hyasya vinipāto mahārṇave || 12-287-30||

MHB 12-287-31

यथा भारावसक्ता हि नौर्महाम्भसि तन्तुना ।
तथा मनोऽभियोगाद्वै शरीरं प्रतिकर्षति ॥ १२-२८७-३१॥
yathā bhārāvasaktā hi naurmahāmbhasi tantunā |
tathā mano'bhiyogādvai śarīraṃ pratikarṣati || 12-287-31||

MHB 12-287-32

यथा समुद्रमभितः संस्यूताः सरितोऽपराः ।
तथाद्या प्रकृतिर्योगादभिसंस्यूयते सदा ॥ १२-२८७-३२॥
yathā samudramabhitaḥ saṃsyūtāḥ sarito'parāḥ |
tathādyā prakṛtiryogādabhisaṃsyūyate sadā || 12-287-32||

MHB 12-287-33

स्नेहपाशैर्बहुविधैरासक्तमनसो नराः ।
प्रकृतिस्था विषीदन्ति जले सैकतवेश्मवत् ॥ १२-२८७-३३॥
snehapāśairbahuvidhairāsaktamanaso narāḥ |
prakṛtisthā viṣīdanti jale saikataveśmavat || 12-287-33||

MHB 12-287-34

शरीरगृहसंस्थस्य शौचतीर्थस्य देहिनः ।
बुद्धिमार्गप्रयातस्य सुखं त्विह परत्र च ॥ १२-२८७-३४॥
śarīragṛhasaṃsthasya śaucatīrthasya dehinaḥ |
buddhimārgaprayātasya sukhaṃ tviha paratra ca || 12-287-34||

MHB 12-287-35

विस्तराः क्लेशसंयुक्ताः संक्षेपास्तु सुखावहाः ।
परार्थं विस्तराः सर्वे त्यागमात्महितं विदुः ॥ १२-२८७-३५॥
vistarāḥ kleśasaṃyuktāḥ saṃkṣepāstu sukhāvahāḥ |
parārthaṃ vistarāḥ sarve tyāgamātmahitaṃ viduḥ || 12-287-35||

MHB 12-287-36

संकल्पजो मित्रवर्गो ज्ञातयः कारणात्मकाः ।
भार्या दासाश्च पुत्राश्च स्वमर्थमनुयुञ्जते ॥ १२-२८७-३६॥
saṃkalpajo mitravargo jñātayaḥ kāraṇātmakāḥ |
bhāryā dāsāśca putrāśca svamarthamanuyuñjate || 12-287-36||

MHB 12-287-37

न माता न पिता किंचित्कस्यचित्प्रतिपद्यते ।
दानपथ्योदनो जन्तुः स्वकर्मफलमश्नुते ॥ १२-२८७-३७॥
na mātā na pitā kiṃcitkasyacitpratipadyate |
dānapathyodano jantuḥ svakarmaphalamaśnute || 12-287-37||

MHB 12-287-38

माता पुत्रः पिता भ्राता भार्या मित्रजनस्तथा ।
अष्टापदपदस्थाने त्वक्षमुद्रेव न्यस्यते ॥ १२-२८७-३८॥
mātā putraḥ pitā bhrātā bhāryā mitrajanastathā |
aṣṭāpadapadasthāne tvakṣamudreva nyasyate || 12-287-38||

MHB 12-287-39

सर्वाणि कर्माणि पुरा कृतानि शुभाशुभान्यात्मनो यान्ति जन्तोः ।
उपस्थितं कर्मफलं विदित्वा बुद्धिं तथा चोदयतेऽन्तरात्मा ॥ १२-२८७-३९॥
sarvāṇi karmāṇi purā kṛtāni śubhāśubhānyātmano yānti jantoḥ |
upasthitaṃ karmaphalaṃ viditvā buddhiṃ tathā codayate'ntarātmā || 12-287-39||

MHB 12-287-40

व्यवसायं समाश्रित्य सहायान्योऽधिगच्छति ।
न तस्य कश्चिदारम्भः कदाचिदवसीदति ॥ १२-२८७-४०॥
vyavasāyaṃ samāśritya sahāyānyo'dhigacchati |
na tasya kaścidārambhaḥ kadācidavasīdati || 12-287-40||

MHB 12-287-41

अद्वैधमनसं युक्तं शूरं धीरं विपश्चितम् ।
न श्रीः संत्यजते नित्यमादित्यमिव रश्मयः ॥ १२-२८७-४१॥
advaidhamanasaṃ yuktaṃ śūraṃ dhīraṃ vipaścitam |
na śrīḥ saṃtyajate nityamādityamiva raśmayaḥ || 12-287-41||

MHB 12-287-42

आस्तिक्यव्यवसायाभ्यामुपायाद्विस्मयाद्धिया ।
यमारभत्यनिन्द्यात्मा न सोऽर्थः परिसीदति ॥ १२-२८७-४२॥
āstikyavyavasāyābhyāmupāyādvismayāddhiyā |
yamārabhatyanindyātmā na so'rthaḥ parisīdati || 12-287-42||

MHB 12-287-43

सर्वः स्वानि शुभाशुभानि नियतं कर्माणि जन्तुः स्वयं गर्भात्संप्रतिपद्यते तदुभयं यत्तेन पूर्वं कृतम् ।
मृत्युश्चापरिहारवान्समगतिः कालेन विच्छेदिता दारोश्चूर्णमिवाश्मसारविहितं कर्मान्तिकं प्रापयेत् ॥ १२-२८७-४३॥
sarvaḥ svāni śubhāśubhāni niyataṃ karmāṇi jantuḥ svayaṃ garbhātsaṃpratipadyate tadubhayaṃ yattena pūrvaṃ kṛtam |
mṛtyuścāparihāravānsamagatiḥ kālena viccheditā dāroścūrṇamivāśmasāravihitaṃ karmāntikaṃ prāpayet || 12-287-43||

MHB 12-287-44

स्वरूपतामात्मकृतं च विस्तरं कुलान्वयं द्रव्यसमृद्धिसंचयम् ।
नरो हि सर्वो लभते यथाकृतं शुभाशुभेनात्मकृतेन कर्मणा ॥ १२-२८७-४४॥
svarūpatāmātmakṛtaṃ ca vistaraṃ kulānvayaṃ dravyasamṛddhisaṃcayam |
naro hi sarvo labhate yathākṛtaṃ śubhāśubhenātmakṛtena karmaṇā || 12-287-44||

MHB 12-287-45

भीष्म उवाच ।
इत्युक्तो जनको राजन्यथातथ्यं मनीषिणा ।
श्रुत्वा धर्मविदां श्रेष्ठः परां मुदमवाप ह ॥ १२-२८७-४५॥
bhīṣma uvāca |
ityukto janako rājanyathātathyaṃ manīṣiṇā |
śrutvā dharmavidāṃ śreṣṭhaḥ parāṃ mudamavāpa ha || 12-287-45||

Adhyaya: 288/353 (45)

MHB 12-288-1

युधिष्ठिर उवाच ।
सत्यं क्षमां दमं प्रज्ञां प्रशंसन्ति पितामह ।
विद्वांसो मनुजा लोके कथमेतन्मतं तव ॥ १२-२८८-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
satyaṃ kṣamāṃ damaṃ prajñāṃ praśaṃsanti pitāmaha |
vidvāṃso manujā loke kathametanmataṃ tava || 12-288-1||

MHB 12-288-2

भीष्म उवाच ।
अत्र ते वर्तयिष्येऽहमितिहासं पुरातनम् ।
साध्यानामिह संवादं हंसस्य च युधिष्ठिर ॥ १२-२८८-२॥
bhīṣma uvāca |
atra te vartayiṣye'hamitihāsaṃ purātanam |
sādhyānāmiha saṃvādaṃ haṃsasya ca yudhiṣṭhira || 12-288-2||

MHB 12-288-3

हंसो भूत्वाथ सौवर्णस्त्वजो नित्यः प्रजापतिः ।
स वै पर्येति लोकांस्त्रीनथ साध्यानुपागमत् ॥ १२-२८८-३॥
haṃso bhūtvātha sauvarṇastvajo nityaḥ prajāpatiḥ |
sa vai paryeti lokāṃstrīnatha sādhyānupāgamat || 12-288-3||

MHB 12-288-4

साध्या ऊचुः ।
शकुने वयं स्म देवा वै साध्यास्त्वामनुयुज्महे ।
पृच्छामस्त्वां मोक्षधर्मं भवांश्च किल मोक्षवित् ॥ १२-२८८-४॥
sādhyā ūcuḥ |
śakune vayaṃ sma devā vai sādhyāstvāmanuyujmahe |
pṛcchāmastvāṃ mokṣadharmaṃ bhavāṃśca kila mokṣavit || 12-288-4||

MHB 12-288-5

श्रुतोऽसि नः पण्डितो धीरवादी साधुशब्दः पतते ते पतत्रिन् ।
किं मन्यसे श्रेष्ठतमं द्विज त्वं कस्मिन्मनस्ते रमते महात्मन् ॥ १२-२८८-५॥
śruto'si naḥ paṇḍito dhīravādī sādhuśabdaḥ patate te patatrin |
kiṃ manyase śreṣṭhatamaṃ dvija tvaṃ kasminmanaste ramate mahātman || 12-288-5||

MHB 12-288-6

तन्नः कार्यं पक्षिवर प्रशाधि यत्कार्याणां मन्यसे श्रेष्ठमेकम् ।
यत्कृत्वा वै पुरुषः सर्वबन्धैर्विमुच्यते विहगेन्द्रेह शीघ्रम् ॥ १२-२८८-६॥
tannaḥ kāryaṃ pakṣivara praśādhi yatkāryāṇāṃ manyase śreṣṭhamekam |
yatkṛtvā vai puruṣaḥ sarvabandhairvimucyate vihagendreha śīghram || 12-288-6||

MHB 12-288-7

हंस उवाच ।
इदं कार्यममृताशाः शृणोमि तपो दमः सत्यमात्माभिगुप्तिः ।
ग्रन्थीन्विमुच्य हृदयस्य सर्वान्प्रियाप्रिये स्वं वशमानयीत ॥ १२-२८८-७॥
haṃsa uvāca |
idaṃ kāryamamṛtāśāḥ śṛṇomi tapo damaḥ satyamātmābhiguptiḥ |
granthīnvimucya hṛdayasya sarvānpriyāpriye svaṃ vaśamānayīta || 12-288-7||

MHB 12-288-8

नारुंतुदः स्यान्न नृशंसवादी न हीनतः परमभ्याददीत ।
ययास्य वाचा पर उद्विजेत न तां वदेद्रुशतीं पापलोक्याम् ॥ १२-२८८-८॥
nāruṃtudaḥ syānna nṛśaṃsavādī na hīnataḥ paramabhyādadīta |
yayāsya vācā para udvijeta na tāṃ vadedruśatīṃ pāpalokyām || 12-288-8||

MHB 12-288-9

वाक्सायका वदनान्निष्पतन्ति यैराहतः शोचति रात्र्यहानि ।
परस्य नामर्मसु ते पतन्ति तान्पण्डितो नावसृजेत्परेषु ॥ १२-२८८-९॥
vāksāyakā vadanānniṣpatanti yairāhataḥ śocati rātryahāni |
parasya nāmarmasu te patanti tānpaṇḍito nāvasṛjetpareṣu || 12-288-9||

MHB 12-288-10

परश्चेदेनमतिवादबाणैर्भृशं विध्येच्छम एवेह कार्यः ।
संरोष्यमाणः प्रतिमृष्यते यः स आदत्ते सुकृतं वै परस्य ॥ १२-२८८-१०॥
paraścedenamativādabāṇairbhṛśaṃ vidhyecchama eveha kāryaḥ |
saṃroṣyamāṇaḥ pratimṛṣyate yaḥ sa ādatte sukṛtaṃ vai parasya || 12-288-10||

MHB 12-288-11

क्षेपाभिमानादभिषङ्गव्यलीकं निगृह्णाति ज्वलितं यश्च मन्युम् ।
अदुष्टचेता मुदितोऽनसूयुः स आदत्ते सुकृतं वै परेषाम् ॥ १२-२८८-११॥
kṣepābhimānādabhiṣaṅgavyalīkaṃ nigṛhṇāti jvalitaṃ yaśca manyum |
aduṣṭacetā mudito'nasūyuḥ sa ādatte sukṛtaṃ vai pareṣām || 12-288-11||

MHB 12-288-12

आक्रुश्यमानो न वदामि किंचित्क्षमाम्यहं ताड्यमानश्च नित्यम् ।
श्रेष्ठं ह्येतत्क्षममप्याहुरार्याः सत्यं तथैवार्जवमानृशंस्यम् ॥ १२-२८८-१२॥
ākruśyamāno na vadāmi kiṃcitkṣamāmyahaṃ tāḍyamānaśca nityam |
śreṣṭhaṃ hyetatkṣamamapyāhurāryāḥ satyaṃ tathaivārjavamānṛśaṃsyam || 12-288-12||

MHB 12-288-13

वेदस्योपनिषत्सत्यं सत्यस्योपनिषद्दमः ।
दमस्योपनिषन्मोक्ष एतत्सर्वानुशासनम् ॥ १२-२८८-१३॥
vedasyopaniṣatsatyaṃ satyasyopaniṣaddamaḥ |
damasyopaniṣanmokṣa etatsarvānuśāsanam || 12-288-13||

MHB 12-288-14

वाचो वेगं मनसः क्रोधवेगं विवित्सावेगमुदरोपस्थवेगम् ।
एतान्वेगान्यो विषहत्युदीर्णांस्तं मन्येऽहं ब्राह्मणं वै मुनिं च ॥ १२-२८८-१४॥
vāco vegaṃ manasaḥ krodhavegaṃ vivitsāvegamudaropasthavegam |
etānvegānyo viṣahatyudīrṇāṃstaṃ manye'haṃ brāhmaṇaṃ vai muniṃ ca || 12-288-14||

MHB 12-288-15

अक्रोधनः क्रुध्यतां वै विशिष्टस्तथा तितिक्षुरतितिक्षोर्विशिष्टः ।
अमानुषान्मानुषो वै विशिष्टस्तथाज्ञानाज्ज्ञानवान्वै प्रधानः ॥ १२-२८८-१५॥
akrodhanaḥ krudhyatāṃ vai viśiṣṭastathā titikṣuratitikṣorviśiṣṭaḥ |
amānuṣānmānuṣo vai viśiṣṭastathājñānājjñānavānvai pradhānaḥ || 12-288-15||

MHB 12-288-16

आक्रुश्यमानो नाक्रोशेन्मन्युरेव तितिक्षतः ।
आक्रोष्टारं निर्दहति सुकृतं चास्य विन्दति ॥ १२-२८८-१६॥
ākruśyamāno nākrośenmanyureva titikṣataḥ |
ākroṣṭāraṃ nirdahati sukṛtaṃ cāsya vindati || 12-288-16||

MHB 12-288-17

यो नात्युक्तः प्राह रूक्षं प्रियं वा यो वा हतो न प्रतिहन्ति धैर्यात् ।
पापं च यो नेच्छति तस्य हन्तुस्तस्मै देवाः स्पृहयन्ते सदैव ॥ १२-२८८-१७॥
yo nātyuktaḥ prāha rūkṣaṃ priyaṃ vā yo vā hato na pratihanti dhairyāt |
pāpaṃ ca yo necchati tasya hantustasmai devāḥ spṛhayante sadaiva || 12-288-17||

MHB 12-288-18

पापीयसः क्षमेतैव श्रेयसः सदृशस्य च ।
विमानितो हतोऽऽक्रुष्ट एवं सिद्धिं गमिष्यति ॥ १२-२८८-१८॥
pāpīyasaḥ kṣametaiva śreyasaḥ sadṛśasya ca |
vimānito hato''kruṣṭa evaṃ siddhiṃ gamiṣyati || 12-288-18||

MHB 12-288-19

सदाहमार्यान्निभृतोऽप्युपासे न मे विवित्सा न च मेऽस्ति रोषः ।
न चाप्यहं लिप्समानः परैमि न चैव किंचिद्विषमेण यामि ॥ १२-२८८-१९॥
sadāhamāryānnibhṛto'pyupāse na me vivitsā na ca me'sti roṣaḥ |
na cāpyahaṃ lipsamānaḥ paraimi na caiva kiṃcidviṣameṇa yāmi || 12-288-19||

MHB 12-288-20

नाहं शप्तः प्रतिशपामि किंचिद्दमं द्वारं ह्यमृतस्येह वेद्मि ।
गुह्यं ब्रह्म तदिदं वो ब्रवीमि न मानुषाच्छ्रेष्ठतरं हि किंचित् ॥ १२-२८८-२०॥
nāhaṃ śaptaḥ pratiśapāmi kiṃciddamaṃ dvāraṃ hyamṛtasyeha vedmi |
guhyaṃ brahma tadidaṃ vo bravīmi na mānuṣācchreṣṭhataraṃ hi kiṃcit || 12-288-20||

MHB 12-288-21

विमुच्यमानः पापेभ्यो घनेभ्य इव चन्द्रमाः ।
विरजाः कालमाकाङ्क्षन्धीरो धैर्येण सिध्यति ॥ १२-२८८-२१॥
vimucyamānaḥ pāpebhyo ghanebhya iva candramāḥ |
virajāḥ kālamākāṅkṣandhīro dhairyeṇa sidhyati || 12-288-21||

MHB 12-288-22

यः सर्वेषां भवति ह्यर्चनीय उत्सेचने स्तम्भ इवाभिजातः ।
यस्मै वाचं सुप्रशस्तां वदन्ति स वै देवान्गच्छति संयतात्मा ॥ १२-२८८-२२॥
yaḥ sarveṣāṃ bhavati hyarcanīya utsecane stambha ivābhijātaḥ |
yasmai vācaṃ supraśastāṃ vadanti sa vai devāngacchati saṃyatātmā || 12-288-22||

MHB 12-288-23

न तथा वक्तुमिच्छन्ति कल्याणान्पुरुषे गुणान् ।
यथैषां वक्तुमिच्छन्ति नैर्गुण्यमनुयुञ्जकाः ॥ १२-२८८-२३॥
na tathā vaktumicchanti kalyāṇānpuruṣe guṇān |
yathaiṣāṃ vaktumicchanti nairguṇyamanuyuñjakāḥ || 12-288-23||

MHB 12-288-24

यस्य वाङ्मनसी गुप्ते सम्यक्प्रणिहिते सदा ।
वेदास्तपश्च त्यागश्च स इदं सर्वमाप्नुयात् ॥ १२-२८८-२४॥
yasya vāṅmanasī gupte samyakpraṇihite sadā |
vedāstapaśca tyāgaśca sa idaṃ sarvamāpnuyāt || 12-288-24||

MHB 12-288-25

आक्रोशनावमानाभ्यामबुधाद्वर्धते बुधः ।
तस्मान्न वर्धयेदन्यं न चात्मानं विहिंसयेत् ॥ १२-२८८-२५॥
ākrośanāvamānābhyāmabudhādvardhate budhaḥ |
tasmānna vardhayedanyaṃ na cātmānaṃ vihiṃsayet || 12-288-25||

MHB 12-288-26

अमृतस्येव संतृप्येदवमानस्य वै द्विजः ।
सुखं ह्यवमतः शेते योऽवमन्ता स नश्यति ॥ १२-२८८-२६॥
amṛtasyeva saṃtṛpyedavamānasya vai dvijaḥ |
sukhaṃ hyavamataḥ śete yo'vamantā sa naśyati || 12-288-26||

MHB 12-288-27

यत्क्रोधनो यजते यद्ददाति यद्वा तपस्तप्यति यज्जुहोति ।
वैवस्वतस्तद्धरतेऽस्य सर्वं मोघः श्रमो भवति क्रोधनस्य ॥ १२-२८८-२७॥
yatkrodhano yajate yaddadāti yadvā tapastapyati yajjuhoti |
vaivasvatastaddharate'sya sarvaṃ moghaḥ śramo bhavati krodhanasya || 12-288-27||

MHB 12-288-28

चत्वारि यस्य द्वाराणि सुगुप्तान्यमरोत्तमाः ।
उपस्थमुदरं हस्तौ वाक्चतुर्थी स धर्मवित् ॥ १२-२८८-२८॥
catvāri yasya dvārāṇi suguptānyamarottamāḥ |
upasthamudaraṃ hastau vākcaturthī sa dharmavit || 12-288-28||

MHB 12-288-29

सत्यं दमं ह्यार्जवमानृशंस्यं धृतिं तितिक्षामभिसेवमानः ।
स्वाध्यायनित्योऽस्पृहयन्परेषामेकान्तशील्यूर्ध्वगतिर्भवेत्सः ॥ १२-२८८-२९॥
satyaṃ damaṃ hyārjavamānṛśaṃsyaṃ dhṛtiṃ titikṣāmabhisevamānaḥ |
svādhyāyanityo'spṛhayanpareṣāmekāntaśīlyūrdhvagatirbhavetsaḥ || 12-288-29||

MHB 12-288-30

सर्वानेताननुचरन्वत्सवच्चतुरः स्तनान् ।
न पावनतमं किंचित्सत्यादध्यगमं क्वचित् ॥ १२-२८८-३०॥
sarvānetānanucaranvatsavaccaturaḥ stanān |
na pāvanatamaṃ kiṃcitsatyādadhyagamaṃ kvacit || 12-288-30||

MHB 12-288-31

आचक्षेऽहं मनुष्येभ्यो देवेभ्यः प्रतिसंचरन् ।
सत्यं स्वर्गस्य सोपानं पारावारस्य नौरिव ॥ १२-२८८-३१॥
ācakṣe'haṃ manuṣyebhyo devebhyaḥ pratisaṃcaran |
satyaṃ svargasya sopānaṃ pārāvārasya nauriva || 12-288-31||

MHB 12-288-32

यादृशैः संनिवसति यादृशांश्चोपसेवते ।
यादृगिच्छेच्च भवितुं तादृग्भवति पूरुषः ॥ १२-२८८-३२॥
yādṛśaiḥ saṃnivasati yādṛśāṃścopasevate |
yādṛgicchecca bhavituṃ tādṛgbhavati pūruṣaḥ || 12-288-32||

MHB 12-288-33

यदि सन्तं सेवते यद्यसन्तं तपस्विनं यदि वा स्तेनमेव ।
वासो यथा रङ्गवशं प्रयाति तथा स तेषां वशमभ्युपैति ॥ १२-२८८-३३॥
yadi santaṃ sevate yadyasantaṃ tapasvinaṃ yadi vā stenameva |
vāso yathā raṅgavaśaṃ prayāti tathā sa teṣāṃ vaśamabhyupaiti || 12-288-33||

MHB 12-288-34

सदा देवाः साधुभिः संवदन्ते न मानुषं विषयं यान्ति द्रष्टुम् ।
नेन्दुः समः स्यादसमो हि वायुरुच्चावचं विषयं यः स वेद ॥ १२-२८८-३४॥
sadā devāḥ sādhubhiḥ saṃvadante na mānuṣaṃ viṣayaṃ yānti draṣṭum |
nenduḥ samaḥ syādasamo hi vāyuruccāvacaṃ viṣayaṃ yaḥ sa veda || 12-288-34||

MHB 12-288-35

अदुष्टं वर्तमाने तु हृदयान्तरपूरुषे ।
तेनैव देवाः प्रीयन्ते सतां मार्गस्थितेन वै ॥ १२-२८८-३५॥
aduṣṭaṃ vartamāne tu hṛdayāntarapūruṣe |
tenaiva devāḥ prīyante satāṃ mārgasthitena vai || 12-288-35||

MHB 12-288-36

शिश्नोदरे येऽभिरताः सदैव स्तेना नरा वाक्परुषाश्च नित्यम् ।
अपेतदोषानिति तान्विदित्वा दूराद्देवाः संपरिवर्जयन्ति ॥ १२-२८८-३६॥
śiśnodare ye'bhiratāḥ sadaiva stenā narā vākparuṣāśca nityam |
apetadoṣāniti tānviditvā dūrāddevāḥ saṃparivarjayanti || 12-288-36||

MHB 12-288-37

न वै देवा हीनसत्त्वेन तोष्याः सर्वाशिना दुष्कृतकर्मणा वा ।
सत्यव्रता ये तु नराः कृतज्ञा धर्मे रतास्तैः सह संभजन्ते ॥ १२-२८८-३७॥
na vai devā hīnasattvena toṣyāḥ sarvāśinā duṣkṛtakarmaṇā vā |
satyavratā ye tu narāḥ kṛtajñā dharme ratāstaiḥ saha saṃbhajante || 12-288-37||

MHB 12-288-38

अव्याहृतं व्याहृताच्छ्रेय आहुः सत्यं वदेद्व्याहृतं तद्द्वितीयम् ।
धर्मं वदेद्व्याहृतं तत्तृतीयं प्रियं वदेद्व्याहृतं तच्चतुर्थम् ॥ १२-२८८-३८॥
avyāhṛtaṃ vyāhṛtācchreya āhuḥ satyaṃ vadedvyāhṛtaṃ taddvitīyam |
dharmaṃ vadedvyāhṛtaṃ tattṛtīyaṃ priyaṃ vadedvyāhṛtaṃ taccaturtham || 12-288-38||

MHB 12-288-39

साध्या ऊचुः ।
केनायमावृतो लोकः केन वा न प्रकाशते ।
केन त्यजति मित्राणि केन स्वर्गं न गच्छति ॥ १२-२८८-३९॥
sādhyā ūcuḥ |
kenāyamāvṛto lokaḥ kena vā na prakāśate |
kena tyajati mitrāṇi kena svargaṃ na gacchati || 12-288-39||

MHB 12-288-40

हंस उवाच ।
अज्ञानेनावृतो लोको मात्सर्यान्न प्रकाशते ।
लोभात्त्यजति मित्राणि सङ्गात्स्वर्गं न गच्छति ॥ १२-२८८-४०॥
haṃsa uvāca |
ajñānenāvṛto loko mātsaryānna prakāśate |
lobhāttyajati mitrāṇi saṅgātsvargaṃ na gacchati || 12-288-40||

MHB 12-288-41

साध्या ऊचुः ।
कः स्विदेको रमते ब्राह्मणानां कः स्विदेको बहुभिर्जोषमास्ते ।
कः स्विदेको बलवान्दुर्बलोऽपि कः स्विदेषां कलहं नान्ववैति ॥ १२-२८८-४१॥
sādhyā ūcuḥ |
kaḥ svideko ramate brāhmaṇānāṃ kaḥ svideko bahubhirjoṣamāste |
kaḥ svideko balavāndurbalo'pi kaḥ svideṣāṃ kalahaṃ nānvavaiti || 12-288-41||

MHB 12-288-42

हंस उवाच ।
प्राज्ञ एको रमते ब्राह्मणानां प्राज्ञ एको बहुभिर्जोषमास्ते ।
प्राज्ञ एको बलवान्दुर्बलोऽपि प्राज्ञ एषां कलहं नान्ववैति ॥ १२-२८८-४२॥
haṃsa uvāca |
prājña eko ramate brāhmaṇānāṃ prājña eko bahubhirjoṣamāste |
prājña eko balavāndurbalo'pi prājña eṣāṃ kalahaṃ nānvavaiti || 12-288-42||

MHB 12-288-43

साध्या ऊचुः ।
किं ब्राह्मणानां देवत्वं किं च साधुत्वमुच्यते ।
असाधुत्वं च किं तेषां किमेषां मानुषं मतम् ॥ १२-२८८-४३॥
sādhyā ūcuḥ |
kiṃ brāhmaṇānāṃ devatvaṃ kiṃ ca sādhutvamucyate |
asādhutvaṃ ca kiṃ teṣāṃ kimeṣāṃ mānuṣaṃ matam || 12-288-43||

MHB 12-288-44

हंस उवाच ।
स्वाध्याय एषां देवत्वं व्रतं साधुत्वमुच्यते ।
असाधुत्वं परीवादो मृत्युर्मानुषमुच्यते ॥ १२-२८८-४४॥
haṃsa uvāca |
svādhyāya eṣāṃ devatvaṃ vrataṃ sādhutvamucyate |
asādhutvaṃ parīvādo mṛtyurmānuṣamucyate || 12-288-44||

MHB 12-288-45

भीष्म उवाच ।
संवाद इत्ययं श्रेष्ठः साध्यानां परिकीर्तितः ।
क्षेत्रं वै कर्मणां योनिः सद्भावः सत्यमुच्यते ॥ १२-२८८-४५॥
bhīṣma uvāca |
saṃvāda ityayaṃ śreṣṭhaḥ sādhyānāṃ parikīrtitaḥ |
kṣetraṃ vai karmaṇāṃ yoniḥ sadbhāvaḥ satyamucyate || 12-288-45||

Adhyaya: 289/353 (62)

MHB 12-289-1

युधिष्ठिर उवाच ।
सांख्ये योगे च मे तात विशेषं वक्तुमर्हसि ।
तव सर्वज्ञ सर्वं हि विदितं कुरुसत्तम ॥ १२-२८९-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
sāṃkhye yoge ca me tāta viśeṣaṃ vaktumarhasi |
tava sarvajña sarvaṃ hi viditaṃ kurusattama || 12-289-1||

MHB 12-289-2

भीष्म उवाच ।
सांख्याः सांख्यं प्रशंसन्ति योगा योगं द्विजातयः ।
वदन्ति कारणैः श्रैष्ठ्यं स्वपक्षोद्भावनाय वै ॥ १२-२८९-२॥
bhīṣma uvāca |
sāṃkhyāḥ sāṃkhyaṃ praśaṃsanti yogā yogaṃ dvijātayaḥ |
vadanti kāraṇaiḥ śraiṣṭhyaṃ svapakṣodbhāvanāya vai || 12-289-2||

MHB 12-289-3

अनीश्वरः कथं मुच्येदित्येवं शत्रुकर्शन ।
वदन्ति कारणैः श्रैष्ठ्यं योगाः सम्यङ्मनीषिणः ॥ १२-२८९-३॥
anīśvaraḥ kathaṃ mucyedityevaṃ śatrukarśana |
vadanti kāraṇaiḥ śraiṣṭhyaṃ yogāḥ samyaṅmanīṣiṇaḥ || 12-289-3||

MHB 12-289-4

वदन्ति कारणं चेदं सांख्याः सम्यग्द्विजातयः ।
विज्ञायेह गतीः सर्वा विरक्तो विषयेषु यः ॥ १२-२८९-४॥
vadanti kāraṇaṃ cedaṃ sāṃkhyāḥ samyagdvijātayaḥ |
vijñāyeha gatīḥ sarvā virakto viṣayeṣu yaḥ || 12-289-4||

MHB 12-289-5

ऊर्ध्वं स देहात्सुव्यक्तं विमुच्येदिति नान्यथा ।
एतदाहुर्महाप्राज्ञाः सांख्यं वै मोक्षदर्शनम् ॥ १२-२८९-५॥
ūrdhvaṃ sa dehātsuvyaktaṃ vimucyediti nānyathā |
etadāhurmahāprājñāḥ sāṃkhyaṃ vai mokṣadarśanam || 12-289-5||

MHB 12-289-6

स्वपक्षे कारणं ग्राह्यं समर्थं वचनं हितम् ।
शिष्टानां हि मतं ग्राह्यं त्वद्विधैः शिष्टसंमतैः ॥ १२-२८९-६॥
svapakṣe kāraṇaṃ grāhyaṃ samarthaṃ vacanaṃ hitam |
śiṣṭānāṃ hi mataṃ grāhyaṃ tvadvidhaiḥ śiṣṭasaṃmataiḥ || 12-289-6||

MHB 12-289-7

प्रत्यक्षहेतवो योगाः सांख्याः शास्त्रविनिश्चयाः ।
उभे चैते मते तत्त्वे मम तात युधिष्ठिर ॥ १२-२८९-७॥
pratyakṣahetavo yogāḥ sāṃkhyāḥ śāstraviniścayāḥ |
ubhe caite mate tattve mama tāta yudhiṣṭhira || 12-289-7||

MHB 12-289-8

उभे चैते मते ज्ञाने नृपते शिष्टसंमते ।
अनुष्ठिते यथाशास्त्रं नयेतां परमां गतिम् ॥ १२-२८९-८॥
ubhe caite mate jñāne nṛpate śiṣṭasaṃmate |
anuṣṭhite yathāśāstraṃ nayetāṃ paramāṃ gatim || 12-289-8||

MHB 12-289-9

तुल्यं शौचं तयोर्युक्तं दया भूतेषु चानघ ।
व्रतानां धारणं तुल्यं दर्शनं न समं तयोः ॥ १२-२८९-९॥
tulyaṃ śaucaṃ tayoryuktaṃ dayā bhūteṣu cānagha |
vratānāṃ dhāraṇaṃ tulyaṃ darśanaṃ na samaṃ tayoḥ || 12-289-9||

MHB 12-289-10

युधिष्ठिर उवाच ।
यदि तुल्यं व्रतं शौचं दया चात्र पितामह ।
तुल्यं न दर्शनं कस्मात्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-२८९-१०॥
yudhiṣṭhira uvāca |
yadi tulyaṃ vrataṃ śaucaṃ dayā cātra pitāmaha |
tulyaṃ na darśanaṃ kasmāttanme brūhi pitāmaha || 12-289-10||

MHB 12-289-11

भीष्म उवाच ।
रागं मोहं तथा स्नेहं कामं क्रोधं च केवलम् ।
योगाच्छित्त्वादितो दोषान्पञ्चैतान्प्राप्नुवन्ति तत् ॥ १२-२८९-११॥
bhīṣma uvāca |
rāgaṃ mohaṃ tathā snehaṃ kāmaṃ krodhaṃ ca kevalam |
yogācchittvādito doṣānpañcaitānprāpnuvanti tat || 12-289-11||

MHB 12-289-12

यथा चानिमिषाः स्थूला जालं छित्त्वा पुनर्जलम् ।
प्राप्नुवन्ति तथा योगास्तत्पदं वीतकल्मषाः ॥ १२-२८९-१२॥
yathā cānimiṣāḥ sthūlā jālaṃ chittvā punarjalam |
prāpnuvanti tathā yogāstatpadaṃ vītakalmaṣāḥ || 12-289-12||

MHB 12-289-13

तथैव वागुरां छित्त्वा बलवन्तो यथा मृगाः ।
प्राप्नुयुर्विमलं मार्गं विमुक्ताः सर्वबन्धनैः ॥ १२-२८९-१३॥
tathaiva vāgurāṃ chittvā balavanto yathā mṛgāḥ |
prāpnuyurvimalaṃ mārgaṃ vimuktāḥ sarvabandhanaiḥ || 12-289-13||

MHB 12-289-14

लोभजानि तथा राजन्बन्धनानि बलान्विताः ।
छित्त्वा योगाः परं मार्गं गच्छन्ति विमलाः शिवम् ॥ १२-२८९-१४॥
lobhajāni tathā rājanbandhanāni balānvitāḥ |
chittvā yogāḥ paraṃ mārgaṃ gacchanti vimalāḥ śivam || 12-289-14||

MHB 12-289-15

अबलाश्च मृगा राजन्वागुरासु तथापरे ।
विनश्यन्ति न संदेहस्तद्वद्योगबलादृते ॥ १२-२८९-१५॥
abalāśca mṛgā rājanvāgurāsu tathāpare |
vinaśyanti na saṃdehastadvadyogabalādṛte || 12-289-15||

MHB 12-289-16

बलहीनाश्च कौन्तेय यथा जालगता झषाः ।
अन्तं गच्छन्ति राजेन्द्र तथा योगाः सुदुर्बलाः ॥ १२-२८९-१६॥
balahīnāśca kaunteya yathā jālagatā jhaṣāḥ |
antaṃ gacchanti rājendra tathā yogāḥ sudurbalāḥ || 12-289-16||

MHB 12-289-17

यथा च शकुनाः सूक्ष्माः प्राप्य जालमरिंदम ।
तत्र सक्ता विपद्यन्ते मुच्यन्ते च बलान्विताः ॥ १२-२८९-१७॥
yathā ca śakunāḥ sūkṣmāḥ prāpya jālamariṃdama |
tatra saktā vipadyante mucyante ca balānvitāḥ || 12-289-17||

MHB 12-289-18

कर्मजैर्बन्धनैर्बद्धास्तद्वद्योगाः परंतप ।
अबला वै विनश्यन्ति मुच्यन्ते च बलान्विताः ॥ १२-२८९-१८॥
karmajairbandhanairbaddhāstadvadyogāḥ paraṃtapa |
abalā vai vinaśyanti mucyante ca balānvitāḥ || 12-289-18||

MHB 12-289-19

अल्पकश्च यथा राजन्वह्निः शाम्यति दुर्बलः ।
आक्रान्त इन्धनैः स्थूलैस्तद्वद्योगोऽबलः प्रभो ॥ १२-२८९-१९॥
alpakaśca yathā rājanvahniḥ śāmyati durbalaḥ |
ākrānta indhanaiḥ sthūlaistadvadyogo'balaḥ prabho || 12-289-19||

MHB 12-289-20

स एव च यदा राजन्वह्निर्जातबलः पुनः ।
समीरणयुतः कृत्स्नां दहेत्क्षिप्रं महीमपि ॥ १२-२८९-२०॥
sa eva ca yadā rājanvahnirjātabalaḥ punaḥ |
samīraṇayutaḥ kṛtsnāṃ dahetkṣipraṃ mahīmapi || 12-289-20||

MHB 12-289-21

तद्वज्जातबलो योगी दीप्ततेजा महाबलः ।
अन्तकाल इवादित्यः कृत्स्नं संशोषयेज्जगत् ॥ १२-२८९-२१॥
tadvajjātabalo yogī dīptatejā mahābalaḥ |
antakāla ivādityaḥ kṛtsnaṃ saṃśoṣayejjagat || 12-289-21||

MHB 12-289-22

दुर्बलश्च यथा राजन्स्रोतसा ह्रियते नरः ।
बलहीनस्तथा योगो विषयैर्ह्रियतेऽवशः ॥ १२-२८९-२२॥
durbalaśca yathā rājansrotasā hriyate naraḥ |
balahīnastathā yogo viṣayairhriyate'vaśaḥ || 12-289-22||

MHB 12-289-23

तदेव च यथा स्रोतो विष्टम्भयति वारणः ।
तद्वद्योगबलं लब्ध्वा व्यूहते विषयान्बहून् ॥ १२-२८९-२३॥
tadeva ca yathā sroto viṣṭambhayati vāraṇaḥ |
tadvadyogabalaṃ labdhvā vyūhate viṣayānbahūn || 12-289-23||

MHB 12-289-24

विशन्ति चावशाः पार्थ योगा योगबलान्विताः ।
प्रजापतीनृषीन्देवान्महाभूतानि चेश्वराः ॥ १२-२८९-२४॥
viśanti cāvaśāḥ pārtha yogā yogabalānvitāḥ |
prajāpatīnṛṣīndevānmahābhūtāni ceśvarāḥ || 12-289-24||

MHB 12-289-25

न यमो नान्तकः क्रुद्धो न मृत्युर्भीमविक्रमः ।
ईशते नृपते सर्वे योगस्यामिततेजसः ॥ १२-२८९-२५॥
na yamo nāntakaḥ kruddho na mṛtyurbhīmavikramaḥ |
īśate nṛpate sarve yogasyāmitatejasaḥ || 12-289-25||

MHB 12-289-26

आत्मनां च सहस्राणि बहूनि भरतर्षभ ।
योगः कुर्याद्बलं प्राप्य तैश्च सर्वैर्महीं चरेत् ॥ १२-२८९-२६॥
ātmanāṃ ca sahasrāṇi bahūni bharatarṣabha |
yogaḥ kuryādbalaṃ prāpya taiśca sarvairmahīṃ caret || 12-289-26||

MHB 12-289-27

प्राप्नुयाद्विषयांश्चैव पुनश्चोग्रं तपश्चरेत् ।
संक्षिपेच्च पुनः पार्थ सूर्यस्तेजोगुणानिव ॥ १२-२८९-२७॥
prāpnuyādviṣayāṃścaiva punaścograṃ tapaścaret |
saṃkṣipecca punaḥ pārtha sūryastejoguṇāniva || 12-289-27||

MHB 12-289-28

बलस्थस्य हि योगस्य बन्धनेशस्य पार्थिव ।
विमोक्षप्रभविष्णुत्वमुपपन्नमसंशयम् ॥ १२-२८९-२८॥
balasthasya hi yogasya bandhaneśasya pārthiva |
vimokṣaprabhaviṣṇutvamupapannamasaṃśayam || 12-289-28||

MHB 12-289-29

बलानि योगे प्रोक्तानि मयैतानि विशां पते ।
निदर्शनार्थं सूक्ष्माणि वक्ष्यामि च पुनस्तव ॥ १२-२८९-२९॥
balāni yoge proktāni mayaitāni viśāṃ pate |
nidarśanārthaṃ sūkṣmāṇi vakṣyāmi ca punastava || 12-289-29||

MHB 12-289-30

आत्मनश्च समाधाने धारणां प्रति चाभिभो ।
निदर्शनानि सूक्ष्माणि शृणु मे भरतर्षभ ॥ १२-२८९-३०॥
ātmanaśca samādhāne dhāraṇāṃ prati cābhibho |
nidarśanāni sūkṣmāṇi śṛṇu me bharatarṣabha || 12-289-30||

MHB 12-289-31

अप्रमत्तो यथा धन्वी लक्ष्यं हन्ति समाहितः ।
युक्तः सम्यक्तथा योगी मोक्षं प्राप्नोत्यसंशयम् ॥ १२-२८९-३१॥
apramatto yathā dhanvī lakṣyaṃ hanti samāhitaḥ |
yuktaḥ samyaktathā yogī mokṣaṃ prāpnotyasaṃśayam || 12-289-31||

MHB 12-289-32

स्नेहपूर्णे यथा पात्रे मन आधाय निश्चलम् ।
पुरुषो यत्त आरोहेत्सोपानं युक्तमानसः ॥ १२-२८९-३२॥
snehapūrṇe yathā pātre mana ādhāya niścalam |
puruṣo yatta ārohetsopānaṃ yuktamānasaḥ || 12-289-32||

MHB 12-289-33

युक्त्वा तथायमात्मानं योगः पार्थिव निश्चलम् ।
करोत्यमलमात्मानं भास्करोपमदर्शनम् ॥ १२-२८९-३३॥
yuktvā tathāyamātmānaṃ yogaḥ pārthiva niścalam |
karotyamalamātmānaṃ bhāskaropamadarśanam || 12-289-33||

MHB 12-289-34

यथा च नावं कौन्तेय कर्णधारः समाहितः ।
महार्णवगतां शीघ्रं नयेत्पार्थिव पत्तनम् ॥ १२-२८९-३४॥
yathā ca nāvaṃ kaunteya karṇadhāraḥ samāhitaḥ |
mahārṇavagatāṃ śīghraṃ nayetpārthiva pattanam || 12-289-34||

MHB 12-289-35

तद्वदात्मसमाधानं युक्त्वा योगेन तत्त्ववित् ।
दुर्गमं स्थानमाप्नोति हित्वा देहमिमं नृप ॥ १२-२८९-३५॥
tadvadātmasamādhānaṃ yuktvā yogena tattvavit |
durgamaṃ sthānamāpnoti hitvā dehamimaṃ nṛpa || 12-289-35||

MHB 12-289-36

सारथिश्च यथा युक्त्वा सदश्वान्सुसमाहितः ।
देशमिष्टं नयत्याशु धन्विनं पुरुषर्षभ ॥ १२-२८९-३६॥
sārathiśca yathā yuktvā sadaśvānsusamāhitaḥ |
deśamiṣṭaṃ nayatyāśu dhanvinaṃ puruṣarṣabha || 12-289-36||

MHB 12-289-37

तथैव नृपते योगी धारणासु समाहितः ।
प्राप्नोत्याशु परं स्थानं लक्षं मुक्त इवाशुगः ॥ १२-२८९-३७॥
tathaiva nṛpate yogī dhāraṇāsu samāhitaḥ |
prāpnotyāśu paraṃ sthānaṃ lakṣaṃ mukta ivāśugaḥ || 12-289-37||

MHB 12-289-38

आवेश्यात्मनि चात्मानं योगी तिष्ठति योऽचलः ।
पापं हन्तेव मीनानां पदमाप्नोति सोऽजरम् ॥ १२-२८९-३८॥
āveśyātmani cātmānaṃ yogī tiṣṭhati yo'calaḥ |
pāpaṃ hanteva mīnānāṃ padamāpnoti so'jaram || 12-289-38||

MHB 12-289-39

नाभ्यां कण्ठे च शीर्षे च हृदि वक्षसि पार्श्वयोः ।
दर्शने स्पर्शने चापि घ्राणे चामितविक्रम ॥ १२-२८९-३९॥
nābhyāṃ kaṇṭhe ca śīrṣe ca hṛdi vakṣasi pārśvayoḥ |
darśane sparśane cāpi ghrāṇe cāmitavikrama || 12-289-39||

MHB 12-289-40

स्थानेष्वेतेषु यो योगी महाव्रतसमाहितः ।
आत्मना सूक्ष्ममात्मानं युङ्क्ते सम्यग्विशां पते ॥ १२-२८९-४०॥
sthāneṣveteṣu yo yogī mahāvratasamāhitaḥ |
ātmanā sūkṣmamātmānaṃ yuṅkte samyagviśāṃ pate || 12-289-40||

MHB 12-289-41

स शीघ्रममलप्रज्ञः कर्म दग्ध्वा शुभाशुभम् ।
उत्तमं योगमास्थाय यदीच्छति विमुच्यते ॥ १२-२८९-४१॥
sa śīghramamalaprajñaḥ karma dagdhvā śubhāśubham |
uttamaṃ yogamāsthāya yadīcchati vimucyate || 12-289-41||

MHB 12-289-42

युधिष्ठिर उवाच ।
आहारान्कीदृशान्कृत्वा कानि जित्वा च भारत ।
योगी बलमवाप्नोति तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १२-२८९-४२॥
yudhiṣṭhira uvāca |
āhārānkīdṛśānkṛtvā kāni jitvā ca bhārata |
yogī balamavāpnoti tadbhavānvaktumarhati || 12-289-42||

MHB 12-289-43

भीष्म उवाच ।
कणानां भक्षणे युक्तः पिण्याकस्य च भक्षणे ।
स्नेहानां वर्जने युक्तो योगी बलमवाप्नुयात् ॥ १२-२८९-४३॥
bhīṣma uvāca |
kaṇānāṃ bhakṣaṇe yuktaḥ piṇyākasya ca bhakṣaṇe |
snehānāṃ varjane yukto yogī balamavāpnuyāt || 12-289-43||

MHB 12-289-44

भुञ्जानो यावकं रूक्षं दीर्घकालमरिंदम ।
एकारामो विशुद्धात्मा योगी बलमवाप्नुयात् ॥ १२-२८९-४४॥
bhuñjāno yāvakaṃ rūkṣaṃ dīrghakālamariṃdama |
ekārāmo viśuddhātmā yogī balamavāpnuyāt || 12-289-44||

MHB 12-289-45

पक्षान्मासानृतूंश्चित्रान्संचरंश्च गुहास्तथा ।
अपः पीत्वा पयोमिश्रा योगी बलमवाप्नुयात् ॥ १२-२८९-४५॥
pakṣānmāsānṛtūṃścitrānsaṃcaraṃśca guhāstathā |
apaḥ pītvā payomiśrā yogī balamavāpnuyāt || 12-289-45||

MHB 12-289-46

अखण्डमपि वा मासं सततं मनुजेश्वर ।
उपोष्य सम्यक्शुद्धात्मा योगी बलमवाप्नुयात् ॥ १२-२८९-४६॥
akhaṇḍamapi vā māsaṃ satataṃ manujeśvara |
upoṣya samyakśuddhātmā yogī balamavāpnuyāt || 12-289-46||

MHB 12-289-47

कामं जित्वा तथा क्रोधं शीतोष्णे वर्षमेव च ।
भयं निद्रां तथा श्वासं पौरुषं विषयांस्तथा ॥ १२-२८९-४७॥
kāmaṃ jitvā tathā krodhaṃ śītoṣṇe varṣameva ca |
bhayaṃ nidrāṃ tathā śvāsaṃ pauruṣaṃ viṣayāṃstathā || 12-289-47||

MHB 12-289-48

अरतिं दुर्जयां चैव घोरां तृष्णां च पार्थिव ।
स्पर्शान्सर्वांस्तथा तन्द्रीं दुर्जयां नृपसत्तम ॥ १२-२८९-४८॥
aratiṃ durjayāṃ caiva ghorāṃ tṛṣṇāṃ ca pārthiva |
sparśānsarvāṃstathā tandrīṃ durjayāṃ nṛpasattama || 12-289-48||

MHB 12-289-49

दीपयन्ति महात्मानः सूक्ष्ममात्मानमात्मना ।
वीतरागा महाप्राज्ञा ध्यानाध्ययनसंपदा ॥ १२-२८९-४९॥
dīpayanti mahātmānaḥ sūkṣmamātmānamātmanā |
vītarāgā mahāprājñā dhyānādhyayanasaṃpadā || 12-289-49||

MHB 12-289-50

दुर्गस्त्वेष मतः पन्था ब्राह्मणानां विपश्चिताम् ।
न कश्चिद्व्रजति ह्यस्मिन्क्षेमेण भरतर्षभ ॥ १२-२८९-५०॥
durgastveṣa mataḥ panthā brāhmaṇānāṃ vipaścitām |
na kaścidvrajati hyasminkṣemeṇa bharatarṣabha || 12-289-50||

MHB 12-289-51

यथा कश्चिद्वनं घोरं बहुसर्पसरीसृपम् ।
श्वभ्रवत्तोयहीनं च दुर्गमं बहुकण्टकम् ॥ १२-२८९-५१॥
yathā kaścidvanaṃ ghoraṃ bahusarpasarīsṛpam |
śvabhravattoyahīnaṃ ca durgamaṃ bahukaṇṭakam || 12-289-51||

MHB 12-289-52

अभक्तमटवीप्रायं दावदग्धमहीरुहम् ।
पन्थानं तस्कराकीर्णं क्षेमेणाभिपतेद्युवा ॥ १२-२८९-५२॥
abhaktamaṭavīprāyaṃ dāvadagdhamahīruham |
panthānaṃ taskarākīrṇaṃ kṣemeṇābhipatedyuvā || 12-289-52||

MHB 12-289-53

योगमार्गं तथासाद्य यः कश्चिद्भजते द्विजः ।
क्षेमेणोपरमेन्मार्गाद्बहुदोषो हि स स्मृतः ॥ १२-२८९-५३॥
yogamārgaṃ tathāsādya yaḥ kaścidbhajate dvijaḥ |
kṣemeṇoparamenmārgādbahudoṣo hi sa smṛtaḥ || 12-289-53||

MHB 12-289-54

सुस्थेयं क्षुरधारासु निशितासु महीपते ।
धारणासु तु योगस्य दुःस्थेयमकृतात्मभिः ॥ १२-२८९-५४॥
sustheyaṃ kṣuradhārāsu niśitāsu mahīpate |
dhāraṇāsu tu yogasya duḥstheyamakṛtātmabhiḥ || 12-289-54||

MHB 12-289-55

विपन्ना धारणास्तात नयन्ति नशुभां गतिम् ।
नेतृहीना यथा नावः पुरुषानर्णवे नृप ॥ १२-२८९-५५॥
vipannā dhāraṇāstāta nayanti naśubhāṃ gatim |
netṛhīnā yathā nāvaḥ puruṣānarṇave nṛpa || 12-289-55||

MHB 12-289-56

यस्तु तिष्ठति कौन्तेय धारणासु यथाविधि ।
मरणं जन्म दुःखं च सुखं च स विमुञ्चति ॥ १२-२८९-५६॥
yastu tiṣṭhati kaunteya dhāraṇāsu yathāvidhi |
maraṇaṃ janma duḥkhaṃ ca sukhaṃ ca sa vimuñcati || 12-289-56||

MHB 12-289-57

नानाशास्त्रेषु निष्पन्नं योगेष्विदमुदाहृतम् ।
परं योगं तु यत्कृत्स्नं निश्चितं तद्द्विजातिषु ॥ १२-२८९-५७॥
nānāśāstreṣu niṣpannaṃ yogeṣvidamudāhṛtam |
paraṃ yogaṃ tu yatkṛtsnaṃ niścitaṃ taddvijātiṣu || 12-289-57||

MHB 12-289-58

परं हि तद्ब्रह्म महन्महात्मन्ब्रह्माणमीशं वरदं च विष्णुम् ।
भवं च धर्मं च षडाननं च षड्ब्रह्मपुत्रांश्च महानुभावान् ॥ १२-२८९-५८॥
paraṃ hi tadbrahma mahanmahātmanbrahmāṇamīśaṃ varadaṃ ca viṣṇum |
bhavaṃ ca dharmaṃ ca ṣaḍānanaṃ ca ṣaḍbrahmaputrāṃśca mahānubhāvān || 12-289-58||

MHB 12-289-59

तमश्च कष्टं सुमहद्रजश्च सत्त्वं च शुद्धं प्रकृतिं परां च ।
सिद्धिं च देवीं वरुणस्य पत्नीं तेजश्च कृत्स्नं सुमहच्च धैर्यम् ॥ १२-२८९-५९॥
tamaśca kaṣṭaṃ sumahadrajaśca sattvaṃ ca śuddhaṃ prakṛtiṃ parāṃ ca |
siddhiṃ ca devīṃ varuṇasya patnīṃ tejaśca kṛtsnaṃ sumahacca dhairyam || 12-289-59||

MHB 12-289-60

ताराधिपं वै विमलं सतारं विश्वांश्च देवानुरगान्पितॄंश्च ।
शैलांश्च कृत्स्नानुदधींश्च घोरान्नदीश्च सर्वाः सवनान्घनांश्च ॥ १२-२८९-६०॥
tārādhipaṃ vai vimalaṃ satāraṃ viśvāṃśca devānuragānpitṝṃśca |
śailāṃśca kṛtsnānudadhīṃśca ghorānnadīśca sarvāḥ savanānghanāṃśca || 12-289-60||

MHB 12-289-61

नागान्नगान्यक्षगणान्दिशश्च गन्धर्वसंघान्पुरुषान्स्त्रियश्च ।
परस्परं प्राप्य महान्महात्मा विशेत योगी नचिराद्विमुक्तः ॥ १२-२८९-६१॥
nāgānnagānyakṣagaṇāndiśaśca gandharvasaṃghānpuruṣānstriyaśca |
parasparaṃ prāpya mahānmahātmā viśeta yogī nacirādvimuktaḥ || 12-289-61||

MHB 12-289-62

कथा च येयं नृपते प्रसक्ता देवे महावीर्यमतौ शुभेयम् ।
योगान्स सर्वानभिभूय मर्त्यान्नारायणात्मा कुरुते महात्मा ॥ १२-२८९-६२॥
kathā ca yeyaṃ nṛpate prasaktā deve mahāvīryamatau śubheyam |
yogānsa sarvānabhibhūya martyānnārāyaṇātmā kurute mahātmā || 12-289-62||

Adhyaya: 290/353 (110)

MHB 12-290-1

युधिष्ठिर उवाच ।
सम्यक्त्वयायं नृपते वर्णितः शिष्टसंमतः ।
योगमार्गो यथान्यायं शिष्यायेह हितैषिणा ॥ १२-२९०-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
samyaktvayāyaṃ nṛpate varṇitaḥ śiṣṭasaṃmataḥ |
yogamārgo yathānyāyaṃ śiṣyāyeha hitaiṣiṇā || 12-290-1||

MHB 12-290-2

सांख्ये त्विदानीं कार्त्स्न्येन विधिं प्रब्रूहि पृच्छते ।
त्रिषु लोकेषु यज्ज्ञानं सर्वं तद्विदितं हि ते ॥ १२-२९०-२॥
sāṃkhye tvidānīṃ kārtsnyena vidhiṃ prabrūhi pṛcchate |
triṣu lokeṣu yajjñānaṃ sarvaṃ tadviditaṃ hi te || 12-290-2||

MHB 12-290-3

भीष्म उवाच ।
शृणु मे त्वमिदं शुद्धं सांख्यानां विदितात्मनाम् ।
विहितं यतिभिर्बुद्धैः कपिलादिभिरीश्वरैः ॥ १२-२९०-३॥
bhīṣma uvāca |
śṛṇu me tvamidaṃ śuddhaṃ sāṃkhyānāṃ viditātmanām |
vihitaṃ yatibhirbuddhaiḥ kapilādibhirīśvaraiḥ || 12-290-3||

MHB 12-290-4

यस्मिन्न विभ्रमाः केचिद्दृश्यन्ते मनुजर्षभ ।
गुणाश्च यस्मिन्बहवो दोषहानिश्च केवला ॥ १२-२९०-४॥
yasminna vibhramāḥ keciddṛśyante manujarṣabha |
guṇāśca yasminbahavo doṣahāniśca kevalā || 12-290-4||

MHB 12-290-5

ज्ञानेन परिसंख्याय सदोषान्विषयान्नृप ।
मानुषान्दुर्जयान्कृत्स्नान्पैशाचान्विषयांस्तथा ॥ १२-२९०-५॥
jñānena parisaṃkhyāya sadoṣānviṣayānnṛpa |
mānuṣāndurjayānkṛtsnānpaiśācānviṣayāṃstathā || 12-290-5||

MHB 12-290-6

राक्षसान्विषयाञ्ज्ञात्वा यक्षाणां विषयांस्तथा ।
विषयानौरगाञ्ज्ञात्वा गान्धर्वविषयांस्तथा ॥ १२-२९०-६॥
rākṣasānviṣayāñjñātvā yakṣāṇāṃ viṣayāṃstathā |
viṣayānauragāñjñātvā gāndharvaviṣayāṃstathā || 12-290-6||

MHB 12-290-7

पितॄणां विषयाञ्ज्ञात्वा तिर्यक्षु चरतां नृप ।
सुपर्णविषयाञ्ज्ञात्वा मरुतां विषयांस्तथा ॥ १२-२९०-७॥
pitṝṇāṃ viṣayāñjñātvā tiryakṣu caratāṃ nṛpa |
suparṇaviṣayāñjñātvā marutāṃ viṣayāṃstathā || 12-290-7||

MHB 12-290-8

राजर्षिविषयाञ्ज्ञात्वा ब्रह्मर्षिविषयांस्तथा ।
आसुरान्विषयाञ्ज्ञात्वा वैश्वदेवांस्तथैव च ॥ १२-२९०-८॥
rājarṣiviṣayāñjñātvā brahmarṣiviṣayāṃstathā |
āsurānviṣayāñjñātvā vaiśvadevāṃstathaiva ca || 12-290-8||

MHB 12-290-9

देवर्षिविषयाञ्ज्ञात्वा योगानामपि चेश्वरान् ।
विषयांश्च प्रजेशानां ब्रह्मणो विषयांस्तथा ॥ १२-२९०-९॥
devarṣiviṣayāñjñātvā yogānāmapi ceśvarān |
viṣayāṃśca prajeśānāṃ brahmaṇo viṣayāṃstathā || 12-290-9||

MHB 12-290-10

आयुषश्च परं कालं लोके विज्ञाय तत्त्वतः ।
सुखस्य च परं तत्त्वं विज्ञाय वदतां वर ॥ १२-२९०-१०॥
āyuṣaśca paraṃ kālaṃ loke vijñāya tattvataḥ |
sukhasya ca paraṃ tattvaṃ vijñāya vadatāṃ vara || 12-290-10||

MHB 12-290-11

प्राप्ते काले च यद्दुःखं पततां विषयैषिणाम् ।
तिर्यक्च पततां दुःखं पततां नरके च यत् ॥ १२-२९०-११॥
prāpte kāle ca yadduḥkhaṃ patatāṃ viṣayaiṣiṇām |
tiryakca patatāṃ duḥkhaṃ patatāṃ narake ca yat || 12-290-11||

MHB 12-290-12

स्वर्गस्य च गुणान्कृत्स्नान्दोषान्सर्वांश्च भारत ।
वेदवादे च ये दोषा गुणा ये चापि वैदिकाः ॥ १२-२९०-१२॥
svargasya ca guṇānkṛtsnāndoṣānsarvāṃśca bhārata |
vedavāde ca ye doṣā guṇā ye cāpi vaidikāḥ || 12-290-12||

MHB 12-290-13

ज्ञानयोगे च ये दोषा गुणा योगे च ये नृप ।
सांख्यज्ञाने च ये दोषास्तथैव च गुणा नृप ॥ १२-२९०-१३॥
jñānayoge ca ye doṣā guṇā yoge ca ye nṛpa |
sāṃkhyajñāne ca ye doṣāstathaiva ca guṇā nṛpa || 12-290-13||

MHB 12-290-14

सत्त्वं दशगुणं ज्ञात्वा रजो नवगुणं तथा ।
तमश्चाष्टगुणं ज्ञात्वा बुद्धिं सप्तगुणां तथा ॥ १२-२९०-१४॥
sattvaṃ daśaguṇaṃ jñātvā rajo navaguṇaṃ tathā |
tamaścāṣṭaguṇaṃ jñātvā buddhiṃ saptaguṇāṃ tathā || 12-290-14||

MHB 12-290-15

षड्गुणं च नभो ज्ञात्वा मनः पञ्चगुणं तथा ।
बुद्धिं चतुर्गुणां ज्ञात्वा तमश्च त्रिगुणं महत् ॥ १२-२९०-१५॥
ṣaḍguṇaṃ ca nabho jñātvā manaḥ pañcaguṇaṃ tathā |
buddhiṃ caturguṇāṃ jñātvā tamaśca triguṇaṃ mahat || 12-290-15||

MHB 12-290-16

द्विगुणं च रजो ज्ञात्वा सत्त्वमेकगुणं पुनः ।
मार्गं विज्ञाय तत्त्वेन प्रलये प्रेक्षणं तथा ॥ १२-२९०-१६॥
dviguṇaṃ ca rajo jñātvā sattvamekaguṇaṃ punaḥ |
mārgaṃ vijñāya tattvena pralaye prekṣaṇaṃ tathā || 12-290-16||

MHB 12-290-17

ज्ञानविज्ञानसंपन्नाः कारणैर्भाविताः शुभैः ।
प्राप्नुवन्ति शुभं मोक्षं सूक्ष्मा इव नभः परम् ॥ १२-२९०-१७॥
jñānavijñānasaṃpannāḥ kāraṇairbhāvitāḥ śubhaiḥ |
prāpnuvanti śubhaṃ mokṣaṃ sūkṣmā iva nabhaḥ param || 12-290-17||

MHB 12-290-18

रूपेण दृष्टिं संयुक्तां घ्राणं गन्धगुणेन च ।
शब्दे सक्तं तथा श्रोत्रं जिह्वां रसगुणेषु च ॥ १२-२९०-१८॥
rūpeṇa dṛṣṭiṃ saṃyuktāṃ ghrāṇaṃ gandhaguṇena ca |
śabde saktaṃ tathā śrotraṃ jihvāṃ rasaguṇeṣu ca || 12-290-18||

MHB 12-290-19

तनुं स्पर्शे तथा सक्तां वायुं नभसि चाश्रितम् ।
मोहं तमसि संसक्तं लोभमर्थेषु संश्रितम् ॥ १२-२९०-१९॥
tanuṃ sparśe tathā saktāṃ vāyuṃ nabhasi cāśritam |
mohaṃ tamasi saṃsaktaṃ lobhamartheṣu saṃśritam || 12-290-19||

MHB 12-290-20

विष्णुं क्रान्ते बले शक्रं कोष्ठे सक्तं तथानलम् ।
अप्सु देवीं तथा सक्तामपस्तेजसि चाश्रिताः ॥ १२-२९०-२०॥
viṣṇuṃ krānte bale śakraṃ koṣṭhe saktaṃ tathānalam |
apsu devīṃ tathā saktāmapastejasi cāśritāḥ || 12-290-20||

MHB 12-290-21

तेजो वायौ तु संसक्तं वायुं नभसि चाश्रितम् ।
नभो महति संयुक्तं महद्बुद्धौ च संश्रितम् ॥ १२-२९०-२१॥
tejo vāyau tu saṃsaktaṃ vāyuṃ nabhasi cāśritam |
nabho mahati saṃyuktaṃ mahadbuddhau ca saṃśritam || 12-290-21||

MHB 12-290-22

बुद्धिं तमसि संसक्तां तमो रजसि चाश्रितम् ।
रजः सत्त्वे तथा सक्तं सत्त्वं सक्तं तथात्मनि ॥ १२-२९०-२२॥
buddhiṃ tamasi saṃsaktāṃ tamo rajasi cāśritam |
rajaḥ sattve tathā saktaṃ sattvaṃ saktaṃ tathātmani || 12-290-22||

MHB 12-290-23

सक्तमात्मानमीशे च देवे नारायणे तथा ।
देवं मोक्षे च संसक्तं मोक्षं सक्तं तु न क्वचित् ॥ १२-२९०-२३॥
saktamātmānamīśe ca deve nārāyaṇe tathā |
devaṃ mokṣe ca saṃsaktaṃ mokṣaṃ saktaṃ tu na kvacit || 12-290-23||

MHB 12-290-24

ज्ञात्वा सत्त्वयुतं देहं वृतं षोडशभिर्गुणैः ।
स्वभावं चेतनां चैव ज्ञात्वा वै देहमाश्रिते ॥ १२-२९०-२४॥
jñātvā sattvayutaṃ dehaṃ vṛtaṃ ṣoḍaśabhirguṇaiḥ |
svabhāvaṃ cetanāṃ caiva jñātvā vai dehamāśrite || 12-290-24||

MHB 12-290-25

मध्यस्थमेकमात्मानं पापं यस्मिन्न विद्यते ।
द्वितीयं कर्म विज्ञाय नृपते विषयैषिणाम् ॥ १२-२९०-२५॥
madhyasthamekamātmānaṃ pāpaṃ yasminna vidyate |
dvitīyaṃ karma vijñāya nṛpate viṣayaiṣiṇām || 12-290-25||

MHB 12-290-26

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश्च सर्वानात्मनि संश्रितान् ।
प्राणापानौ समानं च व्यानोदानौ च तत्त्वतः ॥ १२-२९०-२६॥
indriyāṇīndriyārthāṃśca sarvānātmani saṃśritān |
prāṇāpānau samānaṃ ca vyānodānau ca tattvataḥ || 12-290-26||

MHB 12-290-27

अवाक्चैवानिलं ज्ञात्वा प्रवहं चानिलं पुनः ।
सप्त वातांस्तथा शेषान्सप्तधा विधिवत्पुनः ॥ १२-२९०-२७॥
avākcaivānilaṃ jñātvā pravahaṃ cānilaṃ punaḥ |
sapta vātāṃstathā śeṣānsaptadhā vidhivatpunaḥ || 12-290-27||

MHB 12-290-28

प्रजापतीनृषींश्चैव मार्गांश्च सुबहून्वरान् ।
सप्तर्षींश्च बहूञ्ज्ञात्वा राजर्षींश्च परंतप ॥ १२-२९०-२८॥
prajāpatīnṛṣīṃścaiva mārgāṃśca subahūnvarān |
saptarṣīṃśca bahūñjñātvā rājarṣīṃśca paraṃtapa || 12-290-28||

MHB 12-290-29

सुरर्षीन्महतश्चान्यान्महर्षीन्सूर्यसंनिभान् ।
ऐश्वर्याच्च्याविताञ्ज्ञात्वा कालेन महता नृप ॥ १२-२९०-२९॥
surarṣīnmahataścānyānmaharṣīnsūryasaṃnibhān |
aiśvaryāccyāvitāñjñātvā kālena mahatā nṛpa || 12-290-29||

MHB 12-290-30

महतां भूतसंघानां श्रुत्वा नाशं च पार्थिव ।
गतिं चाप्यशुभां ज्ञात्वा नृपते पापकर्मणाम् ॥ १२-२९०-३०॥
mahatāṃ bhūtasaṃghānāṃ śrutvā nāśaṃ ca pārthiva |
gatiṃ cāpyaśubhāṃ jñātvā nṛpate pāpakarmaṇām || 12-290-30||

MHB 12-290-31

वैतरण्यां च यद्दुःखं पतितानां यमक्षये ।
योनीषु च विचित्रासु संसारानशुभांस्तथा ॥ १२-२९०-३१॥
vaitaraṇyāṃ ca yadduḥkhaṃ patitānāṃ yamakṣaye |
yonīṣu ca vicitrāsu saṃsārānaśubhāṃstathā || 12-290-31||

MHB 12-290-32

जठरे चाशुभे वासं शोणितोदकभाजने ।
श्लेष्ममूत्रपुरीषे च तीव्रगन्धसमन्विते ॥ १२-२९०-३२॥
jaṭhare cāśubhe vāsaṃ śoṇitodakabhājane |
śleṣmamūtrapurīṣe ca tīvragandhasamanvite || 12-290-32||

MHB 12-290-33

शुक्रशोणितसंघाते मज्जास्नायुपरिग्रहे ।
सिराशतसमाकीर्णे नवद्वारे पुरेऽशुचौ ॥ १२-२९०-३३॥
śukraśoṇitasaṃghāte majjāsnāyuparigrahe |
sirāśatasamākīrṇe navadvāre pure'śucau || 12-290-33||

MHB 12-290-34

विज्ञायाहितमात्मानं योगांश्च विविधान्नृप ।
तामसानां च जन्तूनां रमणीयावृतात्मनाम् ॥ १२-२९०-३४॥
vijñāyāhitamātmānaṃ yogāṃśca vividhānnṛpa |
tāmasānāṃ ca jantūnāṃ ramaṇīyāvṛtātmanām || 12-290-34||

MHB 12-290-35

सात्त्विकानां च जन्तूनां कुत्सितं भरतर्षभ ।
गर्हितं महतामर्थे सांख्यानां विदितात्मनाम् ॥ १२-२९०-३५॥
sāttvikānāṃ ca jantūnāṃ kutsitaṃ bharatarṣabha |
garhitaṃ mahatāmarthe sāṃkhyānāṃ viditātmanām || 12-290-35||

MHB 12-290-36

उपप्लवांस्तथा घोराञ्शशिनस्तेजसस्तथा ।
ताराणां पतनं दृष्ट्वा नक्षत्राणां च पर्ययम् ॥ १२-२९०-३६॥
upaplavāṃstathā ghorāñśaśinastejasastathā |
tārāṇāṃ patanaṃ dṛṣṭvā nakṣatrāṇāṃ ca paryayam || 12-290-36||

MHB 12-290-37

द्वंद्वानां विप्रयोगं च विज्ञाय कृपणं नृप ।
अन्योन्यभक्षणं दृष्ट्वा भूतानामपि चाशुभम् ॥ १२-२९०-३७॥
dvaṃdvānāṃ viprayogaṃ ca vijñāya kṛpaṇaṃ nṛpa |
anyonyabhakṣaṇaṃ dṛṣṭvā bhūtānāmapi cāśubham || 12-290-37||

MHB 12-290-38

बाल्ये मोहं च विज्ञाय क्षयं देहस्य चाशुभम् ।
रागे मोहे च संप्राप्ते क्वचित्सत्त्वं समाश्रितम् ॥ १२-२९०-३८॥
bālye mohaṃ ca vijñāya kṣayaṃ dehasya cāśubham |
rāge mohe ca saṃprāpte kvacitsattvaṃ samāśritam || 12-290-38||

MHB 12-290-39

सहस्रेषु नरः कश्चिन्मोक्षबुद्धिं समाश्रितः ।
दुर्लभत्वं च मोक्षस्य विज्ञाय श्रुतिपूर्वकम् ॥ १२-२९०-३९॥
sahasreṣu naraḥ kaścinmokṣabuddhiṃ samāśritaḥ |
durlabhatvaṃ ca mokṣasya vijñāya śrutipūrvakam || 12-290-39||

MHB 12-290-40

बहुमानमलब्धेषु लब्धे मध्यस्थतां पुनः ।
विषयाणां च दौरात्म्यं विज्ञाय नृपते पुनः ॥ १२-२९०-४०॥
bahumānamalabdheṣu labdhe madhyasthatāṃ punaḥ |
viṣayāṇāṃ ca daurātmyaṃ vijñāya nṛpate punaḥ || 12-290-40||

MHB 12-290-41

गतासूनां च कौन्तेय देहान्दृष्ट्वा तथाशुभान् ।
वासं कुलेषु जन्तूनां दुःखं विज्ञाय भारत ॥ १२-२९०-४१॥
gatāsūnāṃ ca kaunteya dehāndṛṣṭvā tathāśubhān |
vāsaṃ kuleṣu jantūnāṃ duḥkhaṃ vijñāya bhārata || 12-290-41||

MHB 12-290-42

ब्रह्मघ्नानां गतिं ज्ञात्वा पतितानां सुदारुणाम् ।
सुरापाने च सक्तानां ब्राह्मणानां दुरात्मनाम् ।
गुरुदारप्रसक्तानां गतिं विज्ञाय चाशुभाम् ॥ १२-२९०-४२॥
brahmaghnānāṃ gatiṃ jñātvā patitānāṃ sudāruṇām |
surāpāne ca saktānāṃ brāhmaṇānāṃ durātmanām |
gurudāraprasaktānāṃ gatiṃ vijñāya cāśubhām || 12-290-42||

MHB 12-290-43

जननीषु च वर्तन्ते ये न सम्यग्युधिष्ठिर ।
सदेवकेषु लोकेषु ये न वर्तन्ति मानवाः ॥ १२-२९०-४३॥
jananīṣu ca vartante ye na samyagyudhiṣṭhira |
sadevakeṣu lokeṣu ye na vartanti mānavāḥ || 12-290-43||

MHB 12-290-44

तेन ज्ञानेन विज्ञाय गतिं चाशुभकर्मणाम् ।
तिर्यग्योनिगतानां च विज्ञाय गतयः पृथक् ॥ १२-२९०-४४॥
tena jñānena vijñāya gatiṃ cāśubhakarmaṇām |
tiryagyonigatānāṃ ca vijñāya gatayaḥ pṛthak || 12-290-44||

MHB 12-290-45

वेदवादांस्तथा चित्रानृतूनां पर्ययांस्तथा ।
क्षयं संवत्सराणां च मासानां प्रक्षयं तथा ॥ १२-२९०-४५॥
vedavādāṃstathā citrānṛtūnāṃ paryayāṃstathā |
kṣayaṃ saṃvatsarāṇāṃ ca māsānāṃ prakṣayaṃ tathā || 12-290-45||

MHB 12-290-46

पक्षक्षयं तथा दृष्ट्वा दिवसानां च संक्षयम् ।
क्षयं वृद्धिं च चन्द्रस्य दृष्ट्वा प्रत्यक्षतस्तथा ॥ १२-२९०-४६॥
pakṣakṣayaṃ tathā dṛṣṭvā divasānāṃ ca saṃkṣayam |
kṣayaṃ vṛddhiṃ ca candrasya dṛṣṭvā pratyakṣatastathā || 12-290-46||

MHB 12-290-47

वृद्धिं दृष्ट्वा समुद्राणां क्षयं तेषां तथा पुनः ।
क्षयं धनानां च तथा पुनर्वृद्धिं तथैव च ॥ १२-२९०-४७॥
vṛddhiṃ dṛṣṭvā samudrāṇāṃ kṣayaṃ teṣāṃ tathā punaḥ |
kṣayaṃ dhanānāṃ ca tathā punarvṛddhiṃ tathaiva ca || 12-290-47||

MHB 12-290-48

संयोगानां क्षयं दृष्ट्वा युगानां च विशेषतः ।
क्षयं च दृष्ट्वा शैलानां क्षयं च सरितां तथा ॥ १२-२९०-४८॥
saṃyogānāṃ kṣayaṃ dṛṣṭvā yugānāṃ ca viśeṣataḥ |
kṣayaṃ ca dṛṣṭvā śailānāṃ kṣayaṃ ca saritāṃ tathā || 12-290-48||

MHB 12-290-49

वर्णानां च क्षयं दृष्ट्वा क्षयान्तं च पुनः पुनः ।
जरामृत्युं तथा जन्म दृष्ट्वा दुःखानि चैव ह ॥ १२-२९०-४९॥
varṇānāṃ ca kṣayaṃ dṛṣṭvā kṣayāntaṃ ca punaḥ punaḥ |
jarāmṛtyuṃ tathā janma dṛṣṭvā duḥkhāni caiva ha || 12-290-49||

MHB 12-290-50

देहदोषांस्तथा ज्ञात्वा तेषां दुःखं च तत्त्वतः ।
देहविक्लवतां चैव सम्यग्विज्ञाय भारत ॥ १२-२९०-५०॥
dehadoṣāṃstathā jñātvā teṣāṃ duḥkhaṃ ca tattvataḥ |
dehaviklavatāṃ caiva samyagvijñāya bhārata || 12-290-50||

MHB 12-290-51

आत्मदोषांश्च विज्ञाय सर्वानात्मनि संश्रितान् ।
स्वदेहादुत्थितान्गन्धांस्तथा विज्ञाय चाशुभान् ॥ १२-२९०-५१॥
ātmadoṣāṃśca vijñāya sarvānātmani saṃśritān |
svadehādutthitāngandhāṃstathā vijñāya cāśubhān || 12-290-51||

MHB 12-290-52

युधिष्ठिर उवाच ।
कान्स्वगात्रोद्भवान्दोषान्पश्यस्यमितविक्रम ।
एतन्मे संशयं कृत्स्नं वक्तुमर्हसि तत्त्वतः ॥ १२-२९०-५२॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kānsvagātrodbhavāndoṣānpaśyasyamitavikrama |
etanme saṃśayaṃ kṛtsnaṃ vaktumarhasi tattvataḥ || 12-290-52||

MHB 12-290-53

भीष्म उवाच ।
पञ्च दोषान्प्रभो देहे प्रवदन्ति मनीषिणः ।
मार्गज्ञाः कापिलाः सांख्याः शृणु तानरिसूदन ॥ १२-२९०-५३॥
bhīṣma uvāca |
pañca doṣānprabho dehe pravadanti manīṣiṇaḥ |
mārgajñāḥ kāpilāḥ sāṃkhyāḥ śṛṇu tānarisūdana || 12-290-53||

MHB 12-290-54

कामक्रोधौ भयं निद्रा पञ्चमः श्वास उच्यते ।
एते दोषाः शरीरेषु दृश्यन्ते सर्वदेहिनाम् ॥ १२-२९०-५४॥
kāmakrodhau bhayaṃ nidrā pañcamaḥ śvāsa ucyate |
ete doṣāḥ śarīreṣu dṛśyante sarvadehinām || 12-290-54||

MHB 12-290-55

छिन्दन्ति क्षमया क्रोधं कामं संकल्पवर्जनात् ।
सत्त्वसंशीलनान्निद्रामप्रमादाद्भयं तथा ।
छिन्दन्ति पञ्चमं श्वासं लघ्वाहारतया नृप ॥ १२-२९०-५५॥
chindanti kṣamayā krodhaṃ kāmaṃ saṃkalpavarjanāt |
sattvasaṃśīlanānnidrāmapramādādbhayaṃ tathā |
chindanti pañcamaṃ śvāsaṃ laghvāhāratayā nṛpa || 12-290-55||

MHB 12-290-56

गुणान्गुणशतैर्ज्ञात्वा दोषान्दोषशतैरपि ।
हेतून्हेतुशतैश्चित्रैश्चित्रान्विज्ञाय तत्त्वतः ॥ १२-२९०-५६॥
guṇānguṇaśatairjñātvā doṣāndoṣaśatairapi |
hetūnhetuśataiścitraiścitrānvijñāya tattvataḥ || 12-290-56||

MHB 12-290-57

अपां फेनोपमं लोकं विष्णोर्मायाशतैर्वृतम् ।
चित्तभित्तिप्रतीकाशं नलसारमनर्थकम् ॥ १२-२९०-५७॥
apāṃ phenopamaṃ lokaṃ viṣṇormāyāśatairvṛtam |
cittabhittipratīkāśaṃ nalasāramanarthakam || 12-290-57||

MHB 12-290-58

तमः श्वभ्रनिभं दृष्ट्वा वर्षबुद्बुदसंनिभम् ।
नाशप्रायं सुखाद्धीनं नाशोत्तरमभावगम् ।
रजस्तमसि संमग्नं पङ्के द्विपमिवावशम् ॥ १२-२९०-५८॥
tamaḥ śvabhranibhaṃ dṛṣṭvā varṣabudbudasaṃnibham |
nāśaprāyaṃ sukhāddhīnaṃ nāśottaramabhāvagam |
rajastamasi saṃmagnaṃ paṅke dvipamivāvaśam || 12-290-58||

MHB 12-290-59

सांख्या राजन्महाप्राज्ञास्त्यक्त्वा देहं प्रजाकृतम् ।
ज्ञानज्ञेयेन सांख्येन व्यापिना महता नृप ॥ १२-२९०-५९॥
sāṃkhyā rājanmahāprājñāstyaktvā dehaṃ prajākṛtam |
jñānajñeyena sāṃkhyena vyāpinā mahatā nṛpa || 12-290-59||

MHB 12-290-60

राजसानशुभान्गन्धांस्तामसांश्च तथाविधान् ।
पुण्यांश्च सात्त्विकान्गन्धान्स्पर्शजान्देहसंश्रितान् ।
छित्त्वाशु ज्ञानशस्त्रेण तपोदण्डेन भारत ॥ १२-२९०-६०॥
rājasānaśubhāngandhāṃstāmasāṃśca tathāvidhān |
puṇyāṃśca sāttvikāngandhānsparśajāndehasaṃśritān |
chittvāśu jñānaśastreṇa tapodaṇḍena bhārata || 12-290-60||

MHB 12-290-61

ततो दुःखोदकं घोरं चिन्ताशोकमहाह्रदम् ।
व्याधिमृत्युमहाग्राहं महाभयमहोरगम् ॥ १२-२९०-६१॥
tato duḥkhodakaṃ ghoraṃ cintāśokamahāhradam |
vyādhimṛtyumahāgrāhaṃ mahābhayamahoragam || 12-290-61||

MHB 12-290-62

तमःकूर्मं रजोमीनं प्रज्ञया संतरन्त्युत ।
स्नेहपङ्कं जरादुर्गं स्पर्शद्वीपमरिंदम ॥ १२-२९०-६२॥
tamaḥkūrmaṃ rajomīnaṃ prajñayā saṃtarantyuta |
snehapaṅkaṃ jarādurgaṃ sparśadvīpamariṃdama || 12-290-62||

MHB 12-290-63

कर्मागाधं सत्यतीरं स्थितव्रतमिदं नृप ।
हिंसाशीघ्रमहावेगं नानारसमहाकरम् ॥ १२-२९०-६३॥
karmāgādhaṃ satyatīraṃ sthitavratamidaṃ nṛpa |
hiṃsāśīghramahāvegaṃ nānārasamahākaram || 12-290-63||

MHB 12-290-64

नानाप्रीतिमहारत्नं दुःखज्वरसमीरणम् ।
शोकतृष्णामहावर्तं तीक्ष्णव्याधिमहागजम् ॥ १२-२९०-६४॥
nānāprītimahāratnaṃ duḥkhajvarasamīraṇam |
śokatṛṣṇāmahāvartaṃ tīkṣṇavyādhimahāgajam || 12-290-64||

MHB 12-290-65

अस्थिसंघातसंघाटं श्लेष्मफेनमरिंदम ।
दानमुक्ताकरं भीमं शोणितह्रदविद्रुमम् ॥ १२-२९०-६५॥
asthisaṃghātasaṃghāṭaṃ śleṣmaphenamariṃdama |
dānamuktākaraṃ bhīmaṃ śoṇitahradavidrumam || 12-290-65||

MHB 12-290-66

हसितोत्क्रुष्टनिर्घोषं नानाज्ञानसुदुस्तरम् ।
रोदनाश्रुमलक्षारं सङ्गत्यागपरायणम् ॥ १२-२९०-६६॥
hasitotkruṣṭanirghoṣaṃ nānājñānasudustaram |
rodanāśrumalakṣāraṃ saṅgatyāgaparāyaṇam || 12-290-66||

MHB 12-290-67

पुनराजन्मलोकौघं पुत्रबान्धवपत्तनम् ।
अहिंसासत्यमर्यादं प्राणत्यागमहोर्मिणम् ॥ १२-२९०-६७॥
punarājanmalokaughaṃ putrabāndhavapattanam |
ahiṃsāsatyamaryādaṃ prāṇatyāgamahormiṇam || 12-290-67||

MHB 12-290-68

वेदान्तगमनद्वीपं सर्वभूतदयोदधिम् ।
मोक्षदुष्प्रापविषयं वडवामुखसागरम् ॥ १२-२९०-६८॥
vedāntagamanadvīpaṃ sarvabhūtadayodadhim |
mokṣaduṣprāpaviṣayaṃ vaḍavāmukhasāgaram || 12-290-68||

MHB 12-290-69

तरन्ति मुनयः सिद्धा ज्ञानयोगेन भारत ।
तीर्त्वा च दुस्तरं जन्म विशन्ति विमलं नभः ॥ १२-२९०-६९॥
taranti munayaḥ siddhā jñānayogena bhārata |
tīrtvā ca dustaraṃ janma viśanti vimalaṃ nabhaḥ || 12-290-69||

MHB 12-290-70

ततस्तान्सुकृतीन्सांख्यान्सूर्यो वहति रश्मिभिः ।
पद्मतन्तुवदाविश्य प्रवहन्विषयान्नृप ॥ १२-२९०-७०॥
tatastānsukṛtīnsāṃkhyānsūryo vahati raśmibhiḥ |
padmatantuvadāviśya pravahanviṣayānnṛpa || 12-290-70||

MHB 12-290-71

तत्र तान्प्रवहो वायुः प्रतिगृह्णाति भारत ।
वीतरागान्यतीन्सिद्धान्वीर्ययुक्तांस्तपोधनान् ॥ १२-२९०-७१॥
tatra tānpravaho vāyuḥ pratigṛhṇāti bhārata |
vītarāgānyatīnsiddhānvīryayuktāṃstapodhanān || 12-290-71||

MHB 12-290-72

सूक्ष्मः शीतः सुगन्धी च सुखस्पर्शश्च भारत ।
सप्तानां मरुतां श्रेष्ठो लोकान्गच्छति यः शुभान् ।
स तान्वहति कौन्तेय नभसः परमां गतिम् ॥ १२-२९०-७२॥
sūkṣmaḥ śītaḥ sugandhī ca sukhasparśaśca bhārata |
saptānāṃ marutāṃ śreṣṭho lokāngacchati yaḥ śubhān |
sa tānvahati kaunteya nabhasaḥ paramāṃ gatim || 12-290-72||

MHB 12-290-73

नभो वहति लोकेश रजसः परमां गतिम् ।
रजो वहति राजेन्द्र सत्त्वस्य परमां गतिम् ॥ १२-२९०-७३॥
nabho vahati lokeśa rajasaḥ paramāṃ gatim |
rajo vahati rājendra sattvasya paramāṃ gatim || 12-290-73||

MHB 12-290-74

सत्त्वं वहति शुद्धात्मन्परं नारायणं प्रभुम् ।
प्रभुर्वहति शुद्धात्मा परमात्मानमात्मना ॥ १२-२९०-७४॥
sattvaṃ vahati śuddhātmanparaṃ nārāyaṇaṃ prabhum |
prabhurvahati śuddhātmā paramātmānamātmanā || 12-290-74||

MHB 12-290-75

परमात्मानमासाद्य तद्भूतायतनामलाः ।
अमृतत्वाय कल्पन्ते न निवर्तन्ति चाभिभो ।
परमा सा गतिः पार्थ निर्द्वंद्वानां महात्मनाम् ॥ १२-२९०-७५॥
paramātmānamāsādya tadbhūtāyatanāmalāḥ |
amṛtatvāya kalpante na nivartanti cābhibho |
paramā sā gatiḥ pārtha nirdvaṃdvānāṃ mahātmanām || 12-290-75||

MHB 12-290-76

युधिष्ठिर उवाच ।
स्थानमुत्तममासाद्य भगवन्तं स्थिरव्रताः ।
आजन्ममरणं वा ते स्मरन्त्युत न वानघ ॥ १२-२९०-७६॥
yudhiṣṭhira uvāca |
sthānamuttamamāsādya bhagavantaṃ sthiravratāḥ |
ājanmamaraṇaṃ vā te smarantyuta na vānagha || 12-290-76||

MHB 12-290-77

यदत्र तथ्यं तन्मे त्वं यथावद्वक्तुमर्हसि ।
त्वदृते मानवं नान्यं प्रष्टुमर्हामि कौरव ॥ १२-२९०-७७॥
yadatra tathyaṃ tanme tvaṃ yathāvadvaktumarhasi |
tvadṛte mānavaṃ nānyaṃ praṣṭumarhāmi kaurava || 12-290-77||

MHB 12-290-78

मोक्षदोषो महानेष प्राप्य सिद्धिं गतानृषीन् ।
यदि तत्रैव विज्ञाने वर्तन्ते यतयः परे ॥ १२-२९०-७८॥
mokṣadoṣo mahāneṣa prāpya siddhiṃ gatānṛṣīn |
yadi tatraiva vijñāne vartante yatayaḥ pare || 12-290-78||

MHB 12-290-79

प्रवृत्तिलक्षणं धर्मं पश्यामि परमं नृप ।
मग्नस्य हि परे ज्ञाने किं नु दुःखतरं भवेत् ॥ १२-२९०-७९॥
pravṛttilakṣaṇaṃ dharmaṃ paśyāmi paramaṃ nṛpa |
magnasya hi pare jñāne kiṃ nu duḥkhataraṃ bhavet || 12-290-79||

MHB 12-290-80

भीष्म उवाच ।
यथान्यायं त्वया तात प्रश्नः पृष्टः सुसंकटः ।
बुद्धानामपि संमोहः प्रश्नेऽस्मिन्भरतर्षभ ।
अत्रापि तत्त्वं परमं शृणु सम्यङ्मयेरितम् ॥ १२-२९०-८०॥
bhīṣma uvāca |
yathānyāyaṃ tvayā tāta praśnaḥ pṛṣṭaḥ susaṃkaṭaḥ |
buddhānāmapi saṃmohaḥ praśne'sminbharatarṣabha |
atrāpi tattvaṃ paramaṃ śṛṇu samyaṅmayeritam || 12-290-80||

MHB 12-290-81

बुद्धिश्च परमा यत्र कापिलानां महात्मनाम् ।
इन्द्रियाण्यपि बुध्यन्ते स्वदेहं देहिनो नृप ।
कारणान्यात्मनस्तानि सूक्ष्मः पश्यति तैस्तु सः ॥ १२-२९०-८१॥
buddhiśca paramā yatra kāpilānāṃ mahātmanām |
indriyāṇyapi budhyante svadehaṃ dehino nṛpa |
kāraṇānyātmanastāni sūkṣmaḥ paśyati taistu saḥ || 12-290-81||

MHB 12-290-82

आत्मना विप्रहीणानि काष्ठकुड्यसमानि तु ।
विनश्यन्ति न संदेहः फेना इव महार्णवे ॥ १२-२९०-८२॥
ātmanā viprahīṇāni kāṣṭhakuḍyasamāni tu |
vinaśyanti na saṃdehaḥ phenā iva mahārṇave || 12-290-82||

MHB 12-290-83

इन्द्रियैः सह सुप्तस्य देहिनः शत्रुतापन ।
सूक्ष्मश्चरति सर्वत्र नभसीव समीरणः ॥ १२-२९०-८३॥
indriyaiḥ saha suptasya dehinaḥ śatrutāpana |
sūkṣmaścarati sarvatra nabhasīva samīraṇaḥ || 12-290-83||

MHB 12-290-84

स पश्यति यथान्यायं स्पर्शान्स्पृशति चाभिभो ।
बुध्यमानो यथापूर्वमखिलेनेह भारत ॥ १२-२९०-८४॥
sa paśyati yathānyāyaṃ sparśānspṛśati cābhibho |
budhyamāno yathāpūrvamakhileneha bhārata || 12-290-84||

MHB 12-290-85

इन्द्रियाणीह सर्वाणि स्वे स्वे स्थाने यथाविधि ।
अनीशत्वात्प्रलीयन्ते सर्पा हतविषा इव ॥ १२-२९०-८५॥
indriyāṇīha sarvāṇi sve sve sthāne yathāvidhi |
anīśatvātpralīyante sarpā hataviṣā iva || 12-290-85||

MHB 12-290-86

इन्द्रियाणां तु सर्वेषां स्वस्थानेष्वेव सर्वशः ।
आक्रम्य गतयः सूक्ष्माश्चरत्यात्मा न संशयः ॥ १२-२९०-८६॥
indriyāṇāṃ tu sarveṣāṃ svasthāneṣveva sarvaśaḥ |
ākramya gatayaḥ sūkṣmāścaratyātmā na saṃśayaḥ || 12-290-86||

MHB 12-290-87

सत्त्वस्य च गुणान्कृत्स्नान्रजसश्च गुणान्पुनः ।
गुणांश्च तमसः सर्वान्गुणान्बुद्धेश्च भारत ॥ १२-२९०-८७॥
sattvasya ca guṇānkṛtsnānrajasaśca guṇānpunaḥ |
guṇāṃśca tamasaḥ sarvānguṇānbuddheśca bhārata || 12-290-87||

MHB 12-290-88

गुणांश्च मनसस्तद्वन्नभसश्च गुणांस्तथा ।
गुणान्वायोश्च धर्मात्मंस्तेजसश्च गुणान्पुनः ॥ १२-२९०-८८॥
guṇāṃśca manasastadvannabhasaśca guṇāṃstathā |
guṇānvāyośca dharmātmaṃstejasaśca guṇānpunaḥ || 12-290-88||

MHB 12-290-89

अपां गुणांस्तथा पार्थ पार्थिवांश्च गुणानपि ।
सर्वात्मना गुणैर्व्याप्य क्षेत्रज्ञः स युधिष्ठिर ॥ १२-२९०-८९॥
apāṃ guṇāṃstathā pārtha pārthivāṃśca guṇānapi |
sarvātmanā guṇairvyāpya kṣetrajñaḥ sa yudhiṣṭhira || 12-290-89||

MHB 12-290-90

आत्मा च याति क्षेत्रज्ञं कर्मणी च शुभाशुभे ।
शिष्या इव महात्मानमिन्द्रियाणि च तं विभो ॥ १२-२९०-९०॥
ātmā ca yāti kṣetrajñaṃ karmaṇī ca śubhāśubhe |
śiṣyā iva mahātmānamindriyāṇi ca taṃ vibho || 12-290-90||

MHB 12-290-91

प्रकृतिं चाप्यतिक्रम्य गच्छत्यात्मानमव्ययम् ।
परं नारायणात्मानं निर्द्वंद्वं प्रकृतेः परम् ॥ १२-२९०-९१॥
prakṛtiṃ cāpyatikramya gacchatyātmānamavyayam |
paraṃ nārāyaṇātmānaṃ nirdvaṃdvaṃ prakṛteḥ param || 12-290-91||

MHB 12-290-92

विमुक्तः पुण्यपापेभ्यः प्रविष्टस्तमनामयम् ।
परमात्मानमगुणं न निवर्तति भारत ॥ १२-२९०-९२॥
vimuktaḥ puṇyapāpebhyaḥ praviṣṭastamanāmayam |
paramātmānamaguṇaṃ na nivartati bhārata || 12-290-92||

MHB 12-290-93

शिष्टं त्वत्र मनस्तात इन्द्रियाणि च भारत ।
आगच्छन्ति यथाकालं गुरोः संदेशकारिणः ॥ १२-२९०-९३॥
śiṣṭaṃ tvatra manastāta indriyāṇi ca bhārata |
āgacchanti yathākālaṃ guroḥ saṃdeśakāriṇaḥ || 12-290-93||

MHB 12-290-94

शक्यं चाल्पेन कालेन शान्तिं प्राप्तुं गुणार्थिना ।
एवं युक्तेन कौन्तेय युक्तज्ञानेन मोक्षिणा ॥ १२-२९०-९४॥
śakyaṃ cālpena kālena śāntiṃ prāptuṃ guṇārthinā |
evaṃ yuktena kaunteya yuktajñānena mokṣiṇā || 12-290-94||

MHB 12-290-95

सांख्या राजन्महाप्राज्ञा गच्छन्ति परमां गतिम् ।
ज्ञानेनानेन कौन्तेय तुल्यं ज्ञानं न विद्यते ॥ १२-२९०-९५॥
sāṃkhyā rājanmahāprājñā gacchanti paramāṃ gatim |
jñānenānena kaunteya tulyaṃ jñānaṃ na vidyate || 12-290-95||

MHB 12-290-96

अत्र ते संशयो मा भूज्ज्ञानं सांख्यं परं मतम् ।
अक्षरं ध्रुवमव्यक्तं पूर्वं ब्रह्म सनातनम् ॥ १२-२९०-९६॥
atra te saṃśayo mā bhūjjñānaṃ sāṃkhyaṃ paraṃ matam |
akṣaraṃ dhruvamavyaktaṃ pūrvaṃ brahma sanātanam || 12-290-96||

MHB 12-290-97

अनादिमध्यनिधनं निर्द्वंद्वं कर्तृ शाश्वतम् ।
कूटस्थं चैव नित्यं च यद्वदन्ति शमात्मकाः ॥ १२-२९०-९७॥
anādimadhyanidhanaṃ nirdvaṃdvaṃ kartṛ śāśvatam |
kūṭasthaṃ caiva nityaṃ ca yadvadanti śamātmakāḥ || 12-290-97||

MHB 12-290-98

यतः सर्वाः प्रवर्तन्ते सर्गप्रलयविक्रियाः ।
यच्च शंसन्ति शास्त्रेषु वदन्ति परमर्षयः ॥ १२-२९०-९८॥
yataḥ sarvāḥ pravartante sargapralayavikriyāḥ |
yacca śaṃsanti śāstreṣu vadanti paramarṣayaḥ || 12-290-98||

MHB 12-290-99

सर्वे विप्राश्च देवाश्च तथागमविदो जनाः ।
ब्रह्मण्यं परमं देवमनन्तं परतोऽच्युतम् ॥ १२-२९०-९९॥
sarve viprāśca devāśca tathāgamavido janāḥ |
brahmaṇyaṃ paramaṃ devamanantaṃ parato'cyutam || 12-290-99||

MHB 12-290-100

प्रार्थयन्तश्च तं विप्रा वदन्ति गुणबुद्धयः ।
सम्यग्युक्तास्तथा योगाः सांख्याश्चामितदर्शनाः ॥ १२-२९०-१००॥
prārthayantaśca taṃ viprā vadanti guṇabuddhayaḥ |
samyagyuktāstathā yogāḥ sāṃkhyāścāmitadarśanāḥ || 12-290-100||

MHB 12-290-101

अमूर्तेस्तस्य कौन्तेय सांख्यं मूर्तिरिति श्रुतिः ।
अभिज्ञानानि तस्याहुर्मतं हि भरतर्षभ ॥ १२-२९०-१०१॥
amūrtestasya kaunteya sāṃkhyaṃ mūrtiriti śrutiḥ |
abhijñānāni tasyāhurmataṃ hi bharatarṣabha || 12-290-101||

MHB 12-290-102

द्विविधानीह भूतानि पृथिव्यां पृथिवीपते ।
जङ्गमागमसंज्ञानि जङ्गमं तु विशिष्यते ॥ १२-२९०-१०२॥
dvividhānīha bhūtāni pṛthivyāṃ pṛthivīpate |
jaṅgamāgamasaṃjñāni jaṅgamaṃ tu viśiṣyate || 12-290-102||

MHB 12-290-103

ज्ञानं महद्यद्धि महत्सु राजन्वेदेषु सांख्येषु तथैव योगे ।
यच्चापि दृष्टं विविधं पुराणं सांख्यागतं तन्निखिलं नरेन्द्र ॥ १२-२९०-१०३॥
jñānaṃ mahadyaddhi mahatsu rājanvedeṣu sāṃkhyeṣu tathaiva yoge |
yaccāpi dṛṣṭaṃ vividhaṃ purāṇaṃ sāṃkhyāgataṃ tannikhilaṃ narendra || 12-290-103||

MHB 12-290-104

यच्चेतिहासेषु महत्सु दृष्टं यच्चार्थशास्त्रे नृप शिष्टजुष्टे ।
ज्ञानं च लोके यदिहास्ति किंचित्सांख्यागतं तच्च महन्महात्मन् ॥ १२-२९०-१०४॥
yaccetihāseṣu mahatsu dṛṣṭaṃ yaccārthaśāstre nṛpa śiṣṭajuṣṭe |
jñānaṃ ca loke yadihāsti kiṃcitsāṃkhyāgataṃ tacca mahanmahātman || 12-290-104||

MHB 12-290-105

शमश्च दृष्टः परमं बलं च ज्ञानं च सूक्ष्मं च यथावदुक्तम् ।
तपांसि सूक्ष्माणि सुखानि चैव सांख्ये यथावद्विहितानि राजन् ॥ १२-२९०-१०५॥
śamaśca dṛṣṭaḥ paramaṃ balaṃ ca jñānaṃ ca sūkṣmaṃ ca yathāvaduktam |
tapāṃsi sūkṣmāṇi sukhāni caiva sāṃkhye yathāvadvihitāni rājan || 12-290-105||

MHB 12-290-106

विपर्यये तस्य हि पार्थ देवान्गच्छन्ति सांख्याः सततं सुखेन ।
तांश्चानुसंचार्य ततः कृतार्थाः पतन्ति विप्रेषु यतेषु भूयः ॥ १२-२९०-१०६॥
viparyaye tasya hi pārtha devāngacchanti sāṃkhyāḥ satataṃ sukhena |
tāṃścānusaṃcārya tataḥ kṛtārthāḥ patanti vipreṣu yateṣu bhūyaḥ || 12-290-106||

MHB 12-290-107

हित्वा च देहं प्रविशन्ति मोक्षं दिवौकसो द्यामिव पार्थ सांख्याः ।
ततोऽधिकं तेऽभिरता महार्हे सांख्ये द्विजाः पार्थिव शिष्टजुष्टे ॥ १२-२९०-१०७॥
hitvā ca dehaṃ praviśanti mokṣaṃ divaukaso dyāmiva pārtha sāṃkhyāḥ |
tato'dhikaṃ te'bhiratā mahārhe sāṃkhye dvijāḥ pārthiva śiṣṭajuṣṭe || 12-290-107||

MHB 12-290-108

तेषां न तिर्यग्गमनं हि दृष्टं नावाग्गतिः पापकृतां निवासः ।
न चाबुधानामपि ते द्विजातयो ये ज्ञानमेतन्नृपतेऽनुरक्ताः ॥ १२-२९०-१०८॥
teṣāṃ na tiryaggamanaṃ hi dṛṣṭaṃ nāvāggatiḥ pāpakṛtāṃ nivāsaḥ |
na cābudhānāmapi te dvijātayo ye jñānametannṛpate'nuraktāḥ || 12-290-108||

MHB 12-290-109

सांख्यं विशालं परमं पुराणं महार्णवं विमलमुदारकान्तम् ।
कृत्स्नं च सांख्यं नृपते महात्मा नारायणो धारयतेऽप्रमेयम् ॥ १२-२९०-१०९॥
sāṃkhyaṃ viśālaṃ paramaṃ purāṇaṃ mahārṇavaṃ vimalamudārakāntam |
kṛtsnaṃ ca sāṃkhyaṃ nṛpate mahātmā nārāyaṇo dhārayate'prameyam || 12-290-109||

MHB 12-290-110

एतन्मयोक्तं नरदेव तत्त्वं नारायणो विश्वमिदं पुराणम् ।
स सर्गकाले च करोति सर्गं संहारकाले च तदत्ति भूयः ॥ १२-२९०-११०॥
etanmayoktaṃ naradeva tattvaṃ nārāyaṇo viśvamidaṃ purāṇam |
sa sargakāle ca karoti sargaṃ saṃhārakāle ca tadatti bhūyaḥ || 12-290-110||

Adhyaya: 291/353 (48)

MHB 12-291-1

युधिष्ठिर उवाच ।
किं तदक्षरमित्युक्तं यस्मान्नावर्तते पुनः ।
किं च तत्क्षरमित्युक्तं यस्मादावर्तते पुनः ॥ १२-२९१-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kiṃ tadakṣaramityuktaṃ yasmānnāvartate punaḥ |
kiṃ ca tatkṣaramityuktaṃ yasmādāvartate punaḥ || 12-291-1||

MHB 12-291-2

अक्षरक्षरयोर्व्यक्तिमिच्छाम्यरिनिषूदन ।
उपलब्धुं महाबाहो तत्त्वेन कुरुनन्दन ॥ १२-२९१-२॥
akṣarakṣarayorvyaktimicchāmyariniṣūdana |
upalabdhuṃ mahābāho tattvena kurunandana || 12-291-2||

MHB 12-291-3

त्वं हि ज्ञाननिधिर्विप्रैरुच्यसे वेदपारगैः ।
ऋषिभिश्च महाभागैर्यतिभिश्च महात्मभिः ॥ १२-२९१-३॥
tvaṃ hi jñānanidhirviprairucyase vedapāragaiḥ |
ṛṣibhiśca mahābhāgairyatibhiśca mahātmabhiḥ || 12-291-3||

MHB 12-291-4

शेषमल्पं दिनानां ते दक्षिणायनभास्करे ।
आवृत्ते भगवत्यर्के गन्तासि परमां गतिम् ॥ १२-२९१-४॥
śeṣamalpaṃ dinānāṃ te dakṣiṇāyanabhāskare |
āvṛtte bhagavatyarke gantāsi paramāṃ gatim || 12-291-4||

MHB 12-291-5

त्वयि प्रतिगते श्रेयः कुतः श्रोष्यामहे वयम् ।
कुरुवंशप्रदीपस्त्वं ज्ञानद्रव्येण दीप्यसे ॥ १२-२९१-५॥
tvayi pratigate śreyaḥ kutaḥ śroṣyāmahe vayam |
kuruvaṃśapradīpastvaṃ jñānadravyeṇa dīpyase || 12-291-5||

MHB 12-291-6

तदेतच्छ्रोतुमिच्छामि त्वत्तः कुरुकुलोद्वह ।
न तृप्यामीह राजेन्द्र शृण्वन्नमृतमीदृशम् ॥ १२-२९१-६॥
tadetacchrotumicchāmi tvattaḥ kurukulodvaha |
na tṛpyāmīha rājendra śṛṇvannamṛtamīdṛśam || 12-291-6||

MHB 12-291-7

भीष्म उवाच ।
अत्र ते वर्तयिष्येऽहमितिहासं पुरातनम् ।
वसिष्ठस्य च संवादं करालजनकस्य च ॥ १२-२९१-७॥
bhīṣma uvāca |
atra te vartayiṣye'hamitihāsaṃ purātanam |
vasiṣṭhasya ca saṃvādaṃ karālajanakasya ca || 12-291-7||

MHB 12-291-8

वसिष्ठं श्रेष्ठमासीनमृषीणां भास्करद्युतिम् ।
पप्रच्छ जनको राजा ज्ञानं नैःश्रेयसं परम् ॥ १२-२९१-८॥
vasiṣṭhaṃ śreṣṭhamāsīnamṛṣīṇāṃ bhāskaradyutim |
papraccha janako rājā jñānaṃ naiḥśreyasaṃ param || 12-291-8||

MHB 12-291-9

परमध्यात्मकुशलमध्यात्मगतिनिश्चयम् ।
मैत्रावरुणिमासीनमभिवाद्य कृताञ्जलिः ॥ १२-२९१-९॥
paramadhyātmakuśalamadhyātmagatiniścayam |
maitrāvaruṇimāsīnamabhivādya kṛtāñjaliḥ || 12-291-9||

MHB 12-291-10

स्वक्षरं प्रश्रितं वाक्यं मधुरं चाप्यनुल्बणम् ।
पप्रच्छर्षिवरं राजा करालजनकः पुरा ॥ १२-२९१-१०॥
svakṣaraṃ praśritaṃ vākyaṃ madhuraṃ cāpyanulbaṇam |
papraccharṣivaraṃ rājā karālajanakaḥ purā || 12-291-10||

MHB 12-291-11

भगवञ्श्रोतुमिच्छामि परं ब्रह्म सनातनम् ।
यस्मान्न पुनरावृत्तिमाप्नुवन्ति मनीषिणः ॥ १२-२९१-११॥
bhagavañśrotumicchāmi paraṃ brahma sanātanam |
yasmānna punarāvṛttimāpnuvanti manīṣiṇaḥ || 12-291-11||

MHB 12-291-12

यच्च तत्क्षरमित्युक्तं यत्रेदं क्षरते जगत् ।
यच्चाक्षरमिति प्रोक्तं शिवं क्षेम्यमनामयम् ॥ १२-२९१-१२॥
yacca tatkṣaramityuktaṃ yatredaṃ kṣarate jagat |
yaccākṣaramiti proktaṃ śivaṃ kṣemyamanāmayam || 12-291-12||

MHB 12-291-13

वसिष्ठ उवाच ।
श्रूयतां पृथिवीपाल क्षरतीदं यथा जगत् ।
यन्न क्षरति पूर्वेण यावत्कालेन चाप्यथ ॥ १२-२९१-१३॥
vasiṣṭha uvāca |
śrūyatāṃ pṛthivīpāla kṣaratīdaṃ yathā jagat |
yanna kṣarati pūrveṇa yāvatkālena cāpyatha || 12-291-13||

MHB 12-291-14

युगं द्वादशसाहस्रं कल्पं विद्धि चतुर्गुणम् ।
दशकल्पशतावृत्तं तदहर्ब्राह्ममुच्यते ।
रात्रिश्चैतावती राजन्यस्यान्ते प्रतिबुध्यते ॥ १२-२९१-१४॥
yugaṃ dvādaśasāhasraṃ kalpaṃ viddhi caturguṇam |
daśakalpaśatāvṛttaṃ tadaharbrāhmamucyate |
rātriścaitāvatī rājanyasyānte pratibudhyate || 12-291-14||

MHB 12-291-15

सृजत्यनन्तकर्माणं महान्तं भूतमग्रजम् ।
मूर्तिमन्तममूर्तात्मा विश्वं शंभुः स्वयंभुवः ।
अणिमा लघिमा प्राप्तिरीशानं ज्योतिरव्ययम् ॥ १२-२९१-१५॥
sṛjatyanantakarmāṇaṃ mahāntaṃ bhūtamagrajam |
mūrtimantamamūrtātmā viśvaṃ śaṃbhuḥ svayaṃbhuvaḥ |
aṇimā laghimā prāptirīśānaṃ jyotiravyayam || 12-291-15||

MHB 12-291-16

सर्वतःपाणिपादान्तं सर्वतोक्षिशिरोमुखम् ।
सर्वतःश्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ १२-२९१-१६॥
sarvataḥpāṇipādāntaṃ sarvatokṣiśiromukham |
sarvataḥśrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati || 12-291-16||

MHB 12-291-17

हिरण्यगर्भो भगवानेष बुद्धिरिति स्मृतः ।
महानिति च योगेषु विरिञ्च इति चाप्युत ॥ १२-२९१-१७॥
hiraṇyagarbho bhagavāneṣa buddhiriti smṛtaḥ |
mahāniti ca yogeṣu viriñca iti cāpyuta || 12-291-17||

MHB 12-291-18

सांख्ये च पठ्यते शास्त्रे नामभिर्बहुधात्मकः ।
विचित्ररूपो विश्वात्मा एकाक्षर इति स्मृतः ॥ १२-२९१-१८॥
sāṃkhye ca paṭhyate śāstre nāmabhirbahudhātmakaḥ |
vicitrarūpo viśvātmā ekākṣara iti smṛtaḥ || 12-291-18||

MHB 12-291-19

वृतं नैकात्मकं येन कृत्स्नं त्रैलोक्यमात्मना ।
तथैव बहुरूपत्वाद्विश्वरूप इति स्मृतः ॥ १२-२९१-१९॥
vṛtaṃ naikātmakaṃ yena kṛtsnaṃ trailokyamātmanā |
tathaiva bahurūpatvādviśvarūpa iti smṛtaḥ || 12-291-19||

MHB 12-291-20

एष वै विक्रियापन्नः सृजत्यात्मानमात्मना ।
अहंकारं महातेजाः प्रजापतिमहंकृतम् ॥ १२-२९१-२०॥
eṣa vai vikriyāpannaḥ sṛjatyātmānamātmanā |
ahaṃkāraṃ mahātejāḥ prajāpatimahaṃkṛtam || 12-291-20||

MHB 12-291-21

अव्यक्ताद्व्यक्तमुत्पन्नं विद्यासर्गं वदन्ति तम् ।
महान्तं चाप्यहंकारमविद्यासर्गमेव च ॥ १२-२९१-२१॥
avyaktādvyaktamutpannaṃ vidyāsargaṃ vadanti tam |
mahāntaṃ cāpyahaṃkāramavidyāsargameva ca || 12-291-21||

MHB 12-291-22

अविधिश्च विधिश्चैव समुत्पन्नौ तथैकतः ।
विद्याविद्येति विख्याते श्रुतिशास्त्रार्थचिन्तकैः ॥ १२-२९१-२२॥
avidhiśca vidhiścaiva samutpannau tathaikataḥ |
vidyāvidyeti vikhyāte śrutiśāstrārthacintakaiḥ || 12-291-22||

MHB 12-291-23

भूतसर्गमहंकारात्तृतीयं विद्धि पार्थिव ।
अहंकारेषु भूतेषु चतुर्थं विद्धि वैकृतम् ॥ १२-२९१-२३॥
bhūtasargamahaṃkārāttṛtīyaṃ viddhi pārthiva |
ahaṃkāreṣu bhūteṣu caturthaṃ viddhi vaikṛtam || 12-291-23||

MHB 12-291-24

वायुर्ज्योतिरथाकाशमापोऽथ पृथिवी तथा ।
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च ॥ १२-२९१-२४॥
vāyurjyotirathākāśamāpo'tha pṛthivī tathā |
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhastathaiva ca || 12-291-24||

MHB 12-291-25

एवं युगपदुत्पन्नं दशवर्गमसंशयम् ।
पञ्चमं विद्धि राजेन्द्र भौतिकं सर्गमर्थवत् ॥ १२-२९१-२५॥
evaṃ yugapadutpannaṃ daśavargamasaṃśayam |
pañcamaṃ viddhi rājendra bhautikaṃ sargamarthavat || 12-291-25||

MHB 12-291-26

श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा घ्राणमेव च पञ्चमम् ।
वाक्च हस्तौ च पादौ च पायुर्मेढ्रं तथैव च ॥ १२-२९१-२६॥
śrotraṃ tvakcakṣuṣī jihvā ghrāṇameva ca pañcamam |
vākca hastau ca pādau ca pāyurmeḍhraṃ tathaiva ca || 12-291-26||

MHB 12-291-27

बुद्धीन्द्रियाणि चैतानि तथा कर्मेन्द्रियाणि च ।
संभूतानीह युगपन्मनसा सह पार्थिव ॥ १२-२९१-२७॥
buddhīndriyāṇi caitāni tathā karmendriyāṇi ca |
saṃbhūtānīha yugapanmanasā saha pārthiva || 12-291-27||

MHB 12-291-28

एषा तत्त्वचतुर्विंशा सर्वाकृतिषु वर्तते ।
यां ज्ञात्वा नाभिशोचन्ति ब्राह्मणास्तत्त्वदर्शिनः ॥ १२-२९१-२८॥
eṣā tattvacaturviṃśā sarvākṛtiṣu vartate |
yāṃ jñātvā nābhiśocanti brāhmaṇāstattvadarśinaḥ || 12-291-28||

MHB 12-291-29

एतद्देहं समाख्यातं त्रैलोक्ये सर्वदेहिषु ।
वेदितव्यं नरश्रेष्ठ सदेवनरदानवे ॥ १२-२९१-२९॥
etaddehaṃ samākhyātaṃ trailokye sarvadehiṣu |
veditavyaṃ naraśreṣṭha sadevanaradānave || 12-291-29||

MHB 12-291-30

सयक्षभूतगन्धर्वे सकिंनरमहोरगे ।
सचारणपिशाचे वै सदेवर्षिनिशाचरे ॥ १२-२९१-३०॥
sayakṣabhūtagandharve sakiṃnaramahorage |
sacāraṇapiśāce vai sadevarṣiniśācare || 12-291-30||

MHB 12-291-31

सदंशकीटमशके सपूतिकृमिमूषके ।
शुनि श्वपाके वैणेये सचण्डाले सपुल्कसे ॥ १२-२९१-३१॥
sadaṃśakīṭamaśake sapūtikṛmimūṣake |
śuni śvapāke vaiṇeye sacaṇḍāle sapulkase || 12-291-31||

MHB 12-291-32

हस्त्यश्वखरशार्दूले सवृक्षे गवि चैव ह ।
यच्च मूर्तिमयं किंचित्सर्वत्रैतन्निदर्शनम् ॥ १२-२९१-३२॥
hastyaśvakharaśārdūle savṛkṣe gavi caiva ha |
yacca mūrtimayaṃ kiṃcitsarvatraitannidarśanam || 12-291-32||

MHB 12-291-33

जले भुवि तथाकाशे नान्यत्रेति विनिश्चयः ।
स्थानं देहवतामस्ति इत्येवमनुशुश्रुम ॥ १२-२९१-३३॥
jale bhuvi tathākāśe nānyatreti viniścayaḥ |
sthānaṃ dehavatāmasti ityevamanuśuśruma || 12-291-33||

MHB 12-291-34

कृत्स्नमेतावतस्तात क्षरते व्यक्तसंज्ञकम् ।
अहन्यहनि भूतात्मा ततः क्षर इति स्मृतः ॥ १२-२९१-३४॥
kṛtsnametāvatastāta kṣarate vyaktasaṃjñakam |
ahanyahani bhūtātmā tataḥ kṣara iti smṛtaḥ || 12-291-34||

MHB 12-291-35

एतदक्षरमित्युक्तं क्षरतीदं यथा जगत् ।
जगन्मोहात्मकं प्राहुरव्यक्तं व्यक्तसंज्ञकम् ॥ १२-२९१-३५॥
etadakṣaramityuktaṃ kṣaratīdaṃ yathā jagat |
jaganmohātmakaṃ prāhuravyaktaṃ vyaktasaṃjñakam || 12-291-35||

MHB 12-291-36

महांश्चैवाग्रजो नित्यमेतत्क्षरनिदर्शनम् ।
कथितं ते महाराज यस्मान्नावर्तते पुनः ॥ १२-२९१-३६॥
mahāṃścaivāgrajo nityametatkṣaranidarśanam |
kathitaṃ te mahārāja yasmānnāvartate punaḥ || 12-291-36||

MHB 12-291-37

पञ्चविंशतिमो विष्णुर्निस्तत्त्वस्तत्त्वसंज्ञकः ।
तत्त्वसंश्रयणादेतत्तत्त्वमाहुर्मनीषिणः ॥ १२-२९१-३७॥
pañcaviṃśatimo viṣṇurnistattvastattvasaṃjñakaḥ |
tattvasaṃśrayaṇādetattattvamāhurmanīṣiṇaḥ || 12-291-37||

MHB 12-291-38

यदमूर्त्यसृजद्व्यक्तं तत्तन्मूर्त्यधितिष्ठति ।
चतुर्विंशतिमो व्यक्तो ह्यमूर्तः पञ्चविंशकः ॥ १२-२९१-३८॥
yadamūrtyasṛjadvyaktaṃ tattanmūrtyadhitiṣṭhati |
caturviṃśatimo vyakto hyamūrtaḥ pañcaviṃśakaḥ || 12-291-38||

MHB 12-291-39

स एव हृदि सर्वासु मूर्तिष्वातिष्ठतेऽऽत्मवान् ।
चेतयंश्चेतनो नित्यः सर्वमूर्तिरमूर्तिमान् ॥ १२-२९१-३९॥
sa eva hṛdi sarvāsu mūrtiṣvātiṣṭhate''tmavān |
cetayaṃścetano nityaḥ sarvamūrtiramūrtimān || 12-291-39||

MHB 12-291-40

सर्गप्रलयधर्मिण्या असर्गप्रलयात्मकः ।
गोचरे वर्तते नित्यं निर्गुणो गुणसंज्ञकः ॥ १२-२९१-४०॥
sargapralayadharmiṇyā asargapralayātmakaḥ |
gocare vartate nityaṃ nirguṇo guṇasaṃjñakaḥ || 12-291-40||

MHB 12-291-41

एवमेष महानात्मा सर्गप्रलयकोविदः ।
विकुर्वाणः प्रकृतिमानभिमन्यत्यबुद्धिमान् ॥ १२-२९१-४१॥
evameṣa mahānātmā sargapralayakovidaḥ |
vikurvāṇaḥ prakṛtimānabhimanyatyabuddhimān || 12-291-41||

MHB 12-291-42

तमःसत्त्वरजोयुक्तस्तासु तास्विह योनिषु ।
लीयतेऽप्रतिबुद्धत्वादबुद्धजनसेवनात् ॥ १२-२९१-४२॥
tamaḥsattvarajoyuktastāsu tāsviha yoniṣu |
līyate'pratibuddhatvādabuddhajanasevanāt || 12-291-42||

MHB 12-291-43

सहवासो निवासात्मा नान्योऽहमिति मन्यते ।
योऽहं सोऽहमिति ह्युक्त्वा गुणाननु निवर्तते ॥ १२-२९१-४३॥
sahavāso nivāsātmā nānyo'hamiti manyate |
yo'haṃ so'hamiti hyuktvā guṇānanu nivartate || 12-291-43||

MHB 12-291-44

तमसा तामसान्भावान्विविधान्प्रतिपद्यते ।
रजसा राजसांश्चैव सात्त्विकान्सत्त्वसंश्रयात् ॥ १२-२९१-४४॥
tamasā tāmasānbhāvānvividhānpratipadyate |
rajasā rājasāṃścaiva sāttvikānsattvasaṃśrayāt || 12-291-44||

MHB 12-291-45

शुक्ललोहितकृष्णानि रूपाण्येतानि त्रीणि तु ।
सर्वाण्येतानि रूपाणि जानीहि प्राकृतानि वै ॥ १२-२९१-४५॥
śuklalohitakṛṣṇāni rūpāṇyetāni trīṇi tu |
sarvāṇyetāni rūpāṇi jānīhi prākṛtāni vai || 12-291-45||

MHB 12-291-46

तामसा निरयं यान्ति राजसा मानुषांस्तथा ।
सात्त्विका देवलोकाय गच्छन्ति सुखभागिनः ॥ १२-२९१-४६॥
tāmasā nirayaṃ yānti rājasā mānuṣāṃstathā |
sāttvikā devalokāya gacchanti sukhabhāginaḥ || 12-291-46||

MHB 12-291-47

निष्कैवल्येन पापेन तिर्यग्योनिमवाप्नुयात् ।
पुण्यपापेन मानुष्यं पुण्येनैकेन देवताः ॥ १२-२९१-४७॥
niṣkaivalyena pāpena tiryagyonimavāpnuyāt |
puṇyapāpena mānuṣyaṃ puṇyenaikena devatāḥ || 12-291-47||

MHB 12-291-48

एवमव्यक्तविषयं क्षरमाहुर्मनीषिणः ।
पञ्चविंशतिमो योऽयं ज्ञानादेव प्रवर्तते ॥ १२-२९१-४८॥
evamavyaktaviṣayaṃ kṣaramāhurmanīṣiṇaḥ |
pañcaviṃśatimo yo'yaṃ jñānādeva pravartate || 12-291-48||

Adhyaya: 292/353 (48)

MHB 12-292-1

वसिष्ठ उवाच ।
एवमप्रतिबुद्धत्वादबुद्धमनुवर्तते ।
देहाद्देहसहस्राणि तथा समभिपद्यते ॥ १२-२९२-१॥
vasiṣṭha uvāca |
evamapratibuddhatvādabuddhamanuvartate |
dehāddehasahasrāṇi tathā samabhipadyate || 12-292-1||

MHB 12-292-2

तिर्यग्योनिसहस्रेषु कदाचिद्देवतास्वपि ।
उपपद्यति संयोगाद्गुणैः सह गुणक्षयात् ॥ १२-२९२-२॥
tiryagyonisahasreṣu kadāciddevatāsvapi |
upapadyati saṃyogādguṇaiḥ saha guṇakṣayāt || 12-292-2||

MHB 12-292-3

मानुषत्वाद्दिवं याति दिवो मानुष्यमेव च ।
मानुष्यान्निरयस्थानमानन्त्यं प्रतिपद्यते ॥ १२-२९२-३॥
mānuṣatvāddivaṃ yāti divo mānuṣyameva ca |
mānuṣyānnirayasthānamānantyaṃ pratipadyate || 12-292-3||

MHB 12-292-4

कोशकारो यथात्मानं कीटः समनुरुन्धति ।
सूत्रतन्तुगुणैर्नित्यं तथायमगुणो गुणैः ॥ १२-२९२-४॥
kośakāro yathātmānaṃ kīṭaḥ samanurundhati |
sūtratantuguṇairnityaṃ tathāyamaguṇo guṇaiḥ || 12-292-4||

MHB 12-292-5

द्वंद्वमेति च निर्द्वंद्वस्तासु तास्विह योनिषु ।
शीर्षरोगेऽक्षिरोगे च दन्तशूले गलग्रहे ॥ १२-२९२-५॥
dvaṃdvameti ca nirdvaṃdvastāsu tāsviha yoniṣu |
śīrṣaroge'kṣiroge ca dantaśūle galagrahe || 12-292-5||

MHB 12-292-6

जलोदरेऽर्शसां रोगे ज्वरगण्डविषूचिके ।
श्वित्रे कुष्ठेऽग्निदाहे च सिध्मापस्मारयोरपि ॥ १२-२९२-६॥
jalodare'rśasāṃ roge jvaragaṇḍaviṣūcike |
śvitre kuṣṭhe'gnidāhe ca sidhmāpasmārayorapi || 12-292-6||

MHB 12-292-7

यानि चान्यानि द्वंद्वानि प्राकृतानि शरीरिषु ।
उत्पद्यन्ते विचित्राणि तान्येषोऽप्यभिमन्यते ।
अभिमन्यत्यभीमानात्तथैव सुकृतान्यपि ॥ १२-२९२-७॥
yāni cānyāni dvaṃdvāni prākṛtāni śarīriṣu |
utpadyante vicitrāṇi tānyeṣo'pyabhimanyate |
abhimanyatyabhīmānāttathaiva sukṛtānyapi || 12-292-7||

MHB 12-292-8

एकवासाश्च दुर्वासाः शायी नित्यमधस्तथा ।
मण्डूकशायी च तथा वीरासनगतस्तथा ॥ १२-२९२-८॥
ekavāsāśca durvāsāḥ śāyī nityamadhastathā |
maṇḍūkaśāyī ca tathā vīrāsanagatastathā || 12-292-8||

MHB 12-292-9

चीरधारणमाकाशे शयनं स्थानमेव च ।
इष्टकाप्रस्तरे चैव कण्टकप्रस्तरे तथा ॥ १२-२९२-९॥
cīradhāraṇamākāśe śayanaṃ sthānameva ca |
iṣṭakāprastare caiva kaṇṭakaprastare tathā || 12-292-9||

MHB 12-292-10

भस्मप्रस्तरशायी च भूमिशय्यानुलेपनः ।
वीरस्थानाम्बुपङ्के च शयनं फलकेषु च ॥ १२-२९२-१०॥
bhasmaprastaraśāyī ca bhūmiśayyānulepanaḥ |
vīrasthānāmbupaṅke ca śayanaṃ phalakeṣu ca || 12-292-10||

MHB 12-292-11

विविधासु च शय्यासु फलगृद्ध्यान्वितोऽफलः ।
मुञ्जमेखलनग्नत्वं क्षौमकृष्णाजिनानि च ॥ १२-२९२-११॥
vividhāsu ca śayyāsu phalagṛddhyānvito'phalaḥ |
muñjamekhalanagnatvaṃ kṣaumakṛṣṇājināni ca || 12-292-11||

MHB 12-292-12

शाणीवालपरीधानो व्याघ्रचर्मपरिच्छदः ।
सिंहचर्मपरीधानः पट्टवासास्तथैव च ॥ १२-२९२-१२॥
śāṇīvālaparīdhāno vyāghracarmaparicchadaḥ |
siṃhacarmaparīdhānaḥ paṭṭavāsāstathaiva ca || 12-292-12||

MHB 12-292-13

कीटकावसनश्चैव चीरवासास्तथैव च ।
वस्त्राणि चान्यानि बहून्यभिमन्यत्यबुद्धिमान् ॥ १२-२९२-१३॥
kīṭakāvasanaścaiva cīravāsāstathaiva ca |
vastrāṇi cānyāni bahūnyabhimanyatyabuddhimān || 12-292-13||

MHB 12-292-14

भोजनानि विचित्राणि रत्नानि विविधानि च ।
एकवस्त्रान्तराशित्वमेककालिकभोजनम् ॥ १२-२९२-१४॥
bhojanāni vicitrāṇi ratnāni vividhāni ca |
ekavastrāntarāśitvamekakālikabhojanam || 12-292-14||

MHB 12-292-15

चतुर्थाष्टमकालश्च षष्ठकालिक एव च ।
षड्रात्रभोजनश्चैव तथैवाष्टाहभोजनः ॥ १२-२९२-१५॥
caturthāṣṭamakālaśca ṣaṣṭhakālika eva ca |
ṣaḍrātrabhojanaścaiva tathaivāṣṭāhabhojanaḥ || 12-292-15||

MHB 12-292-16

सप्तरात्रदशाहारो द्वादशाहार एव च ।
मासोपवासी मूलाशी फलाहारस्तथैव च ॥ १२-२९२-१६॥
saptarātradaśāhāro dvādaśāhāra eva ca |
māsopavāsī mūlāśī phalāhārastathaiva ca || 12-292-16||

MHB 12-292-17

वायुभक्षोऽम्बुपिण्याकगोमयादन एव च ।
गोमूत्रभोजनश्चैव शाकपुष्पाद एव च ॥ १२-२९२-१७॥
vāyubhakṣo'mbupiṇyākagomayādana eva ca |
gomūtrabhojanaścaiva śākapuṣpāda eva ca || 12-292-17||

MHB 12-292-18

शैवालभोजनश्चैव तथाचामेन वर्तयन् ।
वर्तयञ्शीर्णपर्णैश्च प्रकीर्णफलभोजनः ॥ १२-२९२-१८॥
śaivālabhojanaścaiva tathācāmena vartayan |
vartayañśīrṇaparṇaiśca prakīrṇaphalabhojanaḥ || 12-292-18||

MHB 12-292-19

विविधानि च कृच्छ्राणि सेवते सुखकाङ्क्षया ।
चान्द्रायणानि विधिवल्लिङ्गानि विविधानि च ॥ १२-२९२-१९॥
vividhāni ca kṛcchrāṇi sevate sukhakāṅkṣayā |
cāndrāyaṇāni vidhivalliṅgāni vividhāni ca || 12-292-19||

MHB 12-292-20

चातुराश्रम्यपन्थानमाश्रयत्याश्रमानपि ।
उपासीनश्च पाषण्डान्गुहाः शैलांस्तथैव च ॥ १२-२९२-२०॥
cāturāśramyapanthānamāśrayatyāśramānapi |
upāsīnaśca pāṣaṇḍānguhāḥ śailāṃstathaiva ca || 12-292-20||

MHB 12-292-21

विविक्ताश्च शिलाछायास्तथा प्रस्रवणानि च ।
विविधानि च जप्यानि विविधानि व्रतानि च ॥ १२-२९२-२१॥
viviktāśca śilāchāyāstathā prasravaṇāni ca |
vividhāni ca japyāni vividhāni vratāni ca || 12-292-21||

MHB 12-292-22

नियमान्सुविचित्रांश्च विविधानि तपांसि च ।
यज्ञांश्च विविधाकारान्विधींश्च विविधांस्तथा ॥ १२-२९२-२२॥
niyamānsuvicitrāṃśca vividhāni tapāṃsi ca |
yajñāṃśca vividhākārānvidhīṃśca vividhāṃstathā || 12-292-22||

MHB 12-292-23

वणिक्पथं द्विजक्षत्रं वैश्यशूद्रं तथैव च ।
दानं च विविधाकारं दीनान्धकृपणेष्वपि ॥ १२-२९२-२३॥
vaṇikpathaṃ dvijakṣatraṃ vaiśyaśūdraṃ tathaiva ca |
dānaṃ ca vividhākāraṃ dīnāndhakṛpaṇeṣvapi || 12-292-23||

MHB 12-292-24

अभिमन्यत्यसंबोधात्तथैव त्रिविधान्गुणान् ।
सत्त्वं रजस्तमश्चैव धर्मार्थौ काम एव च ।
प्रकृत्यात्मानमेवात्मा एवं प्रविभजत्युत ॥ १२-२९२-२४॥
abhimanyatyasaṃbodhāttathaiva trividhānguṇān |
sattvaṃ rajastamaścaiva dharmārthau kāma eva ca |
prakṛtyātmānamevātmā evaṃ pravibhajatyuta || 12-292-24||

MHB 12-292-25

स्वधाकारवषट्कारौ स्वाहाकारनमस्क्रियाः ।
याजनाध्यापनं दानं तथैवाहुः प्रतिग्रहम् ।
यजनाध्ययने चैव यच्चान्यदपि किंचन ॥ १२-२९२-२५॥
svadhākāravaṣaṭkārau svāhākāranamaskriyāḥ |
yājanādhyāpanaṃ dānaṃ tathaivāhuḥ pratigraham |
yajanādhyayane caiva yaccānyadapi kiṃcana || 12-292-25||

MHB 12-292-26

जन्ममृत्युविवादे च तथा विशसनेऽपि च ।
शुभाशुभमयं सर्वमेतदाहुः क्रियापथम् ॥ १२-२९२-२६॥
janmamṛtyuvivāde ca tathā viśasane'pi ca |
śubhāśubhamayaṃ sarvametadāhuḥ kriyāpatham || 12-292-26||

MHB 12-292-27

प्रकृतिः कुरुते देवी महाप्रलयमेव च ।
दिवसान्ते गुणानेतानभ्येत्यैकोऽवतिष्ठति ॥ १२-२९२-२७॥
prakṛtiḥ kurute devī mahāpralayameva ca |
divasānte guṇānetānabhyetyaiko'vatiṣṭhati || 12-292-27||

MHB 12-292-28

रश्मिजालमिवादित्यस्तत्कालेन नियच्छति ।
एवमेषोऽसकृत्सर्वं क्रीडार्थमभिमन्यते ॥ १२-२९२-२८॥
raśmijālamivādityastatkālena niyacchati |
evameṣo'sakṛtsarvaṃ krīḍārthamabhimanyate || 12-292-28||

MHB 12-292-29

आत्मरूपगुणानेतान्विविधान्हृदयप्रियान् ।
एवमेव विकुर्वाणः सर्गप्रलयकर्मणी ॥ १२-२९२-२९॥
ātmarūpaguṇānetānvividhānhṛdayapriyān |
evameva vikurvāṇaḥ sargapralayakarmaṇī || 12-292-29||

MHB 12-292-30

क्रियाक्रियापथे रक्तस्त्रिगुणस्त्रिगुणातिगः ।
क्रियाक्रियापथोपेतस्तथा तदिति मन्यते ॥ १२-२९२-३०॥
kriyākriyāpathe raktastriguṇastriguṇātigaḥ |
kriyākriyāpathopetastathā taditi manyate || 12-292-30||

MHB 12-292-31

एवं द्वंद्वान्यथैतानि वर्तन्ते मम नित्यशः ।
ममैवैतानि जायन्ते बाधन्ते तानि मामिति ॥ १२-२९२-३१॥
evaṃ dvaṃdvānyathaitāni vartante mama nityaśaḥ |
mamaivaitāni jāyante bādhante tāni māmiti || 12-292-31||

MHB 12-292-32

निस्तर्तव्यान्यथैतानि सर्वाणीति नराधिप ।
मन्यतेऽयं ह्यबुद्धित्वात्तथैव सुकृतान्यपि ॥ १२-२९२-३२॥
nistartavyānyathaitāni sarvāṇīti narādhipa |
manyate'yaṃ hyabuddhitvāttathaiva sukṛtānyapi || 12-292-32||

MHB 12-292-33

भोक्तव्यानि मयैतानि देवलोकगतेन वै ।
इहैव चैनं भोक्ष्यामि शुभाशुभफलोदयम् ॥ १२-२९२-३३॥
bhoktavyāni mayaitāni devalokagatena vai |
ihaiva cainaṃ bhokṣyāmi śubhāśubhaphalodayam || 12-292-33||

MHB 12-292-34

सुखमेव च कर्तव्यं सकृत्कृत्वा सुखं मम ।
यावदन्तं च मे सौख्यं जात्यां जात्यां भविष्यति ॥ १२-२९२-३४॥
sukhameva ca kartavyaṃ sakṛtkṛtvā sukhaṃ mama |
yāvadantaṃ ca me saukhyaṃ jātyāṃ jātyāṃ bhaviṣyati || 12-292-34||

MHB 12-292-35

भविष्यति च मे दुःखं कृतेनेहाप्यनन्तकम् ।
महद्दुःखं हि मानुष्यं निरये चापि मज्जनम् ॥ १२-२९२-३५॥
bhaviṣyati ca me duḥkhaṃ kṛtenehāpyanantakam |
mahadduḥkhaṃ hi mānuṣyaṃ niraye cāpi majjanam || 12-292-35||

MHB 12-292-36

निरयाच्चापि मानुष्यं कालेनैष्याम्यहं पुनः ।
मनुष्यत्वाच्च देवत्वं देवत्वात्पौरुषं पुनः ।
मनुष्यत्वाच्च निरयं पर्यायेणोपगच्छति ॥ १२-२९२-३६॥
nirayāccāpi mānuṣyaṃ kālenaiṣyāmyahaṃ punaḥ |
manuṣyatvācca devatvaṃ devatvātpauruṣaṃ punaḥ |
manuṣyatvācca nirayaṃ paryāyeṇopagacchati || 12-292-36||

MHB 12-292-37

य एवं वेत्ति वै नित्यं निरात्मात्मगुणैर्वृतः ।
तेन देवमनुष्येषु निरये चोपपद्यते ॥ १२-२९२-३७॥
ya evaṃ vetti vai nityaṃ nirātmātmaguṇairvṛtaḥ |
tena devamanuṣyeṣu niraye copapadyate || 12-292-37||

MHB 12-292-38

ममत्वेनावृतो नित्यं तत्रैव परिवर्तते ।
सर्गकोटिसहस्राणि मरणान्तासु मूर्तिषु ॥ १२-२९२-३८॥
mamatvenāvṛto nityaṃ tatraiva parivartate |
sargakoṭisahasrāṇi maraṇāntāsu mūrtiṣu || 12-292-38||

MHB 12-292-39

य एवं कुरुते कर्म शुभाशुभफलात्मकम् ।
स एव फलमश्नाति त्रिषु लोकेषु मूर्तिमान् ॥ १२-२९२-३९॥
ya evaṃ kurute karma śubhāśubhaphalātmakam |
sa eva phalamaśnāti triṣu lokeṣu mūrtimān || 12-292-39||

MHB 12-292-40

प्रकृतिः कुरुते कर्म शुभाशुभफलात्मकम् ।
प्रकृतिश्च तदश्नाति त्रिषु लोकेषु कामगा ॥ १२-२९२-४०॥
prakṛtiḥ kurute karma śubhāśubhaphalātmakam |
prakṛtiśca tadaśnāti triṣu lokeṣu kāmagā || 12-292-40||

MHB 12-292-41

तिर्यग्योनौ मनुष्यत्वे देवलोके तथैव च ।
त्रीणि स्थानानि चैतानि जानीयात्प्राकृतानि ह ॥ १२-२९२-४१॥
tiryagyonau manuṣyatve devaloke tathaiva ca |
trīṇi sthānāni caitāni jānīyātprākṛtāni ha || 12-292-41||

MHB 12-292-42

अलिङ्गां प्रकृतिं त्वाहुर्लिङ्गैरनुमिमीमहे ।
तथैव पौरुषं लिङ्गमनुमानाद्धि पश्यति ॥ १२-२९२-४२॥
aliṅgāṃ prakṛtiṃ tvāhurliṅgairanumimīmahe |
tathaiva pauruṣaṃ liṅgamanumānāddhi paśyati || 12-292-42||

MHB 12-292-43

स लिङ्गान्तरमासाद्य प्राकृतं लिङ्गमव्रणम् ।
व्रणद्वाराण्यधिष्ठाय कर्माण्यात्मनि मन्यते ॥ १२-२९२-४३॥
sa liṅgāntaramāsādya prākṛtaṃ liṅgamavraṇam |
vraṇadvārāṇyadhiṣṭhāya karmāṇyātmani manyate || 12-292-43||

MHB 12-292-44

श्रोत्रादीनि तु सर्वाणि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च ।
वागादीनि प्रवर्तन्ते गुणेष्वेव गुणैः सह ।
अहमेतानि वै कुर्वन्ममैतानीन्द्रियाणि च ॥ १२-२९२-४४॥
śrotrādīni tu sarvāṇi pañca karmendriyāṇi ca |
vāgādīni pravartante guṇeṣveva guṇaiḥ saha |
ahametāni vai kurvanmamaitānīndriyāṇi ca || 12-292-44||

MHB 12-292-45

निरिन्द्रियोऽभिमन्येत व्रणवानस्मि निर्व्रणः ।
अलिङ्गो लिङ्गमात्मानमकालः कालमात्मनः ॥ १२-२९२-४५॥
nirindriyo'bhimanyeta vraṇavānasmi nirvraṇaḥ |
aliṅgo liṅgamātmānamakālaḥ kālamātmanaḥ || 12-292-45||

MHB 12-292-46

असत्त्वं सत्त्वमात्मानमतत्त्वं तत्त्वमात्मनः ।
अमृत्युर्मृत्युमात्मानमचरश्चरमात्मनः ॥ १२-२९२-४६॥
asattvaṃ sattvamātmānamatattvaṃ tattvamātmanaḥ |
amṛtyurmṛtyumātmānamacaraścaramātmanaḥ || 12-292-46||

MHB 12-292-47

अक्षेत्रः क्षेत्रमात्मानमसर्गः सर्गमात्मनः ।
अतपास्तप आत्मानमगतिर्गतिमात्मनः ॥ १२-२९२-४७॥
akṣetraḥ kṣetramātmānamasargaḥ sargamātmanaḥ |
atapāstapa ātmānamagatirgatimātmanaḥ || 12-292-47||

MHB 12-292-48

अभवो भवमात्मानमभयो भयमात्मनः ।
अक्षरः क्षरमात्मानमबुद्धिस्त्वभिमन्यते ॥ १२-२९२-४८॥
abhavo bhavamātmānamabhayo bhayamātmanaḥ |
akṣaraḥ kṣaramātmānamabuddhistvabhimanyate || 12-292-48||

Adhyaya: 293/353 (50)

MHB 12-293-1

वसिष्ठ उवाच ।
एवमप्रतिबुद्धत्वादबुद्धजनसेवनात् ।
सर्गकोटिसहस्राणि पतनान्तानि गच्छति ॥ १२-२९३-१॥
vasiṣṭha uvāca |
evamapratibuddhatvādabuddhajanasevanāt |
sargakoṭisahasrāṇi patanāntāni gacchati || 12-293-1||

MHB 12-293-2

धाम्ना धामसहस्राणि मरणान्तानि गच्छति ।
तिर्यग्योनौ मनुष्यत्वे देवलोके तथैव च ॥ १२-२९३-२॥
dhāmnā dhāmasahasrāṇi maraṇāntāni gacchati |
tiryagyonau manuṣyatve devaloke tathaiva ca || 12-293-2||

MHB 12-293-3

चन्द्रमा इव कोशानां पुनस्तत्र सहस्रशः ।
लीयतेऽप्रतिबुद्धत्वादेवमेष ह्यबुद्धिमान् ॥ १२-२९३-३॥
candramā iva kośānāṃ punastatra sahasraśaḥ |
līyate'pratibuddhatvādevameṣa hyabuddhimān || 12-293-3||

MHB 12-293-4

कलाः पञ्चदशा योनिस्तद्धाम इति पठ्यते ।
नित्यमेतद्विजानीहि सोमः षोडशमी कला ॥ १२-२९३-४॥
kalāḥ pañcadaśā yonistaddhāma iti paṭhyate |
nityametadvijānīhi somaḥ ṣoḍaśamī kalā || 12-293-4||

MHB 12-293-5

कलायां जायतेऽजस्रं पुनः पुनरबुद्धिमान् ।
धाम तस्योपयुञ्जन्ति भूय एव तु जायते ॥ १२-२९३-५॥
kalāyāṃ jāyate'jasraṃ punaḥ punarabuddhimān |
dhāma tasyopayuñjanti bhūya eva tu jāyate || 12-293-5||

MHB 12-293-6

षोडशी तु कला सूक्ष्मा स सोम उपधार्यताम् ।
न तूपयुज्यते देवैर्देवानुपयुनक्ति सा ॥ १२-२९३-६॥
ṣoḍaśī tu kalā sūkṣmā sa soma upadhāryatām |
na tūpayujyate devairdevānupayunakti sā || 12-293-6||

MHB 12-293-7

एवं तां क्षपयित्वा हि जायते नृपसत्तम ।
सा ह्यस्य प्रकृतिर्दृष्टा तत्क्षयान्मोक्ष उच्यते ॥ १२-२९३-७॥
evaṃ tāṃ kṣapayitvā hi jāyate nṛpasattama |
sā hyasya prakṛtirdṛṣṭā tatkṣayānmokṣa ucyate || 12-293-7||

MHB 12-293-8

तदेवं षोडशकलं देहमव्यक्तसंज्ञकम् ।
ममायमिति मन्वानस्तत्रैव परिवर्तते ॥ १२-२९३-८॥
tadevaṃ ṣoḍaśakalaṃ dehamavyaktasaṃjñakam |
mamāyamiti manvānastatraiva parivartate || 12-293-8||

MHB 12-293-9

पञ्चविंशस्तथैवात्मा तस्यैवा प्रतिबोधनात् ।
विमलस्य विशुद्धस्य शुद्धानिलनिषेवणात् ॥ १२-२९३-९॥
pañcaviṃśastathaivātmā tasyaivā pratibodhanāt |
vimalasya viśuddhasya śuddhānilaniṣevaṇāt || 12-293-9||

MHB 12-293-10

अशुद्ध एव शुद्धात्मा तादृग्भवति पार्थिव ।
अबुद्धसेवनाच्चापि बुद्धोऽप्यबुधतां व्रजेत् ॥ १२-२९३-१०॥
aśuddha eva śuddhātmā tādṛgbhavati pārthiva |
abuddhasevanāccāpi buddho'pyabudhatāṃ vrajet || 12-293-10||

MHB 12-293-11

तथैवाप्रतिबुद्धोऽपि ज्ञेयो नृपतिसत्तम ।
प्रकृतेस्त्रिगुणायास्तु सेवनात्प्राकृतो भवेत् ॥ १२-२९३-११॥
tathaivāpratibuddho'pi jñeyo nṛpatisattama |
prakṛtestriguṇāyāstu sevanātprākṛto bhavet || 12-293-11||

MHB 12-293-12

करालजनक उवाच ।
अक्षरक्षरयोरेष द्वयोः संबन्ध इष्यते ।
स्त्रीपुंसोर्वापि भगवन्संबन्धस्तद्वदुच्यते ॥ १२-२९३-१२॥
karālajanaka uvāca |
akṣarakṣarayoreṣa dvayoḥ saṃbandha iṣyate |
strīpuṃsorvāpi bhagavansaṃbandhastadvaducyate || 12-293-12||

MHB 12-293-13

ऋते न पुरुषेणेह स्त्री गर्भं धारयत्युत ।
ऋते स्त्रियं न पुरुषो रूपं निर्वर्तयेत्तथा ॥ १२-२९३-१३॥
ṛte na puruṣeṇeha strī garbhaṃ dhārayatyuta |
ṛte striyaṃ na puruṣo rūpaṃ nirvartayettathā || 12-293-13||

MHB 12-293-14

अन्योन्यस्याभिसंबन्धादन्योन्यगुणसंश्रयात् ।
रूपं निर्वर्तयत्येतदेवं सर्वासु योनिषु ॥ १२-२९३-१४॥
anyonyasyābhisaṃbandhādanyonyaguṇasaṃśrayāt |
rūpaṃ nirvartayatyetadevaṃ sarvāsu yoniṣu || 12-293-14||

MHB 12-293-15

रत्यर्थमभिसंरोधादन्योन्यगुणसंश्रयात् ।
ऋतौ निर्वर्तते रूपं तद्वक्ष्यामि निदर्शनम् ॥ १२-२९३-१५॥
ratyarthamabhisaṃrodhādanyonyaguṇasaṃśrayāt |
ṛtau nirvartate rūpaṃ tadvakṣyāmi nidarśanam || 12-293-15||

MHB 12-293-16

ये गुणाः पुरुषस्येह ये च मातृगुणास्तथा ।
अस्थि स्नायु च मज्जा च जानीमः पितृतो द्विज ॥ १२-२९३-१६॥
ye guṇāḥ puruṣasyeha ye ca mātṛguṇāstathā |
asthi snāyu ca majjā ca jānīmaḥ pitṛto dvija || 12-293-16||

MHB 12-293-17

त्वङ्मांसं शोणितं चैव मातृजान्यपि शुश्रुम ।
एवमेतद्द्विजश्रेष्ठ वेदशास्त्रेषु पठ्यते ॥ १२-२९३-१७॥
tvaṅmāṃsaṃ śoṇitaṃ caiva mātṛjānyapi śuśruma |
evametaddvijaśreṣṭha vedaśāstreṣu paṭhyate || 12-293-17||

MHB 12-293-18

प्रमाणं यच्च वेदोक्तं शास्त्रोक्तं यच्च पठ्यते ।
वेदशास्त्रप्रमाणं च प्रमाणं तत्सनातनम् ॥ १२-२९३-१८॥
pramāṇaṃ yacca vedoktaṃ śāstroktaṃ yacca paṭhyate |
vedaśāstrapramāṇaṃ ca pramāṇaṃ tatsanātanam || 12-293-18||

MHB 12-293-19

एवमेवाभिसंबद्धौ नित्यं प्रकृतिपूरुषौ ।
पश्यामि भगवंस्तस्मान्मोक्षधर्मो न विद्यते ॥ १२-२९३-१९॥
evamevābhisaṃbaddhau nityaṃ prakṛtipūruṣau |
paśyāmi bhagavaṃstasmānmokṣadharmo na vidyate || 12-293-19||

MHB 12-293-20

अथ वानन्तरकृतं किंचिदेव निदर्शनम् ।
तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन प्रत्यक्षो ह्यसि सर्वथा ॥ १२-२९३-२०॥
atha vānantarakṛtaṃ kiṃcideva nidarśanam |
tanmamācakṣva tattvena pratyakṣo hyasi sarvathā || 12-293-20||

MHB 12-293-21

मोक्षकामा वयं चापि काङ्क्षामो यदनामयम् ।
अदेहमजरं दिव्यमतीन्द्रियमनीश्वरम् ॥ १२-२९३-२१॥
mokṣakāmā vayaṃ cāpi kāṅkṣāmo yadanāmayam |
adehamajaraṃ divyamatīndriyamanīśvaram || 12-293-21||

MHB 12-293-22

वसिष्ठ उवाच ।
यदेतदुक्तं भवता वेदशास्त्रनिदर्शनम् ।
एवमेतद्यथा चैतन्न गृह्णाति तथा भवान् ॥ १२-२९३-२२॥
vasiṣṭha uvāca |
yadetaduktaṃ bhavatā vedaśāstranidarśanam |
evametadyathā caitanna gṛhṇāti tathā bhavān || 12-293-22||

MHB 12-293-23

धार्यते हि त्वया ग्रन्थ उभयोर्वेदशास्त्रयोः ।
न तु ग्रन्थस्य तत्त्वज्ञो यथावत्त्वं नरेश्वर ॥ १२-२९३-२३॥
dhāryate hi tvayā grantha ubhayorvedaśāstrayoḥ |
na tu granthasya tattvajño yathāvattvaṃ nareśvara || 12-293-23||

MHB 12-293-24

यो हि वेदे च शास्त्रे च ग्रन्थधारणतत्परः ।
न च ग्रन्थार्थतत्त्वज्ञस्तस्य तद्धारणं वृथा ॥ १२-२९३-२४॥
yo hi vede ca śāstre ca granthadhāraṇatatparaḥ |
na ca granthārthatattvajñastasya taddhāraṇaṃ vṛthā || 12-293-24||

MHB 12-293-25

भारं स वहते तस्य ग्रन्थस्यार्थं न वेत्ति यः ।
यस्तु ग्रन्थार्थतत्त्वज्ञो नास्य ग्रन्थागमो वृथा ॥ १२-२९३-२५॥
bhāraṃ sa vahate tasya granthasyārthaṃ na vetti yaḥ |
yastu granthārthatattvajño nāsya granthāgamo vṛthā || 12-293-25||

MHB 12-293-26

ग्रन्थस्यार्थं च पृष्टः संस्तादृशो वक्तुमर्हति ।
यथा तत्त्वाभिगमनादर्थं तस्य स विन्दति ॥ १२-२९३-२६॥
granthasyārthaṃ ca pṛṣṭaḥ saṃstādṛśo vaktumarhati |
yathā tattvābhigamanādarthaṃ tasya sa vindati || 12-293-26||

MHB 12-293-27

यस्तु संसत्सु कथयेद्ग्रन्थार्थं स्थूलबुद्धिमान् ।
स कथं मन्दविज्ञानो ग्रन्थं वक्ष्यति निर्णयात् ॥ १२-२९३-२७॥
yastu saṃsatsu kathayedgranthārthaṃ sthūlabuddhimān |
sa kathaṃ mandavijñāno granthaṃ vakṣyati nirṇayāt || 12-293-27||

MHB 12-293-28

निर्णयं चापि छिद्रात्मा न तं वक्ष्यति तत्त्वतः ।
सोपहासात्मतामेति यस्माच्चैवात्मवानपि ॥ १२-२९३-२८॥
nirṇayaṃ cāpi chidrātmā na taṃ vakṣyati tattvataḥ |
sopahāsātmatāmeti yasmāccaivātmavānapi || 12-293-28||

MHB 12-293-29

तस्मात्त्वं शृणु राजेन्द्र यथैतदनुदृश्यते ।
याथातथ्येन सांख्येषु योगेषु च महात्मसु ॥ १२-२९३-२९॥
tasmāttvaṃ śṛṇu rājendra yathaitadanudṛśyate |
yāthātathyena sāṃkhyeṣu yogeṣu ca mahātmasu || 12-293-29||

MHB 12-293-30

यदेव योगाः पश्यन्ति सांख्यैस्तदनुगम्यते ।
एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स बुद्धिमान् ॥ १२-२९३-३०॥
yadeva yogāḥ paśyanti sāṃkhyaistadanugamyate |
ekaṃ sāṃkhyaṃ ca yogaṃ ca yaḥ paśyati sa buddhimān || 12-293-30||

MHB 12-293-31

त्वङ्मांसं रुधिरं मेदः पित्तं मज्जास्थि स्नायु च ।
एतदैन्द्रियकं तात यद्भवानिदमाह वै ॥ १२-२९३-३१॥
tvaṅmāṃsaṃ rudhiraṃ medaḥ pittaṃ majjāsthi snāyu ca |
etadaindriyakaṃ tāta yadbhavānidamāha vai || 12-293-31||

MHB 12-293-32

द्रव्याद्द्रव्यस्य निष्पत्तिरिन्द्रियादिन्द्रियं तथा ।
देहाद्देहमवाप्नोति बीजाद्बीजं तथैव च ॥ १२-२९३-३२॥
dravyāddravyasya niṣpattirindriyādindriyaṃ tathā |
dehāddehamavāpnoti bījādbījaṃ tathaiva ca || 12-293-32||

MHB 12-293-33

निरिन्द्रियस्याबीजस्य निर्द्रव्यस्यास्य देहिनः ।
कथं गुणा भविष्यन्ति निर्गुणत्वान्महात्मनः ॥ १२-२९३-३३॥
nirindriyasyābījasya nirdravyasyāsya dehinaḥ |
kathaṃ guṇā bhaviṣyanti nirguṇatvānmahātmanaḥ || 12-293-33||

MHB 12-293-34

गुणा गुणेषु जायन्ते तत्रैव निविशन्ति च ।
एवं गुणाः प्रकृतितो जायन्ते च न सन्ति च ॥ १२-२९३-३४॥
guṇā guṇeṣu jāyante tatraiva niviśanti ca |
evaṃ guṇāḥ prakṛtito jāyante ca na santi ca || 12-293-34||

MHB 12-293-35

त्वङ्मांसं रुधिरं मेदः पित्तं मज्जास्थि स्नायु च ।
अष्टौ तान्यथ शुक्रेण जानीहि प्राकृतानि वै ॥ १२-२९३-३५॥
tvaṅmāṃsaṃ rudhiraṃ medaḥ pittaṃ majjāsthi snāyu ca |
aṣṭau tānyatha śukreṇa jānīhi prākṛtāni vai || 12-293-35||

MHB 12-293-36

पुमांश्चैवापुमांश्चैव त्रैलिङ्ग्यं प्राकृतं स्मृतम् ।
नैव पुमान्पुमांश्चैव स लिङ्गीत्यभिधीयते ॥ १२-२९३-३६॥
pumāṃścaivāpumāṃścaiva trailiṅgyaṃ prākṛtaṃ smṛtam |
naiva pumānpumāṃścaiva sa liṅgītyabhidhīyate || 12-293-36||

MHB 12-293-37

अलिङ्गा प्रकृतिर्लिङ्गैरुपलभ्यति सात्मजैः ।
यथा पुष्पफलैर्नित्यमृतवो मूर्तयस्तथा ॥ १२-२९३-३७॥
aliṅgā prakṛtirliṅgairupalabhyati sātmajaiḥ |
yathā puṣpaphalairnityamṛtavo mūrtayastathā || 12-293-37||

MHB 12-293-38

एवमप्यनुमानेन ह्यलिङ्गमुपलभ्यते ।
पञ्चविंशतिमस्तात लिङ्गेष्वनियतात्मकः ॥ १२-२९३-३८॥
evamapyanumānena hyaliṅgamupalabhyate |
pañcaviṃśatimastāta liṅgeṣvaniyatātmakaḥ || 12-293-38||

MHB 12-293-39

अनादिनिधनोऽनन्तः सर्वदर्शी निरामयः ।
केवलं त्वभिमानित्वाद्गुणेष्वगुण उच्यते ॥ १२-२९३-३९॥
anādinidhano'nantaḥ sarvadarśī nirāmayaḥ |
kevalaṃ tvabhimānitvādguṇeṣvaguṇa ucyate || 12-293-39||

MHB 12-293-40

गुणा गुणवतः सन्ति निर्गुणस्य कुतो गुणाः ।
तस्मादेवं विजानन्ति ये जना गुणदर्शिनः ॥ १२-२९३-४०॥
guṇā guṇavataḥ santi nirguṇasya kuto guṇāḥ |
tasmādevaṃ vijānanti ye janā guṇadarśinaḥ || 12-293-40||

MHB 12-293-41

यदा त्वेष गुणान्सर्वान्प्राकृतानभिमन्यते ।
तदा स गुणवानेव परमेणानुपश्यति ॥ १२-२९३-४१॥
yadā tveṣa guṇānsarvānprākṛtānabhimanyate |
tadā sa guṇavāneva parameṇānupaśyati || 12-293-41||

MHB 12-293-42

यत्तद्बुद्धेः परं प्राहुः सांख्या योगाश्च सर्वशः ।
बुध्यमानं महाप्राज्ञमबुद्धपरिवर्जनात् ॥ १२-२९३-४२॥
yattadbuddheḥ paraṃ prāhuḥ sāṃkhyā yogāśca sarvaśaḥ |
budhyamānaṃ mahāprājñamabuddhaparivarjanāt || 12-293-42||

MHB 12-293-43

अप्रबुद्धमथाव्यक्तं सगुणं प्राहुरीश्वरम् ।
निर्गुणं चेश्वरं नित्यमधिष्ठातारमेव च ॥ १२-२९३-४३॥
aprabuddhamathāvyaktaṃ saguṇaṃ prāhurīśvaram |
nirguṇaṃ ceśvaraṃ nityamadhiṣṭhātārameva ca || 12-293-43||

MHB 12-293-44

प्रकृतेश्च गुणानां च पञ्चविंशतिकं बुधाः ।
सांख्ययोगे च कुशला बुध्यन्ते परमैषिणः ॥ १२-२९३-४४॥
prakṛteśca guṇānāṃ ca pañcaviṃśatikaṃ budhāḥ |
sāṃkhyayoge ca kuśalā budhyante paramaiṣiṇaḥ || 12-293-44||

MHB 12-293-45

यदा प्रबुद्धास्त्वव्यक्तमवस्थाजन्मभीरवः ।
बुध्यमानं प्रबुध्यन्ति गमयन्ति समं तदा ॥ १२-२९३-४५॥
yadā prabuddhāstvavyaktamavasthājanmabhīravaḥ |
budhyamānaṃ prabudhyanti gamayanti samaṃ tadā || 12-293-45||

MHB 12-293-46

एतन्निदर्शनं सम्यगसम्यगनुदर्शनम् ।
बुध्यमानाप्रबुद्धाभ्यां पृथक्पृथगरिंदम ॥ १२-२९३-४६॥
etannidarśanaṃ samyagasamyaganudarśanam |
budhyamānāprabuddhābhyāṃ pṛthakpṛthagariṃdama || 12-293-46||

MHB 12-293-47

परस्परेणैतदुक्तं क्षराक्षरनिदर्शनम् ।
एकत्वमक्षरं प्राहुर्नानात्वं क्षरमुच्यते ॥ १२-२९३-४७॥
paraspareṇaitaduktaṃ kṣarākṣaranidarśanam |
ekatvamakṣaraṃ prāhurnānātvaṃ kṣaramucyate || 12-293-47||

MHB 12-293-48

पञ्चविंशतिनिष्ठोऽयं यदासम्यक्प्रवर्तते ।
एकत्वं दर्शनं चास्य नानात्वं चाप्यदर्शनम् ॥ १२-२९३-४८॥
pañcaviṃśatiniṣṭho'yaṃ yadāsamyakpravartate |
ekatvaṃ darśanaṃ cāsya nānātvaṃ cāpyadarśanam || 12-293-48||

MHB 12-293-49

तत्त्वनिस्तत्त्वयोरेतत्पृथगेव निदर्शनम् ।
पञ्चविंशतिसर्गं तु तत्त्वमाहुर्मनीषिणः ॥ १२-२९३-४९॥
tattvanistattvayoretatpṛthageva nidarśanam |
pañcaviṃśatisargaṃ tu tattvamāhurmanīṣiṇaḥ || 12-293-49||

MHB 12-293-50

निस्तत्त्वं पञ्चविंशस्य परमाहुर्निदर्शनम् ।
वर्गस्य वर्गमाचारं तत्त्वं तत्त्वात्सनातनम् ॥ १२-२९३-५०॥
nistattvaṃ pañcaviṃśasya paramāhurnidarśanam |
vargasya vargamācāraṃ tattvaṃ tattvātsanātanam || 12-293-50||

Adhyaya: 294/353 (49)

MHB 12-294-1

करालजनक उवाच ।
नानात्वैकत्वमित्युक्तं त्वयैतदृषिसत्तम ।
पश्यामि चाभिसंदिग्धमेतयोर्वै निदर्शनम् ॥ १२-२९४-१॥
karālajanaka uvāca |
nānātvaikatvamityuktaṃ tvayaitadṛṣisattama |
paśyāmi cābhisaṃdigdhametayorvai nidarśanam || 12-294-1||

MHB 12-294-2

तथाप्रबुद्धबुद्धाभ्यां बुध्यमानस्य चानघ ।
स्थूलबुद्ध्या न पश्यामि तत्त्वमेतन्न संशयः ॥ १२-२९४-२॥
tathāprabuddhabuddhābhyāṃ budhyamānasya cānagha |
sthūlabuddhyā na paśyāmi tattvametanna saṃśayaḥ || 12-294-2||

MHB 12-294-3

अक्षरक्षरयोरुक्तं त्वया यदपि कारणम् ।
तदप्यस्थिरबुद्धित्वात्प्रनष्टमिव मेऽनघ ॥ १२-२९४-३॥
akṣarakṣarayoruktaṃ tvayā yadapi kāraṇam |
tadapyasthirabuddhitvātpranaṣṭamiva me'nagha || 12-294-3||

MHB 12-294-4

तदेतच्छ्रोतुमिच्छामि नानात्वैकत्वदर्शनम् ।
बुद्धमप्रतिबुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः ॥ १२-२९४-४॥
tadetacchrotumicchāmi nānātvaikatvadarśanam |
buddhamapratibuddhaṃ ca budhyamānaṃ ca tattvataḥ || 12-294-4||

MHB 12-294-5

विद्याविद्ये च भगवन्नक्षरं क्षरमेव च ।
सांख्यं योगं च कार्त्स्न्येन पृथक्चैवापृथक्च ह ॥ १२-२९४-५॥
vidyāvidye ca bhagavannakṣaraṃ kṣarameva ca |
sāṃkhyaṃ yogaṃ ca kārtsnyena pṛthakcaivāpṛthakca ha || 12-294-5||

MHB 12-294-6

वसिष्ठ उवाच ।
हन्त ते संप्रवक्ष्यामि यदेतदनुपृच्छसि ।
योगकृत्यं महाराज पृथगेव शृणुष्व मे ॥ १२-२९४-६॥
vasiṣṭha uvāca |
hanta te saṃpravakṣyāmi yadetadanupṛcchasi |
yogakṛtyaṃ mahārāja pṛthageva śṛṇuṣva me || 12-294-6||

MHB 12-294-7

योगकृत्यं तु योगानां ध्यानमेव परं बलम् ।
तच्चापि द्विविधं ध्यानमाहुर्वेदविदो जनाः ॥ १२-२९४-७॥
yogakṛtyaṃ tu yogānāṃ dhyānameva paraṃ balam |
taccāpi dvividhaṃ dhyānamāhurvedavido janāḥ || 12-294-7||

MHB 12-294-8

एकाग्रता च मनसः प्राणायामस्तथैव च ।
प्राणायामस्तु सगुणो निर्गुणो मनसस्तथा ॥ १२-२९४-८॥
ekāgratā ca manasaḥ prāṇāyāmastathaiva ca |
prāṇāyāmastu saguṇo nirguṇo manasastathā || 12-294-8||

MHB 12-294-9

मूत्रोत्सर्गे पुरीषे च भोजने च नराधिप ।
त्रिकालं नाभियुञ्जीत शेषं युञ्जीत तत्परः ॥ १२-२९४-९॥
mūtrotsarge purīṣe ca bhojane ca narādhipa |
trikālaṃ nābhiyuñjīta śeṣaṃ yuñjīta tatparaḥ || 12-294-9||

MHB 12-294-10

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो निवर्त्य मनसा मुनिः ।
दशद्वादशभिर्वापि चतुर्विंशात्परं ततः ॥ १२-२९४-१०॥
indriyāṇīndriyārthebhyo nivartya manasā muniḥ |
daśadvādaśabhirvāpi caturviṃśātparaṃ tataḥ || 12-294-10||

MHB 12-294-11

तं चोदनाभिर्मतिमानात्मानं चोदयेदथ ।
तिष्ठन्तमजरं तं तु यत्तदुक्तं मनीषिभिः ॥ १२-२९४-११॥
taṃ codanābhirmatimānātmānaṃ codayedatha |
tiṣṭhantamajaraṃ taṃ tu yattaduktaṃ manīṣibhiḥ || 12-294-11||

MHB 12-294-12

तैश्चात्मा सततं ज्ञेय इत्येवमनुशुश्रुम ।
द्रव्यं ह्यहीनमनसो नान्यथेति विनिश्चयः ॥ १२-२९४-१२॥
taiścātmā satataṃ jñeya ityevamanuśuśruma |
dravyaṃ hyahīnamanaso nānyatheti viniścayaḥ || 12-294-12||

MHB 12-294-13

विमुक्तः सर्वसङ्गेभ्यो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः ।
पूर्वरात्रे परे चैव धारयेत मनोऽऽत्मनि ॥ १२-२९४-१३॥
vimuktaḥ sarvasaṅgebhyo laghvāhāro jitendriyaḥ |
pūrvarātre pare caiva dhārayeta mano''tmani || 12-294-13||

MHB 12-294-14

स्थिरीकृत्येन्द्रियग्रामं मनसा मिथिलेश्वर ।
मनो बुद्ध्या स्थिरं कृत्वा पाषाण इव निश्चलः ॥ १२-२९४-१४॥
sthirīkṛtyendriyagrāmaṃ manasā mithileśvara |
mano buddhyā sthiraṃ kṛtvā pāṣāṇa iva niścalaḥ || 12-294-14||

MHB 12-294-15

स्थाणुवच्चाप्यकम्पः स्याद्गिरिवच्चापि निश्चलः ।
बुधा विधिविधानज्ञास्तदा युक्तं प्रचक्षते ॥ १२-२९४-१५॥
sthāṇuvaccāpyakampaḥ syādgirivaccāpi niścalaḥ |
budhā vidhividhānajñāstadā yuktaṃ pracakṣate || 12-294-15||

MHB 12-294-16

न शृणोति न चाघ्राति न रस्यति न पश्यति ।
न च स्पर्शं विजानाति न संकल्पयते मनः ॥ १२-२९४-१६॥
na śṛṇoti na cāghrāti na rasyati na paśyati |
na ca sparśaṃ vijānāti na saṃkalpayate manaḥ || 12-294-16||

MHB 12-294-17

न चाभिमन्यते किंचिन्न च बुध्यति काष्ठवत् ।
तदा प्रकृतिमापन्नं युक्तमाहुर्मनीषिणः ॥ १२-२९४-१७॥
na cābhimanyate kiṃcinna ca budhyati kāṣṭhavat |
tadā prakṛtimāpannaṃ yuktamāhurmanīṣiṇaḥ || 12-294-17||

MHB 12-294-18

निवाते च यथा दीप्यन्दीपस्तद्वत्स दृश्यते ।
निरिङ्गश्चाचलश्चोर्ध्वं न तिर्यग्गतिमाप्नुयात् ॥ १२-२९४-१८॥
nivāte ca yathā dīpyandīpastadvatsa dṛśyate |
niriṅgaścācalaścordhvaṃ na tiryaggatimāpnuyāt || 12-294-18||

MHB 12-294-19

तदा तमनुपश्येत यस्मिन्दृष्टे तु कथ्यते ।
हृदयस्थोऽन्तरात्मेति ज्ञेयो ज्ञस्तात मद्विधैः ॥ १२-२९४-१९॥
tadā tamanupaśyeta yasmindṛṣṭe tu kathyate |
hṛdayastho'ntarātmeti jñeyo jñastāta madvidhaiḥ || 12-294-19||

MHB 12-294-20

विधूम इव सप्तार्चिरादित्य इव रश्मिमान् ।
वैद्युतोऽग्निरिवाकाशे दृश्यतेऽऽत्मा तथात्मनि ॥ १२-२९४-२०॥
vidhūma iva saptārcirāditya iva raśmimān |
vaidyuto'gnirivākāśe dṛśyate''tmā tathātmani || 12-294-20||

MHB 12-294-21

यं पश्यन्ति महात्मानो धृतिमन्तो मनीषिणः ।
ब्राह्मणा ब्रह्मयोनिष्ठा ह्ययोनिममृतात्मकम् ॥ १२-२९४-२१॥
yaṃ paśyanti mahātmāno dhṛtimanto manīṣiṇaḥ |
brāhmaṇā brahmayoniṣṭhā hyayonimamṛtātmakam || 12-294-21||

MHB 12-294-22

तदेवाहुरणुभ्योऽणु तन्महद्भ्यो महत्तरम् ।
तदन्तः सर्वभूतेषु ध्रुवं तिष्ठन्न दृश्यते ॥ १२-२९४-२२॥
tadevāhuraṇubhyo'ṇu tanmahadbhyo mahattaram |
tadantaḥ sarvabhūteṣu dhruvaṃ tiṣṭhanna dṛśyate || 12-294-22||

MHB 12-294-23

बुद्धिद्रव्येण दृश्येत मनोदीपेन लोककृत् ।
महतस्तमसस्तात पारे तिष्ठन्नतामसः ॥ १२-२९४-२३॥
buddhidravyeṇa dṛśyeta manodīpena lokakṛt |
mahatastamasastāta pāre tiṣṭhannatāmasaḥ || 12-294-23||

MHB 12-294-24

स तमोनुद इत्युक्तस्तत्त्वज्ञैर्वेदपारगैः ।
विमलो वितमस्कश्च निर्लिङ्गोऽलिङ्गसंज्ञितः ॥ १२-२९४-२४॥
sa tamonuda ityuktastattvajñairvedapāragaiḥ |
vimalo vitamaskaśca nirliṅgo'liṅgasaṃjñitaḥ || 12-294-24||

MHB 12-294-25

योगमेतद्धि योगानां मन्ये योगस्य लक्षणम् ।
एवं पश्यं प्रपश्यन्ति आत्मानमजरं परम् ॥ १२-२९४-२५॥
yogametaddhi yogānāṃ manye yogasya lakṣaṇam |
evaṃ paśyaṃ prapaśyanti ātmānamajaraṃ param || 12-294-25||

MHB 12-294-26

योगदर्शनमेतावदुक्तं ते तत्त्वतो मया ।
सांख्यज्ञानं प्रवक्ष्यामि परिसंख्यानिदर्शनम् ॥ १२-२९४-२६॥
yogadarśanametāvaduktaṃ te tattvato mayā |
sāṃkhyajñānaṃ pravakṣyāmi parisaṃkhyānidarśanam || 12-294-26||

MHB 12-294-27

अव्यक्तमाहुः प्रकृतिं परां प्रकृतिवादिनः ।
तस्मान्महत्समुत्पन्नं द्वितीयं राजसत्तम ॥ १२-२९४-२७॥
avyaktamāhuḥ prakṛtiṃ parāṃ prakṛtivādinaḥ |
tasmānmahatsamutpannaṃ dvitīyaṃ rājasattama || 12-294-27||

MHB 12-294-28

अहंकारस्तु महतस्तृतीयमिति नः श्रुतम् ।
पञ्च भूतान्यहंकारादाहुः सांख्यानुदर्शिनः ॥ १२-२९४-२८॥
ahaṃkārastu mahatastṛtīyamiti naḥ śrutam |
pañca bhūtānyahaṃkārādāhuḥ sāṃkhyānudarśinaḥ || 12-294-28||

MHB 12-294-29

एताः प्रकृतयस्त्वष्टौ विकाराश्चापि षोडश ।
पञ्च चैव विशेषा वै तथा पञ्चेन्द्रियाणि च ॥ १२-२९४-२९॥
etāḥ prakṛtayastvaṣṭau vikārāścāpi ṣoḍaśa |
pañca caiva viśeṣā vai tathā pañcendriyāṇi ca || 12-294-29||

MHB 12-294-30

एतावदेव तत्त्वानां सांख्यमाहुर्मनीषिणः ।
सांख्ये विधिविधानज्ञा नित्यं सांख्यपथे रताः ॥ १२-२९४-३०॥
etāvadeva tattvānāṃ sāṃkhyamāhurmanīṣiṇaḥ |
sāṃkhye vidhividhānajñā nityaṃ sāṃkhyapathe ratāḥ || 12-294-30||

MHB 12-294-31

यस्माद्यदभिजायेत तत्तत्रैव प्रलीयते ।
लीयन्ते प्रतिलोमानि सृज्यन्ते चान्तरात्मना ॥ १२-२९४-३१॥
yasmādyadabhijāyeta tattatraiva pralīyate |
līyante pratilomāni sṛjyante cāntarātmanā || 12-294-31||

MHB 12-294-32

अनुलोमेन जायन्ते लीयन्ते प्रतिलोमतः ।
गुणा गुणेषु सततं सागरस्योर्मयो यथा ॥ १२-२९४-३२॥
anulomena jāyante līyante pratilomataḥ |
guṇā guṇeṣu satataṃ sāgarasyormayo yathā || 12-294-32||

MHB 12-294-33

सर्गप्रलय एतावान्प्रकृतेर्नृपसत्तम ।
एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं च यदासृजत् ।
एवमेव च राजेन्द्र विज्ञेयं ज्ञेयचिन्तकैः ॥ १२-२९४-३३॥
sargapralaya etāvānprakṛternṛpasattama |
ekatvaṃ pralaye cāsya bahutvaṃ ca yadāsṛjat |
evameva ca rājendra vijñeyaṃ jñeyacintakaiḥ || 12-294-33||

MHB 12-294-34

अधिष्ठातारमव्यक्तमस्याप्येतन्निदर्शनम् ।
एकत्वं च बहुत्वं च प्रकृतेरनु तत्त्ववान् ।
एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं च प्रवर्तनात् ॥ १२-२९४-३४॥
adhiṣṭhātāramavyaktamasyāpyetannidarśanam |
ekatvaṃ ca bahutvaṃ ca prakṛteranu tattvavān |
ekatvaṃ pralaye cāsya bahutvaṃ ca pravartanāt || 12-294-34||

MHB 12-294-35

बहुधात्मा प्रकुर्वीत प्रकृतिं प्रसवात्मिकाम् ।
तच्च क्षेत्रं महानात्मा पञ्चविंशोऽधितिष्ठति ॥ १२-२९४-३५॥
bahudhātmā prakurvīta prakṛtiṃ prasavātmikām |
tacca kṣetraṃ mahānātmā pañcaviṃśo'dhitiṣṭhati || 12-294-35||

MHB 12-294-36

अधिष्ठातेति राजेन्द्र प्रोच्यते यतिसत्तमैः ।
अधिष्ठानादधिष्ठाता क्षेत्राणामिति नः श्रुतम् ॥ १२-२९४-३६॥
adhiṣṭhāteti rājendra procyate yatisattamaiḥ |
adhiṣṭhānādadhiṣṭhātā kṣetrāṇāmiti naḥ śrutam || 12-294-36||

MHB 12-294-37

क्षेत्रं जानाति चाव्यक्तं क्षेत्रज्ञ इति चोच्यते ।
अव्यक्तिके पुरे शेते पुरुषश्चेति कथ्यते ॥ १२-२९४-३७॥
kṣetraṃ jānāti cāvyaktaṃ kṣetrajña iti cocyate |
avyaktike pure śete puruṣaśceti kathyate || 12-294-37||

MHB 12-294-38

अन्यदेव च क्षेत्रं स्यादन्यः क्षेत्रज्ञ उच्यते ।
क्षेत्रमव्यक्तमित्युक्तं ज्ञाता वै पञ्चविंशकः ॥ १२-२९४-३८॥
anyadeva ca kṣetraṃ syādanyaḥ kṣetrajña ucyate |
kṣetramavyaktamityuktaṃ jñātā vai pañcaviṃśakaḥ || 12-294-38||

MHB 12-294-39

अन्यदेव च ज्ञानं स्यादन्यज्ज्ञेयं तदुच्यते ।
ज्ञानमव्यक्तमित्युक्तं ज्ञेयो वै पञ्चविंशकः ॥ १२-२९४-३९॥
anyadeva ca jñānaṃ syādanyajjñeyaṃ taducyate |
jñānamavyaktamityuktaṃ jñeyo vai pañcaviṃśakaḥ || 12-294-39||

MHB 12-294-40

अव्यक्तं क्षेत्रमित्युक्तं तथा सत्त्वं तथेश्वरम् ।
अनीश्वरमतत्त्वं च तत्त्वं तत्पञ्चविंशकम् ॥ १२-२९४-४०॥
avyaktaṃ kṣetramityuktaṃ tathā sattvaṃ tatheśvaram |
anīśvaramatattvaṃ ca tattvaṃ tatpañcaviṃśakam || 12-294-40||

MHB 12-294-41

सांख्यदर्शनमेतावत्परिसंख्यानदर्शनम् ।
सांख्यं प्रकुरुते चैव प्रकृतिं च प्रचक्षते ॥ १२-२९४-४१॥
sāṃkhyadarśanametāvatparisaṃkhyānadarśanam |
sāṃkhyaṃ prakurute caiva prakṛtiṃ ca pracakṣate || 12-294-41||

MHB 12-294-42

तत्त्वानि च चतुर्विंशत्परिसंख्याय तत्त्वतः ।
सांख्याः सह प्रकृत्या तु निस्तत्त्वः पञ्चविंशकः ॥ १२-२९४-४२॥
tattvāni ca caturviṃśatparisaṃkhyāya tattvataḥ |
sāṃkhyāḥ saha prakṛtyā tu nistattvaḥ pañcaviṃśakaḥ || 12-294-42||

MHB 12-294-43

पञ्चविंशोऽप्रबुद्धात्मा बुध्यमान इति स्मृतः ।
यदा तु बुध्यतेऽऽत्मानं तदा भवति केवलः ॥ १२-२९४-४३॥
pañcaviṃśo'prabuddhātmā budhyamāna iti smṛtaḥ |
yadā tu budhyate''tmānaṃ tadā bhavati kevalaḥ || 12-294-43||

MHB 12-294-44

सम्यग्दर्शनमेतावद्भाषितं तव तत्त्वतः ।
एवमेतद्विजानन्तः साम्यतां प्रतियान्त्युत ॥ १२-२९४-४४॥
samyagdarśanametāvadbhāṣitaṃ tava tattvataḥ |
evametadvijānantaḥ sāmyatāṃ pratiyāntyuta || 12-294-44||

MHB 12-294-45

सम्यङ्निदर्शनं नाम प्रत्यक्षं प्रकृतेस्तथा ।
गुणतत्त्वान्यथैतानि निर्गुणोऽन्यस्तथा भवेत् ॥ १२-२९४-४५॥
samyaṅnidarśanaṃ nāma pratyakṣaṃ prakṛtestathā |
guṇatattvānyathaitāni nirguṇo'nyastathā bhavet || 12-294-45||

MHB 12-294-46

न त्वेवं वर्तमानानामावृत्तिर्विद्यते पुनः ।
विद्यतेऽक्षरभावत्वादपरस्परमव्ययम् ॥ १२-२९४-४६॥
na tvevaṃ vartamānānāmāvṛttirvidyate punaḥ |
vidyate'kṣarabhāvatvādaparasparamavyayam || 12-294-46||

MHB 12-294-47

पश्येरन्नेकमतयो न सम्यक्तेषु दर्शनम् ।
तेऽव्यक्तं प्रतिपद्यन्ते पुनः पुनररिंदम ॥ १२-२९४-४७॥
paśyerannekamatayo na samyakteṣu darśanam |
te'vyaktaṃ pratipadyante punaḥ punarariṃdama || 12-294-47||

MHB 12-294-48

सर्वमेतद्विजानन्तो न सर्वस्य प्रबोधनात् ।
व्यक्तीभूता भविष्यन्ति व्यक्तस्य वशवर्तिनः ॥ १२-२९४-४८॥
sarvametadvijānanto na sarvasya prabodhanāt |
vyaktībhūtā bhaviṣyanti vyaktasya vaśavartinaḥ || 12-294-48||

MHB 12-294-49

सर्वमव्यक्तमित्युक्तमसर्वः पञ्चविंशकः ।
य एनमभिजानन्ति न भयं तेषु विद्यते ॥ १२-२९४-४९॥
sarvamavyaktamityuktamasarvaḥ pañcaviṃśakaḥ |
ya enamabhijānanti na bhayaṃ teṣu vidyate || 12-294-49||

Adhyaya: 295/353 (46)

MHB 12-295-1

वसिष्ठ उवाच ।
सांख्यदर्शनमेतावदुक्तं ते नृपसत्तम ।
विद्याविद्ये त्विदानीं मे त्वं निबोधानुपूर्वशः ॥ १२-२९५-१॥
vasiṣṭha uvāca |
sāṃkhyadarśanametāvaduktaṃ te nṛpasattama |
vidyāvidye tvidānīṃ me tvaṃ nibodhānupūrvaśaḥ || 12-295-1||

MHB 12-295-2

अविद्यामाहुरव्यक्तं सर्गप्रलयधर्मि वै ।
सर्गप्रलयनिर्मुक्तं विद्यां वै पञ्चविंशकम् ॥ १२-२९५-२॥
avidyāmāhuravyaktaṃ sargapralayadharmi vai |
sargapralayanirmuktaṃ vidyāṃ vai pañcaviṃśakam || 12-295-2||

MHB 12-295-3

परस्परमविद्यां वै तन्निबोधानुपूर्वशः ।
यथोक्तमृषिभिस्तात सांख्यस्यास्य निदर्शनम् ॥ १२-२९५-३॥
parasparamavidyāṃ vai tannibodhānupūrvaśaḥ |
yathoktamṛṣibhistāta sāṃkhyasyāsya nidarśanam || 12-295-3||

MHB 12-295-4

कर्मेन्द्रियाणां सर्वेषां विद्या बुद्धीन्द्रियं स्मृतम् ।
बुद्धीन्द्रियाणां च तथा विशेषा इति नः श्रुतम् ॥ १२-२९५-४॥
karmendriyāṇāṃ sarveṣāṃ vidyā buddhīndriyaṃ smṛtam |
buddhīndriyāṇāṃ ca tathā viśeṣā iti naḥ śrutam || 12-295-4||

MHB 12-295-5

विशेषाणां मनस्तेषां विद्यामाहुर्मनीषिणः ।
मनसः पञ्चभूतानि विद्या इत्यभिचक्षते ॥ १२-२९५-५॥
viśeṣāṇāṃ manasteṣāṃ vidyāmāhurmanīṣiṇaḥ |
manasaḥ pañcabhūtāni vidyā ityabhicakṣate || 12-295-5||

MHB 12-295-6

अहंकारस्तु भूतानां पञ्चानां नात्र संशयः ।
अहंकारस्य च तथा बुद्धिर्विद्या नरेश्वर ॥ १२-२९५-६॥
ahaṃkārastu bhūtānāṃ pañcānāṃ nātra saṃśayaḥ |
ahaṃkārasya ca tathā buddhirvidyā nareśvara || 12-295-6||

MHB 12-295-7

बुद्धेः प्रकृतिरव्यक्तं तत्त्वानां परमेश्वरम् ।
विद्या ज्ञेया नरश्रेष्ठ विधिश्च परमः स्मृतः ॥ १२-२९५-७॥
buddheḥ prakṛtiravyaktaṃ tattvānāṃ parameśvaram |
vidyā jñeyā naraśreṣṭha vidhiśca paramaḥ smṛtaḥ || 12-295-7||

MHB 12-295-8

अव्यक्तस्य परं प्राहुर्विद्यां वै पञ्चविंशकम् ।
सर्वस्य सर्वमित्युक्तं ज्ञेयं ज्ञानस्य पार्थिव ॥ १२-२९५-८॥
avyaktasya paraṃ prāhurvidyāṃ vai pañcaviṃśakam |
sarvasya sarvamityuktaṃ jñeyaṃ jñānasya pārthiva || 12-295-8||

MHB 12-295-9

ज्ञानमव्यक्तमित्युक्तं ज्ञेयं वै पञ्चविंशकम् ।
तथैव ज्ञानमव्यक्तं विज्ञाता पञ्चविंशकः ॥ १२-२९५-९॥
jñānamavyaktamityuktaṃ jñeyaṃ vai pañcaviṃśakam |
tathaiva jñānamavyaktaṃ vijñātā pañcaviṃśakaḥ || 12-295-9||

MHB 12-295-10

विद्याविद्यार्थतत्त्वेन मयोक्तं ते विशेषतः ।
अक्षरं च क्षरं चैव यदुक्तं तन्निबोध मे ॥ १२-२९५-१०॥
vidyāvidyārthatattvena mayoktaṃ te viśeṣataḥ |
akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva yaduktaṃ tannibodha me || 12-295-10||

MHB 12-295-11

उभावेतौ क्षरावुक्तावुभावेतौ च नक्षरौ ।
कारणं तु प्रवक्ष्यामि यथा ख्यातौ तु तत्त्वतः ॥ १२-२९५-११॥
ubhāvetau kṣarāvuktāvubhāvetau ca nakṣarau |
kāraṇaṃ tu pravakṣyāmi yathā khyātau tu tattvataḥ || 12-295-11||

MHB 12-295-12

अनादिनिधनावेतावुभावेवेश्वरौ मतौ ।
तत्त्वसंज्ञावुभावेतौ प्रोच्येते ज्ञानचिन्तकैः ॥ १२-२९५-१२॥
anādinidhanāvetāvubhāveveśvarau matau |
tattvasaṃjñāvubhāvetau procyete jñānacintakaiḥ || 12-295-12||

MHB 12-295-13

सर्गप्रलयधर्मित्वादव्यक्तं प्राहुरक्षरम् ।
तदेतद्गुणसर्गाय विकुर्वाणं पुनः पुनः ॥ १२-२९५-१३॥
sargapralayadharmitvādavyaktaṃ prāhurakṣaram |
tadetadguṇasargāya vikurvāṇaṃ punaḥ punaḥ || 12-295-13||

MHB 12-295-14

गुणानां महदादीनामुत्पद्यति परस्परम् ।
अधिष्ठानात्क्षेत्रमाहुरेतत्तत्पञ्चविंशकम् ॥ १२-२९५-१४॥
guṇānāṃ mahadādīnāmutpadyati parasparam |
adhiṣṭhānātkṣetramāhuretattatpañcaviṃśakam || 12-295-14||

MHB 12-295-15

यदा तु गुणजालं तदव्यक्तात्मनि संक्षिपेत् ।
तदा सह गुणैस्तैस्तु पञ्चविंशो विलीयते ॥ १२-२९५-१५॥
yadā tu guṇajālaṃ tadavyaktātmani saṃkṣipet |
tadā saha guṇaistaistu pañcaviṃśo vilīyate || 12-295-15||

MHB 12-295-16

गुणा गुणेषु लीयन्ते तदैका प्रकृतिर्भवेत् ।
क्षेत्रज्ञोऽपि यदा तात तत्क्षेत्रे संप्रलीयते ॥ १२-२९५-१६॥
guṇā guṇeṣu līyante tadaikā prakṛtirbhavet |
kṣetrajño'pi yadā tāta tatkṣetre saṃpralīyate || 12-295-16||

MHB 12-295-17

तदाक्षरत्वं प्रकृतिर्गच्छते गुणसंज्ञिता ।
निर्गुणत्वं च वैदेह गुणेषु प्रतिवर्तनात् ॥ १२-२९५-१७॥
tadākṣaratvaṃ prakṛtirgacchate guṇasaṃjñitā |
nirguṇatvaṃ ca vaideha guṇeṣu prativartanāt || 12-295-17||

MHB 12-295-18

एवमेव च क्षेत्रज्ञः क्षेत्रज्ञानपरिक्षये ।
प्रकृत्या निर्गुणस्त्वेष इत्येवमनुशुश्रुम ॥ १२-२९५-१८॥
evameva ca kṣetrajñaḥ kṣetrajñānaparikṣaye |
prakṛtyā nirguṇastveṣa ityevamanuśuśruma || 12-295-18||

MHB 12-295-19

क्षरो भवत्येष यदा तदा गुणवतीमथ ।
प्रकृतिं त्वभिजानाति निर्गुणत्वं तथात्मनः ॥ १२-२९५-१९॥
kṣaro bhavatyeṣa yadā tadā guṇavatīmatha |
prakṛtiṃ tvabhijānāti nirguṇatvaṃ tathātmanaḥ || 12-295-19||

MHB 12-295-20

तदा विशुद्धो भवति प्रकृतेः परिवर्जनात् ।
अन्योऽहमन्येयमिति यदा बुध्यति बुद्धिमान् ॥ १२-२९५-२०॥
tadā viśuddho bhavati prakṛteḥ parivarjanāt |
anyo'hamanyeyamiti yadā budhyati buddhimān || 12-295-20||

MHB 12-295-21

तदैषोऽन्यत्वतामेति न च मिश्रत्वमाव्रजेत् ।
प्रकृत्या चैव राजेन्द्र नमिश्रोऽन्यश्च दृश्यते ॥ १२-२९५-२१॥
tadaiṣo'nyatvatāmeti na ca miśratvamāvrajet |
prakṛtyā caiva rājendra namiśro'nyaśca dṛśyate || 12-295-21||

MHB 12-295-22

यदा तु गुणजालं तत्प्राकृतं विजुगुप्सते ।
पश्यते चापरं पश्यं तदा पश्यन्न संज्वरेत् ॥ १२-२९५-२२॥
yadā tu guṇajālaṃ tatprākṛtaṃ vijugupsate |
paśyate cāparaṃ paśyaṃ tadā paśyanna saṃjvaret || 12-295-22||

MHB 12-295-23

किं मया कृतमेतावद्योऽहं कालमिमं जनम् ।
मत्स्यो जालं ह्यविज्ञानादनुवर्तितवांस्तथा ॥ १२-२९५-२३॥
kiṃ mayā kṛtametāvadyo'haṃ kālamimaṃ janam |
matsyo jālaṃ hyavijñānādanuvartitavāṃstathā || 12-295-23||

MHB 12-295-24

अहमेव हि संमोहादन्यमन्यं जनाज्जनम् ।
मत्स्यो यथोदकज्ञानादनुवर्तितवानिह ॥ १२-२९५-२४॥
ahameva hi saṃmohādanyamanyaṃ janājjanam |
matsyo yathodakajñānādanuvartitavāniha || 12-295-24||

MHB 12-295-25

मत्स्योऽन्यत्वं यथाज्ञानादुदकान्नाभिमन्यते ।
आत्मानं तद्वदज्ञानादन्यत्वं चैव वेद्म्यहम् ॥ १२-२९५-२५॥
matsyo'nyatvaṃ yathājñānādudakānnābhimanyate |
ātmānaṃ tadvadajñānādanyatvaṃ caiva vedmyaham || 12-295-25||

MHB 12-295-26

ममास्तु धिगबुद्धस्य योऽहं मग्नमिमं पुनः ।
अनुवर्तितवान्मोहादन्यमन्यं जनाज्जनम् ॥ १२-२९५-२६॥
mamāstu dhigabuddhasya yo'haṃ magnamimaṃ punaḥ |
anuvartitavānmohādanyamanyaṃ janājjanam || 12-295-26||

MHB 12-295-27

अयमत्र भवेद्बन्धुरनेन सह मोक्षणम् ।
साम्यमेकत्वमायातो यादृशस्तादृशस्त्वहम् ॥ १२-२९५-२७॥
ayamatra bhavedbandhuranena saha mokṣaṇam |
sāmyamekatvamāyāto yādṛśastādṛśastvaham || 12-295-27||

MHB 12-295-28

तुल्यतामिह पश्यामि सदृशोऽहमनेन वै ।
अयं हि विमलो व्यक्तमहमीदृशकस्तथा ॥ १२-२९५-२८॥
tulyatāmiha paśyāmi sadṛśo'hamanena vai |
ayaṃ hi vimalo vyaktamahamīdṛśakastathā || 12-295-28||

MHB 12-295-29

योऽहमज्ञानसंमोहादज्ञया संप्रवृत्तवान् ।
ससङ्गयाहं निःसङ्गः स्थितः कालमिमं त्वहम् ॥ १२-२९५-२९॥
yo'hamajñānasaṃmohādajñayā saṃpravṛttavān |
sasaṅgayāhaṃ niḥsaṅgaḥ sthitaḥ kālamimaṃ tvaham || 12-295-29||

MHB 12-295-30

अनयाहं वशीभूतः कालमेतं न बुद्धवान् ।
उच्चमध्यमनीचानां तामहं कथमावसे ॥ १२-२९५-३०॥
anayāhaṃ vaśībhūtaḥ kālametaṃ na buddhavān |
uccamadhyamanīcānāṃ tāmahaṃ kathamāvase || 12-295-30||

MHB 12-295-31

समानयानया चेह सहवासमहं कथम् ।
गच्छाम्यबुद्धभावत्वादेषेदानीं स्थिरो भवे ॥ १२-२९५-३१॥
samānayānayā ceha sahavāsamahaṃ katham |
gacchāmyabuddhabhāvatvādeṣedānīṃ sthiro bhave || 12-295-31||

MHB 12-295-32

सहवासं न यास्यामि कालमेतद्धि वञ्चनात् ।
वञ्चितोऽस्म्यनया यद्धि निर्विकारो विकारया ॥ १२-२९५-३२॥
sahavāsaṃ na yāsyāmi kālametaddhi vañcanāt |
vañcito'smyanayā yaddhi nirvikāro vikārayā || 12-295-32||

MHB 12-295-33

न चायमपराधोऽस्या अपराधो ह्ययं मम ।
योऽहमत्राभवं सक्तः पराङ्मुखमुपस्थितः ॥ १२-२९५-३३॥
na cāyamaparādho'syā aparādho hyayaṃ mama |
yo'hamatrābhavaṃ saktaḥ parāṅmukhamupasthitaḥ || 12-295-33||

MHB 12-295-34

ततोऽस्मि बहुरूपासु स्थितो मूर्तिष्वमूर्तिमान् ।
अमूर्तश्चापि मूर्तात्मा ममत्वेन प्रधर्षितः ॥ १२-२९५-३४॥
tato'smi bahurūpāsu sthito mūrtiṣvamūrtimān |
amūrtaścāpi mūrtātmā mamatvena pradharṣitaḥ || 12-295-34||

MHB 12-295-35

प्रकृतेरनयत्वेन तासु तास्विह योनिषु ।
निर्ममस्य ममत्वेन किं कृतं तासु तासु च ।
योनीषु वर्तमानेन नष्टसंज्ञेन चेतसा ॥ १२-२९५-३५॥
prakṛteranayatvena tāsu tāsviha yoniṣu |
nirmamasya mamatvena kiṃ kṛtaṃ tāsu tāsu ca |
yonīṣu vartamānena naṣṭasaṃjñena cetasā || 12-295-35||

MHB 12-295-36

न ममात्रानया कार्यमहंकारकृतात्मया ।
आत्मानं बहुधा कृत्वा येयं भूयो युनक्ति माम् ।
इदानीमेष बुद्धोऽस्मि निर्ममो निरहंकृतः ॥ १२-२९५-३६॥
na mamātrānayā kāryamahaṃkārakṛtātmayā |
ātmānaṃ bahudhā kṛtvā yeyaṃ bhūyo yunakti mām |
idānīmeṣa buddho'smi nirmamo nirahaṃkṛtaḥ || 12-295-36||

MHB 12-295-37

ममत्वमनया नित्यमहंकारकृतात्मकम् ।
अपेत्याहमिमां हित्वा संश्रयिष्ये निरामयम् ॥ १२-२९५-३७॥
mamatvamanayā nityamahaṃkārakṛtātmakam |
apetyāhamimāṃ hitvā saṃśrayiṣye nirāmayam || 12-295-37||

MHB 12-295-38

अनेन साम्यं यास्यामि नानयाहमचेतसा ।
क्षमं मम सहानेन नैकत्वमनया सह ।
एवं परमसंबोधात्पञ्चविंशोऽनुबुद्धवान् ॥ १२-२९५-३८॥
anena sāmyaṃ yāsyāmi nānayāhamacetasā |
kṣamaṃ mama sahānena naikatvamanayā saha |
evaṃ paramasaṃbodhātpañcaviṃśo'nubuddhavān || 12-295-38||

MHB 12-295-39

अक्षरत्वं नियच्छेत त्यक्त्वा क्षरमनामयम् ।
अव्यक्तं व्यक्तधर्माणं सगुणं निर्गुणं तथा ।
निर्गुणं प्रथमं दृष्ट्वा तादृग्भवति मैथिल ॥ १२-२९५-३९॥
akṣaratvaṃ niyaccheta tyaktvā kṣaramanāmayam |
avyaktaṃ vyaktadharmāṇaṃ saguṇaṃ nirguṇaṃ tathā |
nirguṇaṃ prathamaṃ dṛṣṭvā tādṛgbhavati maithila || 12-295-39||

MHB 12-295-40

अक्षरक्षरयोरेतदुक्तं तव निदर्शनम् ।
मयेह ज्ञानसंपन्नं यथाश्रुतिनिदर्शनात् ॥ १२-२९५-४०॥
akṣarakṣarayoretaduktaṃ tava nidarśanam |
mayeha jñānasaṃpannaṃ yathāśrutinidarśanāt || 12-295-40||

MHB 12-295-41

निःसंदिग्धं च सूक्ष्मं च विबुद्धं विमलं तथा ।
प्रवक्ष्यामि तु ते भूयस्तन्निबोध यथाश्रुतम् ॥ १२-२९५-४१॥
niḥsaṃdigdhaṃ ca sūkṣmaṃ ca vibuddhaṃ vimalaṃ tathā |
pravakṣyāmi tu te bhūyastannibodha yathāśrutam || 12-295-41||

MHB 12-295-42

सांख्ययोगौ मया प्रोक्तौ शास्त्रद्वयनिदर्शनात् ।
यदेव शास्त्रं सांख्योक्तं योगदर्शनमेव तत् ॥ १२-२९५-४२॥
sāṃkhyayogau mayā proktau śāstradvayanidarśanāt |
yadeva śāstraṃ sāṃkhyoktaṃ yogadarśanameva tat || 12-295-42||

MHB 12-295-43

प्रबोधनकरं ज्ञानं सांख्यानामवनीपते ।
विस्पष्टं प्रोच्यते तत्र शिष्याणां हितकाम्यया ॥ १२-२९५-४३॥
prabodhanakaraṃ jñānaṃ sāṃkhyānāmavanīpate |
vispaṣṭaṃ procyate tatra śiṣyāṇāṃ hitakāmyayā || 12-295-43||

MHB 12-295-44

बृहच्चैव हि तच्छास्त्रमित्याहुः कुशला जनाः ।
अस्मिंश्च शास्त्रे योगानां पुनर्दधि पुनः शरः ॥ १२-२९५-४४॥
bṛhaccaiva hi tacchāstramityāhuḥ kuśalā janāḥ |
asmiṃśca śāstre yogānāṃ punardadhi punaḥ śaraḥ || 12-295-44||

MHB 12-295-45

पञ्चविंशात्परं तत्त्वं न पश्यति नराधिप ।
सांख्यानां तु परं तत्र यथावदनुवर्णितम् ॥ १२-२९५-४५॥
pañcaviṃśātparaṃ tattvaṃ na paśyati narādhipa |
sāṃkhyānāṃ tu paraṃ tatra yathāvadanuvarṇitam || 12-295-45||

MHB 12-295-46

बुद्धमप्रतिबुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः ।
बुध्यमानं च बुद्धं च प्राहुर्योगनिदर्शनम् ॥ १२-२९५-४६॥
buddhamapratibuddhaṃ ca budhyamānaṃ ca tattvataḥ |
budhyamānaṃ ca buddhaṃ ca prāhuryoganidarśanam || 12-295-46||

Adhyaya: 296/353 (50)

MHB 12-296-1

वसिष्ठ उवाच ।
अप्रबुद्धमथाव्यक्तमिमं गुणविधिं शृणु ।
गुणान्धारयते ह्येषा सृजत्याक्षिपते तथा ॥ १२-२९६-१॥
vasiṣṭha uvāca |
aprabuddhamathāvyaktamimaṃ guṇavidhiṃ śṛṇu |
guṇāndhārayate hyeṣā sṛjatyākṣipate tathā || 12-296-1||

MHB 12-296-2

अजस्रं त्विह क्रीडार्थं विकुर्वन्ती नराधिप ।
आत्मानं बहुधा कृत्वा तान्येव च विचक्षते ॥ १२-२९६-२॥
ajasraṃ tviha krīḍārthaṃ vikurvantī narādhipa |
ātmānaṃ bahudhā kṛtvā tānyeva ca vicakṣate || 12-296-2||

MHB 12-296-3

एतदेवं विकुर्वाणां बुध्यमानो न बुध्यते ।
अव्यक्तबोधनाच्चैव बुध्यमानं वदन्त्यपि ॥ १२-२९६-३॥
etadevaṃ vikurvāṇāṃ budhyamāno na budhyate |
avyaktabodhanāccaiva budhyamānaṃ vadantyapi || 12-296-3||

MHB 12-296-4

न त्वेव बुध्यतेऽव्यक्तं सगुणं वाथ निर्गुणम् ।
कदाचित्त्वेव खल्वेतदाहुरप्रतिबुद्धकम् ॥ १२-२९६-४॥
na tveva budhyate'vyaktaṃ saguṇaṃ vātha nirguṇam |
kadācittveva khalvetadāhurapratibuddhakam || 12-296-4||

MHB 12-296-5

बुध्यते यदि वाव्यक्तमेतद्वै पञ्चविंशकम् ।
बुध्यमानो भवत्येष सङ्गात्मक इति श्रुतिः ॥ १२-२९६-५॥
budhyate yadi vāvyaktametadvai pañcaviṃśakam |
budhyamāno bhavatyeṣa saṅgātmaka iti śrutiḥ || 12-296-5||

MHB 12-296-6

अनेनाप्रतिबुद्धेति वदन्त्यव्यक्तमच्युतम् ।
अव्यक्तबोधनाच्चैव बुध्यमानं वदन्त्युत ॥ १२-२९६-६॥
anenāpratibuddheti vadantyavyaktamacyutam |
avyaktabodhanāccaiva budhyamānaṃ vadantyuta || 12-296-6||

MHB 12-296-7

पञ्चविंशं महात्मानं न चासावपि बुध्यते ।
षड्विंशं विमलं बुद्धमप्रमेयं सनातनम् ॥ १२-२९६-७॥
pañcaviṃśaṃ mahātmānaṃ na cāsāvapi budhyate |
ṣaḍviṃśaṃ vimalaṃ buddhamaprameyaṃ sanātanam || 12-296-7||

MHB 12-296-8

सततं पञ्चविंशं च चतुर्विंशं च बुध्यते ।
दृश्यादृश्ये ह्यनुगतमुभावेव महाद्युती ॥ १२-२९६-८॥
satataṃ pañcaviṃśaṃ ca caturviṃśaṃ ca budhyate |
dṛśyādṛśye hyanugatamubhāveva mahādyutī || 12-296-8||

MHB 12-296-9

अव्यक्तं न तु तद्ब्रह्म बुध्यते तात केवलम् ।
केवलं पञ्चविंशं च चतुर्विंशं न पश्यति ॥ १२-२९६-९॥
avyaktaṃ na tu tadbrahma budhyate tāta kevalam |
kevalaṃ pañcaviṃśaṃ ca caturviṃśaṃ na paśyati || 12-296-9||

MHB 12-296-10

बुध्यमानो यदात्मानमन्योऽहमिति मन्यते ।
तदा प्रकृतिमानेष भवत्यव्यक्तलोचनः ॥ १२-२९६-१०॥
budhyamāno yadātmānamanyo'hamiti manyate |
tadā prakṛtimāneṣa bhavatyavyaktalocanaḥ || 12-296-10||

MHB 12-296-11

बुध्यते च परां बुद्धिं विशुद्धाममलां यदा ।
षड्विंशो राजशार्दूल तदा बुद्धत्वमाव्रजेत् ॥ १२-२९६-११॥
budhyate ca parāṃ buddhiṃ viśuddhāmamalāṃ yadā |
ṣaḍviṃśo rājaśārdūla tadā buddhatvamāvrajet || 12-296-11||

MHB 12-296-12

ततस्त्यजति सोऽव्यक्तं सर्गप्रलयधर्मिणम् ।
निर्गुणः प्रकृतिं वेद गुणयुक्तामचेतनाम् ॥ १२-२९६-१२॥
tatastyajati so'vyaktaṃ sargapralayadharmiṇam |
nirguṇaḥ prakṛtiṃ veda guṇayuktāmacetanām || 12-296-12||

MHB 12-296-13

ततः केवलधर्मासौ भवत्यव्यक्तदर्शनात् ।
केवलेन समागम्य विमुक्तोऽऽत्मानमाप्नुयात् ॥ १२-२९६-१३॥
tataḥ kevaladharmāsau bhavatyavyaktadarśanāt |
kevalena samāgamya vimukto''tmānamāpnuyāt || 12-296-13||

MHB 12-296-14

एतत्तत्तत्त्वमित्याहुर्निस्तत्त्वमजरामरम् ।
तत्त्वसंश्रयणादेतत्तत्त्ववन्न च मानद ।
पञ्चविंशतितत्त्वानि प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ १२-२९६-१४॥
etattattattvamityāhurnistattvamajarāmaram |
tattvasaṃśrayaṇādetattattvavanna ca mānada |
pañcaviṃśatitattvāni pravadanti manīṣiṇaḥ || 12-296-14||

MHB 12-296-15

न चैष तत्त्ववांस्तात निस्तत्त्वस्त्वेष बुद्धिमान् ।
एष मुञ्चति तत्त्वं हि क्षिप्रं बुद्धस्य लक्षणम् ॥ १२-२९६-१५॥
na caiṣa tattvavāṃstāta nistattvastveṣa buddhimān |
eṣa muñcati tattvaṃ hi kṣipraṃ buddhasya lakṣaṇam || 12-296-15||

MHB 12-296-16

षड्विंशोऽहमिति प्राज्ञो गृह्यमाणोऽजरामरः ।
केवलेन बलेनैव समतां यात्यसंशयम् ॥ १२-२९६-१६॥
ṣaḍviṃśo'hamiti prājño gṛhyamāṇo'jarāmaraḥ |
kevalena balenaiva samatāṃ yātyasaṃśayam || 12-296-16||

MHB 12-296-17

षड्विंशेन प्रबुद्धेन बुध्यमानोऽप्यबुद्धिमान् ।
एतन्नानात्वमित्युक्तं सांख्यश्रुतिनिदर्शनात् ॥ १२-२९६-१७॥
ṣaḍviṃśena prabuddhena budhyamāno'pyabuddhimān |
etannānātvamityuktaṃ sāṃkhyaśrutinidarśanāt || 12-296-17||

MHB 12-296-18

चेतनेन समेतस्य पञ्चविंशतिकस्य च ।
एकत्वं वै भवत्यस्य यदा बुद्ध्या न बुध्यते ॥ १२-२९६-१८॥
cetanena sametasya pañcaviṃśatikasya ca |
ekatvaṃ vai bhavatyasya yadā buddhyā na budhyate || 12-296-18||

MHB 12-296-19

बुध्यमानोऽप्रबुद्धेन समतां याति मैथिल ।
सङ्गधर्मा भवत्येष निःसङ्गात्मा नराधिप ॥ १२-२९६-१९॥
budhyamāno'prabuddhena samatāṃ yāti maithila |
saṅgadharmā bhavatyeṣa niḥsaṅgātmā narādhipa || 12-296-19||

MHB 12-296-20

निःसङ्गात्मानमासाद्य षड्विंशकमजं विदुः ।
विभुस्त्यजति चाव्यक्तं यदा त्वेतद्विबुध्यते ।
चतुर्विंशमगाधं च षड्विंशस्य प्रबोधनात् ॥ १२-२९६-२०॥
niḥsaṅgātmānamāsādya ṣaḍviṃśakamajaṃ viduḥ |
vibhustyajati cāvyaktaṃ yadā tvetadvibudhyate |
caturviṃśamagādhaṃ ca ṣaḍviṃśasya prabodhanāt || 12-296-20||

MHB 12-296-21

एष ह्यप्रतिबुद्धश्च बुध्यमानश्च तेऽनघ ।
प्रोक्तो बुद्धश्च तत्त्वेन यथाश्रुतिनिदर्शनात् ।
नानात्वैकत्वमेतावद्द्रष्टव्यं शास्त्रदृष्टिभिः ॥ १२-२९६-२१॥
eṣa hyapratibuddhaśca budhyamānaśca te'nagha |
prokto buddhaśca tattvena yathāśrutinidarśanāt |
nānātvaikatvametāvaddraṣṭavyaṃ śāstradṛṣṭibhiḥ || 12-296-21||

MHB 12-296-22

मशकोदुम्बरे यद्वदन्यत्वं तद्वदेतयोः ।
मत्स्योऽम्भसि यथा तद्वदन्यत्वमुपलभ्यते ॥ १२-२९६-२२॥
maśakodumbare yadvadanyatvaṃ tadvadetayoḥ |
matsyo'mbhasi yathā tadvadanyatvamupalabhyate || 12-296-22||

MHB 12-296-23

एवमेवावगन्तव्यं नानात्वैकत्वमेतयोः ।
एतद्विमोक्ष इत्युक्तमव्यक्तज्ञानसंहितम् ॥ १२-२९६-२३॥
evamevāvagantavyaṃ nānātvaikatvametayoḥ |
etadvimokṣa ityuktamavyaktajñānasaṃhitam || 12-296-23||

MHB 12-296-24

पञ्चविंशतिकस्यास्य योऽयं देहेषु वर्तते ।
एष मोक्षयितव्येति प्राहुरव्यक्तगोचरात् ॥ १२-२९६-२४॥
pañcaviṃśatikasyāsya yo'yaṃ deheṣu vartate |
eṣa mokṣayitavyeti prāhuravyaktagocarāt || 12-296-24||

MHB 12-296-25

सोऽयमेवं विमुच्येत नान्यथेति विनिश्चयः ।
परेण परधर्मा च भवत्येष समेत्य वै ॥ १२-२९६-२५॥
so'yamevaṃ vimucyeta nānyatheti viniścayaḥ |
pareṇa paradharmā ca bhavatyeṣa sametya vai || 12-296-25||

MHB 12-296-26

विशुद्धधर्मा शुद्धेन बुद्धेन च स बुद्धिमान् ।
विमुक्तधर्मा मुक्तेन समेत्य पुरुषर्षभ ॥ १२-२९६-२६॥
viśuddhadharmā śuddhena buddhena ca sa buddhimān |
vimuktadharmā muktena sametya puruṣarṣabha || 12-296-26||

MHB 12-296-27

नियोगधर्मिणा चैव नियोगात्मा भवत्यपि ।
विमोक्षिणा विमोक्षश्च समेत्येह तथा भवेत् ॥ १२-२९६-२७॥
niyogadharmiṇā caiva niyogātmā bhavatyapi |
vimokṣiṇā vimokṣaśca sametyeha tathā bhavet || 12-296-27||

MHB 12-296-28

शुचिकर्मा शुचिश्चैव भवत्यमितदीप्तिमान् ।
विमलात्मा च भवति समेत्य विमलात्मना ॥ १२-२९६-२८॥
śucikarmā śuciścaiva bhavatyamitadīptimān |
vimalātmā ca bhavati sametya vimalātmanā || 12-296-28||

MHB 12-296-29

केवलात्मा तथा चैव केवलेन समेत्य वै ।
स्वतन्त्रश्च स्वतन्त्रेण स्वतन्त्रत्वमवाप्नुते ॥ १२-२९६-२९॥
kevalātmā tathā caiva kevalena sametya vai |
svatantraśca svatantreṇa svatantratvamavāpnute || 12-296-29||

MHB 12-296-30

एतावदेतत्कथितं मया ते तथ्यं महाराज यथार्थतत्त्वम् ।
अमत्सरत्वं प्रतिगृह्य चार्थं सनातनं ब्रह्म विशुद्धमाद्यम् ॥ १२-२९६-३०॥
etāvadetatkathitaṃ mayā te tathyaṃ mahārāja yathārthatattvam |
amatsaratvaṃ pratigṛhya cārthaṃ sanātanaṃ brahma viśuddhamādyam || 12-296-30||

MHB 12-296-31

न वेदनिष्ठस्य जनस्य राजन्प्रदेयमेतत्परमं त्वया भवेत् ।
विवित्समानाय विबोधकारकं प्रबोधहेतोः प्रणतस्य शासनम् ॥ १२-२९६-३१॥
na vedaniṣṭhasya janasya rājanpradeyametatparamaṃ tvayā bhavet |
vivitsamānāya vibodhakārakaṃ prabodhahetoḥ praṇatasya śāsanam || 12-296-31||

MHB 12-296-32

न देयमेतच्च तथानृतात्मने शठाय क्लीबाय न जिह्मबुद्धये ।
न पण्डितज्ञानपरोपतापिने देयं त्वयेदं विनिबोध यादृशे ॥ १२-२९६-३२॥
na deyametacca tathānṛtātmane śaṭhāya klībāya na jihmabuddhaye |
na paṇḍitajñānaparopatāpine deyaṃ tvayedaṃ vinibodha yādṛśe || 12-296-32||

MHB 12-296-33

श्रद्धान्वितायाथ गुणान्विताय परापवादाद्विरताय नित्यम् ।
विशुद्धयोगाय बुधाय चैव क्रियावतेऽथ क्षमिणे हिताय ॥ १२-२९६-३३॥
śraddhānvitāyātha guṇānvitāya parāpavādādviratāya nityam |
viśuddhayogāya budhāya caiva kriyāvate'tha kṣamiṇe hitāya || 12-296-33||

MHB 12-296-34

विविक्तशीलाय विधिप्रियाय विवादहीनाय बहुश्रुताय ।
विजानते चैव न चाहितक्षमे दमे च शक्ताय शमे च देहिनाम् ॥ १२-२९६-३४॥
viviktaśīlāya vidhipriyāya vivādahīnāya bahuśrutāya |
vijānate caiva na cāhitakṣame dame ca śaktāya śame ca dehinām || 12-296-34||

MHB 12-296-35

एतैर्गुणैर्हीनतमे न देयमेतत्परं ब्रह्म विशुद्धमाहुः ।
न श्रेयसा योक्ष्यति तादृशे कृतं धर्मप्रवक्तारमपात्रदानात् ॥ १२-२९६-३५॥
etairguṇairhīnatame na deyametatparaṃ brahma viśuddhamāhuḥ |
na śreyasā yokṣyati tādṛśe kṛtaṃ dharmapravaktāramapātradānāt || 12-296-35||

MHB 12-296-36

पृथ्वीमिमां यद्यपि रत्नपूर्णां दद्यान्नदेयं त्विदमव्रताय ।
जितेन्द्रियायैतदसंशयं ते भवेत्प्रदेयं परमं नरेन्द्र ॥ १२-२९६-३६॥
pṛthvīmimāṃ yadyapi ratnapūrṇāṃ dadyānnadeyaṃ tvidamavratāya |
jitendriyāyaitadasaṃśayaṃ te bhavetpradeyaṃ paramaṃ narendra || 12-296-36||

MHB 12-296-37

कराल मा ते भयमस्तु किंचिदेतच्छ्रुतं ब्रह्म परं त्वयाद्य ।
यथावदुक्तं परमं पवित्रं निःशोकमत्यन्तमनादिमध्यम् ॥ १२-२९६-३७॥
karāla mā te bhayamastu kiṃcidetacchrutaṃ brahma paraṃ tvayādya |
yathāvaduktaṃ paramaṃ pavitraṃ niḥśokamatyantamanādimadhyam || 12-296-37||

MHB 12-296-38

अगाधजन्मामरणं च राजन्निरामयं वीतभयं शिवं च ।
समीक्ष्य मोहं त्यज चाद्य सर्वं ज्ञानस्य तत्त्वार्थमिदं विदित्वा ॥ १२-२९६-३८॥
agādhajanmāmaraṇaṃ ca rājannirāmayaṃ vītabhayaṃ śivaṃ ca |
samīkṣya mohaṃ tyaja cādya sarvaṃ jñānasya tattvārthamidaṃ viditvā || 12-296-38||

MHB 12-296-39

अवाप्तमेतद्धि पुरा सनातनाद्धिरण्यगर्भाद्गदतो नराधिप ।
प्रसाद्य यत्नेन तमुग्रतेजसं सनातनं ब्रह्म यथाद्य वै त्वया ॥ १२-२९६-३९॥
avāptametaddhi purā sanātanāddhiraṇyagarbhādgadato narādhipa |
prasādya yatnena tamugratejasaṃ sanātanaṃ brahma yathādya vai tvayā || 12-296-39||

MHB 12-296-40

पृष्टस्त्वया चास्मि यथा नरेन्द्र तथा मयेदं त्वयि चोक्तमद्य ।
तथावाप्तं ब्रह्मणो मे नरेन्द्र महज्ज्ञानं मोक्षविदां पुराणम् ॥ १२-२९६-४०॥
pṛṣṭastvayā cāsmi yathā narendra tathā mayedaṃ tvayi coktamadya |
tathāvāptaṃ brahmaṇo me narendra mahajjñānaṃ mokṣavidāṃ purāṇam || 12-296-40||

MHB 12-296-41

भीष्म उवाच ।
एतदुक्तं परं ब्रह्म यस्मान्नावर्तते पुनः ।
पञ्चविंशो महाराज परमर्षिनिदर्शनात् ॥ १२-२९६-४१॥
bhīṣma uvāca |
etaduktaṃ paraṃ brahma yasmānnāvartate punaḥ |
pañcaviṃśo mahārāja paramarṣinidarśanāt || 12-296-41||

MHB 12-296-42

पुनरावृत्तिमाप्नोति परं ज्ञानमवाप्य च ।
नावबुध्यति तत्त्वेन बुध्यमानोऽजरामरः ॥ १२-२९६-४२॥
punarāvṛttimāpnoti paraṃ jñānamavāpya ca |
nāvabudhyati tattvena budhyamāno'jarāmaraḥ || 12-296-42||

MHB 12-296-43

एतन्निःश्रेयसकरं ज्ञानानां ते परं मया ।
कथितं तत्त्वतस्तात श्रुत्वा देवर्षितो नृप ॥ १२-२९६-४३॥
etanniḥśreyasakaraṃ jñānānāṃ te paraṃ mayā |
kathitaṃ tattvatastāta śrutvā devarṣito nṛpa || 12-296-43||

MHB 12-296-44

हिरण्यगर्भादृषिणा वसिष्ठेन महात्मना ।
वसिष्ठादृषिशार्दूलान्नारदोऽवाप्तवानिदम् ॥ १२-२९६-४४॥
hiraṇyagarbhādṛṣiṇā vasiṣṭhena mahātmanā |
vasiṣṭhādṛṣiśārdūlānnārado'vāptavānidam || 12-296-44||

MHB 12-296-45

नारदाद्विदितं मह्यमेतद्ब्रह्म सनातनम् ।
मा शुचः कौरवेन्द्र त्वं श्रुत्वैतत्परमं पदम् ॥ १२-२९६-४५॥
nāradādviditaṃ mahyametadbrahma sanātanam |
mā śucaḥ kauravendra tvaṃ śrutvaitatparamaṃ padam || 12-296-45||

MHB 12-296-46

येन क्षराक्षरे वित्ते न भयं तस्य विद्यते ।
विद्यते तु भयं तस्य यो नैतद्वेत्ति पार्थिव ॥ १२-२९६-४६॥
yena kṣarākṣare vitte na bhayaṃ tasya vidyate |
vidyate tu bhayaṃ tasya yo naitadvetti pārthiva || 12-296-46||

MHB 12-296-47

अविज्ञानाच्च मूढात्मा पुनः पुनरुपद्रवन् ।
प्रेत्य जातिसहस्राणि मरणान्तान्युपाश्नुते ॥ १२-२९६-४७॥
avijñānācca mūḍhātmā punaḥ punarupadravan |
pretya jātisahasrāṇi maraṇāntānyupāśnute || 12-296-47||

MHB 12-296-48

देवलोकं तथा तिर्यङ्मानुष्यमपि चाश्नुते ।
यदि शुध्यति कालेन तस्मादज्ञानसागरात् ॥ १२-२९६-४८॥
devalokaṃ tathā tiryaṅmānuṣyamapi cāśnute |
yadi śudhyati kālena tasmādajñānasāgarāt || 12-296-48||

MHB 12-296-49

अज्ञानसागरो घोरो ह्यव्यक्तोऽगाध उच्यते ।
अहन्यहनि मज्जन्ति यत्र भूतानि भारत ॥ १२-२९६-४९॥
ajñānasāgaro ghoro hyavyakto'gādha ucyate |
ahanyahani majjanti yatra bhūtāni bhārata || 12-296-49||

MHB 12-296-50

यस्मादगाधादव्यक्तादुत्तीर्णस्त्वं सनातनात् ।
तस्मात्त्वं विरजाश्चैव वितमस्कश्च पार्थिव ॥ १२-२९६-५०॥
yasmādagādhādavyaktāduttīrṇastvaṃ sanātanāt |
tasmāttvaṃ virajāścaiva vitamaskaśca pārthiva || 12-296-50||

Adhyaya: 297/353 (25)

MHB 12-297-1

भीष्म उवाच ।
मृगयां विचरन्कश्चिद्विजने जनकात्मजः ।
वने ददर्श विप्रेन्द्रमृषिं वंशधरं भृगोः ॥ १२-२९७-१॥
bhīṣma uvāca |
mṛgayāṃ vicarankaścidvijane janakātmajaḥ |
vane dadarśa viprendramṛṣiṃ vaṃśadharaṃ bhṛgoḥ || 12-297-1||

MHB 12-297-2

तमासीनमुपासीनः प्रणम्य शिरसा मुनिम् ।
पश्चादनुमतस्तेन पप्रच्छ वसुमानिदम् ॥ १२-२९७-२॥
tamāsīnamupāsīnaḥ praṇamya śirasā munim |
paścādanumatastena papraccha vasumānidam || 12-297-2||

MHB 12-297-3

भगवन्किमिदं श्रेयः प्रेत्य वापीह वा भवेत् ।
पुरुषस्याध्रुवे देहे कामस्य वशवर्तिनः ॥ १२-२९७-३॥
bhagavankimidaṃ śreyaḥ pretya vāpīha vā bhavet |
puruṣasyādhruve dehe kāmasya vaśavartinaḥ || 12-297-3||

MHB 12-297-4

सत्कृत्य परिपृष्टः सन्सुमहात्मा महातपाः ।
निजगाद ततस्तस्मै श्रेयस्करमिदं वचः ॥ १२-२९७-४॥
satkṛtya paripṛṣṭaḥ sansumahātmā mahātapāḥ |
nijagāda tatastasmai śreyaskaramidaṃ vacaḥ || 12-297-4||

MHB 12-297-5

मनसोऽप्रतिकूलानि प्रेत्य चेह च वाञ्छसि ।
भूतानां प्रतिकूलेभ्यो निवर्तस्व यतेन्द्रियः ॥ १२-२९७-५॥
manaso'pratikūlāni pretya ceha ca vāñchasi |
bhūtānāṃ pratikūlebhyo nivartasva yatendriyaḥ || 12-297-5||

MHB 12-297-6

धर्मः सतां हितः पुंसां धर्मश्चैवाश्रयः सताम् ।
धर्माल्लोकास्त्रयस्तात प्रवृत्ताः सचराचराः ॥ १२-२९७-६॥
dharmaḥ satāṃ hitaḥ puṃsāṃ dharmaścaivāśrayaḥ satām |
dharmāllokāstrayastāta pravṛttāḥ sacarācarāḥ || 12-297-6||

MHB 12-297-7

स्वादुकामुक कामानां वैतृष्ण्यं किं न गच्छसि ।
मधु पश्यसि दुर्बुद्धे प्रपातं नानुपश्यसि ॥ १२-२९७-७॥
svādukāmuka kāmānāṃ vaitṛṣṇyaṃ kiṃ na gacchasi |
madhu paśyasi durbuddhe prapātaṃ nānupaśyasi || 12-297-7||

MHB 12-297-8

यथा ज्ञाने परिचयः कर्तव्यस्तत्फलार्थिना ।
तथा धर्मे परिचयः कर्तव्यस्तत्फलार्थिना ॥ १२-२९७-८॥
yathā jñāne paricayaḥ kartavyastatphalārthinā |
tathā dharme paricayaḥ kartavyastatphalārthinā || 12-297-8||

MHB 12-297-9

असता धर्मकामेन विशुद्धं कर्म दुष्करम् ।
सता तु धर्मकामेन सुकरं कर्म दुष्करम् ॥ १२-२९७-९॥
asatā dharmakāmena viśuddhaṃ karma duṣkaram |
satā tu dharmakāmena sukaraṃ karma duṣkaram || 12-297-9||

MHB 12-297-10

वने ग्राम्यसुखाचारो यथा ग्राम्यस्तथैव सः ।
ग्रामे वनसुखाचारो यथा वनचरस्तथा ॥ १२-२९७-१०॥
vane grāmyasukhācāro yathā grāmyastathaiva saḥ |
grāme vanasukhācāro yathā vanacarastathā || 12-297-10||

MHB 12-297-11

मनोवाक्कर्मके धर्मे कुरु श्रद्धां समाहितः ।
निवृत्तौ वा प्रवृत्तौ वा संप्रधार्य गुणागुणान् ॥ १२-२९७-११॥
manovākkarmake dharme kuru śraddhāṃ samāhitaḥ |
nivṛttau vā pravṛttau vā saṃpradhārya guṇāguṇān || 12-297-11||

MHB 12-297-12

नित्यं च बहु दातव्यं साधुभ्यश्चानसूयता ।
प्रार्थितं व्रतशौचाभ्यां सत्कृतं देशकालयोः ॥ १२-२९७-१२॥
nityaṃ ca bahu dātavyaṃ sādhubhyaścānasūyatā |
prārthitaṃ vrataśaucābhyāṃ satkṛtaṃ deśakālayoḥ || 12-297-12||

MHB 12-297-13

शुभेन विधिना लब्धमर्हाय प्रतिपादयेत् ।
क्रोधमुत्सृज्य दत्त्वा च नानुतप्येन्न कीर्तयेत् ॥ १२-२९७-१३॥
śubhena vidhinā labdhamarhāya pratipādayet |
krodhamutsṛjya dattvā ca nānutapyenna kīrtayet || 12-297-13||

MHB 12-297-14

अनृशंसः शुचिर्दान्तः सत्यवागार्जवे स्थितः ।
योनिकर्मविशुद्धश्च पात्रं स्याद्वेदविद्द्विजः ॥ १२-२९७-१४॥
anṛśaṃsaḥ śucirdāntaḥ satyavāgārjave sthitaḥ |
yonikarmaviśuddhaśca pātraṃ syādvedaviddvijaḥ || 12-297-14||

MHB 12-297-15

सत्कृता चैकपत्नी च जात्या योनिरिहेष्यते ।
ऋग्यजुःसामगो विद्वान्षट्कर्मा पात्रमुच्यते ॥ १२-२९७-१५॥
satkṛtā caikapatnī ca jātyā yoniriheṣyate |
ṛgyajuḥsāmago vidvānṣaṭkarmā pātramucyate || 12-297-15||

MHB 12-297-16

स एव धर्मः सोऽधर्मस्तं तं प्रतिनरं भवेत् ।
पात्रकर्मविशेषेण देशकालाववेक्ष्य च ॥ १२-२९७-१६॥
sa eva dharmaḥ so'dharmastaṃ taṃ pratinaraṃ bhavet |
pātrakarmaviśeṣeṇa deśakālāvavekṣya ca || 12-297-16||

MHB 12-297-17

लीलयाल्पं यथा गात्रात्प्रमृज्याद्रजसः पुमान् ।
बहुयत्नेन महता पापनिर्हरणं तथा ॥ १२-२९७-१७॥
līlayālpaṃ yathā gātrātpramṛjyādrajasaḥ pumān |
bahuyatnena mahatā pāpanirharaṇaṃ tathā || 12-297-17||

MHB 12-297-18

विरिक्तस्य यथा सम्यग्घृतं भवति भेषजम् ।
तथा निर्हृतदोषस्य प्रेत्यधर्मः सुखावहः ॥ १२-२९७-१८॥
viriktasya yathā samyagghṛtaṃ bhavati bheṣajam |
tathā nirhṛtadoṣasya pretyadharmaḥ sukhāvahaḥ || 12-297-18||

MHB 12-297-19

मानसं सर्वभूतेषु वर्तते वै शुभाशुभे ।
अशुभेभ्यः समाक्षिप्य शुभेष्वेवावतारयेत् ॥ १२-२९७-१९॥
mānasaṃ sarvabhūteṣu vartate vai śubhāśubhe |
aśubhebhyaḥ samākṣipya śubheṣvevāvatārayet || 12-297-19||

MHB 12-297-20

सर्वं सर्वेण सर्वत्र क्रियमाणं च पूजय ।
स्वधर्मे यत्र रागस्ते कामं धर्मो विधीयताम् ॥ १२-२९७-२०॥
sarvaṃ sarveṇa sarvatra kriyamāṇaṃ ca pūjaya |
svadharme yatra rāgaste kāmaṃ dharmo vidhīyatām || 12-297-20||

MHB 12-297-21

अधृतात्मन्धृतौ तिष्ठ दुर्बुद्धे बुद्धिमान्भव ।
अप्रशान्त प्रशाम्य त्वमप्राज्ञ प्राज्ञवच्चर ॥ १२-२९७-२१॥
adhṛtātmandhṛtau tiṣṭha durbuddhe buddhimānbhava |
apraśānta praśāmya tvamaprājña prājñavaccara || 12-297-21||

MHB 12-297-22

तेजसा शक्यते प्राप्तुमुपायसहचारिणा ।
इह च प्रेत्य च श्रेयस्तस्य मूलं धृतिः परा ॥ १२-२९७-२२॥
tejasā śakyate prāptumupāyasahacāriṇā |
iha ca pretya ca śreyastasya mūlaṃ dhṛtiḥ parā || 12-297-22||

MHB 12-297-23

राजर्षिरधृतिः स्वर्गात्पतितो हि महाभिषः ।
ययातिः क्षीणपुण्यश्च धृत्या लोकानवाप्तवान् ॥ १२-२९७-२३॥
rājarṣiradhṛtiḥ svargātpatito hi mahābhiṣaḥ |
yayātiḥ kṣīṇapuṇyaśca dhṛtyā lokānavāptavān || 12-297-23||

MHB 12-297-24

तपस्विनां धर्मवतां विदुषां चोपसेवनात् ।
प्राप्स्यसे विपुलां बुद्धिं तथा श्रेयोऽभिपत्स्यसे ॥ १२-२९७-२४॥
tapasvināṃ dharmavatāṃ viduṣāṃ copasevanāt |
prāpsyase vipulāṃ buddhiṃ tathā śreyo'bhipatsyase || 12-297-24||

MHB 12-297-25

स तु स्वभावसंपन्नस्तच्छ्रुत्वा मुनिभाषितम् ।
विनिवर्त्य मनः कामाद्धर्मे बुद्धिं चकार ह ॥ १२-२९७-२५॥
sa tu svabhāvasaṃpannastacchrutvā munibhāṣitam |
vinivartya manaḥ kāmāddharme buddhiṃ cakāra ha || 12-297-25||

Adhyaya: 298/353 (26)

MHB 12-298-1

युधिष्ठिर उवाच ।
धर्माधर्मविमुक्तं यद्विमुक्तं सर्वसंश्रयात् ।
जन्ममृत्युविमुक्तं च विमुक्तं पुण्यपापयोः ॥ १२-२९८-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
dharmādharmavimuktaṃ yadvimuktaṃ sarvasaṃśrayāt |
janmamṛtyuvimuktaṃ ca vimuktaṃ puṇyapāpayoḥ || 12-298-1||

MHB 12-298-2

यच्छिवं नित्यमभयं नित्यं चाक्षरमव्ययम् ।
शुचि नित्यमनायासं तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १२-२९८-२॥
yacchivaṃ nityamabhayaṃ nityaṃ cākṣaramavyayam |
śuci nityamanāyāsaṃ tadbhavānvaktumarhati || 12-298-2||

MHB 12-298-3

भीष्म उवाच ।
अत्र ते वर्तयिष्येऽहमितिहासं पुरातनम् ।
याज्ञवल्क्यस्य संवादं जनकस्य च भारत ॥ १२-२९८-३॥
bhīṣma uvāca |
atra te vartayiṣye'hamitihāsaṃ purātanam |
yājñavalkyasya saṃvādaṃ janakasya ca bhārata || 12-298-3||

MHB 12-298-4

याज्ञवल्क्यमृषिश्रेष्ठं दैवरातिर्महायशाः ।
पप्रच्छ जनको राजा प्रश्नं प्रश्नविदां वरः ॥ १२-२९८-४॥
yājñavalkyamṛṣiśreṣṭhaṃ daivarātirmahāyaśāḥ |
papraccha janako rājā praśnaṃ praśnavidāṃ varaḥ || 12-298-4||

MHB 12-298-5

कतीन्द्रियाणि विप्रर्षे कति प्रकृतयः स्मृताः ।
किमव्यक्तं परं ब्रह्म तस्माच्च परतस्तु किम् ॥ १२-२९८-५॥
katīndriyāṇi viprarṣe kati prakṛtayaḥ smṛtāḥ |
kimavyaktaṃ paraṃ brahma tasmācca paratastu kim || 12-298-5||

MHB 12-298-6

प्रभवं चाप्ययं चैव कालसंख्यां तथैव च ।
वक्तुमर्हसि विप्रेन्द्र त्वदनुग्रहकाङ्क्षिणः ॥ १२-२९८-६॥
prabhavaṃ cāpyayaṃ caiva kālasaṃkhyāṃ tathaiva ca |
vaktumarhasi viprendra tvadanugrahakāṅkṣiṇaḥ || 12-298-6||

MHB 12-298-7

अज्ञानात्परिपृच्छामि त्वं हि ज्ञानमयो निधिः ।
तदहं श्रोतुमिच्छामि सर्वमेतदसंशयम् ॥ १२-२९८-७॥
ajñānātparipṛcchāmi tvaṃ hi jñānamayo nidhiḥ |
tadahaṃ śrotumicchāmi sarvametadasaṃśayam || 12-298-7||

MHB 12-298-8

याज्ञवल्क्य उवाच ।
श्रूयतामवनीपाल यदेतदनुपृच्छसि ।
योगानां परमं ज्ञानं सांख्यानां च विशेषतः ॥ १२-२९८-८॥
yājñavalkya uvāca |
śrūyatāmavanīpāla yadetadanupṛcchasi |
yogānāṃ paramaṃ jñānaṃ sāṃkhyānāṃ ca viśeṣataḥ || 12-298-8||

MHB 12-298-9

न तवाविदितं किंचिन्मां तु जिज्ञासते भवान् ।
पृष्टेन चापि वक्तव्यमेष धर्मः सनातनः ॥ १२-२९८-९॥
na tavāviditaṃ kiṃcinmāṃ tu jijñāsate bhavān |
pṛṣṭena cāpi vaktavyameṣa dharmaḥ sanātanaḥ || 12-298-9||

MHB 12-298-10

अष्टौ प्रकृतयः प्रोक्ता विकाराश्चापि षोडश ।
अथ सप्त तु व्यक्तानि प्राहुरध्यात्मचिन्तकाः ॥ १२-२९८-१०॥
aṣṭau prakṛtayaḥ proktā vikārāścāpi ṣoḍaśa |
atha sapta tu vyaktāni prāhuradhyātmacintakāḥ || 12-298-10||

MHB 12-298-11

अव्यक्तं च महांश्चैव तथाहंकार एव च ।
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ॥ १२-२९८-११॥
avyaktaṃ ca mahāṃścaiva tathāhaṃkāra eva ca |
pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam || 12-298-11||

MHB 12-298-12

एताः प्रकृतयस्त्वष्टौ विकारानपि मे शृणु ।
श्रोत्रं त्वक्चैव चक्षुश्च जिह्वा घ्राणं च पञ्चमम् ॥ १२-२९८-१२॥
etāḥ prakṛtayastvaṣṭau vikārānapi me śṛṇu |
śrotraṃ tvakcaiva cakṣuśca jihvā ghrāṇaṃ ca pañcamam || 12-298-12||

MHB 12-298-13

शब्दस्पर्शौ च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च ।
वाक्च हस्तौ च पादौ च पायुर्मेढ्रं तथैव च ॥ १२-२९८-१३॥
śabdasparśau ca rūpaṃ ca raso gandhastathaiva ca |
vākca hastau ca pādau ca pāyurmeḍhraṃ tathaiva ca || 12-298-13||

MHB 12-298-14

एते विशेषा राजेन्द्र महाभूतेषु पञ्चसु ।
बुद्धीन्द्रियाण्यथैतानि सविशेषाणि मैथिल ॥ १२-२९८-१४॥
ete viśeṣā rājendra mahābhūteṣu pañcasu |
buddhīndriyāṇyathaitāni saviśeṣāṇi maithila || 12-298-14||

MHB 12-298-15

मनः षोडशकं प्राहुरध्यात्मगतिचिन्तकाः ।
त्वं चैवान्ये च विद्वांसस्तत्त्वबुद्धिविशारदाः ॥ १२-२९८-१५॥
manaḥ ṣoḍaśakaṃ prāhuradhyātmagaticintakāḥ |
tvaṃ caivānye ca vidvāṃsastattvabuddhiviśāradāḥ || 12-298-15||

MHB 12-298-16

अव्यक्ताच्च महानात्मा समुत्पद्यति पार्थिव ।
प्रथमं सर्गमित्येतदाहुः प्राधानिकं बुधाः ॥ १२-२९८-१६॥
avyaktācca mahānātmā samutpadyati pārthiva |
prathamaṃ sargamityetadāhuḥ prādhānikaṃ budhāḥ || 12-298-16||

MHB 12-298-17

महतश्चाप्यहंकार उत्पद्यति नराधिप ।
द्वितीयं सर्गमित्याहुरेतद्बुद्ध्यात्मकं स्मृतम् ॥ १२-२९८-१७॥
mahataścāpyahaṃkāra utpadyati narādhipa |
dvitīyaṃ sargamityāhuretadbuddhyātmakaṃ smṛtam || 12-298-17||

MHB 12-298-18

अहंकाराच्च संभूतं मनो भूतगुणात्मकम् ।
तृतीयः सर्ग इत्येष आहंकारिक उच्यते ॥ १२-२९८-१८॥
ahaṃkārācca saṃbhūtaṃ mano bhūtaguṇātmakam |
tṛtīyaḥ sarga ityeṣa āhaṃkārika ucyate || 12-298-18||

MHB 12-298-19

मनसस्तु समुद्भूता महाभूता नराधिप ।
चतुर्थं सर्गमित्येतन्मानसं परिचक्षते ॥ १२-२९८-१९॥
manasastu samudbhūtā mahābhūtā narādhipa |
caturthaṃ sargamityetanmānasaṃ paricakṣate || 12-298-19||

MHB 12-298-20

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च ।
पञ्चमं सर्गमित्याहुर्भौतिकं भूतचिन्तकाः ॥ १२-२९८-२०॥
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhastathaiva ca |
pañcamaṃ sargamityāhurbhautikaṃ bhūtacintakāḥ || 12-298-20||

MHB 12-298-21

श्रोत्रं त्वक्चैव चक्षुश्च जिह्वा घ्राणं च पञ्चमम् ।
सर्गं तु षष्ठमित्याहुर्बहुचिन्तात्मकं स्मृतम् ॥ १२-२९८-२१॥
śrotraṃ tvakcaiva cakṣuśca jihvā ghrāṇaṃ ca pañcamam |
sargaṃ tu ṣaṣṭhamityāhurbahucintātmakaṃ smṛtam || 12-298-21||

MHB 12-298-22

अधः श्रोत्रेन्द्रियग्राम उत्पद्यति नराधिप ।
सप्तमं सर्गमित्याहुरेतदैन्द्रियकं स्मृतम् ॥ १२-२९८-२२॥
adhaḥ śrotrendriyagrāma utpadyati narādhipa |
saptamaṃ sargamityāhuretadaindriyakaṃ smṛtam || 12-298-22||

MHB 12-298-23

ऊर्ध्वस्रोतस्तथा तिर्यगुत्पद्यति नराधिप ।
अष्टमं सर्गमित्याहुरेतदार्जवकं बुधाः ॥ १२-२९८-२३॥
ūrdhvasrotastathā tiryagutpadyati narādhipa |
aṣṭamaṃ sargamityāhuretadārjavakaṃ budhāḥ || 12-298-23||

MHB 12-298-24

तिर्यक्स्रोतस्त्वधःस्रोत उत्पद्यति नराधिप ।
नवमं सर्गमित्याहुरेतदार्जवकं बुधाः ॥ १२-२९८-२४॥
tiryaksrotastvadhaḥsrota utpadyati narādhipa |
navamaṃ sargamityāhuretadārjavakaṃ budhāḥ || 12-298-24||

MHB 12-298-25

एतानि नव सर्गाणि तत्त्वानि च नराधिप ।
चतुर्विंशतिरुक्तानि यथाश्रुति निदर्शनात् ॥ १२-२९८-२५॥
etāni nava sargāṇi tattvāni ca narādhipa |
caturviṃśatiruktāni yathāśruti nidarśanāt || 12-298-25||

MHB 12-298-26

अत ऊर्ध्वं महाराज गुणस्यैतस्य तत्त्वतः ।
महात्मभिरनुप्रोक्तां कालसंख्यां निबोध मे ॥ १२-२९८-२६॥
ata ūrdhvaṃ mahārāja guṇasyaitasya tattvataḥ |
mahātmabhiranuproktāṃ kālasaṃkhyāṃ nibodha me || 12-298-26||

Adhyaya: 299/353 (18)

MHB 12-299-1

याज्ञवल्क्य उवाच ।
अव्यक्तस्य नरश्रेष्ठ कालसंख्यां निबोध मे ।
पञ्च कल्पसहस्राणि द्विगुणान्यहरुच्यते ॥ १२-२९९-१॥
yājñavalkya uvāca |
avyaktasya naraśreṣṭha kālasaṃkhyāṃ nibodha me |
pañca kalpasahasrāṇi dviguṇānyaharucyate || 12-299-1||

MHB 12-299-2

रात्रिरेतावती चास्य प्रतिबुद्धो नराधिप ।
सृजत्योषधिमेवाग्रे जीवनं सर्वदेहिनाम् ॥ १२-२९९-२॥
rātriretāvatī cāsya pratibuddho narādhipa |
sṛjatyoṣadhimevāgre jīvanaṃ sarvadehinām || 12-299-2||

MHB 12-299-3

ततो ब्रह्माणमसृजद्धैरण्याण्डसमुद्भवम् ।
सा मूर्तिः सर्वभूतानामित्येवमनुशुश्रुम ॥ १२-२९९-३॥
tato brahmāṇamasṛjaddhairaṇyāṇḍasamudbhavam |
sā mūrtiḥ sarvabhūtānāmityevamanuśuśruma || 12-299-3||

MHB 12-299-4

संवत्सरमुषित्वाण्डे निष्क्रम्य च महामुनिः ।
संदधेऽर्धं महीं कृत्स्नां दिवमर्धं प्रजापतिः ॥ १२-२९९-४॥
saṃvatsaramuṣitvāṇḍe niṣkramya ca mahāmuniḥ |
saṃdadhe'rdhaṃ mahīṃ kṛtsnāṃ divamardhaṃ prajāpatiḥ || 12-299-4||

MHB 12-299-5

द्यावापृथिव्योरित्येष राजन्वेदेषु पठ्यते ।
तयोः शकलयोर्मध्यमाकाशमकरोत्प्रभुः ॥ १२-२९९-५॥
dyāvāpṛthivyorityeṣa rājanvedeṣu paṭhyate |
tayoḥ śakalayormadhyamākāśamakarotprabhuḥ || 12-299-5||

MHB 12-299-6

एतस्यापि च संख्यानं वेदवेदाङ्गपारगैः ।
दश कल्पसहस्राणि पादोनान्यहरुच्यते ।
रात्रिमेतावतीं चास्य प्राहुरध्यात्मचिन्तकाः ॥ १२-२९९-६॥
etasyāpi ca saṃkhyānaṃ vedavedāṅgapāragaiḥ |
daśa kalpasahasrāṇi pādonānyaharucyate |
rātrimetāvatīṃ cāsya prāhuradhyātmacintakāḥ || 12-299-6||

MHB 12-299-7

सृजत्यहंकारमृषिर्भूतं दिव्यात्मकं तथा ।
चतुरश्चापरान्पुत्रान्देहात्पूर्वं महानृषिः ।
ते वै पितृभ्यः पितरः श्रूयन्ते राजसत्तम ॥ १२-२९९-७॥
sṛjatyahaṃkāramṛṣirbhūtaṃ divyātmakaṃ tathā |
caturaścāparānputrāndehātpūrvaṃ mahānṛṣiḥ |
te vai pitṛbhyaḥ pitaraḥ śrūyante rājasattama || 12-299-7||

MHB 12-299-8

देवाः पितॄणां च सुता देवैर्लोकाः समावृताः ।
चराचरा नरश्रेष्ठ इत्येवमनुशुश्रुम ॥ १२-२९९-८॥
devāḥ pitṝṇāṃ ca sutā devairlokāḥ samāvṛtāḥ |
carācarā naraśreṣṭha ityevamanuśuśruma || 12-299-8||

MHB 12-299-9

परमेष्ठी त्वहंकारोऽसृजद्भूतानि पञ्चधा ।
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ॥ १२-२९९-९॥
parameṣṭhī tvahaṃkāro'sṛjadbhūtāni pañcadhā |
pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam || 12-299-9||

MHB 12-299-10

एतस्यापि निशामाहुस्तृतीयमिह कुर्वतः ।
पञ्च कल्पसहस्राणि तावदेवाहरुच्यते ॥ १२-२९९-१०॥
etasyāpi niśāmāhustṛtīyamiha kurvataḥ |
pañca kalpasahasrāṇi tāvadevāharucyate || 12-299-10||

MHB 12-299-11

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
एते विशेषा राजेन्द्र महाभूतेषु पञ्चसु ।
यैराविष्टानि भूतानि अहन्यहनि पार्थिव ॥ १२-२९९-११॥
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaśca pañcamaḥ |
ete viśeṣā rājendra mahābhūteṣu pañcasu |
yairāviṣṭāni bhūtāni ahanyahani pārthiva || 12-299-11||

MHB 12-299-12

अन्योन्यं स्पृहयन्त्येते अन्योन्यस्य हिते रताः ।
अन्योन्यमभिमन्यन्ते अन्योन्यस्पर्धिनस्तथा ॥ १२-२९९-१२॥
anyonyaṃ spṛhayantyete anyonyasya hite ratāḥ |
anyonyamabhimanyante anyonyaspardhinastathā || 12-299-12||

MHB 12-299-13

ते वध्यमाना अन्योन्यं गुणैर्हारिभिरव्ययाः ।
इहैव परिवर्तन्ते तिर्यग्योनिप्रवेशिनः ॥ १२-२९९-१३॥
te vadhyamānā anyonyaṃ guṇairhāribhiravyayāḥ |
ihaiva parivartante tiryagyonipraveśinaḥ || 12-299-13||

MHB 12-299-14

त्रीणि कल्पसहस्राणि एतेषामहरुच्यते ।
रात्रिरेतावती चैव मनसश्च नराधिप ॥ १२-२९९-१४॥
trīṇi kalpasahasrāṇi eteṣāmaharucyate |
rātriretāvatī caiva manasaśca narādhipa || 12-299-14||

MHB 12-299-15

मनश्चरति राजेन्द्र चरितं सर्वमिन्द्रियैः ।
न चेन्द्रियाणि पश्यन्ति मन एवात्र पश्यति ॥ १२-२९९-१५॥
manaścarati rājendra caritaṃ sarvamindriyaiḥ |
na cendriyāṇi paśyanti mana evātra paśyati || 12-299-15||

MHB 12-299-16

चक्षुः पश्यति रूपाणि मनसा तु न चक्षुषा ।
मनसि व्याकुले चक्षुः पश्यन्नपि न पश्यति ।
तथेन्द्रियाणि सर्वाणि पश्यन्तीत्यभिचक्षते ॥ १२-२९९-१६॥
cakṣuḥ paśyati rūpāṇi manasā tu na cakṣuṣā |
manasi vyākule cakṣuḥ paśyannapi na paśyati |
tathendriyāṇi sarvāṇi paśyantītyabhicakṣate || 12-299-16||

MHB 12-299-17

मनस्युपरते राजन्निन्द्रियोपरमो भवेत् ।
न चेन्द्रियव्युपरमे मनस्युपरमो भवेत् ।
एवं मनःप्रधानानि इन्द्रियाणि विभावयेत् ॥ १२-२९९-१७॥
manasyuparate rājannindriyoparamo bhavet |
na cendriyavyuparame manasyuparamo bhavet |
evaṃ manaḥpradhānāni indriyāṇi vibhāvayet || 12-299-17||

MHB 12-299-18

इन्द्रियाणां हि सर्वेषामीश्वरं मन उच्यते ।
एतद्विशन्ति भूतानि सर्वाणीह महायशाः ॥ १२-२९९-१८॥
indriyāṇāṃ hi sarveṣāmīśvaraṃ mana ucyate |
etadviśanti bhūtāni sarvāṇīha mahāyaśāḥ || 12-299-18||

Adhyaya: 300/353 (17)

MHB 12-300-1

याज्ञवल्क्य उवाच ।
तत्त्वानां सर्गसंख्या च कालसंख्या तथैव च ।
मया प्रोक्तानुपूर्व्येण संहारमपि मे शृणु ॥ १२-३००-१॥
yājñavalkya uvāca |
tattvānāṃ sargasaṃkhyā ca kālasaṃkhyā tathaiva ca |
mayā proktānupūrvyeṇa saṃhāramapi me śṛṇu || 12-300-1||

MHB 12-300-2

यथा संहरते जन्तून्ससर्ज च पुनः पुनः ।
अनादिनिधनो ब्रह्मा नित्यश्चाक्षर एव च ॥ १२-३००-२॥
yathā saṃharate jantūnsasarja ca punaḥ punaḥ |
anādinidhano brahmā nityaścākṣara eva ca || 12-300-2||

MHB 12-300-3

अहःक्षयमथो बुद्ध्वा निशि स्वप्नमनास्तथा ।
चोदयामास भगवानव्यक्तोऽहंकृतं नरम् ॥ १२-३००-३॥
ahaḥkṣayamatho buddhvā niśi svapnamanāstathā |
codayāmāsa bhagavānavyakto'haṃkṛtaṃ naram || 12-300-3||

MHB 12-300-4

ततः शतसहस्रांशुरव्यक्तेनाभिचोदितः ।
कृत्वा द्वादशधात्मानमादित्यो ज्वलदग्निवत् ॥ १२-३००-४॥
tataḥ śatasahasrāṃśuravyaktenābhicoditaḥ |
kṛtvā dvādaśadhātmānamādityo jvaladagnivat || 12-300-4||

MHB 12-300-5

चतुर्विधं प्रजाजालं निर्दहत्याशु तेजसा ।
जराय्वण्डस्वेदजातमुद्भिज्जं च नराधिप ॥ १२-३००-५॥
caturvidhaṃ prajājālaṃ nirdahatyāśu tejasā |
jarāyvaṇḍasvedajātamudbhijjaṃ ca narādhipa || 12-300-5||

MHB 12-300-6

एतदुन्मेषमात्रेण विनष्टं स्थाणुजङ्गमम् ।
कूर्मपृष्ठसमा भूमिर्भवत्यथ समन्ततः ॥ १२-३००-६॥
etadunmeṣamātreṇa vinaṣṭaṃ sthāṇujaṅgamam |
kūrmapṛṣṭhasamā bhūmirbhavatyatha samantataḥ || 12-300-6||

MHB 12-300-7

जगद्दग्ध्वामितबलः केवलं जगतीं ततः ।
अम्भसा बलिना क्षिप्रमापूर्यत समन्ततः ॥ १२-३००-७॥
jagaddagdhvāmitabalaḥ kevalaṃ jagatīṃ tataḥ |
ambhasā balinā kṣipramāpūryata samantataḥ || 12-300-7||

MHB 12-300-8

ततः कालाग्निमासाद्य तदम्भो याति संक्षयम् ।
विनष्टेऽम्भसि राजेन्द्र जाज्वलीत्यनलो महान् ॥ १२-३००-८॥
tataḥ kālāgnimāsādya tadambho yāti saṃkṣayam |
vinaṣṭe'mbhasi rājendra jājvalītyanalo mahān || 12-300-8||

MHB 12-300-9

तमप्रमेयोऽतिबलं ज्वलमानं विभावसुम् ।
ऊष्माणं सर्वभूतानां सप्तार्चिषमथाञ्जसा ॥ १२-३००-९॥
tamaprameyo'tibalaṃ jvalamānaṃ vibhāvasum |
ūṣmāṇaṃ sarvabhūtānāṃ saptārciṣamathāñjasā || 12-300-9||

MHB 12-300-10

भक्षयामास बलवान्वायुरष्टात्मको बली ।
विचरन्नमितप्राणस्तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा ॥ १२-३००-१०॥
bhakṣayāmāsa balavānvāyuraṣṭātmako balī |
vicarannamitaprāṇastiryagūrdhvamadhastathā || 12-300-10||

MHB 12-300-11

तमप्रतिबलं भीममाकाशं ग्रसतेऽऽत्मना ।
आकाशमप्यतिनदन्मनो ग्रसति चारिकम् ॥ १२-३००-११॥
tamapratibalaṃ bhīmamākāśaṃ grasate''tmanā |
ākāśamapyatinadanmano grasati cārikam || 12-300-11||

MHB 12-300-12

मनो ग्रसति सर्वात्मा सोऽहंकारः प्रजापतिः ।
अहंकारं महानात्मा भूतभव्यभविष्यवित् ॥ १२-३००-१२॥
mano grasati sarvātmā so'haṃkāraḥ prajāpatiḥ |
ahaṃkāraṃ mahānātmā bhūtabhavyabhaviṣyavit || 12-300-12||

MHB 12-300-13

तमप्यनुपमात्मानं विश्वं शंभुः प्रजापतिः ।
अणिमा लघिमा प्राप्तिरीशानो ज्योतिरव्ययः ॥ १२-३००-१३॥
tamapyanupamātmānaṃ viśvaṃ śaṃbhuḥ prajāpatiḥ |
aṇimā laghimā prāptirīśāno jyotiravyayaḥ || 12-300-13||

MHB 12-300-14

सर्वतःपाणिपादान्तः सर्वतोक्षिशिरोमुखः ।
सर्वतःश्रुतिमाँल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ १२-३००-१४॥
sarvataḥpāṇipādāntaḥ sarvatokṣiśiromukhaḥ |
sarvataḥśrutimā~lloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati || 12-300-14||

MHB 12-300-15

हृदयं सर्वभूतानां पर्वणोऽङ्गुष्ठमात्रकः ।
अनुग्रसत्यनन्तं हि महात्मा विश्वमीश्वरः ॥ १२-३००-१५॥
hṛdayaṃ sarvabhūtānāṃ parvaṇo'ṅguṣṭhamātrakaḥ |
anugrasatyanantaṃ hi mahātmā viśvamīśvaraḥ || 12-300-15||

MHB 12-300-16

ततः समभवत्सर्वमक्षयाव्ययमव्रणम् ।
भूतभव्यमनुष्याणां स्रष्टारमनघं तथा ॥ १२-३००-१६॥
tataḥ samabhavatsarvamakṣayāvyayamavraṇam |
bhūtabhavyamanuṣyāṇāṃ sraṣṭāramanaghaṃ tathā || 12-300-16||

MHB 12-300-17

एषोऽप्ययस्ते राजेन्द्र यथावत्परिभाषितः ।
अध्यात्ममधिभूतं च अधिदैवं च श्रूयताम् ॥ १२-३००-१७॥
eṣo'pyayaste rājendra yathāvatparibhāṣitaḥ |
adhyātmamadhibhūtaṃ ca adhidaivaṃ ca śrūyatām || 12-300-17||

Adhyaya: 301/353 (27)

MHB 12-301-1

याज्ञवल्क्य उवाच ।
पादावध्यात्ममित्याहुर्ब्राह्मणास्तत्त्वदर्शिनः ।
गन्तव्यमधिभूतं च विष्णुस्तत्राधिदैवतम् ॥ १२-३०१-१॥
yājñavalkya uvāca |
pādāvadhyātmamityāhurbrāhmaṇāstattvadarśinaḥ |
gantavyamadhibhūtaṃ ca viṣṇustatrādhidaivatam || 12-301-1||

MHB 12-301-2

पायुरध्यात्ममित्याहुर्यथातत्त्वार्थदर्शिनः ।
विसर्गमधिभूतं च मित्रस्तत्राधिदैवतम् ॥ १२-३०१-२॥
pāyuradhyātmamityāhuryathātattvārthadarśinaḥ |
visargamadhibhūtaṃ ca mitrastatrādhidaivatam || 12-301-2||

MHB 12-301-3

उपस्थोऽध्यात्ममित्याहुर्यथायोगनिदर्शनम् ।
अधिभूतं तथानन्दो दैवतं च प्रजापतिः ॥ १२-३०१-३॥
upastho'dhyātmamityāhuryathāyoganidarśanam |
adhibhūtaṃ tathānando daivataṃ ca prajāpatiḥ || 12-301-3||

MHB 12-301-4

हस्तावध्यात्ममित्याहुर्यथासांख्यनिदर्शनम् ।
कर्तव्यमधिभूतं तु इन्द्रस्तत्राधिदैवतम् ॥ १२-३०१-४॥
hastāvadhyātmamityāhuryathāsāṃkhyanidarśanam |
kartavyamadhibhūtaṃ tu indrastatrādhidaivatam || 12-301-4||

MHB 12-301-5

वागध्यात्ममिति प्राहुर्यथाश्रुतिनिदर्शनम् ।
वक्तव्यमधिभूतं तु वह्निस्तत्राधिदैवतम् ॥ १२-३०१-५॥
vāgadhyātmamiti prāhuryathāśrutinidarśanam |
vaktavyamadhibhūtaṃ tu vahnistatrādhidaivatam || 12-301-5||

MHB 12-301-6

चक्षुरध्यात्ममित्याहुर्यथाश्रुतिनिदर्शनम् ।
रूपमत्राधिभूतं तु सूर्यस्तत्राधिदैवतम् ॥ १२-३०१-६॥
cakṣuradhyātmamityāhuryathāśrutinidarśanam |
rūpamatrādhibhūtaṃ tu sūryastatrādhidaivatam || 12-301-6||

MHB 12-301-7

श्रोत्रमध्यात्ममित्याहुर्यथाश्रुतिनिदर्शनम् ।
शब्दस्तत्राधिभूतं तु दिशस्तत्राधिदैवतम् ॥ १२-३०१-७॥
śrotramadhyātmamityāhuryathāśrutinidarśanam |
śabdastatrādhibhūtaṃ tu diśastatrādhidaivatam || 12-301-7||

MHB 12-301-8

जिह्वामध्यात्ममित्याहुर्यथातत्त्वनिदर्शनम् ।
रस एवाधिभूतं तु आपस्तत्राधिदैवतम् ॥ १२-३०१-८॥
jihvāmadhyātmamityāhuryathātattvanidarśanam |
rasa evādhibhūtaṃ tu āpastatrādhidaivatam || 12-301-8||

MHB 12-301-9

घ्राणमध्यात्ममित्याहुर्यथाश्रुतिनिदर्शनम् ।
गन्ध एवाधिभूतं तु पृथिवी चाधिदैवतम् ॥ १२-३०१-९॥
ghrāṇamadhyātmamityāhuryathāśrutinidarśanam |
gandha evādhibhūtaṃ tu pṛthivī cādhidaivatam || 12-301-9||

MHB 12-301-10

त्वगध्यात्ममिति प्राहुस्तत्त्वबुद्धिविशारदाः ।
स्पर्श एवाधिभूतं तु पवनश्चाधिदैवतम् ॥ १२-३०१-१०॥
tvagadhyātmamiti prāhustattvabuddhiviśāradāḥ |
sparśa evādhibhūtaṃ tu pavanaścādhidaivatam || 12-301-10||

MHB 12-301-11

मनोऽध्यात्ममिति प्राहुर्यथाश्रुतिनिदर्शनम् ।
मन्तव्यमधिभूतं तु चन्द्रमाश्चाधिदैवतम् ॥ १२-३०१-११॥
mano'dhyātmamiti prāhuryathāśrutinidarśanam |
mantavyamadhibhūtaṃ tu candramāścādhidaivatam || 12-301-11||

MHB 12-301-12

अहंकारिकमध्यात्ममाहुस्तत्त्वनिदर्शनम् ।
अभिमानोऽधिभूतं तु भवस्तत्राधिदैवतम् ॥ १२-३०१-१२॥
ahaṃkārikamadhyātmamāhustattvanidarśanam |
abhimāno'dhibhūtaṃ tu bhavastatrādhidaivatam || 12-301-12||

MHB 12-301-13

बुद्धिरध्यात्ममित्याहुर्यथावेदनिदर्शनम् ।
बोद्धव्यमधिभूतं तु क्षेत्रज्ञोऽत्राधिदैवतम् ॥ १२-३०१-१३॥
buddhiradhyātmamityāhuryathāvedanidarśanam |
boddhavyamadhibhūtaṃ tu kṣetrajño'trādhidaivatam || 12-301-13||

MHB 12-301-14

एषा ते व्यक्ततो राजन्विभूतिरनुवर्णिता ।
आदौ मध्ये तथा चान्ते यथातत्त्वेन तत्त्ववित् ॥ १२-३०१-१४॥
eṣā te vyaktato rājanvibhūtiranuvarṇitā |
ādau madhye tathā cānte yathātattvena tattvavit || 12-301-14||

MHB 12-301-15

प्रकृतिर्गुणान्विकुरुते स्वच्छन्देनात्मकाम्यया ।
क्रीडार्थं तु महाराज शतशोऽथ सहस्रशः ॥ १२-३०१-१५॥
prakṛtirguṇānvikurute svacchandenātmakāmyayā |
krīḍārthaṃ tu mahārāja śataśo'tha sahasraśaḥ || 12-301-15||

MHB 12-301-16

यथा दीपसहस्राणि दीपान्मर्त्याः प्रकुर्वते ।
प्रकृतिस्तथा विकुरुते पुरुषस्य गुणान्बहून् ॥ १२-३०१-१६॥
yathā dīpasahasrāṇi dīpānmartyāḥ prakurvate |
prakṛtistathā vikurute puruṣasya guṇānbahūn || 12-301-16||

MHB 12-301-17

सत्त्वमानन्द उद्रेकः प्रीतिः प्राकाश्यमेव च ।
सुखं शुद्धित्वमारोग्यं संतोषः श्रद्दधानता ॥ १२-३०१-१७॥
sattvamānanda udrekaḥ prītiḥ prākāśyameva ca |
sukhaṃ śuddhitvamārogyaṃ saṃtoṣaḥ śraddadhānatā || 12-301-17||

MHB 12-301-18

अकार्पण्यमसंरम्भः क्षमा धृतिरहिंसता ।
समता सत्यमानृण्यं मार्दवं ह्रीरचापलम् ॥ १२-३०१-१८॥
akārpaṇyamasaṃrambhaḥ kṣamā dhṛtirahiṃsatā |
samatā satyamānṛṇyaṃ mārdavaṃ hrīracāpalam || 12-301-18||

MHB 12-301-19

शौचमार्जवमाचारमलौल्यं हृद्यसंभ्रमः ।
इष्टानिष्टवियोगानां कृतानामविकत्थनम् ॥ १२-३०१-१९॥
śaucamārjavamācāramalaulyaṃ hṛdyasaṃbhramaḥ |
iṣṭāniṣṭaviyogānāṃ kṛtānāmavikatthanam || 12-301-19||

MHB 12-301-20

दानेन चानुग्रहणमस्पृहार्थे परार्थता ।
सर्वभूतदया चैव सत्त्वस्यैते गुणाः स्मृताः ॥ १२-३०१-२०॥
dānena cānugrahaṇamaspṛhārthe parārthatā |
sarvabhūtadayā caiva sattvasyaite guṇāḥ smṛtāḥ || 12-301-20||

MHB 12-301-21

रजोगुणानां संघातो रूपमैश्वर्यविग्रहे ।
अत्याशित्वमकारुण्यं सुखदुःखोपसेवनम् ॥ १२-३०१-२१॥
rajoguṇānāṃ saṃghāto rūpamaiśvaryavigrahe |
atyāśitvamakāruṇyaṃ sukhaduḥkhopasevanam || 12-301-21||

MHB 12-301-22

परापवादेषु रतिर्विवादानां च सेवनम् ।
अहंकारस्त्वसत्कारश्चिन्ता वैरोपसेवनम् ॥ १२-३०१-२२॥
parāpavādeṣu ratirvivādānāṃ ca sevanam |
ahaṃkārastvasatkāraścintā vairopasevanam || 12-301-22||

MHB 12-301-23

परितापोऽपहरणं ह्रीनाशोऽनार्जवं तथा ।
भेदः परुषता चैव कामक्रोधौ मदस्तथा ।
दर्पो द्वेषोऽतिवादश्च एते प्रोक्ता रजोगुणाः ॥ १२-३०१-२३॥
paritāpo'paharaṇaṃ hrīnāśo'nārjavaṃ tathā |
bhedaḥ paruṣatā caiva kāmakrodhau madastathā |
darpo dveṣo'tivādaśca ete proktā rajoguṇāḥ || 12-301-23||

MHB 12-301-24

तामसानां तु संघातं प्रवक्ष्याम्युपधार्यताम् ।
मोहोऽप्रकाशस्तामिस्रमन्धतामिस्रसंज्ञितम् ॥ १२-३०१-२४॥
tāmasānāṃ tu saṃghātaṃ pravakṣyāmyupadhāryatām |
moho'prakāśastāmisramandhatāmisrasaṃjñitam || 12-301-24||

MHB 12-301-25

मरणं चान्धतामिस्रं तामिस्रं क्रोध उच्यते ।
तमसो लक्षणानीह भक्षाणामभिरोचनम् ॥ १२-३०१-२५॥
maraṇaṃ cāndhatāmisraṃ tāmisraṃ krodha ucyate |
tamaso lakṣaṇānīha bhakṣāṇāmabhirocanam || 12-301-25||

MHB 12-301-26

भोजनानामपर्याप्तिस्तथा पेयेष्वतृप्तता ।
गन्धवासो विहारेषु शयनेष्वासनेषु च ॥ १२-३०१-२६॥
bhojanānāmaparyāptistathā peyeṣvatṛptatā |
gandhavāso vihāreṣu śayaneṣvāsaneṣu ca || 12-301-26||

MHB 12-301-27

दिवास्वप्ने विवादे च प्रमादेषु च वै रतिः ।
नृत्यवादित्रगीतानामज्ञानाच्छ्रद्दधानता ।
द्वेषो धर्मविशेषाणामेते वै तामसा गुणाः ॥ १२-३०१-२७॥
divāsvapne vivāde ca pramādeṣu ca vai ratiḥ |
nṛtyavāditragītānāmajñānācchraddadhānatā |
dveṣo dharmaviśeṣāṇāmete vai tāmasā guṇāḥ || 12-301-27||

Adhyaya: 302/353 (18)

MHB 12-302-1

याज्ञवल्क्य उवाच ।
एते प्रधानस्य गुणास्त्रयः पुरुषसत्तम ।
कृत्स्नस्य चैव जगतस्तिष्ठन्त्यनपगाः सदा ॥ १२-३०२-१॥
yājñavalkya uvāca |
ete pradhānasya guṇāstrayaḥ puruṣasattama |
kṛtsnasya caiva jagatastiṣṭhantyanapagāḥ sadā || 12-302-1||

MHB 12-302-2

शतधा सहस्रधा चैव तथा शतसहस्रधा ।
कोटिशश्च करोत्येष प्रत्यगात्मानमात्मना ॥ १२-३०२-२॥
śatadhā sahasradhā caiva tathā śatasahasradhā |
koṭiśaśca karotyeṣa pratyagātmānamātmanā || 12-302-2||

MHB 12-302-3

सात्त्विकस्योत्तमं स्थानं राजसस्येह मध्यमम् ।
तामसस्याधमं स्थानं प्राहुरध्यात्मचिन्तकाः ॥ १२-३०२-३॥
sāttvikasyottamaṃ sthānaṃ rājasasyeha madhyamam |
tāmasasyādhamaṃ sthānaṃ prāhuradhyātmacintakāḥ || 12-302-3||

MHB 12-302-4

केवलेनेह पुण्येन गतिमूर्ध्वामवाप्नुयात् ।
पुण्यपापेन मानुष्यमधर्मेणाप्यधोगतिम् ॥ १२-३०२-४॥
kevaleneha puṇyena gatimūrdhvāmavāpnuyāt |
puṇyapāpena mānuṣyamadharmeṇāpyadhogatim || 12-302-4||

MHB 12-302-5

द्वंद्वमेषां त्रयाणां तु संनिपातं च तत्त्वतः ।
सत्त्वस्य रजसश्चैव तमसश्च शृणुष्व मे ॥ १२-३०२-५॥
dvaṃdvameṣāṃ trayāṇāṃ tu saṃnipātaṃ ca tattvataḥ |
sattvasya rajasaścaiva tamasaśca śṛṇuṣva me || 12-302-5||

MHB 12-302-6

सत्त्वस्य तु रजो दृष्टं रजसश्च तमस्तथा ।
तमसश्च तथा सत्त्वं सत्त्वस्याव्यक्तमेव च ॥ १२-३०२-६॥
sattvasya tu rajo dṛṣṭaṃ rajasaśca tamastathā |
tamasaśca tathā sattvaṃ sattvasyāvyaktameva ca || 12-302-6||

MHB 12-302-7

अव्यक्तसत्त्वसंयुक्तो देवलोकमवाप्नुयात् ।
रजःसत्त्वसमायुक्तो मनुष्येषूपपद्यते ॥ १२-३०२-७॥
avyaktasattvasaṃyukto devalokamavāpnuyāt |
rajaḥsattvasamāyukto manuṣyeṣūpapadyate || 12-302-7||

MHB 12-302-8

रजस्तमोभ्यां संयुक्तस्तिर्यग्योनिषु जायते ।
रजस्तामससत्त्वैश्च युक्तो मानुष्यमाप्नुयात् ॥ १२-३०२-८॥
rajastamobhyāṃ saṃyuktastiryagyoniṣu jāyate |
rajastāmasasattvaiśca yukto mānuṣyamāpnuyāt || 12-302-8||

MHB 12-302-9

पुण्यपापवियुक्तानां स्थानमाहुर्मनीषिणाम् ।
शाश्वतं चाव्ययं चैव अक्षरं चाभयं च यत् ॥ १२-३०२-९॥
puṇyapāpaviyuktānāṃ sthānamāhurmanīṣiṇām |
śāśvataṃ cāvyayaṃ caiva akṣaraṃ cābhayaṃ ca yat || 12-302-9||

MHB 12-302-10

ज्ञानिनां संभवं श्रेष्ठं स्थानमव्रणमच्युतम् ।
अतीन्द्रियमबीजं च जन्ममृत्युतमोनुदम् ॥ १२-३०२-१०॥
jñānināṃ saṃbhavaṃ śreṣṭhaṃ sthānamavraṇamacyutam |
atīndriyamabījaṃ ca janmamṛtyutamonudam || 12-302-10||

MHB 12-302-11

अव्यक्तस्थं परं यत्तत्पृष्टस्तेऽहं नराधिप ।
स एष प्रकृतिष्ठो हि तस्थुरित्यभिधीयते ॥ १२-३०२-११॥
avyaktasthaṃ paraṃ yattatpṛṣṭaste'haṃ narādhipa |
sa eṣa prakṛtiṣṭho hi tasthurityabhidhīyate || 12-302-11||

MHB 12-302-12

अचेतनश्चैष मतः प्रकृतिस्थश्च पार्थिव ।
एतेनाधिष्ठितश्चैव सृजते संहरत्यपि ॥ १२-३०२-१२॥
acetanaścaiṣa mataḥ prakṛtisthaśca pārthiva |
etenādhiṣṭhitaścaiva sṛjate saṃharatyapi || 12-302-12||

MHB 12-302-13

जनक उवाच ।
अनादिनिधनावेतावुभावेव महामुने ।
अमूर्तिमन्तावचलावप्रकम्प्यौ च निर्व्रणौ ॥ १२-३०२-१३॥
janaka uvāca |
anādinidhanāvetāvubhāveva mahāmune |
amūrtimantāvacalāvaprakampyau ca nirvraṇau || 12-302-13||

MHB 12-302-14

अग्राह्यावृषिशार्दूल कथमेको ह्यचेतनः ।
चेतनावांस्तथा चैकः क्षेत्रज्ञ इति भाषितः ॥ १२-३०२-१४॥
agrāhyāvṛṣiśārdūla kathameko hyacetanaḥ |
cetanāvāṃstathā caikaḥ kṣetrajña iti bhāṣitaḥ || 12-302-14||

MHB 12-302-15

त्वं हि विप्रेन्द्र कार्त्स्न्येन मोक्षधर्ममुपाससे ।
साकल्यं मोक्षधर्मस्य श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ १२-३०२-१५॥
tvaṃ hi viprendra kārtsnyena mokṣadharmamupāsase |
sākalyaṃ mokṣadharmasya śrotumicchāmi tattvataḥ || 12-302-15||

MHB 12-302-16

अस्तित्वं केवलत्वं च विनाभावं तथैव च ।
तथैवोत्क्रमणस्थानं देहिनोऽपि वियुज्यतः ॥ १२-३०२-१६॥
astitvaṃ kevalatvaṃ ca vinābhāvaṃ tathaiva ca |
tathaivotkramaṇasthānaṃ dehino'pi viyujyataḥ || 12-302-16||

MHB 12-302-17

कालेन यद्धि प्राप्नोति स्थानं तद्ब्रूहि मे द्विज ।
सांख्यज्ञानं च तत्त्वेन पृथग्योगं तथैव च ॥ १२-३०२-१७॥
kālena yaddhi prāpnoti sthānaṃ tadbrūhi me dvija |
sāṃkhyajñānaṃ ca tattvena pṛthagyogaṃ tathaiva ca || 12-302-17||

MHB 12-302-18

अरिष्टानि च तत्त्वेन वक्तुमर्हसि सत्तम ।
विदितं सर्वमेतत्ते पाणावामलकं यथा ॥ १२-३०२-१८॥
ariṣṭāni ca tattvena vaktumarhasi sattama |
viditaṃ sarvametatte pāṇāvāmalakaṃ yathā || 12-302-18||

Adhyaya: 303/353 (21)

MHB 12-303-1

याज्ञवल्क्य उवाच ।
न शक्यो निर्गुणस्तात गुणीकर्तुं विशां पते ।
गुणवांश्चाप्यगुणवान्यथातत्त्वं निबोध मे ॥ १२-३०३-१॥
yājñavalkya uvāca |
na śakyo nirguṇastāta guṇīkartuṃ viśāṃ pate |
guṇavāṃścāpyaguṇavānyathātattvaṃ nibodha me || 12-303-1||

MHB 12-303-2

गुणैर्हि गुणवानेव निर्गुणश्चागुणस्तथा ।
प्राहुरेवं महात्मानो मुनयस्तत्त्वदर्शिनः ॥ १२-३०३-२॥
guṇairhi guṇavāneva nirguṇaścāguṇastathā |
prāhurevaṃ mahātmāno munayastattvadarśinaḥ || 12-303-2||

MHB 12-303-3

गुणस्वभावस्त्वव्यक्तो गुणानेवाभिवर्तते ।
उपयुङ्क्ते च तानेव स चैवाज्ञः स्वभावतः ॥ १२-३०३-३॥
guṇasvabhāvastvavyakto guṇānevābhivartate |
upayuṅkte ca tāneva sa caivājñaḥ svabhāvataḥ || 12-303-3||

MHB 12-303-4

अव्यक्तस्तु न जानीते पुरुषो ज्ञः स्वभावतः ।
न मत्तः परमस्तीति नित्यमेवाभिमन्यते ॥ १२-३०३-४॥
avyaktastu na jānīte puruṣo jñaḥ svabhāvataḥ |
na mattaḥ paramastīti nityamevābhimanyate || 12-303-4||

MHB 12-303-5

अनेन कारणेनैतदव्यक्तं स्यादचेतनम् ।
नित्यत्वादक्षरत्वाच्च क्षराणां तत्त्वतोऽन्यथा ॥ १२-३०३-५॥
anena kāraṇenaitadavyaktaṃ syādacetanam |
nityatvādakṣaratvācca kṣarāṇāṃ tattvato'nyathā || 12-303-5||

MHB 12-303-6

यदाज्ञानेन कुर्वीत गुणसर्गं पुनः पुनः ।
यदात्मानं न जानीते तदाव्यक्तमिहोच्यते ॥ १२-३०३-६॥
yadājñānena kurvīta guṇasargaṃ punaḥ punaḥ |
yadātmānaṃ na jānīte tadāvyaktamihocyate || 12-303-6||

MHB 12-303-7

कर्तृत्वाच्चापि तत्त्वानां तत्त्वधर्मी तथोच्यते ।
कर्तृत्वाच्चैव योनीनां योनिधर्मा तथोच्यते ॥ १२-३०३-७॥
kartṛtvāccāpi tattvānāṃ tattvadharmī tathocyate |
kartṛtvāccaiva yonīnāṃ yonidharmā tathocyate || 12-303-7||

MHB 12-303-8

कर्तृत्वात्प्रकृतीनां तु तथा प्रकृतिधर्मिता ।
कर्तृत्वाच्चापि बीजानां बीजधर्मी तथोच्यते ॥ १२-३०३-८॥
kartṛtvātprakṛtīnāṃ tu tathā prakṛtidharmitā |
kartṛtvāccāpi bījānāṃ bījadharmī tathocyate || 12-303-8||

MHB 12-303-9

गुणानां प्रसवत्वाच्च तथा प्रसवधर्मवान् ।
कर्तृत्वात्प्रलयानां च तथा प्रलयधर्मिता ॥ १२-३०३-९॥
guṇānāṃ prasavatvācca tathā prasavadharmavān |
kartṛtvātpralayānāṃ ca tathā pralayadharmitā || 12-303-9||

MHB 12-303-10

बीजत्वात्प्रकृतित्वाच्च प्रलयत्वात्तथैव च ।
उपेक्षकत्वादन्यत्वादभिमानाच्च केवलम् ॥ १२-३०३-१०॥
bījatvātprakṛtitvācca pralayatvāttathaiva ca |
upekṣakatvādanyatvādabhimānācca kevalam || 12-303-10||

MHB 12-303-11

मन्यन्ते यतयः शुद्धा अध्यात्मविगतज्वराः ।
अनित्यं नित्यमव्यक्तमेवमेतद्धि शुश्रुम ॥ १२-३०३-११॥
manyante yatayaḥ śuddhā adhyātmavigatajvarāḥ |
anityaṃ nityamavyaktamevametaddhi śuśruma || 12-303-11||

MHB 12-303-12

अव्यक्तैकत्वमित्याहुर्नानात्वं पुरुषस्तथा ।
सर्वभूतदयावन्तः केवलं ज्ञानमास्थिताः ॥ १२-३०३-१२॥
avyaktaikatvamityāhurnānātvaṃ puruṣastathā |
sarvabhūtadayāvantaḥ kevalaṃ jñānamāsthitāḥ || 12-303-12||

MHB 12-303-13

अन्यः स पुरुषोऽव्यक्तस्त्वध्रुवो ध्रुवसंज्ञकः ।
यथा मुञ्ज इषीकायास्तथैवैतद्धि जायते ॥ १२-३०३-१३॥
anyaḥ sa puruṣo'vyaktastvadhruvo dhruvasaṃjñakaḥ |
yathā muñja iṣīkāyāstathaivaitaddhi jāyate || 12-303-13||

MHB 12-303-14

अन्यं च मशकं विद्यादन्यच्चोदुम्बरं तथा ।
न चोदुम्बरसंयोगैर्मशकस्तत्र लिप्यते ॥ १२-३०३-१४॥
anyaṃ ca maśakaṃ vidyādanyaccodumbaraṃ tathā |
na codumbarasaṃyogairmaśakastatra lipyate || 12-303-14||

MHB 12-303-15

अन्य एव तथा मत्स्यस्तथान्यदुदकं स्मृतम् ।
न चोदकस्य स्पर्शेन मत्स्यो लिप्यति सर्वशः ॥ १२-३०३-१५॥
anya eva tathā matsyastathānyadudakaṃ smṛtam |
na codakasya sparśena matsyo lipyati sarvaśaḥ || 12-303-15||

MHB 12-303-16

अन्यो ह्यग्निरुखाप्यन्या नित्यमेवमवैहि भोः ।
न चोपलिप्यते सोऽग्निरुखासंस्पर्शनेन वै ॥ १२-३०३-१६॥
anyo hyagnirukhāpyanyā nityamevamavaihi bhoḥ |
na copalipyate so'gnirukhāsaṃsparśanena vai || 12-303-16||

MHB 12-303-17

पुष्करं त्वन्यदेवात्र तथान्यदुदकं स्मृतम् ।
न चोदकस्य स्पर्शेन लिप्यते तत्र पुष्करम् ॥ १२-३०३-१७॥
puṣkaraṃ tvanyadevātra tathānyadudakaṃ smṛtam |
na codakasya sparśena lipyate tatra puṣkaram || 12-303-17||

MHB 12-303-18

एतेषां सह संवासं विवासं चैव नित्यशः ।
यथा तथैनं पश्यन्ति न नित्यं प्राकृता जनाः ॥ १२-३०३-१८॥
eteṣāṃ saha saṃvāsaṃ vivāsaṃ caiva nityaśaḥ |
yathā tathainaṃ paśyanti na nityaṃ prākṛtā janāḥ || 12-303-18||

MHB 12-303-19

ये त्वन्यथैव पश्यन्ति न सम्यक्तेषु दर्शनम् ।
ते व्यक्तं निरयं घोरं प्रविशन्ति पुनः पुनः ॥ १२-३०३-१९॥
ye tvanyathaiva paśyanti na samyakteṣu darśanam |
te vyaktaṃ nirayaṃ ghoraṃ praviśanti punaḥ punaḥ || 12-303-19||

MHB 12-303-20

सांख्यदर्शनमेतत्ते परिसंख्यातमुत्तमम् ।
एवं हि परिसंख्याय सांख्याः केवलतां गताः ॥ १२-३०३-२०॥
sāṃkhyadarśanametatte parisaṃkhyātamuttamam |
evaṃ hi parisaṃkhyāya sāṃkhyāḥ kevalatāṃ gatāḥ || 12-303-20||

MHB 12-303-21

ये त्वन्ये तत्त्वकुशलास्तेषामेतन्निदर्शनम् ।
अतः परं प्रवक्ष्यामि योगानामपि दर्शनम् ॥ १२-३०३-२१॥
ye tvanye tattvakuśalāsteṣāmetannidarśanam |
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi yogānāmapi darśanam || 12-303-21||

Adhyaya: 304/353 (27)

MHB 12-304-1

याज्ञवल्क्य उवाच ।
सांख्यज्ञानं मया प्रोक्तं योगज्ञानं निबोध मे ।
यथाश्रुतं यथादृष्टं तत्त्वेन नृपसत्तम ॥ १२-३०४-१॥
yājñavalkya uvāca |
sāṃkhyajñānaṃ mayā proktaṃ yogajñānaṃ nibodha me |
yathāśrutaṃ yathādṛṣṭaṃ tattvena nṛpasattama || 12-304-1||

MHB 12-304-2

नास्ति सांख्यसमं ज्ञानं नास्ति योगसमं बलम् ।
तावुभावेकचर्यौ तु उभावनिधनौ स्मृतौ ॥ १२-३०४-२॥
nāsti sāṃkhyasamaṃ jñānaṃ nāsti yogasamaṃ balam |
tāvubhāvekacaryau tu ubhāvanidhanau smṛtau || 12-304-2||

MHB 12-304-3

पृथक्पृथक्तु पश्यन्ति येऽल्पबुद्धिरता नराः ।
वयं तु राजन्पश्याम एकमेव तु निश्चयात् ॥ १२-३०४-३॥
pṛthakpṛthaktu paśyanti ye'lpabuddhiratā narāḥ |
vayaṃ tu rājanpaśyāma ekameva tu niścayāt || 12-304-3||

MHB 12-304-4

यदेव योगाः पश्यन्ति तत्सांख्यैरपि दृश्यते ।
एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स तत्त्ववित् ॥ १२-३०४-४॥
yadeva yogāḥ paśyanti tatsāṃkhyairapi dṛśyate |
ekaṃ sāṃkhyaṃ ca yogaṃ ca yaḥ paśyati sa tattvavit || 12-304-4||

MHB 12-304-5

रुद्रप्रधानानपरान्विद्धि योगान्परंतप ।
तेनैव चाथ देहेन विचरन्ति दिशो दश ॥ १२-३०४-५॥
rudrapradhānānaparānviddhi yogānparaṃtapa |
tenaiva cātha dehena vicaranti diśo daśa || 12-304-5||

MHB 12-304-6

यावद्धि प्रलयस्तात सूक्ष्मेणाष्टगुणेन वै ।
योगेन लोकान्विचरन्सुखं संन्यस्य चानघ ॥ १२-३०४-६॥
yāvaddhi pralayastāta sūkṣmeṇāṣṭaguṇena vai |
yogena lokānvicaransukhaṃ saṃnyasya cānagha || 12-304-6||

MHB 12-304-7

वेदेषु चाष्टगुणितं योगमाहुर्मनीषिणः ।
सूक्ष्ममष्टगुणं प्राहुर्नेतरं नृपसत्तम ॥ १२-३०४-७॥
vedeṣu cāṣṭaguṇitaṃ yogamāhurmanīṣiṇaḥ |
sūkṣmamaṣṭaguṇaṃ prāhurnetaraṃ nṛpasattama || 12-304-7||

MHB 12-304-8

द्विगुणं योगकृत्यं तु योगानां प्राहुरुत्तमम् ।
सगुणं निर्गुणं चैव यथाशास्त्रनिदर्शनम् ॥ १२-३०४-८॥
dviguṇaṃ yogakṛtyaṃ tu yogānāṃ prāhuruttamam |
saguṇaṃ nirguṇaṃ caiva yathāśāstranidarśanam || 12-304-8||

MHB 12-304-9

धारणा चैव मनसः प्राणायामश्च पार्थिव ।
प्राणायामो हि सगुणो निर्गुणं धारणं मनः ॥ १२-३०४-९॥
dhāraṇā caiva manasaḥ prāṇāyāmaśca pārthiva |
prāṇāyāmo hi saguṇo nirguṇaṃ dhāraṇaṃ manaḥ || 12-304-9||

MHB 12-304-10

यत्र दृश्येत मुञ्चन्वै प्राणान्मैथिलसत्तम ।
वाताधिक्यं भवत्येव तस्माद्धि न समाचरेत् ॥ १२-३०४-१०॥
yatra dṛśyeta muñcanvai prāṇānmaithilasattama |
vātādhikyaṃ bhavatyeva tasmāddhi na samācaret || 12-304-10||

MHB 12-304-11

निशायाः प्रथमे यामे चोदना द्वादश स्मृताः ।
मध्ये सुप्त्वा परे यामे द्वादशैव तु चोदनाः ॥ १२-३०४-११॥
niśāyāḥ prathame yāme codanā dvādaśa smṛtāḥ |
madhye suptvā pare yāme dvādaśaiva tu codanāḥ || 12-304-11||

MHB 12-304-12

तदेवमुपशान्तेन दान्तेनैकान्तशीलिना ।
आत्मारामेण बुद्धेन योक्तव्योऽऽत्मा न संशयः ॥ १२-३०४-१२॥
tadevamupaśāntena dāntenaikāntaśīlinā |
ātmārāmeṇa buddhena yoktavyo''tmā na saṃśayaḥ || 12-304-12||

MHB 12-304-13

पञ्चानामिन्द्रियाणां तु दोषानाक्षिप्य पञ्चधा ।
शब्दं स्पर्शं तथा रूपं रसं गन्धं तथैव च ॥ १२-३०४-१३॥
pañcānāmindriyāṇāṃ tu doṣānākṣipya pañcadhā |
śabdaṃ sparśaṃ tathā rūpaṃ rasaṃ gandhaṃ tathaiva ca || 12-304-13||

MHB 12-304-14

प्रतिभामपवर्गं च प्रतिसंहृत्य मैथिल ।
इन्द्रियग्राममखिलं मनस्यभिनिवेश्य ह ॥ १२-३०४-१४॥
pratibhāmapavargaṃ ca pratisaṃhṛtya maithila |
indriyagrāmamakhilaṃ manasyabhiniveśya ha || 12-304-14||

MHB 12-304-15

मनस्तथैवाहंकारे प्रतिष्ठाप्य नराधिप ।
अहंकारं तथा बुद्धौ बुद्धिं च प्रकृतावपि ॥ १२-३०४-१५॥
manastathaivāhaṃkāre pratiṣṭhāpya narādhipa |
ahaṃkāraṃ tathā buddhau buddhiṃ ca prakṛtāvapi || 12-304-15||

MHB 12-304-16

एवं हि परिसंख्याय ततो ध्यायेत केवलम् ।
विरजस्कमलं नित्यमनन्तं शुद्धमव्रणम् ॥ १२-३०४-१६॥
evaṃ hi parisaṃkhyāya tato dhyāyeta kevalam |
virajaskamalaṃ nityamanantaṃ śuddhamavraṇam || 12-304-16||

MHB 12-304-17

तस्थुषं पुरुषं सत्त्वमभेद्यमजरामरम् ।
शाश्वतं चाव्ययं चैव ईशानं ब्रह्म चाव्ययम् ॥ १२-३०४-१७॥
tasthuṣaṃ puruṣaṃ sattvamabhedyamajarāmaram |
śāśvataṃ cāvyayaṃ caiva īśānaṃ brahma cāvyayam || 12-304-17||

MHB 12-304-18

युक्तस्य तु महाराज लक्षणान्युपधारयेत् ।
लक्षणं तु प्रसादस्य यथा तृप्तः सुखं स्वपेत् ॥ १२-३०४-१८॥
yuktasya tu mahārāja lakṣaṇānyupadhārayet |
lakṣaṇaṃ tu prasādasya yathā tṛptaḥ sukhaṃ svapet || 12-304-18||

MHB 12-304-19

निवाते तु यथा दीपो ज्वलेत्स्नेहसमन्वितः ।
निश्चलोर्ध्वशिखस्तद्वद्युक्तमाहुर्मनीषिणः ॥ १२-३०४-१९॥
nivāte tu yathā dīpo jvaletsnehasamanvitaḥ |
niścalordhvaśikhastadvadyuktamāhurmanīṣiṇaḥ || 12-304-19||

MHB 12-304-20

पाषाण इव मेघोत्थैर्यथा बिन्दुभिराहतः ।
नालं चालयितुं शक्यस्तथा युक्तस्य लक्षणम् ॥ १२-३०४-२०॥
pāṣāṇa iva meghotthairyathā bindubhirāhataḥ |
nālaṃ cālayituṃ śakyastathā yuktasya lakṣaṇam || 12-304-20||

MHB 12-304-21

शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैर्विविधैर्गीतवादितैः ।
क्रियमाणैर्न कम्पेत युक्तस्यैतन्निदर्शनम् ॥ १२-३०४-२१॥
śaṅkhadundubhinirghoṣairvividhairgītavāditaiḥ |
kriyamāṇairna kampeta yuktasyaitannidarśanam || 12-304-21||

MHB 12-304-22

तैलपात्रं यथा पूर्णं कराभ्यां गृह्य पूरुषः ।
सोपानमारुहेद्भीतस्तर्ज्यमानोऽसिपाणिभिः ॥ १२-३०४-२२॥
tailapātraṃ yathā pūrṇaṃ karābhyāṃ gṛhya pūruṣaḥ |
sopānamāruhedbhītastarjyamāno'sipāṇibhiḥ || 12-304-22||

MHB 12-304-23

संयतात्मा भयात्तेषां न पात्राद्बिन्दुमुत्सृजेत् ।
तथैवोत्तरमाणस्य एकाग्रमनसस्तथा ॥ १२-३०४-२३॥
saṃyatātmā bhayātteṣāṃ na pātrādbindumutsṛjet |
tathaivottaramāṇasya ekāgramanasastathā || 12-304-23||

MHB 12-304-24

स्थिरत्वादिन्द्रियाणां तु निश्चलत्वात्तथैव च ।
एवं युक्तस्य तु मुनेर्लक्षणान्युपधारयेत् ॥ १२-३०४-२४॥
sthiratvādindriyāṇāṃ tu niścalatvāttathaiva ca |
evaṃ yuktasya tu munerlakṣaṇānyupadhārayet || 12-304-24||

MHB 12-304-25

स युक्तः पश्यति ब्रह्म यत्तत्परममव्ययम् ।
महतस्तमसो मध्ये स्थितं ज्वलनसंनिभम् ॥ १२-३०४-२५॥
sa yuktaḥ paśyati brahma yattatparamamavyayam |
mahatastamaso madhye sthitaṃ jvalanasaṃnibham || 12-304-25||

MHB 12-304-26

एतेन केवलं याति त्यक्त्वा देहमसाक्षिकम् ।
कालेन महता राजञ्श्रुतिरेषा सनातनी ॥ १२-३०४-२६॥
etena kevalaṃ yāti tyaktvā dehamasākṣikam |
kālena mahatā rājañśrutireṣā sanātanī || 12-304-26||

MHB 12-304-27

एतद्धि योगं योगानां किमन्यद्योगलक्षणम् ।
विज्ञाय तद्धि मन्यन्ते कृतकृत्या मनीषिणः ॥ १२-३०४-२७॥
etaddhi yogaṃ yogānāṃ kimanyadyogalakṣaṇam |
vijñāya taddhi manyante kṛtakṛtyā manīṣiṇaḥ || 12-304-27||

Adhyaya: 305/353 (21)

MHB 12-305-1

याज्ञवल्क्य उवाच ।
तथैवोत्क्रममाणं तु शृणुष्वावहितो नृप ।
पद्भ्यामुत्क्रममाणस्य वैष्णवं स्थानमुच्यते ॥ १२-३०५-१॥
yājñavalkya uvāca |
tathaivotkramamāṇaṃ tu śṛṇuṣvāvahito nṛpa |
padbhyāmutkramamāṇasya vaiṣṇavaṃ sthānamucyate || 12-305-1||

MHB 12-305-2

जङ्घाभ्यां तु वसून्देवानाप्नुयादिति नः श्रुतम् ।
जानुभ्यां च महाभागान्देवान्साध्यानवाप्नुयात् ॥ १२-३०५-२॥
jaṅghābhyāṃ tu vasūndevānāpnuyāditi naḥ śrutam |
jānubhyāṃ ca mahābhāgāndevānsādhyānavāpnuyāt || 12-305-2||

MHB 12-305-3

पायुनोत्क्रममाणस्तु मैत्रं स्थानमवाप्नुयात् ।
पृथिवीं जघनेनाथ ऊरुभ्यां तु प्रजापतिम् ॥ १२-३०५-३॥
pāyunotkramamāṇastu maitraṃ sthānamavāpnuyāt |
pṛthivīṃ jaghanenātha ūrubhyāṃ tu prajāpatim || 12-305-3||

MHB 12-305-4

पार्श्वाभ्यां मरुतो देवान्नासाभ्यामिन्दुमेव च ।
बाहुभ्यामिन्द्रमित्याहुरुरसा रुद्रमेव च ॥ १२-३०५-४॥
pārśvābhyāṃ maruto devānnāsābhyāmindumeva ca |
bāhubhyāmindramityāhururasā rudrameva ca || 12-305-4||

MHB 12-305-5

ग्रीवायास्तमृषिश्रेष्ठं नरमाप्नोत्यनुत्तमम् ।
विश्वेदेवान्मुखेनाथ दिशः श्रोत्रेण चाप्नुयात् ॥ १२-३०५-५॥
grīvāyāstamṛṣiśreṣṭhaṃ naramāpnotyanuttamam |
viśvedevānmukhenātha diśaḥ śrotreṇa cāpnuyāt || 12-305-5||

MHB 12-305-6

घ्राणेन गन्धवहनं नेत्राभ्यां सूर्यमेव च ।
भ्रूभ्यां चैवाश्विनौ देवौ ललाटेन पितॄनथ ॥ १२-३०५-६॥
ghrāṇena gandhavahanaṃ netrābhyāṃ sūryameva ca |
bhrūbhyāṃ caivāśvinau devau lalāṭena pitṝnatha || 12-305-6||

MHB 12-305-7

ब्रह्माणमाप्नोति विभुं मूर्ध्ना देवाग्रजं तथा ।
एतान्युत्क्रमणस्थानान्युक्तानि मिथिलेश्वर ॥ १२-३०५-७॥
brahmāṇamāpnoti vibhuṃ mūrdhnā devāgrajaṃ tathā |
etānyutkramaṇasthānānyuktāni mithileśvara || 12-305-7||

MHB 12-305-8

अरिष्टानि तु वक्ष्यामि विहितानि मनीषिभिः ।
संवत्सरवियोगस्य संभवेयुः शरीरिणः ॥ १२-३०५-८॥
ariṣṭāni tu vakṣyāmi vihitāni manīṣibhiḥ |
saṃvatsaraviyogasya saṃbhaveyuḥ śarīriṇaḥ || 12-305-8||

MHB 12-305-9

योऽरुन्धतीं न पश्येत दृष्टपूर्वां कदाचन ।
तथैव ध्रुवमित्याहुः पूर्णेन्दुं दीपमेव च ।
खण्डाभासं दक्षिणतस्तेऽपि संवत्सरायुषः ॥ १२-३०५-९॥
yo'rundhatīṃ na paśyeta dṛṣṭapūrvāṃ kadācana |
tathaiva dhruvamityāhuḥ pūrṇenduṃ dīpameva ca |
khaṇḍābhāsaṃ dakṣiṇataste'pi saṃvatsarāyuṣaḥ || 12-305-9||

MHB 12-305-10

परचक्षुषि चात्मानं ये न पश्यन्ति पार्थिव ।
आत्मच्छायाकृतीभूतं तेऽपि संवत्सरायुषः ॥ १२-३०५-१०॥
paracakṣuṣi cātmānaṃ ye na paśyanti pārthiva |
ātmacchāyākṛtībhūtaṃ te'pi saṃvatsarāyuṣaḥ || 12-305-10||

MHB 12-305-11

अतिद्युतिरतिप्रज्ञा अप्रज्ञा चाद्युतिस्तथा ।
प्रकृतेर्विक्रियापत्तिः षण्मासान्मृत्युलक्षणम् ॥ १२-३०५-११॥
atidyutiratiprajñā aprajñā cādyutistathā |
prakṛtervikriyāpattiḥ ṣaṇmāsānmṛtyulakṣaṇam || 12-305-11||

MHB 12-305-12

दैवतान्यवजानाति ब्राह्मणैश्च विरुध्यते ।
कृष्णश्यावच्छविच्छायः षण्मासान्मृत्युलक्षणम् ॥ १२-३०५-१२॥
daivatānyavajānāti brāhmaṇaiśca virudhyate |
kṛṣṇaśyāvacchavicchāyaḥ ṣaṇmāsānmṛtyulakṣaṇam || 12-305-12||

MHB 12-305-13

शीर्णनाभि यथा चक्रं छिद्रं सोमं प्रपश्यति ।
तथैव च सहस्रांशुं सप्तरात्रेण मृत्युभाक् ॥ १२-३०५-१३॥
śīrṇanābhi yathā cakraṃ chidraṃ somaṃ prapaśyati |
tathaiva ca sahasrāṃśuṃ saptarātreṇa mṛtyubhāk || 12-305-13||

MHB 12-305-14

शवगन्धमुपाघ्राति सुरभिं प्राप्य यो नरः ।
देवतायतनस्थस्तु षड्रात्रेण स मृत्युभाक् ॥ १२-३०५-१४॥
śavagandhamupāghrāti surabhiṃ prāpya yo naraḥ |
devatāyatanasthastu ṣaḍrātreṇa sa mṛtyubhāk || 12-305-14||

MHB 12-305-15

कर्णनासावनमनं दन्तदृष्टिविरागिता ।
संज्ञालोपो निरूष्मत्वं सद्योमृत्युनिदर्शनम् ॥ १२-३०५-१५॥
karṇanāsāvanamanaṃ dantadṛṣṭivirāgitā |
saṃjñālopo nirūṣmatvaṃ sadyomṛtyunidarśanam || 12-305-15||

MHB 12-305-16

अकस्माच्च स्रवेद्यस्य वाममक्षि नराधिप ।
मूर्धतश्चोत्पतेद्धूमः सद्योमृत्युनिदर्शनम् ॥ १२-३०५-१६॥
akasmācca sravedyasya vāmamakṣi narādhipa |
mūrdhataścotpateddhūmaḥ sadyomṛtyunidarśanam || 12-305-16||

MHB 12-305-17

एतावन्ति त्वरिष्टानि विदित्वा मानवोऽऽत्मवान् ।
निशि चाहनि चात्मानं योजयेत्परमात्मनि ॥ १२-३०५-१७॥
etāvanti tvariṣṭāni viditvā mānavo''tmavān |
niśi cāhani cātmānaṃ yojayetparamātmani || 12-305-17||

MHB 12-305-18

प्रतीक्षमाणस्तत्कालं यत्कालं प्रति तद्भवेत् ।
अथास्य नेष्टं मरणं स्थातुमिच्छेदिमां क्रियाम् ॥ १२-३०५-१८॥
pratīkṣamāṇastatkālaṃ yatkālaṃ prati tadbhavet |
athāsya neṣṭaṃ maraṇaṃ sthātumicchedimāṃ kriyām || 12-305-18||

MHB 12-305-19

सर्वगन्धान्रसांश्चैव धारयेत समाहितः ।
तथा हि मृत्युं जयति तत्परेणान्तरात्मना ॥ १२-३०५-१९॥
sarvagandhānrasāṃścaiva dhārayeta samāhitaḥ |
tathā hi mṛtyuṃ jayati tatpareṇāntarātmanā || 12-305-19||

MHB 12-305-20

ससांख्यधारणं चैव विदित्वा मनुजर्षभ ।
जयेच्च मृत्युं योगेन तत्परेणान्तरात्मना ॥ १२-३०५-२०॥
sasāṃkhyadhāraṇaṃ caiva viditvā manujarṣabha |
jayecca mṛtyuṃ yogena tatpareṇāntarātmanā || 12-305-20||

MHB 12-305-21

गच्छेत्प्राप्याक्षयं कृत्स्नमजन्म शिवमव्ययम् ।
शाश्वतं स्थानमचलं दुष्प्रापमकृतात्मभिः ॥ १२-३०५-२१॥
gacchetprāpyākṣayaṃ kṛtsnamajanma śivamavyayam |
śāśvataṃ sthānamacalaṃ duṣprāpamakṛtātmabhiḥ || 12-305-21||

Adhyaya: 306/353 (108)

MHB 12-306-1

याज्ञवल्क्य उवाच ।
अव्यक्तस्थं परं यत्तत्पृष्टस्तेऽहं नराधिप ।
परं गुह्यमिमं प्रश्नं शृणुष्वावहितो नृप ॥ १२-३०६-१॥
yājñavalkya uvāca |
avyaktasthaṃ paraṃ yattatpṛṣṭaste'haṃ narādhipa |
paraṃ guhyamimaṃ praśnaṃ śṛṇuṣvāvahito nṛpa || 12-306-1||

MHB 12-306-2

यथार्षेणेह विधिना चरतावमतेन ह ।
मयादित्यादवाप्तानि यजूंषि मिथिलाधिप ॥ १२-३०६-२॥
yathārṣeṇeha vidhinā caratāvamatena ha |
mayādityādavāptāni yajūṃṣi mithilādhipa || 12-306-2||

MHB 12-306-3

महता तपसा देवस्तपिष्ठः सेवितो मया ।
प्रीतेन चाहं विभुना सूर्येणोक्तस्तदानघ ॥ १२-३०६-३॥
mahatā tapasā devastapiṣṭhaḥ sevito mayā |
prītena cāhaṃ vibhunā sūryeṇoktastadānagha || 12-306-3||

MHB 12-306-4

वरं वृणीष्व विप्रर्षे यदिष्टं ते सुदुर्लभम् ।
तत्ते दास्यामि प्रीतात्मा मत्प्रसादो हि दुर्लभः ॥ १२-३०६-४॥
varaṃ vṛṇīṣva viprarṣe yadiṣṭaṃ te sudurlabham |
tatte dāsyāmi prītātmā matprasādo hi durlabhaḥ || 12-306-4||

MHB 12-306-5

ततः प्रणम्य शिरसा मयोक्तस्तपतां वरः ।
यजूंषि नोपयुक्तानि क्षिप्रमिच्छामि वेदितुम् ॥ १२-३०६-५॥
tataḥ praṇamya śirasā mayoktastapatāṃ varaḥ |
yajūṃṣi nopayuktāni kṣipramicchāmi veditum || 12-306-5||

MHB 12-306-6

ततो मां भगवानाह वितरिष्यामि ते द्विज ।
सरस्वतीह वाग्भूता शरीरं ते प्रवेक्ष्यति ॥ १२-३०६-६॥
tato māṃ bhagavānāha vitariṣyāmi te dvija |
sarasvatīha vāgbhūtā śarīraṃ te pravekṣyati || 12-306-6||

MHB 12-306-7

ततो मामाह भगवानास्यं स्वं विवृतं कुरु ।
विवृतं च ततो मेऽऽस्यं प्रविष्टा च सरस्वती ॥ १२-३०६-७॥
tato māmāha bhagavānāsyaṃ svaṃ vivṛtaṃ kuru |
vivṛtaṃ ca tato me''syaṃ praviṣṭā ca sarasvatī || 12-306-7||

MHB 12-306-8

ततो विदह्यमानोऽहं प्रविष्टोऽम्भस्तदानघ ।
अविज्ञानादमर्षाच्च भास्करस्य महात्मनः ॥ १२-३०६-८॥
tato vidahyamāno'haṃ praviṣṭo'mbhastadānagha |
avijñānādamarṣācca bhāskarasya mahātmanaḥ || 12-306-8||

MHB 12-306-9

ततो विदह्यमानं मामुवाच भगवान्रविः ।
मुहूर्तं सह्यतां दाहस्ततः शीतीभविष्यसि ॥ १२-३०६-९॥
tato vidahyamānaṃ māmuvāca bhagavānraviḥ |
muhūrtaṃ sahyatāṃ dāhastataḥ śītībhaviṣyasi || 12-306-9||

MHB 12-306-10

शीतीभूतं च मां दृष्ट्वा भगवानाह भास्करः ।
प्रतिष्ठास्यति ते वेदः सोत्तरः सखिलो द्विज ॥ १२-३०६-१०॥
śītībhūtaṃ ca māṃ dṛṣṭvā bhagavānāha bhāskaraḥ |
pratiṣṭhāsyati te vedaḥ sottaraḥ sakhilo dvija || 12-306-10||

MHB 12-306-11

कृत्स्नं शतपथं चैव प्रणेष्यसि द्विजर्षभ ।
तस्यान्ते चापुनर्भावे बुद्धिस्तव भविष्यति ॥ १२-३०६-११॥
kṛtsnaṃ śatapathaṃ caiva praṇeṣyasi dvijarṣabha |
tasyānte cāpunarbhāve buddhistava bhaviṣyati || 12-306-11||

MHB 12-306-12

प्राप्स्यसे च यदिष्टं तत्सांख्ययोगेप्सितं पदम् ।
एतावदुक्त्वा भगवानस्तमेवाभ्यवर्तत ॥ १२-३०६-१२॥
prāpsyase ca yadiṣṭaṃ tatsāṃkhyayogepsitaṃ padam |
etāvaduktvā bhagavānastamevābhyavartata || 12-306-12||

MHB 12-306-13

ततोऽनुव्याहृतं श्रुत्वा गते देवे विभावसौ ।
गृहमागत्य संहृष्टोऽचिन्तयं वै सरस्वतीम् ॥ १२-३०६-१३॥
tato'nuvyāhṛtaṃ śrutvā gate deve vibhāvasau |
gṛhamāgatya saṃhṛṣṭo'cintayaṃ vai sarasvatīm || 12-306-13||

MHB 12-306-14

ततः प्रवृत्तातिशुभा स्वरव्यञ्जनभूषिता ।
ओंकारमादितः कृत्वा मम देवी सरस्वती ॥ १२-३०६-१४॥
tataḥ pravṛttātiśubhā svaravyañjanabhūṣitā |
oṃkāramāditaḥ kṛtvā mama devī sarasvatī || 12-306-14||

MHB 12-306-15

ततोऽहमर्घ्यं विधिवत्सरस्वत्यै न्यवेदयम् ।
तपतां च वरिष्ठाय निषण्णस्तत्परायणः ॥ १२-३०६-१५॥
tato'hamarghyaṃ vidhivatsarasvatyai nyavedayam |
tapatāṃ ca variṣṭhāya niṣaṇṇastatparāyaṇaḥ || 12-306-15||

MHB 12-306-16

ततः शतपथं कृत्स्नं सरहस्यं ससंग्रहम् ।
चक्रे सपरिशेषं च हर्षेण परमेण ह ॥ १२-३०६-१६॥
tataḥ śatapathaṃ kṛtsnaṃ sarahasyaṃ sasaṃgraham |
cakre sapariśeṣaṃ ca harṣeṇa parameṇa ha || 12-306-16||

MHB 12-306-17

कृत्वा चाध्ययनं तेषां शिष्याणां शतमुत्तमम् ।
विप्रियार्थं सशिष्यस्य मातुलस्य महात्मनः ॥ १२-३०६-१७॥
kṛtvā cādhyayanaṃ teṣāṃ śiṣyāṇāṃ śatamuttamam |
vipriyārthaṃ saśiṣyasya mātulasya mahātmanaḥ || 12-306-17||

MHB 12-306-18

ततः सशिष्येण मया सूर्येणेव गभस्तिभिः ।
व्याप्तो यज्ञो महाराज पितुस्तव महात्मनः ॥ १२-३०६-१८॥
tataḥ saśiṣyeṇa mayā sūryeṇeva gabhastibhiḥ |
vyāpto yajño mahārāja pitustava mahātmanaḥ || 12-306-18||

MHB 12-306-19

मिषतो देवलस्यापि ततोऽर्धं हृतवानहम् ।
स्ववेददक्षिणायाथ विमर्दे मातुलेन ह ॥ १२-३०६-१९॥
miṣato devalasyāpi tato'rdhaṃ hṛtavānaham |
svavedadakṣiṇāyātha vimarde mātulena ha || 12-306-19||

MHB 12-306-20

सुमन्तुनाथ पैलेन तथा जैमिनिना च वै ।
पित्रा ते मुनिभिश्चैव ततोऽहमनुमानितः ॥ १२-३०६-२०॥
sumantunātha pailena tathā jaimininā ca vai |
pitrā te munibhiścaiva tato'hamanumānitaḥ || 12-306-20||

MHB 12-306-21

दश पञ्च च प्राप्तानि यजूंष्यर्कान्मयानघ ।
तथैव लोमहर्षाच्च पुराणमवधारितम् ॥ १२-३०६-२१॥
daśa pañca ca prāptāni yajūṃṣyarkānmayānagha |
tathaiva lomaharṣācca purāṇamavadhāritam || 12-306-21||

MHB 12-306-22

बीजमेतत्पुरस्कृत्य देवीं चैव सरस्वतीम् ।
सूर्यस्य चानुभावेन प्रवृत्तोऽहं नराधिप ॥ १२-३०६-२२॥
bījametatpuraskṛtya devīṃ caiva sarasvatīm |
sūryasya cānubhāvena pravṛtto'haṃ narādhipa || 12-306-22||

MHB 12-306-23

कर्तुं शतपथं वेदमपूर्वं कारितं च मे ।
यथाभिलषितं मार्गं तथा तच्चोपपादितम् ॥ १२-३०६-२३॥
kartuṃ śatapathaṃ vedamapūrvaṃ kāritaṃ ca me |
yathābhilaṣitaṃ mārgaṃ tathā taccopapāditam || 12-306-23||

MHB 12-306-24

शिष्याणामखिलं कृत्स्नमनुज्ञातं ससंग्रहम् ।
सर्वे च शिष्याः शुचयो गताः परमहर्षिताः ॥ १२-३०६-२४॥
śiṣyāṇāmakhilaṃ kṛtsnamanujñātaṃ sasaṃgraham |
sarve ca śiṣyāḥ śucayo gatāḥ paramaharṣitāḥ || 12-306-24||

MHB 12-306-25

शाखाः पञ्चदशेमास्तु विद्या भास्करदर्शिताः ।
प्रतिष्ठाप्य यथाकामं वेद्यं तदनुचिन्तयम् ॥ १२-३०६-२५॥
śākhāḥ pañcadaśemāstu vidyā bhāskaradarśitāḥ |
pratiṣṭhāpya yathākāmaṃ vedyaṃ tadanucintayam || 12-306-25||

MHB 12-306-26

किमत्र ब्रह्मण्यमृतं किं च वेद्यमनुत्तमम् ।
चिन्तये तत्र चागत्य गन्धर्वो मामपृच्छत ॥ १२-३०६-२६॥
kimatra brahmaṇyamṛtaṃ kiṃ ca vedyamanuttamam |
cintaye tatra cāgatya gandharvo māmapṛcchata || 12-306-26||

MHB 12-306-27

विश्वावसुस्ततो राजन्वेदान्तज्ञानकोविदः ।
चतुर्विंशतिकान्प्रश्नान्पृष्ट्वा वेदस्य पार्थिव ।
पञ्चविंशतिमं प्रश्नं पप्रच्छान्वीक्षिकीं तथा ॥ १२-३०६-२७॥
viśvāvasustato rājanvedāntajñānakovidaḥ |
caturviṃśatikānpraśnānpṛṣṭvā vedasya pārthiva |
pañcaviṃśatimaṃ praśnaṃ papracchānvīkṣikīṃ tathā || 12-306-27||

MHB 12-306-28

विश्वाविश्वं तथाश्वाश्वं मित्रं वरुणमेव च ।
ज्ञानं ज्ञेयं तथाज्ञो ज्ञः कस्तपा अतपास्तथा ।
सूर्यादः सूर्य इति च विद्याविद्ये तथैव च ॥ १२-३०६-२८॥
viśvāviśvaṃ tathāśvāśvaṃ mitraṃ varuṇameva ca |
jñānaṃ jñeyaṃ tathājño jñaḥ kastapā atapāstathā |
sūryādaḥ sūrya iti ca vidyāvidye tathaiva ca || 12-306-28||

MHB 12-306-29

वेद्यावेद्यं तथा राजन्नचलं चलमेव च ।
अपूर्वमक्षयं क्षय्यमेतत्प्रश्नमनुत्तमम् ॥ १२-३०६-२९॥
vedyāvedyaṃ tathā rājannacalaṃ calameva ca |
apūrvamakṣayaṃ kṣayyametatpraśnamanuttamam || 12-306-29||

MHB 12-306-30

अथोक्तश्च मया राजन्राजा गन्धर्वसत्तमः ।
पृष्टवाननुपूर्वेण प्रश्नमुत्तममर्थवत् ॥ १२-३०६-३०॥
athoktaśca mayā rājanrājā gandharvasattamaḥ |
pṛṣṭavānanupūrveṇa praśnamuttamamarthavat || 12-306-30||

MHB 12-306-31

मुहूर्तं मृष्यतां तावद्यावदेनं विचिन्तये ।
बाढमित्येव कृत्वा स तूष्णीं गन्धर्व आस्थितः ॥ १२-३०६-३१॥
muhūrtaṃ mṛṣyatāṃ tāvadyāvadenaṃ vicintaye |
bāḍhamityeva kṛtvā sa tūṣṇīṃ gandharva āsthitaḥ || 12-306-31||

MHB 12-306-32

ततोऽन्वचिन्तयमहं भूयो देवीं सरस्वतीम् ।
मनसा स च मे प्रश्नो दध्नो घृतमिवोद्धृतम् ॥ १२-३०६-३२॥
tato'nvacintayamahaṃ bhūyo devīṃ sarasvatīm |
manasā sa ca me praśno dadhno ghṛtamivoddhṛtam || 12-306-32||

MHB 12-306-33

तत्रोपनिषदं चैव परिशेषं च पार्थिव ।
मथ्नामि मनसा तात दृष्ट्वा चान्वीक्षिकीं पराम् ॥ १२-३०६-३३॥
tatropaniṣadaṃ caiva pariśeṣaṃ ca pārthiva |
mathnāmi manasā tāta dṛṣṭvā cānvīkṣikīṃ parām || 12-306-33||

MHB 12-306-34

चतुर्थी राजशार्दूल विद्यैषा सांपरायिकी ।
उदीरिता मया तुभ्यं पञ्चविंशेऽधि धिष्ठिता ॥ १२-३०६-३४॥
caturthī rājaśārdūla vidyaiṣā sāṃparāyikī |
udīritā mayā tubhyaṃ pañcaviṃśe'dhi dhiṣṭhitā || 12-306-34||

MHB 12-306-35

अथोक्तस्तु मया राजन्राजा विश्वावसुस्तदा ।
श्रूयतां यद्भवानस्मान्प्रश्नं संपृष्टवानिह ॥ १२-३०६-३५॥
athoktastu mayā rājanrājā viśvāvasustadā |
śrūyatāṃ yadbhavānasmānpraśnaṃ saṃpṛṣṭavāniha || 12-306-35||

MHB 12-306-36

विश्वाविश्वेति यदिदं गन्धर्वेन्द्रानुपृच्छसि ।
विश्वाव्यक्तं परं विद्याद्भूतभव्यभयंकरम् ॥ १२-३०६-३६॥
viśvāviśveti yadidaṃ gandharvendrānupṛcchasi |
viśvāvyaktaṃ paraṃ vidyādbhūtabhavyabhayaṃkaram || 12-306-36||

MHB 12-306-37

त्रिगुणं गुणकर्तृत्वादविश्वो निष्कलस्तथा ।
अश्वस्तथैव मिथुनमेवमेवानुदृश्यते ॥ १२-३०६-३७॥
triguṇaṃ guṇakartṛtvādaviśvo niṣkalastathā |
aśvastathaiva mithunamevamevānudṛśyate || 12-306-37||

MHB 12-306-38

अव्यक्तं प्रकृतिं प्राहुः पुरुषेति च निर्गुणम् ।
तथैव मित्रं पुरुषं वरुणं प्रकृतिं तथा ॥ १२-३०६-३८॥
avyaktaṃ prakṛtiṃ prāhuḥ puruṣeti ca nirguṇam |
tathaiva mitraṃ puruṣaṃ varuṇaṃ prakṛtiṃ tathā || 12-306-38||

MHB 12-306-39

ज्ञानं तु प्रकृतिं प्राहुर्ज्ञेयं निष्कलमेव च ।
अज्ञश्च ज्ञश्च पुरुषस्तस्मान्निष्कल उच्यते ॥ १२-३०६-३९॥
jñānaṃ tu prakṛtiṃ prāhurjñeyaṃ niṣkalameva ca |
ajñaśca jñaśca puruṣastasmānniṣkala ucyate || 12-306-39||

MHB 12-306-40

कस्तपा अतपाः प्रोक्तः कोऽसौ पुरुष उच्यते ।
तपाः प्रकृतिरित्याहुरतपा निष्कलः स्मृतः ॥ १२-३०६-४०॥
kastapā atapāḥ proktaḥ ko'sau puruṣa ucyate |
tapāḥ prakṛtirityāhuratapā niṣkalaḥ smṛtaḥ || 12-306-40||

MHB 12-306-41

तथैवावेद्यमव्यक्तं वेद्यः पुरुष उच्यते ।
चलाचलमिति प्रोक्तं त्वया तदपि मे शृणु ॥ १२-३०६-४१॥
tathaivāvedyamavyaktaṃ vedyaḥ puruṣa ucyate |
calācalamiti proktaṃ tvayā tadapi me śṛṇu || 12-306-41||

MHB 12-306-42

चलां तु प्रकृतिं प्राहुः कारणं क्षेपसर्गयोः ।
अक्षेपसर्गयोःकर्ता निश्चलः पुरुषः स्मृतः ॥ १२-३०६-४२॥
calāṃ tu prakṛtiṃ prāhuḥ kāraṇaṃ kṣepasargayoḥ |
akṣepasargayoḥkartā niścalaḥ puruṣaḥ smṛtaḥ || 12-306-42||

MHB 12-306-43

अजावुभावप्रजौ च अक्षयौ चाप्युभावपि ।
अजौ नित्यावुभौ प्राहुरध्यात्मगतिनिश्चयाः ॥ १२-३०६-४३॥
ajāvubhāvaprajau ca akṣayau cāpyubhāvapi |
ajau nityāvubhau prāhuradhyātmagatiniścayāḥ || 12-306-43||

MHB 12-306-44

अक्षयत्वात्प्रजनने अजमत्राहुरव्ययम् ।
अक्षयं पुरुषं प्राहुः क्षयो ह्यस्य न विद्यते ॥ १२-३०६-४४॥
akṣayatvātprajanane ajamatrāhuravyayam |
akṣayaṃ puruṣaṃ prāhuḥ kṣayo hyasya na vidyate || 12-306-44||

MHB 12-306-45

गुणक्षयत्वात्प्रकृतिः कर्तृत्वादक्षयं बुधाः ।
एषा तेऽऽन्वीक्षिकी विद्या चतुर्थी सांपरायिकी ॥ १२-३०६-४५॥
guṇakṣayatvātprakṛtiḥ kartṛtvādakṣayaṃ budhāḥ |
eṣā te''nvīkṣikī vidyā caturthī sāṃparāyikī || 12-306-45||

MHB 12-306-46

विद्योपेतं धनं कृत्वा कर्मणा नित्यकर्मणि ।
एकान्तदर्शना वेदाः सर्वे विश्वावसो स्मृताः ॥ १२-३०६-४६॥
vidyopetaṃ dhanaṃ kṛtvā karmaṇā nityakarmaṇi |
ekāntadarśanā vedāḥ sarve viśvāvaso smṛtāḥ || 12-306-46||

MHB 12-306-47

जायन्ते च म्रियन्ते च यस्मिन्नेते यतश्च्युताः ।
वेदार्थं ये न जानन्ति वेद्यं गन्धर्वसत्तम ॥ १२-३०६-४७॥
jāyante ca mriyante ca yasminnete yataścyutāḥ |
vedārthaṃ ye na jānanti vedyaṃ gandharvasattama || 12-306-47||

MHB 12-306-48

साङ्गोपाङ्गानपि यदि पञ्च वेदानधीयते ।
वेदवेद्यं न जानीते वेदभारवहो हि सः ॥ १२-३०६-४८॥
sāṅgopāṅgānapi yadi pañca vedānadhīyate |
vedavedyaṃ na jānīte vedabhāravaho hi saḥ || 12-306-48||

MHB 12-306-49

यो घृतार्थी खरीक्षीरं मथेद्गन्धर्वसत्तम ।
विष्ठां तत्रानुपश्येत न मण्डं नापि वा घृतम् ॥ १२-३०६-४९॥
yo ghṛtārthī kharīkṣīraṃ mathedgandharvasattama |
viṣṭhāṃ tatrānupaśyeta na maṇḍaṃ nāpi vā ghṛtam || 12-306-49||

MHB 12-306-50

तथा वेद्यमवेद्यं च वेदविद्यो न विन्दति ।
स केवलं मूढमतिर्ज्ञानभारवहः स्मृतः ॥ १२-३०६-५०॥
tathā vedyamavedyaṃ ca vedavidyo na vindati |
sa kevalaṃ mūḍhamatirjñānabhāravahaḥ smṛtaḥ || 12-306-50||

MHB 12-306-51

द्रष्टव्यौ नित्यमेवैतौ तत्परेणान्तरात्मना ।
यथास्य जन्मनिधने न भवेतां पुनः पुनः ॥ १२-३०६-५१॥
draṣṭavyau nityamevaitau tatpareṇāntarātmanā |
yathāsya janmanidhane na bhavetāṃ punaḥ punaḥ || 12-306-51||

MHB 12-306-52

अजस्रं जन्मनिधनं चिन्तयित्वा त्रयीमिमाम् ।
परित्यज्य क्षयमिह अक्षयं धर्ममास्थितः ॥ १२-३०६-५२॥
ajasraṃ janmanidhanaṃ cintayitvā trayīmimām |
parityajya kṣayamiha akṣayaṃ dharmamāsthitaḥ || 12-306-52||

MHB 12-306-53

यदा तु पश्यतेऽत्यन्तमहन्यहनि काश्यप ।
तदा स केवलीभूतः षड्विंशमनुपश्यति ॥ १२-३०६-५३॥
yadā tu paśyate'tyantamahanyahani kāśyapa |
tadā sa kevalībhūtaḥ ṣaḍviṃśamanupaśyati || 12-306-53||

MHB 12-306-54

अन्यश्च शश्वदव्यक्तस्तथान्यः पञ्चविंशकः ।
तस्य द्वावनुपश्येत तमेकमिति साधवः ॥ १२-३०६-५४॥
anyaśca śaśvadavyaktastathānyaḥ pañcaviṃśakaḥ |
tasya dvāvanupaśyeta tamekamiti sādhavaḥ || 12-306-54||

MHB 12-306-55

तेनैतन्नाभिजानन्ति पञ्चविंशकमच्युतम् ।
जन्ममृत्युभयाद्योगाः सांख्याश्च परमैषिणः ॥ १२-३०६-५५॥
tenaitannābhijānanti pañcaviṃśakamacyutam |
janmamṛtyubhayādyogāḥ sāṃkhyāśca paramaiṣiṇaḥ || 12-306-55||

MHB 12-306-56

विश्वावसुरुवाच ।
पञ्चविंशं यदेतत्ते प्रोक्तं ब्राह्मणसत्तम ।
तथा तन्न तथा वेति तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १२-३०६-५६॥
viśvāvasuruvāca |
pañcaviṃśaṃ yadetatte proktaṃ brāhmaṇasattama |
tathā tanna tathā veti tadbhavānvaktumarhati || 12-306-56||

MHB 12-306-57

जैगीषव्यस्यासितस्य देवलस्य च मे श्रुतम् ।
पराशरस्य विप्रर्षेर्वार्षगण्यस्य धीमतः ॥ १२-३०६-५७॥
jaigīṣavyasyāsitasya devalasya ca me śrutam |
parāśarasya viprarṣervārṣagaṇyasya dhīmataḥ || 12-306-57||

MHB 12-306-58

भिक्षोः पञ्चशिखस्याथ कपिलस्य शुकस्य च ।
गौतमस्यार्ष्टिषेणस्य गर्गस्य च महात्मनः ॥ १२-३०६-५८॥
bhikṣoḥ pañcaśikhasyātha kapilasya śukasya ca |
gautamasyārṣṭiṣeṇasya gargasya ca mahātmanaḥ || 12-306-58||

MHB 12-306-59

नारदस्यासुरेश्चैव पुलस्त्यस्य च धीमतः ।
सनत्कुमारस्य ततः शुक्रस्य च महात्मनः ॥ १२-३०६-५९॥
nāradasyāsureścaiva pulastyasya ca dhīmataḥ |
sanatkumārasya tataḥ śukrasya ca mahātmanaḥ || 12-306-59||

MHB 12-306-60

कश्यपस्य पितुश्चैव पूर्वमेव मया श्रुतम् ।
तदनन्तरं च रुद्रस्य विश्वरूपस्य धीमतः ॥ १२-३०६-६०॥
kaśyapasya pituścaiva pūrvameva mayā śrutam |
tadanantaraṃ ca rudrasya viśvarūpasya dhīmataḥ || 12-306-60||

MHB 12-306-61

दैवतेभ्यः पितृभ्यश्च दैत्येभ्यश्च ततस्ततः ।
प्राप्तमेतन्मया कृत्स्नं वेद्यं नित्यं वदन्त्युत ॥ १२-३०६-६१॥
daivatebhyaḥ pitṛbhyaśca daityebhyaśca tatastataḥ |
prāptametanmayā kṛtsnaṃ vedyaṃ nityaṃ vadantyuta || 12-306-61||

MHB 12-306-62

तस्मात्तद्वै भवद्बुद्ध्या श्रोतुमिच्छामि ब्राह्मण ।
भवान्प्रबर्हः शास्त्राणां प्रगल्भश्चातिबुद्धिमान् ॥ १२-३०६-६२॥
tasmāttadvai bhavadbuddhyā śrotumicchāmi brāhmaṇa |
bhavānprabarhaḥ śāstrāṇāṃ pragalbhaścātibuddhimān || 12-306-62||

MHB 12-306-63

न तवाविदितं किंचिद्भवाञ्श्रुतिनिधिः स्मृतः ।
कथ्यते देवलोके च पितृलोके च ब्राह्मण ॥ १२-३०६-६३॥
na tavāviditaṃ kiṃcidbhavāñśrutinidhiḥ smṛtaḥ |
kathyate devaloke ca pitṛloke ca brāhmaṇa || 12-306-63||

MHB 12-306-64

ब्रह्मलोकगताश्चैव कथयन्ति महर्षयः ।
पतिश्च तपतां शश्वदादित्यस्तव भाषते ॥ १२-३०६-६४॥
brahmalokagatāścaiva kathayanti maharṣayaḥ |
patiśca tapatāṃ śaśvadādityastava bhāṣate || 12-306-64||

MHB 12-306-65

सांख्यज्ञानं त्वया ब्रह्मन्नवाप्तं कृत्स्नमेव च ।
तथैव योगज्ञानं च याज्ञवल्क्य विशेषतः ॥ १२-३०६-६५॥
sāṃkhyajñānaṃ tvayā brahmannavāptaṃ kṛtsnameva ca |
tathaiva yogajñānaṃ ca yājñavalkya viśeṣataḥ || 12-306-65||

MHB 12-306-66

निःसंदिग्धं प्रबुद्धस्त्वं बुध्यमानश्चराचरम् ।
श्रोतुमिच्छामि तज्ज्ञानं घृतं मण्डमयं यथा ॥ १२-३०६-६६॥
niḥsaṃdigdhaṃ prabuddhastvaṃ budhyamānaścarācaram |
śrotumicchāmi tajjñānaṃ ghṛtaṃ maṇḍamayaṃ yathā || 12-306-66||

MHB 12-306-67

याज्ञवल्क्य उवाच ।
कृत्स्नधारिणमेव त्वां मन्ये गन्धर्वसत्तम ।
जिज्ञाससि च मां राजंस्तन्निबोध यथाश्रुतम् ॥ १२-३०६-६७॥
yājñavalkya uvāca |
kṛtsnadhāriṇameva tvāṃ manye gandharvasattama |
jijñāsasi ca māṃ rājaṃstannibodha yathāśrutam || 12-306-67||

MHB 12-306-68

अबुध्यमानां प्रकृतिं बुध्यते पञ्चविंशकः ।
न तु बुध्यति गन्धर्व प्रकृतिः पञ्चविंशकम् ॥ १२-३०६-६८॥
abudhyamānāṃ prakṛtiṃ budhyate pañcaviṃśakaḥ |
na tu budhyati gandharva prakṛtiḥ pañcaviṃśakam || 12-306-68||

MHB 12-306-69

अनेनाप्रतिबोधेन प्रधानं प्रवदन्ति तम् ।
सांख्ययोगाश्च तत्त्वज्ञा यथाश्रुतिनिदर्शनात् ॥ १२-३०६-६९॥
anenāpratibodhena pradhānaṃ pravadanti tam |
sāṃkhyayogāśca tattvajñā yathāśrutinidarśanāt || 12-306-69||

MHB 12-306-70

पश्यंस्तथैवापश्यंश्च पश्यत्यन्यस्तथानघ ।
षड्विंशः पञ्चविंशं च चतुर्विंशं च पश्यति ।
न तु पश्यति पश्यंस्तु यश्चैनमनुपश्यति ॥ १२-३०६-७०॥
paśyaṃstathaivāpaśyaṃśca paśyatyanyastathānagha |
ṣaḍviṃśaḥ pañcaviṃśaṃ ca caturviṃśaṃ ca paśyati |
na tu paśyati paśyaṃstu yaścainamanupaśyati || 12-306-70||

MHB 12-306-71

पञ्चविंशोऽभिमन्येत नान्योऽस्ति परमो मम ।
न चतुर्विंशकोऽग्राह्यो मनुजैर्ज्ञानदर्शिभिः ॥ १२-३०६-७१॥
pañcaviṃśo'bhimanyeta nānyo'sti paramo mama |
na caturviṃśako'grāhyo manujairjñānadarśibhiḥ || 12-306-71||

MHB 12-306-72

मत्स्येवोदकमन्वेति प्रवर्तति प्रवर्तनात् ।
यथैव बुध्यते मत्स्यस्तथैषोऽप्यनुबुध्यते ।
सस्नेहः सहवासाच्च साभिमानश्च नित्यशः ॥ १२-३०६-७२॥
matsyevodakamanveti pravartati pravartanāt |
yathaiva budhyate matsyastathaiṣo'pyanubudhyate |
sasnehaḥ sahavāsācca sābhimānaśca nityaśaḥ || 12-306-72||

MHB 12-306-73

स निमज्जति कालस्य यदैकत्वं न बुध्यते ।
उन्मज्जति हि कालस्य ममत्वेनाभिसंवृतः ॥ १२-३०६-७३॥
sa nimajjati kālasya yadaikatvaṃ na budhyate |
unmajjati hi kālasya mamatvenābhisaṃvṛtaḥ || 12-306-73||

MHB 12-306-74

यदा तु मन्यतेऽन्योऽहमन्य एष इति द्विजः ।
तदा स केवलीभूतः षड्विंशमनुपश्यति ॥ १२-३०६-७४॥
yadā tu manyate'nyo'hamanya eṣa iti dvijaḥ |
tadā sa kevalībhūtaḥ ṣaḍviṃśamanupaśyati || 12-306-74||

MHB 12-306-75

अन्यश्च राजन्नवरस्तथान्यः पञ्चविंशकः ।
तत्स्थत्वादनुपश्यन्ति एक एवेति साधवः ॥ १२-३०६-७५॥
anyaśca rājannavarastathānyaḥ pañcaviṃśakaḥ |
tatsthatvādanupaśyanti eka eveti sādhavaḥ || 12-306-75||

MHB 12-306-76

तेनैतन्नाभिनन्दन्ति पञ्चविंशकमच्युतम् ।
जन्ममृत्युभयाद्भीता योगाः सांख्याश्च काश्यप ।
षड्विंशमनुपश्यन्ति शुचयस्तत्परायणाः ॥ १२-३०६-७६॥
tenaitannābhinandanti pañcaviṃśakamacyutam |
janmamṛtyubhayādbhītā yogāḥ sāṃkhyāśca kāśyapa |
ṣaḍviṃśamanupaśyanti śucayastatparāyaṇāḥ || 12-306-76||

MHB 12-306-77

यदा स केवलीभूतः षड्विंशमनुपश्यति ।
तदा स सर्वविद्विद्वान्न पुनर्जन्म विन्दति ॥ १२-३०६-७७॥
yadā sa kevalībhūtaḥ ṣaḍviṃśamanupaśyati |
tadā sa sarvavidvidvānna punarjanma vindati || 12-306-77||

MHB 12-306-78

एवमप्रतिबुद्धश्च बुध्यमानश्च तेऽनघ ।
बुद्धश्चोक्तो यथातत्त्वं मया श्रुतिनिदर्शनात् ॥ १२-३०६-७८॥
evamapratibuddhaśca budhyamānaśca te'nagha |
buddhaścokto yathātattvaṃ mayā śrutinidarśanāt || 12-306-78||

MHB 12-306-79

पश्यापश्यं योऽनुपश्येत्क्षेमं तत्त्वं च काश्यप ।
केवलाकेवलं चाद्यं पञ्चविंशात्परं च यत् ॥ १२-३०६-७९॥
paśyāpaśyaṃ yo'nupaśyetkṣemaṃ tattvaṃ ca kāśyapa |
kevalākevalaṃ cādyaṃ pañcaviṃśātparaṃ ca yat || 12-306-79||

MHB 12-306-80

विश्वावसुरुवाच ।
तथ्यं शुभं चैतदुक्तं त्वया भोः सम्यक्क्षेम्यं देवताद्यं यथावत् ।
स्वस्त्यक्षयं भवतश्चास्तु नित्यं बुद्ध्या सदा बुद्धियुक्तं नमस्ते ॥ १२-३०६-८०॥
viśvāvasuruvāca |
tathyaṃ śubhaṃ caitaduktaṃ tvayā bhoḥ samyakkṣemyaṃ devatādyaṃ yathāvat |
svastyakṣayaṃ bhavataścāstu nityaṃ buddhyā sadā buddhiyuktaṃ namaste || 12-306-80||

MHB 12-306-81

याज्ञवल्क्य उवाच ।
एवमुक्त्वा संप्रयातो दिवं स विभ्राजन्वै श्रीमता दर्शनेन ।
तुष्टश्च तुष्ट्या परयाभिनन्द्य प्रदक्षिणं मम कृत्वा महात्मा ॥ १२-३०६-८१॥
yājñavalkya uvāca |
evamuktvā saṃprayāto divaṃ sa vibhrājanvai śrīmatā darśanena |
tuṣṭaśca tuṣṭyā parayābhinandya pradakṣiṇaṃ mama kṛtvā mahātmā || 12-306-81||

MHB 12-306-82

ब्रह्मादीनां खेचराणां क्षितौ च ये चाधस्तात्संवसन्ते नरेन्द्र ।
तत्रैव तद्दर्शनं दर्शयन्वै सम्यक्क्षेम्यं ये पथं संश्रिता वै ॥ १२-३०६-८२॥
brahmādīnāṃ khecarāṇāṃ kṣitau ca ye cādhastātsaṃvasante narendra |
tatraiva taddarśanaṃ darśayanvai samyakkṣemyaṃ ye pathaṃ saṃśritā vai || 12-306-82||

MHB 12-306-83

सांख्याः सर्वे सांख्यधर्मे रताश्च तद्वद्योगा योगधर्मे रताश्च ।
ये चाप्यन्ये मोक्षकामा मनुष्यास्तेषामेतद्दर्शनं ज्ञानदृष्टम् ॥ १२-३०६-८३॥
sāṃkhyāḥ sarve sāṃkhyadharme ratāśca tadvadyogā yogadharme ratāśca |
ye cāpyanye mokṣakāmā manuṣyāsteṣāmetaddarśanaṃ jñānadṛṣṭam || 12-306-83||

MHB 12-306-84

ज्ञानान्मोक्षो जायते पूरुषाणां नास्त्यज्ञानादेवमाहुर्नरेन्द्र ।
तस्माज्ज्ञानं तत्त्वतोऽन्वेषितव्यं येनात्मानं मोक्षयेज्जन्ममृत्योः ॥ १२-३०६-८४॥
jñānānmokṣo jāyate pūruṣāṇāṃ nāstyajñānādevamāhurnarendra |
tasmājjñānaṃ tattvato'nveṣitavyaṃ yenātmānaṃ mokṣayejjanmamṛtyoḥ || 12-306-84||

MHB 12-306-85

प्राप्य ज्ञानं ब्राह्मणात्क्षत्रियाद्वा वैश्याच्छूद्रादपि नीचादभीक्ष्णम् ।
श्रद्धातव्यं श्रद्दधानेन नित्यं न श्रद्धिनं जन्ममृत्यू विशेताम् ॥ १२-३०६-८५॥
prāpya jñānaṃ brāhmaṇātkṣatriyādvā vaiśyācchūdrādapi nīcādabhīkṣṇam |
śraddhātavyaṃ śraddadhānena nityaṃ na śraddhinaṃ janmamṛtyū viśetām || 12-306-85||

MHB 12-306-86

सर्वे वर्णा ब्राह्मणा ब्रह्मजाश्च सर्वे नित्यं व्याहरन्ते च ब्रह्म ।
तत्त्वं शास्त्रं ब्रह्मबुद्ध्या ब्रवीमि सर्वं विश्वं ब्रह्म चैतत्समस्तम् ॥ १२-३०६-८६॥
sarve varṇā brāhmaṇā brahmajāśca sarve nityaṃ vyāharante ca brahma |
tattvaṃ śāstraṃ brahmabuddhyā bravīmi sarvaṃ viśvaṃ brahma caitatsamastam || 12-306-86||

MHB 12-306-87

ब्रह्मास्यतो ब्राह्मणाः संप्रसूता बाहुभ्यां वै क्षत्रियाः संप्रसूताः ।
नाभ्यां वैश्याः पादतश्चापि शूद्राः सर्वे वर्णा नान्यथा वेदितव्याः ॥ १२-३०६-८७॥
brahmāsyato brāhmaṇāḥ saṃprasūtā bāhubhyāṃ vai kṣatriyāḥ saṃprasūtāḥ |
nābhyāṃ vaiśyāḥ pādataścāpi śūdrāḥ sarve varṇā nānyathā veditavyāḥ || 12-306-87||

MHB 12-306-88

अज्ञानतः कर्मयोनिं भजन्ते तां तां राजंस्ते यथा यान्त्यभावम् ।
तथा वर्णा ज्ञानहीनाः पतन्ते घोरादज्ञानात्प्राकृतं योनिजालम् ॥ १२-३०६-८८॥
ajñānataḥ karmayoniṃ bhajante tāṃ tāṃ rājaṃste yathā yāntyabhāvam |
tathā varṇā jñānahīnāḥ patante ghorādajñānātprākṛtaṃ yonijālam || 12-306-88||

MHB 12-306-89

तस्माज्ज्ञानं सर्वतो मार्गितव्यं सर्वत्रस्थं चैतदुक्तं मया ते ।
तस्थौ ब्रह्मा तस्थिवांश्चापरो यस्तस्मै नित्यं मोक्षमाहुर्द्विजेन्द्राः ॥ १२-३०६-८९॥
tasmājjñānaṃ sarvato mārgitavyaṃ sarvatrasthaṃ caitaduktaṃ mayā te |
tasthau brahmā tasthivāṃścāparo yastasmai nityaṃ mokṣamāhurdvijendrāḥ || 12-306-89||

MHB 12-306-90

यत्ते पृष्टं तन्मया चोपदिष्टं याथातथ्यं तद्विशोको भवस्व ।
राजन्गच्छस्वैतदर्थस्य पारं सम्यक्प्रोक्तं स्वस्ति तेऽस्त्वत्र नित्यम् ॥ १२-३०६-९०॥
yatte pṛṣṭaṃ tanmayā copadiṣṭaṃ yāthātathyaṃ tadviśoko bhavasva |
rājangacchasvaitadarthasya pāraṃ samyakproktaṃ svasti te'stvatra nityam || 12-306-90||

MHB 12-306-91

भीष्म उवाच ।
स एवमनुशास्तस्तु याज्ञवल्क्येन धीमता ।
प्रीतिमानभवद्राजा मिथिलाधिपतिस्तदा ॥ १२-३०६-९१॥
bhīṣma uvāca |
sa evamanuśāstastu yājñavalkyena dhīmatā |
prītimānabhavadrājā mithilādhipatistadā || 12-306-91||

MHB 12-306-92

गते मुनिवरे तस्मिन्कृते चापि प्रदक्षिणे ।
दैवरातिर्नरपतिरासीनस्तत्र मोक्षवित् ॥ १२-३०६-९२॥
gate munivare tasminkṛte cāpi pradakṣiṇe |
daivarātirnarapatirāsīnastatra mokṣavit || 12-306-92||

MHB 12-306-93

गोकोटिं स्पर्शयामास हिरण्यस्य तथैव च ।
रत्नाञ्जलिमथैकं च ब्राह्मणेभ्यो ददौ तदा ॥ १२-३०६-९३॥
gokoṭiṃ sparśayāmāsa hiraṇyasya tathaiva ca |
ratnāñjalimathaikaṃ ca brāhmaṇebhyo dadau tadā || 12-306-93||

MHB 12-306-94

विदेहराज्यं च तथा प्रतिष्ठाप्य सुतस्य वै ।
यतिधर्ममुपासंश्चाप्यवसन्मिथिलाधिपः ॥ १२-३०६-९४॥
videharājyaṃ ca tathā pratiṣṭhāpya sutasya vai |
yatidharmamupāsaṃścāpyavasanmithilādhipaḥ || 12-306-94||

MHB 12-306-95

सांख्यज्ञानमधीयानो योगशास्त्रं च कृत्स्नशः ।
धर्माधर्मौ च राजेन्द्र प्राकृतं परिगर्हयन् ॥ १२-३०६-९५॥
sāṃkhyajñānamadhīyāno yogaśāstraṃ ca kṛtsnaśaḥ |
dharmādharmau ca rājendra prākṛtaṃ parigarhayan || 12-306-95||

MHB 12-306-96

अनन्तमिति कृत्वा स नित्यं केवलमेव च ।
धर्माधर्मौ पुण्यपापे सत्यासत्ये तथैव च ॥ १२-३०६-९६॥
anantamiti kṛtvā sa nityaṃ kevalameva ca |
dharmādharmau puṇyapāpe satyāsatye tathaiva ca || 12-306-96||

MHB 12-306-97

जन्ममृत्यू च राजेन्द्र प्राकृतं तदचिन्तयत् ।
ब्रह्माव्यक्तस्य कर्मेदमिति नित्यं नराधिप ॥ १२-३०६-९७॥
janmamṛtyū ca rājendra prākṛtaṃ tadacintayat |
brahmāvyaktasya karmedamiti nityaṃ narādhipa || 12-306-97||

MHB 12-306-98

पश्यन्ति योगाः सांख्याश्च स्वशास्त्रकृतलक्षणाः ।
इष्टानिष्टवियुक्तं हि तस्थौ ब्रह्म परात्परम् ।
नित्यं तमाहुर्विद्वांसः शुचिस्तस्माच्छुचिर्भव ॥ १२-३०६-९८॥
paśyanti yogāḥ sāṃkhyāśca svaśāstrakṛtalakṣaṇāḥ |
iṣṭāniṣṭaviyuktaṃ hi tasthau brahma parātparam |
nityaṃ tamāhurvidvāṃsaḥ śucistasmācchucirbhava || 12-306-98||

MHB 12-306-99

दीयते यच्च लभते दत्तं यच्चानुमन्यते ।
ददाति च नरश्रेष्ठ प्रतिगृह्णाति यच्च ह ।
ददात्यव्यक्तमेवैतत्प्रतिगृह्णाति तच्च वै ॥ १२-३०६-९९॥
dīyate yacca labhate dattaṃ yaccānumanyate |
dadāti ca naraśreṣṭha pratigṛhṇāti yacca ha |
dadātyavyaktamevaitatpratigṛhṇāti tacca vai || 12-306-99||

MHB 12-306-100

आत्मा ह्येवात्मनो ह्येकः कोऽन्यस्त्वत्तोऽधिको भवेत् ।
एवं मन्यस्व सततमन्यथा मा विचिन्तय ॥ १२-३०६-१००॥
ātmā hyevātmano hyekaḥ ko'nyastvatto'dhiko bhavet |
evaṃ manyasva satatamanyathā mā vicintaya || 12-306-100||

MHB 12-306-101

यस्याव्यक्तं न विदितं सगुणं निर्गुणं पुनः ।
तेन तीर्थानि यज्ञाश्च सेवितव्याविपश्चिता ॥ १२-३०६-१०१॥
yasyāvyaktaṃ na viditaṃ saguṇaṃ nirguṇaṃ punaḥ |
tena tīrthāni yajñāśca sevitavyāvipaścitā || 12-306-101||

MHB 12-306-102

न स्वाध्यायैस्तपोभिर्वा यज्ञैर्वा कुरुनन्दन ।
लभतेऽव्यक्तसंस्थानं ज्ञात्वाव्यक्तं महीपते ॥ १२-३०६-१०२॥
na svādhyāyaistapobhirvā yajñairvā kurunandana |
labhate'vyaktasaṃsthānaṃ jñātvāvyaktaṃ mahīpate || 12-306-102||

MHB 12-306-103

तथैव महतः स्थानमाहंकारिकमेव च ।
अहंकारात्परं चापि स्थानानि समवाप्नुयात् ॥ १२-३०६-१०३॥
tathaiva mahataḥ sthānamāhaṃkārikameva ca |
ahaṃkārātparaṃ cāpi sthānāni samavāpnuyāt || 12-306-103||

MHB 12-306-104

ये त्वव्यक्तात्परं नित्यं जानते शास्त्रतत्पराः ।
जन्ममृत्युवियुक्तं च वियुक्तं सदसच्च यत् ॥ १२-३०६-१०४॥
ye tvavyaktātparaṃ nityaṃ jānate śāstratatparāḥ |
janmamṛtyuviyuktaṃ ca viyuktaṃ sadasacca yat || 12-306-104||

MHB 12-306-105

एतन्मयाप्तं जनकात्पुरस्तात्तेनापि चाप्तं नृप याज्ञवल्क्यात् ।
ज्ञानं विशिष्टं न तथा हि यज्ञा ज्ञानेन दुर्गं तरते न यज्ञैः ॥ १२-३०६-१०५॥
etanmayāptaṃ janakātpurastāttenāpi cāptaṃ nṛpa yājñavalkyāt |
jñānaṃ viśiṣṭaṃ na tathā hi yajñā jñānena durgaṃ tarate na yajñaiḥ || 12-306-105||

MHB 12-306-106

दुर्गं जन्म निधनं चापि राजन्न भूतिकं ज्ञानविदो वदन्ति ।
यज्ञैस्तपोभिर्नियमैर्व्रतैश्च दिवं समासाद्य पतन्ति भूमौ ॥ १२-३०६-१०६॥
durgaṃ janma nidhanaṃ cāpi rājanna bhūtikaṃ jñānavido vadanti |
yajñaistapobhirniyamairvrataiśca divaṃ samāsādya patanti bhūmau || 12-306-106||

MHB 12-306-107

तस्मादुपासस्व परं महच्छुचि शिवं विमोक्षं विमलं पवित्रम् ।
क्षेत्रज्ञवित्पार्थिव ज्ञानयज्ञमुपास्य वै तत्त्वमृषिर्भविष्यसि ॥ १२-३०६-१०७॥
tasmādupāsasva paraṃ mahacchuci śivaṃ vimokṣaṃ vimalaṃ pavitram |
kṣetrajñavitpārthiva jñānayajñamupāsya vai tattvamṛṣirbhaviṣyasi || 12-306-107||

MHB 12-306-108

उपनिषदमुपाकरोत्तदा वै जनकनृपस्य पुरा हि याज्ञवल्क्यः ।
यदुपगणितशाश्वताव्ययं तच्छुभममृतत्वमशोकमृच्छतीति ॥ १२-३०६-१०८॥
upaniṣadamupākarottadā vai janakanṛpasya purā hi yājñavalkyaḥ |
yadupagaṇitaśāśvatāvyayaṃ tacchubhamamṛtatvamaśokamṛcchatīti || 12-306-108||

Adhyaya: 307/353 (14)

MHB 12-307-1

युधिष्ठिर उवाच ।
ऐश्वर्यं वा महत्प्राप्य धनं वा भरतर्षभ ।
दीर्घमायुरवाप्याथ कथं मृत्युमतिक्रमेत् ॥ १२-३०७-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
aiśvaryaṃ vā mahatprāpya dhanaṃ vā bharatarṣabha |
dīrghamāyuravāpyātha kathaṃ mṛtyumatikramet || 12-307-1||

MHB 12-307-2

तपसा वा सुमहता कर्मणा वा श्रुतेन वा ।
रसायनप्रयोगैर्वा कैर्नोपैति जरान्तकौ ॥ १२-३०७-२॥
tapasā vā sumahatā karmaṇā vā śrutena vā |
rasāyanaprayogairvā kairnopaiti jarāntakau || 12-307-2||

MHB 12-307-3

भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
भिक्षोः पञ्चशिखस्येह संवादं जनकस्य च ॥ १२-३०७-३॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
bhikṣoḥ pañcaśikhasyeha saṃvādaṃ janakasya ca || 12-307-3||

MHB 12-307-4

वैदेहो जनको राजा महर्षिं वेदवित्तमम् ।
पर्यपृच्छत्पञ्चशिखं छिन्नधर्मार्थसंशयम् ॥ १२-३०७-४॥
vaideho janako rājā maharṣiṃ vedavittamam |
paryapṛcchatpañcaśikhaṃ chinnadharmārthasaṃśayam || 12-307-4||

MHB 12-307-5

केन वृत्तेन भगवन्नतिक्रामेज्जरान्तकौ ।
तपसा वाथ बुद्ध्या वा कर्मणा वा श्रुतेन वा ॥ १२-३०७-५॥
kena vṛttena bhagavannatikrāmejjarāntakau |
tapasā vātha buddhyā vā karmaṇā vā śrutena vā || 12-307-5||

MHB 12-307-6

एवमुक्तः स वैदेहं प्रत्युवाच परोक्षवित् ।
निवृत्तिर्नैतयोरस्ति नानिवृत्तिः कथंचन ॥ १२-३०७-६॥
evamuktaḥ sa vaidehaṃ pratyuvāca parokṣavit |
nivṛttirnaitayorasti nānivṛttiḥ kathaṃcana || 12-307-6||

MHB 12-307-7

न ह्यहानि निवर्तन्ते न मासा न पुनः क्षपाः ।
सोऽयं प्रपद्यतेऽध्वानं चिराय ध्रुवमध्रुवः ॥ १२-३०७-७॥
na hyahāni nivartante na māsā na punaḥ kṣapāḥ |
so'yaṃ prapadyate'dhvānaṃ cirāya dhruvamadhruvaḥ || 12-307-7||

MHB 12-307-8

सर्वभूतसमुच्छेदः स्रोतसेवोह्यते सदा ।
उह्यमानं निमज्जन्तमप्लवे कालसागरे ।
जरामृत्युमहाग्राहे न कश्चिदभिपद्यते ॥ १२-३०७-८॥
sarvabhūtasamucchedaḥ srotasevohyate sadā |
uhyamānaṃ nimajjantamaplave kālasāgare |
jarāmṛtyumahāgrāhe na kaścidabhipadyate || 12-307-8||

MHB 12-307-9

नैवास्य भविता कश्चिन्नासौ भवति कस्यचित् ।
पथि संगतमेवेदं दारैरन्यैश्च बन्धुभिः ।
नायमत्यन्तसंवासो लब्धपूर्वो हि केनचित् ॥ १२-३०७-९॥
naivāsya bhavitā kaścinnāsau bhavati kasyacit |
pathi saṃgatamevedaṃ dārairanyaiśca bandhubhiḥ |
nāyamatyantasaṃvāso labdhapūrvo hi kenacit || 12-307-9||

MHB 12-307-10

क्षिप्यन्ते तेन तेनैव निष्टनन्तः पुनः पुनः ।
कालेन जाता जाता हि वायुनेवाभ्रसंचयाः ॥ १२-३०७-१०॥
kṣipyante tena tenaiva niṣṭanantaḥ punaḥ punaḥ |
kālena jātā jātā hi vāyunevābhrasaṃcayāḥ || 12-307-10||

MHB 12-307-11

जरामृत्यू हि भूतानां खादितारौ वृकाविव ।
बलिनां दुर्बलानां च ह्रस्वानां महतामपि ॥ १२-३०७-११॥
jarāmṛtyū hi bhūtānāṃ khāditārau vṛkāviva |
balināṃ durbalānāṃ ca hrasvānāṃ mahatāmapi || 12-307-11||

MHB 12-307-12

एवंभूतेषु भूतेषु नित्यभूताध्रुवेषु च ।
कथं हृष्येत जातेषु मृतेषु च कथं ज्वरेत् ॥ १२-३०७-१२॥
evaṃbhūteṣu bhūteṣu nityabhūtādhruveṣu ca |
kathaṃ hṛṣyeta jāteṣu mṛteṣu ca kathaṃ jvaret || 12-307-12||

MHB 12-307-13

कुतोऽहमागतः कोऽस्मि क्व गमिष्यामि कस्य वा ।
कस्मिन्स्थितः क्व भविता कस्मात्किमनुशोचसि ॥ १२-३०७-१३॥
kuto'hamāgataḥ ko'smi kva gamiṣyāmi kasya vā |
kasminsthitaḥ kva bhavitā kasmātkimanuśocasi || 12-307-13||

MHB 12-307-14

द्रष्टा स्वर्गस्य न ह्यस्ति तथैव नरकस्य च ।
आगमांस्त्वनतिक्रम्य दद्याच्चैव यजेत च ॥ १२-३०७-१४॥
draṣṭā svargasya na hyasti tathaiva narakasya ca |
āgamāṃstvanatikramya dadyāccaiva yajeta ca || 12-307-14||

Adhyaya: 308/353 (191)

MHB 12-308-1

युधिष्ठिर उवाच ।
अपरित्यज्य गार्हस्थ्यं कुरुराजर्षिसत्तम ।
कः प्राप्तो विनयं बुद्ध्या मोक्षतत्त्वं वदस्व मे ॥ १२-३०८-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
aparityajya gārhasthyaṃ kururājarṣisattama |
kaḥ prāpto vinayaṃ buddhyā mokṣatattvaṃ vadasva me || 12-308-1||

MHB 12-308-2

संन्यस्यते यथात्मायं संन्यस्तात्मा यथा च यः ।
परं मोक्षस्य यच्चापि तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-३०८-२॥
saṃnyasyate yathātmāyaṃ saṃnyastātmā yathā ca yaḥ |
paraṃ mokṣasya yaccāpi tanme brūhi pitāmaha || 12-308-2||

MHB 12-308-3

भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
जनकस्य च संवादं सुलभायाश्च भारत ॥ १२-३०८-३॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
janakasya ca saṃvādaṃ sulabhāyāśca bhārata || 12-308-3||

MHB 12-308-4

संन्यासफलिकः कश्चिद्बभूव नृपतिः पुरा ।
मैथिलो जनको नाम धर्मध्वज इति श्रुतः ॥ १२-३०८-४॥
saṃnyāsaphalikaḥ kaścidbabhūva nṛpatiḥ purā |
maithilo janako nāma dharmadhvaja iti śrutaḥ || 12-308-4||

MHB 12-308-5

स वेदे मोक्षशास्त्रे च स्वे च शास्त्रे कृतागमः ।
इन्द्रियाणि समाधाय शशास वसुधामिमाम् ॥ १२-३०८-५॥
sa vede mokṣaśāstre ca sve ca śāstre kṛtāgamaḥ |
indriyāṇi samādhāya śaśāsa vasudhāmimām || 12-308-5||

MHB 12-308-6

तस्य वेदविदः प्राज्ञाः श्रुत्वा तां साधुवृत्तताम् ।
लोकेषु स्पृहयन्त्यन्ये पुरुषाः पुरुषेश्वर ॥ १२-३०८-६॥
tasya vedavidaḥ prājñāḥ śrutvā tāṃ sādhuvṛttatām |
lokeṣu spṛhayantyanye puruṣāḥ puruṣeśvara || 12-308-6||

MHB 12-308-7

अथ धर्मयुगे तस्मिन्योगधर्ममनुष्ठिता ।
महीमनुचचारैका सुलभा नाम भिक्षुकी ॥ १२-३०८-७॥
atha dharmayuge tasminyogadharmamanuṣṭhitā |
mahīmanucacāraikā sulabhā nāma bhikṣukī || 12-308-7||

MHB 12-308-8

तया जगदिदं सर्वमटन्त्या मिथिलेश्वरः ।
तत्र तत्र श्रुतो मोक्षे कथ्यमानस्त्रिदण्डिभिः ॥ १२-३०८-८॥
tayā jagadidaṃ sarvamaṭantyā mithileśvaraḥ |
tatra tatra śruto mokṣe kathyamānastridaṇḍibhiḥ || 12-308-8||

MHB 12-308-9

सा सुसूक्ष्मां कथां श्रुत्वा तथ्यं नेति ससंशया ।
दर्शने जातसंकल्पा जनकस्य बभूव ह ॥ १२-३०८-९॥
sā susūkṣmāṃ kathāṃ śrutvā tathyaṃ neti sasaṃśayā |
darśane jātasaṃkalpā janakasya babhūva ha || 12-308-9||

MHB 12-308-10

ततः सा विप्रहायाथ पूर्वरूपं हि योगतः ।
अबिभ्रदनवद्याङ्गी रूपमन्यदनुत्तमम् ॥ १२-३०८-१०॥
tataḥ sā viprahāyātha pūrvarūpaṃ hi yogataḥ |
abibhradanavadyāṅgī rūpamanyadanuttamam || 12-308-10||

MHB 12-308-11

चक्षुर्निमेषमात्रेण लघ्वस्त्रगतिगामिनी ।
विदेहानां पुरीं सुभ्रूर्जगाम कमलेक्षणा ॥ १२-३०८-११॥
cakṣurnimeṣamātreṇa laghvastragatigāminī |
videhānāṃ purīṃ subhrūrjagāma kamalekṣaṇā || 12-308-11||

MHB 12-308-12

सा प्राप्य मिथिलां रम्यां समृद्धजनसंकुलाम् ।
भैक्षचर्यापदेशेन ददर्श मिथिलेश्वरम् ॥ १२-३०८-१२॥
sā prāpya mithilāṃ ramyāṃ samṛddhajanasaṃkulām |
bhaikṣacaryāpadeśena dadarśa mithileśvaram || 12-308-12||

MHB 12-308-13

राजा तस्याः परं दृष्ट्वा सौकुमार्यं वपुस्तथा ।
केयं कस्य कुतो वेति बभूवागतविस्मयः ॥ १२-३०८-१३॥
rājā tasyāḥ paraṃ dṛṣṭvā saukumāryaṃ vapustathā |
keyaṃ kasya kuto veti babhūvāgatavismayaḥ || 12-308-13||

MHB 12-308-14

ततोऽस्याः स्वागतं कृत्वा व्यादिश्य च वरासनम् ।
पूजितां पादशौचेन वरान्नेनाप्यतर्पयत् ॥ १२-३०८-१४॥
tato'syāḥ svāgataṃ kṛtvā vyādiśya ca varāsanam |
pūjitāṃ pādaśaucena varānnenāpyatarpayat || 12-308-14||

MHB 12-308-15

अथ भुक्तवती प्रीता राजानं मन्त्रिभिर्वृतम् ।
सर्वभाष्यविदां मध्ये चोदयामास भिक्षुकी ॥ १२-३०८-१५॥
atha bhuktavatī prītā rājānaṃ mantribhirvṛtam |
sarvabhāṣyavidāṃ madhye codayāmāsa bhikṣukī || 12-308-15||

MHB 12-308-16

सुलभा त्वस्य धर्मेषु मुक्तो नेति ससंशया ।
सत्त्वं सत्त्वेन योगज्ञा प्रविवेश महीपते ॥ १२-३०८-१६॥
sulabhā tvasya dharmeṣu mukto neti sasaṃśayā |
sattvaṃ sattvena yogajñā praviveśa mahīpate || 12-308-16||

MHB 12-308-17

नेत्राभ्यां नेत्रयोरस्य रश्मीन्संयोज्य रश्मिभिः ।
सा स्म संचोदयिष्यन्तं योगबन्धैर्बबन्ध ह ॥ १२-३०८-१७॥
netrābhyāṃ netrayorasya raśmīnsaṃyojya raśmibhiḥ |
sā sma saṃcodayiṣyantaṃ yogabandhairbabandha ha || 12-308-17||

MHB 12-308-18

जनकोऽप्युत्स्मयन्राजा भावमस्या विशेषयन् ।
प्रतिजग्राह भावेन भावमस्या नृपोत्तमः ॥ १२-३०८-१८॥
janako'pyutsmayanrājā bhāvamasyā viśeṣayan |
pratijagrāha bhāvena bhāvamasyā nṛpottamaḥ || 12-308-18||

MHB 12-308-19

तदेकस्मिन्नधिष्ठाने संवादः श्रूयतामयम् ।
छत्रादिषु विमुक्तस्य मुक्तायाश्च त्रिदण्डके ॥ १२-३०८-१९॥
tadekasminnadhiṣṭhāne saṃvādaḥ śrūyatāmayam |
chatrādiṣu vimuktasya muktāyāśca tridaṇḍake || 12-308-19||

MHB 12-308-20

भगवत्याः क्व चर्येयं कृता क्व च गमिष्यसि ।
कस्य च त्वं कुतो वेति पप्रच्छैनां महीपतिः ॥ १२-३०८-२०॥
bhagavatyāḥ kva caryeyaṃ kṛtā kva ca gamiṣyasi |
kasya ca tvaṃ kuto veti papracchaināṃ mahīpatiḥ || 12-308-20||

MHB 12-308-21

श्रुते वयसि जातौ च सद्भावो नाधिगम्यते ।
एष्वर्थेषूत्तरं तस्मात्प्रवेद्यं सत्समागमे ॥ १२-३०८-२१॥
śrute vayasi jātau ca sadbhāvo nādhigamyate |
eṣvartheṣūttaraṃ tasmātpravedyaṃ satsamāgame || 12-308-21||

MHB 12-308-22

छत्रादिषु विशेषेषु मुक्तं मां विद्धि सर्वशः ।
स त्वां संमन्तुमिच्छामि मानार्हासि मता हि मे ॥ १२-३०८-२२॥
chatrādiṣu viśeṣeṣu muktaṃ māṃ viddhi sarvaśaḥ |
sa tvāṃ saṃmantumicchāmi mānārhāsi matā hi me || 12-308-22||

MHB 12-308-23

यस्माच्चैतन्मया प्राप्तं ज्ञानं वैशेषिकं पुरा ।
यस्य नान्यः प्रवक्तास्ति मोक्षे तमपि मे शृणु ॥ १२-३०८-२३॥
yasmāccaitanmayā prāptaṃ jñānaṃ vaiśeṣikaṃ purā |
yasya nānyaḥ pravaktāsti mokṣe tamapi me śṛṇu || 12-308-23||

MHB 12-308-24

पाराशर्यसगोत्रस्य वृद्धस्य सुमहात्मनः ।
भिक्षोः पञ्चशिखस्याहं शिष्यः परमसंमतः ॥ १२-३०८-२४॥
pārāśaryasagotrasya vṛddhasya sumahātmanaḥ |
bhikṣoḥ pañcaśikhasyāhaṃ śiṣyaḥ paramasaṃmataḥ || 12-308-24||

MHB 12-308-25

सांख्यज्ञाने तथा योगे महीपालविधौ तथा ।
त्रिविधे मोक्षधर्मेऽस्मिन्गताध्वा छिन्नसंशयः ॥ १२-३०८-२५॥
sāṃkhyajñāne tathā yoge mahīpālavidhau tathā |
trividhe mokṣadharme'smingatādhvā chinnasaṃśayaḥ || 12-308-25||

MHB 12-308-26

स यथाशास्त्रदृष्टेन मार्गेणेह परिव्रजन् ।
वार्षिकांश्चतुरो मासान्पुरा मयि सुखोषितः ॥ १२-३०८-२६॥
sa yathāśāstradṛṣṭena mārgeṇeha parivrajan |
vārṣikāṃścaturo māsānpurā mayi sukhoṣitaḥ || 12-308-26||

MHB 12-308-27

तेनाहं सांख्यमुख्येन सुदृष्टार्थेन तत्त्वतः ।
श्रावितस्त्रिविधं मोक्षं न च राज्याद्विचालितः ॥ १२-३०८-२७॥
tenāhaṃ sāṃkhyamukhyena sudṛṣṭārthena tattvataḥ |
śrāvitastrividhaṃ mokṣaṃ na ca rājyādvicālitaḥ || 12-308-27||

MHB 12-308-28

सोऽहं तामखिलां वृत्तिं त्रिविधां मोक्षसंहिताम् ।
मुक्तरागश्चराम्येकः पदे परमके स्थितः ॥ १२-३०८-२८॥
so'haṃ tāmakhilāṃ vṛttiṃ trividhāṃ mokṣasaṃhitām |
muktarāgaścarāmyekaḥ pade paramake sthitaḥ || 12-308-28||

MHB 12-308-29

वैराग्यं पुनरेतस्य मोक्षस्य परमो विधिः ।
ज्ञानादेव च वैराग्यं जायते येन मुच्यते ॥ १२-३०८-२९॥
vairāgyaṃ punaretasya mokṣasya paramo vidhiḥ |
jñānādeva ca vairāgyaṃ jāyate yena mucyate || 12-308-29||

MHB 12-308-30

ज्ञानेन कुरुते यत्नं यत्नेन प्राप्यते महत् ।
महद्द्वंद्वप्रमोक्षाय सा सिद्धिर्या वयोतिगा ॥ १२-३०८-३०॥
jñānena kurute yatnaṃ yatnena prāpyate mahat |
mahaddvaṃdvapramokṣāya sā siddhiryā vayotigā || 12-308-30||

MHB 12-308-31

सेयं परमिका बुद्धिः प्राप्ता निर्द्वंद्वता मया ।
इहैव गतमोहेन चरता मुक्तसङ्गिना ॥ १२-३०८-३१॥
seyaṃ paramikā buddhiḥ prāptā nirdvaṃdvatā mayā |
ihaiva gatamohena caratā muktasaṅginā || 12-308-31||

MHB 12-308-32

यथा क्षेत्रं मृदूभूतमद्भिराप्लावितं तथा ।
जनयत्यङ्कुरं कर्म नृणां तद्वत्पुनर्भवम् ॥ १२-३०८-३२॥
yathā kṣetraṃ mṛdūbhūtamadbhirāplāvitaṃ tathā |
janayatyaṅkuraṃ karma nṛṇāṃ tadvatpunarbhavam || 12-308-32||

MHB 12-308-33

यथा चोत्तापितं बीजं कपाले यत्र तत्र वा ।
प्राप्याप्यङ्कुरहेतुत्वमबीजत्वान्न जायते ॥ १२-३०८-३३॥
yathā cottāpitaṃ bījaṃ kapāle yatra tatra vā |
prāpyāpyaṅkurahetutvamabījatvānna jāyate || 12-308-33||

MHB 12-308-34

तद्वद्भगवता तेन शिखाप्रोक्तेन भिक्षुणा ।
ज्ञानं कृतमबीजं मे विषयेषु न जायते ॥ १२-३०८-३४॥
tadvadbhagavatā tena śikhāproktena bhikṣuṇā |
jñānaṃ kṛtamabījaṃ me viṣayeṣu na jāyate || 12-308-34||

MHB 12-308-35

नाभिषज्जति कस्मिंश्चिन्नानर्थे न परिग्रहे ।
नाभिरज्यति चैतेषु व्यर्थत्वाद्रागदोषयोः ॥ १२-३०८-३५॥
nābhiṣajjati kasmiṃścinnānarthe na parigrahe |
nābhirajyati caiteṣu vyarthatvādrāgadoṣayoḥ || 12-308-35||

MHB 12-308-36

यश्च मे दक्षिणं बाहुं चन्दनेन समुक्षयेत् ।
सव्यं वास्या च यस्तक्षेत्समावेतावुभौ मम ॥ १२-३०८-३६॥
yaśca me dakṣiṇaṃ bāhuṃ candanena samukṣayet |
savyaṃ vāsyā ca yastakṣetsamāvetāvubhau mama || 12-308-36||

MHB 12-308-37

सुखी सोऽहमवाप्तार्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।
मुक्तसङ्गः स्थितो राज्ये विशिष्टोऽन्यैस्त्रिदण्डिभिः ॥ १२-३०८-३७॥
sukhī so'hamavāptārthaḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ |
muktasaṅgaḥ sthito rājye viśiṣṭo'nyaistridaṇḍibhiḥ || 12-308-37||

MHB 12-308-38

मोक्षे हि त्रिविधा निष्ठा दृष्टा पूर्वैर्महर्षिभिः ।
ज्ञानं लोकोत्तरं यच्च सर्वत्यागश्च कर्मणाम् ॥ १२-३०८-३८॥
mokṣe hi trividhā niṣṭhā dṛṣṭā pūrvairmaharṣibhiḥ |
jñānaṃ lokottaraṃ yacca sarvatyāgaśca karmaṇām || 12-308-38||

MHB 12-308-39

ज्ञाननिष्ठां वदन्त्येके मोक्षशास्त्रविदो जनाः ।
कर्मनिष्ठां तथैवान्ये यतयः सूक्ष्मदर्शिनः ॥ १२-३०८-३९॥
jñānaniṣṭhāṃ vadantyeke mokṣaśāstravido janāḥ |
karmaniṣṭhāṃ tathaivānye yatayaḥ sūkṣmadarśinaḥ || 12-308-39||

MHB 12-308-40

प्रहायोभयमप्येतज्ज्ञानं कर्म च केवलम् ।
तृतीयेयं समाख्याता निष्ठा तेन महात्मना ॥ १२-३०८-४०॥
prahāyobhayamapyetajjñānaṃ karma ca kevalam |
tṛtīyeyaṃ samākhyātā niṣṭhā tena mahātmanā || 12-308-40||

MHB 12-308-41

यमे च नियमे चैव द्वेषे कामे परिग्रहे ।
माने दम्भे तथा स्नेहे सदृशास्ते कुटुम्बिभिः ॥ १२-३०८-४१॥
yame ca niyame caiva dveṣe kāme parigrahe |
māne dambhe tathā snehe sadṛśāste kuṭumbibhiḥ || 12-308-41||

MHB 12-308-42

त्रिदण्डादिषु यद्यस्ति मोक्षो ज्ञानेन केनचित् ।
छत्रादिषु कथं न स्यात्तुल्यहेतौ परिग्रहे ॥ १२-३०८-४२॥
tridaṇḍādiṣu yadyasti mokṣo jñānena kenacit |
chatrādiṣu kathaṃ na syāttulyahetau parigrahe || 12-308-42||

MHB 12-308-43

येन येन हि यस्यार्थः कारणेनेह कस्यचित् ।
तत्तदालम्बते द्रव्यं सर्वः स्वे स्वे परिग्रहे ॥ १२-३०८-४३॥
yena yena hi yasyārthaḥ kāraṇeneha kasyacit |
tattadālambate dravyaṃ sarvaḥ sve sve parigrahe || 12-308-43||

MHB 12-308-44

दोषदर्शी तु गार्हस्थ्ये यो व्रजत्याश्रमान्तरम् ।
उत्सृजन्परिगृह्णंश्च सोऽपि सङ्गान्न मुच्यते ॥ १२-३०८-४४॥
doṣadarśī tu gārhasthye yo vrajatyāśramāntaram |
utsṛjanparigṛhṇaṃśca so'pi saṅgānna mucyate || 12-308-44||

MHB 12-308-45

आधिपत्ये तथा तुल्ये निग्रहानुग्रहात्मनि ।
राजर्षिभिक्षुकाचार्या मुच्यन्ते केन हेतुना ॥ १२-३०८-४५॥
ādhipatye tathā tulye nigrahānugrahātmani |
rājarṣibhikṣukācāryā mucyante kena hetunā || 12-308-45||

MHB 12-308-46

अथ सत्याधिपत्येऽपि ज्ञानेनैवेह केवलम् ।
मुच्यन्ते किं न मुच्यन्ते पदे परमके स्थिताः ॥ १२-३०८-४६॥
atha satyādhipatye'pi jñānenaiveha kevalam |
mucyante kiṃ na mucyante pade paramake sthitāḥ || 12-308-46||

MHB 12-308-47

काषायधारणं मौण्ड्यं त्रिविष्टब्धः कमण्डलुः ।
लिङ्गान्यत्यर्थमेतानि न मोक्षायेति मे मतिः ॥ १२-३०८-४७॥
kāṣāyadhāraṇaṃ mauṇḍyaṃ triviṣṭabdhaḥ kamaṇḍaluḥ |
liṅgānyatyarthametāni na mokṣāyeti me matiḥ || 12-308-47||

MHB 12-308-48

यदि सत्यपि लिङ्गेऽस्मिञ्ज्ञानमेवात्र कारणम् ।
निर्मोक्षायेह दुःखस्य लिङ्गमात्रं निरर्थकम् ॥ १२-३०८-४८॥
yadi satyapi liṅge'smiñjñānamevātra kāraṇam |
nirmokṣāyeha duḥkhasya liṅgamātraṃ nirarthakam || 12-308-48||

MHB 12-308-49

अथ वा दुःखशैथिल्यं वीक्ष्य लिङ्गे कृता मतिः ।
किं तदेवार्थसामान्यं छत्रादिषु न लक्ष्यते ॥ १२-३०८-४९॥
atha vā duḥkhaśaithilyaṃ vīkṣya liṅge kṛtā matiḥ |
kiṃ tadevārthasāmānyaṃ chatrādiṣu na lakṣyate || 12-308-49||

MHB 12-308-50

आकिंचन्ये न मोक्षोऽस्ति कैंचन्ये नास्ति बन्धनम् ।
कैंचन्ये चेतरे चैव जन्तुर्ज्ञानेन मुच्यते ॥ १२-३०८-५०॥
ākiṃcanye na mokṣo'sti kaiṃcanye nāsti bandhanam |
kaiṃcanye cetare caiva janturjñānena mucyate || 12-308-50||

MHB 12-308-51

तस्माद्धर्मार्थकामेषु तथा राज्यपरिग्रहे ।
बन्धनायतनेष्वेषु विद्ध्यबन्धे पदे स्थितम् ॥ १२-३०८-५१॥
tasmāddharmārthakāmeṣu tathā rājyaparigrahe |
bandhanāyataneṣveṣu viddhyabandhe pade sthitam || 12-308-51||

MHB 12-308-52

राज्यैश्वर्यमयः पाशः स्नेहायतनबन्धनः ।
मोक्षाश्मनिशितेनेह छिन्नस्त्यागासिना मया ॥ १२-३०८-५२॥
rājyaiśvaryamayaḥ pāśaḥ snehāyatanabandhanaḥ |
mokṣāśmaniśiteneha chinnastyāgāsinā mayā || 12-308-52||

MHB 12-308-53

सोऽहमेवंगतो मुक्तो जातास्थस्त्वयि भिक्षुकि ।
अयथार्थो हि ते वर्णो वक्ष्यामि शृणु तन्मम ॥ १२-३०८-५३॥
so'hamevaṃgato mukto jātāsthastvayi bhikṣuki |
ayathārtho hi te varṇo vakṣyāmi śṛṇu tanmama || 12-308-53||

MHB 12-308-54

सौकुमार्यं तथा रूपं वपुरग्र्यं तथा वयः ।
तवैतानि समस्तानि नियमश्चेति संशयः ॥ १२-३०८-५४॥
saukumāryaṃ tathā rūpaṃ vapuragryaṃ tathā vayaḥ |
tavaitāni samastāni niyamaśceti saṃśayaḥ || 12-308-54||

MHB 12-308-55

यच्चाप्यननुरूपं ते लिङ्गस्यास्य विचेष्टितम् ।
मुक्तोऽयं स्यान्न वेत्यस्माद्धर्षितो मत्परिग्रहः ॥ १२-३०८-५५॥
yaccāpyananurūpaṃ te liṅgasyāsya viceṣṭitam |
mukto'yaṃ syānna vetyasmāddharṣito matparigrahaḥ || 12-308-55||

MHB 12-308-56

न च कामसमायुक्ते मुक्तेऽप्यस्ति त्रिदण्डकम् ।
न रक्ष्यते त्वया चेदं न मुक्तस्यास्ति गोपना ॥ १२-३०८-५६॥
na ca kāmasamāyukte mukte'pyasti tridaṇḍakam |
na rakṣyate tvayā cedaṃ na muktasyāsti gopanā || 12-308-56||

MHB 12-308-57

मत्पक्षसंश्रयाच्चायं शृणु यस्ते व्यतिक्रमः ।
आश्रयन्त्याः स्वभावेन मम पूर्वपरिग्रहम् ॥ १२-३०८-५७॥
matpakṣasaṃśrayāccāyaṃ śṛṇu yaste vyatikramaḥ |
āśrayantyāḥ svabhāvena mama pūrvaparigraham || 12-308-57||

MHB 12-308-58

प्रवेशस्ते कृतः केन मम राष्ट्रे पुरे तथा ।
कस्य वा संनिसर्गात्त्वं प्रविष्टा हृदयं मम ॥ १२-३०८-५८॥
praveśaste kṛtaḥ kena mama rāṣṭre pure tathā |
kasya vā saṃnisargāttvaṃ praviṣṭā hṛdayaṃ mama || 12-308-58||

MHB 12-308-59

वर्णप्रवरमुख्यासि ब्राह्मणी क्षत्रियो ह्यहम् ।
नावयोरेकयोगोऽस्ति मा कृथा वर्णसंकरम् ॥ १२-३०८-५९॥
varṇapravaramukhyāsi brāhmaṇī kṣatriyo hyaham |
nāvayorekayogo'sti mā kṛthā varṇasaṃkaram || 12-308-59||

MHB 12-308-60

वर्तसे मोक्षधर्मेषु गार्हस्थ्ये त्वहमाश्रमे ।
अयं चापि सुकष्टस्ते द्वितीयोऽऽश्रमसंकरः ॥ १२-३०८-६०॥
vartase mokṣadharmeṣu gārhasthye tvahamāśrame |
ayaṃ cāpi sukaṣṭaste dvitīyo''śramasaṃkaraḥ || 12-308-60||

MHB 12-308-61

सगोत्रां वासगोत्रां वा न वेद त्वां न वेत्थ माम् ।
सगोत्रमाविशन्त्यास्ते तृतीयो गोत्रसंकरः ॥ १२-३०८-६१॥
sagotrāṃ vāsagotrāṃ vā na veda tvāṃ na vettha mām |
sagotramāviśantyāste tṛtīyo gotrasaṃkaraḥ || 12-308-61||

MHB 12-308-62

अथ जीवति ते भर्ता प्रोषितोऽप्यथ वा क्वचित् ।
अगम्या परभार्येति चतुर्थो धर्मसंकरः ॥ १२-३०८-६२॥
atha jīvati te bhartā proṣito'pyatha vā kvacit |
agamyā parabhāryeti caturtho dharmasaṃkaraḥ || 12-308-62||

MHB 12-308-63

सा त्वमेतान्यकार्याणि कार्यापेक्षा व्यवस्यसि ।
अविज्ञानेन वा युक्ता मिथ्याज्ञानेन वा पुनः ॥ १२-३०८-६३॥
sā tvametānyakāryāṇi kāryāpekṣā vyavasyasi |
avijñānena vā yuktā mithyājñānena vā punaḥ || 12-308-63||

MHB 12-308-64

अथ वापि स्वतन्त्रासि स्वदोषेणेह केनचित् ।
यदि किंचिच्छ्रुतं तेऽस्ति सर्वं कृतमनर्थकम् ॥ १२-३०८-६४॥
atha vāpi svatantrāsi svadoṣeṇeha kenacit |
yadi kiṃcicchrutaṃ te'sti sarvaṃ kṛtamanarthakam || 12-308-64||

MHB 12-308-65

इदमन्यत्तृतीयं ते भावस्पर्शविघातकम् ।
दुष्टाया लक्ष्यते लिङ्गं प्रवक्तव्यं प्रकाशितम् ॥ १२-३०८-६५॥
idamanyattṛtīyaṃ te bhāvasparśavighātakam |
duṣṭāyā lakṣyate liṅgaṃ pravaktavyaṃ prakāśitam || 12-308-65||

MHB 12-308-66

न मय्येवाभिसंधिस्ते जयैषिण्या जये कृतः ।
येयं मत्परिषत्कृत्स्ना जेतुमिच्छसि तामपि ॥ १२-३०८-६६॥
na mayyevābhisaṃdhiste jayaiṣiṇyā jaye kṛtaḥ |
yeyaṃ matpariṣatkṛtsnā jetumicchasi tāmapi || 12-308-66||

MHB 12-308-67

तथा ह्येवं पुनश्च त्वं दृष्टिं स्वां प्रतिमुञ्चसि ।
मत्पक्षप्रतिघाताय स्वपक्षोद्भावनाय च ॥ १२-३०८-६७॥
tathā hyevaṃ punaśca tvaṃ dṛṣṭiṃ svāṃ pratimuñcasi |
matpakṣapratighātāya svapakṣodbhāvanāya ca || 12-308-67||

MHB 12-308-68

सा स्वेनामर्षजेन त्वमृद्धिमोहेन मोहिता ।
भूयः सृजसि योगास्त्रं विषामृतमिवैकधा ॥ १२-३०८-६८॥
sā svenāmarṣajena tvamṛddhimohena mohitā |
bhūyaḥ sṛjasi yogāstraṃ viṣāmṛtamivaikadhā || 12-308-68||

MHB 12-308-69

इच्छतोर्हि द्वयोर्लाभः स्त्रीपुंसोरमृतोपमः ।
अलाभश्चाप्यरक्तस्य सोऽत्र दोषो विषोपमः ॥ १२-३०८-६९॥
icchatorhi dvayorlābhaḥ strīpuṃsoramṛtopamaḥ |
alābhaścāpyaraktasya so'tra doṣo viṣopamaḥ || 12-308-69||

MHB 12-308-70

मा स्प्राक्षीः साधु जानीष्व स्वशास्त्रमनुपालय ।
कृतेयं हि विजिज्ञासा मुक्तो नेति त्वया मम ।
एतत्सर्वं प्रतिच्छन्नं मयि नार्हसि गूहितुम् ॥ १२-३०८-७०॥
mā sprākṣīḥ sādhu jānīṣva svaśāstramanupālaya |
kṛteyaṃ hi vijijñāsā mukto neti tvayā mama |
etatsarvaṃ praticchannaṃ mayi nārhasi gūhitum || 12-308-70||

MHB 12-308-71

सा यदि त्वं स्वकार्येण यद्यन्यस्य महीपतेः ।
तत्त्वं सत्रप्रतिच्छन्ना मयि नार्हसि गूहितुम् ॥ १२-३०८-७१॥
sā yadi tvaṃ svakāryeṇa yadyanyasya mahīpateḥ |
tattvaṃ satrapraticchannā mayi nārhasi gūhitum || 12-308-71||

MHB 12-308-72

न राजानं मृषा गच्छेन्न द्विजातिं कथंचन ।
न स्त्रियं स्त्रीगुणोपेतां हन्युर्ह्येते मृषागताः ॥ १२-३०८-७२॥
na rājānaṃ mṛṣā gacchenna dvijātiṃ kathaṃcana |
na striyaṃ strīguṇopetāṃ hanyurhyete mṛṣāgatāḥ || 12-308-72||

MHB 12-308-73

राज्ञां हि बलमैश्वर्यं ब्रह्म ब्रह्मविदां बलम् ।
रूपयौवनसौभाग्यं स्त्रीणां बलमनुत्तमम् ॥ १२-३०८-७३॥
rājñāṃ hi balamaiśvaryaṃ brahma brahmavidāṃ balam |
rūpayauvanasaubhāgyaṃ strīṇāṃ balamanuttamam || 12-308-73||

MHB 12-308-74

अत एतैर्बलैरेते बलिनः स्वार्थमिच्छता ।
आर्जवेनाभिगन्तव्या विनाशाय ह्यनार्जवम् ॥ १२-३०८-७४॥
ata etairbalairete balinaḥ svārthamicchatā |
ārjavenābhigantavyā vināśāya hyanārjavam || 12-308-74||

MHB 12-308-75

सा त्वं जातिं श्रुतं वृत्तं भावं प्रकृतिमात्मनः ।
कृत्यमागमने चैव वक्तुमर्हसि तत्त्वतः ॥ १२-३०८-७५॥
sā tvaṃ jātiṃ śrutaṃ vṛttaṃ bhāvaṃ prakṛtimātmanaḥ |
kṛtyamāgamane caiva vaktumarhasi tattvataḥ || 12-308-75||

MHB 12-308-76

इत्येतैरसुखैर्वाक्यैरयुक्तैरसमञ्जसैः ।
प्रत्यादिष्टा नरेन्द्रेण सुलभा न व्यकम्पत ॥ १२-३०८-७६॥
ityetairasukhairvākyairayuktairasamañjasaiḥ |
pratyādiṣṭā narendreṇa sulabhā na vyakampata || 12-308-76||

MHB 12-308-77

उक्तवाक्ये तु नृपतौ सुलभा चारुदर्शना ।
ततश्चारुतरं वाक्यं प्रचक्रामाथ भाषितुम् ॥ १२-३०८-७७॥
uktavākye tu nṛpatau sulabhā cārudarśanā |
tataścārutaraṃ vākyaṃ pracakrāmātha bhāṣitum || 12-308-77||

MHB 12-308-78

नवभिर्नवभिश्चैव दोषैर्वाग्बुद्धिदूषणैः ।
अपेतमुपपन्नार्थमष्टादशगुणान्वितम् ॥ १२-३०८-७८॥
navabhirnavabhiścaiva doṣairvāgbuddhidūṣaṇaiḥ |
apetamupapannārthamaṣṭādaśaguṇānvitam || 12-308-78||

MHB 12-308-79

सौक्ष्म्यं संख्याक्रमौ चोभौ निर्णयः सप्रयोजनः ।
पञ्चैतान्यर्थजातानि वाक्यमित्युच्यते नृप ॥ १२-३०८-७९॥
saukṣmyaṃ saṃkhyākramau cobhau nirṇayaḥ saprayojanaḥ |
pañcaitānyarthajātāni vākyamityucyate nṛpa || 12-308-79||

MHB 12-308-80

एषामेकैकशोऽर्थानां सौक्ष्म्यादीनां सुलक्षणम् ।
शृणु संसार्यमाणानां पदार्थैः पदवाक्यतः ॥ १२-३०८-८०॥
eṣāmekaikaśo'rthānāṃ saukṣmyādīnāṃ sulakṣaṇam |
śṛṇu saṃsāryamāṇānāṃ padārthaiḥ padavākyataḥ || 12-308-80||

MHB 12-308-81

ज्ञानं ज्ञेयेषु भिन्नेषु यथाभेदेन वर्तते ।
तत्रातिशयिनी बुद्धिस्तत्सौक्ष्म्यमिति वर्तते ॥ १२-३०८-८१॥
jñānaṃ jñeyeṣu bhinneṣu yathābhedena vartate |
tatrātiśayinī buddhistatsaukṣmyamiti vartate || 12-308-81||

MHB 12-308-82

दोषाणां च गुणानां च प्रमाणं प्रविभागशः ।
कंचिदर्थमभिप्रेत्य सा संख्येत्युपधार्यताम् ॥ १२-३०८-८२॥
doṣāṇāṃ ca guṇānāṃ ca pramāṇaṃ pravibhāgaśaḥ |
kaṃcidarthamabhipretya sā saṃkhyetyupadhāryatām || 12-308-82||

MHB 12-308-83

इदं पूर्वमिदं पश्चाद्वक्तव्यं यद्विवक्षितम् ।
क्रमयोगं तमप्याहुर्वाक्यं वाक्यविदो जनाः ॥ १२-३०८-८३॥
idaṃ pūrvamidaṃ paścādvaktavyaṃ yadvivakṣitam |
kramayogaṃ tamapyāhurvākyaṃ vākyavido janāḥ || 12-308-83||

MHB 12-308-84

धर्मार्थकाममोक्षेषु प्रतिज्ञाय विशेषतः ।
इदं तदिति वाक्यान्ते प्रोच्यते स विनिर्णयः ॥ १२-३०८-८४॥
dharmārthakāmamokṣeṣu pratijñāya viśeṣataḥ |
idaṃ taditi vākyānte procyate sa vinirṇayaḥ || 12-308-84||

MHB 12-308-85

इच्छाद्वेषभवैर्दुःखैः प्रकर्षो यत्र जायते ।
तत्र या नृपते वृत्तिस्तत्प्रयोजनमिष्यते ॥ १२-३०८-८५॥
icchādveṣabhavairduḥkhaiḥ prakarṣo yatra jāyate |
tatra yā nṛpate vṛttistatprayojanamiṣyate || 12-308-85||

MHB 12-308-86

तान्येतानि यथोक्तानि सौक्ष्म्यादीनि जनाधिप ।
एकार्थसमवेतानि वाक्यं मम निशामय ॥ १२-३०८-८६॥
tānyetāni yathoktāni saukṣmyādīni janādhipa |
ekārthasamavetāni vākyaṃ mama niśāmaya || 12-308-86||

MHB 12-308-87

उपेतार्थमभिन्नार्थं नापवृत्तं न चाधिकम् ।
नाश्लक्ष्णं न च संदिग्धं वक्ष्यामि परमं तव ॥ १२-३०८-८७॥
upetārthamabhinnārthaṃ nāpavṛttaṃ na cādhikam |
nāślakṣṇaṃ na ca saṃdigdhaṃ vakṣyāmi paramaṃ tava || 12-308-87||

MHB 12-308-88

न गुर्वक्षरसंबद्धं पराङ्मुखमुखं न च ।
नानृतं न त्रिवर्गेण विरुद्धं नाप्यसंस्कृतम् ॥ १२-३०८-८८॥
na gurvakṣarasaṃbaddhaṃ parāṅmukhamukhaṃ na ca |
nānṛtaṃ na trivargeṇa viruddhaṃ nāpyasaṃskṛtam || 12-308-88||

MHB 12-308-89

न न्यूनं कष्टशब्दं वा व्युत्क्रमाभिहितं न च ।
न शेषं नानुकल्पेन निष्कारणमहेतुकम् ॥ १२-३०८-८९॥
na nyūnaṃ kaṣṭaśabdaṃ vā vyutkramābhihitaṃ na ca |
na śeṣaṃ nānukalpena niṣkāraṇamahetukam || 12-308-89||

MHB 12-308-90

कामात्क्रोधाद्भयाल्लोभाद्दैन्यादानार्यकात्तथा ।
ह्रीतोऽनुक्रोशतो मानान्न वक्ष्यामि कथंचन ॥ १२-३०८-९०॥
kāmātkrodhādbhayāllobhāddainyādānāryakāttathā |
hrīto'nukrośato mānānna vakṣyāmi kathaṃcana || 12-308-90||

MHB 12-308-91

वक्ता श्रोता च वाक्यं च यदा त्वविकलं नृप ।
सममेति विवक्षायां तदा सोऽर्थः प्रकाशते ॥ १२-३०८-९१॥
vaktā śrotā ca vākyaṃ ca yadā tvavikalaṃ nṛpa |
samameti vivakṣāyāṃ tadā so'rthaḥ prakāśate || 12-308-91||

MHB 12-308-92

वक्तव्ये तु यदा वक्ता श्रोतारमवमन्यते ।
स्वार्थमाह परार्थं वा तदा वाक्यं न रोहति ॥ १२-३०८-९२॥
vaktavye tu yadā vaktā śrotāramavamanyate |
svārthamāha parārthaṃ vā tadā vākyaṃ na rohati || 12-308-92||

MHB 12-308-93

अथ यः स्वार्थमुत्सृज्य परार्थं प्राह मानवः ।
विशङ्का जायते तस्मिन्वाक्यं तदपि दोषवत् ॥ १२-३०८-९३॥
atha yaḥ svārthamutsṛjya parārthaṃ prāha mānavaḥ |
viśaṅkā jāyate tasminvākyaṃ tadapi doṣavat || 12-308-93||

MHB 12-308-94

यस्तु वक्ता द्वयोरर्थमविरुद्धं प्रभाषते ।
श्रोतुश्चैवात्मनश्चैव स वक्ता नेतरो नृप ॥ १२-३०८-९४॥
yastu vaktā dvayorarthamaviruddhaṃ prabhāṣate |
śrotuścaivātmanaścaiva sa vaktā netaro nṛpa || 12-308-94||

MHB 12-308-95

तदर्थवदिदं वाक्यमुपेतं वाक्यसंपदा ।
अविक्षिप्तमना राजन्नेकाग्रः श्रोतुमर्हसि ॥ १२-३०८-९५॥
tadarthavadidaṃ vākyamupetaṃ vākyasaṃpadā |
avikṣiptamanā rājannekāgraḥ śrotumarhasi || 12-308-95||

MHB 12-308-96

कासि कस्य कुतो वेति त्वयाहमभिचोदिता ।
तत्रोत्तरमिदं वाक्यं राजन्नेकमनाः शृणु ॥ १२-३०८-९६॥
kāsi kasya kuto veti tvayāhamabhicoditā |
tatrottaramidaṃ vākyaṃ rājannekamanāḥ śṛṇu || 12-308-96||

MHB 12-308-97

यथा जतु च काष्ठं च पांसवश्चोदबिन्दुभिः ।
सुश्लिष्टानि तथा राजन्प्राणिनामिह संभवः ॥ १२-३०८-९७॥
yathā jatu ca kāṣṭhaṃ ca pāṃsavaścodabindubhiḥ |
suśliṣṭāni tathā rājanprāṇināmiha saṃbhavaḥ || 12-308-97||

MHB 12-308-98

शब्दः स्पर्शो रसो रूपं गन्धः पञ्चेन्द्रियाणि च ।
पृथगात्मा दशात्मानः संश्लिष्टा जतुकाष्ठवत् ॥ १२-३०८-९८॥
śabdaḥ sparśo raso rūpaṃ gandhaḥ pañcendriyāṇi ca |
pṛthagātmā daśātmānaḥ saṃśliṣṭā jatukāṣṭhavat || 12-308-98||

MHB 12-308-99

न चैषां चोदना काचिदस्तीत्येष विनिश्चयः ।
एकैकस्येह विज्ञानं नास्त्यात्मनि तथा परे ॥ १२-३०८-९९॥
na caiṣāṃ codanā kācidastītyeṣa viniścayaḥ |
ekaikasyeha vijñānaṃ nāstyātmani tathā pare || 12-308-99||

MHB 12-308-100

न वेद चक्षुश्चक्षुष्ट्वं श्रोत्रं नात्मनि वर्तते ।
तथैव व्यभिचारेण न वर्तन्ते परस्परम् ।
संश्लिष्टा नाभिजायन्ते यथाप इह पांसवः ॥ १२-३०८-१००॥
na veda cakṣuścakṣuṣṭvaṃ śrotraṃ nātmani vartate |
tathaiva vyabhicāreṇa na vartante parasparam |
saṃśliṣṭā nābhijāyante yathāpa iha pāṃsavaḥ || 12-308-100||

MHB 12-308-101

बाह्यानन्यानपेक्षन्ते गुणांस्तानपि मे शृणु ।
रूपं चक्षुः प्रकाशश्च दर्शने हेतवस्त्रयः ।
यथैवात्र तथान्येषु ज्ञानज्ञेयेषु हेतवः ॥ १२-३०८-१०१॥
bāhyānanyānapekṣante guṇāṃstānapi me śṛṇu |
rūpaṃ cakṣuḥ prakāśaśca darśane hetavastrayaḥ |
yathaivātra tathānyeṣu jñānajñeyeṣu hetavaḥ || 12-308-101||

MHB 12-308-102

ज्ञानज्ञेयान्तरे तस्मिन्मनो नामापरो गुणः ।
विचारयति येनायं निश्चये साध्वसाधुनी ॥ १२-३०८-१०२॥
jñānajñeyāntare tasminmano nāmāparo guṇaḥ |
vicārayati yenāyaṃ niścaye sādhvasādhunī || 12-308-102||

MHB 12-308-103

द्वादशस्त्वपरस्तत्र बुद्धिर्नाम गुणः स्मृतः ।
येन संशयपूर्वेषु बोद्धव्येषु व्यवस्यति ॥ १२-३०८-१०३॥
dvādaśastvaparastatra buddhirnāma guṇaḥ smṛtaḥ |
yena saṃśayapūrveṣu boddhavyeṣu vyavasyati || 12-308-103||

MHB 12-308-104

अथ द्वादशके तस्मिन्सत्त्वं नामापरो गुणः ।
महासत्त्वोऽल्पसत्त्वो वा जन्तुर्येनानुमीयते ॥ १२-३०८-१०४॥
atha dvādaśake tasminsattvaṃ nāmāparo guṇaḥ |
mahāsattvo'lpasattvo vā janturyenānumīyate || 12-308-104||

MHB 12-308-105

क्षेत्रज्ञ इति चाप्यन्यो गुणस्तत्र चतुर्दशः ।
ममायमिति येनायं मन्यते न च मन्यते ॥ १२-३०८-१०५॥
kṣetrajña iti cāpyanyo guṇastatra caturdaśaḥ |
mamāyamiti yenāyaṃ manyate na ca manyate || 12-308-105||

MHB 12-308-106

अथ पञ्चदशो राजन्गुणस्तत्रापरः स्मृतः ।
पृथक्कलासमूहस्य सामग्र्यं तदिहोच्यते ॥ १२-३०८-१०६॥
atha pañcadaśo rājanguṇastatrāparaḥ smṛtaḥ |
pṛthakkalāsamūhasya sāmagryaṃ tadihocyate || 12-308-106||

MHB 12-308-107

गुणस्त्वेवापरस्तत्र संघात इति षोडशः ।
आकृतिर्व्यक्तिरित्येतौ गुणौ यस्मिन्समाश्रितौ ॥ १२-३०८-१०७॥
guṇastvevāparastatra saṃghāta iti ṣoḍaśaḥ |
ākṛtirvyaktirityetau guṇau yasminsamāśritau || 12-308-107||

MHB 12-308-108

सुखदुःखे जरामृत्यू लाभालाभौ प्रियाप्रिये ।
इति चैकोनविंशोऽयं द्वंद्वयोग इति स्मृतः ॥ १२-३०८-१०८॥
sukhaduḥkhe jarāmṛtyū lābhālābhau priyāpriye |
iti caikonaviṃśo'yaṃ dvaṃdvayoga iti smṛtaḥ || 12-308-108||

MHB 12-308-109

ऊर्ध्वमेकोनविंशत्याः कालो नामापरो गुणः ।
इतीमं विद्धि विंशत्या भूतानां प्रभवाप्ययम् ॥ १२-३०८-१०९॥
ūrdhvamekonaviṃśatyāḥ kālo nāmāparo guṇaḥ |
itīmaṃ viddhi viṃśatyā bhūtānāṃ prabhavāpyayam || 12-308-109||

MHB 12-308-110

विंशकश्चैष संघातो महाभूतानि पञ्च च ।
सदसद्भावयोगौ च गुणावन्यौ प्रकाशकौ ॥ १२-३०८-११०॥
viṃśakaścaiṣa saṃghāto mahābhūtāni pañca ca |
sadasadbhāvayogau ca guṇāvanyau prakāśakau || 12-308-110||

MHB 12-308-111

इत्येवं विंशतिश्चैव गुणाः सप्त च ये स्मृताः ।
विधिः शुक्रं बलं चेति त्रय एते गुणाः परे ॥ १२-३०८-१११॥
ityevaṃ viṃśatiścaiva guṇāḥ sapta ca ye smṛtāḥ |
vidhiḥ śukraṃ balaṃ ceti traya ete guṇāḥ pare || 12-308-111||

MHB 12-308-112

एकविंशश्च दश च कलाः संख्यानतः स्मृताः ।
समग्रा यत्र वर्तन्ते तच्छरीरमिति स्मृतम् ॥ १२-३०८-११२॥
ekaviṃśaśca daśa ca kalāḥ saṃkhyānataḥ smṛtāḥ |
samagrā yatra vartante taccharīramiti smṛtam || 12-308-112||

MHB 12-308-113

अव्यक्तं प्रकृतिं त्वासां कलानां कश्चिदिच्छति ।
व्यक्तं चासां तथैवान्यः स्थूलदर्शी प्रपश्यति ॥ १२-३०८-११३॥
avyaktaṃ prakṛtiṃ tvāsāṃ kalānāṃ kaścidicchati |
vyaktaṃ cāsāṃ tathaivānyaḥ sthūladarśī prapaśyati || 12-308-113||

MHB 12-308-114

अव्यक्तं यदि वा व्यक्तं द्वयीमथ चतुष्टयीम् ।
प्रकृतिं सर्वभूतानां पश्यन्त्यध्यात्मचिन्तकाः ॥ १२-३०८-११४॥
avyaktaṃ yadi vā vyaktaṃ dvayīmatha catuṣṭayīm |
prakṛtiṃ sarvabhūtānāṃ paśyantyadhyātmacintakāḥ || 12-308-114||

MHB 12-308-115

सेयं प्रकृतिरव्यक्ता कलाभिर्व्यक्ततां गता ।
अहं च त्वं च राजेन्द्र ये चाप्यन्ये शरीरिणः ॥ १२-३०८-११५॥
seyaṃ prakṛtiravyaktā kalābhirvyaktatāṃ gatā |
ahaṃ ca tvaṃ ca rājendra ye cāpyanye śarīriṇaḥ || 12-308-115||

MHB 12-308-116

बिन्दुन्यासादयोऽवस्थाः शुक्रशोणितसंभवाः ।
यासामेव निपातेन कललं नाम जायते ॥ १२-३०८-११६॥
bindunyāsādayo'vasthāḥ śukraśoṇitasaṃbhavāḥ |
yāsāmeva nipātena kalalaṃ nāma jāyate || 12-308-116||

MHB 12-308-117

कललादर्बुदोत्पत्तिः पेशी चाप्यर्बुदोद्भवा ।
पेश्यास्त्वङ्गाभिनिर्वृत्तिर्नखरोमाणि चाङ्गतः ॥ १२-३०८-११७॥
kalalādarbudotpattiḥ peśī cāpyarbudodbhavā |
peśyāstvaṅgābhinirvṛttirnakharomāṇi cāṅgataḥ || 12-308-117||

MHB 12-308-118

संपूर्णे नवमे मासे जन्तोर्जातस्य मैथिल ।
जायते नामरूपत्वं स्त्री पुमान्वेति लिङ्गतः ॥ १२-३०८-११८॥
saṃpūrṇe navame māse jantorjātasya maithila |
jāyate nāmarūpatvaṃ strī pumānveti liṅgataḥ || 12-308-118||

MHB 12-308-119

जातमात्रं तु तद्रूपं दृष्ट्वा ताम्रनखाङ्गुलि ।
कौमाररूपमापन्नं रूपतो नोपलभ्यते ॥ १२-३०८-११९॥
jātamātraṃ tu tadrūpaṃ dṛṣṭvā tāmranakhāṅguli |
kaumārarūpamāpannaṃ rūpato nopalabhyate || 12-308-119||

MHB 12-308-120

कौमाराद्यौवनं चापि स्थाविर्यं चापि यौवनात् ।
अनेन क्रमयोगेन पूर्वं पूर्वं न लभ्यते ॥ १२-३०८-१२०॥
kaumārādyauvanaṃ cāpi sthāviryaṃ cāpi yauvanāt |
anena kramayogena pūrvaṃ pūrvaṃ na labhyate || 12-308-120||

MHB 12-308-121

कलानां पृथगर्थानां प्रतिभेदः क्षणे क्षणे ।
वर्तते सर्वभूतेषु सौक्ष्म्यात्तु न विभाव्यते ॥ १२-३०८-१२१॥
kalānāṃ pṛthagarthānāṃ pratibhedaḥ kṣaṇe kṣaṇe |
vartate sarvabhūteṣu saukṣmyāttu na vibhāvyate || 12-308-121||

MHB 12-308-122

न चैषामप्ययो राजँल्लक्ष्यते प्रभवो न च ।
अवस्थायामवस्थायां दीपस्येवार्चिषो गतिः ॥ १२-३०८-१२२॥
na caiṣāmapyayo rāja~llakṣyate prabhavo na ca |
avasthāyāmavasthāyāṃ dīpasyevārciṣo gatiḥ || 12-308-122||

MHB 12-308-123

तस्याप्येवंप्रभावस्य सदश्वस्येव धावतः ।
अजस्रं सर्वलोकस्य कः कुतो वा न वा कुतः ॥ १२-३०८-१२३॥
tasyāpyevaṃprabhāvasya sadaśvasyeva dhāvataḥ |
ajasraṃ sarvalokasya kaḥ kuto vā na vā kutaḥ || 12-308-123||

MHB 12-308-124

कस्येदं कस्य वा नेदं कुतो वेदं न वा कुतः ।
संबन्धः कोऽस्ति भूतानां स्वैरप्यवयवैरिह ॥ १२-३०८-१२४॥
kasyedaṃ kasya vā nedaṃ kuto vedaṃ na vā kutaḥ |
saṃbandhaḥ ko'sti bhūtānāṃ svairapyavayavairiha || 12-308-124||

MHB 12-308-125

यथादित्यान्मणेश्चैव वीरुद्भ्यश्चैव पावकः ।
भवत्येवं समुदयात्कलानामपि जन्तवः ॥ १२-३०८-१२५॥
yathādityānmaṇeścaiva vīrudbhyaścaiva pāvakaḥ |
bhavatyevaṃ samudayātkalānāmapi jantavaḥ || 12-308-125||

MHB 12-308-126

आत्मन्येवात्मनात्मानं यथा त्वमनुपश्यसि ।
एवमेवात्मनात्मानमन्यस्मिन्किं न पश्यसि ।
यद्यात्मनि परस्मिंश्च समतामध्यवस्यसि ॥ १२-३०८-१२६॥
ātmanyevātmanātmānaṃ yathā tvamanupaśyasi |
evamevātmanātmānamanyasminkiṃ na paśyasi |
yadyātmani parasmiṃśca samatāmadhyavasyasi || 12-308-126||

MHB 12-308-127

अथ मां कासि कस्येति किमर्थमनुपृच्छसि ।
इदं मे स्यादिदं नेति द्वंद्वैर्मुक्तस्य मैथिल ।
कासि कस्य कुतो वेति वचने किं प्रयोजनम् ॥ १२-३०८-१२७॥
atha māṃ kāsi kasyeti kimarthamanupṛcchasi |
idaṃ me syādidaṃ neti dvaṃdvairmuktasya maithila |
kāsi kasya kuto veti vacane kiṃ prayojanam || 12-308-127||

MHB 12-308-128

रिपौ मित्रेऽथ मध्यस्थे विजये संधिविग्रहे ।
कृतवान्यो महीपाल किं तस्मिन्मुक्तलक्षणम् ॥ १२-३०८-१२८॥
ripau mitre'tha madhyasthe vijaye saṃdhivigrahe |
kṛtavānyo mahīpāla kiṃ tasminmuktalakṣaṇam || 12-308-128||

MHB 12-308-129

त्रिवर्गे सप्तधा व्यक्तं यो न वेदेह कर्मसु ।
सङ्गवान्यस्त्रिवर्गे च किं तस्मिन्मुक्तलक्षणम् ॥ १२-३०८-१२९॥
trivarge saptadhā vyaktaṃ yo na vedeha karmasu |
saṅgavānyastrivarge ca kiṃ tasminmuktalakṣaṇam || 12-308-129||

MHB 12-308-130

प्रिये चैवाप्रिये चैव दुर्बले बलवत्यपि ।
यस्य नास्ति समं चक्षुः किं तस्मिन्मुक्तलक्षणम् ॥ १२-३०८-१३०॥
priye caivāpriye caiva durbale balavatyapi |
yasya nāsti samaṃ cakṣuḥ kiṃ tasminmuktalakṣaṇam || 12-308-130||

MHB 12-308-131

तदमुक्तस्य ते मोक्षे योऽभिमानो भवेन्नृप ।
सुहृद्भिः स निवार्यस्ते विचित्तस्येव भेषजैः ॥ १२-३०८-१३१॥
tadamuktasya te mokṣe yo'bhimāno bhavennṛpa |
suhṛdbhiḥ sa nivāryaste vicittasyeva bheṣajaiḥ || 12-308-131||

MHB 12-308-132

तानि तान्यनुसंदृश्य सङ्गस्थानान्यरिंदम ।
आत्मनात्मनि संपश्येत्किं तस्मिन्मुक्तलक्षणम् ॥ १२-३०८-१३२॥
tāni tānyanusaṃdṛśya saṅgasthānānyariṃdama |
ātmanātmani saṃpaśyetkiṃ tasminmuktalakṣaṇam || 12-308-132||

MHB 12-308-133

इमान्यन्यानि सूक्ष्माणि मोक्षमाश्रित्य कानिचित् ।
चतुरङ्गप्रवृत्तानि सङ्गस्थानानि मे शृणु ॥ १२-३०८-१३३॥
imānyanyāni sūkṣmāṇi mokṣamāśritya kānicit |
caturaṅgapravṛttāni saṅgasthānāni me śṛṇu || 12-308-133||

MHB 12-308-134

य इमां पृथिवीं कृत्स्नामेकच्छत्रां प्रशास्ति ह ।
एकमेव स वै राजा पुरमध्यावसत्युत ॥ १२-३०८-१३४॥
ya imāṃ pṛthivīṃ kṛtsnāmekacchatrāṃ praśāsti ha |
ekameva sa vai rājā puramadhyāvasatyuta || 12-308-134||

MHB 12-308-135

तत्पुरे चैकमेवास्य गृहं यदधितिष्ठति ।
गृहे शयनमप्येकं निशायां यत्र लीयते ॥ १२-३०८-१३५॥
tatpure caikamevāsya gṛhaṃ yadadhitiṣṭhati |
gṛhe śayanamapyekaṃ niśāyāṃ yatra līyate || 12-308-135||

MHB 12-308-136

शय्यार्धं तस्य चाप्यत्र स्त्रीपूर्वमधितिष्ठति ।
तदनेन प्रसङ्गेन फलेनैवेह युज्यते ॥ १२-३०८-१३६॥
śayyārdhaṃ tasya cāpyatra strīpūrvamadhitiṣṭhati |
tadanena prasaṅgena phalenaiveha yujyate || 12-308-136||

MHB 12-308-137

एवमेवोपभोगेषु भोजनाच्छादनेषु च ।
गुणेषु परिमेयेषु निग्रहानुग्रहौ प्रति ॥ १२-३०८-१३७॥
evamevopabhogeṣu bhojanācchādaneṣu ca |
guṇeṣu parimeyeṣu nigrahānugrahau prati || 12-308-137||

MHB 12-308-138

परतन्त्रः सदा राजा स्वल्पे सोऽपि प्रसज्जते ।
संधिविग्रहयोगे च कुतो राज्ञः स्वतन्त्रता ॥ १२-३०८-१३८॥
paratantraḥ sadā rājā svalpe so'pi prasajjate |
saṃdhivigrahayoge ca kuto rājñaḥ svatantratā || 12-308-138||

MHB 12-308-139

स्त्रीषु क्रीडाविहारेषु नित्यमस्यास्वतन्त्रता ।
मन्त्रे चामात्यसमितौ कुत एव स्वतन्त्रता ॥ १२-३०८-१३९॥
strīṣu krīḍāvihāreṣu nityamasyāsvatantratā |
mantre cāmātyasamitau kuta eva svatantratā || 12-308-139||

MHB 12-308-140

यदा त्वाज्ञापयत्यन्यांस्तदास्योक्ता स्वतन्त्रता ।
अवशः कार्यते तत्र तस्मिंस्तस्मिन्गुणे स्थितः ॥ १२-३०८-१४०॥
yadā tvājñāpayatyanyāṃstadāsyoktā svatantratā |
avaśaḥ kāryate tatra tasmiṃstasminguṇe sthitaḥ || 12-308-140||

MHB 12-308-141

स्वप्तुकामो न लभते स्वप्तुं कार्यार्थिभिर्जनैः ।
शयने चाप्यनुज्ञातः सुप्त उत्थाप्यतेऽवशः ॥ १२-३०८-१४१॥
svaptukāmo na labhate svaptuṃ kāryārthibhirjanaiḥ |
śayane cāpyanujñātaḥ supta utthāpyate'vaśaḥ || 12-308-141||

MHB 12-308-142

स्नाह्यालभ पिब प्राश जुहुध्यग्नीन्यजेति च ।
वदस्व शृणु चापीति विवशः कार्यते परैः ॥ १२-३०८-१४२॥
snāhyālabha piba prāśa juhudhyagnīnyajeti ca |
vadasva śṛṇu cāpīti vivaśaḥ kāryate paraiḥ || 12-308-142||

MHB 12-308-143

अभिगम्याभिगम्यैनं याचन्ते सततं नराः ।
न चाप्युत्सहते दातुं वित्तरक्षी महाजनात् ॥ १२-३०८-१४३॥
abhigamyābhigamyainaṃ yācante satataṃ narāḥ |
na cāpyutsahate dātuṃ vittarakṣī mahājanāt || 12-308-143||

MHB 12-308-144

दाने कोशक्षयो ह्यस्य वैरं चाप्यप्रयच्छतः ।
क्षणेनास्योपवर्तन्ते दोषा वैराग्यकारकाः ॥ १२-३०८-१४४॥
dāne kośakṣayo hyasya vairaṃ cāpyaprayacchataḥ |
kṣaṇenāsyopavartante doṣā vairāgyakārakāḥ || 12-308-144||

MHB 12-308-145

प्राज्ञाञ्शूरांस्तथैवाढ्यानेकस्थानेऽपि शङ्कते ।
भयमप्यभये राज्ञो यैश्च नित्यमुपास्यते ॥ १२-३०८-१४५॥
prājñāñśūrāṃstathaivāḍhyānekasthāne'pi śaṅkate |
bhayamapyabhaye rājño yaiśca nityamupāsyate || 12-308-145||

MHB 12-308-146

यदा चैते प्रदुष्यन्ति राजन्ये कीर्तिता मया ।
तदैवास्य भयं तेभ्यो जायते पश्य यादृशम् ॥ १२-३०८-१४६॥
yadā caite praduṣyanti rājanye kīrtitā mayā |
tadaivāsya bhayaṃ tebhyo jāyate paśya yādṛśam || 12-308-146||

MHB 12-308-147

सर्वः स्वे स्वे गृहे राजा सर्वः स्वे स्वे गृहे गृही ।
निग्रहानुग्रहौ कुर्वंस्तुल्यो जनक राजभिः ॥ १२-३०८-१४७॥
sarvaḥ sve sve gṛhe rājā sarvaḥ sve sve gṛhe gṛhī |
nigrahānugrahau kurvaṃstulyo janaka rājabhiḥ || 12-308-147||

MHB 12-308-148

पुत्रा दारास्तथैवात्मा कोशो मित्राणि संचयः ।
परैः साधारणा ह्येते तैस्तैरेवास्य हेतुभिः ॥ १२-३०८-१४८॥
putrā dārāstathaivātmā kośo mitrāṇi saṃcayaḥ |
paraiḥ sādhāraṇā hyete taistairevāsya hetubhiḥ || 12-308-148||

MHB 12-308-149

हतो देशः पुरं दग्धं प्रधानः कुञ्जरो मृतः ।
लोकसाधारणेष्वेषु मिथ्याज्ञानेन तप्यते ॥ १२-३०८-१४९॥
hato deśaḥ puraṃ dagdhaṃ pradhānaḥ kuñjaro mṛtaḥ |
lokasādhāraṇeṣveṣu mithyājñānena tapyate || 12-308-149||

MHB 12-308-150

अमुक्तो मानसैर्दुःखैरिच्छाद्वेषप्रियोद्भवैः ।
शिरोरोगादिभी रोगैस्तथैव विनिपातिभिः ॥ १२-३०८-१५०॥
amukto mānasairduḥkhairicchādveṣapriyodbhavaiḥ |
śirorogādibhī rogaistathaiva vinipātibhiḥ || 12-308-150||

MHB 12-308-151

द्वंद्वैस्तैस्तैरुपहतः सर्वतः परिशङ्कितः ।
बहुप्रत्यर्थिकं राज्यमुपास्ते गणयन्निशाः ॥ १२-३०८-१५१॥
dvaṃdvaistaistairupahataḥ sarvataḥ pariśaṅkitaḥ |
bahupratyarthikaṃ rājyamupāste gaṇayanniśāḥ || 12-308-151||

MHB 12-308-152

तदल्पसुखमत्यर्थं बहुदुःखमसारवत् ।
को राज्यमभिपद्येत प्राप्य चोपशमं लभेत् ॥ १२-३०८-१५२॥
tadalpasukhamatyarthaṃ bahuduḥkhamasāravat |
ko rājyamabhipadyeta prāpya copaśamaṃ labhet || 12-308-152||

MHB 12-308-153

ममेदमिति यच्चेदं पुरं राष्ट्रं च मन्यसे ।
बलं कोशममात्यांश्च कस्यैतानि न वा नृप ॥ १२-३०८-१५३॥
mamedamiti yaccedaṃ puraṃ rāṣṭraṃ ca manyase |
balaṃ kośamamātyāṃśca kasyaitāni na vā nṛpa || 12-308-153||

MHB 12-308-154

मित्रामात्यं पुरं राष्ट्रं दण्डः कोशो महीपतिः ।
सप्ताङ्गश्चक्रसंघातो राज्यमित्युच्यते नृप ॥ १२-३०८-१५४॥
mitrāmātyaṃ puraṃ rāṣṭraṃ daṇḍaḥ kośo mahīpatiḥ |
saptāṅgaścakrasaṃghāto rājyamityucyate nṛpa || 12-308-154||

MHB 12-308-155

सप्ताङ्गस्यास्य राज्यस्य त्रिदण्डस्येव तिष्ठतः ।
अन्योन्यगुणयुक्तस्य कः केन गुणतोऽधिकः ॥ १२-३०८-१५५॥
saptāṅgasyāsya rājyasya tridaṇḍasyeva tiṣṭhataḥ |
anyonyaguṇayuktasya kaḥ kena guṇato'dhikaḥ || 12-308-155||

MHB 12-308-156

तेषु तेषु हि कालेषु तत्तदङ्गं विशिष्यते ।
येन यत्सिध्यते कार्यं तत्प्राधान्याय कल्पते ॥ १२-३०८-१५६॥
teṣu teṣu hi kāleṣu tattadaṅgaṃ viśiṣyate |
yena yatsidhyate kāryaṃ tatprādhānyāya kalpate || 12-308-156||

MHB 12-308-157

सप्ताङ्गश्चापि संघातस्त्रयश्चान्ये नृपोत्तम ।
संभूय दशवर्गोऽयं भुङ्क्ते राज्यं हि राजवत् ॥ १२-३०८-१५७॥
saptāṅgaścāpi saṃghātastrayaścānye nṛpottama |
saṃbhūya daśavargo'yaṃ bhuṅkte rājyaṃ hi rājavat || 12-308-157||

MHB 12-308-158

यश्च राजा महोत्साहः क्षत्रधर्मरतो भवेत् ।
स तुष्येद्दशभागेन ततस्त्वन्यो दशावरैः ॥ १२-३०८-१५८॥
yaśca rājā mahotsāhaḥ kṣatradharmarato bhavet |
sa tuṣyeddaśabhāgena tatastvanyo daśāvaraiḥ || 12-308-158||

MHB 12-308-159

नास्त्यसाधारणो राजा नास्ति राज्यमराजकम् ।
राज्येऽसति कुतो धर्मो धर्मेऽसति कुतः परम् ॥ १२-३०८-१५९॥
nāstyasādhāraṇo rājā nāsti rājyamarājakam |
rājye'sati kuto dharmo dharme'sati kutaḥ param || 12-308-159||

MHB 12-308-160

योऽप्यत्र परमो धर्मः पवित्रं राजराज्ययोः ।
पृथिवी दक्षिणा यस्य सोऽश्वमेधो न विद्यते ॥ १२-३०८-१६०॥
yo'pyatra paramo dharmaḥ pavitraṃ rājarājyayoḥ |
pṛthivī dakṣiṇā yasya so'śvamedho na vidyate || 12-308-160||

MHB 12-308-161

साहमेतानि कर्माणि राज्यदुःखानि मैथिल ।
समर्था शतशो वक्तुमथ वापि सहस्रशः ॥ १२-३०८-१६१॥
sāhametāni karmāṇi rājyaduḥkhāni maithila |
samarthā śataśo vaktumatha vāpi sahasraśaḥ || 12-308-161||

MHB 12-308-162

स्वदेहे नाभिषङ्गो मे कुतः परपरिग्रहे ।
न मामेवंविधां मुक्तामीदृशं वक्तुमर्हसि ॥ १२-३०८-१६२॥
svadehe nābhiṣaṅgo me kutaḥ paraparigrahe |
na māmevaṃvidhāṃ muktāmīdṛśaṃ vaktumarhasi || 12-308-162||

MHB 12-308-163

ननु नाम त्वया मोक्षः कृत्स्नः पञ्चशिखाच्छ्रुतः ।
सोपायः सोपनिषदः सोपासङ्गः सनिश्चयः ॥ १२-३०८-१६३॥
nanu nāma tvayā mokṣaḥ kṛtsnaḥ pañcaśikhācchrutaḥ |
sopāyaḥ sopaniṣadaḥ sopāsaṅgaḥ saniścayaḥ || 12-308-163||

MHB 12-308-164

तस्य ते मुक्तसङ्गस्य पाशानाक्रम्य तिष्ठतः ।
छत्रादिषु विशेषेषु कथं सङ्गः पुनर्नृप ॥ १२-३०८-१६४॥
tasya te muktasaṅgasya pāśānākramya tiṣṭhataḥ |
chatrādiṣu viśeṣeṣu kathaṃ saṅgaḥ punarnṛpa || 12-308-164||

MHB 12-308-165

श्रुतं ते न श्रुतं मन्ये मिथ्या वापि श्रुतं श्रुतम् ।
अथ वा श्रुतसंकाशं श्रुतमन्यच्छ्रुतं त्वया ॥ १२-३०८-१६५॥
śrutaṃ te na śrutaṃ manye mithyā vāpi śrutaṃ śrutam |
atha vā śrutasaṃkāśaṃ śrutamanyacchrutaṃ tvayā || 12-308-165||

MHB 12-308-166

अथापीमासु संज्ञासु लौकिकीषु प्रतिष्ठसि ।
अभिषङ्गावरोधाभ्यां बद्धस्त्वं प्राकृतो यथा ॥ १२-३०८-१६६॥
athāpīmāsu saṃjñāsu laukikīṣu pratiṣṭhasi |
abhiṣaṅgāvarodhābhyāṃ baddhastvaṃ prākṛto yathā || 12-308-166||

MHB 12-308-167

सत्त्वेनानुप्रवेशो हि योऽयं त्वयि कृतो मया ।
किं तवापकृतं तत्र यदि मुक्तोऽसि सर्वतः ॥ १२-३०८-१६७॥
sattvenānupraveśo hi yo'yaṃ tvayi kṛto mayā |
kiṃ tavāpakṛtaṃ tatra yadi mukto'si sarvataḥ || 12-308-167||

MHB 12-308-168

नियमो ह्येष धर्मेषु यतीनां शून्यवासिता ।
शून्यमावासयन्त्या च मया किं कस्य दूषितम् ॥ १२-३०८-१६८॥
niyamo hyeṣa dharmeṣu yatīnāṃ śūnyavāsitā |
śūnyamāvāsayantyā ca mayā kiṃ kasya dūṣitam || 12-308-168||

MHB 12-308-169

न पाणिभ्यां न बाहुभ्यां पादोरुभ्यां न चानघ ।
न गात्रावयवैरन्यैः स्पृशामि त्वा नराधिप ॥ १२-३०८-१६९॥
na pāṇibhyāṃ na bāhubhyāṃ pādorubhyāṃ na cānagha |
na gātrāvayavairanyaiḥ spṛśāmi tvā narādhipa || 12-308-169||

MHB 12-308-170

कुले महति जातेन ह्रीमता दीर्घदर्शिना ।
नैतत्सदसि वक्तव्यं सद्वासद्वा मिथः कृतम् ॥ १२-३०८-१७०॥
kule mahati jātena hrīmatā dīrghadarśinā |
naitatsadasi vaktavyaṃ sadvāsadvā mithaḥ kṛtam || 12-308-170||

MHB 12-308-171

ब्राह्मणा गुरवश्चेमे तथामात्या गुरूत्तमाः ।
त्वं चाथ गुरुरप्येषामेवमन्योन्यगौरवम् ॥ १२-३०८-१७१॥
brāhmaṇā guravaśceme tathāmātyā gurūttamāḥ |
tvaṃ cātha gururapyeṣāmevamanyonyagauravam || 12-308-171||

MHB 12-308-172

तदेवमनुसंदृश्य वाच्यावाच्यं परीक्षता ।
स्त्रीपुंसोः समवायोऽयं त्वया वाच्यो न संसदि ॥ १२-३०८-१७२॥
tadevamanusaṃdṛśya vācyāvācyaṃ parīkṣatā |
strīpuṃsoḥ samavāyo'yaṃ tvayā vācyo na saṃsadi || 12-308-172||

MHB 12-308-173

यथा पुष्करपर्णस्थं जलं तत्पर्णसंस्थितम् ।
तिष्ठत्यस्पृशती तद्वत्त्वयि वत्स्यामि मैथिल ॥ १२-३०८-१७३॥
yathā puṣkaraparṇasthaṃ jalaṃ tatparṇasaṃsthitam |
tiṣṭhatyaspṛśatī tadvattvayi vatsyāmi maithila || 12-308-173||

MHB 12-308-174

यदि वाप्यस्पृशन्त्या मे स्पर्शं जानासि कंचन ।
ज्ञानं कृतमबीजं ते कथं तेनेह भिक्षुणा ॥ १२-३०८-१७४॥
yadi vāpyaspṛśantyā me sparśaṃ jānāsi kaṃcana |
jñānaṃ kṛtamabījaṃ te kathaṃ teneha bhikṣuṇā || 12-308-174||

MHB 12-308-175

स गार्हस्थ्याच्च्युतश्च त्वं मोक्षं नावाप्य दुर्विदम् ।
उभयोरन्तराले च वर्तसे मोक्षवातिकः ॥ १२-३०८-१७५॥
sa gārhasthyāccyutaśca tvaṃ mokṣaṃ nāvāpya durvidam |
ubhayorantarāle ca vartase mokṣavātikaḥ || 12-308-175||

MHB 12-308-176

न हि मुक्तस्य मुक्तेन ज्ञस्यैकत्वपृथक्त्वयोः ।
भावाभावसमायोगे जायते वर्णसंकरः ॥ १२-३०८-१७६॥
na hi muktasya muktena jñasyaikatvapṛthaktvayoḥ |
bhāvābhāvasamāyoge jāyate varṇasaṃkaraḥ || 12-308-176||

MHB 12-308-177

वर्णाश्रमपृथक्त्वे च दृष्टार्थस्यापृथक्त्विनः ।
नान्यदन्यदिति ज्ञात्वा नान्यदन्यत्प्रवर्तते ॥ १२-३०८-१७७॥
varṇāśramapṛthaktve ca dṛṣṭārthasyāpṛthaktvinaḥ |
nānyadanyaditi jñātvā nānyadanyatpravartate || 12-308-177||

MHB 12-308-178

पाणौ कुण्डं तथा कुण्डे पयः पयसि मक्षिकाः ।
आश्रिताश्रययोगेन पृथक्त्वेनाश्रया वयम् ॥ १२-३०८-१७८॥
pāṇau kuṇḍaṃ tathā kuṇḍe payaḥ payasi makṣikāḥ |
āśritāśrayayogena pṛthaktvenāśrayā vayam || 12-308-178||

MHB 12-308-179

न तु कुण्डे पयोभावः पयश्चापि न मक्षिकाः ।
स्वयमेवाश्रयन्त्येते भावा न तु पराश्रयम् ॥ १२-३०८-१७९॥
na tu kuṇḍe payobhāvaḥ payaścāpi na makṣikāḥ |
svayamevāśrayantyete bhāvā na tu parāśrayam || 12-308-179||

MHB 12-308-180

पृथक्त्वादाश्रमाणां च वर्णान्यत्वे तथैव च ।
परस्परपृथक्त्वाच्च कथं ते वर्णसंकरः ॥ १२-३०८-१८०॥
pṛthaktvādāśramāṇāṃ ca varṇānyatve tathaiva ca |
parasparapṛthaktvācca kathaṃ te varṇasaṃkaraḥ || 12-308-180||

MHB 12-308-181

नास्मि वर्णोत्तमा जात्या न वैश्या नावरा तथा ।
तव राजन्सवर्णास्मि शुद्धयोनिरविप्लुता ॥ १२-३०८-१८१॥
nāsmi varṇottamā jātyā na vaiśyā nāvarā tathā |
tava rājansavarṇāsmi śuddhayoniraviplutā || 12-308-181||

MHB 12-308-182

प्रधानो नाम राजर्षिर्व्यक्तं ते श्रोत्रमागतः ।
कुले तस्य समुत्पन्नां सुलभां नाम विद्धि माम् ॥ १२-३०८-१८२॥
pradhāno nāma rājarṣirvyaktaṃ te śrotramāgataḥ |
kule tasya samutpannāṃ sulabhāṃ nāma viddhi mām || 12-308-182||

MHB 12-308-183

द्रोणश्च शतशृङ्गश्च वक्रद्वारश्च पर्वतः ।
मम सत्रेषु पूर्वेषां चिता मघवता सह ॥ १२-३०८-१८३॥
droṇaśca śataśṛṅgaśca vakradvāraśca parvataḥ |
mama satreṣu pūrveṣāṃ citā maghavatā saha || 12-308-183||

MHB 12-308-184

साहं तस्मिन्कुले जाता भर्तर्यसति मद्विधे ।
विनीता मोक्षधर्मेषु चराम्येका मुनिव्रतम् ॥ १२-३०८-१८४॥
sāhaṃ tasminkule jātā bhartaryasati madvidhe |
vinītā mokṣadharmeṣu carāmyekā munivratam || 12-308-184||

MHB 12-308-185

नास्मि सत्रप्रतिच्छन्ना न परस्वाभिमानिनी ।
न धर्मसंकरकरी स्वधर्मेऽस्मि धृतव्रता ॥ १२-३०८-१८५॥
nāsmi satrapraticchannā na parasvābhimāninī |
na dharmasaṃkarakarī svadharme'smi dhṛtavratā || 12-308-185||

MHB 12-308-186

नास्थिरा स्वप्रतिज्ञायां नासमीक्ष्यप्रवादिनी ।
नासमीक्ष्यागता चाहं त्वत्सकाशं जनाधिप ॥ १२-३०८-१८६॥
nāsthirā svapratijñāyāṃ nāsamīkṣyapravādinī |
nāsamīkṣyāgatā cāhaṃ tvatsakāśaṃ janādhipa || 12-308-186||

MHB 12-308-187

मोक्षे ते भावितां बुद्धिं श्रुत्वाहं कुशलैषिणी ।
तव मोक्षस्य चाप्यस्य जिज्ञासार्थमिहागता ॥ १२-३०८-१८७॥
mokṣe te bhāvitāṃ buddhiṃ śrutvāhaṃ kuśalaiṣiṇī |
tava mokṣasya cāpyasya jijñāsārthamihāgatā || 12-308-187||

MHB 12-308-188

न वर्गस्था ब्रवीम्येतत्स्वपक्षपरपक्षयोः ।
मुक्तो न मुच्यते यश्च शान्तो यश्च न शाम्यति ॥ १२-३०८-१८८॥
na vargasthā bravīmyetatsvapakṣaparapakṣayoḥ |
mukto na mucyate yaśca śānto yaśca na śāmyati || 12-308-188||

MHB 12-308-189

यथा शून्ये पुरागारे भिक्षुरेकां निशां वसेत् ।
तथा हि त्वच्छरीरेऽस्मिन्निमां वत्स्यामि शर्वरीम् ॥ १२-३०८-१८९॥
yathā śūnye purāgāre bhikṣurekāṃ niśāṃ vaset |
tathā hi tvaccharīre'sminnimāṃ vatsyāmi śarvarīm || 12-308-189||

MHB 12-308-190

साहमासनदानेन वागातिथ्येन चार्चिता ।
सुप्ता सुशरणा प्रीता श्वो गमिष्यामि मैथिल ॥ १२-३०८-१९०॥
sāhamāsanadānena vāgātithyena cārcitā |
suptā suśaraṇā prītā śvo gamiṣyāmi maithila || 12-308-190||

MHB 12-308-191

इत्येतानि स वाक्यानि हेतुमन्त्यर्थवन्ति च ।
श्रुत्वा नाधिजगौ राजा किंचिदन्यदतः परम् ॥ १२-३०८-१९१॥
ityetāni sa vākyāni hetumantyarthavanti ca |
śrutvā nādhijagau rājā kiṃcidanyadataḥ param || 12-308-191||

Adhyaya: 309/353 (92)

MHB 12-309-1

युधिष्ठिर उवाच ।
कथं निर्वेदमापन्नः शुको वैयासकिः पुरा ।
एतदिच्छामि कौरव्य श्रोतुं कौतूहलं हि मे ॥ १२-३०९-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kathaṃ nirvedamāpannaḥ śuko vaiyāsakiḥ purā |
etadicchāmi kauravya śrotuṃ kautūhalaṃ hi me || 12-309-1||

MHB 12-309-2

भीष्म उवाच ।
प्राकृतेन सुवृत्तेन चरन्तमकुतोभयम् ।
अध्याप्य कृत्स्नं स्वाध्यायमन्वशाद्वै पिता सुतम् ॥ १२-३०९-२॥
bhīṣma uvāca |
prākṛtena suvṛttena carantamakutobhayam |
adhyāpya kṛtsnaṃ svādhyāyamanvaśādvai pitā sutam || 12-309-2||

MHB 12-309-3

धर्मं पुत्र निषेवस्व सुतीक्ष्णौ हि हिमातपौ ।
क्षुत्पिपासे च वायुं च जय नित्यं जितेन्द्रियः ॥ १२-३०९-३॥
dharmaṃ putra niṣevasva sutīkṣṇau hi himātapau |
kṣutpipāse ca vāyuṃ ca jaya nityaṃ jitendriyaḥ || 12-309-3||

MHB 12-309-4

सत्यमार्जवमक्रोधमनसूयां दमं तपः ।
अहिंसां चानृशंस्यं च विधिवत्परिपालय ॥ १२-३०९-४॥
satyamārjavamakrodhamanasūyāṃ damaṃ tapaḥ |
ahiṃsāṃ cānṛśaṃsyaṃ ca vidhivatparipālaya || 12-309-4||

MHB 12-309-5

सत्ये तिष्ठ रतो धर्मे हित्वा सर्वमनार्जवम् ।
देवतातिथिशेषेण यात्रां प्राणस्य संश्रय ॥ १२-३०९-५॥
satye tiṣṭha rato dharme hitvā sarvamanārjavam |
devatātithiśeṣeṇa yātrāṃ prāṇasya saṃśraya || 12-309-5||

MHB 12-309-6

फेनपात्रोपमे देहे जीवे शकुनिवत्स्थिते ।
अनित्ये प्रियसंवासे कथं स्वपिषि पुत्रक ॥ १२-३०९-६॥
phenapātropame dehe jīve śakunivatsthite |
anitye priyasaṃvāse kathaṃ svapiṣi putraka || 12-309-6||

MHB 12-309-7

अप्रमत्तेषु जाग्रत्सु नित्ययुक्तेषु शत्रुषु ।
अन्तरं लिप्समानेषु बालस्त्वं नावबुध्यसे ॥ १२-३०९-७॥
apramatteṣu jāgratsu nityayukteṣu śatruṣu |
antaraṃ lipsamāneṣu bālastvaṃ nāvabudhyase || 12-309-7||

MHB 12-309-8

गण्यमानेषु वर्षेषु क्षीयमाणे तथायुषि ।
जीविते शिष्यमाणे च किमुत्थाय न धावसि ॥ १२-३०९-८॥
gaṇyamāneṣu varṣeṣu kṣīyamāṇe tathāyuṣi |
jīvite śiṣyamāṇe ca kimutthāya na dhāvasi || 12-309-8||

MHB 12-309-9

ऐहलौकिकमीहन्ते मांसशोणितवर्धनम् ।
पारलौकिककार्येषु प्रसुप्ता भृशनास्तिकाः ॥ १२-३०९-९॥
aihalaukikamīhante māṃsaśoṇitavardhanam |
pāralaukikakāryeṣu prasuptā bhṛśanāstikāḥ || 12-309-9||

MHB 12-309-10

धर्माय येऽभ्यसूयन्ति बुद्धिमोहान्विता नराः ।
अपथा गच्छतां तेषामनुयातापि पीड्यते ॥ १२-३०९-१०॥
dharmāya ye'bhyasūyanti buddhimohānvitā narāḥ |
apathā gacchatāṃ teṣāmanuyātāpi pīḍyate || 12-309-10||

MHB 12-309-11

ये तु तुष्टाः सुनियताः सत्यागमपरायणाः ।
धर्म्यं पन्थानमारूढास्तानुपास्स्व च पृच्छ च ॥ १२-३०९-११॥
ye tu tuṣṭāḥ suniyatāḥ satyāgamaparāyaṇāḥ |
dharmyaṃ panthānamārūḍhāstānupāssva ca pṛccha ca || 12-309-11||

MHB 12-309-12

उपधार्य मतं तेषां वृद्धानां धर्मदर्शिनाम् ।
नियच्छ परया बुद्ध्या चित्तमुत्पथगामि वै ॥ १२-३०९-१२॥
upadhārya mataṃ teṣāṃ vṛddhānāṃ dharmadarśinām |
niyaccha parayā buddhyā cittamutpathagāmi vai || 12-309-12||

MHB 12-309-13

अद्यकालिकया बुद्ध्या दूरे श्व इति निर्भयाः ।
सर्वभक्षा न पश्यन्ति कर्मभूमिं विचेतसः ॥ १२-३०९-१३॥
adyakālikayā buddhyā dūre śva iti nirbhayāḥ |
sarvabhakṣā na paśyanti karmabhūmiṃ vicetasaḥ || 12-309-13||

MHB 12-309-14

धर्मनिःश्रेणिमास्थाय किंचित्किंचित्समारुह ।
कोशकारवदात्मानं वेष्टयन्नावबुध्यसे ॥ १२-३०९-१४॥
dharmaniḥśreṇimāsthāya kiṃcitkiṃcitsamāruha |
kośakāravadātmānaṃ veṣṭayannāvabudhyase || 12-309-14||

MHB 12-309-15

नास्तिकं भिन्नमर्यादं कूलपातमिवास्थिरम् ।
वामतः कुरु विस्रब्धो नरं वेणुमिवोद्धतम् ॥ १२-३०९-१५॥
nāstikaṃ bhinnamaryādaṃ kūlapātamivāsthiram |
vāmataḥ kuru visrabdho naraṃ veṇumivoddhatam || 12-309-15||

MHB 12-309-16

कामं क्रोधं च मृत्युं च पञ्चेन्द्रियजलां नदीम् ।
नावं धृतिमयीं कृत्वा जन्मदुर्गाणि संतर ॥ १२-३०९-१६॥
kāmaṃ krodhaṃ ca mṛtyuṃ ca pañcendriyajalāṃ nadīm |
nāvaṃ dhṛtimayīṃ kṛtvā janmadurgāṇi saṃtara || 12-309-16||

MHB 12-309-17

मृत्युनाभ्याहते लोके जरया परिपीडिते ।
अमोघासु पतन्तीषु धर्मयानेन संतर ॥ १२-३०९-१७॥
mṛtyunābhyāhate loke jarayā paripīḍite |
amoghāsu patantīṣu dharmayānena saṃtara || 12-309-17||

MHB 12-309-18

तिष्ठन्तं च शयानं च मृत्युरन्वेषते यदा ।
निर्वृतिं लभसे कस्मादकस्मान्मृत्युनाशितः ॥ १२-३०९-१८॥
tiṣṭhantaṃ ca śayānaṃ ca mṛtyuranveṣate yadā |
nirvṛtiṃ labhase kasmādakasmānmṛtyunāśitaḥ || 12-309-18||

MHB 12-309-19

संचिन्वानकमेवैनं कामानामवितृप्तकम् ।
वृकीवोरणमासाद्य मृत्युरादाय गच्छति ॥ १२-३०९-१९॥
saṃcinvānakamevainaṃ kāmānāmavitṛptakam |
vṛkīvoraṇamāsādya mṛtyurādāya gacchati || 12-309-19||

MHB 12-309-20

क्रमशः संचितशिखो धर्मबुद्धिमयो महान् ।
अन्धकारे प्रवेष्टव्ये दीपो यत्नेन धार्यताम् ॥ १२-३०९-२०॥
kramaśaḥ saṃcitaśikho dharmabuddhimayo mahān |
andhakāre praveṣṭavye dīpo yatnena dhāryatām || 12-309-20||

MHB 12-309-21

संपतन्देहजालानि कदाचिदिह मानुषे ।
ब्राह्मण्यं लभते जन्तुस्तत्पुत्र परिपालय ॥ १२-३०९-२१॥
saṃpatandehajālāni kadācidiha mānuṣe |
brāhmaṇyaṃ labhate jantustatputra paripālaya || 12-309-21||

MHB 12-309-22

ब्राह्मणस्य हि देहोऽयं न कामार्थाय जायते ।
इह क्लेशाय तपसे प्रेत्य त्वनुपमं सुखम् ॥ १२-३०९-२२॥
brāhmaṇasya hi deho'yaṃ na kāmārthāya jāyate |
iha kleśāya tapase pretya tvanupamaṃ sukham || 12-309-22||

MHB 12-309-23

ब्राह्मण्यं बहुभिरवाप्यते तपोभिस्तल्लब्ध्वा न परिपणेन हेडितव्यम् ।
स्वाध्याये तपसि दमे च नित्ययुक्तः क्षेमार्थी कुशलपरः सदा यतस्व ॥ १२-३०९-२३॥
brāhmaṇyaṃ bahubhiravāpyate tapobhistallabdhvā na paripaṇena heḍitavyam |
svādhyāye tapasi dame ca nityayuktaḥ kṣemārthī kuśalaparaḥ sadā yatasva || 12-309-23||

MHB 12-309-24

अव्यक्तप्रकृतिरयं कलाशरीरः सूक्ष्मात्मा क्षणत्रुटिशो निमेषरोमा ।
ऋत्वास्यः समबलशुक्लकृष्णनेत्रो मासाङ्गो द्रवति वयोहयो नराणाम् ॥ १२-३०९-२४॥
avyaktaprakṛtirayaṃ kalāśarīraḥ sūkṣmātmā kṣaṇatruṭiśo nimeṣaromā |
ṛtvāsyaḥ samabalaśuklakṛṣṇanetro māsāṅgo dravati vayohayo narāṇām || 12-309-24||

MHB 12-309-25

तं दृष्ट्वा प्रसृतमजस्रमुग्रवेगं गच्छन्तं सततमिहाव्यपेक्षमाणम् ।
चक्षुस्ते यदि न परप्रणेतृनेयं धर्मे ते भवतु मनः परं निशम्य ॥ १२-३०९-२५॥
taṃ dṛṣṭvā prasṛtamajasramugravegaṃ gacchantaṃ satatamihāvyapekṣamāṇam |
cakṣuste yadi na parapraṇetṛneyaṃ dharme te bhavatu manaḥ paraṃ niśamya || 12-309-25||

MHB 12-309-26

येऽमी तु प्रचलितधर्मकामवृत्ताः क्रोशन्तः सततमनिष्टसंप्रयोगाः ।
क्लिश्यन्ते परिगतवेदनाशरीरा बह्वीभिः सुभृशमधर्मवासनाभिः ॥ १२-३०९-२६॥
ye'mī tu pracalitadharmakāmavṛttāḥ krośantaḥ satatamaniṣṭasaṃprayogāḥ |
kliśyante parigatavedanāśarīrā bahvībhiḥ subhṛśamadharmavāsanābhiḥ || 12-309-26||

MHB 12-309-27

राजा धर्मपरः सदा शुभगोप्ता समीक्ष्य सुकृतिनां दधाति लोकान् ।
बहुविधमपि चरतः प्रदिशति सुखमनुपगतं निरवद्यम् ॥ १२-३०९-२७॥
rājā dharmaparaḥ sadā śubhagoptā samīkṣya sukṛtināṃ dadhāti lokān |
bahuvidhamapi carataḥ pradiśati sukhamanupagataṃ niravadyam || 12-309-27||

MHB 12-309-28

श्वानो भीषणायोमुखानि वयांसि वडगृध्रकुलपक्षिणां च संघाः ।
नरां कदने रुधिरपा गुरुवचननुदमुपरतं विशसन्ति ॥ १२-३०९-२८॥
śvāno bhīṣaṇāyomukhāni vayāṃsi vaḍagṛdhrakulapakṣiṇāṃ ca saṃghāḥ |
narāṃ kadane rudhirapā guruvacananudamuparataṃ viśasanti || 12-309-28||

MHB 12-309-29

मर्यादा नियताः स्वयंभुवा य इहेमाः प्रभिनत्ति दशगुणा मनोनुगत्वात् ।
निवसति भृशमसुखं पितृविषयविपिनमवगाह्य स पापः ॥ १२-३०९-२९॥
maryādā niyatāḥ svayaṃbhuvā ya ihemāḥ prabhinatti daśaguṇā manonugatvāt |
nivasati bhṛśamasukhaṃ pitṛviṣayavipinamavagāhya sa pāpaḥ || 12-309-29||

MHB 12-309-30

यो लुब्धः सुभृशं प्रियानृतश्च मनुष्यः सततनिकृतिवञ्चनारतिः स्यात् ।
उपनिधिभिरसुखकृत्स परमनिरयगो भृशमसुखमनुभवति दुष्कृतकर्मा ॥ १२-३०९-३०॥
yo lubdhaḥ subhṛśaṃ priyānṛtaśca manuṣyaḥ satatanikṛtivañcanāratiḥ syāt |
upanidhibhirasukhakṛtsa paramanirayago bhṛśamasukhamanubhavati duṣkṛtakarmā || 12-309-30||

MHB 12-309-31

उष्णां वैतरणीं महानदीमवगाढोऽसिपत्रवनभिन्नगात्रः ।
परशुवनशयो निपतितो वसति च महानिरये भृशार्तः ॥ १२-३०९-३१॥
uṣṇāṃ vaitaraṇīṃ mahānadīmavagāḍho'sipatravanabhinnagātraḥ |
paraśuvanaśayo nipatito vasati ca mahāniraye bhṛśārtaḥ || 12-309-31||

MHB 12-309-32

महापदानि कत्थसे न चाप्यवेक्षसे परम् ।
चिरस्य मृत्युकारिकामनागतां न बुध्यसे ॥ १२-३०९-३२॥
mahāpadāni katthase na cāpyavekṣase param |
cirasya mṛtyukārikāmanāgatāṃ na budhyase || 12-309-32||

MHB 12-309-33

प्रयास्यतां किमास्यते समुत्थितं महद्भयम् ।
अतिप्रमाथि दारुणं सुखस्य संविधीयताम् ॥ १२-३०९-३३॥
prayāsyatāṃ kimāsyate samutthitaṃ mahadbhayam |
atipramāthi dāruṇaṃ sukhasya saṃvidhīyatām || 12-309-33||

MHB 12-309-34

पुरा मृतः प्रणीयसे यमस्य मृत्युशासनात् ।
तदन्तिकाय दारुणैः प्रयत्नमार्जवे कुरु ॥ १२-३०९-३४॥
purā mṛtaḥ praṇīyase yamasya mṛtyuśāsanāt |
tadantikāya dāruṇaiḥ prayatnamārjave kuru || 12-309-34||

MHB 12-309-35

पुरा समूलबान्धवं प्रभुर्हरत्यदुःखवित् ।
तवेह जीवितं यमो न चास्ति तस्य वारकः ॥ १२-३०९-३५॥
purā samūlabāndhavaṃ prabhurharatyaduḥkhavit |
taveha jīvitaṃ yamo na cāsti tasya vārakaḥ || 12-309-35||

MHB 12-309-36

पुरा विवाति मारुतो यमस्य यः पुरःसरः ।
पुरैक एव नीयसे कुरुष्व सांपरायिकम् ॥ १२-३०९-३६॥
purā vivāti māruto yamasya yaḥ puraḥsaraḥ |
puraika eva nīyase kuruṣva sāṃparāyikam || 12-309-36||

MHB 12-309-37

पुरा सहिक्क एव ते प्रवाति मारुतोऽन्तकः ।
पुरा च विभ्रमन्ति ते दिशो महाभयागमे ॥ १२-३०९-३७॥
purā sahikka eva te pravāti māruto'ntakaḥ |
purā ca vibhramanti te diśo mahābhayāgame || 12-309-37||

MHB 12-309-38

स्मृतिश्च संनिरुध्यते पुरा तवेह पुत्रक ।
समाकुलस्य गच्छतः समाधिमुत्तमं कुरु ॥ १२-३०९-३८॥
smṛtiśca saṃnirudhyate purā taveha putraka |
samākulasya gacchataḥ samādhimuttamaṃ kuru || 12-309-38||

MHB 12-309-39

कृताकृते शुभाशुभे प्रमादकर्मविप्लुते ।
स्मरन्पुरा न तप्यसे निधत्स्व केवलं निधिम् ॥ १२-३०९-३९॥
kṛtākṛte śubhāśubhe pramādakarmaviplute |
smaranpurā na tapyase nidhatsva kevalaṃ nidhim || 12-309-39||

MHB 12-309-40

पुरा जरा कलेवरं विजर्जरीकरोति ते ।
बलाङ्गरूपहारिणी निधत्स्व केवलं निधिम् ॥ १२-३०९-४०॥
purā jarā kalevaraṃ vijarjarīkaroti te |
balāṅgarūpahāriṇī nidhatsva kevalaṃ nidhim || 12-309-40||

MHB 12-309-41

पुरा शरीरमन्तको भिनत्ति रोगसायकैः ।
प्रसह्य जीवितक्षये तपो महत्समाचर ॥ १२-३०९-४१॥
purā śarīramantako bhinatti rogasāyakaiḥ |
prasahya jīvitakṣaye tapo mahatsamācara || 12-309-41||

MHB 12-309-42

पुरा वृका भयंकरा मनुष्यदेहगोचराः ।
अभिद्रवन्ति सर्वतो यतस्व पुण्यशीलने ॥ १२-३०९-४२॥
purā vṛkā bhayaṃkarā manuṣyadehagocarāḥ |
abhidravanti sarvato yatasva puṇyaśīlane || 12-309-42||

MHB 12-309-43

पुरान्धकारमेककोऽनुपश्यसि त्वरस्व वै ।
पुरा हिरण्मयान्नगान्निरीक्षसेऽद्रिमूर्धनि ॥ १२-३०९-४३॥
purāndhakāramekako'nupaśyasi tvarasva vai |
purā hiraṇmayānnagānnirīkṣase'drimūrdhani || 12-309-43||

MHB 12-309-44

पुरा कुसंगतानि ते सुहृन्मुखाश्च शत्रवः ।
विचालयन्ति दर्शनाद्घटस्व पुत्र यत्परम् ॥ १२-३०९-४४॥
purā kusaṃgatāni te suhṛnmukhāśca śatravaḥ |
vicālayanti darśanādghaṭasva putra yatparam || 12-309-44||

MHB 12-309-45

धनस्य यस्य राजतो भयं न चास्ति चौरतः ।
मृतं च यन्न मुञ्चति समर्जयस्व तद्धनम् ॥ १२-३०९-४५॥
dhanasya yasya rājato bhayaṃ na cāsti caurataḥ |
mṛtaṃ ca yanna muñcati samarjayasva taddhanam || 12-309-45||

MHB 12-309-46

न तत्र संविभज्यते स्वकर्मभिः परस्परम् ।
यदेव यस्य यौतकं तदेव तत्र सोऽश्नुते ॥ १२-३०९-४६॥
na tatra saṃvibhajyate svakarmabhiḥ parasparam |
yadeva yasya yautakaṃ tadeva tatra so'śnute || 12-309-46||

MHB 12-309-47

परत्र येन जीव्यते तदेव पुत्र दीयताम् ।
धनं यदक्षयं ध्रुवं समर्जयस्व तत्स्वयम् ॥ १२-३०९-४७॥
paratra yena jīvyate tadeva putra dīyatām |
dhanaṃ yadakṣayaṃ dhruvaṃ samarjayasva tatsvayam || 12-309-47||

MHB 12-309-48

न यावदेव पच्यते महाजनस्य यावकम् ।
अपक्व एव यावके पुरा प्रणीयसे त्वर ॥ १२-३०९-४८॥
na yāvadeva pacyate mahājanasya yāvakam |
apakva eva yāvake purā praṇīyase tvara || 12-309-48||

MHB 12-309-49

न मातृपितृबान्धवा न संस्तुतः प्रियो जनः ।
अनुव्रजन्ति संकटे व्रजन्तमेकपातिनम् ॥ १२-३०९-४९॥
na mātṛpitṛbāndhavā na saṃstutaḥ priyo janaḥ |
anuvrajanti saṃkaṭe vrajantamekapātinam || 12-309-49||

MHB 12-309-50

यदेव कर्म केवलं स्वयं कृतं शुभाशुभम् ।
तदेव तस्य यौतकं भवत्यमुत्र गच्छतः ॥ १२-३०९-५०॥
yadeva karma kevalaṃ svayaṃ kṛtaṃ śubhāśubham |
tadeva tasya yautakaṃ bhavatyamutra gacchataḥ || 12-309-50||

MHB 12-309-51

हिरण्यरत्नसंचयाः शुभाशुभेन संचिताः ।
न तस्य देहसंक्षये भवन्ति कार्यसाधकाः ॥ १२-३०९-५१॥
hiraṇyaratnasaṃcayāḥ śubhāśubhena saṃcitāḥ |
na tasya dehasaṃkṣaye bhavanti kāryasādhakāḥ || 12-309-51||

MHB 12-309-52

परत्रगामिकस्य ते कृताकृतस्य कर्मणः ।
न साक्षिरात्मना समो नृणामिहास्ति कश्चन ॥ १२-३०९-५२॥
paratragāmikasya te kṛtākṛtasya karmaṇaḥ |
na sākṣirātmanā samo nṛṇāmihāsti kaścana || 12-309-52||

MHB 12-309-53

मनुष्यदेहशून्यकं भवत्यमुत्र गच्छतः ।
प्रपश्य बुद्धिचक्षुषा प्रदृश्यते हि सर्वतः ॥ १२-३०९-५३॥
manuṣyadehaśūnyakaṃ bhavatyamutra gacchataḥ |
prapaśya buddhicakṣuṣā pradṛśyate hi sarvataḥ || 12-309-53||

MHB 12-309-54

इहाग्निसूर्यवायवः शरीरमाश्रितास्त्रयः ।
त एव तस्य साक्षिणो भवन्ति धर्मदर्शिनः ॥ १२-३०९-५४॥
ihāgnisūryavāyavaḥ śarīramāśritāstrayaḥ |
ta eva tasya sākṣiṇo bhavanti dharmadarśinaḥ || 12-309-54||

MHB 12-309-55

यथानिशेषु सर्वतःस्पृशत्सु सर्वदारिषु ।
प्रकाशगूढवृत्तिषु स्वधर्ममेव पालय ॥ १२-३०९-५५॥
yathāniśeṣu sarvataḥspṛśatsu sarvadāriṣu |
prakāśagūḍhavṛttiṣu svadharmameva pālaya || 12-309-55||

MHB 12-309-56

अनेकपारिपन्थिके विरूपरौद्ररक्षिते ।
स्वमेव कर्म रक्ष्यतां स्वकर्म तत्र गच्छति ॥ १२-३०९-५६॥
anekapāripanthike virūparaudrarakṣite |
svameva karma rakṣyatāṃ svakarma tatra gacchati || 12-309-56||

MHB 12-309-57

न तत्र संविभज्यते स्वकर्मणा परस्परम् ।
यथाकृतं स्वकर्मजं तदेव भुज्यते फलम् ॥ १२-३०९-५७॥
na tatra saṃvibhajyate svakarmaṇā parasparam |
yathākṛtaṃ svakarmajaṃ tadeva bhujyate phalam || 12-309-57||

MHB 12-309-58

यथाप्सरोगणाः फलं सुखं महर्षिभिः सह ।
तथाप्नुवन्ति कर्मतो विमानकामगामिनः ॥ १२-३०९-५८॥
yathāpsarogaṇāḥ phalaṃ sukhaṃ maharṣibhiḥ saha |
tathāpnuvanti karmato vimānakāmagāminaḥ || 12-309-58||

MHB 12-309-59

यथेह यत्कृतं शुभं विपाप्मभिः कृतात्मभिः ।
तदाप्नुवन्ति मानवास्तथा विशुद्धयोनयः ॥ १२-३०९-५९॥
yatheha yatkṛtaṃ śubhaṃ vipāpmabhiḥ kṛtātmabhiḥ |
tadāpnuvanti mānavāstathā viśuddhayonayaḥ || 12-309-59||

MHB 12-309-60

प्रजापतेः सलोकतां बृहस्पतेः शतक्रतोः ।
व्रजन्ति ते परां गतिं गृहस्थधर्मसेतुभिः ॥ १२-३०९-६०॥
prajāpateḥ salokatāṃ bṛhaspateḥ śatakratoḥ |
vrajanti te parāṃ gatiṃ gṛhasthadharmasetubhiḥ || 12-309-60||

MHB 12-309-61

सहस्रशोऽप्यनेकशः प्रवक्तुमुत्सहामहे ।
अबुद्धिमोहनं पुनः प्रभुर्विना न यावकम् ॥ १२-३०९-६१॥
sahasraśo'pyanekaśaḥ pravaktumutsahāmahe |
abuddhimohanaṃ punaḥ prabhurvinā na yāvakam || 12-309-61||

MHB 12-309-62

गता द्विरष्टवर्षता ध्रुवोऽसि पञ्चविंशकः ।
कुरुष्व धर्मसंचयं वयो हि तेऽतिवर्तते ॥ १२-३०९-६२॥
gatā dviraṣṭavarṣatā dhruvo'si pañcaviṃśakaḥ |
kuruṣva dharmasaṃcayaṃ vayo hi te'tivartate || 12-309-62||

MHB 12-309-63

पुरा करोति सोऽन्तकः प्रमादगोमुखं दमम् ।
यथागृहीतमुत्थितं त्वरस्व धर्मपालने ॥ १२-३०९-६३॥
purā karoti so'ntakaḥ pramādagomukhaṃ damam |
yathāgṛhītamutthitaṃ tvarasva dharmapālane || 12-309-63||

MHB 12-309-64

यदा त्वमेव पृष्ठतस्त्वमग्रतो गमिष्यसि ।
तथा गतिं गमिष्यतः किमात्मना परेण वा ॥ १२-३०९-६४॥
yadā tvameva pṛṣṭhatastvamagrato gamiṣyasi |
tathā gatiṃ gamiṣyataḥ kimātmanā pareṇa vā || 12-309-64||

MHB 12-309-65

यदेकपातिनां सतां भवत्यमुत्र गच्छताम् ।
भयेषु सांपरायिकं निधत्स्व तं महानिधिम् ॥ १२-३०९-६५॥
yadekapātināṃ satāṃ bhavatyamutra gacchatām |
bhayeṣu sāṃparāyikaṃ nidhatsva taṃ mahānidhim || 12-309-65||

MHB 12-309-66

सकूलमूलबान्धवं प्रभुर्हरत्यसङ्गवान् ।
न सन्ति यस्य वारकाः कुरुष्व धर्मसंनिधिम् ॥ १२-३०९-६६॥
sakūlamūlabāndhavaṃ prabhurharatyasaṅgavān |
na santi yasya vārakāḥ kuruṣva dharmasaṃnidhim || 12-309-66||

MHB 12-309-67

इदं निदर्शनं मया तवेह पुत्र संमतम् ।
स्वदर्शनानुमानतः प्रवर्णितं कुरुष्व तत् ॥ १२-३०९-६७॥
idaṃ nidarśanaṃ mayā taveha putra saṃmatam |
svadarśanānumānataḥ pravarṇitaṃ kuruṣva tat || 12-309-67||

MHB 12-309-68

दधाति यः स्वकर्मणा धनानि यस्य कस्यचित् ।
अबुद्धिमोहजैर्गुणैः शतैक एव युज्यते ॥ १२-३०९-६८॥
dadhāti yaḥ svakarmaṇā dhanāni yasya kasyacit |
abuddhimohajairguṇaiḥ śataika eva yujyate || 12-309-68||

MHB 12-309-69

श्रुतं समर्थमस्तु ते प्रकुर्वतः शुभाः क्रियाः ।
तदेव तत्र दर्शनं कृतज्ञमर्थसंहितम् ॥ १२-३०९-६९॥
śrutaṃ samarthamastu te prakurvataḥ śubhāḥ kriyāḥ |
tadeva tatra darśanaṃ kṛtajñamarthasaṃhitam || 12-309-69||

MHB 12-309-70

निबन्धनी रज्जुरेषा या ग्रामे वसतो रतिः ।
छित्त्वैनां सुकृतो यान्ति नैनां छिन्दन्ति दुष्कृतः ॥ १२-३०९-७०॥
nibandhanī rajjureṣā yā grāme vasato ratiḥ |
chittvaināṃ sukṛto yānti naināṃ chindanti duṣkṛtaḥ || 12-309-70||

MHB 12-309-71

किं ते धनेन किं बन्धुभिस्ते किं ते पुत्रैः पुत्रक यो मरिष्यसि ।
आत्मानमन्विच्छ गुहां प्रविष्टं पितामहास्ते क्व गताश्च सर्वे ॥ १२-३०९-७१॥
kiṃ te dhanena kiṃ bandhubhiste kiṃ te putraiḥ putraka yo mariṣyasi |
ātmānamanviccha guhāṃ praviṣṭaṃ pitāmahāste kva gatāśca sarve || 12-309-71||

MHB 12-309-72

श्वःकार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्णिकम् ।
को हि तद्वेद कस्याद्य मृत्युसेना निवेक्ष्यते ॥ १२-३०९-७२॥
śvaḥkāryamadya kurvīta pūrvāhṇe cāparāhṇikam |
ko hi tadveda kasyādya mṛtyusenā nivekṣyate || 12-309-72||

MHB 12-309-73

अनुगम्य श्मशानान्तं निवर्तन्तीह बान्धवाः ।
अग्नौ प्रक्षिप्य पुरुषं ज्ञातयः सुहृदस्तथा ॥ १२-३०९-७३॥
anugamya śmaśānāntaṃ nivartantīha bāndhavāḥ |
agnau prakṣipya puruṣaṃ jñātayaḥ suhṛdastathā || 12-309-73||

MHB 12-309-74

नास्तिकान्निरनुक्रोशान्नरान्पापमतौ स्थितान् ।
वामतः कुरु विश्रब्धं परं प्रेप्सुरतन्द्रितः ॥ १२-३०९-७४॥
nāstikānniranukrośānnarānpāpamatau sthitān |
vāmataḥ kuru viśrabdhaṃ paraṃ prepsuratandritaḥ || 12-309-74||

MHB 12-309-75

एवमभ्याहते लोके कालेनोपनिपीडिते ।
सुमहद्धैर्यमालम्ब्य धर्मं सर्वात्मना कुरु ॥ १२-३०९-७५॥
evamabhyāhate loke kālenopanipīḍite |
sumahaddhairyamālambya dharmaṃ sarvātmanā kuru || 12-309-75||

MHB 12-309-76

अथेमं दर्शनोपायं सम्यग्यो वेत्ति मानवः ।
सम्यक्स धर्मं कृत्वेह परत्र सुखमेधते ॥ १२-३०९-७६॥
athemaṃ darśanopāyaṃ samyagyo vetti mānavaḥ |
samyaksa dharmaṃ kṛtveha paratra sukhamedhate || 12-309-76||

MHB 12-309-77

न देहभेदे मरणं विजानतां न च प्रणाशः स्वनुपालिते पथि ।
धर्मं हि यो वर्धयते स पण्डितो य एव धर्माच्च्यवते स मुह्यति ॥ १२-३०९-७७॥
na dehabhede maraṇaṃ vijānatāṃ na ca praṇāśaḥ svanupālite pathi |
dharmaṃ hi yo vardhayate sa paṇḍito ya eva dharmāccyavate sa muhyati || 12-309-77||

MHB 12-309-78

प्रयुक्तयोः कर्मपथि स्वकर्मणोः फलं प्रयोक्ता लभते यथाविधि ।
निहीनकर्मा निरयं प्रपद्यते त्रिविष्टपं गच्छति धर्मपारगः ॥ १२-३०९-७८॥
prayuktayoḥ karmapathi svakarmaṇoḥ phalaṃ prayoktā labhate yathāvidhi |
nihīnakarmā nirayaṃ prapadyate triviṣṭapaṃ gacchati dharmapāragaḥ || 12-309-78||

MHB 12-309-79

सोपानभूतं स्वर्गस्य मानुष्यं प्राप्य दुर्लभम् ।
तथात्मानं समादध्याद्भ्रश्येत न पुनर्यथा ॥ १२-३०९-७९॥
sopānabhūtaṃ svargasya mānuṣyaṃ prāpya durlabham |
tathātmānaṃ samādadhyādbhraśyeta na punaryathā || 12-309-79||

MHB 12-309-80

यस्य नोत्क्रामति मतिः स्वर्गमार्गानुसारिणी ।
तमाहुः पुण्यकर्माणमशोच्यं मित्रबान्धवैः ॥ १२-३०९-८०॥
yasya notkrāmati matiḥ svargamārgānusāriṇī |
tamāhuḥ puṇyakarmāṇamaśocyaṃ mitrabāndhavaiḥ || 12-309-80||

MHB 12-309-81

यस्य नोपहता बुद्धिर्निश्चयेष्ववलम्बते ।
स्वर्गे कृतावकाशस्य तस्य नास्ति महद्भयम् ॥ १२-३०९-८१॥
yasya nopahatā buddhirniścayeṣvavalambate |
svarge kṛtāvakāśasya tasya nāsti mahadbhayam || 12-309-81||

MHB 12-309-82

तपोवनेषु ये जातास्तत्रैव निधनं गताः ।
तेषामल्पतरो धर्मः कामभोगमजानताम् ॥ १२-३०९-८२॥
tapovaneṣu ye jātāstatraiva nidhanaṃ gatāḥ |
teṣāmalpataro dharmaḥ kāmabhogamajānatām || 12-309-82||

MHB 12-309-83

यस्तु भोगान्परित्यज्य शरीरेण तपश्चरेत् ।
न तेन किंचिन्न प्राप्तं तन्मे बहुमतं फलम् ॥ १२-३०९-८३॥
yastu bhogānparityajya śarīreṇa tapaścaret |
na tena kiṃcinna prāptaṃ tanme bahumataṃ phalam || 12-309-83||

MHB 12-309-84

मातापितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च ।
अनागतान्यतीतानि कस्य ते कस्य वा वयम् ॥ १२-३०९-८४॥
mātāpitṛsahasrāṇi putradāraśatāni ca |
anāgatānyatītāni kasya te kasya vā vayam || 12-309-84||

MHB 12-309-85

न तेषां भवता कार्यं न कार्यं तव तैरपि ।
स्वकृतैस्तानि यातानि भवांश्चैव गमिष्यति ॥ १२-३०९-८५॥
na teṣāṃ bhavatā kāryaṃ na kāryaṃ tava tairapi |
svakṛtaistāni yātāni bhavāṃścaiva gamiṣyati || 12-309-85||

MHB 12-309-86

इह लोके हि धनिनः परोऽपि स्वजनायते ।
स्वजनस्तु दरिद्राणां जीवतामेव नश्यति ॥ १२-३०९-८६॥
iha loke hi dhaninaḥ paro'pi svajanāyate |
svajanastu daridrāṇāṃ jīvatāmeva naśyati || 12-309-86||

MHB 12-309-87

संचिनोत्यशुभं कर्म कलत्रापेक्षया नरः ।
ततः क्लेशमवाप्नोति परत्रेह तथैव च ॥ १२-३०९-८७॥
saṃcinotyaśubhaṃ karma kalatrāpekṣayā naraḥ |
tataḥ kleśamavāpnoti paratreha tathaiva ca || 12-309-87||

MHB 12-309-88

पश्य त्वं छिद्रभूतं हि जीवलोकं स्वकर्मणा ।
तत्कुरुष्व तथा पुत्र कृत्स्नं यत्समुदाहृतम् ॥ १२-३०९-८८॥
paśya tvaṃ chidrabhūtaṃ hi jīvalokaṃ svakarmaṇā |
tatkuruṣva tathā putra kṛtsnaṃ yatsamudāhṛtam || 12-309-88||

MHB 12-309-89

तदेतत्संप्रदृश्यैव कर्मभूमिं प्रविश्य ताम् ।
शुभान्याचरितव्यानि परलोकमभीप्सता ॥ १२-३०९-८९॥
tadetatsaṃpradṛśyaiva karmabhūmiṃ praviśya tām |
śubhānyācaritavyāni paralokamabhīpsatā || 12-309-89||

MHB 12-309-90

मासर्तुसंज्ञापरिवर्तकेन सूर्याग्निना रात्रिदिवेन्धनेन ।
स्वकर्मनिष्ठाफलसाक्षिकेण भूतानि कालः पचति प्रसह्य ॥ १२-३०९-९०॥
māsartusaṃjñāparivartakena sūryāgninā rātridivendhanena |
svakarmaniṣṭhāphalasākṣikeṇa bhūtāni kālaḥ pacati prasahya || 12-309-90||

MHB 12-309-91

धनेन किं यन्न ददाति नाश्नुते बलेन किं येन रिपून्न बाधते ।
श्रुतेन किं येन न धर्ममाचरेत्किमात्मना यो न जितेन्द्रियो वशी ॥ १२-३०९-९१॥
dhanena kiṃ yanna dadāti nāśnute balena kiṃ yena ripūnna bādhate |
śrutena kiṃ yena na dharmamācaretkimātmanā yo na jitendriyo vaśī || 12-309-91||

MHB 12-309-92

इदं द्वैपायनवचो हितमुक्तं निशम्य तु ।
शुको गतः परित्यज्य पितरं मोक्षदेशिकम् ॥ १२-३०९-९२॥
idaṃ dvaipāyanavaco hitamuktaṃ niśamya tu |
śuko gataḥ parityajya pitaraṃ mokṣadeśikam || 12-309-92||

Adhyaya: 310/353 (29)

MHB 12-310-1

युधिष्ठिर उवाच ।
कथं व्यासस्य धर्मात्मा शुको जज्ञे महातपाः ।
सिद्धिं च परमां प्राप्तस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-३१०-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kathaṃ vyāsasya dharmātmā śuko jajñe mahātapāḥ |
siddhiṃ ca paramāṃ prāptastanme brūhi pitāmaha || 12-310-1||

MHB 12-310-2

कस्यां चोत्पादयामास शुकं व्यासस्तपोधनः ।
न ह्यस्य जननीं विद्म जन्म चाग्र्यं महात्मनः ॥ १२-३१०-२॥
kasyāṃ cotpādayāmāsa śukaṃ vyāsastapodhanaḥ |
na hyasya jananīṃ vidma janma cāgryaṃ mahātmanaḥ || 12-310-2||

MHB 12-310-3

कथं च बालस्य सतः सूक्ष्मज्ञाने गता मतिः ।
यथा नान्यस्य लोकेऽस्मिन्द्वितीयस्येह कस्यचित् ॥ १२-३१०-३॥
kathaṃ ca bālasya sataḥ sūkṣmajñāne gatā matiḥ |
yathā nānyasya loke'smindvitīyasyeha kasyacit || 12-310-3||

MHB 12-310-4

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण महाद्युते ।
न हि मे तृप्तिरस्तीह शृण्वतोऽमृतमुत्तमम् ॥ १२-३१०-४॥
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ vistareṇa mahādyute |
na hi me tṛptirastīha śṛṇvato'mṛtamuttamam || 12-310-4||

MHB 12-310-5

माहात्म्यमात्मयोगं च विज्ञानं च शुकस्य ह ।
यथावदानुपूर्व्येण तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-३१०-५॥
māhātmyamātmayogaṃ ca vijñānaṃ ca śukasya ha |
yathāvadānupūrvyeṇa tanme brūhi pitāmaha || 12-310-5||

MHB 12-310-6

भीष्म उवाच ।
न हायनैर्न पलितैर्न वित्तेन न बन्धुभिः ।
ऋषयश्चक्रिरे धर्मं योऽनूचानः स नो महान् ॥ १२-३१०-६॥
bhīṣma uvāca |
na hāyanairna palitairna vittena na bandhubhiḥ |
ṛṣayaścakrire dharmaṃ yo'nūcānaḥ sa no mahān || 12-310-6||

MHB 12-310-7

तपोमूलमिदं सर्वं यन्मां पृच्छसि पाण्डव ।
तदिन्द्रियाणि संयम्य तपो भवति नान्यथा ॥ १२-३१०-७॥
tapomūlamidaṃ sarvaṃ yanmāṃ pṛcchasi pāṇḍava |
tadindriyāṇi saṃyamya tapo bhavati nānyathā || 12-310-7||

MHB 12-310-8

इन्द्रियाणां प्रसङ्गेन दोषमृच्छत्यसंशयम् ।
संनियम्य तु तान्येव सिद्धिं प्राप्नोति मानवः ॥ १२-३१०-८॥
indriyāṇāṃ prasaṅgena doṣamṛcchatyasaṃśayam |
saṃniyamya tu tānyeva siddhiṃ prāpnoti mānavaḥ || 12-310-8||

MHB 12-310-9

अश्वमेधसहस्रस्य वाजपेयशतस्य च ।
योगस्य कलया तात न तुल्यं विद्यते फलम् ॥ १२-३१०-९॥
aśvamedhasahasrasya vājapeyaśatasya ca |
yogasya kalayā tāta na tulyaṃ vidyate phalam || 12-310-9||

MHB 12-310-10

अत्र ते वर्तयिष्यामि जन्मयोगफलं यथा ।
शुकस्याग्र्यां गतिं चैव दुर्विदामकृतात्मभिः ॥ १२-३१०-१०॥
atra te vartayiṣyāmi janmayogaphalaṃ yathā |
śukasyāgryāṃ gatiṃ caiva durvidāmakṛtātmabhiḥ || 12-310-10||

MHB 12-310-11

मेरुशृङ्गे किल पुरा कर्णिकारवनायुते ।
विजहार महादेवो भीमैर्भूतगणैर्वृतः ॥ १२-३१०-११॥
meruśṛṅge kila purā karṇikāravanāyute |
vijahāra mahādevo bhīmairbhūtagaṇairvṛtaḥ || 12-310-11||

MHB 12-310-12

शैलराजसुता चैव देवी तत्राभवत्पुरा ।
तत्र दिव्यं तपस्तेपे कृष्णद्वैपायनः प्रभुः ॥ १२-३१०-१२॥
śailarājasutā caiva devī tatrābhavatpurā |
tatra divyaṃ tapastepe kṛṣṇadvaipāyanaḥ prabhuḥ || 12-310-12||

MHB 12-310-13

योगेनात्मानमाविश्य योगधर्मपरायणः ।
धारयन्स तपस्तेपे पुत्रार्थं कुरुसत्तम ॥ १२-३१०-१३॥
yogenātmānamāviśya yogadharmaparāyaṇaḥ |
dhārayansa tapastepe putrārthaṃ kurusattama || 12-310-13||

MHB 12-310-14

अग्नेर्भूमेरपां वायोरन्तरिक्षस्य चाभिभो ।
वीर्येण संमितः पुत्रो मम भूयादिति स्म ह ॥ १२-३१०-१४॥
agnerbhūmerapāṃ vāyorantarikṣasya cābhibho |
vīryeṇa saṃmitaḥ putro mama bhūyāditi sma ha || 12-310-14||

MHB 12-310-15

संकल्पेनाथ सोऽनेन दुष्प्रापेणाकृतात्मभिः ।
वरयामास देवेशमास्थितस्तप उत्तमम् ॥ १२-३१०-१५॥
saṃkalpenātha so'nena duṣprāpeṇākṛtātmabhiḥ |
varayāmāsa deveśamāsthitastapa uttamam || 12-310-15||

MHB 12-310-16

अतिष्ठन्मारुताहारः शतं किल समाः प्रभुः ।
आराधयन्महादेवं बहुरूपमुमापतिम् ॥ १२-३१०-१६॥
atiṣṭhanmārutāhāraḥ śataṃ kila samāḥ prabhuḥ |
ārādhayanmahādevaṃ bahurūpamumāpatim || 12-310-16||

MHB 12-310-17

तत्र ब्रह्मर्षयश्चैव सर्वे देवर्षयस्तथा ।
लोकपालाश्च लोकेशं साध्याश्च वसुभिः सह ॥ १२-३१०-१७॥
tatra brahmarṣayaścaiva sarve devarṣayastathā |
lokapālāśca lokeśaṃ sādhyāśca vasubhiḥ saha || 12-310-17||

MHB 12-310-18

आदित्याश्चैव रुद्राश्च दिवाकरनिशाकरौ ।
मरुतो मारुतश्चैव सागराः सरितस्तथा ॥ १२-३१०-१८॥
ādityāścaiva rudrāśca divākaraniśākarau |
maruto mārutaścaiva sāgarāḥ saritastathā || 12-310-18||

MHB 12-310-19

अश्विनौ देवगन्धर्वास्तथा नारदपर्वतौ ।
विश्वावसुश्च गन्धर्वः सिद्धाश्चाप्सरसां गणाः ॥ १२-३१०-१९॥
aśvinau devagandharvāstathā nāradaparvatau |
viśvāvasuśca gandharvaḥ siddhāścāpsarasāṃ gaṇāḥ || 12-310-19||

MHB 12-310-20

तत्र रुद्रो महादेवः कर्णिकारमयीं शुभाम् ।
धारयाणः स्रजं भाति ज्योत्स्नामिव निशाकरः ॥ १२-३१०-२०॥
tatra rudro mahādevaḥ karṇikāramayīṃ śubhām |
dhārayāṇaḥ srajaṃ bhāti jyotsnāmiva niśākaraḥ || 12-310-20||

MHB 12-310-21

तस्मिन्दिव्ये वने रम्ये देवदेवर्षिसंकुले ।
आस्थितः परमं योगमृषिः पुत्रार्थमुद्यतः ॥ १२-३१०-२१॥
tasmindivye vane ramye devadevarṣisaṃkule |
āsthitaḥ paramaṃ yogamṛṣiḥ putrārthamudyataḥ || 12-310-21||

MHB 12-310-22

न चास्य हीयते वर्णो न ग्लानिरुपजायते ।
त्रयाणामपि लोकानां तदद्भुतमिवाभवत् ॥ १२-३१०-२२॥
na cāsya hīyate varṇo na glānirupajāyate |
trayāṇāmapi lokānāṃ tadadbhutamivābhavat || 12-310-22||

MHB 12-310-23

जटाश्च तेजसा तस्य वैश्वानरशिखोपमाः ।
प्रज्वलन्त्यः स्म दृश्यन्ते युक्तस्यामिततेजसः ॥ १२-३१०-२३॥
jaṭāśca tejasā tasya vaiśvānaraśikhopamāḥ |
prajvalantyaḥ sma dṛśyante yuktasyāmitatejasaḥ || 12-310-23||

MHB 12-310-24

मार्कण्डेयो हि भगवानेतदाख्यातवान्मम ।
स देवचरितानीह कथयामास मे सदा ॥ १२-३१०-२४॥
mārkaṇḍeyo hi bhagavānetadākhyātavānmama |
sa devacaritānīha kathayāmāsa me sadā || 12-310-24||

MHB 12-310-25

ता एताद्यापि कृष्णस्य तपसा तेन दीपिताः ।
अग्निवर्णा जटास्तात प्रकाशन्ते महात्मनः ॥ १२-३१०-२५॥
tā etādyāpi kṛṣṇasya tapasā tena dīpitāḥ |
agnivarṇā jaṭāstāta prakāśante mahātmanaḥ || 12-310-25||

MHB 12-310-26

एवंविधेन तपसा तस्य भक्त्या च भारत ।
महेश्वरः प्रसन्नात्मा चकार मनसा मतिम् ॥ १२-३१०-२६॥
evaṃvidhena tapasā tasya bhaktyā ca bhārata |
maheśvaraḥ prasannātmā cakāra manasā matim || 12-310-26||

MHB 12-310-27

उवाच चैनं भगवांस्त्र्यम्बकः प्रहसन्निव ।
एवंविधस्ते तनयो द्वैपायन भविष्यति ॥ १२-३१०-२७॥
uvāca cainaṃ bhagavāṃstryambakaḥ prahasanniva |
evaṃvidhaste tanayo dvaipāyana bhaviṣyati || 12-310-27||

MHB 12-310-28

यथा ह्यग्निर्यथा वायुर्यथा भूमिर्यथा जलम् ।
यथा च खं तथा शुद्धो भविष्यति सुतो महान् ॥ १२-३१०-२८॥
yathā hyagniryathā vāyuryathā bhūmiryathā jalam |
yathā ca khaṃ tathā śuddho bhaviṣyati suto mahān || 12-310-28||

MHB 12-310-29

तद्भावभावी तद्बुद्धिस्तदात्मा तदपाश्रयः ।
तेजसावृत्य लोकांस्त्रीन्यशः प्राप्स्यति केवलम् ॥ १२-३१०-२९॥
tadbhāvabhāvī tadbuddhistadātmā tadapāśrayaḥ |
tejasāvṛtya lokāṃstrīnyaśaḥ prāpsyati kevalam || 12-310-29||

Adhyaya: 311/353 (27)

MHB 12-311-1

भीष्म उवाच ।
स लब्ध्वा परमं देवाद्वरं सत्यवतीसुतः ।
अरणीं त्वथ संगृह्य ममन्थाग्निचिकीर्षया ॥ १२-३११-१॥
bhīṣma uvāca |
sa labdhvā paramaṃ devādvaraṃ satyavatīsutaḥ |
araṇīṃ tvatha saṃgṛhya mamanthāgnicikīrṣayā || 12-311-1||

MHB 12-311-2

अथ रूपं परं राजन्बिभ्रतीं स्वेन तेजसा ।
घृताचीं नामाप्सरसमपश्यद्भगवानृषिः ॥ १२-३११-२॥
atha rūpaṃ paraṃ rājanbibhratīṃ svena tejasā |
ghṛtācīṃ nāmāpsarasamapaśyadbhagavānṛṣiḥ || 12-311-2||

MHB 12-311-3

ऋषिरप्सरसं दृष्ट्वा सहसा काममोहितः ।
अभवद्भगवान्व्यासो वने तस्मिन्युधिष्ठिर ॥ १२-३११-३॥
ṛṣirapsarasaṃ dṛṣṭvā sahasā kāmamohitaḥ |
abhavadbhagavānvyāso vane tasminyudhiṣṭhira || 12-311-3||

MHB 12-311-4

सा च कृत्वा तदा व्यासं कामसंविग्नमानसम् ।
शुकी भूत्वा महाराज घृताची समुपागमत् ॥ १२-३११-४॥
sā ca kṛtvā tadā vyāsaṃ kāmasaṃvignamānasam |
śukī bhūtvā mahārāja ghṛtācī samupāgamat || 12-311-4||

MHB 12-311-5

स तामप्सरसं दृष्ट्वा रूपेणान्येन संवृताम् ।
शरीरजेनानुगतः सर्वगात्रातिगेन ह ॥ १२-३११-५॥
sa tāmapsarasaṃ dṛṣṭvā rūpeṇānyena saṃvṛtām |
śarīrajenānugataḥ sarvagātrātigena ha || 12-311-5||

MHB 12-311-6

स तु धैर्येण महता निगृह्णन्हृच्छयं मुनिः ।
न शशाक नियन्तुं तद्व्यासः प्रविसृतं मनः ।
भावित्वाच्चैव भावस्य घृताच्या वपुषा हृतः ॥ १२-३११-६॥
sa tu dhairyeṇa mahatā nigṛhṇanhṛcchayaṃ muniḥ |
na śaśāka niyantuṃ tadvyāsaḥ pravisṛtaṃ manaḥ |
bhāvitvāccaiva bhāvasya ghṛtācyā vapuṣā hṛtaḥ || 12-311-6||

MHB 12-311-7

यत्नान्नियच्छतस्तस्य मुनेरग्निचिकीर्षया ।
अरण्यामेव सहसा तस्य शुक्रमवापतत् ॥ १२-३११-७॥
yatnānniyacchatastasya muneragnicikīrṣayā |
araṇyāmeva sahasā tasya śukramavāpatat || 12-311-7||

MHB 12-311-8

सोऽविशङ्केन मनसा तथैव द्विजसत्तमः ।
अरणीं ममन्थ ब्रह्मर्षिस्तस्यां जज्ञे शुको नृप ॥ १२-३११-८॥
so'viśaṅkena manasā tathaiva dvijasattamaḥ |
araṇīṃ mamantha brahmarṣistasyāṃ jajñe śuko nṛpa || 12-311-8||

MHB 12-311-9

शुक्रे निर्मथ्यमाने तु शुको जज्ञे महातपाः ।
परमर्षिर्महायोगी अरणीगर्भसंभवः ॥ १२-३११-९॥
śukre nirmathyamāne tu śuko jajñe mahātapāḥ |
paramarṣirmahāyogī araṇīgarbhasaṃbhavaḥ || 12-311-9||

MHB 12-311-10

यथाध्वरे समिद्धोऽग्निर्भाति हव्यमुपात्तवान् ।
तथारूपः शुको जज्ञे प्रज्वलन्निव तेजसा ॥ १२-३११-१०॥
yathādhvare samiddho'gnirbhāti havyamupāttavān |
tathārūpaḥ śuko jajñe prajvalanniva tejasā || 12-311-10||

MHB 12-311-11

बिभ्रत्पितुश्च कौरव्य रूपवर्णमनुत्तमम् ।
बभौ तदा भावितात्मा विधूमोऽग्निरिव ज्वलन् ॥ १२-३११-११॥
bibhratpituśca kauravya rūpavarṇamanuttamam |
babhau tadā bhāvitātmā vidhūmo'gniriva jvalan || 12-311-11||

MHB 12-311-12

तं गङ्गा सरितां श्रेष्ठा मेरुपृष्ठे जनेश्वर ।
स्वरूपिणी तदाभ्येत्य स्नापयामास वारिणा ॥ १२-३११-१२॥
taṃ gaṅgā saritāṃ śreṣṭhā merupṛṣṭhe janeśvara |
svarūpiṇī tadābhyetya snāpayāmāsa vāriṇā || 12-311-12||

MHB 12-311-13

अन्तरिक्षाच्च कौरव्य दण्डः कृष्णाजिनं च ह ।
पपात भुवि राजेन्द्र शुकस्यार्थे महात्मनः ॥ १२-३११-१३॥
antarikṣācca kauravya daṇḍaḥ kṛṣṇājinaṃ ca ha |
papāta bhuvi rājendra śukasyārthe mahātmanaḥ || 12-311-13||

MHB 12-311-14

जेगीयन्ते स्म गन्धर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणाः ।
देवदुन्दुभयश्चैव प्रावाद्यन्त महास्वनाः ॥ १२-३११-१४॥
jegīyante sma gandharvā nanṛtuścāpsarogaṇāḥ |
devadundubhayaścaiva prāvādyanta mahāsvanāḥ || 12-311-14||

MHB 12-311-15

विश्वावसुश्च गन्धर्वस्तथा तुम्बुरुनारदौ ।
हाहाहूहू च गन्धर्वौ तुष्टुवुः शुकसंभवम् ॥ १२-३११-१५॥
viśvāvasuśca gandharvastathā tumburunāradau |
hāhāhūhū ca gandharvau tuṣṭuvuḥ śukasaṃbhavam || 12-311-15||

MHB 12-311-16

तत्र शक्रपुरोगाश्च लोकपालाः समागताः ।
देवा देवर्षयश्चैव तथा ब्रह्मर्षयोऽपि च ॥ १२-३११-१६॥
tatra śakrapurogāśca lokapālāḥ samāgatāḥ |
devā devarṣayaścaiva tathā brahmarṣayo'pi ca || 12-311-16||

MHB 12-311-17

दिव्यानि सर्वपुष्पाणि प्रववर्षात्र मारुतः ।
जङ्गमं स्थावरं चैव प्रहृष्टमभवज्जगत् ॥ १२-३११-१७॥
divyāni sarvapuṣpāṇi pravavarṣātra mārutaḥ |
jaṅgamaṃ sthāvaraṃ caiva prahṛṣṭamabhavajjagat || 12-311-17||

MHB 12-311-18

तं महात्मा स्वयं प्रीत्या देव्या सह महाद्युतिः ।
जातमात्रं मुनेः पुत्रं विधिनोपानयत्तदा ॥ १२-३११-१८॥
taṃ mahātmā svayaṃ prītyā devyā saha mahādyutiḥ |
jātamātraṃ muneḥ putraṃ vidhinopānayattadā || 12-311-18||

MHB 12-311-19

तस्य देवेश्वरः शक्रो दिव्यमद्भुतदर्शनम् ।
ददौ कमण्डलुं प्रीत्या देववासांसि चाभिभो ॥ १२-३११-१९॥
tasya deveśvaraḥ śakro divyamadbhutadarśanam |
dadau kamaṇḍaluṃ prītyā devavāsāṃsi cābhibho || 12-311-19||

MHB 12-311-20

हंसाश्च शतपत्राश्च सारसाश्च सहस्रशः ।
प्रदक्षिणमवर्तन्त शुकाश्चाषाश्च भारत ॥ १२-३११-२०॥
haṃsāśca śatapatrāśca sārasāśca sahasraśaḥ |
pradakṣiṇamavartanta śukāścāṣāśca bhārata || 12-311-20||

MHB 12-311-21

आरणेयस्तथा दिव्यं प्राप्य जन्म महाद्युतिः ।
तत्रैवोवास मेधावी व्रतचारी समाहितः ॥ १२-३११-२१॥
āraṇeyastathā divyaṃ prāpya janma mahādyutiḥ |
tatraivovāsa medhāvī vratacārī samāhitaḥ || 12-311-21||

MHB 12-311-22

उत्पन्नमात्रं तं वेदाः सरहस्याः ससंग्रहाः ।
उपतस्थुर्महाराज यथास्य पितरं तथा ॥ १२-३११-२२॥
utpannamātraṃ taṃ vedāḥ sarahasyāḥ sasaṃgrahāḥ |
upatasthurmahārāja yathāsya pitaraṃ tathā || 12-311-22||

MHB 12-311-23

बृहस्पतिं तु वव्रे स वेदवेदाङ्गभाष्यवित् ।
उपाध्यायं महाराज धर्ममेवानुचिन्तयन् ॥ १२-३११-२३॥
bṛhaspatiṃ tu vavre sa vedavedāṅgabhāṣyavit |
upādhyāyaṃ mahārāja dharmamevānucintayan || 12-311-23||

MHB 12-311-24

सोऽधीत्य वेदानखिलान्सरहस्यान्ससंग्रहान् ।
इतिहासं च कार्त्स्न्येन राजशास्त्राणि चाभिभो ॥ १२-३११-२४॥
so'dhītya vedānakhilānsarahasyānsasaṃgrahān |
itihāsaṃ ca kārtsnyena rājaśāstrāṇi cābhibho || 12-311-24||

MHB 12-311-25

गुरवे दक्षिणां दत्त्वा समावृत्तो महामुनिः ।
उग्रं तपः समारेभे ब्रह्मचारी समाहितः ॥ १२-३११-२५॥
gurave dakṣiṇāṃ dattvā samāvṛtto mahāmuniḥ |
ugraṃ tapaḥ samārebhe brahmacārī samāhitaḥ || 12-311-25||

MHB 12-311-26

देवतानामृषीणां च बाल्येऽपि स महातपाः ।
संमन्त्रणीयो मान्यश्च ज्ञानेन तपसा तथा ॥ १२-३११-२६॥
devatānāmṛṣīṇāṃ ca bālye'pi sa mahātapāḥ |
saṃmantraṇīyo mānyaśca jñānena tapasā tathā || 12-311-26||

MHB 12-311-27

न त्वस्य रमते बुद्धिराश्रमेषु नराधिप ।
त्रिषु गार्हस्थ्यमूलेषु मोक्षधर्मानुदर्शिनः ॥ १२-३११-२७॥
na tvasya ramate buddhirāśrameṣu narādhipa |
triṣu gārhasthyamūleṣu mokṣadharmānudarśinaḥ || 12-311-27||

Adhyaya: 312/353 (46)

MHB 12-312-1

भीष्म उवाच ।
स मोक्षमनुचिन्त्यैव शुकः पितरमभ्यगात् ।
प्राहाभिवाद्य च गुरुं श्रेयोर्थी विनयान्वितः ॥ १२-३१२-१॥
bhīṣma uvāca |
sa mokṣamanucintyaiva śukaḥ pitaramabhyagāt |
prāhābhivādya ca guruṃ śreyorthī vinayānvitaḥ || 12-312-1||

MHB 12-312-2

मोक्षधर्मेषु कुशलो भगवान्प्रब्रवीतु मे ।
यथा मे मनसः शान्तिः परमा संभवेत्प्रभो ॥ १२-३१२-२॥
mokṣadharmeṣu kuśalo bhagavānprabravītu me |
yathā me manasaḥ śāntiḥ paramā saṃbhavetprabho || 12-312-2||

MHB 12-312-3

श्रुत्वा पुत्रस्य वचनं परमर्षिरुवाच तम् ।
अधीष्व पुत्र मोक्षं वै धर्मांश्च विविधानपि ॥ १२-३१२-३॥
śrutvā putrasya vacanaṃ paramarṣiruvāca tam |
adhīṣva putra mokṣaṃ vai dharmāṃśca vividhānapi || 12-312-3||

MHB 12-312-4

पितुर्नियोगाज्जग्राह शुको ब्रह्मविदां वरः ।
योगशास्त्रं च निखिलं कापिलं चैव भारत ॥ १२-३१२-४॥
piturniyogājjagrāha śuko brahmavidāṃ varaḥ |
yogaśāstraṃ ca nikhilaṃ kāpilaṃ caiva bhārata || 12-312-4||

MHB 12-312-5

स तं ब्राह्म्या श्रिया युक्तं ब्रह्मतुल्यपराक्रमम् ।
मेने पुत्रं यदा व्यासो मोक्षविद्याविशारदम् ॥ १२-३१२-५॥
sa taṃ brāhmyā śriyā yuktaṃ brahmatulyaparākramam |
mene putraṃ yadā vyāso mokṣavidyāviśāradam || 12-312-5||

MHB 12-312-6

उवाच गच्छेति तदा जनकं मिथिलेश्वरम् ।
स ते वक्ष्यति मोक्षार्थं निखिलेन विशेषतः ॥ १२-३१२-६॥
uvāca gaccheti tadā janakaṃ mithileśvaram |
sa te vakṣyati mokṣārthaṃ nikhilena viśeṣataḥ || 12-312-6||

MHB 12-312-7

पितुर्नियोगादगमन्मैथिलं जनकं नृपम् ।
प्रष्टुं धर्मस्य निष्ठां वै मोक्षस्य च परायणम् ॥ १२-३१२-७॥
piturniyogādagamanmaithilaṃ janakaṃ nṛpam |
praṣṭuṃ dharmasya niṣṭhāṃ vai mokṣasya ca parāyaṇam || 12-312-7||

MHB 12-312-8

उक्तश्च मानुषेण त्वं पथा गच्छेत्यविस्मितः ।
न प्रभावेण गन्तव्यमन्तरिक्षचरेण वै ॥ १२-३१२-८॥
uktaśca mānuṣeṇa tvaṃ pathā gacchetyavismitaḥ |
na prabhāveṇa gantavyamantarikṣacareṇa vai || 12-312-8||

MHB 12-312-9

आर्जवेणैव गन्तव्यं न सुखान्वेषिणा पथा ।
नान्वेष्टव्या विशेषास्तु विशेषा हि प्रसङ्गिनः ॥ १२-३१२-९॥
ārjaveṇaiva gantavyaṃ na sukhānveṣiṇā pathā |
nānveṣṭavyā viśeṣāstu viśeṣā hi prasaṅginaḥ || 12-312-9||

MHB 12-312-10

अहंकारो न कर्तव्यो याज्ये तस्मिन्नराधिपे ।
स्थातव्यं च वशे तस्य स ते छेत्स्यति संशयम् ॥ १२-३१२-१०॥
ahaṃkāro na kartavyo yājye tasminnarādhipe |
sthātavyaṃ ca vaśe tasya sa te chetsyati saṃśayam || 12-312-10||

MHB 12-312-11

स धर्मकुशलो राजा मोक्षशास्त्रविशारदः ।
याज्यो मम स यद्ब्रूयात्तत्कार्यमविशङ्कया ॥ १२-३१२-११॥
sa dharmakuśalo rājā mokṣaśāstraviśāradaḥ |
yājyo mama sa yadbrūyāttatkāryamaviśaṅkayā || 12-312-11||

MHB 12-312-12

एवमुक्तः स धर्मात्मा जगाम मिथिलां मुनिः ।
पद्भ्यां शक्तोऽन्तरिक्षेण क्रान्तुं भूमिं ससागराम् ॥ १२-३१२-१२॥
evamuktaḥ sa dharmātmā jagāma mithilāṃ muniḥ |
padbhyāṃ śakto'ntarikṣeṇa krāntuṃ bhūmiṃ sasāgarām || 12-312-12||

MHB 12-312-13

स गिरींश्चाप्यतिक्रम्य नदीस्तीर्त्वा सरांसि च ।
बहुव्यालमृगाकीर्णा विविधाश्चाटवीस्तथा ॥ १२-३१२-१३॥
sa girīṃścāpyatikramya nadīstīrtvā sarāṃsi ca |
bahuvyālamṛgākīrṇā vividhāścāṭavīstathā || 12-312-13||

MHB 12-312-14

मेरोर्हरेश्च द्वे वर्षे वर्षं हैमवतं तथा ।
क्रमेणैव व्यतिक्रम्य भारतं वर्षमासदत् ॥ १२-३१२-१४॥
merorhareśca dve varṣe varṣaṃ haimavataṃ tathā |
krameṇaiva vyatikramya bhārataṃ varṣamāsadat || 12-312-14||

MHB 12-312-15

स देशान्विविधान्पश्यंश्चीनहूणनिषेवितान् ।
आर्यावर्तमिमं देशमाजगाम महामुनिः ॥ १२-३१२-१५॥
sa deśānvividhānpaśyaṃścīnahūṇaniṣevitān |
āryāvartamimaṃ deśamājagāma mahāmuniḥ || 12-312-15||

MHB 12-312-16

पितुर्वचनमाज्ञाय तमेवार्थं विचिन्तयन् ।
अध्वानं सोऽतिचक्राम खेऽचरः खे चरन्निव ॥ १२-३१२-१६॥
piturvacanamājñāya tamevārthaṃ vicintayan |
adhvānaṃ so'ticakrāma khe'caraḥ khe caranniva || 12-312-16||

MHB 12-312-17

पत्तनानि च रम्याणि स्फीतानि नगराणि च ।
रत्नानि च विचित्राणि शुकः पश्यन्न पश्यति ॥ १२-३१२-१७॥
pattanāni ca ramyāṇi sphītāni nagarāṇi ca |
ratnāni ca vicitrāṇi śukaḥ paśyanna paśyati || 12-312-17||

MHB 12-312-18

उद्यानानि च रम्याणि तथैवायतनानि च ।
पुण्यानि चैव तीर्थानि सोऽतिक्रम्य तथाध्वनः ॥ १२-३१२-१८॥
udyānāni ca ramyāṇi tathaivāyatanāni ca |
puṇyāni caiva tīrthāni so'tikramya tathādhvanaḥ || 12-312-18||

MHB 12-312-19

सोऽचिरेणैव कालेन विदेहानाससाद ह ।
रक्षितान्धर्मराजेन जनकेन महात्मना ॥ १२-३१२-१९॥
so'cireṇaiva kālena videhānāsasāda ha |
rakṣitāndharmarājena janakena mahātmanā || 12-312-19||

MHB 12-312-20

तत्र ग्रामान्बहून्पश्यन्बह्वन्नरसभोजनान् ।
पल्लीघोषान्समृद्धांश्च बहुगोकुलसंकुलान् ॥ १२-३१२-२०॥
tatra grāmānbahūnpaśyanbahvannarasabhojanān |
pallīghoṣānsamṛddhāṃśca bahugokulasaṃkulān || 12-312-20||

MHB 12-312-21

स्फीतांश्च शालियवसैर्हंससारससेवितान् ।
पद्मिनीभिश्च शतशः श्रीमतीभिरलंकृतान् ॥ १२-३१२-२१॥
sphītāṃśca śāliyavasairhaṃsasārasasevitān |
padminībhiśca śataśaḥ śrīmatībhiralaṃkṛtān || 12-312-21||

MHB 12-312-22

स विदेहानतिक्रम्य समृद्धजनसेवितान् ।
मिथिलोपवनं रम्यमाससाद महर्द्धिमत् ॥ १२-३१२-२२॥
sa videhānatikramya samṛddhajanasevitān |
mithilopavanaṃ ramyamāsasāda maharddhimat || 12-312-22||

MHB 12-312-23

हस्त्यश्वरथसंकीर्णं नरनारीसमाकुलम् ।
पश्यन्नपश्यन्निव तत्समतिक्रामदच्युतः ॥ १२-३१२-२३॥
hastyaśvarathasaṃkīrṇaṃ naranārīsamākulam |
paśyannapaśyanniva tatsamatikrāmadacyutaḥ || 12-312-23||

MHB 12-312-24

मनसा तं वहन्भारं तमेवार्थं विचिन्तयन् ।
आत्मारामः प्रसन्नात्मा मिथिलामाससाद ह ॥ १२-३१२-२४॥
manasā taṃ vahanbhāraṃ tamevārthaṃ vicintayan |
ātmārāmaḥ prasannātmā mithilāmāsasāda ha || 12-312-24||

MHB 12-312-25

तस्या द्वारं समासाद्य द्वारपालैर्निवारितः ।
स्थितो ध्यानपरो मुक्तो विदितः प्रविवेश ह ॥ १२-३१२-२५॥
tasyā dvāraṃ samāsādya dvārapālairnivāritaḥ |
sthito dhyānaparo mukto viditaḥ praviveśa ha || 12-312-25||

MHB 12-312-26

स राजमार्गमासाद्य समृद्धजनसंकुलम् ।
पार्थिवक्षयमासाद्य निःशङ्कः प्रविवेश ह ॥ १२-३१२-२६॥
sa rājamārgamāsādya samṛddhajanasaṃkulam |
pārthivakṣayamāsādya niḥśaṅkaḥ praviveśa ha || 12-312-26||

MHB 12-312-27

तत्रापि द्वारपालास्तमुग्रवाचो न्यषेधयन् ।
तथैव च शुकस्तत्र निर्मन्युः समतिष्ठत ॥ १२-३१२-२७॥
tatrāpi dvārapālāstamugravāco nyaṣedhayan |
tathaiva ca śukastatra nirmanyuḥ samatiṣṭhata || 12-312-27||

MHB 12-312-28

न चातपाध्वसंतप्तः क्षुत्पिपासाश्रमान्वितः ।
प्रताम्यति ग्लायति वा नापैति च तथातपात् ॥ १२-३१२-२८॥
na cātapādhvasaṃtaptaḥ kṣutpipāsāśramānvitaḥ |
pratāmyati glāyati vā nāpaiti ca tathātapāt || 12-312-28||

MHB 12-312-29

तेषां तु द्वारपालानामेकः शोकसमन्वितः ।
मध्यंगतमिवादित्यं दृष्ट्वा शुकमवस्थितम् ॥ १२-३१२-२९॥
teṣāṃ tu dvārapālānāmekaḥ śokasamanvitaḥ |
madhyaṃgatamivādityaṃ dṛṣṭvā śukamavasthitam || 12-312-29||

MHB 12-312-30

पूजयित्वा यथान्यायमभिवाद्य कृताञ्जलिः ।
प्रावेशयत्ततः कक्ष्यां द्वितीयां राजवेश्मनः ॥ १२-३१२-३०॥
pūjayitvā yathānyāyamabhivādya kṛtāñjaliḥ |
prāveśayattataḥ kakṣyāṃ dvitīyāṃ rājaveśmanaḥ || 12-312-30||

MHB 12-312-31

तत्रासीनः शुकस्तात मोक्षमेवानुचिन्तयन् ।
छायायामातपे चैव समदर्शी महाद्युतिः ॥ १२-३१२-३१॥
tatrāsīnaḥ śukastāta mokṣamevānucintayan |
chāyāyāmātape caiva samadarśī mahādyutiḥ || 12-312-31||

MHB 12-312-32

तं मुहूर्तादिवागम्य राज्ञो मन्त्री कृताञ्जलिः ।
प्रावेशयत्ततः कक्ष्यां तृतीयां राजवेश्मनः ॥ १२-३१२-३२॥
taṃ muhūrtādivāgamya rājño mantrī kṛtāñjaliḥ |
prāveśayattataḥ kakṣyāṃ tṛtīyāṃ rājaveśmanaḥ || 12-312-32||

MHB 12-312-33

तत्रान्तःपुरसंबद्धं महच्चैत्ररथोपमम् ।
सुविभक्तजलाक्रीडं रम्यं पुष्पितपादपम् ॥ १२-३१२-३३॥
tatrāntaḥpurasaṃbaddhaṃ mahaccaitrarathopamam |
suvibhaktajalākrīḍaṃ ramyaṃ puṣpitapādapam || 12-312-33||

MHB 12-312-34

तद्दर्शयित्वा स शुकं मन्त्री काननमुत्तमम् ।
अर्हमासनमादिश्य निश्चक्राम ततः पुनः ॥ १२-३१२-३४॥
taddarśayitvā sa śukaṃ mantrī kānanamuttamam |
arhamāsanamādiśya niścakrāma tataḥ punaḥ || 12-312-34||

MHB 12-312-35

तं चारुवेषाः सुश्रोण्यस्तरुण्यः प्रियदर्शनाः ।
सूक्ष्मरक्ताम्बरधरास्तप्तकाञ्चनभूषणाः ॥ १२-३१२-३५॥
taṃ cāruveṣāḥ suśroṇyastaruṇyaḥ priyadarśanāḥ |
sūkṣmaraktāmbaradharāstaptakāñcanabhūṣaṇāḥ || 12-312-35||

MHB 12-312-36

संलापोल्लापकुशला नृत्तगीतविशारदाः ।
स्मितपूर्वाभिभाषिण्यो रूपेणाप्सरसां समाः ॥ १२-३१२-३६॥
saṃlāpollāpakuśalā nṛttagītaviśāradāḥ |
smitapūrvābhibhāṣiṇyo rūpeṇāpsarasāṃ samāḥ || 12-312-36||

MHB 12-312-37

कामोपचारकुशला भावज्ञाः सर्वकोविदाः ।
परं पञ्चाशतो नार्यो वारमुख्याः समाद्रवन् ॥ १२-३१२-३७॥
kāmopacārakuśalā bhāvajñāḥ sarvakovidāḥ |
paraṃ pañcāśato nāryo vāramukhyāḥ samādravan || 12-312-37||

MHB 12-312-38

पाद्यादीनि प्रतिग्राह्य पूजया परयार्च्य च ।
देशकालोपपन्नेन साध्वन्नेनाप्यतर्पयन् ॥ १२-३१२-३८॥
pādyādīni pratigrāhya pūjayā parayārcya ca |
deśakālopapannena sādhvannenāpyatarpayan || 12-312-38||

MHB 12-312-39

तस्य भुक्तवतस्तात तदन्तःपुरकाननम् ।
सुरम्यं दर्शयामासुरेकैकश्येन भारत ॥ १२-३१२-३९॥
tasya bhuktavatastāta tadantaḥpurakānanam |
suramyaṃ darśayāmāsurekaikaśyena bhārata || 12-312-39||

MHB 12-312-40

क्रीडन्त्यश्च हसन्त्यश्च गायन्त्यश्चैव ताः शुकम् ।
उदारसत्त्वं सत्त्वज्ञाः सर्वाः पर्यचरंस्तदा ॥ १२-३१२-४०॥
krīḍantyaśca hasantyaśca gāyantyaścaiva tāḥ śukam |
udārasattvaṃ sattvajñāḥ sarvāḥ paryacaraṃstadā || 12-312-40||

MHB 12-312-41

आरणेयस्तु शुद्धात्मा त्रिसंदेहस्त्रिकर्मकृत् ।
वश्येन्द्रियो जितक्रोधो न हृष्यति न कुप्यति ॥ १२-३१२-४१॥
āraṇeyastu śuddhātmā trisaṃdehastrikarmakṛt |
vaśyendriyo jitakrodho na hṛṣyati na kupyati || 12-312-41||

MHB 12-312-42

तस्मै शय्यासनं दिव्यं वरार्हं रत्नभूषितम् ।
स्पर्ध्यास्तरणसंस्तीर्णं ददुस्ताः परमस्त्रियः ॥ १२-३१२-४२॥
tasmai śayyāsanaṃ divyaṃ varārhaṃ ratnabhūṣitam |
spardhyāstaraṇasaṃstīrṇaṃ dadustāḥ paramastriyaḥ || 12-312-42||

MHB 12-312-43

पादशौचं तु कृत्वैव शुकः संध्यामुपास्य च ।
निषसादासने पुण्ये तमेवार्थं विचिन्तयन् ॥ १२-३१२-४३॥
pādaśaucaṃ tu kṛtvaiva śukaḥ saṃdhyāmupāsya ca |
niṣasādāsane puṇye tamevārthaṃ vicintayan || 12-312-43||

MHB 12-312-44

पूर्वरात्रे तु तत्रासौ भूत्वा ध्यानपरायणः ।
मध्यरात्रे यथान्यायं निद्रामाहारयत्प्रभुः ॥ १२-३१२-४४॥
pūrvarātre tu tatrāsau bhūtvā dhyānaparāyaṇaḥ |
madhyarātre yathānyāyaṃ nidrāmāhārayatprabhuḥ || 12-312-44||

MHB 12-312-45

ततो मुहूर्तादुत्थाय कृत्वा शौचमनन्तरम् ।
स्त्रीभिः परिवृतो धीमान्ध्यानमेवान्वपद्यत ॥ १२-३१२-४५॥
tato muhūrtādutthāya kṛtvā śaucamanantaram |
strībhiḥ parivṛto dhīmāndhyānamevānvapadyata || 12-312-45||

MHB 12-312-46

अनेन विधिना कार्ष्णिस्तदहःशेषमच्युतः ।
तां च रात्रिं नृपकुले वर्तयामास भारत ॥ १२-३१२-४६॥
anena vidhinā kārṣṇistadahaḥśeṣamacyutaḥ |
tāṃ ca rātriṃ nṛpakule vartayāmāsa bhārata || 12-312-46||

Adhyaya: 313/353 (51)

MHB 12-313-1

भीष्म उवाच ।
ततः स राजा जनको मन्त्रिभिः सह भारत ।
पुरः पुरोहितं कृत्वा सर्वाण्यन्तःपुराणि च ॥ १२-३१३-१॥
bhīṣma uvāca |
tataḥ sa rājā janako mantribhiḥ saha bhārata |
puraḥ purohitaṃ kṛtvā sarvāṇyantaḥpurāṇi ca || 12-313-1||

MHB 12-313-2

आसनं च पुरस्कृत्य रत्नानि विविधानि च ।
शिरसा चार्घ्यमादाय गुरुपुत्रं समभ्यगात् ॥ १२-३१३-२॥
āsanaṃ ca puraskṛtya ratnāni vividhāni ca |
śirasā cārghyamādāya guruputraṃ samabhyagāt || 12-313-2||

MHB 12-313-3

स तदासनमादाय बहुरत्नविभूषितम् ।
स्पर्ध्यास्तरणसंस्तीर्णं सर्वतोभद्रमृद्धिमत् ॥ १२-३१३-३॥
sa tadāsanamādāya bahuratnavibhūṣitam |
spardhyāstaraṇasaṃstīrṇaṃ sarvatobhadramṛddhimat || 12-313-3||

MHB 12-313-4

पुरोधसा संगृहीतं हस्तेनालभ्य पार्थिवः ।
प्रददौ गुरुपुत्राय शुकाय परमार्चितम् ॥ १२-३१३-४॥
purodhasā saṃgṛhītaṃ hastenālabhya pārthivaḥ |
pradadau guruputrāya śukāya paramārcitam || 12-313-4||

MHB 12-313-5

तत्रोपविष्टं तं कार्ष्णिं शास्त्रतः प्रत्यपूजयत् ।
पाद्यं निवेद्य प्रथममर्घ्यं गां च न्यवेदयत् ।
स च तां मन्त्रवत्पूजां प्रत्यगृह्णाद्यथाविधि ॥ १२-३१३-५॥
tatropaviṣṭaṃ taṃ kārṣṇiṃ śāstrataḥ pratyapūjayat |
pādyaṃ nivedya prathamamarghyaṃ gāṃ ca nyavedayat |
sa ca tāṃ mantravatpūjāṃ pratyagṛhṇādyathāvidhi || 12-313-5||

MHB 12-313-6

प्रतिगृह्य च तां पूजां जनकाद्द्विजसत्तमः ।
गां चैव समनुज्ञाय राजानमनुमान्य च ॥ १२-३१३-६॥
pratigṛhya ca tāṃ pūjāṃ janakāddvijasattamaḥ |
gāṃ caiva samanujñāya rājānamanumānya ca || 12-313-6||

MHB 12-313-7

पर्यपृच्छन्महातेजा राज्ञः कुशलमव्ययम् ।
अनामयं च राजेन्द्र शुकः सानुचरस्य ह ॥ १२-३१३-७॥
paryapṛcchanmahātejā rājñaḥ kuśalamavyayam |
anāmayaṃ ca rājendra śukaḥ sānucarasya ha || 12-313-7||

MHB 12-313-8

अनुज्ञातः स तेनाथ निषसाद सहानुगः ।
उदारसत्त्वाभिजनो भूमौ राजा कृताञ्जलिः ॥ १२-३१३-८॥
anujñātaḥ sa tenātha niṣasāda sahānugaḥ |
udārasattvābhijano bhūmau rājā kṛtāñjaliḥ || 12-313-8||

MHB 12-313-9

कुशलं चाव्ययं चैव पृष्ट्वा वैयासकिं नृपः ।
किमागमनमित्येव पर्यपृच्छत पार्थिवः ॥ १२-३१३-९॥
kuśalaṃ cāvyayaṃ caiva pṛṣṭvā vaiyāsakiṃ nṛpaḥ |
kimāgamanamityeva paryapṛcchata pārthivaḥ || 12-313-9||

MHB 12-313-10

शुक उवाच ।
पित्राहमुक्तो भद्रं ते मोक्षधर्मार्थकोविदः ।
विदेहराजो याज्यो मे जनको नाम विश्रुतः ॥ १२-३१३-१०॥
śuka uvāca |
pitrāhamukto bhadraṃ te mokṣadharmārthakovidaḥ |
videharājo yājyo me janako nāma viśrutaḥ || 12-313-10||

MHB 12-313-11

तत्र गच्छस्व वै तूर्णं यदि ते हृदि संशयः ।
प्रवृत्तौ वा निवृत्तौ वा स ते छेत्स्यति संशयम् ॥ १२-३१३-११॥
tatra gacchasva vai tūrṇaṃ yadi te hṛdi saṃśayaḥ |
pravṛttau vā nivṛttau vā sa te chetsyati saṃśayam || 12-313-11||

MHB 12-313-12

सोऽहं पितुर्नियोगात्त्वामुपप्रष्टुमिहागतः ।
तन्मे धर्मभृतां श्रेष्ठ यथावद्वक्तुमर्हसि ॥ १२-३१३-१२॥
so'haṃ piturniyogāttvāmupapraṣṭumihāgataḥ |
tanme dharmabhṛtāṃ śreṣṭha yathāvadvaktumarhasi || 12-313-12||

MHB 12-313-13

किं कार्यं ब्राह्मणेनेह मोक्षार्थश्च किमात्मकः ।
कथं च मोक्षः कर्तव्यो ज्ञानेन तपसापि वा ॥ १२-३१३-१३॥
kiṃ kāryaṃ brāhmaṇeneha mokṣārthaśca kimātmakaḥ |
kathaṃ ca mokṣaḥ kartavyo jñānena tapasāpi vā || 12-313-13||

MHB 12-313-14

जनक उवाच ।
यत्कार्यं ब्राह्मणेनेह जन्मप्रभृति तच्छृणु ।
कृतोपनयनस्तात भवेद्वेदपरायणः ॥ १२-३१३-१४॥
janaka uvāca |
yatkāryaṃ brāhmaṇeneha janmaprabhṛti tacchṛṇu |
kṛtopanayanastāta bhavedvedaparāyaṇaḥ || 12-313-14||

MHB 12-313-15

तपसा गुरुवृत्त्या च ब्रह्मचर्येण चाभिभो ।
देवतानां पितॄणां चाप्यनृणश्चानसूयकः ॥ १२-३१३-१५॥
tapasā guruvṛttyā ca brahmacaryeṇa cābhibho |
devatānāṃ pitṝṇāṃ cāpyanṛṇaścānasūyakaḥ || 12-313-15||

MHB 12-313-16

वेदानधीत्य नियतो दक्षिणामपवर्ज्य च ।
अभ्यनुज्ञामथ प्राप्य समावर्तेत वै द्विजः ॥ १२-३१३-१६॥
vedānadhītya niyato dakṣiṇāmapavarjya ca |
abhyanujñāmatha prāpya samāvarteta vai dvijaḥ || 12-313-16||

MHB 12-313-17

समावृत्तस्तु गार्हस्थ्ये सदारो नियतो वसेत् ।
अनसूयुर्यथान्यायमाहिताग्निस्तथैव च ॥ १२-३१३-१७॥
samāvṛttastu gārhasthye sadāro niyato vaset |
anasūyuryathānyāyamāhitāgnistathaiva ca || 12-313-17||

MHB 12-313-18

उत्पाद्य पुत्रपौत्रं तु वन्याश्रमपदे वसेत् ।
तानेवाग्नीन्यथाशास्त्रमर्चयन्नतिथिप्रियः ॥ १२-३१३-१८॥
utpādya putrapautraṃ tu vanyāśramapade vaset |
tānevāgnīnyathāśāstramarcayannatithipriyaḥ || 12-313-18||

MHB 12-313-19

स वनेऽग्नीन्यथान्यायमात्मन्यारोप्य धर्मवित् ।
निर्द्वंद्वो वीतरागात्मा ब्रह्माश्रमपदे वसेत् ॥ १२-३१३-१९॥
sa vane'gnīnyathānyāyamātmanyāropya dharmavit |
nirdvaṃdvo vītarāgātmā brahmāśramapade vaset || 12-313-19||

MHB 12-313-20

शुक उवाच ।
उत्पन्ने ज्ञानविज्ञाने प्रत्यक्षे हृदि शाश्वते ।
किमवश्यं निवस्तव्यमाश्रमेषु वनेषु च ॥ १२-३१३-२०॥
śuka uvāca |
utpanne jñānavijñāne pratyakṣe hṛdi śāśvate |
kimavaśyaṃ nivastavyamāśrameṣu vaneṣu ca || 12-313-20||

MHB 12-313-21

एतद्भवन्तं पृच्छामि तद्भवान्वक्तुमर्हति ।
यथावेदार्थतत्त्वेन ब्रूहि मे त्वं जनाधिप ॥ १२-३१३-२१॥
etadbhavantaṃ pṛcchāmi tadbhavānvaktumarhati |
yathāvedārthatattvena brūhi me tvaṃ janādhipa || 12-313-21||

MHB 12-313-22

जनक उवाच ।
न विना ज्ञानविज्ञानं मोक्षस्याधिगमो भवेत् ।
न विना गुरुसंबन्धं ज्ञानस्याधिगमः स्मृतः ॥ १२-३१३-२२॥
janaka uvāca |
na vinā jñānavijñānaṃ mokṣasyādhigamo bhavet |
na vinā gurusaṃbandhaṃ jñānasyādhigamaḥ smṛtaḥ || 12-313-22||

MHB 12-313-23

आचार्यः प्लाविता तस्य ज्ञानं प्लव इहोच्यते ।
विज्ञाय कृतकृत्यस्तु तीर्णस्तदुभयं त्यजेत् ॥ १२-३१३-२३॥
ācāryaḥ plāvitā tasya jñānaṃ plava ihocyate |
vijñāya kṛtakṛtyastu tīrṇastadubhayaṃ tyajet || 12-313-23||

MHB 12-313-24

अनुच्छेदाय लोकानामनुच्छेदाय कर्मणाम् ।
पूर्वैराचरितो धर्मश्चातुराश्रम्यसंकथः ॥ १२-३१३-२४॥
anucchedāya lokānāmanucchedāya karmaṇām |
pūrvairācarito dharmaścāturāśramyasaṃkathaḥ || 12-313-24||

MHB 12-313-25

अनेन क्रमयोगेन बहुजातिषु कर्मणा ।
कृत्वा शुभाशुभं कर्म मोक्षो नामेह लभ्यते ॥ १२-३१३-२५॥
anena kramayogena bahujātiṣu karmaṇā |
kṛtvā śubhāśubhaṃ karma mokṣo nāmeha labhyate || 12-313-25||

MHB 12-313-26

भावितैः कारणैश्चायं बहुसंसारयोनिषु ।
आसादयति शुद्धात्मा मोक्षं वै प्रथमाश्रमे ॥ १२-३१३-२६॥
bhāvitaiḥ kāraṇaiścāyaṃ bahusaṃsārayoniṣu |
āsādayati śuddhātmā mokṣaṃ vai prathamāśrame || 12-313-26||

MHB 12-313-27

तमासाद्य तु मुक्तस्य दृष्टार्थस्य विपश्चितः ।
त्रिष्वाश्रमेषु को न्वर्थो भवेत्परमभीप्सतः ॥ १२-३१३-२७॥
tamāsādya tu muktasya dṛṣṭārthasya vipaścitaḥ |
triṣvāśrameṣu ko nvartho bhavetparamabhīpsataḥ || 12-313-27||

MHB 12-313-28

राजसांस्तामसांश्चैव नित्यं दोषान्विवर्जयेत् ।
सात्त्विकं मार्गमास्थाय पश्येदात्मानमात्मना ॥ १२-३१३-२८॥
rājasāṃstāmasāṃścaiva nityaṃ doṣānvivarjayet |
sāttvikaṃ mārgamāsthāya paśyedātmānamātmanā || 12-313-28||

MHB 12-313-29

सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।
संपश्यन्नोपलिप्येत जले वारिचरो यथा ॥ १२-३१३-२९॥
sarvabhūteṣu cātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani |
saṃpaśyannopalipyeta jale vāricaro yathā || 12-313-29||

MHB 12-313-30

पक्षीव प्लवनादूर्ध्वममुत्रानन्त्यमश्नुते ।
विहाय देहं निर्मुक्तो निर्द्वंद्वः प्रशमं गतः ॥ १२-३१३-३०॥
pakṣīva plavanādūrdhvamamutrānantyamaśnute |
vihāya dehaṃ nirmukto nirdvaṃdvaḥ praśamaṃ gataḥ || 12-313-30||

MHB 12-313-31

अत्र गाथाः पुरा गीताः शृणु राज्ञा ययातिना ।
धार्यन्ते या द्विजैस्तात मोक्षशास्त्रविशारदैः ॥ १२-३१३-३१॥
atra gāthāḥ purā gītāḥ śṛṇu rājñā yayātinā |
dhāryante yā dvijaistāta mokṣaśāstraviśāradaiḥ || 12-313-31||

MHB 12-313-32

ज्योतिरात्मनि नान्यत्र रतं तत्रैव चैव तत् ।
स्वयं च शक्यं तद्द्रष्टुं सुसमाहितचेतसा ॥ १२-३१३-३२॥
jyotirātmani nānyatra rataṃ tatraiva caiva tat |
svayaṃ ca śakyaṃ taddraṣṭuṃ susamāhitacetasā || 12-313-32||

MHB 12-313-33

न बिभेति परो यस्मान्न बिभेति पराच्च यः ।
यश्च नेच्छति न द्वेष्टि ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ १२-३१३-३३॥
na bibheti paro yasmānna bibheti parācca yaḥ |
yaśca necchati na dveṣṭi brahma saṃpadyate tadā || 12-313-33||

MHB 12-313-34

यदा भावं न कुरुते सर्वभूतेषु पापकम् ।
कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ १२-३१३-३४॥
yadā bhāvaṃ na kurute sarvabhūteṣu pāpakam |
karmaṇā manasā vācā brahma saṃpadyate tadā || 12-313-34||

MHB 12-313-35

संयोज्य तपसात्मानमीर्ष्यामुत्सृज्य मोहिनीम् ।
त्यक्त्वा कामं च लोभं च ततो ब्रह्मत्वमश्नुते ॥ १२-३१३-३५॥
saṃyojya tapasātmānamīrṣyāmutsṛjya mohinīm |
tyaktvā kāmaṃ ca lobhaṃ ca tato brahmatvamaśnute || 12-313-35||

MHB 12-313-36

यदा श्रव्ये च दृश्ये च सर्वभूतेषु चाप्ययम् ।
समो भवति निर्द्वंद्वो ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ १२-३१३-३६॥
yadā śravye ca dṛśye ca sarvabhūteṣu cāpyayam |
samo bhavati nirdvaṃdvo brahma saṃpadyate tadā || 12-313-36||

MHB 12-313-37

यदा स्तुतिं च निन्दां च समत्वेनैव पश्यति ।
काञ्चनं चायसं चैव सुखदुःखे तथैव च ॥ १२-३१३-३७॥
yadā stutiṃ ca nindāṃ ca samatvenaiva paśyati |
kāñcanaṃ cāyasaṃ caiva sukhaduḥkhe tathaiva ca || 12-313-37||

MHB 12-313-38

शीतमुष्णं तथैवार्थमनर्थं प्रियमप्रियम् ।
जीवितं मरणं चैव ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ १२-३१३-३८॥
śītamuṣṇaṃ tathaivārthamanarthaṃ priyamapriyam |
jīvitaṃ maraṇaṃ caiva brahma saṃpadyate tadā || 12-313-38||

MHB 12-313-39

प्रसार्येह यथाङ्गानि कूर्मः संहरते पुनः ।
तथेन्द्रियाणि मनसा संयन्तव्यानि भिक्षुणा ॥ १२-३१३-३९॥
prasāryeha yathāṅgāni kūrmaḥ saṃharate punaḥ |
tathendriyāṇi manasā saṃyantavyāni bhikṣuṇā || 12-313-39||

MHB 12-313-40

तमःपरिगतं वेश्म यथा दीपेन दृश्यते ।
तथा बुद्धिप्रदीपेन शक्य आत्मा निरीक्षितुम् ॥ १२-३१३-४०॥
tamaḥparigataṃ veśma yathā dīpena dṛśyate |
tathā buddhipradīpena śakya ātmā nirīkṣitum || 12-313-40||

MHB 12-313-41

एतत्सर्वं प्रपश्यामि त्वयि बुद्धिमतां वर ।
यच्चान्यदपि वेत्तव्यं तत्त्वतो वेद तद्भवान् ॥ १२-३१३-४१॥
etatsarvaṃ prapaśyāmi tvayi buddhimatāṃ vara |
yaccānyadapi vettavyaṃ tattvato veda tadbhavān || 12-313-41||

MHB 12-313-42

ब्रह्मर्षे विदितश्चासि विषयान्तमुपागतः ।
गुरोस्तव प्रसादेन तव चैवोपशिक्षया ॥ १२-३१३-४२॥
brahmarṣe viditaścāsi viṣayāntamupāgataḥ |
gurostava prasādena tava caivopaśikṣayā || 12-313-42||

MHB 12-313-43

तस्यैव च प्रसादेन प्रादुर्भूतं महामुने ।
ज्ञानं दिव्यं ममापीदं तेनासि विदितो मम ॥ १२-३१३-४३॥
tasyaiva ca prasādena prādurbhūtaṃ mahāmune |
jñānaṃ divyaṃ mamāpīdaṃ tenāsi vidito mama || 12-313-43||

MHB 12-313-44

अधिकं तव विज्ञानमधिका च गतिस्तव ।
अधिकं च तवैश्वर्यं तच्च त्वं नावबुध्यसे ॥ १२-३१३-४४॥
adhikaṃ tava vijñānamadhikā ca gatistava |
adhikaṃ ca tavaiśvaryaṃ tacca tvaṃ nāvabudhyase || 12-313-44||

MHB 12-313-45

बाल्याद्वा संशयाद्वापि भयाद्वाप्यविमोक्षजात् ।
उत्पन्ने चापि विज्ञाने नाधिगच्छति तां गतिम् ॥ १२-३१३-४५॥
bālyādvā saṃśayādvāpi bhayādvāpyavimokṣajāt |
utpanne cāpi vijñāne nādhigacchati tāṃ gatim || 12-313-45||

MHB 12-313-46

व्यवसायेन शुद्धेन मद्विधैश्छिन्नसंशयः ।
विमुच्य हृदयग्रन्थीनासादयति तां गतिम् ॥ १२-३१३-४६॥
vyavasāyena śuddhena madvidhaiśchinnasaṃśayaḥ |
vimucya hṛdayagranthīnāsādayati tāṃ gatim || 12-313-46||

MHB 12-313-47

भवांश्चोत्पन्नविज्ञानः स्थिरबुद्धिरलोलुपः ।
व्यवसायादृते ब्रह्मन्नासादयति तत्परम् ॥ १२-३१३-४७॥
bhavāṃścotpannavijñānaḥ sthirabuddhiralolupaḥ |
vyavasāyādṛte brahmannāsādayati tatparam || 12-313-47||

MHB 12-313-48

नास्ति ते सुखदुःखेषु विशेषो नास्ति लोलुपा ।
नौत्सुक्यं नृत्तगीतेषु न राग उपजायते ॥ १२-३१३-४८॥
nāsti te sukhaduḥkheṣu viśeṣo nāsti lolupā |
nautsukyaṃ nṛttagīteṣu na rāga upajāyate || 12-313-48||

MHB 12-313-49

न बन्धुषु निबन्धस्ते न भयेष्वस्ति ते भयम् ।
पश्यामि त्वां महाभाग तुल्यलोष्टाश्मकाञ्चनम् ॥ १२-३१३-४९॥
na bandhuṣu nibandhaste na bhayeṣvasti te bhayam |
paśyāmi tvāṃ mahābhāga tulyaloṣṭāśmakāñcanam || 12-313-49||

MHB 12-313-50

अहं च त्वानुपश्यामि ये चाप्यन्ये मनीषिणः ।
आस्थितं परमं मार्गमक्षयं तमनामयम् ॥ १२-३१३-५०॥
ahaṃ ca tvānupaśyāmi ye cāpyanye manīṣiṇaḥ |
āsthitaṃ paramaṃ mārgamakṣayaṃ tamanāmayam || 12-313-50||

MHB 12-313-51

यत्फलं ब्राह्मणस्येह मोक्षार्थश्च यदात्मकः ।
तस्मिन्वै वर्तसे विप्र किमन्यत्परिपृच्छसि ॥ १२-३१३-५१॥
yatphalaṃ brāhmaṇasyeha mokṣārthaśca yadātmakaḥ |
tasminvai vartase vipra kimanyatparipṛcchasi || 12-313-51||

Adhyaya: 314/353 (49)

MHB 12-314-1

भीष्म उवाच ।
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं कृतात्मा कृतनिश्चयः ।
आत्मनात्मानमास्थाय दृष्ट्वा चात्मानमात्मना ॥ १२-३१४-१॥
bhīṣma uvāca |
etacchrutvā tu vacanaṃ kṛtātmā kṛtaniścayaḥ |
ātmanātmānamāsthāya dṛṣṭvā cātmānamātmanā || 12-314-1||

MHB 12-314-2

कृतकार्यः सुखी शान्तस्तूष्णीं प्रायादुदङ्मुखः ।
शैशिरं गिरिमुद्दिश्य सधर्मा मातरिश्वनः ॥ १२-३१४-२॥
kṛtakāryaḥ sukhī śāntastūṣṇīṃ prāyādudaṅmukhaḥ |
śaiśiraṃ girimuddiśya sadharmā mātariśvanaḥ || 12-314-2||

MHB 12-314-3

एतस्मिन्नेव काले तु देवर्षिर्नारदस्तदा ।
हिमवन्तमियाद्द्रष्टुं सिद्धचारणसेवितम् ॥ १२-३१४-३॥
etasminneva kāle tu devarṣirnāradastadā |
himavantamiyāddraṣṭuṃ siddhacāraṇasevitam || 12-314-3||

MHB 12-314-4

तमप्सरोगणाकीर्णं गीतस्वननिनादितम् ।
किंनराणां समूहैश्च भृङ्गराजैस्तथैव च ॥ १२-३१४-४॥
tamapsarogaṇākīrṇaṃ gītasvananināditam |
kiṃnarāṇāṃ samūhaiśca bhṛṅgarājaistathaiva ca || 12-314-4||

MHB 12-314-5

मद्गुभिः खञ्जरीटैश्च विचित्रैर्जीवजीवकैः ।
चित्रवर्णैर्मयूरैश्च केकाशतविराजितैः ।
राजहंससमूहैश्च हृष्टैः परभृतैस्तथा ॥ १२-३१४-५॥
madgubhiḥ khañjarīṭaiśca vicitrairjīvajīvakaiḥ |
citravarṇairmayūraiśca kekāśatavirājitaiḥ |
rājahaṃsasamūhaiśca hṛṣṭaiḥ parabhṛtaistathā || 12-314-5||

MHB 12-314-6

पक्षिराजो गरुत्मांश्च यं नित्यमधिगच्छति ।
चत्वारो लोकपालाश्च देवाः सर्षिगणास्तथा ।
यत्र नित्यं समायान्ति लोकस्य हितकाम्यया ॥ १२-३१४-६॥
pakṣirājo garutmāṃśca yaṃ nityamadhigacchati |
catvāro lokapālāśca devāḥ sarṣigaṇāstathā |
yatra nityaṃ samāyānti lokasya hitakāmyayā || 12-314-6||

MHB 12-314-7

विष्णुना यत्र पुत्रार्थे तपस्तप्तं महात्मना ।
यत्रैव च कुमारेण बाल्ये क्षिप्ता दिवौकसः ॥ १२-३१४-७॥
viṣṇunā yatra putrārthe tapastaptaṃ mahātmanā |
yatraiva ca kumāreṇa bālye kṣiptā divaukasaḥ || 12-314-7||

MHB 12-314-8

शक्तिर्न्यस्ता क्षितितले त्रैलोक्यमवमन्य वै ।
यत्रोवाच जगत्स्कन्दः क्षिपन्वाक्यमिदं तदा ॥ १२-३१४-८॥
śaktirnyastā kṣititale trailokyamavamanya vai |
yatrovāca jagatskandaḥ kṣipanvākyamidaṃ tadā || 12-314-8||

MHB 12-314-9

योऽन्योऽस्ति मत्तोऽभ्यधिको विप्रा यस्याधिकं प्रियाः ।
यो ब्रह्मण्यो द्वितीयोऽस्ति त्रिषु लोकेषु वीर्यवान् ॥ १२-३१४-९॥
yo'nyo'sti matto'bhyadhiko viprā yasyādhikaṃ priyāḥ |
yo brahmaṇyo dvitīyo'sti triṣu lokeṣu vīryavān || 12-314-9||

MHB 12-314-10

सोऽभ्युद्धरत्विमां शक्तिमथ वा कम्पयत्विति ।
तच्छ्रुत्वा व्यथिता लोकाः क इमामुद्धरेदिति ॥ १२-३१४-१०॥
so'bhyuddharatvimāṃ śaktimatha vā kampayatviti |
tacchrutvā vyathitā lokāḥ ka imāmuddharediti || 12-314-10||

MHB 12-314-11

अथ देवगणं सर्वं संभ्रान्तेन्द्रियमानसम् ।
अपश्यद्भगवान्विष्णुः क्षिप्तं सासुरराक्षसम् ।
किं न्वत्र सुकृतं कार्यं भवेदिति विचिन्तयन् ॥ १२-३१४-११॥
atha devagaṇaṃ sarvaṃ saṃbhrāntendriyamānasam |
apaśyadbhagavānviṣṇuḥ kṣiptaṃ sāsurarākṣasam |
kiṃ nvatra sukṛtaṃ kāryaṃ bhavediti vicintayan || 12-314-11||

MHB 12-314-12

स नामृष्यत तं क्षेपमवैक्षत च पावकिम् ।
स प्रहस्य विशुद्धात्मा शक्तिं प्रज्वलितां तदा ।
कम्पयामास सव्येन पाणिना पुरुषोत्तमः ॥ १२-३१४-१२॥
sa nāmṛṣyata taṃ kṣepamavaikṣata ca pāvakim |
sa prahasya viśuddhātmā śaktiṃ prajvalitāṃ tadā |
kampayāmāsa savyena pāṇinā puruṣottamaḥ || 12-314-12||

MHB 12-314-13

शक्त्यां तु कम्पमानायां विष्णुना बलिना तदा ।
मेदिनी कम्पिता सर्वा सशैलवनकानना ॥ १२-३१४-१३॥
śaktyāṃ tu kampamānāyāṃ viṣṇunā balinā tadā |
medinī kampitā sarvā saśailavanakānanā || 12-314-13||

MHB 12-314-14

शक्तेनापि समुद्धर्तुं कम्पिता सा न तूद्धृता ।
रक्षता स्कन्दराजस्य धर्षणां प्रभविष्णुना ॥ १२-३१४-१४॥
śaktenāpi samuddhartuṃ kampitā sā na tūddhṛtā |
rakṣatā skandarājasya dharṣaṇāṃ prabhaviṣṇunā || 12-314-14||

MHB 12-314-15

तां कम्पयित्वा भगवान्प्रह्रादमिदमब्रवीत् ।
पश्य वीर्यं कुमारस्य नैतदन्यः करिष्यति ॥ १२-३१४-१५॥
tāṃ kampayitvā bhagavānprahrādamidamabravīt |
paśya vīryaṃ kumārasya naitadanyaḥ kariṣyati || 12-314-15||

MHB 12-314-16

सोऽमृष्यमाणस्तद्वाक्यं समुद्धरणनिश्चितः ।
जग्राह तां तस्य शक्तिं न चैनामप्यकम्पयत् ॥ १२-३१४-१६॥
so'mṛṣyamāṇastadvākyaṃ samuddharaṇaniścitaḥ |
jagrāha tāṃ tasya śaktiṃ na caināmapyakampayat || 12-314-16||

MHB 12-314-17

नादं महान्तं मुक्त्वा स मूर्छितो गिरिमूर्धनि ।
विह्वलः प्रापतद्भूमौ हिरण्यकशिपोः सुतः ॥ १२-३१४-१७॥
nādaṃ mahāntaṃ muktvā sa mūrchito girimūrdhani |
vihvalaḥ prāpatadbhūmau hiraṇyakaśipoḥ sutaḥ || 12-314-17||

MHB 12-314-18

यत्रोत्तरां दिशं गत्वा शैलराजस्य पार्श्वतः ।
तपोऽतप्यत दुर्धर्षस्तात नित्यं वृषध्वजः ॥ १२-३१४-१८॥
yatrottarāṃ diśaṃ gatvā śailarājasya pārśvataḥ |
tapo'tapyata durdharṣastāta nityaṃ vṛṣadhvajaḥ || 12-314-18||

MHB 12-314-19

पावकेन परिक्षिप्तो दीप्यता तस्य चाश्रमः ।
आदित्यबन्धनं नाम दुर्धर्षमकृतात्मभिः ॥ १२-३१४-१९॥
pāvakena parikṣipto dīpyatā tasya cāśramaḥ |
ādityabandhanaṃ nāma durdharṣamakṛtātmabhiḥ || 12-314-19||

MHB 12-314-20

न तत्र शक्यते गन्तुं यक्षराक्षसदानवैः ।
दशयोजनविस्तारमग्निज्वालासमावृतम् ॥ १२-३१४-२०॥
na tatra śakyate gantuṃ yakṣarākṣasadānavaiḥ |
daśayojanavistāramagnijvālāsamāvṛtam || 12-314-20||

MHB 12-314-21

भगवान्पावकस्तत्र स्वयं तिष्ठति वीर्यवान् ।
सर्वविघ्नान्प्रशमयन्महादेवस्य धीमतः ॥ १२-३१४-२१॥
bhagavānpāvakastatra svayaṃ tiṣṭhati vīryavān |
sarvavighnānpraśamayanmahādevasya dhīmataḥ || 12-314-21||

MHB 12-314-22

दिव्यं वर्षसहस्रं हि पादेनैकेन तिष्ठतः ।
देवान्संतापयंस्तत्र महादेवो धृतव्रतः ॥ १२-३१४-२२॥
divyaṃ varṣasahasraṃ hi pādenaikena tiṣṭhataḥ |
devānsaṃtāpayaṃstatra mahādevo dhṛtavrataḥ || 12-314-22||

MHB 12-314-23

ऐन्द्रीं तु दिशमास्थाय शैलराजस्य धीमतः ।
विविक्ते पर्वततटे पाराशर्यो महातपाः ।
वेदानध्यापयामास व्यासः शिष्यान्महातपाः ॥ १२-३१४-२३॥
aindrīṃ tu diśamāsthāya śailarājasya dhīmataḥ |
vivikte parvatataṭe pārāśaryo mahātapāḥ |
vedānadhyāpayāmāsa vyāsaḥ śiṣyānmahātapāḥ || 12-314-23||

MHB 12-314-24

सुमन्तुं च महाभागं वैशंपायनमेव च ।
जैमिनिं च महाप्राज्ञं पैलं चापि तपस्विनम् ॥ १२-३१४-२४॥
sumantuṃ ca mahābhāgaṃ vaiśaṃpāyanameva ca |
jaiminiṃ ca mahāprājñaṃ pailaṃ cāpi tapasvinam || 12-314-24||

MHB 12-314-25

एभिः शिष्यैः परिवृतो व्यास आस्ते महातपाः ।
तत्राश्रमपदं पुण्यं ददर्श पितुरुत्तमम् ।
आरणेयो विशुद्धात्मा नभसीव दिवाकरः ॥ १२-३१४-२५॥
ebhiḥ śiṣyaiḥ parivṛto vyāsa āste mahātapāḥ |
tatrāśramapadaṃ puṇyaṃ dadarśa pituruttamam |
āraṇeyo viśuddhātmā nabhasīva divākaraḥ || 12-314-25||

MHB 12-314-26

अथ व्यासः परिक्षिप्तं ज्वलन्तमिव पावकम् ।
ददर्श सुतमायान्तं दिवाकरसमप्रभम् ॥ १२-३१४-२६॥
atha vyāsaḥ parikṣiptaṃ jvalantamiva pāvakam |
dadarśa sutamāyāntaṃ divākarasamaprabham || 12-314-26||

MHB 12-314-27

असज्जमानं वृक्षेषु शैलेषु विषमेषु च ।
योगयुक्तं महात्मानं यथा बाणं गुणच्युतम् ॥ १२-३१४-२७॥
asajjamānaṃ vṛkṣeṣu śaileṣu viṣameṣu ca |
yogayuktaṃ mahātmānaṃ yathā bāṇaṃ guṇacyutam || 12-314-27||

MHB 12-314-28

सोऽभिगम्य पितुः पादावगृह्णादरणीसुतः ।
यथोपजोषं तैश्चापि समागच्छन्महामुनिः ॥ १२-३१४-२८॥
so'bhigamya pituḥ pādāvagṛhṇādaraṇīsutaḥ |
yathopajoṣaṃ taiścāpi samāgacchanmahāmuniḥ || 12-314-28||

MHB 12-314-29

ततो निवेदयामास पित्रे सर्वमशेषतः ।
शुको जनकराजेन संवादं प्रीतमानसः ॥ १२-३१४-२९॥
tato nivedayāmāsa pitre sarvamaśeṣataḥ |
śuko janakarājena saṃvādaṃ prītamānasaḥ || 12-314-29||

MHB 12-314-30

एवमध्यापयञ्शिष्यान्व्यासः पुत्रं च वीर्यवान् ।
उवास हिमवत्पृष्ठे पाराशर्यो महामुनिः ॥ १२-३१४-३०॥
evamadhyāpayañśiṣyānvyāsaḥ putraṃ ca vīryavān |
uvāsa himavatpṛṣṭhe pārāśaryo mahāmuniḥ || 12-314-30||

MHB 12-314-31

ततः कदाचिच्छिष्यास्तं परिवार्यावतस्थिरे ।
वेदाध्ययनसंपन्नाः शान्तात्मानो जितेन्द्रियाः ॥ १२-३१४-३१॥
tataḥ kadācicchiṣyāstaṃ parivāryāvatasthire |
vedādhyayanasaṃpannāḥ śāntātmāno jitendriyāḥ || 12-314-31||

MHB 12-314-32

वेदेषु निष्ठां संप्राप्य साङ्गेष्वतितपस्विनः ।
अथोचुस्ते तदा व्यासं शिष्याः प्राञ्जलयो गुरुम् ॥ १२-३१४-३२॥
vedeṣu niṣṭhāṃ saṃprāpya sāṅgeṣvatitapasvinaḥ |
athocuste tadā vyāsaṃ śiṣyāḥ prāñjalayo gurum || 12-314-32||

MHB 12-314-33

महता श्रेयसा युक्ता यशसा च स्म वर्धिताः ।
एकं त्विदानीमिच्छामो गुरुणानुग्रहं कृतम् ॥ १२-३१४-३३॥
mahatā śreyasā yuktā yaśasā ca sma vardhitāḥ |
ekaṃ tvidānīmicchāmo guruṇānugrahaṃ kṛtam || 12-314-33||

MHB 12-314-34

इति तेषां वचः श्रुत्वा ब्रह्मर्षिस्तानुवाच ह ।
उच्यतामिति तद्वत्सा यद्वः कार्यं प्रियं मया ॥ १२-३१४-३४॥
iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā brahmarṣistānuvāca ha |
ucyatāmiti tadvatsā yadvaḥ kāryaṃ priyaṃ mayā || 12-314-34||

MHB 12-314-35

एतद्वाक्यं गुरोः श्रुत्वा शिष्यास्ते हृष्टमानसाः ।
पुनः प्राञ्जलयो भूत्वा प्रणम्य शिरसा गुरुम् ॥ १२-३१४-३५॥
etadvākyaṃ guroḥ śrutvā śiṣyāste hṛṣṭamānasāḥ |
punaḥ prāñjalayo bhūtvā praṇamya śirasā gurum || 12-314-35||

MHB 12-314-36

ऊचुस्ते सहिता राजन्निदं वचनमुत्तमम् ।
यदि प्रीत उपाध्यायो धन्याः स्मो मुनिसत्तम ॥ १२-३१४-३६॥
ūcuste sahitā rājannidaṃ vacanamuttamam |
yadi prīta upādhyāyo dhanyāḥ smo munisattama || 12-314-36||

MHB 12-314-37

काङ्क्षामस्तु वयं सर्वे वरं दत्तं महर्षिणा ।
षष्ठः शिष्यो न ते ख्यातिं गच्छेदत्र प्रसीद नः ॥ १२-३१४-३७॥
kāṅkṣāmastu vayaṃ sarve varaṃ dattaṃ maharṣiṇā |
ṣaṣṭhaḥ śiṣyo na te khyātiṃ gacchedatra prasīda naḥ || 12-314-37||

MHB 12-314-38

चत्वारस्ते वयं शिष्या गुरुपुत्रश्च पञ्चमः ।
इह वेदाः प्रतिष्ठेरन्नेष नः काङ्क्षितो वरः ॥ १२-३१४-३८॥
catvāraste vayaṃ śiṣyā guruputraśca pañcamaḥ |
iha vedāḥ pratiṣṭheranneṣa naḥ kāṅkṣito varaḥ || 12-314-38||

MHB 12-314-39

शिष्याणां वचनं श्रुत्वा व्यासो वेदार्थतत्त्ववित् ।
पराशरात्मजो धीमान्परलोकार्थचिन्तकः ।
उवाच शिष्यान्धर्मात्मा धर्म्यं नैःश्रेयसं वचः ॥ १२-३१४-३९॥
śiṣyāṇāṃ vacanaṃ śrutvā vyāso vedārthatattvavit |
parāśarātmajo dhīmānparalokārthacintakaḥ |
uvāca śiṣyāndharmātmā dharmyaṃ naiḥśreyasaṃ vacaḥ || 12-314-39||

MHB 12-314-40

ब्राह्मणाय सदा देयं ब्रह्म शुश्रूषवे भवेत् ।
ब्रह्मलोके निवासं यो ध्रुवं समभिकाङ्क्षति ॥ १२-३१४-४०॥
brāhmaṇāya sadā deyaṃ brahma śuśrūṣave bhavet |
brahmaloke nivāsaṃ yo dhruvaṃ samabhikāṅkṣati || 12-314-40||

MHB 12-314-41

भवन्तो बहुलाः सन्तु वेदो विस्तार्यतामयम् ।
नाशिष्ये संप्रदातव्यो नाव्रते नाकृतात्मनि ॥ १२-३१४-४१॥
bhavanto bahulāḥ santu vedo vistāryatāmayam |
nāśiṣye saṃpradātavyo nāvrate nākṛtātmani || 12-314-41||

MHB 12-314-42

एते शिष्यगुणाः सर्वे विज्ञातव्या यथार्थतः ।
नापरीक्षितचारित्रे विद्या देया कथंचन ॥ १२-३१४-४२॥
ete śiṣyaguṇāḥ sarve vijñātavyā yathārthataḥ |
nāparīkṣitacāritre vidyā deyā kathaṃcana || 12-314-42||

MHB 12-314-43

यथा हि कनकं शुद्धं तापच्छेदनिघर्षणैः ।
परीक्षेत तथा शिष्यानीक्षेत्कुलगुणादिभिः ॥ १२-३१४-४३॥
yathā hi kanakaṃ śuddhaṃ tāpacchedanigharṣaṇaiḥ |
parīkṣeta tathā śiṣyānīkṣetkulaguṇādibhiḥ || 12-314-43||

MHB 12-314-44

न नियोज्याश्च वः शिष्या अनियोगे महाभये ।
यथामति यथापाठं तथा विद्या फलिष्यति ॥ १२-३१४-४४॥
na niyojyāśca vaḥ śiṣyā aniyoge mahābhaye |
yathāmati yathāpāṭhaṃ tathā vidyā phaliṣyati || 12-314-44||

MHB 12-314-45

सर्वस्तरतु दुर्गाणि सर्वो भद्राणि पश्यतु ।
श्रावयेच्चतुरो वर्णान्कृत्वा ब्राह्मणमग्रतः ॥ १२-३१४-४५॥
sarvastaratu durgāṇi sarvo bhadrāṇi paśyatu |
śrāvayeccaturo varṇānkṛtvā brāhmaṇamagrataḥ || 12-314-45||

MHB 12-314-46

वेदस्याध्ययनं हीदं तच्च कार्यं महत्स्मृतम् ।
स्तुत्यर्थमिह देवानां वेदाः सृष्टाः स्वयंभुवा ॥ १२-३१४-४६॥
vedasyādhyayanaṃ hīdaṃ tacca kāryaṃ mahatsmṛtam |
stutyarthamiha devānāṃ vedāḥ sṛṣṭāḥ svayaṃbhuvā || 12-314-46||

MHB 12-314-47

यो निर्वदेत संमोहाद्ब्राह्मणं वेदपारगम् ।
सोऽपध्यानाद्ब्राह्मणस्य पराभूयादसंशयम् ॥ १२-३१४-४७॥
yo nirvadeta saṃmohādbrāhmaṇaṃ vedapāragam |
so'padhyānādbrāhmaṇasya parābhūyādasaṃśayam || 12-314-47||

MHB 12-314-48

यश्चाधर्मेण विब्रूयाद्यश्चाधर्मेण पृच्छति ।
तयोरन्यतरः प्रैति विद्वेषं वाधिगच्छति ॥ १२-३१४-४८॥
yaścādharmeṇa vibrūyādyaścādharmeṇa pṛcchati |
tayoranyataraḥ praiti vidveṣaṃ vādhigacchati || 12-314-48||

MHB 12-314-49

एतद्वः सर्वमाख्यातं स्वाध्यायस्य विधिं प्रति ।
उपकुर्याच्च शिष्याणामेतच्च हृदि वो भवेत् ॥ १२-३१४-४९॥
etadvaḥ sarvamākhyātaṃ svādhyāyasya vidhiṃ prati |
upakuryācca śiṣyāṇāmetacca hṛdi vo bhavet || 12-314-49||

Adhyaya: 315/353 (57)

MHB 12-315-1

भीष्म उवाच ।
एतच्छ्रुत्वा गुरोर्वाक्यं व्यासशिष्या महौजसः ।
अन्योन्यं हृष्टमनसः परिषस्वजिरे तदा ॥ १२-३१५-१॥
bhīṣma uvāca |
etacchrutvā gurorvākyaṃ vyāsaśiṣyā mahaujasaḥ |
anyonyaṃ hṛṣṭamanasaḥ pariṣasvajire tadā || 12-315-1||

MHB 12-315-2

उक्ताः स्मो यद्भगवता तदात्वायतिसंहितम् ।
तन्नो मनसि संरूढं करिष्यामस्तथा च तत् ॥ १२-३१५-२॥
uktāḥ smo yadbhagavatā tadātvāyatisaṃhitam |
tanno manasi saṃrūḍhaṃ kariṣyāmastathā ca tat || 12-315-2||

MHB 12-315-3

अन्योन्यं च सभाज्यैवं सुप्रीतमनसः पुनः ।
विज्ञापयन्ति स्म गुरुं पुनर्वाक्यविशारदाः ॥ १२-३१५-३॥
anyonyaṃ ca sabhājyaivaṃ suprītamanasaḥ punaḥ |
vijñāpayanti sma guruṃ punarvākyaviśāradāḥ || 12-315-3||

MHB 12-315-4

शैलादस्मान्महीं गन्तुं काङ्क्षितं नो महामुने ।
वेदाननेकधा कर्तुं यदि ते रुचितं विभो ॥ १२-३१५-४॥
śailādasmānmahīṃ gantuṃ kāṅkṣitaṃ no mahāmune |
vedānanekadhā kartuṃ yadi te rucitaṃ vibho || 12-315-4||

MHB 12-315-5

शिष्याणां वचनं श्रुत्वा पराशरसुतः प्रभुः ।
प्रत्युवाच ततो वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम् ॥ १२-३१५-५॥
śiṣyāṇāṃ vacanaṃ śrutvā parāśarasutaḥ prabhuḥ |
pratyuvāca tato vākyaṃ dharmārthasahitaṃ hitam || 12-315-5||

MHB 12-315-6

क्षितिं वा देवलोकं वा गम्यतां यदि रोचते ।
अप्रमादश्च वः कार्यो ब्रह्म हि प्रचुरच्छलम् ॥ १२-३१५-६॥
kṣitiṃ vā devalokaṃ vā gamyatāṃ yadi rocate |
apramādaśca vaḥ kāryo brahma hi pracuracchalam || 12-315-6||

MHB 12-315-7

तेऽनुज्ञातास्ततः सर्वे गुरुणा सत्यवादिना ।
जग्मुः प्रदक्षिणं कृत्वा व्यासं मूर्ध्नाभिवाद्य च ॥ १२-३१५-७॥
te'nujñātāstataḥ sarve guruṇā satyavādinā |
jagmuḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā vyāsaṃ mūrdhnābhivādya ca || 12-315-7||

MHB 12-315-8

अवतीर्य महीं तेऽथ चातुर्होत्रमकल्पयन् ।
संयाजयन्तो विप्रांश्च राजन्यांश्च विशस्तथा ॥ १२-३१५-८॥
avatīrya mahīṃ te'tha cāturhotramakalpayan |
saṃyājayanto viprāṃśca rājanyāṃśca viśastathā || 12-315-8||

MHB 12-315-9

पूज्यमाना द्विजैर्नित्यं मोदमाना गृहे रताः ।
याजनाध्यापनरताः श्रीमन्तो लोकविश्रुताः ॥ १२-३१५-९॥
pūjyamānā dvijairnityaṃ modamānā gṛhe ratāḥ |
yājanādhyāpanaratāḥ śrīmanto lokaviśrutāḥ || 12-315-9||

MHB 12-315-10

अवतीर्णेषु शिष्येषु व्यासः पुत्रसहायवान् ।
तूष्णीं ध्यानपरो धीमानेकान्ते समुपाविशत् ॥ १२-३१५-१०॥
avatīrṇeṣu śiṣyeṣu vyāsaḥ putrasahāyavān |
tūṣṇīṃ dhyānaparo dhīmānekānte samupāviśat || 12-315-10||

MHB 12-315-11

तं ददर्शाश्रमपदे नारदः सुमहातपाः ।
अथैनमब्रवीत्काले मधुराक्षरया गिरा ॥ १२-३१५-११॥
taṃ dadarśāśramapade nāradaḥ sumahātapāḥ |
athainamabravītkāle madhurākṣarayā girā || 12-315-11||

MHB 12-315-12

भो भो महर्षे वासिष्ठ ब्रह्मघोषो न वर्तते ।
एको ध्यानपरस्तूष्णीं किमास्से चिन्तयन्निव ॥ १२-३१५-१२॥
bho bho maharṣe vāsiṣṭha brahmaghoṣo na vartate |
eko dhyānaparastūṣṇīṃ kimāsse cintayanniva || 12-315-12||

MHB 12-315-13

ब्रह्मघोषैर्विरहितः पर्वतोऽयं न शोभते ।
रजसा तमसा चैव सोमः सोपप्लवो यथा ॥ १२-३१५-१३॥
brahmaghoṣairvirahitaḥ parvato'yaṃ na śobhate |
rajasā tamasā caiva somaḥ sopaplavo yathā || 12-315-13||

MHB 12-315-14

न भ्राजते यथापूर्वं निषादानामिवालयः ।
देवर्षिगणजुष्टोऽपि वेदध्वनिनिराकृतः ॥ १२-३१५-१४॥
na bhrājate yathāpūrvaṃ niṣādānāmivālayaḥ |
devarṣigaṇajuṣṭo'pi vedadhvaninirākṛtaḥ || 12-315-14||

MHB 12-315-15

ऋषयश्च हि देवाश्च गन्धर्वाश्च महौजसः ।
विमुक्ता ब्रह्मघोषेण न भ्राजन्ते यथा पुरा ॥ १२-३१५-१५॥
ṛṣayaśca hi devāśca gandharvāśca mahaujasaḥ |
vimuktā brahmaghoṣeṇa na bhrājante yathā purā || 12-315-15||

MHB 12-315-16

नारदस्य वचः श्रुत्वा कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत् ।
महर्षे यत्त्वया प्रोक्तं वेदवादविचक्षण ॥ १२-३१५-१६॥
nāradasya vacaḥ śrutvā kṛṣṇadvaipāyano'bravīt |
maharṣe yattvayā proktaṃ vedavādavicakṣaṇa || 12-315-16||

MHB 12-315-17

एतन्मनोनुकूलं मे भवानर्हति भाषितुम् ।
सर्वज्ञः सर्वदर्शी च सर्वत्र च कुतूहली ॥ १२-३१५-१७॥
etanmanonukūlaṃ me bhavānarhati bhāṣitum |
sarvajñaḥ sarvadarśī ca sarvatra ca kutūhalī || 12-315-17||

MHB 12-315-18

त्रिषु लोकेषु यद्वृत्तं सर्वं तव मते स्थितम् ।
तदाज्ञापय विप्रर्षे ब्रूहि किं करवाणि ते ॥ १२-३१५-१८॥
triṣu lokeṣu yadvṛttaṃ sarvaṃ tava mate sthitam |
tadājñāpaya viprarṣe brūhi kiṃ karavāṇi te || 12-315-18||

MHB 12-315-19

यन्मया समनुष्ठेयं ब्रह्मर्षे तदुदाहर ।
वियुक्तस्येह शिष्यैर्मे नातिहृष्टमिदं मनः ॥ १२-३१५-१९॥
yanmayā samanuṣṭheyaṃ brahmarṣe tadudāhara |
viyuktasyeha śiṣyairme nātihṛṣṭamidaṃ manaḥ || 12-315-19||

MHB 12-315-20

नारद उवाच ।
अनाम्नायमला वेदा ब्राह्मणस्याव्रतं मलम् ।
मलं पृथिव्या वाहीकाः स्त्रीणां कौतूहलं मलम् ॥ १२-३१५-२०॥
nārada uvāca |
anāmnāyamalā vedā brāhmaṇasyāvrataṃ malam |
malaṃ pṛthivyā vāhīkāḥ strīṇāṃ kautūhalaṃ malam || 12-315-20||

MHB 12-315-21

अधीयतां भवान्वेदान्सार्धं पुत्रेण धीमता ।
विधुन्वन्ब्रह्मघोषेण रक्षोभयकृतं तमः ॥ १२-३१५-२१॥
adhīyatāṃ bhavānvedānsārdhaṃ putreṇa dhīmatā |
vidhunvanbrahmaghoṣeṇa rakṣobhayakṛtaṃ tamaḥ || 12-315-21||

MHB 12-315-22

भीष्म उवाच ।
नारदस्य वचः श्रुत्वा व्यासः परमधर्मवित् ।
तथेत्युवाच संहृष्टो वेदाभ्यासे दृढव्रतः ॥ १२-३१५-२२॥
bhīṣma uvāca |
nāradasya vacaḥ śrutvā vyāsaḥ paramadharmavit |
tathetyuvāca saṃhṛṣṭo vedābhyāse dṛḍhavrataḥ || 12-315-22||

MHB 12-315-23

शुकेन सह पुत्रेण वेदाभ्यासमथाकरोत् ।
स्वरेणोच्चैः स शैक्षेण लोकानापूरयन्निव ॥ १२-३१५-२३॥
śukena saha putreṇa vedābhyāsamathākarot |
svareṇoccaiḥ sa śaikṣeṇa lokānāpūrayanniva || 12-315-23||

MHB 12-315-24

तयोरभ्यसतोरेवं नानाधर्मप्रवादिनोः ।
वातोऽतिमात्रं प्रववौ समुद्रानिलवेजितः ॥ १२-३१५-२४॥
tayorabhyasatorevaṃ nānādharmapravādinoḥ |
vāto'timātraṃ pravavau samudrānilavejitaḥ || 12-315-24||

MHB 12-315-25

ततोऽनध्याय इति तं व्यासः पुत्रमवारयत् ।
शुको वारितमात्रस्तु कौतूहलसमन्वितः ॥ १२-३१५-२५॥
tato'nadhyāya iti taṃ vyāsaḥ putramavārayat |
śuko vāritamātrastu kautūhalasamanvitaḥ || 12-315-25||

MHB 12-315-26

अपृच्छत्पितरं ब्रह्मन्कुतो वायुरभूदयम् ।
आख्यातुमर्हति भवान्वायोः सर्वं विचेष्टितम् ॥ १२-३१५-२६॥
apṛcchatpitaraṃ brahmankuto vāyurabhūdayam |
ākhyātumarhati bhavānvāyoḥ sarvaṃ viceṣṭitam || 12-315-26||

MHB 12-315-27

शुकस्यैतद्वचः श्रुत्वा व्यासः परमविस्मितः ।
अनध्यायनिमित्तेऽस्मिन्निदं वचनमब्रवीत् ॥ १२-३१५-२७॥
śukasyaitadvacaḥ śrutvā vyāsaḥ paramavismitaḥ |
anadhyāyanimitte'sminnidaṃ vacanamabravīt || 12-315-27||

MHB 12-315-28

दिव्यं ते चक्षुरुत्पन्नं स्वस्थं ते निर्मलं मनः ।
तमसा रजसा चापि त्यक्तः सत्त्वे व्यवस्थितः ॥ १२-३१५-२८॥
divyaṃ te cakṣurutpannaṃ svasthaṃ te nirmalaṃ manaḥ |
tamasā rajasā cāpi tyaktaḥ sattve vyavasthitaḥ || 12-315-28||

MHB 12-315-29

आदर्शे स्वामिव छायां पश्यस्यात्मानमात्मना ।
न्यस्यात्मनि स्वयं वेदान्बुद्ध्या समनुचिन्तय ॥ १२-३१५-२९॥
ādarśe svāmiva chāyāṃ paśyasyātmānamātmanā |
nyasyātmani svayaṃ vedānbuddhyā samanucintaya || 12-315-29||

MHB 12-315-30

देवयानचरो विष्णोः पितृयानश्च तामसः ।
द्वावेतौ प्रेत्य पन्थानौ दिवं चाधश्च गच्छतः ॥ १२-३१५-३०॥
devayānacaro viṣṇoḥ pitṛyānaśca tāmasaḥ |
dvāvetau pretya panthānau divaṃ cādhaśca gacchataḥ || 12-315-30||

MHB 12-315-31

पृथिव्यामन्तरिक्षे च यत्र संवान्ति वायवः ।
सप्तैते वायुमार्गा वै तान्निबोधानुपूर्वशः ॥ १२-३१५-३१॥
pṛthivyāmantarikṣe ca yatra saṃvānti vāyavaḥ |
saptaite vāyumārgā vai tānnibodhānupūrvaśaḥ || 12-315-31||

MHB 12-315-32

तत्र देवगणाः साध्याः समभूवन्महाबलाः ।
तेषामप्यभवत्पुत्रः समानो नाम दुर्जयः ॥ १२-३१५-३२॥
tatra devagaṇāḥ sādhyāḥ samabhūvanmahābalāḥ |
teṣāmapyabhavatputraḥ samāno nāma durjayaḥ || 12-315-32||

MHB 12-315-33

उदानस्तस्य पुत्रोऽभूद्व्यानस्तस्याभवत्सुतः ।
अपानश्च ततो ज्ञेयः प्राणश्चापि ततः परम् ॥ १२-३१५-३३॥
udānastasya putro'bhūdvyānastasyābhavatsutaḥ |
apānaśca tato jñeyaḥ prāṇaścāpi tataḥ param || 12-315-33||

MHB 12-315-34

अनपत्योऽभवत्प्राणो दुर्धर्षः शत्रुतापनः ।
पृथक्कर्माणि तेषां तु प्रवक्ष्यामि यथातथम् ॥ १२-३१५-३४॥
anapatyo'bhavatprāṇo durdharṣaḥ śatrutāpanaḥ |
pṛthakkarmāṇi teṣāṃ tu pravakṣyāmi yathātatham || 12-315-34||

MHB 12-315-35

प्राणिनां सर्वतो वायुश्चेष्टा वर्तयते पृथक् ।
प्राणनाच्चैव भूतानां प्राण इत्यभिधीयते ॥ १२-३१५-३५॥
prāṇināṃ sarvato vāyuśceṣṭā vartayate pṛthak |
prāṇanāccaiva bhūtānāṃ prāṇa ityabhidhīyate || 12-315-35||

MHB 12-315-36

प्रेरयत्यभ्रसंघातान्धूमजांश्चोष्मजांश्च यः ।
प्रथमः प्रथमे मार्गे प्रवहो नाम सोऽनिलः ॥ १२-३१५-३६॥
prerayatyabhrasaṃghātāndhūmajāṃścoṣmajāṃśca yaḥ |
prathamaḥ prathame mārge pravaho nāma so'nilaḥ || 12-315-36||

MHB 12-315-37

अम्बरे स्नेहमभ्रेभ्यस्तडिद्भ्यश्चोत्तमद्युतिः ।
आवहो नाम संवाति द्वितीयः श्वसनो नदन् ॥ १२-३१५-३७॥
ambare snehamabhrebhyastaḍidbhyaścottamadyutiḥ |
āvaho nāma saṃvāti dvitīyaḥ śvasano nadan || 12-315-37||

MHB 12-315-38

उदयं ज्योतिषां शश्वत्सोमादीनां करोति यः ।
अन्तर्देहेषु चोदानं यं वदन्ति महर्षयः ॥ १२-३१५-३८॥
udayaṃ jyotiṣāṃ śaśvatsomādīnāṃ karoti yaḥ |
antardeheṣu codānaṃ yaṃ vadanti maharṣayaḥ || 12-315-38||

MHB 12-315-39

यश्चतुर्भ्यः समुद्रेभ्यो वायुर्धारयते जलम् ।
उद्धृत्याददते चापो जीमूतेभ्योऽम्बरेऽनिलः ॥ १२-३१५-३९॥
yaścaturbhyaḥ samudrebhyo vāyurdhārayate jalam |
uddhṛtyādadate cāpo jīmūtebhyo'mbare'nilaḥ || 12-315-39||

MHB 12-315-40

योऽद्भिः संयोज्य जीमूतान्पर्जन्याय प्रयच्छति ।
उद्वहो नाम वर्षिष्ठस्त्रितीयः स सदागतिः ॥ १२-३१५-४०॥
yo'dbhiḥ saṃyojya jīmūtānparjanyāya prayacchati |
udvaho nāma varṣiṣṭhastritīyaḥ sa sadāgatiḥ || 12-315-40||

MHB 12-315-41

समुह्यमाना बहुधा येन नीलाः पृथग्घनाः ।
वर्षमोक्षकृतारम्भास्ते भवन्ति घनाघनाः ॥ १२-३१५-४१॥
samuhyamānā bahudhā yena nīlāḥ pṛthagghanāḥ |
varṣamokṣakṛtārambhāste bhavanti ghanāghanāḥ || 12-315-41||

MHB 12-315-42

संहता येन चाविद्धा भवन्ति नदतां नदाः ।
रक्षणार्थाय संभूता मेघत्वमुपयान्ति च ॥ १२-३१५-४२॥
saṃhatā yena cāviddhā bhavanti nadatāṃ nadāḥ |
rakṣaṇārthāya saṃbhūtā meghatvamupayānti ca || 12-315-42||

MHB 12-315-43

योऽसौ वहति देवानां विमानानि विहायसा ।
चतुर्थः संवहो नाम वायुः स गिरिमर्दनः ॥ १२-३१५-४३॥
yo'sau vahati devānāṃ vimānāni vihāyasā |
caturthaḥ saṃvaho nāma vāyuḥ sa girimardanaḥ || 12-315-43||

MHB 12-315-44

येन वेगवता रुग्णा रूक्षेणारुजता रसान् ।
वायुना विहता मेघा न भवन्ति बलाहकाः ॥ १२-३१५-४४॥
yena vegavatā rugṇā rūkṣeṇārujatā rasān |
vāyunā vihatā meghā na bhavanti balāhakāḥ || 12-315-44||

MHB 12-315-45

दारुणोत्पातसंचारो नभसः स्तनयित्नुमान् ।
पञ्चमः स महावेगो विवहो नाम मारुतः ॥ १२-३१५-४५॥
dāruṇotpātasaṃcāro nabhasaḥ stanayitnumān |
pañcamaḥ sa mahāvego vivaho nāma mārutaḥ || 12-315-45||

MHB 12-315-46

यस्मिन्पारिप्लवे दिव्या वहन्त्यापो विहायसा ।
पुण्यं चाकाशगङ्गायास्तोयं विष्टभ्य तिष्ठति ॥ १२-३१५-४६॥
yasminpāriplave divyā vahantyāpo vihāyasā |
puṇyaṃ cākāśagaṅgāyāstoyaṃ viṣṭabhya tiṣṭhati || 12-315-46||

MHB 12-315-47

दूरात्प्रतिहतो यस्मिन्नेकरश्मिर्दिवाकरः ।
योनिरंशुसहस्रस्य येन भाति वसुंधरा ॥ १२-३१५-४७॥
dūrātpratihato yasminnekaraśmirdivākaraḥ |
yoniraṃśusahasrasya yena bhāti vasuṃdharā || 12-315-47||

MHB 12-315-48

यस्मादाप्यायते सोमो निधिर्दिव्योऽमृतस्य च ।
षष्ठः परिवहो नाम स वायुर्जवतां वरः ॥ १२-३१५-४८॥
yasmādāpyāyate somo nidhirdivyo'mṛtasya ca |
ṣaṣṭhaḥ parivaho nāma sa vāyurjavatāṃ varaḥ || 12-315-48||

MHB 12-315-49

सर्वप्राणभृतां प्राणान्योऽन्तकाले निरस्यति ।
यस्य वर्त्मानुवर्तेते मृत्युवैवस्वतावुभौ ॥ १२-३१५-४९॥
sarvaprāṇabhṛtāṃ prāṇānyo'ntakāle nirasyati |
yasya vartmānuvartete mṛtyuvaivasvatāvubhau || 12-315-49||

MHB 12-315-50

सम्यगन्वीक्षतां बुद्ध्या शान्तयाध्यात्मनित्यया ।
ध्यानाभ्यासाभिरामाणां योऽमृतत्वाय कल्पते ॥ १२-३१५-५०॥
samyaganvīkṣatāṃ buddhyā śāntayādhyātmanityayā |
dhyānābhyāsābhirāmāṇāṃ yo'mṛtatvāya kalpate || 12-315-50||

MHB 12-315-51

यं समासाद्य वेगेन दिशामन्तं प्रपेदिरे ।
दक्षस्य दश पुत्राणां सहस्राणि प्रजापतेः ॥ १२-३१५-५१॥
yaṃ samāsādya vegena diśāmantaṃ prapedire |
dakṣasya daśa putrāṇāṃ sahasrāṇi prajāpateḥ || 12-315-51||

MHB 12-315-52

येन सृष्टः पराभूतो यात्येव न निवर्तते ।
परावहो नाम परो वायुः स दुरतिक्रमः ॥ १२-३१५-५२॥
yena sṛṣṭaḥ parābhūto yātyeva na nivartate |
parāvaho nāma paro vāyuḥ sa duratikramaḥ || 12-315-52||

MHB 12-315-53

एवमेतेऽदितेः पुत्रा मारुताः परमाद्भुताः ।
अनारमन्तः संवान्ति सर्वगाः सर्वधारिणः ॥ १२-३१५-५३॥
evamete'diteḥ putrā mārutāḥ paramādbhutāḥ |
anāramantaḥ saṃvānti sarvagāḥ sarvadhāriṇaḥ || 12-315-53||

MHB 12-315-54

एतत्तु महदाश्चर्यं यदयं पर्वतोत्तमः ।
कम्पितः सहसा तेन वायुनाभिप्रवायता ॥ १२-३१५-५४॥
etattu mahadāścaryaṃ yadayaṃ parvatottamaḥ |
kampitaḥ sahasā tena vāyunābhipravāyatā || 12-315-54||

MHB 12-315-55

विष्णोर्निःश्वासवातोऽयं यदा वेगसमीरितः ।
सहसोदीर्यते तात जगत्प्रव्यथते तदा ॥ १२-३१५-५५॥
viṣṇorniḥśvāsavāto'yaṃ yadā vegasamīritaḥ |
sahasodīryate tāta jagatpravyathate tadā || 12-315-55||

MHB 12-315-56

तस्माद्ब्रह्मविदो ब्रह्म नाधीयन्तेऽतिवायति ।
वायोर्वायुभयं ह्युक्तं ब्रह्म तत्पीडितं भवेत् ॥ १२-३१५-५६॥
tasmādbrahmavido brahma nādhīyante'tivāyati |
vāyorvāyubhayaṃ hyuktaṃ brahma tatpīḍitaṃ bhavet || 12-315-56||

MHB 12-315-57

एतावदुक्त्वा वचनं पराशरसुतः प्रभुः ।
उक्त्वा पुत्रमधीष्वेति व्योमगङ्गामयात्तदा ॥ १२-३१५-५७॥
etāvaduktvā vacanaṃ parāśarasutaḥ prabhuḥ |
uktvā putramadhīṣveti vyomagaṅgāmayāttadā || 12-315-57||

Adhyaya: 316/353 (59)

MHB 12-316-1

भीष्म उवाच ।
एतस्मिन्नन्तरे शून्ये नारदः समुपागमत् ।
शुकं स्वाध्यायनिरतं वेदार्थान्वक्तुमीप्सितान् ॥ १२-३१६-१॥
bhīṣma uvāca |
etasminnantare śūnye nāradaḥ samupāgamat |
śukaṃ svādhyāyanirataṃ vedārthānvaktumīpsitān || 12-316-1||

MHB 12-316-2

देवर्षिं तु शुको दृष्ट्वा नारदं समुपस्थितम् ।
अर्घ्यपूर्वेण विधिना वेदोक्तेनाभ्यपूजयत् ॥ १२-३१६-२॥
devarṣiṃ tu śuko dṛṣṭvā nāradaṃ samupasthitam |
arghyapūrveṇa vidhinā vedoktenābhyapūjayat || 12-316-2||

MHB 12-316-3

नारदोऽथाब्रवीत्प्रीतो ब्रूहि ब्रह्मविदां वर ।
केन त्वां श्रेयसा तात योजयामीति हृष्टवत् ॥ १२-३१६-३॥
nārado'thābravītprīto brūhi brahmavidāṃ vara |
kena tvāṃ śreyasā tāta yojayāmīti hṛṣṭavat || 12-316-3||

MHB 12-316-4

नारदस्य वचः श्रुत्वा शुकः प्रोवाच भारत ।
अस्मिँल्लोके हितं यत्स्यात्तेन मां योक्तुमर्हसि ॥ १२-३१६-४॥
nāradasya vacaḥ śrutvā śukaḥ provāca bhārata |
asmi~lloke hitaṃ yatsyāttena māṃ yoktumarhasi || 12-316-4||

MHB 12-316-5

नारद उवाच ।
तत्त्वं जिज्ञासतां पूर्वमृषीणां भावितात्मनाम् ।
सनत्कुमारो भगवानिदं वचनमब्रवीत् ॥ १२-३१६-५॥
nārada uvāca |
tattvaṃ jijñāsatāṃ pūrvamṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām |
sanatkumāro bhagavānidaṃ vacanamabravīt || 12-316-5||

MHB 12-316-6

नास्ति विद्यासमं चक्षुर्नास्ति विद्यासमं तपः ।
नास्ति रागसमं दुःखं नास्ति त्यागसमं सुखम् ॥ १२-३१६-६॥
nāsti vidyāsamaṃ cakṣurnāsti vidyāsamaṃ tapaḥ |
nāsti rāgasamaṃ duḥkhaṃ nāsti tyāgasamaṃ sukham || 12-316-6||

MHB 12-316-7

निवृत्तिः कर्मणः पापात्सततं पुण्यशीलता ।
सद्वृत्तिः समुदाचारः श्रेय एतदनुत्तमम् ॥ १२-३१६-७॥
nivṛttiḥ karmaṇaḥ pāpātsatataṃ puṇyaśīlatā |
sadvṛttiḥ samudācāraḥ śreya etadanuttamam || 12-316-7||

MHB 12-316-8

मानुष्यमसुखं प्राप्य यः सज्जति स मुह्यति ।
नालं स दुःखमोक्षाय सङ्गो वै दुःखलक्षणम् ॥ १२-३१६-८॥
mānuṣyamasukhaṃ prāpya yaḥ sajjati sa muhyati |
nālaṃ sa duḥkhamokṣāya saṅgo vai duḥkhalakṣaṇam || 12-316-8||

MHB 12-316-9

सक्तस्य बुद्धिश्चलति मोहजालविवर्धिनी ।
मोहजालावृतो दुःखमिह चामुत्र चाश्नुते ॥ १२-३१६-९॥
saktasya buddhiścalati mohajālavivardhinī |
mohajālāvṛto duḥkhamiha cāmutra cāśnute || 12-316-9||

MHB 12-316-10

सर्वोपायेन कामस्य क्रोधस्य च विनिग्रहः ।
कार्यः श्रेयोर्थिना तौ हि श्रेयोघातार्थमुद्यतौ ॥ १२-३१६-१०॥
sarvopāyena kāmasya krodhasya ca vinigrahaḥ |
kāryaḥ śreyorthinā tau hi śreyoghātārthamudyatau || 12-316-10||

MHB 12-316-11

नित्यं क्रोधात्तपो रक्षेच्छ्रियं रक्षेत मत्सरात् ।
विद्यां मानावमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः ॥ १२-३१६-११॥
nityaṃ krodhāttapo rakṣecchriyaṃ rakṣeta matsarāt |
vidyāṃ mānāvamānābhyāmātmānaṃ tu pramādataḥ || 12-316-11||

MHB 12-316-12

आनृशंस्यं परो धर्मः क्षमा च परमं बलम् ।
आत्मज्ञानं परं ज्ञानं न सत्याद्विद्यते परम् ॥ १२-३१६-१२॥
ānṛśaṃsyaṃ paro dharmaḥ kṣamā ca paramaṃ balam |
ātmajñānaṃ paraṃ jñānaṃ na satyādvidyate param || 12-316-12||

MHB 12-316-13

सत्यस्य वचनं श्रेयः सत्यादपि हितं भवेत् ।
यद्भूतहितमत्यन्तमेतत्सत्यं मतं मम ॥ १२-३१६-१३॥
satyasya vacanaṃ śreyaḥ satyādapi hitaṃ bhavet |
yadbhūtahitamatyantametatsatyaṃ mataṃ mama || 12-316-13||

MHB 12-316-14

सर्वारम्भफलत्यागी निराशीर्निष्परिग्रहः ।
येन सर्वं परित्यक्तं स विद्वान्स च पण्डितः ॥ १२-३१६-१४॥
sarvārambhaphalatyāgī nirāśīrniṣparigrahaḥ |
yena sarvaṃ parityaktaṃ sa vidvānsa ca paṇḍitaḥ || 12-316-14||

MHB 12-316-15

इन्द्रियैरिन्द्रियार्थेभ्यश्चरत्यात्मवशैरिह ।
असज्जमानः शान्तात्मा निर्विकारः समाहितः ॥ १२-३१६-१५॥
indriyairindriyārthebhyaścaratyātmavaśairiha |
asajjamānaḥ śāntātmā nirvikāraḥ samāhitaḥ || 12-316-15||

MHB 12-316-16

आत्मभूतैरतद्भूतः सह चैव विनैव च ।
स विमुक्तः परं श्रेयो नचिरेणाधिगच्छति ॥ १२-३१६-१६॥
ātmabhūtairatadbhūtaḥ saha caiva vinaiva ca |
sa vimuktaḥ paraṃ śreyo nacireṇādhigacchati || 12-316-16||

MHB 12-316-17

अदर्शनमसंस्पर्शस्तथासंभाषणं सदा ।
यस्य भूतैः सह मुने स श्रेयो विन्दते परम् ॥ १२-३१६-१७॥
adarśanamasaṃsparśastathāsaṃbhāṣaṇaṃ sadā |
yasya bhūtaiḥ saha mune sa śreyo vindate param || 12-316-17||

MHB 12-316-18

न हिंस्यात्सर्वभूतानि मैत्रायणगतश्चरेत् ।
नेदं जन्म समासाद्य वैरं कुर्वीत केनचित् ॥ १२-३१६-१८॥
na hiṃsyātsarvabhūtāni maitrāyaṇagataścaret |
nedaṃ janma samāsādya vairaṃ kurvīta kenacit || 12-316-18||

MHB 12-316-19

आकिंचन्यं सुसंतोषो निराशीष्ट्वमचापलम् ।
एतदाहुः परं श्रेय आत्मज्ञस्य जितात्मनः ॥ १२-३१६-१९॥
ākiṃcanyaṃ susaṃtoṣo nirāśīṣṭvamacāpalam |
etadāhuḥ paraṃ śreya ātmajñasya jitātmanaḥ || 12-316-19||

MHB 12-316-20

परिग्रहं परित्यज्य भव तात जितेन्द्रियः ।
अशोकं स्थानमातिष्ठ इह चामुत्र चाभयम् ॥ १२-३१६-२०॥
parigrahaṃ parityajya bhava tāta jitendriyaḥ |
aśokaṃ sthānamātiṣṭha iha cāmutra cābhayam || 12-316-20||

MHB 12-316-21

निरामिषा न शोचन्ति त्यजेहामिषमात्मनः ।
परित्यज्यामिषं सौम्य दुःखतापाद्विमोक्ष्यसे ॥ १२-३१६-२१॥
nirāmiṣā na śocanti tyajehāmiṣamātmanaḥ |
parityajyāmiṣaṃ saumya duḥkhatāpādvimokṣyase || 12-316-21||

MHB 12-316-22

तपोनित्येन दान्तेन मुनिना संयतात्मना ।
अजितं जेतुकामेन भाव्यं सङ्गेष्वसङ्गिना ॥ १२-३१६-२२॥
taponityena dāntena muninā saṃyatātmanā |
ajitaṃ jetukāmena bhāvyaṃ saṅgeṣvasaṅginā || 12-316-22||

MHB 12-316-23

गुणसङ्गेष्वनासक्त एकचर्यारतः सदा ।
ब्राह्मणो नचिरादेव सुखमायात्यनुत्तमम् ॥ १२-३१६-२३॥
guṇasaṅgeṣvanāsakta ekacaryārataḥ sadā |
brāhmaṇo nacirādeva sukhamāyātyanuttamam || 12-316-23||

MHB 12-316-24

द्वंद्वारामेषु भूतेषु य एको रमते मुनिः ।
विद्धि प्रज्ञानतृप्तं तं ज्ञानतृप्तो न शोचति ॥ १२-३१६-२४॥
dvaṃdvārāmeṣu bhūteṣu ya eko ramate muniḥ |
viddhi prajñānatṛptaṃ taṃ jñānatṛpto na śocati || 12-316-24||

MHB 12-316-25

शुभैर्लभति देवत्वं व्यामिश्रैर्जन्म मानुषम् ।
अशुभैश्चाप्यधोजन्म कर्मभिर्लभतेऽवशः ॥ १२-३१६-२५॥
śubhairlabhati devatvaṃ vyāmiśrairjanma mānuṣam |
aśubhaiścāpyadhojanma karmabhirlabhate'vaśaḥ || 12-316-25||

MHB 12-316-26

तत्र मृत्युजरादुःखैः सततं समभिद्रुतः ।
संसारे पच्यते जन्तुस्तत्कथं नावबुध्यसे ॥ १२-३१६-२६॥
tatra mṛtyujarāduḥkhaiḥ satataṃ samabhidrutaḥ |
saṃsāre pacyate jantustatkathaṃ nāvabudhyase || 12-316-26||

MHB 12-316-27

अहिते हितसंज्ञस्त्वमध्रुवे ध्रुवसंज्ञकः ।
अनर्थे चार्थसंज्ञस्त्वं किमर्थं नावबुध्यसे ॥ १२-३१६-२७॥
ahite hitasaṃjñastvamadhruve dhruvasaṃjñakaḥ |
anarthe cārthasaṃjñastvaṃ kimarthaṃ nāvabudhyase || 12-316-27||

MHB 12-316-28

संवेष्ट्यमानं बहुभिर्मोहतन्तुभिरात्मजैः ।
कोशकारवदात्मानं वेष्टयन्नावबुध्यसे ॥ १२-३१६-२८॥
saṃveṣṭyamānaṃ bahubhirmohatantubhirātmajaiḥ |
kośakāravadātmānaṃ veṣṭayannāvabudhyase || 12-316-28||

MHB 12-316-29

अलं परिग्रहेणेह दोषवान्हि परिग्रहः ।
कृमिर्हि कोशकारस्तु बध्यते स्वपरिग्रहात् ॥ १२-३१६-२९॥
alaṃ parigraheṇeha doṣavānhi parigrahaḥ |
kṛmirhi kośakārastu badhyate svaparigrahāt || 12-316-29||

MHB 12-316-30

पुत्रदारकुटुम्बेषु सक्ताः सीदन्ति जन्तवः ।
सरःपङ्कार्णवे मग्ना जीर्णा वनगजा इव ॥ १२-३१६-३०॥
putradārakuṭumbeṣu saktāḥ sīdanti jantavaḥ |
saraḥpaṅkārṇave magnā jīrṇā vanagajā iva || 12-316-30||

MHB 12-316-31

महाजालसमाकृष्टान्स्थले मत्स्यानिवोद्धृतान् ।
स्नेहजालसमाकृष्टान्पश्य जन्तून्सुदुःखितान् ॥ १२-३१६-३१॥
mahājālasamākṛṣṭānsthale matsyānivoddhṛtān |
snehajālasamākṛṣṭānpaśya jantūnsuduḥkhitān || 12-316-31||

MHB 12-316-32

कुटुम्बं पुत्रदारं च शरीरं द्रव्यसंचयाः ।
पारक्यमध्रुवं सर्वं किं स्वं सुकृतदुष्कृतम् ॥ १२-३१६-३२॥
kuṭumbaṃ putradāraṃ ca śarīraṃ dravyasaṃcayāḥ |
pārakyamadhruvaṃ sarvaṃ kiṃ svaṃ sukṛtaduṣkṛtam || 12-316-32||

MHB 12-316-33

यदा सर्वं परित्यज्य गन्तव्यमवशेन ते ।
अनर्थे किं प्रसक्तस्त्वं स्वमर्थं नानुतिष्ठसि ॥ १२-३१६-३३॥
yadā sarvaṃ parityajya gantavyamavaśena te |
anarthe kiṃ prasaktastvaṃ svamarthaṃ nānutiṣṭhasi || 12-316-33||

MHB 12-316-34

अविश्रान्तमनालम्बमपाथेयमदैशिकम् ।
तमःकान्तारमध्वानं कथमेको गमिष्यसि ॥ १२-३१६-३४॥
aviśrāntamanālambamapātheyamadaiśikam |
tamaḥkāntāramadhvānaṃ kathameko gamiṣyasi || 12-316-34||

MHB 12-316-35

न हि त्वा प्रस्थितं कश्चित्पृष्ठतोऽनुगमिष्यति ।
सुकृतं दुष्कृतं च त्वा यास्यन्तमनुयास्यति ॥ १२-३१६-३५॥
na hi tvā prasthitaṃ kaścitpṛṣṭhato'nugamiṣyati |
sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ ca tvā yāsyantamanuyāsyati || 12-316-35||

MHB 12-316-36

विद्या कर्म च शौर्यं च ज्ञानं च बहुविस्तरम् ।
अर्थार्थमनुसार्यन्ते सिद्धार्थस्तु विमुच्यते ॥ १२-३१६-३६॥
vidyā karma ca śauryaṃ ca jñānaṃ ca bahuvistaram |
arthārthamanusāryante siddhārthastu vimucyate || 12-316-36||

MHB 12-316-37

निबन्धनी रज्जुरेषा या ग्रामे वसतो रतिः ।
छित्त्वैनां सुकृतो यान्ति नैनां छिन्दन्ति दुष्कृतः ॥ १२-३१६-३७॥
nibandhanī rajjureṣā yā grāme vasato ratiḥ |
chittvaināṃ sukṛto yānti naināṃ chindanti duṣkṛtaḥ || 12-316-37||

MHB 12-316-38

रूपकूलां मनःस्रोतां स्पर्शद्वीपां रसावहाम् ।
गन्धपङ्कां शब्दजलां स्वर्गमार्गदुरावहाम् ॥ १२-३१६-३८॥
rūpakūlāṃ manaḥsrotāṃ sparśadvīpāṃ rasāvahām |
gandhapaṅkāṃ śabdajalāṃ svargamārgadurāvahām || 12-316-38||

MHB 12-316-39

क्षमारित्रां सत्यमयीं धर्मस्थैर्यवटाकराम् ।
त्यागवाताध्वगां शीघ्रां बुद्धिनावा नदीं तरेत् ॥ १२-३१६-३९॥
kṣamāritrāṃ satyamayīṃ dharmasthairyavaṭākarām |
tyāgavātādhvagāṃ śīghrāṃ buddhināvā nadīṃ taret || 12-316-39||

MHB 12-316-40

त्यज धर्ममधर्मं च उभे सत्यानृते त्यज ।
उभे सत्यानृते त्यक्त्वा येन त्यजसि तं त्यज ॥ १२-३१६-४०॥
tyaja dharmamadharmaṃ ca ubhe satyānṛte tyaja |
ubhe satyānṛte tyaktvā yena tyajasi taṃ tyaja || 12-316-40||

MHB 12-316-41

त्यज धर्ममसंकल्पादधर्मं चाप्यहिंसया ।
उभे सत्यानृते बुद्ध्या बुद्धिं परमनिश्चयात् ॥ १२-३१६-४१॥
tyaja dharmamasaṃkalpādadharmaṃ cāpyahiṃsayā |
ubhe satyānṛte buddhyā buddhiṃ paramaniścayāt || 12-316-41||

MHB 12-316-42

अस्थिस्थूणं स्नायुयुतं मांसशोणितलेपनम् ।
चर्मावनद्धं दुर्गन्धि पूर्णं मूत्रपुरीषयोः ॥ १२-३१६-४२॥
asthisthūṇaṃ snāyuyutaṃ māṃsaśoṇitalepanam |
carmāvanaddhaṃ durgandhi pūrṇaṃ mūtrapurīṣayoḥ || 12-316-42||

MHB 12-316-43

जराशोकसमाविष्टं रोगायतनमातुरम् ।
रजस्वलमनित्यं च भूतावासं समुत्सृज ॥ १२-३१६-४३॥
jarāśokasamāviṣṭaṃ rogāyatanamāturam |
rajasvalamanityaṃ ca bhūtāvāsaṃ samutsṛja || 12-316-43||

MHB 12-316-44

इदं विश्वं जगत्सर्वमजगच्चापि यद्भवेत् ।
महाभूतात्मकं सर्वं महद्यत्परमाणु यत् ॥ १२-३१६-४४॥
idaṃ viśvaṃ jagatsarvamajagaccāpi yadbhavet |
mahābhūtātmakaṃ sarvaṃ mahadyatparamāṇu yat || 12-316-44||

MHB 12-316-45

इन्द्रियाणि च पञ्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा ।
इत्येष सप्तदशको राशिरव्यक्तसंज्ञकः ॥ १२-३१६-४५॥
indriyāṇi ca pañcaiva tamaḥ sattvaṃ rajastathā |
ityeṣa saptadaśako rāśiravyaktasaṃjñakaḥ || 12-316-45||

MHB 12-316-46

सर्वैरिहेन्द्रियार्थैश्च व्यक्ताव्यक्तैर्हि संहितः ।
पञ्चविंशक इत्येष व्यक्ताव्यक्तमयो गुणः ॥ १२-३१६-४६॥
sarvairihendriyārthaiśca vyaktāvyaktairhi saṃhitaḥ |
pañcaviṃśaka ityeṣa vyaktāvyaktamayo guṇaḥ || 12-316-46||

MHB 12-316-47

एतैः सर्वैः समायुक्तः पुमानित्यभिधीयते ।
त्रिवर्गोऽत्र सुखं दुःखं जीवितं मरणं तथा ॥ १२-३१६-४७॥
etaiḥ sarvaiḥ samāyuktaḥ pumānityabhidhīyate |
trivargo'tra sukhaṃ duḥkhaṃ jīvitaṃ maraṇaṃ tathā || 12-316-47||

MHB 12-316-48

य इदं वेद तत्त्वेन स वेद प्रभवाप्ययौ ।
पाराशर्येह बोद्धव्यं ज्ञानानां यच्च किंचन ॥ १२-३१६-४८॥
ya idaṃ veda tattvena sa veda prabhavāpyayau |
pārāśaryeha boddhavyaṃ jñānānāṃ yacca kiṃcana || 12-316-48||

MHB 12-316-49

इन्द्रियैर्गृह्यते यद्यत्तत्तद्व्यक्तमिति स्थितिः ।
अव्यक्तमिति विज्ञेयं लिङ्गग्राह्यमतीन्द्रियम् ॥ १२-३१६-४९॥
indriyairgṛhyate yadyattattadvyaktamiti sthitiḥ |
avyaktamiti vijñeyaṃ liṅgagrāhyamatīndriyam || 12-316-49||

MHB 12-316-50

इन्द्रियैर्नियतैर्देही धाराभिरिव तर्प्यते ।
लोके विततमात्मानं लोकं चात्मनि पश्यति ॥ १२-३१६-५०॥
indriyairniyatairdehī dhārābhiriva tarpyate |
loke vitatamātmānaṃ lokaṃ cātmani paśyati || 12-316-50||

MHB 12-316-51

परावरदृशः शक्तिर्ज्ञानवेलां न पश्यति ।
पश्यतः सर्वभूतानि सर्वावस्थासु सर्वदा ॥ १२-३१६-५१॥
parāvaradṛśaḥ śaktirjñānavelāṃ na paśyati |
paśyataḥ sarvabhūtāni sarvāvasthāsu sarvadā || 12-316-51||

MHB 12-316-52

ब्रह्मभूतस्य संयोगो नाशुभेनोपपद्यते ।
ज्ञानेन विविधान्क्लेशानतिवृत्तस्य मोहजान् ।
लोके बुद्धिप्रकाशेन लोकमार्गो न रिष्यते ॥ १२-३१६-५२॥
brahmabhūtasya saṃyogo nāśubhenopapadyate |
jñānena vividhānkleśānativṛttasya mohajān |
loke buddhiprakāśena lokamārgo na riṣyate || 12-316-52||

MHB 12-316-53

अनादिनिधनं जन्तुमात्मनि स्थितमव्ययम् ।
अकर्तारममूर्तं च भगवानाह तीर्थवित् ॥ १२-३१६-५३॥
anādinidhanaṃ jantumātmani sthitamavyayam |
akartāramamūrtaṃ ca bhagavānāha tīrthavit || 12-316-53||

MHB 12-316-54

यो जन्तुः स्वकृतैस्तैस्तैः कर्मभिर्नित्यदुःखितः ।
स दुःखप्रतिघातार्थं हन्ति जन्तूननेकधा ॥ १२-३१६-५४॥
yo jantuḥ svakṛtaistaistaiḥ karmabhirnityaduḥkhitaḥ |
sa duḥkhapratighātārthaṃ hanti jantūnanekadhā || 12-316-54||

MHB 12-316-55

ततः कर्म समादत्ते पुनरन्यन्नवं बहु ।
तप्यतेऽथ पुनस्तेन भुक्त्वापथ्यमिवातुरः ॥ १२-३१६-५५॥
tataḥ karma samādatte punaranyannavaṃ bahu |
tapyate'tha punastena bhuktvāpathyamivāturaḥ || 12-316-55||

MHB 12-316-56

अजस्रमेव मोहार्तो दुःखेषु सुखसंज्ञितः ।
बध्यते मथ्यते चैव कर्मभिर्मन्थवत्सदा ॥ १२-३१६-५६॥
ajasrameva mohārto duḥkheṣu sukhasaṃjñitaḥ |
badhyate mathyate caiva karmabhirmanthavatsadā || 12-316-56||

MHB 12-316-57

ततो निवृत्तो बन्धात्स्वात्कर्मणामुदयादिह ।
परिभ्रमति संसारं चक्रवद्बहुवेदनः ॥ १२-३१६-५७॥
tato nivṛtto bandhātsvātkarmaṇāmudayādiha |
paribhramati saṃsāraṃ cakravadbahuvedanaḥ || 12-316-57||

MHB 12-316-58

स त्वं निवृत्तबन्धस्तु निवृत्तश्चापि कर्मतः ।
सर्ववित्सर्वजित्सिद्धो भव भावविवर्जितः ॥ १२-३१६-५८॥
sa tvaṃ nivṛttabandhastu nivṛttaścāpi karmataḥ |
sarvavitsarvajitsiddho bhava bhāvavivarjitaḥ || 12-316-58||

MHB 12-316-59

संयमेन नवं बन्धं निवर्त्य तपसो बलात् ।
संप्राप्ता बहवः सिद्धिमप्यबाधां सुखोदयाम् ॥ १२-३१६-५९॥
saṃyamena navaṃ bandhaṃ nivartya tapaso balāt |
saṃprāptā bahavaḥ siddhimapyabādhāṃ sukhodayām || 12-316-59||

Adhyaya: 317/353 (30)

MHB 12-317-1

नारद उवाच ।
अशोकं शोकनाशार्थं शास्त्रं शान्तिकरं शिवम् ।
निशम्य लभते बुद्धिं तां लब्ध्वा सुखमेधते ॥ १२-३१७-१॥
nārada uvāca |
aśokaṃ śokanāśārthaṃ śāstraṃ śāntikaraṃ śivam |
niśamya labhate buddhiṃ tāṃ labdhvā sukhamedhate || 12-317-1||

MHB 12-317-2

शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च ।
दिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ॥ १२-३१७-२॥
śokasthānasahasrāṇi bhayasthānaśatāni ca |
divase divase mūḍhamāviśanti na paṇḍitam || 12-317-2||

MHB 12-317-3

तस्मादनिष्टनाशार्थमितिहासं निबोध मे ।
तिष्ठते चेद्वशे बुद्धिर्लभते शोकनाशनम् ॥ १२-३१७-३॥
tasmādaniṣṭanāśārthamitihāsaṃ nibodha me |
tiṣṭhate cedvaśe buddhirlabhate śokanāśanam || 12-317-3||

MHB 12-317-4

अनिष्टसंप्रयोगाच्च विप्रयोगात्प्रियस्य च ।
मनुष्या मानसैर्दुःखैर्युज्यन्ते अल्पबुद्धयः ॥ १२-३१७-४॥
aniṣṭasaṃprayogācca viprayogātpriyasya ca |
manuṣyā mānasairduḥkhairyujyante alpabuddhayaḥ || 12-317-4||

MHB 12-317-5

द्रव्येषु समतीतेषु ये गुणास्तान्न चिन्तयेत् ।
ताननाद्रियमाणस्य स्नेहबन्धः प्रमुच्यते ॥ १२-३१७-५॥
dravyeṣu samatīteṣu ye guṇāstānna cintayet |
tānanādriyamāṇasya snehabandhaḥ pramucyate || 12-317-5||

MHB 12-317-6

दोषदर्शी भवेत्तत्र यत्र रागः प्रवर्तते ।
अनिष्टवद्धितं पश्येत्तथा क्षिप्रं विरज्यते ॥ १२-३१७-६॥
doṣadarśī bhavettatra yatra rāgaḥ pravartate |
aniṣṭavaddhitaṃ paśyettathā kṣipraṃ virajyate || 12-317-6||

MHB 12-317-7

नार्थो न धर्मो न यशो योऽतीतमनुशोचति ।
अप्यभावेन युज्येत तच्चास्य न निवर्तते ॥ १२-३१७-७॥
nārtho na dharmo na yaśo yo'tītamanuśocati |
apyabhāvena yujyeta taccāsya na nivartate || 12-317-7||

MHB 12-317-8

गुणैर्भूतानि युज्यन्ते वियुज्यन्ते तथैव च ।
सर्वाणि नैतदेकस्य शोकस्थानं हि विद्यते ॥ १२-३१७-८॥
guṇairbhūtāni yujyante viyujyante tathaiva ca |
sarvāṇi naitadekasya śokasthānaṃ hi vidyate || 12-317-8||

MHB 12-317-9

मृतं वा यदि वा नष्टं योऽतीतमनुशोचति ।
दुःखेन लभते दुःखं द्वावनर्थौ प्रपद्यते ॥ १२-३१७-९॥
mṛtaṃ vā yadi vā naṣṭaṃ yo'tītamanuśocati |
duḥkhena labhate duḥkhaṃ dvāvanarthau prapadyate || 12-317-9||

MHB 12-317-10

नाश्रु कुर्वन्ति ये बुद्ध्या दृष्ट्वा लोकेषु संततिम् ।
सम्यक्प्रपश्यतः सर्वं नाश्रुकर्मोपपद्यते ॥ १२-३१७-१०॥
nāśru kurvanti ye buddhyā dṛṣṭvā lokeṣu saṃtatim |
samyakprapaśyataḥ sarvaṃ nāśrukarmopapadyate || 12-317-10||

MHB 12-317-11

दुःखोपघाते शारीरे मानसे वाप्युपस्थिते ।
यस्मिन्न शक्यते कर्तुं यत्नस्तन्नानुचिन्तयेत् ॥ १२-३१७-११॥
duḥkhopaghāte śārīre mānase vāpyupasthite |
yasminna śakyate kartuṃ yatnastannānucintayet || 12-317-11||

MHB 12-317-12

भैषज्यमेतद्दुःखस्य यदेतन्नानुचिन्तयेत् ।
चिन्त्यमानं हि न व्येति भूयश्चापि प्रवर्धते ॥ १२-३१७-१२॥
bhaiṣajyametadduḥkhasya yadetannānucintayet |
cintyamānaṃ hi na vyeti bhūyaścāpi pravardhate || 12-317-12||

MHB 12-317-13

प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्याच्छारीरमौषधैः ।
एतद्विज्ञानसामर्थ्यं न बालैः समतामियात् ॥ १२-३१७-१३॥
prajñayā mānasaṃ duḥkhaṃ hanyācchārīramauṣadhaiḥ |
etadvijñānasāmarthyaṃ na bālaiḥ samatāmiyāt || 12-317-13||

MHB 12-317-14

अनित्यं यौवनं रूपं जीवितं द्रव्यसंचयः ।
आरोग्यं प्रियसंवासो गृध्येत्तत्र न पण्डितः ॥ १२-३१७-१४॥
anityaṃ yauvanaṃ rūpaṃ jīvitaṃ dravyasaṃcayaḥ |
ārogyaṃ priyasaṃvāso gṛdhyettatra na paṇḍitaḥ || 12-317-14||

MHB 12-317-15

न जानपदिकं दुःखमेकः शोचितुमर्हति ।
अशोचन्प्रतिकुर्वीत यदि पश्येदुपक्रमम् ॥ १२-३१७-१५॥
na jānapadikaṃ duḥkhamekaḥ śocitumarhati |
aśocanpratikurvīta yadi paśyedupakramam || 12-317-15||

MHB 12-317-16

सुखाद्बहुतरं दुःखं जीविते नात्र संशयः ।
स्निग्धत्वं चेन्द्रियार्थेषु मोहान्मरणमप्रियम् ॥ १२-३१७-१६॥
sukhādbahutaraṃ duḥkhaṃ jīvite nātra saṃśayaḥ |
snigdhatvaṃ cendriyārtheṣu mohānmaraṇamapriyam || 12-317-16||

MHB 12-317-17

परित्यजति यो दुःखं सुखं वाप्युभयं नरः ।
अभ्येति ब्रह्म सोऽत्यन्तं न तं शोचन्ति पण्डिताः ॥ १२-३१७-१७॥
parityajati yo duḥkhaṃ sukhaṃ vāpyubhayaṃ naraḥ |
abhyeti brahma so'tyantaṃ na taṃ śocanti paṇḍitāḥ || 12-317-17||

MHB 12-317-18

दुःखमर्था हि त्यज्यन्ते पालने न च ते सुखाः ।
दुःखेन चाधिगम्यन्ते नाशमेषां न चिन्तयेत् ॥ १२-३१७-१८॥
duḥkhamarthā hi tyajyante pālane na ca te sukhāḥ |
duḥkhena cādhigamyante nāśameṣāṃ na cintayet || 12-317-18||

MHB 12-317-19

अन्यामन्यां धनावस्थां प्राप्य वैशेषिकीं नराः ।
अतृप्ता यान्ति विध्वंसं संतोषं यान्ति पण्डिताः ॥ १२-३१७-१९॥
anyāmanyāṃ dhanāvasthāṃ prāpya vaiśeṣikīṃ narāḥ |
atṛptā yānti vidhvaṃsaṃ saṃtoṣaṃ yānti paṇḍitāḥ || 12-317-19||

MHB 12-317-20

सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः ।
संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं हि जीवितम् ॥ १२-३१७-२०॥
sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ |
saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ hi jīvitam || 12-317-20||

MHB 12-317-21

अन्तो नास्ति पिपासायास्तुष्टिस्तु परमं सुखम् ।
तस्मात्संतोषमेवेह धनं पश्यन्ति पण्डिताः ॥ १२-३१७-२१॥
anto nāsti pipāsāyāstuṣṭistu paramaṃ sukham |
tasmātsaṃtoṣameveha dhanaṃ paśyanti paṇḍitāḥ || 12-317-21||

MHB 12-317-22

निमेषमात्रमपि हि वयो गच्छन्न तिष्ठति ।
स्वशरीरेष्वनित्येषु नित्यं किमनुचिन्तयेत् ॥ १२-३१७-२२॥
nimeṣamātramapi hi vayo gacchanna tiṣṭhati |
svaśarīreṣvanityeṣu nityaṃ kimanucintayet || 12-317-22||

MHB 12-317-23

भूतेष्वभावं संचिन्त्य ये बुद्ध्वा तमसः परम् ।
न शोचन्ति गताध्वानः पश्यन्तः परमां गतिम् ॥ १२-३१७-२३॥
bhūteṣvabhāvaṃ saṃcintya ye buddhvā tamasaḥ param |
na śocanti gatādhvānaḥ paśyantaḥ paramāṃ gatim || 12-317-23||

MHB 12-317-24

संचिन्वानकमेवैनं कामानामवितृप्तकम् ।
व्याघ्रः पशुमिवासाद्य मृत्युरादाय गच्छति ॥ १२-३१७-२४॥
saṃcinvānakamevainaṃ kāmānāmavitṛptakam |
vyāghraḥ paśumivāsādya mṛtyurādāya gacchati || 12-317-24||

MHB 12-317-25

अथाप्युपायं संपश्येद्दुःखस्य परिमोक्षणे ।
अशोचन्नारभेतैव युक्तश्चाव्यसनी भवेत् ॥ १२-३१७-२५॥
athāpyupāyaṃ saṃpaśyedduḥkhasya parimokṣaṇe |
aśocannārabhetaiva yuktaścāvyasanī bhavet || 12-317-25||

MHB 12-317-26

शब्दे स्पर्शे च रूपे च गन्धेषु च रसेषु च ।
नोपभोगात्परं किंचिद्धनिनो वाधनस्य वा ॥ १२-३१७-२६॥
śabde sparśe ca rūpe ca gandheṣu ca raseṣu ca |
nopabhogātparaṃ kiṃciddhanino vādhanasya vā || 12-317-26||

MHB 12-317-27

प्राक्संप्रयोगाद्भूतानां नास्ति दुःखमनामयम् ।
विप्रयोगात्तु सर्वस्य न शोचेत्प्रकृतिस्थितः ॥ १२-३१७-२७॥
prāksaṃprayogādbhūtānāṃ nāsti duḥkhamanāmayam |
viprayogāttu sarvasya na śocetprakṛtisthitaḥ || 12-317-27||

MHB 12-317-28

धृत्या शिश्नोदरं रक्षेत्पाणिपादं च चक्षुषा ।
चक्षुःश्रोत्रे च मनसा मनो वाचं च विद्यया ॥ १२-३१७-२८॥
dhṛtyā śiśnodaraṃ rakṣetpāṇipādaṃ ca cakṣuṣā |
cakṣuḥśrotre ca manasā mano vācaṃ ca vidyayā || 12-317-28||

MHB 12-317-29

प्रणयं प्रतिसंहृत्य संस्तुतेष्वितरेषु च ।
विचरेदसमुन्नद्धः स सुखी स च पण्डितः ॥ १२-३१७-२९॥
praṇayaṃ pratisaṃhṛtya saṃstuteṣvitareṣu ca |
vicaredasamunnaddhaḥ sa sukhī sa ca paṇḍitaḥ || 12-317-29||

MHB 12-317-30

अध्यात्मरतिरासीनो निरपेक्षो निरामिषः ।
आत्मनैव सहायेन यश्चरेत्स सुखी भवेत् ॥ १२-३१७-३०॥
adhyātmaratirāsīno nirapekṣo nirāmiṣaḥ |
ātmanaiva sahāyena yaścaretsa sukhī bhavet || 12-317-30||

Adhyaya: 318/353 (63)

MHB 12-318-1

नारद उवाच ।
सुखदुःखविपर्यासो यदा समुपपद्यते ।
नैनं प्रज्ञा सुनीतं वा त्रायते नापि पौरुषम् ॥ १२-३१८-१॥
nārada uvāca |
sukhaduḥkhaviparyāso yadā samupapadyate |
nainaṃ prajñā sunītaṃ vā trāyate nāpi pauruṣam || 12-318-1||

MHB 12-318-2

स्वभावाद्यत्नमातिष्ठेद्यत्नवान्नावसीदति ।
जरामरणरोगेभ्यः प्रियमात्मानमुद्धरेत् ॥ १२-३१८-२॥
svabhāvādyatnamātiṣṭhedyatnavānnāvasīdati |
jarāmaraṇarogebhyaḥ priyamātmānamuddharet || 12-318-2||

MHB 12-318-3

रुजन्ति हि शरीराणि रोगाः शारीरमानसाः ।
सायका इव तीक्ष्णाग्राः प्रयुक्ता दृढधन्विभिः ॥ १२-३१८-३॥
rujanti hi śarīrāṇi rogāḥ śārīramānasāḥ |
sāyakā iva tīkṣṇāgrāḥ prayuktā dṛḍhadhanvibhiḥ || 12-318-3||

MHB 12-318-4

व्याधितस्य विवित्साभिस्त्रस्यतो जीवितैषिणः ।
अवशस्य विनाशाय शरीरमपकृष्यते ॥ १२-३१८-४॥
vyādhitasya vivitsābhistrasyato jīvitaiṣiṇaḥ |
avaśasya vināśāya śarīramapakṛṣyate || 12-318-4||

MHB 12-318-5

स्रवन्ति न निवर्तन्ते स्रोतांसि सरितामिव ।
आयुरादाय मर्त्यानां रात्र्यहानि पुनः पुनः ॥ १२-३१८-५॥
sravanti na nivartante srotāṃsi saritāmiva |
āyurādāya martyānāṃ rātryahāni punaḥ punaḥ || 12-318-5||

MHB 12-318-6

व्यत्ययो ह्ययमत्यन्तं पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः ।
जातं मर्त्यं जरयति निमेषं नावतिष्ठते ॥ १२-३१८-६॥
vyatyayo hyayamatyantaṃ pakṣayoḥ śuklakṛṣṇayoḥ |
jātaṃ martyaṃ jarayati nimeṣaṃ nāvatiṣṭhate || 12-318-6||

MHB 12-318-7

सुखदुःखानि भूतानामजरो जरयन्नसौ ।
आदित्यो ह्यस्तमभ्येति पुनः पुनरुदेति च ॥ १२-३१८-७॥
sukhaduḥkhāni bhūtānāmajaro jarayannasau |
ādityo hyastamabhyeti punaḥ punarudeti ca || 12-318-7||

MHB 12-318-8

अदृष्टपूर्वानादाय भावानपरिशङ्कितान् ।
इष्टानिष्टान्मनुष्याणामस्तं गच्छन्ति रात्रयः ॥ १२-३१८-८॥
adṛṣṭapūrvānādāya bhāvānapariśaṅkitān |
iṣṭāniṣṭānmanuṣyāṇāmastaṃ gacchanti rātrayaḥ || 12-318-8||

MHB 12-318-9

यो यमिच्छेद्यथाकामं कामानां तत्तदाप्नुयात् ।
यदि स्यान्न पराधीनं पुरुषस्य क्रियाफलम् ॥ १२-३१८-९॥
yo yamicchedyathākāmaṃ kāmānāṃ tattadāpnuyāt |
yadi syānna parādhīnaṃ puruṣasya kriyāphalam || 12-318-9||

MHB 12-318-10

संयताश्च हि दक्षाश्च मतिमन्तश्च मानवाः ।
दृश्यन्ते निष्फलाः सन्तः प्रहीणाश्च स्वकर्मभिः ॥ १२-३१८-१०॥
saṃyatāśca hi dakṣāśca matimantaśca mānavāḥ |
dṛśyante niṣphalāḥ santaḥ prahīṇāśca svakarmabhiḥ || 12-318-10||

MHB 12-318-11

अपरे बालिशाः सन्तो निर्गुणाः पुरुषाधमाः ।
आशीर्भिरप्यसंयुक्ता दृश्यन्ते सर्वकामिनः ॥ १२-३१८-११॥
apare bāliśāḥ santo nirguṇāḥ puruṣādhamāḥ |
āśīrbhirapyasaṃyuktā dṛśyante sarvakāminaḥ || 12-318-11||

MHB 12-318-12

भूतानामपरः कश्चिद्धिंसायां सततोत्थितः ।
वञ्चनायां च लोकस्य स सुखेष्वेव जीर्यते ॥ १२-३१८-१२॥
bhūtānāmaparaḥ kaściddhiṃsāyāṃ satatotthitaḥ |
vañcanāyāṃ ca lokasya sa sukheṣveva jīryate || 12-318-12||

MHB 12-318-13

अचेष्टमानमासीनं श्रीः कंचिदुपतिष्ठति ।
कश्चित्कर्मानुसृत्यान्यो न प्राप्यमधिगच्छति ॥ १२-३१८-१३॥
aceṣṭamānamāsīnaṃ śrīḥ kaṃcidupatiṣṭhati |
kaścitkarmānusṛtyānyo na prāpyamadhigacchati || 12-318-13||

MHB 12-318-14

अपराधं समाचक्ष्व पुरुषस्य स्वभावतः ।
शुक्रमन्यत्र संभूतं पुनरन्यत्र गच्छति ॥ १२-३१८-१४॥
aparādhaṃ samācakṣva puruṣasya svabhāvataḥ |
śukramanyatra saṃbhūtaṃ punaranyatra gacchati || 12-318-14||

MHB 12-318-15

तस्य योनौ प्रसक्तस्य गर्भो भवति वा न वा ।
आम्रपुष्पोपमा यस्य निवृत्तिरुपलभ्यते ॥ १२-३१८-१५॥
tasya yonau prasaktasya garbho bhavati vā na vā |
āmrapuṣpopamā yasya nivṛttirupalabhyate || 12-318-15||

MHB 12-318-16

केषांचित्पुत्रकामानामनुसंतानमिच्छताम् ।
सिद्धौ प्रयतमानानां नैवाण्डमुपजायते ॥ १२-३१८-१६॥
keṣāṃcitputrakāmānāmanusaṃtānamicchatām |
siddhau prayatamānānāṃ naivāṇḍamupajāyate || 12-318-16||

MHB 12-318-17

गर्भाच्चोद्विजमानानां क्रुद्धादाशीविषादिव ।
आयुष्माञ्जायते पुत्रः कथं प्रेतः पितैव सः ॥ १२-३१८-१७॥
garbhāccodvijamānānāṃ kruddhādāśīviṣādiva |
āyuṣmāñjāyate putraḥ kathaṃ pretaḥ pitaiva saḥ || 12-318-17||

MHB 12-318-18

देवानिष्ट्वा तपस्तप्त्वा कृपणैः पुत्रगृद्धिभिः ।
दश मासान्परिधृता जायन्ते कुलपांसनाः ॥ १२-३१८-१८॥
devāniṣṭvā tapastaptvā kṛpaṇaiḥ putragṛddhibhiḥ |
daśa māsānparidhṛtā jāyante kulapāṃsanāḥ || 12-318-18||

MHB 12-318-19

अपरे धनधान्यानि भोगांश्च पितृसंचितान् ।
विपुलानभिजायन्ते लब्धास्तैरेव मङ्गलैः ॥ १२-३१८-१९॥
apare dhanadhānyāni bhogāṃśca pitṛsaṃcitān |
vipulānabhijāyante labdhāstaireva maṅgalaiḥ || 12-318-19||

MHB 12-318-20

अन्योन्यं समभिप्रेत्य मैथुनस्य समागमे ।
उपद्रव इवाविष्टो योनिं गर्भः प्रपद्यते ॥ १२-३१८-२०॥
anyonyaṃ samabhipretya maithunasya samāgame |
upadrava ivāviṣṭo yoniṃ garbhaḥ prapadyate || 12-318-20||

MHB 12-318-21

शीर्णं परशरीरेण निच्छवीकं शरीरिणम् ।
प्राणिनां प्राणसंरोधे मांसश्लेष्मविचेष्टितम् ॥ १२-३१८-२१॥
śīrṇaṃ paraśarīreṇa nicchavīkaṃ śarīriṇam |
prāṇināṃ prāṇasaṃrodhe māṃsaśleṣmaviceṣṭitam || 12-318-21||

MHB 12-318-22

निर्दग्धं परदेहेन परदेहं चलाचलम् ।
विनश्यन्तं विनाशान्ते नावि नावमिवाहितम् ॥ १२-३१८-२२॥
nirdagdhaṃ paradehena paradehaṃ calācalam |
vinaśyantaṃ vināśānte nāvi nāvamivāhitam || 12-318-22||

MHB 12-318-23

संगत्या जठरे न्यस्तं रेतोबिन्दुमचेतनम् ।
केन यत्नेन जीवन्तं गर्भं त्वमिह पश्यसि ॥ १२-३१८-२३॥
saṃgatyā jaṭhare nyastaṃ retobindumacetanam |
kena yatnena jīvantaṃ garbhaṃ tvamiha paśyasi || 12-318-23||

MHB 12-318-24

अन्नपानानि जीर्यन्ते यत्र भक्षाश्च भक्षिताः ।
तस्मिन्नेवोदरे गर्भः किं नान्नमिव जीर्यते ॥ १२-३१८-२४॥
annapānāni jīryante yatra bhakṣāśca bhakṣitāḥ |
tasminnevodare garbhaḥ kiṃ nānnamiva jīryate || 12-318-24||

MHB 12-318-25

गर्भमूत्रपुरीषाणां स्वभावनियता गतिः ।
धारणे वा विसर्गे वा न कर्तुर्विद्यते वशः ॥ १२-३१८-२५॥
garbhamūtrapurīṣāṇāṃ svabhāvaniyatā gatiḥ |
dhāraṇe vā visarge vā na karturvidyate vaśaḥ || 12-318-25||

MHB 12-318-26

स्रवन्ति ह्युदराद्गर्भा जायमानास्तथापरे ।
आगमेन सहान्येषां विनाश उपपद्यते ॥ १२-३१८-२६॥
sravanti hyudarādgarbhā jāyamānāstathāpare |
āgamena sahānyeṣāṃ vināśa upapadyate || 12-318-26||

MHB 12-318-27

एतस्माद्योनिसंबन्धाद्यो जीवन्परिमुच्यते ।
प्रजां च लभते कांचित्पुनर्द्वंद्वेषु मज्जति ॥ १२-३१८-२७॥
etasmādyonisaṃbandhādyo jīvanparimucyate |
prajāṃ ca labhate kāṃcitpunardvaṃdveṣu majjati || 12-318-27||

MHB 12-318-28

शतस्य सहजातस्य सप्तमीं दशमीं दशाम् ।
प्राप्नुवन्ति ततः पञ्च न भवन्ति शतायुषः ॥ १२-३१८-२८॥
śatasya sahajātasya saptamīṃ daśamīṃ daśām |
prāpnuvanti tataḥ pañca na bhavanti śatāyuṣaḥ || 12-318-28||

MHB 12-318-29

नाभ्युत्थाने मनुष्याणां योगाः स्युर्नात्र संशयः ।
व्याधिभिश्च विमथ्यन्ते व्यालैः क्षुद्रमृगा इव ॥ १२-३१८-२९॥
nābhyutthāne manuṣyāṇāṃ yogāḥ syurnātra saṃśayaḥ |
vyādhibhiśca vimathyante vyālaiḥ kṣudramṛgā iva || 12-318-29||

MHB 12-318-30

व्याधिभिर्भक्ष्यमाणानां त्यजतां विपुलं धनम् ।
वेदनां नापकर्षन्ति यतमानाश्चिकित्सकाः ॥ १२-३१८-३०॥
vyādhibhirbhakṣyamāṇānāṃ tyajatāṃ vipulaṃ dhanam |
vedanāṃ nāpakarṣanti yatamānāścikitsakāḥ || 12-318-30||

MHB 12-318-31

ते चापि निपुणा वैद्याः कुशलाः संभृतौषधाः ।
व्याधिभिः परिकृष्यन्ते मृगा व्याधैरिवार्दिताः ॥ १२-३१८-३१॥
te cāpi nipuṇā vaidyāḥ kuśalāḥ saṃbhṛtauṣadhāḥ |
vyādhibhiḥ parikṛṣyante mṛgā vyādhairivārditāḥ || 12-318-31||

MHB 12-318-32

ते पिबन्तः कषायांश्च सर्पींषि विविधानि च ।
दृश्यन्ते जरया भग्ना नागा नागैरिवोत्तमैः ॥ १२-३१८-३२॥
te pibantaḥ kaṣāyāṃśca sarpīṃṣi vividhāni ca |
dṛśyante jarayā bhagnā nāgā nāgairivottamaiḥ || 12-318-32||

MHB 12-318-33

के वा भुवि चिकित्सन्ते रोगार्तान्मृगपक्षिणः ।
श्वापदानि दरिद्रांश्च प्रायो नार्ता भवन्ति ते ॥ १२-३१८-३३॥
ke vā bhuvi cikitsante rogārtānmṛgapakṣiṇaḥ |
śvāpadāni daridrāṃśca prāyo nārtā bhavanti te || 12-318-33||

MHB 12-318-34

घोरानपि दुराधर्षान्नृपतीनुग्रतेजसः ।
आक्रम्य रोग आदत्ते पशून्पशुपचो यथा ॥ १२-३१८-३४॥
ghorānapi durādharṣānnṛpatīnugratejasaḥ |
ākramya roga ādatte paśūnpaśupaco yathā || 12-318-34||

MHB 12-318-35

इति लोकमनाक्रन्दं मोहशोकपरिप्लुतम् ।
स्रोतसा सहसा क्षिप्तं ह्रियमाणं बलीयसा ॥ १२-३१८-३५॥
iti lokamanākrandaṃ mohaśokapariplutam |
srotasā sahasā kṣiptaṃ hriyamāṇaṃ balīyasā || 12-318-35||

MHB 12-318-36

न धनेन न राज्येन नोग्रेण तपसा तथा ।
स्वभावा व्यतिवर्तन्ते ये नियुक्ताः शरीरिषु ॥ १२-३१८-३६॥
na dhanena na rājyena nogreṇa tapasā tathā |
svabhāvā vyativartante ye niyuktāḥ śarīriṣu || 12-318-36||

MHB 12-318-37

न म्रियेरन्न जीर्येरन्सर्वे स्युः सर्वकामिकाः ।
नाप्रियं प्रतिपश्येयुरुत्थानस्य फलं प्रति ॥ १२-३१८-३७॥
na mriyeranna jīryeransarve syuḥ sarvakāmikāḥ |
nāpriyaṃ pratipaśyeyurutthānasya phalaṃ prati || 12-318-37||

MHB 12-318-38

उपर्युपरि लोकस्य सर्वो भवितुमिच्छति ।
यतते च यथाशक्ति न च तद्वर्तते तथा ॥ १२-३१८-३८॥
uparyupari lokasya sarvo bhavitumicchati |
yatate ca yathāśakti na ca tadvartate tathā || 12-318-38||

MHB 12-318-39

ऐश्वर्यमदमत्तांश्च मत्तान्मद्यमदेन च ।
अप्रमत्ताः शठाः क्रूरा विक्रान्ताः पर्युपासते ॥ १२-३१८-३९॥
aiśvaryamadamattāṃśca mattānmadyamadena ca |
apramattāḥ śaṭhāḥ krūrā vikrāntāḥ paryupāsate || 12-318-39||

MHB 12-318-40

क्लेशाः प्रतिनिवर्तन्ते केषांचिदसमीक्षिताः ।
स्वं स्वं च पुनरन्येषां न किंचिदभिगम्यते ॥ १२-३१८-४०॥
kleśāḥ pratinivartante keṣāṃcidasamīkṣitāḥ |
svaṃ svaṃ ca punaranyeṣāṃ na kiṃcidabhigamyate || 12-318-40||

MHB 12-318-41

महच्च फलवैषम्यं दृश्यते कर्मसंधिषु ।
वहन्ति शिबिकामन्ये यान्त्यन्ये शिबिकागताः ॥ १२-३१८-४१॥
mahacca phalavaiṣamyaṃ dṛśyate karmasaṃdhiṣu |
vahanti śibikāmanye yāntyanye śibikāgatāḥ || 12-318-41||

MHB 12-318-42

सर्वेषामृद्धिकामानामन्ये रथपुरःसराः ।
मनुजाश्च शतस्त्रीकाः शतशो विधवाः स्त्रियः ॥ १२-३१८-४२॥
sarveṣāmṛddhikāmānāmanye rathapuraḥsarāḥ |
manujāśca śatastrīkāḥ śataśo vidhavāḥ striyaḥ || 12-318-42||

MHB 12-318-43

द्वंद्वारामेषु भूतेषु गच्छन्त्येकैकशो नराः ।
इदमन्यत्परं पश्य मात्र मोहं करिष्यसि ॥ १२-३१८-४३॥
dvaṃdvārāmeṣu bhūteṣu gacchantyekaikaśo narāḥ |
idamanyatparaṃ paśya mātra mohaṃ kariṣyasi || 12-318-43||

MHB 12-318-44

त्यज धर्ममधर्मं च उभे सत्यानृते त्यज ।
उभे सत्यानृते त्यक्त्वा येन त्यजसि तं त्यज ॥ १२-३१८-४४॥
tyaja dharmamadharmaṃ ca ubhe satyānṛte tyaja |
ubhe satyānṛte tyaktvā yena tyajasi taṃ tyaja || 12-318-44||

MHB 12-318-45

एतत्ते परमं गुह्यमाख्यातमृषिसत्तम ।
येन देवाः परित्यज्य मर्त्यलोकं दिवं गताः ॥ १२-३१८-४५॥
etatte paramaṃ guhyamākhyātamṛṣisattama |
yena devāḥ parityajya martyalokaṃ divaṃ gatāḥ || 12-318-45||

MHB 12-318-46

भीष्म उवाच ।
नारदस्य वचः श्रुत्वा शुकः परमबुद्धिमान् ।
संचिन्त्य मनसा धीरो निश्चयं नाध्यगच्छत ॥ १२-३१८-४६॥
bhīṣma uvāca |
nāradasya vacaḥ śrutvā śukaḥ paramabuddhimān |
saṃcintya manasā dhīro niścayaṃ nādhyagacchata || 12-318-46||

MHB 12-318-47

पुत्रदारैर्महान्क्लेशो विद्याम्नाये महाञ्श्रमः ।
किं नु स्याच्छाश्वतं स्थानमल्पक्लेशं महोदयम् ॥ १२-३१८-४७॥
putradārairmahānkleśo vidyāmnāye mahāñśramaḥ |
kiṃ nu syācchāśvataṃ sthānamalpakleśaṃ mahodayam || 12-318-47||

MHB 12-318-48

ततो मुहूर्तं संचिन्त्य निश्चितां गतिमात्मनः ।
परावरज्ञो धर्मस्य परां नैःश्रेयसीं गतिम् ॥ १२-३१८-४८॥
tato muhūrtaṃ saṃcintya niścitāṃ gatimātmanaḥ |
parāvarajño dharmasya parāṃ naiḥśreyasīṃ gatim || 12-318-48||

MHB 12-318-49

कथं त्वहमसंक्लिष्टो गच्छेयं परमां गतिम् ।
नावर्तेयं यथा भूयो योनिसंसारसागरे ॥ १२-३१८-४९॥
kathaṃ tvahamasaṃkliṣṭo gaccheyaṃ paramāṃ gatim |
nāvarteyaṃ yathā bhūyo yonisaṃsārasāgare || 12-318-49||

MHB 12-318-50

परं भावं हि काङ्क्षामि यत्र नावर्तते पुनः ।
सर्वसङ्गान्परित्यज्य निश्चितां मनसो गतिम् ॥ १२-३१८-५०॥
paraṃ bhāvaṃ hi kāṅkṣāmi yatra nāvartate punaḥ |
sarvasaṅgānparityajya niścitāṃ manaso gatim || 12-318-50||

MHB 12-318-51

तत्र यास्यामि यत्रात्मा शमं मेऽधिगमिष्यति ।
अक्षयश्चाव्ययश्चैव यत्र स्थास्यामि शाश्वतः ॥ १२-३१८-५१॥
tatra yāsyāmi yatrātmā śamaṃ me'dhigamiṣyati |
akṣayaścāvyayaścaiva yatra sthāsyāmi śāśvataḥ || 12-318-51||

MHB 12-318-52

न तु योगमृते शक्या प्राप्तुं सा परमा गतिः ।
अवबन्धो हि मुक्तस्य कर्मभिर्नोपपद्यते ॥ १२-३१८-५२॥
na tu yogamṛte śakyā prāptuṃ sā paramā gatiḥ |
avabandho hi muktasya karmabhirnopapadyate || 12-318-52||

MHB 12-318-53

तस्माद्योगं समास्थाय त्यक्त्वा गृहकलेवरम् ।
वायुभूतः प्रवेक्ष्यामि तेजोराशिं दिवाकरम् ॥ १२-३१८-५३॥
tasmādyogaṃ samāsthāya tyaktvā gṛhakalevaram |
vāyubhūtaḥ pravekṣyāmi tejorāśiṃ divākaram || 12-318-53||

MHB 12-318-54

न ह्येष क्षयमाप्नोति सोमः सुरगणैर्यथा ।
कम्पितः पतते भूमिं पुनश्चैवाधिरोहति ।
क्षीयते हि सदा सोमः पुनश्चैवाभिपूर्यते ॥ १२-३१८-५४॥
na hyeṣa kṣayamāpnoti somaḥ suragaṇairyathā |
kampitaḥ patate bhūmiṃ punaścaivādhirohati |
kṣīyate hi sadā somaḥ punaścaivābhipūryate || 12-318-54||

MHB 12-318-55

रविस्तु संतापयति लोकान्रश्मिभिरुल्बणैः ।
सर्वतस्तेज आदत्ते नित्यमक्षयमण्डलः ॥ १२-३१८-५५॥
ravistu saṃtāpayati lokānraśmibhirulbaṇaiḥ |
sarvatasteja ādatte nityamakṣayamaṇḍalaḥ || 12-318-55||

MHB 12-318-56

अतो मे रोचते गन्तुमादित्यं दीप्ततेजसम् ।
अत्र वत्स्यामि दुर्धर्षो निःसङ्गेनान्तरात्मना ॥ १२-३१८-५६॥
ato me rocate gantumādityaṃ dīptatejasam |
atra vatsyāmi durdharṣo niḥsaṅgenāntarātmanā || 12-318-56||

MHB 12-318-57

सूर्यस्य सदने चाहं निक्षिप्येदं कलेवरम् ।
ऋषिभिः सह यास्यामि सौरं तेजोऽतिदुःसहम् ॥ १२-३१८-५७॥
sūryasya sadane cāhaṃ nikṣipyedaṃ kalevaram |
ṛṣibhiḥ saha yāsyāmi sauraṃ tejo'tiduḥsaham || 12-318-57||

MHB 12-318-58

आपृच्छामि नगान्नागान्गिरीनुर्वीं दिशो दिवम् ।
देवदानवगन्धर्वान्पिशाचोरगराक्षसान् ॥ १२-३१८-५८॥
āpṛcchāmi nagānnāgāngirīnurvīṃ diśo divam |
devadānavagandharvānpiśācoragarākṣasān || 12-318-58||

MHB 12-318-59

लोकेषु सर्वभूतानि प्रवेक्ष्यामि नसंशयः ।
पश्यन्तु योगवीर्यं मे सर्वे देवाः सहर्षिभिः ॥ १२-३१८-५९॥
lokeṣu sarvabhūtāni pravekṣyāmi nasaṃśayaḥ |
paśyantu yogavīryaṃ me sarve devāḥ saharṣibhiḥ || 12-318-59||

MHB 12-318-60

अथानुज्ञाप्य तमृषिं नारदं लोकविश्रुतम् ।
तस्मादनुज्ञां संप्राप्य जगाम पितरं प्रति ॥ १२-३१८-६०॥
athānujñāpya tamṛṣiṃ nāradaṃ lokaviśrutam |
tasmādanujñāṃ saṃprāpya jagāma pitaraṃ prati || 12-318-60||

MHB 12-318-61

सोऽभिवाद्य महात्मानमृषिं द्वैपायनं मुनिम् ।
शुकः प्रदक्षिणीकृत्य कृष्णमापृष्टवान्मुनिः ॥ १२-३१८-६१॥
so'bhivādya mahātmānamṛṣiṃ dvaipāyanaṃ munim |
śukaḥ pradakṣiṇīkṛtya kṛṣṇamāpṛṣṭavānmuniḥ || 12-318-61||

MHB 12-318-62

श्रुत्वा ऋषिस्तद्वचनं शुकस्य प्रीतो महात्मा पुनराह चैनम् ।
भो भोः पुत्र स्थीयतां तावदद्य यावच्चक्षुः प्रीणयामि त्वदर्थम् ॥ १२-३१८-६२॥
śrutvā ṛṣistadvacanaṃ śukasya prīto mahātmā punarāha cainam |
bho bhoḥ putra sthīyatāṃ tāvadadya yāvaccakṣuḥ prīṇayāmi tvadartham || 12-318-62||

MHB 12-318-63

निरपेक्षः शुको भूत्वा निःस्नेहो मुक्तबन्धनः ।
मोक्षमेवानुसंचिन्त्य गमनाय मनो दधे ।
पितरं संपरित्यज्य जगाम द्विजसत्तमः ॥ १२-३१८-६३॥
nirapekṣaḥ śuko bhūtvā niḥsneho muktabandhanaḥ |
mokṣamevānusaṃcintya gamanāya mano dadhe |
pitaraṃ saṃparityajya jagāma dvijasattamaḥ || 12-318-63||

Adhyaya: 319/353 (29)

MHB 12-319-1

भीष्म उवाच ।
गिरिपृष्ठं समारुह्य सुतो व्यासस्य भारत ।
समे देशे विविक्ते च निःशलाक उपाविशत् ॥ १२-३१९-१॥
bhīṣma uvāca |
giripṛṣṭhaṃ samāruhya suto vyāsasya bhārata |
same deśe vivikte ca niḥśalāka upāviśat || 12-319-1||

MHB 12-319-2

धारयामास चात्मानं यथाशास्त्रं महामुनिः ।
पादात्प्रभृति गात्रेषु क्रमेण क्रमयोगवित् ॥ १२-३१९-२॥
dhārayāmāsa cātmānaṃ yathāśāstraṃ mahāmuniḥ |
pādātprabhṛti gātreṣu krameṇa kramayogavit || 12-319-2||

MHB 12-319-3

ततः स प्राङ्मुखो विद्वानादित्ये नचिरोदिते ।
पाणिपादं समाधाय विनीतवदुपाविशत् ॥ १२-३१९-३॥
tataḥ sa prāṅmukho vidvānāditye nacirodite |
pāṇipādaṃ samādhāya vinītavadupāviśat || 12-319-3||

MHB 12-319-4

न तत्र पक्षिसंघातो न शब्दो नापि दर्शनम् ।
यत्र वैयासकिर्धीमान्योक्तुं समुपचक्रमे ॥ १२-३१९-४॥
na tatra pakṣisaṃghāto na śabdo nāpi darśanam |
yatra vaiyāsakirdhīmānyoktuṃ samupacakrame || 12-319-4||

MHB 12-319-5

स ददर्श तदात्मानं सर्वसङ्गविनिःसृतम् ।
प्रजहास ततो हासं शुकः संप्रेक्ष्य भास्करम् ॥ १२-३१९-५॥
sa dadarśa tadātmānaṃ sarvasaṅgaviniḥsṛtam |
prajahāsa tato hāsaṃ śukaḥ saṃprekṣya bhāskaram || 12-319-5||

MHB 12-319-6

स पुनर्योगमास्थाय मोक्षमार्गोपलब्धये ।
महायोगीश्वरो भूत्वा सोऽत्यक्रामद्विहायसम् ॥ १२-३१९-६॥
sa punaryogamāsthāya mokṣamārgopalabdhaye |
mahāyogīśvaro bhūtvā so'tyakrāmadvihāyasam || 12-319-6||

MHB 12-319-7

ततः प्रदक्षिणं कृत्वा देवर्षिं नारदं तदा ।
निवेदयामास तदा स्वं योगं परमर्षये ॥ १२-३१९-७॥
tataḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā devarṣiṃ nāradaṃ tadā |
nivedayāmāsa tadā svaṃ yogaṃ paramarṣaye || 12-319-7||

MHB 12-319-8

दृष्टो मार्गः प्रवृत्तोऽस्मि स्वस्ति तेऽस्तु तपोधन ।
त्वत्प्रसादाद्गमिष्यामि गतिमिष्टां महाद्युते ॥ १२-३१९-८॥
dṛṣṭo mārgaḥ pravṛtto'smi svasti te'stu tapodhana |
tvatprasādādgamiṣyāmi gatimiṣṭāṃ mahādyute || 12-319-8||

MHB 12-319-9

नारदेनाभ्यनुज्ञातस्ततो द्वैपायनात्मजः ।
अभिवाद्य पुनर्योगमास्थायाकाशमाविशत् ॥ १२-३१९-९॥
nāradenābhyanujñātastato dvaipāyanātmajaḥ |
abhivādya punaryogamāsthāyākāśamāviśat || 12-319-9||

MHB 12-319-10

कैलासपृष्ठादुत्पत्य स पपात दिवं तदा ।
अन्तरिक्षचरः श्रीमान्व्यासपुत्रः सुनिश्चितः ॥ १२-३१९-१०॥
kailāsapṛṣṭhādutpatya sa papāta divaṃ tadā |
antarikṣacaraḥ śrīmānvyāsaputraḥ suniścitaḥ || 12-319-10||

MHB 12-319-11

तमुद्यन्तं द्विजश्रेष्ठं वैनतेयसमद्युतिम् ।
ददृशुः सर्वभूतानि मनोमारुतरंहसम् ॥ १२-३१९-११॥
tamudyantaṃ dvijaśreṣṭhaṃ vainateyasamadyutim |
dadṛśuḥ sarvabhūtāni manomārutaraṃhasam || 12-319-11||

MHB 12-319-12

व्यवसायेन लोकांस्त्रीन्सर्वान्सोऽथ विचिन्तयन् ।
आस्थितो दिव्यमध्वानं पावकार्कसमप्रभः ॥ १२-३१९-१२॥
vyavasāyena lokāṃstrīnsarvānso'tha vicintayan |
āsthito divyamadhvānaṃ pāvakārkasamaprabhaḥ || 12-319-12||

MHB 12-319-13

तमेकमनसं यान्तमव्यग्रमकुतोभयम् ।
ददृशुः सर्वभूतानि जङ्गमानीतराणि च ॥ १२-३१९-१३॥
tamekamanasaṃ yāntamavyagramakutobhayam |
dadṛśuḥ sarvabhūtāni jaṅgamānītarāṇi ca || 12-319-13||

MHB 12-319-14

यथाशक्ति यथान्यायं पूजयां चक्रिरे तदा ।
पुष्पवर्षैश्च दिव्यैस्तमवचक्रुर्दिवौकसः ॥ १२-३१९-१४॥
yathāśakti yathānyāyaṃ pūjayāṃ cakrire tadā |
puṣpavarṣaiśca divyaistamavacakrurdivaukasaḥ || 12-319-14||

MHB 12-319-15

तं दृष्ट्वा विस्मिताः सर्वे गन्धर्वाप्सरसां गणाः ।
ऋषयश्चैव संसिद्धाः परं विस्मयमागताः ॥ १२-३१९-१५॥
taṃ dṛṣṭvā vismitāḥ sarve gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ |
ṛṣayaścaiva saṃsiddhāḥ paraṃ vismayamāgatāḥ || 12-319-15||

MHB 12-319-16

अन्तरिक्षचरः कोऽयं तपसा सिद्धिमागतः ।
अधःकायोर्ध्ववक्त्रश्च नेत्रैः समभिवाह्यते ॥ १२-३१९-१६॥
antarikṣacaraḥ ko'yaṃ tapasā siddhimāgataḥ |
adhaḥkāyordhvavaktraśca netraiḥ samabhivāhyate || 12-319-16||

MHB 12-319-17

ततः परमधीरात्मा त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ।
भास्करं समुदीक्षन्स प्राङ्मुखो वाग्यतोऽगमत् ।
शब्देनाकाशमखिलं पूरयन्निव सर्वतः ॥ १२-३१९-१७॥
tataḥ paramadhīrātmā triṣu lokeṣu viśrutaḥ |
bhāskaraṃ samudīkṣansa prāṅmukho vāgyato'gamat |
śabdenākāśamakhilaṃ pūrayanniva sarvataḥ || 12-319-17||

MHB 12-319-18

तमापतन्तं सहसा दृष्ट्वा सर्वाप्सरोगणाः ।
संभ्रान्तमनसो राजन्नासन्परमविस्मिताः ।
पञ्चचूडाप्रभृतयो भृशमुत्फुल्ललोचनाः ॥ १२-३१९-१८॥
tamāpatantaṃ sahasā dṛṣṭvā sarvāpsarogaṇāḥ |
saṃbhrāntamanaso rājannāsanparamavismitāḥ |
pañcacūḍāprabhṛtayo bhṛśamutphullalocanāḥ || 12-319-18||

MHB 12-319-19

दैवतं कतमं ह्येतदुत्तमां गतिमास्थितम् ।
सुनिश्चितमिहायाति विमुक्तमिव निःस्पृहम् ॥ १२-३१९-१९॥
daivataṃ katamaṃ hyetaduttamāṃ gatimāsthitam |
suniścitamihāyāti vimuktamiva niḥspṛham || 12-319-19||

MHB 12-319-20

ततः समतिचक्राम मलयं नाम पर्वतम् ।
उर्वशी पूर्वचित्तिश्च यं नित्यमुपसेवते ।
ते स्म ब्रह्मर्षिपुत्रस्य विस्मयं ययतुः परम् ॥ १२-३१९-२०॥
tataḥ samaticakrāma malayaṃ nāma parvatam |
urvaśī pūrvacittiśca yaṃ nityamupasevate |
te sma brahmarṣiputrasya vismayaṃ yayatuḥ param || 12-319-20||

MHB 12-319-21

अहो बुद्धिसमाधानं वेदाभ्यासरते द्विजे ।
अचिरेणैव कालेन नभश्चरति चन्द्रवत् ।
पितृशुश्रूषया सिद्धिं संप्राप्तोऽयमनुत्तमाम् ॥ १२-३१९-२१॥
aho buddhisamādhānaṃ vedābhyāsarate dvije |
acireṇaiva kālena nabhaścarati candravat |
pitṛśuśrūṣayā siddhiṃ saṃprāpto'yamanuttamām || 12-319-21||

MHB 12-319-22

पितृभक्तो दृढतपाः पितुः सुदयितः सुतः ।
अनन्यमनसा तेन कथं पित्रा विवर्जितः ॥ १२-३१९-२२॥
pitṛbhakto dṛḍhatapāḥ pituḥ sudayitaḥ sutaḥ |
ananyamanasā tena kathaṃ pitrā vivarjitaḥ || 12-319-22||

MHB 12-319-23

उर्वश्या वचनं श्रुत्वा शुकः परमधर्मवित् ।
उदैक्षत दिशः सर्वा वचने गतमानसः ॥ १२-३१९-२३॥
urvaśyā vacanaṃ śrutvā śukaḥ paramadharmavit |
udaikṣata diśaḥ sarvā vacane gatamānasaḥ || 12-319-23||

MHB 12-319-24

सोऽन्तरिक्षं महीं चैव सशैलवनकाननाम् ।
आलोकयामास तदा सरांसि सरितस्तथा ॥ १२-३१९-२४॥
so'ntarikṣaṃ mahīṃ caiva saśailavanakānanām |
ālokayāmāsa tadā sarāṃsi saritastathā || 12-319-24||

MHB 12-319-25

ततो द्वैपायनसुतं बहुमानपुरःसरम् ।
कृताञ्जलिपुटाः सर्वा निरीक्षन्ते स्म देवताः ॥ १२-३१९-२५॥
tato dvaipāyanasutaṃ bahumānapuraḥsaram |
kṛtāñjalipuṭāḥ sarvā nirīkṣante sma devatāḥ || 12-319-25||

MHB 12-319-26

अब्रवीत्तास्तदा वाक्यं शुकः परमधर्मवित् ।
पिता यद्यनुगच्छेन्मां क्रोशमानः शुकेति वै ॥ १२-३१९-२६॥
abravīttāstadā vākyaṃ śukaḥ paramadharmavit |
pitā yadyanugacchenmāṃ krośamānaḥ śuketi vai || 12-319-26||

MHB 12-319-27

ततः प्रतिवचो देयं सर्वैरेव समाहितैः ।
एतन्मे स्नेहतः सर्वे वचनं कर्तुमर्हथ ॥ १२-३१९-२७॥
tataḥ prativaco deyaṃ sarvaireva samāhitaiḥ |
etanme snehataḥ sarve vacanaṃ kartumarhatha || 12-319-27||

MHB 12-319-28

शुकस्य वचनं श्रुत्वा दिशः सवनकाननाः ।
समुद्राः सरितः शैलाः प्रत्यूचुस्तं समन्ततः ॥ १२-३१९-२८॥
śukasya vacanaṃ śrutvā diśaḥ savanakānanāḥ |
samudrāḥ saritaḥ śailāḥ pratyūcustaṃ samantataḥ || 12-319-28||

MHB 12-319-29

यथाज्ञापयसे विप्र बाढमेवं भविष्यति ।
ऋषेर्व्याहरतो वाक्यं प्रतिवक्ष्यामहे वयम् ॥ १२-३१९-२९॥
yathājñāpayase vipra bāḍhamevaṃ bhaviṣyati |
ṛṣervyāharato vākyaṃ prativakṣyāmahe vayam || 12-319-29||

Adhyaya: 320/353 (41)

MHB 12-320-1

भीष्म उवाच ।
इत्येवमुक्त्वा वचनं ब्रह्मर्षिः सुमहातपाः ।
प्रातिष्ठत शुकः सिद्धिं हित्वा लोकांश्चतुर्विधान् ॥ १२-३२०-१॥
bhīṣma uvāca |
ityevamuktvā vacanaṃ brahmarṣiḥ sumahātapāḥ |
prātiṣṭhata śukaḥ siddhiṃ hitvā lokāṃścaturvidhān || 12-320-1||

MHB 12-320-2

तमो ह्यष्टविधं हित्वा जहौ पञ्चविधं रजः ।
ततः सत्त्वं जहौ धीमांस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥ १२-३२०-२॥
tamo hyaṣṭavidhaṃ hitvā jahau pañcavidhaṃ rajaḥ |
tataḥ sattvaṃ jahau dhīmāṃstadadbhutamivābhavat || 12-320-2||

MHB 12-320-3

ततस्तस्मिन्पदे नित्ये निर्गुणे लिङ्गवर्जिते ।
ब्रह्मणि प्रत्यतिष्ठत्स विधूमोऽग्निरिव ज्वलन् ॥ १२-३२०-३॥
tatastasminpade nitye nirguṇe liṅgavarjite |
brahmaṇi pratyatiṣṭhatsa vidhūmo'gniriva jvalan || 12-320-3||

MHB 12-320-4

उल्कापाता दिशां दाहा भूमिकम्पास्तथैव च ।
प्रादुर्भूताः क्षणे तस्मिंस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥ १२-३२०-४॥
ulkāpātā diśāṃ dāhā bhūmikampāstathaiva ca |
prādurbhūtāḥ kṣaṇe tasmiṃstadadbhutamivābhavat || 12-320-4||

MHB 12-320-5

द्रुमाः शाखाश्च मुमुचुः शिखराणि च पर्वताः ।
निर्घातशब्दैश्च गिरिर्हिमवान्दीर्यतीव ह ॥ १२-३२०-५॥
drumāḥ śākhāśca mumucuḥ śikharāṇi ca parvatāḥ |
nirghātaśabdaiśca girirhimavāndīryatīva ha || 12-320-5||

MHB 12-320-6

न बभासे सहस्रांशुर्न जज्वाल च पावकः ।
ह्रदाश्च सरितश्चैव चुक्षुभुः सागरास्तथा ॥ १२-३२०-६॥
na babhāse sahasrāṃśurna jajvāla ca pāvakaḥ |
hradāśca saritaścaiva cukṣubhuḥ sāgarāstathā || 12-320-6||

MHB 12-320-7

ववर्ष वासवस्तोयं रसवच्च सुगन्धि च ।
ववौ समीरणश्चापि दिव्यगन्धवहः शुचिः ॥ १२-३२०-७॥
vavarṣa vāsavastoyaṃ rasavacca sugandhi ca |
vavau samīraṇaścāpi divyagandhavahaḥ śuciḥ || 12-320-7||

MHB 12-320-8

स शृङ्गेऽप्रतिमे दिव्ये हिमवन्मेरुसंभवे ।
संश्लिष्टे श्वेतपीते द्वे रुक्मरूप्यमये शुभे ॥ १२-३२०-८॥
sa śṛṅge'pratime divye himavanmerusaṃbhave |
saṃśliṣṭe śvetapīte dve rukmarūpyamaye śubhe || 12-320-8||

MHB 12-320-9

शतयोजनविस्तारे तिर्यगूर्ध्वं च भारत ।
उदीचीं दिशमाश्रित्य रुचिरे संददर्श ह ॥ १२-३२०-९॥
śatayojanavistāre tiryagūrdhvaṃ ca bhārata |
udīcīṃ diśamāśritya rucire saṃdadarśa ha || 12-320-9||

MHB 12-320-10

सोऽविशङ्केन मनसा तथैवाभ्यपतच्छुकः ।
ततः पर्वतशृङ्गे द्वे सहसैव द्विधाकृते ।
अदृश्येतां महाराज तदद्भुतमिवाभवत् ॥ १२-३२०-१०॥
so'viśaṅkena manasā tathaivābhyapatacchukaḥ |
tataḥ parvataśṛṅge dve sahasaiva dvidhākṛte |
adṛśyetāṃ mahārāja tadadbhutamivābhavat || 12-320-10||

MHB 12-320-11

ततः पर्वतशृङ्गाभ्यां सहसैव विनिःसृतः ।
न च प्रतिजघानास्य स गतिं पर्वतोत्तमः ॥ १२-३२०-११॥
tataḥ parvataśṛṅgābhyāṃ sahasaiva viniḥsṛtaḥ |
na ca pratijaghānāsya sa gatiṃ parvatottamaḥ || 12-320-11||

MHB 12-320-12

ततो महानभूच्छब्दो दिवि सर्वदिवौकसाम् ।
गन्धर्वाणामृषीणां च ये च शैलनिवासिनः ॥ १२-३२०-१२॥
tato mahānabhūcchabdo divi sarvadivaukasām |
gandharvāṇāmṛṣīṇāṃ ca ye ca śailanivāsinaḥ || 12-320-12||

MHB 12-320-13

दृष्ट्वा शुकमतिक्रान्तं पर्वतं च द्विधाकृतम् ।
साधु साध्विति तत्रासीन्नादः सर्वत्र भारत ॥ १२-३२०-१३॥
dṛṣṭvā śukamatikrāntaṃ parvataṃ ca dvidhākṛtam |
sādhu sādhviti tatrāsīnnādaḥ sarvatra bhārata || 12-320-13||

MHB 12-320-14

स पूज्यमानो देवैश्च गन्धर्वैरृषिभिस्तथा ।
यक्षराक्षससंघैश्च विद्याधरगणैस्तथा ॥ १२-३२०-१४॥
sa pūjyamāno devaiśca gandharvairṛṣibhistathā |
yakṣarākṣasasaṃghaiśca vidyādharagaṇaistathā || 12-320-14||

MHB 12-320-15

दिव्यैः पुष्पैः समाकीर्णमन्तरिक्षं समन्ततः ।
आसीत्किल महाराज शुकाभिपतने तदा ॥ १२-३२०-१५॥
divyaiḥ puṣpaiḥ samākīrṇamantarikṣaṃ samantataḥ |
āsītkila mahārāja śukābhipatane tadā || 12-320-15||

MHB 12-320-16

ततो मन्दाकिनीं रम्यामुपरिष्टादभिव्रजन् ।
शुको ददर्श धर्मात्मा पुष्पितद्रुमकाननाम् ॥ १२-३२०-१६॥
tato mandākinīṃ ramyāmupariṣṭādabhivrajan |
śuko dadarśa dharmātmā puṣpitadrumakānanām || 12-320-16||

MHB 12-320-17

तस्यां क्रीडन्त्यभिरताः स्नान्ति चैवाप्सरोगणाः ।
शून्याकारं निराकाराः शुकं दृष्ट्वा विवाससः ॥ १२-३२०-१७॥
tasyāṃ krīḍantyabhiratāḥ snānti caivāpsarogaṇāḥ |
śūnyākāraṃ nirākārāḥ śukaṃ dṛṣṭvā vivāsasaḥ || 12-320-17||

MHB 12-320-18

तं प्रक्रमन्तमाज्ञाय पिता स्नेहसमन्वितः ।
उत्तमां गतिमास्थाय पृष्ठतोऽनुससार ह ॥ १२-३२०-१८॥
taṃ prakramantamājñāya pitā snehasamanvitaḥ |
uttamāṃ gatimāsthāya pṛṣṭhato'nusasāra ha || 12-320-18||

MHB 12-320-19

शुकस्तु मारुतादूर्ध्वं गतिं कृत्वान्तरिक्षगाम् ।
दर्शयित्वा प्रभावं स्वं सर्वभूतोऽभवत्तदा ॥ १२-३२०-१९॥
śukastu mārutādūrdhvaṃ gatiṃ kṛtvāntarikṣagām |
darśayitvā prabhāvaṃ svaṃ sarvabhūto'bhavattadā || 12-320-19||

MHB 12-320-20

महायोगगतिं त्वग्र्यां व्यासोत्थाय महातपाः ।
निमेषान्तरमात्रेण शुकाभिपतनं ययौ ॥ १२-३२०-२०॥
mahāyogagatiṃ tvagryāṃ vyāsotthāya mahātapāḥ |
nimeṣāntaramātreṇa śukābhipatanaṃ yayau || 12-320-20||

MHB 12-320-21

स ददर्श द्विधा कृत्वा पर्वताग्रं शुकं गतम् ।
शशंसुरृषयस्तस्मै कर्म पुत्रस्य तत्तदा ॥ १२-३२०-२१॥
sa dadarśa dvidhā kṛtvā parvatāgraṃ śukaṃ gatam |
śaśaṃsurṛṣayastasmai karma putrasya tattadā || 12-320-21||

MHB 12-320-22

ततः शुकेति दीर्घेण शैक्षेणाक्रन्दितस्तदा ।
स्वयं पित्रा स्वरेणोच्चैस्त्रीँल्लोकाननुनाद्य वै ॥ १२-३२०-२२॥
tataḥ śuketi dīrgheṇa śaikṣeṇākranditastadā |
svayaṃ pitrā svareṇoccaistrī~llokānanunādya vai || 12-320-22||

MHB 12-320-23

शुकः सर्वगतो भूत्वा सर्वात्मा सर्वतोमुखः ।
प्रत्यभाषत धर्मात्मा भोःशब्देनानुनादयन् ॥ १२-३२०-२३॥
śukaḥ sarvagato bhūtvā sarvātmā sarvatomukhaḥ |
pratyabhāṣata dharmātmā bhoḥśabdenānunādayan || 12-320-23||

MHB 12-320-24

तत एकाक्षरं नादं भो इत्येव समीरयन् ।
प्रत्याहरज्जगत्सर्वमुच्चैः स्थावरजङ्गमम् ॥ १२-३२०-२४॥
tata ekākṣaraṃ nādaṃ bho ityeva samīrayan |
pratyāharajjagatsarvamuccaiḥ sthāvarajaṅgamam || 12-320-24||

MHB 12-320-25

ततः प्रभृति चाद्यापि शब्दानुच्चारितान्पृथक् ।
गिरिगह्वरपृष्ठेषु व्याजहार शुकं प्रति ॥ १२-३२०-२५॥
tataḥ prabhṛti cādyāpi śabdānuccāritānpṛthak |
girigahvarapṛṣṭheṣu vyājahāra śukaṃ prati || 12-320-25||

MHB 12-320-26

अन्तर्हितः प्रभावं तु दर्शयित्वा शुकस्तदा ।
गुणान्संत्यज्य शब्दादीन्पदमध्यगमत्परम् ॥ १२-३२०-२६॥
antarhitaḥ prabhāvaṃ tu darśayitvā śukastadā |
guṇānsaṃtyajya śabdādīnpadamadhyagamatparam || 12-320-26||

MHB 12-320-27

महिमानं तु तं दृष्ट्वा पुत्रस्यामिततेजसः ।
निषसाद गिरिप्रस्थे पुत्रमेवानुचिन्तयन् ॥ १२-३२०-२७॥
mahimānaṃ tu taṃ dṛṣṭvā putrasyāmitatejasaḥ |
niṣasāda giriprasthe putramevānucintayan || 12-320-27||

MHB 12-320-28

ततो मन्दाकिनीतीरे क्रीडन्तोऽप्सरसां गणाः ।
आसाद्य तमृषिं सर्वाः संभ्रान्ता गतचेतसः ॥ १२-३२०-२८॥
tato mandākinītīre krīḍanto'psarasāṃ gaṇāḥ |
āsādya tamṛṣiṃ sarvāḥ saṃbhrāntā gatacetasaḥ || 12-320-28||

MHB 12-320-29

जले निलिल्यिरे काश्चित्काश्चिद्गुल्मान्प्रपेदिरे ।
वसनान्याददुः काश्चिद्दृष्ट्वा तं मुनिसत्तमम् ॥ १२-३२०-२९॥
jale nililyire kāścitkāścidgulmānprapedire |
vasanānyādaduḥ kāściddṛṣṭvā taṃ munisattamam || 12-320-29||

MHB 12-320-30

तां मुक्ततां तु विज्ञाय मुनिः पुत्रस्य वै तदा ।
सक्ततामात्मनश्चैव प्रीतोऽभूद्व्रीडितश्च ह ॥ १२-३२०-३०॥
tāṃ muktatāṃ tu vijñāya muniḥ putrasya vai tadā |
saktatāmātmanaścaiva prīto'bhūdvrīḍitaśca ha || 12-320-30||

MHB 12-320-31

तं देवगन्धर्ववृतो महर्षिगणपूजितः ।
पिनाकहस्तो भगवानभ्यागच्छत शंकरः ॥ १२-३२०-३१॥
taṃ devagandharvavṛto maharṣigaṇapūjitaḥ |
pinākahasto bhagavānabhyāgacchata śaṃkaraḥ || 12-320-31||

MHB 12-320-32

तमुवाच महादेवः सान्त्वपूर्वमिदं वचः ।
पुत्रशोकाभिसंतप्तं कृष्णद्वैपायनं तदा ॥ १२-३२०-३२॥
tamuvāca mahādevaḥ sāntvapūrvamidaṃ vacaḥ |
putraśokābhisaṃtaptaṃ kṛṣṇadvaipāyanaṃ tadā || 12-320-32||

MHB 12-320-33

अग्नेर्भूमेरपां वायोरन्तरिक्षस्य चैव ह ।
वीर्येण सदृशः पुत्रस्त्वया मत्तः पुरा वृतः ॥ १२-३२०-३३॥
agnerbhūmerapāṃ vāyorantarikṣasya caiva ha |
vīryeṇa sadṛśaḥ putrastvayā mattaḥ purā vṛtaḥ || 12-320-33||

MHB 12-320-34

स तथालक्षणो जातस्तपसा तव संभृतः ।
मम चैव प्रभावेन ब्रह्मतेजोमयः शुचिः ॥ १२-३२०-३४॥
sa tathālakṣaṇo jātastapasā tava saṃbhṛtaḥ |
mama caiva prabhāvena brahmatejomayaḥ śuciḥ || 12-320-34||

MHB 12-320-35

स गतिं परमां प्राप्तो दुष्प्रापामजितेन्द्रियैः ।
दैवतैरपि विप्रर्षे तं त्वं किमनुशोचसि ॥ १२-३२०-३५॥
sa gatiṃ paramāṃ prāpto duṣprāpāmajitendriyaiḥ |
daivatairapi viprarṣe taṃ tvaṃ kimanuśocasi || 12-320-35||

MHB 12-320-36

यावत्स्थास्यन्ति गिरयो यावत्स्थास्यन्ति सागराः ।
तावत्तवाक्षया कीर्तिः सपुत्रस्य भविष्यति ॥ १२-३२०-३६॥
yāvatsthāsyanti girayo yāvatsthāsyanti sāgarāḥ |
tāvattavākṣayā kīrtiḥ saputrasya bhaviṣyati || 12-320-36||

MHB 12-320-37

छायां स्वपुत्रसदृशीं सर्वतोऽनपगां सदा ।
द्रक्ष्यसे त्वं च लोकेऽस्मिन्मत्प्रसादान्महामुने ॥ १२-३२०-३७॥
chāyāṃ svaputrasadṛśīṃ sarvato'napagāṃ sadā |
drakṣyase tvaṃ ca loke'sminmatprasādānmahāmune || 12-320-37||

MHB 12-320-38

सोऽनुनीतो भगवता स्वयं रुद्रेण भारत ।
छायां पश्यन्समावृत्तः स मुनिः परया मुदा ॥ १२-३२०-३८॥
so'nunīto bhagavatā svayaṃ rudreṇa bhārata |
chāyāṃ paśyansamāvṛttaḥ sa muniḥ parayā mudā || 12-320-38||

MHB 12-320-39

इति जन्म गतिश्चैव शुकस्य भरतर्षभ ।
विस्तरेण मयाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ १२-३२०-३९॥
iti janma gatiścaiva śukasya bharatarṣabha |
vistareṇa mayākhyātaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi || 12-320-39||

MHB 12-320-40

एतदाचष्ट मे राजन्देवर्षिर्नारदः पुरा ।
व्यासश्चैव महायोगी संजल्पेषु पदे पदे ॥ १२-३२०-४०॥
etadācaṣṭa me rājandevarṣirnāradaḥ purā |
vyāsaścaiva mahāyogī saṃjalpeṣu pade pade || 12-320-40||

MHB 12-320-41

इतिहासमिमं पुण्यं मोक्षधर्मार्थसंहितम् ।
धारयेद्यः शमपरः स गच्छेत्परमां गतिम् ॥ १२-३२०-४१॥
itihāsamimaṃ puṇyaṃ mokṣadharmārthasaṃhitam |
dhārayedyaḥ śamaparaḥ sa gacchetparamāṃ gatim || 12-320-41||

Adhyaya: 321/353 (43)

MHB 12-321-1

युधिष्ठिर उवाच ।
गृहस्थो ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः ।
य इच्छेत्सिद्धिमास्थातुं देवतां कां यजेत सः ॥ १२-३२१-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
gṛhastho brahmacārī vā vānaprastho'tha bhikṣukaḥ |
ya icchetsiddhimāsthātuṃ devatāṃ kāṃ yajeta saḥ || 12-321-1||

MHB 12-321-2

कुतो ह्यस्य ध्रुवः स्वर्गः कुतो निःश्रेयसं परम् ।
विधिना केन जुहुयाद्दैवं पित्र्यं तथैव च ॥ १२-३२१-२॥
kuto hyasya dhruvaḥ svargaḥ kuto niḥśreyasaṃ param |
vidhinā kena juhuyāddaivaṃ pitryaṃ tathaiva ca || 12-321-2||

MHB 12-321-3

मुक्तश्च कां गतिं गच्छेन्मोक्षश्चैव किमात्मकः ।
स्वर्गतश्चैव किं कुर्याद्येन न च्यवते दिवः ॥ १२-३२१-३॥
muktaśca kāṃ gatiṃ gacchenmokṣaścaiva kimātmakaḥ |
svargataścaiva kiṃ kuryādyena na cyavate divaḥ || 12-321-3||

MHB 12-321-4

देवतानां च को देवः पितॄणां च तथा पिता ।
तस्मात्परतरं यच्च तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-३२१-४॥
devatānāṃ ca ko devaḥ pitṝṇāṃ ca tathā pitā |
tasmātparataraṃ yacca tanme brūhi pitāmaha || 12-321-4||

MHB 12-321-5

भीष्म उवाच ।
गूढं मां प्रश्नवित्प्रश्नं पृच्छसे त्वमिहानघ ।
न ह्येष तर्कया शक्यो वक्तुं वर्षशतैरपि ॥ १२-३२१-५॥
bhīṣma uvāca |
gūḍhaṃ māṃ praśnavitpraśnaṃ pṛcchase tvamihānagha |
na hyeṣa tarkayā śakyo vaktuṃ varṣaśatairapi || 12-321-5||

MHB 12-321-6

ऋते देवप्रसादाद्वा राजञ्ज्ञानागमेन वा ।
गहनं ह्येतदाख्यानं व्याख्यातव्यं तवारिहन् ॥ १२-३२१-६॥
ṛte devaprasādādvā rājañjñānāgamena vā |
gahanaṃ hyetadākhyānaṃ vyākhyātavyaṃ tavārihan || 12-321-6||

MHB 12-321-7

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
नारदस्य च संवादमृषेर्नारायणस्य च ॥ १२-३२१-७॥
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
nāradasya ca saṃvādamṛṣernārāyaṇasya ca || 12-321-7||

MHB 12-321-8

नारायणो हि विश्वात्मा चतुर्मूर्तिः सनातनः ।
धर्मात्मजः संबभूव पितैवं मेऽभ्यभाषत ॥ १२-३२१-८॥
nārāyaṇo hi viśvātmā caturmūrtiḥ sanātanaḥ |
dharmātmajaḥ saṃbabhūva pitaivaṃ me'bhyabhāṣata || 12-321-8||

MHB 12-321-9

कृते युगे महाराज पुरा स्वायंभुवेऽन्तरे ।
नरो नारायणश्चैव हरिः कृष्णस्तथैव च ॥ १२-३२१-९॥
kṛte yuge mahārāja purā svāyaṃbhuve'ntare |
naro nārāyaṇaścaiva hariḥ kṛṣṇastathaiva ca || 12-321-9||

MHB 12-321-10

तेभ्यो नारायणनरौ तपस्तेपतुरव्ययौ ।
बदर्याश्रममासाद्य शकटे कनकामये ॥ १२-३२१-१०॥
tebhyo nārāyaṇanarau tapastepaturavyayau |
badaryāśramamāsādya śakaṭe kanakāmaye || 12-321-10||

MHB 12-321-11

अष्टचक्रं हि तद्यानं भूतयुक्तं मनोरमम् ।
तत्राद्यौ लोकनाथौ तौ कृशौ धमनिसंततौ ॥ १२-३२१-११॥
aṣṭacakraṃ hi tadyānaṃ bhūtayuktaṃ manoramam |
tatrādyau lokanāthau tau kṛśau dhamanisaṃtatau || 12-321-11||

MHB 12-321-12

तपसा तेजसा चैव दुर्निरीक्षौ सुरैरपि ।
यस्य प्रसादं कुर्वाते स देवौ द्रष्टुमर्हति ॥ १२-३२१-१२॥
tapasā tejasā caiva durnirīkṣau surairapi |
yasya prasādaṃ kurvāte sa devau draṣṭumarhati || 12-321-12||

MHB 12-321-13

नूनं तयोरनुमते हृदि हृच्छयचोदितः ।
महामेरोर्गिरेः शृङ्गात्प्रच्युतो गन्धमादनम् ॥ १२-३२१-१३॥
nūnaṃ tayoranumate hṛdi hṛcchayacoditaḥ |
mahāmerorgireḥ śṛṅgātpracyuto gandhamādanam || 12-321-13||

MHB 12-321-14

नारदः सुमहद्भूतं लोकान्सर्वानचीचरत् ।
तं देशमगमद्राजन्बदर्याश्रममाशुगः ॥ १२-३२१-१४॥
nāradaḥ sumahadbhūtaṃ lokānsarvānacīcarat |
taṃ deśamagamadrājanbadaryāśramamāśugaḥ || 12-321-14||

MHB 12-321-15

तयोराह्निकवेलायां तस्य कौतूहलं त्वभूत् ।
इदं तदास्पदं कृत्स्नं यस्मिँल्लोकाः प्रतिष्ठिताः ॥ १२-३२१-१५॥
tayorāhnikavelāyāṃ tasya kautūhalaṃ tvabhūt |
idaṃ tadāspadaṃ kṛtsnaṃ yasmi~llokāḥ pratiṣṭhitāḥ || 12-321-15||

MHB 12-321-16

सदेवासुरगन्धर्वाः सर्षिकिंनरलेलिहाः ।
एका मूर्तिरियं पूर्वं जाता भूयश्चतुर्विधा ॥ १२-३२१-१६॥
sadevāsuragandharvāḥ sarṣikiṃnaralelihāḥ |
ekā mūrtiriyaṃ pūrvaṃ jātā bhūyaścaturvidhā || 12-321-16||

MHB 12-321-17

धर्मस्य कुलसंतानो महानेभिर्विवर्धितः ।
अहो ह्यनुगृहीतोऽद्य धर्म एभिः सुरैरिह ।
नरनारायणाभ्यां च कृष्णेन हरिणा तथा ॥ १२-३२१-१७॥
dharmasya kulasaṃtāno mahānebhirvivardhitaḥ |
aho hyanugṛhīto'dya dharma ebhiḥ surairiha |
naranārāyaṇābhyāṃ ca kṛṣṇena hariṇā tathā || 12-321-17||

MHB 12-321-18

तत्र कृष्णो हरिश्चैव कस्मिंश्चित्कारणान्तरे ।
स्थितौ धर्मोत्तरौ ह्येतौ तथा तपसि धिष्ठितौ ॥ १२-३२१-१८॥
tatra kṛṣṇo hariścaiva kasmiṃścitkāraṇāntare |
sthitau dharmottarau hyetau tathā tapasi dhiṣṭhitau || 12-321-18||

MHB 12-321-19

एतौ हि परमं धाम कानयोराह्निकक्रिया ।
पितरौ सर्वभूतानां दैवतं च यशस्विनौ ।
कां देवतां नु यजतः पितॄन्वा कान्महामती ॥ १२-३२१-१९॥
etau hi paramaṃ dhāma kānayorāhnikakriyā |
pitarau sarvabhūtānāṃ daivataṃ ca yaśasvinau |
kāṃ devatāṃ nu yajataḥ pitṝnvā kānmahāmatī || 12-321-19||

MHB 12-321-20

इति संचिन्त्य मनसा भक्त्या नारायणस्य ह ।
सहसा प्रादुरभवत्समीपे देवयोस्तदा ॥ १२-३२१-२०॥
iti saṃcintya manasā bhaktyā nārāyaṇasya ha |
sahasā prādurabhavatsamīpe devayostadā || 12-321-20||

MHB 12-321-21

कृते दैवे च पित्र्ये च ततस्ताभ्यां निरीक्षितः ।
पूजितश्चैव विधिना यथाप्रोक्तेन शास्त्रतः ॥ १२-३२१-२१॥
kṛte daive ca pitrye ca tatastābhyāṃ nirīkṣitaḥ |
pūjitaścaiva vidhinā yathāproktena śāstrataḥ || 12-321-21||

MHB 12-321-22

तं दृष्ट्वा महदाश्चर्यमपूर्वं विधिविस्तरम् ।
उपोपविष्टः सुप्रीतो नारदो भगवानृषिः ॥ १२-३२१-२२॥
taṃ dṛṣṭvā mahadāścaryamapūrvaṃ vidhivistaram |
upopaviṣṭaḥ suprīto nārado bhagavānṛṣiḥ || 12-321-22||

MHB 12-321-23

नारायणं संनिरीक्ष्य प्रसन्नेनान्तरात्मना ।
नमस्कृत्वा महादेवमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १२-३२१-२३॥
nārāyaṇaṃ saṃnirīkṣya prasannenāntarātmanā |
namaskṛtvā mahādevamidaṃ vacanamabravīt || 12-321-23||

MHB 12-321-24

वेदेषु सपुराणेषु साङ्गोपाङ्गेषु गीयसे ।
त्वमजः शाश्वतो धाता मतोऽमृतमनुत्तमम् ।
प्रतिष्ठितं भूतभव्यं त्वयि सर्वमिदं जगत् ॥ १२-३२१-२४॥
vedeṣu sapurāṇeṣu sāṅgopāṅgeṣu gīyase |
tvamajaḥ śāśvato dhātā mato'mṛtamanuttamam |
pratiṣṭhitaṃ bhūtabhavyaṃ tvayi sarvamidaṃ jagat || 12-321-24||

MHB 12-321-25

चत्वारो ह्याश्रमा देव सर्वे गार्हस्थ्यमूलकाः ।
यजन्ते त्वामहरहर्नानामूर्तिसमास्थितम् ॥ १२-३२१-२५॥
catvāro hyāśramā deva sarve gārhasthyamūlakāḥ |
yajante tvāmaharaharnānāmūrtisamāsthitam || 12-321-25||

MHB 12-321-26

पिता माता च सर्वस्य जगतः शाश्वतो गुरुः ।
कं त्वद्य यजसे देवं पितरं कं न विद्महे ॥ १२-३२१-२६॥
pitā mātā ca sarvasya jagataḥ śāśvato guruḥ |
kaṃ tvadya yajase devaṃ pitaraṃ kaṃ na vidmahe || 12-321-26||

MHB 12-321-27

श्रीभगवानुवाच ।
अवाच्यमेतद्वक्तव्यमात्मगुह्यं सनातनम् ।
तव भक्तिमतो ब्रह्मन्वक्ष्यामि तु यथातथम् ॥ १२-३२१-२७॥
śrībhagavānuvāca |
avācyametadvaktavyamātmaguhyaṃ sanātanam |
tava bhaktimato brahmanvakṣyāmi tu yathātatham || 12-321-27||

MHB 12-321-28

यत्तत्सूक्ष्ममविज्ञेयमव्यक्तमचलं ध्रुवम् ।
इन्द्रियैरिन्द्रियार्थैश्च सर्वभूतैश्च वर्जितम् ॥ १२-३२१-२८॥
yattatsūkṣmamavijñeyamavyaktamacalaṃ dhruvam |
indriyairindriyārthaiśca sarvabhūtaiśca varjitam || 12-321-28||

MHB 12-321-29

स ह्यन्तरात्मा भूतानां क्षेत्रज्ञश्चेति कथ्यते ।
त्रिगुणव्यतिरिक्तोऽसौ पुरुषश्चेति कल्पितः ।
तस्मादव्यक्तमुत्पन्नं त्रिगुणं द्विजसत्तम ॥ १२-३२१-२९॥
sa hyantarātmā bhūtānāṃ kṣetrajñaśceti kathyate |
triguṇavyatirikto'sau puruṣaśceti kalpitaḥ |
tasmādavyaktamutpannaṃ triguṇaṃ dvijasattama || 12-321-29||

MHB 12-321-30

अव्यक्ता व्यक्तभावस्था या सा प्रकृतिरव्यया ।
तां योनिमावयोर्विद्धि योऽसौ सदसदात्मकः ।
आवाभ्यां पूज्यतेऽसौ हि दैवे पित्र्ये च कल्पिते ॥ १२-३२१-३०॥
avyaktā vyaktabhāvasthā yā sā prakṛtiravyayā |
tāṃ yonimāvayorviddhi yo'sau sadasadātmakaḥ |
āvābhyāṃ pūjyate'sau hi daive pitrye ca kalpite || 12-321-30||

MHB 12-321-31

नास्ति तस्मात्परोऽन्यो हि पिता देवोऽथ वा द्विजः ।
आत्मा हि नौ स विज्ञेयस्ततस्तं पूजयावहे ॥ १२-३२१-३१॥
nāsti tasmātparo'nyo hi pitā devo'tha vā dvijaḥ |
ātmā hi nau sa vijñeyastatastaṃ pūjayāvahe || 12-321-31||

MHB 12-321-32

तेनैषा प्रथिता ब्रह्मन्मर्यादा लोकभाविनी ।
दैवं पित्र्यं च कर्तव्यमिति तस्यानुशासनम् ॥ १२-३२१-३२॥
tenaiṣā prathitā brahmanmaryādā lokabhāvinī |
daivaṃ pitryaṃ ca kartavyamiti tasyānuśāsanam || 12-321-32||

MHB 12-321-33

ब्रह्मा स्थाणुर्मनुर्दक्षो भृगुर्धर्मस्तपो दमः ।
मरीचिरङ्गिरात्रिश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ॥ १२-३२१-३३॥
brahmā sthāṇurmanurdakṣo bhṛgurdharmastapo damaḥ |
marīciraṅgirātriśca pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ || 12-321-33||

MHB 12-321-34

वसिष्ठः परमेष्ठी च विवस्वान्सोम एव च ।
कर्दमश्चापि यः प्रोक्तः क्रोधो विक्रीत एव च ॥ १२-३२१-३४॥
vasiṣṭhaḥ parameṣṭhī ca vivasvānsoma eva ca |
kardamaścāpi yaḥ proktaḥ krodho vikrīta eva ca || 12-321-34||

MHB 12-321-35

एकविंशतिरुत्पन्नास्ते प्रजापतयः स्मृताः ।
तस्य देवस्य मर्यादां पूजयन्ति सनातनीम् ॥ १२-३२१-३५॥
ekaviṃśatirutpannāste prajāpatayaḥ smṛtāḥ |
tasya devasya maryādāṃ pūjayanti sanātanīm || 12-321-35||

MHB 12-321-36

दैवं पित्र्यं च सततं तस्य विज्ञाय तत्त्वतः ।
आत्मप्राप्तानि च ततो जानन्ति द्विजसत्तमाः ॥ १२-३२१-३६॥
daivaṃ pitryaṃ ca satataṃ tasya vijñāya tattvataḥ |
ātmaprāptāni ca tato jānanti dvijasattamāḥ || 12-321-36||

MHB 12-321-37

स्वर्गस्था अपि ये केचित्तं नमस्यन्ति देहिनः ।
ते तत्प्रसादाद्गच्छन्ति तेनादिष्टफलां गतिम् ॥ १२-३२१-३७॥
svargasthā api ye kecittaṃ namasyanti dehinaḥ |
te tatprasādādgacchanti tenādiṣṭaphalāṃ gatim || 12-321-37||

MHB 12-321-38

ये हीनाः सप्तदशभिर्गुणैः कर्मभिरेव च ।
कलाः पञ्चदश त्यक्त्वा ते मुक्ता इति निश्चयः ॥ १२-३२१-३८॥
ye hīnāḥ saptadaśabhirguṇaiḥ karmabhireva ca |
kalāḥ pañcadaśa tyaktvā te muktā iti niścayaḥ || 12-321-38||

MHB 12-321-39

मुक्तानां तु गतिर्ब्रह्मन्क्षेत्रज्ञ इति कल्पितः ।
स हि सर्वगतश्चैव निर्गुणश्चैव कथ्यते ॥ १२-३२१-३९॥
muktānāṃ tu gatirbrahmankṣetrajña iti kalpitaḥ |
sa hi sarvagataścaiva nirguṇaścaiva kathyate || 12-321-39||

MHB 12-321-40

दृश्यते ज्ञानयोगेन आवां च प्रसृतौ ततः ।
एवं ज्ञात्वा तमात्मानं पूजयावः सनातनम् ॥ १२-३२१-४०॥
dṛśyate jñānayogena āvāṃ ca prasṛtau tataḥ |
evaṃ jñātvā tamātmānaṃ pūjayāvaḥ sanātanam || 12-321-40||

MHB 12-321-41

तं वेदाश्चाश्रमाश्चैव नानातनुसमास्थिताः ।
भक्त्या संपूजयन्त्याद्यं गतिं चैषां ददाति सः ॥ १२-३२१-४१॥
taṃ vedāścāśramāścaiva nānātanusamāsthitāḥ |
bhaktyā saṃpūjayantyādyaṃ gatiṃ caiṣāṃ dadāti saḥ || 12-321-41||

MHB 12-321-42

ये तु तद्भाविता लोके एकान्तित्वं समास्थिताः ।
एतदभ्यधिकं तेषां यत्ते तं प्रविशन्त्युत ॥ १२-३२१-४२॥
ye tu tadbhāvitā loke ekāntitvaṃ samāsthitāḥ |
etadabhyadhikaṃ teṣāṃ yatte taṃ praviśantyuta || 12-321-42||

MHB 12-321-43

इति गुह्यसमुद्देशस्तव नारद कीर्तितः ।
भक्त्या प्रेम्णा च विप्रर्षे अस्मद्भक्त्या च ते श्रुतः ॥ १२-३२१-४३॥
iti guhyasamuddeśastava nārada kīrtitaḥ |
bhaktyā premṇā ca viprarṣe asmadbhaktyā ca te śrutaḥ || 12-321-43||

Adhyaya: 322/353 (52)

MHB 12-322-1

भीष्म उवाच ।
स एवमुक्तो द्विपदां वरिष्ठो नारायणेनोत्तमपूरुषेण ।
जगाद वाक्यं द्विपदां वरिष्ठं नारायणं लोकहिताधिवासम् ॥ १२-३२२-१॥
bhīṣma uvāca |
sa evamukto dvipadāṃ variṣṭho nārāyaṇenottamapūruṣeṇa |
jagāda vākyaṃ dvipadāṃ variṣṭhaṃ nārāyaṇaṃ lokahitādhivāsam || 12-322-1||

MHB 12-322-2

यदर्थमात्मप्रभवेह जन्म तवोत्तमं धर्मगृहे चतुर्धा ।
तत्साध्यतां लोकहितार्थमद्य गच्छामि द्रष्टुं प्रकृतिं तवाद्याम् ॥ १२-३२२-२॥
yadarthamātmaprabhaveha janma tavottamaṃ dharmagṛhe caturdhā |
tatsādhyatāṃ lokahitārthamadya gacchāmi draṣṭuṃ prakṛtiṃ tavādyām || 12-322-2||

MHB 12-322-3

वेदाः स्वधीता मम लोकनाथ तप्तं तपो नानृतमुक्तपूर्वम् ।
पूजां गुरूणां सततं करोमि परस्य गुह्यं न च भिन्नपूर्वम् ॥ १२-३२२-३॥
vedāḥ svadhītā mama lokanātha taptaṃ tapo nānṛtamuktapūrvam |
pūjāṃ gurūṇāṃ satataṃ karomi parasya guhyaṃ na ca bhinnapūrvam || 12-322-3||

MHB 12-322-4

गुप्तानि चत्वारि यथागमं मे शत्रौ च मित्रे च समोऽस्मि नित्यम् ।
तं चादिदेवं सततं प्रपन्न एकान्तभावेन वृणोम्यजस्रम् ।
एभिर्विशेषैः परिशुद्धसत्त्वः कस्मान्न पश्येयमनन्तमीशम् ॥ १२-३२२-४॥
guptāni catvāri yathāgamaṃ me śatrau ca mitre ca samo'smi nityam |
taṃ cādidevaṃ satataṃ prapanna ekāntabhāvena vṛṇomyajasram |
ebhirviśeṣaiḥ pariśuddhasattvaḥ kasmānna paśyeyamanantamīśam || 12-322-4||

MHB 12-322-5

तत्पारमेष्ठ्यस्य वचो निशम्य नारायणः सात्वतधर्मगोप्ता ।
गच्छेति तं नारदमुक्तवान्स संपूजयित्वात्मविधिक्रियाभिः ॥ १२-३२२-५॥
tatpārameṣṭhyasya vaco niśamya nārāyaṇaḥ sātvatadharmagoptā |
gaccheti taṃ nāradamuktavānsa saṃpūjayitvātmavidhikriyābhiḥ || 12-322-5||

MHB 12-322-6

ततो विसृष्टः परमेष्ठिपुत्रः सोऽभ्यर्चयित्वा तमृषिं पुराणम् ।
खमुत्पपातोत्तमवेगयुक्तस्ततोऽधिमेरौ सहसा निलिल्ये ॥ १२-३२२-६॥
tato visṛṣṭaḥ parameṣṭhiputraḥ so'bhyarcayitvā tamṛṣiṃ purāṇam |
khamutpapātottamavegayuktastato'dhimerau sahasā nililye || 12-322-6||

MHB 12-322-7

तत्रावतस्थे च मुनिर्मुहूर्तमेकान्तमासाद्य गिरेः स शृङ्गे ।
आलोकयन्नुत्तरपश्चिमेन ददर्श चात्यद्भुतरूपयुक्तम् ॥ १२-३२२-७॥
tatrāvatasthe ca munirmuhūrtamekāntamāsādya gireḥ sa śṛṅge |
ālokayannuttarapaścimena dadarśa cātyadbhutarūpayuktam || 12-322-7||

MHB 12-322-8

क्षीरोदधेरुत्तरतो हि द्वीपः श्वेतः स नाम्ना प्रथितो विशालः ।
मेरोः सहस्रैः स हि योजनानां द्वात्रिंशतोर्ध्वं कविभिर्निरुक्तः ॥ १२-३२२-८॥
kṣīrodadheruttarato hi dvīpaḥ śvetaḥ sa nāmnā prathito viśālaḥ |
meroḥ sahasraiḥ sa hi yojanānāṃ dvātriṃśatordhvaṃ kavibhirniruktaḥ || 12-322-8||

MHB 12-322-9

अतीन्द्रियाश्चानशनाश्च तत्र निष्पन्दहीनाः सुसुगन्धिनश्च ।
श्वेताः पुमांसो गतसर्वपापाश्चक्षुर्मुषः पापकृतां नराणाम् ॥ १२-३२२-९॥
atīndriyāścānaśanāśca tatra niṣpandahīnāḥ susugandhinaśca |
śvetāḥ pumāṃso gatasarvapāpāścakṣurmuṣaḥ pāpakṛtāṃ narāṇām || 12-322-9||

MHB 12-322-10

वज्रास्थिकायाः सममानोन्माना दिव्यान्वयरूपाः शुभसारोपेताः ।
छत्राकृतिशीर्षा मेघौघनिनादाः सत्पुष्करचतुष्का राजीवशतपादाः ॥ १२-३२२-१०॥
vajrāsthikāyāḥ samamānonmānā divyānvayarūpāḥ śubhasāropetāḥ |
chatrākṛtiśīrṣā meghaughaninādāḥ satpuṣkaracatuṣkā rājīvaśatapādāḥ || 12-322-10||

MHB 12-322-11

षष्ट्या दन्तैर्युक्ताः शुक्लैरष्टाभिर्दंष्ट्राभिर्ये ।
जिह्वाभिर्ये विष्वग्वक्त्रं लेलिह्यन्ते सूर्यप्रख्यम् ॥ १२-३२२-११॥
ṣaṣṭyā dantairyuktāḥ śuklairaṣṭābhirdaṃṣṭrābhirye |
jihvābhirye viṣvagvaktraṃ lelihyante sūryaprakhyam || 12-322-11||

MHB 12-322-12

भक्त्या देवं विश्वोत्पन्नं यस्मात्सर्वे लोकाः सूताः ।
वेदा धर्मा मुनयः शान्ता देवाः सर्वे तस्य विसर्गाः ॥ १२-३२२-१२॥
bhaktyā devaṃ viśvotpannaṃ yasmātsarve lokāḥ sūtāḥ |
vedā dharmā munayaḥ śāntā devāḥ sarve tasya visargāḥ || 12-322-12||

MHB 12-322-13

युधिष्ठिर उवाच ।
अतीन्द्रिया निराहारा अनिष्पन्दाः सुगन्धिनः ।
कथं ते पुरुषा जाताः का तेषां गतिरुत्तमा ॥ १२-३२२-१३॥
yudhiṣṭhira uvāca |
atīndriyā nirāhārā aniṣpandāḥ sugandhinaḥ |
kathaṃ te puruṣā jātāḥ kā teṣāṃ gatiruttamā || 12-322-13||

MHB 12-322-14

ये विमुक्ता भवन्तीह नरा भरतसत्तम ।
तेषां लक्षणमेतद्धि यच्छ्वेतद्वीपवासिनाम् ॥ १२-३२२-१४॥
ye vimuktā bhavantīha narā bharatasattama |
teṣāṃ lakṣaṇametaddhi yacchvetadvīpavāsinām || 12-322-14||

MHB 12-322-15

तस्मान्मे संशयं छिन्धि परं कौतूहलं हि मे ।
त्वं हि सर्वकथारामस्त्वां चैवोपाश्रिता वयम् ॥ १२-३२२-१५॥
tasmānme saṃśayaṃ chindhi paraṃ kautūhalaṃ hi me |
tvaṃ hi sarvakathārāmastvāṃ caivopāśritā vayam || 12-322-15||

MHB 12-322-16

भीष्म उवाच ।
विस्तीर्णैषा कथा राजञ्श्रुता मे पितृसंनिधौ ।
सैषा तव हि वक्तव्या कथासारो हि स स्मृतः ॥ १२-३२२-१६॥
bhīṣma uvāca |
vistīrṇaiṣā kathā rājañśrutā me pitṛsaṃnidhau |
saiṣā tava hi vaktavyā kathāsāro hi sa smṛtaḥ || 12-322-16||

MHB 12-322-17

राजोपरिचरो नाम बभूवाधिपतिर्भुवः ।
आखण्डलसखः ख्यातो भक्तो नारायणं हरिम् ॥ १२-३२२-१७॥
rājoparicaro nāma babhūvādhipatirbhuvaḥ |
ākhaṇḍalasakhaḥ khyāto bhakto nārāyaṇaṃ harim || 12-322-17||

MHB 12-322-18

धार्मिको नित्यभक्तश्च पितॄन्नित्यमतन्द्रितः ।
साम्राज्यं तेन संप्राप्तं नारायणवरात्पुरा ॥ १२-३२२-१८॥
dhārmiko nityabhaktaśca pitṝnnityamatandritaḥ |
sāmrājyaṃ tena saṃprāptaṃ nārāyaṇavarātpurā || 12-322-18||

MHB 12-322-19

सात्वतं विधिमास्थाय प्राक्सूर्यमुखनिःसृतम् ।
पूजयामास देवेशं तच्छेषेण पितामहान् ॥ १२-३२२-१९॥
sātvataṃ vidhimāsthāya prāksūryamukhaniḥsṛtam |
pūjayāmāsa deveśaṃ taccheṣeṇa pitāmahān || 12-322-19||

MHB 12-322-20

पितृशेषेण विप्रांश्च संविभज्याश्रितांश्च सः ।
शेषान्नभुक्सत्यपरः सर्वभूतेष्वहिंसकः ।
सर्वभावेन भक्तः स देवदेवं जनार्दनम् ॥ १२-३२२-२०॥
pitṛśeṣeṇa viprāṃśca saṃvibhajyāśritāṃśca saḥ |
śeṣānnabhuksatyaparaḥ sarvabhūteṣvahiṃsakaḥ |
sarvabhāvena bhaktaḥ sa devadevaṃ janārdanam || 12-322-20||

MHB 12-322-21

तस्य नारायणे भक्तिं वहतोऽमित्रकर्शन ।
एकशय्यासनं शक्रो दत्तवान्देवराट्स्वयम् ॥ १२-३२२-२१॥
tasya nārāyaṇe bhaktiṃ vahato'mitrakarśana |
ekaśayyāsanaṃ śakro dattavāndevarāṭsvayam || 12-322-21||

MHB 12-322-22

आत्मा राज्यं धनं चैव कलत्रं वाहनानि च ।
एतद्भगवते सर्वमिति तत्प्रेक्षितं सदा ॥ १२-३२२-२२॥
ātmā rājyaṃ dhanaṃ caiva kalatraṃ vāhanāni ca |
etadbhagavate sarvamiti tatprekṣitaṃ sadā || 12-322-22||

MHB 12-322-23

काम्यनैमित्तिकाजस्रं यज्ञियाः परमक्रियाः ।
सर्वाः सात्वतमास्थाय विधिं चक्रे समाहितः ॥ १२-३२२-२३॥
kāmyanaimittikājasraṃ yajñiyāḥ paramakriyāḥ |
sarvāḥ sātvatamāsthāya vidhiṃ cakre samāhitaḥ || 12-322-23||

MHB 12-322-24

पञ्चरात्रविदो मुख्यास्तस्य गेहे महात्मनः ।
प्रायणं भगवत्प्रोक्तं भुञ्जते चाग्रभोजनम् ॥ १२-३२२-२४॥
pañcarātravido mukhyāstasya gehe mahātmanaḥ |
prāyaṇaṃ bhagavatproktaṃ bhuñjate cāgrabhojanam || 12-322-24||

MHB 12-322-25

तस्य प्रशासतो राज्यं धर्मेणामित्रघातिनः ।
नानृता वाक्समभवन्मनो दुष्टं न चाभवत् ।
न च कायेन कृतवान्स पापं परमण्वपि ॥ १२-३२२-२५॥
tasya praśāsato rājyaṃ dharmeṇāmitraghātinaḥ |
nānṛtā vāksamabhavanmano duṣṭaṃ na cābhavat |
na ca kāyena kṛtavānsa pāpaṃ paramaṇvapi || 12-322-25||

MHB 12-322-26

ये हि ते मुनयः ख्याताः सप्त चित्रशिखण्डिनः ।
तैरेकमतिभिर्भूत्वा यत्प्रोक्तं शास्त्रमुत्तमम् ॥ १२-३२२-२६॥
ye hi te munayaḥ khyātāḥ sapta citraśikhaṇḍinaḥ |
tairekamatibhirbhūtvā yatproktaṃ śāstramuttamam || 12-322-26||

MHB 12-322-27

मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।
वसिष्ठश्च महातेजा एते चित्रशिखण्डिनः ॥ १२-३२२-२७॥
marīciratryaṅgirasau pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ |
vasiṣṭhaśca mahātejā ete citraśikhaṇḍinaḥ || 12-322-27||

MHB 12-322-28

सप्त प्रकृतयो ह्येतास्तथा स्वायंभुवोऽष्टमः ।
एताभिर्धार्यते लोकस्ताभ्यः शास्त्रं विनिःसृतम् ॥ १२-३२२-२८॥
sapta prakṛtayo hyetāstathā svāyaṃbhuvo'ṣṭamaḥ |
etābhirdhāryate lokastābhyaḥ śāstraṃ viniḥsṛtam || 12-322-28||

MHB 12-322-29

एकाग्रमनसो दान्ता मुनयः संयमे रताः ।
इदं श्रेय इदं ब्रह्म इदं हितमनुत्तमम् ।
लोकान्संचिन्त्य मनसा ततः शास्त्रं प्रचक्रिरे ॥ १२-३२२-२९॥
ekāgramanaso dāntā munayaḥ saṃyame ratāḥ |
idaṃ śreya idaṃ brahma idaṃ hitamanuttamam |
lokānsaṃcintya manasā tataḥ śāstraṃ pracakrire || 12-322-29||

MHB 12-322-30

तत्र धर्मार्थकामा हि मोक्षः पश्चाच्च कीर्तितः ।
मर्यादा विविधाश्चैव दिवि भूमौ च संस्थिताः ॥ १२-३२२-३०॥
tatra dharmārthakāmā hi mokṣaḥ paścācca kīrtitaḥ |
maryādā vividhāścaiva divi bhūmau ca saṃsthitāḥ || 12-322-30||

MHB 12-322-31

आराध्य तपसा देवं हरिं नारायणं प्रभुम् ।
दिव्यं वर्षसहस्रं वै सर्वे ते ऋषिभिः सह ॥ १२-३२२-३१॥
ārādhya tapasā devaṃ hariṃ nārāyaṇaṃ prabhum |
divyaṃ varṣasahasraṃ vai sarve te ṛṣibhiḥ saha || 12-322-31||

MHB 12-322-32

नारायणानुशास्ता हि तदा देवी सरस्वती ।
विवेश तानृषीन्सर्वाँल्लोकानां हितकाम्यया ॥ १२-३२२-३२॥
nārāyaṇānuśāstā hi tadā devī sarasvatī |
viveśa tānṛṣīnsarvā~llokānāṃ hitakāmyayā || 12-322-32||

MHB 12-322-33

ततः प्रवर्तिता सम्यक्तपोविद्भिर्द्विजातिभिः ।
शब्दे चार्थे च हेतौ च एषा प्रथमसर्गजा ॥ १२-३२२-३३॥
tataḥ pravartitā samyaktapovidbhirdvijātibhiḥ |
śabde cārthe ca hetau ca eṣā prathamasargajā || 12-322-33||

MHB 12-322-34

आदावेव हि तच्छास्त्रमोंकारस्वरभूषितम् ।
ऋषिभिर्भावितं तत्र यत्र कारुणिको ह्यसौ ॥ १२-३२२-३४॥
ādāveva hi tacchāstramoṃkārasvarabhūṣitam |
ṛṣibhirbhāvitaṃ tatra yatra kāruṇiko hyasau || 12-322-34||

MHB 12-322-35

ततः प्रसन्नो भगवाननिर्दिष्टशरीरगः ।
ऋषीनुवाच तान्सर्वानदृश्यः पुरुषोत्तमः ॥ १२-३२२-३५॥
tataḥ prasanno bhagavānanirdiṣṭaśarīragaḥ |
ṛṣīnuvāca tānsarvānadṛśyaḥ puruṣottamaḥ || 12-322-35||

MHB 12-322-36

कृतं शतसहस्रं हि श्लोकानामिदमुत्तमम् ।
लोकतन्त्रस्य कृत्स्नस्य यस्माद्धर्मः प्रवर्तते ॥ १२-३२२-३६॥
kṛtaṃ śatasahasraṃ hi ślokānāmidamuttamam |
lokatantrasya kṛtsnasya yasmāddharmaḥ pravartate || 12-322-36||

MHB 12-322-37

प्रवृत्तौ च निवृत्तौ च योनिरेतद्भविष्यति ।
ऋग्यजुःसामभिर्जुष्टमथर्वाङ्गिरसैस्तथा ॥ १२-३२२-३७॥
pravṛttau ca nivṛttau ca yoniretadbhaviṣyati |
ṛgyajuḥsāmabhirjuṣṭamatharvāṅgirasaistathā || 12-322-37||

MHB 12-322-38

तथा प्रमाणं हि मया कृतो ब्रह्मा प्रसादजः ।
रुद्रश्च क्रोधजो विप्रा यूयं प्रकृतयस्तथा ॥ १२-३२२-३८॥
tathā pramāṇaṃ hi mayā kṛto brahmā prasādajaḥ |
rudraśca krodhajo viprā yūyaṃ prakṛtayastathā || 12-322-38||

MHB 12-322-39

सूर्याचन्द्रमसौ वायुर्भूमिरापोऽग्निरेव च ।
सर्वे च नक्षत्रगणा यच्च भूताभिशब्दितम् ॥ १२-३२२-३९॥
sūryācandramasau vāyurbhūmirāpo'gnireva ca |
sarve ca nakṣatragaṇā yacca bhūtābhiśabditam || 12-322-39||

MHB 12-322-40

अधिकारेषु वर्तन्ते यथास्वं ब्रह्मवादिनः ।
सर्वे प्रमाणं हि यथा तथैतच्छास्त्रमुत्तमम् ॥ १२-३२२-४०॥
adhikāreṣu vartante yathāsvaṃ brahmavādinaḥ |
sarve pramāṇaṃ hi yathā tathaitacchāstramuttamam || 12-322-40||

MHB 12-322-41

भविष्यति प्रमाणं वै एतन्मदनुशासनम् ।
अस्मात्प्रवक्ष्यते धर्मान्मनुः स्वायंभुवः स्वयम् ॥ १२-३२२-४१॥
bhaviṣyati pramāṇaṃ vai etanmadanuśāsanam |
asmātpravakṣyate dharmānmanuḥ svāyaṃbhuvaḥ svayam || 12-322-41||

MHB 12-322-42

उशना बृहस्पतिश्चैव यदोत्पन्नौ भविष्यतः ।
तदा प्रवक्ष्यतः शास्त्रं युष्मन्मतिभिरुद्धृतम् ॥ १२-३२२-४२॥
uśanā bṛhaspatiścaiva yadotpannau bhaviṣyataḥ |
tadā pravakṣyataḥ śāstraṃ yuṣmanmatibhiruddhṛtam || 12-322-42||

MHB 12-322-43

स्वायंभुवेषु धर्मेषु शास्त्रे चोशनसा कृते ।
बृहस्पतिमते चैव लोकेषु प्रविचारिते ॥ १२-३२२-४३॥
svāyaṃbhuveṣu dharmeṣu śāstre cośanasā kṛte |
bṛhaspatimate caiva lokeṣu pravicārite || 12-322-43||

MHB 12-322-44

युष्मत्कृतमिदं शास्त्रं प्रजापालो वसुस्ततः ।
बृहस्पतिसकाशाद्वै प्राप्स्यते द्विजसत्तमाः ॥ १२-३२२-४४॥
yuṣmatkṛtamidaṃ śāstraṃ prajāpālo vasustataḥ |
bṛhaspatisakāśādvai prāpsyate dvijasattamāḥ || 12-322-44||

MHB 12-322-45

स हि मद्भावितो राजा मद्भक्तश्च भविष्यति ।
तेन शास्त्रेण लोकेषु क्रियाः सर्वाः करिष्यति ॥ १२-३२२-४५॥
sa hi madbhāvito rājā madbhaktaśca bhaviṣyati |
tena śāstreṇa lokeṣu kriyāḥ sarvāḥ kariṣyati || 12-322-45||

MHB 12-322-46

एतद्धि सर्वशास्त्राणां शास्त्रमुत्तमसंज्ञितम् ।
एतदर्थ्यं च धर्म्यं च यशस्यं चैतदुत्तमम् ॥ १२-३२२-४६॥
etaddhi sarvaśāstrāṇāṃ śāstramuttamasaṃjñitam |
etadarthyaṃ ca dharmyaṃ ca yaśasyaṃ caitaduttamam || 12-322-46||

MHB 12-322-47

अस्य प्रवर्तनाच्चैव प्रजावन्तो भविष्यथ ।
स च राजा श्रिया युक्तो भविष्यति महान्वसुः ॥ १२-३२२-४७॥
asya pravartanāccaiva prajāvanto bhaviṣyatha |
sa ca rājā śriyā yukto bhaviṣyati mahānvasuḥ || 12-322-47||

MHB 12-322-48

संस्थिते तु नृपे तस्मिञ्शास्त्रमेतत्सनातनम् ।
अन्तर्धास्यति तत्सत्यमेतद्वः कथितं मया ॥ १२-३२२-४८॥
saṃsthite tu nṛpe tasmiñśāstrametatsanātanam |
antardhāsyati tatsatyametadvaḥ kathitaṃ mayā || 12-322-48||

MHB 12-322-49

एतावदुक्त्वा वचनमदृश्यः पुरुषोत्तमः ।
विसृज्य तानृषीन्सर्वान्कामपि प्रस्थितो दिशम् ॥ १२-३२२-४९॥
etāvaduktvā vacanamadṛśyaḥ puruṣottamaḥ |
visṛjya tānṛṣīnsarvānkāmapi prasthito diśam || 12-322-49||

MHB 12-322-50

ततस्ते लोकपितरः सर्वलोकार्थचिन्तकाः ।
प्रावर्तयन्त तच्छास्त्रं धर्मयोनिं सनातनम् ॥ १२-३२२-५०॥
tataste lokapitaraḥ sarvalokārthacintakāḥ |
prāvartayanta tacchāstraṃ dharmayoniṃ sanātanam || 12-322-50||

MHB 12-322-51

उत्पन्नेऽऽङ्गिरसे चैव युगे प्रथमकल्पिते ।
साङ्गोपनिषदं शास्त्रं स्थापयित्वा बृहस्पतौ ॥ १२-३२२-५१॥
utpanne''ṅgirase caiva yuge prathamakalpite |
sāṅgopaniṣadaṃ śāstraṃ sthāpayitvā bṛhaspatau || 12-322-51||

MHB 12-322-52

जग्मुर्यथेप्सितं देशं तपसे कृतनिश्चयाः ।
धारणात्सर्वलोकानां सर्वधर्मप्रवर्तकाः ॥ १२-३२२-५२॥
jagmuryathepsitaṃ deśaṃ tapase kṛtaniścayāḥ |
dhāraṇātsarvalokānāṃ sarvadharmapravartakāḥ || 12-322-52||

Adhyaya: 323/353 (57)

MHB 12-323-1

भीष्म उवाच ।
ततोऽतीते महाकल्पे उत्पन्नेऽङ्गिरसः सुते ।
बभूवुर्निर्वृता देवा जाते देवपुरोहिते ॥ १२-३२३-१॥
bhīṣma uvāca |
tato'tīte mahākalpe utpanne'ṅgirasaḥ sute |
babhūvurnirvṛtā devā jāte devapurohite || 12-323-1||

MHB 12-323-2

बृहद्ब्रह्म महच्चेति शब्दाः पर्यायवाचकाः ।
एभिः समन्वितो राजन्गुणैर्विद्वान्बृहस्पतिः ॥ १२-३२३-२॥
bṛhadbrahma mahacceti śabdāḥ paryāyavācakāḥ |
ebhiḥ samanvito rājanguṇairvidvānbṛhaspatiḥ || 12-323-2||

MHB 12-323-3

तस्य शिष्यो बभूवाग्र्यो राजोपरिचरो वसुः ।
अधीतवांस्तदा शास्त्रं सम्यक्चित्रशिखण्डिजम् ॥ १२-३२३-३॥
tasya śiṣyo babhūvāgryo rājoparicaro vasuḥ |
adhītavāṃstadā śāstraṃ samyakcitraśikhaṇḍijam || 12-323-3||

MHB 12-323-4

स राजा भावितः पूर्वं दैवेन विधिना वसुः ।
पालयामास पृथिवीं दिवमाखण्डलो यथा ॥ १२-३२३-४॥
sa rājā bhāvitaḥ pūrvaṃ daivena vidhinā vasuḥ |
pālayāmāsa pṛthivīṃ divamākhaṇḍalo yathā || 12-323-4||

MHB 12-323-5

तस्य यज्ञो महानासीदश्वमेधो महात्मनः ।
बृहस्पतिरुपाध्यायस्तत्र होता बभूव ह ॥ १२-३२३-५॥
tasya yajño mahānāsīdaśvamedho mahātmanaḥ |
bṛhaspatirupādhyāyastatra hotā babhūva ha || 12-323-5||

MHB 12-323-6

प्रजापतिसुताश्चात्र सदस्यास्त्वभवंस्त्रयः ।
एकतश्च द्वितश्चैव त्रितश्चैव महर्षयः ॥ १२-३२३-६॥
prajāpatisutāścātra sadasyāstvabhavaṃstrayaḥ |
ekataśca dvitaścaiva tritaścaiva maharṣayaḥ || 12-323-6||

MHB 12-323-7

धनुषाक्षोऽथ रैभ्यश्च अर्वावसुपरावसू ।
ऋषिर्मेधातिथिश्चैव ताण्ड्यश्चैव महानृषिः ॥ १२-३२३-७॥
dhanuṣākṣo'tha raibhyaśca arvāvasuparāvasū |
ṛṣirmedhātithiścaiva tāṇḍyaścaiva mahānṛṣiḥ || 12-323-7||

MHB 12-323-8

ऋषिः शक्तिर्महाभागस्तथा वेदशिराश्च यः ।
कपिलश्च ऋषिश्रेष्ठः शालिहोत्रपितामहः ॥ १२-३२३-८॥
ṛṣiḥ śaktirmahābhāgastathā vedaśirāśca yaḥ |
kapilaśca ṛṣiśreṣṭhaḥ śālihotrapitāmahaḥ || 12-323-8||

MHB 12-323-9

आद्यः कठस्तैत्तिरिश्च वैशंपायनपूर्वजः ।
कण्वोऽथ देवहोत्रश्च एते षोडश कीर्तिताः ।
संभृताः सर्वसंभारास्तस्मिन्राजन्महाक्रतौ ॥ १२-३२३-९॥
ādyaḥ kaṭhastaittiriśca vaiśaṃpāyanapūrvajaḥ |
kaṇvo'tha devahotraśca ete ṣoḍaśa kīrtitāḥ |
saṃbhṛtāḥ sarvasaṃbhārāstasminrājanmahākratau || 12-323-9||

MHB 12-323-10

न तत्र पशुघातोऽभूत्स राजैवं स्थितोऽभवत् ।
अहिंस्रः शुचिरक्षुद्रो निराशीः कर्मसंस्तुतः ।
आरण्यकपदोद्गीता भागास्तत्रोपकल्पिताः ॥ १२-३२३-१०॥
na tatra paśughāto'bhūtsa rājaivaṃ sthito'bhavat |
ahiṃsraḥ śucirakṣudro nirāśīḥ karmasaṃstutaḥ |
āraṇyakapadodgītā bhāgāstatropakalpitāḥ || 12-323-10||

MHB 12-323-11

प्रीतस्ततोऽस्य भगवान्देवदेवः पुरातनः ।
साक्षात्तं दर्शयामास सोऽदृश्योऽन्येन केनचित् ॥ १२-३२३-११॥
prītastato'sya bhagavāndevadevaḥ purātanaḥ |
sākṣāttaṃ darśayāmāsa so'dṛśyo'nyena kenacit || 12-323-11||

MHB 12-323-12

स्वयं भागमुपाघ्राय पुरोडाशं गृहीतवान् ।
अदृश्येन हृतो भागो देवेन हरिमेधसा ॥ १२-३२३-१२॥
svayaṃ bhāgamupāghrāya puroḍāśaṃ gṛhītavān |
adṛśyena hṛto bhāgo devena harimedhasā || 12-323-12||

MHB 12-323-13

बृहस्पतिस्ततः क्रुद्धः स्रुवमुद्यम्य वेगितः ।
आकाशं घ्नन्स्रुवः पातै रोषादश्रूण्यवर्तयत् ॥ १२-३२३-१३॥
bṛhaspatistataḥ kruddhaḥ sruvamudyamya vegitaḥ |
ākāśaṃ ghnansruvaḥ pātai roṣādaśrūṇyavartayat || 12-323-13||

MHB 12-323-14

उवाच चोपरिचरं मया भागोऽयमुद्यतः ।
ग्राह्यः स्वयं हि देवेन मत्प्रत्यक्षं न संशयः ॥ १२-३२३-१४॥
uvāca coparicaraṃ mayā bhāgo'yamudyataḥ |
grāhyaḥ svayaṃ hi devena matpratyakṣaṃ na saṃśayaḥ || 12-323-14||

MHB 12-323-15

उद्यता यज्ञभागा हि साक्षात्प्राप्ताः सुरैरिह ।
किमर्थमिह न प्राप्तो दर्शनं स हरिर्विभुः ॥ १२-३२३-१५॥
udyatā yajñabhāgā hi sākṣātprāptāḥ surairiha |
kimarthamiha na prāpto darśanaṃ sa harirvibhuḥ || 12-323-15||

MHB 12-323-16

ततः स तं समुद्धूतं भूमिपालो महान्वसुः ।
प्रसादयामास मुनिं सदस्यास्ते च सर्वशः ॥ १२-३२३-१६॥
tataḥ sa taṃ samuddhūtaṃ bhūmipālo mahānvasuḥ |
prasādayāmāsa muniṃ sadasyāste ca sarvaśaḥ || 12-323-16||

MHB 12-323-17

ऊचुश्चैनमसंभ्रान्ता न रोषं कर्तुमर्हसि ।
नैष धर्मः कृतयुगे यस्त्वं रोषमचीकृथाः ॥ १२-३२३-१७॥
ūcuścainamasaṃbhrāntā na roṣaṃ kartumarhasi |
naiṣa dharmaḥ kṛtayuge yastvaṃ roṣamacīkṛthāḥ || 12-323-17||

MHB 12-323-18

अरोषणो ह्यसौ देवो यस्य भागोऽयमुद्यतः ।
न स शक्यस्त्वया द्रष्टुमस्माभिर्वा बृहस्पते ।
यस्य प्रसादं कुरुते स वै तं द्रष्टुमर्हति ॥ १२-३२३-१८॥
aroṣaṇo hyasau devo yasya bhāgo'yamudyataḥ |
na sa śakyastvayā draṣṭumasmābhirvā bṛhaspate |
yasya prasādaṃ kurute sa vai taṃ draṣṭumarhati || 12-323-18||

MHB 12-323-19

एकतद्वितत्रिता ऊचुः ।
वयं हि ब्रह्मणः पुत्रा मानसाः परिकीर्तिताः ।
गता निःश्रेयसार्थं हि कदाचिद्दिशमुत्तराम् ॥ १२-३२३-१९॥
ekatadvitatritā ūcuḥ |
vayaṃ hi brahmaṇaḥ putrā mānasāḥ parikīrtitāḥ |
gatā niḥśreyasārthaṃ hi kadāciddiśamuttarām || 12-323-19||

MHB 12-323-20

तप्त्वा वर्षसहस्राणि चत्वारि तप उत्तमम् ।
एकपादस्थिताः सम्यक्काष्ठभूताः समाहिताः ॥ १२-३२३-२०॥
taptvā varṣasahasrāṇi catvāri tapa uttamam |
ekapādasthitāḥ samyakkāṣṭhabhūtāḥ samāhitāḥ || 12-323-20||

MHB 12-323-21

मेरोरुत्तरभागे तु क्षीरोदस्यानुकूलतः ।
स देशो यत्र नस्तप्तं तपः परमदारुणम् ।
कथं पश्येमहि वयं देवं नारायणं त्विति ॥ १२-३२३-२१॥
meroruttarabhāge tu kṣīrodasyānukūlataḥ |
sa deśo yatra nastaptaṃ tapaḥ paramadāruṇam |
kathaṃ paśyemahi vayaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ tviti || 12-323-21||

MHB 12-323-22

ततो व्रतस्यावभृथे वागुवाचाशरीरिणी ।
सुतप्तं वस्तपो विप्राः प्रसन्नेनान्तरात्मना ॥ १२-३२३-२२॥
tato vratasyāvabhṛthe vāguvācāśarīriṇī |
sutaptaṃ vastapo viprāḥ prasannenāntarātmanā || 12-323-22||

MHB 12-323-23

यूयं जिज्ञासवो भक्ताः कथं द्रक्ष्यथ तं प्रभुम् ।
क्षीरोदधेरुत्तरतः श्वेतद्वीपो महाप्रभः ॥ १२-३२३-२३॥
yūyaṃ jijñāsavo bhaktāḥ kathaṃ drakṣyatha taṃ prabhum |
kṣīrodadheruttarataḥ śvetadvīpo mahāprabhaḥ || 12-323-23||

MHB 12-323-24

तत्र नारायणपरा मानवाश्चन्द्रवर्चसः ।
एकान्तभावोपगतास्ते भक्ताः पुरुषोत्तमम् ॥ १२-३२३-२४॥
tatra nārāyaṇaparā mānavāścandravarcasaḥ |
ekāntabhāvopagatāste bhaktāḥ puruṣottamam || 12-323-24||

MHB 12-323-25

ते सहस्रार्चिषं देवं प्रविशन्ति सनातनम् ।
अतीन्द्रिया निराहारा अनिष्पन्दाः सुगन्धिनः ॥ १२-३२३-२५॥
te sahasrārciṣaṃ devaṃ praviśanti sanātanam |
atīndriyā nirāhārā aniṣpandāḥ sugandhinaḥ || 12-323-25||

MHB 12-323-26

एकान्तिनस्ते पुरुषाः श्वेतद्वीपनिवासिनः ।
गच्छध्वं तत्र मुनयस्तत्रात्मा मे प्रकाशितः ॥ १२-३२३-२६॥
ekāntinaste puruṣāḥ śvetadvīpanivāsinaḥ |
gacchadhvaṃ tatra munayastatrātmā me prakāśitaḥ || 12-323-26||

MHB 12-323-27

अथ श्रुत्वा वयं सर्वे वाचं तामशरीरिणीम् ।
यथाख्यातेन मार्गेण तं देशं प्रतिपेदिरे ॥ १२-३२३-२७॥
atha śrutvā vayaṃ sarve vācaṃ tāmaśarīriṇīm |
yathākhyātena mārgeṇa taṃ deśaṃ pratipedire || 12-323-27||

MHB 12-323-28

प्राप्य श्वेतं महाद्वीपं तच्चित्तास्तद्दिदृक्षवः ।
ततो नो दृष्टिविषयस्तदा प्रतिहतोऽभवत् ॥ १२-३२३-२८॥
prāpya śvetaṃ mahādvīpaṃ taccittāstaddidṛkṣavaḥ |
tato no dṛṣṭiviṣayastadā pratihato'bhavat || 12-323-28||

MHB 12-323-29

न च पश्याम पुरुषं तत्तेजोहृतदर्शनाः ।
ततो नः प्रादुरभवद्विज्ञानं देवयोगजम् ॥ १२-३२३-२९॥
na ca paśyāma puruṣaṃ tattejohṛtadarśanāḥ |
tato naḥ prādurabhavadvijñānaṃ devayogajam || 12-323-29||

MHB 12-323-30

न किलातप्ततपसा शक्यते द्रष्टुमञ्जसा ।
ततः पुनर्वर्षशतं तप्त्वा तात्कालिकं महत् ॥ १२-३२३-३०॥
na kilātaptatapasā śakyate draṣṭumañjasā |
tataḥ punarvarṣaśataṃ taptvā tātkālikaṃ mahat || 12-323-30||

MHB 12-323-31

व्रतावसाने सुशुभान्नरान्ददृशिरे वयम् ।
श्वेतांश्चन्द्रप्रतीकाशान्सर्वलक्षणलक्षितान् ॥ १२-३२३-३१॥
vratāvasāne suśubhānnarāndadṛśire vayam |
śvetāṃścandrapratīkāśānsarvalakṣaṇalakṣitān || 12-323-31||

MHB 12-323-32

नित्याञ्जलिकृतान्ब्रह्म जपतः प्रागुदङ्मुखान् ।
मानसो नाम स जपो जप्यते तैर्महात्मभिः ।
तेनैकाग्रमनस्त्वेन प्रीतो भवति वै हरिः ॥ १२-३२३-३२॥
nityāñjalikṛtānbrahma japataḥ prāgudaṅmukhān |
mānaso nāma sa japo japyate tairmahātmabhiḥ |
tenaikāgramanastvena prīto bhavati vai hariḥ || 12-323-32||

MHB 12-323-33

या भवेन्मुनिशार्दूल भाः सूर्यस्य युगक्षये ।
एकैकस्य प्रभा तादृक्साभवन्मानवस्य ह ॥ १२-३२३-३३॥
yā bhavenmuniśārdūla bhāḥ sūryasya yugakṣaye |
ekaikasya prabhā tādṛksābhavanmānavasya ha || 12-323-33||

MHB 12-323-34

तेजोनिवासः स द्वीप इति वै मेनिरे वयम् ।
न तत्राभ्यधिकः कश्चित्सर्वे ते समतेजसः ॥ १२-३२३-३४॥
tejonivāsaḥ sa dvīpa iti vai menire vayam |
na tatrābhyadhikaḥ kaścitsarve te samatejasaḥ || 12-323-34||

MHB 12-323-35

अथ सूर्यसहस्रस्य प्रभां युगपदुत्थिताम् ।
सहसा दृष्टवन्तः स्म पुनरेव बृहस्पते ॥ १२-३२३-३५॥
atha sūryasahasrasya prabhāṃ yugapadutthitām |
sahasā dṛṣṭavantaḥ sma punareva bṛhaspate || 12-323-35||

MHB 12-323-36

सहिताश्चाभ्यधावन्त ततस्ते मानवा द्रुतम् ।
कृताञ्जलिपुटा हृष्टा नम इत्येव वादिनः ॥ १२-३२३-३६॥
sahitāścābhyadhāvanta tataste mānavā drutam |
kṛtāñjalipuṭā hṛṣṭā nama ityeva vādinaḥ || 12-323-36||

MHB 12-323-37

ततोऽभिवदतां तेषामश्रौष्म विपुलं ध्वनिम् ।
बलिः किलोपह्रियते तस्य देवस्य तैर्नरैः ॥ १२-३२३-३७॥
tato'bhivadatāṃ teṣāmaśrauṣma vipulaṃ dhvanim |
baliḥ kilopahriyate tasya devasya tairnaraiḥ || 12-323-37||

MHB 12-323-38

वयं तु तेजसा तस्य सहसा हृतचेतसः ।
न किंचिदपि पश्यामो हृतदृष्टिबलेन्द्रियाः ॥ १२-३२३-३८॥
vayaṃ tu tejasā tasya sahasā hṛtacetasaḥ |
na kiṃcidapi paśyāmo hṛtadṛṣṭibalendriyāḥ || 12-323-38||

MHB 12-323-39

एकस्तु शब्दोऽविरतः श्रुतोऽस्माभिरुदीरितः ।
जितं ते पुण्डरीकाक्ष नमस्ते विश्वभावन ॥ १२-३२३-३९॥
ekastu śabdo'virataḥ śruto'smābhirudīritaḥ |
jitaṃ te puṇḍarīkākṣa namaste viśvabhāvana || 12-323-39||

MHB 12-323-40

नमस्तेऽस्तु हृषीकेश महापुरुषपूर्वज ।
इति शब्दः श्रुतोऽस्माभिः शिक्षाक्षरसमीरितः ॥ १२-३२३-४०॥
namaste'stu hṛṣīkeśa mahāpuruṣapūrvaja |
iti śabdaḥ śruto'smābhiḥ śikṣākṣarasamīritaḥ || 12-323-40||

MHB 12-323-41

एतस्मिन्नन्तरे वायुः सर्वगन्धवहः शुचिः ।
दिव्यान्युवाह पुष्पाणि कर्मण्याश्चौषधीस्तथा ॥ १२-३२३-४१॥
etasminnantare vāyuḥ sarvagandhavahaḥ śuciḥ |
divyānyuvāha puṣpāṇi karmaṇyāścauṣadhīstathā || 12-323-41||

MHB 12-323-42

तैरिष्टः पञ्चकालज्ञैर्हरिरेकान्तिभिर्नरैः ।
नूनं तत्रागतो देवो यथा तैर्वागुदीरिता ।
वयं त्वेनं न पश्यामो मोहितास्तस्य मायया ॥ १२-३२३-४२॥
tairiṣṭaḥ pañcakālajñairharirekāntibhirnaraiḥ |
nūnaṃ tatrāgato devo yathā tairvāgudīritā |
vayaṃ tvenaṃ na paśyāmo mohitāstasya māyayā || 12-323-42||

MHB 12-323-43

मारुते संनिवृत्ते च बलौ च प्रतिपादिते ।
चिन्ताव्याकुलितात्मानो जाताः स्मोऽङ्गिरसां वर ॥ १२-३२३-४३॥
mārute saṃnivṛtte ca balau ca pratipādite |
cintāvyākulitātmāno jātāḥ smo'ṅgirasāṃ vara || 12-323-43||

MHB 12-323-44

मानवानां सहस्रेषु तेषु वै शुद्धयोनिषु ।
अस्मान्न कश्चिन्मनसा चक्षुषा वाप्यपूजयत् ॥ १२-३२३-४४॥
mānavānāṃ sahasreṣu teṣu vai śuddhayoniṣu |
asmānna kaścinmanasā cakṣuṣā vāpyapūjayat || 12-323-44||

MHB 12-323-45

तेऽपि स्वस्था मुनिगणा एकभावमनुव्रताः ।
नास्मासु दधिरे भावं ब्रह्मभावमनुष्ठिताः ॥ १२-३२३-४५॥
te'pi svasthā munigaṇā ekabhāvamanuvratāḥ |
nāsmāsu dadhire bhāvaṃ brahmabhāvamanuṣṭhitāḥ || 12-323-45||

MHB 12-323-46

ततोऽस्मान्सुपरिश्रान्तांस्तपसा चापि कर्शितान् ।
उवाच खस्थं किमपि भूतं तत्राशरीरकम् ॥ १२-३२३-४६॥
tato'smānsupariśrāntāṃstapasā cāpi karśitān |
uvāca khasthaṃ kimapi bhūtaṃ tatrāśarīrakam || 12-323-46||

MHB 12-323-47

दृष्टा वः पुरुषाः श्वेताः सर्वेन्द्रियविवर्जिताः ।
दृष्टो भवति देवेश एभिर्दृष्टैर्द्विजोत्तमाः ॥ १२-३२३-४७॥
dṛṣṭā vaḥ puruṣāḥ śvetāḥ sarvendriyavivarjitāḥ |
dṛṣṭo bhavati deveśa ebhirdṛṣṭairdvijottamāḥ || 12-323-47||

MHB 12-323-48

गच्छध्वं मुनयः सर्वे यथागतमितोऽचिरात् ।
न स शक्यो अभक्तेन द्रष्टुं देवः कथंचन ॥ १२-३२३-४८॥
gacchadhvaṃ munayaḥ sarve yathāgatamito'cirāt |
na sa śakyo abhaktena draṣṭuṃ devaḥ kathaṃcana || 12-323-48||

MHB 12-323-49

कामं कालेन महता एकान्तित्वं समागतैः ।
शक्यो द्रष्टुं स भगवान्प्रभामण्डलदुर्दृशः ॥ १२-३२३-४९॥
kāmaṃ kālena mahatā ekāntitvaṃ samāgataiḥ |
śakyo draṣṭuṃ sa bhagavānprabhāmaṇḍaladurdṛśaḥ || 12-323-49||

MHB 12-323-50

महत्कार्यं तु कर्तव्यं युष्माभिर्द्विजसत्तमाः ।
इतः कृतयुगेऽतीते विपर्यासं गतेऽपि च ॥ १२-३२३-५०॥
mahatkāryaṃ tu kartavyaṃ yuṣmābhirdvijasattamāḥ |
itaḥ kṛtayuge'tīte viparyāsaṃ gate'pi ca || 12-323-50||

MHB 12-323-51

वैवस्वतेऽन्तरे विप्राः प्राप्ते त्रेतायुगे ततः ।
सुराणां कार्यसिद्ध्यर्थं सहाया वै भविष्यथ ॥ १२-३२३-५१॥
vaivasvate'ntare viprāḥ prāpte tretāyuge tataḥ |
surāṇāṃ kāryasiddhyarthaṃ sahāyā vai bhaviṣyatha || 12-323-51||

MHB 12-323-52

ततस्तदद्भुतं वाक्यं निशम्यैवं स्म सोमप ।
तस्य प्रसादात्प्राप्ताः स्मो देशमीप्सितमञ्जसा ॥ १२-३२३-५२॥
tatastadadbhutaṃ vākyaṃ niśamyaivaṃ sma somapa |
tasya prasādātprāptāḥ smo deśamīpsitamañjasā || 12-323-52||

MHB 12-323-53

एवं सुतपसा चैव हव्यकव्यैस्तथैव च ।
देवोऽस्माभिर्न दृष्टः स कथं त्वं द्रष्टुमर्हसि ।
नारायणो महद्भूतं विश्वसृग्घव्यकव्यभुक् ॥ १२-३२३-५३॥
evaṃ sutapasā caiva havyakavyaistathaiva ca |
devo'smābhirna dṛṣṭaḥ sa kathaṃ tvaṃ draṣṭumarhasi |
nārāyaṇo mahadbhūtaṃ viśvasṛgghavyakavyabhuk || 12-323-53||

MHB 12-323-54

भीष्म उवाच ।
एवमेकतवाक्येन द्वितत्रितमतेन च ।
अनुनीतः सदस्यैश्च बृहस्पतिरुदारधीः ।
समानीय ततो यज्ञं दैवतं समपूजयत् ॥ १२-३२३-५४॥
bhīṣma uvāca |
evamekatavākyena dvitatritamatena ca |
anunītaḥ sadasyaiśca bṛhaspatirudāradhīḥ |
samānīya tato yajñaṃ daivataṃ samapūjayat || 12-323-54||

MHB 12-323-55

समाप्तयज्ञो राजापि प्रजाः पालितवान्वसुः ।
ब्रह्मशापाद्दिवो भ्रष्टः प्रविवेश महीं ततः ॥ १२-३२३-५५॥
samāptayajño rājāpi prajāḥ pālitavānvasuḥ |
brahmaśāpāddivo bhraṣṭaḥ praviveśa mahīṃ tataḥ || 12-323-55||

MHB 12-323-56

अन्तर्भूमिगतश्चैव सततं धर्मवत्सलः ।
नारायणपरो भूत्वा नारायणपदं जगौ ॥ १२-३२३-५६॥
antarbhūmigataścaiva satataṃ dharmavatsalaḥ |
nārāyaṇaparo bhūtvā nārāyaṇapadaṃ jagau || 12-323-56||

MHB 12-323-57

तस्यैव च प्रसादेन पुनरेवोत्थितस्तु सः ।
महीतलाद्गतः स्थानं ब्रह्मणः समनन्तरम् ।
परां गतिमनुप्राप्त इति नैष्ठिकमञ्जसा ॥ १२-३२३-५७॥
tasyaiva ca prasādena punarevotthitastu saḥ |
mahītalādgataḥ sthānaṃ brahmaṇaḥ samanantaram |
parāṃ gatimanuprāpta iti naiṣṭhikamañjasā || 12-323-57||

Adhyaya: 324/353 (39)

MHB 12-324-1

युधिष्ठिर उवाच ।
यदा भक्तो भगवत आसीद्राजा महावसुः ।
किमर्थं स परिभ्रष्टो विवेश विवरं भुवः ॥ १२-३२४-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
yadā bhakto bhagavata āsīdrājā mahāvasuḥ |
kimarthaṃ sa paribhraṣṭo viveśa vivaraṃ bhuvaḥ || 12-324-1||

MHB 12-324-2

भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
ऋषीणां चैव संवादं त्रिदशानां च भारत ॥ १२-३२४-२॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
ṛṣīṇāṃ caiva saṃvādaṃ tridaśānāṃ ca bhārata || 12-324-2||

MHB 12-324-3

अजेन यष्टव्यमिति देवाः प्राहुर्द्विजोत्तमान् ।
स च छागो ह्यजो ज्ञेयो नान्यः पशुरिति स्थितिः ॥ १२-३२४-३॥
ajena yaṣṭavyamiti devāḥ prāhurdvijottamān |
sa ca chāgo hyajo jñeyo nānyaḥ paśuriti sthitiḥ || 12-324-3||

MHB 12-324-4

ऋषय ऊचुः ।
बीजैर्यज्ञेषु यष्टव्यमिति वै वैदिकी श्रुतिः ।
अजसंज्ञानि बीजानि छागं न घ्नन्तुमर्हथ ॥ १२-३२४-४॥
ṛṣaya ūcuḥ |
bījairyajñeṣu yaṣṭavyamiti vai vaidikī śrutiḥ |
ajasaṃjñāni bījāni chāgaṃ na ghnantumarhatha || 12-324-4||

MHB 12-324-5

नैष धर्मः सतां देवा यत्र वध्येत वै पशुः ।
इदं कृतयुगं श्रेष्ठं कथं वध्येत वै पशुः ॥ १२-३२४-५॥
naiṣa dharmaḥ satāṃ devā yatra vadhyeta vai paśuḥ |
idaṃ kṛtayugaṃ śreṣṭhaṃ kathaṃ vadhyeta vai paśuḥ || 12-324-5||

MHB 12-324-6

भीष्म उवाच ।
तेषां संवदतामेवमृषीणां विबुधैः सह ।
मार्गागतो नृपश्रेष्ठस्तं देशं प्राप्तवान्वसुः ।
अन्तरिक्षचरः श्रीमान्समग्रबलवाहनः ॥ १२-३२४-६॥
bhīṣma uvāca |
teṣāṃ saṃvadatāmevamṛṣīṇāṃ vibudhaiḥ saha |
mārgāgato nṛpaśreṣṭhastaṃ deśaṃ prāptavānvasuḥ |
antarikṣacaraḥ śrīmānsamagrabalavāhanaḥ || 12-324-6||

MHB 12-324-7

तं दृष्ट्वा सहसायान्तं वसुं ते त्वन्तरिक्षगम् ।
ऊचुर्द्विजातयो देवानेष छेत्स्यति संशयम् ॥ १२-३२४-७॥
taṃ dṛṣṭvā sahasāyāntaṃ vasuṃ te tvantarikṣagam |
ūcurdvijātayo devāneṣa chetsyati saṃśayam || 12-324-7||

MHB 12-324-8

यज्वा दानपतिः श्रेष्ठः सर्वभूतहितप्रियः ।
कथं स्विदन्यथा ब्रूयाद्वाक्यमेष महान्वसुः ॥ १२-३२४-८॥
yajvā dānapatiḥ śreṣṭhaḥ sarvabhūtahitapriyaḥ |
kathaṃ svidanyathā brūyādvākyameṣa mahānvasuḥ || 12-324-8||

MHB 12-324-9

एवं ते संविदं कृत्वा विबुधा ऋषयस्तथा ।
अपृच्छन्सहसाभ्येत्य वसुं राजानमन्तिकात् ॥ १२-३२४-९॥
evaṃ te saṃvidaṃ kṛtvā vibudhā ṛṣayastathā |
apṛcchansahasābhyetya vasuṃ rājānamantikāt || 12-324-9||

MHB 12-324-10

भो राजन्केन यष्टव्यमजेनाहोस्विदौषधैः ।
एतन्नः संशयं छिन्धि प्रमाणं नो भवान्मतः ॥ १२-३२४-१०॥
bho rājankena yaṣṭavyamajenāhosvidauṣadhaiḥ |
etannaḥ saṃśayaṃ chindhi pramāṇaṃ no bhavānmataḥ || 12-324-10||

MHB 12-324-11

स तान्कृताञ्जलिर्भूत्वा परिपप्रच्छ वै वसुः ।
कस्य वः को मतः पक्षो ब्रूत सत्यं समागताः ॥ १२-३२४-११॥
sa tānkṛtāñjalirbhūtvā paripapraccha vai vasuḥ |
kasya vaḥ ko mataḥ pakṣo brūta satyaṃ samāgatāḥ || 12-324-11||

MHB 12-324-12

ऋषय ऊचुः ।
धान्यैर्यष्टव्यमित्येष पक्षोऽस्माकं नराधिप ।
देवानां तु पशुः पक्षो मतो राजन्वदस्व नः ॥ १२-३२४-१२॥
ṛṣaya ūcuḥ |
dhānyairyaṣṭavyamityeṣa pakṣo'smākaṃ narādhipa |
devānāṃ tu paśuḥ pakṣo mato rājanvadasva naḥ || 12-324-12||

MHB 12-324-13

भीष्म उवाच ।
देवानां तु मतं ज्ञात्वा वसुना पक्षसंश्रयात् ।
छागेनाजेन यष्टव्यमेवमुक्तं वचस्तदा ॥ १२-३२४-१३॥
bhīṣma uvāca |
devānāṃ tu mataṃ jñātvā vasunā pakṣasaṃśrayāt |
chāgenājena yaṣṭavyamevamuktaṃ vacastadā || 12-324-13||

MHB 12-324-14

कुपितास्ते ततः सर्वे मुनयः सूर्यवर्चसः ।
ऊचुर्वसुं विमानस्थं देवपक्षार्थवादिनम् ॥ १२-३२४-१४॥
kupitāste tataḥ sarve munayaḥ sūryavarcasaḥ |
ūcurvasuṃ vimānasthaṃ devapakṣārthavādinam || 12-324-14||

MHB 12-324-15

सुरपक्षो गृहीतस्ते यस्मात्तस्माद्दिवः पत ।
अद्य प्रभृति ते राजन्नाकाशे विहता गतिः ।
अस्मच्छापाभिघातेन महीं भित्त्वा प्रवेक्ष्यसि ॥ १२-३२४-१५॥
surapakṣo gṛhītaste yasmāttasmāddivaḥ pata |
adya prabhṛti te rājannākāśe vihatā gatiḥ |
asmacchāpābhighātena mahīṃ bhittvā pravekṣyasi || 12-324-15||

MHB 12-324-16

ततस्तस्मिन्मुहूर्तेऽथ राजोपरिचरस्तदा ।
अधो वै संबभूवाशु भूमेर्विवरगो नृपः ।
स्मृतिस्त्वेनं न प्रजहौ तदा नारायणाज्ञया ॥ १२-३२४-१६॥
tatastasminmuhūrte'tha rājoparicarastadā |
adho vai saṃbabhūvāśu bhūmervivarago nṛpaḥ |
smṛtistvenaṃ na prajahau tadā nārāyaṇājñayā || 12-324-16||

MHB 12-324-17

देवास्तु सहिताः सर्वे वसोः शापविमोक्षणम् ।
चिन्तयामासुरव्यग्राः सुकृतं हि नृपस्य तत् ॥ १२-३२४-१७॥
devāstu sahitāḥ sarve vasoḥ śāpavimokṣaṇam |
cintayāmāsuravyagrāḥ sukṛtaṃ hi nṛpasya tat || 12-324-17||

MHB 12-324-18

अनेनास्मत्कृते राज्ञा शापः प्राप्तो महात्मना ।
अस्य प्रतिप्रियं कार्यं सहितैर्नो दिवौकसः ॥ १२-३२४-१८॥
anenāsmatkṛte rājñā śāpaḥ prāpto mahātmanā |
asya pratipriyaṃ kāryaṃ sahitairno divaukasaḥ || 12-324-18||

MHB 12-324-19

इति बुद्ध्या व्यवस्याशु गत्वा निश्चयमीश्वराः ।
ऊचुस्तं हृष्टमनसो राजोपरिचरं तदा ॥ १२-३२४-१९॥
iti buddhyā vyavasyāśu gatvā niścayamīśvarāḥ |
ūcustaṃ hṛṣṭamanaso rājoparicaraṃ tadā || 12-324-19||

MHB 12-324-20

ब्रह्मण्यदेवं त्वं भक्तः सुरासुरगुरुं हरिम् ।
कामं स तव तुष्टात्मा कुर्याच्छापविमोक्षणम् ॥ १२-३२४-२०॥
brahmaṇyadevaṃ tvaṃ bhaktaḥ surāsuraguruṃ harim |
kāmaṃ sa tava tuṣṭātmā kuryācchāpavimokṣaṇam || 12-324-20||

MHB 12-324-21

मानना तु द्विजातीनां कर्तव्या वै महात्मनाम् ।
अवश्यं तपसा तेषां फलितव्यं नृपोत्तम ॥ १२-३२४-२१॥
mānanā tu dvijātīnāṃ kartavyā vai mahātmanām |
avaśyaṃ tapasā teṣāṃ phalitavyaṃ nṛpottama || 12-324-21||

MHB 12-324-22

यतस्त्वं सहसा भ्रष्ट आकाशान्मेदिनीतलम् ।
एकं त्वनुग्रहं तुभ्यं दद्मो वै नृपसत्तम ॥ १२-३२४-२२॥
yatastvaṃ sahasā bhraṣṭa ākāśānmedinītalam |
ekaṃ tvanugrahaṃ tubhyaṃ dadmo vai nṛpasattama || 12-324-22||

MHB 12-324-23

यावत्त्वं शापदोषेण कालमासिष्यसेऽनघ ।
भूमेर्विवरगो भूत्वा तावन्तं कालमाप्स्यसि ।
यज्ञेषु सुहुतां विप्रैर्वसोर्धारां महात्मभिः ॥ १२-३२४-२३॥
yāvattvaṃ śāpadoṣeṇa kālamāsiṣyase'nagha |
bhūmervivarago bhūtvā tāvantaṃ kālamāpsyasi |
yajñeṣu suhutāṃ viprairvasordhārāṃ mahātmabhiḥ || 12-324-23||

MHB 12-324-24

प्राप्स्यसेऽस्मदनुध्यानान्मा च त्वां ग्लानिरास्पृशेत् ।
न क्षुत्पिपासे राजेन्द्र भूमेश्छिद्रे भविष्यतः ॥ १२-३२४-२४॥
prāpsyase'smadanudhyānānmā ca tvāṃ glānirāspṛśet |
na kṣutpipāse rājendra bhūmeśchidre bhaviṣyataḥ || 12-324-24||

MHB 12-324-25

वसोर्धारानुपीतत्वात्तेजसाप्यायितेन च ।
स देवोऽस्मद्वरात्प्रीतो ब्रह्मलोकं हि नेष्यति ॥ १२-३२४-२५॥
vasordhārānupītatvāttejasāpyāyitena ca |
sa devo'smadvarātprīto brahmalokaṃ hi neṣyati || 12-324-25||

MHB 12-324-26

एवं दत्त्वा वरं राज्ञे सर्वे तत्र दिवौकसः ।
गताः स्वभवनं देवा ऋषयश्च तपोधनाः ॥ १२-३२४-२६॥
evaṃ dattvā varaṃ rājñe sarve tatra divaukasaḥ |
gatāḥ svabhavanaṃ devā ṛṣayaśca tapodhanāḥ || 12-324-26||

MHB 12-324-27

चक्रे च सततं पूजां विष्वक्सेनाय भारत ।
जप्यं जगौ च सततं नारायणमुखोद्गतम् ॥ १२-३२४-२७॥
cakre ca satataṃ pūjāṃ viṣvaksenāya bhārata |
japyaṃ jagau ca satataṃ nārāyaṇamukhodgatam || 12-324-27||

MHB 12-324-28

तत्रापि पञ्चभिर्यज्ञैः पञ्चकालानरिंदम ।
अयजद्धरिं सुरपतिं भूमेर्विवरगोऽपि सन् ॥ १२-३२४-२८॥
tatrāpi pañcabhiryajñaiḥ pañcakālānariṃdama |
ayajaddhariṃ surapatiṃ bhūmervivarago'pi san || 12-324-28||

MHB 12-324-29

ततोऽस्य तुष्टो भगवान्भक्त्या नारायणो हरिः ।
अनन्यभक्तस्य सतस्तत्परस्य जितात्मनः ॥ १२-३२४-२९॥
tato'sya tuṣṭo bhagavānbhaktyā nārāyaṇo hariḥ |
ananyabhaktasya satastatparasya jitātmanaḥ || 12-324-29||

MHB 12-324-30

वरदो भगवान्विष्णुः समीपस्थं द्विजोत्तमम् ।
गरुत्मन्तं महावेगमाबभाषे स्मयन्निव ॥ १२-३२४-३०॥
varado bhagavānviṣṇuḥ samīpasthaṃ dvijottamam |
garutmantaṃ mahāvegamābabhāṣe smayanniva || 12-324-30||

MHB 12-324-31

द्विजोत्तम महाभाग गम्यतां वचनान्मम ।
सम्राड्राजा वसुर्नाम धर्मात्मा मां समाश्रितः ॥ १२-३२४-३१॥
dvijottama mahābhāga gamyatāṃ vacanānmama |
samrāḍrājā vasurnāma dharmātmā māṃ samāśritaḥ || 12-324-31||

MHB 12-324-32

ब्राह्मणानां प्रकोपेन प्रविष्टो वसुधातलम् ।
मानितास्ते तु विप्रेन्द्रास्त्वं तु गच्छ द्विजोत्तम ॥ १२-३२४-३२॥
brāhmaṇānāṃ prakopena praviṣṭo vasudhātalam |
mānitāste tu viprendrāstvaṃ tu gaccha dvijottama || 12-324-32||

MHB 12-324-33

भूमेर्विवरसंगुप्तं गरुडेह ममाज्ञया ।
अधश्चरं नृपश्रेष्ठं खेचरं कुरु माचिरम् ॥ १२-३२४-३३॥
bhūmervivarasaṃguptaṃ garuḍeha mamājñayā |
adhaścaraṃ nṛpaśreṣṭhaṃ khecaraṃ kuru māciram || 12-324-33||

MHB 12-324-34

गरुत्मानथ विक्षिप्य पक्षौ मारुतवेगवान् ।
विवेश विवरं भूमेर्यत्रास्ते वाग्यतो वसुः ॥ १२-३२४-३४॥
garutmānatha vikṣipya pakṣau mārutavegavān |
viveśa vivaraṃ bhūmeryatrāste vāgyato vasuḥ || 12-324-34||

MHB 12-324-35

तत एनं समुत्क्षिप्य सहसा विनतासुतः ।
उत्पपात नभस्तूर्णं तत्र चैनममुञ्चत ॥ १२-३२४-३५॥
tata enaṃ samutkṣipya sahasā vinatāsutaḥ |
utpapāta nabhastūrṇaṃ tatra cainamamuñcata || 12-324-35||

MHB 12-324-36

तस्मिन्मुहूर्ते संजज्ञे राजोपरिचरः पुनः ।
सशरीरो गतश्चैव ब्रह्मलोकं नृपोत्तमः ॥ १२-३२४-३६॥
tasminmuhūrte saṃjajñe rājoparicaraḥ punaḥ |
saśarīro gataścaiva brahmalokaṃ nṛpottamaḥ || 12-324-36||

MHB 12-324-37

एवं तेनापि कौन्तेय वाग्दोषाद्देवताज्ञया ।
प्राप्ता गतिरयज्वार्हा द्विजशापान्महात्मना ॥ १२-३२४-३७॥
evaṃ tenāpi kaunteya vāgdoṣāddevatājñayā |
prāptā gatirayajvārhā dvijaśāpānmahātmanā || 12-324-37||

MHB 12-324-38

केवलं पुरुषस्तेन सेवितो हरिरीश्वरः ।
ततः शीघ्रं जहौ शापं ब्रह्मलोकमवाप च ॥ १२-३२४-३८॥
kevalaṃ puruṣastena sevito harirīśvaraḥ |
tataḥ śīghraṃ jahau śāpaṃ brahmalokamavāpa ca || 12-324-38||

MHB 12-324-39

एतत्ते सर्वमाख्यातं ते भूता मानवा यथा ।
नारदोऽपि यथा श्वेतं द्वीपं स गतवानृषिः ।
तत्ते सर्वं प्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकमना नृप ॥ १२-३२४-३९॥
etatte sarvamākhyātaṃ te bhūtā mānavā yathā |
nārado'pi yathā śvetaṃ dvīpaṃ sa gatavānṛṣiḥ |
tatte sarvaṃ pravakṣyāmi śṛṇuṣvaikamanā nṛpa || 12-324-39||

Adhyaya: 325/353 (4)

MHB 12-325-1

भीष्म उवाच ।
प्राप्य श्वेतं महाद्वीपं नारदो भगवानृषिः ।
ददर्श तानेव नराञ्श्वेतांश्चन्द्रप्रभाञ्शुभान् ॥ १२-३२५-१॥
bhīṣma uvāca |
prāpya śvetaṃ mahādvīpaṃ nārado bhagavānṛṣiḥ |
dadarśa tāneva narāñśvetāṃścandraprabhāñśubhān || 12-325-1||

MHB 12-325-2

पूजयामास शिरसा मनसा तैश्च पूजितः ।
दिदृक्षुर्जप्यपरमः सर्वकृच्छ्रधरः स्थितः ॥ १२-३२५-२॥
pūjayāmāsa śirasā manasā taiśca pūjitaḥ |
didṛkṣurjapyaparamaḥ sarvakṛcchradharaḥ sthitaḥ || 12-325-2||

MHB 12-325-3

भूत्वैकाग्रमना विप्र ऊर्ध्वबाहुर्महामुनिः ।
स्तोत्रं जगौ स विश्वाय निर्गुणाय महात्मने ॥ १२-३२५-३॥
bhūtvaikāgramanā vipra ūrdhvabāhurmahāmuniḥ |
stotraṃ jagau sa viśvāya nirguṇāya mahātmane || 12-325-3||

MHB 12-325-4

नारद उवाच ।
नमस्ते देवदेव [1] निष्क्रिय [2] निर्गुण [3] लोकसाक्षिन् [4] क्षेत्रज्ञ [5] अनन्त [6=116] पुरुष [7] महापुरुष [8] त्रिगुण [9] प्रधान [10] ।
अमृत [11] व्योम [12] सनातन [13] सदसद्व्यक्ताव्यक्त [14] ऋतधामन् [15] पूर्वादिदेव [16] वसुप्रद [17] प्रजापते [18] सुप्रजापते [19] वनस्पते [20] ।
महाप्रजापते [21] ऊर्जस्पते [22] वाचस्पते [23] मनस्पते [24] जगत्पते [25] दिवस्पते [26] मरुत्पते [27] सलिलपते [28] पृथिवीपते [29] दिक्पते [30] ।
पूर्वनिवास [31] ब्रह्मपुरोहित [32] ब्रह्मकायिक [33] महाकायिक [34] महाराजिक [35] चतुर्महाराजिक [36] आभासुर [37] महाभासुर [38] सप्तमहाभासुर [39] याम्य [40] ।
महायाम्य [41] संज्ञासंज्ञ [42] तुषित [43] महातुषित [44] प्रतर्दन [45] परिनिर्मित [46] वशवर्तिन् [47] अपरिनिर्मित [48] यज्ञ [49] महायज्ञ [50] ।
यज्ञसंभव [51] यज्ञयोने [52] यज्ञगर्भ [53] यज्ञहृदय [54] यज्ञस्तुत [55] यज्ञभागहर [56] पञ्चयज्ञधर [57] पञ्चकालकर्तृगते [58] पञ्चरात्रिक [59] वैकुण्ठ [60] ।
अपराजित [61] मानसिक [62] परमस्वामिन् [63] सुस्नात [64] हंस [65] परमहंस [66] परमयाज्ञिक [67] सांख्ययोग [68] अमृतेशय [69] हिरण्येशय [70] ।
वेदेशय [71] कुशेशय [72] ब्रह्मेशय [73] पद्मेशय [74] विश्वेश्वर [75] त्वं जगदन्वयः [76] त्वं जगत्प्रकृतिः [77] तवाग्निरास्यम् [78] वडवामुखोऽग्निः [79] त्वमाहुतिः [80] ।
त्वं सारथिः [81] त्वं वषट्कारः [82] त्वमोंकारः [83] त्वं मनः [84] त्वं चन्द्रमाः [85] त्वं चक्षुराद्यम् [86] त्वं सूर्यः [87] त्वं दिशां गजः [88] दिग्भानो [89] हयशिरः [90] ।
प्रथमत्रिसौपर्ण [91] पञ्चाग्ने [92] त्रिणाचिकेत [93] षडङ्गविधान [94] प्राग्ज्योतिष [95] ज्येष्ठसामग [96] सामिकव्रतधर [97] अथर्वशिरः [98] पञ्चमहाकल्प [99] फेनपाचार्य [100] ।
वालखिल्य [101] वैखानस [102] अभग्नयोग [103] अभग्नपरिसंख्यान [104] युगादे [105] युगमध्य [106] युगनिधन [107] आखण्डल [108] प्राचीनगर्भ [109] कौशिक [110] ।
पुरुष्टुत [111] पुरुहूत [112] विश्वरूप [113] अनन्तगते [114] अनन्तभोग [115] अनन्त [116=6] अनादे [117] अमध्य [118] अव्यक्तमध्य [119] अव्यक्तनिधन [120] ।
व्रतावास [121] समुद्राधिवास [122] यशोवास [123] तपोवास [124] लक्ष्म्यावास [125] विद्यावास [126] कीर्त्यावास [127] श्रीवास [128] सर्वावास [129] वासुदेव [130] ।
सर्वच्छन्दक [131] हरिहय [132] हरिमेध [133] महायज्ञभागहर [134] वरप्रद [135=157] यमनियममहानियमकृच्छ्रातिकृच्छ्रमहाकृच्छ्रसर्वकृच्छ्रनियमधर [136] निवृत्तधर्मप्रवचनगते [137] प्रवृत्तवेदक्रिय [138] अज [139] सर्वगते [140] ।
सर्वदर्शिन् [141] अग्राह्य [142] अचल [143] महाविभूते [144] माहात्म्यशरीर [145] पवित्र [146] महापवित्र [147] हिरण्मय [148] बृहत् [149] अप्रतर्क्य [150] ।
अविज्ञेय [151] ब्रह्माग्र्य [152] प्रजासर्गकर [153] प्रजानिधनकर [154] महामायाधर [155] चित्रशिखण्डिन् [156] वरप्रद [157=135] पुरोडाशभागहर [158] गताध्वन् [159] छिन्नतृष्ण [160] ।
छिन्नसंशय [161] सर्वतोनिवृत्त [162] ब्राह्मणरूप [163] ब्राह्मणप्रिय [164] विश्वमूर्ते [165] महामूर्ते [166] बान्धव [167] भक्तवत्सल [168] ब्रह्मण्यदेव [169] भक्तोऽहं त्वां दिदृक्षुः [170] एकान्तदर्शनाय नमो नमः [171] ॥ १२-३२५-४॥
nārada uvāca |
namaste devadeva [1] niṣkriya [2] nirguṇa [3] lokasākṣin [4] kṣetrajña [5] ananta [6=116] puruṣa [7] mahāpuruṣa [8] triguṇa [9] pradhāna [10] |
amṛta [11] vyoma [12] sanātana [13] sadasadvyaktāvyakta [14] ṛtadhāman [15] pūrvādideva [16] vasuprada [17] prajāpate [18] suprajāpate [19] vanaspate [20] |
mahāprajāpate [21] ūrjaspate [22] vācaspate [23] manaspate [24] jagatpate [25] divaspate [26] marutpate [27] salilapate [28] pṛthivīpate [29] dikpate [30] |
pūrvanivāsa [31] brahmapurohita [32] brahmakāyika [33] mahākāyika [34] mahārājika [35] caturmahārājika [36] ābhāsura [37] mahābhāsura [38] saptamahābhāsura [39] yāmya [40] |
mahāyāmya [41] saṃjñāsaṃjña [42] tuṣita [43] mahātuṣita [44] pratardana [45] parinirmita [46] vaśavartin [47] aparinirmita [48] yajña [49] mahāyajña [50] |
yajñasaṃbhava [51] yajñayone [52] yajñagarbha [53] yajñahṛdaya [54] yajñastuta [55] yajñabhāgahara [56] pañcayajñadhara [57] pañcakālakartṛgate [58] pañcarātrika [59] vaikuṇṭha [60] |
aparājita [61] mānasika [62] paramasvāmin [63] susnāta [64] haṃsa [65] paramahaṃsa [66] paramayājñika [67] sāṃkhyayoga [68] amṛteśaya [69] hiraṇyeśaya [70] |
vedeśaya [71] kuśeśaya [72] brahmeśaya [73] padmeśaya [74] viśveśvara [75] tvaṃ jagadanvayaḥ [76] tvaṃ jagatprakṛtiḥ [77] tavāgnirāsyam [78] vaḍavāmukho'gniḥ [79] tvamāhutiḥ [80] |
tvaṃ sārathiḥ [81] tvaṃ vaṣaṭkāraḥ [82] tvamoṃkāraḥ [83] tvaṃ manaḥ [84] tvaṃ candramāḥ [85] tvaṃ cakṣurādyam [86] tvaṃ sūryaḥ [87] tvaṃ diśāṃ gajaḥ [88] digbhāno [89] hayaśiraḥ [90] |
prathamatrisauparṇa [91] pañcāgne [92] triṇāciketa [93] ṣaḍaṅgavidhāna [94] prāgjyotiṣa [95] jyeṣṭhasāmaga [96] sāmikavratadhara [97] atharvaśiraḥ [98] pañcamahākalpa [99] phenapācārya [100] |
vālakhilya [101] vaikhānasa [102] abhagnayoga [103] abhagnaparisaṃkhyāna [104] yugāde [105] yugamadhya [106] yuganidhana [107] ākhaṇḍala [108] prācīnagarbha [109] kauśika [110] |
puruṣṭuta [111] puruhūta [112] viśvarūpa [113] anantagate [114] anantabhoga [115] ananta [116=6] anāde [117] amadhya [118] avyaktamadhya [119] avyaktanidhana [120] |
vratāvāsa [121] samudrādhivāsa [122] yaśovāsa [123] tapovāsa [124] lakṣmyāvāsa [125] vidyāvāsa [126] kīrtyāvāsa [127] śrīvāsa [128] sarvāvāsa [129] vāsudeva [130] |
sarvacchandaka [131] harihaya [132] harimedha [133] mahāyajñabhāgahara [134] varaprada [135=157] yamaniyamamahāniyamakṛcchrātikṛcchramahākṛcchrasarvakṛcchraniyamadhara [136] nivṛttadharmapravacanagate [137] pravṛttavedakriya [138] aja [139] sarvagate [140] |
sarvadarśin [141] agrāhya [142] acala [143] mahāvibhūte [144] māhātmyaśarīra [145] pavitra [146] mahāpavitra [147] hiraṇmaya [148] bṛhat [149] apratarkya [150] |
avijñeya [151] brahmāgrya [152] prajāsargakara [153] prajānidhanakara [154] mahāmāyādhara [155] citraśikhaṇḍin [156] varaprada [157=135] puroḍāśabhāgahara [158] gatādhvan [159] chinnatṛṣṇa [160] |
chinnasaṃśaya [161] sarvatonivṛtta [162] brāhmaṇarūpa [163] brāhmaṇapriya [164] viśvamūrte [165] mahāmūrte [166] bāndhava [167] bhaktavatsala [168] brahmaṇyadeva [169] bhakto'haṃ tvāṃ didṛkṣuḥ [170] ekāntadarśanāya namo namaḥ [171] || 12-325-4||

Adhyaya: 326/353 (124)

MHB 12-326-1

भीष्म उवाच ।
एवं स्तुतः स भगवान्गुह्यैस्तथ्यैश्च नामभिः ।
तं मुनिं दर्शयामास नारदं विश्वरूपधृक् ॥ १२-३२६-१॥
bhīṣma uvāca |
evaṃ stutaḥ sa bhagavānguhyaistathyaiśca nāmabhiḥ |
taṃ muniṃ darśayāmāsa nāradaṃ viśvarūpadhṛk || 12-326-1||

MHB 12-326-2

किंचिच्चन्द्रविशुद्धात्मा किंचिच्चन्द्राद्विशेषवान् ।
कृशानुवर्णः किंचिच्च किंचिद्धिष्ण्याकृतिः प्रभुः ॥ १२-३२६-२॥
kiṃciccandraviśuddhātmā kiṃciccandrādviśeṣavān |
kṛśānuvarṇaḥ kiṃcicca kiṃciddhiṣṇyākṛtiḥ prabhuḥ || 12-326-2||

MHB 12-326-3

शुकपत्रवर्णः किंचिच्च किंचित्स्फटिकसप्रभः ।
नीलाञ्जनचयप्रख्यो जातरूपप्रभः क्वचित् ॥ १२-३२६-३॥
śukapatravarṇaḥ kiṃcicca kiṃcitsphaṭikasaprabhaḥ |
nīlāñjanacayaprakhyo jātarūpaprabhaḥ kvacit || 12-326-3||

MHB 12-326-4

प्रवालाङ्कुरवर्णश्च श्वेतवर्णः क्वचिद्बभौ ।
क्वचित्सुवर्णवर्णाभो वैडूर्यसदृशः क्वचित् ॥ १२-३२६-४॥
pravālāṅkuravarṇaśca śvetavarṇaḥ kvacidbabhau |
kvacitsuvarṇavarṇābho vaiḍūryasadṛśaḥ kvacit || 12-326-4||

MHB 12-326-5

नीलवैडूर्यसदृश इन्द्रनीलनिभः क्वचित् ।
मयूरग्रीववर्णाभो मुक्ताहारनिभः क्वचित् ॥ १२-३२६-५॥
nīlavaiḍūryasadṛśa indranīlanibhaḥ kvacit |
mayūragrīvavarṇābho muktāhāranibhaḥ kvacit || 12-326-5||

MHB 12-326-6

एतान्वर्णान्बहुविधान्रूपे बिभ्रत्सनातनः ।
सहस्रनयनः श्रीमाञ्शतशीर्षः सहस्रपात् ॥ १२-३२६-६॥
etānvarṇānbahuvidhānrūpe bibhratsanātanaḥ |
sahasranayanaḥ śrīmāñśataśīrṣaḥ sahasrapāt || 12-326-6||

MHB 12-326-7

सहस्रोदरबाहुश्च अव्यक्त इति च क्वचित् ।
ओंकारमुद्गिरन्वक्त्रात्सावित्रीं च तदन्वयाम् ॥ १२-३२६-७॥
sahasrodarabāhuśca avyakta iti ca kvacit |
oṃkāramudgiranvaktrātsāvitrīṃ ca tadanvayām || 12-326-7||

MHB 12-326-8

शेषेभ्यश्चैव वक्त्रेभ्यश्चतुर्वेदोद्गतं वसु ।
आरण्यकं जगौ देवो हरिर्नारायणो वशी ॥ १२-३२६-८॥
śeṣebhyaścaiva vaktrebhyaścaturvedodgataṃ vasu |
āraṇyakaṃ jagau devo harirnārāyaṇo vaśī || 12-326-8||

MHB 12-326-9

वेदीं कमण्डलुं दर्भान्मणिरूपानथोपलान् ।
अजिनं दण्डकाष्ठं च ज्वलितं च हुताशनम् ।
धारयामास देवेशो हस्तैर्यज्ञपतिस्तदा ॥ १२-३२६-९॥
vedīṃ kamaṇḍaluṃ darbhānmaṇirūpānathopalān |
ajinaṃ daṇḍakāṣṭhaṃ ca jvalitaṃ ca hutāśanam |
dhārayāmāsa deveśo hastairyajñapatistadā || 12-326-9||

MHB 12-326-10

तं प्रसन्नं प्रसन्नात्मा नारदो द्विजसत्तमः ।
वाग्यतः प्रयतो भूत्वा ववन्दे परमेश्वरम् ।
तमुवाच नतं मूर्ध्ना देवानामादिरव्ययः ॥ १२-३२६-१०॥
taṃ prasannaṃ prasannātmā nārado dvijasattamaḥ |
vāgyataḥ prayato bhūtvā vavande parameśvaram |
tamuvāca nataṃ mūrdhnā devānāmādiravyayaḥ || 12-326-10||

MHB 12-326-11

एकतश्च द्वितश्चैव त्रितश्चैव महर्षयः ।
इमं देशमनुप्राप्ता मम दर्शनलालसाः ॥ १२-३२६-११॥
ekataśca dvitaścaiva tritaścaiva maharṣayaḥ |
imaṃ deśamanuprāptā mama darśanalālasāḥ || 12-326-11||

MHB 12-326-12

न च मां ते ददृशिरे न च द्रक्ष्यति कश्चन ।
ऋते ह्येकान्तिकश्रेष्ठात्त्वं चैवैकान्तिको मतः ॥ १२-३२६-१२॥
na ca māṃ te dadṛśire na ca drakṣyati kaścana |
ṛte hyekāntikaśreṣṭhāttvaṃ caivaikāntiko mataḥ || 12-326-12||

MHB 12-326-13

ममैतास्तनवः श्रेष्ठा जाता धर्मगृहे द्विज ।
तास्त्वं भजस्व सततं साधयस्व यथागतम् ॥ १२-३२६-१३॥
mamaitāstanavaḥ śreṣṭhā jātā dharmagṛhe dvija |
tāstvaṃ bhajasva satataṃ sādhayasva yathāgatam || 12-326-13||

MHB 12-326-14

वृणीष्व च वरं विप्र मत्तस्त्वं यमिहेच्छसि ।
प्रसन्नोऽहं तवाद्येह विश्वमूर्तिरिहाव्ययः ॥ १२-३२६-१४॥
vṛṇīṣva ca varaṃ vipra mattastvaṃ yamihecchasi |
prasanno'haṃ tavādyeha viśvamūrtirihāvyayaḥ || 12-326-14||

MHB 12-326-15

नारद उवाच ।
अद्य मे तपसो देव यमस्य नियमस्य च ।
सद्यः फलमवाप्तं वै दृष्टो यद्भगवान्मया ॥ १२-३२६-१५॥
nārada uvāca |
adya me tapaso deva yamasya niyamasya ca |
sadyaḥ phalamavāptaṃ vai dṛṣṭo yadbhagavānmayā || 12-326-15||

MHB 12-326-16

वर एष ममात्यन्तं दृष्टस्त्वं यत्सनातनः ।
भगवान्विश्वदृक्सिंहः सर्वमूर्तिर्महाप्रभुः ॥ १२-३२६-१६॥
vara eṣa mamātyantaṃ dṛṣṭastvaṃ yatsanātanaḥ |
bhagavānviśvadṛksiṃhaḥ sarvamūrtirmahāprabhuḥ || 12-326-16||

MHB 12-326-17

भीष्म उवाच ।
एवं संदर्शयित्वा तु नारदं परमेष्ठिजम् ।
उवाच वचनं भूयो गच्छ नारद माचिरम् ॥ १२-३२६-१७॥
bhīṣma uvāca |
evaṃ saṃdarśayitvā tu nāradaṃ parameṣṭhijam |
uvāca vacanaṃ bhūyo gaccha nārada māciram || 12-326-17||

MHB 12-326-18

इमे ह्यनिन्द्रियाहारा मद्भक्ताश्चन्द्रवर्चसः ।
एकाग्राश्चिन्तयेयुर्मां नैषां विघ्नो भवेदिति ॥ १२-३२६-१८॥
ime hyanindriyāhārā madbhaktāścandravarcasaḥ |
ekāgrāścintayeyurmāṃ naiṣāṃ vighno bhavediti || 12-326-18||

MHB 12-326-19

सिद्धाश्चैते महाभागाः पुरा ह्येकान्तिनोऽभवन् ।
तमोरजोविनिर्मुक्ता मां प्रवेक्ष्यन्त्यसंशयम् ॥ १२-३२६-१९॥
siddhāścaite mahābhāgāḥ purā hyekāntino'bhavan |
tamorajovinirmuktā māṃ pravekṣyantyasaṃśayam || 12-326-19||

MHB 12-326-20

न दृश्यश्चक्षुषा योऽसौ न स्पृश्यः स्पर्शनेन च ।
न घ्रेयश्चैव गन्धेन रसेन च विवर्जितः ॥ १२-३२६-२०॥
na dṛśyaścakṣuṣā yo'sau na spṛśyaḥ sparśanena ca |
na ghreyaścaiva gandhena rasena ca vivarjitaḥ || 12-326-20||

MHB 12-326-21

सत्त्वं रजस्तमश्चैव न गुणास्तं भजन्ति वै ।
यश्च सर्वगतः साक्षी लोकस्यात्मेति कथ्यते ॥ १२-३२६-२१॥
sattvaṃ rajastamaścaiva na guṇāstaṃ bhajanti vai |
yaśca sarvagataḥ sākṣī lokasyātmeti kathyate || 12-326-21||

MHB 12-326-22

भूतग्रामशरीरेषु नश्यत्सु न विनश्यति ।
अजो नित्यः शाश्वतश्च निर्गुणो निष्कलस्तथा ॥ १२-३२६-२२॥
bhūtagrāmaśarīreṣu naśyatsu na vinaśyati |
ajo nityaḥ śāśvataśca nirguṇo niṣkalastathā || 12-326-22||

MHB 12-326-23

द्विर्द्वादशेभ्यस्तत्त्वेभ्यः ख्यातो यः पञ्चविंशकः ।
पुरुषो निष्क्रियश्चैव ज्ञानदृश्यश्च कथ्यते ॥ १२-३२६-२३॥
dvirdvādaśebhyastattvebhyaḥ khyāto yaḥ pañcaviṃśakaḥ |
puruṣo niṣkriyaścaiva jñānadṛśyaśca kathyate || 12-326-23||

MHB 12-326-24

यं प्रविश्य भवन्तीह मुक्ता वै द्विजसत्तम ।
स वासुदेवो विज्ञेयः परमात्मा सनातनः ॥ १२-३२६-२४॥
yaṃ praviśya bhavantīha muktā vai dvijasattama |
sa vāsudevo vijñeyaḥ paramātmā sanātanaḥ || 12-326-24||

MHB 12-326-25

पश्य देवस्य माहात्म्यं महिमानं च नारद ।
शुभाशुभैः कर्मभिर्यो न लिप्यति कदाचन ॥ १२-३२६-२५॥
paśya devasya māhātmyaṃ mahimānaṃ ca nārada |
śubhāśubhaiḥ karmabhiryo na lipyati kadācana || 12-326-25||

MHB 12-326-26

सत्त्वं रजस्तमश्चैव गुणानेतान्प्रचक्षते ।
एते सर्वशरीरेषु तिष्ठन्ति विचरन्ति च ॥ १२-३२६-२६॥
sattvaṃ rajastamaścaiva guṇānetānpracakṣate |
ete sarvaśarīreṣu tiṣṭhanti vicaranti ca || 12-326-26||

MHB 12-326-27

एतान्गुणांस्तु क्षेत्रज्ञो भुङ्क्ते नैभिः स भुज्यते ।
निर्गुणो गुणभुक्चैव गुणस्रष्टा गुणाधिकः ॥ १२-३२६-२७॥
etānguṇāṃstu kṣetrajño bhuṅkte naibhiḥ sa bhujyate |
nirguṇo guṇabhukcaiva guṇasraṣṭā guṇādhikaḥ || 12-326-27||

MHB 12-326-28

जगत्प्रतिष्ठा देवर्षे पृथिव्यप्सु प्रलीयते ।
ज्योतिष्यापः प्रलीयन्ते ज्योतिर्वायौ प्रलीयते ॥ १२-३२६-२८॥
jagatpratiṣṭhā devarṣe pṛthivyapsu pralīyate |
jyotiṣyāpaḥ pralīyante jyotirvāyau pralīyate || 12-326-28||

MHB 12-326-29

खे वायुः प्रलयं याति मनस्याकाशमेव च ।
मनो हि परमं भूतं तदव्यक्ते प्रलीयते ॥ १२-३२६-२९॥
khe vāyuḥ pralayaṃ yāti manasyākāśameva ca |
mano hi paramaṃ bhūtaṃ tadavyakte pralīyate || 12-326-29||

MHB 12-326-30

अव्यक्तं पुरुषे ब्रह्मन्निष्क्रिये संप्रलीयते ।
नास्ति तस्मात्परतरं पुरुषाद्वै सनातनात् ॥ १२-३२६-३०॥
avyaktaṃ puruṣe brahmanniṣkriye saṃpralīyate |
nāsti tasmātparataraṃ puruṣādvai sanātanāt || 12-326-30||

MHB 12-326-31

नित्यं हि नास्ति जगति भूतं स्थावरजङ्गमम् ।
ऋते तमेकं पुरुषं वासुदेवं सनातनम् ।
सर्वभूतात्मभूतो हि वासुदेवो महाबलः ॥ १२-३२६-३१॥
nityaṃ hi nāsti jagati bhūtaṃ sthāvarajaṅgamam |
ṛte tamekaṃ puruṣaṃ vāsudevaṃ sanātanam |
sarvabhūtātmabhūto hi vāsudevo mahābalaḥ || 12-326-31||

MHB 12-326-32

पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ।
ते समेता महात्मानः शरीरमिति संज्ञितम् ॥ १२-३२६-३२॥
pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam |
te sametā mahātmānaḥ śarīramiti saṃjñitam || 12-326-32||

MHB 12-326-33

तदाविशति यो ब्रह्मन्नदृश्यो लघुविक्रमः ।
उत्पन्न एव भवति शरीरं चेष्टयन्प्रभुः ॥ १२-३२६-३३॥
tadāviśati yo brahmannadṛśyo laghuvikramaḥ |
utpanna eva bhavati śarīraṃ ceṣṭayanprabhuḥ || 12-326-33||

MHB 12-326-34

न विना धातुसंघातं शरीरं भवति क्वचित् ।
न च जीवं विना ब्रह्मन्धातवश्चेष्टयन्त्युत ॥ १२-३२६-३४॥
na vinā dhātusaṃghātaṃ śarīraṃ bhavati kvacit |
na ca jīvaṃ vinā brahmandhātavaśceṣṭayantyuta || 12-326-34||

MHB 12-326-35

स जीवः परिसंख्यातः शेषः संकर्षणः प्रभुः ।
तस्मात्सनत्कुमारत्वं यो लभेत स्वकर्मणा ॥ १२-३२६-३५॥
sa jīvaḥ parisaṃkhyātaḥ śeṣaḥ saṃkarṣaṇaḥ prabhuḥ |
tasmātsanatkumāratvaṃ yo labheta svakarmaṇā || 12-326-35||

MHB 12-326-36

यस्मिंश्च सर्वभूतानि प्रलयं यान्ति संक्षये ।
स मनः सर्वभूतानां प्रद्युम्नः परिपठ्यते ॥ १२-३२६-३६॥
yasmiṃśca sarvabhūtāni pralayaṃ yānti saṃkṣaye |
sa manaḥ sarvabhūtānāṃ pradyumnaḥ paripaṭhyate || 12-326-36||

MHB 12-326-37

तस्मात्प्रसूतो यः कर्ता कार्यं कारणमेव च ।
यस्मात्सर्वं प्रभवति जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
सोऽनिरुद्धः स ईशानो व्यक्तिः सा सर्वकर्मसु ॥ १२-३२६-३७॥
tasmātprasūto yaḥ kartā kāryaṃ kāraṇameva ca |
yasmātsarvaṃ prabhavati jagatsthāvarajaṅgamam |
so'niruddhaḥ sa īśāno vyaktiḥ sā sarvakarmasu || 12-326-37||

MHB 12-326-38

यो वासुदेवो भगवान्क्षेत्रज्ञो निर्गुणात्मकः ।
ज्ञेयः स एव भगवाञ्जीवः संकर्षणः प्रभुः ॥ १२-३२६-३८॥
yo vāsudevo bhagavānkṣetrajño nirguṇātmakaḥ |
jñeyaḥ sa eva bhagavāñjīvaḥ saṃkarṣaṇaḥ prabhuḥ || 12-326-38||

MHB 12-326-39

संकर्षणाच्च प्रद्युम्नो मनोभूतः स उच्यते ।
प्रद्युम्नाद्योऽनिरुद्धस्तु सोऽहंकारो महेश्वरः ॥ १२-३२६-३९॥
saṃkarṣaṇācca pradyumno manobhūtaḥ sa ucyate |
pradyumnādyo'niruddhastu so'haṃkāro maheśvaraḥ || 12-326-39||

MHB 12-326-40

मत्तः सर्वं संभवति जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
अक्षरं च क्षरं चैव सच्चासच्चैव नारद ॥ १२-३२६-४०॥
mattaḥ sarvaṃ saṃbhavati jagatsthāvarajaṅgamam |
akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva saccāsaccaiva nārada || 12-326-40||

MHB 12-326-41

मां प्रविश्य भवन्तीह मुक्ता भक्तास्तु ये मम ।
अहं हि पुरुषो ज्ञेयो निष्क्रियः पञ्चविंशकः ॥ १२-३२६-४१॥
māṃ praviśya bhavantīha muktā bhaktāstu ye mama |
ahaṃ hi puruṣo jñeyo niṣkriyaḥ pañcaviṃśakaḥ || 12-326-41||

MHB 12-326-42

निर्गुणो निष्कलश्चैव निर्द्वंद्वो निष्परिग्रहः ।
एतत्त्वया न विज्ञेयं रूपवानिति दृश्यते ।
इच्छन्मुहूर्तान्नश्येयमीशोऽहं जगतो गुरुः ॥ १२-३२६-४२॥
nirguṇo niṣkalaścaiva nirdvaṃdvo niṣparigrahaḥ |
etattvayā na vijñeyaṃ rūpavāniti dṛśyate |
icchanmuhūrtānnaśyeyamīśo'haṃ jagato guruḥ || 12-326-42||

MHB 12-326-43

माया ह्येषा मया सृष्टा यन्मां पश्यसि नारद ।
सर्वभूतगुणैर्युक्तं नैवं त्वं ज्ञातुमर्हसि ।
मयैतत्कथितं सम्यक्तव मूर्तिचतुष्टयम् ॥ १२-३२६-४३॥
māyā hyeṣā mayā sṛṣṭā yanmāṃ paśyasi nārada |
sarvabhūtaguṇairyuktaṃ naivaṃ tvaṃ jñātumarhasi |
mayaitatkathitaṃ samyaktava mūrticatuṣṭayam || 12-326-43||

MHB 12-326-44

सिद्धा ह्येते महाभागा नरा ह्येकान्तिनोऽभवन् ।
तमोरजोभ्यां निर्मुक्ताः प्रवेक्ष्यन्ति च मां मुने ॥ १२-३२६-४४॥
siddhā hyete mahābhāgā narā hyekāntino'bhavan |
tamorajobhyāṃ nirmuktāḥ pravekṣyanti ca māṃ mune || 12-326-44||

MHB 12-326-45

अहं कर्ता च कार्यं च कारणं चापि नारद ।
अहं हि जीवसंज्ञो वै मयि जीवः समाहितः ।
मैवं ते बुद्धिरत्राभूद्दृष्टो जीवो मयेति च ॥ १२-३२६-४५॥
ahaṃ kartā ca kāryaṃ ca kāraṇaṃ cāpi nārada |
ahaṃ hi jīvasaṃjño vai mayi jīvaḥ samāhitaḥ |
maivaṃ te buddhiratrābhūddṛṣṭo jīvo mayeti ca || 12-326-45||

MHB 12-326-46

अहं सर्वत्रगो ब्रह्मन्भूतग्रामान्तरात्मकः ।
भूतग्रामशरीरेषु नश्यत्सु न नशाम्यहम् ॥ १२-३२६-४६॥
ahaṃ sarvatrago brahmanbhūtagrāmāntarātmakaḥ |
bhūtagrāmaśarīreṣu naśyatsu na naśāmyaham || 12-326-46||

MHB 12-326-47

हिरण्यगर्भो लोकादिश्चतुर्वक्त्रो निरुक्तगः ।
ब्रह्मा सनातनो देवो मम बह्वर्थचिन्तकः ॥ १२-३२६-४७॥
hiraṇyagarbho lokādiścaturvaktro niruktagaḥ |
brahmā sanātano devo mama bahvarthacintakaḥ || 12-326-47||

MHB 12-326-48

पश्यैकादश मे रुद्रान्दक्षिणं पार्श्वमास्थितान् ।
द्वादशैव तथादित्यान्वामं पार्श्वं समास्थितान् ॥ १२-३२६-४८॥
paśyaikādaśa me rudrāndakṣiṇaṃ pārśvamāsthitān |
dvādaśaiva tathādityānvāmaṃ pārśvaṃ samāsthitān || 12-326-48||

MHB 12-326-49

अग्रतश्चैव मे पश्य वसूनष्टौ सुरोत्तमान् ।
नासत्यं चैव दस्रं च भिषजौ पश्य पृष्ठतः ॥ १२-३२६-४९॥
agrataścaiva me paśya vasūnaṣṭau surottamān |
nāsatyaṃ caiva dasraṃ ca bhiṣajau paśya pṛṣṭhataḥ || 12-326-49||

MHB 12-326-50

सर्वान्प्रजापतीन्पश्य पश्य सप्त ऋषीनपि ।
वेदान्यज्ञांश्च शतशः पश्यामृतमथौषधीः ॥ १२-३२६-५०॥
sarvānprajāpatīnpaśya paśya sapta ṛṣīnapi |
vedānyajñāṃśca śataśaḥ paśyāmṛtamathauṣadhīḥ || 12-326-50||

MHB 12-326-51

तपांसि नियमांश्चैव यमानपि पृथग्विधान् ।
तथाष्टगुणमैश्वर्यमेकस्थं पश्य मूर्तिमत् ॥ १२-३२६-५१॥
tapāṃsi niyamāṃścaiva yamānapi pṛthagvidhān |
tathāṣṭaguṇamaiśvaryamekasthaṃ paśya mūrtimat || 12-326-51||

MHB 12-326-52

श्रियं लक्ष्मीं च कीर्तिं च पृथिवीं च ककुद्मिनीम् ।
वेदानां मातरं पश्य मत्स्थां देवीं सरस्वतीम् ॥ १२-३२६-५२॥
śriyaṃ lakṣmīṃ ca kīrtiṃ ca pṛthivīṃ ca kakudminīm |
vedānāṃ mātaraṃ paśya matsthāṃ devīṃ sarasvatīm || 12-326-52||

MHB 12-326-53

ध्रुवं च ज्योतिषां श्रेष्ठं पश्य नारद खेचरम् ।
अम्भोधरान्समुद्रांश्च सरांसि सरितस्तथा ॥ १२-३२६-५३॥
dhruvaṃ ca jyotiṣāṃ śreṣṭhaṃ paśya nārada khecaram |
ambhodharānsamudrāṃśca sarāṃsi saritastathā || 12-326-53||

MHB 12-326-54

मूर्तिमन्तः पितृगणांश्चतुरः पश्य सत्तम ।
त्रींश्चैवेमान्गुणान्पश्य मत्स्थान्मूर्तिविवर्जितान् ॥ १२-३२६-५४॥
mūrtimantaḥ pitṛgaṇāṃścaturaḥ paśya sattama |
trīṃścaivemānguṇānpaśya matsthānmūrtivivarjitān || 12-326-54||

MHB 12-326-55

देवकार्यादपि मुने पितृकार्यं विशिष्यते ।
देवानां च पितॄणां च पिता ह्येकोऽहमादितः ॥ १२-३२६-५५॥
devakāryādapi mune pitṛkāryaṃ viśiṣyate |
devānāṃ ca pitṝṇāṃ ca pitā hyeko'hamāditaḥ || 12-326-55||

MHB 12-326-56

अहं हयशिरो भूत्वा समुद्रे पश्चिमोत्तरे ।
पिबामि सुहुतं हव्यं कव्यं च श्रद्धयान्वितम् ॥ १२-३२६-५६॥
ahaṃ hayaśiro bhūtvā samudre paścimottare |
pibāmi suhutaṃ havyaṃ kavyaṃ ca śraddhayānvitam || 12-326-56||

MHB 12-326-57

मया सृष्टः पुरा ब्रह्मा मद्यज्ञमयजत्स्वयम् ।
ततस्तस्मै वरान्प्रीतो ददावहमनुत्तमान् ॥ १२-३२६-५७॥
mayā sṛṣṭaḥ purā brahmā madyajñamayajatsvayam |
tatastasmai varānprīto dadāvahamanuttamān || 12-326-57||

MHB 12-326-58

मत्पुत्रत्वं च कल्पादौ लोकाध्यक्षत्वमेव च ।
अहंकारकृतं चैव नाम पर्यायवाचकम् ॥ १२-३२६-५८॥
matputratvaṃ ca kalpādau lokādhyakṣatvameva ca |
ahaṃkārakṛtaṃ caiva nāma paryāyavācakam || 12-326-58||

MHB 12-326-59

त्वया कृतां च मर्यादां नातिक्राम्यति कश्चन ।
त्वं चैव वरदो ब्रह्मन्वरेप्सूनां भविष्यसि ॥ १२-३२६-५९॥
tvayā kṛtāṃ ca maryādāṃ nātikrāmyati kaścana |
tvaṃ caiva varado brahmanvarepsūnāṃ bhaviṣyasi || 12-326-59||

MHB 12-326-60

सुरासुरगणानां च ऋषीणां च तपोधन ।
पितॄणां च महाभाग सततं संशितव्रत ।
विविधानां च भूतानां त्वमुपास्यो भविष्यसि ॥ १२-३२६-६०॥
surāsuragaṇānāṃ ca ṛṣīṇāṃ ca tapodhana |
pitṝṇāṃ ca mahābhāga satataṃ saṃśitavrata |
vividhānāṃ ca bhūtānāṃ tvamupāsyo bhaviṣyasi || 12-326-60||

MHB 12-326-61

प्रादुर्भावगतश्चाहं सुरकार्येषु नित्यदा ।
अनुशास्यस्त्वया ब्रह्मन्नियोज्यश्च सुतो यथा ॥ १२-३२६-६१॥
prādurbhāvagataścāhaṃ surakāryeṣu nityadā |
anuśāsyastvayā brahmanniyojyaśca suto yathā || 12-326-61||

MHB 12-326-62

एतांश्चान्यांश्च रुचिरान्ब्रह्मणेऽमिततेजसे ।
अहं दत्त्वा वरान्प्रीतो निवृत्तिपरमोऽभवम् ॥ १२-३२६-६२॥
etāṃścānyāṃśca rucirānbrahmaṇe'mitatejase |
ahaṃ dattvā varānprīto nivṛttiparamo'bhavam || 12-326-62||

MHB 12-326-63

निर्वाणं सर्वधर्माणां निवृत्तिः परमा स्मृता ।
तस्मान्निवृत्तिमापन्नश्चरेत्सर्वाङ्गनिर्वृतः ॥ १२-३२६-६३॥
nirvāṇaṃ sarvadharmāṇāṃ nivṛttiḥ paramā smṛtā |
tasmānnivṛttimāpannaścaretsarvāṅganirvṛtaḥ || 12-326-63||

MHB 12-326-64

विद्यासहायवन्तं मामादित्यस्थं सनातनम् ।
कपिलं प्राहुराचार्याः सांख्यनिश्चितनिश्चयाः ॥ १२-३२६-६४॥
vidyāsahāyavantaṃ māmādityasthaṃ sanātanam |
kapilaṃ prāhurācāryāḥ sāṃkhyaniścitaniścayāḥ || 12-326-64||

MHB 12-326-65

हिरण्यगर्भो भगवानेष छन्दसि सुष्टुतः ।
सोऽहं योगगतिर्ब्रह्मन्योगशास्त्रेषु शब्दितः ॥ १२-३२६-६५॥
hiraṇyagarbho bhagavāneṣa chandasi suṣṭutaḥ |
so'haṃ yogagatirbrahmanyogaśāstreṣu śabditaḥ || 12-326-65||

MHB 12-326-66

एषोऽहं व्यक्तिमागम्य तिष्ठामि दिवि शाश्वतः ।
ततो युगसहस्रान्ते संहरिष्ये जगत्पुनः ।
कृत्वात्मस्थानि भूतानि स्थावराणि चराणि च ॥ १२-३२६-६६॥
eṣo'haṃ vyaktimāgamya tiṣṭhāmi divi śāśvataḥ |
tato yugasahasrānte saṃhariṣye jagatpunaḥ |
kṛtvātmasthāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca || 12-326-66||

MHB 12-326-67

एकाकी विद्यया सार्धं विहरिष्ये द्विजोत्तम ।
ततो भूयो जगत्सर्वं करिष्यामीह विद्यया ॥ १२-३२६-६७॥
ekākī vidyayā sārdhaṃ vihariṣye dvijottama |
tato bhūyo jagatsarvaṃ kariṣyāmīha vidyayā || 12-326-67||

MHB 12-326-68

अस्मन्मूर्तिश्चतुर्थी या सासृजच्छेषमव्ययम् ।
स हि संकर्षणः प्रोक्तः प्रद्युम्नं सोऽप्यजीजनत् ॥ १२-३२६-६८॥
asmanmūrtiścaturthī yā sāsṛjaccheṣamavyayam |
sa hi saṃkarṣaṇaḥ proktaḥ pradyumnaṃ so'pyajījanat || 12-326-68||

MHB 12-326-69

प्रद्युम्नादनिरुद्धोऽहं सर्गो मम पुनः पुनः ।
अनिरुद्धात्तथा ब्रह्मा तत्रादिकमलोद्भवः ॥ १२-३२६-६९॥
pradyumnādaniruddho'haṃ sargo mama punaḥ punaḥ |
aniruddhāttathā brahmā tatrādikamalodbhavaḥ || 12-326-69||

MHB 12-326-70

ब्रह्मणः सर्वभूतानि चराणि स्थावराणि च ।
एतां सृष्टिं विजानीहि कल्पादिषु पुनः पुनः ॥ १२-३२६-७०॥
brahmaṇaḥ sarvabhūtāni carāṇi sthāvarāṇi ca |
etāṃ sṛṣṭiṃ vijānīhi kalpādiṣu punaḥ punaḥ || 12-326-70||

MHB 12-326-71

यथा सूर्यस्य गगनादुदयास्तमयाविह ।
नष्टौ पुनर्बलात्काल आनयत्यमितद्युतिः ।
तथा बलादहं पृथ्वीं सर्वभूतहिताय वै ॥ १२-३२६-७१॥
yathā sūryasya gaganādudayāstamayāviha |
naṣṭau punarbalātkāla ānayatyamitadyutiḥ |
tathā balādahaṃ pṛthvīṃ sarvabhūtahitāya vai || 12-326-71||

MHB 12-326-72

सत्त्वैराक्रान्तसर्वाङ्गां नष्टां सागरमेखलाम् ।
आनयिष्यामि स्वं स्थानं वाराहं रूपमास्थितः ॥ १२-३२६-७२॥
sattvairākrāntasarvāṅgāṃ naṣṭāṃ sāgaramekhalām |
ānayiṣyāmi svaṃ sthānaṃ vārāhaṃ rūpamāsthitaḥ || 12-326-72||

MHB 12-326-73

हिरण्याक्षं हनिष्यामि दैतेयं बलगर्वितम् ।
नारसिंहं वपुः कृत्वा हिरण्यकशिपुं पुनः ।
सुरकार्ये हनिष्यामि यज्ञघ्नं दितिनन्दनम् ॥ १२-३२६-७३॥
hiraṇyākṣaṃ haniṣyāmi daiteyaṃ balagarvitam |
nārasiṃhaṃ vapuḥ kṛtvā hiraṇyakaśipuṃ punaḥ |
surakārye haniṣyāmi yajñaghnaṃ ditinandanam || 12-326-73||

MHB 12-326-74

विरोचनस्य बलवान्बलिः पुत्रो महासुरः ।
भविष्यति स शक्रं च स्वराज्याच्च्यावयिष्यति ॥ १२-३२६-७४॥
virocanasya balavānbaliḥ putro mahāsuraḥ |
bhaviṣyati sa śakraṃ ca svarājyāccyāvayiṣyati || 12-326-74||

MHB 12-326-75

त्रैलोक्येऽपहृते तेन विमुखे च शचीपतौ ।
अदित्यां द्वादशः पुत्रः संभविष्यामि कश्यपात् ॥ १२-३२६-७५॥
trailokye'pahṛte tena vimukhe ca śacīpatau |
adityāṃ dvādaśaḥ putraḥ saṃbhaviṣyāmi kaśyapāt || 12-326-75||

MHB 12-326-76

ततो राज्यं प्रदास्यामि शक्रायामिततेजसे ।
देवताः स्थापयिष्यामि स्वेषु स्थानेषु नारद ।
बलिं चैव करिष्यामि पातालतलवासिनम् ॥ १२-३२६-७६॥
tato rājyaṃ pradāsyāmi śakrāyāmitatejase |
devatāḥ sthāpayiṣyāmi sveṣu sthāneṣu nārada |
baliṃ caiva kariṣyāmi pātālatalavāsinam || 12-326-76||

MHB 12-326-77

त्रेतायुगे भविष्यामि रामो भृगुकुलोद्वहः ।
क्षत्रं चोत्सादयिष्यामि समृद्धबलवाहनम् ॥ १२-३२६-७७॥
tretāyuge bhaviṣyāmi rāmo bhṛgukulodvahaḥ |
kṣatraṃ cotsādayiṣyāmi samṛddhabalavāhanam || 12-326-77||

MHB 12-326-78

संधौ तु समनुप्राप्ते त्रेतायां द्वापरस्य च ।
रामो दाशरथिर्भूत्वा भविष्यामि जगत्पतिः ॥ १२-३२६-७८॥
saṃdhau tu samanuprāpte tretāyāṃ dvāparasya ca |
rāmo dāśarathirbhūtvā bhaviṣyāmi jagatpatiḥ || 12-326-78||

MHB 12-326-79

त्रितोपघाताद्वैरूप्यमेकतोऽथ द्वितस्तथा ।
प्राप्स्यतो वानरत्वं हि प्रजापतिसुतावृषी ॥ १२-३२६-७९॥
tritopaghātādvairūpyamekato'tha dvitastathā |
prāpsyato vānaratvaṃ hi prajāpatisutāvṛṣī || 12-326-79||

MHB 12-326-80

तयोर्ये त्वन्वये जाता भविष्यन्ति वनौकसः ।
ते सहाया भविष्यन्ति सुरकार्ये मम द्विज ॥ १२-३२६-८०॥
tayorye tvanvaye jātā bhaviṣyanti vanaukasaḥ |
te sahāyā bhaviṣyanti surakārye mama dvija || 12-326-80||

MHB 12-326-81

ततो रक्षःपतिं घोरं पुलस्त्यकुलपांसनम् ।
हनिष्ये रावणं संख्ये सगणं लोककण्टकम् ॥ १२-३२६-८१॥
tato rakṣaḥpatiṃ ghoraṃ pulastyakulapāṃsanam |
haniṣye rāvaṇaṃ saṃkhye sagaṇaṃ lokakaṇṭakam || 12-326-81||

MHB 12-326-82

द्वापरस्य कलेश्चैव संधौ पर्यवसानिके ।
प्रादुर्भावः कंसहेतोर्मथुरायां भविष्यति ॥ १२-३२६-८२॥
dvāparasya kaleścaiva saṃdhau paryavasānike |
prādurbhāvaḥ kaṃsahetormathurāyāṃ bhaviṣyati || 12-326-82||

MHB 12-326-83

तत्राहं दानवान्हत्वा सुबहून्देवकण्टकान् ।
कुशस्थलीं करिष्यामि निवासं द्वारकां पुरीम् ॥ १२-३२६-८३॥
tatrāhaṃ dānavānhatvā subahūndevakaṇṭakān |
kuśasthalīṃ kariṣyāmi nivāsaṃ dvārakāṃ purīm || 12-326-83||

MHB 12-326-84

वसानस्तत्र वै पुर्यामदितेर्विप्रियंकरम् ।
हनिष्ये नरकं भौमं मुरं पीठं च दानवम् ॥ १२-३२६-८४॥
vasānastatra vai puryāmaditervipriyaṃkaram |
haniṣye narakaṃ bhaumaṃ muraṃ pīṭhaṃ ca dānavam || 12-326-84||

MHB 12-326-85

प्राग्ज्योतिषपुरं रम्यं नानाधनसमन्वितम् ।
कुशस्थलीं नयिष्यामि हत्वा वै दानवोत्तमान् ॥ १२-३२६-८५॥
prāgjyotiṣapuraṃ ramyaṃ nānādhanasamanvitam |
kuśasthalīṃ nayiṣyāmi hatvā vai dānavottamān || 12-326-85||

MHB 12-326-86

शंकरं च महासेनं बाणप्रियहितैषिणम् ।
पराजेष्याम्यथोद्युक्तौ देवलोकनमस्कृतौ ॥ १२-३२६-८६॥
śaṃkaraṃ ca mahāsenaṃ bāṇapriyahitaiṣiṇam |
parājeṣyāmyathodyuktau devalokanamaskṛtau || 12-326-86||

MHB 12-326-87

ततः सुतं बलेर्जित्वा बाणं बाहुसहस्रिणम् ।
विनाशयिष्यामि ततः सर्वान्सौभनिवासिनः ॥ १२-३२६-८७॥
tataḥ sutaṃ balerjitvā bāṇaṃ bāhusahasriṇam |
vināśayiṣyāmi tataḥ sarvānsaubhanivāsinaḥ || 12-326-87||

MHB 12-326-88

यः कालयवनः ख्यातो गर्गतेजोभिसंवृतः ।
भविष्यति वधस्तस्य मत्त एव द्विजोत्तम ॥ १२-३२६-८८॥
yaḥ kālayavanaḥ khyāto gargatejobhisaṃvṛtaḥ |
bhaviṣyati vadhastasya matta eva dvijottama || 12-326-88||

MHB 12-326-89

जरासंधश्च बलवान्सर्वराजविरोधकः ।
भविष्यत्यसुरः स्फीतो भूमिपालो गिरिव्रजे ।
मम बुद्धिपरिस्पन्दाद्वधस्तस्य भविष्यति ॥ १२-३२६-८९॥
jarāsaṃdhaśca balavānsarvarājavirodhakaḥ |
bhaviṣyatyasuraḥ sphīto bhūmipālo girivraje |
mama buddhiparispandādvadhastasya bhaviṣyati || 12-326-89||

MHB 12-326-90

समागतेषु बलिषु पृथिव्यां सर्वराजसु ।
वासविः सुसहायो वै मम ह्येको भविष्यति ॥ १२-३२६-९०॥
samāgateṣu baliṣu pṛthivyāṃ sarvarājasu |
vāsaviḥ susahāyo vai mama hyeko bhaviṣyati || 12-326-90||

MHB 12-326-91

एवं लोका वदिष्यन्ति नरनारायणावृषी ।
उद्युक्तौ दहतः क्षत्रं लोककार्यार्थमीश्वरौ ॥ १२-३२६-९१॥
evaṃ lokā vadiṣyanti naranārāyaṇāvṛṣī |
udyuktau dahataḥ kṣatraṃ lokakāryārthamīśvarau || 12-326-91||

MHB 12-326-92

कृत्वा भारावतरणं वसुधाया यथेप्सितम् ।
सर्वसात्वतमुख्यानां द्वारकायाश्च सत्तम ।
करिष्ये प्रलयं घोरमात्मज्ञातिविनाशनम् ॥ १२-३२६-९२॥
kṛtvā bhārāvataraṇaṃ vasudhāyā yathepsitam |
sarvasātvatamukhyānāṃ dvārakāyāśca sattama |
kariṣye pralayaṃ ghoramātmajñātivināśanam || 12-326-92||

MHB 12-326-93

कर्माण्यपरिमेयानि चतुर्मूर्तिधरो ह्यहम् ।
कृत्वा लोकान्गमिष्यामि स्वानहं ब्रह्मसत्कृतान् ॥ १२-३२६-९३॥
karmāṇyaparimeyāni caturmūrtidharo hyaham |
kṛtvā lokāngamiṣyāmi svānahaṃ brahmasatkṛtān || 12-326-93||

MHB 12-326-94

हंसो हयशिराश्चैव प्रादुर्भावा द्विजोत्तम ।
यदा वेदश्रुतिर्नष्टा मया प्रत्याहृता तदा ।
सवेदाः सश्रुतीकाश्च कृताः पूर्वं कृते युगे ॥ १२-३२६-९४॥
haṃso hayaśirāścaiva prādurbhāvā dvijottama |
yadā vedaśrutirnaṣṭā mayā pratyāhṛtā tadā |
savedāḥ saśrutīkāśca kṛtāḥ pūrvaṃ kṛte yuge || 12-326-94||

MHB 12-326-95

अतिक्रान्ताः पुराणेषु श्रुतास्ते यदि वा क्वचित् ।
अतिक्रान्ताश्च बहवः प्रादुर्भावा ममोत्तमाः ।
लोककार्याणि कृत्वा च पुनः स्वां प्रकृतिं गताः ॥ १२-३२६-९५॥
atikrāntāḥ purāṇeṣu śrutāste yadi vā kvacit |
atikrāntāśca bahavaḥ prādurbhāvā mamottamāḥ |
lokakāryāṇi kṛtvā ca punaḥ svāṃ prakṛtiṃ gatāḥ || 12-326-95||

MHB 12-326-96

न ह्येतद्ब्रह्मणा प्राप्तमीदृशं मम दर्शनम् ।
यत्त्वया प्राप्तमद्येह एकान्तगतबुद्धिना ॥ १२-३२६-९६॥
na hyetadbrahmaṇā prāptamīdṛśaṃ mama darśanam |
yattvayā prāptamadyeha ekāntagatabuddhinā || 12-326-96||

MHB 12-326-97

एतत्ते सर्वमाख्यातं ब्रह्मन्भक्तिमतो मया ।
पुराणं च भविष्यं च सरहस्यं च सत्तम ॥ १२-३२६-९७॥
etatte sarvamākhyātaṃ brahmanbhaktimato mayā |
purāṇaṃ ca bhaviṣyaṃ ca sarahasyaṃ ca sattama || 12-326-97||

MHB 12-326-98

एवं स भगवान्देवो विश्वमूर्तिधरोऽव्ययः ।
एतावदुक्त्वा वचनं तत्रैवान्तरधीयत ॥ १२-३२६-९८॥
evaṃ sa bhagavāndevo viśvamūrtidharo'vyayaḥ |
etāvaduktvā vacanaṃ tatraivāntaradhīyata || 12-326-98||

MHB 12-326-99

नारदोऽपि महातेजाः प्राप्यानुग्रहमीप्सितम् ।
नरनारायणौ द्रष्टुं प्राद्रवद्बदराश्रमम् ॥ १२-३२६-९९॥
nārado'pi mahātejāḥ prāpyānugrahamīpsitam |
naranārāyaṇau draṣṭuṃ prādravadbadarāśramam || 12-326-99||

MHB 12-326-100

इदं महोपनिषदं चतुर्वेदसमन्वितम् ।
सांख्ययोगकृतं तेन पञ्चरात्रानुशब्दितम् ॥ १२-३२६-१००॥
idaṃ mahopaniṣadaṃ caturvedasamanvitam |
sāṃkhyayogakṛtaṃ tena pañcarātrānuśabditam || 12-326-100||

MHB 12-326-101

नारायणमुखोद्गीतं नारदोऽश्रावयत्पुनः ।
ब्रह्मणः सदने तात यथा दृष्टं यथा श्रुतम् ॥ १२-३२६-१०१॥
nārāyaṇamukhodgītaṃ nārado'śrāvayatpunaḥ |
brahmaṇaḥ sadane tāta yathā dṛṣṭaṃ yathā śrutam || 12-326-101||

MHB 12-326-102

युधिष्ठिर उवाच ।
एतदाश्चर्यभूतं हि माहात्म्यं तस्य धीमतः ।
किं ब्रह्मा न विजानीते यतः शुश्राव नारदात् ॥ १२-३२६-१०२॥
yudhiṣṭhira uvāca |
etadāścaryabhūtaṃ hi māhātmyaṃ tasya dhīmataḥ |
kiṃ brahmā na vijānīte yataḥ śuśrāva nāradāt || 12-326-102||

MHB 12-326-103

पितामहो हि भगवांस्तस्माद्देवादनन्तरः ।
कथं स न विजानीयात्प्रभावममितौजसः ॥ १२-३२६-१०३॥
pitāmaho hi bhagavāṃstasmāddevādanantaraḥ |
kathaṃ sa na vijānīyātprabhāvamamitaujasaḥ || 12-326-103||

MHB 12-326-104

भीष्म उवाच ।
महाकल्पसहस्राणि महाकल्पशतानि च ।
समतीतानि राजेन्द्र सर्गाश्च प्रलयाश्च ह ॥ १२-३२६-१०४॥
bhīṣma uvāca |
mahākalpasahasrāṇi mahākalpaśatāni ca |
samatītāni rājendra sargāśca pralayāśca ha || 12-326-104||

MHB 12-326-105

सर्गस्यादौ स्मृतो ब्रह्मा प्रजासर्गकरः प्रभुः ।
जानाति देवप्रवरं भूयश्चातोऽधिकं नृप ।
परमात्मानमीशानमात्मनः प्रभवं तथा ॥ १२-३२६-१०५॥
sargasyādau smṛto brahmā prajāsargakaraḥ prabhuḥ |
jānāti devapravaraṃ bhūyaścāto'dhikaṃ nṛpa |
paramātmānamīśānamātmanaḥ prabhavaṃ tathā || 12-326-105||

MHB 12-326-106

ये त्वन्ये ब्रह्मसदने सिद्धसंघाः समागताः ।
तेभ्यस्तच्छ्रावयामास पुराणं वेदसंमितम् ॥ १२-३२६-१०६॥
ye tvanye brahmasadane siddhasaṃghāḥ samāgatāḥ |
tebhyastacchrāvayāmāsa purāṇaṃ vedasaṃmitam || 12-326-106||

MHB 12-326-107

तेषां सकाशात्सूर्यश्च श्रुत्वा वै भावितात्मनाम् ।
आत्मानुगामिनां ब्रह्म श्रावयामास भारत ॥ १२-३२६-१०७॥
teṣāṃ sakāśātsūryaśca śrutvā vai bhāvitātmanām |
ātmānugāmināṃ brahma śrāvayāmāsa bhārata || 12-326-107||

MHB 12-326-108

षट्षष्टिर्हि सहस्राणि ऋषीणां भावितात्मनाम् ।
सूर्यस्य तपतो लोकान्निर्मिता ये पुरःसराः ।
तेषामकथयत्सूर्यः सर्वेषां भावितात्मनाम् ॥ १२-३२६-१०८॥
ṣaṭṣaṣṭirhi sahasrāṇi ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām |
sūryasya tapato lokānnirmitā ye puraḥsarāḥ |
teṣāmakathayatsūryaḥ sarveṣāṃ bhāvitātmanām || 12-326-108||

MHB 12-326-109

सूर्यानुगामिभिस्तात ऋषिभिस्तैर्महात्मभिः ।
मेरौ समागता देवाः श्राविताश्चेदमुत्तमम् ॥ १२-३२६-१०९॥
sūryānugāmibhistāta ṛṣibhistairmahātmabhiḥ |
merau samāgatā devāḥ śrāvitāścedamuttamam || 12-326-109||

MHB 12-326-110

देवानां तु सकाशाद्वै ततः श्रुत्वासितो द्विजः ।
श्रावयामास राजेन्द्र पितॄणां मुनिसत्तमः ॥ १२-३२६-११०॥
devānāṃ tu sakāśādvai tataḥ śrutvāsito dvijaḥ |
śrāvayāmāsa rājendra pitṝṇāṃ munisattamaḥ || 12-326-110||

MHB 12-326-111

मम चापि पिता तात कथयामास शंतनुः ।
ततो मयैतच्छ्रुत्वा च कीर्तितं तव भारत ॥ १२-३२६-१११॥
mama cāpi pitā tāta kathayāmāsa śaṃtanuḥ |
tato mayaitacchrutvā ca kīrtitaṃ tava bhārata || 12-326-111||

MHB 12-326-112

सुरैर्वा मुनिभिर्वापि पुराणं यैरिदं श्रुतम् ।
सर्वे ते परमात्मानं पूजयन्ति पुनः पुनः ॥ १२-३२६-११२॥
surairvā munibhirvāpi purāṇaṃ yairidaṃ śrutam |
sarve te paramātmānaṃ pūjayanti punaḥ punaḥ || 12-326-112||

MHB 12-326-113

इदमाख्यानमार्षेयं पारंपर्यागतं नृप ।
नावासुदेवभक्ताय त्वया देयं कथंचन ॥ १२-३२६-११३॥
idamākhyānamārṣeyaṃ pāraṃparyāgataṃ nṛpa |
nāvāsudevabhaktāya tvayā deyaṃ kathaṃcana || 12-326-113||

MHB 12-326-114

मत्तोऽन्यानि च ते राजन्नुपाख्यानशतानि वै ।
यानि श्रुतानि धर्म्याणि तेषां सारोऽयमुद्धृतः ॥ १२-३२६-११४॥
matto'nyāni ca te rājannupākhyānaśatāni vai |
yāni śrutāni dharmyāṇi teṣāṃ sāro'yamuddhṛtaḥ || 12-326-114||

MHB 12-326-115

सुरासुरैर्यथा राजन्निर्मथ्यामृतमुद्धृतम् ।
एवमेतत्पुरा विप्रैः कथामृतमिहोद्धृतम् ॥ १२-३२६-११५॥
surāsurairyathā rājannirmathyāmṛtamuddhṛtam |
evametatpurā vipraiḥ kathāmṛtamihoddhṛtam || 12-326-115||

MHB 12-326-116

यश्चेदं पठते नित्यं यश्चेदं शृणुयान्नरः ।
एकान्तभावोपगत एकान्ते सुसमाहितः ॥ १२-३२६-११६॥
yaścedaṃ paṭhate nityaṃ yaścedaṃ śṛṇuyānnaraḥ |
ekāntabhāvopagata ekānte susamāhitaḥ || 12-326-116||

MHB 12-326-117

प्राप्य श्वेतं महाद्वीपं भूत्वा चन्द्रप्रभो नरः ।
स सहस्रार्चिषं देवं प्रविशेन्नात्र संशयः ॥ १२-३२६-११७॥
prāpya śvetaṃ mahādvīpaṃ bhūtvā candraprabho naraḥ |
sa sahasrārciṣaṃ devaṃ praviśennātra saṃśayaḥ || 12-326-117||

MHB 12-326-118

मुच्येदार्तस्तथा रोगाच्छ्रुत्वेमामादितः कथाम् ।
जिज्ञासुर्लभते कामान्भक्तो भक्तगतिं व्रजेत् ॥ १२-३२६-११८॥
mucyedārtastathā rogācchrutvemāmāditaḥ kathām |
jijñāsurlabhate kāmānbhakto bhaktagatiṃ vrajet || 12-326-118||

MHB 12-326-119

त्वयापि सततं राजन्नभ्यर्च्यः पुरुषोत्तमः ।
स हि माता पिता चैव कृत्स्नस्य जगतो गुरुः ॥ १२-३२६-११९॥
tvayāpi satataṃ rājannabhyarcyaḥ puruṣottamaḥ |
sa hi mātā pitā caiva kṛtsnasya jagato guruḥ || 12-326-119||

MHB 12-326-120

ब्रह्मण्यदेवो भगवान्प्रीयतां ते सनातनः ।
युधिष्ठिर महाबाहो महाबाहुर्जनार्दनः ॥ १२-३२६-१२०॥
brahmaṇyadevo bhagavānprīyatāṃ te sanātanaḥ |
yudhiṣṭhira mahābāho mahābāhurjanārdanaḥ || 12-326-120||

MHB 12-326-121

वैशंपायन उवाच ।
श्रुत्वैतदाख्यानवरं धर्मराड्जनमेजय ।
भ्रातरश्चास्य ते सर्वे नारायणपराभवन् ॥ १२-३२६-१२१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
śrutvaitadākhyānavaraṃ dharmarāḍjanamejaya |
bhrātaraścāsya te sarve nārāyaṇaparābhavan || 12-326-121||

MHB 12-326-122

जितं भगवता तेन पुरुषेणेति भारत ।
नित्यं जप्यपरा भूत्वा सरस्वतीमुदीरयन् ॥ १२-३२६-१२२॥
jitaṃ bhagavatā tena puruṣeṇeti bhārata |
nityaṃ japyaparā bhūtvā sarasvatīmudīrayan || 12-326-122||

MHB 12-326-123

यो ह्यस्माकं गुरुः श्रेष्ठः कृष्णद्वैपायनो मुनिः ।
स जगौ परमं जप्यं नारायणमुदीरयन् ॥ १२-३२६-१२३॥
yo hyasmākaṃ guruḥ śreṣṭhaḥ kṛṣṇadvaipāyano muniḥ |
sa jagau paramaṃ japyaṃ nārāyaṇamudīrayan || 12-326-123||

MHB 12-326-124

गत्वान्तरिक्षात्सततं क्षीरोदममृताशयम् ।
पूजयित्वा च देवेशं पुनरायात्स्वमाश्रमम् ॥ १२-३२६-१२४॥
gatvāntarikṣātsatataṃ kṣīrodamamṛtāśayam |
pūjayitvā ca deveśaṃ punarāyātsvamāśramam || 12-326-124||

Adhyaya: 327/353 (107)

MHB 12-327-1

जनमेजय उवाच ।
कथं स भगवान्देवो यज्ञेष्वग्रहरः प्रभुः ।
यज्ञधारी च सततं वेदवेदाङ्गवित्तथा ॥ १२-३२७-१॥
janamejaya uvāca |
kathaṃ sa bhagavāndevo yajñeṣvagraharaḥ prabhuḥ |
yajñadhārī ca satataṃ vedavedāṅgavittathā || 12-327-1||

MHB 12-327-2

निवृत्तं चास्थितो धर्मं क्षेमी भागवतप्रियः ।
प्रवृत्तिधर्मान्विदधे स एव भगवान्प्रभुः ॥ १२-३२७-२॥
nivṛttaṃ cāsthito dharmaṃ kṣemī bhāgavatapriyaḥ |
pravṛttidharmānvidadhe sa eva bhagavānprabhuḥ || 12-327-2||

MHB 12-327-3

कथं प्रवृत्तिधर्मेषु भागार्हा देवताः कृताः ।
कथं निवृत्तिधर्माश्च कृता व्यावृत्तबुद्धयः ॥ १२-३२७-३॥
kathaṃ pravṛttidharmeṣu bhāgārhā devatāḥ kṛtāḥ |
kathaṃ nivṛttidharmāśca kṛtā vyāvṛttabuddhayaḥ || 12-327-3||

MHB 12-327-4

एतं नः संशयं विप्र छिन्धि गुह्यं सनातनम् ।
त्वया नारायणकथा श्रुता वै धर्मसंहिता ॥ १२-३२७-४॥
etaṃ naḥ saṃśayaṃ vipra chindhi guhyaṃ sanātanam |
tvayā nārāyaṇakathā śrutā vai dharmasaṃhitā || 12-327-4||

MHB 12-327-5

इमे सब्रह्मका लोकाः ससुरासुरमानवाः ।
क्रियास्वभ्युदयोक्तासु सक्ता दृश्यन्ति सर्वशः ।
मोक्षश्चोक्तस्त्वया ब्रह्मन्निर्वाणं परमं सुखम् ॥ १२-३२७-५॥
ime sabrahmakā lokāḥ sasurāsuramānavāḥ |
kriyāsvabhyudayoktāsu saktā dṛśyanti sarvaśaḥ |
mokṣaścoktastvayā brahmannirvāṇaṃ paramaṃ sukham || 12-327-5||

MHB 12-327-6

ये च मुक्ता भवन्तीह पुण्यपापविवर्जिताः ।
ते सहस्रार्चिषं देवं प्रविशन्तीति शुश्रुमः ॥ १२-३२७-६॥
ye ca muktā bhavantīha puṇyapāpavivarjitāḥ |
te sahasrārciṣaṃ devaṃ praviśantīti śuśrumaḥ || 12-327-6||

MHB 12-327-7

अहो हि दुरनुष्ठेयो मोक्षधर्मः सनातनः ।
यं हित्वा देवताः सर्वा हव्यकव्यभुजोऽभवन् ॥ १२-३२७-७॥
aho hi duranuṣṭheyo mokṣadharmaḥ sanātanaḥ |
yaṃ hitvā devatāḥ sarvā havyakavyabhujo'bhavan || 12-327-7||

MHB 12-327-8

किं नु ब्रह्मा च रुद्रश्च शक्रश्च बलभित्प्रभुः ।
सूर्यस्ताराधिपो वायुरग्निर्वरुण एव च ।
आकाशं जगती चैव ये च शेषा दिवौकसः ॥ १२-३२७-८॥
kiṃ nu brahmā ca rudraśca śakraśca balabhitprabhuḥ |
sūryastārādhipo vāyuragnirvaruṇa eva ca |
ākāśaṃ jagatī caiva ye ca śeṣā divaukasaḥ || 12-327-8||

MHB 12-327-9

प्रलयं न विजानन्ति आत्मनः परिनिर्मितम् ।
ततस्ते नास्थिता मार्गं ध्रुवमक्षयमव्ययम् ॥ १२-३२७-९॥
pralayaṃ na vijānanti ātmanaḥ parinirmitam |
tataste nāsthitā mārgaṃ dhruvamakṣayamavyayam || 12-327-9||

MHB 12-327-10

स्मृत्वा कालपरीमाणं प्रवृत्तिं ये समास्थिताः ।
दोषः कालपरीमाणे महानेष क्रियावताम् ॥ १२-३२७-१०॥
smṛtvā kālaparīmāṇaṃ pravṛttiṃ ye samāsthitāḥ |
doṣaḥ kālaparīmāṇe mahāneṣa kriyāvatām || 12-327-10||

MHB 12-327-11

एतन्मे संशयं विप्र हृदि शल्यमिवार्पितम् ।
छिन्धीतिहासकथनात्परं कौतूहलं हि मे ॥ १२-३२७-११॥
etanme saṃśayaṃ vipra hṛdi śalyamivārpitam |
chindhītihāsakathanātparaṃ kautūhalaṃ hi me || 12-327-11||

MHB 12-327-12

कथं भागहराः प्रोक्ता देवताः क्रतुषु द्विज ।
किमर्थं चाध्वरे ब्रह्मन्निज्यन्ते त्रिदिवौकसः ॥ १२-३२७-१२॥
kathaṃ bhāgaharāḥ proktā devatāḥ kratuṣu dvija |
kimarthaṃ cādhvare brahmannijyante tridivaukasaḥ || 12-327-12||

MHB 12-327-13

ये च भागं प्रगृह्णन्ति यज्ञेषु द्विजसत्तम ।
ते यजन्तो महायज्ञैः कस्य भागं ददन्ति वै ॥ १२-३२७-१३॥
ye ca bhāgaṃ pragṛhṇanti yajñeṣu dvijasattama |
te yajanto mahāyajñaiḥ kasya bhāgaṃ dadanti vai || 12-327-13||

MHB 12-327-14

वैशंपायन उवाच ।
अहो गूढतमः प्रश्नस्त्वया पृष्टो जनेश्वर ।
नातप्ततपसा ह्येष नावेदविदुषा तथा ।
नापुराणविदा चापि शक्यो व्याहर्तुमञ्जसा ॥ १२-३२७-१४॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
aho gūḍhatamaḥ praśnastvayā pṛṣṭo janeśvara |
nātaptatapasā hyeṣa nāvedaviduṣā tathā |
nāpurāṇavidā cāpi śakyo vyāhartumañjasā || 12-327-14||

MHB 12-327-15

हन्त ते कथयिष्यामि यन्मे पृष्टः पुरा गुरुः ।
कृष्णद्वैपायनो व्यासो वेदव्यासो महानृषिः ॥ १२-३२७-१५॥
hanta te kathayiṣyāmi yanme pṛṣṭaḥ purā guruḥ |
kṛṣṇadvaipāyano vyāso vedavyāso mahānṛṣiḥ || 12-327-15||

MHB 12-327-16

सुमन्तुर्जैमिनिश्चैव पैलश्च सुदृढव्रतः ।
अहं चतुर्थः शिष्यो वै पञ्चमश्च शुकः स्मृतः ॥ १२-३२७-१६॥
sumanturjaiminiścaiva pailaśca sudṛḍhavrataḥ |
ahaṃ caturthaḥ śiṣyo vai pañcamaśca śukaḥ smṛtaḥ || 12-327-16||

MHB 12-327-17

एतान्समागतान्सर्वान्पञ्च शिष्यान्दमान्वितान् ।
शौचाचारसमायुक्ताञ्जितक्रोधाञ्जितेन्द्रियान् ॥ १२-३२७-१७॥
etānsamāgatānsarvānpañca śiṣyāndamānvitān |
śaucācārasamāyuktāñjitakrodhāñjitendriyān || 12-327-17||

MHB 12-327-18

वेदानध्यापयामास महाभारतपञ्चमान् ।
मेरौ गिरिवरे रम्ये सिद्धचारणसेविते ॥ १२-३२७-१८॥
vedānadhyāpayāmāsa mahābhāratapañcamān |
merau girivare ramye siddhacāraṇasevite || 12-327-18||

MHB 12-327-19

तेषामभ्यस्यतां वेदान्कदाचित्संशयोऽभवत् ।
एष वै यस्त्वया पृष्टस्तेन तेषां प्रकीर्तितः ।
ततः श्रुतो मया चापि तवाख्येयोऽद्य भारत ॥ १२-३२७-१९॥
teṣāmabhyasyatāṃ vedānkadācitsaṃśayo'bhavat |
eṣa vai yastvayā pṛṣṭastena teṣāṃ prakīrtitaḥ |
tataḥ śruto mayā cāpi tavākhyeyo'dya bhārata || 12-327-19||

MHB 12-327-20

शिष्याणां वचनं श्रुत्वा सर्वाज्ञानतमोनुदः ।
पराशरसुतः श्रीमान्व्यासो वाक्यमुवाच ह ॥ १२-३२७-२०॥
śiṣyāṇāṃ vacanaṃ śrutvā sarvājñānatamonudaḥ |
parāśarasutaḥ śrīmānvyāso vākyamuvāca ha || 12-327-20||

MHB 12-327-21

मया हि सुमहत्तप्तं तपः परमदारुणम् ।
भूतं भव्यं भविष्यच्च जानीयामिति सत्तमाः ॥ १२-३२७-२१॥
mayā hi sumahattaptaṃ tapaḥ paramadāruṇam |
bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyacca jānīyāmiti sattamāḥ || 12-327-21||

MHB 12-327-22

तस्य मे तप्ततपसो निगृहीतेन्द्रियस्य च ।
नारायणप्रसादेन क्षीरोदस्यानुकूलतः ॥ १२-३२७-२२॥
tasya me taptatapaso nigṛhītendriyasya ca |
nārāyaṇaprasādena kṣīrodasyānukūlataḥ || 12-327-22||

MHB 12-327-23

त्रैकालिकमिदं ज्ञानं प्रादुर्भूतं यथेप्सितम् ।
तच्छृणुध्वं यथाज्ञानं वक्ष्ये संशयमुत्तमम् ।
यथा वृत्तं हि कल्पादौ दृष्टं मे ज्ञानचक्षुषा ॥ १२-३२७-२३॥
traikālikamidaṃ jñānaṃ prādurbhūtaṃ yathepsitam |
tacchṛṇudhvaṃ yathājñānaṃ vakṣye saṃśayamuttamam |
yathā vṛttaṃ hi kalpādau dṛṣṭaṃ me jñānacakṣuṣā || 12-327-23||

MHB 12-327-24

परमात्मेति यं प्राहुः सांख्ययोगविदो जनाः ।
महापुरुषसंज्ञां स लभते स्वेन कर्मणा ॥ १२-३२७-२४॥
paramātmeti yaṃ prāhuḥ sāṃkhyayogavido janāḥ |
mahāpuruṣasaṃjñāṃ sa labhate svena karmaṇā || 12-327-24||

MHB 12-327-25

तस्मात्प्रसूतमव्यक्तं प्रधानं तद्विदुर्बुधाः ।
अव्यक्ताद्व्यक्तमुत्पन्नं लोकसृष्ट्यर्थमीश्वरात् ॥ १२-३२७-२५॥
tasmātprasūtamavyaktaṃ pradhānaṃ tadvidurbudhāḥ |
avyaktādvyaktamutpannaṃ lokasṛṣṭyarthamīśvarāt || 12-327-25||

MHB 12-327-26

अनिरुद्धो हि लोकेषु महानात्मेति कथ्यते ।
योऽसौ व्यक्तत्वमापन्नो निर्ममे च पितामहम् ।
सोऽहंकार इति प्रोक्तः सर्वतेजोमयो हि सः ॥ १२-३२७-२६॥
aniruddho hi lokeṣu mahānātmeti kathyate |
yo'sau vyaktatvamāpanno nirmame ca pitāmaham |
so'haṃkāra iti proktaḥ sarvatejomayo hi saḥ || 12-327-26||

MHB 12-327-27

पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ।
अहंकारप्रसूतानि महाभूतानि भारत ॥ १२-३२७-२७॥
pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam |
ahaṃkāraprasūtāni mahābhūtāni bhārata || 12-327-27||

MHB 12-327-28

महाभूतानि सृष्ट्वाथ तद्गुणान्निर्ममे पुनः ।
भूतेभ्यश्चैव निष्पन्ना मूर्तिमन्तोऽष्ट ताञ्शृणु ॥ १२-३२७-२८॥
mahābhūtāni sṛṣṭvātha tadguṇānnirmame punaḥ |
bhūtebhyaścaiva niṣpannā mūrtimanto'ṣṭa tāñśṛṇu || 12-327-28||

MHB 12-327-29

मरीचिरङ्गिराश्चात्रिः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।
वसिष्ठश्च महात्मा वै मनुः स्वायंभुवस्तथा ।
ज्ञेयाः प्रकृतयोऽष्टौ ता यासु लोकाः प्रतिष्ठिताः ॥ १२-३२७-२९॥
marīciraṅgirāścātriḥ pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ |
vasiṣṭhaśca mahātmā vai manuḥ svāyaṃbhuvastathā |
jñeyāḥ prakṛtayo'ṣṭau tā yāsu lokāḥ pratiṣṭhitāḥ || 12-327-29||

MHB 12-327-30

वेदान्वेदाङ्गसंयुक्तान्यज्ञान्यज्ञाङ्गसंयुतान् ।
निर्ममे लोकसिद्ध्यर्थं ब्रह्मा लोकपितामहः ।
अष्टाभ्यः प्रकृतिभ्यश्च जातं विश्वमिदं जगत् ॥ १२-३२७-३०॥
vedānvedāṅgasaṃyuktānyajñānyajñāṅgasaṃyutān |
nirmame lokasiddhyarthaṃ brahmā lokapitāmahaḥ |
aṣṭābhyaḥ prakṛtibhyaśca jātaṃ viśvamidaṃ jagat || 12-327-30||

MHB 12-327-31

रुद्रो रोषात्मको जातो दशान्यान्सोऽसृजत्स्वयम् ।
एकादशैते रुद्रास्तु विकाराः पुरुषाः स्मृताः ॥ १२-३२७-३१॥
rudro roṣātmako jāto daśānyānso'sṛjatsvayam |
ekādaśaite rudrāstu vikārāḥ puruṣāḥ smṛtāḥ || 12-327-31||

MHB 12-327-32

ते रुद्राः प्रकृतिश्चैव सर्वे चैव सुरर्षयः ।
उत्पन्ना लोकसिद्ध्यर्थं ब्रह्माणं समुपस्थिताः ॥ १२-३२७-३२॥
te rudrāḥ prakṛtiścaiva sarve caiva surarṣayaḥ |
utpannā lokasiddhyarthaṃ brahmāṇaṃ samupasthitāḥ || 12-327-32||

MHB 12-327-33

वयं हि सृष्टा भगवंस्त्वया वै प्रभविष्णुना ।
येन यस्मिन्नधीकारे वर्तितव्यं पितामह ॥ १२-३२७-३३॥
vayaṃ hi sṛṣṭā bhagavaṃstvayā vai prabhaviṣṇunā |
yena yasminnadhīkāre vartitavyaṃ pitāmaha || 12-327-33||

MHB 12-327-34

योऽसौ त्वया विनिर्दिष्टो अधिकारोऽर्थचिन्तकः ।
परिपाल्यः कथं तेन सोऽधिकारोऽधिकारिणा ॥ १२-३२७-३४॥
yo'sau tvayā vinirdiṣṭo adhikāro'rthacintakaḥ |
paripālyaḥ kathaṃ tena so'dhikāro'dhikāriṇā || 12-327-34||

MHB 12-327-35

प्रदिशस्व बलं तस्य योऽधिकारार्थचिन्तकः ।
एवमुक्तो महादेवो देवांस्तानिदमब्रवीत् ॥ १२-३२७-३५॥
pradiśasva balaṃ tasya yo'dhikārārthacintakaḥ |
evamukto mahādevo devāṃstānidamabravīt || 12-327-35||

MHB 12-327-36

साध्वहं ज्ञापितो देवा युष्माभिर्भद्रमस्तु वः ।
ममाप्येषा समुत्पन्ना चिन्ता या भवतां मता ॥ १२-३२७-३६॥
sādhvahaṃ jñāpito devā yuṣmābhirbhadramastu vaḥ |
mamāpyeṣā samutpannā cintā yā bhavatāṃ matā || 12-327-36||

MHB 12-327-37

लोकतन्त्रस्य कृत्स्नस्य कथं कार्यः परिग्रहः ।
कथं बलक्षयो न स्याद्युष्माकं ह्यात्मनश्च मे ॥ १२-३२७-३७॥
lokatantrasya kṛtsnasya kathaṃ kāryaḥ parigrahaḥ |
kathaṃ balakṣayo na syādyuṣmākaṃ hyātmanaśca me || 12-327-37||

MHB 12-327-38

इतः सर्वेऽपि गच्छामः शरणं लोकसाक्षिणम् ।
महापुरुषमव्यक्तं स नो वक्ष्यति यद्धितम् ॥ १२-३२७-३८॥
itaḥ sarve'pi gacchāmaḥ śaraṇaṃ lokasākṣiṇam |
mahāpuruṣamavyaktaṃ sa no vakṣyati yaddhitam || 12-327-38||

MHB 12-327-39

ततस्ते ब्रह्मणा सार्धमृषयो विबुधास्तथा ।
क्षीरोदस्योत्तरं कूलं जग्मुर्लोकहितार्थिनः ॥ १२-३२७-३९॥
tataste brahmaṇā sārdhamṛṣayo vibudhāstathā |
kṣīrodasyottaraṃ kūlaṃ jagmurlokahitārthinaḥ || 12-327-39||

MHB 12-327-40

ते तपः समुपातिष्ठन्ब्रह्मोक्तं वेदकल्पितम् ।
स महानियमो नाम तपश्चर्या सुदारुणा ॥ १२-३२७-४०॥
te tapaḥ samupātiṣṭhanbrahmoktaṃ vedakalpitam |
sa mahāniyamo nāma tapaścaryā sudāruṇā || 12-327-40||

MHB 12-327-41

ऊर्ध्वं दृष्टिर्बाहवश्च एकाग्रं च मनोऽभवत् ।
एकपादस्थिताः सम्यक्काष्ठभूताः समाहिताः ॥ १२-३२७-४१॥
ūrdhvaṃ dṛṣṭirbāhavaśca ekāgraṃ ca mano'bhavat |
ekapādasthitāḥ samyakkāṣṭhabhūtāḥ samāhitāḥ || 12-327-41||

MHB 12-327-42

दिव्यं वर्षसहस्रं ते तपस्तप्त्वा तदुत्तमम् ।
शुश्रुवुर्मधुरां वाणीं वेदवेदाङ्गभूषिताम् ॥ १२-३२७-४२॥
divyaṃ varṣasahasraṃ te tapastaptvā taduttamam |
śuśruvurmadhurāṃ vāṇīṃ vedavedāṅgabhūṣitām || 12-327-42||

MHB 12-327-43

भो भोः सब्रह्मका देवा ऋषयश्च तपोधनाः ।
स्वागतेनार्च्य वः सर्वाञ्श्रावये वाक्यमुत्तमम् ॥ १२-३२७-४३॥
bho bhoḥ sabrahmakā devā ṛṣayaśca tapodhanāḥ |
svāgatenārcya vaḥ sarvāñśrāvaye vākyamuttamam || 12-327-43||

MHB 12-327-44

विज्ञातं वो मया कार्यं तच्च लोकहितं महत् ।
प्रवृत्तियुक्तं कर्तव्यं युष्मत्प्राणोपबृंहणम् ॥ १२-३२७-४४॥
vijñātaṃ vo mayā kāryaṃ tacca lokahitaṃ mahat |
pravṛttiyuktaṃ kartavyaṃ yuṣmatprāṇopabṛṃhaṇam || 12-327-44||

MHB 12-327-45

सुतप्तं वस्तपो देवा ममाराधनकाम्यया ।
भोक्ष्यथास्य महासत्त्वास्तपसः फलमुत्तमम् ॥ १२-३२७-४५॥
sutaptaṃ vastapo devā mamārādhanakāmyayā |
bhokṣyathāsya mahāsattvāstapasaḥ phalamuttamam || 12-327-45||

MHB 12-327-46

एष ब्रह्मा लोकगुरुः सर्वलोकपितामहः ।
यूयं च विबुधश्रेष्ठा मां यजध्वं समाहिताः ॥ १२-३२७-४६॥
eṣa brahmā lokaguruḥ sarvalokapitāmahaḥ |
yūyaṃ ca vibudhaśreṣṭhā māṃ yajadhvaṃ samāhitāḥ || 12-327-46||

MHB 12-327-47

सर्वे भागान्कल्पयध्वं यज्ञेषु मम नित्यशः ।
तथा श्रेयो विधास्यामि यथाधीकारमीश्वराः ॥ १२-३२७-४७॥
sarve bhāgānkalpayadhvaṃ yajñeṣu mama nityaśaḥ |
tathā śreyo vidhāsyāmi yathādhīkāramīśvarāḥ || 12-327-47||

MHB 12-327-48

श्रुत्वैतद्देवदेवस्य वाक्यं हृष्टतनूरुहाः ।
ततस्ते विबुधाः सर्वे ब्रह्मा ते च महर्षयः ॥ १२-३२७-४८॥
śrutvaitaddevadevasya vākyaṃ hṛṣṭatanūruhāḥ |
tataste vibudhāḥ sarve brahmā te ca maharṣayaḥ || 12-327-48||

MHB 12-327-49

वेददृष्टेन विधिना वैष्णवं क्रतुमाहरन् ।
तस्मिन्सत्रे तदा ब्रह्मा स्वयं भागमकल्पयत् ।
देवा देवर्षयश्चैव सर्वे भागानकल्पयन् ॥ १२-३२७-४९॥
vedadṛṣṭena vidhinā vaiṣṇavaṃ kratumāharan |
tasminsatre tadā brahmā svayaṃ bhāgamakalpayat |
devā devarṣayaścaiva sarve bhāgānakalpayan || 12-327-49||

MHB 12-327-50

ते कार्तयुगधर्माणो भागाः परमसत्कृताः ।
प्रापुरादित्यवर्णं तं पुरुषं तमसः परम् ।
बृहन्तं सर्वगं देवमीशानं वरदं प्रभुम् ॥ १२-३२७-५०॥
te kārtayugadharmāṇo bhāgāḥ paramasatkṛtāḥ |
prāpurādityavarṇaṃ taṃ puruṣaṃ tamasaḥ param |
bṛhantaṃ sarvagaṃ devamīśānaṃ varadaṃ prabhum || 12-327-50||

MHB 12-327-51

ततोऽथ वरदो देवस्तान्सर्वानमरान्स्थितान् ।
अशरीरो बभाषेदं वाक्यं खस्थो महेश्वरः ॥ १२-३२७-५१॥
tato'tha varado devastānsarvānamarānsthitān |
aśarīro babhāṣedaṃ vākyaṃ khastho maheśvaraḥ || 12-327-51||

MHB 12-327-52

येन यः कल्पितो भागः स तथा समुपागतः ।
प्रीतोऽहं प्रदिशाम्यद्य फलमावृत्तिलक्षणम् ॥ १२-३२७-५२॥
yena yaḥ kalpito bhāgaḥ sa tathā samupāgataḥ |
prīto'haṃ pradiśāmyadya phalamāvṛttilakṣaṇam || 12-327-52||

MHB 12-327-53

एतद्वो लक्षणं देवा मत्प्रसादसमुद्भवम् ।
यूयं यज्ञैरिज्यमानाः समाप्तवरदक्षिणैः ।
युगे युगे भविष्यध्वं प्रवृत्तिफलभोगिनः ॥ १२-३२७-५३॥
etadvo lakṣaṇaṃ devā matprasādasamudbhavam |
yūyaṃ yajñairijyamānāḥ samāptavaradakṣiṇaiḥ |
yuge yuge bhaviṣyadhvaṃ pravṛttiphalabhoginaḥ || 12-327-53||

MHB 12-327-54

यज्ञैर्ये चापि यक्ष्यन्ति सर्वलोकेषु वै सुराः ।
कल्पयिष्यन्ति वो भागांस्ते नरा वेदकल्पितान् ॥ १२-३२७-५४॥
yajñairye cāpi yakṣyanti sarvalokeṣu vai surāḥ |
kalpayiṣyanti vo bhāgāṃste narā vedakalpitān || 12-327-54||

MHB 12-327-55

यो मे यथा कल्पितवान्भागमस्मिन्महाक्रतौ ।
स तथा यज्ञभागार्हो वेदसूत्रे मया कृतः ॥ १२-३२७-५५॥
yo me yathā kalpitavānbhāgamasminmahākratau |
sa tathā yajñabhāgārho vedasūtre mayā kṛtaḥ || 12-327-55||

MHB 12-327-56

यूयं लोकान्धारयध्वं यज्ञभागफलोदिताः ।
सर्वार्थचिन्तका लोके यथाधीकारनिर्मिताः ॥ १२-३२७-५६॥
yūyaṃ lokāndhārayadhvaṃ yajñabhāgaphaloditāḥ |
sarvārthacintakā loke yathādhīkāranirmitāḥ || 12-327-56||

MHB 12-327-57

याः क्रियाः प्रचरिष्यन्ति प्रवृत्तिफलसत्कृताः ।
ताभिराप्यायितबला लोकान्वै धारयिष्यथ ॥ १२-३२७-५७॥
yāḥ kriyāḥ pracariṣyanti pravṛttiphalasatkṛtāḥ |
tābhirāpyāyitabalā lokānvai dhārayiṣyatha || 12-327-57||

MHB 12-327-58

यूयं हि भाविता लोके सर्वयज्ञेषु मानवैः ।
मां ततो भावयिष्यध्वमेषा वो भावना मम ॥ १२-३२७-५८॥
yūyaṃ hi bhāvitā loke sarvayajñeṣu mānavaiḥ |
māṃ tato bhāvayiṣyadhvameṣā vo bhāvanā mama || 12-327-58||

MHB 12-327-59

इत्यर्थं निर्मिता वेदा यज्ञाश्चौषधिभिः सह ।
एभिः सम्यक्प्रयुक्तैर्हि प्रीयन्ते देवताः क्षितौ ॥ १२-३२७-५९॥
ityarthaṃ nirmitā vedā yajñāścauṣadhibhiḥ saha |
ebhiḥ samyakprayuktairhi prīyante devatāḥ kṣitau || 12-327-59||

MHB 12-327-60

निर्माणमेतद्युष्माकं प्रवृत्तिगुणकल्पितम् ।
मया कृतं सुरश्रेष्ठा यावत्कल्पक्षयादिति ।
चिन्तयध्वं लोकहितं यथाधीकारमीश्वराः ॥ १२-३२७-६०॥
nirmāṇametadyuṣmākaṃ pravṛttiguṇakalpitam |
mayā kṛtaṃ suraśreṣṭhā yāvatkalpakṣayāditi |
cintayadhvaṃ lokahitaṃ yathādhīkāramīśvarāḥ || 12-327-60||

MHB 12-327-61

मरीचिरङ्गिराश्चात्रिः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।
वसिष्ठ इति सप्तैते मानसा निर्मिता हि वै ॥ १२-३२७-६१॥
marīciraṅgirāścātriḥ pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ |
vasiṣṭha iti saptaite mānasā nirmitā hi vai || 12-327-61||

MHB 12-327-62

एते वेदविदो मुख्या वेदाचार्याश्च कल्पिताः ।
प्रवृत्तिधर्मिणश्चैव प्राजापत्येन कल्पिताः ॥ १२-३२७-६२॥
ete vedavido mukhyā vedācāryāśca kalpitāḥ |
pravṛttidharmiṇaścaiva prājāpatyena kalpitāḥ || 12-327-62||

MHB 12-327-63

अयं क्रियावतां पन्था व्यक्तीभूतः सनातनः ।
अनिरुद्ध इति प्रोक्तो लोकसर्गकरः प्रभुः ॥ १२-३२७-६३॥
ayaṃ kriyāvatāṃ panthā vyaktībhūtaḥ sanātanaḥ |
aniruddha iti prokto lokasargakaraḥ prabhuḥ || 12-327-63||

MHB 12-327-64

सनः सनत्सुजातश्च सनकः ससनन्दनः ।
सनत्कुमारः कपिलः सप्तमश्च सनातनः ॥ १२-३२७-६४॥
sanaḥ sanatsujātaśca sanakaḥ sasanandanaḥ |
sanatkumāraḥ kapilaḥ saptamaśca sanātanaḥ || 12-327-64||

MHB 12-327-65

सप्तैते मानसाः प्रोक्ता ऋषयो ब्रह्मणः सुताः ।
स्वयमागतविज्ञाना निवृत्तं धर्ममास्थिताः ॥ १२-३२७-६५॥
saptaite mānasāḥ proktā ṛṣayo brahmaṇaḥ sutāḥ |
svayamāgatavijñānā nivṛttaṃ dharmamāsthitāḥ || 12-327-65||

MHB 12-327-66

एते योगविदो मुख्याः सांख्यधर्मविदस्तथा ।
आचार्या मोक्षशास्त्रे च मोक्षधर्मप्रवर्तकाः ॥ १२-३२७-६६॥
ete yogavido mukhyāḥ sāṃkhyadharmavidastathā |
ācāryā mokṣaśāstre ca mokṣadharmapravartakāḥ || 12-327-66||

MHB 12-327-67

यतोऽहं प्रसृतः पूर्वमव्यक्तात्त्रिगुणो महान् ।
तस्मात्परतरो योऽसौ क्षेत्रज्ञ इति कल्पितः ।
सोऽहं क्रियावतां पन्थाः पुनरावृत्तिदुर्लभः ॥ १२-३२७-६७॥
yato'haṃ prasṛtaḥ pūrvamavyaktāttriguṇo mahān |
tasmātparataro yo'sau kṣetrajña iti kalpitaḥ |
so'haṃ kriyāvatāṃ panthāḥ punarāvṛttidurlabhaḥ || 12-327-67||

MHB 12-327-68

यो यथा निर्मितो जन्तुर्यस्मिन्यस्मिंश्च कर्मणि ।
प्रवृत्तौ वा निवृत्तौ वा तत्फलं सोऽश्नुतेऽवशः ॥ १२-३२७-६८॥
yo yathā nirmito janturyasminyasmiṃśca karmaṇi |
pravṛttau vā nivṛttau vā tatphalaṃ so'śnute'vaśaḥ || 12-327-68||

MHB 12-327-69

एष लोकगुरुर्ब्रह्मा जगदादिकरः प्रभुः ।
एष माता पिता चैव युष्माकं च पितामहः ।
मयानुशिष्टो भविता सर्वभूतवरप्रदः ॥ १२-३२७-६९॥
eṣa lokagururbrahmā jagadādikaraḥ prabhuḥ |
eṣa mātā pitā caiva yuṣmākaṃ ca pitāmahaḥ |
mayānuśiṣṭo bhavitā sarvabhūtavarapradaḥ || 12-327-69||

MHB 12-327-70

अस्य चैवानुजो रुद्रो ललाटाद्यः समुत्थितः ।
ब्रह्मानुशिष्टो भविता सर्वत्रसवरप्रदः ॥ १२-३२७-७०॥
asya caivānujo rudro lalāṭādyaḥ samutthitaḥ |
brahmānuśiṣṭo bhavitā sarvatrasavarapradaḥ || 12-327-70||

MHB 12-327-71

गच्छध्वं स्वानधीकारांश्चिन्तयध्वं यथाविधि ।
प्रवर्तन्तां क्रियाः सर्वाः सर्वलोकेषु माचिरम् ॥ १२-३२७-७१॥
gacchadhvaṃ svānadhīkārāṃścintayadhvaṃ yathāvidhi |
pravartantāṃ kriyāḥ sarvāḥ sarvalokeṣu māciram || 12-327-71||

MHB 12-327-72

प्रदृश्यन्तां च कर्माणि प्राणिनां गतयस्तथा ।
परिनिर्मितकालानि आयूंषि च सुरोत्तमाः ॥ १२-३२७-७२॥
pradṛśyantāṃ ca karmāṇi prāṇināṃ gatayastathā |
parinirmitakālāni āyūṃṣi ca surottamāḥ || 12-327-72||

MHB 12-327-73

इदं कृतयुगं नाम कालः श्रेष्ठः प्रवर्तते ।
अहिंस्या यज्ञपशवो युगेऽस्मिन्नैतदन्यथा ।
चतुष्पात्सकलो धर्मो भविष्यत्यत्र वै सुराः ॥ १२-३२७-७३॥
idaṃ kṛtayugaṃ nāma kālaḥ śreṣṭhaḥ pravartate |
ahiṃsyā yajñapaśavo yuge'sminnaitadanyathā |
catuṣpātsakalo dharmo bhaviṣyatyatra vai surāḥ || 12-327-73||

MHB 12-327-74

ततस्त्रेतायुगं नाम त्रयी यत्र भविष्यति ।
प्रोक्षिता यत्र पशवो वधं प्राप्स्यन्ति वै मखे ।
तत्र पादचतुर्थो वै धर्मस्य न भविष्यति ॥ १२-३२७-७४॥
tatastretāyugaṃ nāma trayī yatra bhaviṣyati |
prokṣitā yatra paśavo vadhaṃ prāpsyanti vai makhe |
tatra pādacaturtho vai dharmasya na bhaviṣyati || 12-327-74||

MHB 12-327-75

ततो वै द्वापरं नाम मिश्रः कालो भविष्यति ।
द्विपादहीनो धर्मश्च युगे तस्मिन्भविष्यति ॥ १२-३२७-७५॥
tato vai dvāparaṃ nāma miśraḥ kālo bhaviṣyati |
dvipādahīno dharmaśca yuge tasminbhaviṣyati || 12-327-75||

MHB 12-327-76

ततस्तिष्येऽथ संप्राप्ते युगे कलिपुरस्कृते ।
एकपादस्थितो धर्मो यत्र तत्र भविष्यति ॥ १२-३२७-७६॥
tatastiṣye'tha saṃprāpte yuge kalipuraskṛte |
ekapādasthito dharmo yatra tatra bhaviṣyati || 12-327-76||

MHB 12-327-77

देवा ऊचुः ।
एकपादस्थिते धर्मे यत्रक्वचनगामिनि ।
कथं कर्तव्यमस्माभिर्भगवंस्तद्वदस्व नः ॥ १२-३२७-७७॥
devā ūcuḥ |
ekapādasthite dharme yatrakvacanagāmini |
kathaṃ kartavyamasmābhirbhagavaṃstadvadasva naḥ || 12-327-77||

MHB 12-327-78

श्रीभगवानुवाच ।
यत्र वेदाश्च यज्ञाश्च तपः सत्यं दमस्तथा ।
अहिंसाधर्मसंयुक्ताः प्रचरेयुः सुरोत्तमाः ।
स वै देशः सेवितव्यो मा वोऽधर्मः पदा स्पृशेत् ॥ १२-३२७-७८॥
śrībhagavānuvāca |
yatra vedāśca yajñāśca tapaḥ satyaṃ damastathā |
ahiṃsādharmasaṃyuktāḥ pracareyuḥ surottamāḥ |
sa vai deśaḥ sevitavyo mā vo'dharmaḥ padā spṛśet || 12-327-78||

MHB 12-327-79

व्यास उवाच ।
तेऽनुशिष्टा भगवता देवाः सर्षिगणास्तथा ।
नमस्कृत्वा भगवते जग्मुर्देशान्यथेप्सितान् ॥ १२-३२७-७९॥
vyāsa uvāca |
te'nuśiṣṭā bhagavatā devāḥ sarṣigaṇāstathā |
namaskṛtvā bhagavate jagmurdeśānyathepsitān || 12-327-79||

MHB 12-327-80

गतेषु त्रिदिवौकःसु ब्रह्मैकः पर्यवस्थितः ।
दिदृक्षुर्भगवन्तं तमनिरुद्धतनौ स्थितम् ॥ १२-३२७-८०॥
gateṣu tridivaukaḥsu brahmaikaḥ paryavasthitaḥ |
didṛkṣurbhagavantaṃ tamaniruddhatanau sthitam || 12-327-80||

MHB 12-327-81

तं देवो दर्शयामास कृत्वा हयशिरो महत् ।
साङ्गानावर्तयन्वेदान्कमण्डलुगणित्रधृक् ॥ १२-३२७-८१॥
taṃ devo darśayāmāsa kṛtvā hayaśiro mahat |
sāṅgānāvartayanvedānkamaṇḍalugaṇitradhṛk || 12-327-81||

MHB 12-327-82

ततोऽश्वशिरसं दृष्ट्वा तं देवममितौजसम् ।
लोककर्ता प्रभुर्ब्रह्मा लोकानां हितकाम्यया ॥ १२-३२७-८२॥
tato'śvaśirasaṃ dṛṣṭvā taṃ devamamitaujasam |
lokakartā prabhurbrahmā lokānāṃ hitakāmyayā || 12-327-82||

MHB 12-327-83

मूर्ध्ना प्रणम्य वरदं तस्थौ प्राञ्जलिरग्रतः ।
स परिष्वज्य देवेन वचनं श्रावितस्तदा ॥ १२-३२७-८३॥
mūrdhnā praṇamya varadaṃ tasthau prāñjaliragrataḥ |
sa pariṣvajya devena vacanaṃ śrāvitastadā || 12-327-83||

MHB 12-327-84

लोककार्यगतीः सर्वास्त्वं चिन्तय यथाविधि ।
धाता त्वं सर्वभूतानां त्वं प्रभुर्जगतो गुरुः ।
त्वय्यावेशितभारोऽहं धृतिं प्राप्स्याम्यथाञ्जसा ॥ १२-३२७-८४॥
lokakāryagatīḥ sarvāstvaṃ cintaya yathāvidhi |
dhātā tvaṃ sarvabhūtānāṃ tvaṃ prabhurjagato guruḥ |
tvayyāveśitabhāro'haṃ dhṛtiṃ prāpsyāmyathāñjasā || 12-327-84||

MHB 12-327-85

यदा च सुरकार्यं ते अविषह्यं भविष्यति ।
प्रादुर्भावं गमिष्यामि तदात्मज्ञानदेशिकः ॥ १२-३२७-८५॥
yadā ca surakāryaṃ te aviṣahyaṃ bhaviṣyati |
prādurbhāvaṃ gamiṣyāmi tadātmajñānadeśikaḥ || 12-327-85||

MHB 12-327-86

एवमुक्त्वा हयशिरास्तत्रैवान्तरधीयत ।
तेनानुशिष्टो ब्रह्मापि स्वं लोकमचिराद्गतः ॥ १२-३२७-८६॥
evamuktvā hayaśirāstatraivāntaradhīyata |
tenānuśiṣṭo brahmāpi svaṃ lokamacirādgataḥ || 12-327-86||

MHB 12-327-87

एवमेष महाभागः पद्मनाभः सनातनः ।
यज्ञेष्वग्रहरः प्रोक्तो यज्ञधारी च नित्यदा ॥ १२-३२७-८७॥
evameṣa mahābhāgaḥ padmanābhaḥ sanātanaḥ |
yajñeṣvagraharaḥ prokto yajñadhārī ca nityadā || 12-327-87||

MHB 12-327-88

निवृत्तिं चास्थितो धर्मं गतिमक्षयधर्मिणाम् ।
प्रवृत्तिधर्मान्विदधे कृत्वा लोकस्य चित्रताम् ॥ १२-३२७-८८॥
nivṛttiṃ cāsthito dharmaṃ gatimakṣayadharmiṇām |
pravṛttidharmānvidadhe kṛtvā lokasya citratām || 12-327-88||

MHB 12-327-89

स आदिः स मध्यः स चान्तः प्रजानां स धाता स धेयः स कर्ता स कार्यम् ।
युगान्ते स सुप्तः सुसंक्षिप्य लोकान्युगादौ प्रबुद्धो जगद्ध्युत्ससर्ज ॥ १२-३२७-८९॥
sa ādiḥ sa madhyaḥ sa cāntaḥ prajānāṃ sa dhātā sa dheyaḥ sa kartā sa kāryam |
yugānte sa suptaḥ susaṃkṣipya lokānyugādau prabuddho jagaddhyutsasarja || 12-327-89||

MHB 12-327-90

तस्मै नमध्वं देवाय निर्गुणाय गुणात्मने ।
अजाय विश्वरूपाय धाम्ने सर्वदिवौकसाम् ॥ १२-३२७-९०॥
tasmai namadhvaṃ devāya nirguṇāya guṇātmane |
ajāya viśvarūpāya dhāmne sarvadivaukasām || 12-327-90||

MHB 12-327-91

महाभूताधिपतये रुद्राणां पतये तथा ।
आदित्यपतये चैव वसूनां पतये तथा ॥ १२-३२७-९१॥
mahābhūtādhipataye rudrāṇāṃ pataye tathā |
ādityapataye caiva vasūnāṃ pataye tathā || 12-327-91||

MHB 12-327-92

अश्विभ्यां पतये चैव मरुतां पतये तथा ।
वेदयज्ञाधिपतये वेदाङ्गपतयेऽपि च ॥ १२-३२७-९२॥
aśvibhyāṃ pataye caiva marutāṃ pataye tathā |
vedayajñādhipataye vedāṅgapataye'pi ca || 12-327-92||

MHB 12-327-93

समुद्रवासिने नित्यं हरये मुञ्जकेशिने ।
शान्तये सर्वभूतानां मोक्षधर्मानुभाषिणे ॥ १२-३२७-९३॥
samudravāsine nityaṃ haraye muñjakeśine |
śāntaye sarvabhūtānāṃ mokṣadharmānubhāṣiṇe || 12-327-93||

MHB 12-327-94

तपसां तेजसां चैव पतये यशसोऽपि च ।
वाचश्च पतये नित्यं सरितां पतये तथा ॥ १२-३२७-९४॥
tapasāṃ tejasāṃ caiva pataye yaśaso'pi ca |
vācaśca pataye nityaṃ saritāṃ pataye tathā || 12-327-94||

MHB 12-327-95

कपर्दिने वराहाय एकशृङ्गाय धीमते ।
विवस्वतेऽश्वशिरसे चतुर्मूर्तिधृते सदा ॥ १२-३२७-९५॥
kapardine varāhāya ekaśṛṅgāya dhīmate |
vivasvate'śvaśirase caturmūrtidhṛte sadā || 12-327-95||

MHB 12-327-96

गुह्याय ज्ञानदृश्याय अक्षराय क्षराय च ।
एष देवः संचरति सर्वत्रगतिरव्ययः ॥ १२-३२७-९६॥
guhyāya jñānadṛśyāya akṣarāya kṣarāya ca |
eṣa devaḥ saṃcarati sarvatragatiravyayaḥ || 12-327-96||

MHB 12-327-97

एवमेतत्पुरा दृष्टं मया वै ज्ञानचक्षुषा ।
कथितं तच्च वः सर्वं मया पृष्टेन तत्त्वतः ॥ १२-३२७-९७॥
evametatpurā dṛṣṭaṃ mayā vai jñānacakṣuṣā |
kathitaṃ tacca vaḥ sarvaṃ mayā pṛṣṭena tattvataḥ || 12-327-97||

MHB 12-327-98

क्रियतां मद्वचः शिष्याः सेव्यतां हरिरीश्वरः ।
गीयतां वेदशब्दैश्च पूज्यतां च यथाविधि ॥ १२-३२७-९८॥
kriyatāṃ madvacaḥ śiṣyāḥ sevyatāṃ harirīśvaraḥ |
gīyatāṃ vedaśabdaiśca pūjyatāṃ ca yathāvidhi || 12-327-98||

MHB 12-327-99

वैशंपायन उवाच ।
इत्युक्तास्तु वयं तेन वेदव्यासेन धीमता ।
सर्वे शिष्याः सुतश्चास्य शुकः परमधर्मवित् ॥ १२-३२७-९९॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
ityuktāstu vayaṃ tena vedavyāsena dhīmatā |
sarve śiṣyāḥ sutaścāsya śukaḥ paramadharmavit || 12-327-99||

MHB 12-327-100

स चास्माकमुपाध्यायः सहास्माभिर्विशां पते ।
चतुर्वेदोद्गताभिश्च ऋग्भिस्तमभितुष्टुवे ॥ १२-३२७-१००॥
sa cāsmākamupādhyāyaḥ sahāsmābhirviśāṃ pate |
caturvedodgatābhiśca ṛgbhistamabhituṣṭuve || 12-327-100||

MHB 12-327-101

एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
एवं मेऽकथयद्राजन्पुरा द्वैपायनो गुरुः ॥ १२-३२७-१०१॥
etatte sarvamākhyātaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi |
evaṃ me'kathayadrājanpurā dvaipāyano guruḥ || 12-327-101||

MHB 12-327-102

यश्चेदं शृणुयान्नित्यं यश्चेदं परिकीर्तयेत् ।
नमो भगवते कृत्वा समाहितमना नरः ॥ १२-३२७-१०२॥
yaścedaṃ śṛṇuyānnityaṃ yaścedaṃ parikīrtayet |
namo bhagavate kṛtvā samāhitamanā naraḥ || 12-327-102||

MHB 12-327-103

भवत्यरोगो द्युतिमान्बलरूपसमन्वितः ।
आतुरो मुच्यते रोगाद्बद्धो मुच्येत बन्धनात् ॥ १२-३२७-१०३॥
bhavatyarogo dyutimānbalarūpasamanvitaḥ |
āturo mucyate rogādbaddho mucyeta bandhanāt || 12-327-103||

MHB 12-327-104

कामकामी लभेत्कामं दीर्घमायुरवाप्नुयात् ।
ब्राह्मणः सर्ववेदी स्यात्क्षत्रियो विजयी भवेत् ।
वैश्यो विपुललाभः स्याच्छूद्रः सुखमवाप्नुयात् ॥ १२-३२७-१०४॥
kāmakāmī labhetkāmaṃ dīrghamāyuravāpnuyāt |
brāhmaṇaḥ sarvavedī syātkṣatriyo vijayī bhavet |
vaiśyo vipulalābhaḥ syācchūdraḥ sukhamavāpnuyāt || 12-327-104||

MHB 12-327-105

अपुत्रो लभते पुत्रं कन्या चैवेप्सितं पतिम् ।
लग्नगर्भा विमुच्येत गर्भिणी जनयेत्सुतम् ।
वन्ध्या प्रसवमाप्नोति पुत्रपौत्रसमृद्धिमत् ॥ १२-३२७-१०५॥
aputro labhate putraṃ kanyā caivepsitaṃ patim |
lagnagarbhā vimucyeta garbhiṇī janayetsutam |
vandhyā prasavamāpnoti putrapautrasamṛddhimat || 12-327-105||

MHB 12-327-106

क्षेमेण गच्छेदध्वानमिदं यः पठते पथि ।
यो यं कामं कामयते स तमाप्नोति च ध्रुवम् ॥ १२-३२७-१०६॥
kṣemeṇa gacchedadhvānamidaṃ yaḥ paṭhate pathi |
yo yaṃ kāmaṃ kāmayate sa tamāpnoti ca dhruvam || 12-327-106||

MHB 12-327-107

इदं महर्षेर्वचनं विनिश्चितं महात्मनः पुरुषवरस्य कीर्तनम् ।
समागमं चर्षिदिवौकसामिमं निशम्य भक्ताः सुसुखं लभन्ते ॥ १२-३२७-१०७॥
idaṃ maharṣervacanaṃ viniścitaṃ mahātmanaḥ puruṣavarasya kīrtanam |
samāgamaṃ carṣidivaukasāmimaṃ niśamya bhaktāḥ susukhaṃ labhante || 12-327-107||

Adhyaya: 328/353 (53)

MHB 12-328-1

जनमेजय उवाच ।
अस्तौषीद्यैरिमं व्यासः सशिष्यो मधुसूदनम् ।
नामभिर्विविधैरेषां निरुक्तं भगवन्मम ॥ १२-३२८-१॥
janamejaya uvāca |
astauṣīdyairimaṃ vyāsaḥ saśiṣyo madhusūdanam |
nāmabhirvividhaireṣāṃ niruktaṃ bhagavanmama || 12-328-1||

MHB 12-328-2

वक्तुमर्हसि शुश्रूषोः प्रजापतिपतेर्हरेः ।
श्रुत्वा भवेयं यत्पूतः शरच्चन्द्र इवामलः ॥ १२-३२८-२॥
vaktumarhasi śuśrūṣoḥ prajāpatipaterhareḥ |
śrutvā bhaveyaṃ yatpūtaḥ śaraccandra ivāmalaḥ || 12-328-2||

MHB 12-328-3

वैशंपायन उवाच ।
शृणु राजन्यथाचष्ट फल्गुनस्य हरिर्विभुः ।
प्रसन्नात्मात्मनो नाम्नां निरुक्तं गुणकर्मजम् ॥ १२-३२८-३॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
śṛṇu rājanyathācaṣṭa phalgunasya harirvibhuḥ |
prasannātmātmano nāmnāṃ niruktaṃ guṇakarmajam || 12-328-3||

MHB 12-328-4

नामभिः कीर्तितैस्तस्य केशवस्य महात्मनः ।
पृष्टवान्केशवं राजन्फल्गुनः परवीरहा ॥ १२-३२८-४॥
nāmabhiḥ kīrtitaistasya keśavasya mahātmanaḥ |
pṛṣṭavānkeśavaṃ rājanphalgunaḥ paravīrahā || 12-328-4||

MHB 12-328-5

अर्जुन उवाच ।
भगवन्भूतभव्येश सर्वभूतसृगव्यय ।
लोकधाम जगन्नाथ लोकानामभयप्रद ॥ १२-३२८-५॥
arjuna uvāca |
bhagavanbhūtabhavyeśa sarvabhūtasṛgavyaya |
lokadhāma jagannātha lokānāmabhayaprada || 12-328-5||

MHB 12-328-6

यानि नामानि ते देव कीर्तितानि महर्षिभिः ।
वेदेषु सपुराणेषु यानि गुह्यानि कर्मभिः ॥ १२-३२८-६॥
yāni nāmāni te deva kīrtitāni maharṣibhiḥ |
vedeṣu sapurāṇeṣu yāni guhyāni karmabhiḥ || 12-328-6||

MHB 12-328-7

तेषां निरुक्तं त्वत्तोऽहं श्रोतुमिच्छामि केशव ।
न ह्यन्यो वर्तयेन्नाम्नां निरुक्तं त्वामृते प्रभो ॥ १२-३२८-७॥
teṣāṃ niruktaṃ tvatto'haṃ śrotumicchāmi keśava |
na hyanyo vartayennāmnāṃ niruktaṃ tvāmṛte prabho || 12-328-7||

MHB 12-328-8

श्रीभगवानुवाच ।
ऋग्वेदे सयजुर्वेदे तथैवाथर्वसामसु ।
पुराणे सोपनिषदे तथैव ज्योतिषेऽर्जुन ॥ १२-३२८-८॥
śrībhagavānuvāca |
ṛgvede sayajurvede tathaivātharvasāmasu |
purāṇe sopaniṣade tathaiva jyotiṣe'rjuna || 12-328-8||

MHB 12-328-9

सांख्ये च योगशास्त्रे च आयुर्वेदे तथैव च ।
बहूनि मम नामानि कीर्तितानि महर्षिभिः ॥ १२-३२८-९॥
sāṃkhye ca yogaśāstre ca āyurvede tathaiva ca |
bahūni mama nāmāni kīrtitāni maharṣibhiḥ || 12-328-9||

MHB 12-328-10

गौणानि तत्र नामानि कर्मजानि च कानिचित् ।
निरुक्तं कर्मजानां च शृणुष्व प्रयतोऽनघ ।
कथ्यमानं मया तात त्वं हि मेऽर्धं स्मृतः पुरा ॥ १२-३२८-१०॥
gauṇāni tatra nāmāni karmajāni ca kānicit |
niruktaṃ karmajānāṃ ca śṛṇuṣva prayato'nagha |
kathyamānaṃ mayā tāta tvaṃ hi me'rdhaṃ smṛtaḥ purā || 12-328-10||

MHB 12-328-11

नमोऽतियशसे तस्मै देहिनां परमात्मने ।
नारायणाय विश्वाय निर्गुणाय गुणात्मने ॥ १२-३२८-११॥
namo'tiyaśase tasmai dehināṃ paramātmane |
nārāyaṇāya viśvāya nirguṇāya guṇātmane || 12-328-11||

MHB 12-328-12

यस्य प्रसादजो ब्रह्मा रुद्रश्च क्रोधसंभवः ।
योऽसौ योनिर्हि सर्वस्य स्थावरस्य चरस्य च ॥ १२-३२८-१२॥
yasya prasādajo brahmā rudraśca krodhasaṃbhavaḥ |
yo'sau yonirhi sarvasya sthāvarasya carasya ca || 12-328-12||

MHB 12-328-13

अष्टादशगुणं यत्तत्सत्त्वं सत्त्ववतां वर ।
प्रकृतिः सा परा मह्यं रोदसी योगधारिणी ।
ऋता सत्यामराजय्या लोकानामात्मसंज्ञिता ॥ १२-३२८-१३॥
aṣṭādaśaguṇaṃ yattatsattvaṃ sattvavatāṃ vara |
prakṛtiḥ sā parā mahyaṃ rodasī yogadhāriṇī |
ṛtā satyāmarājayyā lokānāmātmasaṃjñitā || 12-328-13||

MHB 12-328-14

तस्मात्सर्वाः प्रवर्तन्ते सर्गप्रलयविक्रियाः ।
ततो यज्ञश्च यष्टा च पुराणः पुरुषो विराट् ।
अनिरुद्ध इति प्रोक्तो लोकानां प्रभवाप्ययः ॥ १२-३२८-१४॥
tasmātsarvāḥ pravartante sargapralayavikriyāḥ |
tato yajñaśca yaṣṭā ca purāṇaḥ puruṣo virāṭ |
aniruddha iti prokto lokānāṃ prabhavāpyayaḥ || 12-328-14||

MHB 12-328-15

ब्राह्मे रात्रिक्षये प्राप्ते तस्य ह्यमिततेजसः ।
प्रसादात्प्रादुरभवत्पद्मं पद्मनिभेक्षण ।
तत्र ब्रह्मा समभवत्स तस्यैव प्रसादजः ॥ १२-३२८-१५॥
brāhme rātrikṣaye prāpte tasya hyamitatejasaḥ |
prasādātprādurabhavatpadmaṃ padmanibhekṣaṇa |
tatra brahmā samabhavatsa tasyaiva prasādajaḥ || 12-328-15||

MHB 12-328-16

अह्नः क्षये ललाटाच्च सुतो देवस्य वै तथा ।
क्रोधाविष्टस्य संजज्ञे रुद्रः संहारकारकः ॥ १२-३२८-१६॥
ahnaḥ kṣaye lalāṭācca suto devasya vai tathā |
krodhāviṣṭasya saṃjajñe rudraḥ saṃhārakārakaḥ || 12-328-16||

MHB 12-328-17

एतौ द्वौ विबुधश्रेष्ठौ प्रसादक्रोधजौ स्मृतौ ।
तदादेशितपन्थानौ सृष्टिसंहारकारकौ ।
निमित्तमात्रं तावत्र सर्वप्राणिवरप्रदौ ॥ १२-३२८-१७॥
etau dvau vibudhaśreṣṭhau prasādakrodhajau smṛtau |
tadādeśitapanthānau sṛṣṭisaṃhārakārakau |
nimittamātraṃ tāvatra sarvaprāṇivarapradau || 12-328-17||

MHB 12-328-18

कपर्दी जटिलो मुण्डः श्मशानगृहसेवकः ।
उग्रव्रतधरो रुद्रो योगी त्रिपुरदारुणः ॥ १२-३२८-१८॥
kapardī jaṭilo muṇḍaḥ śmaśānagṛhasevakaḥ |
ugravratadharo rudro yogī tripuradāruṇaḥ || 12-328-18||

MHB 12-328-19

दक्षक्रतुहरश्चैव भगनेत्रहरस्तथा ।
नारायणात्मको ज्ञेयः पाण्डवेय युगे युगे ॥ १२-३२८-१९॥
dakṣakratuharaścaiva bhaganetraharastathā |
nārāyaṇātmako jñeyaḥ pāṇḍaveya yuge yuge || 12-328-19||

MHB 12-328-20

तस्मिन्हि पूज्यमाने वै देवदेवे महेश्वरे ।
संपूजितो भवेत्पार्थ देवो नारायणः प्रभुः ॥ १२-३२८-२०॥
tasminhi pūjyamāne vai devadeve maheśvare |
saṃpūjito bhavetpārtha devo nārāyaṇaḥ prabhuḥ || 12-328-20||

MHB 12-328-21

अहमात्मा हि लोकानां विश्वानां पाण्डुनन्दन ।
तस्मादात्मानमेवाग्रे रुद्रं संपूजयाम्यहम् ॥ १२-३२८-२१॥
ahamātmā hi lokānāṃ viśvānāṃ pāṇḍunandana |
tasmādātmānamevāgre rudraṃ saṃpūjayāmyaham || 12-328-21||

MHB 12-328-22

यद्यहं नार्चयेयं वै ईशानं वरदं शिवम् ।
आत्मानं नार्चयेत्कश्चिदिति मे भावितं मनः ।
मया प्रमाणं हि कृतं लोकः समनुवर्तते ॥ १२-३२८-२२॥
yadyahaṃ nārcayeyaṃ vai īśānaṃ varadaṃ śivam |
ātmānaṃ nārcayetkaściditi me bhāvitaṃ manaḥ |
mayā pramāṇaṃ hi kṛtaṃ lokaḥ samanuvartate || 12-328-22||

MHB 12-328-23

प्रमाणानि हि पूज्यानि ततस्तं पूजयाम्यहम् ।
यस्तं वेत्ति स मां वेत्ति योऽनु तं स हि मामनु ॥ १२-३२८-२३॥
pramāṇāni hi pūjyāni tatastaṃ pūjayāmyaham |
yastaṃ vetti sa māṃ vetti yo'nu taṃ sa hi māmanu || 12-328-23||

MHB 12-328-24

रुद्रो नारायणश्चैव सत्त्वमेकं द्विधाकृतम् ।
लोके चरति कौन्तेय व्यक्तिस्थं सर्वकर्मसु ॥ १२-३२८-२४॥
rudro nārāyaṇaścaiva sattvamekaṃ dvidhākṛtam |
loke carati kaunteya vyaktisthaṃ sarvakarmasu || 12-328-24||

MHB 12-328-25

न हि मे केनचिद्देयो वरः पाण्डवनन्दन ।
इति संचिन्त्य मनसा पुराणं विश्वमीश्वरम् ।
पुत्रार्थमाराधितवानात्मानमहमात्मना ॥ १२-३२८-२५॥
na hi me kenaciddeyo varaḥ pāṇḍavanandana |
iti saṃcintya manasā purāṇaṃ viśvamīśvaram |
putrārthamārādhitavānātmānamahamātmanā || 12-328-25||

MHB 12-328-26

न हि विष्णुः प्रणमति कस्मैचिद्विबुधाय तु ।
ऋत आत्मानमेवेति ततो रुद्रं भजाम्यहम् ॥ १२-३२८-२६॥
na hi viṣṇuḥ praṇamati kasmaicidvibudhāya tu |
ṛta ātmānameveti tato rudraṃ bhajāmyaham || 12-328-26||

MHB 12-328-27

सब्रह्मकाः सरुद्राश्च सेन्द्रा देवाः सहर्षिभिः ।
अर्चयन्ति सुरश्रेष्ठं देवं नारायणं हरिम् ॥ १२-३२८-२७॥
sabrahmakāḥ sarudrāśca sendrā devāḥ saharṣibhiḥ |
arcayanti suraśreṣṭhaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ harim || 12-328-27||

MHB 12-328-28

भविष्यतां वर्ततां च भूतानां चैव भारत ।
सर्वेषामग्रणीर्विष्णुः सेव्यः पूज्यश्च नित्यशः ॥ १२-३२८-२८॥
bhaviṣyatāṃ vartatāṃ ca bhūtānāṃ caiva bhārata |
sarveṣāmagraṇīrviṣṇuḥ sevyaḥ pūjyaśca nityaśaḥ || 12-328-28||

MHB 12-328-29

नमस्व हव्यदं विष्णुं तथा शरणदं नम ।
वरदं नमस्व कौन्तेय हव्यकव्यभुजं नम ॥ १२-३२८-२९॥
namasva havyadaṃ viṣṇuṃ tathā śaraṇadaṃ nama |
varadaṃ namasva kaunteya havyakavyabhujaṃ nama || 12-328-29||

MHB 12-328-30

चतुर्विधा मम जना भक्ता एवं हि ते श्रुतम् ।
तेषामेकान्तिनः श्रेष्ठास्ते चैवानन्यदेवताः ।
अहमेव गतिस्तेषां निराशीःकर्मकारिणाम् ॥ १२-३२८-३०॥
caturvidhā mama janā bhaktā evaṃ hi te śrutam |
teṣāmekāntinaḥ śreṣṭhāste caivānanyadevatāḥ |
ahameva gatisteṣāṃ nirāśīḥkarmakāriṇām || 12-328-30||

MHB 12-328-31

ये च शिष्टास्त्रयो भक्ताः फलकामा हि ते मताः ।
सर्वे च्यवनधर्माणः प्रतिबुद्धस्तु श्रेष्ठभाक् ॥ १२-३२८-३१॥
ye ca śiṣṭāstrayo bhaktāḥ phalakāmā hi te matāḥ |
sarve cyavanadharmāṇaḥ pratibuddhastu śreṣṭhabhāk || 12-328-31||

MHB 12-328-32

ब्रह्माणं शितिकण्ठं च याश्चान्या देवताः स्मृताः ।
प्रबुद्धवर्याः सेवन्ते मामेवैष्यन्ति यत्परम् ।
भक्तं प्रति विशेषस्ते एष पार्थानुकीर्तितः ॥ १२-३२८-३२॥
brahmāṇaṃ śitikaṇṭhaṃ ca yāścānyā devatāḥ smṛtāḥ |
prabuddhavaryāḥ sevante māmevaiṣyanti yatparam |
bhaktaṃ prati viśeṣaste eṣa pārthānukīrtitaḥ || 12-328-32||

MHB 12-328-33

त्वं चैवाहं च कौन्तेय नरनारायणौ स्मृतौ ।
भारावतरणार्थं हि प्रविष्टौ मानुषीं तनुम् ॥ १२-३२८-३३॥
tvaṃ caivāhaṃ ca kaunteya naranārāyaṇau smṛtau |
bhārāvataraṇārthaṃ hi praviṣṭau mānuṣīṃ tanum || 12-328-33||

MHB 12-328-34

जानाम्यध्यात्मयोगांश्च योऽहं यस्माच्च भारत ।
निवृत्तिलक्षणो धर्मस्तथाभ्युदयिकोऽपि च ॥ १२-३२८-३४॥
jānāmyadhyātmayogāṃśca yo'haṃ yasmācca bhārata |
nivṛttilakṣaṇo dharmastathābhyudayiko'pi ca || 12-328-34||

MHB 12-328-35

नराणामयनं ख्यातमहमेकः सनातनः ।
आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः ।
अयनं मम तत्पूर्वमतो नारायणो ह्यहम् ॥ १२-३२८-३५॥
narāṇāmayanaṃ khyātamahamekaḥ sanātanaḥ |
āpo nārā iti proktā āpo vai narasūnavaḥ |
ayanaṃ mama tatpūrvamato nārāyaṇo hyaham || 12-328-35||

MHB 12-328-36

छादयामि जगद्विश्वं भूत्वा सूर्य इवांशुभिः ।
सर्वभूताधिवासश्च वासुदेवस्ततो ह्यहम् ॥ १२-३२८-३६॥
chādayāmi jagadviśvaṃ bhūtvā sūrya ivāṃśubhiḥ |
sarvabhūtādhivāsaśca vāsudevastato hyaham || 12-328-36||

MHB 12-328-37

गतिश्च सर्वभूतानां प्रजानां चापि भारत ।
व्याप्ता मे रोदसी पार्थ कान्तिश्चाभ्यधिका मम ॥ १२-३२८-३७॥
gatiśca sarvabhūtānāṃ prajānāṃ cāpi bhārata |
vyāptā me rodasī pārtha kāntiścābhyadhikā mama || 12-328-37||

MHB 12-328-38

अधिभूतानि चान्तेऽहं तदिच्छंश्चास्मि भारत ।
क्रमणाच्चाप्यहं पार्थ विष्णुरित्यभिसंज्ञितः ॥ १२-३२८-३८॥
adhibhūtāni cānte'haṃ tadicchaṃścāsmi bhārata |
kramaṇāccāpyahaṃ pārtha viṣṇurityabhisaṃjñitaḥ || 12-328-38||

MHB 12-328-39

दमात्सिद्धिं परीप्सन्तो मां जनाः कामयन्ति हि ।
दिवं चोर्वीं च मध्यं च तस्माद्दामोदरो ह्यहम् ॥ १२-३२८-३९॥
damātsiddhiṃ parīpsanto māṃ janāḥ kāmayanti hi |
divaṃ corvīṃ ca madhyaṃ ca tasmāddāmodaro hyaham || 12-328-39||

MHB 12-328-40

पृश्निरित्युच्यते चान्नं वेदा आपोऽमृतं तथा ।
ममैतानि सदा गर्भे पृश्निगर्भस्ततो ह्यहम् ॥ १२-३२८-४०॥
pṛśnirityucyate cānnaṃ vedā āpo'mṛtaṃ tathā |
mamaitāni sadā garbhe pṛśnigarbhastato hyaham || 12-328-40||

MHB 12-328-41

ऋषयः प्राहुरेवं मां त्रितकूपाभिपातितम् ।
पृश्निगर्भ त्रितं पाहीत्येकतद्वितपातितम् ॥ १२-३२८-४१॥
ṛṣayaḥ prāhurevaṃ māṃ tritakūpābhipātitam |
pṛśnigarbha tritaṃ pāhītyekatadvitapātitam || 12-328-41||

MHB 12-328-42

ततः स ब्रह्मणः पुत्र आद्यो ऋषिवरस्त्रितः ।
उत्ततारोदपानाद्वै पृश्निगर्भानुकीर्तनात् ॥ १२-३२८-४२॥
tataḥ sa brahmaṇaḥ putra ādyo ṛṣivarastritaḥ |
uttatārodapānādvai pṛśnigarbhānukīrtanāt || 12-328-42||

MHB 12-328-43

सूर्यस्य तपतो लोकानग्नेः सोमस्य चाप्युत ।
अंशवो ये प्रकाशन्ते मम ते केशसंज्ञिताः ।
सर्वज्ञाः केशवं तस्मान्मामाहुर्द्विजसत्तमाः ॥ १२-३२८-४३॥
sūryasya tapato lokānagneḥ somasya cāpyuta |
aṃśavo ye prakāśante mama te keśasaṃjñitāḥ |
sarvajñāḥ keśavaṃ tasmānmāmāhurdvijasattamāḥ || 12-328-43||

MHB 12-328-44

स्वपत्न्यामाहितो गर्भ उतथ्येन महात्मना ।
उतथ्येऽन्तर्हिते चैव कदाचिद्देवमायया ।
बृहस्पतिरथाविन्दत्तां पत्नीं तस्य भारत ॥ १२-३२८-४४॥
svapatnyāmāhito garbha utathyena mahātmanā |
utathye'ntarhite caiva kadāciddevamāyayā |
bṛhaspatirathāvindattāṃ patnīṃ tasya bhārata || 12-328-44||

MHB 12-328-45

ततो वै तमृषिश्रेष्ठं मैथुनोपगतं तथा ।
उवाच गर्भः कौन्तेय पञ्चभूतसमन्वितः ॥ १२-३२८-४५॥
tato vai tamṛṣiśreṣṭhaṃ maithunopagataṃ tathā |
uvāca garbhaḥ kaunteya pañcabhūtasamanvitaḥ || 12-328-45||

MHB 12-328-46

पूर्वागतोऽहं वरद नार्हस्यम्बां प्रबाधितुम् ।
एतद्बृहस्पतिः श्रुत्वा चुक्रोध च शशाप च ॥ १२-३२८-४६॥
pūrvāgato'haṃ varada nārhasyambāṃ prabādhitum |
etadbṛhaspatiḥ śrutvā cukrodha ca śaśāpa ca || 12-328-46||

MHB 12-328-47

मैथुनोपगतो यस्मात्त्वयाहं विनिवारितः ।
तस्मादन्धो जास्यसि त्वं मच्छापान्नात्र संशयः ॥ १२-३२८-४७॥
maithunopagato yasmāttvayāhaṃ vinivāritaḥ |
tasmādandho jāsyasi tvaṃ macchāpānnātra saṃśayaḥ || 12-328-47||

MHB 12-328-48

स शापादृषिमुख्यस्य दीर्घं तम उपेयिवान् ।
स हि दीर्घतमा नाम नाम्ना ह्यासीदृषिः पुरा ॥ १२-३२८-४८॥
sa śāpādṛṣimukhyasya dīrghaṃ tama upeyivān |
sa hi dīrghatamā nāma nāmnā hyāsīdṛṣiḥ purā || 12-328-48||

MHB 12-328-49

वेदानवाप्य चतुरः साङ्गोपाङ्गान्सनातनान् ।
प्रयोजयामास तदा नाम गुह्यमिदं मम ॥ १२-३२८-४९॥
vedānavāpya caturaḥ sāṅgopāṅgānsanātanān |
prayojayāmāsa tadā nāma guhyamidaṃ mama || 12-328-49||

MHB 12-328-50

आनुपूर्व्येण विधिना केशवेति पुनः पुनः ।
स चक्षुष्मान्समभवद्गौतमश्चाभवत्पुनः ॥ १२-३२८-५०॥
ānupūrvyeṇa vidhinā keśaveti punaḥ punaḥ |
sa cakṣuṣmānsamabhavadgautamaścābhavatpunaḥ || 12-328-50||

MHB 12-328-51

एवं हि वरदं नाम केशवेति ममार्जुन ।
देवानामथ सर्वेषामृषीणां च महात्मनाम् ॥ १२-३२८-५१॥
evaṃ hi varadaṃ nāma keśaveti mamārjuna |
devānāmatha sarveṣāmṛṣīṇāṃ ca mahātmanām || 12-328-51||

MHB 12-328-52

अग्निः सोमेन संयुक्त एकयोनि मुखं कृतम् ।
अग्नीषोमात्मकं तस्माज्जगत्कृत्स्नं चराचरम् ॥ १२-३२८-५२॥
agniḥ somena saṃyukta ekayoni mukhaṃ kṛtam |
agnīṣomātmakaṃ tasmājjagatkṛtsnaṃ carācaram || 12-328-52||

MHB 12-328-53

अपि हि पुराणे भवति ।
एकयोन्यात्मकावग्नीषोमौ ।
देवाश्चाग्निमुखा इति ।
एकयोनित्वाच्च परस्परं महयन्तो लोकान्धारयत इति ॥ १२-३२८-५३॥
api hi purāṇe bhavati |
ekayonyātmakāvagnīṣomau |
devāścāgnimukhā iti |
ekayonitvācca parasparaṃ mahayanto lokāndhārayata iti || 12-328-53||

Adhyaya: 329/353 (50)

MHB 12-329-1

अर्जुन उवाच ।
अग्नीषोमौ कथं पूर्वमेकयोनी प्रवर्तितौ ।
एष मे संशयो जातस्तं छिन्धि मधुसूदन ॥ १२-३२९-१॥
arjuna uvāca |
agnīṣomau kathaṃ pūrvamekayonī pravartitau |
eṣa me saṃśayo jātastaṃ chindhi madhusūdana || 12-329-1||

MHB 12-329-2

श्रीभगवानुवाच ।
हन्त ते वर्तयिष्यामि पुराणं पाण्डुनन्दन ।
आत्मतेजोद्भवं पार्थ शृणुष्वैकमना मम ॥ १२-३२९-२॥
śrībhagavānuvāca |
hanta te vartayiṣyāmi purāṇaṃ pāṇḍunandana |
ātmatejodbhavaṃ pārtha śṛṇuṣvaikamanā mama || 12-329-2||

MHB 12-329-3

संप्रक्षालनकालेऽतिक्रान्ते चतुर्थे युगसहस्रान्ते ।
अव्यक्ते सर्वभूतप्रलये स्थावरजङ्गमे ।
ज्योतिर्धरणिवायुरहितेऽन्धे तमसि जलैकार्णवे लोके ।
तम इत्येवाभिभूतेऽसंज्ञकेऽद्वितीये प्रतिष्ठिते ।
नैव रात्र्यां न दिवसे न सति नासति न व्यक्ते नाव्यक्ते व्यवस्थिते ।
एतस्यामवस्थायां नारायणगुणाश्रयादक्षयादजरादनिन्द्रियादग्राह्यादसंभवात्सत्यादहिंस्राल्ललामाद्विविधप्रवृत्तिविशेषात् ।
अक्षयादजरामरादमूर्तितः सर्वव्यापिनः सर्वकर्तुः शाश्वतात्तमसः पुरुषः प्रादुर्भूतो हरिरव्ययः ॥ १२-३२९-३॥
saṃprakṣālanakāle'tikrānte caturthe yugasahasrānte |
avyakte sarvabhūtapralaye sthāvarajaṅgame |
jyotirdharaṇivāyurahite'ndhe tamasi jalaikārṇave loke |
tama ityevābhibhūte'saṃjñake'dvitīye pratiṣṭhite |
naiva rātryāṃ na divase na sati nāsati na vyakte nāvyakte vyavasthite |
etasyāmavasthāyāṃ nārāyaṇaguṇāśrayādakṣayādajarādanindriyādagrāhyādasaṃbhavātsatyādahiṃsrāllalāmādvividhapravṛttiviśeṣāt |
akṣayādajarāmarādamūrtitaḥ sarvavyāpinaḥ sarvakartuḥ śāśvatāttamasaḥ puruṣaḥ prādurbhūto hariravyayaḥ || 12-329-3||

MHB 12-329-4

निदर्शनमपि ह्यत्र भवति ।
नासीदहो न रात्रिरासीत् ।
न सदासीन्नासदासीत् ।
तम एव पुरस्तादभवद्विश्वरूपम् ।
सा विश्वस्य जननीत्येवमस्यार्थोऽनुभाष्यते ॥ १२-३२९-४॥
nidarśanamapi hyatra bhavati |
nāsīdaho na rātrirāsīt |
na sadāsīnnāsadāsīt |
tama eva purastādabhavadviśvarūpam |
sā viśvasya jananītyevamasyārtho'nubhāṣyate || 12-329-4||

MHB 12-329-5

तस्येदानीं तमःसंभवस्य पुरुषस्य पद्मयोनेर्ब्रह्मणः प्रादुर्भावे स पुरुषः प्रजाः सिसृक्षमाणो नेत्राभ्यामग्नीषोमौ ससर्ज ।
ततो भूतसर्गे प्रवृत्ते प्रजाक्रमवशाद्ब्रह्मक्षत्रमुपातिष्ठत् ।
यः सोमस्तद्ब्रह्म यद्ब्रह्म ते ब्राह्मणाः ।
योऽग्निस्तत्क्षत्रं क्षत्राद्ब्रह्म बलवत्तरम् ।
कस्मादिति लोकप्रत्यक्षगुणमेतत्तद्यथा ।
ब्राह्मणेभ्यः परं भूतं नोत्पन्नपूर्वम् ।
दीप्यमानेऽग्नौ जुहोतीति कृत्वा ब्रवीमि ।
भूतसर्गः कृतो ब्रह्मणा भूतानि च प्रतिष्ठाप्य त्रैलोक्यं धार्यत इति ॥ १२-३२९-५॥
tasyedānīṃ tamaḥsaṃbhavasya puruṣasya padmayonerbrahmaṇaḥ prādurbhāve sa puruṣaḥ prajāḥ sisṛkṣamāṇo netrābhyāmagnīṣomau sasarja |
tato bhūtasarge pravṛtte prajākramavaśādbrahmakṣatramupātiṣṭhat |
yaḥ somastadbrahma yadbrahma te brāhmaṇāḥ |
yo'gnistatkṣatraṃ kṣatrādbrahma balavattaram |
kasmāditi lokapratyakṣaguṇametattadyathā |
brāhmaṇebhyaḥ paraṃ bhūtaṃ notpannapūrvam |
dīpyamāne'gnau juhotīti kṛtvā bravīmi |
bhūtasargaḥ kṛto brahmaṇā bhūtāni ca pratiṣṭhāpya trailokyaṃ dhāryata iti || 12-329-5||

MHB 12-329-6

मन्त्रवादोऽपि हि भवति ।
त्वमग्ने यज्ञानां होता विश्वेषाम् ।
हितो देवेभिर्मानुषे जने इति ।
निदर्शनं चात्र भवति ।
विश्वेषामग्ने यज्ञानां होतेति ।
हितो देवैर्मानुषैर्जगत इति ।
अग्निर्हि यज्ञानां होता कर्ता ।
स चाग्निर्ब्रह्म ॥ १२-३२९-६॥
mantravādo'pi hi bhavati |
tvamagne yajñānāṃ hotā viśveṣām |
hito devebhirmānuṣe jane iti |
nidarśanaṃ cātra bhavati |
viśveṣāmagne yajñānāṃ hoteti |
hito devairmānuṣairjagata iti |
agnirhi yajñānāṃ hotā kartā |
sa cāgnirbrahma || 12-329-6||

MHB 12-329-7

न ह्यृते मन्त्राद्धवनमस्ति ।
न विना पुरुषं तपः संभवति ।
हविर्मन्त्राणां संपूजा विद्यते देवमनुष्याणामनेन त्वं होतेति नियुक्तः ।
ये च मानुषा होत्राधिकारास्ते च ।
ब्राह्मणस्य हि याजनं विधीयते न क्षत्रवैश्ययोर्द्विजात्योः ।
तस्माद्ब्राह्मणा ह्यग्निभूता यज्ञानुद्वहन्ति ।
यज्ञा देवांस्तर्पयन्ति देवाः पृथिवीं भावयन्ति ॥ १२-३२९-७॥
na hyṛte mantrāddhavanamasti |
na vinā puruṣaṃ tapaḥ saṃbhavati |
havirmantrāṇāṃ saṃpūjā vidyate devamanuṣyāṇāmanena tvaṃ hoteti niyuktaḥ |
ye ca mānuṣā hotrādhikārāste ca |
brāhmaṇasya hi yājanaṃ vidhīyate na kṣatravaiśyayordvijātyoḥ |
tasmādbrāhmaṇā hyagnibhūtā yajñānudvahanti |
yajñā devāṃstarpayanti devāḥ pṛthivīṃ bhāvayanti || 12-329-7||

MHB 12-329-8

शतपथे हि ब्राह्मणं भवति ।
अग्नौ समिद्धे स जुहोति यो विद्वान्ब्राह्मणमुखे दानाहुतिं जुहोति ।
एवमप्यग्निभूता ब्राह्मणा विद्वांसोऽग्निं भावयन्ति ।
अग्निर्विष्णुः सर्वभूतान्यनुप्रविश्य प्राणान्धारयति ।
अपि चात्र सनत्कुमारगीताः श्लोका भवन्ति ॥ १२-३२९-८॥
śatapathe hi brāhmaṇaṃ bhavati |
agnau samiddhe sa juhoti yo vidvānbrāhmaṇamukhe dānāhutiṃ juhoti |
evamapyagnibhūtā brāhmaṇā vidvāṃso'gniṃ bhāvayanti |
agnirviṣṇuḥ sarvabhūtānyanupraviśya prāṇāndhārayati |
api cātra sanatkumāragītāḥ ślokā bhavanti || 12-329-8||

MHB 12-329-9

विश्वं ब्रह्मासृजत्पूर्वं सर्वादिर्निरवस्करम् ।
ब्रह्मघोषैर्दिवं तिष्ठन्त्यमरा ब्रह्मयोनयः ॥ १२-३२९-९॥
viśvaṃ brahmāsṛjatpūrvaṃ sarvādirniravaskaram |
brahmaghoṣairdivaṃ tiṣṭhantyamarā brahmayonayaḥ || 12-329-9||

MHB 12-329-10

ब्राह्मणानां मतिर्वाक्यं कर्म श्रद्धा तपांसि च ।
धारयन्ति महीं द्यां च शैत्याद्वार्यमृतं यथा ॥ १२-३२९-१०॥
brāhmaṇānāṃ matirvākyaṃ karma śraddhā tapāṃsi ca |
dhārayanti mahīṃ dyāṃ ca śaityādvāryamṛtaṃ yathā || 12-329-10||

MHB 12-329-11

नास्ति सत्यात्परो धर्मो नास्ति मातृसमो गुरुः ।
ब्राह्मणेभ्यः परं नास्ति प्रेत्य चेह च भूतये ॥ १२-३२९-११॥
nāsti satyātparo dharmo nāsti mātṛsamo guruḥ |
brāhmaṇebhyaḥ paraṃ nāsti pretya ceha ca bhūtaye || 12-329-11||

MHB 12-329-12

नैषामुक्षा वर्धते नोत वाहा न गर्गरो मथ्यते संप्रदाने ।
अपध्वस्ता दस्युभूता भवन्ति येषां राष्ट्रे ब्राह्मणा वृत्तिहीनाः ॥ १२-३२९-१२॥
naiṣāmukṣā vardhate nota vāhā na gargaro mathyate saṃpradāne |
apadhvastā dasyubhūtā bhavanti yeṣāṃ rāṣṭre brāhmaṇā vṛttihīnāḥ || 12-329-12||

MHB 12-329-13

वेदपुराणेतिहासप्रामाण्यान्नारायणमुखोद्गताः सर्वात्मानः सर्वकर्तारः सर्वभावनाश्च ब्राह्मणाः ।
वाक्समकालं हि तस्य देवस्य वरप्रदस्य ब्राह्मणाः प्रथमं प्रादुर्भूता ब्राह्मणेभ्यश्च शेषा वर्णाः प्रादुर्भूताः ।
इत्थं च सुरासुरविशिष्टा ब्राह्मणा यदा मया ब्रह्मभूतेन पुरा स्वयमेवोत्पादिताः सुरासुरमहर्षयो भूतविशेषाः स्थापिता निगृहीताश्च ॥ १२-३२९-१३॥
vedapurāṇetihāsaprāmāṇyānnārāyaṇamukhodgatāḥ sarvātmānaḥ sarvakartāraḥ sarvabhāvanāśca brāhmaṇāḥ |
vāksamakālaṃ hi tasya devasya varapradasya brāhmaṇāḥ prathamaṃ prādurbhūtā brāhmaṇebhyaśca śeṣā varṇāḥ prādurbhūtāḥ |
itthaṃ ca surāsuraviśiṣṭā brāhmaṇā yadā mayā brahmabhūtena purā svayamevotpāditāḥ surāsuramaharṣayo bhūtaviśeṣāḥ sthāpitā nigṛhītāśca || 12-329-13||

MHB 12-329-14

अहल्याधर्षणनिमित्तं हि गौतमाद्धरिश्मश्रुतामिन्द्रः प्राप्तः ।
कौशिकनिमित्तं चेन्द्रो मुष्कवियोगं मेषवृषणत्वं चावाप ।
अश्विनोर्ग्रहप्रतिषेधोद्यतवज्रस्य पुरंदरस्य च्यवनेन स्तम्भितो बाहुः ।
क्रतुवधप्राप्तमन्युना च दक्षेण भूयस्तपसा चात्मानं संयोज्य नेत्राकृतिरन्या ललाटे रुद्रस्योत्पादिता ॥ १२-३२९-१४॥
ahalyādharṣaṇanimittaṃ hi gautamāddhariśmaśrutāmindraḥ prāptaḥ |
kauśikanimittaṃ cendro muṣkaviyogaṃ meṣavṛṣaṇatvaṃ cāvāpa |
aśvinorgrahapratiṣedhodyatavajrasya puraṃdarasya cyavanena stambhito bāhuḥ |
kratuvadhaprāptamanyunā ca dakṣeṇa bhūyastapasā cātmānaṃ saṃyojya netrākṛtiranyā lalāṭe rudrasyotpāditā || 12-329-14||

MHB 12-329-15

त्रिपुरवधार्थं दीक्षामभ्युपगतस्य रुद्रस्योशनसा शिरसो जटा उत्कृत्य प्रयुक्ताः ।
ततः प्रादुर्भूता भुजगाः ।
तैरस्य भुजगैः पीड्यमानः कण्ठो नीलतामुपनीतः ।
पूर्वे च मन्वन्तरे स्वायंभुवे नारायणहस्तबन्धग्रहणान्नीलकण्ठत्वमेव वा ॥ १२-३२९-१५॥
tripuravadhārthaṃ dīkṣāmabhyupagatasya rudrasyośanasā śiraso jaṭā utkṛtya prayuktāḥ |
tataḥ prādurbhūtā bhujagāḥ |
tairasya bhujagaiḥ pīḍyamānaḥ kaṇṭho nīlatāmupanītaḥ |
pūrve ca manvantare svāyaṃbhuve nārāyaṇahastabandhagrahaṇānnīlakaṇṭhatvameva vā || 12-329-15||

MHB 12-329-16

अमृतोत्पादने पुरश्चरणतामुपगतस्याङ्गिरसो बृहस्पतेरुपस्पृशतो न प्रसादं गतवत्यः किलापः ।
अथ बृहस्पतिरपां चुक्रोध ।
यस्मान्ममोपस्पृशतः कलुषीभूता न प्रसादमुपगतास्तस्मादद्यप्रभृति झषमकरमत्स्यकच्छपजन्तुसंकीर्णाः कलुषीभवतेति ।
तदाप्रभृत्यापो यादोभिः संकीर्णाः संवृत्ताः ॥ १२-३२९-१६॥
amṛtotpādane puraścaraṇatāmupagatasyāṅgiraso bṛhaspaterupaspṛśato na prasādaṃ gatavatyaḥ kilāpaḥ |
atha bṛhaspatirapāṃ cukrodha |
yasmānmamopaspṛśataḥ kaluṣībhūtā na prasādamupagatāstasmādadyaprabhṛti jhaṣamakaramatsyakacchapajantusaṃkīrṇāḥ kaluṣībhavateti |
tadāprabhṛtyāpo yādobhiḥ saṃkīrṇāḥ saṃvṛttāḥ || 12-329-16||

MHB 12-329-17

विश्वरूपो वै त्वाष्ट्रः पुरोहितो देवानामासीत्स्वस्रीयोऽसुराणाम् ।
स प्रत्यक्षं देवेभ्यो भागमददत्परोक्षमसुरेभ्यः ॥ १२-३२९-१७॥
viśvarūpo vai tvāṣṭraḥ purohito devānāmāsītsvasrīyo'surāṇām |
sa pratyakṣaṃ devebhyo bhāgamadadatparokṣamasurebhyaḥ || 12-329-17||

MHB 12-329-18

अथ हिरण्यकशिपुं पुरस्कृत्य विश्वरूपमातरं स्वसारमसुरा वरमयाचन्त ।
हे स्वसरयं ते पुत्रस्त्वाष्ट्रो विश्वरूपस्त्रिशिरा देवानां पुरोहितः प्रत्यक्षं देवेभ्यो भागमददत्परोक्षमस्माकम् ।
ततो देवा वर्धन्ते वयं क्षीयामः ।
तदेनं त्वं वारयितुमर्हसि तथा यथास्मान्भजेदिति ॥ १२-३२९-१८॥
atha hiraṇyakaśipuṃ puraskṛtya viśvarūpamātaraṃ svasāramasurā varamayācanta |
he svasarayaṃ te putrastvāṣṭro viśvarūpastriśirā devānāṃ purohitaḥ pratyakṣaṃ devebhyo bhāgamadadatparokṣamasmākam |
tato devā vardhante vayaṃ kṣīyāmaḥ |
tadenaṃ tvaṃ vārayitumarhasi tathā yathāsmānbhajediti || 12-329-18||

MHB 12-329-19

अथ विश्वरूपं नन्दनवनमुपगतं मातोवाच ।
पुत्र किं परपक्षवर्धनस्त्वं मातुलपक्षं नाशयसि ।
नार्हस्येवं कर्तुमिति ।
स विश्वरूपो मातुर्वाक्यमनतिक्रमणीयमिति मत्वा संपूज्य हिरण्यकशिपुमगात् ॥ १२-३२९-१९॥
atha viśvarūpaṃ nandanavanamupagataṃ mātovāca |
putra kiṃ parapakṣavardhanastvaṃ mātulapakṣaṃ nāśayasi |
nārhasyevaṃ kartumiti |
sa viśvarūpo māturvākyamanatikramaṇīyamiti matvā saṃpūjya hiraṇyakaśipumagāt || 12-329-19||

MHB 12-329-20

हैरण्यगर्भाच्च वसिष्ठाद्धिरण्यकशिपुः शापं प्राप्तवान् ।
यस्मात्त्वयान्यो वृतो होता तस्मादसमाप्तयज्ञस्त्वमपूर्वात्सत्त्वजाताद्वधं प्राप्स्यसीति ।
तच्छापदानाद्धिरण्यकशिपुः प्राप्तवान्वधम् ॥ १२-३२९-२०॥
hairaṇyagarbhācca vasiṣṭhāddhiraṇyakaśipuḥ śāpaṃ prāptavān |
yasmāttvayānyo vṛto hotā tasmādasamāptayajñastvamapūrvātsattvajātādvadhaṃ prāpsyasīti |
tacchāpadānāddhiraṇyakaśipuḥ prāptavānvadham || 12-329-20||

MHB 12-329-21

विश्वरूपो मातृपक्षवर्धनोऽत्यर्थं तपस्यभवत् ।
तस्य व्रतभङ्गार्थमिन्द्रो बह्वीः श्रीमत्योऽप्सरसो नियुयोज ।
ताश्च दृष्ट्वा मनः क्षुभितं तस्याभवत्तासु चाप्सरःसु नचिरादेव सक्तोऽभवत् ।
सक्तं चैनं ज्ञात्वाप्सरस ऊचुर्गच्छामहे वयं यथागतमिति ॥ १२-३२९-२१॥
viśvarūpo mātṛpakṣavardhano'tyarthaṃ tapasyabhavat |
tasya vratabhaṅgārthamindro bahvīḥ śrīmatyo'psaraso niyuyoja |
tāśca dṛṣṭvā manaḥ kṣubhitaṃ tasyābhavattāsu cāpsaraḥsu nacirādeva sakto'bhavat |
saktaṃ cainaṃ jñātvāpsarasa ūcurgacchāmahe vayaṃ yathāgatamiti || 12-329-21||

MHB 12-329-22

तास्त्वाष्ट्र उवाच ।
क्व गमिष्यथ आस्यतां तावन्मया सह श्रेयो भविष्यतीति ।
तास्तमब्रुवन् ।
वयं देवस्त्रियोऽप्सरस इन्द्रं वरदं पुरा प्रभविष्णुं वृणीमह इति ॥ १२-३२९-२२॥
tāstvāṣṭra uvāca |
kva gamiṣyatha āsyatāṃ tāvanmayā saha śreyo bhaviṣyatīti |
tāstamabruvan |
vayaṃ devastriyo'psarasa indraṃ varadaṃ purā prabhaviṣṇuṃ vṛṇīmaha iti || 12-329-22||

MHB 12-329-23

अथ ता विश्वरूपोऽब्रवीदद्यैव सेन्द्रा देवा न भविष्यन्तीति ।
ततो मन्त्राञ्जजाप ।
तैर्मन्त्रैः प्रावर्धत त्रिशिराः ।
एकेनास्येन सर्वलोकेषु द्विजैः क्रियावद्भिर्यज्ञेषु सुहुतं सोमं पपावेकेनाप एकेन सेन्द्रान्देवान् ।
अथेन्द्रस्तं विवर्धमानं सोमपानाप्यायितसर्वगात्रं दृष्ट्वा चिन्तामापेदे ॥ १२-३२९-२३॥
atha tā viśvarūpo'bravīdadyaiva sendrā devā na bhaviṣyantīti |
tato mantrāñjajāpa |
tairmantraiḥ prāvardhata triśirāḥ |
ekenāsyena sarvalokeṣu dvijaiḥ kriyāvadbhiryajñeṣu suhutaṃ somaṃ papāvekenāpa ekena sendrāndevān |
athendrastaṃ vivardhamānaṃ somapānāpyāyitasarvagātraṃ dṛṣṭvā cintāmāpede || 12-329-23||

MHB 12-329-24

देवाश्च ते सहेन्द्रेण ब्रह्माणमभिजग्मुरूचुश्च ।
विश्वरूपेण सर्वयज्ञेषु सुहुतः सोमः पीयते ।
वयमभागाः संवृत्ताः ।
असुरपक्षो वर्धते वयं क्षीयामः ।
तदर्हसि नो विधातुं श्रेयो यदनन्तरमिति ॥ १२-३२९-२४॥
devāśca te sahendreṇa brahmāṇamabhijagmurūcuśca |
viśvarūpeṇa sarvayajñeṣu suhutaḥ somaḥ pīyate |
vayamabhāgāḥ saṃvṛttāḥ |
asurapakṣo vardhate vayaṃ kṣīyāmaḥ |
tadarhasi no vidhātuṃ śreyo yadanantaramiti || 12-329-24||

MHB 12-329-25

तान्ब्रह्मोवाच ऋषिर्भार्गवस्तपस्तप्यते दधीचः ।
स याच्यतां वरं यथा कलेवरं जह्यात् ।
तस्यास्थिभिर्वज्रं क्रियतामिति ॥ १२-३२९-२५॥
tānbrahmovāca ṛṣirbhārgavastapastapyate dadhīcaḥ |
sa yācyatāṃ varaṃ yathā kalevaraṃ jahyāt |
tasyāsthibhirvajraṃ kriyatāmiti || 12-329-25||

MHB 12-329-26

देवास्तत्रागच्छन्यत्र दधीचो भगवानृषिस्तपस्तेपे ।
सेन्द्रा देवास्तमभिगम्योचुर्भगवंस्तपसः कुशलमविघ्नं चेति ।
तान्दधीच उवाच स्वागतं भवद्भ्यः किं क्रियताम् ।
यद्वक्ष्यथ तत्करिष्यामीति ।
ते तमब्रुवञ्शरीरपरित्यागं लोकहितार्थं भगवान्कर्तुमर्हतीति ।
अथ दधीचस्तथैवाविमनाः सुखदुःखसमो महायोगी आत्मानं समाधाय शरीरपरित्यागं चकार ॥ १२-३२९-२६॥
devāstatrāgacchanyatra dadhīco bhagavānṛṣistapastepe |
sendrā devāstamabhigamyocurbhagavaṃstapasaḥ kuśalamavighnaṃ ceti |
tāndadhīca uvāca svāgataṃ bhavadbhyaḥ kiṃ kriyatām |
yadvakṣyatha tatkariṣyāmīti |
te tamabruvañśarīraparityāgaṃ lokahitārthaṃ bhagavānkartumarhatīti |
atha dadhīcastathaivāvimanāḥ sukhaduḥkhasamo mahāyogī ātmānaṃ samādhāya śarīraparityāgaṃ cakāra || 12-329-26||

MHB 12-329-27

तस्य परमात्मन्यवसृते तान्यस्थीनि धाता संगृह्य वज्रमकरोत् ।
तेन वज्रेणाभेद्येनाप्रधृष्येण ब्रह्मास्थिसंभूतेन विष्णुप्रविष्टेनेन्द्रो विश्वरूपं जघान ।
शिरसां चास्य छेदनमकरोत् ।
तस्मादनन्तरं विश्वरूपगात्रमथनसंभवं त्वष्ट्रोत्पादितमेवारिं वृत्रमिन्द्रो जघान ॥ १२-३२९-२७॥
tasya paramātmanyavasṛte tānyasthīni dhātā saṃgṛhya vajramakarot |
tena vajreṇābhedyenāpradhṛṣyeṇa brahmāsthisaṃbhūtena viṣṇupraviṣṭenendro viśvarūpaṃ jaghāna |
śirasāṃ cāsya chedanamakarot |
tasmādanantaraṃ viśvarūpagātramathanasaṃbhavaṃ tvaṣṭrotpāditamevāriṃ vṛtramindro jaghāna || 12-329-27||

MHB 12-329-28

तस्यां द्वैधीभूतायां ब्रह्मवध्यायां भयादिन्द्रो देवराज्यं परित्यज्य अप्सु संभवां शीतलां मानससरोगतां नलिनीं प्रपेदे ।
तत्र चैश्वर्ययोगादणुमात्रो भूत्वा बिसग्रन्थिं प्रविवेश ॥ १२-३२९-२८॥
tasyāṃ dvaidhībhūtāyāṃ brahmavadhyāyāṃ bhayādindro devarājyaṃ parityajya apsu saṃbhavāṃ śītalāṃ mānasasarogatāṃ nalinīṃ prapede |
tatra caiśvaryayogādaṇumātro bhūtvā bisagranthiṃ praviveśa || 12-329-28||

MHB 12-329-29

अथ ब्रह्मवध्याभयप्रनष्टे त्रैलोक्यनाथे शचीपतौ जगदनीश्वरं बभूव ।
देवान्रजस्तमश्चाविवेश ।
मन्त्रा न प्रावर्तन्त महर्षीणाम् ।
रक्षांसि प्रादुरभवन् ।
ब्रह्म चोत्सादनं जगाम ।
अनिन्द्राश्चाबला लोकाः सुप्रधृष्या बभूवुः ॥ १२-३२९-२९॥
atha brahmavadhyābhayapranaṣṭe trailokyanāthe śacīpatau jagadanīśvaraṃ babhūva |
devānrajastamaścāviveśa |
mantrā na prāvartanta maharṣīṇām |
rakṣāṃsi prādurabhavan |
brahma cotsādanaṃ jagāma |
anindrāścābalā lokāḥ supradhṛṣyā babhūvuḥ || 12-329-29||

MHB 12-329-30

अथ देवा ऋषयश्चायुषः पुत्रं नहुषं नाम देवराजत्वेऽभिषिषिचुः ।
नहुषः पञ्चभिः शतैर्ज्योतिषां ललाटे ज्वलद्भिः सर्वतेजोहरैस्त्रिविष्टपं पालयां बभूव ।
अथ लोकाः प्रकृतिमापेदिरे स्वस्थाश्च बभूवुः ॥ १२-३२९-३०॥
atha devā ṛṣayaścāyuṣaḥ putraṃ nahuṣaṃ nāma devarājatve'bhiṣiṣicuḥ |
nahuṣaḥ pañcabhiḥ śatairjyotiṣāṃ lalāṭe jvaladbhiḥ sarvatejoharaistriviṣṭapaṃ pālayāṃ babhūva |
atha lokāḥ prakṛtimāpedire svasthāśca babhūvuḥ || 12-329-30||

MHB 12-329-31

अथोवाच नहुषः ।
सर्वं मां शक्रोपभुक्तमुपस्थितमृते शचीमिति ।
स एवमुक्त्वा शचीसमीपमगमदुवाच चैनाम् ।
सुभगेऽहमिन्द्रो देवानां भजस्व मामिति ।
तं शची प्रत्युवाच ।
प्रकृत्या त्वं धर्मवत्सलः सोमवंशोद्भवश्च ।
नार्हसि परपत्नीधर्षणं कर्तुमिति ॥ १२-३२९-३१॥
athovāca nahuṣaḥ |
sarvaṃ māṃ śakropabhuktamupasthitamṛte śacīmiti |
sa evamuktvā śacīsamīpamagamaduvāca cainām |
subhage'hamindro devānāṃ bhajasva māmiti |
taṃ śacī pratyuvāca |
prakṛtyā tvaṃ dharmavatsalaḥ somavaṃśodbhavaśca |
nārhasi parapatnīdharṣaṇaṃ kartumiti || 12-329-31||

MHB 12-329-32

तामथोवाच नहुषः ।
ऐन्द्रं पदमध्यास्यते मया ।
अहमिन्द्रस्य राज्यरत्नहरो नात्राधर्मः कश्चित्त्वमिन्द्रभुक्तेति ।
सा तमुवाच ।
अस्ति मम किंचिद्व्रतमपर्यवसितम् ।
तस्यावभृथे त्वामुपगमिष्यामि कैश्चिदेवाहोभिरिति ।
स शच्यैवमभिहितो नहुषो जगाम ॥ १२-३२९-३२॥
tāmathovāca nahuṣaḥ |
aindraṃ padamadhyāsyate mayā |
ahamindrasya rājyaratnaharo nātrādharmaḥ kaścittvamindrabhukteti |
sā tamuvāca |
asti mama kiṃcidvratamaparyavasitam |
tasyāvabhṛthe tvāmupagamiṣyāmi kaiścidevāhobhiriti |
sa śacyaivamabhihito nahuṣo jagāma || 12-329-32||

MHB 12-329-33

अथ शची दुःखशोकार्ता भर्तृदर्शनलालसा नहुषभयगृहीता बृहस्पतिमुपागच्छत् ।
स च तामभिगतां दृष्ट्वैव ध्यानं प्रविश्य भर्तृकार्यतत्परां ज्ञात्वा बृहस्पतिरुवाच ।
अनेनैव व्रतेन तपसा चान्विता देवीं वरदामुपश्रुतिमाह्वय ।
सा तवेन्द्रं दर्शयिष्यतीति ॥ १२-३२९-३३॥
atha śacī duḥkhaśokārtā bhartṛdarśanalālasā nahuṣabhayagṛhītā bṛhaspatimupāgacchat |
sa ca tāmabhigatāṃ dṛṣṭvaiva dhyānaṃ praviśya bhartṛkāryatatparāṃ jñātvā bṛhaspatiruvāca |
anenaiva vratena tapasā cānvitā devīṃ varadāmupaśrutimāhvaya |
sā tavendraṃ darśayiṣyatīti || 12-329-33||

MHB 12-329-34

साथ महानियममास्थिता देवीं वरदामुपश्रुतिं मन्त्रैराह्वयत् ।
सोपश्रुतिः शचीसमीपमगात् ।
उवाच चैनामियमस्मि त्वयोपहूतोपस्थिता ।
किं ते प्रियं करवाणीति ।
तां मूर्ध्ना प्रणम्योवाच शची भगवत्यर्हसि मे भर्तारं दर्शयितुं त्वं सत्या मता चेति ।
सैनां मानसं सरोऽनयत् ।
तत्रेन्द्रं बिसग्रन्थिगतमदर्शयत् ॥ १२-३२९-३४॥
sātha mahāniyamamāsthitā devīṃ varadāmupaśrutiṃ mantrairāhvayat |
sopaśrutiḥ śacīsamīpamagāt |
uvāca caināmiyamasmi tvayopahūtopasthitā |
kiṃ te priyaṃ karavāṇīti |
tāṃ mūrdhnā praṇamyovāca śacī bhagavatyarhasi me bhartāraṃ darśayituṃ tvaṃ satyā matā ceti |
saināṃ mānasaṃ saro'nayat |
tatrendraṃ bisagranthigatamadarśayat || 12-329-34||

MHB 12-329-35

तामिन्द्रः पत्नीं कृशां ग्लानां च दृष्ट्वा चिन्तयां बभूव ।
अहो मम महद्दुःखमिदमद्योपगतम् ।
नष्टं हि मामियमन्विष्योपागमद्दुःखार्तेति ।
तामिन्द्र उवाच कथं वर्तयसीति ।
सा तमुवाच ।
नहुषो मामाह्वयति ।
कालश्चास्य मया कृत इति ॥ १२-३२९-३५॥
tāmindraḥ patnīṃ kṛśāṃ glānāṃ ca dṛṣṭvā cintayāṃ babhūva |
aho mama mahadduḥkhamidamadyopagatam |
naṣṭaṃ hi māmiyamanviṣyopāgamadduḥkhārteti |
tāmindra uvāca kathaṃ vartayasīti |
sā tamuvāca |
nahuṣo māmāhvayati |
kālaścāsya mayā kṛta iti || 12-329-35||

MHB 12-329-36

तामिन्द्र उवाच ।
गच्छ ।
नहुषस्त्वया वाच्योऽपूर्वेण मामृषियुक्तेन यानेन त्वमधिरूढ उद्वहस्व ।
इन्द्रस्य हि महान्ति वाहनानि मनसः प्रियाण्यधिरूढानि मया ।
त्वमन्येनोपयातुमर्हसीति ।
सैवमुक्ता हृष्टा जगाम ।
इन्द्रोऽपि बिसग्रन्थिमेवाविवेश भूयः ॥ १२-३२९-३६॥
tāmindra uvāca |
gaccha |
nahuṣastvayā vācyo'pūrveṇa māmṛṣiyuktena yānena tvamadhirūḍha udvahasva |
indrasya hi mahānti vāhanāni manasaḥ priyāṇyadhirūḍhāni mayā |
tvamanyenopayātumarhasīti |
saivamuktā hṛṣṭā jagāma |
indro'pi bisagranthimevāviveśa bhūyaḥ || 12-329-36||

MHB 12-329-37

अथेन्द्राणीमभ्यागतां दृष्ट्वोवाच नहुषः पूर्णः स काल इति ।
तं शच्यब्रवीच्छक्रेण यथोक्तम् ।
स महर्षियुक्तं वाहनमधिरूढः शचीसमीपमुपागच्छत् ॥ १२-३२९-३७॥
athendrāṇīmabhyāgatāṃ dṛṣṭvovāca nahuṣaḥ pūrṇaḥ sa kāla iti |
taṃ śacyabravīcchakreṇa yathoktam |
sa maharṣiyuktaṃ vāhanamadhirūḍhaḥ śacīsamīpamupāgacchat || 12-329-37||

MHB 12-329-38

अथ मैत्रावरुणिः कुम्भयोनिरगस्त्यो महर्षीन्विक्रियमाणांस्तान्नहुषेणापश्यत् ।
पद्भ्यां च तेनास्पृश्यत ।
ततः स नहुषमब्रवीदकार्यप्रवृत्त पाप पतस्व महीम् ।
सर्पो भव यावद्भूमिर्गिरयश्च तिष्ठेयुस्तावदिति ।
स महर्षिवाक्यसमकालमेव तस्माद्यानादवापतत् ॥ १२-३२९-३८॥
atha maitrāvaruṇiḥ kumbhayoniragastyo maharṣīnvikriyamāṇāṃstānnahuṣeṇāpaśyat |
padbhyāṃ ca tenāspṛśyata |
tataḥ sa nahuṣamabravīdakāryapravṛtta pāpa patasva mahīm |
sarpo bhava yāvadbhūmirgirayaśca tiṣṭheyustāvaditi |
sa maharṣivākyasamakālameva tasmādyānādavāpatat || 12-329-38||

MHB 12-329-39

अथानिन्द्रं पुनस्त्रैलोक्यमभवत् ।
ततो देवा ऋषयश्च भगवन्तं विष्णुं शरणमिन्द्रार्थेऽभिजग्मुः ।
ऊचुश्चैनं भगवन्निन्द्रं ब्रह्मवध्याभिभूतं त्रातुमर्हसीति ।
ततः स वरदस्तानब्रवीदश्वमेधं यज्ञं वैष्णवं शक्रोऽभियजतु ।
ततः स्वं स्थानं प्राप्स्यतीति ॥ १२-३२९-३९॥
athānindraṃ punastrailokyamabhavat |
tato devā ṛṣayaśca bhagavantaṃ viṣṇuṃ śaraṇamindrārthe'bhijagmuḥ |
ūcuścainaṃ bhagavannindraṃ brahmavadhyābhibhūtaṃ trātumarhasīti |
tataḥ sa varadastānabravīdaśvamedhaṃ yajñaṃ vaiṣṇavaṃ śakro'bhiyajatu |
tataḥ svaṃ sthānaṃ prāpsyatīti || 12-329-39||

MHB 12-329-40

ततो देवा ऋषयश्चेन्द्रं नापश्यन्यदा तदा शचीमूचुर्गच्छ सुभगे इन्द्रमानयस्वेति ।
सा पुनस्तत्सरः समभ्यगच्छत् ।
इन्द्रश्च तस्मात्सरसः समुत्थाय बृहस्पतिमभिजगाम ।
बृहस्पतिश्चाश्वमेधं महाक्रतुं शक्रायाहरत् ।
ततः कृष्णसारङ्गं मेध्यमश्वमुत्सृज्य वाहनं तमेव कृत्वा इन्द्रं मरुत्पतिं बृहस्पतिः स्वस्थानं प्रापयामास ॥ १२-३२९-४०॥
tato devā ṛṣayaścendraṃ nāpaśyanyadā tadā śacīmūcurgaccha subhage indramānayasveti |
sā punastatsaraḥ samabhyagacchat |
indraśca tasmātsarasaḥ samutthāya bṛhaspatimabhijagāma |
bṛhaspatiścāśvamedhaṃ mahākratuṃ śakrāyāharat |
tataḥ kṛṣṇasāraṅgaṃ medhyamaśvamutsṛjya vāhanaṃ tameva kṛtvā indraṃ marutpatiṃ bṛhaspatiḥ svasthānaṃ prāpayāmāsa || 12-329-40||

MHB 12-329-41

ततः स देवराड्देवैरृषिभिः स्तूयमानस्त्रिविष्टपस्थो निष्कल्मषो बभूव ।
ब्रह्मवध्यां चतुर्षु स्थानेषु वनिताग्निवनस्पतिगोषु व्यभजत् ।
एवमिन्द्रो ब्रह्मतेजःप्रभावोपबृंहितः शत्रुवधं कृत्वा स्वस्थानं प्रापितः ॥ १२-३२९-४१॥
tataḥ sa devarāḍdevairṛṣibhiḥ stūyamānastriviṣṭapastho niṣkalmaṣo babhūva |
brahmavadhyāṃ caturṣu sthāneṣu vanitāgnivanaspatigoṣu vyabhajat |
evamindro brahmatejaḥprabhāvopabṛṃhitaḥ śatruvadhaṃ kṛtvā svasthānaṃ prāpitaḥ || 12-329-41||

MHB 12-329-42

आकाशगङ्गागतश्च पुरा भरद्वाजो महर्षिरुपास्पृशंस्त्रीन्क्रमान्क्रमता विष्णुनाभ्यासादितः ।
स भरद्वाजेन ससलिलेन पाणिनोरसि ताडितः सलक्षणोरस्कः संवृत्तः ॥ १२-३२९-४२॥
ākāśagaṅgāgataśca purā bharadvājo maharṣirupāspṛśaṃstrīnkramānkramatā viṣṇunābhyāsāditaḥ |
sa bharadvājena sasalilena pāṇinorasi tāḍitaḥ salakṣaṇoraskaḥ saṃvṛttaḥ || 12-329-42||

MHB 12-329-43

भृगुणा महर्षिणा शप्तोऽग्निः सर्वभक्षत्वमुपनीतः ॥ १२-३२९-४३॥
bhṛguṇā maharṣiṇā śapto'gniḥ sarvabhakṣatvamupanītaḥ || 12-329-43||

MHB 12-329-44

अदितिर्वै देवानामन्नमपचदेतद्भुक्त्वासुरान्हनिष्यन्तीति ।
तत्र बुधो व्रतचर्यासमाप्तावागच्छत् ।
अदितिं चावोचद्भिक्षां देहीति ।
तत्र देवैः पूर्वमेतत्प्राश्यं नान्येनेत्यदितिर्भिक्षां नादात् ।
अथ भिक्षाप्रत्याख्यानरुषितेन बुधेन ब्रह्मभूतेन विवस्वतो द्वितीये जन्मन्यण्डसंज्ञितस्याण्डं मारितमदित्याः ।
स मार्तण्डो विवस्वानभवच्छ्राद्धदेवः ॥ १२-३२९-४४॥
aditirvai devānāmannamapacadetadbhuktvāsurānhaniṣyantīti |
tatra budho vratacaryāsamāptāvāgacchat |
aditiṃ cāvocadbhikṣāṃ dehīti |
tatra devaiḥ pūrvametatprāśyaṃ nānyenetyaditirbhikṣāṃ nādāt |
atha bhikṣāpratyākhyānaruṣitena budhena brahmabhūtena vivasvato dvitīye janmanyaṇḍasaṃjñitasyāṇḍaṃ māritamadityāḥ |
sa mārtaṇḍo vivasvānabhavacchrāddhadevaḥ || 12-329-44||

MHB 12-329-45

दक्षस्य वै दुहितरः षष्टिरासन् ।
ताभ्यः कश्यपाय त्रयोदश प्रादाद्दश धर्माय दश मनवे सप्तविंशतिमिन्दवे ।
तासु तुल्यासु नक्षत्राख्यां गतासु सोमो रोहिण्यामभ्यधिकां प्रीतिमकरोत् ।
ततस्ताः शेषाः पत्न्य ईर्ष्यावत्यः पितुः समीपं गत्वेममर्थं शशंसुः ।
भगवन्नस्मासु तुल्यप्रभावासु सोमो रोहिणीमधिकं भजतीति ।
सोऽब्रवीद्यक्ष्मैनमावेक्ष्यतीति ॥ १२-३२९-४५॥
dakṣasya vai duhitaraḥ ṣaṣṭirāsan |
tābhyaḥ kaśyapāya trayodaśa prādāddaśa dharmāya daśa manave saptaviṃśatimindave |
tāsu tulyāsu nakṣatrākhyāṃ gatāsu somo rohiṇyāmabhyadhikāṃ prītimakarot |
tatastāḥ śeṣāḥ patnya īrṣyāvatyaḥ pituḥ samīpaṃ gatvemamarthaṃ śaśaṃsuḥ |
bhagavannasmāsu tulyaprabhāvāsu somo rohiṇīmadhikaṃ bhajatīti |
so'bravīdyakṣmainamāvekṣyatīti || 12-329-45||

MHB 12-329-46

दक्षशापात्सोमं राजानं यक्ष्माविवेश ।
स यक्ष्मणाविष्टो दक्षमगमत् ।
दक्षश्चैनमब्रवीन्न समं वर्तस इति ।
तत्रर्षयः सोममब्रुवन्क्षीयसे यक्ष्मणा ।
पश्चिमस्यां दिशि समुद्रे हिरण्यसरस्तीर्थम् ।
तत्र गत्वात्मानमभिषेचयस्वेति ।
अथागच्छत्सोमस्तत्र हिरण्यसरस्तीर्थम् ।
गत्वा चात्मनः स्नपनमकरोत् ।
स्नात्वा चात्मानं पाप्मनो मोक्षयामास ।
तत्र चावभासितस्तीर्थे यदा सोमस्तदाप्रभृति तीर्थं तत्प्रभासमिति नाम्ना ख्यातं बभूव ।
तच्छापादद्यापि क्षीयते सोमोऽमावास्यान्तरस्थः ।
पौर्णमासीमात्रेऽधिष्ठितो मेघलेखाप्रतिच्छन्नं वपुर्दर्शयति ।
मेघसदृशं वर्णमगमत्तदस्य शशलक्ष्म विमलमभवत् ॥ १२-३२९-४६॥
dakṣaśāpātsomaṃ rājānaṃ yakṣmāviveśa |
sa yakṣmaṇāviṣṭo dakṣamagamat |
dakṣaścainamabravīnna samaṃ vartasa iti |
tatrarṣayaḥ somamabruvankṣīyase yakṣmaṇā |
paścimasyāṃ diśi samudre hiraṇyasarastīrtham |
tatra gatvātmānamabhiṣecayasveti |
athāgacchatsomastatra hiraṇyasarastīrtham |
gatvā cātmanaḥ snapanamakarot |
snātvā cātmānaṃ pāpmano mokṣayāmāsa |
tatra cāvabhāsitastīrthe yadā somastadāprabhṛti tīrthaṃ tatprabhāsamiti nāmnā khyātaṃ babhūva |
tacchāpādadyāpi kṣīyate somo'māvāsyāntarasthaḥ |
paurṇamāsīmātre'dhiṣṭhito meghalekhāpraticchannaṃ vapurdarśayati |
meghasadṛśaṃ varṇamagamattadasya śaśalakṣma vimalamabhavat || 12-329-46||

MHB 12-329-47

स्थूलशिरा महर्षिर्मेरोः प्रागुत्तरे दिग्भागे तपस्तेपे ।
तस्य तपस्तप्यमानस्य सर्वगन्धवहः शुचिर्वायुर्विवायमानः शरीरमस्पृशत् ।
स तपसा तापितशरीरः कृशो वायुनोपवीज्यमानो हृदयपरितोषमगमत् ।
तत्र तस्यानिलव्यजनकृतपरितोषस्य सद्यो वनस्पतयः पुष्पशोभां न दर्शितवन्त इति स एताञ्शशाप न सर्वकालं पुष्पवन्तो भविष्यथेति ॥ १२-३२९-४७॥
sthūlaśirā maharṣirmeroḥ prāguttare digbhāge tapastepe |
tasya tapastapyamānasya sarvagandhavahaḥ śucirvāyurvivāyamānaḥ śarīramaspṛśat |
sa tapasā tāpitaśarīraḥ kṛśo vāyunopavījyamāno hṛdayaparitoṣamagamat |
tatra tasyānilavyajanakṛtaparitoṣasya sadyo vanaspatayaḥ puṣpaśobhāṃ na darśitavanta iti sa etāñśaśāpa na sarvakālaṃ puṣpavanto bhaviṣyatheti || 12-329-47||

MHB 12-329-48

नारायणो लोकहितार्थं वडवामुखो नाम महर्षिः पुराभवत् ।
तस्य मेरौ तपस्तप्यतः समुद्र आहूतो नागतः ।
तेनामर्षितेनात्मगात्रोष्मणा समुद्रः स्तिमितजलः कृतः ।
स्वेदप्रस्यन्दनसदृशश्चास्य लवणभावो जनितः ।
उक्तश्चापेयो भविष्यसि ।
एतच्च ते तोयं वडवामुखसंज्ञितेन पीयमानं मधुरं भविष्यति ।
तदेतदद्यापि वडवामुखसंज्ञितेनानुवर्तिना तोयं सामुद्रं पीयते ॥ १२-३२९-४८॥
nārāyaṇo lokahitārthaṃ vaḍavāmukho nāma maharṣiḥ purābhavat |
tasya merau tapastapyataḥ samudra āhūto nāgataḥ |
tenāmarṣitenātmagātroṣmaṇā samudraḥ stimitajalaḥ kṛtaḥ |
svedaprasyandanasadṛśaścāsya lavaṇabhāvo janitaḥ |
uktaścāpeyo bhaviṣyasi |
etacca te toyaṃ vaḍavāmukhasaṃjñitena pīyamānaṃ madhuraṃ bhaviṣyati |
tadetadadyāpi vaḍavāmukhasaṃjñitenānuvartinā toyaṃ sāmudraṃ pīyate || 12-329-48||

MHB 12-329-49

हिमवतो गिरेर्दुहितरमुमां रुद्रश्चकमे ।
भृगुरपि च महर्षिर्हिमवन्तमागम्याब्रवीत्कन्यामुमां मे देहीति ।
तमब्रवीद्धिमवानभिलषितो वरो रुद्र इति ।
तमब्रवीद्भृगुर्यस्मात्त्वयाहं कन्यावरणकृतभावः प्रत्याख्यातस्तस्मान्न रत्नानां भवान्भाजनं भविष्यतीति ।
अद्यप्रभृत्येतदवस्थितमृषिवचनम् ॥ १२-३२९-४९॥
himavato girerduhitaramumāṃ rudraścakame |
bhṛgurapi ca maharṣirhimavantamāgamyābravītkanyāmumāṃ me dehīti |
tamabravīddhimavānabhilaṣito varo rudra iti |
tamabravīdbhṛguryasmāttvayāhaṃ kanyāvaraṇakṛtabhāvaḥ pratyākhyātastasmānna ratnānāṃ bhavānbhājanaṃ bhaviṣyatīti |
adyaprabhṛtyetadavasthitamṛṣivacanam || 12-329-49||

MHB 12-329-50

तदेवंविधं माहात्म्यं ब्राह्मणानाम् ।
क्षत्रमपि शाश्वतीमव्ययां पृथिवीं पत्नीमभिगम्य बुभुजे ।
तदेतद्ब्रह्माग्नीषोमीयम् ।
तेन जगद्धार्यते ॥ १२-३२९-५०॥
tadevaṃvidhaṃ māhātmyaṃ brāhmaṇānām |
kṣatramapi śāśvatīmavyayāṃ pṛthivīṃ patnīmabhigamya bubhuje |
tadetadbrahmāgnīṣomīyam |
tena jagaddhāryate || 12-329-50||

Adhyaya: 330/353 (71)

MHB 12-330-1

श्रीभगवानुवाच ।
सूर्याचन्द्रमसौ शश्वत्केशैर्मे अंशुसंज्ञितैः ।
बोधयंस्तापयंश्चैव जगदुत्तिष्ठतः पृथक् ॥ १२-३३०-१॥
śrībhagavānuvāca |
sūryācandramasau śaśvatkeśairme aṃśusaṃjñitaiḥ |
bodhayaṃstāpayaṃścaiva jagaduttiṣṭhataḥ pṛthak || 12-330-1||

MHB 12-330-2

बोधनात्तापनाच्चैव जगतो हर्षणं भवेत् ।
अग्नीषोमकृतैरेभिः कर्मभिः पाण्डुनन्दन ।
हृषीकेशोऽहमीशानो वरदो लोकभावनः ॥ १२-३३०-२॥
bodhanāttāpanāccaiva jagato harṣaṇaṃ bhavet |
agnīṣomakṛtairebhiḥ karmabhiḥ pāṇḍunandana |
hṛṣīkeśo'hamīśāno varado lokabhāvanaḥ || 12-330-2||

MHB 12-330-3

इडोपहूतयोगेन हरे भागं क्रतुष्वहम् ।
वर्णश्च मे हरिश्रेष्ठस्तस्माद्धरिरहं स्मृतः ॥ १२-३३०-३॥
iḍopahūtayogena hare bhāgaṃ kratuṣvaham |
varṇaśca me hariśreṣṭhastasmāddharirahaṃ smṛtaḥ || 12-330-3||

MHB 12-330-4

धाम सारो हि लोकानामृतं चैव विचारितम् ।
ऋतधामा ततो विप्रैः सत्यश्चाहं प्रकीर्तितः ॥ १२-३३०-४॥
dhāma sāro hi lokānāmṛtaṃ caiva vicāritam |
ṛtadhāmā tato vipraiḥ satyaścāhaṃ prakīrtitaḥ || 12-330-4||

MHB 12-330-5

नष्टां च धरणीं पूर्वमविन्दं वै गुहागताम् ।
गोविन्द इति मां देवा वाग्भिः समभितुष्टुवुः ॥ १२-३३०-५॥
naṣṭāṃ ca dharaṇīṃ pūrvamavindaṃ vai guhāgatām |
govinda iti māṃ devā vāgbhiḥ samabhituṣṭuvuḥ || 12-330-5||

MHB 12-330-6

शिपिविष्टेति चाख्यायां हीनरोमा च यो भवेत् ।
तेनाविष्टं हि यत्किंचिच्छिपिविष्टं हि तत्स्मृतम् ॥ १२-३३०-६॥
śipiviṣṭeti cākhyāyāṃ hīnaromā ca yo bhavet |
tenāviṣṭaṃ hi yatkiṃcicchipiviṣṭaṃ hi tatsmṛtam || 12-330-6||

MHB 12-330-7

यास्को मामृषिरव्यग्रो नैकयज्ञेषु गीतवान् ।
शिपिविष्ट इति ह्यस्माद्गुह्यनामधरो ह्यहम् ॥ १२-३३०-७॥
yāsko māmṛṣiravyagro naikayajñeṣu gītavān |
śipiviṣṭa iti hyasmādguhyanāmadharo hyaham || 12-330-7||

MHB 12-330-8

स्तुत्वा मां शिपिविष्टेति यास्को ऋषिरुदारधीः ।
मत्प्रसादादधो नष्टं निरुक्तमभिजग्मिवान् ॥ १२-३३०-८॥
stutvā māṃ śipiviṣṭeti yāsko ṛṣirudāradhīḥ |
matprasādādadho naṣṭaṃ niruktamabhijagmivān || 12-330-8||

MHB 12-330-9

न हि जातो न जायेऽहं न जनिष्ये कदाचन ।
क्षेत्रज्ञः सर्वभूतानां तस्मादहमजः स्मृतः ॥ १२-३३०-९॥
na hi jāto na jāye'haṃ na janiṣye kadācana |
kṣetrajñaḥ sarvabhūtānāṃ tasmādahamajaḥ smṛtaḥ || 12-330-9||

MHB 12-330-10

नोक्तपूर्वं मया क्षुद्रमश्लीलं वा कदाचन ।
ऋता ब्रह्मसुता सा मे सत्या देवी सरस्वती ॥ १२-३३०-१०॥
noktapūrvaṃ mayā kṣudramaślīlaṃ vā kadācana |
ṛtā brahmasutā sā me satyā devī sarasvatī || 12-330-10||

MHB 12-330-11

सच्चासच्चैव कौन्तेय मयावेशितमात्मनि ।
पौष्करे ब्रह्मसदने सत्यं मामृषयो विदुः ॥ १२-३३०-११॥
saccāsaccaiva kaunteya mayāveśitamātmani |
pauṣkare brahmasadane satyaṃ māmṛṣayo viduḥ || 12-330-11||

MHB 12-330-12

सत्त्वान्न च्युतपूर्वोऽहं सत्त्वं वै विद्धि मत्कृतम् ।
जन्मनीहाभवत्सत्त्वं पौर्विकं मे धनंजय ॥ १२-३३०-१२॥
sattvānna cyutapūrvo'haṃ sattvaṃ vai viddhi matkṛtam |
janmanīhābhavatsattvaṃ paurvikaṃ me dhanaṃjaya || 12-330-12||

MHB 12-330-13

निराशीःकर्मसंयुक्तं सात्वतं मां प्रकल्पय ।
सात्वतज्ञानदृष्टोऽहं सात्वतः सात्वतां पतिः ॥ १२-३३०-१३॥
nirāśīḥkarmasaṃyuktaṃ sātvataṃ māṃ prakalpaya |
sātvatajñānadṛṣṭo'haṃ sātvataḥ sātvatāṃ patiḥ || 12-330-13||

MHB 12-330-14

कृषामि मेदिनीं पार्थ भूत्वा कार्ष्णायसो महान् ।
कृष्णो वर्णश्च मे यस्मात्तस्मात्कृष्णोऽहमर्जुन ॥ १२-३३०-१४॥
kṛṣāmi medinīṃ pārtha bhūtvā kārṣṇāyaso mahān |
kṛṣṇo varṇaśca me yasmāttasmātkṛṣṇo'hamarjuna || 12-330-14||

MHB 12-330-15

मया संश्लेषिता भूमिरद्भिर्व्योम च वायुना ।
वायुश्च तेजसा सार्धं वैकुण्ठत्वं ततो मम ॥ १२-३३०-१५॥
mayā saṃśleṣitā bhūmiradbhirvyoma ca vāyunā |
vāyuśca tejasā sārdhaṃ vaikuṇṭhatvaṃ tato mama || 12-330-15||

MHB 12-330-16

निर्वाणं परमं सौख्यं धर्मोऽसौ पर उच्यते ।
तस्मान्न च्युतपूर्वोऽहमच्युतस्तेन कर्मणा ॥ १२-३३०-१६॥
nirvāṇaṃ paramaṃ saukhyaṃ dharmo'sau para ucyate |
tasmānna cyutapūrvo'hamacyutastena karmaṇā || 12-330-16||

MHB 12-330-17

पृथिवीनभसी चोभे विश्रुते विश्वलौकिके ।
तयोः संधारणार्थं हि मामधोक्षजमञ्जसा ॥ १२-३३०-१७॥
pṛthivīnabhasī cobhe viśrute viśvalaukike |
tayoḥ saṃdhāraṇārthaṃ hi māmadhokṣajamañjasā || 12-330-17||

MHB 12-330-18

निरुक्तं वेदविदुषो ये च शब्दार्थचिन्तकाः ।
ते मां गायन्ति प्राग्वंशे अधोक्षज इति स्थितिः ॥ १२-३३०-१८॥
niruktaṃ vedaviduṣo ye ca śabdārthacintakāḥ |
te māṃ gāyanti prāgvaṃśe adhokṣaja iti sthitiḥ || 12-330-18||

MHB 12-330-19

शब्द एकमतैरेष व्याहृतः परमर्षिभिः ।
नान्यो ह्यधोक्षजो लोके ऋते नारायणं प्रभुम् ॥ १२-३३०-१९॥
śabda ekamataireṣa vyāhṛtaḥ paramarṣibhiḥ |
nānyo hyadhokṣajo loke ṛte nārāyaṇaṃ prabhum || 12-330-19||

MHB 12-330-20

घृतं ममार्चिषो लोके जन्तूनां प्राणधारणम् ।
घृतार्चिरहमव्यग्रैर्वेदज्ञैः परिकीर्तितः ॥ १२-३३०-२०॥
ghṛtaṃ mamārciṣo loke jantūnāṃ prāṇadhāraṇam |
ghṛtārcirahamavyagrairvedajñaiḥ parikīrtitaḥ || 12-330-20||

MHB 12-330-21

त्रयो हि धातवः ख्याताः कर्मजा इति च स्मृताः ।
पित्तं श्लेष्मा च वायुश्च एष संघात उच्यते ॥ १२-३३०-२१॥
trayo hi dhātavaḥ khyātāḥ karmajā iti ca smṛtāḥ |
pittaṃ śleṣmā ca vāyuśca eṣa saṃghāta ucyate || 12-330-21||

MHB 12-330-22

एतैश्च धार्यते जन्तुरेतैः क्षीणैश्च क्षीयते ।
आयुर्वेदविदस्तस्मात्त्रिधातुं मां प्रचक्षते ॥ १२-३३०-२२॥
etaiśca dhāryate janturetaiḥ kṣīṇaiśca kṣīyate |
āyurvedavidastasmāttridhātuṃ māṃ pracakṣate || 12-330-22||

MHB 12-330-23

वृषो हि भगवान्धर्मः ख्यातो लोकेषु भारत ।
नैघण्टुकपदाख्यातं विद्धि मां वृषमुत्तमम् ॥ १२-३३०-२३॥
vṛṣo hi bhagavāndharmaḥ khyāto lokeṣu bhārata |
naighaṇṭukapadākhyātaṃ viddhi māṃ vṛṣamuttamam || 12-330-23||

MHB 12-330-24

कपिर्वराहः श्रेष्ठश्च धर्मश्च वृष उच्यते ।
तस्माद्वृषाकपिं प्राह कश्यपो मां प्रजापतिः ॥ १२-३३०-२४॥
kapirvarāhaḥ śreṣṭhaśca dharmaśca vṛṣa ucyate |
tasmādvṛṣākapiṃ prāha kaśyapo māṃ prajāpatiḥ || 12-330-24||

MHB 12-330-25

न चादिं न मध्यं तथा नैव चान्तं कदाचिद्विदन्ते सुराश्चासुराश्च ।
अनाद्यो ह्यमध्यस्तथा चाप्यनन्तः प्रगीतोऽहमीशो विभुर्लोकसाक्षी ॥ १२-३३०-२५॥
na cādiṃ na madhyaṃ tathā naiva cāntaṃ kadācidvidante surāścāsurāśca |
anādyo hyamadhyastathā cāpyanantaḥ pragīto'hamīśo vibhurlokasākṣī || 12-330-25||

MHB 12-330-26

शुचीनि श्रवणीयानि शृणोमीह धनंजय ।
न च पापानि गृह्णामि ततोऽहं वै शुचिश्रवाः ॥ १२-३३०-२६॥
śucīni śravaṇīyāni śṛṇomīha dhanaṃjaya |
na ca pāpāni gṛhṇāmi tato'haṃ vai śuciśravāḥ || 12-330-26||

MHB 12-330-27

एकशृङ्गः पुरा भूत्वा वराहो दिव्यदर्शनः ।
इमामुद्धृतवान्भूमिमेकशृङ्गस्ततो ह्यहम् ॥ १२-३३०-२७॥
ekaśṛṅgaḥ purā bhūtvā varāho divyadarśanaḥ |
imāmuddhṛtavānbhūmimekaśṛṅgastato hyaham || 12-330-27||

MHB 12-330-28

तथैवासं त्रिककुदो वाराहं रूपमास्थितः ।
त्रिककुत्तेन विख्यातः शरीरस्य तु मापनात् ॥ १२-३३०-२८॥
tathaivāsaṃ trikakudo vārāhaṃ rūpamāsthitaḥ |
trikakuttena vikhyātaḥ śarīrasya tu māpanāt || 12-330-28||

MHB 12-330-29

विरिञ्च इति यः प्रोक्तः कपिलज्ञानचिन्तकैः ।
स प्रजापतिरेवाहं चेतनात्सर्वलोककृत् ॥ १२-३३०-२९॥
viriñca iti yaḥ proktaḥ kapilajñānacintakaiḥ |
sa prajāpatirevāhaṃ cetanātsarvalokakṛt || 12-330-29||

MHB 12-330-30

विद्यासहायवन्तं मामादित्यस्थं सनातनम् ।
कपिलं प्राहुराचार्याः सांख्या निश्चितनिश्चयाः ॥ १२-३३०-३०॥
vidyāsahāyavantaṃ māmādityasthaṃ sanātanam |
kapilaṃ prāhurācāryāḥ sāṃkhyā niścitaniścayāḥ || 12-330-30||

MHB 12-330-31

हिरण्यगर्भो द्युतिमानेष यश्छन्दसि स्तुतः ।
योगैः संपूज्यते नित्यं स एवाहं विभुः स्मृतः ॥ १२-३३०-३१॥
hiraṇyagarbho dyutimāneṣa yaśchandasi stutaḥ |
yogaiḥ saṃpūjyate nityaṃ sa evāhaṃ vibhuḥ smṛtaḥ || 12-330-31||

MHB 12-330-32

एकविंशतिशाखं च ऋग्वेदं मां प्रचक्षते ।
सहस्रशाखं यत्साम ये वै वेदविदो जनाः ।
गायन्त्यारण्यके विप्रा मद्भक्तास्तेऽपि दुर्लभाः ॥ १२-३३०-३२॥
ekaviṃśatiśākhaṃ ca ṛgvedaṃ māṃ pracakṣate |
sahasraśākhaṃ yatsāma ye vai vedavido janāḥ |
gāyantyāraṇyake viprā madbhaktāste'pi durlabhāḥ || 12-330-32||

MHB 12-330-33

षट्पञ्चाशतमष्टौ च सप्तत्रिंशतमित्युत ।
यस्मिञ्शाखा यजुर्वेदे सोऽहमाध्वर्यवे स्मृतः ॥ १२-३३०-३३॥
ṣaṭpañcāśatamaṣṭau ca saptatriṃśatamityuta |
yasmiñśākhā yajurvede so'hamādhvaryave smṛtaḥ || 12-330-33||

MHB 12-330-34

पञ्चकल्पमथर्वाणं कृत्याभिः परिबृंहितम् ।
कल्पयन्ति हि मां विप्रा अथर्वाणविदस्तथा ॥ १२-३३०-३४॥
pañcakalpamatharvāṇaṃ kṛtyābhiḥ paribṛṃhitam |
kalpayanti hi māṃ viprā atharvāṇavidastathā || 12-330-34||

MHB 12-330-35

शाखाभेदाश्च ये केचिद्याश्च शाखासु गीतयः ।
स्वरवर्णसमुच्चाराः सर्वांस्तान्विद्धि मत्कृतान् ॥ १२-३३०-३५॥
śākhābhedāśca ye kecidyāśca śākhāsu gītayaḥ |
svaravarṇasamuccārāḥ sarvāṃstānviddhi matkṛtān || 12-330-35||

MHB 12-330-36

यत्तद्धयशिरः पार्थ समुदेति वरप्रदम् ।
सोऽहमेवोत्तरे भागे क्रमाक्षरविभागवित् ॥ १२-३३०-३६॥
yattaddhayaśiraḥ pārtha samudeti varapradam |
so'hamevottare bhāge kramākṣaravibhāgavit || 12-330-36||

MHB 12-330-37

रामादेशितमार्गेण मत्प्रसादान्महात्मना ।
पाञ्चालेन क्रमः प्राप्तस्तस्माद्भूतात्सनातनात् ।
बाभ्रव्यगोत्रः स बभौ प्रथमः क्रमपारगः ॥ १२-३३०-३७॥
rāmādeśitamārgeṇa matprasādānmahātmanā |
pāñcālena kramaḥ prāptastasmādbhūtātsanātanāt |
bābhravyagotraḥ sa babhau prathamaḥ kramapāragaḥ || 12-330-37||

MHB 12-330-38

नारायणाद्वरं लब्ध्वा प्राप्य योगमनुत्तमम् ।
क्रमं प्रणीय शिक्षां च प्रणयित्वा स गालवः ॥ १२-३३०-३८॥
nārāyaṇādvaraṃ labdhvā prāpya yogamanuttamam |
kramaṃ praṇīya śikṣāṃ ca praṇayitvā sa gālavaḥ || 12-330-38||

MHB 12-330-39

कण्डरीकोऽथ राजा च ब्रह्मदत्तः प्रतापवान् ।
जातीमरणजं दुःखं स्मृत्वा स्मृत्वा पुनः पुनः ।
सप्तजातिषु मुख्यत्वाद्योगानां संपदं गतः ॥ १२-३३०-३९॥
kaṇḍarīko'tha rājā ca brahmadattaḥ pratāpavān |
jātīmaraṇajaṃ duḥkhaṃ smṛtvā smṛtvā punaḥ punaḥ |
saptajātiṣu mukhyatvādyogānāṃ saṃpadaṃ gataḥ || 12-330-39||

MHB 12-330-40

पुराहमात्मजः पार्थ प्रथितः कारणान्तरे ।
धर्मस्य कुरुशार्दूल ततोऽहं धर्मजः स्मृतः ॥ १२-३३०-४०॥
purāhamātmajaḥ pārtha prathitaḥ kāraṇāntare |
dharmasya kuruśārdūla tato'haṃ dharmajaḥ smṛtaḥ || 12-330-40||

MHB 12-330-41

नरनारायणौ पूर्वं तपस्तेपतुरव्ययम् ।
धर्मयानं समारूढौ पर्वते गन्धमादने ॥ १२-३३०-४१॥
naranārāyaṇau pūrvaṃ tapastepaturavyayam |
dharmayānaṃ samārūḍhau parvate gandhamādane || 12-330-41||

MHB 12-330-42

तत्कालसमयं चैव दक्षयज्ञो बभूव ह ।
न चैवाकल्पयद्भागं दक्षो रुद्रस्य भारत ॥ १२-३३०-४२॥
tatkālasamayaṃ caiva dakṣayajño babhūva ha |
na caivākalpayadbhāgaṃ dakṣo rudrasya bhārata || 12-330-42||

MHB 12-330-43

ततो दधीचिवचनाद्दक्षयज्ञमपाहरत् ।
ससर्ज शूलं क्रोधेन प्रज्वलन्तं मुहुर्मुहुः ॥ १२-३३०-४३॥
tato dadhīcivacanāddakṣayajñamapāharat |
sasarja śūlaṃ krodhena prajvalantaṃ muhurmuhuḥ || 12-330-43||

MHB 12-330-44

तच्छूलं भस्मसात्कृत्वा दक्षयज्ञं सविस्तरम् ।
आवयोः सहसागच्छद्बदर्याश्रममन्तिकात् ।
वेगेन महता पार्थ पतन्नारायणोरसि ॥ १२-३३०-४४॥
tacchūlaṃ bhasmasātkṛtvā dakṣayajñaṃ savistaram |
āvayoḥ sahasāgacchadbadaryāśramamantikāt |
vegena mahatā pārtha patannārāyaṇorasi || 12-330-44||

MHB 12-330-45

ततः स्वतेजसाविष्टाः केशा नारायणस्य ह ।
बभूवुर्मुञ्जवर्णास्तु ततोऽहं मुञ्जकेशवान् ॥ १२-३३०-४५॥
tataḥ svatejasāviṣṭāḥ keśā nārāyaṇasya ha |
babhūvurmuñjavarṇāstu tato'haṃ muñjakeśavān || 12-330-45||

MHB 12-330-46

तच्च शूलं विनिर्धूतं हुंकारेण महात्मना ।
जगाम शंकरकरं नारायणसमाहतम् ॥ १२-३३०-४६॥
tacca śūlaṃ vinirdhūtaṃ huṃkāreṇa mahātmanā |
jagāma śaṃkarakaraṃ nārāyaṇasamāhatam || 12-330-46||

MHB 12-330-47

अथ रुद्र उपाधावत्तावृषी तपसान्वितौ ।
तत एनं समुद्धूतं कण्ठे जग्राह पाणिना ।
नारायणः स विश्वात्मा तेनास्य शितिकण्ठता ॥ १२-३३०-४७॥
atha rudra upādhāvattāvṛṣī tapasānvitau |
tata enaṃ samuddhūtaṃ kaṇṭhe jagrāha pāṇinā |
nārāyaṇaḥ sa viśvātmā tenāsya śitikaṇṭhatā || 12-330-47||

MHB 12-330-48

अथ रुद्रविघातार्थमिषीकां जगृहे नरः ।
मन्त्रैश्च संयुयोजाशु सोऽभवत्परशुर्महान् ॥ १२-३३०-४८॥
atha rudravighātārthamiṣīkāṃ jagṛhe naraḥ |
mantraiśca saṃyuyojāśu so'bhavatparaśurmahān || 12-330-48||

MHB 12-330-49

क्षिप्तश्च सहसा रुद्रे खण्डनं प्राप्तवांस्तदा ।
ततोऽहं खण्डपरशुः स्मृतः परशुखण्डनात् ॥ १२-३३०-४९॥
kṣiptaśca sahasā rudre khaṇḍanaṃ prāptavāṃstadā |
tato'haṃ khaṇḍaparaśuḥ smṛtaḥ paraśukhaṇḍanāt || 12-330-49||

MHB 12-330-50

अर्जुन उवाच ।
अस्मिन्युद्धे तु वार्ष्णेय त्रैलोक्यमथने तदा ।
जयं कः प्राप्तवांस्तत्र शंसैतन्मे जनार्दन ॥ १२-३३०-५०॥
arjuna uvāca |
asminyuddhe tu vārṣṇeya trailokyamathane tadā |
jayaṃ kaḥ prāptavāṃstatra śaṃsaitanme janārdana || 12-330-50||

MHB 12-330-51

श्रीभगवानुवाच ।
तयोः संलग्नयोर्युद्धे रुद्रनारायणात्मनोः ।
उद्विग्नाः सहसा कृत्स्ना लोकाः सर्वेऽभवंस्तदा ॥ १२-३३०-५१॥
śrībhagavānuvāca |
tayoḥ saṃlagnayoryuddhe rudranārāyaṇātmanoḥ |
udvignāḥ sahasā kṛtsnā lokāḥ sarve'bhavaṃstadā || 12-330-51||

MHB 12-330-52

नागृह्णात्पावकः शुभ्रं मखेषु सुहुतं हविः ।
वेदा न प्रतिभान्ति स्म ऋषीणां भावितात्मनाम् ॥ १२-३३०-५२॥
nāgṛhṇātpāvakaḥ śubhraṃ makheṣu suhutaṃ haviḥ |
vedā na pratibhānti sma ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām || 12-330-52||

MHB 12-330-53

देवान्रजस्तमश्चैव समाविविशतुस्तदा ।
वसुधा संचकम्पेऽथ नभश्च विपफाल ह ॥ १२-३३०-५३॥
devānrajastamaścaiva samāviviśatustadā |
vasudhā saṃcakampe'tha nabhaśca vipaphāla ha || 12-330-53||

MHB 12-330-54

निष्प्रभाणि च तेजांसि ब्रह्मा चैवासनाच्च्युतः ।
अगाच्छोषं समुद्रश्च हिमवांश्च व्यशीर्यत ॥ १२-३३०-५४॥
niṣprabhāṇi ca tejāṃsi brahmā caivāsanāccyutaḥ |
agācchoṣaṃ samudraśca himavāṃśca vyaśīryata || 12-330-54||

MHB 12-330-55

तस्मिन्नेवं समुत्पन्ने निमित्ते पाण्डुनन्दन ।
ब्रह्मा वृतो देवगणैरृषिभिश्च महात्मभिः ।
आजगामाशु तं देशं यत्र युद्धमवर्तत ॥ १२-३३०-५५॥
tasminnevaṃ samutpanne nimitte pāṇḍunandana |
brahmā vṛto devagaṇairṛṣibhiśca mahātmabhiḥ |
ājagāmāśu taṃ deśaṃ yatra yuddhamavartata || 12-330-55||

MHB 12-330-56

साञ्जलिप्रग्रहो भूत्वा चतुर्वक्त्रो निरुक्तगः ।
उवाच वचनं रुद्रं लोकानामस्तु वै शिवम् ।
न्यस्यायुधानि विश्वेश जगतो हितकाम्यया ॥ १२-३३०-५६॥
sāñjalipragraho bhūtvā caturvaktro niruktagaḥ |
uvāca vacanaṃ rudraṃ lokānāmastu vai śivam |
nyasyāyudhāni viśveśa jagato hitakāmyayā || 12-330-56||

MHB 12-330-57

यदक्षरमथाव्यक्तमीशं लोकस्य भावनम् ।
कूटस्थं कर्तृनिर्द्वंद्वमकर्तेति च यं विदुः ॥ १२-३३०-५७॥
yadakṣaramathāvyaktamīśaṃ lokasya bhāvanam |
kūṭasthaṃ kartṛnirdvaṃdvamakarteti ca yaṃ viduḥ || 12-330-57||

MHB 12-330-58

व्यक्तिभावगतस्यास्य एका मूर्तिरियं शिवा ।
नरो नारायणश्चैव जातौ धर्मकुलोद्वहौ ॥ १२-३३०-५८॥
vyaktibhāvagatasyāsya ekā mūrtiriyaṃ śivā |
naro nārāyaṇaścaiva jātau dharmakulodvahau || 12-330-58||

MHB 12-330-59

तपसा महता युक्तौ देवश्रेष्ठौ महाव्रतौ ।
अहं प्रसादजस्तस्य कस्मिंश्चित्कारणान्तरे ।
त्वं चैव क्रोधजस्तात पूर्वसर्गे सनातनः ॥ १२-३३०-५९॥
tapasā mahatā yuktau devaśreṣṭhau mahāvratau |
ahaṃ prasādajastasya kasmiṃścitkāraṇāntare |
tvaṃ caiva krodhajastāta pūrvasarge sanātanaḥ || 12-330-59||

MHB 12-330-60

मया च सार्धं वरदं विबुधैश्च महर्षिभिः ।
प्रसादयाशु लोकानां शान्तिर्भवतु माचिरम् ॥ १२-३३०-६०॥
mayā ca sārdhaṃ varadaṃ vibudhaiśca maharṣibhiḥ |
prasādayāśu lokānāṃ śāntirbhavatu māciram || 12-330-60||

MHB 12-330-61

ब्रह्मणा त्वेवमुक्तस्तु रुद्रः क्रोधाग्निमुत्सृजन् ।
प्रसादयामास ततो देवं नारायणं प्रभुम् ।
शरणं च जगामाद्यं वरेण्यं वरदं हरिम् ॥ १२-३३०-६१॥
brahmaṇā tvevamuktastu rudraḥ krodhāgnimutsṛjan |
prasādayāmāsa tato devaṃ nārāyaṇaṃ prabhum |
śaraṇaṃ ca jagāmādyaṃ vareṇyaṃ varadaṃ harim || 12-330-61||

MHB 12-330-62

ततोऽथ वरदो देवो जितक्रोधो जितेन्द्रियः ।
प्रीतिमानभवत्तत्र रुद्रेण सह संगतः ॥ १२-३३०-६२॥
tato'tha varado devo jitakrodho jitendriyaḥ |
prītimānabhavattatra rudreṇa saha saṃgataḥ || 12-330-62||

MHB 12-330-63

ऋषिभिर्ब्रह्मणा चैव विबुधैश्च सुपूजितः ।
उवाच देवमीशानमीशः स जगतो हरिः ॥ १२-३३०-६३॥
ṛṣibhirbrahmaṇā caiva vibudhaiśca supūjitaḥ |
uvāca devamīśānamīśaḥ sa jagato hariḥ || 12-330-63||

MHB 12-330-64

यस्त्वां वेत्ति स मां वेत्ति यस्त्वामनु स मामनु ।
नावयोरन्तरं किंचिन्मा ते भूद्बुद्धिरन्यथा ॥ १२-३३०-६४॥
yastvāṃ vetti sa māṃ vetti yastvāmanu sa māmanu |
nāvayorantaraṃ kiṃcinmā te bhūdbuddhiranyathā || 12-330-64||

MHB 12-330-65

अद्य प्रभृति श्रीवत्सः शूलाङ्कोऽयं भवत्वयम् ।
मम पाण्यङ्कितश्चापि श्रीकण्ठस्त्वं भविष्यसि ॥ १२-३३०-६५॥
adya prabhṛti śrīvatsaḥ śūlāṅko'yaṃ bhavatvayam |
mama pāṇyaṅkitaścāpi śrīkaṇṭhastvaṃ bhaviṣyasi || 12-330-65||

MHB 12-330-66

एवं लक्षणमुत्पाद्य परस्परकृतं तदा ।
सख्यं चैवातुलं कृत्वा रुद्रेण सहितावृषी ।
तपस्तेपतुरव्यग्रौ विसृज्य त्रिदिवौकसः ॥ १२-३३०-६६॥
evaṃ lakṣaṇamutpādya parasparakṛtaṃ tadā |
sakhyaṃ caivātulaṃ kṛtvā rudreṇa sahitāvṛṣī |
tapastepaturavyagrau visṛjya tridivaukasaḥ || 12-330-66||

MHB 12-330-67

एष ते कथितः पार्थ नारायणजयो मृधे ।
नामानि चैव गुह्यानि निरुक्तानि च भारत ।
ऋषिभिः कथितानीह यानि संकीर्तितानि ते ॥ १२-३३०-६७॥
eṣa te kathitaḥ pārtha nārāyaṇajayo mṛdhe |
nāmāni caiva guhyāni niruktāni ca bhārata |
ṛṣibhiḥ kathitānīha yāni saṃkīrtitāni te || 12-330-67||

MHB 12-330-68

एवं बहुविधै रूपैश्चरामीह वसुंधराम् ।
ब्रह्मलोकं च कौन्तेय गोलोकं च सनातनम् ।
मया त्वं रक्षितो युद्धे महान्तं प्राप्तवाञ्जयम् ॥ १२-३३०-६८॥
evaṃ bahuvidhai rūpaiścarāmīha vasuṃdharām |
brahmalokaṃ ca kaunteya golokaṃ ca sanātanam |
mayā tvaṃ rakṣito yuddhe mahāntaṃ prāptavāñjayam || 12-330-68||

MHB 12-330-69

यस्तु ते सोऽग्रतो याति युद्धे संप्रत्युपस्थिते ।
तं विद्धि रुद्रं कौन्तेय देवदेवं कपर्दिनम् ॥ १२-३३०-६९॥
yastu te so'grato yāti yuddhe saṃpratyupasthite |
taṃ viddhi rudraṃ kaunteya devadevaṃ kapardinam || 12-330-69||

MHB 12-330-70

कालः स एव कथितः क्रोधजेति मया तव ।
निहतांस्तेन वै पूर्वं हतवानसि वै रिपून् ॥ १२-३३०-७०॥
kālaḥ sa eva kathitaḥ krodhajeti mayā tava |
nihatāṃstena vai pūrvaṃ hatavānasi vai ripūn || 12-330-70||

MHB 12-330-71

अप्रमेयप्रभावं तं देवदेवमुमापतिम् ।
नमस्व देवं प्रयतो विश्वेशं हरमव्ययम् ॥ १२-३३०-७१॥
aprameyaprabhāvaṃ taṃ devadevamumāpatim |
namasva devaṃ prayato viśveśaṃ haramavyayam || 12-330-71||

Adhyaya: 331/353 (52)

MHB 12-331-1

जनमेजय उवाच ।
ब्रह्मन्सुमहदाख्यानं भवता परिकीर्तितम् ।
यच्छ्रुत्वा मुनयः सर्वे विस्मयं परमं गताः ॥ १२-३३१-१॥
janamejaya uvāca |
brahmansumahadākhyānaṃ bhavatā parikīrtitam |
yacchrutvā munayaḥ sarve vismayaṃ paramaṃ gatāḥ || 12-331-1||

MHB 12-331-2

इदं शतसहस्राद्धि भारताख्यानविस्तरात् ।
आमथ्य मतिमन्थेन ज्ञानोदधिमनुत्तमम् ॥ १२-३३१-२॥
idaṃ śatasahasrāddhi bhāratākhyānavistarāt |
āmathya matimanthena jñānodadhimanuttamam || 12-331-2||

MHB 12-331-3

नवनीतं यथा दध्नो मलयाच्चन्दनं यथा ।
आरण्यकं च वेदेभ्य ओषधिभ्योऽमृतं यथा ॥ १२-३३१-३॥
navanītaṃ yathā dadhno malayāccandanaṃ yathā |
āraṇyakaṃ ca vedebhya oṣadhibhyo'mṛtaṃ yathā || 12-331-3||

MHB 12-331-4

समुद्धृतमिदं ब्रह्मन्कथामृतमनुत्तमम् ।
तपोनिधे त्वयोक्तं हि नारायणकथाश्रयम् ॥ १२-३३१-४॥
samuddhṛtamidaṃ brahmankathāmṛtamanuttamam |
taponidhe tvayoktaṃ hi nārāyaṇakathāśrayam || 12-331-4||

MHB 12-331-5

स हीशो भगवान्देवः सर्वभूतात्मभावनः ।
अहो नारायणं तेजो दुर्दर्शं द्विजसत्तम ॥ १२-३३१-५॥
sa hīśo bhagavāndevaḥ sarvabhūtātmabhāvanaḥ |
aho nārāyaṇaṃ tejo durdarśaṃ dvijasattama || 12-331-5||

MHB 12-331-6

यत्राविशन्ति कल्पान्ते सर्वे ब्रह्मादयः सुराः ।
ऋषयश्च सगन्धर्वा यच्च किंचिच्चराचरम् ।
न ततोऽस्ति परं मन्ये पावनं दिवि चेह च ॥ १२-३३१-६॥
yatrāviśanti kalpānte sarve brahmādayaḥ surāḥ |
ṛṣayaśca sagandharvā yacca kiṃciccarācaram |
na tato'sti paraṃ manye pāvanaṃ divi ceha ca || 12-331-6||

MHB 12-331-7

सर्वाश्रमाभिगमनं सर्वतीर्थावगाहनम् ।
न तथा फलदं चापि नारायणकथा यथा ॥ १२-३३१-७॥
sarvāśramābhigamanaṃ sarvatīrthāvagāhanam |
na tathā phaladaṃ cāpi nārāyaṇakathā yathā || 12-331-7||

MHB 12-331-8

सर्वथा पाविताः स्मेह श्रुत्वेमामादितः कथाम् ।
हरेर्विश्वेश्वरस्येह सर्वपापप्रणाशनीम् ॥ १२-३३१-८॥
sarvathā pāvitāḥ smeha śrutvemāmāditaḥ kathām |
harerviśveśvarasyeha sarvapāpapraṇāśanīm || 12-331-8||

MHB 12-331-9

न चित्रं कृतवांस्तत्र यदार्यो मे धनंजयः ।
वासुदेवसहायो यः प्राप्तवाञ्जयमुत्तमम् ॥ १२-३३१-९॥
na citraṃ kṛtavāṃstatra yadāryo me dhanaṃjayaḥ |
vāsudevasahāyo yaḥ prāptavāñjayamuttamam || 12-331-9||

MHB 12-331-10

न चास्य किंचिदप्राप्यं मन्ये लोकेष्वपि त्रिषु ।
त्रैलोक्यनाथो विष्णुः स यस्यासीत्साह्यकृत्सखा ॥ १२-३३१-१०॥
na cāsya kiṃcidaprāpyaṃ manye lokeṣvapi triṣu |
trailokyanātho viṣṇuḥ sa yasyāsītsāhyakṛtsakhā || 12-331-10||

MHB 12-331-11

धन्याश्च सर्व एवासन्ब्रह्मंस्ते मम पूर्वकाः ।
हिताय श्रेयसे चैव येषामासीज्जनार्दनः ॥ १२-३३१-११॥
dhanyāśca sarva evāsanbrahmaṃste mama pūrvakāḥ |
hitāya śreyase caiva yeṣāmāsījjanārdanaḥ || 12-331-11||

MHB 12-331-12

तपसापि न दृश्यो हि भगवाँल्लोकपूजितः ।
यं दृष्टवन्तस्ते साक्षाच्छ्रीवत्साङ्कविभूषणम् ॥ १२-३३१-१२॥
tapasāpi na dṛśyo hi bhagavā~llokapūjitaḥ |
yaṃ dṛṣṭavantaste sākṣācchrīvatsāṅkavibhūṣaṇam || 12-331-12||

MHB 12-331-13

तेभ्यो धन्यतरश्चैव नारदः परमेष्ठिजः ।
न चाल्पतेजसमृषिं वेद्मि नारदमव्ययम् ।
श्वेतद्वीपं समासाद्य येन दृष्टः स्वयं हरिः ॥ १२-३३१-१३॥
tebhyo dhanyataraścaiva nāradaḥ parameṣṭhijaḥ |
na cālpatejasamṛṣiṃ vedmi nāradamavyayam |
śvetadvīpaṃ samāsādya yena dṛṣṭaḥ svayaṃ hariḥ || 12-331-13||

MHB 12-331-14

देवप्रसादानुगतं व्यक्तं तत्तस्य दर्शनम् ।
यद्दृष्टवांस्तदा देवमनिरुद्धतनौ स्थितम् ॥ १२-३३१-१४॥
devaprasādānugataṃ vyaktaṃ tattasya darśanam |
yaddṛṣṭavāṃstadā devamaniruddhatanau sthitam || 12-331-14||

MHB 12-331-15

बदरीमाश्रमं यत्तु नारदः प्राद्रवत्पुनः ।
नरनारायणौ द्रष्टुं किं नु तत्कारणं मुने ॥ १२-३३१-१५॥
badarīmāśramaṃ yattu nāradaḥ prādravatpunaḥ |
naranārāyaṇau draṣṭuṃ kiṃ nu tatkāraṇaṃ mune || 12-331-15||

MHB 12-331-16

श्वेतद्वीपान्निवृत्तश्च नारदः परमेष्ठिजः ।
बदरीमाश्रमं प्राप्य समागम्य च तावृषी ॥ १२-३३१-१६॥
śvetadvīpānnivṛttaśca nāradaḥ parameṣṭhijaḥ |
badarīmāśramaṃ prāpya samāgamya ca tāvṛṣī || 12-331-16||

MHB 12-331-17

कियन्तं कालमवसत्काः कथाः पृष्टवांश्च सः ।
श्वेतद्वीपादुपावृत्ते तस्मिन्वा सुमहात्मनि ॥ १२-३३१-१७॥
kiyantaṃ kālamavasatkāḥ kathāḥ pṛṣṭavāṃśca saḥ |
śvetadvīpādupāvṛtte tasminvā sumahātmani || 12-331-17||

MHB 12-331-18

किमब्रूतां महात्मानौ नरनारायणावृषी ।
तदेतन्मे यथातत्त्वं सर्वमाख्यातुमर्हसि ॥ १२-३३१-१८॥
kimabrūtāṃ mahātmānau naranārāyaṇāvṛṣī |
tadetanme yathātattvaṃ sarvamākhyātumarhasi || 12-331-18||

MHB 12-331-19

वैशंपायन उवाच ।
नमो भगवते तस्मै व्यासायामिततेजसे ।
यस्य प्रसादाद्वक्ष्यामि नारायणकथामिमाम् ॥ १२-३३१-१९॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
namo bhagavate tasmai vyāsāyāmitatejase |
yasya prasādādvakṣyāmi nārāyaṇakathāmimām || 12-331-19||

MHB 12-331-20

प्राप्य श्वेतं महाद्वीपं दृष्ट्वा च हरिमव्ययम् ।
निवृत्तो नारदो राजंस्तरसा मेरुमागमत् ।
हृदयेनोद्वहन्भारं यदुक्तं परमात्मना ॥ १२-३३१-२०॥
prāpya śvetaṃ mahādvīpaṃ dṛṣṭvā ca harimavyayam |
nivṛtto nārado rājaṃstarasā merumāgamat |
hṛdayenodvahanbhāraṃ yaduktaṃ paramātmanā || 12-331-20||

MHB 12-331-21

पश्चादस्याभवद्राजन्नात्मनः साध्वसं महत् ।
यद्गत्वा दूरमध्वानं क्षेमी पुनरिहागतः ॥ १२-३३१-२१॥
paścādasyābhavadrājannātmanaḥ sādhvasaṃ mahat |
yadgatvā dūramadhvānaṃ kṣemī punarihāgataḥ || 12-331-21||

MHB 12-331-22

ततो मेरोः प्रचक्राम पर्वतं गन्धमादनम् ।
निपपात च खात्तूर्णं विशालां बदरीमनु ॥ १२-३३१-२२॥
tato meroḥ pracakrāma parvataṃ gandhamādanam |
nipapāta ca khāttūrṇaṃ viśālāṃ badarīmanu || 12-331-22||

MHB 12-331-23

ततः स ददृशे देवौ पुराणावृषिसत्तमौ ।
तपश्चरन्तौ सुमहदात्मनिष्ठौ महाव्रतौ ॥ १२-३३१-२३॥
tataḥ sa dadṛśe devau purāṇāvṛṣisattamau |
tapaścarantau sumahadātmaniṣṭhau mahāvratau || 12-331-23||

MHB 12-331-24

तेजसाभ्यधिकौ सूर्यात्सर्वलोकविरोचनात् ।
श्रीवत्सलक्षणौ पूज्यौ जटामण्डलधारिणौ ॥ १२-३३१-२४॥
tejasābhyadhikau sūryātsarvalokavirocanāt |
śrīvatsalakṣaṇau pūjyau jaṭāmaṇḍaladhāriṇau || 12-331-24||

MHB 12-331-25

जालपादभुजौ तौ तु पादयोश्चक्रलक्षणौ ।
व्यूढोरस्कौ दीर्घभुजौ तथा मुष्कचतुष्किणौ ॥ १२-३३१-२५॥
jālapādabhujau tau tu pādayoścakralakṣaṇau |
vyūḍhoraskau dīrghabhujau tathā muṣkacatuṣkiṇau || 12-331-25||

MHB 12-331-26

षष्टिदन्तावष्टदंष्ट्रौ मेघौघसदृशस्वनौ ।
स्वास्यौ पृथुललाटौ च सुहनू सुभ्रुनासिकौ ॥ १२-३३१-२६॥
ṣaṣṭidantāvaṣṭadaṃṣṭrau meghaughasadṛśasvanau |
svāsyau pṛthulalāṭau ca suhanū subhrunāsikau || 12-331-26||

MHB 12-331-27

आतपत्रेण सदृशे शिरसी देवयोस्तयोः ।
एवं लक्षणसंपन्नौ महापुरुषसंज्ञितौ ॥ १२-३३१-२७॥
ātapatreṇa sadṛśe śirasī devayostayoḥ |
evaṃ lakṣaṇasaṃpannau mahāpuruṣasaṃjñitau || 12-331-27||

MHB 12-331-28

तौ दृष्ट्वा नारदो हृष्टस्ताभ्यां च प्रतिपूजितः ।
स्वागतेनाभिभाष्याथ पृष्टश्चानामयं तदा ॥ १२-३३१-२८॥
tau dṛṣṭvā nārado hṛṣṭastābhyāṃ ca pratipūjitaḥ |
svāgatenābhibhāṣyātha pṛṣṭaścānāmayaṃ tadā || 12-331-28||

MHB 12-331-29

बभूवान्तर्गतमतिर्निरीक्ष्य पुरुषोत्तमौ ।
सदोगतास्तत्र ये वै सर्वभूतनमस्कृताः ॥ १२-३३१-२९॥
babhūvāntargatamatirnirīkṣya puruṣottamau |
sadogatāstatra ye vai sarvabhūtanamaskṛtāḥ || 12-331-29||

MHB 12-331-30

श्वेतद्वीपे मया दृष्टास्तादृशावृषिसत्तमौ ।
इति संचिन्त्य मनसा कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम् ।
उपोपविविशे तत्र पीठे कुशमये शुभे ॥ १२-३३१-३०॥
śvetadvīpe mayā dṛṣṭāstādṛśāvṛṣisattamau |
iti saṃcintya manasā kṛtvā cābhipradakṣiṇam |
upopaviviśe tatra pīṭhe kuśamaye śubhe || 12-331-30||

MHB 12-331-31

ततस्तौ तपसां वासौ यशसां तेजसामपि ।
ऋषी शमदमोपेतौ कृत्वा पूर्वाह्णिकं विधिम् ॥ १२-३३१-३१॥
tatastau tapasāṃ vāsau yaśasāṃ tejasāmapi |
ṛṣī śamadamopetau kṛtvā pūrvāhṇikaṃ vidhim || 12-331-31||

MHB 12-331-32

पश्चान्नारदमव्यग्रौ पाद्यार्घ्याभ्यां प्रपूज्य च ।
पीठयोश्चोपविष्टौ तौ कृतातिथ्याह्निकौ नृप ॥ १२-३३१-३२॥
paścānnāradamavyagrau pādyārghyābhyāṃ prapūjya ca |
pīṭhayoścopaviṣṭau tau kṛtātithyāhnikau nṛpa || 12-331-32||

MHB 12-331-33

तेषु तत्रोपविष्टेषु स देशोऽभिव्यराजत ।
आज्याहुतिमहाज्वालैर्यज्ञवाटोऽग्निभिर्यथा ॥ १२-३३१-३३॥
teṣu tatropaviṣṭeṣu sa deśo'bhivyarājata |
ājyāhutimahājvālairyajñavāṭo'gnibhiryathā || 12-331-33||

MHB 12-331-34

अथ नारायणस्तत्र नारदं वाक्यमब्रवीत् ।
सुखोपविष्टं विश्रान्तं कृतातिथ्यं सुखस्थितम् ॥ १२-३३१-३४॥
atha nārāyaṇastatra nāradaṃ vākyamabravīt |
sukhopaviṣṭaṃ viśrāntaṃ kṛtātithyaṃ sukhasthitam || 12-331-34||

MHB 12-331-35

अपीदानीं स भगवान्परमात्मा सनातनः ।
श्वेतद्वीपे त्वया दृष्ट आवयोः प्रकृतिः परा ॥ १२-३३१-३५॥
apīdānīṃ sa bhagavānparamātmā sanātanaḥ |
śvetadvīpe tvayā dṛṣṭa āvayoḥ prakṛtiḥ parā || 12-331-35||

MHB 12-331-36

नारद उवाच ।
दृष्टो मे पुरुषः श्रीमान्विश्वरूपधरोऽव्ययः ।
सर्वे हि लोकास्तत्रस्थास्तथा देवाः सहर्षिभिः ।
अद्यापि चैनं पश्यामि युवां पश्यन्सनातनौ ॥ १२-३३१-३६॥
nārada uvāca |
dṛṣṭo me puruṣaḥ śrīmānviśvarūpadharo'vyayaḥ |
sarve hi lokāstatrasthāstathā devāḥ saharṣibhiḥ |
adyāpi cainaṃ paśyāmi yuvāṃ paśyansanātanau || 12-331-36||

MHB 12-331-37

यैर्लक्षणैरुपेतः स हरिरव्यक्तरूपधृक् ।
तैर्लक्षणैरुपेतौ हि व्यक्तरूपधरौ युवाम् ॥ १२-३३१-३७॥
yairlakṣaṇairupetaḥ sa hariravyaktarūpadhṛk |
tairlakṣaṇairupetau hi vyaktarūpadharau yuvām || 12-331-37||

MHB 12-331-38

दृष्टौ मया युवां तत्र तस्य देवस्य पार्श्वतः ।
इह चैवागतोऽस्म्यद्य विसृष्टः परमात्मना ॥ १२-३३१-३८॥
dṛṣṭau mayā yuvāṃ tatra tasya devasya pārśvataḥ |
iha caivāgato'smyadya visṛṣṭaḥ paramātmanā || 12-331-38||

MHB 12-331-39

को हि नाम भवेत्तस्य तेजसा यशसा श्रिया ।
सदृशस्त्रिषु लोकेषु ऋते धर्मात्मजौ युवाम् ॥ १२-३३१-३९॥
ko hi nāma bhavettasya tejasā yaśasā śriyā |
sadṛśastriṣu lokeṣu ṛte dharmātmajau yuvām || 12-331-39||

MHB 12-331-40

तेन मे कथितं पूर्वं नाम क्षेत्रज्ञसंज्ञितम् ।
प्रादुर्भावाश्च कथिता भविष्यन्ति हि ये यथा ॥ १२-३३१-४०॥
tena me kathitaṃ pūrvaṃ nāma kṣetrajñasaṃjñitam |
prādurbhāvāśca kathitā bhaviṣyanti hi ye yathā || 12-331-40||

MHB 12-331-41

तत्र ये पुरुषाः श्वेताः पञ्चेन्द्रियविवर्जिताः ।
प्रतिबुद्धाश्च ते सर्वे भक्ताश्च पुरुषोत्तमम् ॥ १२-३३१-४१॥
tatra ye puruṣāḥ śvetāḥ pañcendriyavivarjitāḥ |
pratibuddhāśca te sarve bhaktāśca puruṣottamam || 12-331-41||

MHB 12-331-42

तेऽर्चयन्ति सदा देवं तैः सार्धं रमते च सः ।
प्रियभक्तो हि भगवान्परमात्मा द्विजप्रियः ॥ १२-३३१-४२॥
te'rcayanti sadā devaṃ taiḥ sārdhaṃ ramate ca saḥ |
priyabhakto hi bhagavānparamātmā dvijapriyaḥ || 12-331-42||

MHB 12-331-43

रमते सोऽर्च्यमानो हि सदा भागवतप्रियः ।
विश्वभुक्सर्वगो देवो बान्धवो भक्तवत्सलः ।
स कर्ता कारणं चैव कार्यं चातिबलद्युतिः ॥ १२-३३१-४३॥
ramate so'rcyamāno hi sadā bhāgavatapriyaḥ |
viśvabhuksarvago devo bāndhavo bhaktavatsalaḥ |
sa kartā kāraṇaṃ caiva kāryaṃ cātibaladyutiḥ || 12-331-43||

MHB 12-331-44

तपसा योज्य सोऽऽत्मानं श्वेतद्वीपात्परं हि यत् ।
तेज इत्यभिविख्यातं स्वयंभासावभासितम् ॥ १२-३३१-४४॥
tapasā yojya so''tmānaṃ śvetadvīpātparaṃ hi yat |
teja ityabhivikhyātaṃ svayaṃbhāsāvabhāsitam || 12-331-44||

MHB 12-331-45

शान्तिः सा त्रिषु लोकेषु सिद्धानां भावितात्मनाम् ।
एतया शुभया बुद्ध्या नैष्ठिकं व्रतमास्थितः ॥ १२-३३१-४५॥
śāntiḥ sā triṣu lokeṣu siddhānāṃ bhāvitātmanām |
etayā śubhayā buddhyā naiṣṭhikaṃ vratamāsthitaḥ || 12-331-45||

MHB 12-331-46

न तत्र सूर्यस्तपति न सोमोऽभिविराजते ।
न वायुर्वाति देवेशे तपश्चरति दुश्चरम् ॥ १२-३३१-४६॥
na tatra sūryastapati na somo'bhivirājate |
na vāyurvāti deveśe tapaścarati duścaram || 12-331-46||

MHB 12-331-47

वेदीमष्टतलोत्सेधां भूमावास्थाय विश्वभुक् ।
एकपादस्थितो देव ऊर्ध्वबाहुरुदङ्मुखः ।
साङ्गानावर्तयन्वेदांस्तपस्तेपे सुदुश्चरम् ॥ १२-३३१-४७॥
vedīmaṣṭatalotsedhāṃ bhūmāvāsthāya viśvabhuk |
ekapādasthito deva ūrdhvabāhurudaṅmukhaḥ |
sāṅgānāvartayanvedāṃstapastepe suduścaram || 12-331-47||

MHB 12-331-48

यद्ब्रह्मा ऋषयश्चैव स्वयं पशुपतिश्च यत् ।
शेषाश्च विबुधश्रेष्ठा दैत्यदानवराक्षसाः ॥ १२-३३१-४८॥
yadbrahmā ṛṣayaścaiva svayaṃ paśupatiśca yat |
śeṣāśca vibudhaśreṣṭhā daityadānavarākṣasāḥ || 12-331-48||

MHB 12-331-49

नागाः सुपर्णा गन्धर्वाः सिद्धा राजर्षयश्च ये ।
हव्यं कव्यं च सततं विधिपूर्वं प्रयुञ्जते ।
कृत्स्नं तत्तस्य देवस्य चरणावुपतिष्ठति ॥ १२-३३१-४९॥
nāgāḥ suparṇā gandharvāḥ siddhā rājarṣayaśca ye |
havyaṃ kavyaṃ ca satataṃ vidhipūrvaṃ prayuñjate |
kṛtsnaṃ tattasya devasya caraṇāvupatiṣṭhati || 12-331-49||

MHB 12-331-50

याः क्रियाः संप्रयुक्तास्तु एकान्तगतबुद्धिभिः ।
ताः सर्वाः शिरसा देवः प्रतिगृह्णाति वै स्वयम् ॥ १२-३३१-५०॥
yāḥ kriyāḥ saṃprayuktāstu ekāntagatabuddhibhiḥ |
tāḥ sarvāḥ śirasā devaḥ pratigṛhṇāti vai svayam || 12-331-50||

MHB 12-331-51

न तस्यान्यः प्रियतरः प्रतिबुद्धैर्महात्मभिः ।
विद्यते त्रिषु लोकेषु ततोऽस्म्यैकान्तिकं गतः ।
इह चैवागतस्तेन विसृष्टः परमात्मना ॥ १२-३३१-५१॥
na tasyānyaḥ priyataraḥ pratibuddhairmahātmabhiḥ |
vidyate triṣu lokeṣu tato'smyaikāntikaṃ gataḥ |
iha caivāgatastena visṛṣṭaḥ paramātmanā || 12-331-51||

MHB 12-331-52

एवं मे भगवान्देवः स्वयमाख्यातवान्हरिः ।
आसिष्ये तत्परो भूत्वा युवाभ्यां सह नित्यशः ॥ १२-३३१-५२॥
evaṃ me bhagavāndevaḥ svayamākhyātavānhariḥ |
āsiṣye tatparo bhūtvā yuvābhyāṃ saha nityaśaḥ || 12-331-52||

Adhyaya: 332/353 (26)

MHB 12-332-1

नरनारायणावूचतुः ।
धन्योऽस्यनुगृहीतोऽसि यत्ते दृष्टः स्वयं प्रभुः ।
न हि तं दृष्टवान्कश्चित्पद्मयोनिरपि स्वयम् ॥ १२-३३२-१॥
naranārāyaṇāvūcatuḥ |
dhanyo'syanugṛhīto'si yatte dṛṣṭaḥ svayaṃ prabhuḥ |
na hi taṃ dṛṣṭavānkaścitpadmayonirapi svayam || 12-332-1||

MHB 12-332-2

अव्यक्तयोनिर्भगवान्दुर्दर्शः पुरुषोत्तमः ।
नारदैतद्धि ते सत्यं वचनं समुदाहृतम् ॥ १२-३३२-२॥
avyaktayonirbhagavāndurdarśaḥ puruṣottamaḥ |
nāradaitaddhi te satyaṃ vacanaṃ samudāhṛtam || 12-332-2||

MHB 12-332-3

नास्य भक्तैः प्रियतरो लोके कश्चन विद्यते ।
ततः स्वयं दर्शितवान्स्वमात्मानं द्विजोत्तम ॥ १२-३३२-३॥
nāsya bhaktaiḥ priyataro loke kaścana vidyate |
tataḥ svayaṃ darśitavānsvamātmānaṃ dvijottama || 12-332-3||

MHB 12-332-4

तपो हि तप्यतस्तस्य यत्स्थानं परमात्मनः ।
न तत्संप्राप्नुते कश्चिदृते ह्यावां द्विजोत्तम ॥ १२-३३२-४॥
tapo hi tapyatastasya yatsthānaṃ paramātmanaḥ |
na tatsaṃprāpnute kaścidṛte hyāvāṃ dvijottama || 12-332-4||

MHB 12-332-5

या हि सूर्यसहस्रस्य समस्तस्य भवेद्द्युतिः ।
स्थानस्य सा भवेत्तस्य स्वयं तेन विराजता ॥ १२-३३२-५॥
yā hi sūryasahasrasya samastasya bhaveddyutiḥ |
sthānasya sā bhavettasya svayaṃ tena virājatā || 12-332-5||

MHB 12-332-6

तस्मादुत्तिष्ठते विप्र देवाद्विश्वभुवः पतेः ।
क्षमा क्षमावतां श्रेष्ठ यया भूमिस्तु युज्यते ॥ १२-३३२-६॥
tasmāduttiṣṭhate vipra devādviśvabhuvaḥ pateḥ |
kṣamā kṣamāvatāṃ śreṣṭha yayā bhūmistu yujyate || 12-332-6||

MHB 12-332-7

तस्माच्चोत्तिष्ठते देवात्सर्वभूतहितो रसः ।
आपो येन हि युज्यन्ते द्रवत्वं प्राप्नुवन्ति च ॥ १२-३३२-७॥
tasmāccottiṣṭhate devātsarvabhūtahito rasaḥ |
āpo yena hi yujyante dravatvaṃ prāpnuvanti ca || 12-332-7||

MHB 12-332-8

तस्मादेव समुद्भूतं तेजो रूपगुणात्मकम् ।
येन स्म युज्यते सूर्यस्ततो लोकान्विराजते ॥ १२-३३२-८॥
tasmādeva samudbhūtaṃ tejo rūpaguṇātmakam |
yena sma yujyate sūryastato lokānvirājate || 12-332-8||

MHB 12-332-9

तस्माद्देवात्समुद्भूतः स्पर्शस्तु पुरुषोत्तमात् ।
येन स्म युज्यते वायुस्ततो लोकान्विवात्यसौ ॥ १२-३३२-९॥
tasmāddevātsamudbhūtaḥ sparśastu puruṣottamāt |
yena sma yujyate vāyustato lokānvivātyasau || 12-332-9||

MHB 12-332-10

तस्माच्चोत्तिष्ठते शब्दः सर्वलोकेश्वरात्प्रभोः ।
आकाशं युज्यते येन ततस्तिष्ठत्यसंवृतम् ॥ १२-३३२-१०॥
tasmāccottiṣṭhate śabdaḥ sarvalokeśvarātprabhoḥ |
ākāśaṃ yujyate yena tatastiṣṭhatyasaṃvṛtam || 12-332-10||

MHB 12-332-11

तस्माच्चोत्तिष्ठते देवात्सर्वभूतगतं मनः ।
चन्द्रमा येन संयुक्तः प्रकाशगुणधारणः ॥ १२-३३२-११॥
tasmāccottiṣṭhate devātsarvabhūtagataṃ manaḥ |
candramā yena saṃyuktaḥ prakāśaguṇadhāraṇaḥ || 12-332-11||

MHB 12-332-12

षड्भूतोत्पादकं नाम तत्स्थानं वेदसंज्ञितम् ।
विद्यासहायो यत्रास्ते भगवान्हव्यकव्यभुक् ॥ १२-३३२-१२॥
ṣaḍbhūtotpādakaṃ nāma tatsthānaṃ vedasaṃjñitam |
vidyāsahāyo yatrāste bhagavānhavyakavyabhuk || 12-332-12||

MHB 12-332-13

ये हि निष्कल्मषा लोके पुण्यपापविवर्जिताः ।
तेषां वै क्षेममध्वानं गच्छतां द्विजसत्तम ।
सर्वलोकतमोहन्ता आदित्यो द्वारमुच्यते ॥ १२-३३२-१३॥
ye hi niṣkalmaṣā loke puṇyapāpavivarjitāḥ |
teṣāṃ vai kṣemamadhvānaṃ gacchatāṃ dvijasattama |
sarvalokatamohantā ādityo dvāramucyate || 12-332-13||

MHB 12-332-14

आदित्यदग्धसर्वाङ्गा अदृश्याः केनचित्क्वचित् ।
परमाणुभूता भूत्वा तु तं देवं प्रविशन्त्युत ॥ १२-३३२-१४॥
ādityadagdhasarvāṅgā adṛśyāḥ kenacitkvacit |
paramāṇubhūtā bhūtvā tu taṃ devaṃ praviśantyuta || 12-332-14||

MHB 12-332-15

तस्मादपि विनिर्मुक्ता अनिरुद्धतनौ स्थिताः ।
मनोभूतास्ततो भूयः प्रद्युम्नं प्रविशन्त्युत ॥ १२-३३२-१५॥
tasmādapi vinirmuktā aniruddhatanau sthitāḥ |
manobhūtāstato bhūyaḥ pradyumnaṃ praviśantyuta || 12-332-15||

MHB 12-332-16

प्रद्युम्नाच्चापि निर्मुक्ता जीवं संकर्षणं तथा ।
विशन्ति विप्रप्रवराः सांख्या भागवतैः सह ॥ १२-३३२-१६॥
pradyumnāccāpi nirmuktā jīvaṃ saṃkarṣaṇaṃ tathā |
viśanti viprapravarāḥ sāṃkhyā bhāgavataiḥ saha || 12-332-16||

MHB 12-332-17

ततस्त्रैगुण्यहीनास्ते परमात्मानमञ्जसा ।
प्रविशन्ति द्विजश्रेष्ठ क्षेत्रज्ञं निर्गुणात्मकम् ।
सर्वावासं वासुदेवं क्षेत्रज्ञं विद्धि तत्त्वतः ॥ १२-३३२-१७॥
tatastraiguṇyahīnāste paramātmānamañjasā |
praviśanti dvijaśreṣṭha kṣetrajñaṃ nirguṇātmakam |
sarvāvāsaṃ vāsudevaṃ kṣetrajñaṃ viddhi tattvataḥ || 12-332-17||

MHB 12-332-18

समाहितमनस्काश्च नियताः संयतेन्द्रियाः ।
एकान्तभावोपगता वासुदेवं विशन्ति ते ॥ १२-३३२-१८॥
samāhitamanaskāśca niyatāḥ saṃyatendriyāḥ |
ekāntabhāvopagatā vāsudevaṃ viśanti te || 12-332-18||

MHB 12-332-19

आवामपि च धर्मस्य गृहे जातौ द्विजोत्तम ।
रम्यां विशालामाश्रित्य तप उग्रं समास्थितौ ॥ १२-३३२-१९॥
āvāmapi ca dharmasya gṛhe jātau dvijottama |
ramyāṃ viśālāmāśritya tapa ugraṃ samāsthitau || 12-332-19||

MHB 12-332-20

ये तु तस्यैव देवस्य प्रादुर्भावाः सुरप्रियाः ।
भविष्यन्ति त्रिलोकस्थास्तेषां स्वस्तीत्यतो द्विज ॥ १२-३३२-२०॥
ye tu tasyaiva devasya prādurbhāvāḥ surapriyāḥ |
bhaviṣyanti trilokasthāsteṣāṃ svastītyato dvija || 12-332-20||

MHB 12-332-21

विधिना स्वेन युक्ताभ्यां यथापूर्वं द्विजोत्तम ।
आस्थिताभ्यां सर्वकृच्छ्रं व्रतं सम्यक्तदुत्तमम् ॥ १२-३३२-२१॥
vidhinā svena yuktābhyāṃ yathāpūrvaṃ dvijottama |
āsthitābhyāṃ sarvakṛcchraṃ vrataṃ samyaktaduttamam || 12-332-21||

MHB 12-332-22

आवाभ्यामपि दृष्टस्त्वं श्वेतद्वीपे तपोधन ।
समागतो भगवता संजल्पं कृतवान्यथा ॥ १२-३३२-२२॥
āvābhyāmapi dṛṣṭastvaṃ śvetadvīpe tapodhana |
samāgato bhagavatā saṃjalpaṃ kṛtavānyathā || 12-332-22||

MHB 12-332-23

सर्वं हि नौ संविदितं त्रैलोक्ये सचराचरे ।
यद्भविष्यति वृत्तं वा वर्तते वा शुभाशुभम् ॥ १२-३३२-२३॥
sarvaṃ hi nau saṃviditaṃ trailokye sacarācare |
yadbhaviṣyati vṛttaṃ vā vartate vā śubhāśubham || 12-332-23||

MHB 12-332-24

वैशंपायन उवाच ।
एतच्छ्रुत्वा तयोर्वाक्यं तपस्युग्रेऽभ्यवर्तत ।
नारदः प्राञ्जलिर्भूत्वा नारायणपरायणः ॥ १२-३३२-२४॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
etacchrutvā tayorvākyaṃ tapasyugre'bhyavartata |
nāradaḥ prāñjalirbhūtvā nārāyaṇaparāyaṇaḥ || 12-332-24||

MHB 12-332-25

जजाप विधिवन्मन्त्रान्नारायणगतान्बहून् ।
दिव्यं वर्षसहस्रं हि नरनारायणाश्रमे ॥ १२-३३२-२५॥
jajāpa vidhivanmantrānnārāyaṇagatānbahūn |
divyaṃ varṣasahasraṃ hi naranārāyaṇāśrame || 12-332-25||

MHB 12-332-26

अवसत्स महातेजा नारदो भगवानृषिः ।
तमेवाभ्यर्चयन्देवं नरनारायणौ च तौ ॥ १२-३३२-२६॥
avasatsa mahātejā nārado bhagavānṛṣiḥ |
tamevābhyarcayandevaṃ naranārāyaṇau ca tau || 12-332-26||

Adhyaya: 333/353 (25)

MHB 12-333-1

वैशंपायन उवाच ।
कस्यचित्त्वथ कालस्य नारदः परमेष्ठिजः ।
दैवं कृत्वा यथान्यायं पित्र्यं चक्रे ततः परम् ॥ १२-३३३-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
kasyacittvatha kālasya nāradaḥ parameṣṭhijaḥ |
daivaṃ kṛtvā yathānyāyaṃ pitryaṃ cakre tataḥ param || 12-333-1||

MHB 12-333-2

ततस्तं वचनं प्राह ज्येष्ठो धर्मात्मजः प्रभुः ।
क इज्यते द्विजश्रेष्ठ दैवे पित्र्ये च कल्पिते ॥ १२-३३३-२॥
tatastaṃ vacanaṃ prāha jyeṣṭho dharmātmajaḥ prabhuḥ |
ka ijyate dvijaśreṣṭha daive pitrye ca kalpite || 12-333-2||

MHB 12-333-3

त्वया मतिमतां श्रेष्ठ तन्मे शंस यथागमम् ।
किमेतत्क्रियते कर्म फलं चास्य किमिष्यते ॥ १२-३३३-३॥
tvayā matimatāṃ śreṣṭha tanme śaṃsa yathāgamam |
kimetatkriyate karma phalaṃ cāsya kimiṣyate || 12-333-3||

MHB 12-333-4

नारद उवाच ।
त्वयैतत्कथितं पूर्वं दैवं कर्तव्यमित्यपि ।
दैवतं च परो यज्ञः परमात्मा सनातनः ॥ १२-३३३-४॥
nārada uvāca |
tvayaitatkathitaṃ pūrvaṃ daivaṃ kartavyamityapi |
daivataṃ ca paro yajñaḥ paramātmā sanātanaḥ || 12-333-4||

MHB 12-333-5

ततस्तद्भावितो नित्यं यजे वैकुण्ठमव्ययम् ।
तस्माच्च प्रसृतः पूर्वं ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ १२-३३३-५॥
tatastadbhāvito nityaṃ yaje vaikuṇṭhamavyayam |
tasmācca prasṛtaḥ pūrvaṃ brahmā lokapitāmahaḥ || 12-333-5||

MHB 12-333-6

मम वै पितरं प्रीतः परमेष्ठ्यप्यजीजनत् ।
अहं संकल्पजस्तस्य पुत्रः प्रथमकल्पितः ॥ १२-३३३-६॥
mama vai pitaraṃ prītaḥ parameṣṭhyapyajījanat |
ahaṃ saṃkalpajastasya putraḥ prathamakalpitaḥ || 12-333-6||

MHB 12-333-7

यजाम्यहं पितॄन्साधो नारायणविधौ कृते ।
एवं स एव भगवान्पिता माता पितामहः ।
इज्यते पितृयज्ञेषु मया नित्यं जगत्पतिः ॥ १२-३३३-७॥
yajāmyahaṃ pitṝnsādho nārāyaṇavidhau kṛte |
evaṃ sa eva bhagavānpitā mātā pitāmahaḥ |
ijyate pitṛyajñeṣu mayā nityaṃ jagatpatiḥ || 12-333-7||

MHB 12-333-8

श्रुतिश्चाप्यपरा देव पुत्रान्हि पितरोऽयजन् ।
वेदश्रुतिः प्रणष्टा च पुनरध्यापिता सुतैः ।
ततस्ते मन्त्रदाः पुत्राः पितृत्वमुपपेदिरे ॥ १२-३३३-८॥
śrutiścāpyaparā deva putrānhi pitaro'yajan |
vedaśrutiḥ praṇaṣṭā ca punaradhyāpitā sutaiḥ |
tataste mantradāḥ putrāḥ pitṛtvamupapedire || 12-333-8||

MHB 12-333-9

नूनं पुरैतद्विदितं युवयोर्भावितात्मनोः ।
पुत्राश्च पितरश्चैव परस्परमपूजयन् ॥ १२-३३३-९॥
nūnaṃ puraitadviditaṃ yuvayorbhāvitātmanoḥ |
putrāśca pitaraścaiva parasparamapūjayan || 12-333-9||

MHB 12-333-10

त्रीन्पिण्डान्न्यस्य वै पृथ्व्यां पूर्वं दत्त्वा कुशानिति ।
कथं तु पिण्डसंज्ञां ते पितरो लेभिरे पुरा ॥ १२-३३३-१०॥
trīnpiṇḍānnyasya vai pṛthvyāṃ pūrvaṃ dattvā kuśāniti |
kathaṃ tu piṇḍasaṃjñāṃ te pitaro lebhire purā || 12-333-10||

MHB 12-333-11

नरनारायणावूचतुः ।
इमां हि धरणीं पूर्वं नष्टां सागरमेखलाम् ।
गोविन्द उज्जहाराशु वाराहं रूपमाश्रितः ॥ १२-३३३-११॥
naranārāyaṇāvūcatuḥ |
imāṃ hi dharaṇīṃ pūrvaṃ naṣṭāṃ sāgaramekhalām |
govinda ujjahārāśu vārāhaṃ rūpamāśritaḥ || 12-333-11||

MHB 12-333-12

स्थापयित्वा तु धरणीं स्वे स्थाने पुरुषोत्तमः ।
जलकर्दमलिप्ताङ्गो लोककार्यार्थमुद्यतः ॥ १२-३३३-१२॥
sthāpayitvā tu dharaṇīṃ sve sthāne puruṣottamaḥ |
jalakardamaliptāṅgo lokakāryārthamudyataḥ || 12-333-12||

MHB 12-333-13

प्राप्ते चाह्निककाले स मध्यंदिनगते रवौ ।
दंष्ट्राविलग्नान्मृत्पिण्डान्विधूय सहसा प्रभुः ।
स्थापयामास वै पृथ्व्यां कुशानास्तीर्य नारद ॥ १२-३३३-१३॥
prāpte cāhnikakāle sa madhyaṃdinagate ravau |
daṃṣṭrāvilagnānmṛtpiṇḍānvidhūya sahasā prabhuḥ |
sthāpayāmāsa vai pṛthvyāṃ kuśānāstīrya nārada || 12-333-13||

MHB 12-333-14

स तेष्वात्मानमुद्दिश्य पित्र्यं चक्रे यथाविधि ।
संकल्पयित्वा त्रीन्पिण्डान्स्वेनैव विधिना प्रभुः ॥ १२-३३३-१४॥
sa teṣvātmānamuddiśya pitryaṃ cakre yathāvidhi |
saṃkalpayitvā trīnpiṇḍānsvenaiva vidhinā prabhuḥ || 12-333-14||

MHB 12-333-15

आत्मगात्रोष्मसंभूतैः स्नेहगर्भैस्तिलैरपि ।
प्रोक्ष्यापवर्गं देवेशः प्राङ्मुखः कृतवान्स्वयम् ॥ १२-३३३-१५॥
ātmagātroṣmasaṃbhūtaiḥ snehagarbhaistilairapi |
prokṣyāpavargaṃ deveśaḥ prāṅmukhaḥ kṛtavānsvayam || 12-333-15||

MHB 12-333-16

मर्यादास्थापनार्थं च ततो वचनमुक्तवान् ।
अहं हि पितरः स्रष्टुमुद्यतो लोककृत्स्वयम् ॥ १२-३३३-१६॥
maryādāsthāpanārthaṃ ca tato vacanamuktavān |
ahaṃ hi pitaraḥ sraṣṭumudyato lokakṛtsvayam || 12-333-16||

MHB 12-333-17

तस्य चिन्तयतः सद्यः पितृकार्यविधिं परम् ।
दंष्ट्राभ्यां प्रविनिर्धूता ममैते दक्षिणां दिशम् ।
आश्रिता धरणीं पिण्डास्तस्मात्पितर एव ते ॥ १२-३३३-१७॥
tasya cintayataḥ sadyaḥ pitṛkāryavidhiṃ param |
daṃṣṭrābhyāṃ pravinirdhūtā mamaite dakṣiṇāṃ diśam |
āśritā dharaṇīṃ piṇḍāstasmātpitara eva te || 12-333-17||

MHB 12-333-18

त्रयो मूर्तिविहीना वै पिण्डमूर्तिधरास्त्विमे ।
भवन्तु पितरो लोके मया सृष्टाः सनातनाः ॥ १२-३३३-१८॥
trayo mūrtivihīnā vai piṇḍamūrtidharāstvime |
bhavantu pitaro loke mayā sṛṣṭāḥ sanātanāḥ || 12-333-18||

MHB 12-333-19

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः ।
अहमेवात्र विज्ञेयस्त्रिषु पिण्डेषु संस्थितः ॥ १२-३३३-१९॥
pitā pitāmahaścaiva tathaiva prapitāmahaḥ |
ahamevātra vijñeyastriṣu piṇḍeṣu saṃsthitaḥ || 12-333-19||

MHB 12-333-20

नास्ति मत्तोऽधिकः कश्चित्को वाभ्यर्च्यो मया स्वयम् ।
को वा मम पिता लोके अहमेव पितामहः ॥ १२-३३३-२०॥
nāsti matto'dhikaḥ kaścitko vābhyarcyo mayā svayam |
ko vā mama pitā loke ahameva pitāmahaḥ || 12-333-20||

MHB 12-333-21

पितामहपिता चैव अहमेवात्र कारणम् ।
इत्येवमुक्त्वा वचनं देवदेवो वृषाकपिः ॥ १२-३३३-२१॥
pitāmahapitā caiva ahamevātra kāraṇam |
ityevamuktvā vacanaṃ devadevo vṛṣākapiḥ || 12-333-21||

MHB 12-333-22

वराहपर्वते विप्र दत्त्वा पिण्डान्सविस्तरान् ।
आत्मानं पूजयित्वैव तत्रैवादर्शनं गतः ॥ १२-३३३-२२॥
varāhaparvate vipra dattvā piṇḍānsavistarān |
ātmānaṃ pūjayitvaiva tatraivādarśanaṃ gataḥ || 12-333-22||

MHB 12-333-23

एतदर्थं शुभमते पितरः पिण्डसंज्ञिताः ।
लभन्ते सततं पूजां वृषाकपिवचो यथा ॥ १२-३३३-२३॥
etadarthaṃ śubhamate pitaraḥ piṇḍasaṃjñitāḥ |
labhante satataṃ pūjāṃ vṛṣākapivaco yathā || 12-333-23||

MHB 12-333-24

ये यजन्ति पितॄन्देवान्गुरूंश्चैवातिथींस्तथा ।
गाश्चैव द्विजमुख्यांश्च पृथिवीं मातरं तथा ।
कर्मणा मनसा वाचा विष्णुमेव यजन्ति ते ॥ १२-३३३-२४॥
ye yajanti pitṝndevāngurūṃścaivātithīṃstathā |
gāścaiva dvijamukhyāṃśca pṛthivīṃ mātaraṃ tathā |
karmaṇā manasā vācā viṣṇumeva yajanti te || 12-333-24||

MHB 12-333-25

अन्तर्गतः स भगवान्सर्वसत्त्वशरीरगः ।
समः सर्वेषु भूतेषु ईश्वरः सुखदुःखयोः ।
महान्महात्मा सर्वात्मा नारायण इति श्रुतः ॥ १२-३३३-२५॥
antargataḥ sa bhagavānsarvasattvaśarīragaḥ |
samaḥ sarveṣu bhūteṣu īśvaraḥ sukhaduḥkhayoḥ |
mahānmahātmā sarvātmā nārāyaṇa iti śrutaḥ || 12-333-25||

Adhyaya: 334/353 (17)

MHB 12-334-1

वैशंपायन उवाच ।
श्रुत्वैतन्नारदो वाक्यं नरनारायणेरितम् ।
अत्यन्तभक्तिमान्देवे एकान्तित्वमुपेयिवान् ॥ १२-३३४-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
śrutvaitannārado vākyaṃ naranārāyaṇeritam |
atyantabhaktimāndeve ekāntitvamupeyivān || 12-334-1||

MHB 12-334-2

प्रोष्य वर्षसहस्रं तु नरनारायणाश्रमे ।
श्रुत्वा भगवदाख्यानं दृष्ट्वा च हरिमव्ययम् ।
हिमवन्तं जगामाशु यत्रास्य स्वक आश्रमः ॥ १२-३३४-२॥
proṣya varṣasahasraṃ tu naranārāyaṇāśrame |
śrutvā bhagavadākhyānaṃ dṛṣṭvā ca harimavyayam |
himavantaṃ jagāmāśu yatrāsya svaka āśramaḥ || 12-334-2||

MHB 12-334-3

तावपि ख्याततपसौ नरनारायणावृषी ।
तस्मिन्नेवाश्रमे रम्ये तेपतुस्तप उत्तमम् ॥ १२-३३४-३॥
tāvapi khyātatapasau naranārāyaṇāvṛṣī |
tasminnevāśrame ramye tepatustapa uttamam || 12-334-3||

MHB 12-334-4

त्वमप्यमितविक्रान्तः पाण्डवानां कुलोद्वहः ।
पावितात्माद्य संवृत्तः श्रुत्वेमामादितः कथाम् ॥ १२-३३४-४॥
tvamapyamitavikrāntaḥ pāṇḍavānāṃ kulodvahaḥ |
pāvitātmādya saṃvṛttaḥ śrutvemāmāditaḥ kathām || 12-334-4||

MHB 12-334-5

नैव तस्य परो लोको नायं पार्थिवसत्तम ।
कर्मणा मनसा वाचा यो द्विष्याद्विष्णुमव्ययम् ॥ १२-३३४-५॥
naiva tasya paro loko nāyaṃ pārthivasattama |
karmaṇā manasā vācā yo dviṣyādviṣṇumavyayam || 12-334-5||

MHB 12-334-6

मज्जन्ति पितरस्तस्य नरके शाश्वतीः समाः ।
यो द्विष्याद्विबुधश्रेष्ठं देवं नारायणं हरिम् ॥ १२-३३४-६॥
majjanti pitarastasya narake śāśvatīḥ samāḥ |
yo dviṣyādvibudhaśreṣṭhaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ harim || 12-334-6||

MHB 12-334-7

कथं नाम भवेद्द्वेष्य आत्मा लोकस्य कस्यचित् ।
आत्मा हि पुरुषव्याघ्र ज्ञेयो विष्णुरिति स्थितिः ॥ १२-३३४-७॥
kathaṃ nāma bhaveddveṣya ātmā lokasya kasyacit |
ātmā hi puruṣavyāghra jñeyo viṣṇuriti sthitiḥ || 12-334-7||

MHB 12-334-8

य एष गुरुरस्माकमृषिर्गन्धवतीसुतः ।
तेनैतत्कथितं तात माहात्म्यं परमात्मनः ।
तस्माच्छ्रुतं मया चेदं कथितं च तवानघ ॥ १२-३३४-८॥
ya eṣa gururasmākamṛṣirgandhavatīsutaḥ |
tenaitatkathitaṃ tāta māhātmyaṃ paramātmanaḥ |
tasmācchrutaṃ mayā cedaṃ kathitaṃ ca tavānagha || 12-334-8||

MHB 12-334-9

कृष्णद्वैपायनं व्यासं विद्धि नारायणं प्रभुम् ।
को ह्यन्यः पुरुषव्याघ्र महाभारतकृद्भवेत् ।
धर्मान्नानाविधांश्चैव को ब्रूयात्तमृते प्रभुम् ॥ १२-३३४-९॥
kṛṣṇadvaipāyanaṃ vyāsaṃ viddhi nārāyaṇaṃ prabhum |
ko hyanyaḥ puruṣavyāghra mahābhāratakṛdbhavet |
dharmānnānāvidhāṃścaiva ko brūyāttamṛte prabhum || 12-334-9||

MHB 12-334-10

वर्ततां ते महायज्ञो यथा संकल्पितस्त्वया ।
संकल्पिताश्वमेधस्त्वं श्रुतधर्मश्च तत्त्वतः ॥ १२-३३४-१०॥
vartatāṃ te mahāyajño yathā saṃkalpitastvayā |
saṃkalpitāśvamedhastvaṃ śrutadharmaśca tattvataḥ || 12-334-10||

MHB 12-334-11

एतत्तु महदाख्यानं श्रुत्वा पारिक्षितो नृपः ।
ततो यज्ञसमाप्त्यर्थं क्रियाः सर्वाः समारभत् ॥ १२-३३४-११॥
etattu mahadākhyānaṃ śrutvā pārikṣito nṛpaḥ |
tato yajñasamāptyarthaṃ kriyāḥ sarvāḥ samārabhat || 12-334-11||

MHB 12-334-12

नारायणीयमाख्यानमेतत्ते कथितं मया ।
नारदेन पुरा राजन्गुरवे मे निवेदितम् ।
ऋषीणां पाण्डवानां च शृण्वतोः कृष्णभीष्मयोः ॥ १२-३३४-१२॥
nārāyaṇīyamākhyānametatte kathitaṃ mayā |
nāradena purā rājangurave me niveditam |
ṛṣīṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca śṛṇvatoḥ kṛṣṇabhīṣmayoḥ || 12-334-12||

MHB 12-334-13

स हि परमगुरुर्भुवनपतिर्धरणिधरः शमनियमनिधिः ।
श्रुतिविनयनिधिर्द्विजपरमहितस्तव भवतु गतिर्हरिरमरहितः ॥ १२-३३४-१३॥
sa hi paramagururbhuvanapatirdharaṇidharaḥ śamaniyamanidhiḥ |
śrutivinayanidhirdvijaparamahitastava bhavatu gatirhariramarahitaḥ || 12-334-13||

MHB 12-334-14

तपसां निधिः सुमहतां महतो यशसश्च भाजनमरिष्टकहा ।
एकान्तिनां शरणदोऽभयदो गतिदोऽस्तु वः स मखभागहरः ॥ १२-३३४-१४॥
tapasāṃ nidhiḥ sumahatāṃ mahato yaśasaśca bhājanamariṣṭakahā |
ekāntināṃ śaraṇado'bhayado gatido'stu vaḥ sa makhabhāgaharaḥ || 12-334-14||

MHB 12-334-15

त्रिगुणातिगश्चतुष्पञ्चधरः पूर्तेष्टयोश्च फलभागहरः ।
विदधाति नित्यमजितोऽतिबलो गतिमात्मगां सुकृतिनामृषिणाम् ॥ १२-३३४-१५॥
triguṇātigaścatuṣpañcadharaḥ pūrteṣṭayośca phalabhāgaharaḥ |
vidadhāti nityamajito'tibalo gatimātmagāṃ sukṛtināmṛṣiṇām || 12-334-15||

MHB 12-334-16

तं लोकसाक्षिणमजं पुरुषं रविवर्णमीश्वरगतिं बहुशः ।
प्रणमध्वमेकमतयो यतयः सलिलोद्भवोऽपि तमृषिं प्रणतः ॥ १२-३३४-१६॥
taṃ lokasākṣiṇamajaṃ puruṣaṃ ravivarṇamīśvaragatiṃ bahuśaḥ |
praṇamadhvamekamatayo yatayaḥ salilodbhavo'pi tamṛṣiṃ praṇataḥ || 12-334-16||

MHB 12-334-17

स हि लोकयोनिरमृतस्य पदं सूक्ष्मं पुराणमचलं परमम् ।
तत्सांख्ययोगिभिरुदारधृतं बुद्ध्या यतात्मभिर्विदितं सततम् ॥ १२-३३४-१७॥
sa hi lokayoniramṛtasya padaṃ sūkṣmaṃ purāṇamacalaṃ paramam |
tatsāṃkhyayogibhirudāradhṛtaṃ buddhyā yatātmabhirviditaṃ satatam || 12-334-17||

Adhyaya: 335/353 (89)

MHB 12-335-1

जनमेजय उवाच ।
श्रुतं भगवतस्तस्य माहात्म्यं परमात्मनः ।
जन्म धर्मगृहे चैव नरनारायणात्मकम् ।
महावराहसृष्टा च पिण्डोत्पत्तिः पुरातनी ॥ १२-३३५-१॥
janamejaya uvāca |
śrutaṃ bhagavatastasya māhātmyaṃ paramātmanaḥ |
janma dharmagṛhe caiva naranārāyaṇātmakam |
mahāvarāhasṛṣṭā ca piṇḍotpattiḥ purātanī || 12-335-1||

MHB 12-335-2

प्रवृत्तौ च निवृत्तौ च यो यथा परिकल्पितः ।
स तथा नः श्रुतो ब्रह्मन्कथ्यमानस्त्वयानघ ॥ १२-३३५-२॥
pravṛttau ca nivṛttau ca yo yathā parikalpitaḥ |
sa tathā naḥ śruto brahmankathyamānastvayānagha || 12-335-2||

MHB 12-335-3

यच्च तत्कथितं पूर्वं त्वया हयशिरो महत् ।
हव्यकव्यभुजो विष्णोरुदक्पूर्वे महोदधौ ।
तच्च दृष्टं भगवता ब्रह्मणा परमेष्ठिना ॥ १२-३३५-३॥
yacca tatkathitaṃ pūrvaṃ tvayā hayaśiro mahat |
havyakavyabhujo viṣṇorudakpūrve mahodadhau |
tacca dṛṣṭaṃ bhagavatā brahmaṇā parameṣṭhinā || 12-335-3||

MHB 12-335-4

किं तदुत्पादितं पूर्वं हरिणा लोकधारिणा ।
रूपं प्रभावमहतामपूर्वं धीमतां वर ॥ १२-३३५-४॥
kiṃ tadutpāditaṃ pūrvaṃ hariṇā lokadhāriṇā |
rūpaṃ prabhāvamahatāmapūrvaṃ dhīmatāṃ vara || 12-335-4||

MHB 12-335-5

दृष्ट्वा हि विबुधश्रेष्ठमपूर्वममितौजसम् ।
तदश्वशिरसं पुण्यं ब्रह्मा किमकरोन्मुने ॥ १२-३३५-५॥
dṛṣṭvā hi vibudhaśreṣṭhamapūrvamamitaujasam |
tadaśvaśirasaṃ puṇyaṃ brahmā kimakaronmune || 12-335-5||

MHB 12-335-6

एतन्नः संशयं ब्रह्मन्पुराणज्ञानसंभवम् ।
कथयस्वोत्तममते महापुरुषनिर्मितम् ।
पाविताः स्म त्वया ब्रह्मन्पुण्यां कथयता कथाम् ॥ १२-३३५-६॥
etannaḥ saṃśayaṃ brahmanpurāṇajñānasaṃbhavam |
kathayasvottamamate mahāpuruṣanirmitam |
pāvitāḥ sma tvayā brahmanpuṇyāṃ kathayatā kathām || 12-335-6||

MHB 12-335-7

वैशंपायन उवाच ।
कथयिष्यामि ते सर्वं पुराणं वेदसंमितम् ।
जगौ यद्भगवान्व्यासो राज्ञो धर्मसुतस्य वै ॥ १२-३३५-७॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
kathayiṣyāmi te sarvaṃ purāṇaṃ vedasaṃmitam |
jagau yadbhagavānvyāso rājño dharmasutasya vai || 12-335-7||

MHB 12-335-8

श्रुत्वाश्वशिरसो मूर्तिं देवस्य हरिमेधसः ।
उत्पन्नसंशयो राजा तमेव समचोदयत् ॥ १२-३३५-८॥
śrutvāśvaśiraso mūrtiṃ devasya harimedhasaḥ |
utpannasaṃśayo rājā tameva samacodayat || 12-335-8||

MHB 12-335-9

युधिष्ठिर उवाच ।
यत्तद्दर्शितवान्ब्रह्मा देवं हयशिरोधरम् ।
किमर्थं तत्समभवद्वपुर्देवोपकल्पितम् ॥ १२-३३५-९॥
yudhiṣṭhira uvāca |
yattaddarśitavānbrahmā devaṃ hayaśirodharam |
kimarthaṃ tatsamabhavadvapurdevopakalpitam || 12-335-9||

MHB 12-335-10

व्यास उवाच ।
यत्किंचिदिह लोके वै देहबद्धं विशां पते ।
सर्वं पञ्चभिराविष्टं भूतैरीश्वरबुद्धिजैः ॥ १२-३३५-१०॥
vyāsa uvāca |
yatkiṃcidiha loke vai dehabaddhaṃ viśāṃ pate |
sarvaṃ pañcabhirāviṣṭaṃ bhūtairīśvarabuddhijaiḥ || 12-335-10||

MHB 12-335-11

ईश्वरो हि जगत्स्रष्टा प्रभुर्नारायणो विराट् ।
भूतान्तरात्मा वरदः सगुणो निर्गुणोऽपि च ।
भूतप्रलयमव्यक्तं शृणुष्व नृपसत्तम ॥ १२-३३५-११॥
īśvaro hi jagatsraṣṭā prabhurnārāyaṇo virāṭ |
bhūtāntarātmā varadaḥ saguṇo nirguṇo'pi ca |
bhūtapralayamavyaktaṃ śṛṇuṣva nṛpasattama || 12-335-11||

MHB 12-335-12

धरण्यामथ लीनायामप्सु चैकार्णवे पुरा ।
ज्योतिर्भूते जले चापि लीने ज्योतिषि चानिले ॥ १२-३३५-१२॥
dharaṇyāmatha līnāyāmapsu caikārṇave purā |
jyotirbhūte jale cāpi līne jyotiṣi cānile || 12-335-12||

MHB 12-335-13

वायौ चाकाशसंलीने आकाशे च मनोनुगे ।
व्यक्ते मनसि संलीने व्यक्ते चाव्यक्ततां गते ॥ १२-३३५-१३॥
vāyau cākāśasaṃlīne ākāśe ca manonuge |
vyakte manasi saṃlīne vyakte cāvyaktatāṃ gate || 12-335-13||

MHB 12-335-14

अव्यक्ते पुरुषं याते पुंसि सर्वगतेऽपि च ।
तम एवाभवत्सर्वं न प्राज्ञायत किंचन ॥ १२-३३५-१४॥
avyakte puruṣaṃ yāte puṃsi sarvagate'pi ca |
tama evābhavatsarvaṃ na prājñāyata kiṃcana || 12-335-14||

MHB 12-335-15

तमसो ब्रह्म संभूतं तमोमूलमृतात्मकम् ।
तद्विश्वभावसंज्ञान्तं पौरुषीं तनुमास्थितम् ॥ १२-३३५-१५॥
tamaso brahma saṃbhūtaṃ tamomūlamṛtātmakam |
tadviśvabhāvasaṃjñāntaṃ pauruṣīṃ tanumāsthitam || 12-335-15||

MHB 12-335-16

सोऽनिरुद्ध इति प्रोक्तस्तत्प्रधानं प्रचक्षते ।
तदव्यक्तमिति ज्ञेयं त्रिगुणं नृपसत्तम ॥ १२-३३५-१६॥
so'niruddha iti proktastatpradhānaṃ pracakṣate |
tadavyaktamiti jñeyaṃ triguṇaṃ nṛpasattama || 12-335-16||

MHB 12-335-17

विद्यासहायवान्देवो विष्वक्सेनो हरिः प्रभुः ।
अप्स्वेव शयनं चक्रे निद्रायोगमुपागतः ।
जगतश्चिन्तयन्सृष्टिं चित्रां बहुगुणोद्भवाम् ॥ १२-३३५-१७॥
vidyāsahāyavāndevo viṣvakseno hariḥ prabhuḥ |
apsveva śayanaṃ cakre nidrāyogamupāgataḥ |
jagataścintayansṛṣṭiṃ citrāṃ bahuguṇodbhavām || 12-335-17||

MHB 12-335-18

तस्य चिन्तयतः सृष्टिं महानात्मगुणः स्मृतः ।
अहंकारस्ततो जातो ब्रह्मा शुभचतुर्मुखः ।
हिरण्यगर्भो भगवान्सर्वलोकपितामहः ॥ १२-३३५-१८॥
tasya cintayataḥ sṛṣṭiṃ mahānātmaguṇaḥ smṛtaḥ |
ahaṃkārastato jāto brahmā śubhacaturmukhaḥ |
hiraṇyagarbho bhagavānsarvalokapitāmahaḥ || 12-335-18||

MHB 12-335-19

पद्मेऽनिरुद्धात्संभूतस्तदा पद्मनिभेक्षणः ।
सहस्रपत्रे द्युतिमानुपविष्टः सनातनः ॥ १२-३३५-१९॥
padme'niruddhātsaṃbhūtastadā padmanibhekṣaṇaḥ |
sahasrapatre dyutimānupaviṣṭaḥ sanātanaḥ || 12-335-19||

MHB 12-335-20

ददृशेऽद्भुतसंकाशे लोकानापोमयान्प्रभुः ।
सत्त्वस्थः परमेष्ठी स ततो भूतगणान्सृजत् ॥ १२-३३५-२०॥
dadṛśe'dbhutasaṃkāśe lokānāpomayānprabhuḥ |
sattvasthaḥ parameṣṭhī sa tato bhūtagaṇānsṛjat || 12-335-20||

MHB 12-335-21

पूर्वमेव च पद्मस्य पत्रे सूर्यांशुसप्रभे ।
नारायणकृतौ बिन्दू अपामास्तां गुणोत्तरौ ॥ १२-३३५-२१॥
pūrvameva ca padmasya patre sūryāṃśusaprabhe |
nārāyaṇakṛtau bindū apāmāstāṃ guṇottarau || 12-335-21||

MHB 12-335-22

तावपश्यत्स भगवाननादिनिधनोऽच्युतः ।
एकस्तत्राभवद्बिन्दुर्मध्वाभो रुचिरप्रभः ॥ १२-३३५-२२॥
tāvapaśyatsa bhagavānanādinidhano'cyutaḥ |
ekastatrābhavadbindurmadhvābho ruciraprabhaḥ || 12-335-22||

MHB 12-335-23

स तामसो मधुर्जातस्तदा नारायणाज्ञया ।
कठिनस्त्वपरो बिन्दुः कैटभो राजसस्तु सः ॥ १२-३३५-२३॥
sa tāmaso madhurjātastadā nārāyaṇājñayā |
kaṭhinastvaparo binduḥ kaiṭabho rājasastu saḥ || 12-335-23||

MHB 12-335-24

तावभ्यधावतां श्रेष्ठौ तमोरजगुणान्वितौ ।
बलवन्तौ गदाहस्तौ पद्मनालानुसारिणौ ॥ १२-३३५-२४॥
tāvabhyadhāvatāṃ śreṣṭhau tamorajaguṇānvitau |
balavantau gadāhastau padmanālānusāriṇau || 12-335-24||

MHB 12-335-25

ददृशातेऽरविन्दस्थं ब्रह्माणममितप्रभम् ।
सृजन्तं प्रथमं वेदांश्चतुरश्चारुविग्रहान् ॥ १२-३३५-२५॥
dadṛśāte'ravindasthaṃ brahmāṇamamitaprabham |
sṛjantaṃ prathamaṃ vedāṃścaturaścāruvigrahān || 12-335-25||

MHB 12-335-26

ततो विग्रहवन्तौ तौ वेदान्दृष्ट्वासुरोत्तमौ ।
सहसा जगृहतुर्वेदान्ब्रह्मणः पश्यतस्तदा ॥ १२-३३५-२६॥
tato vigrahavantau tau vedāndṛṣṭvāsurottamau |
sahasā jagṛhaturvedānbrahmaṇaḥ paśyatastadā || 12-335-26||

MHB 12-335-27

अथ तौ दानवश्रेष्ठौ वेदान्गृह्य सनातनान् ।
रसां विविशतुस्तूर्णमुदक्पूर्वे महोदधौ ॥ १२-३३५-२७॥
atha tau dānavaśreṣṭhau vedāngṛhya sanātanān |
rasāṃ viviśatustūrṇamudakpūrve mahodadhau || 12-335-27||

MHB 12-335-28

ततो हृतेषु वेदेषु ब्रह्मा कश्मलमाविशत् ।
ततो वचनमीशानं प्राह वेदैर्विनाकृतः ॥ १२-३३५-२८॥
tato hṛteṣu vedeṣu brahmā kaśmalamāviśat |
tato vacanamīśānaṃ prāha vedairvinākṛtaḥ || 12-335-28||

MHB 12-335-29

वेदा मे परमं चक्षुर्वेदा मे परमं बलम् ।
वेदा मे परमं धाम वेदा मे ब्रह्म चोत्तमम् ॥ १२-३३५-२९॥
vedā me paramaṃ cakṣurvedā me paramaṃ balam |
vedā me paramaṃ dhāma vedā me brahma cottamam || 12-335-29||

MHB 12-335-30

मम वेदा हृताः सर्वे दानवाभ्यां बलादितः ।
अन्धकारा हि मे लोका जाता वेदैर्विनाकृताः ।
वेदानृते हि किं कुर्यां लोकान्वै स्रष्टुमुद्यतः ॥ १२-३३५-३०॥
mama vedā hṛtāḥ sarve dānavābhyāṃ balāditaḥ |
andhakārā hi me lokā jātā vedairvinākṛtāḥ |
vedānṛte hi kiṃ kuryāṃ lokānvai sraṣṭumudyataḥ || 12-335-30||

MHB 12-335-31

अहो बत महद्दुःखं वेदनाशनजं मम ।
प्राप्तं दुनोति हृदयं तीव्रशोकाय रन्धयन् ॥ १२-३३५-३१॥
aho bata mahadduḥkhaṃ vedanāśanajaṃ mama |
prāptaṃ dunoti hṛdayaṃ tīvraśokāya randhayan || 12-335-31||

MHB 12-335-32

को हि शोकार्णवे मग्नं मामितोऽद्य समुद्धरेत् ।
वेदांस्तानानयेन्नष्टान्कस्य चाहं प्रियो भवे ॥ १२-३३५-३२॥
ko hi śokārṇave magnaṃ māmito'dya samuddharet |
vedāṃstānānayennaṣṭānkasya cāhaṃ priyo bhave || 12-335-32||

MHB 12-335-33

इत्येवं भाषमाणस्य ब्रह्मणो नृपसत्तम ।
हरेः स्तोत्रार्थमुद्भूता बुद्धिर्बुद्धिमतां वर ।
ततो जगौ परं जप्यं साञ्जलिप्रग्रहः प्रभुः ॥ १२-३३५-३३॥
ityevaṃ bhāṣamāṇasya brahmaṇo nṛpasattama |
hareḥ stotrārthamudbhūtā buddhirbuddhimatāṃ vara |
tato jagau paraṃ japyaṃ sāñjalipragrahaḥ prabhuḥ || 12-335-33||

MHB 12-335-34

नमस्ते ब्रह्महृदय नमस्ते मम पूर्वज ।
लोकाद्य भुवनश्रेष्ठ सांख्ययोगनिधे विभो ॥ १२-३३५-३४॥
namaste brahmahṛdaya namaste mama pūrvaja |
lokādya bhuvanaśreṣṭha sāṃkhyayoganidhe vibho || 12-335-34||

MHB 12-335-35

व्यक्ताव्यक्तकराचिन्त्य क्षेमं पन्थानमास्थित ।
विश्वभुक्सर्वभूतानामन्तरात्मन्नयोनिज ॥ १२-३३५-३५॥
vyaktāvyaktakarācintya kṣemaṃ panthānamāsthita |
viśvabhuksarvabhūtānāmantarātmannayonija || 12-335-35||

MHB 12-335-36

अहं प्रसादजस्तुभ्यं लोकधाम्ने स्वयंभुवे ।
त्वत्तो मे मानसं जन्म प्रथमं द्विजपूजितम् ॥ १२-३३५-३६॥
ahaṃ prasādajastubhyaṃ lokadhāmne svayaṃbhuve |
tvatto me mānasaṃ janma prathamaṃ dvijapūjitam || 12-335-36||

MHB 12-335-37

चाक्षुषं वै द्वितीयं मे जन्म चासीत्पुरातनम् ।
त्वत्प्रसादाच्च मे जन्म तृतीयं वाचिकं महत् ॥ १२-३३५-३७॥
cākṣuṣaṃ vai dvitīyaṃ me janma cāsītpurātanam |
tvatprasādācca me janma tṛtīyaṃ vācikaṃ mahat || 12-335-37||

MHB 12-335-38

त्वत्तः श्रवणजं चापि चतुर्थं जन्म मे विभो ।
नासिक्यं चापि मे जन्म त्वत्तः पञ्चममुच्यते ॥ १२-३३५-३८॥
tvattaḥ śravaṇajaṃ cāpi caturthaṃ janma me vibho |
nāsikyaṃ cāpi me janma tvattaḥ pañcamamucyate || 12-335-38||

MHB 12-335-39

अण्डजं चापि मे जन्म त्वत्तः षष्ठं विनिर्मितम् ।
इदं च सप्तमं जन्म पद्मजं मेऽमितप्रभ ॥ १२-३३५-३९॥
aṇḍajaṃ cāpi me janma tvattaḥ ṣaṣṭhaṃ vinirmitam |
idaṃ ca saptamaṃ janma padmajaṃ me'mitaprabha || 12-335-39||

MHB 12-335-40

सर्गे सर्गे ह्यहं पुत्रस्तव त्रिगुणवर्जितः ।
प्रथितः पुण्डरीकाक्ष प्रधानगुणकल्पितः ॥ १२-३३५-४०॥
sarge sarge hyahaṃ putrastava triguṇavarjitaḥ |
prathitaḥ puṇḍarīkākṣa pradhānaguṇakalpitaḥ || 12-335-40||

MHB 12-335-41

त्वमीश्वरस्वभावश्च स्वयंभूः पुरुषोत्तमः ।
त्वया विनिर्मितोऽहं वै वेदचक्षुर्वयोतिगः ॥ १२-३३५-४१॥
tvamīśvarasvabhāvaśca svayaṃbhūḥ puruṣottamaḥ |
tvayā vinirmito'haṃ vai vedacakṣurvayotigaḥ || 12-335-41||

MHB 12-335-42

ते मे वेदा हृताश्चक्षुरन्धो जातोऽस्मि जागृहि ।
ददस्व चक्षुषी मह्यं प्रियोऽहं ते प्रियोऽसि मे ॥ १२-३३५-४२॥
te me vedā hṛtāścakṣurandho jāto'smi jāgṛhi |
dadasva cakṣuṣī mahyaṃ priyo'haṃ te priyo'si me || 12-335-42||

MHB 12-335-43

एवं स्तुतः स भगवान्पुरुषः सर्वतोमुखः ।
जहौ निद्रामथ तदा वेदकार्यार्थमुद्यतः ।
ऐश्वरेण प्रयोगेण द्वितीयां तनुमास्थितः ॥ १२-३३५-४३॥
evaṃ stutaḥ sa bhagavānpuruṣaḥ sarvatomukhaḥ |
jahau nidrāmatha tadā vedakāryārthamudyataḥ |
aiśvareṇa prayogeṇa dvitīyāṃ tanumāsthitaḥ || 12-335-43||

MHB 12-335-44

सुनासिकेन कायेन भूत्वा चन्द्रप्रभस्तदा ।
कृत्वा हयशिरः शुभ्रं वेदानामालयं प्रभुः ॥ १२-३३५-४४॥
sunāsikena kāyena bhūtvā candraprabhastadā |
kṛtvā hayaśiraḥ śubhraṃ vedānāmālayaṃ prabhuḥ || 12-335-44||

MHB 12-335-45

तस्य मूर्धा समभवद्द्यौः सनक्षत्रतारका ।
केशाश्चास्याभवन्दीर्घा रवेरंशुसमप्रभाः ॥ १२-३३५-४५॥
tasya mūrdhā samabhavaddyauḥ sanakṣatratārakā |
keśāścāsyābhavandīrghā raveraṃśusamaprabhāḥ || 12-335-45||

MHB 12-335-46

कर्णावाकाशपाताले ललाटं भूतधारिणी ।
गङ्गा सरस्वती पुण्या भ्रुवावास्तां महानदी ॥ १२-३३५-४६॥
karṇāvākāśapātāle lalāṭaṃ bhūtadhāriṇī |
gaṅgā sarasvatī puṇyā bhruvāvāstāṃ mahānadī || 12-335-46||

MHB 12-335-47

चक्षुषी सोमसूर्यौ ते नासा संध्या पुनः स्मृता ।
ओंकारस्त्वथ संस्कारो विद्युज्जिह्वा च निर्मिता ॥ १२-३३५-४७॥
cakṣuṣī somasūryau te nāsā saṃdhyā punaḥ smṛtā |
oṃkārastvatha saṃskāro vidyujjihvā ca nirmitā || 12-335-47||

MHB 12-335-48

दन्ताश्च पितरो राजन्सोमपा इति विश्रुताः ।
गोलोको ब्रह्मलोकश्च ओष्ठावास्तां महात्मनः ।
ग्रीवा चास्याभवद्राजन्कालरात्रिर्गुणोत्तरा ॥ १२-३३५-४८॥
dantāśca pitaro rājansomapā iti viśrutāḥ |
goloko brahmalokaśca oṣṭhāvāstāṃ mahātmanaḥ |
grīvā cāsyābhavadrājankālarātrirguṇottarā || 12-335-48||

MHB 12-335-49

एतद्धयशिरः कृत्वा नानामूर्तिभिरावृतम् ।
अन्तर्दधे स विश्वेशो विवेश च रसां प्रभुः ॥ १२-३३५-४९॥
etaddhayaśiraḥ kṛtvā nānāmūrtibhirāvṛtam |
antardadhe sa viśveśo viveśa ca rasāṃ prabhuḥ || 12-335-49||

MHB 12-335-50

रसां पुनः प्रविष्टश्च योगं परममास्थितः ।
शैक्षं स्वरं समास्थाय ओमिति प्रासृजत्स्वरम् ॥ १२-३३५-५०॥
rasāṃ punaḥ praviṣṭaśca yogaṃ paramamāsthitaḥ |
śaikṣaṃ svaraṃ samāsthāya omiti prāsṛjatsvaram || 12-335-50||

MHB 12-335-51

स स्वरः सानुनादी च सर्वगः स्निग्ध एव च ।
बभूवान्तर्महीभूतः सर्वभूतगुणोदितः ॥ १२-३३५-५१॥
sa svaraḥ sānunādī ca sarvagaḥ snigdha eva ca |
babhūvāntarmahībhūtaḥ sarvabhūtaguṇoditaḥ || 12-335-51||

MHB 12-335-52

ततस्तावसुरौ कृत्वा वेदान्समयबन्धनान् ।
रसातले विनिक्षिप्य यतः शब्दस्ततो द्रुतौ ॥ १२-३३५-५२॥
tatastāvasurau kṛtvā vedānsamayabandhanān |
rasātale vinikṣipya yataḥ śabdastato drutau || 12-335-52||

MHB 12-335-53

एतस्मिन्नन्तरे राजन्देवो हयशिरोधरः ।
जग्राह वेदानखिलान्रसातलगतान्हरिः ।
प्रादाच्च ब्रह्मणे भूयस्ततः स्वां प्रकृतिं गतः ॥ १२-३३५-५३॥
etasminnantare rājandevo hayaśirodharaḥ |
jagrāha vedānakhilānrasātalagatānhariḥ |
prādācca brahmaṇe bhūyastataḥ svāṃ prakṛtiṃ gataḥ || 12-335-53||

MHB 12-335-54

स्थापयित्वा हयशिर उदक्पूर्वे महोदधौ ।
वेदानामालयश्चापि बभूवाश्वशिरास्ततः ॥ १२-३३५-५४॥
sthāpayitvā hayaśira udakpūrve mahodadhau |
vedānāmālayaścāpi babhūvāśvaśirāstataḥ || 12-335-54||

MHB 12-335-55

अथ किंचिदपश्यन्तौ दानवौ मधुकैटभौ ।
पुनराजग्मतुस्तत्र वेगितौ पश्यतां च तौ ।
यत्र वेदा विनिक्षिप्तास्तत्स्थानं शून्यमेव च ॥ १२-३३५-५५॥
atha kiṃcidapaśyantau dānavau madhukaiṭabhau |
punarājagmatustatra vegitau paśyatāṃ ca tau |
yatra vedā vinikṣiptāstatsthānaṃ śūnyameva ca || 12-335-55||

MHB 12-335-56

तत उत्तममास्थाय वेगं बलवतां वरौ ।
पुनरुत्तस्थतुः शीघ्रं रसानामालयात्तदा ।
ददृशाते च पुरुषं तमेवादिकरं प्रभुम् ॥ १२-३३५-५६॥
tata uttamamāsthāya vegaṃ balavatāṃ varau |
punaruttasthatuḥ śīghraṃ rasānāmālayāttadā |
dadṛśāte ca puruṣaṃ tamevādikaraṃ prabhum || 12-335-56||

MHB 12-335-57

श्वेतं चन्द्रविशुद्धाभमनिरुद्धतनौ स्थितम् ।
भूयोऽप्यमितविक्रान्तं निद्रायोगमुपागतम् ॥ १२-३३५-५७॥
śvetaṃ candraviśuddhābhamaniruddhatanau sthitam |
bhūyo'pyamitavikrāntaṃ nidrāyogamupāgatam || 12-335-57||

MHB 12-335-58

आत्मप्रमाणरचिते अपामुपरि कल्पिते ।
शयने नागभोगाढ्ये ज्वालामालासमावृते ॥ १२-३३५-५८॥
ātmapramāṇaracite apāmupari kalpite |
śayane nāgabhogāḍhye jvālāmālāsamāvṛte || 12-335-58||

MHB 12-335-59

निष्कल्मषेण सत्त्वेन संपन्नं रुचिरप्रभम् ।
तं दृष्ट्वा दानवेन्द्रौ तौ महाहासममुञ्चताम् ॥ १२-३३५-५९॥
niṣkalmaṣeṇa sattvena saṃpannaṃ ruciraprabham |
taṃ dṛṣṭvā dānavendrau tau mahāhāsamamuñcatām || 12-335-59||

MHB 12-335-60

ऊचतुश्च समाविष्टौ रजसा तमसा च तौ ।
अयं स पुरुषः श्वेतः शेते निद्रामुपागतः ॥ १२-३३५-६०॥
ūcatuśca samāviṣṭau rajasā tamasā ca tau |
ayaṃ sa puruṣaḥ śvetaḥ śete nidrāmupāgataḥ || 12-335-60||

MHB 12-335-61

अनेन नूनं वेदानां कृतमाहरणं रसात् ।
कस्यैष को नु खल्वेष किं च स्वपिति भोगवान् ॥ १२-३३५-६१॥
anena nūnaṃ vedānāṃ kṛtamāharaṇaṃ rasāt |
kasyaiṣa ko nu khalveṣa kiṃ ca svapiti bhogavān || 12-335-61||

MHB 12-335-62

इत्युच्चारितवाक्यौ तौ बोधयामासतुर्हरिम् ।
युद्धार्थिनौ तु विज्ञाय विबुद्धः पुरुषोत्तमः ॥ १२-३३५-६२॥
ityuccāritavākyau tau bodhayāmāsaturharim |
yuddhārthinau tu vijñāya vibuddhaḥ puruṣottamaḥ || 12-335-62||

MHB 12-335-63

निरीक्ष्य चासुरेन्द्रौ तौ ततो युद्धे मनो दधे ।
अथ युद्धं समभवत्तयोर्नारायणस्य च ॥ १२-३३५-६३॥
nirīkṣya cāsurendrau tau tato yuddhe mano dadhe |
atha yuddhaṃ samabhavattayornārāyaṇasya ca || 12-335-63||

MHB 12-335-64

रजस्तमोविष्टतनू तावुभौ मधुकैटभौ ।
ब्रह्मणोपचितिं कुर्वञ्जघान मधुसूदनः ॥ १२-३३५-६४॥
rajastamoviṣṭatanū tāvubhau madhukaiṭabhau |
brahmaṇopacitiṃ kurvañjaghāna madhusūdanaḥ || 12-335-64||

MHB 12-335-65

ततस्तयोर्वधेनाशु वेदापहरणेन च ।
शोकापनयनं चक्रे ब्रह्मणः पुरुषोत्तमः ॥ १२-३३५-६५॥
tatastayorvadhenāśu vedāpaharaṇena ca |
śokāpanayanaṃ cakre brahmaṇaḥ puruṣottamaḥ || 12-335-65||

MHB 12-335-66

ततः परिवृतो ब्रह्मा हतारिर्वेदसत्कृतः ।
निर्ममे स तदा लोकान्कृत्स्नान्स्थावरजङ्गमान् ॥ १२-३३५-६६॥
tataḥ parivṛto brahmā hatārirvedasatkṛtaḥ |
nirmame sa tadā lokānkṛtsnānsthāvarajaṅgamān || 12-335-66||

MHB 12-335-67

दत्त्वा पितामहायाग्र्यां बुद्धिं लोकविसर्गिकीम् ।
तत्रैवान्तर्दधे देवो यत एवागतो हरिः ॥ १२-३३५-६७॥
dattvā pitāmahāyāgryāṃ buddhiṃ lokavisargikīm |
tatraivāntardadhe devo yata evāgato hariḥ || 12-335-67||

MHB 12-335-68

तौ दानवौ हरिर्हत्वा कृत्वा हयशिरस्तनुम् ।
पुनः प्रवृत्तिधर्मार्थं तामेव विदधे तनुम् ॥ १२-३३५-६८॥
tau dānavau harirhatvā kṛtvā hayaśirastanum |
punaḥ pravṛttidharmārthaṃ tāmeva vidadhe tanum || 12-335-68||

MHB 12-335-69

एवमेष महाभागो बभूवाश्वशिरा हरिः ।
पौराणमेतदाख्यातं रूपं वरदमैश्वरम् ॥ १२-३३५-६९॥
evameṣa mahābhāgo babhūvāśvaśirā hariḥ |
paurāṇametadākhyātaṃ rūpaṃ varadamaiśvaram || 12-335-69||

MHB 12-335-70

यो ह्येतद्ब्राह्मणो नित्यं शृणुयाद्धारयेत वा ।
न तस्याध्ययनं नाशमुपगच्छेत्कदाचन ॥ १२-३३५-७०॥
yo hyetadbrāhmaṇo nityaṃ śṛṇuyāddhārayeta vā |
na tasyādhyayanaṃ nāśamupagacchetkadācana || 12-335-70||

MHB 12-335-71

आराध्य तपसोग्रेण देवं हयशिरोधरम् ।
पाञ्चालेन क्रमः प्राप्तो रामेण पथि देशिते ॥ १२-३३५-७१॥
ārādhya tapasogreṇa devaṃ hayaśirodharam |
pāñcālena kramaḥ prāpto rāmeṇa pathi deśite || 12-335-71||

MHB 12-335-72

एतद्धयशिरो राजन्नाख्यानं तव कीर्तितम् ।
पुराणं वेदसमितं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ १२-३३५-७२॥
etaddhayaśiro rājannākhyānaṃ tava kīrtitam |
purāṇaṃ vedasamitaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi || 12-335-72||

MHB 12-335-73

यां यामिच्छेत्तनुं देवः कर्तुं कार्यविधौ क्वचित् ।
तां तां कुर्याद्विकुर्वाणः स्वयमात्मानमात्मना ॥ १२-३३५-७३॥
yāṃ yāmicchettanuṃ devaḥ kartuṃ kāryavidhau kvacit |
tāṃ tāṃ kuryādvikurvāṇaḥ svayamātmānamātmanā || 12-335-73||

MHB 12-335-74

एष वेदनिधिः श्रीमानेष वै तपसो निधिः ।
एष योगश्च सांख्यं च ब्रह्म चाग्र्यं हरिर्विभुः ॥ १२-३३५-७४॥
eṣa vedanidhiḥ śrīmāneṣa vai tapaso nidhiḥ |
eṣa yogaśca sāṃkhyaṃ ca brahma cāgryaṃ harirvibhuḥ || 12-335-74||

MHB 12-335-75

नारायणपरा वेदा यज्ञा नारायणात्मकाः ।
तपो नारायणपरं नारायणपरा गतिः ॥ १२-३३५-७५॥
nārāyaṇaparā vedā yajñā nārāyaṇātmakāḥ |
tapo nārāyaṇaparaṃ nārāyaṇaparā gatiḥ || 12-335-75||

MHB 12-335-76

नारायणपरं सत्यमृतं नारायणात्मकम् ।
नारायणपरो धर्मः पुनरावृत्तिदुर्लभः ॥ १२-३३५-७६॥
nārāyaṇaparaṃ satyamṛtaṃ nārāyaṇātmakam |
nārāyaṇaparo dharmaḥ punarāvṛttidurlabhaḥ || 12-335-76||

MHB 12-335-77

प्रवृत्तिलक्षणश्चैव धर्मो नारायणात्मकः ।
नारायणात्मको गन्धो भूमौ श्रेष्ठतमः स्मृतः ॥ १२-३३५-७७॥
pravṛttilakṣaṇaścaiva dharmo nārāyaṇātmakaḥ |
nārāyaṇātmako gandho bhūmau śreṣṭhatamaḥ smṛtaḥ || 12-335-77||

MHB 12-335-78

अपां चैव गुणो राजन्रसो नारायणात्मकः ।
ज्योतिषां च गुणो रूपं स्मृतं नारायणात्मकम् ॥ १२-३३५-७८॥
apāṃ caiva guṇo rājanraso nārāyaṇātmakaḥ |
jyotiṣāṃ ca guṇo rūpaṃ smṛtaṃ nārāyaṇātmakam || 12-335-78||

MHB 12-335-79

नारायणात्मकश्चापि स्पर्शो वायुगुणः स्मृतः ।
नारायणात्मकश्चापि शब्द आकाशसंभवः ॥ १२-३३५-७९॥
nārāyaṇātmakaścāpi sparśo vāyuguṇaḥ smṛtaḥ |
nārāyaṇātmakaścāpi śabda ākāśasaṃbhavaḥ || 12-335-79||

MHB 12-335-80

मनश्चापि ततो भूतमव्यक्तगुणलक्षणम् ।
नारायणपरः कालो ज्योतिषामयनं च यत् ॥ १२-३३५-८०॥
manaścāpi tato bhūtamavyaktaguṇalakṣaṇam |
nārāyaṇaparaḥ kālo jyotiṣāmayanaṃ ca yat || 12-335-80||

MHB 12-335-81

नारायणपरा कीर्तिः श्रीश्च लक्ष्मीश्च देवताः ।
नारायणपरं सांख्यं योगो नारायणात्मकः ॥ १२-३३५-८१॥
nārāyaṇaparā kīrtiḥ śrīśca lakṣmīśca devatāḥ |
nārāyaṇaparaṃ sāṃkhyaṃ yogo nārāyaṇātmakaḥ || 12-335-81||

MHB 12-335-82

कारणं पुरुषो येषां प्रधानं चापि कारणम् ।
स्वभावश्चैव कर्माणि दैवं येषां च कारणम् ॥ १२-३३५-८२॥
kāraṇaṃ puruṣo yeṣāṃ pradhānaṃ cāpi kāraṇam |
svabhāvaścaiva karmāṇi daivaṃ yeṣāṃ ca kāraṇam || 12-335-82||

MHB 12-335-83

पञ्चकारणसंख्यातो निष्ठा सर्वत्र वै हरिः ।
तत्त्वं जिज्ञासमानानां हेतुभिः सर्वतोमुखैः ॥ १२-३३५-८३॥
pañcakāraṇasaṃkhyāto niṣṭhā sarvatra vai hariḥ |
tattvaṃ jijñāsamānānāṃ hetubhiḥ sarvatomukhaiḥ || 12-335-83||

MHB 12-335-84

तत्त्वमेको महायोगी हरिर्नारायणः प्रभुः ।
सब्रह्मकानां लोकानामृषीणां च महात्मनाम् ॥ १२-३३५-८४॥
tattvameko mahāyogī harirnārāyaṇaḥ prabhuḥ |
sabrahmakānāṃ lokānāmṛṣīṇāṃ ca mahātmanām || 12-335-84||

MHB 12-335-85

सांख्यानां योगिनां चापि यतीनामात्मवेदिनाम् ।
मनीषितं विजानाति केशवो न तु तस्य ते ॥ १२-३३५-८५॥
sāṃkhyānāṃ yogināṃ cāpi yatīnāmātmavedinām |
manīṣitaṃ vijānāti keśavo na tu tasya te || 12-335-85||

MHB 12-335-86

ये केचित्सर्वलोकेषु दैवं पित्र्यं च कुर्वते ।
दानानि च प्रयच्छन्ति तप्यन्ति च तपो महत् ॥ १२-३३५-८६॥
ye kecitsarvalokeṣu daivaṃ pitryaṃ ca kurvate |
dānāni ca prayacchanti tapyanti ca tapo mahat || 12-335-86||

MHB 12-335-87

सर्वेषामाश्रयो विष्णुरैश्वरं विधिमास्थितः ।
सर्वभूतकृतावासो वासुदेवेति चोच्यते ॥ १२-३३५-८७॥
sarveṣāmāśrayo viṣṇuraiśvaraṃ vidhimāsthitaḥ |
sarvabhūtakṛtāvāso vāsudeveti cocyate || 12-335-87||

MHB 12-335-88

अयं हि नित्यः परमो महर्षिर्महाविभूतिर्गुणवान्निर्गुणाख्यः ।
गुणैश्च संयोगमुपैति शीघ्रं कालो यथर्तावृतुसंप्रयुक्तः ॥ १२-३३५-८८॥
ayaṃ hi nityaḥ paramo maharṣirmahāvibhūtirguṇavānnirguṇākhyaḥ |
guṇaiśca saṃyogamupaiti śīghraṃ kālo yathartāvṛtusaṃprayuktaḥ || 12-335-88||

MHB 12-335-89

नैवास्य विन्दन्ति गतिं महात्मनो न चागतिं कश्चिदिहानुपश्यति ।
ज्ञानात्मकाः संयमिनो महर्षयः पश्यन्ति नित्यं पुरुषं गुणाधिकम् ॥ १२-३३५-८९॥
naivāsya vindanti gatiṃ mahātmano na cāgatiṃ kaścidihānupaśyati |
jñānātmakāḥ saṃyamino maharṣayaḥ paśyanti nityaṃ puruṣaṃ guṇādhikam || 12-335-89||

Adhyaya: 336/353 (82)

MHB 12-336-1

जनमेजय उवाच ।
अहो ह्येकान्तिनः सर्वान्प्रीणाति भगवान्हरिः ।
विधिप्रयुक्तां पूजां च गृह्णाति भगवान्स्वयम् ॥ १२-३३६-१॥
janamejaya uvāca |
aho hyekāntinaḥ sarvānprīṇāti bhagavānhariḥ |
vidhiprayuktāṃ pūjāṃ ca gṛhṇāti bhagavānsvayam || 12-336-1||

MHB 12-336-2

ये तु दग्धेन्धना लोके पुण्यपापविवर्जिताः ।
तेषां त्वयाभिनिर्दिष्टा पारंपर्यागता गतिः ॥ १२-३३६-२॥
ye tu dagdhendhanā loke puṇyapāpavivarjitāḥ |
teṣāṃ tvayābhinirdiṣṭā pāraṃparyāgatā gatiḥ || 12-336-2||

MHB 12-336-3

चतुर्थ्यां चैव ते गत्यां गच्छन्ति पुरुषोत्तमम् ।
एकान्तिनस्तु पुरुषा गच्छन्ति परमं पदम् ॥ १२-३३६-३॥
caturthyāṃ caiva te gatyāṃ gacchanti puruṣottamam |
ekāntinastu puruṣā gacchanti paramaṃ padam || 12-336-3||

MHB 12-336-4

नूनमेकान्तधर्मोऽयं श्रेष्ठो नारायणप्रियः ।
अगत्वा गतयस्तिस्रो यद्गच्छन्त्यव्ययं हरिम् ॥ १२-३३६-४॥
nūnamekāntadharmo'yaṃ śreṣṭho nārāyaṇapriyaḥ |
agatvā gatayastisro yadgacchantyavyayaṃ harim || 12-336-4||

MHB 12-336-5

सहोपनिषदान्वेदान्ये विप्राः सम्यगास्थिताः ।
पठन्ति विधिमास्थाय ये चापि यतिधर्मिणः ॥ १२-३३६-५॥
sahopaniṣadānvedānye viprāḥ samyagāsthitāḥ |
paṭhanti vidhimāsthāya ye cāpi yatidharmiṇaḥ || 12-336-5||

MHB 12-336-6

तेभ्यो विशिष्टां जानामि गतिमेकान्तिनां नृणाम् ।
केनैष धर्मः कथितो देवेन ऋषिणापि वा ॥ १२-३३६-६॥
tebhyo viśiṣṭāṃ jānāmi gatimekāntināṃ nṛṇām |
kenaiṣa dharmaḥ kathito devena ṛṣiṇāpi vā || 12-336-6||

MHB 12-336-7

एकान्तिनां च का चर्या कदा चोत्पादिता विभो ।
एतन्मे संशयं छिन्धि परं कौतूहलं हि मे ॥ १२-३३६-७॥
ekāntināṃ ca kā caryā kadā cotpāditā vibho |
etanme saṃśayaṃ chindhi paraṃ kautūhalaṃ hi me || 12-336-7||

MHB 12-336-8

वैशंपायन उवाच ।
समुपोढेष्वनीकेषु कुरुपाण्डवयोर्मृधे ।
अर्जुने विमनस्के च गीता भगवता स्वयम् ॥ १२-३३६-८॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
samupoḍheṣvanīkeṣu kurupāṇḍavayormṛdhe |
arjune vimanaske ca gītā bhagavatā svayam || 12-336-8||

MHB 12-336-9

आगतिश्च गतिश्चैव पूर्वं ते कथिता मया ।
गहनो ह्येष धर्मो वै दुर्विज्ञेयोऽकृतात्मभिः ॥ १२-३३६-९॥
āgatiśca gatiścaiva pūrvaṃ te kathitā mayā |
gahano hyeṣa dharmo vai durvijñeyo'kṛtātmabhiḥ || 12-336-9||

MHB 12-336-10

संमितः सामवेदेन पुरैवादियुगे कृतः ।
धार्यते स्वयमीशेन राजन्नारायणेन ह ॥ १२-३३६-१०॥
saṃmitaḥ sāmavedena puraivādiyuge kṛtaḥ |
dhāryate svayamīśena rājannārāyaṇena ha || 12-336-10||

MHB 12-336-11

एतमर्थं महाराज पृष्टः पार्थेन नारदः ।
ऋषिमध्ये महाभागः शृण्वतोः कृष्णभीष्मयोः ॥ १२-३३६-११॥
etamarthaṃ mahārāja pṛṣṭaḥ pārthena nāradaḥ |
ṛṣimadhye mahābhāgaḥ śṛṇvatoḥ kṛṣṇabhīṣmayoḥ || 12-336-11||

MHB 12-336-12

गुरुणा च ममाप्येष कथितो नृपसत्तम ।
यथा तु कथितस्तत्र नारदेन तथा शृणु ॥ १२-३३६-१२॥
guruṇā ca mamāpyeṣa kathito nṛpasattama |
yathā tu kathitastatra nāradena tathā śṛṇu || 12-336-12||

MHB 12-336-13

यदासीन्मानसं जन्म नारायणमुखोद्गतम् ।
ब्रह्मणः पृथिवीपाल तदा नारायणः स्वयम् ।
तेन धर्मेण कृतवान्दैवं पित्र्यं च भारत ॥ १२-३३६-१३॥
yadāsīnmānasaṃ janma nārāyaṇamukhodgatam |
brahmaṇaḥ pṛthivīpāla tadā nārāyaṇaḥ svayam |
tena dharmeṇa kṛtavāndaivaṃ pitryaṃ ca bhārata || 12-336-13||

MHB 12-336-14

फेनपा ऋषयश्चैव तं धर्मं प्रतिपेदिरे ।
वैखानसाः फेनपेभ्यो धर्ममेतं प्रपेदिरे ।
वैखानसेभ्यः सोमस्तु ततः सोऽन्तर्दधे पुनः ॥ १२-३३६-१४॥
phenapā ṛṣayaścaiva taṃ dharmaṃ pratipedire |
vaikhānasāḥ phenapebhyo dharmametaṃ prapedire |
vaikhānasebhyaḥ somastu tataḥ so'ntardadhe punaḥ || 12-336-14||

MHB 12-336-15

यदासीच्चाक्षुषं जन्म द्वितीयं ब्रह्मणो नृप ।
तदा पितामहात्सोमादेतं धर्ममजानत ।
नारायणात्मकं राजन्रुद्राय प्रददौ च सः ॥ १२-३३६-१५॥
yadāsīccākṣuṣaṃ janma dvitīyaṃ brahmaṇo nṛpa |
tadā pitāmahātsomādetaṃ dharmamajānata |
nārāyaṇātmakaṃ rājanrudrāya pradadau ca saḥ || 12-336-15||

MHB 12-336-16

ततो योगस्थितो रुद्रः पुरा कृतयुगे नृप ।
वालखिल्यानृषीन्सर्वान्धर्ममेतमपाठयत् ।
अन्तर्दधे ततो भूयस्तस्य देवस्य मायया ॥ १२-३३६-१६॥
tato yogasthito rudraḥ purā kṛtayuge nṛpa |
vālakhilyānṛṣīnsarvāndharmametamapāṭhayat |
antardadhe tato bhūyastasya devasya māyayā || 12-336-16||

MHB 12-336-17

तृतीयं ब्रह्मणो जन्म यदासीद्वाचिकं महत् ।
तत्रैष धर्मः संभूतः स्वयं नारायणान्नृप ॥ १२-३३६-१७॥
tṛtīyaṃ brahmaṇo janma yadāsīdvācikaṃ mahat |
tatraiṣa dharmaḥ saṃbhūtaḥ svayaṃ nārāyaṇānnṛpa || 12-336-17||

MHB 12-336-18

सुपर्णो नाम तमृषिः प्राप्तवान्पुरुषोत्तमात् ।
तपसा वै सुतप्तेन दमेन नियमेन च ॥ १२-३३६-१८॥
suparṇo nāma tamṛṣiḥ prāptavānpuruṣottamāt |
tapasā vai sutaptena damena niyamena ca || 12-336-18||

MHB 12-336-19

त्रिः परिक्रान्तवानेतत्सुपर्णो धर्ममुत्तमम् ।
यस्मात्तस्माद्व्रतं ह्येतत्त्रिसौपर्णमिहोच्यते ॥ १२-३३६-१९॥
triḥ parikrāntavānetatsuparṇo dharmamuttamam |
yasmāttasmādvrataṃ hyetattrisauparṇamihocyate || 12-336-19||

MHB 12-336-20

ऋग्वेदपाठपठितं व्रतमेतद्धि दुश्चरम् ।
सुपर्णाच्चाप्यधिगतो धर्म एष सनातनः ॥ १२-३३६-२०॥
ṛgvedapāṭhapaṭhitaṃ vratametaddhi duścaram |
suparṇāccāpyadhigato dharma eṣa sanātanaḥ || 12-336-20||

MHB 12-336-21

वायुना द्विपदां श्रेष्ठ प्रथितो जगदायुषा ।
वायोः सकाशात्प्राप्तश्च ऋषिभिर्विघसाशिभिः ॥ १२-३३६-२१॥
vāyunā dvipadāṃ śreṣṭha prathito jagadāyuṣā |
vāyoḥ sakāśātprāptaśca ṛṣibhirvighasāśibhiḥ || 12-336-21||

MHB 12-336-22

तेभ्यो महोदधिश्चैनं प्राप्तवान्धर्ममुत्तमम् ।
ततः सोऽन्तर्दधे भूयो नारायणसमाहितः ॥ १२-३३६-२२॥
tebhyo mahodadhiścainaṃ prāptavāndharmamuttamam |
tataḥ so'ntardadhe bhūyo nārāyaṇasamāhitaḥ || 12-336-22||

MHB 12-336-23

यदा भूयः श्रवणजा सृष्टिरासीन्महात्मनः ।
ब्रह्मणः पुरुषव्याघ्र तत्र कीर्तयतः शृणु ॥ १२-३३६-२३॥
yadā bhūyaḥ śravaṇajā sṛṣṭirāsīnmahātmanaḥ |
brahmaṇaḥ puruṣavyāghra tatra kīrtayataḥ śṛṇu || 12-336-23||

MHB 12-336-24

जगत्स्रष्टुमना देवो हरिर्नारायणः स्वयम् ।
चिन्तयामास पुरुषं जगत्सर्गकरं प्रभुः ॥ १२-३३६-२४॥
jagatsraṣṭumanā devo harirnārāyaṇaḥ svayam |
cintayāmāsa puruṣaṃ jagatsargakaraṃ prabhuḥ || 12-336-24||

MHB 12-336-25

अथ चिन्तयतस्तस्य कर्णाभ्यां पुरुषः सृतः ।
प्रजासर्गकरो ब्रह्मा तमुवाच जगत्पतिः ॥ १२-३३६-२५॥
atha cintayatastasya karṇābhyāṃ puruṣaḥ sṛtaḥ |
prajāsargakaro brahmā tamuvāca jagatpatiḥ || 12-336-25||

MHB 12-336-26

सृज प्रजाः पुत्र सर्वा मुखतः पादतस्तथा ।
श्रेयस्तव विधास्यामि बलं तेजश्च सुव्रत ॥ १२-३३६-२६॥
sṛja prajāḥ putra sarvā mukhataḥ pādatastathā |
śreyastava vidhāsyāmi balaṃ tejaśca suvrata || 12-336-26||

MHB 12-336-27

धर्मं च मत्तो गृह्णीष्व सात्वतं नाम नामतः ।
तेन सर्वं कृतयुगं स्थापयस्व यथाविधि ॥ १२-३३६-२७॥
dharmaṃ ca matto gṛhṇīṣva sātvataṃ nāma nāmataḥ |
tena sarvaṃ kṛtayugaṃ sthāpayasva yathāvidhi || 12-336-27||

MHB 12-336-28

ततो ब्रह्मा नमश्चक्रे देवाय हरिमेधसे ।
धर्मं चाग्र्यं स जग्राह सरहस्यं ससंग्रहम् ।
आरण्यकेन सहितं नारायणमुखोद्गतम् ॥ १२-३३६-२८॥
tato brahmā namaścakre devāya harimedhase |
dharmaṃ cāgryaṃ sa jagrāha sarahasyaṃ sasaṃgraham |
āraṇyakena sahitaṃ nārāyaṇamukhodgatam || 12-336-28||

MHB 12-336-29

उपदिश्य ततो धर्मं ब्रह्मणेऽमिततेजसे ।
तं कार्तयुगधर्माणं निराशीःकर्मसंज्ञितम् ।
जगाम तमसः पारं यत्राव्यक्तं व्यवस्थितम् ॥ १२-३३६-२९॥
upadiśya tato dharmaṃ brahmaṇe'mitatejase |
taṃ kārtayugadharmāṇaṃ nirāśīḥkarmasaṃjñitam |
jagāma tamasaḥ pāraṃ yatrāvyaktaṃ vyavasthitam || 12-336-29||

MHB 12-336-30

ततोऽथ वरदो देवो ब्रह्मलोकपितामहः ।
असृजत्स तदा लोकान्कृत्स्नान्स्थावरजङ्गमान् ॥ १२-३३६-३०॥
tato'tha varado devo brahmalokapitāmahaḥ |
asṛjatsa tadā lokānkṛtsnānsthāvarajaṅgamān || 12-336-30||

MHB 12-336-31

ततः प्रावर्तत तदा आदौ कृतयुगं शुभम् ।
ततो हि सात्वतो धर्मो व्याप्य लोकानवस्थितः ॥ १२-३३६-३१॥
tataḥ prāvartata tadā ādau kṛtayugaṃ śubham |
tato hi sātvato dharmo vyāpya lokānavasthitaḥ || 12-336-31||

MHB 12-336-32

तेनैवाद्येन धर्मेण ब्रह्मा लोकविसर्गकृत् ।
पूजयामास देवेशं हरिं नारायणं प्रभुम् ॥ १२-३३६-३२॥
tenaivādyena dharmeṇa brahmā lokavisargakṛt |
pūjayāmāsa deveśaṃ hariṃ nārāyaṇaṃ prabhum || 12-336-32||

MHB 12-336-33

धर्मप्रतिष्ठाहेतोश्च मनुं स्वारोचिषं ततः ।
अध्यापयामास तदा लोकानां हितकाम्यया ॥ १२-३३६-३३॥
dharmapratiṣṭhāhetośca manuṃ svārociṣaṃ tataḥ |
adhyāpayāmāsa tadā lokānāṃ hitakāmyayā || 12-336-33||

MHB 12-336-34

ततः स्वारोचिषः पुत्रं स्वयं शङ्खपदं नृप ।
अध्यापयत्पुराव्यग्रः सर्वलोकपतिर्विभुः ॥ १२-३३६-३४॥
tataḥ svārociṣaḥ putraṃ svayaṃ śaṅkhapadaṃ nṛpa |
adhyāpayatpurāvyagraḥ sarvalokapatirvibhuḥ || 12-336-34||

MHB 12-336-35

ततः शङ्खपदश्चापि पुत्रमात्मजमौरसम् ।
दिशापालं सुधर्माणमध्यापयत भारत ।
ततः सोऽन्तर्दधे भूयः प्राप्ते त्रेतायुगे पुनः ॥ १२-३३६-३५॥
tataḥ śaṅkhapadaścāpi putramātmajamaurasam |
diśāpālaṃ sudharmāṇamadhyāpayata bhārata |
tataḥ so'ntardadhe bhūyaḥ prāpte tretāyuge punaḥ || 12-336-35||

MHB 12-336-36

नासिक्यजन्मनि पुरा ब्रह्मणः पार्थिवोत्तम ।
धर्ममेतं स्वयं देवो हरिर्नारायणः प्रभुः ।
उज्जगारारविन्दाक्षो ब्रह्मणः पश्यतस्तदा ॥ १२-३३६-३६॥
nāsikyajanmani purā brahmaṇaḥ pārthivottama |
dharmametaṃ svayaṃ devo harirnārāyaṇaḥ prabhuḥ |
ujjagārāravindākṣo brahmaṇaḥ paśyatastadā || 12-336-36||

MHB 12-336-37

सनत्कुमारो भगवांस्ततः प्राधीतवान्नृप ।
सनत्कुमारादपि च वीरणो वै प्रजापतिः ।
कृतादौ कुरुशार्दूल धर्ममेतमधीतवान् ॥ १२-३३६-३७॥
sanatkumāro bhagavāṃstataḥ prādhītavānnṛpa |
sanatkumārādapi ca vīraṇo vai prajāpatiḥ |
kṛtādau kuruśārdūla dharmametamadhītavān || 12-336-37||

MHB 12-336-38

वीरणश्चाप्यधीत्यैनं रौच्याय मनवे ददौ ।
रौच्यः पुत्राय शुद्धाय सुव्रताय सुमेधसे ॥ १२-३३६-३८॥
vīraṇaścāpyadhītyainaṃ raucyāya manave dadau |
raucyaḥ putrāya śuddhāya suvratāya sumedhase || 12-336-38||

MHB 12-336-39

कुक्षिनाम्नेऽथ प्रददौ दिशां पालाय धर्मिणे ।
ततः सोऽन्तर्दधे भूयो नारायणमुखोद्गतः ॥ १२-३३६-३९॥
kukṣināmne'tha pradadau diśāṃ pālāya dharmiṇe |
tataḥ so'ntardadhe bhūyo nārāyaṇamukhodgataḥ || 12-336-39||

MHB 12-336-40

अण्डजे जन्मनि पुनर्ब्रह्मणे हरियोनये ।
एष धर्मः समुद्भूतो नारायणमुखात्पुनः ॥ १२-३३६-४०॥
aṇḍaje janmani punarbrahmaṇe hariyonaye |
eṣa dharmaḥ samudbhūto nārāyaṇamukhātpunaḥ || 12-336-40||

MHB 12-336-41

गृहीतो ब्रह्मणा राजन्प्रयुक्तश्च यथाविधि ।
अध्यापिताश्च मुनयो नाम्ना बर्हिषदो नृप ॥ १२-३३६-४१॥
gṛhīto brahmaṇā rājanprayuktaśca yathāvidhi |
adhyāpitāśca munayo nāmnā barhiṣado nṛpa || 12-336-41||

MHB 12-336-42

बर्हिषद्भ्यश्च संक्रान्तः सामवेदान्तगं द्विजम् ।
ज्येष्ठं नाम्नाभिविख्यातं ज्येष्ठसामव्रतो हरिः ॥ १२-३३६-४२॥
barhiṣadbhyaśca saṃkrāntaḥ sāmavedāntagaṃ dvijam |
jyeṣṭhaṃ nāmnābhivikhyātaṃ jyeṣṭhasāmavrato hariḥ || 12-336-42||

MHB 12-336-43

ज्येष्ठाच्चाप्यनुसंक्रान्तो राजानमविकम्पनम् ।
अन्तर्दधे ततो राजन्नेष धर्मः प्रभोर्हरेः ॥ १२-३३६-४३॥
jyeṣṭhāccāpyanusaṃkrānto rājānamavikampanam |
antardadhe tato rājanneṣa dharmaḥ prabhorhareḥ || 12-336-43||

MHB 12-336-44

यदिदं सप्तमं जन्म पद्मजं ब्रह्मणो नृप ।
तत्रैष धर्मः कथितः स्वयं नारायणेन हि ॥ १२-३३६-४४॥
yadidaṃ saptamaṃ janma padmajaṃ brahmaṇo nṛpa |
tatraiṣa dharmaḥ kathitaḥ svayaṃ nārāyaṇena hi || 12-336-44||

MHB 12-336-45

पितामहाय शुद्धाय युगादौ लोकधारिणे ।
पितामहश्च दक्षाय धर्ममेतं पुरा ददौ ॥ १२-३३६-४५॥
pitāmahāya śuddhāya yugādau lokadhāriṇe |
pitāmahaśca dakṣāya dharmametaṃ purā dadau || 12-336-45||

MHB 12-336-46

ततो ज्येष्ठे तु दौहित्रे प्रादाद्दक्षो नृपोत्तम ।
आदित्ये सवितुर्ज्येष्ठे विवस्वाञ्जगृहे ततः ॥ १२-३३६-४६॥
tato jyeṣṭhe tu dauhitre prādāddakṣo nṛpottama |
āditye saviturjyeṣṭhe vivasvāñjagṛhe tataḥ || 12-336-46||

MHB 12-336-47

त्रेतायुगादौ च पुनर्विवस्वान्मनवे ददौ ।
मनुश्च लोकभूत्यर्थं सुतायेक्ष्वाकवे ददौ ॥ १२-३३६-४७॥
tretāyugādau ca punarvivasvānmanave dadau |
manuśca lokabhūtyarthaṃ sutāyekṣvākave dadau || 12-336-47||

MHB 12-336-48

इक्ष्वाकुणा च कथितो व्याप्य लोकानवस्थितः ।
गमिष्यति क्षयान्ते च पुनर्नारायणं नृप ॥ १२-३३६-४८॥
ikṣvākuṇā ca kathito vyāpya lokānavasthitaḥ |
gamiṣyati kṣayānte ca punarnārāyaṇaṃ nṛpa || 12-336-48||

MHB 12-336-49

व्रतिनां चापि यो धर्मः स ते पूर्वं नृपोत्तम ।
कथितो हरिगीतासु समासविधिकल्पितः ॥ १२-३३६-४९॥
vratināṃ cāpi yo dharmaḥ sa te pūrvaṃ nṛpottama |
kathito harigītāsu samāsavidhikalpitaḥ || 12-336-49||

MHB 12-336-50

नारदेन तु संप्राप्तः सरहस्यः ससंग्रहः ।
एष धर्मो जगन्नाथात्साक्षान्नारायणान्नृप ॥ १२-३३६-५०॥
nāradena tu saṃprāptaḥ sarahasyaḥ sasaṃgrahaḥ |
eṣa dharmo jagannāthātsākṣānnārāyaṇānnṛpa || 12-336-50||

MHB 12-336-51

एवमेष महान्धर्म आद्यो राजन्सनातनः ।
दुर्विज्ञेयो दुष्करश्च सात्वतैर्धार्यते सदा ॥ १२-३३६-५१॥
evameṣa mahāndharma ādyo rājansanātanaḥ |
durvijñeyo duṣkaraśca sātvatairdhāryate sadā || 12-336-51||

MHB 12-336-52

धर्मज्ञानेन चैतेन सुप्रयुक्तेन कर्मणा ।
अहिंसाधर्मयुक्तेन प्रीयते हरिरीश्वरः ॥ १२-३३६-५२॥
dharmajñānena caitena suprayuktena karmaṇā |
ahiṃsādharmayuktena prīyate harirīśvaraḥ || 12-336-52||

MHB 12-336-53

एकव्यूहविभागो वा क्वचिद्द्विव्यूहसंज्ञितः ।
त्रिव्यूहश्चापि संख्यातश्चतुर्व्यूहश्च दृश्यते ॥ १२-३३६-५३॥
ekavyūhavibhāgo vā kvaciddvivyūhasaṃjñitaḥ |
trivyūhaścāpi saṃkhyātaścaturvyūhaśca dṛśyate || 12-336-53||

MHB 12-336-54

हरिरेव हि क्षेत्रज्ञो निर्ममो निष्कलस्तथा ।
जीवश्च सर्वभूतेषु पञ्चभूतगुणातिगः ॥ १२-३३६-५४॥
harireva hi kṣetrajño nirmamo niṣkalastathā |
jīvaśca sarvabhūteṣu pañcabhūtaguṇātigaḥ || 12-336-54||

MHB 12-336-55

मनश्च प्रथितं राजन्पञ्चेन्द्रियसमीरणम् ।
एष लोकनिधिर्धीमानेष लोकविसर्गकृत् ॥ १२-३३६-५५॥
manaśca prathitaṃ rājanpañcendriyasamīraṇam |
eṣa lokanidhirdhīmāneṣa lokavisargakṛt || 12-336-55||

MHB 12-336-56

अकर्ता चैव कर्ता च कार्यं कारणमेव च ।
यथेच्छति तथा राजन्क्रीडते पुरुषोऽव्ययः ॥ १२-३३६-५६॥
akartā caiva kartā ca kāryaṃ kāraṇameva ca |
yathecchati tathā rājankrīḍate puruṣo'vyayaḥ || 12-336-56||

MHB 12-336-57

एष एकान्तिधर्मस्ते कीर्तितो नृपसत्तम ।
मया गुरुप्रसादेन दुर्विज्ञेयोऽकृतात्मभिः ।
एकान्तिनो हि पुरुषा दुर्लभा बहवो नृप ॥ १२-३३६-५७॥
eṣa ekāntidharmaste kīrtito nṛpasattama |
mayā guruprasādena durvijñeyo'kṛtātmabhiḥ |
ekāntino hi puruṣā durlabhā bahavo nṛpa || 12-336-57||

MHB 12-336-58

यद्येकान्तिभिराकीर्णं जगत्स्यात्कुरुनन्दन ।
अहिंसकैरात्मविद्भिः सर्वभूतहिते रतैः ।
भवेत्कृतयुगप्राप्तिराशीःकर्मविवर्जितैः ॥ १२-३३६-५८॥
yadyekāntibhirākīrṇaṃ jagatsyātkurunandana |
ahiṃsakairātmavidbhiḥ sarvabhūtahite rataiḥ |
bhavetkṛtayugaprāptirāśīḥkarmavivarjitaiḥ || 12-336-58||

MHB 12-336-59

एवं स भगवान्व्यासो गुरुर्मम विशां पते ।
कथयामास धर्मज्ञो धर्मराज्ञे द्विजोत्तमः ॥ १२-३३६-५९॥
evaṃ sa bhagavānvyāso gururmama viśāṃ pate |
kathayāmāsa dharmajño dharmarājñe dvijottamaḥ || 12-336-59||

MHB 12-336-60

ऋषीणां संनिधौ राजञ्शृण्वतोः कृष्णभीष्मयोः ।
तस्याप्यकथयत्पूर्वं नारदः सुमहातपाः ॥ १२-३३६-६०॥
ṛṣīṇāṃ saṃnidhau rājañśṛṇvatoḥ kṛṣṇabhīṣmayoḥ |
tasyāpyakathayatpūrvaṃ nāradaḥ sumahātapāḥ || 12-336-60||

MHB 12-336-61

देवं परमकं ब्रह्म श्वेतं चन्द्राभमच्युतम् ।
यत्र चैकान्तिनो यान्ति नारायणपरायणाः ॥ १२-३३६-६१॥
devaṃ paramakaṃ brahma śvetaṃ candrābhamacyutam |
yatra caikāntino yānti nārāyaṇaparāyaṇāḥ || 12-336-61||

MHB 12-336-62

जनमेजय उवाच ।
एवं बहुविधं धर्मं प्रतिबुद्धैर्निषेवितम् ।
न कुर्वन्ति कथं विप्रा अन्ये नानाव्रते स्थिताः ॥ १२-३३६-६२॥
janamejaya uvāca |
evaṃ bahuvidhaṃ dharmaṃ pratibuddhairniṣevitam |
na kurvanti kathaṃ viprā anye nānāvrate sthitāḥ || 12-336-62||

MHB 12-336-63

वैशंपायन उवाच ।
तिस्रः प्रकृतयो राजन्देहबन्धेषु निर्मिताः ।
सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति भारत ॥ १२-३३६-६३॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tisraḥ prakṛtayo rājandehabandheṣu nirmitāḥ |
sāttvikī rājasī caiva tāmasī ceti bhārata || 12-336-63||

MHB 12-336-64

देहबन्धेषु पुरुषः श्रेष्ठः कुरुकुलोद्वह ।
सात्त्विकः पुरुषव्याघ्र भवेन्मोक्षार्थनिश्चितः ॥ १२-३३६-६४॥
dehabandheṣu puruṣaḥ śreṣṭhaḥ kurukulodvaha |
sāttvikaḥ puruṣavyāghra bhavenmokṣārthaniścitaḥ || 12-336-64||

MHB 12-336-65

अत्रापि स विजानाति पुरुषं ब्रह्मवर्तिनम् ।
नारायणपरो मोक्षस्ततो वै सात्त्विकः स्मृतः ॥ १२-३३६-६५॥
atrāpi sa vijānāti puruṣaṃ brahmavartinam |
nārāyaṇaparo mokṣastato vai sāttvikaḥ smṛtaḥ || 12-336-65||

MHB 12-336-66

मनीषितं च प्राप्नोति चिन्तयन्पुरुषोत्तमम् ।
एकान्तभक्तिः सततं नारायणपरायणः ॥ १२-३३६-६६॥
manīṣitaṃ ca prāpnoti cintayanpuruṣottamam |
ekāntabhaktiḥ satataṃ nārāyaṇaparāyaṇaḥ || 12-336-66||

MHB 12-336-67

मनीषिणो हि ये केचिद्यतयो मोक्षकाङ्क्षिणः ।
तेषां वै छिन्नतृष्णानां योगक्षेमवहो हरिः ॥ १२-३३६-६७॥
manīṣiṇo hi ye kecidyatayo mokṣakāṅkṣiṇaḥ |
teṣāṃ vai chinnatṛṣṇānāṃ yogakṣemavaho hariḥ || 12-336-67||

MHB 12-336-68

जायमानं हि पुरुषं यं पश्येन्मधुसूदनः ।
सात्त्विकस्तु स विज्ञेयो भवेन्मोक्षे च निश्चितः ॥ १२-३३६-६८॥
jāyamānaṃ hi puruṣaṃ yaṃ paśyenmadhusūdanaḥ |
sāttvikastu sa vijñeyo bhavenmokṣe ca niścitaḥ || 12-336-68||

MHB 12-336-69

सांख्ययोगेन तुल्यो हि धर्म एकान्तसेवितः ।
नारायणात्मके मोक्षे ततो यान्ति परां गतिम् ॥ १२-३३६-६९॥
sāṃkhyayogena tulyo hi dharma ekāntasevitaḥ |
nārāyaṇātmake mokṣe tato yānti parāṃ gatim || 12-336-69||

MHB 12-336-70

नारायणेन दृष्टश्च प्रतिबुद्धो भवेत्पुमान् ।
एवमात्मेच्छया राजन्प्रतिबुद्धो न जायते ॥ १२-३३६-७०॥
nārāyaṇena dṛṣṭaśca pratibuddho bhavetpumān |
evamātmecchayā rājanpratibuddho na jāyate || 12-336-70||

MHB 12-336-71

राजसी तामसी चैव व्यामिश्रे प्रकृती स्मृते ।
तदात्मकं हि पुरुषं जायमानं विशां पते ।
प्रवृत्तिलक्षणैर्युक्तं नावेक्षति हरिः स्वयम् ॥ १२-३३६-७१॥
rājasī tāmasī caiva vyāmiśre prakṛtī smṛte |
tadātmakaṃ hi puruṣaṃ jāyamānaṃ viśāṃ pate |
pravṛttilakṣaṇairyuktaṃ nāvekṣati hariḥ svayam || 12-336-71||

MHB 12-336-72

पश्यत्येनं जायमानं ब्रह्मा लोकपितामहः ।
रजसा तमसा चैव मानुषं समभिप्लुतम् ॥ १२-३३६-७२॥
paśyatyenaṃ jāyamānaṃ brahmā lokapitāmahaḥ |
rajasā tamasā caiva mānuṣaṃ samabhiplutam || 12-336-72||

MHB 12-336-73

कामं देवाश्च ऋषयः सत्त्वस्था नृपसत्तम ।
हीनाः सत्त्वेन सूक्ष्मेण ततो वैकारिकाः स्मृताः ॥ १२-३३६-७३॥
kāmaṃ devāśca ṛṣayaḥ sattvasthā nṛpasattama |
hīnāḥ sattvena sūkṣmeṇa tato vaikārikāḥ smṛtāḥ || 12-336-73||

MHB 12-336-74

जनमेजय उवाच ।
कथं वैकारिको गच्छेत्पुरुषः पुरुषोत्तमम् ॥ १२-३३६-७४॥
janamejaya uvāca |
kathaṃ vaikāriko gacchetpuruṣaḥ puruṣottamam || 12-336-74||

MHB 12-336-75

वैशंपायन उवाच ।
सुसूक्ष्मसत्त्वसंयुक्तं संयुक्तं त्रिभिरक्षरैः ।
पुरुषः पुरुषं गच्छेन्निष्क्रियः पञ्चविंशकम् ॥ १२-३३६-७५॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
susūkṣmasattvasaṃyuktaṃ saṃyuktaṃ tribhirakṣaraiḥ |
puruṣaḥ puruṣaṃ gacchenniṣkriyaḥ pañcaviṃśakam || 12-336-75||

MHB 12-336-76

एवमेकं सांख्ययोगं वेदारण्यकमेव च ।
परस्पराङ्गान्येतानि पञ्चरात्रं च कथ्यते ।
एष एकान्तिनां धर्मो नारायणपरात्मकः ॥ १२-३३६-७६॥
evamekaṃ sāṃkhyayogaṃ vedāraṇyakameva ca |
parasparāṅgānyetāni pañcarātraṃ ca kathyate |
eṣa ekāntināṃ dharmo nārāyaṇaparātmakaḥ || 12-336-76||

MHB 12-336-77

यथा समुद्रात्प्रसृता जलौघास्तमेव राजन्पुनराविशन्ति ।
इमे तथा ज्ञानमहाजलौघा नारायणं वै पुनराविशन्ति ॥ १२-३३६-७७॥
yathā samudrātprasṛtā jalaughāstameva rājanpunarāviśanti |
ime tathā jñānamahājalaughā nārāyaṇaṃ vai punarāviśanti || 12-336-77||

MHB 12-336-78

एष ते कथितो धर्मः सात्वतो यदुबान्धव ।
कुरुष्वैनं यथान्यायं यदि शक्नोषि भारत ॥ १२-३३६-७८॥
eṣa te kathito dharmaḥ sātvato yadubāndhava |
kuruṣvainaṃ yathānyāyaṃ yadi śaknoṣi bhārata || 12-336-78||

MHB 12-336-79

एवं हि सुमहाभागो नारदो गुरवे मम ।
श्वेतानां यतिनामाह एकान्तगतिमव्ययाम् ॥ १२-३३६-७९॥
evaṃ hi sumahābhāgo nārado gurave mama |
śvetānāṃ yatināmāha ekāntagatimavyayām || 12-336-79||

MHB 12-336-80

व्यासश्चाकथयत्प्रीत्या धर्मपुत्राय धीमते ।
स एवायं मया तुभ्यमाख्यातः प्रसृतो गुरोः ॥ १२-३३६-८०॥
vyāsaścākathayatprītyā dharmaputrāya dhīmate |
sa evāyaṃ mayā tubhyamākhyātaḥ prasṛto guroḥ || 12-336-80||

MHB 12-336-81

इत्थं हि दुश्चरो धर्म एष पार्थिवसत्तम ।
यथैव त्वं तथैवान्ये न भजन्ति विमोहिताः ॥ १२-३३६-८१॥
itthaṃ hi duścaro dharma eṣa pārthivasattama |
yathaiva tvaṃ tathaivānye na bhajanti vimohitāḥ || 12-336-81||

MHB 12-336-82

कृष्ण एव हि लोकानां भावनो मोहनस्तथा ।
संहारकारकश्चैव कारणं च विशां पते ॥ १२-३३६-८२॥
kṛṣṇa eva hi lokānāṃ bhāvano mohanastathā |
saṃhārakārakaścaiva kāraṇaṃ ca viśāṃ pate || 12-336-82||

Adhyaya: 337/353 (69)

MHB 12-337-1

जनमेजय उवाच ।
सांख्यं योगं पञ्चरात्रं वेदारण्यकमेव च ।
ज्ञानान्येतानि ब्रह्मर्षे लोकेषु प्रचरन्ति ह ॥ १२-३३७-१॥
janamejaya uvāca |
sāṃkhyaṃ yogaṃ pañcarātraṃ vedāraṇyakameva ca |
jñānānyetāni brahmarṣe lokeṣu pracaranti ha || 12-337-1||

MHB 12-337-2

किमेतान्येकनिष्ठानि पृथङ्निष्ठानि वा मुने ।
प्रब्रूहि वै मया पृष्टः प्रवृत्तिं च यथाक्रमम् ॥ १२-३३७-२॥
kimetānyekaniṣṭhāni pṛthaṅniṣṭhāni vā mune |
prabrūhi vai mayā pṛṣṭaḥ pravṛttiṃ ca yathākramam || 12-337-2||

MHB 12-337-3

वैशंपायन उवाच ।
जज्ञे बहुज्ञं परमत्युदारं यं द्वीपमध्ये सुतमात्मवन्तम् ।
पराशराद्गन्धवती महर्षिं तस्मै नमोऽज्ञानतमोनुदाय ॥ १२-३३७-३॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
jajñe bahujñaṃ paramatyudāraṃ yaṃ dvīpamadhye sutamātmavantam |
parāśarādgandhavatī maharṣiṃ tasmai namo'jñānatamonudāya || 12-337-3||

MHB 12-337-4

पितामहाद्यं प्रवदन्ति षष्ठं महर्षिमार्षेयविभूतियुक्तम् ।
नारायणस्यांशजमेकपुत्रं द्वैपायनं वेदमहानिधानम् ॥ १२-३३७-४॥
pitāmahādyaṃ pravadanti ṣaṣṭhaṃ maharṣimārṣeyavibhūtiyuktam |
nārāyaṇasyāṃśajamekaputraṃ dvaipāyanaṃ vedamahānidhānam || 12-337-4||

MHB 12-337-5

तमादिकालेषु महाविभूतिर्नारायणो ब्रह्ममहानिधानम् ।
ससर्ज पुत्रार्थमुदारतेजा व्यासं महात्मानमजः पुराणः ॥ १२-३३७-५॥
tamādikāleṣu mahāvibhūtirnārāyaṇo brahmamahānidhānam |
sasarja putrārthamudāratejā vyāsaṃ mahātmānamajaḥ purāṇaḥ || 12-337-5||

MHB 12-337-6

जनमेजय उवाच ।
त्वयैव कथितः पूर्वं संभवो द्विजसत्तम ।
वसिष्ठस्य सुतः शक्तिः शक्तेः पुत्रः पराशरः ॥ १२-३३७-६॥
janamejaya uvāca |
tvayaiva kathitaḥ pūrvaṃ saṃbhavo dvijasattama |
vasiṣṭhasya sutaḥ śaktiḥ śakteḥ putraḥ parāśaraḥ || 12-337-6||

MHB 12-337-7

पराशरस्य दायादः कृष्णद्वैपायनो मुनिः ।
भूयो नारायणसुतं त्वमेवैनं प्रभाषसे ॥ १२-३३७-७॥
parāśarasya dāyādaḥ kṛṣṇadvaipāyano muniḥ |
bhūyo nārāyaṇasutaṃ tvamevainaṃ prabhāṣase || 12-337-7||

MHB 12-337-8

किमतः पूर्वजं जन्म व्यासस्यामिततेजसः ।
कथयस्वोत्तममते जन्म नारायणोद्भवम् ॥ १२-३३७-८॥
kimataḥ pūrvajaṃ janma vyāsasyāmitatejasaḥ |
kathayasvottamamate janma nārāyaṇodbhavam || 12-337-8||

MHB 12-337-9

वैशंपायन उवाच ।
वेदार्थान्वेत्तुकामस्य धर्मिष्ठस्य तपोनिधेः ।
गुरोर्मे ज्ञाननिष्ठस्य हिमवत्पाद आसतः ॥ १२-३३७-९॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
vedārthānvettukāmasya dharmiṣṭhasya taponidheḥ |
gurorme jñānaniṣṭhasya himavatpāda āsataḥ || 12-337-9||

MHB 12-337-10

कृत्वा भारतमाख्यानं तपःश्रान्तस्य धीमतः ।
शुश्रूषां तत्परा राजन्कृतवन्तो वयं तदा ॥ १२-३३७-१०॥
kṛtvā bhāratamākhyānaṃ tapaḥśrāntasya dhīmataḥ |
śuśrūṣāṃ tatparā rājankṛtavanto vayaṃ tadā || 12-337-10||

MHB 12-337-11

सुमन्तुर्जैमिनिश्चैव पैलश्च सुदृढव्रतः ।
अहं चतुर्थः शिष्यो वै शुको व्यासात्मजस्तथा ॥ १२-३३७-११॥
sumanturjaiminiścaiva pailaśca sudṛḍhavrataḥ |
ahaṃ caturthaḥ śiṣyo vai śuko vyāsātmajastathā || 12-337-11||

MHB 12-337-12

एभिः परिवृतो व्यासः शिष्यैः पञ्चभिरुत्तमैः ।
शुशुभे हिमवत्पादे भूतैर्भूतपतिर्यथा ॥ १२-३३७-१२॥
ebhiḥ parivṛto vyāsaḥ śiṣyaiḥ pañcabhiruttamaiḥ |
śuśubhe himavatpāde bhūtairbhūtapatiryathā || 12-337-12||

MHB 12-337-13

वेदानावर्तयन्साङ्गान्भारतार्थांश्च सर्वशः ।
तमेकमनसं दान्तं युक्ता वयमुपास्महे ॥ १२-३३७-१३॥
vedānāvartayansāṅgānbhāratārthāṃśca sarvaśaḥ |
tamekamanasaṃ dāntaṃ yuktā vayamupāsmahe || 12-337-13||

MHB 12-337-14

कथान्तरेऽथ कस्मिंश्चित्पृष्टोऽस्माभिर्द्विजोत्तमः ।
वेदार्थान्भारतार्थांश्च जन्म नारायणात्तथा ॥ १२-३३७-१४॥
kathāntare'tha kasmiṃścitpṛṣṭo'smābhirdvijottamaḥ |
vedārthānbhāratārthāṃśca janma nārāyaṇāttathā || 12-337-14||

MHB 12-337-15

स पूर्वमुक्त्वा वेदार्थान्भारतार्थांश्च तत्त्ववित् ।
नारायणादिदं जन्म व्याहर्तुमुपचक्रमे ॥ १२-३३७-१५॥
sa pūrvamuktvā vedārthānbhāratārthāṃśca tattvavit |
nārāyaṇādidaṃ janma vyāhartumupacakrame || 12-337-15||

MHB 12-337-16

शृणुध्वमाख्यानवरमेतदार्षेयमुत्तमम् ।
आदिकालोद्भवं विप्रास्तपसाधिगतं मया ॥ १२-३३७-१६॥
śṛṇudhvamākhyānavarametadārṣeyamuttamam |
ādikālodbhavaṃ viprāstapasādhigataṃ mayā || 12-337-16||

MHB 12-337-17

प्राप्ते प्रजाविसर्गे वै सप्तमे पद्मसंभवे ।
नारायणो महायोगी शुभाशुभविवर्जितः ॥ १२-३३७-१७॥
prāpte prajāvisarge vai saptame padmasaṃbhave |
nārāyaṇo mahāyogī śubhāśubhavivarjitaḥ || 12-337-17||

MHB 12-337-18

ससृजे नाभितः पुत्रं ब्रह्माणममितप्रभम् ।
ततः स प्रादुरभवदथैनं वाक्यमब्रवीत् ॥ १२-३३७-१८॥
sasṛje nābhitaḥ putraṃ brahmāṇamamitaprabham |
tataḥ sa prādurabhavadathainaṃ vākyamabravīt || 12-337-18||

MHB 12-337-19

मम त्वं नाभितो जातः प्रजासर्गकरः प्रभुः ।
सृज प्रजास्त्वं विविधा ब्रह्मन्सजडपण्डिताः ॥ १२-३३७-१९॥
mama tvaṃ nābhito jātaḥ prajāsargakaraḥ prabhuḥ |
sṛja prajāstvaṃ vividhā brahmansajaḍapaṇḍitāḥ || 12-337-19||

MHB 12-337-20

स एवमुक्तो विमुखश्चिन्ताव्याकुलमानसः ।
प्रणम्य वरदं देवमुवाच हरिमीश्वरम् ॥ १२-३३७-२०॥
sa evamukto vimukhaścintāvyākulamānasaḥ |
praṇamya varadaṃ devamuvāca harimīśvaram || 12-337-20||

MHB 12-337-21

का शक्तिर्मम देवेश प्रजाः स्रष्टुं नमोऽस्तु ते ।
अप्रज्ञावानहं देव विधत्स्व यदनन्तरम् ॥ १२-३३७-२१॥
kā śaktirmama deveśa prajāḥ sraṣṭuṃ namo'stu te |
aprajñāvānahaṃ deva vidhatsva yadanantaram || 12-337-21||

MHB 12-337-22

स एवमुक्तो भगवान्भूत्वाथान्तर्हितस्ततः ।
चिन्तयामास देवेशो बुद्धिं बुद्धिमतां वरः ॥ १२-३३७-२२॥
sa evamukto bhagavānbhūtvāthāntarhitastataḥ |
cintayāmāsa deveśo buddhiṃ buddhimatāṃ varaḥ || 12-337-22||

MHB 12-337-23

स्वरूपिणी ततो बुद्धिरुपतस्थे हरिं प्रभुम् ।
योगेन चैनां निर्योगः स्वयं नियुयुजे तदा ॥ १२-३३७-२३॥
svarūpiṇī tato buddhirupatasthe hariṃ prabhum |
yogena caināṃ niryogaḥ svayaṃ niyuyuje tadā || 12-337-23||

MHB 12-337-24

स तामैश्वर्ययोगस्थां बुद्धिं शक्तिमतीं सतीम् ।
उवाच वचनं देवो बुद्धिं वै प्रभुरव्ययः ॥ १२-३३७-२४॥
sa tāmaiśvaryayogasthāṃ buddhiṃ śaktimatīṃ satīm |
uvāca vacanaṃ devo buddhiṃ vai prabhuravyayaḥ || 12-337-24||

MHB 12-337-25

ब्रह्माणं प्रविशस्वेति लोकसृष्ट्यर्थसिद्धये ।
ततस्तमीश्वरादिष्टा बुद्धिः क्षिप्रं विवेश सा ॥ १२-३३७-२५॥
brahmāṇaṃ praviśasveti lokasṛṣṭyarthasiddhaye |
tatastamīśvarādiṣṭā buddhiḥ kṣipraṃ viveśa sā || 12-337-25||

MHB 12-337-26

अथैनं बुद्धिसंयुक्तं पुनः स ददृशे हरिः ।
भूयश्चैनं वचः प्राह सृजेमा विविधाः प्रजाः ॥ १२-३३७-२६॥
athainaṃ buddhisaṃyuktaṃ punaḥ sa dadṛśe hariḥ |
bhūyaścainaṃ vacaḥ prāha sṛjemā vividhāḥ prajāḥ || 12-337-26||

MHB 12-337-27

एवमुक्त्वा स भगवांस्तत्रैवान्तरधीयत ।
प्राप चैव मुहूर्तेन स्वस्थानं देवसंज्ञितम् ॥ १२-३३७-२७॥
evamuktvā sa bhagavāṃstatraivāntaradhīyata |
prāpa caiva muhūrtena svasthānaṃ devasaṃjñitam || 12-337-27||

MHB 12-337-28

तां चैव प्रकृतिं प्राप्य एकीभावगतोऽभवत् ।
अथास्य बुद्धिरभवत्पुनरन्या तदा किल ॥ १२-३३७-२८॥
tāṃ caiva prakṛtiṃ prāpya ekībhāvagato'bhavat |
athāsya buddhirabhavatpunaranyā tadā kila || 12-337-28||

MHB 12-337-29

सृष्टा इमाः प्रजाः सर्वा ब्रह्मणा परमेष्ठिना ।
दैत्यदानवगन्धर्वरक्षोगणसमाकुलाः ।
जाता हीयं वसुमती भाराक्रान्ता तपस्विनी ॥ १२-३३७-२९॥
sṛṣṭā imāḥ prajāḥ sarvā brahmaṇā parameṣṭhinā |
daityadānavagandharvarakṣogaṇasamākulāḥ |
jātā hīyaṃ vasumatī bhārākrāntā tapasvinī || 12-337-29||

MHB 12-337-30

बहवो बलिनः पृथ्व्यां दैत्यदानवराक्षसाः ।
भविष्यन्ति तपोयुक्ता वरान्प्राप्स्यन्ति चोत्तमान् ॥ १२-३३७-३०॥
bahavo balinaḥ pṛthvyāṃ daityadānavarākṣasāḥ |
bhaviṣyanti tapoyuktā varānprāpsyanti cottamān || 12-337-30||

MHB 12-337-31

अवश्यमेव तैः सर्वैर्वरदानेन दर्पितैः ।
बाधितव्याः सुरगणा ऋषयश्च तपोधनाः ।
तत्र न्याय्यमिदं कर्तुं भारावतरणं मया ॥ १२-३३७-३१॥
avaśyameva taiḥ sarvairvaradānena darpitaiḥ |
bādhitavyāḥ suragaṇā ṛṣayaśca tapodhanāḥ |
tatra nyāyyamidaṃ kartuṃ bhārāvataraṇaṃ mayā || 12-337-31||

MHB 12-337-32

अथ नानासमुद्भूतैर्वसुधायां यथाक्रमम् ।
निग्रहेण च पापानां साधूनां प्रग्रहेण च ॥ १२-३३७-३२॥
atha nānāsamudbhūtairvasudhāyāṃ yathākramam |
nigraheṇa ca pāpānāṃ sādhūnāṃ pragraheṇa ca || 12-337-32||

MHB 12-337-33

इमां तपस्विनीं सत्यां धारयिष्यामि मेदिनीम् ।
मया ह्येषा हि ध्रियते पातालस्थेन भोगिना ॥ १२-३३७-३३॥
imāṃ tapasvinīṃ satyāṃ dhārayiṣyāmi medinīm |
mayā hyeṣā hi dhriyate pātālasthena bhoginā || 12-337-33||

MHB 12-337-34

मया धृता धारयति जगद्धि सचराचरम् ।
तस्मात्पृथ्व्याः परित्राणं करिष्ये संभवं गतः ॥ १२-३३७-३४॥
mayā dhṛtā dhārayati jagaddhi sacarācaram |
tasmātpṛthvyāḥ paritrāṇaṃ kariṣye saṃbhavaṃ gataḥ || 12-337-34||

MHB 12-337-35

एवं स चिन्तयित्वा तु भगवान्मधुसूदनः ।
रूपाण्यनेकान्यसृजत्प्रादुर्भावभवाय सः ॥ १२-३३७-३५॥
evaṃ sa cintayitvā tu bhagavānmadhusūdanaḥ |
rūpāṇyanekānyasṛjatprādurbhāvabhavāya saḥ || 12-337-35||

MHB 12-337-36

वाराहं नारसिंहं च वामनं मानुषं तथा ।
एभिर्मया निहन्तव्या दुर्विनीताः सुरारयः ॥ १२-३३७-३६॥
vārāhaṃ nārasiṃhaṃ ca vāmanaṃ mānuṣaṃ tathā |
ebhirmayā nihantavyā durvinītāḥ surārayaḥ || 12-337-36||

MHB 12-337-37

अथ भूयो जगत्स्रष्टा भोःशब्देनानुनादयन् ।
सरस्वतीमुच्चचार तत्र सारस्वतोऽभवत् ॥ १२-३३७-३७॥
atha bhūyo jagatsraṣṭā bhoḥśabdenānunādayan |
sarasvatīmuccacāra tatra sārasvato'bhavat || 12-337-37||

MHB 12-337-38

अपान्तरतमा नाम सुतो वाक्संभवो विभोः ।
भूतभव्यभविष्यज्ञः सत्यवादी दृढव्रतः ॥ १२-३३७-३८॥
apāntaratamā nāma suto vāksaṃbhavo vibhoḥ |
bhūtabhavyabhaviṣyajñaḥ satyavādī dṛḍhavrataḥ || 12-337-38||

MHB 12-337-39

तमुवाच नतं मूर्ध्ना देवानामादिरव्ययः ।
वेदाख्याने श्रुतिः कार्या त्वया मतिमतां वर ।
तस्मात्कुरु यथाज्ञप्तं मयैतद्वचनं मुने ॥ १२-३३७-३९॥
tamuvāca nataṃ mūrdhnā devānāmādiravyayaḥ |
vedākhyāne śrutiḥ kāryā tvayā matimatāṃ vara |
tasmātkuru yathājñaptaṃ mayaitadvacanaṃ mune || 12-337-39||

MHB 12-337-40

तेन भिन्नास्तदा वेदा मनोः स्वायंभुवेऽन्तरे ।
ततस्तुतोष भगवान्हरिस्तेनास्य कर्मणा ।
तपसा च सुतप्तेन यमेन नियमेन च ॥ १२-३३७-४०॥
tena bhinnāstadā vedā manoḥ svāyaṃbhuve'ntare |
tatastutoṣa bhagavānharistenāsya karmaṇā |
tapasā ca sutaptena yamena niyamena ca || 12-337-40||

MHB 12-337-41

श्रीभगवानुवाच ।
मन्वन्तरेषु पुत्र त्वमेवं लोकप्रवर्तकः ।
भविष्यस्यचलो ब्रह्मन्नप्रधृष्यश्च नित्यशः ॥ १२-३३७-४१॥
śrībhagavānuvāca |
manvantareṣu putra tvamevaṃ lokapravartakaḥ |
bhaviṣyasyacalo brahmannapradhṛṣyaśca nityaśaḥ || 12-337-41||

MHB 12-337-42

पुनस्तिष्ये च संप्राप्ते कुरवो नाम भारताः ।
भविष्यन्ति महात्मानो राजानः प्रथिता भुवि ॥ १२-३३७-४२॥
punastiṣye ca saṃprāpte kuravo nāma bhāratāḥ |
bhaviṣyanti mahātmāno rājānaḥ prathitā bhuvi || 12-337-42||

MHB 12-337-43

तेषां त्वत्तः प्रसूतानां कुलभेदो भविष्यति ।
परस्परविनाशार्थं त्वामृते द्विजसत्तम ॥ १२-३३७-४३॥
teṣāṃ tvattaḥ prasūtānāṃ kulabhedo bhaviṣyati |
parasparavināśārthaṃ tvāmṛte dvijasattama || 12-337-43||

MHB 12-337-44

तत्राप्यनेकधा वेदान्भेत्स्यसे तपसान्वितः ।
कृष्णे युगे च संप्राप्ते कृष्णवर्णो भविष्यसि ॥ १२-३३७-४४॥
tatrāpyanekadhā vedānbhetsyase tapasānvitaḥ |
kṛṣṇe yuge ca saṃprāpte kṛṣṇavarṇo bhaviṣyasi || 12-337-44||

MHB 12-337-45

धर्माणां विविधानां च कर्ता ज्ञानकरस्तथा ।
भविष्यसि तपोयुक्तो न च रागाद्विमोक्ष्यसे ॥ १२-३३७-४५॥
dharmāṇāṃ vividhānāṃ ca kartā jñānakarastathā |
bhaviṣyasi tapoyukto na ca rāgādvimokṣyase || 12-337-45||

MHB 12-337-46

वीतरागश्च पुत्रस्ते परमात्मा भविष्यति ।
महेश्वरप्रसादेन नैतद्वचनमन्यथा ॥ १२-३३७-४६॥
vītarāgaśca putraste paramātmā bhaviṣyati |
maheśvaraprasādena naitadvacanamanyathā || 12-337-46||

MHB 12-337-47

यं मानसं वै प्रवदन्ति पुत्रं पितामहस्योत्तमबुद्धियुक्तम् ।
वसिष्ठमग्र्यं तपसो निधानं यश्चापि सूर्यं व्यतिरिच्य भाति ॥ १२-३३७-४७॥
yaṃ mānasaṃ vai pravadanti putraṃ pitāmahasyottamabuddhiyuktam |
vasiṣṭhamagryaṃ tapaso nidhānaṃ yaścāpi sūryaṃ vyatiricya bhāti || 12-337-47||

MHB 12-337-48

तस्यान्वये चापि ततो महर्षिः पराशरो नाम महाप्रभावः ।
पिता स ते वेदनिधिर्वरिष्ठो महातपा वै तपसो निवासः ।
कानीनगर्भः पितृकन्यकायां तस्मादृषेस्त्वं भविता च पुत्रः ॥ १२-३३७-४८॥
tasyānvaye cāpi tato maharṣiḥ parāśaro nāma mahāprabhāvaḥ |
pitā sa te vedanidhirvariṣṭho mahātapā vai tapaso nivāsaḥ |
kānīnagarbhaḥ pitṛkanyakāyāṃ tasmādṛṣestvaṃ bhavitā ca putraḥ || 12-337-48||

MHB 12-337-49

भूतभव्यभविष्याणां छिन्नसर्वार्थसंशयः ।
ये ह्यतिक्रान्तकाः पूर्वं सहस्रयुगपर्ययाः ॥ १२-३३७-४९॥
bhūtabhavyabhaviṣyāṇāṃ chinnasarvārthasaṃśayaḥ |
ye hyatikrāntakāḥ pūrvaṃ sahasrayugaparyayāḥ || 12-337-49||

MHB 12-337-50

तांश्च सर्वान्मयोद्दिष्टान्द्रक्ष्यसे तपसान्वितः ।
पुनर्द्रक्ष्यसि चानेकसहस्रयुगपर्ययान् ॥ १२-३३७-५०॥
tāṃśca sarvānmayoddiṣṭāndrakṣyase tapasānvitaḥ |
punardrakṣyasi cānekasahasrayugaparyayān || 12-337-50||

MHB 12-337-51

अनादिनिधनं लोके चक्रहस्तं च मां मुने ।
अनुध्यानान्मम मुने नैतद्वचनमन्यथा ॥ १२-३३७-५१॥
anādinidhanaṃ loke cakrahastaṃ ca māṃ mune |
anudhyānānmama mune naitadvacanamanyathā || 12-337-51||

MHB 12-337-52

शनैश्चरः सूर्यपुत्रो भविष्यति मनुर्महान् ।
तस्मिन्मन्वन्तरे चैव सप्तर्षिगणपूर्वकः ।
त्वमेव भविता वत्स मत्प्रसादान्न संशयः ॥ १२-३३७-५२॥
śanaiścaraḥ sūryaputro bhaviṣyati manurmahān |
tasminmanvantare caiva saptarṣigaṇapūrvakaḥ |
tvameva bhavitā vatsa matprasādānna saṃśayaḥ || 12-337-52||

MHB 12-337-53

व्यास उवाच ।
एवं सारस्वतमृषिमपान्तरतमं तदा ।
उक्त्वा वचनमीशानः साधयस्वेत्यथाब्रवीत् ॥ १२-३३७-५३॥
vyāsa uvāca |
evaṃ sārasvatamṛṣimapāntaratamaṃ tadā |
uktvā vacanamīśānaḥ sādhayasvetyathābravīt || 12-337-53||

MHB 12-337-54

सोऽहं तस्य प्रसादेन देवस्य हरिमेधसः ।
अपान्तरतमा नाम ततो जातोऽऽज्ञया हरेः ।
पुनश्च जातो विख्यातो वसिष्ठकुलनन्दनः ॥ १२-३३७-५४॥
so'haṃ tasya prasādena devasya harimedhasaḥ |
apāntaratamā nāma tato jāto''jñayā hareḥ |
punaśca jāto vikhyāto vasiṣṭhakulanandanaḥ || 12-337-54||

MHB 12-337-55

तदेतत्कथितं जन्म मया पूर्वकमात्मनः ।
नारायणप्रसादेन तथा नारायणांशजम् ॥ १२-३३७-५५॥
tadetatkathitaṃ janma mayā pūrvakamātmanaḥ |
nārāyaṇaprasādena tathā nārāyaṇāṃśajam || 12-337-55||

MHB 12-337-56

मया हि सुमहत्तप्तं तपः परमदारुणम् ।
पुरा मतिमतां श्रेष्ठाः परमेण समाधिना ॥ १२-३३७-५६॥
mayā hi sumahattaptaṃ tapaḥ paramadāruṇam |
purā matimatāṃ śreṣṭhāḥ parameṇa samādhinā || 12-337-56||

MHB 12-337-57

एतद्वः कथितं सर्वं यन्मां पृच्छथ पुत्रकाः ।
पूर्वजन्म भविष्यं च भक्तानां स्नेहतो मया ॥ १२-३३७-५७॥
etadvaḥ kathitaṃ sarvaṃ yanmāṃ pṛcchatha putrakāḥ |
pūrvajanma bhaviṣyaṃ ca bhaktānāṃ snehato mayā || 12-337-57||

MHB 12-337-58

वैशंपायन उवाच ।
एष ते कथितः पूर्वं संभवोऽस्मद्गुरोर्नृप ।
व्यासस्याक्लिष्टमनसो यथा पृष्टः पुनः शृणु ॥ १२-३३७-५८॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
eṣa te kathitaḥ pūrvaṃ saṃbhavo'smadgurornṛpa |
vyāsasyākliṣṭamanaso yathā pṛṣṭaḥ punaḥ śṛṇu || 12-337-58||

MHB 12-337-59

सांख्यं योगं पञ्चरात्रं वेदाः पाशुपतं तथा ।
ज्ञानान्येतानि राजर्षे विद्धि नानामतानि वै ॥ १२-३३७-५९॥
sāṃkhyaṃ yogaṃ pañcarātraṃ vedāḥ pāśupataṃ tathā |
jñānānyetāni rājarṣe viddhi nānāmatāni vai || 12-337-59||

MHB 12-337-60

सांख्यस्य वक्ता कपिलः परमर्षिः स उच्यते ।
हिरण्यगर्भो योगस्य वेत्ता नान्यः पुरातनः ॥ १२-३३७-६०॥
sāṃkhyasya vaktā kapilaḥ paramarṣiḥ sa ucyate |
hiraṇyagarbho yogasya vettā nānyaḥ purātanaḥ || 12-337-60||

MHB 12-337-61

अपान्तरतमाश्चैव वेदाचार्यः स उच्यते ।
प्राचीनगर्भं तमृषिं प्रवदन्तीह केचन ॥ १२-३३७-६१॥
apāntaratamāścaiva vedācāryaḥ sa ucyate |
prācīnagarbhaṃ tamṛṣiṃ pravadantīha kecana || 12-337-61||

MHB 12-337-62

उमापतिर्भूतपतिः श्रीकण्ठो ब्रह्मणः सुतः ।
उक्तवानिदमव्यग्रो ज्ञानं पाशुपतं शिवः ॥ १२-३३७-६२॥
umāpatirbhūtapatiḥ śrīkaṇṭho brahmaṇaḥ sutaḥ |
uktavānidamavyagro jñānaṃ pāśupataṃ śivaḥ || 12-337-62||

MHB 12-337-63

पञ्चरात्रस्य कृत्स्नस्य वेत्ता तु भगवान्स्वयम् ।
सर्वेषु च नृपश्रेष्ठ ज्ञानेष्वेतेषु दृश्यते ॥ १२-३३७-६३॥
pañcarātrasya kṛtsnasya vettā tu bhagavānsvayam |
sarveṣu ca nṛpaśreṣṭha jñāneṣveteṣu dṛśyate || 12-337-63||

MHB 12-337-64

यथागमं यथाज्ञानं निष्ठा नारायणः प्रभुः ।
न चैनमेवं जानन्ति तमोभूता विशां पते ॥ १२-३३७-६४॥
yathāgamaṃ yathājñānaṃ niṣṭhā nārāyaṇaḥ prabhuḥ |
na cainamevaṃ jānanti tamobhūtā viśāṃ pate || 12-337-64||

MHB 12-337-65

तमेव शास्त्रकर्तारं प्रवदन्ति मनीषिणः ।
निष्ठां नारायणमृषिं नान्योऽस्तीति च वादिनः ॥ १२-३३७-६५॥
tameva śāstrakartāraṃ pravadanti manīṣiṇaḥ |
niṣṭhāṃ nārāyaṇamṛṣiṃ nānyo'stīti ca vādinaḥ || 12-337-65||

MHB 12-337-66

निःसंशयेषु सर्वेषु नित्यं वसति वै हरिः ।
ससंशयान्हेतुबलान्नाध्यावसति माधवः ॥ १२-३३७-६६॥
niḥsaṃśayeṣu sarveṣu nityaṃ vasati vai hariḥ |
sasaṃśayānhetubalānnādhyāvasati mādhavaḥ || 12-337-66||

MHB 12-337-67

पञ्चरात्रविदो ये तु यथाक्रमपरा नृप ।
एकान्तभावोपगतास्ते हरिं प्रविशन्ति वै ॥ १२-३३७-६७॥
pañcarātravido ye tu yathākramaparā nṛpa |
ekāntabhāvopagatāste hariṃ praviśanti vai || 12-337-67||

MHB 12-337-68

सांख्यं च योगं च सनातने द्वे वेदाश्च सर्वे निखिलेन राजन् ।
सर्वैः समस्तैरृषिभिर्निरुक्तो नारायणो विश्वमिदं पुराणम् ॥ १२-३३७-६८॥
sāṃkhyaṃ ca yogaṃ ca sanātane dve vedāśca sarve nikhilena rājan |
sarvaiḥ samastairṛṣibhirnirukto nārāyaṇo viśvamidaṃ purāṇam || 12-337-68||

MHB 12-337-69

शुभाशुभं कर्म समीरितं यत्प्रवर्तते सर्वलोकेषु किंचित् ।
तस्मादृषेस्तद्भवतीति विद्याद्दिव्यन्तरिक्षे भुवि चाप्सु चापि ॥ १२-३३७-६९॥
śubhāśubhaṃ karma samīritaṃ yatpravartate sarvalokeṣu kiṃcit |
tasmādṛṣestadbhavatīti vidyāddivyantarikṣe bhuvi cāpsu cāpi || 12-337-69||

Adhyaya: 338/353 (25)

MHB 12-338-1

जनमेजय उवाच ।
बहवः पुरुषा ब्रह्मन्नुताहो एक एव तु ।
को ह्यत्र पुरुषः श्रेष्ठः को वा योनिरिहोच्यते ॥ १२-३३८-१॥
janamejaya uvāca |
bahavaḥ puruṣā brahmannutāho eka eva tu |
ko hyatra puruṣaḥ śreṣṭhaḥ ko vā yonirihocyate || 12-338-1||

MHB 12-338-2

वैशंपायन उवाच ।
बहवः पुरुषा लोके सांख्ययोगविचारिणाम् ।
नैतदिच्छन्ति पुरुषमेकं कुरुकुलोद्वह ॥ १२-३३८-२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
bahavaḥ puruṣā loke sāṃkhyayogavicāriṇām |
naitadicchanti puruṣamekaṃ kurukulodvaha || 12-338-2||

MHB 12-338-3

बहूनां पुरुषाणां च यथैका योनिरुच्यते ।
तथा तं पुरुषं विश्वं व्याख्यास्यामि गुणाधिकम् ॥ १२-३३८-३॥
bahūnāṃ puruṣāṇāṃ ca yathaikā yonirucyate |
tathā taṃ puruṣaṃ viśvaṃ vyākhyāsyāmi guṇādhikam || 12-338-3||

MHB 12-338-4

नमस्कृत्वा तु गुरवे व्यासायामिततेजसे ।
तपोयुक्ताय दान्ताय वन्द्याय परमर्षये ॥ १२-३३८-४॥
namaskṛtvā tu gurave vyāsāyāmitatejase |
tapoyuktāya dāntāya vandyāya paramarṣaye || 12-338-4||

MHB 12-338-5

इदं पुरुषसूक्तं हि सर्ववेदेषु पार्थिव ।
ऋतं सत्यं च विख्यातमृषिसिंहेन चिन्तितम् ॥ १२-३३८-५॥
idaṃ puruṣasūktaṃ hi sarvavedeṣu pārthiva |
ṛtaṃ satyaṃ ca vikhyātamṛṣisiṃhena cintitam || 12-338-5||

MHB 12-338-6

उत्सर्गेणापवादेन ऋषिभिः कपिलादिभिः ।
अध्यात्मचिन्तामाश्रित्य शास्त्राण्युक्तानि भारत ॥ १२-३३८-६॥
utsargeṇāpavādena ṛṣibhiḥ kapilādibhiḥ |
adhyātmacintāmāśritya śāstrāṇyuktāni bhārata || 12-338-6||

MHB 12-338-7

समासतस्तु यद्व्यासः पुरुषैकत्वमुक्तवान् ।
तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि प्रसादादमितौजसः ॥ १२-३३८-७॥
samāsatastu yadvyāsaḥ puruṣaikatvamuktavān |
tatte'haṃ saṃpravakṣyāmi prasādādamitaujasaḥ || 12-338-7||

MHB 12-338-8

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
ब्रह्मणा सह संवादं त्र्यम्बकस्य विशां पते ॥ १२-३३८-८॥
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
brahmaṇā saha saṃvādaṃ tryambakasya viśāṃ pate || 12-338-8||

MHB 12-338-9

क्षीरोदस्य समुद्रस्य मध्ये हाटकसप्रभः ।
वैजयन्त इति ख्यातः पर्वतप्रवरो नृप ॥ १२-३३८-९॥
kṣīrodasya samudrasya madhye hāṭakasaprabhaḥ |
vaijayanta iti khyātaḥ parvatapravaro nṛpa || 12-338-9||

MHB 12-338-10

तत्राध्यात्मगतिं देव एकाकी प्रविचिन्तयन् ।
वैराजसदने नित्यं वैजयन्तं निषेवते ॥ १२-३३८-१०॥
tatrādhyātmagatiṃ deva ekākī pravicintayan |
vairājasadane nityaṃ vaijayantaṃ niṣevate || 12-338-10||

MHB 12-338-11

अथ तत्रासतस्तस्य चतुर्वक्त्रस्य धीमतः ।
ललाटप्रभवः पुत्रः शिव आगाद्यदृच्छया ।
आकाशेनैव योगीशः पुरा त्रिनयनः प्रभुः ॥ १२-३३८-११॥
atha tatrāsatastasya caturvaktrasya dhīmataḥ |
lalāṭaprabhavaḥ putraḥ śiva āgādyadṛcchayā |
ākāśenaiva yogīśaḥ purā trinayanaḥ prabhuḥ || 12-338-11||

MHB 12-338-12

ततः खान्निपपाताशु धरणीधरमूर्धनि ।
अग्रतश्चाभवत्प्रीतो ववन्दे चापि पादयोः ॥ १२-३३८-१२॥
tataḥ khānnipapātāśu dharaṇīdharamūrdhani |
agrataścābhavatprīto vavande cāpi pādayoḥ || 12-338-12||

MHB 12-338-13

तं पादयोर्निपतितं दृष्ट्वा सव्येन पाणिना ।
उत्थापयामास तदा प्रभुरेकः प्रजापतिः ॥ १२-३३८-१३॥
taṃ pādayornipatitaṃ dṛṣṭvā savyena pāṇinā |
utthāpayāmāsa tadā prabhurekaḥ prajāpatiḥ || 12-338-13||

MHB 12-338-14

उवाच चैनं भगवांश्चिरस्यागतमात्मजम् ।
स्वागतं ते महाबाहो दिष्ट्या प्राप्तोऽसि मेऽन्तिकम् ॥ १२-३३८-१४॥
uvāca cainaṃ bhagavāṃścirasyāgatamātmajam |
svāgataṃ te mahābāho diṣṭyā prāpto'si me'ntikam || 12-338-14||

MHB 12-338-15

कच्चित्ते कुशलं पुत्र स्वाध्यायतपसोः सदा ।
नित्यमुग्रतपास्त्वं हि ततः पृच्छामि ते पुनः ॥ १२-३३८-१५॥
kaccitte kuśalaṃ putra svādhyāyatapasoḥ sadā |
nityamugratapāstvaṃ hi tataḥ pṛcchāmi te punaḥ || 12-338-15||

MHB 12-338-16

रुद्र उवाच ।
त्वत्प्रसादेन भगवन्स्वाध्यायतपसोर्मम ।
कुशलं चाव्ययं चैव सर्वस्य जगतस्तथा ॥ १२-३३८-१६॥
rudra uvāca |
tvatprasādena bhagavansvādhyāyatapasormama |
kuśalaṃ cāvyayaṃ caiva sarvasya jagatastathā || 12-338-16||

MHB 12-338-17

चिरदृष्टो हि भगवान्वैराजसदने मया ।
ततोऽहं पर्वतं प्राप्तस्त्विमं त्वत्पादसेवितम् ॥ १२-३३८-१७॥
ciradṛṣṭo hi bhagavānvairājasadane mayā |
tato'haṃ parvataṃ prāptastvimaṃ tvatpādasevitam || 12-338-17||

MHB 12-338-18

कौतूहलं चापि हि मे एकान्तगमनेन ते ।
नैतत्कारणमल्पं हि भविष्यति पितामह ॥ १२-३३८-१८॥
kautūhalaṃ cāpi hi me ekāntagamanena te |
naitatkāraṇamalpaṃ hi bhaviṣyati pitāmaha || 12-338-18||

MHB 12-338-19

किं नु तत्सदनं श्रेष्ठं क्षुत्पिपासाविवर्जितम् ।
सुरासुरैरध्युषितमृषिभिश्चामितप्रभैः ॥ १२-३३८-१९॥
kiṃ nu tatsadanaṃ śreṣṭhaṃ kṣutpipāsāvivarjitam |
surāsurairadhyuṣitamṛṣibhiścāmitaprabhaiḥ || 12-338-19||

MHB 12-338-20

गन्धर्वैरप्सरोभिश्च सततं संनिषेवितम् ।
उत्सृज्येमं गिरिवरमेकाकी प्राप्तवानसि ॥ १२-३३८-२०॥
gandharvairapsarobhiśca satataṃ saṃniṣevitam |
utsṛjyemaṃ girivaramekākī prāptavānasi || 12-338-20||

MHB 12-338-21

ब्रह्मोवाच ।
वैजयन्तो गिरिवरः सततं सेव्यते मया ।
अत्रैकाग्रेण मनसा पुरुषश्चिन्त्यते विराट् ॥ १२-३३८-२१॥
brahmovāca |
vaijayanto girivaraḥ satataṃ sevyate mayā |
atraikāgreṇa manasā puruṣaścintyate virāṭ || 12-338-21||

MHB 12-338-22

रुद्र उवाच ।
बहवः पुरुषा ब्रह्मंस्त्वया सृष्टाः स्वयंभुवा ।
सृज्यन्ते चापरे ब्रह्मन्स चैकः पुरुषो विराट् ॥ १२-३३८-२२॥
rudra uvāca |
bahavaḥ puruṣā brahmaṃstvayā sṛṣṭāḥ svayaṃbhuvā |
sṛjyante cāpare brahmansa caikaḥ puruṣo virāṭ || 12-338-22||

MHB 12-338-23

को ह्यसौ चिन्त्यते ब्रह्मंस्त्वया वै पुरुषोत्तमः ।
एतन्मे संशयं ब्रूहि महत्कौतूहलं हि मे ॥ १२-३३८-२३॥
ko hyasau cintyate brahmaṃstvayā vai puruṣottamaḥ |
etanme saṃśayaṃ brūhi mahatkautūhalaṃ hi me || 12-338-23||

MHB 12-338-24

ब्रह्मोवाच ।
बहवः पुरुषाः पुत्र ये त्वया समुदाहृताः ।
एवमेतदतिक्रान्तं द्रष्टव्यं नैवमित्यपि ।
आधारं तु प्रवक्ष्यामि एकस्य पुरुषस्य ते ॥ १२-३३८-२४॥
brahmovāca |
bahavaḥ puruṣāḥ putra ye tvayā samudāhṛtāḥ |
evametadatikrāntaṃ draṣṭavyaṃ naivamityapi |
ādhāraṃ tu pravakṣyāmi ekasya puruṣasya te || 12-338-24||

MHB 12-338-25

बहूनां पुरुषाणां स यथैका योनिरुच्यते ।
तथा तं पुरुषं विश्वं परमं सुमहत्तमम् ।
निर्गुणं निर्गुणा भूत्वा प्रविशन्ति सनातनम् ॥ १२-३३८-२५॥
bahūnāṃ puruṣāṇāṃ sa yathaikā yonirucyate |
tathā taṃ puruṣaṃ viśvaṃ paramaṃ sumahattamam |
nirguṇaṃ nirguṇā bhūtvā praviśanti sanātanam || 12-338-25||

Adhyaya: 339/353 (21)

MHB 12-339-1

ब्रह्मोवाच ।
शृणु पुत्र यथा ह्येष पुरुषः शाश्वतोऽव्ययः ।
अक्षयश्चाप्रमेयश्च सर्वगश्च निरुच्यते ॥ १२-३३९-१॥
brahmovāca |
śṛṇu putra yathā hyeṣa puruṣaḥ śāśvato'vyayaḥ |
akṣayaścāprameyaśca sarvagaśca nirucyate || 12-339-1||

MHB 12-339-2

न स शक्यस्त्वया द्रष्टुं मयान्यैर्वापि सत्तम ।
सगुणो निर्गुणो विश्वो ज्ञानदृश्यो ह्यसौ स्मृतः ॥ १२-३३९-२॥
na sa śakyastvayā draṣṭuṃ mayānyairvāpi sattama |
saguṇo nirguṇo viśvo jñānadṛśyo hyasau smṛtaḥ || 12-339-2||

MHB 12-339-3

अशरीरः शरीरेषु सर्वेषु निवसत्यसौ ।
वसन्नपि शरीरेषु न स लिप्यति कर्मभिः ॥ १२-३३९-३॥
aśarīraḥ śarīreṣu sarveṣu nivasatyasau |
vasannapi śarīreṣu na sa lipyati karmabhiḥ || 12-339-3||

MHB 12-339-4

ममान्तरात्मा तव च ये चान्ये देहसंज्ञिताः ।
सर्वेषां साक्षिभूतोऽसौ न ग्राह्यः केनचित्क्वचित् ॥ १२-३३९-४॥
mamāntarātmā tava ca ye cānye dehasaṃjñitāḥ |
sarveṣāṃ sākṣibhūto'sau na grāhyaḥ kenacitkvacit || 12-339-4||

MHB 12-339-5

विश्वमूर्धा विश्वभुजो विश्वपादाक्षिनासिकः ।
एकश्चरति क्षेत्रेषु स्वैरचारी यथासुखम् ॥ १२-३३९-५॥
viśvamūrdhā viśvabhujo viśvapādākṣināsikaḥ |
ekaścarati kṣetreṣu svairacārī yathāsukham || 12-339-5||

MHB 12-339-6

क्षेत्राणि हि शरीराणि बीजानि च शुभाशुभे ।
तानि वेत्ति स योगात्मा ततः क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥ १२-३३९-६॥
kṣetrāṇi hi śarīrāṇi bījāni ca śubhāśubhe |
tāni vetti sa yogātmā tataḥ kṣetrajña ucyate || 12-339-6||

MHB 12-339-7

नागतिर्न गतिस्तस्य ज्ञेया भूतेन केनचित् ।
सांख्येन विधिना चैव योगेन च यथाक्रमम् ॥ १२-३३९-७॥
nāgatirna gatistasya jñeyā bhūtena kenacit |
sāṃkhyena vidhinā caiva yogena ca yathākramam || 12-339-7||

MHB 12-339-8

चिन्तयामि गतिं चास्य न गतिं वेद्मि चोत्तमाम् ।
यथाज्ञानं तु वक्ष्यामि पुरुषं तं सनातनम् ॥ १२-३३९-८॥
cintayāmi gatiṃ cāsya na gatiṃ vedmi cottamām |
yathājñānaṃ tu vakṣyāmi puruṣaṃ taṃ sanātanam || 12-339-8||

MHB 12-339-9

तस्यैकत्वं महत्त्वं हि स चैकः पुरुषः स्मृतः ।
महापुरुषशब्दं स बिभर्त्येकः सनातनः ॥ १२-३३९-९॥
tasyaikatvaṃ mahattvaṃ hi sa caikaḥ puruṣaḥ smṛtaḥ |
mahāpuruṣaśabdaṃ sa bibhartyekaḥ sanātanaḥ || 12-339-9||

MHB 12-339-10

एको हुताशो बहुधा समिध्यते एकः सूर्यस्तपसां योनिरेका ।
एको वायुर्बहुधा वाति लोके महोदधिश्चाम्भसां योनिरेकः ।
पुरुषश्चैको निर्गुणो विश्वरूपस्तं निर्गुणं पुरुषं चाविशन्ति ॥ १२-३३९-१०॥
eko hutāśo bahudhā samidhyate ekaḥ sūryastapasāṃ yonirekā |
eko vāyurbahudhā vāti loke mahodadhiścāmbhasāṃ yonirekaḥ |
puruṣaścaiko nirguṇo viśvarūpastaṃ nirguṇaṃ puruṣaṃ cāviśanti || 12-339-10||

MHB 12-339-11

हित्वा गुणमयं सर्वं कर्म हित्वा शुभाशुभम् ।
उभे सत्यानृते त्यक्त्वा एवं भवति निर्गुणः ॥ १२-३३९-११॥
hitvā guṇamayaṃ sarvaṃ karma hitvā śubhāśubham |
ubhe satyānṛte tyaktvā evaṃ bhavati nirguṇaḥ || 12-339-11||

MHB 12-339-12

अचिन्त्यं चापि तं ज्ञात्वा भावसूक्ष्मं चतुष्टयम् ।
विचरेद्यो यतिर्यत्तः स गच्छेत्पुरुषं प्रभुम् ॥ १२-३३९-१२॥
acintyaṃ cāpi taṃ jñātvā bhāvasūkṣmaṃ catuṣṭayam |
vicaredyo yatiryattaḥ sa gacchetpuruṣaṃ prabhum || 12-339-12||

MHB 12-339-13

एवं हि परमात्मानं केचिदिच्छन्ति पण्डिताः ।
एकात्मानं तथात्मानमपरेऽध्यात्मचिन्तकाः ॥ १२-३३९-१३॥
evaṃ hi paramātmānaṃ kecidicchanti paṇḍitāḥ |
ekātmānaṃ tathātmānamapare'dhyātmacintakāḥ || 12-339-13||

MHB 12-339-14

तत्र यः परमात्मा हि स नित्यं निर्गुणः स्मृतः ।
स हि नारायणो ज्ञेयः सर्वात्मा पुरुषो हि सः ।
न लिप्यते फलैश्चापि पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥ १२-३३९-१४॥
tatra yaḥ paramātmā hi sa nityaṃ nirguṇaḥ smṛtaḥ |
sa hi nārāyaṇo jñeyaḥ sarvātmā puruṣo hi saḥ |
na lipyate phalaiścāpi padmapatramivāmbhasā || 12-339-14||

MHB 12-339-15

कर्मात्मा त्वपरो योऽसौ मोक्षबन्धैः स युज्यते ।
ससप्तदशकेनापि राशिना युज्यते हि सः ।
एवं बहुविधः प्रोक्तः पुरुषस्ते यथाक्रमम् ॥ १२-३३९-१५॥
karmātmā tvaparo yo'sau mokṣabandhaiḥ sa yujyate |
sasaptadaśakenāpi rāśinā yujyate hi saḥ |
evaṃ bahuvidhaḥ proktaḥ puruṣaste yathākramam || 12-339-15||

MHB 12-339-16

यत्तत्कृत्स्नं लोकतन्त्रस्य धाम वेद्यं परं बोधनीयं सबोद्धृ ।
मन्ता मन्तव्यं प्राशिता प्राशितव्यं घ्राता घ्रेयं स्पर्शिता स्पर्शनीयम् ॥ १२-३३९-१६॥
yattatkṛtsnaṃ lokatantrasya dhāma vedyaṃ paraṃ bodhanīyaṃ saboddhṛ |
mantā mantavyaṃ prāśitā prāśitavyaṃ ghrātā ghreyaṃ sparśitā sparśanīyam || 12-339-16||

MHB 12-339-17

द्रष्टा द्रष्टव्यं श्राविता श्रावणीयं ज्ञाता ज्ञेयं सगुणं निर्गुणं च ।
यद्वै प्रोक्तं गुणसाम्यं प्रधानं नित्यं चैतच्छाश्वतं चाव्ययं च ॥ १२-३३९-१७॥
draṣṭā draṣṭavyaṃ śrāvitā śrāvaṇīyaṃ jñātā jñeyaṃ saguṇaṃ nirguṇaṃ ca |
yadvai proktaṃ guṇasāmyaṃ pradhānaṃ nityaṃ caitacchāśvataṃ cāvyayaṃ ca || 12-339-17||

MHB 12-339-18

यद्वै सूते धातुराद्यं निधानं तद्वै विप्राः प्रवदन्तेऽनिरुद्धम् ।
यद्वै लोके वैदिकं कर्म साधु आशीर्युक्तं तद्धि तस्योपभोज्यम् ॥ १२-३३९-१८॥
yadvai sūte dhāturādyaṃ nidhānaṃ tadvai viprāḥ pravadante'niruddham |
yadvai loke vaidikaṃ karma sādhu āśīryuktaṃ taddhi tasyopabhojyam || 12-339-18||

MHB 12-339-19

देवाः सर्वे मुनयः साधु दान्तास्तं प्राग्यज्ञैर्यज्ञभागं यजन्ते ।
अहं ब्रह्मा आद्य ईशः प्रजानां तस्माज्जातस्त्वं च मत्तः प्रसूतः ।
मत्तो जगज्जङ्गमं स्थावरं च सर्वे वेदाः सरहस्या हि पुत्र ॥ १२-३३९-१९॥
devāḥ sarve munayaḥ sādhu dāntāstaṃ prāgyajñairyajñabhāgaṃ yajante |
ahaṃ brahmā ādya īśaḥ prajānāṃ tasmājjātastvaṃ ca mattaḥ prasūtaḥ |
matto jagajjaṅgamaṃ sthāvaraṃ ca sarve vedāḥ sarahasyā hi putra || 12-339-19||

MHB 12-339-20

चतुर्विभक्तः पुरुषः स क्रीडति यथेच्छति ।
एवं स एव भगवाञ्ज्ञानेन प्रतिबोधितः ॥ १२-३३९-२०॥
caturvibhaktaḥ puruṣaḥ sa krīḍati yathecchati |
evaṃ sa eva bhagavāñjñānena pratibodhitaḥ || 12-339-20||

MHB 12-339-21

एतत्ते कथितं पुत्र यथावदनुपृच्छतः ।
सांख्यज्ञाने तथा योगे यथावदनुवर्णितम् ॥ १२-३३९-२१॥
etatte kathitaṃ putra yathāvadanupṛcchataḥ |
sāṃkhyajñāne tathā yoge yathāvadanuvarṇitam || 12-339-21||

Adhyaya: 340/353 (11)

MHB 12-340-1

युधिष्ठिर उवाच ।
धर्माः पितामहेनोक्ता मोक्षधर्माश्रिताः शुभाः ।
धर्ममाश्रमिणां श्रेष्ठं वक्तुमर्हति मे भवान् ॥ १२-३४०-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
dharmāḥ pitāmahenoktā mokṣadharmāśritāḥ śubhāḥ |
dharmamāśramiṇāṃ śreṣṭhaṃ vaktumarhati me bhavān || 12-340-1||

MHB 12-340-2

भीष्म उवाच ।
सर्वत्र विहितो धर्मः स्वर्ग्यः सत्यफलोदयः ।
बहुद्वारस्य धर्मस्य नेहास्ति विफला क्रिया ॥ १२-३४०-२॥
bhīṣma uvāca |
sarvatra vihito dharmaḥ svargyaḥ satyaphalodayaḥ |
bahudvārasya dharmasya nehāsti viphalā kriyā || 12-340-2||

MHB 12-340-3

यस्मिन्यस्मिंस्तु विषये यो यो याति विनिश्चयम् ।
स तमेवाभिजानाति नान्यं भरतसत्तम ॥ १२-३४०-३॥
yasminyasmiṃstu viṣaye yo yo yāti viniścayam |
sa tamevābhijānāti nānyaṃ bharatasattama || 12-340-3||

MHB 12-340-4

अपि च त्वं नरव्याघ्र श्रोतुमर्हसि मे कथाम् ।
पुरा शक्रस्य कथितां नारदेन सुरर्षिणा ॥ १२-३४०-४॥
api ca tvaṃ naravyāghra śrotumarhasi me kathām |
purā śakrasya kathitāṃ nāradena surarṣiṇā || 12-340-4||

MHB 12-340-5

सुरर्षिर्नारदो राजन्सिद्धस्त्रैलोक्यसंमतः ।
पर्येति क्रमशो लोकान्वायुरव्याहतो यथा ॥ १२-३४०-५॥
surarṣirnārado rājansiddhastrailokyasaṃmataḥ |
paryeti kramaśo lokānvāyuravyāhato yathā || 12-340-5||

MHB 12-340-6

स कदाचिन्महेष्वास देवराजालयं गतः ।
सत्कृतश्च महेन्द्रेण प्रत्यासन्नगतोऽभवत् ॥ १२-३४०-६॥
sa kadācinmaheṣvāsa devarājālayaṃ gataḥ |
satkṛtaśca mahendreṇa pratyāsannagato'bhavat || 12-340-6||

MHB 12-340-7

तं कृतक्षणमासीनं पर्यपृच्छच्छचीपतिः ।
ब्रह्मर्षे किंचिदाश्चर्यमस्ति दृष्टं त्वयानघ ॥ १२-३४०-७॥
taṃ kṛtakṣaṇamāsīnaṃ paryapṛcchacchacīpatiḥ |
brahmarṣe kiṃcidāścaryamasti dṛṣṭaṃ tvayānagha || 12-340-7||

MHB 12-340-8

यथा त्वमपि विप्रर्षे त्रैलोक्यं सचराचरम् ।
जातकौतूहलो नित्यं सिद्धश्चरसि साक्षिवत् ॥ १२-३४०-८॥
yathā tvamapi viprarṣe trailokyaṃ sacarācaram |
jātakautūhalo nityaṃ siddhaścarasi sākṣivat || 12-340-8||

MHB 12-340-9

न ह्यस्त्यविदितं लोके देवर्षे तव किंचन ।
श्रुतं वाप्यनुभूतं वा दृष्टं वा कथयस्व मे ॥ १२-३४०-९॥
na hyastyaviditaṃ loke devarṣe tava kiṃcana |
śrutaṃ vāpyanubhūtaṃ vā dṛṣṭaṃ vā kathayasva me || 12-340-9||

MHB 12-340-10

तस्मै राजन्सुरेन्द्राय नारदो वदतां वरः ।
आसीनायोपपन्नाय प्रोक्तवान्विपुलां कथाम् ॥ १२-३४०-१०॥
tasmai rājansurendrāya nārado vadatāṃ varaḥ |
āsīnāyopapannāya proktavānvipulāṃ kathām || 12-340-10||

MHB 12-340-11

यथा येन च कल्पेन स तस्मै द्विजसत्तमः ।
कथां कथितवान्पृष्टस्तथा त्वमपि मे शृणु ॥ १२-३४०-११॥
yathā yena ca kalpena sa tasmai dvijasattamaḥ |
kathāṃ kathitavānpṛṣṭastathā tvamapi me śṛṇu || 12-340-11||

Adhyaya: 341/353 (9)

MHB 12-341-1

भीष्म उवाच ।
आसीत्किल कुरुश्रेष्ठ महापद्मे पुरोत्तमे ।
गङ्गाया दक्षिणे तीरे कश्चिद्विप्रः समाहितः ॥ १२-३४१-१॥
bhīṣma uvāca |
āsītkila kuruśreṣṭha mahāpadme purottame |
gaṅgāyā dakṣiṇe tīre kaścidvipraḥ samāhitaḥ || 12-341-1||

MHB 12-341-2

सौम्यः सोमान्वये वेदे गताध्वा छिन्नसंशयः ।
धर्मनित्यो जितक्रोधो नित्यतृप्तो जितेन्द्रियः ॥ १२-३४१-२॥
saumyaḥ somānvaye vede gatādhvā chinnasaṃśayaḥ |
dharmanityo jitakrodho nityatṛpto jitendriyaḥ || 12-341-2||

MHB 12-341-3

अहिंसानिरतो नित्यं सत्यः सज्जनसंमतः ।
न्यायप्राप्तेन वित्तेन स्वेन शीलेन चान्वितः ॥ १२-३४१-३॥
ahiṃsānirato nityaṃ satyaḥ sajjanasaṃmataḥ |
nyāyaprāptena vittena svena śīlena cānvitaḥ || 12-341-3||

MHB 12-341-4

ज्ञातिसंबन्धिविपुले मित्रापाश्रयसंमते ।
कुले महति विख्याते विशिष्टां वृत्तिमास्थितः ॥ १२-३४१-४॥
jñātisaṃbandhivipule mitrāpāśrayasaṃmate |
kule mahati vikhyāte viśiṣṭāṃ vṛttimāsthitaḥ || 12-341-4||

MHB 12-341-5

स पुत्रान्बहुलान्दृष्ट्वा विपुले कर्मणि स्थितः ।
कुलधर्माश्रितो राजन्धर्मचर्यापरोऽभवत् ॥ १२-३४१-५॥
sa putrānbahulāndṛṣṭvā vipule karmaṇi sthitaḥ |
kuladharmāśrito rājandharmacaryāparo'bhavat || 12-341-5||

MHB 12-341-6

ततः स धर्मं वेदोक्तं यथाशास्त्रोक्तमेव च ।
शिष्टाचीर्णं च धर्मं च त्रिविधं चिन्त्य चेतसा ॥ १२-३४१-६॥
tataḥ sa dharmaṃ vedoktaṃ yathāśāstroktameva ca |
śiṣṭācīrṇaṃ ca dharmaṃ ca trividhaṃ cintya cetasā || 12-341-6||

MHB 12-341-7

किं नु मे स्याच्छुभं कृत्वा किं क्षमं किं परायणम् ।
इत्येवं खिद्यते नित्यं न च याति विनिश्चयम् ॥ १२-३४१-७॥
kiṃ nu me syācchubhaṃ kṛtvā kiṃ kṣamaṃ kiṃ parāyaṇam |
ityevaṃ khidyate nityaṃ na ca yāti viniścayam || 12-341-7||

MHB 12-341-8

तस्यैवं खिद्यमानस्य धर्मं परममास्थितः ।
कदाचिदतिथिः प्राप्तो ब्राह्मणः सुसमाहितः ॥ १२-३४१-८॥
tasyaivaṃ khidyamānasya dharmaṃ paramamāsthitaḥ |
kadācidatithiḥ prāpto brāhmaṇaḥ susamāhitaḥ || 12-341-8||

MHB 12-341-9

स तस्मै सत्क्रियां चक्रे क्रियायुक्तेन हेतुना ।
विश्रान्तं चैनमासीनमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १२-३४१-९॥
sa tasmai satkriyāṃ cakre kriyāyuktena hetunā |
viśrāntaṃ cainamāsīnamidaṃ vacanamabravīt || 12-341-9||

Adhyaya: 342/353 (16)

MHB 12-342-1

ब्राह्मण उवाच ।
समुत्पन्नाभिधानोऽस्मि वाङ्माधुर्येण तेऽनघ ।
मित्रतामभिपन्नस्त्वां किंचिद्वक्ष्यामि तच्छृणु ॥ १२-३४२-१॥
brāhmaṇa uvāca |
samutpannābhidhāno'smi vāṅmādhuryeṇa te'nagha |
mitratāmabhipannastvāṃ kiṃcidvakṣyāmi tacchṛṇu || 12-342-1||

MHB 12-342-2

गृहस्थधर्मं विप्रेन्द्र कृत्वा पुत्रगतं त्वहम् ।
धर्मं परमकं कुर्यां को हि मार्गो भवेद्द्विज ॥ १२-३४२-२॥
gṛhasthadharmaṃ viprendra kṛtvā putragataṃ tvaham |
dharmaṃ paramakaṃ kuryāṃ ko hi mārgo bhaveddvija || 12-342-2||

MHB 12-342-3

अहमात्मानमात्मस्थमेक एवात्मनि स्थितः ।
कर्तुं काङ्क्षामि नेच्छामि बद्धः साधारणैर्गुणैः ॥ १२-३४२-३॥
ahamātmānamātmasthameka evātmani sthitaḥ |
kartuṃ kāṅkṣāmi necchāmi baddhaḥ sādhāraṇairguṇaiḥ || 12-342-3||

MHB 12-342-4

यावदेवानतीतं मे वयः पुत्रफलाश्रितम् ।
तावदिच्छामि पाथेयमादातुं पारलौकिकम् ॥ १२-३४२-४॥
yāvadevānatītaṃ me vayaḥ putraphalāśritam |
tāvadicchāmi pātheyamādātuṃ pāralaukikam || 12-342-4||

MHB 12-342-5

अस्मिन्हि लोकसंताने परं पारमभीप्सतः ।
उत्पन्ना मे मतिरियं कुतो धर्ममयः प्लवः ॥ १२-३४२-५॥
asminhi lokasaṃtāne paraṃ pāramabhīpsataḥ |
utpannā me matiriyaṃ kuto dharmamayaḥ plavaḥ || 12-342-5||

MHB 12-342-6

समुह्यमानानि निशम्य लोके निर्यात्यमानानि च सात्त्विकानि ।
दृष्ट्वा च धर्मध्वजकेतुमालां प्रकीर्यमाणामुपरि प्रजानाम् ॥ १२-३४२-६॥
samuhyamānāni niśamya loke niryātyamānāni ca sāttvikāni |
dṛṣṭvā ca dharmadhvajaketumālāṃ prakīryamāṇāmupari prajānām || 12-342-6||

MHB 12-342-7

न मे मनो रज्यति भोगकाले दृष्ट्वा यतीन्प्रार्थयतः परत्र ।
तेनातिथे बुद्धिबलाश्रयेण धर्मार्थतत्त्वे विनियुङ्क्ष्व मां त्वम् ॥ १२-३४२-७॥
na me mano rajyati bhogakāle dṛṣṭvā yatīnprārthayataḥ paratra |
tenātithe buddhibalāśrayeṇa dharmārthatattve viniyuṅkṣva māṃ tvam || 12-342-7||

MHB 12-342-8

भीष्म उवाच ।
सोऽतिथिर्वचनं तस्य श्रुत्वा धर्माभिलाषिणः ।
प्रोवाच वचनं श्लक्ष्णं प्राज्ञो मधुरया गिरा ॥ १२-३४२-८॥
bhīṣma uvāca |
so'tithirvacanaṃ tasya śrutvā dharmābhilāṣiṇaḥ |
provāca vacanaṃ ślakṣṇaṃ prājño madhurayā girā || 12-342-8||

MHB 12-342-9

अहमप्यत्र मुह्यामि ममाप्येष मनोरथः ।
न च संनिश्चयं यामि बहुद्वारे त्रिविष्टपे ॥ १२-३४२-९॥
ahamapyatra muhyāmi mamāpyeṣa manorathaḥ |
na ca saṃniścayaṃ yāmi bahudvāre triviṣṭape || 12-342-9||

MHB 12-342-10

केचिन्मोक्षं प्रशंसन्ति केचिद्यज्ञफलं द्विजाः ।
वानप्रस्थाश्रमं केचिद्गार्हस्थ्यं केचिदाश्रिताः ॥ १२-३४२-१०॥
kecinmokṣaṃ praśaṃsanti kecidyajñaphalaṃ dvijāḥ |
vānaprasthāśramaṃ kecidgārhasthyaṃ kecidāśritāḥ || 12-342-10||

MHB 12-342-11

राजधर्माश्रयं केचित्केचिदात्मफलाश्रयम् ।
गुरुचर्याश्रयं केचित्केचिद्वाक्यं यमाश्रयम् ॥ १२-३४२-११॥
rājadharmāśrayaṃ kecitkecidātmaphalāśrayam |
gurucaryāśrayaṃ kecitkecidvākyaṃ yamāśrayam || 12-342-11||

MHB 12-342-12

मातरं पितरं केचिच्छुश्रूषन्तो दिवं गताः ।
अहिंसया परे स्वर्गं सत्येन च तथा परे ॥ १२-३४२-१२॥
mātaraṃ pitaraṃ kecicchuśrūṣanto divaṃ gatāḥ |
ahiṃsayā pare svargaṃ satyena ca tathā pare || 12-342-12||

MHB 12-342-13

आहवेऽभिमुखाः केचिन्निहताः स्विद्दिवं गताः ।
केचिदुञ्छव्रतैः सिद्धाः स्वर्गमार्गसमाश्रिताः ॥ १२-३४२-१३॥
āhave'bhimukhāḥ kecinnihatāḥ sviddivaṃ gatāḥ |
keciduñchavrataiḥ siddhāḥ svargamārgasamāśritāḥ || 12-342-13||

MHB 12-342-14

केचिदध्ययने युक्ता वेदव्रतपराः शुभाः ।
बुद्धिमन्तो गताः स्वर्गं तुष्टात्मानो जितेन्द्रियाः ॥ १२-३४२-१४॥
kecidadhyayane yuktā vedavrataparāḥ śubhāḥ |
buddhimanto gatāḥ svargaṃ tuṣṭātmāno jitendriyāḥ || 12-342-14||

MHB 12-342-15

आर्जवेनापरे युक्ता निहतानार्जवैर्जनैः ।
ऋजवो नाकपृष्ठे वै शुद्धात्मानः प्रतिष्ठिताः ॥ १२-३४२-१५॥
ārjavenāpare yuktā nihatānārjavairjanaiḥ |
ṛjavo nākapṛṣṭhe vai śuddhātmānaḥ pratiṣṭhitāḥ || 12-342-15||

MHB 12-342-16

एवं बहुविधैर्लोके धर्मद्वारैरनावृतैः ।
ममापि मतिराविग्ना मेघलेखेव वायुना ॥ १२-३४२-१६॥
evaṃ bahuvidhairloke dharmadvārairanāvṛtaiḥ |
mamāpi matirāvignā meghalekheva vāyunā || 12-342-16||

Adhyaya: 343/353 (11)

MHB 12-343-1

अतिथिरुवाच ।
उपदेशं तु ते विप्र करिष्येऽहं यथागमम् ।
गुरुणा मे यथाख्यातमर्थतस्तच्च मे शृणु ॥ १२-३४३-१॥
atithiruvāca |
upadeśaṃ tu te vipra kariṣye'haṃ yathāgamam |
guruṇā me yathākhyātamarthatastacca me śṛṇu || 12-343-1||

MHB 12-343-2

यत्र पूर्वाभिसर्गेण धर्मचक्रं प्रवर्तितम् ।
नैमिषे गोमतीतीरे तत्र नागाह्वयं पुरम् ॥ १२-३४३-२॥
yatra pūrvābhisargeṇa dharmacakraṃ pravartitam |
naimiṣe gomatītīre tatra nāgāhvayaṃ puram || 12-343-2||

MHB 12-343-3

समग्रैस्त्रिदशैस्तत्र इष्टमासीद्द्विजर्षभ ।
यत्रेन्द्रातिक्रमं चक्रे मान्धाता राजसत्तमः ॥ १२-३४३-३॥
samagraistridaśaistatra iṣṭamāsīddvijarṣabha |
yatrendrātikramaṃ cakre māndhātā rājasattamaḥ || 12-343-3||

MHB 12-343-4

कृताधिवासो धर्मात्मा तत्र चक्षुःश्रवा महान् ।
पद्मनाभो महाभागः पद्म इत्येव विश्रुतः ॥ १२-३४३-४॥
kṛtādhivāso dharmātmā tatra cakṣuḥśravā mahān |
padmanābho mahābhāgaḥ padma ityeva viśrutaḥ || 12-343-4||

MHB 12-343-5

स वाचा कर्मणा चैव मनसा च द्विजर्षभ ।
प्रसादयति भूतानि त्रिविधे वर्त्मनि स्थितः ॥ १२-३४३-५॥
sa vācā karmaṇā caiva manasā ca dvijarṣabha |
prasādayati bhūtāni trividhe vartmani sthitaḥ || 12-343-5||

MHB 12-343-6

साम्ना दानेन भेदेन दण्डेनेति चतुर्विधम् ।
विषमस्थं जनं स्वं च चक्षुर्ध्यानेन रक्षति ॥ १२-३४३-६॥
sāmnā dānena bhedena daṇḍeneti caturvidham |
viṣamasthaṃ janaṃ svaṃ ca cakṣurdhyānena rakṣati || 12-343-6||

MHB 12-343-7

तमभिक्रम्य विधिना प्रष्टुमर्हसि काङ्क्षितम् ।
स ते परमकं धर्मं नमिथ्या दर्शयिष्यति ॥ १२-३४३-७॥
tamabhikramya vidhinā praṣṭumarhasi kāṅkṣitam |
sa te paramakaṃ dharmaṃ namithyā darśayiṣyati || 12-343-7||

MHB 12-343-8

स हि सर्वातिथिर्नागो बुद्धिशास्त्रविशारदः ।
गुणैरनवमैर्युक्तः समस्तैराभिकामिकैः ॥ १२-३४३-८॥
sa hi sarvātithirnāgo buddhiśāstraviśāradaḥ |
guṇairanavamairyuktaḥ samastairābhikāmikaiḥ || 12-343-8||

MHB 12-343-9

प्रकृत्या नित्यसलिलो नित्यमध्ययने रतः ।
तपोदमाभ्यां संयुक्तो वृत्तेनानवरेण च ॥ १२-३४३-९॥
prakṛtyā nityasalilo nityamadhyayane rataḥ |
tapodamābhyāṃ saṃyukto vṛttenānavareṇa ca || 12-343-9||

MHB 12-343-10

यज्वा दानरुचिः क्षान्तो वृत्ते च परमे स्थितः ।
सत्यवागनसूयुश्च शीलवानभिसंश्रितः ॥ १२-३४३-१०॥
yajvā dānaruciḥ kṣānto vṛtte ca parame sthitaḥ |
satyavāganasūyuśca śīlavānabhisaṃśritaḥ || 12-343-10||

MHB 12-343-11

शेषान्नभोक्ता वचनानुकूलो हितार्जवोत्कृष्टकृताकृतज्ञः ।
अवैरकृद्भूतहिते नियुक्तो गङ्गाह्रदाम्भोऽभिजनोपपन्नः ॥ १२-३४३-११॥
śeṣānnabhoktā vacanānukūlo hitārjavotkṛṣṭakṛtākṛtajñaḥ |
avairakṛdbhūtahite niyukto gaṅgāhradāmbho'bhijanopapannaḥ || 12-343-11||

Adhyaya: 344/353 (10)

MHB 12-344-1

ब्राह्मण उवाच ।
अतिभारोद्यतस्यैव भारापनयनं महत् ।
पराश्वासकरं वाक्यमिदं मे भवतः श्रुतम् ॥ १२-३४४-१॥
brāhmaṇa uvāca |
atibhārodyatasyaiva bhārāpanayanaṃ mahat |
parāśvāsakaraṃ vākyamidaṃ me bhavataḥ śrutam || 12-344-1||

MHB 12-344-2

अध्वक्लान्तस्य शयनं स्थानक्लान्तस्य चासनम् ।
तृषितस्य च पानीयं क्षुधार्तस्य च भोजनम् ॥ १२-३४४-२॥
adhvaklāntasya śayanaṃ sthānaklāntasya cāsanam |
tṛṣitasya ca pānīyaṃ kṣudhārtasya ca bhojanam || 12-344-2||

MHB 12-344-3

ईप्सितस्येव संप्राप्तिरन्नस्य समयेऽतिथेः ।
एषितस्यात्मनः काले वृद्धस्येव सुतो यथा ॥ १२-३४४-३॥
īpsitasyeva saṃprāptirannasya samaye'titheḥ |
eṣitasyātmanaḥ kāle vṛddhasyeva suto yathā || 12-344-3||

MHB 12-344-4

मनसा चिन्तितस्येव प्रीतिस्निग्धस्य दर्शनम् ।
प्रह्रादयति मां वाक्यं भवता यदुदीरितम् ॥ १२-३४४-४॥
manasā cintitasyeva prītisnigdhasya darśanam |
prahrādayati māṃ vākyaṃ bhavatā yadudīritam || 12-344-4||

MHB 12-344-5

दत्तचक्षुरिवाकाशे पश्यामि विमृशामि च ।
प्रज्ञानवचनाद्योऽयमुपदेशो हि मे कृतः ।
बाढमेवं करिष्यामि यथा मां भाषते भवान् ॥ १२-३४४-५॥
dattacakṣurivākāśe paśyāmi vimṛśāmi ca |
prajñānavacanādyo'yamupadeśo hi me kṛtaḥ |
bāḍhamevaṃ kariṣyāmi yathā māṃ bhāṣate bhavān || 12-344-5||

MHB 12-344-6

इहेमां रजनीं साधो निवसस्व मया सह ।
प्रभाते यास्यति भवान्पर्याश्वस्तः सुखोषितः ।
असौ हि भगवान्सूर्यो मन्दरश्मिरवाङ्मुखः ॥ १२-३४४-६॥
ihemāṃ rajanīṃ sādho nivasasva mayā saha |
prabhāte yāsyati bhavānparyāśvastaḥ sukhoṣitaḥ |
asau hi bhagavānsūryo mandaraśmiravāṅmukhaḥ || 12-344-6||

MHB 12-344-7

भीष्म उवाच ।
ततस्तेन कृतातिथ्यः सोऽतिथिः शत्रुसूदन ।
उवास किल तां रात्रिं सह तेन द्विजेन वै ॥ १२-३४४-७॥
bhīṣma uvāca |
tatastena kṛtātithyaḥ so'tithiḥ śatrusūdana |
uvāsa kila tāṃ rātriṃ saha tena dvijena vai || 12-344-7||

MHB 12-344-8

तत्तच्च धर्मसंयुक्तं तयोः कथयतोस्तदा ।
व्यतीता सा निशा कृत्स्ना सुखेन दिवसोपमा ॥ १२-३४४-८॥
tattacca dharmasaṃyuktaṃ tayoḥ kathayatostadā |
vyatītā sā niśā kṛtsnā sukhena divasopamā || 12-344-8||

MHB 12-344-9

ततः प्रभातसमये सोऽतिथिस्तेन पूजितः ।
ब्राह्मणेन यथाशक्त्या स्वकार्यमभिकाङ्क्षता ॥ १२-३४४-९॥
tataḥ prabhātasamaye so'tithistena pūjitaḥ |
brāhmaṇena yathāśaktyā svakāryamabhikāṅkṣatā || 12-344-9||

MHB 12-344-10

ततः स विप्रः कृतधर्मनिश्चयः कृताभ्यनुज्ञः स्वजनेन धर्मवित् ।
यथोपदिष्टं भुजगेन्द्रसंश्रयं जगाम काले सुकृतैकनिश्चयः ॥ १२-३४४-१०॥
tataḥ sa vipraḥ kṛtadharmaniścayaḥ kṛtābhyanujñaḥ svajanena dharmavit |
yathopadiṣṭaṃ bhujagendrasaṃśrayaṃ jagāma kāle sukṛtaikaniścayaḥ || 12-344-10||

Adhyaya: 345/353 (13)

MHB 12-345-1

भीष्म उवाच ।
स वनानि विचित्राणि तीर्थानि च सरांसि च ।
अभिगच्छन्क्रमेण स्म कंचिन्मुनिमुपस्थितः ॥ १२-३४५-१॥
bhīṣma uvāca |
sa vanāni vicitrāṇi tīrthāni ca sarāṃsi ca |
abhigacchankrameṇa sma kaṃcinmunimupasthitaḥ || 12-345-1||

MHB 12-345-2

तं स तेन यथोद्दिष्टं नागं विप्रेण ब्राह्मणः ।
पर्यपृच्छद्यथान्यायं श्रुत्वैव च जगाम सः ॥ १२-३४५-२॥
taṃ sa tena yathoddiṣṭaṃ nāgaṃ vipreṇa brāhmaṇaḥ |
paryapṛcchadyathānyāyaṃ śrutvaiva ca jagāma saḥ || 12-345-2||

MHB 12-345-3

सोऽभिगम्य यथाख्यातं नागायतनमर्थवित् ।
प्रोक्तवानहमस्मीति भोःशब्दालंकृतं वचः ॥ १२-३४५-३॥
so'bhigamya yathākhyātaṃ nāgāyatanamarthavit |
proktavānahamasmīti bhoḥśabdālaṃkṛtaṃ vacaḥ || 12-345-3||

MHB 12-345-4

ततस्तस्य वचः श्रुत्वा रूपिणी धर्मवत्सला ।
दर्शयामास तं विप्रं नागपत्नी पतिव्रता ॥ १२-३४५-४॥
tatastasya vacaḥ śrutvā rūpiṇī dharmavatsalā |
darśayāmāsa taṃ vipraṃ nāgapatnī pativratā || 12-345-4||

MHB 12-345-5

सा तस्मै विधिवत्पूजां चक्रे धर्मपरायणा ।
स्वागतेनागतं कृत्वा किं करोमीति चाब्रवीत् ॥ १२-३४५-५॥
sā tasmai vidhivatpūjāṃ cakre dharmaparāyaṇā |
svāgatenāgataṃ kṛtvā kiṃ karomīti cābravīt || 12-345-5||

MHB 12-345-6

ब्राह्मण उवाच ।
विश्रान्तोऽभ्यर्चितश्चास्मि भवत्या श्लक्ष्णया गिरा ।
द्रष्टुमिच्छामि भवति तं देवं नागमुत्तमम् ॥ १२-३४५-६॥
brāhmaṇa uvāca |
viśrānto'bhyarcitaścāsmi bhavatyā ślakṣṇayā girā |
draṣṭumicchāmi bhavati taṃ devaṃ nāgamuttamam || 12-345-6||

MHB 12-345-7

एतद्धि परमं कार्यमेतन्मे फलमीप्सितम् ।
अनेनार्थेन चास्म्यद्य संप्राप्तः पन्नगालयम् ॥ १२-३४५-७॥
etaddhi paramaṃ kāryametanme phalamīpsitam |
anenārthena cāsmyadya saṃprāptaḥ pannagālayam || 12-345-7||

MHB 12-345-8

नागभार्योवाच ।
आर्य सूर्यरथं वोढुं गतोऽसौ मासचारिकः ।
सप्ताष्टभिर्दिनैर्विप्र दर्शयिष्यत्यसंशयम् ॥ १२-३४५-८॥
nāgabhāryovāca |
ārya sūryarathaṃ voḍhuṃ gato'sau māsacārikaḥ |
saptāṣṭabhirdinairvipra darśayiṣyatyasaṃśayam || 12-345-8||

MHB 12-345-9

एतद्विदितमार्यस्य विवासकरणं मम ।
भर्तुर्भवतु किं चान्यत्क्रियतां तद्वदस्व मे ॥ १२-३४५-९॥
etadviditamāryasya vivāsakaraṇaṃ mama |
bharturbhavatu kiṃ cānyatkriyatāṃ tadvadasva me || 12-345-9||

MHB 12-345-10

ब्राह्मण उवाच ।
अनेन निश्चयेनाहं साध्वि संप्राप्तवानिह ।
प्रतीक्षन्नागमं देवि वत्स्याम्यस्मिन्महावने ॥ १२-३४५-१०॥
brāhmaṇa uvāca |
anena niścayenāhaṃ sādhvi saṃprāptavāniha |
pratīkṣannāgamaṃ devi vatsyāmyasminmahāvane || 12-345-10||

MHB 12-345-11

संप्राप्तस्यैव चाव्यग्रमावेद्योऽहमिहागतः ।
ममाभिगमनं प्राप्तो वाच्यश्च वचनं त्वया ॥ १२-३४५-११॥
saṃprāptasyaiva cāvyagramāvedyo'hamihāgataḥ |
mamābhigamanaṃ prāpto vācyaśca vacanaṃ tvayā || 12-345-11||

MHB 12-345-12

अहमप्यत्र वत्स्यामि गोमत्याः पुलिने शुभे ।
कालं परिमिताहारो यथोक्तं परिपालयन् ॥ १२-३४५-१२॥
ahamapyatra vatsyāmi gomatyāḥ puline śubhe |
kālaṃ parimitāhāro yathoktaṃ paripālayan || 12-345-12||

MHB 12-345-13

भीष्म उवाच ।
ततः स विप्रस्तां नागीं समाधाय पुनः पुनः ।
तदेव पुलिनं नद्याः प्रययौ ब्राह्मणर्षभः ॥ १२-३४५-१३॥
bhīṣma uvāca |
tataḥ sa viprastāṃ nāgīṃ samādhāya punaḥ punaḥ |
tadeva pulinaṃ nadyāḥ prayayau brāhmaṇarṣabhaḥ || 12-345-13||

Adhyaya: 346/353 (13)

MHB 12-346-1

भीष्म उवाच ।
अथ तेन नरश्रेष्ठ ब्राह्मणेन तपस्विना ।
निराहारेण वसता दुःखितास्ते भुजंगमाः ॥ १२-३४६-१॥
bhīṣma uvāca |
atha tena naraśreṣṭha brāhmaṇena tapasvinā |
nirāhāreṇa vasatā duḥkhitāste bhujaṃgamāḥ || 12-346-1||

MHB 12-346-2

सर्वे संभूय सहितास्तस्य नागस्य बान्धवाः ।
भ्रातरस्तनया भार्या ययुस्तं ब्राह्मणं प्रति ॥ १२-३४६-२॥
sarve saṃbhūya sahitāstasya nāgasya bāndhavāḥ |
bhrātarastanayā bhāryā yayustaṃ brāhmaṇaṃ prati || 12-346-2||

MHB 12-346-3

तेऽपश्यन्पुलिने तं वै विविक्ते नियतव्रतम् ।
समासीनं निराहारं द्विजं जप्यपरायणम् ॥ १२-३४६-३॥
te'paśyanpuline taṃ vai vivikte niyatavratam |
samāsīnaṃ nirāhāraṃ dvijaṃ japyaparāyaṇam || 12-346-3||

MHB 12-346-4

ते सर्वे समभिक्रम्य विप्रमभ्यर्च्य चासकृत् ।
ऊचुर्वाक्यमसंदिग्धमातिथेयस्य बान्धवाः ॥ १२-३४६-४॥
te sarve samabhikramya vipramabhyarcya cāsakṛt |
ūcurvākyamasaṃdigdhamātitheyasya bāndhavāḥ || 12-346-4||

MHB 12-346-5

षष्ठो हि दिवसस्तेऽद्य प्राप्तस्येह तपोधन ।
न चाभिलषसे किंचिदाहारं धर्मवत्सल ॥ १२-३४६-५॥
ṣaṣṭho hi divasaste'dya prāptasyeha tapodhana |
na cābhilaṣase kiṃcidāhāraṃ dharmavatsala || 12-346-5||

MHB 12-346-6

अस्मानभिगतश्चासि वयं च त्वामुपस्थिताः ।
कार्यं चातिथ्यमस्माभिर्वयं सर्वे कुटुम्बिनः ॥ १२-३४६-६॥
asmānabhigataścāsi vayaṃ ca tvāmupasthitāḥ |
kāryaṃ cātithyamasmābhirvayaṃ sarve kuṭumbinaḥ || 12-346-6||

MHB 12-346-7

मूलं फलं वा पर्णं वा पयो वा द्विजसत्तम ।
आहारहेतोरन्नं वा भोक्तुमर्हसि ब्राह्मण ॥ १२-३४६-७॥
mūlaṃ phalaṃ vā parṇaṃ vā payo vā dvijasattama |
āhārahetorannaṃ vā bhoktumarhasi brāhmaṇa || 12-346-7||

MHB 12-346-8

त्यक्ताहारेण भवता वने निवसता सता ।
बालवृद्धमिदं सर्वं पीड्यते धर्मसंकटात् ॥ १२-३४६-८॥
tyaktāhāreṇa bhavatā vane nivasatā satā |
bālavṛddhamidaṃ sarvaṃ pīḍyate dharmasaṃkaṭāt || 12-346-8||

MHB 12-346-9

न हि नो भ्रूणहा कश्चिद्राजापथ्योऽनृतोऽपि वा ।
पूर्वाशी वा कुले ह्यस्मिन्देवतातिथिबन्धुषु ॥ १२-३४६-९॥
na hi no bhrūṇahā kaścidrājāpathyo'nṛto'pi vā |
pūrvāśī vā kule hyasmindevatātithibandhuṣu || 12-346-9||

MHB 12-346-10

ब्राह्मण उवाच ।
उपदेशेन युष्माकमाहारोऽयं मया वृतः ।
द्विरूनं दशरात्रं वै नागस्यागमनं प्रति ॥ १२-३४६-१०॥
brāhmaṇa uvāca |
upadeśena yuṣmākamāhāro'yaṃ mayā vṛtaḥ |
dvirūnaṃ daśarātraṃ vai nāgasyāgamanaṃ prati || 12-346-10||

MHB 12-346-11

यद्यष्टरात्रे निर्याते नागमिष्यति पन्नगः ।
तदाहारं करिष्यामि तन्निमित्तमिदं व्रतम् ॥ १२-३४६-११॥
yadyaṣṭarātre niryāte nāgamiṣyati pannagaḥ |
tadāhāraṃ kariṣyāmi tannimittamidaṃ vratam || 12-346-11||

MHB 12-346-12

कर्तव्यो न च संतापो गम्यतां च यथागतम् ।
तन्निमित्तं व्रतं मह्यं नैतद्भेत्तुमिहार्हथ ॥ १२-३४६-१२॥
kartavyo na ca saṃtāpo gamyatāṃ ca yathāgatam |
tannimittaṃ vrataṃ mahyaṃ naitadbhettumihārhatha || 12-346-12||

MHB 12-346-13

भीष्म उवाच ।
तेन ते समनुज्ञाता ब्राह्मणेन भुजंगमाः ।
स्वमेव भवनं जग्मुरकृतार्था नरर्षभ ॥ १२-३४६-१३॥
bhīṣma uvāca |
tena te samanujñātā brāhmaṇena bhujaṃgamāḥ |
svameva bhavanaṃ jagmurakṛtārthā nararṣabha || 12-346-13||

Adhyaya: 347/353 (16)

MHB 12-347-1

भीष्म उवाच ।
अथ काले बहुतिथे पूर्णे प्राप्तो भुजंगमः ।
दत्ताभ्यनुज्ञः स्वं वेश्म कृतकर्मा विवस्वतः ॥ १२-३४७-१॥
bhīṣma uvāca |
atha kāle bahutithe pūrṇe prāpto bhujaṃgamaḥ |
dattābhyanujñaḥ svaṃ veśma kṛtakarmā vivasvataḥ || 12-347-1||

MHB 12-347-2

तं भार्या समभिक्रामत्पादशौचादिभिर्गुणैः ।
उपपन्नां च तां साध्वीं पन्नगः पर्यपृच्छत ॥ १२-३४७-२॥
taṃ bhāryā samabhikrāmatpādaśaucādibhirguṇaiḥ |
upapannāṃ ca tāṃ sādhvīṃ pannagaḥ paryapṛcchata || 12-347-2||

MHB 12-347-3

अपि त्वमसि कल्याणि देवतातिथिपूजने ।
पूर्वमुक्तेन विधिना युक्ता युक्तेन मत्समम् ॥ १२-३४७-३॥
api tvamasi kalyāṇi devatātithipūjane |
pūrvamuktena vidhinā yuktā yuktena matsamam || 12-347-3||

MHB 12-347-4

न खल्वस्यकृतार्थेन स्त्रीबुद्ध्या मार्दवीकृता ।
मद्वियोगेन सुश्रोणि वियुक्ता धर्मसेतुना ॥ १२-३४७-४॥
na khalvasyakṛtārthena strībuddhyā mārdavīkṛtā |
madviyogena suśroṇi viyuktā dharmasetunā || 12-347-4||

MHB 12-347-5

नागभार्योवाच ।
शिष्याणां गुरुशुश्रूषा विप्राणां वेदपारणम् ।
भृत्यानां स्वामिवचनं राज्ञां लोकानुपालनम् ॥ १२-३४७-५॥
nāgabhāryovāca |
śiṣyāṇāṃ guruśuśrūṣā viprāṇāṃ vedapāraṇam |
bhṛtyānāṃ svāmivacanaṃ rājñāṃ lokānupālanam || 12-347-5||

MHB 12-347-6

सर्वभूतपरित्राणं क्षत्रधर्म इहोच्यते ।
वैश्यानां यज्ञसंवृत्तिरातिथेयसमन्विता ॥ १२-३४७-६॥
sarvabhūtaparitrāṇaṃ kṣatradharma ihocyate |
vaiśyānāṃ yajñasaṃvṛttirātitheyasamanvitā || 12-347-6||

MHB 12-347-7

विप्रक्षत्रियवैश्यानां शुश्रूषा शूद्रकर्म तत् ।
गृहस्थधर्मो नागेन्द्र सर्वभूतहितैषिता ॥ १२-३४७-७॥
viprakṣatriyavaiśyānāṃ śuśrūṣā śūdrakarma tat |
gṛhasthadharmo nāgendra sarvabhūtahitaiṣitā || 12-347-7||

MHB 12-347-8

नियताहारता नित्यं व्रतचर्या यथाक्रमम् ।
धर्मो हि धर्मसंबन्धादिन्द्रियाणां विशेषणम् ॥ १२-३४७-८॥
niyatāhāratā nityaṃ vratacaryā yathākramam |
dharmo hi dharmasaṃbandhādindriyāṇāṃ viśeṣaṇam || 12-347-8||

MHB 12-347-9

अहं कस्य कुतो वाहं कः को मे ह भवेदिति ।
प्रयोजनमतिर्नित्यमेवं मोक्षाश्रमी भवेत् ॥ १२-३४७-९॥
ahaṃ kasya kuto vāhaṃ kaḥ ko me ha bhavediti |
prayojanamatirnityamevaṃ mokṣāśramī bhavet || 12-347-9||

MHB 12-347-10

पतिव्रतात्वं भार्यायाः परमो धर्म उच्यते ।
तवोपदेशान्नागेन्द्र तच्च तत्त्वेन वेद्मि वै ॥ १२-३४७-१०॥
pativratātvaṃ bhāryāyāḥ paramo dharma ucyate |
tavopadeśānnāgendra tacca tattvena vedmi vai || 12-347-10||

MHB 12-347-11

साहं धर्मं विजानन्ती धर्मनित्ये त्वयि स्थिते ।
सत्पथं कथमुत्सृज्य यास्यामि विषमे पथि ॥ १२-३४७-११॥
sāhaṃ dharmaṃ vijānantī dharmanitye tvayi sthite |
satpathaṃ kathamutsṛjya yāsyāmi viṣame pathi || 12-347-11||

MHB 12-347-12

देवतानां महाभाग धर्मचर्या न हीयते ।
अतिथीनां च सत्कारे नित्ययुक्तास्म्यतन्द्रिता ॥ १२-३४७-१२॥
devatānāṃ mahābhāga dharmacaryā na hīyate |
atithīnāṃ ca satkāre nityayuktāsmyatandritā || 12-347-12||

MHB 12-347-13

सप्ताष्टदिवसास्त्वद्य विप्रस्येहागतस्य वै ।
स च कार्यं न मे ख्याति दर्शनं तव काङ्क्षति ॥ १२-३४७-१३॥
saptāṣṭadivasāstvadya viprasyehāgatasya vai |
sa ca kāryaṃ na me khyāti darśanaṃ tava kāṅkṣati || 12-347-13||

MHB 12-347-14

गोमत्यास्त्वेष पुलिने त्वद्दर्शनसमुत्सुकः ।
आसीनोऽऽवर्तयन्ब्रह्म ब्राह्मणः संशितव्रतः ॥ १२-३४७-१४॥
gomatyāstveṣa puline tvaddarśanasamutsukaḥ |
āsīno''vartayanbrahma brāhmaṇaḥ saṃśitavrataḥ || 12-347-14||

MHB 12-347-15

अहं त्वनेन नागेन्द्र सामपूर्वं समाहिता ।
प्रस्थाप्यो मत्सकाशं स संप्राप्तो भुजगोत्तमः ॥ १२-३४७-१५॥
ahaṃ tvanena nāgendra sāmapūrvaṃ samāhitā |
prasthāpyo matsakāśaṃ sa saṃprāpto bhujagottamaḥ || 12-347-15||

MHB 12-347-16

एतच्छ्रुत्वा महाप्राज्ञ तत्र गन्तुं त्वमर्हसि ।
दातुमर्हसि वा तस्य दर्शनं दर्शनश्रवः ॥ १२-३४७-१६॥
etacchrutvā mahāprājña tatra gantuṃ tvamarhasi |
dātumarhasi vā tasya darśanaṃ darśanaśravaḥ || 12-347-16||

Adhyaya: 348/353 (20)

MHB 12-348-1

नाग उवाच ।
अथ ब्राह्मणरूपेण कं तं समनुपश्यसि ।
मानुषं केवलं विप्रं देवं वाथ शुचिस्मिते ॥ १२-३४८-१॥
nāga uvāca |
atha brāhmaṇarūpeṇa kaṃ taṃ samanupaśyasi |
mānuṣaṃ kevalaṃ vipraṃ devaṃ vātha śucismite || 12-348-1||

MHB 12-348-2

को हि मां मानुषः शक्तो द्रष्टुकामो यशस्विनि ।
संदर्शनरुचिर्वाक्यमाज्ञापूर्वं वदिष्यति ॥ १२-३४८-२॥
ko hi māṃ mānuṣaḥ śakto draṣṭukāmo yaśasvini |
saṃdarśanarucirvākyamājñāpūrvaṃ vadiṣyati || 12-348-2||

MHB 12-348-3

सुरासुरगणानां च देवर्षीणां च भामिनि ।
ननु नागा महावीर्याः सौरसेयास्तरस्विनः ॥ १२-३४८-३॥
surāsuragaṇānāṃ ca devarṣīṇāṃ ca bhāmini |
nanu nāgā mahāvīryāḥ sauraseyāstarasvinaḥ || 12-348-3||

MHB 12-348-4

वन्दनीयाश्च वरदा वयमप्यनुयायिनः ।
मनुष्याणां विशेषेण धनाध्यक्षा इति श्रुतिः ॥ १२-३४८-४॥
vandanīyāśca varadā vayamapyanuyāyinaḥ |
manuṣyāṇāṃ viśeṣeṇa dhanādhyakṣā iti śrutiḥ || 12-348-4||

MHB 12-348-5

नागभार्योवाच ।
आर्जवेनाभिजानामि नासौ देवोऽनिलाशन ।
एकं त्वस्य विजानामि भक्तिमानतिरोषणः ॥ १२-३४८-५॥
nāgabhāryovāca |
ārjavenābhijānāmi nāsau devo'nilāśana |
ekaṃ tvasya vijānāmi bhaktimānatiroṣaṇaḥ || 12-348-5||

MHB 12-348-6

स हि कार्यान्तराकाङ्क्षी जलेप्सुः स्तोकको यथा ।
वर्षं वर्षप्रियः पक्षी दर्शनं तव काङ्क्षति ॥ १२-३४८-६॥
sa hi kāryāntarākāṅkṣī jalepsuḥ stokako yathā |
varṣaṃ varṣapriyaḥ pakṣī darśanaṃ tava kāṅkṣati || 12-348-6||

MHB 12-348-7

न हि त्वा दैवतं किंचिद्विविग्नं प्रतिपालयेत् ।
तुल्ये ह्यभिजने जातो न कश्चित्पर्युपासते ॥ १२-३४८-७॥
na hi tvā daivataṃ kiṃcidvivignaṃ pratipālayet |
tulye hyabhijane jāto na kaścitparyupāsate || 12-348-7||

MHB 12-348-8

तद्रोषं सहजं त्यक्त्वा त्वमेनं द्रष्टुमर्हसि ।
आशाछेदेन तस्याद्य नात्मानं दग्धुमर्हसि ॥ १२-३४८-८॥
tadroṣaṃ sahajaṃ tyaktvā tvamenaṃ draṣṭumarhasi |
āśāchedena tasyādya nātmānaṃ dagdhumarhasi || 12-348-8||

MHB 12-348-9

आशया त्वभिपन्नानामकृत्वाश्रुप्रमार्जनम् ।
राजा वा राजपुत्रो वा भ्रूणहत्यैव युज्यते ॥ १२-३४८-९॥
āśayā tvabhipannānāmakṛtvāśrupramārjanam |
rājā vā rājaputro vā bhrūṇahatyaiva yujyate || 12-348-9||

MHB 12-348-10

मौनाज्ज्ञानफलावाप्तिर्दानेन च यशो महत् ।
वाग्मित्वं सत्यवाक्येन परत्र च महीयते ॥ १२-३४८-१०॥
maunājjñānaphalāvāptirdānena ca yaśo mahat |
vāgmitvaṃ satyavākyena paratra ca mahīyate || 12-348-10||

MHB 12-348-11

भूमिप्रदानेन गतिं लभत्याश्रमसंमिताम् ।
नष्टस्यार्थस्य संप्राप्तिं कृत्वा फलमुपाश्नुते ॥ १२-३४८-११॥
bhūmipradānena gatiṃ labhatyāśramasaṃmitām |
naṣṭasyārthasya saṃprāptiṃ kṛtvā phalamupāśnute || 12-348-11||

MHB 12-348-12

अभिप्रेतामसंक्लिष्टां कृत्वाकामवतीं क्रियाम् ।
न याति निरयं कश्चिदिति धर्मविदो विदुः ॥ १२-३४८-१२॥
abhipretāmasaṃkliṣṭāṃ kṛtvākāmavatīṃ kriyām |
na yāti nirayaṃ kaściditi dharmavido viduḥ || 12-348-12||

MHB 12-348-13

नाग उवाच ।
अभिमानेन मानो मे जातिदोषेण वै महान् ।
रोषः संकल्पजः साध्वि दग्धो वाचाग्निना त्वया ॥ १२-३४८-१३॥
nāga uvāca |
abhimānena māno me jātidoṣeṇa vai mahān |
roṣaḥ saṃkalpajaḥ sādhvi dagdho vācāgninā tvayā || 12-348-13||

MHB 12-348-14

न च रोषादहं साध्वि पश्येयमधिकं तमः ।
यस्य वक्तव्यतां यान्ति विशेषेण भुजंगमाः ॥ १२-३४८-१४॥
na ca roṣādahaṃ sādhvi paśyeyamadhikaṃ tamaḥ |
yasya vaktavyatāṃ yānti viśeṣeṇa bhujaṃgamāḥ || 12-348-14||

MHB 12-348-15

दोषस्य हि वशं गत्वा दशग्रीवः प्रतापवान् ।
तथा शक्रप्रतिस्पर्धी हतो रामेण संयुगे ॥ १२-३४८-१५॥
doṣasya hi vaśaṃ gatvā daśagrīvaḥ pratāpavān |
tathā śakrapratispardhī hato rāmeṇa saṃyuge || 12-348-15||

MHB 12-348-16

अन्तःपुरगतं वत्सं श्रुत्वा रामेण निर्हृतम् ।
धर्षणाद्रोषसंविग्नाः कार्तवीर्यसुता हताः ॥ १२-३४८-१६॥
antaḥpuragataṃ vatsaṃ śrutvā rāmeṇa nirhṛtam |
dharṣaṇādroṣasaṃvignāḥ kārtavīryasutā hatāḥ || 12-348-16||

MHB 12-348-17

जामदग्न्येन रामेण सहस्रनयनोपमः ।
संयुगे निहतो रोषात्कार्तवीर्यो महाबलः ॥ १२-३४८-१७॥
jāmadagnyena rāmeṇa sahasranayanopamaḥ |
saṃyuge nihato roṣātkārtavīryo mahābalaḥ || 12-348-17||

MHB 12-348-18

तदेष तपसां शत्रुः श्रेयसश्च निपातनः ।
निगृहीतो मया रोषः श्रुत्वैव वचनं तव ॥ १२-३४८-१८॥
tadeṣa tapasāṃ śatruḥ śreyasaśca nipātanaḥ |
nigṛhīto mayā roṣaḥ śrutvaiva vacanaṃ tava || 12-348-18||

MHB 12-348-19

आत्मानं च विशेषेण प्रशंसाम्यनपायिनि ।
यस्य मे त्वं विशालाक्षि भार्या सर्वगुणान्विता ॥ १२-३४८-१९॥
ātmānaṃ ca viśeṣeṇa praśaṃsāmyanapāyini |
yasya me tvaṃ viśālākṣi bhāryā sarvaguṇānvitā || 12-348-19||

MHB 12-348-20

एष तत्रैव गच्छामि यत्र तिष्ठत्यसौ द्विजः ।
सर्वथा चोक्तवान्वाक्यं नाकृतार्थः प्रयास्यति ॥ १२-३४८-२०॥
eṣa tatraiva gacchāmi yatra tiṣṭhatyasau dvijaḥ |
sarvathā coktavānvākyaṃ nākṛtārthaḥ prayāsyati || 12-348-20||

Adhyaya: 349/353 (16)

MHB 12-349-1

भीष्म उवाच ।
स पन्नगपतिस्तत्र प्रययौ ब्राह्मणं प्रति ।
तमेव मनसा ध्यायन्कार्यवत्तां विचारयन् ॥ १२-३४९-१॥
bhīṣma uvāca |
sa pannagapatistatra prayayau brāhmaṇaṃ prati |
tameva manasā dhyāyankāryavattāṃ vicārayan || 12-349-1||

MHB 12-349-2

तमभिक्रम्य नागेन्द्रो मतिमान्स नरेश्वर ।
प्रोवाच मधुरं वाक्यं प्रकृत्या धर्मवत्सलः ॥ १२-३४९-२॥
tamabhikramya nāgendro matimānsa nareśvara |
provāca madhuraṃ vākyaṃ prakṛtyā dharmavatsalaḥ || 12-349-2||

MHB 12-349-3

भो भो क्षाम्याभिभाषे त्वां न रोषं कर्तुमर्हसि ।
इह त्वमभिसंप्राप्तः कस्यार्थे किं प्रयोजनम् ॥ १२-३४९-३॥
bho bho kṣāmyābhibhāṣe tvāṃ na roṣaṃ kartumarhasi |
iha tvamabhisaṃprāptaḥ kasyārthe kiṃ prayojanam || 12-349-3||

MHB 12-349-4

आभिमुख्यादभिक्रम्य स्नेहात्पृच्छामि ते द्विज ।
विविक्ते गोमतीतीरे किं वा त्वं पर्युपाससे ॥ १२-३४९-४॥
ābhimukhyādabhikramya snehātpṛcchāmi te dvija |
vivikte gomatītīre kiṃ vā tvaṃ paryupāsase || 12-349-4||

MHB 12-349-5

ब्राह्मण उवाच ।
धर्मारण्यं हि मां विद्धि नागं द्रष्टुमिहागतम् ।
पद्मनाभं द्विजश्रेष्ठं तत्र मे कार्यमाहितम् ॥ १२-३४९-५॥
brāhmaṇa uvāca |
dharmāraṇyaṃ hi māṃ viddhi nāgaṃ draṣṭumihāgatam |
padmanābhaṃ dvijaśreṣṭhaṃ tatra me kāryamāhitam || 12-349-5||

MHB 12-349-6

तस्य चाहमसांनिध्यं श्रुतवानस्मि तं गतम् ।
स्वजनं तं प्रतीक्षामि पर्जन्यमिव कर्षकः ॥ १२-३४९-६॥
tasya cāhamasāṃnidhyaṃ śrutavānasmi taṃ gatam |
svajanaṃ taṃ pratīkṣāmi parjanyamiva karṣakaḥ || 12-349-6||

MHB 12-349-7

तस्य चाक्लेशकरणं स्वस्तिकारसमाहितम् ।
वर्तयाम्ययुतं ब्रह्म योगयुक्तो निरामयः ॥ १२-३४९-७॥
tasya cākleśakaraṇaṃ svastikārasamāhitam |
vartayāmyayutaṃ brahma yogayukto nirāmayaḥ || 12-349-7||

MHB 12-349-8

नाग उवाच ।
अहो कल्याणवृत्तस्त्वं साधु सज्जनवत्सलः ।
श्रवाढ्यस्त्वं महाभाग परं स्नेहेन पश्यसि ॥ १२-३४९-८॥
nāga uvāca |
aho kalyāṇavṛttastvaṃ sādhu sajjanavatsalaḥ |
śravāḍhyastvaṃ mahābhāga paraṃ snehena paśyasi || 12-349-8||

MHB 12-349-9

अहं स नागो विप्रर्षे यथा मां विन्दते भवान् ।
आज्ञापय यथा स्वैरं किं करोमि प्रियं तव ॥ १२-३४९-९॥
ahaṃ sa nāgo viprarṣe yathā māṃ vindate bhavān |
ājñāpaya yathā svairaṃ kiṃ karomi priyaṃ tava || 12-349-9||

MHB 12-349-10

भवन्तं स्वजनादस्मि संप्राप्तं श्रुतवानिह ।
अतस्त्वां स्वयमेवाहं द्रष्टुमभ्यागतो द्विज ॥ १२-३४९-१०॥
bhavantaṃ svajanādasmi saṃprāptaṃ śrutavāniha |
atastvāṃ svayamevāhaṃ draṣṭumabhyāgato dvija || 12-349-10||

MHB 12-349-11

संप्राप्तश्च भवानद्य कृतार्थः प्रतियास्यति ।
विस्रब्धो मां द्विजश्रेष्ठ विषये योक्तुमर्हसि ॥ १२-३४९-११॥
saṃprāptaśca bhavānadya kṛtārthaḥ pratiyāsyati |
visrabdho māṃ dvijaśreṣṭha viṣaye yoktumarhasi || 12-349-11||

MHB 12-349-12

वयं हि भवता सर्वे गुणक्रीता विशेषतः ।
यस्त्वमात्महितं त्यक्त्वा मामेवेहानुरुध्यसे ॥ १२-३४९-१२॥
vayaṃ hi bhavatā sarve guṇakrītā viśeṣataḥ |
yastvamātmahitaṃ tyaktvā māmevehānurudhyase || 12-349-12||

MHB 12-349-13

ब्राह्मण उवाच ।
आगतोऽहं महाभाग तव दर्शनलालसः ।
कंचिदर्थमनर्थज्ञः प्रष्टुकामो भुजंगम ॥ १२-३४९-१३॥
brāhmaṇa uvāca |
āgato'haṃ mahābhāga tava darśanalālasaḥ |
kaṃcidarthamanarthajñaḥ praṣṭukāmo bhujaṃgama || 12-349-13||

MHB 12-349-14

अहमात्मानमात्मस्थो मार्गमाणोऽऽत्मनो हितम् ।
वासार्थिनं महाप्राज्ञ बलवन्तमुपास्मि ह ॥ १२-३४९-१४॥
ahamātmānamātmastho mārgamāṇo''tmano hitam |
vāsārthinaṃ mahāprājña balavantamupāsmi ha || 12-349-14||

MHB 12-349-15

प्रकाशितस्त्वं स्वगुणैर्यशोगर्भगभस्तिभिः ।
शशाङ्ककरसंस्पर्शैर्हृद्यैरात्मप्रकाशितैः ॥ १२-३४९-१५॥
prakāśitastvaṃ svaguṇairyaśogarbhagabhastibhiḥ |
śaśāṅkakarasaṃsparśairhṛdyairātmaprakāśitaiḥ || 12-349-15||

MHB 12-349-16

तस्य मे प्रश्नमुत्पन्नं छिन्धि त्वमनिलाशन ।
पश्चात्कार्यं वदिष्यामि श्रोतुमर्हति मे भवान् ॥ १२-३४९-१६॥
tasya me praśnamutpannaṃ chindhi tvamanilāśana |
paścātkāryaṃ vadiṣyāmi śrotumarhati me bhavān || 12-349-16||

Adhyaya: 350/353 (15)

MHB 12-350-1

ब्राह्मण उवाच ।
विवस्वतो गच्छति पर्ययेण वोढुं भवांस्तं रथमेकचक्रम् ।
आश्चर्यभूतं यदि तत्र किंचिद्दृष्टं त्वया शंसितुमर्हसि त्वम् ॥ १२-३५०-१॥
brāhmaṇa uvāca |
vivasvato gacchati paryayeṇa voḍhuṃ bhavāṃstaṃ rathamekacakram |
āścaryabhūtaṃ yadi tatra kiṃciddṛṣṭaṃ tvayā śaṃsitumarhasi tvam || 12-350-1||

MHB 12-350-2

नाग उवाच ।
यस्य रश्मिसहस्रेषु शाखास्विव विहंगमाः ।
वसन्त्याश्रित्य मुनयः संसिद्धा दैवतैः सह ॥ १२-३५०-२॥
nāga uvāca |
yasya raśmisahasreṣu śākhāsviva vihaṃgamāḥ |
vasantyāśritya munayaḥ saṃsiddhā daivataiḥ saha || 12-350-2||

MHB 12-350-3

यतो वायुर्विनिःसृत्य सूर्यरश्म्याश्रितो महान् ।
विजृम्भत्यम्बरे विप्र किमाश्चर्यतरं ततः ॥ १२-३५०-३॥
yato vāyurviniḥsṛtya sūryaraśmyāśrito mahān |
vijṛmbhatyambare vipra kimāścaryataraṃ tataḥ || 12-350-3||

MHB 12-350-4

शुक्रो नामासितः पादो यस्य वारिधरोऽम्बरे ।
तोयं सृजति वर्षासु किमाश्चर्यमतः परम् ॥ १२-३५०-४॥
śukro nāmāsitaḥ pādo yasya vāridharo'mbare |
toyaṃ sṛjati varṣāsu kimāścaryamataḥ param || 12-350-4||

MHB 12-350-5

योऽष्टमासांस्तु शुचिना किरणेनोज्झितं पयः ।
पर्यादत्ते पुनः काले किमाश्चर्यमतः परम् ॥ १२-३५०-५॥
yo'ṣṭamāsāṃstu śucinā kiraṇenojjhitaṃ payaḥ |
paryādatte punaḥ kāle kimāścaryamataḥ param || 12-350-5||

MHB 12-350-6

यस्य तेजोविशेषेषु नित्यमात्मा प्रतिष्ठितः ।
यतो बीजं मही चेयं धार्यते सचराचरम् ॥ १२-३५०-६॥
yasya tejoviśeṣeṣu nityamātmā pratiṣṭhitaḥ |
yato bījaṃ mahī ceyaṃ dhāryate sacarācaram || 12-350-6||

MHB 12-350-7

यत्र देवो महाबाहुः शाश्वतः परमोऽक्षरः ।
अनादिनिधनो विप्र किमाश्चर्यमतः परम् ॥ १२-३५०-७॥
yatra devo mahābāhuḥ śāśvataḥ paramo'kṣaraḥ |
anādinidhano vipra kimāścaryamataḥ param || 12-350-7||

MHB 12-350-8

आश्चर्याणामिवाश्चर्यमिदमेकं तु मे शृणु ।
विमले यन्मया दृष्टमम्बरे सूर्यसंश्रयात् ॥ १२-३५०-८॥
āścaryāṇāmivāścaryamidamekaṃ tu me śṛṇu |
vimale yanmayā dṛṣṭamambare sūryasaṃśrayāt || 12-350-8||

MHB 12-350-9

पुरा मध्याह्नसमये लोकांस्तपति भास्करे ।
प्रत्यादित्यप्रतीकाशः सर्वतः प्रत्यदृश्यत ॥ १२-३५०-९॥
purā madhyāhnasamaye lokāṃstapati bhāskare |
pratyādityapratīkāśaḥ sarvataḥ pratyadṛśyata || 12-350-9||

MHB 12-350-10

स लोकांस्तेजसा सर्वान्स्वभासा निर्विभासयन् ।
आदित्याभिमुखोऽभ्येति गगनं पाटयन्निव ॥ १२-३५०-१०॥
sa lokāṃstejasā sarvānsvabhāsā nirvibhāsayan |
ādityābhimukho'bhyeti gaganaṃ pāṭayanniva || 12-350-10||

MHB 12-350-11

हुताहुतिरिव ज्योतिर्व्याप्य तेजोमरीचिभिः ।
अनिर्देश्येन रूपेण द्वितीय इव भास्करः ॥ १२-३५०-११॥
hutāhutiriva jyotirvyāpya tejomarīcibhiḥ |
anirdeśyena rūpeṇa dvitīya iva bhāskaraḥ || 12-350-11||

MHB 12-350-12

तस्याभिगमनप्राप्तौ हस्तो दत्तो विवस्वता ।
तेनापि दक्षिणो हस्तो दत्तः प्रत्यर्चनार्थिना ॥ १२-३५०-१२॥
tasyābhigamanaprāptau hasto datto vivasvatā |
tenāpi dakṣiṇo hasto dattaḥ pratyarcanārthinā || 12-350-12||

MHB 12-350-13

ततो भित्त्वैव गगनं प्रविष्टो रविमण्डलम् ।
एकीभूतं च तत्तेजः क्षणेनादित्यतां गतम् ॥ १२-३५०-१३॥
tato bhittvaiva gaganaṃ praviṣṭo ravimaṇḍalam |
ekībhūtaṃ ca tattejaḥ kṣaṇenādityatāṃ gatam || 12-350-13||

MHB 12-350-14

तत्र नः संशयो जातस्तयोस्तेजःसमागमे ।
अनयोः को भवेत्सूर्यो रथस्थो योऽयमागतः ॥ १२-३५०-१४॥
tatra naḥ saṃśayo jātastayostejaḥsamāgame |
anayoḥ ko bhavetsūryo rathastho yo'yamāgataḥ || 12-350-14||

MHB 12-350-15

ते वयं जातसंदेहाः पर्यपृच्छामहे रविम् ।
क एष दिवमाक्रम्य गतः सूर्य इवापरः ॥ १२-३५०-१५॥
te vayaṃ jātasaṃdehāḥ paryapṛcchāmahe ravim |
ka eṣa divamākramya gataḥ sūrya ivāparaḥ || 12-350-15||

Adhyaya: 351/353 (6)

MHB 12-351-1

सूर्य उवाच ।
नैष देवोऽनिलसखो नासुरो न च पन्नगः ।
उञ्छवृत्तिव्रते सिद्धो मुनिरेष दिवं गतः ॥ १२-३५१-१॥
sūrya uvāca |
naiṣa devo'nilasakho nāsuro na ca pannagaḥ |
uñchavṛttivrate siddho munireṣa divaṃ gataḥ || 12-351-1||

MHB 12-351-2

एष मूलफलाहारः शीर्णपर्णाशनस्तथा ।
अब्भक्षो वायुभक्षश्च आसीद्विप्रः समाहितः ॥ १२-३५१-२॥
eṣa mūlaphalāhāraḥ śīrṇaparṇāśanastathā |
abbhakṣo vāyubhakṣaśca āsīdvipraḥ samāhitaḥ || 12-351-2||

MHB 12-351-3

ऋचश्चानेन विप्रेण संहितान्तरभिष्टुताः ।
स्वर्गद्वारकृतोद्योगो येनासौ त्रिदिवं गतः ॥ १२-३५१-३॥
ṛcaścānena vipreṇa saṃhitāntarabhiṣṭutāḥ |
svargadvārakṛtodyogo yenāsau tridivaṃ gataḥ || 12-351-3||

MHB 12-351-4

असन्नधीरनाकाङ्क्षी नित्यमुञ्छशिलाशनः ।
सर्वभूतहिते युक्त एष विप्रो भुजंगम ॥ १२-३५१-४॥
asannadhīranākāṅkṣī nityamuñchaśilāśanaḥ |
sarvabhūtahite yukta eṣa vipro bhujaṃgama || 12-351-4||

MHB 12-351-5

न हि देवा न गन्धर्वा नासुरा न च पन्नगाः ।
प्रभवन्तीह भूतानां प्राप्तानां परमां गतिम् ॥ १२-३५१-५॥
na hi devā na gandharvā nāsurā na ca pannagāḥ |
prabhavantīha bhūtānāṃ prāptānāṃ paramāṃ gatim || 12-351-5||

MHB 12-351-6

नाग उवाच ।
एतदेवंविधं दृष्टमाश्चर्यं तत्र मे द्विज ।
संसिद्धो मानुषः कायो योऽसौ सिद्धगतिं गतः ।
सूर्येण सहितो ब्रह्मन्पृथिवीं परिवर्तते ॥ १२-३५१-६॥
nāga uvāca |
etadevaṃvidhaṃ dṛṣṭamāścaryaṃ tatra me dvija |
saṃsiddho mānuṣaḥ kāyo yo'sau siddhagatiṃ gataḥ |
sūryeṇa sahito brahmanpṛthivīṃ parivartate || 12-351-6||

Adhyaya: 352/353 (10)

MHB 12-352-1

ब्राह्मण उवाच ।
आश्चर्यं नात्र संदेहः सुप्रीतोऽस्मि भुजंगम ।
अन्वर्थोपगतैर्वाक्यैः पन्थानं चास्मि दर्शितः ॥ १२-३५२-१॥
brāhmaṇa uvāca |
āścaryaṃ nātra saṃdehaḥ suprīto'smi bhujaṃgama |
anvarthopagatairvākyaiḥ panthānaṃ cāsmi darśitaḥ || 12-352-1||

MHB 12-352-2

स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि साधो भुजगसत्तम ।
स्मरणीयोऽस्मि भवता संप्रेषणनियोजनैः ॥ १२-३५२-२॥
svasti te'stu gamiṣyāmi sādho bhujagasattama |
smaraṇīyo'smi bhavatā saṃpreṣaṇaniyojanaiḥ || 12-352-2||

MHB 12-352-3

नाग उवाच ।
अनुक्त्वा मद्गतं कार्यं क्वेदानीं प्रस्थितो भवान् ।
उच्यतां द्विज यत्कार्यं यदर्थं त्वमिहागतः ॥ १२-३५२-३॥
nāga uvāca |
anuktvā madgataṃ kāryaṃ kvedānīṃ prasthito bhavān |
ucyatāṃ dvija yatkāryaṃ yadarthaṃ tvamihāgataḥ || 12-352-3||

MHB 12-352-4

उक्तानुक्ते कृते कार्ये मामामन्त्र्य द्विजर्षभ ।
मया प्रत्यभ्यनुज्ञातस्ततो यास्यसि ब्राह्मण ॥ १२-३५२-४॥
uktānukte kṛte kārye māmāmantrya dvijarṣabha |
mayā pratyabhyanujñātastato yāsyasi brāhmaṇa || 12-352-4||

MHB 12-352-5

न हि मां केवलं दृष्ट्वा त्यक्त्वा प्रणयवानिह ।
गन्तुमर्हसि विप्रर्षे वृक्षमूलगतो यथा ॥ १२-३५२-५॥
na hi māṃ kevalaṃ dṛṣṭvā tyaktvā praṇayavāniha |
gantumarhasi viprarṣe vṛkṣamūlagato yathā || 12-352-5||

MHB 12-352-6

त्वयि चाहं द्विजश्रेष्ठ भवान्मयि न संशयः ।
लोकोऽयं भवतः सर्वः का चिन्ता मयि तेऽनघ ॥ १२-३५२-६॥
tvayi cāhaṃ dvijaśreṣṭha bhavānmayi na saṃśayaḥ |
loko'yaṃ bhavataḥ sarvaḥ kā cintā mayi te'nagha || 12-352-6||

MHB 12-352-7

ब्राह्मण उवाच ।
एवमेतन्महाप्राज्ञ विज्ञातार्थ भुजंगम ।
नातिरिक्तास्त्वया देवाः सर्वथैव यथातथम् ॥ १२-३५२-७॥
brāhmaṇa uvāca |
evametanmahāprājña vijñātārtha bhujaṃgama |
nātiriktāstvayā devāḥ sarvathaiva yathātatham || 12-352-7||

MHB 12-352-8

य एवाहं स एव त्वमेवमेतद्भुजंगम ।
अहं भवांश्च भूतानि सर्वे सर्वत्रगाः सदा ॥ १२-३५२-८॥
ya evāhaṃ sa eva tvamevametadbhujaṃgama |
ahaṃ bhavāṃśca bhūtāni sarve sarvatragāḥ sadā || 12-352-8||

MHB 12-352-9

आसीत्तु मे भोगपते संशयः पुण्यसंचये ।
सोऽहमुञ्छव्रतं साधो चरिष्याम्यर्थदर्शनम् ॥ १२-३५२-९॥
āsīttu me bhogapate saṃśayaḥ puṇyasaṃcaye |
so'hamuñchavrataṃ sādho cariṣyāmyarthadarśanam || 12-352-9||

MHB 12-352-10

एष मे निश्चयः साधो कृतः कारणवत्तरः ।
आमन्त्रयामि भद्रं ते कृतार्थोऽस्मि भुजंगम ॥ १२-३५२-१०॥
eṣa me niścayaḥ sādho kṛtaḥ kāraṇavattaraḥ |
āmantrayāmi bhadraṃ te kṛtārtho'smi bhujaṃgama || 12-352-10||

Adhyaya: 353/353 (9)

MHB 12-353-1

भीष्म उवाच ।
स चामन्त्र्योरगश्रेष्ठं ब्राह्मणः कृतनिश्चयः ।
दीक्षाकाङ्क्षी तदा राजंश्च्यवनं भार्गवं श्रितः ॥ १२-३५३-१॥
bhīṣma uvāca |
sa cāmantryoragaśreṣṭhaṃ brāhmaṇaḥ kṛtaniścayaḥ |
dīkṣākāṅkṣī tadā rājaṃścyavanaṃ bhārgavaṃ śritaḥ || 12-353-1||

MHB 12-353-2

स तेन कृतसंस्कारो धर्ममेवोपतस्थिवान् ।
तथैव च कथामेतां राजन्कथितवांस्तदा ॥ १२-३५३-२॥
sa tena kṛtasaṃskāro dharmamevopatasthivān |
tathaiva ca kathāmetāṃ rājankathitavāṃstadā || 12-353-2||

MHB 12-353-3

भार्गवेणापि राजेन्द्र जनकस्य निवेशने ।
कथैषा कथिता पुण्या नारदाय महात्मने ॥ १२-३५३-३॥
bhārgaveṇāpi rājendra janakasya niveśane |
kathaiṣā kathitā puṇyā nāradāya mahātmane || 12-353-3||

MHB 12-353-4

नारदेनापि राजेन्द्र देवेन्द्रस्य निवेशने ।
कथिता भरतश्रेष्ठ पृष्टेनाक्लिष्टकर्मणा ॥ १२-३५३-४॥
nāradenāpi rājendra devendrasya niveśane |
kathitā bharataśreṣṭha pṛṣṭenākliṣṭakarmaṇā || 12-353-4||

MHB 12-353-5

देवराजेन च पुरा कथैषा कथिता शुभा ।
समस्तेभ्यः प्रशस्तेभ्यो वसुभ्यो वसुधाधिप ॥ १२-३५३-५॥
devarājena ca purā kathaiṣā kathitā śubhā |
samastebhyaḥ praśastebhyo vasubhyo vasudhādhipa || 12-353-5||

MHB 12-353-6

यदा च मम रामेण युद्धमासीत्सुदारुणम् ।
वसुभिश्च तदा राजन्कथेयं कथिता मम ॥ १२-३५३-६॥
yadā ca mama rāmeṇa yuddhamāsītsudāruṇam |
vasubhiśca tadā rājankatheyaṃ kathitā mama || 12-353-6||

MHB 12-353-7

पृच्छमानाय तत्त्वेन मया तुभ्यं विशां पते ।
कथेयं कथिता पुण्या धर्म्या धर्मभृतां वर ॥ १२-३५३-७॥
pṛcchamānāya tattvena mayā tubhyaṃ viśāṃ pate |
katheyaṃ kathitā puṇyā dharmyā dharmabhṛtāṃ vara || 12-353-7||

MHB 12-353-8

तदेष परमो धर्मो यन्मां पृच्छसि भारत ।
असन्नधीरनाकाङ्क्षी धर्मार्थकरणे नृप ॥ १२-३५३-८॥
tadeṣa paramo dharmo yanmāṃ pṛcchasi bhārata |
asannadhīranākāṅkṣī dharmārthakaraṇe nṛpa || 12-353-8||

MHB 12-353-9

स च किल कृतनिश्चयो द्विजाग्र्यो भुजगपतिप्रतिदेशितार्थकृत्यः ।
यमनियमसमाहितो वनान्तं परिगणितोञ्छशिलाशनः प्रविष्टः ॥ १२-३५३-९॥
sa ca kila kṛtaniścayo dvijāgryo bhujagapatipratideśitārthakṛtyaḥ |
yamaniyamasamāhito vanāntaṃ parigaṇitoñchaśilāśanaḥ praviṣṭaḥ || 12-353-9||