Mahabharata - Shanti Parva

Shanti Parva narrates the period after the Kurukshetra war when the wounded Bhishma instructs Yudhishthira on kingship, ethics, governance, duty, philosophy, and the restoration of social order. It is the largest and one of the most philosophically important sections of the Mahabharata.

Editorial Note

Shanti Parva is the great philosophical and political reflection section of the Mahabharata.

After the devastation of war, the epic slows down dramatically.

Instead of battles and destruction, the focus now shifts toward:

  • governance
  • ethics
  • social order
  • philosophy
  • and healing after catastrophe.

Yudhishthira, overwhelmed by guilt after the war, questions whether kingship itself is meaningful after so much death.

Bhishma, still lying on the bed of arrows, becomes the great teacher of the epic.

This Parva transforms the Mahabharata from a war narrative into a vast exploration of human responsibility and civilization.

Structure and Composition

  • Total Adhyayas: ~365 (Critical Edition alignment)

  • Narrative Coverage:

    • Yudhishthira’s despair after the war
    • Bhishma’s teachings from the bed of arrows
    • Rajadharma (duties of kingship)
    • Apaddharma (ethics during crisis)
    • Mokshadharma (spiritual liberation and philosophy)
    • Discussions on governance, justice, and social order
    • Stories and dialogues illustrating moral principles
    • Reflections on renunciation, truth, and self-control

📌 Textual Note: This edition follows the BORI Critical Edition, a scholarly reconstruction based on extensive manuscript comparison, digitally preserved and maintained through the work of Tokunaga and John Smith.

Major Characters and Roles

  • Bhishma - dying elder who becomes the supreme teacher of ethics and governance
  • Yudhishthira - troubled king seeking moral understanding after victory
  • Krishna - guide supporting the restoration of order and dharma
  • Vidura - continuing symbol of wisdom and ethical statecraft
  • Sages and narrators - contributors to philosophical and moral discussions

Thematic Flow

  1. Guilt after Victory Yudhishthira questions the value of kingship after mass destruction

  2. Instruction from Bhishma Bhishma begins extensive teachings on governance and morality

  3. Rajadharma Duties and responsibilities of rulers are explained

  4. Ethics during Crisis Complex moral situations and practical dilemmas are discussed

  5. Spiritual Inquiry Attention shifts toward liberation, renunciation, and inner discipline

  6. Restoration of Order Society attempts to rebuild after catastrophic war

Philosophical Significance

Shanti Parva is one of the most important philosophical sections of Indian literature.

Major themes include:

  • Responsibility of Power - rulers exist to protect social order and justice
  • Complexity of Dharma - morality changes according to circumstance and context
  • Self-Control and Leadership - ethical governance begins with discipline of the self
  • Violence and Consequence - even justified conflict creates lasting suffering
  • Search for Liberation - worldly success alone cannot satisfy the human condition

This Parva shows that wisdom becomes most necessary after victory, not before it.

Simple Summary (For Easy Understanding)

Shanti Parva takes place after the Kurukshetra war.

Yudhishthira becomes deeply unhappy after seeing the destruction caused by the conflict.

Even though the Pandavas have won, he feels guilty about the deaths of so many people.

Bhishma is still alive on his bed of arrows.

Yudhishthira visits him and asks many questions about:

  • kingship
  • justice
  • morality
  • leadership
  • and spiritual life.

Bhishma then gives long teachings about how society should function.

He explains:

  • how rulers should govern
  • how justice should be maintained
  • how difficult situations should be handled
  • and how human beings can seek inner peace.

The Parva also contains many stories and philosophical discussions.

Unlike earlier sections filled with war, Shanti Parva focuses on rebuilding wisdom after destruction.

It teaches that:

  • political power must serve justice
  • leadership requires self-control and responsibility
  • and true peace requires ethical understanding.

Important Sections within Shanti Parva

1. Yudhishthira’s Despair

After the war, Yudhishthira questions whether victory has any meaning after such massive suffering.

2. Bhishma’s Teachings

Bhishma becomes the great teacher of the epic, speaking while lying upon the bed of arrows.

3. Rajadharma

Bhishma explains the duties of kings and rulers, including:

  • justice
  • taxation
  • protection of society
  • diplomacy
  • and ethical governance.

4. Apaddharma

Special ethical rules for times of crisis are discussed.

The Parva recognizes that morality becomes complicated during emergencies.

5. Mokshadharma

Attention shifts toward:

  • renunciation
  • spiritual liberation
  • meditation
  • truth
  • and inner discipline.

This becomes one of the deepest philosophical portions of the Mahabharata.

6. Stories and Moral Dialogues

Numerous narratives and dialogues are included to explain ethical and philosophical principles.

These stories broaden the scope of the epic far beyond warfare.

Historical and Literary Importance

Shanti Parva is one of the largest and most intellectually influential sections of the Mahabharata.

It combines:

  • political theory
  • ethics
  • philosophy
  • spirituality
  • governance
  • and practical wisdom.

Many later Indian traditions discussing:

  • kingship
  • statecraft
  • moral duty
  • and spiritual discipline

draw heavily from this Parva.

It also fundamentally changes the tone of the Mahabharata: after demonstrating the horrors of war, the epic turns toward the question of how civilization can recover.

Source Note: This presentation follows the Mahabharata Critical Edition prepared at the Bhandarkar Oriental Research Institute (BORI), based on systematic manuscript comparison. The digital text lineage originates from Prof. Tokunaga and has been maintained and updated by Prof. John Smith.

Reading Mode - Change for details

Original Texts

Adhyaya: 1/353 (44)

MHB 12-1-1

वैशंपायन उवाच ।
कृतोदकास्ते सुहृदां सर्वेषां पाण्डुनन्दनाः ।
विदुरो धृतराष्ट्रश्च सर्वाश्च भरतस्त्रियः ॥ १२-१-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
kṛtodakāste suhṛdāṃ sarveṣāṃ pāṇḍunandanāḥ |
viduro dhṛtarāṣṭraśca sarvāśca bharatastriyaḥ || 12-1-1||

MHB 12-1-2

तत्र ते सुमहात्मानो न्यवसन्कुरुनन्दनाः ।
शौचं निवर्तयिष्यन्तो मासमेकं बहिः पुरात् ॥ १२-१-२॥
tatra te sumahātmāno nyavasankurunandanāḥ |
śaucaṃ nivartayiṣyanto māsamekaṃ bahiḥ purāt || 12-1-2||

MHB 12-1-3

कृतोदकं तु राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् ।
अभिजग्मुर्महात्मानः सिद्धा ब्रह्मर्षिसत्तमाः ॥ १२-१-३॥
kṛtodakaṃ tu rājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram |
abhijagmurmahātmānaḥ siddhā brahmarṣisattamāḥ || 12-1-3||

MHB 12-1-4

द्वैपायनो नारदश्च देवलश्च महानृषिः ।
देवस्थानश्च कण्वश्च तेषां शिष्याश्च सत्तमाः ॥ १२-१-४॥
dvaipāyano nāradaśca devalaśca mahānṛṣiḥ |
devasthānaśca kaṇvaśca teṣāṃ śiṣyāśca sattamāḥ || 12-1-4||

MHB 12-1-5

अन्ये च वेदविद्वांसः कृतप्रज्ञा द्विजातयः ।
गृहस्थाः स्नातकाः सर्वे ददृशुः कुरुसत्तमम् ॥ १२-१-५॥
anye ca vedavidvāṃsaḥ kṛtaprajñā dvijātayaḥ |
gṛhasthāḥ snātakāḥ sarve dadṛśuḥ kurusattamam || 12-1-5||

MHB 12-1-6

अभिगम्य महात्मानः पूजिताश्च यथाविधि ।
आसनेषु महार्हेषु विविशुस्ते महर्षयः ॥ १२-१-६॥
abhigamya mahātmānaḥ pūjitāśca yathāvidhi |
āsaneṣu mahārheṣu viviśuste maharṣayaḥ || 12-1-6||

MHB 12-1-7

प्रतिगृह्य ततः पूजां तत्कालसदृशीं तदा ।
पर्युपासन्यथान्यायं परिवार्य युधिष्ठिरम् ॥ १२-१-७॥
pratigṛhya tataḥ pūjāṃ tatkālasadṛśīṃ tadā |
paryupāsanyathānyāyaṃ parivārya yudhiṣṭhiram || 12-1-7||

MHB 12-1-8

पुण्ये भागीरथीतीरे शोकव्याकुलचेतसम् ।
आश्वासयन्तो राजानं विप्राः शतसहस्रशः ॥ १२-१-८॥
puṇye bhāgīrathītīre śokavyākulacetasam |
āśvāsayanto rājānaṃ viprāḥ śatasahasraśaḥ || 12-1-8||

MHB 12-1-9

नारदस्त्वब्रवीत्काले धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् ।
विचार्य मुनिभिः सार्धं तत्कालसदृशं वचः ॥ १२-१-९॥
nāradastvabravītkāle dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram |
vicārya munibhiḥ sārdhaṃ tatkālasadṛśaṃ vacaḥ || 12-1-9||

MHB 12-1-10

भवतो बाहुवीर्येण प्रसादान्माधवस्य च ।
जितेयमवनिः कृत्स्ना धर्मेण च युधिष्ठिर ॥ १२-१-१०॥
bhavato bāhuvīryeṇa prasādānmādhavasya ca |
jiteyamavaniḥ kṛtsnā dharmeṇa ca yudhiṣṭhira || 12-1-10||

MHB 12-1-11

दिष्ट्या मुक्ताः स्थ संग्रामादस्माल्लोकभयंकरात् ।
क्षत्रधर्मरतश्चापि कच्चिन्मोदसि पाण्डव ॥ १२-१-११॥
diṣṭyā muktāḥ stha saṃgrāmādasmāllokabhayaṃkarāt |
kṣatradharmarataścāpi kaccinmodasi pāṇḍava || 12-1-11||

MHB 12-1-12

कच्चिच्च निहतामित्रः प्रीणासि सुहृदो नृप ।
कच्चिच्छ्रियमिमां प्राप्य न त्वां शोकः प्रबाधते ॥ १२-१-१२॥
kaccicca nihatāmitraḥ prīṇāsi suhṛdo nṛpa |
kaccicchriyamimāṃ prāpya na tvāṃ śokaḥ prabādhate || 12-1-12||

MHB 12-1-13

युधिष्ठिर उवाच ।
विजितेयं मही कृत्स्ना कृष्णबाहुबलाश्रयात् ।
ब्राह्मणानां प्रसादेन भीमार्जुनबलेन च ॥ १२-१-१३॥
yudhiṣṭhira uvāca |
vijiteyaṃ mahī kṛtsnā kṛṣṇabāhubalāśrayāt |
brāhmaṇānāṃ prasādena bhīmārjunabalena ca || 12-1-13||

MHB 12-1-14

इदं तु मे महद्दुःखं वर्तते हृदि नित्यदा ।
कृत्वा ज्ञातिक्षयमिमं महान्तं लोभकारितम् ॥ १२-१-१४॥
idaṃ tu me mahadduḥkhaṃ vartate hṛdi nityadā |
kṛtvā jñātikṣayamimaṃ mahāntaṃ lobhakāritam || 12-1-14||

MHB 12-1-15

सौभद्रं द्रौपदेयांश्च घातयित्वा प्रियान्सुतान् ।
जयोऽयमजयाकारो भगवन्प्रतिभाति मे ॥ १२-१-१५॥
saubhadraṃ draupadeyāṃśca ghātayitvā priyānsutān |
jayo'yamajayākāro bhagavanpratibhāti me || 12-1-15||

MHB 12-1-16

किं नु वक्ष्यति वार्ष्णेयी वधूर्मे मधुसूदनम् ।
द्वारकावासिनी कृष्णमितः प्रतिगतं हरिम् ॥ १२-१-१६॥
kiṃ nu vakṣyati vārṣṇeyī vadhūrme madhusūdanam |
dvārakāvāsinī kṛṣṇamitaḥ pratigataṃ harim || 12-1-16||

MHB 12-1-17

द्रौपदी हतपुत्रेयं कृपणा हतबान्धवा ।
अस्मत्प्रियहिते युक्ता भूयः पीडयतीव माम् ॥ १२-१-१७॥
draupadī hataputreyaṃ kṛpaṇā hatabāndhavā |
asmatpriyahite yuktā bhūyaḥ pīḍayatīva mām || 12-1-17||

MHB 12-1-18

इदमन्यच्च भगवन्यत्त्वां वक्ष्यामि नारद ।
मन्त्रसंवरणेनास्मि कुन्त्या दुःखेन योजितः ॥ १२-१-१८॥
idamanyacca bhagavanyattvāṃ vakṣyāmi nārada |
mantrasaṃvaraṇenāsmi kuntyā duḥkhena yojitaḥ || 12-1-18||

MHB 12-1-19

योऽसौ नागायुतबलो लोकेऽप्रतिरथो रणे ।
सिंहखेलगतिर्धीमान्घृणी दान्तो यतव्रतः ॥ १२-१-१९॥
yo'sau nāgāyutabalo loke'pratiratho raṇe |
siṃhakhelagatirdhīmānghṛṇī dānto yatavrataḥ || 12-1-19||

MHB 12-1-20

आश्रयो धार्तराष्ट्राणां मानी तीक्ष्णपराक्रमः ।
अमर्षी नित्यसंरम्भी क्षेप्तास्माकं रणे रणे ॥ १२-१-२०॥
āśrayo dhārtarāṣṭrāṇāṃ mānī tīkṣṇaparākramaḥ |
amarṣī nityasaṃrambhī kṣeptāsmākaṃ raṇe raṇe || 12-1-20||

MHB 12-1-21

शीघ्रास्त्रश्चित्रयोधी च कृती चाद्भुतविक्रमः ।
गूढोत्पन्नः सुतः कुन्त्या भ्रातास्माकं च सोदरः ॥ १२-१-२१॥
śīghrāstraścitrayodhī ca kṛtī cādbhutavikramaḥ |
gūḍhotpannaḥ sutaḥ kuntyā bhrātāsmākaṃ ca sodaraḥ || 12-1-21||

MHB 12-1-22

तोयकर्मणि यं कुन्ती कथयामास सूर्यजम् ।
पुत्रं सर्वगुणोपेतमवकीर्णं जले पुरा ॥ १२-१-२२॥
toyakarmaṇi yaṃ kuntī kathayāmāsa sūryajam |
putraṃ sarvaguṇopetamavakīrṇaṃ jale purā || 12-1-22||

MHB 12-1-23

यं सूतपुत्रं लोकोऽयं राधेयं चाप्यमन्यत ।
स ज्येष्ठपुत्रः कुन्त्या वै भ्रातास्माकं च मातृजः ॥ १२-१-२३॥
yaṃ sūtaputraṃ loko'yaṃ rādheyaṃ cāpyamanyata |
sa jyeṣṭhaputraḥ kuntyā vai bhrātāsmākaṃ ca mātṛjaḥ || 12-1-23||

MHB 12-1-24

अजानता मया संख्ये राज्यलुब्धेन घातितः ।
तन्मे दहति गात्राणि तूलराशिमिवानलः ॥ १२-१-२४॥
ajānatā mayā saṃkhye rājyalubdhena ghātitaḥ |
tanme dahati gātrāṇi tūlarāśimivānalaḥ || 12-1-24||

MHB 12-1-25

न हि तं वेद पार्थोऽपि भ्रातरं श्वेतवाहनः ।
नाहं न भीमो न यमौ स त्वस्मान्वेद सुव्रतः ॥ १२-१-२५॥
na hi taṃ veda pārtho'pi bhrātaraṃ śvetavāhanaḥ |
nāhaṃ na bhīmo na yamau sa tvasmānveda suvrataḥ || 12-1-25||

MHB 12-1-26

गता किल पृथा तस्य सकाशमिति नः श्रुतम् ।
अस्माकं शमकामा वै त्वं च पुत्रो ममेत्यथ ॥ १२-१-२६॥
gatā kila pṛthā tasya sakāśamiti naḥ śrutam |
asmākaṃ śamakāmā vai tvaṃ ca putro mametyatha || 12-1-26||

MHB 12-1-27

पृथाया न कृतः कामस्तेन चापि महात्मना ।
अतिपश्चादिदं मातर्यवोचदिति नः श्रुतम् ॥ १२-१-२७॥
pṛthāyā na kṛtaḥ kāmastena cāpi mahātmanā |
atipaścādidaṃ mātaryavocaditi naḥ śrutam || 12-1-27||

MHB 12-1-28

न हि शक्ष्याम्यहं त्यक्तुं नृपं दुर्योधनं रणे ।
अनार्यं च नृशंसं च कृतघ्नं च हि मे भवेत् ॥ १२-१-२८॥
na hi śakṣyāmyahaṃ tyaktuṃ nṛpaṃ duryodhanaṃ raṇe |
anāryaṃ ca nṛśaṃsaṃ ca kṛtaghnaṃ ca hi me bhavet || 12-1-28||

MHB 12-1-29

युधिष्ठिरेण संधिं च यदि कुर्यां मते तव ।
भीतो रणे श्वेतवाहादिति मां मंस्यते जनः ॥ १२-१-२९॥
yudhiṣṭhireṇa saṃdhiṃ ca yadi kuryāṃ mate tava |
bhīto raṇe śvetavāhāditi māṃ maṃsyate janaḥ || 12-1-29||

MHB 12-1-30

सोऽहं निर्जित्य समरे विजयं सहकेशवम् ।
संधास्ये धर्मपुत्रेण पश्चादिति च सोऽब्रवीत् ॥ १२-१-३०॥
so'haṃ nirjitya samare vijayaṃ sahakeśavam |
saṃdhāsye dharmaputreṇa paścāditi ca so'bravīt || 12-1-30||

MHB 12-1-31

तमवोचत्किल पृथा पुनः पृथुलवक्षसम् ।
चतुर्णामभयं देहि कामं युध्यस्व फल्गुनम् ॥ १२-१-३१॥
tamavocatkila pṛthā punaḥ pṛthulavakṣasam |
caturṇāmabhayaṃ dehi kāmaṃ yudhyasva phalgunam || 12-1-31||

MHB 12-1-32

सोऽब्रवीन्मातरं धीमान्वेपमानः कृताञ्जलिः ।
प्राप्तान्विषह्यांश्चतुरो न हनिष्यामि ते सुतान् ॥ १२-१-३२॥
so'bravīnmātaraṃ dhīmānvepamānaḥ kṛtāñjaliḥ |
prāptānviṣahyāṃścaturo na haniṣyāmi te sutān || 12-1-32||

MHB 12-1-33

पञ्चैव हि सुता मातर्भविष्यन्ति हि ते ध्रुवम् ।
सकर्णा वा हते पार्थे सार्जुना वा हते मयि ॥ १२-१-३३॥
pañcaiva hi sutā mātarbhaviṣyanti hi te dhruvam |
sakarṇā vā hate pārthe sārjunā vā hate mayi || 12-1-33||

MHB 12-1-34

तं पुत्रगृद्धिनी भूयो माता पुत्रमथाब्रवीत् ।
भ्रातॄणां स्वस्ति कुर्वीथा येषां स्वस्ति चिकीर्षसि ॥ १२-१-३४॥
taṃ putragṛddhinī bhūyo mātā putramathābravīt |
bhrātṝṇāṃ svasti kurvīthā yeṣāṃ svasti cikīrṣasi || 12-1-34||

MHB 12-1-35

तमेवमुक्त्वा तु पृथा विसृज्योपययौ गृहान् ।
सोऽर्जुनेन हतो वीरो भ्राता भ्रात्रा सहोदरः ॥ १२-१-३५॥
tamevamuktvā tu pṛthā visṛjyopayayau gṛhān |
so'rjunena hato vīro bhrātā bhrātrā sahodaraḥ || 12-1-35||

MHB 12-1-36

न चैव विवृतो मन्त्रः पृथायास्तस्य वा मुने ।
अथ शूरो महेष्वासः पार्थेनासौ निपातितः ॥ १२-१-३६॥
na caiva vivṛto mantraḥ pṛthāyāstasya vā mune |
atha śūro maheṣvāsaḥ pārthenāsau nipātitaḥ || 12-1-36||

MHB 12-1-37

अहं त्वज्ञासिषं पश्चात्स्वसोदर्यं द्विजोत्तम ।
पूर्वजं भ्रातरं कर्णं पृथाया वचनात्प्रभो ॥ १२-१-३७॥
ahaṃ tvajñāsiṣaṃ paścātsvasodaryaṃ dvijottama |
pūrvajaṃ bhrātaraṃ karṇaṃ pṛthāyā vacanātprabho || 12-1-37||

MHB 12-1-38

तेन मे दूयतेऽतीव हृदयं भ्रातृघातिनः ।
कर्णार्जुनसहायोऽहं जयेयमपि वासवम् ॥ १२-१-३८॥
tena me dūyate'tīva hṛdayaṃ bhrātṛghātinaḥ |
karṇārjunasahāyo'haṃ jayeyamapi vāsavam || 12-1-38||

MHB 12-1-39

सभायां क्लिश्यमानस्य धार्तराष्ट्रैर्दुरात्मभिः ।
सहसोत्पतितः क्रोधः कर्णं दृष्ट्वा प्रशाम्यति ॥ १२-१-३९॥
sabhāyāṃ kliśyamānasya dhārtarāṣṭrairdurātmabhiḥ |
sahasotpatitaḥ krodhaḥ karṇaṃ dṛṣṭvā praśāmyati || 12-1-39||

MHB 12-1-40

यदा ह्यस्य गिरो रूक्षाः शृणोमि कटुकोदयाः ।
सभायां गदतो द्यूते दुर्योधनहितैषिणः ॥ १२-१-४०॥
yadā hyasya giro rūkṣāḥ śṛṇomi kaṭukodayāḥ |
sabhāyāṃ gadato dyūte duryodhanahitaiṣiṇaḥ || 12-1-40||

MHB 12-1-41

तदा नश्यति मे क्रोधः पादौ तस्य निरीक्ष्य ह ।
कुन्त्या हि सदृशौ पादौ कर्णस्येति मतिर्मम ॥ १२-१-४१॥
tadā naśyati me krodhaḥ pādau tasya nirīkṣya ha |
kuntyā hi sadṛśau pādau karṇasyeti matirmama || 12-1-41||

MHB 12-1-42

सादृश्यहेतुमन्विच्छन्पृथायास्तव चैव ह ।
कारणं नाधिगच्छामि कथंचिदपि चिन्तयन् ॥ १२-१-४२॥
sādṛśyahetumanvicchanpṛthāyāstava caiva ha |
kāraṇaṃ nādhigacchāmi kathaṃcidapi cintayan || 12-1-42||

MHB 12-1-43

कथं नु तस्य संग्रामे पृथिवी चक्रमग्रसत् ।
कथं च शप्तो भ्राता मे तत्त्वं वक्तुमिहार्हसि ॥ १२-१-४३॥
kathaṃ nu tasya saṃgrāme pṛthivī cakramagrasat |
kathaṃ ca śapto bhrātā me tattvaṃ vaktumihārhasi || 12-1-43||

MHB 12-1-44

श्रोतुमिच्छामि भगवंस्त्वत्तः सर्वं यथातथम् ।
भवान्हि सर्वविद्विद्वाँल्लोके वेद कृताकृतम् ॥ १२-१-४४॥
śrotumicchāmi bhagavaṃstvattaḥ sarvaṃ yathātatham |
bhavānhi sarvavidvidvā~lloke veda kṛtākṛtam || 12-1-44||

Adhyaya: 2/353 (29)

MHB 12-2-1

वैशंपायन उवाच ।
स एवमुक्तस्तु मुनिर्नारदो वदतां वरः ।
कथयामास तत्सर्वं यथा शप्तः स सूतजः ॥ १२-२-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
sa evamuktastu munirnārado vadatāṃ varaḥ |
kathayāmāsa tatsarvaṃ yathā śaptaḥ sa sūtajaḥ || 12-2-1||

MHB 12-2-2

एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि भारत ।
न कर्णार्जुनयोः किंचिदविषह्यं भवेद्रणे ॥ १२-२-२॥
evametanmahābāho yathā vadasi bhārata |
na karṇārjunayoḥ kiṃcidaviṣahyaṃ bhavedraṇe || 12-2-2||

MHB 12-2-3

गुह्यमेतत्तु देवानां कथयिष्यामि ते नृप ।
तन्निबोध महाराज यथा वृत्तमिदं पुरा ॥ १२-२-३॥
guhyametattu devānāṃ kathayiṣyāmi te nṛpa |
tannibodha mahārāja yathā vṛttamidaṃ purā || 12-2-3||

MHB 12-2-4

क्षत्रं स्वर्गं कथं गच्छेच्छस्त्रपूतमिति प्रभो ।
संघर्षजननस्तस्मात्कन्यागर्भो विनिर्मितः ॥ १२-२-४॥
kṣatraṃ svargaṃ kathaṃ gacchecchastrapūtamiti prabho |
saṃgharṣajananastasmātkanyāgarbho vinirmitaḥ || 12-2-4||

MHB 12-2-5

स बालस्तेजसा युक्तः सूतपुत्रत्वमागतः ।
चकाराङ्गिरसां श्रेष्ठे धनुर्वेदं गुरौ तव ॥ १२-२-५॥
sa bālastejasā yuktaḥ sūtaputratvamāgataḥ |
cakārāṅgirasāṃ śreṣṭhe dhanurvedaṃ gurau tava || 12-2-5||

MHB 12-2-6

स बलं भीमसेनस्य फल्गुनस्य च लाघवम् ।
बुद्धिं च तव राजेन्द्र यमयोर्विनयं तथा ॥ १२-२-६॥
sa balaṃ bhīmasenasya phalgunasya ca lāghavam |
buddhiṃ ca tava rājendra yamayorvinayaṃ tathā || 12-2-6||

MHB 12-2-7

सख्यं च वासुदेवेन बाल्ये गाण्डीवधन्वनः ।
प्रजानामनुरागं च चिन्तयानो व्यदह्यत ॥ १२-२-७॥
sakhyaṃ ca vāsudevena bālye gāṇḍīvadhanvanaḥ |
prajānāmanurāgaṃ ca cintayāno vyadahyata || 12-2-7||

MHB 12-2-8

स सख्यमगमद्बाल्ये राज्ञा दुर्योधनेन वै ।
युष्माभिर्नित्यसंद्विष्टो दैवाच्चापि स्वभावतः ॥ १२-२-८॥
sa sakhyamagamadbālye rājñā duryodhanena vai |
yuṣmābhirnityasaṃdviṣṭo daivāccāpi svabhāvataḥ || 12-2-8||

MHB 12-2-9

विद्याधिकमथालक्ष्य धनुर्वेदे धनंजयम् ।
द्रोणं रहस्युपागम्य कर्णो वचनमब्रवीत् ॥ १२-२-९॥
vidyādhikamathālakṣya dhanurvede dhanaṃjayam |
droṇaṃ rahasyupāgamya karṇo vacanamabravīt || 12-2-9||

MHB 12-2-10

ब्रह्मास्त्रं वेत्तुमिच्छामि सरहस्यनिवर्तनम् ।
अर्जुनेन समो युद्धे भवेयमिति मे मतिः ॥ १२-२-१०॥
brahmāstraṃ vettumicchāmi sarahasyanivartanam |
arjunena samo yuddhe bhaveyamiti me matiḥ || 12-2-10||

MHB 12-2-11

समः पुत्रेषु च स्नेहः शिष्येषु च तव ध्रुवम् ।
त्वत्प्रसादान्न मां ब्रूयुरकृतास्त्रं विचक्षणाः ॥ १२-२-११॥
samaḥ putreṣu ca snehaḥ śiṣyeṣu ca tava dhruvam |
tvatprasādānna māṃ brūyurakṛtāstraṃ vicakṣaṇāḥ || 12-2-11||

MHB 12-2-12

द्रोणस्तथोक्तः कर्णेन सापेक्षः फल्गुनं प्रति ।
दौरात्म्यं चापि कर्णस्य विदित्वा तमुवाच ह ॥ १२-२-१२॥
droṇastathoktaḥ karṇena sāpekṣaḥ phalgunaṃ prati |
daurātmyaṃ cāpi karṇasya viditvā tamuvāca ha || 12-2-12||

MHB 12-2-13

ब्रह्मास्त्रं ब्राह्मणो विद्याद्यथावच्चरितव्रतः ।
क्षत्रियो वा तपस्वी यो नान्यो विद्यात्कथंचन ॥ १२-२-१३॥
brahmāstraṃ brāhmaṇo vidyādyathāvaccaritavrataḥ |
kṣatriyo vā tapasvī yo nānyo vidyātkathaṃcana || 12-2-13||

MHB 12-2-14

इत्युक्तोऽङ्गिरसां श्रेष्ठमामन्त्र्य प्रतिपूज्य च ।
जगाम सहसा रामं महेन्द्रं पर्वतं प्रति ॥ १२-२-१४॥
ityukto'ṅgirasāṃ śreṣṭhamāmantrya pratipūjya ca |
jagāma sahasā rāmaṃ mahendraṃ parvataṃ prati || 12-2-14||

MHB 12-2-15

स तु राममुपागम्य शिरसाभिप्रणम्य च ।
ब्राह्मणो भार्गवोऽस्मीति गौरवेणाभ्यगच्छत ॥ १२-२-१५॥
sa tu rāmamupāgamya śirasābhipraṇamya ca |
brāhmaṇo bhārgavo'smīti gauraveṇābhyagacchata || 12-2-15||

MHB 12-2-16

रामस्तं प्रतिजग्राह पृष्ट्वा गोत्रादि सर्वशः ।
उष्यतां स्वागतं चेति प्रीतिमांश्चाभवद्भृशम् ॥ १२-२-१६॥
rāmastaṃ pratijagrāha pṛṣṭvā gotrādi sarvaśaḥ |
uṣyatāṃ svāgataṃ ceti prītimāṃścābhavadbhṛśam || 12-2-16||

MHB 12-2-17

तत्र कर्णस्य वसतो महेन्द्रे पर्वतोत्तमे ।
गन्धर्वै राक्षसैर्यक्षैर्देवैश्चासीत्समागमः ॥ १२-२-१७॥
tatra karṇasya vasato mahendre parvatottame |
gandharvai rākṣasairyakṣairdevaiścāsītsamāgamaḥ || 12-2-17||

MHB 12-2-18

स तत्रेष्वस्त्रमकरोद्भृगुश्रेष्ठाद्यथाविधि ।
प्रियश्चाभवदत्यर्थं देवगन्धर्वरक्षसाम् ॥ १२-२-१८॥
sa tatreṣvastramakarodbhṛguśreṣṭhādyathāvidhi |
priyaścābhavadatyarthaṃ devagandharvarakṣasām || 12-2-18||

MHB 12-2-19

स कदाचित्समुद्रान्ते विचरन्नाश्रमान्तिके ।
एकः खड्गधनुष्पाणिः परिचक्राम सूतजः ॥ १२-२-१९॥
sa kadācitsamudrānte vicarannāśramāntike |
ekaḥ khaḍgadhanuṣpāṇiḥ paricakrāma sūtajaḥ || 12-2-19||

MHB 12-2-20

सोऽग्निहोत्रप्रसक्तस्य कस्यचिद्ब्रह्मवादिनः ।
जघानाज्ञानतः पार्थ होमधेनुं यदृच्छया ॥ १२-२-२०॥
so'gnihotraprasaktasya kasyacidbrahmavādinaḥ |
jaghānājñānataḥ pārtha homadhenuṃ yadṛcchayā || 12-2-20||

MHB 12-2-21

तदज्ञानकृतं मत्वा ब्राह्मणाय न्यवेदयत् ।
कर्णः प्रसादयंश्चैनमिदमित्यब्रवीद्वचः ॥ १२-२-२१॥
tadajñānakṛtaṃ matvā brāhmaṇāya nyavedayat |
karṇaḥ prasādayaṃścainamidamityabravīdvacaḥ || 12-2-21||

MHB 12-2-22

अबुद्धिपूर्वं भगवन्धेनुरेषा हता तव ।
मया तत्र प्रसादं मे कुरुष्वेति पुनः पुनः ॥ १२-२-२२॥
abuddhipūrvaṃ bhagavandhenureṣā hatā tava |
mayā tatra prasādaṃ me kuruṣveti punaḥ punaḥ || 12-2-22||

MHB 12-2-23

तं स विप्रोऽब्रवीत्क्रुद्धो वाचा निर्भर्त्सयन्निव ।
दुराचार वधार्हस्त्वं फलं प्राप्नुहि दुर्मते ॥ १२-२-२३॥
taṃ sa vipro'bravītkruddho vācā nirbhartsayanniva |
durācāra vadhārhastvaṃ phalaṃ prāpnuhi durmate || 12-2-23||

MHB 12-2-24

येन विस्पर्धसे नित्यं यदर्थं घटसेऽनिशम् ।
युध्यतस्तेन ते पाप भूमिश्चक्रं ग्रसिष्यति ॥ १२-२-२४॥
yena vispardhase nityaṃ yadarthaṃ ghaṭase'niśam |
yudhyatastena te pāpa bhūmiścakraṃ grasiṣyati || 12-2-24||

MHB 12-2-25

ततश्चक्रे महीग्रस्ते मूर्धानं ते विचेतसः ।
पातयिष्यति विक्रम्य शत्रुर्गच्छ नराधम ॥ १२-२-२५॥
tataścakre mahīgraste mūrdhānaṃ te vicetasaḥ |
pātayiṣyati vikramya śatrurgaccha narādhama || 12-2-25||

MHB 12-2-26

यथेयं गौर्हता मूढ प्रमत्तेन त्वया मम ।
प्रमत्तस्यैवमेवान्यः शिरस्ते पातयिष्यति ॥ १२-२-२६॥
yatheyaṃ gaurhatā mūḍha pramattena tvayā mama |
pramattasyaivamevānyaḥ śiraste pātayiṣyati || 12-2-26||

MHB 12-2-27

ततः प्रसादयामास पुनस्तं द्विजसत्तमम् ।
गोभिर्धनैश्च रत्नैश्च स चैनं पुनरब्रवीत् ॥ १२-२-२७॥
tataḥ prasādayāmāsa punastaṃ dvijasattamam |
gobhirdhanaiśca ratnaiśca sa cainaṃ punarabravīt || 12-2-27||

MHB 12-2-28

नेदं मद्व्याहृतं कुर्यात्सर्वलोकोऽपि वै मृषा ।
गच्छ वा तिष्ठ वा यद्वा कार्यं ते तत्समाचर ॥ १२-२-२८॥
nedaṃ madvyāhṛtaṃ kuryātsarvaloko'pi vai mṛṣā |
gaccha vā tiṣṭha vā yadvā kāryaṃ te tatsamācara || 12-2-28||

MHB 12-2-29

इत्युक्तो ब्राह्मणेनाथ कर्णो दैन्यादधोमुखः ।
राममभ्यागमद्भीतस्तदेव मनसा स्मरन् ॥ १२-२-२९॥
ityukto brāhmaṇenātha karṇo dainyādadhomukhaḥ |
rāmamabhyāgamadbhītastadeva manasā smaran || 12-2-29||

Adhyaya: 3/353 (33)

MHB 12-3-1

नारद उवाच ।
कर्णस्य बाहुवीर्येण प्रश्रयेण दमेन च ।
तुतोष भृगुशार्दूलो गुरुशुश्रूषया तथा ॥ १२-३-१॥
nārada uvāca |
karṇasya bāhuvīryeṇa praśrayeṇa damena ca |
tutoṣa bhṛguśārdūlo guruśuśrūṣayā tathā || 12-3-1||

MHB 12-3-2

तस्मै स विधिवत्कृत्स्नं ब्रह्मास्त्रं सनिवर्तनम् ।
प्रोवाचाखिलमव्यग्रं तपस्वी सुतपस्विने ॥ १२-३-२॥
tasmai sa vidhivatkṛtsnaṃ brahmāstraṃ sanivartanam |
provācākhilamavyagraṃ tapasvī sutapasvine || 12-3-2||

MHB 12-3-3

विदितास्त्रस्ततः कर्णो रममाणोऽऽश्रमे भृगोः ।
चकार वै धनुर्वेदे यत्नमद्भुतविक्रमः ॥ १२-३-३॥
viditāstrastataḥ karṇo ramamāṇo''śrame bhṛgoḥ |
cakāra vai dhanurvede yatnamadbhutavikramaḥ || 12-3-3||

MHB 12-3-4

ततः कदाचिद्रामस्तु चरन्नाश्रममन्तिकात् ।
कर्णेन सहितो धीमानुपवासेन कर्शितः ॥ १२-३-४॥
tataḥ kadācidrāmastu carannāśramamantikāt |
karṇena sahito dhīmānupavāsena karśitaḥ || 12-3-4||

MHB 12-3-5

सुष्वाप जामदग्न्यो वै विस्रम्भोत्पन्नसौहृदः ।
कर्णस्योत्सङ्ग आधाय शिरः क्लान्तमना गुरुः ॥ १२-३-५॥
suṣvāpa jāmadagnyo vai visrambhotpannasauhṛdaḥ |
karṇasyotsaṅga ādhāya śiraḥ klāntamanā guruḥ || 12-3-5||

MHB 12-3-6

अथ कृमिः श्लेष्ममयो मांसशोणितभोजनः ।
दारुणो दारुणस्पर्शः कर्णस्याभ्याशमागमत् ॥ १२-३-६॥
atha kṛmiḥ śleṣmamayo māṃsaśoṇitabhojanaḥ |
dāruṇo dāruṇasparśaḥ karṇasyābhyāśamāgamat || 12-3-6||

MHB 12-3-7

स तस्योरुमथासाद्य बिभेद रुधिराशनः ।
न चैनमशकत्क्षेप्तुं हन्तुं वापि गुरोर्भयात् ॥ १२-३-७॥
sa tasyorumathāsādya bibheda rudhirāśanaḥ |
na cainamaśakatkṣeptuṃ hantuṃ vāpi gurorbhayāt || 12-3-7||

MHB 12-3-8

संदश्यमानोऽपि तथा कृमिणा तेन भारत ।
गुरुप्रबोधशङ्की च तमुपैक्षत सूतजः ॥ १२-३-८॥
saṃdaśyamāno'pi tathā kṛmiṇā tena bhārata |
guruprabodhaśaṅkī ca tamupaikṣata sūtajaḥ || 12-3-8||

MHB 12-3-9

कर्णस्तु वेदनां धैर्यादसह्यां विनिगृह्य ताम् ।
अकम्पन्नव्यथंश्चैव धारयामास भार्गवम् ॥ १२-३-९॥
karṇastu vedanāṃ dhairyādasahyāṃ vinigṛhya tām |
akampannavyathaṃścaiva dhārayāmāsa bhārgavam || 12-3-9||

MHB 12-3-10

यदा तु रुधिरेणाङ्गे परिस्पृष्टो भृगूद्वहः ।
तदाबुध्यत तेजस्वी संतप्तश्चेदमब्रवीत् ॥ १२-३-१०॥
yadā tu rudhireṇāṅge parispṛṣṭo bhṛgūdvahaḥ |
tadābudhyata tejasvī saṃtaptaścedamabravīt || 12-3-10||

MHB 12-3-11

अहोऽस्म्यशुचितां प्राप्तः किमिदं क्रियते त्वया ।
कथयस्व भयं त्यक्त्वा याथातथ्यमिदं मम ॥ १२-३-११॥
aho'smyaśucitāṃ prāptaḥ kimidaṃ kriyate tvayā |
kathayasva bhayaṃ tyaktvā yāthātathyamidaṃ mama || 12-3-11||

MHB 12-3-12

तस्य कर्णस्तदाचष्ट कृमिणा परिभक्षणम् ।
ददर्श रामस्तं चापि कृमिं सूकरसंनिभम् ॥ १२-३-१२॥
tasya karṇastadācaṣṭa kṛmiṇā paribhakṣaṇam |
dadarśa rāmastaṃ cāpi kṛmiṃ sūkarasaṃnibham || 12-3-12||

MHB 12-3-13

अष्टपादं तीक्ष्णदंष्ट्रं सूचीभिरिव संवृतम् ।
रोमभिः संनिरुद्धाङ्गमलर्कं नाम नामतः ॥ १२-३-१३॥
aṣṭapādaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃ sūcībhiriva saṃvṛtam |
romabhiḥ saṃniruddhāṅgamalarkaṃ nāma nāmataḥ || 12-3-13||

MHB 12-3-14

स दृष्टमात्रो रामेण कृमिः प्राणानवासृजत् ।
तस्मिन्नेवासृक्संक्लिन्ने तदद्भुतमिवाभवत् ॥ १२-३-१४॥
sa dṛṣṭamātro rāmeṇa kṛmiḥ prāṇānavāsṛjat |
tasminnevāsṛksaṃklinne tadadbhutamivābhavat || 12-3-14||

MHB 12-3-15

ततोऽन्तरिक्षे ददृशे विश्वरूपः करालवान् ।
राक्षसो लोहितग्रीवः कृष्णाङ्गो मेघवाहनः ॥ १२-३-१५॥
tato'ntarikṣe dadṛśe viśvarūpaḥ karālavān |
rākṣaso lohitagrīvaḥ kṛṣṇāṅgo meghavāhanaḥ || 12-3-15||

MHB 12-3-16

स रामं प्राञ्जलिर्भूत्वा बभाषे पूर्णमानसः ।
स्वस्ति ते भृगुशार्दूल गमिष्यामि यथागतम् ॥ १२-३-१६॥
sa rāmaṃ prāñjalirbhūtvā babhāṣe pūrṇamānasaḥ |
svasti te bhṛguśārdūla gamiṣyāmi yathāgatam || 12-3-16||

MHB 12-3-17

मोक्षितो नरकादस्मि भवता मुनिसत्तम ।
भद्रं च तेऽस्तु नन्दिश्च प्रियं मे भवता कृतम् ॥ १२-३-१७॥
mokṣito narakādasmi bhavatā munisattama |
bhadraṃ ca te'stu nandiśca priyaṃ me bhavatā kṛtam || 12-3-17||

MHB 12-3-18

तमुवाच महाबाहुर्जामदग्न्यः प्रतापवान् ।
कस्त्वं कस्माच्च नरकं प्रतिपन्नो ब्रवीहि तत् ॥ १२-३-१८॥
tamuvāca mahābāhurjāmadagnyaḥ pratāpavān |
kastvaṃ kasmācca narakaṃ pratipanno bravīhi tat || 12-3-18||

MHB 12-3-19

सोऽब्रवीदहमासं प्राग्गृत्सो नाम महासुरः ।
पुरा देवयुगे तात भृगोस्तुल्यवया इव ॥ १२-३-१९॥
so'bravīdahamāsaṃ prāggṛtso nāma mahāsuraḥ |
purā devayuge tāta bhṛgostulyavayā iva || 12-3-19||

MHB 12-3-20

सोऽहं भृगोः सुदयितां भार्यामपहरं बलात् ।
महर्षेरभिशापेन कृमिभूतोऽपतं भुवि ॥ १२-३-२०॥
so'haṃ bhṛgoḥ sudayitāṃ bhāryāmapaharaṃ balāt |
maharṣerabhiśāpena kṛmibhūto'pataṃ bhuvi || 12-3-20||

MHB 12-3-21

अब्रवीत्तु स मां क्रोधात्तव पूर्वपितामहः ।
मूत्रश्लेष्माशनः पाप निरयं प्रतिपत्स्यसे ॥ १२-३-२१॥
abravīttu sa māṃ krodhāttava pūrvapitāmahaḥ |
mūtraśleṣmāśanaḥ pāpa nirayaṃ pratipatsyase || 12-3-21||

MHB 12-3-22

शापस्यान्तो भवेद्ब्रह्मन्नित्येवं तमथाब्रुवम् ।
भविता भार्गवे राम इति मामब्रवीद्भृगुः ॥ १२-३-२२॥
śāpasyānto bhavedbrahmannityevaṃ tamathābruvam |
bhavitā bhārgave rāma iti māmabravīdbhṛguḥ || 12-3-22||

MHB 12-3-23

सोऽहमेतां गतिं प्राप्तो यथा नकुशलं तथा ।
त्वया साधो समागम्य विमुक्तः पापयोनितः ॥ १२-३-२३॥
so'hametāṃ gatiṃ prāpto yathā nakuśalaṃ tathā |
tvayā sādho samāgamya vimuktaḥ pāpayonitaḥ || 12-3-23||

MHB 12-3-24

एवमुक्त्वा नमस्कृत्य ययौ रामं महासुरः ।
रामः कर्णं तु सक्रोधमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १२-३-२४॥
evamuktvā namaskṛtya yayau rāmaṃ mahāsuraḥ |
rāmaḥ karṇaṃ tu sakrodhamidaṃ vacanamabravīt || 12-3-24||

MHB 12-3-25

अतिदुःखमिदं मूढ न जातु ब्राह्मणः सहेत् ।
क्षत्रियस्यैव ते धैर्यं कामया सत्यमुच्यताम् ॥ १२-३-२५॥
atiduḥkhamidaṃ mūḍha na jātu brāhmaṇaḥ sahet |
kṣatriyasyaiva te dhairyaṃ kāmayā satyamucyatām || 12-3-25||

MHB 12-3-26

तमुवाच ततः कर्णः शापभीतः प्रसादयन् ।
ब्रह्मक्षत्रान्तरे सूतं जातं मां विद्धि भार्गव ॥ १२-३-२६॥
tamuvāca tataḥ karṇaḥ śāpabhītaḥ prasādayan |
brahmakṣatrāntare sūtaṃ jātaṃ māṃ viddhi bhārgava || 12-3-26||

MHB 12-3-27

राधेयः कर्ण इति मां प्रवदन्ति जना भुवि ।
प्रसादं कुरु मे ब्रह्मन्नस्त्रलुब्धस्य भार्गव ॥ १२-३-२७॥
rādheyaḥ karṇa iti māṃ pravadanti janā bhuvi |
prasādaṃ kuru me brahmannastralubdhasya bhārgava || 12-3-27||

MHB 12-3-28

पिता गुरुर्न संदेहो वेदविद्याप्रदः प्रभुः ।
अतो भार्गव इत्युक्तं मया गोत्रं तवान्तिके ॥ १२-३-२८॥
pitā gururna saṃdeho vedavidyāpradaḥ prabhuḥ |
ato bhārgava ityuktaṃ mayā gotraṃ tavāntike || 12-3-28||

MHB 12-3-29

तमुवाच भृगुश्रेष्ठः सरोषः प्रहसन्निव ।
भूमौ निपतितं दीनं वेपमानं कृताञ्जलिम् ॥ १२-३-२९॥
tamuvāca bhṛguśreṣṭhaḥ saroṣaḥ prahasanniva |
bhūmau nipatitaṃ dīnaṃ vepamānaṃ kṛtāñjalim || 12-3-29||

MHB 12-3-30

यस्मान्मिथ्योपचरितो अस्त्रलोभादिह त्वया ।
तस्मादेतद्धि ते मूढ ब्रह्मास्त्रं प्रतिभास्यति ॥ १२-३-३०॥
yasmānmithyopacarito astralobhādiha tvayā |
tasmādetaddhi te mūḍha brahmāstraṃ pratibhāsyati || 12-3-30||

MHB 12-3-31

अन्यत्र वधकालात्ते सदृशेन समेयुषः ।
अब्राह्मणे न हि ब्रह्म ध्रुवं तिष्ठेत्कदाचन ॥ १२-३-३१॥
anyatra vadhakālātte sadṛśena sameyuṣaḥ |
abrāhmaṇe na hi brahma dhruvaṃ tiṣṭhetkadācana || 12-3-31||

MHB 12-3-32

गच्छेदानीं न ते स्थानमनृतस्येह विद्यते ।
न त्वया सदृशो युद्धे भविता क्षत्रियो भुवि ॥ १२-३-३२॥
gacchedānīṃ na te sthānamanṛtasyeha vidyate |
na tvayā sadṛśo yuddhe bhavitā kṣatriyo bhuvi || 12-3-32||

MHB 12-3-33

एवमुक्तस्तु रामेण न्यायेनोपजगाम सः ।
दुर्योधनमुपागम्य कृतास्त्रोऽस्मीति चाब्रवीत् ॥ १२-३-३३॥
evamuktastu rāmeṇa nyāyenopajagāma saḥ |
duryodhanamupāgamya kṛtāstro'smīti cābravīt || 12-3-33||

Adhyaya: 4/353 (21)

MHB 12-4-1

नारद उवाच ।
कर्णस्तु समवाप्यैतदस्त्रं भार्गवनन्दनात् ।
दुर्योधनेन सहितो मुमुदे भरतर्षभ ॥ १२-४-१॥
nārada uvāca |
karṇastu samavāpyaitadastraṃ bhārgavanandanāt |
duryodhanena sahito mumude bharatarṣabha || 12-4-1||

MHB 12-4-2

ततः कदाचिद्राजानः समाजग्मुः स्वयंवरे ।
कलिङ्गविषये राजन्राज्ञश्चित्राङ्गदस्य च ॥ १२-४-२॥
tataḥ kadācidrājānaḥ samājagmuḥ svayaṃvare |
kaliṅgaviṣaye rājanrājñaścitrāṅgadasya ca || 12-4-2||

MHB 12-4-3

श्रीमद्राजपुरं नाम नगरं तत्र भारत ।
राजानः शतशस्तत्र कन्यार्थं समुपागमन् ॥ १२-४-३॥
śrīmadrājapuraṃ nāma nagaraṃ tatra bhārata |
rājānaḥ śataśastatra kanyārthaṃ samupāgaman || 12-4-3||

MHB 12-4-4

श्रुत्वा दुर्योधनस्तत्र समेतान्सर्वपार्थिवान् ।
रथेन काञ्चनाङ्गेन कर्णेन सहितो ययौ ॥ १२-४-४॥
śrutvā duryodhanastatra sametānsarvapārthivān |
rathena kāñcanāṅgena karṇena sahito yayau || 12-4-4||

MHB 12-4-5

ततः स्वयंवरे तस्मिन्संप्रवृत्ते महोत्सवे ।
समापेतुर्नृपतयः कन्यार्थे नृपसत्तम ॥ १२-४-५॥
tataḥ svayaṃvare tasminsaṃpravṛtte mahotsave |
samāpeturnṛpatayaḥ kanyārthe nṛpasattama || 12-4-5||

MHB 12-4-6

शिशुपालो जरासंधो भीष्मको वक्र एव च ।
कपोतरोमा नीलश्च रुक्मी च दृढविक्रमः ॥ १२-४-६॥
śiśupālo jarāsaṃdho bhīṣmako vakra eva ca |
kapotaromā nīlaśca rukmī ca dṛḍhavikramaḥ || 12-4-6||

MHB 12-4-7

सृगालश्च महाराज स्त्रीराज्याधिपतिश्च यः ।
अशोकः शतधन्वा च भोजो वीरश्च नामतः ॥ १२-४-७॥
sṛgālaśca mahārāja strīrājyādhipatiśca yaḥ |
aśokaḥ śatadhanvā ca bhojo vīraśca nāmataḥ || 12-4-7||

MHB 12-4-8

एते चान्ये च बहवो दक्षिणां दिशमाश्रिताः ।
म्लेच्छाचार्याश्च राजानः प्राच्योदीच्याश्च भारत ॥ १२-४-८॥
ete cānye ca bahavo dakṣiṇāṃ diśamāśritāḥ |
mlecchācāryāśca rājānaḥ prācyodīcyāśca bhārata || 12-4-8||

MHB 12-4-9

काञ्चनाङ्गदिनः सर्वे बद्धजाम्बूनदस्रजः ।
सर्वे भास्वरदेहाश्च व्याघ्रा इव मदोत्कटाः ॥ १२-४-९॥
kāñcanāṅgadinaḥ sarve baddhajāmbūnadasrajaḥ |
sarve bhāsvaradehāśca vyāghrā iva madotkaṭāḥ || 12-4-9||

MHB 12-4-10

ततः समुपविष्टेषु तेषु राजसु भारत ।
विवेश रङ्गं सा कन्या धात्रीवर्षधरान्विता ॥ १२-४-१०॥
tataḥ samupaviṣṭeṣu teṣu rājasu bhārata |
viveśa raṅgaṃ sā kanyā dhātrīvarṣadharānvitā || 12-4-10||

MHB 12-4-11

ततः संश्राव्यमाणेषु राज्ञां नामसु भारत ।
अत्यक्रामद्धार्तराष्ट्रं सा कन्या वरवर्णिनी ॥ १२-४-११॥
tataḥ saṃśrāvyamāṇeṣu rājñāṃ nāmasu bhārata |
atyakrāmaddhārtarāṣṭraṃ sā kanyā varavarṇinī || 12-4-11||

MHB 12-4-12

दुर्योधनस्तु कौरव्यो नामर्षयत लङ्घनम् ।
प्रत्यषेधच्च तां कन्यामसत्कृत्य नराधिपान् ॥ १२-४-१२॥
duryodhanastu kauravyo nāmarṣayata laṅghanam |
pratyaṣedhacca tāṃ kanyāmasatkṛtya narādhipān || 12-4-12||

MHB 12-4-13

स वीर्यमदमत्तत्वाद्भीष्मद्रोणावुपाश्रितः ।
रथमारोप्य तां कन्यामाजुहाव नराधिपान् ॥ १२-४-१३॥
sa vīryamadamattatvādbhīṣmadroṇāvupāśritaḥ |
rathamāropya tāṃ kanyāmājuhāva narādhipān || 12-4-13||

MHB 12-4-14

तमन्वयाद्रथी खड्गी भद्धगोधाङ्गुलित्रवान् ।
कर्णः शस्त्रभृतां श्रेष्ठः पृष्ठतः पुरुषर्षभ ॥ १२-४-१४॥
tamanvayādrathī khaḍgī bhaddhagodhāṅgulitravān |
karṇaḥ śastrabhṛtāṃ śreṣṭhaḥ pṛṣṭhataḥ puruṣarṣabha || 12-4-14||

MHB 12-4-15

ततो विमर्दः सुमहान्राज्ञामासीद्युधिष्ठिर ।
संनह्यतां तनुत्राणि रथान्योजयतामपि ॥ १२-४-१५॥
tato vimardaḥ sumahānrājñāmāsīdyudhiṣṭhira |
saṃnahyatāṃ tanutrāṇi rathānyojayatāmapi || 12-4-15||

MHB 12-4-16

तेऽभ्यधावन्त संक्रुद्धाः कर्णदुर्योधनावुभौ ।
शरवर्षाणि मुञ्चन्तो मेघाः पर्वतयोरिव ॥ १२-४-१६॥
te'bhyadhāvanta saṃkruddhāḥ karṇaduryodhanāvubhau |
śaravarṣāṇi muñcanto meghāḥ parvatayoriva || 12-4-16||

MHB 12-4-17

कर्णस्तेषामापततामेकैकेन क्षुरेण ह ।
धनूंषि सशरावापान्यपातयत भूतले ॥ १२-४-१७॥
karṇasteṣāmāpatatāmekaikena kṣureṇa ha |
dhanūṃṣi saśarāvāpānyapātayata bhūtale || 12-4-17||

MHB 12-4-18

ततो विधनुषः कांश्चित्कांश्चिदुद्यतकार्मुकान् ।
कांश्चिदुद्वहतो बाणान्रथशक्तिगदास्तथा ॥ १२-४-१८॥
tato vidhanuṣaḥ kāṃścitkāṃścidudyatakārmukān |
kāṃścidudvahato bāṇānrathaśaktigadāstathā || 12-4-18||

MHB 12-4-19

लाघवादाकुलीकृत्य कर्णः प्रहरतां वरः ।
हतसूतांश्च भूयिष्ठानवजिग्ये नराधिपान् ॥ १२-४-१९॥
lāghavādākulīkṛtya karṇaḥ praharatāṃ varaḥ |
hatasūtāṃśca bhūyiṣṭhānavajigye narādhipān || 12-4-19||

MHB 12-4-20

ते स्वयं त्वरयन्तोऽश्वान्याहि याहीति वादिनः ।
व्यपेयुस्ते रणं हित्वा राजानो भग्नमानसाः ॥ १२-४-२०॥
te svayaṃ tvarayanto'śvānyāhi yāhīti vādinaḥ |
vyapeyuste raṇaṃ hitvā rājāno bhagnamānasāḥ || 12-4-20||

MHB 12-4-21

दुर्योधनस्तु कर्णेन पाल्यमानोऽभ्ययात्तदा ।
हृष्टः कन्यामुपादाय नगरं नागसाह्वयम् ॥ १२-४-२१॥
duryodhanastu karṇena pālyamāno'bhyayāttadā |
hṛṣṭaḥ kanyāmupādāya nagaraṃ nāgasāhvayam || 12-4-21||

Adhyaya: 5/353 (15)

MHB 12-5-1

नारद उवाच ।
आविष्कृतबलं कर्णं ज्ञात्वा राजा तु मागधः ।
आह्वयद्द्वैरथेनाजौ जरासंधो महीपतिः ॥ १२-५-१॥
nārada uvāca |
āviṣkṛtabalaṃ karṇaṃ jñātvā rājā tu māgadhaḥ |
āhvayaddvairathenājau jarāsaṃdho mahīpatiḥ || 12-5-1||

MHB 12-5-2

तयोः समभवद्युद्धं दिव्यास्त्रविदुषोर्द्वयोः ।
युधि नानाप्रहरणैरन्योन्यमभिवर्षतोः ॥ १२-५-२॥
tayoḥ samabhavadyuddhaṃ divyāstraviduṣordvayoḥ |
yudhi nānāpraharaṇairanyonyamabhivarṣatoḥ || 12-5-2||

MHB 12-5-3

क्षीणबाणौ विधनुषौ भग्नखड्गौ महीं गतौ ।
बाहुभिः समसज्जेतामुभावपि बलान्वितौ ॥ १२-५-३॥
kṣīṇabāṇau vidhanuṣau bhagnakhaḍgau mahīṃ gatau |
bāhubhiḥ samasajjetāmubhāvapi balānvitau || 12-5-3||

MHB 12-5-4

बाहुकण्टकयुद्धेन तस्य कर्णोऽथ युध्यतः ।
बिभेद संधिं देहस्य जरया श्लेषितस्य ह ॥ १२-५-४॥
bāhukaṇṭakayuddhena tasya karṇo'tha yudhyataḥ |
bibheda saṃdhiṃ dehasya jarayā śleṣitasya ha || 12-5-4||

MHB 12-5-5

स विकारं शरीरस्य दृष्ट्वा नृपतिरात्मनः ।
प्रीतोऽस्मीत्यब्रवीत्कर्णं वैरमुत्सृज्य भारत ॥ १२-५-५॥
sa vikāraṃ śarīrasya dṛṣṭvā nṛpatirātmanaḥ |
prīto'smītyabravītkarṇaṃ vairamutsṛjya bhārata || 12-5-5||

MHB 12-5-6

प्रीत्या ददौ स कर्णाय मालिनीं नगरीमथ ।
अङ्गेषु नरशार्दूल स राजासीत्सपत्नजित् ॥ १२-५-६॥
prītyā dadau sa karṇāya mālinīṃ nagarīmatha |
aṅgeṣu naraśārdūla sa rājāsītsapatnajit || 12-5-6||

MHB 12-5-7

पालयामास चम्पां तु कर्णः परबलार्दनः ।
दुर्योधनस्यानुमते तवापि विदितं तथा ॥ १२-५-७॥
pālayāmāsa campāṃ tu karṇaḥ parabalārdanaḥ |
duryodhanasyānumate tavāpi viditaṃ tathā || 12-5-7||

MHB 12-5-8

एवं शस्त्रप्रतापेन प्रथितः सोऽभवत्क्षितौ ।
त्वद्धितार्थं सुरेन्द्रेण भिक्षितो वर्मकुण्डले ॥ १२-५-८॥
evaṃ śastrapratāpena prathitaḥ so'bhavatkṣitau |
tvaddhitārthaṃ surendreṇa bhikṣito varmakuṇḍale || 12-5-8||

MHB 12-5-9

स दिव्ये सहजे प्रादात्कुण्डले परमार्चिते ।
सहजं कवचं चैव मोहितो देवमायया ॥ १२-५-९॥
sa divye sahaje prādātkuṇḍale paramārcite |
sahajaṃ kavacaṃ caiva mohito devamāyayā || 12-5-9||

MHB 12-5-10

विमुक्तः कुण्डलाभ्यां च सहजेन च वर्मणा ।
निहतो विजयेनाजौ वासुदेवस्य पश्यतः ॥ १२-५-१०॥
vimuktaḥ kuṇḍalābhyāṃ ca sahajena ca varmaṇā |
nihato vijayenājau vāsudevasya paśyataḥ || 12-5-10||

MHB 12-5-11

ब्राह्मणस्याभिशापेन रामस्य च महात्मनः ।
कुन्त्याश्च वरदानेन मायया च शतक्रतोः ॥ १२-५-११॥
brāhmaṇasyābhiśāpena rāmasya ca mahātmanaḥ |
kuntyāśca varadānena māyayā ca śatakratoḥ || 12-5-11||

MHB 12-5-12

भीष्मावमानात्संख्यायां रथानामर्धकीर्तनात् ।
शल्यात्तेजोवधाच्चापि वासुदेवनयेन च ॥ १२-५-१२॥
bhīṣmāvamānātsaṃkhyāyāṃ rathānāmardhakīrtanāt |
śalyāttejovadhāccāpi vāsudevanayena ca || 12-5-12||

MHB 12-5-13

रुद्रस्य देवराजस्य यमस्य वरुणस्य च ।
कुबेरद्रोणयोश्चैव कृपस्य च महात्मनः ॥ १२-५-१३॥
rudrasya devarājasya yamasya varuṇasya ca |
kuberadroṇayoścaiva kṛpasya ca mahātmanaḥ || 12-5-13||

MHB 12-5-14

अस्त्राणि दिव्यान्यादाय युधि गाण्डीवधन्वना ।
हतो वैकर्तनः कर्णो दिवाकरसमद्युतिः ॥ १२-५-१४॥
astrāṇi divyānyādāya yudhi gāṇḍīvadhanvanā |
hato vaikartanaḥ karṇo divākarasamadyutiḥ || 12-5-14||

MHB 12-5-15

एवं शप्तस्तव भ्राता बहुभिश्चापि वञ्चितः ।
न शोच्यः स नरव्याघ्रो युद्धे हि निधनं गतः ॥ १२-५-१५॥
evaṃ śaptastava bhrātā bahubhiścāpi vañcitaḥ |
na śocyaḥ sa naravyāghro yuddhe hi nidhanaṃ gataḥ || 12-5-15||

Adhyaya: 6/353 (12)

MHB 12-6-1

वैशंपायन उवाच ।
एतावदुक्त्वा देवर्षिर्विरराम स नारदः ।
युधिष्ठिरस्तु राजर्षिर्दध्यौ शोकपरिप्लुतः ॥ १२-६-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
etāvaduktvā devarṣirvirarāma sa nāradaḥ |
yudhiṣṭhirastu rājarṣirdadhyau śokapariplutaḥ || 12-6-1||

MHB 12-6-2

तं दीनमनसं वीरमधोवदनमातुरम् ।
निःश्वसन्तं यथा नागं पर्यश्रुनयनं तथा ॥ १२-६-२॥
taṃ dīnamanasaṃ vīramadhovadanamāturam |
niḥśvasantaṃ yathā nāgaṃ paryaśrunayanaṃ tathā || 12-6-2||

MHB 12-6-3

कुन्ती शोकपरीताङ्गी दुःखोपहतचेतना ।
अब्रवीन्मधुराभाषा काले वचनमर्थवत् ॥ १२-६-३॥
kuntī śokaparītāṅgī duḥkhopahatacetanā |
abravīnmadhurābhāṣā kāle vacanamarthavat || 12-6-3||

MHB 12-6-4

युधिष्ठिर महाबाहो नैनं शोचितुमर्हसि ।
जहि शोकं महाप्राज्ञ शृणु चेदं वचो मम ॥ १२-६-४॥
yudhiṣṭhira mahābāho nainaṃ śocitumarhasi |
jahi śokaṃ mahāprājña śṛṇu cedaṃ vaco mama || 12-6-4||

MHB 12-6-5

यतितः स मया पूर्वं भ्रात्र्यं ज्ञापयितुं तव ।
भास्करेण च देवेन पित्रा धर्मभृतां वर ॥ १२-६-५॥
yatitaḥ sa mayā pūrvaṃ bhrātryaṃ jñāpayituṃ tava |
bhāskareṇa ca devena pitrā dharmabhṛtāṃ vara || 12-6-5||

MHB 12-6-6

यद्वाच्यं हितकामेन सुहृदा भूतिमिच्छता ।
तथा दिवाकरेणोक्तः स्वप्नान्ते मम चाग्रतः ॥ १२-६-६॥
yadvācyaṃ hitakāmena suhṛdā bhūtimicchatā |
tathā divākareṇoktaḥ svapnānte mama cāgrataḥ || 12-6-6||

MHB 12-6-7

न चैनमशकद्भानुरहं वा स्नेहकारणैः ।
पुरा प्रत्यनुनेतुं वा नेतुं वाप्येकतां त्वया ॥ १२-६-७॥
na cainamaśakadbhānurahaṃ vā snehakāraṇaiḥ |
purā pratyanunetuṃ vā netuṃ vāpyekatāṃ tvayā || 12-6-7||

MHB 12-6-8

ततः कालपरीतः स वैरस्योद्धुक्षणे रतः ।
प्रतीपकारी युष्माकमिति चोपेक्षितो मया ॥ १२-६-८॥
tataḥ kālaparītaḥ sa vairasyoddhukṣaṇe rataḥ |
pratīpakārī yuṣmākamiti copekṣito mayā || 12-6-8||

MHB 12-6-9

इत्युक्तो धर्मराजस्तु मात्रा बाष्पाकुलेक्षणः ।
उवाच वाक्यं धर्मात्मा शोकव्याकुलचेतनः ॥ १२-६-९॥
ityukto dharmarājastu mātrā bāṣpākulekṣaṇaḥ |
uvāca vākyaṃ dharmātmā śokavyākulacetanaḥ || 12-6-9||

MHB 12-6-10

भवत्या गूढमन्त्रत्वात्पीडितोऽस्मीत्युवाच ताम् ।
शशाप च महातेजाः सर्वलोकेषु च स्त्रियः ।
न गुह्यं धारयिष्यन्तीत्यतिदुःखसमन्वितः ॥ १२-६-१०॥
bhavatyā gūḍhamantratvātpīḍito'smītyuvāca tām |
śaśāpa ca mahātejāḥ sarvalokeṣu ca striyaḥ |
na guhyaṃ dhārayiṣyantītyatiduḥkhasamanvitaḥ || 12-6-10||

MHB 12-6-11

स राजा पुत्रपौत्राणां संबन्धिसुहृदां तथा ।
स्मरन्नुद्विग्नहृदयो बभूवास्वस्थचेतनः ॥ १२-६-११॥
sa rājā putrapautrāṇāṃ saṃbandhisuhṛdāṃ tathā |
smarannudvignahṛdayo babhūvāsvasthacetanaḥ || 12-6-11||

MHB 12-6-12

ततः शोकपरीतात्मा सधूम इव पावकः ।
निर्वेदमकरोद्धीमान्राजा संतापपीडितः ॥ १२-६-१२॥
tataḥ śokaparītātmā sadhūma iva pāvakaḥ |
nirvedamakaroddhīmānrājā saṃtāpapīḍitaḥ || 12-6-12||

Adhyaya: 7/353 (41)

MHB 12-7-1

वैशंपायन उवाच ।
युधिष्ठिरस्तु धर्मात्मा शोकव्याकुलचेतनः ।
शुशोच दुःखसंतप्तः स्मृत्वा कर्णं महारथम् ॥ १२-७-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
yudhiṣṭhirastu dharmātmā śokavyākulacetanaḥ |
śuśoca duḥkhasaṃtaptaḥ smṛtvā karṇaṃ mahāratham || 12-7-1||

MHB 12-7-2

आविष्टो दुःखशोकाभ्यां निःश्वसंश्च पुनः पुनः ।
दृष्ट्वार्जुनमुवाचेदं वचनं शोककर्शितः ॥ १२-७-२॥
āviṣṭo duḥkhaśokābhyāṃ niḥśvasaṃśca punaḥ punaḥ |
dṛṣṭvārjunamuvācedaṃ vacanaṃ śokakarśitaḥ || 12-7-2||

MHB 12-7-3

यद्भैक्षमाचरिष्याम वृष्ण्यन्धकपुरे वयम् ।
ज्ञातीन्निष्पुरुषान्कृत्वा नेमां प्राप्स्याम दुर्गतिम् ॥ १२-७-३॥
yadbhaikṣamācariṣyāma vṛṣṇyandhakapure vayam |
jñātīnniṣpuruṣānkṛtvā nemāṃ prāpsyāma durgatim || 12-7-3||

MHB 12-7-4

अमित्रा नः समृद्धार्था वृत्तार्थाः कुरवः किल ।
आत्मानमात्मना हत्वा किं धर्मफलमाप्नुमः ॥ १२-७-४॥
amitrā naḥ samṛddhārthā vṛttārthāḥ kuravaḥ kila |
ātmānamātmanā hatvā kiṃ dharmaphalamāpnumaḥ || 12-7-4||

MHB 12-7-5

धिगस्तु क्षात्रमाचारं धिगस्तु बलमौरसम् ।
धिगस्त्वमर्षं येनेमामापदं गमिता वयम् ॥ १२-७-५॥
dhigastu kṣātramācāraṃ dhigastu balamaurasam |
dhigastvamarṣaṃ yenemāmāpadaṃ gamitā vayam || 12-7-5||

MHB 12-7-6

साधु क्षमा दमः शौचमवैरोध्यममत्सरः ।
अहिंसा सत्यवचनं नित्यानि वनचारिणाम् ॥ १२-७-६॥
sādhu kṣamā damaḥ śaucamavairodhyamamatsaraḥ |
ahiṃsā satyavacanaṃ nityāni vanacāriṇām || 12-7-6||

MHB 12-7-7

वयं तु लोभान्मोहाच्च स्तम्भं मानं च संश्रिताः ।
इमामवस्थामापन्ना राज्यलेशबुभुक्षया ॥ १२-७-७॥
vayaṃ tu lobhānmohācca stambhaṃ mānaṃ ca saṃśritāḥ |
imāmavasthāmāpannā rājyaleśabubhukṣayā || 12-7-7||

MHB 12-7-8

त्रैलोक्यस्यापि राज्येन नास्मान्कश्चित्प्रहर्षयेत् ।
बान्धवान्निहतान्दृष्ट्वा पृथिव्यामामिषैषिणः ॥ १२-७-८॥
trailokyasyāpi rājyena nāsmānkaścitpraharṣayet |
bāndhavānnihatāndṛṣṭvā pṛthivyāmāmiṣaiṣiṇaḥ || 12-7-8||

MHB 12-7-9

ते वयं पृथिवीहेतोरवध्यान्पृथिवीसमान् ।
संपरित्यज्य जीवामो हीनार्था हतबान्धवाः ॥ १२-७-९॥
te vayaṃ pṛthivīhetoravadhyānpṛthivīsamān |
saṃparityajya jīvāmo hīnārthā hatabāndhavāḥ || 12-7-9||

MHB 12-7-10

आमिषे गृध्यमानानामशुनां नः शुनामिव ।
आमिषं चैव नो नष्टमामिषस्य च भोजिनः ॥ १२-७-१०॥
āmiṣe gṛdhyamānānāmaśunāṃ naḥ śunāmiva |
āmiṣaṃ caiva no naṣṭamāmiṣasya ca bhojinaḥ || 12-7-10||

MHB 12-7-11

न पृथिव्या सकलया न सुवर्णस्य राशिभिः ।
न गवाश्वेन सर्वेण ते त्याज्या य इमे हताः ॥ १२-७-११॥
na pṛthivyā sakalayā na suvarṇasya rāśibhiḥ |
na gavāśvena sarveṇa te tyājyā ya ime hatāḥ || 12-7-11||

MHB 12-7-12

संयुक्ताः काममन्युभ्यां क्रोधामर्षसमन्विताः ।
मृत्युयानं समारुह्य गता वैवस्वतक्षयम् ॥ १२-७-१२॥
saṃyuktāḥ kāmamanyubhyāṃ krodhāmarṣasamanvitāḥ |
mṛtyuyānaṃ samāruhya gatā vaivasvatakṣayam || 12-7-12||

MHB 12-7-13

बहु कल्याणमिच्छन्त ईहन्ते पितरः सुतान् ।
तपसा ब्रह्मचर्येण वन्दनेन तितिक्षया ॥ १२-७-१३॥
bahu kalyāṇamicchanta īhante pitaraḥ sutān |
tapasā brahmacaryeṇa vandanena titikṣayā || 12-7-13||

MHB 12-7-14

उपवासैस्तथेज्याभिर्व्रतकौतुकमङ्गलैः ।
लभन्ते मातरो गर्भांस्तान्मासान्दश बिभ्रति ॥ १२-७-१४॥
upavāsaistathejyābhirvratakautukamaṅgalaiḥ |
labhante mātaro garbhāṃstānmāsāndaśa bibhrati || 12-7-14||

MHB 12-7-15

यदि स्वस्ति प्रजायन्ते जाता जीवन्ति वा यदि ।
संभाविता जातबलास्ते दद्युर्यदि नः सुखम् ।
इह चामुत्र चैवेति कृपणाः फलहेतुकाः ॥ १२-७-१५॥
yadi svasti prajāyante jātā jīvanti vā yadi |
saṃbhāvitā jātabalāste dadyuryadi naḥ sukham |
iha cāmutra caiveti kṛpaṇāḥ phalahetukāḥ || 12-7-15||

MHB 12-7-16

तासामयं समारम्भो निवृत्तः केवलोऽफलः ।
यदासां निहताः पुत्रा युवानो मृष्टकुण्डलाः ॥ १२-७-१६॥
tāsāmayaṃ samārambho nivṛttaḥ kevalo'phalaḥ |
yadāsāṃ nihatāḥ putrā yuvāno mṛṣṭakuṇḍalāḥ || 12-7-16||

MHB 12-7-17

अभुक्त्वा पार्थिवान्भोगानृणान्यनवदाय च ।
पितृभ्यो देवताभ्यश्च गता वैवस्वतक्षयम् ॥ १२-७-१७॥
abhuktvā pārthivānbhogānṛṇānyanavadāya ca |
pitṛbhyo devatābhyaśca gatā vaivasvatakṣayam || 12-7-17||

MHB 12-7-18

यदैषामङ्ग पितरौ जातौ काममयाविव ।
संजातबलरूपेषु तदैव निहता नृपाः ॥ १२-७-१८॥
yadaiṣāmaṅga pitarau jātau kāmamayāviva |
saṃjātabalarūpeṣu tadaiva nihatā nṛpāḥ || 12-7-18||

MHB 12-7-19

संयुक्ताः काममन्युभ्यां क्रोधहर्षासमञ्जसाः ।
न ते जन्मफलं किंचिद्भोक्तारो जातु कर्हिचित् ॥ १२-७-१९॥
saṃyuktāḥ kāmamanyubhyāṃ krodhaharṣāsamañjasāḥ |
na te janmaphalaṃ kiṃcidbhoktāro jātu karhicit || 12-7-19||

MHB 12-7-20

पाञ्चालानां कुरूणां च हता एव हि येऽहताः ।
ते वयं त्वधमाँल्लोकान्प्रपद्येम स्वकर्मभिः ॥ १२-७-२०॥
pāñcālānāṃ kurūṇāṃ ca hatā eva hi ye'hatāḥ |
te vayaṃ tvadhamā~llokānprapadyema svakarmabhiḥ || 12-7-20||

MHB 12-7-21

वयमेवास्य लोकस्य विनाशे कारणं स्मृताः ।
धृतराष्ट्रस्य पुत्रेण निकृत्या प्रत्यपत्स्महि ॥ १२-७-२१॥
vayamevāsya lokasya vināśe kāraṇaṃ smṛtāḥ |
dhṛtarāṣṭrasya putreṇa nikṛtyā pratyapatsmahi || 12-7-21||

MHB 12-7-22

सदैव निकृतिप्रज्ञो द्वेष्टा मायोपजीवनः ।
मिथ्यावृत्तः स सततमस्मास्वनपकारिषु ॥ १२-७-२२॥
sadaiva nikṛtiprajño dveṣṭā māyopajīvanaḥ |
mithyāvṛttaḥ sa satatamasmāsvanapakāriṣu || 12-7-22||

MHB 12-7-23

अंशकामा वयं ते च न चास्माभिर्न तैर्जितम् ।
न तैर्भुक्तेयमवनिर्न नार्यो गीतवादितम् ॥ १२-७-२३॥
aṃśakāmā vayaṃ te ca na cāsmābhirna tairjitam |
na tairbhukteyamavanirna nāryo gītavāditam || 12-7-23||

MHB 12-7-24

नामात्यसमितौ कथ्यं न च श्रुतवतां श्रुतम् ।
न रत्नानि परार्ध्यानि न भूर्न द्रविणागमः ॥ १२-७-२४॥
nāmātyasamitau kathyaṃ na ca śrutavatāṃ śrutam |
na ratnāni parārdhyāni na bhūrna draviṇāgamaḥ || 12-7-24||

MHB 12-7-25

ऋद्धिमस्मासु तां दृष्ट्वा विवर्णो हरिणः कृशः ।
धृतराष्ट्रस्य नृपतेः सौबलेन निवेदितः ॥ १२-७-२५॥
ṛddhimasmāsu tāṃ dṛṣṭvā vivarṇo hariṇaḥ kṛśaḥ |
dhṛtarāṣṭrasya nṛpateḥ saubalena niveditaḥ || 12-7-25||

MHB 12-7-26

तं पिता पुत्रगृद्धित्वादनुमेनेऽनये स्थितम् ।
अनवेक्ष्यैव पितरं गाङ्गेयं विदुरं तथा ।
असंशयं धृतराष्ट्रो यथैवाहं तथा गतः ॥ १२-७-२६॥
taṃ pitā putragṛddhitvādanumene'naye sthitam |
anavekṣyaiva pitaraṃ gāṅgeyaṃ viduraṃ tathā |
asaṃśayaṃ dhṛtarāṣṭro yathaivāhaṃ tathā gataḥ || 12-7-26||

MHB 12-7-27

अनियम्याशुचिं लुब्धं पुत्रं कामवशानुगम् ।
पतितो यशसो दीप्ताद्घातयित्वा सहोदरान् ॥ १२-७-२७॥
aniyamyāśuciṃ lubdhaṃ putraṃ kāmavaśānugam |
patito yaśaso dīptādghātayitvā sahodarān || 12-7-27||

MHB 12-7-28

इमौ वृद्धौ च शोकाग्नौ प्रक्षिप्य स सुयोधनः ।
अस्मत्प्रद्वेषसंयुक्तः पापबुद्धिः सदैव हि ॥ १२-७-२८॥
imau vṛddhau ca śokāgnau prakṣipya sa suyodhanaḥ |
asmatpradveṣasaṃyuktaḥ pāpabuddhiḥ sadaiva hi || 12-7-28||

MHB 12-7-29

को हि बन्धुः कुलीनः संस्तथा ब्रूयात्सुहृज्जने ।
यथासावुक्तवान्क्षुद्रो युयुत्सुर्वृष्णिसंनिधौ ॥ १२-७-२९॥
ko hi bandhuḥ kulīnaḥ saṃstathā brūyātsuhṛjjane |
yathāsāvuktavānkṣudro yuyutsurvṛṣṇisaṃnidhau || 12-7-29||

MHB 12-7-30

आत्मनो हि वयं दोषाद्विनष्टाः शाश्वतीः समाः ।
प्रदहन्तो दिशः सर्वास्तेजसा भास्करा इव ॥ १२-७-३०॥
ātmano hi vayaṃ doṣādvinaṣṭāḥ śāśvatīḥ samāḥ |
pradahanto diśaḥ sarvāstejasā bhāskarā iva || 12-7-30||

MHB 12-7-31

सोऽस्माकं वैरपुरुषो दुर्मन्त्रिप्रग्रहं गतः ।
दुर्योधनकृते ह्येतत्कुलं नो विनिपातितम् ।
अवध्यानां वधं कृत्वा लोके प्राप्ताः स्म वाच्यताम् ॥ १२-७-३१॥
so'smākaṃ vairapuruṣo durmantripragrahaṃ gataḥ |
duryodhanakṛte hyetatkulaṃ no vinipātitam |
avadhyānāṃ vadhaṃ kṛtvā loke prāptāḥ sma vācyatām || 12-7-31||

MHB 12-7-32

कुलस्यास्यान्तकरणं दुर्मतिं पापकारिणम् ।
राजा राष्ट्रेश्वरं कृत्वा धृतराष्ट्रोऽद्य शोचति ॥ १२-७-३२॥
kulasyāsyāntakaraṇaṃ durmatiṃ pāpakāriṇam |
rājā rāṣṭreśvaraṃ kṛtvā dhṛtarāṣṭro'dya śocati || 12-7-32||

MHB 12-7-33

हताः शूराः कृतं पापं विषयः स्वो विनाशितः ।
हत्वा नो विगतो मन्युः शोको मां रुन्धयत्ययम् ॥ १२-७-३३॥
hatāḥ śūrāḥ kṛtaṃ pāpaṃ viṣayaḥ svo vināśitaḥ |
hatvā no vigato manyuḥ śoko māṃ rundhayatyayam || 12-7-33||

MHB 12-7-34

धनंजय कृतं पापं कल्याणेनोपहन्यते ।
त्यागवांश्च पुनः पापं नालं कर्तुमिति श्रुतिः ॥ १२-७-३४॥
dhanaṃjaya kṛtaṃ pāpaṃ kalyāṇenopahanyate |
tyāgavāṃśca punaḥ pāpaṃ nālaṃ kartumiti śrutiḥ || 12-7-34||

MHB 12-7-35

त्यागवाञ्जन्ममरणे नाप्नोतीति श्रुतिर्यदा ।
प्राप्तवर्त्मा कृतमतिर्ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ १२-७-३५॥
tyāgavāñjanmamaraṇe nāpnotīti śrutiryadā |
prāptavartmā kṛtamatirbrahma saṃpadyate tadā || 12-7-35||

MHB 12-7-36

स धनंजय निर्द्वंद्वो मुनिर्ज्ञानसमन्वितः ।
वनमामन्त्र्य वः सर्वान्गमिष्यामि परंतप ॥ १२-७-३६॥
sa dhanaṃjaya nirdvaṃdvo munirjñānasamanvitaḥ |
vanamāmantrya vaḥ sarvāngamiṣyāmi paraṃtapa || 12-7-36||

MHB 12-7-37

न हि कृत्स्नतमो धर्मः शक्यः प्राप्तुमिति श्रुतिः ।
परिग्रहवता तन्मे प्रत्यक्षमरिसूदन ॥ १२-७-३७॥
na hi kṛtsnatamo dharmaḥ śakyaḥ prāptumiti śrutiḥ |
parigrahavatā tanme pratyakṣamarisūdana || 12-7-37||

MHB 12-7-38

मया निसृष्टं पापं हि परिग्रहमभीप्सता ।
जन्मक्षयनिमित्तं च शक्यं प्राप्तुमिति श्रुतिः ॥ १२-७-३८॥
mayā nisṛṣṭaṃ pāpaṃ hi parigrahamabhīpsatā |
janmakṣayanimittaṃ ca śakyaṃ prāptumiti śrutiḥ || 12-7-38||

MHB 12-7-39

स परिग्रहमुत्सृज्य कृत्स्नं राज्यं तथैव च ।
गमिष्यामि विनिर्मुक्तो विशोको विज्वरस्तथा ॥ १२-७-३९॥
sa parigrahamutsṛjya kṛtsnaṃ rājyaṃ tathaiva ca |
gamiṣyāmi vinirmukto viśoko vijvarastathā || 12-7-39||

MHB 12-7-40

प्रशाधि त्वमिमामुर्वीं क्षेमां निहतकण्टकाम् ।
न ममार्थोऽस्ति राज्येन न भोगैर्वा कुरूत्तम ॥ १२-७-४०॥
praśādhi tvamimāmurvīṃ kṣemāṃ nihatakaṇṭakām |
na mamārtho'sti rājyena na bhogairvā kurūttama || 12-7-40||

MHB 12-7-41

एतावदुक्त्वा वचनं धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
व्युपारमत्ततः पार्थः कनीयान्प्रत्यभाषत ॥ १२-७-४१॥
etāvaduktvā vacanaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
vyupāramattataḥ pārthaḥ kanīyānpratyabhāṣata || 12-7-41||

Adhyaya: 8/353 (37)

MHB 12-8-1

वैशंपायन उवाच ।
अथार्जुन उवाचेदमधिक्षिप्त इवाक्षमी ।
अभिनीततरं वाक्यं दृढवादपराक्रमः ॥ १२-८-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
athārjuna uvācedamadhikṣipta ivākṣamī |
abhinītataraṃ vākyaṃ dṛḍhavādaparākramaḥ || 12-8-1||

MHB 12-8-2

दर्शयन्नैन्द्रिरात्मानमुग्रमुग्रपराक्रमः ।
स्मयमानो महातेजाः सृक्किणी संलिहन्मुहुः ॥ १२-८-२॥
darśayannaindrirātmānamugramugraparākramaḥ |
smayamāno mahātejāḥ sṛkkiṇī saṃlihanmuhuḥ || 12-8-2||

MHB 12-8-3

अहो दुःखमहो कृच्छ्रमहो वैक्लव्यमुत्तमम् ।
यत्कृत्वामानुषं कर्म त्यजेथाः श्रियमुत्तमाम् ॥ १२-८-३॥
aho duḥkhamaho kṛcchramaho vaiklavyamuttamam |
yatkṛtvāmānuṣaṃ karma tyajethāḥ śriyamuttamām || 12-8-3||

MHB 12-8-4

शत्रून्हत्वा महीं लब्ध्वा स्वधर्मेणोपपादिताम् ।
हतामित्रः कथं सर्वं त्यजेथा बुद्धिलाघवात् ॥ १२-८-४॥
śatrūnhatvā mahīṃ labdhvā svadharmeṇopapāditām |
hatāmitraḥ kathaṃ sarvaṃ tyajethā buddhilāghavāt || 12-8-4||

MHB 12-8-5

क्लीबस्य हि कुतो राज्यं दीर्घसूत्रस्य वा पुनः ।
किमर्थं च महीपालानवधीः क्रोधमूर्छितः ॥ १२-८-५॥
klībasya hi kuto rājyaṃ dīrghasūtrasya vā punaḥ |
kimarthaṃ ca mahīpālānavadhīḥ krodhamūrchitaḥ || 12-8-5||

MHB 12-8-6

यो ह्याजिजीविषेद्भैक्ष्यं कर्मणा नैव केनचित् ।
समारम्भान्बुभूषेत हतस्वस्तिरकिंचनः ।
सर्वलोकेषु विख्यातो न पुत्रपशुसंहितः ॥ १२-८-६॥
yo hyājijīviṣedbhaikṣyaṃ karmaṇā naiva kenacit |
samārambhānbubhūṣeta hatasvastirakiṃcanaḥ |
sarvalokeṣu vikhyāto na putrapaśusaṃhitaḥ || 12-8-6||

MHB 12-8-7

कापालीं नृप पापिष्ठां वृत्तिमास्थाय जीवतः ।
संत्यज्य राज्यमृद्धं ते लोकोऽयं किं वदिष्यति ॥ १२-८-७॥
kāpālīṃ nṛpa pāpiṣṭhāṃ vṛttimāsthāya jīvataḥ |
saṃtyajya rājyamṛddhaṃ te loko'yaṃ kiṃ vadiṣyati || 12-8-7||

MHB 12-8-8

सर्वारम्भान्समुत्सृज्य हतस्वस्तिरकिंचनः ।
कस्मादाशंससे भैक्ष्यं चर्तुं प्राकृतवत्प्रभो ॥ १२-८-८॥
sarvārambhānsamutsṛjya hatasvastirakiṃcanaḥ |
kasmādāśaṃsase bhaikṣyaṃ cartuṃ prākṛtavatprabho || 12-8-8||

MHB 12-8-9

अस्मिन्राजकुले जातो जित्वा कृत्स्नां वसुंधराम् ।
धर्मार्थावखिलौ हित्वा वनं मौढ्यात्प्रतिष्ठसे ॥ १२-८-९॥
asminrājakule jāto jitvā kṛtsnāṃ vasuṃdharām |
dharmārthāvakhilau hitvā vanaṃ mauḍhyātpratiṣṭhase || 12-8-9||

MHB 12-8-10

यदीमानि हवींषीह विमथिष्यन्त्यसाधवः ।
भवता विप्रहीणानि प्राप्तं त्वामेव किल्बिषम् ॥ १२-८-१०॥
yadīmāni havīṃṣīha vimathiṣyantyasādhavaḥ |
bhavatā viprahīṇāni prāptaṃ tvāmeva kilbiṣam || 12-8-10||

MHB 12-8-11

आकिंचन्यमनाशास्यमिति वै नहुषोऽब्रवीत् ।
कृत्या नृशंसा ह्यधने धिगस्त्वधनतामिह ॥ १२-८-११॥
ākiṃcanyamanāśāsyamiti vai nahuṣo'bravīt |
kṛtyā nṛśaṃsā hyadhane dhigastvadhanatāmiha || 12-8-11||

MHB 12-8-12

अश्वस्तनमृषीणां हि विद्यते वेद तद्भवान् ।
यं त्विमं धर्ममित्याहुर्धनादेष प्रवर्तते ॥ १२-८-१२॥
aśvastanamṛṣīṇāṃ hi vidyate veda tadbhavān |
yaṃ tvimaṃ dharmamityāhurdhanādeṣa pravartate || 12-8-12||

MHB 12-8-13

धर्मं संहरते तस्य धनं हरति यस्य यः ।
ह्रियमाणे धने राजन्वयं कस्य क्षमेमहि ॥ १२-८-१३॥
dharmaṃ saṃharate tasya dhanaṃ harati yasya yaḥ |
hriyamāṇe dhane rājanvayaṃ kasya kṣamemahi || 12-8-13||

MHB 12-8-14

अभिशस्तवत्प्रपश्यन्ति दरिद्रं पार्श्वतः स्थितम् ।
दारिद्र्यं पातकं लोके कस्तच्छंसितुमर्हति ॥ १२-८-१४॥
abhiśastavatprapaśyanti daridraṃ pārśvataḥ sthitam |
dāridryaṃ pātakaṃ loke kastacchaṃsitumarhati || 12-8-14||

MHB 12-8-15

पतितः शोच्यते राजन्निर्धनश्चापि शोच्यते ।
विशेषं नाधिगच्छामि पतितस्याधनस्य च ॥ १२-८-१५॥
patitaḥ śocyate rājannirdhanaścāpi śocyate |
viśeṣaṃ nādhigacchāmi patitasyādhanasya ca || 12-8-15||

MHB 12-8-16

अर्थेभ्यो हि विवृद्धेभ्यः संभृतेभ्यस्ततस्ततः ।
क्रियाः सर्वाः प्रवर्तन्ते पर्वतेभ्य इवापगाः ॥ १२-८-१६॥
arthebhyo hi vivṛddhebhyaḥ saṃbhṛtebhyastatastataḥ |
kriyāḥ sarvāḥ pravartante parvatebhya ivāpagāḥ || 12-8-16||

MHB 12-8-17

अर्थाद्धर्मश्च कामश्च स्वर्गश्चैव नराधिप ।
प्राणयात्रा हि लोकस्य विनार्थं न प्रसिध्यति ॥ १२-८-१७॥
arthāddharmaśca kāmaśca svargaścaiva narādhipa |
prāṇayātrā hi lokasya vinārthaṃ na prasidhyati || 12-8-17||

MHB 12-8-18

अर्थेन हि विहीनस्य पुरुषस्याल्पमेधसः ।
व्युच्छिद्यन्ते क्रियाः सर्वा ग्रीष्मे कुसरितो यथा ॥ १२-८-१८॥
arthena hi vihīnasya puruṣasyālpamedhasaḥ |
vyucchidyante kriyāḥ sarvā grīṣme kusarito yathā || 12-8-18||

MHB 12-8-19

यस्यार्थास्तस्य मित्राणि यस्यार्थास्तस्य बान्धवाः ।
यस्यार्थाः स पुमाँल्लोके यस्यार्थाः स च पण्डितः ॥ १२-८-१९॥
yasyārthāstasya mitrāṇi yasyārthāstasya bāndhavāḥ |
yasyārthāḥ sa pumā~lloke yasyārthāḥ sa ca paṇḍitaḥ || 12-8-19||

MHB 12-8-20

अधनेनार्थकामेन नार्थः शक्यो विवित्सता ।
अर्थैरर्था निबध्यन्ते गजैरिव महागजाः ॥ १२-८-२०॥
adhanenārthakāmena nārthaḥ śakyo vivitsatā |
arthairarthā nibadhyante gajairiva mahāgajāḥ || 12-8-20||

MHB 12-8-21

धर्मः कामश्च स्वर्गश्च हर्षः क्रोधः श्रुतं दमः ।
अर्थादेतानि सर्वाणि प्रवर्तन्ते नराधिप ॥ १२-८-२१॥
dharmaḥ kāmaśca svargaśca harṣaḥ krodhaḥ śrutaṃ damaḥ |
arthādetāni sarvāṇi pravartante narādhipa || 12-8-21||

MHB 12-8-22

धनात्कुलं प्रभवति धनाद्धर्मः प्रवर्तते ।
नाधनस्यास्त्ययं लोको न परः पुरुषोत्तम ॥ १२-८-२२॥
dhanātkulaṃ prabhavati dhanāddharmaḥ pravartate |
nādhanasyāstyayaṃ loko na paraḥ puruṣottama || 12-8-22||

MHB 12-8-23

नाधनो धर्मकृत्यानि यथावदनुतिष्ठति ।
धनाद्धि धर्मः स्रवति शैलाद्गिरिनदी यथा ॥ १२-८-२३॥
nādhano dharmakṛtyāni yathāvadanutiṣṭhati |
dhanāddhi dharmaḥ sravati śailādgirinadī yathā || 12-8-23||

MHB 12-8-24

यः कृशाश्वः कृशगवः कृशभृत्यः कृशातिथिः ।
स वै राजन्कृशो नाम न शरीरकृशः कृशः ॥ १२-८-२४॥
yaḥ kṛśāśvaḥ kṛśagavaḥ kṛśabhṛtyaḥ kṛśātithiḥ |
sa vai rājankṛśo nāma na śarīrakṛśaḥ kṛśaḥ || 12-8-24||

MHB 12-8-25

अवेक्षस्व यथान्यायं पश्य देवासुरं यथा ।
राजन्किमन्यज्ज्ञातीनां वधादृध्यन्ति देवताः ॥ १२-८-२५॥
avekṣasva yathānyāyaṃ paśya devāsuraṃ yathā |
rājankimanyajjñātīnāṃ vadhādṛdhyanti devatāḥ || 12-8-25||

MHB 12-8-26

न चेद्धर्तव्यमन्यस्य कथं तद्धर्ममारभेत् ।
एतावानेव वेदेषु निश्चयः कविभिः कृतः ॥ १२-८-२६॥
na ceddhartavyamanyasya kathaṃ taddharmamārabhet |
etāvāneva vedeṣu niścayaḥ kavibhiḥ kṛtaḥ || 12-8-26||

MHB 12-8-27

अध्येतव्या त्रयी विद्या भवितव्यं विपश्चिता ।
सर्वथा धनमाहार्यं यष्टव्यं चापि यत्नतः ॥ १२-८-२७॥
adhyetavyā trayī vidyā bhavitavyaṃ vipaścitā |
sarvathā dhanamāhāryaṃ yaṣṭavyaṃ cāpi yatnataḥ || 12-8-27||

MHB 12-8-28

द्रोहाद्देवैरवाप्तानि दिवि स्थानानि सर्वशः ।
इति देवा व्यवसिता वेदवादाश्च शाश्वताः ॥ १२-८-२८॥
drohāddevairavāptāni divi sthānāni sarvaśaḥ |
iti devā vyavasitā vedavādāśca śāśvatāḥ || 12-8-28||

MHB 12-8-29

अधीयन्ते तपस्यन्ति यजन्ते याजयन्ति च ।
कृत्स्नं तदेव च श्रेयो यदप्याददतेऽन्यतः ॥ १२-८-२९॥
adhīyante tapasyanti yajante yājayanti ca |
kṛtsnaṃ tadeva ca śreyo yadapyādadate'nyataḥ || 12-8-29||

MHB 12-8-30

न पश्यामोऽनपहृतं धनं किंचित्क्वचिद्वयम् ।
एवमेव हि राजानो जयन्ति पृथिवीमिमाम् ॥ १२-८-३०॥
na paśyāmo'napahṛtaṃ dhanaṃ kiṃcitkvacidvayam |
evameva hi rājāno jayanti pṛthivīmimām || 12-8-30||

MHB 12-8-31

जित्वा ममत्वं ब्रुवते पुत्रा इव पितुर्धने ।
राजर्षयो जितस्वर्गा धर्मो ह्येषां निगद्यते ॥ १२-८-३१॥
jitvā mamatvaṃ bruvate putrā iva piturdhane |
rājarṣayo jitasvargā dharmo hyeṣāṃ nigadyate || 12-8-31||

MHB 12-8-32

यथैव पूर्णादुदधेः स्यन्दन्त्यापो दिशो दश ।
एवं राजकुलाद्वित्तं पृथिवीं प्रतितिष्ठति ॥ १२-८-३२॥
yathaiva pūrṇādudadheḥ syandantyāpo diśo daśa |
evaṃ rājakulādvittaṃ pṛthivīṃ pratitiṣṭhati || 12-8-32||

MHB 12-8-33

आसीदियं दिलीपस्य नृगस्य नहुषस्य च ।
अम्बरीषस्य मान्धातुः पृथिवी सा त्वयि स्थिता ॥ १२-८-३३॥
āsīdiyaṃ dilīpasya nṛgasya nahuṣasya ca |
ambarīṣasya māndhātuḥ pṛthivī sā tvayi sthitā || 12-8-33||

MHB 12-8-34

स त्वां द्रव्यमयो यज्ञः संप्राप्तः सर्वदक्षिणः ।
तं चेन्न यजसे राजन्प्राप्तस्त्वं देवकिल्बिषम् ॥ १२-८-३४॥
sa tvāṃ dravyamayo yajñaḥ saṃprāptaḥ sarvadakṣiṇaḥ |
taṃ cenna yajase rājanprāptastvaṃ devakilbiṣam || 12-8-34||

MHB 12-8-35

येषां राजाश्वमेधेन यजते दक्षिणावता ।
उपेत्य तस्यावभृथं पूताः सर्वे भवन्ति ते ॥ १२-८-३५॥
yeṣāṃ rājāśvamedhena yajate dakṣiṇāvatā |
upetya tasyāvabhṛthaṃ pūtāḥ sarve bhavanti te || 12-8-35||

MHB 12-8-36

विश्वरूपो महादेवः सर्वमेधे महामखे ।
जुहाव सर्वभूतानि तथैवात्मानमात्मना ॥ १२-८-३६॥
viśvarūpo mahādevaḥ sarvamedhe mahāmakhe |
juhāva sarvabhūtāni tathaivātmānamātmanā || 12-8-36||

MHB 12-8-37

शाश्वतोऽयं भूतिपथो नास्यान्तमनुशुश्रुम ।
महान्दाशरथः पन्था मा राजन्कापथं गमः ॥ १२-८-३७॥
śāśvato'yaṃ bhūtipatho nāsyāntamanuśuśruma |
mahāndāśarathaḥ panthā mā rājankāpathaṃ gamaḥ || 12-8-37||

Adhyaya: 9/353 (37)

MHB 12-9-1

युधिष्ठिर उवाच ।
मुहूर्तं तावदेकाग्रो मनःश्रोत्रेऽन्तरात्मनि ।
धारयित्वापि ते श्रुत्वा रोचतां वचनं मम ॥ १२-९-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
muhūrtaṃ tāvadekāgro manaḥśrotre'ntarātmani |
dhārayitvāpi te śrutvā rocatāṃ vacanaṃ mama || 12-9-1||

MHB 12-9-2

सार्थगम्यमहं मार्गं न जातु त्वत्कृते पुनः ।
गच्छेयं तद्गमिष्यामि हित्वा ग्राम्यसुखान्युत ॥ १२-९-२॥
sārthagamyamahaṃ mārgaṃ na jātu tvatkṛte punaḥ |
gaccheyaṃ tadgamiṣyāmi hitvā grāmyasukhānyuta || 12-9-2||

MHB 12-9-3

क्षेम्यश्चैकाकिना गम्यः पन्थाः कोऽस्तीति पृच्छ माम् ।
अथ वा नेच्छसि प्रष्टुमपृच्छन्नपि मे शृणु ॥ १२-९-३॥
kṣemyaścaikākinā gamyaḥ panthāḥ ko'stīti pṛccha mām |
atha vā necchasi praṣṭumapṛcchannapi me śṛṇu || 12-9-3||

MHB 12-9-4

हित्वा ग्राम्यसुखाचारं तप्यमानो महत्तपः ।
अरण्ये फलमूलाशी चरिष्यामि मृगैः सह ॥ १२-९-४॥
hitvā grāmyasukhācāraṃ tapyamāno mahattapaḥ |
araṇye phalamūlāśī cariṣyāmi mṛgaiḥ saha || 12-9-4||

MHB 12-9-5

जुह्वानोऽग्निं यथाकालमुभौ कालावुपस्पृशन् ।
कृशः परिमिताहारश्चर्मचीरजटाधरः ॥ १२-९-५॥
juhvāno'gniṃ yathākālamubhau kālāvupaspṛśan |
kṛśaḥ parimitāhāraścarmacīrajaṭādharaḥ || 12-9-5||

MHB 12-9-6

शीतवातातपसहः क्षुत्पिपासाश्रमक्षमः ।
तपसा विधिदृष्टेन शरीरमुपशोषयन् ॥ १२-९-६॥
śītavātātapasahaḥ kṣutpipāsāśramakṣamaḥ |
tapasā vidhidṛṣṭena śarīramupaśoṣayan || 12-9-6||

MHB 12-9-7

मनःकर्णसुखा नित्यं शृण्वन्नुच्चावचा गिरः ।
मुदितानामरण्येषु वसतां मृगपक्षिणाम् ॥ १२-९-७॥
manaḥkarṇasukhā nityaṃ śṛṇvannuccāvacā giraḥ |
muditānāmaraṇyeṣu vasatāṃ mṛgapakṣiṇām || 12-9-7||

MHB 12-9-8

आजिघ्रन्पेशलान्गन्धान्फुल्लानां वृक्षवीरुधाम् ।
नानारूपान्वने पश्यन्रमणीयान्वनौकसः ॥ १२-९-८॥
ājighranpeśalāngandhānphullānāṃ vṛkṣavīrudhām |
nānārūpānvane paśyanramaṇīyānvanaukasaḥ || 12-9-8||

MHB 12-9-9

वानप्रस्थजनस्यापि दर्शनं कुलवासिनः ।
नाप्रियाण्याचरिष्यामि किं पुनर्ग्रामवासिनाम् ॥ १२-९-९॥
vānaprasthajanasyāpi darśanaṃ kulavāsinaḥ |
nāpriyāṇyācariṣyāmi kiṃ punargrāmavāsinām || 12-9-9||

MHB 12-9-10

एकान्तशीली विमृशन्पक्वापक्वेन वर्तयन् ।
पितॄन्देवांश्च वन्येन वाग्भिरद्भिश्च तर्पयन् ॥ १२-९-१०॥
ekāntaśīlī vimṛśanpakvāpakvena vartayan |
pitṝndevāṃśca vanyena vāgbhiradbhiśca tarpayan || 12-9-10||

MHB 12-9-11

एवमारण्यशास्त्राणामुग्रमुग्रतरं विधिम् ।
सेवमानः प्रतीक्षिष्ये देहस्यास्य समापनम् ॥ १२-९-११॥
evamāraṇyaśāstrāṇāmugramugrataraṃ vidhim |
sevamānaḥ pratīkṣiṣye dehasyāsya samāpanam || 12-9-11||

MHB 12-9-12

अथ वैकोऽहमेकाहमेकैकस्मिन्वनस्पतौ ।
चरन्भैक्ष्यं मुनिर्मुण्डः क्षपयिष्ये कलेवरम् ॥ १२-९-१२॥
atha vaiko'hamekāhamekaikasminvanaspatau |
caranbhaikṣyaṃ munirmuṇḍaḥ kṣapayiṣye kalevaram || 12-9-12||

MHB 12-9-13

पांसुभिः समवच्छन्नः शून्यागारप्रतिश्रयः ।
वृक्षमूलनिकेतो वा त्यक्तसर्वप्रियाप्रियः ॥ १२-९-१३॥
pāṃsubhiḥ samavacchannaḥ śūnyāgārapratiśrayaḥ |
vṛkṣamūlaniketo vā tyaktasarvapriyāpriyaḥ || 12-9-13||

MHB 12-9-14

न शोचन्न प्रहृष्यंश्च तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ।
निराशीर्निर्ममो भूत्वा निर्द्वंद्वो निष्परिग्रहः ॥ १२-९-१४॥
na śocanna prahṛṣyaṃśca tulyanindātmasaṃstutiḥ |
nirāśīrnirmamo bhūtvā nirdvaṃdvo niṣparigrahaḥ || 12-9-14||

MHB 12-9-15

आत्मारामः प्रसन्नात्मा जडान्धबधिराकृतिः ।
अकुर्वाणः परैः कांचित्संविदं जातु केनचित् ॥ १२-९-१५॥
ātmārāmaḥ prasannātmā jaḍāndhabadhirākṛtiḥ |
akurvāṇaḥ paraiḥ kāṃcitsaṃvidaṃ jātu kenacit || 12-9-15||

MHB 12-9-16

जङ्गमाजङ्गमान्सर्वान्नविहिंसंश्चतुर्विधान् ।
प्रजाः सर्वाः स्वधर्मस्थाः समः प्राणभृतः प्रति ॥ १२-९-१६॥
jaṅgamājaṅgamānsarvānnavihiṃsaṃścaturvidhān |
prajāḥ sarvāḥ svadharmasthāḥ samaḥ prāṇabhṛtaḥ prati || 12-9-16||

MHB 12-9-17

न चाप्यवहसन्कंचिन्न कुर्वन्भ्रुकुटीं क्वचित् ।
प्रसन्नवदनो नित्यं सर्वेन्द्रियसुसंयतः ॥ १२-९-१७॥
na cāpyavahasankaṃcinna kurvanbhrukuṭīṃ kvacit |
prasannavadano nityaṃ sarvendriyasusaṃyataḥ || 12-9-17||

MHB 12-9-18

अपृच्छन्कस्यचिन्मार्गं व्रजन्येनैव केनचित् ।
न देशं न दिशं कांचिद्गन्तुमिच्छन्विशेषतः ॥ १२-९-१८॥
apṛcchankasyacinmārgaṃ vrajanyenaiva kenacit |
na deśaṃ na diśaṃ kāṃcidgantumicchanviśeṣataḥ || 12-9-18||

MHB 12-9-19

गमने निरपेक्षश्च पश्चादनवलोकयन् ।
ऋजुः प्रणिहितो गच्छंस्त्रसस्थावरवर्जकः ॥ १२-९-१९॥
gamane nirapekṣaśca paścādanavalokayan |
ṛjuḥ praṇihito gacchaṃstrasasthāvaravarjakaḥ || 12-9-19||

MHB 12-9-20

स्वभावस्तु प्रयात्यग्रे प्रभवन्त्यशनान्यपि ।
द्वंद्वानि च विरुद्धानि तानि सर्वाण्यचिन्तयन् ॥ १२-९-२०॥
svabhāvastu prayātyagre prabhavantyaśanānyapi |
dvaṃdvāni ca viruddhāni tāni sarvāṇyacintayan || 12-9-20||

MHB 12-9-21

अल्पं वास्वादु वा भोज्यं पूर्वालाभेन जातु चित् ।
अन्येष्वपि चरँल्लाभमलाभे सप्त पूरयन् ॥ १२-९-२१॥
alpaṃ vāsvādu vā bhojyaṃ pūrvālābhena jātu cit |
anyeṣvapi cara~llābhamalābhe sapta pūrayan || 12-9-21||

MHB 12-9-22

विधूमे न्यस्तमुसले व्यङ्गारे भुक्तवज्जने ।
अतीतपात्रसंचारे काले विगतभिक्षुके ॥ १२-९-२२॥
vidhūme nyastamusale vyaṅgāre bhuktavajjane |
atītapātrasaṃcāre kāle vigatabhikṣuke || 12-9-22||

MHB 12-9-23

एककालं चरन्भैक्ष्यं गृहे द्वे चैव पञ्च च ।
स्पृहापाशान्विमुच्याहं चरिष्यामि महीमिमाम् ॥ १२-९-२३॥
ekakālaṃ caranbhaikṣyaṃ gṛhe dve caiva pañca ca |
spṛhāpāśānvimucyāhaṃ cariṣyāmi mahīmimām || 12-9-23||

MHB 12-9-24

न जिजीविषुवत्किंचिन्न मुमूर्षुवदाचरन् ।
जीवितं मरणं चैव नाभिनन्दन्न च द्विषन् ॥ १२-९-२४॥
na jijīviṣuvatkiṃcinna mumūrṣuvadācaran |
jīvitaṃ maraṇaṃ caiva nābhinandanna ca dviṣan || 12-9-24||

MHB 12-9-25

वास्यैकं तक्षतो बाहुं चन्दनेनैकमुक्षतः ।
नाकल्याणं न कल्याणं चिन्तयन्नुभयोस्तयोः ॥ १२-९-२५॥
vāsyaikaṃ takṣato bāhuṃ candanenaikamukṣataḥ |
nākalyāṇaṃ na kalyāṇaṃ cintayannubhayostayoḥ || 12-9-25||

MHB 12-9-26

याः काश्चिज्जीवता शक्याः कर्तुमभ्युदयक्रियाः ।
सर्वास्ताः समभित्यज्य निमेषादिव्यवस्थितः ॥ १२-९-२६॥
yāḥ kāścijjīvatā śakyāḥ kartumabhyudayakriyāḥ |
sarvāstāḥ samabhityajya nimeṣādivyavasthitaḥ || 12-9-26||

MHB 12-9-27

तेषु नित्यमसक्तश्च त्यक्तसर्वेन्द्रियक्रियः ।
सुपरित्यक्तसंकल्पः सुनिर्णिक्तात्मकल्मषः ॥ १२-९-२७॥
teṣu nityamasaktaśca tyaktasarvendriyakriyaḥ |
suparityaktasaṃkalpaḥ sunirṇiktātmakalmaṣaḥ || 12-9-27||

MHB 12-9-28

विमुक्तः सर्वसङ्गेभ्यो व्यतीतः सर्ववागुराः ।
न वशे कस्यचित्तिष्ठन्सधर्मा मातरिश्वनः ॥ १२-९-२८॥
vimuktaḥ sarvasaṅgebhyo vyatītaḥ sarvavāgurāḥ |
na vaśe kasyacittiṣṭhansadharmā mātariśvanaḥ || 12-9-28||

MHB 12-9-29

वीतरागश्चरन्नेवं तुष्टिं प्राप्स्यामि शाश्वतीम् ।
तृष्णया हि महत्पापमज्ञानादस्मि कारितः ॥ १२-९-२९॥
vītarāgaścarannevaṃ tuṣṭiṃ prāpsyāmi śāśvatīm |
tṛṣṇayā hi mahatpāpamajñānādasmi kāritaḥ || 12-9-29||

MHB 12-9-30

कुशलाकुशलान्येके कृत्वा कर्माणि मानवाः ।
कार्यकारणसंश्लिष्टं स्वजनं नाम बिभ्रति ॥ १२-९-३०॥
kuśalākuśalānyeke kṛtvā karmāṇi mānavāḥ |
kāryakāraṇasaṃśliṣṭaṃ svajanaṃ nāma bibhrati || 12-9-30||

MHB 12-9-31

आयुषोऽन्ते प्रहायेदं क्षीणप्रायं कलेवरम् ।
प्रतिगृह्णाति तत्पापं कर्तुः कर्मफलं हि तत् ॥ १२-९-३१॥
āyuṣo'nte prahāyedaṃ kṣīṇaprāyaṃ kalevaram |
pratigṛhṇāti tatpāpaṃ kartuḥ karmaphalaṃ hi tat || 12-9-31||

MHB 12-9-32

एवं संसारचक्रेऽस्मिन्व्याविद्धे रथचक्रवत् ।
समेति भूतग्रामोऽयं भूतग्रामेण कार्यवान् ॥ १२-९-३२॥
evaṃ saṃsāracakre'sminvyāviddhe rathacakravat |
sameti bhūtagrāmo'yaṃ bhūtagrāmeṇa kāryavān || 12-9-32||

MHB 12-9-33

जन्ममृत्युजराव्याधिवेदनाभिरुपद्रुतम् ।
असारमिममस्वन्तं संसारं त्यजतः सुखम् ॥ १२-९-३३॥
janmamṛtyujarāvyādhivedanābhirupadrutam |
asāramimamasvantaṃ saṃsāraṃ tyajataḥ sukham || 12-9-33||

MHB 12-9-34

दिवः पतत्सु देवेषु स्थानेभ्यश्च महर्षिषु ।
को हि नाम भवेनार्थी भवेत्कारणतत्त्ववित् ॥ १२-९-३४॥
divaḥ patatsu deveṣu sthānebhyaśca maharṣiṣu |
ko hi nāma bhavenārthī bhavetkāraṇatattvavit || 12-9-34||

MHB 12-9-35

कृत्वा हि विविधं कर्म तत्तद्विविधलक्षणम् ।
पार्थिवैर्नृपतिः स्वल्पैः कारणैरेव बध्यते ॥ १२-९-३५॥
kṛtvā hi vividhaṃ karma tattadvividhalakṣaṇam |
pārthivairnṛpatiḥ svalpaiḥ kāraṇaireva badhyate || 12-9-35||

MHB 12-9-36

तस्मात्प्रज्ञामृतमिदं चिरान्मां प्रत्युपस्थितम् ।
तत्प्राप्य प्रार्थये स्थानमव्ययं शाश्वतं ध्रुवम् ॥ १२-९-३६॥
tasmātprajñāmṛtamidaṃ cirānmāṃ pratyupasthitam |
tatprāpya prārthaye sthānamavyayaṃ śāśvataṃ dhruvam || 12-9-36||

MHB 12-9-37

एतया सततं वृत्त्या चरन्नेवंप्रकारया ।
देहं संस्थापयिष्यामि निर्भयं मार्गमास्थितः ॥ १२-९-३७॥
etayā satataṃ vṛttyā carannevaṃprakārayā |
dehaṃ saṃsthāpayiṣyāmi nirbhayaṃ mārgamāsthitaḥ || 12-9-37||

Adhyaya: 10/353 (28)

MHB 12-10-1

भीम उवाच ।
श्रोत्रियस्येव ते राजन्मन्दकस्याविपश्चितः ।
अनुवाकहताबुद्धिर्नैषा तत्त्वार्थदर्शिनी ॥ १२-१०-१॥
bhīma uvāca |
śrotriyasyeva te rājanmandakasyāvipaścitaḥ |
anuvākahatābuddhirnaiṣā tattvārthadarśinī || 12-10-1||

MHB 12-10-2

आलस्ये कृतचित्तस्य राजधर्मानसूयतः ।
विनाशे धार्तराष्ट्राणां किं फलं भरतर्षभ ॥ १२-१०-२॥
ālasye kṛtacittasya rājadharmānasūyataḥ |
vināśe dhārtarāṣṭrāṇāṃ kiṃ phalaṃ bharatarṣabha || 12-10-2||

MHB 12-10-3

क्षमानुकम्पा कारुण्यमानृशंस्यं न विद्यते ।
क्षात्रमाचरतो मार्गमपि बन्धोस्त्वदन्तरे ॥ १२-१०-३॥
kṣamānukampā kāruṇyamānṛśaṃsyaṃ na vidyate |
kṣātramācarato mārgamapi bandhostvadantare || 12-10-3||

MHB 12-10-4

यदीमां भवतो बुद्धिं विद्याम वयमीदृशीम् ।
शस्त्रं नैव ग्रहीष्यामो न वधिष्याम कंचन ॥ १२-१०-४॥
yadīmāṃ bhavato buddhiṃ vidyāma vayamīdṛśīm |
śastraṃ naiva grahīṣyāmo na vadhiṣyāma kaṃcana || 12-10-4||

MHB 12-10-5

भैक्ष्यमेवाचरिष्याम शरीरस्या विमोक्षणात् ।
न चेदं दारुणं युद्धमभविष्यन्महीक्षिताम् ॥ १२-१०-५॥
bhaikṣyamevācariṣyāma śarīrasyā vimokṣaṇāt |
na cedaṃ dāruṇaṃ yuddhamabhaviṣyanmahīkṣitām || 12-10-5||

MHB 12-10-6

प्राणस्यान्नमिदं सर्वमिति वै कवयो विदुः ।
स्थावरं जङ्गमं चैव सर्वं प्राणस्य भोजनम् ॥ १२-१०-६॥
prāṇasyānnamidaṃ sarvamiti vai kavayo viduḥ |
sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva sarvaṃ prāṇasya bhojanam || 12-10-6||

MHB 12-10-7

आददानस्य चेद्राज्यं ये केचित्परिपन्थिनः ।
हन्तव्यास्त इति प्राज्ञाः क्षत्रधर्मविदो विदुः ॥ १२-१०-७॥
ādadānasya cedrājyaṃ ye kecitparipanthinaḥ |
hantavyāsta iti prājñāḥ kṣatradharmavido viduḥ || 12-10-7||

MHB 12-10-8

ते सदोषा हतास्माभी राज्यस्य परिपन्थिनः ।
तान्हत्वा भुङ्क्ष्व धर्मेण युधिष्ठिर महीमिमाम् ॥ १२-१०-८॥
te sadoṣā hatāsmābhī rājyasya paripanthinaḥ |
tānhatvā bhuṅkṣva dharmeṇa yudhiṣṭhira mahīmimām || 12-10-8||

MHB 12-10-9

यथा हि पुरुषः खात्वा कूपमप्राप्य चोदकम् ।
पङ्कदिग्धो निवर्तेत कर्मेदं नस्तथोपमम् ॥ १२-१०-९॥
yathā hi puruṣaḥ khātvā kūpamaprāpya codakam |
paṅkadigdho nivarteta karmedaṃ nastathopamam || 12-10-9||

MHB 12-10-10

यथारुह्य महावृक्षमपहृत्य ततो मधु ।
अप्राश्य निधनं गच्छेत्कर्मेदं नस्तथोपमम् ॥ १२-१०-१०॥
yathāruhya mahāvṛkṣamapahṛtya tato madhu |
aprāśya nidhanaṃ gacchetkarmedaṃ nastathopamam || 12-10-10||

MHB 12-10-11

यथा महान्तमध्वानमाशया पुरुषः पतन् ।
स निराशो निवर्तेत कर्मेदं नस्तथोपमम् ॥ १२-१०-११॥
yathā mahāntamadhvānamāśayā puruṣaḥ patan |
sa nirāśo nivarteta karmedaṃ nastathopamam || 12-10-11||

MHB 12-10-12

यथा शत्रून्घातयित्वा पुरुषः कुरुसत्तम ।
आत्मानं घातयेत्पश्चात्कर्मेदं नस्तथाविधम् ॥ १२-१०-१२॥
yathā śatrūnghātayitvā puruṣaḥ kurusattama |
ātmānaṃ ghātayetpaścātkarmedaṃ nastathāvidham || 12-10-12||

MHB 12-10-13

यथान्नं क्षुधितो लब्ध्वा न भुञ्जीत यदृच्छया ।
कामी च कामिनीं लब्ध्वा कर्मेदं नस्तथाविधम् ॥ १२-१०-१३॥
yathānnaṃ kṣudhito labdhvā na bhuñjīta yadṛcchayā |
kāmī ca kāminīṃ labdhvā karmedaṃ nastathāvidham || 12-10-13||

MHB 12-10-14

वयमेवात्र गर्ह्या हि ये वयं मन्दचेतसः ।
त्वां राजन्ननुगच्छामो ज्येष्ठोऽयमिति भारत ॥ १२-१०-१४॥
vayamevātra garhyā hi ye vayaṃ mandacetasaḥ |
tvāṃ rājannanugacchāmo jyeṣṭho'yamiti bhārata || 12-10-14||

MHB 12-10-15

वयं हि बाहुबलिनः कृतविद्या मनस्विनः ।
क्लीबस्य वाक्ये तिष्ठामो यथैवाशक्तयस्तथा ॥ १२-१०-१५॥
vayaṃ hi bāhubalinaḥ kṛtavidyā manasvinaḥ |
klībasya vākye tiṣṭhāmo yathaivāśaktayastathā || 12-10-15||

MHB 12-10-16

अगतीन्कागतीनस्मान्नष्टार्थानर्थसिद्धये ।
कथं वै नानुपश्येयुर्जनाः पश्यन्ति यादृशम् ॥ १२-१०-१६॥
agatīnkāgatīnasmānnaṣṭārthānarthasiddhaye |
kathaṃ vai nānupaśyeyurjanāḥ paśyanti yādṛśam || 12-10-16||

MHB 12-10-17

आपत्काले हि संन्यासः कर्तव्य इति शिष्यते ।
जरयाभिपरीतेन शत्रुभिर्व्यंसितेन च ॥ १२-१०-१७॥
āpatkāle hi saṃnyāsaḥ kartavya iti śiṣyate |
jarayābhiparītena śatrubhirvyaṃsitena ca || 12-10-17||

MHB 12-10-18

तस्मादिह कृतप्रज्ञास्त्यागं न परिचक्षते ।
धर्मव्यतिक्रमं चेदं मन्यन्ते सूक्ष्मदर्शिनः ॥ १२-१०-१८॥
tasmādiha kṛtaprajñāstyāgaṃ na paricakṣate |
dharmavyatikramaṃ cedaṃ manyante sūkṣmadarśinaḥ || 12-10-18||

MHB 12-10-19

कथं तस्मात्समुत्पन्नस्तन्निष्ठस्तदुपाश्रयः ।
तदेव निन्दन्नासीत श्रद्धा वान्यत्र गृह्यते ॥ १२-१०-१९॥
kathaṃ tasmātsamutpannastanniṣṭhastadupāśrayaḥ |
tadeva nindannāsīta śraddhā vānyatra gṛhyate || 12-10-19||

MHB 12-10-20

श्रिया विहीनैरधनैर्नास्तिकैः संप्रवर्तितम् ।
वेदवादस्य विज्ञानं सत्याभासमिवानृतम् ॥ १२-१०-२०॥
śriyā vihīnairadhanairnāstikaiḥ saṃpravartitam |
vedavādasya vijñānaṃ satyābhāsamivānṛtam || 12-10-20||

MHB 12-10-21

शक्यं तु मौण्ड्यमास्थाय बिभ्रतात्मानमात्मना ।
धर्मच्छद्म समास्थाय आसितुं न तु जीवितुम् ॥ १२-१०-२१॥
śakyaṃ tu mauṇḍyamāsthāya bibhratātmānamātmanā |
dharmacchadma samāsthāya āsituṃ na tu jīvitum || 12-10-21||

MHB 12-10-22

शक्यं पुनररण्येषु सुखमेकेन जीवितुम् ।
अबिभ्रता पुत्रपौत्रान्देवर्षीनतिथीन्पितॄन् ॥ १२-१०-२२॥
śakyaṃ punararaṇyeṣu sukhamekena jīvitum |
abibhratā putrapautrāndevarṣīnatithīnpitṝn || 12-10-22||

MHB 12-10-23

नेमे मृगाः स्वर्गजितो न वराहा न पक्षिणः ।
अथैतेन प्रकारेण पुण्यमाहुर्न ताञ्जनाः ॥ १२-१०-२३॥
neme mṛgāḥ svargajito na varāhā na pakṣiṇaḥ |
athaitena prakāreṇa puṇyamāhurna tāñjanāḥ || 12-10-23||

MHB 12-10-24

यदि संन्यासतः सिद्धिं राजन्कश्चिदवाप्नुयात् ।
पर्वताश्च द्रुमाश्चैव क्षिप्रं सिद्धिमवाप्नुयुः ॥ १२-१०-२४॥
yadi saṃnyāsataḥ siddhiṃ rājankaścidavāpnuyāt |
parvatāśca drumāścaiva kṣipraṃ siddhimavāpnuyuḥ || 12-10-24||

MHB 12-10-25

एते हि नित्यसंन्यासा दृश्यन्ते निरुपद्रवाः ।
अपरिग्रहवन्तश्च सततं चात्मचारिणः ॥ १२-१०-२५॥
ete hi nityasaṃnyāsā dṛśyante nirupadravāḥ |
aparigrahavantaśca satataṃ cātmacāriṇaḥ || 12-10-25||

MHB 12-10-26

अथ चेदात्मभाग्येषु नान्येषां सिद्धिमश्नुते ।
तस्मात्कर्मैव कर्तव्यं नास्ति सिद्धिरकर्मणः ॥ १२-१०-२६॥
atha cedātmabhāgyeṣu nānyeṣāṃ siddhimaśnute |
tasmātkarmaiva kartavyaṃ nāsti siddhirakarmaṇaḥ || 12-10-26||

MHB 12-10-27

औदकाः सृष्टयश्चैव जन्तवः सिद्धिमाप्नुयुः ।
येषामात्मैव भर्तव्यो नान्यः कश्चन विद्यते ॥ १२-१०-२७॥
audakāḥ sṛṣṭayaścaiva jantavaḥ siddhimāpnuyuḥ |
yeṣāmātmaiva bhartavyo nānyaḥ kaścana vidyate || 12-10-27||

MHB 12-10-28

अवेक्षस्व यथा स्वैः स्वैः कर्मभिर्व्यापृतं जगत् ।
तस्मात्कर्मैव कर्तव्यं नास्ति सिद्धिरकर्मणः ॥ १२-१०-२८॥
avekṣasva yathā svaiḥ svaiḥ karmabhirvyāpṛtaṃ jagat |
tasmātkarmaiva kartavyaṃ nāsti siddhirakarmaṇaḥ || 12-10-28||

Adhyaya: 11/353 (28)

MHB 12-11-1

अर्जुन उवाच ।
अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
तापसैः सह संवादं शक्रस्य भरतर्षभ ॥ १२-११-१॥
arjuna uvāca |
atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
tāpasaiḥ saha saṃvādaṃ śakrasya bharatarṣabha || 12-11-1||

MHB 12-11-2

केचिद्गृहान्परित्यज्य वनमभ्यगमन्द्विजाः ।
अजातश्मश्रवो मन्दाः कुले जाताः प्रवव्रजुः ॥ १२-११-२॥
kecidgṛhānparityajya vanamabhyagamandvijāḥ |
ajātaśmaśravo mandāḥ kule jātāḥ pravavrajuḥ || 12-11-2||

MHB 12-11-3

धर्मोऽयमिति मन्वाना ब्रह्मचर्ये व्यवस्थिताः ।
त्यक्त्वा गृहान्पितॄंश्चैव तानिन्द्रोऽन्वकृपायत ॥ १२-११-३॥
dharmo'yamiti manvānā brahmacarye vyavasthitāḥ |
tyaktvā gṛhānpitṝṃścaiva tānindro'nvakṛpāyata || 12-11-3||

MHB 12-11-4

तानाबभाषे भगवान्पक्षी भूत्वा हिरण्मयः ।
सुदुष्करं मनुष्यैश्च यत्कृतं विघसाशिभिः ॥ १२-११-४॥
tānābabhāṣe bhagavānpakṣī bhūtvā hiraṇmayaḥ |
suduṣkaraṃ manuṣyaiśca yatkṛtaṃ vighasāśibhiḥ || 12-11-4||

MHB 12-11-5

पुण्यं च बत कर्मैषां प्रशस्तं चैव जीवितम् ।
संसिद्धास्ते गतिं मुख्यां प्राप्ता धर्मपरायणाः ॥ १२-११-५॥
puṇyaṃ ca bata karmaiṣāṃ praśastaṃ caiva jīvitam |
saṃsiddhāste gatiṃ mukhyāṃ prāptā dharmaparāyaṇāḥ || 12-11-5||

MHB 12-11-6

ऋषय ऊचुः ।
अहो बतायं शकुनिर्विघसाशान्प्रशंसति ।
अस्मान्नूनमयं शास्ति वयं च विघसाशिनः ॥ १२-११-६॥
ṛṣaya ūcuḥ |
aho batāyaṃ śakunirvighasāśānpraśaṃsati |
asmānnūnamayaṃ śāsti vayaṃ ca vighasāśinaḥ || 12-11-6||

MHB 12-11-7

शकुनिरुवाच ।
नाहं युष्मान्प्रशंसामि पङ्कदिग्धान्रजस्वलान् ।
उच्छिष्टभोजिनो मन्दानन्ये वै विघसाशिनः ॥ १२-११-७॥
śakuniruvāca |
nāhaṃ yuṣmānpraśaṃsāmi paṅkadigdhānrajasvalān |
ucchiṣṭabhojino mandānanye vai vighasāśinaḥ || 12-11-7||

MHB 12-11-8

ऋषय ऊचुः ।
इदं श्रेयः परमिति वयमेवाभ्युपास्महे ।
शकुने ब्रूहि यच्छ्रेयो भृशं वै श्रद्दधाम ते ॥ १२-११-८॥
ṛṣaya ūcuḥ |
idaṃ śreyaḥ paramiti vayamevābhyupāsmahe |
śakune brūhi yacchreyo bhṛśaṃ vai śraddadhāma te || 12-11-8||

MHB 12-11-9

शकुनिरुवाच ।
यदि मां नाभिशङ्कध्वं विभज्यात्मानमात्मना ।
ततोऽहं वः प्रवक्ष्यामि याथातथ्यं हितं वचः ॥ १२-११-९॥
śakuniruvāca |
yadi māṃ nābhiśaṅkadhvaṃ vibhajyātmānamātmanā |
tato'haṃ vaḥ pravakṣyāmi yāthātathyaṃ hitaṃ vacaḥ || 12-11-9||

MHB 12-11-10

ऋषय ऊचुः ।
शृणुमस्ते वचस्तात पन्थानो विदितास्तव ।
नियोगे चैव धर्मात्मन्स्थातुमिच्छाम शाधि नः ॥ १२-११-१०॥
ṛṣaya ūcuḥ |
śṛṇumaste vacastāta panthāno viditāstava |
niyoge caiva dharmātmansthātumicchāma śādhi naḥ || 12-11-10||

MHB 12-11-11

शकुनिरुवाच ।
चतुष्पदां गौः प्रवरा लोहानां काञ्चनं वरम् ।
शब्दानां प्रवरो मन्त्रो ब्राह्मणो द्विपदां वरः ॥ १२-११-११॥
śakuniruvāca |
catuṣpadāṃ gauḥ pravarā lohānāṃ kāñcanaṃ varam |
śabdānāṃ pravaro mantro brāhmaṇo dvipadāṃ varaḥ || 12-11-11||

MHB 12-11-12

मन्त्रोऽयं जातकर्मादि ब्राह्मणस्य विधीयते ।
जीवतो यो यथाकालं श्मशाननिधनादिति ॥ १२-११-१२॥
mantro'yaṃ jātakarmādi brāhmaṇasya vidhīyate |
jīvato yo yathākālaṃ śmaśānanidhanāditi || 12-11-12||

MHB 12-11-13

कर्माणि वैदिकान्यस्य स्वर्ग्यः पन्थास्त्वनुत्तमः ।
अथ सर्वाणि कर्माणि मन्त्रसिद्धानि चक्षते ॥ १२-११-१३॥
karmāṇi vaidikānyasya svargyaḥ panthāstvanuttamaḥ |
atha sarvāṇi karmāṇi mantrasiddhāni cakṣate || 12-11-13||

MHB 12-11-14

आम्नायदृढवादीनि तथा सिद्धिरिहेष्यते ।
मासार्धमासा ऋतव आदित्यशशितारकम् ॥ १२-११-१४॥
āmnāyadṛḍhavādīni tathā siddhiriheṣyate |
māsārdhamāsā ṛtava ādityaśaśitārakam || 12-11-14||

MHB 12-11-15

ईहन्ते सर्वभूतानि तदृतं कर्मसङ्गिनाम् ।
सिद्धिक्षेत्रमिदं पुण्यमयमेवाश्रमो महान् ॥ १२-११-१५॥
īhante sarvabhūtāni tadṛtaṃ karmasaṅginām |
siddhikṣetramidaṃ puṇyamayamevāśramo mahān || 12-11-15||

MHB 12-11-16

अथ ये कर्म निन्दन्तो मनुष्याः कापथं गताः ।
मूढानामर्थहीनानां तेषामेनस्तु विद्यते ॥ १२-११-१६॥
atha ye karma nindanto manuṣyāḥ kāpathaṃ gatāḥ |
mūḍhānāmarthahīnānāṃ teṣāmenastu vidyate || 12-11-16||

MHB 12-11-17

देववंशान्पितृवंशान्ब्रह्मवंशांश्च शाश्वतान् ।
संत्यज्य मूढा वर्तन्ते ततो यान्त्यश्रुतीपथम् ॥ १२-११-१७॥
devavaṃśānpitṛvaṃśānbrahmavaṃśāṃśca śāśvatān |
saṃtyajya mūḍhā vartante tato yāntyaśrutīpatham || 12-11-17||

MHB 12-11-18

एतद्वोऽस्तु तपो युक्तं ददानीत्यृषिचोदितम् ।
तस्मात्तदध्यवसतस्तपस्वि तप उच्यते ॥ १२-११-१८॥
etadvo'stu tapo yuktaṃ dadānītyṛṣicoditam |
tasmāttadadhyavasatastapasvi tapa ucyate || 12-11-18||

MHB 12-11-19

देववंशान्पितृवंशान्ब्रह्मवंशांश्च शाश्वतान् ।
संविभज्य गुरोश्चर्यां तद्वै दुष्करमुच्यते ॥ १२-११-१९॥
devavaṃśānpitṛvaṃśānbrahmavaṃśāṃśca śāśvatān |
saṃvibhajya guroścaryāṃ tadvai duṣkaramucyate || 12-11-19||

MHB 12-11-20

देवा वै दुष्करं कृत्वा विभूतिं परमां गताः ।
तस्माद्गार्हस्थ्यमुद्वोढुं दुष्करं प्रब्रवीमि वः ॥ १२-११-२०॥
devā vai duṣkaraṃ kṛtvā vibhūtiṃ paramāṃ gatāḥ |
tasmādgārhasthyamudvoḍhuṃ duṣkaraṃ prabravīmi vaḥ || 12-11-20||

MHB 12-11-21

तपः श्रेष्ठं प्रजानां हि मूलमेतन्न संशयः ।
कुटुम्बविधिनानेन यस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ १२-११-२१॥
tapaḥ śreṣṭhaṃ prajānāṃ hi mūlametanna saṃśayaḥ |
kuṭumbavidhinānena yasminsarvaṃ pratiṣṭhitam || 12-11-21||

MHB 12-11-22

एतद्विदुस्तपो विप्रा द्वंद्वातीता विमत्सराः ।
तस्माद्वनं मध्यमं च लोकेषु तप उच्यते ॥ १२-११-२२॥
etadvidustapo viprā dvaṃdvātītā vimatsarāḥ |
tasmādvanaṃ madhyamaṃ ca lokeṣu tapa ucyate || 12-11-22||

MHB 12-11-23

दुराधर्षं पदं चैव गच्छन्ति विघसाशिनः ।
सायंप्रातर्विभज्यान्नं स्वकुटुम्बे यथाविधि ॥ १२-११-२३॥
durādharṣaṃ padaṃ caiva gacchanti vighasāśinaḥ |
sāyaṃprātarvibhajyānnaṃ svakuṭumbe yathāvidhi || 12-11-23||

MHB 12-11-24

दत्त्वातिथिभ्यो देवेभ्यः पितृभ्यः स्वजनस्य च ।
अवशिष्टानि येऽश्नन्ति तानाहुर्विघसाशिनः ॥ १२-११-२४॥
dattvātithibhyo devebhyaḥ pitṛbhyaḥ svajanasya ca |
avaśiṣṭāni ye'śnanti tānāhurvighasāśinaḥ || 12-11-24||

MHB 12-11-25

तस्मात्स्वधर्ममास्थाय सुव्रताः सत्यवादिनः ।
लोकस्य गुरवो भूत्वा ते भवन्त्यनुपस्कृताः ॥ १२-११-२५॥
tasmātsvadharmamāsthāya suvratāḥ satyavādinaḥ |
lokasya guravo bhūtvā te bhavantyanupaskṛtāḥ || 12-11-25||

MHB 12-11-26

त्रिदिवं प्राप्य शक्रस्य स्वर्गलोके विमत्सराः ।
वसन्ति शाश्वतीर्वर्षा जना दुष्करकारिणः ॥ १२-११-२६॥
tridivaṃ prāpya śakrasya svargaloke vimatsarāḥ |
vasanti śāśvatīrvarṣā janā duṣkarakāriṇaḥ || 12-11-26||

MHB 12-11-27

ततस्ते तद्वचः श्रुत्वा तस्य धर्मार्थसंहितम् ।
उत्सृज्य नास्तिकगतिं गार्हस्थ्यं धर्ममाश्रिताः ॥ १२-११-२७॥
tataste tadvacaḥ śrutvā tasya dharmārthasaṃhitam |
utsṛjya nāstikagatiṃ gārhasthyaṃ dharmamāśritāḥ || 12-11-27||

MHB 12-11-28

तस्मात्त्वमपि दुर्धर्ष धैर्यमालम्ब्य शाश्वतम् ।
प्रशाधि पृथिवीं कृत्स्नां हतामित्रां नरोत्तम ॥ १२-११-२८॥
tasmāttvamapi durdharṣa dhairyamālambya śāśvatam |
praśādhi pṛthivīṃ kṛtsnāṃ hatāmitrāṃ narottama || 12-11-28||

Adhyaya: 12/353 (36)

MHB 12-12-1

वैशंपायन उवाच ।
अर्जुनस्य वचः श्रुत्वा नकुलो वाक्यमब्रवीत् ।
राजानमभिसंप्रेक्ष्य सर्वधर्मभृतां वरम् ॥ १२-१२-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
arjunasya vacaḥ śrutvā nakulo vākyamabravīt |
rājānamabhisaṃprekṣya sarvadharmabhṛtāṃ varam || 12-12-1||

MHB 12-12-2

अनुरुध्य महाप्राज्ञो भ्रातुश्चित्तमरिंदमः ।
व्यूढोरस्को महाबाहुस्ताम्रास्यो मितभाषिता ॥ १२-१२-२॥
anurudhya mahāprājño bhrātuścittamariṃdamaḥ |
vyūḍhorasko mahābāhustāmrāsyo mitabhāṣitā || 12-12-2||

MHB 12-12-3

विशाखयूपे देवानां सर्वेषामग्नयश्चिताः ।
तस्माद्विद्धि महाराज देवान्कर्मपथि स्थितान् ॥ १२-१२-३॥
viśākhayūpe devānāṃ sarveṣāmagnayaścitāḥ |
tasmādviddhi mahārāja devānkarmapathi sthitān || 12-12-3||

MHB 12-12-4

अनास्तिकानास्तिकानां प्राणदाः पितरश्च ये ।
तेऽपि कर्मैव कुर्वन्ति विधिं पश्यस्व पार्थिव ।
वेदवादापविद्धांस्तु तान्विद्धि भृशनास्तिकान् ॥ १२-१२-४॥
anāstikānāstikānāṃ prāṇadāḥ pitaraśca ye |
te'pi karmaiva kurvanti vidhiṃ paśyasva pārthiva |
vedavādāpaviddhāṃstu tānviddhi bhṛśanāstikān || 12-12-4||

MHB 12-12-5

न हि वेदोक्तमुत्सृज्य विप्रः सर्वेषु कर्मसु ।
देवयानेन नाकस्य पृष्ठमाप्नोति भारत ॥ १२-१२-५॥
na hi vedoktamutsṛjya vipraḥ sarveṣu karmasu |
devayānena nākasya pṛṣṭhamāpnoti bhārata || 12-12-5||

MHB 12-12-6

अत्याश्रमानयं सर्वानित्याहुर्वेदनिश्चयाः ।
ब्राह्मणाः श्रुतिसंपन्नास्तान्निबोध जनाधिप ॥ १२-१२-६॥
atyāśramānayaṃ sarvānityāhurvedaniścayāḥ |
brāhmaṇāḥ śrutisaṃpannāstānnibodha janādhipa || 12-12-6||

MHB 12-12-7

वित्तानि धर्मलब्धानि क्रतुमुख्येष्ववासृजन् ।
कृतात्मसु महाराज स वै त्यागी स्मृतो नरः ॥ १२-१२-७॥
vittāni dharmalabdhāni kratumukhyeṣvavāsṛjan |
kṛtātmasu mahārāja sa vai tyāgī smṛto naraḥ || 12-12-7||

MHB 12-12-8

अनवेक्ष्य सुखादानं तथैवोर्ध्वं प्रतिष्ठितः ।
आत्मत्यागी महाराज स त्यागी तामसः प्रभो ॥ १२-१२-८॥
anavekṣya sukhādānaṃ tathaivordhvaṃ pratiṣṭhitaḥ |
ātmatyāgī mahārāja sa tyāgī tāmasaḥ prabho || 12-12-8||

MHB 12-12-9

अनिकेतः परिपतन्वृक्षमूलाश्रयो मुनिः ।
अपाचकः सदा योगी स त्यागी पार्थ भिक्षुकः ॥ १२-१२-९॥
aniketaḥ paripatanvṛkṣamūlāśrayo muniḥ |
apācakaḥ sadā yogī sa tyāgī pārtha bhikṣukaḥ || 12-12-9||

MHB 12-12-10

क्रोधहर्षावनादृत्य पैशुन्यं च विशां पते ।
विप्रो वेदानधीते यः स त्यागी गुरुपूजकः ॥ १२-१२-१०॥
krodhaharṣāvanādṛtya paiśunyaṃ ca viśāṃ pate |
vipro vedānadhīte yaḥ sa tyāgī gurupūjakaḥ || 12-12-10||

MHB 12-12-11

आश्रमांस्तुलया सर्वान्धृतानाहुर्मनीषिणः ।
एकतस्ते त्रयो राजन्गृहस्थाश्रम एकतः ॥ १२-१२-११॥
āśramāṃstulayā sarvāndhṛtānāhurmanīṣiṇaḥ |
ekataste trayo rājangṛhasthāśrama ekataḥ || 12-12-11||

MHB 12-12-12

समीक्षते तु योऽर्थं वै कामं स्वर्गं च भारत ।
अयं पन्था महर्षीणामियं लोकविदां गतिः ॥ १२-१२-१२॥
samīkṣate tu yo'rthaṃ vai kāmaṃ svargaṃ ca bhārata |
ayaṃ panthā maharṣīṇāmiyaṃ lokavidāṃ gatiḥ || 12-12-12||

MHB 12-12-13

इति यः कुरुते भावं स त्यागी भरतर्षभ ।
न यः परित्यज्य गृहान्वनमेति विमूढवत् ॥ १२-१२-१३॥
iti yaḥ kurute bhāvaṃ sa tyāgī bharatarṣabha |
na yaḥ parityajya gṛhānvanameti vimūḍhavat || 12-12-13||

MHB 12-12-14

यदा कामान्समीक्षेत धर्मवैतंसिकोऽनृजुः ।
अथैनं मृत्युपाशेन कण्ठे बध्नाति मृत्युराट् ॥ १२-१२-१४॥
yadā kāmānsamīkṣeta dharmavaitaṃsiko'nṛjuḥ |
athainaṃ mṛtyupāśena kaṇṭhe badhnāti mṛtyurāṭ || 12-12-14||

MHB 12-12-15

अभिमानकृतं कर्म नैतत्फलवदुच्यते ।
त्यागयुक्तं महाराज सर्वमेव महाफलम् ॥ १२-१२-१५॥
abhimānakṛtaṃ karma naitatphalavaducyate |
tyāgayuktaṃ mahārāja sarvameva mahāphalam || 12-12-15||

MHB 12-12-16

शमो दमस्तपो दानं सत्यं शौचमथार्जवम् ।
यज्ञो धृतिश्च धर्मश्च नित्यमार्षो विधिः स्मृतः ॥ १२-१२-१६॥
śamo damastapo dānaṃ satyaṃ śaucamathārjavam |
yajño dhṛtiśca dharmaśca nityamārṣo vidhiḥ smṛtaḥ || 12-12-16||

MHB 12-12-17

पितृदेवातिथिकृते समारम्भोऽत्र शस्यते ।
अत्रैव हि महाराज त्रिवर्गः केवलं फलम् ॥ १२-१२-१७॥
pitṛdevātithikṛte samārambho'tra śasyate |
atraiva hi mahārāja trivargaḥ kevalaṃ phalam || 12-12-17||

MHB 12-12-18

एतस्मिन्वर्तमानस्य विधौ विप्रनिषेविते ।
त्यागिनः प्रसृतस्येह नोच्छित्तिर्विद्यते क्वचित् ॥ १२-१२-१८॥
etasminvartamānasya vidhau vipraniṣevite |
tyāginaḥ prasṛtasyeha nocchittirvidyate kvacit || 12-12-18||

MHB 12-12-19

असृजद्धि प्रजा राजन्प्रजापतिरकल्मषः ।
मां यक्ष्यन्तीति शान्तात्मा यज्ञैर्विविधदक्षिणैः ॥ १२-१२-१९॥
asṛjaddhi prajā rājanprajāpatirakalmaṣaḥ |
māṃ yakṣyantīti śāntātmā yajñairvividhadakṣiṇaiḥ || 12-12-19||

MHB 12-12-20

वीरुधश्चैव वृक्षांश्च यज्ञार्थं च तथौषधीः ।
पशूंश्चैव तथा मेध्यान्यज्ञार्थानि हवींषि च ॥ १२-१२-२०॥
vīrudhaścaiva vṛkṣāṃśca yajñārthaṃ ca tathauṣadhīḥ |
paśūṃścaiva tathā medhyānyajñārthāni havīṃṣi ca || 12-12-20||

MHB 12-12-21

गृहस्थाश्रमिणस्तच्च यज्ञकर्म विरोधकम् ।
तस्माद्गार्हस्थ्यमेवेह दुष्करं दुर्लभं तथा ॥ १२-१२-२१॥
gṛhasthāśramiṇastacca yajñakarma virodhakam |
tasmādgārhasthyameveha duṣkaraṃ durlabhaṃ tathā || 12-12-21||

MHB 12-12-22

तत्संप्राप्य गृहस्था ये पशुधान्यसमन्विताः ।
न यजन्ते महाराज शाश्वतं तेषु किल्बिषम् ॥ १२-१२-२२॥
tatsaṃprāpya gṛhasthā ye paśudhānyasamanvitāḥ |
na yajante mahārāja śāśvataṃ teṣu kilbiṣam || 12-12-22||

MHB 12-12-23

स्वाध्याययज्ञा ऋषयो ज्ञानयज्ञास्तथापरे ।
अथापरे महायज्ञान्मनसैव वितन्वते ॥ १२-१२-२३॥
svādhyāyayajñā ṛṣayo jñānayajñāstathāpare |
athāpare mahāyajñānmanasaiva vitanvate || 12-12-23||

MHB 12-12-24

एवं दानसमाधानं मार्गमातिष्ठतो नृप ।
द्विजातेर्ब्रह्मभूतस्य स्पृहयन्ति दिवौकसः ॥ १२-१२-२४॥
evaṃ dānasamādhānaṃ mārgamātiṣṭhato nṛpa |
dvijāterbrahmabhūtasya spṛhayanti divaukasaḥ || 12-12-24||

MHB 12-12-25

स रत्नानि विचित्राणि संभृतानि ततस्ततः ।
मखेष्वनभिसंत्यज्य नास्तिक्यमभिजल्पसि ।
कुटुम्बमास्थिते त्यागं न पश्यामि नराधिप ॥ १२-१२-२५॥
sa ratnāni vicitrāṇi saṃbhṛtāni tatastataḥ |
makheṣvanabhisaṃtyajya nāstikyamabhijalpasi |
kuṭumbamāsthite tyāgaṃ na paśyāmi narādhipa || 12-12-25||

MHB 12-12-26

राजसूयाश्वमेधेषु सर्वमेधेषु वा पुनः ।
य चान्ये क्रतवस्तात ब्राह्मणैरभिपूजिताः ।
तैर्यजस्व महाराज शक्रो देवपतिर्यथा ॥ १२-१२-२६॥
rājasūyāśvamedheṣu sarvamedheṣu vā punaḥ |
ya cānye kratavastāta brāhmaṇairabhipūjitāḥ |
tairyajasva mahārāja śakro devapatiryathā || 12-12-26||

MHB 12-12-27

राज्ञः प्रमाददोषेण दस्युभिः परिमुष्यताम् ।
अशरण्यः प्रजानां यः स राजा कलिरुच्यते ॥ १२-१२-२७॥
rājñaḥ pramādadoṣeṇa dasyubhiḥ parimuṣyatām |
aśaraṇyaḥ prajānāṃ yaḥ sa rājā kalirucyate || 12-12-27||

MHB 12-12-28

अश्वान्गाश्चैव दासीश्च करेणूश्च स्वलंकृताः ।
ग्रामाञ्जनपदांश्चैव क्षेत्राणि च गृहाणि च ॥ १२-१२-२८॥
aśvāngāścaiva dāsīśca kareṇūśca svalaṃkṛtāḥ |
grāmāñjanapadāṃścaiva kṣetrāṇi ca gṛhāṇi ca || 12-12-28||

MHB 12-12-29

अप्रदाय द्विजातिभ्यो मात्सर्याविष्टचेतसः ।
वयं ते राजकलयो भविष्यामो विशां पते ॥ १२-१२-२९॥
apradāya dvijātibhyo mātsaryāviṣṭacetasaḥ |
vayaṃ te rājakalayo bhaviṣyāmo viśāṃ pate || 12-12-29||

MHB 12-12-30

अदातारोऽशरण्याश्च राजकिल्बिषभागिनः ।
दुःखानामेव भोक्तारो न सुखानां कदाचन ॥ १२-१२-३०॥
adātāro'śaraṇyāśca rājakilbiṣabhāginaḥ |
duḥkhānāmeva bhoktāro na sukhānāṃ kadācana || 12-12-30||

MHB 12-12-31

अनिष्ट्वा च महायज्ञैरकृत्वा च पितृस्वधाम् ।
तीर्थेष्वनभिसंत्यज्य प्रव्रजिष्यसि चेदथ ॥ १२-१२-३१॥
aniṣṭvā ca mahāyajñairakṛtvā ca pitṛsvadhām |
tīrtheṣvanabhisaṃtyajya pravrajiṣyasi cedatha || 12-12-31||

MHB 12-12-32

छिन्नाभ्रमिव गन्तासि विलयं मारुतेरितम् ।
लोकयोरुभयोर्भ्रष्टो ह्यन्तराले व्यवस्थितः ॥ १२-१२-३२॥
chinnābhramiva gantāsi vilayaṃ māruteritam |
lokayorubhayorbhraṣṭo hyantarāle vyavasthitaḥ || 12-12-32||

MHB 12-12-33

अन्तर्बहिश्च यत्किंचिन्मनोव्यासङ्गकारकम् ।
परित्यज्य भवेत्त्यागी न यो हित्वा प्रतिष्ठते ॥ १२-१२-३३॥
antarbahiśca yatkiṃcinmanovyāsaṅgakārakam |
parityajya bhavettyāgī na yo hitvā pratiṣṭhate || 12-12-33||

MHB 12-12-34

एतस्मिन्वर्तमानस्य विधौ विप्रनिषेविते ।
ब्राह्मणस्य महाराज नोच्छित्तिर्विद्यते क्वचित् ॥ १२-१२-३४॥
etasminvartamānasya vidhau vipraniṣevite |
brāhmaṇasya mahārāja nocchittirvidyate kvacit || 12-12-34||

MHB 12-12-35

निहत्य शत्रूंस्तरसा समृद्धान्शक्रो यथा दैत्यबलानि संख्ये ।
कः पार्थ शोचेन्निरतः स्वधर्मे पूर्वैः स्मृते पार्थिव शिष्टजुष्टे ॥ १२-१२-३५॥
nihatya śatrūṃstarasā samṛddhānśakro yathā daityabalāni saṃkhye |
kaḥ pārtha śocennirataḥ svadharme pūrvaiḥ smṛte pārthiva śiṣṭajuṣṭe || 12-12-35||

MHB 12-12-36

क्षात्रेण धर्मेण पराक्रमेण जित्वा महीं मन्त्रविद्भ्यः प्रदाय ।
नाकस्य पृष्ठेऽसि नरेन्द्र गन्ता न शोचितव्यं भवताद्य पार्थ ॥ १२-१२-३६॥
kṣātreṇa dharmeṇa parākrameṇa jitvā mahīṃ mantravidbhyaḥ pradāya |
nākasya pṛṣṭhe'si narendra gantā na śocitavyaṃ bhavatādya pārtha || 12-12-36||

Adhyaya: 13/353 (13)

MHB 12-13-1

सहदेव उवाच ।
न बाह्यं द्रव्यमुत्सृज्य सिद्धिर्भवति भारत ।
शारीरं द्रव्यमुत्सृज्य सिद्धिर्भवति वा न वा ॥ १२-१३-१॥
sahadeva uvāca |
na bāhyaṃ dravyamutsṛjya siddhirbhavati bhārata |
śārīraṃ dravyamutsṛjya siddhirbhavati vā na vā || 12-13-1||

MHB 12-13-2

बाह्यद्रव्यविमुक्तस्य शारीरेषु च गृध्यतः ।
यो धर्मो यत्सुखं वा स्याद्द्विषतां तत्तथास्तु नः ॥ १२-१३-२॥
bāhyadravyavimuktasya śārīreṣu ca gṛdhyataḥ |
yo dharmo yatsukhaṃ vā syāddviṣatāṃ tattathāstu naḥ || 12-13-2||

MHB 12-13-3

शारीरं द्रव्यमुत्सृज्य पृथिवीमनुशासतः ।
यो धर्मो यत्सुखं वा स्यात्सुहृदां तत्तथास्तु नः ॥ १२-१३-३॥
śārīraṃ dravyamutsṛjya pṛthivīmanuśāsataḥ |
yo dharmo yatsukhaṃ vā syātsuhṛdāṃ tattathāstu naḥ || 12-13-3||

MHB 12-13-4

द्व्यक्षरस्तु भवेन्मृत्युस्त्र्यक्षरं ब्रह्म शाश्वतम् ।
ममेति च भवेन्मृत्युर्न ममेति च शाश्वतम् ॥ १२-१३-४॥
dvyakṣarastu bhavenmṛtyustryakṣaraṃ brahma śāśvatam |
mameti ca bhavenmṛtyurna mameti ca śāśvatam || 12-13-4||

MHB 12-13-5

ब्रह्ममृत्यू च तौ राजन्नात्मन्येव समाश्रितौ ।
अदृश्यमानौ भूतानि योधयेतामसंशयम् ॥ १२-१३-५॥
brahmamṛtyū ca tau rājannātmanyeva samāśritau |
adṛśyamānau bhūtāni yodhayetāmasaṃśayam || 12-13-5||

MHB 12-13-6

अविनाशोऽस्य सत्त्वस्य नियतो यदि भारत ।
भित्त्वा शरीरं भूतानां न हिंसा प्रतिपत्स्यते ॥ १२-१३-६॥
avināśo'sya sattvasya niyato yadi bhārata |
bhittvā śarīraṃ bhūtānāṃ na hiṃsā pratipatsyate || 12-13-6||

MHB 12-13-7

अथापि च सहोत्पत्तिः सत्त्वस्य प्रलयस्तथा ।
नष्टे शरीरे नष्टं स्याद्वृथा च स्यात्क्रियापथः ॥ १२-१३-७॥
athāpi ca sahotpattiḥ sattvasya pralayastathā |
naṣṭe śarīre naṣṭaṃ syādvṛthā ca syātkriyāpathaḥ || 12-13-7||

MHB 12-13-8

तस्मादेकान्तमुत्सृज्य पूर्वैः पूर्वतरैश्च यः ।
पन्था निषेवितः सद्भिः स निषेव्यो विजानता ॥ १२-१३-८॥
tasmādekāntamutsṛjya pūrvaiḥ pūrvataraiśca yaḥ |
panthā niṣevitaḥ sadbhiḥ sa niṣevyo vijānatā || 12-13-8||

MHB 12-13-9

लब्ध्वापि पृथिवीं कृत्स्नां सहस्थावरजङ्गमाम् ।
न भुङ्क्ते यो नृपः सम्यङ्निष्फलं तस्य जीवितम् ॥ १२-१३-९॥
labdhvāpi pṛthivīṃ kṛtsnāṃ sahasthāvarajaṅgamām |
na bhuṅkte yo nṛpaḥ samyaṅniṣphalaṃ tasya jīvitam || 12-13-9||

MHB 12-13-10

अथ वा वसतो राजन्वने वन्येन जीवतः ।
द्रव्येषु यस्य ममता मृत्योरास्ये स वर्तते ॥ १२-१३-१०॥
atha vā vasato rājanvane vanyena jīvataḥ |
dravyeṣu yasya mamatā mṛtyorāsye sa vartate || 12-13-10||

MHB 12-13-11

बाह्याभ्यन्तरभूतानां स्वभावं पश्य भारत ।
ये तु पश्यन्ति तद्भावं मुच्यन्ते महतो भयात् ॥ १२-१३-११॥
bāhyābhyantarabhūtānāṃ svabhāvaṃ paśya bhārata |
ye tu paśyanti tadbhāvaṃ mucyante mahato bhayāt || 12-13-11||

MHB 12-13-12

भवान्पिता भवान्माता भवान्भ्राता भवान्गुरुः ।
दुःखप्रलापानार्तस्य तस्मान्मे क्षन्तुमर्हसि ॥ १२-१३-१२॥
bhavānpitā bhavānmātā bhavānbhrātā bhavānguruḥ |
duḥkhapralāpānārtasya tasmānme kṣantumarhasi || 12-13-12||

MHB 12-13-13

तथ्यं वा यदि वातथ्यं यन्मयैतत्प्रभाषितम् ।
तद्विद्धि पृथिवीपाल भक्त्या भरतसत्तम ॥ १२-१३-१३॥
tathyaṃ vā yadi vātathyaṃ yanmayaitatprabhāṣitam |
tadviddhi pṛthivīpāla bhaktyā bharatasattama || 12-13-13||

Adhyaya: 14/353 (39)

MHB 12-14-1

वैशंपायन उवाच ।
अव्याहरति कौन्तेये धर्मराजे युधिष्ठिरे ।
भ्रातॄणां ब्रुवतां तांस्तान्विविधान्वेदनिश्चयान् ॥ १२-१४-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
avyāharati kaunteye dharmarāje yudhiṣṭhire |
bhrātṝṇāṃ bruvatāṃ tāṃstānvividhānvedaniścayān || 12-14-1||

MHB 12-14-2

महाभिजनसंपन्ना श्रीमत्यायतलोचना ।
अभ्यभाषत राजेन्द्रं द्रौपदी योषितां वरा ॥ १२-१४-२॥
mahābhijanasaṃpannā śrīmatyāyatalocanā |
abhyabhāṣata rājendraṃ draupadī yoṣitāṃ varā || 12-14-2||

MHB 12-14-3

आसीनमृषभं राज्ञां भ्रातृभिः परिवारितम् ।
सिंहशार्दूलसदृशैर्वारणैरिव यूथपम् ॥ १२-१४-३॥
āsīnamṛṣabhaṃ rājñāṃ bhrātṛbhiḥ parivāritam |
siṃhaśārdūlasadṛśairvāraṇairiva yūthapam || 12-14-3||

MHB 12-14-4

अभिमानवती नित्यं विशेषेण युधिष्ठिरे ।
लालिता सततं राज्ञा धर्मज्ञा धर्मदर्शिनी ॥ १२-१४-४॥
abhimānavatī nityaṃ viśeṣeṇa yudhiṣṭhire |
lālitā satataṃ rājñā dharmajñā dharmadarśinī || 12-14-4||

MHB 12-14-5

आमन्त्र्य विपुलश्रोणी साम्ना परमवल्गुना ।
भर्तारमभिसंप्रेक्ष्य ततो वचनमब्रवीत् ॥ १२-१४-५॥
āmantrya vipulaśroṇī sāmnā paramavalgunā |
bhartāramabhisaṃprekṣya tato vacanamabravīt || 12-14-5||

MHB 12-14-6

इमे ते भ्रातरः पार्थ शुष्यन्त स्तोकका इव ।
वावाश्यमानास्तिष्ठन्ति न चैनानभिनन्दसे ॥ १२-१४-६॥
ime te bhrātaraḥ pārtha śuṣyanta stokakā iva |
vāvāśyamānāstiṣṭhanti na cainānabhinandase || 12-14-6||

MHB 12-14-7

नन्दयैतान्महाराज मत्तानिव महाद्विपान् ।
उपपन्नेन वाक्येन सततं दुःखभागिनः ॥ १२-१४-७॥
nandayaitānmahārāja mattāniva mahādvipān |
upapannena vākyena satataṃ duḥkhabhāginaḥ || 12-14-7||

MHB 12-14-8

कथं द्वैतवने राजन्पूर्वमुक्त्वा तथा वचः ।
भ्रातॄनेतान्स्म सहिताञ्शीतवातातपार्दितान् ॥ १२-१४-८॥
kathaṃ dvaitavane rājanpūrvamuktvā tathā vacaḥ |
bhrātṝnetānsma sahitāñśītavātātapārditān || 12-14-8||

MHB 12-14-9

वयं दुर्योधनं हत्वा मृधे भोक्ष्याम मेदिनीम् ।
संपूर्णां सर्वकामानामाहवे विजयैषिणः ॥ १२-१४-९॥
vayaṃ duryodhanaṃ hatvā mṛdhe bhokṣyāma medinīm |
saṃpūrṇāṃ sarvakāmānāmāhave vijayaiṣiṇaḥ || 12-14-9||

MHB 12-14-10

विरथांश्च रथान्कृत्वा निहत्य च महागजान् ।
संस्तीर्य च रथैर्भूमिं ससादिभिररिंदमाः ॥ १२-१४-१०॥
virathāṃśca rathānkṛtvā nihatya ca mahāgajān |
saṃstīrya ca rathairbhūmiṃ sasādibhirariṃdamāḥ || 12-14-10||

MHB 12-14-11

यजतां विविधैर्यज्ञैः समृद्धैराप्तदक्षिणैः ।
वनवासकृतं दुःखं भविष्यति सुखाय नः ॥ १२-१४-११॥
yajatāṃ vividhairyajñaiḥ samṛddhairāptadakṣiṇaiḥ |
vanavāsakṛtaṃ duḥkhaṃ bhaviṣyati sukhāya naḥ || 12-14-11||

MHB 12-14-12

इत्येतानेवमुक्त्वा त्वं स्वयं धर्मभृतां वर ।
कथमद्य पुनर्वीर विनिहंसि मनांस्युत ॥ १२-१४-१२॥
ityetānevamuktvā tvaṃ svayaṃ dharmabhṛtāṃ vara |
kathamadya punarvīra vinihaṃsi manāṃsyuta || 12-14-12||

MHB 12-14-13

न क्लीबो वसुधां भुङ्क्ते न क्लीबो धनमश्नुते ।
न क्लीबस्य गृहे पुत्रा मत्स्याः पङ्क इवासते ॥ १२-१४-१३॥
na klībo vasudhāṃ bhuṅkte na klībo dhanamaśnute |
na klībasya gṛhe putrā matsyāḥ paṅka ivāsate || 12-14-13||

MHB 12-14-14

नादण्डः क्षत्रियो भाति नादण्डो भूतिमश्नुते ।
नादण्डस्य प्रजा राज्ञः सुखमेधन्ति भारत ॥ १२-१४-१४॥
nādaṇḍaḥ kṣatriyo bhāti nādaṇḍo bhūtimaśnute |
nādaṇḍasya prajā rājñaḥ sukhamedhanti bhārata || 12-14-14||

MHB 12-14-15

मित्रता सर्वभूतेषु दानमध्ययनं तपः ।
ब्राह्मणस्यैष धर्मः स्यान्न राज्ञो राजसत्तम ॥ १२-१४-१५॥
mitratā sarvabhūteṣu dānamadhyayanaṃ tapaḥ |
brāhmaṇasyaiṣa dharmaḥ syānna rājño rājasattama || 12-14-15||

MHB 12-14-16

असतां प्रतिषेधश्च सतां च परिपालनम् ।
एष राज्ञां परो धर्मः समरे चापलायनम् ॥ १२-१४-१६॥
asatāṃ pratiṣedhaśca satāṃ ca paripālanam |
eṣa rājñāṃ paro dharmaḥ samare cāpalāyanam || 12-14-16||

MHB 12-14-17

यस्मिन्क्षमा च क्रोधश्च दानादाने भयाभये ।
निग्रहानुग्रहौ चोभौ स वै धर्मविदुच्यते ॥ १२-१४-१७॥
yasminkṣamā ca krodhaśca dānādāne bhayābhaye |
nigrahānugrahau cobhau sa vai dharmaviducyate || 12-14-17||

MHB 12-14-18

न श्रुतेन न दानेन न सान्त्वेन न चेज्यया ।
त्वयेयं पृथिवी लब्धा नोत्कोचेन तथाप्युत ॥ १२-१४-१८॥
na śrutena na dānena na sāntvena na cejyayā |
tvayeyaṃ pṛthivī labdhā notkocena tathāpyuta || 12-14-18||

MHB 12-14-19

यत्तद्बलममित्राणां तथा वीरसमुद्यतम् ।
हस्त्यश्वरथसंपन्नं त्रिभिरङ्गैर्महत्तरम् ॥ १२-१४-१९॥
yattadbalamamitrāṇāṃ tathā vīrasamudyatam |
hastyaśvarathasaṃpannaṃ tribhiraṅgairmahattaram || 12-14-19||

MHB 12-14-20

रक्षितं द्रोणकर्णाभ्यामश्वत्थाम्ना कृपेण च ।
तत्त्वया निहतं वीर तस्माद्भुङ्क्ष्व वसुंधराम् ॥ १२-१४-२०॥
rakṣitaṃ droṇakarṇābhyāmaśvatthāmnā kṛpeṇa ca |
tattvayā nihataṃ vīra tasmādbhuṅkṣva vasuṃdharām || 12-14-20||

MHB 12-14-21

जम्बूद्वीपो महाराज नानाजनपदायुतः ।
त्वया पुरुषशार्दूल दण्डेन मृदितः प्रभो ॥ १२-१४-२१॥
jambūdvīpo mahārāja nānājanapadāyutaḥ |
tvayā puruṣaśārdūla daṇḍena mṛditaḥ prabho || 12-14-21||

MHB 12-14-22

जम्बूद्वीपेन सदृशः क्रौञ्चद्वीपो नराधिप ।
अपरेण महामेरोर्दण्डेन मृदितस्त्वया ॥ १२-१४-२२॥
jambūdvīpena sadṛśaḥ krauñcadvīpo narādhipa |
apareṇa mahāmerordaṇḍena mṛditastvayā || 12-14-22||

MHB 12-14-23

क्रौञ्चद्वीपेन सदृशः शाकद्वीपो नराधिप ।
पूर्वेण तु महामेरोर्दण्डेन मृदितस्त्वया ॥ १२-१४-२३॥
krauñcadvīpena sadṛśaḥ śākadvīpo narādhipa |
pūrveṇa tu mahāmerordaṇḍena mṛditastvayā || 12-14-23||

MHB 12-14-24

उत्तरेण महामेरोः शाकद्वीपेन संमितः ।
भद्राश्वः पुरुषव्याघ्र दण्डेन मृदितस्त्वया ॥ १२-१४-२४॥
uttareṇa mahāmeroḥ śākadvīpena saṃmitaḥ |
bhadrāśvaḥ puruṣavyāghra daṇḍena mṛditastvayā || 12-14-24||

MHB 12-14-25

द्वीपाश्च सान्तरद्वीपा नानाजनपदालयाः ।
विगाह्य सागरं वीर दण्डेन मृदितास्त्वया ॥ १२-१४-२५॥
dvīpāśca sāntaradvīpā nānājanapadālayāḥ |
vigāhya sāgaraṃ vīra daṇḍena mṛditāstvayā || 12-14-25||

MHB 12-14-26

एतान्यप्रतिमानि त्वं कृत्वा कर्माणि भारत ।
न प्रीयसे महाराज पूज्यमानो द्विजातिभिः ॥ १२-१४-२६॥
etānyapratimāni tvaṃ kṛtvā karmāṇi bhārata |
na prīyase mahārāja pūjyamāno dvijātibhiḥ || 12-14-26||

MHB 12-14-27

स त्वं भ्रातॄनिमान्दृष्ट्वा प्रतिनन्दस्व भारत ।
ऋषभानिव संमत्तान्गजेन्द्रानूर्जितानिव ॥ १२-१४-२७॥
sa tvaṃ bhrātṝnimāndṛṣṭvā pratinandasva bhārata |
ṛṣabhāniva saṃmattāngajendrānūrjitāniva || 12-14-27||

MHB 12-14-28

अमरप्रतिमाः सर्वे शत्रुसाहाः परंतपाः ।
एकोऽपि हि सुखायैषां क्षमः स्यादिति मे मतिः ॥ १२-१४-२८॥
amarapratimāḥ sarve śatrusāhāḥ paraṃtapāḥ |
eko'pi hi sukhāyaiṣāṃ kṣamaḥ syāditi me matiḥ || 12-14-28||

MHB 12-14-29

किं पुनः पुरुषव्याघ्राः पतयो मे नरर्षभाः ।
समस्तानीन्द्रियाणीव शरीरस्य विचेष्टने ॥ १२-१४-२९॥
kiṃ punaḥ puruṣavyāghrāḥ patayo me nararṣabhāḥ |
samastānīndriyāṇīva śarīrasya viceṣṭane || 12-14-29||

MHB 12-14-30

अनृतं माब्रवीच्छ्वश्रूः सर्वज्ञा सर्वदर्शिनी ।
युधिष्ठिरस्त्वां पाञ्चालि सुखे धास्यत्यनुत्तमे ॥ १२-१४-३०॥
anṛtaṃ mābravīcchvaśrūḥ sarvajñā sarvadarśinī |
yudhiṣṭhirastvāṃ pāñcāli sukhe dhāsyatyanuttame || 12-14-30||

MHB 12-14-31

हत्वा राजसहस्राणि बहून्याशुपराक्रमः ।
तद्व्यर्थं संप्रपश्यामि मोहात्तव जनाधिप ॥ १२-१४-३१॥
hatvā rājasahasrāṇi bahūnyāśuparākramaḥ |
tadvyarthaṃ saṃprapaśyāmi mohāttava janādhipa || 12-14-31||

MHB 12-14-32

येषामुन्मत्तको ज्येष्ठः सर्वे तस्योपचारिणः ।
तवोन्मादेन राजेन्द्र सोन्मादाः सर्वपाण्डवाः ॥ १२-१४-३२॥
yeṣāmunmattako jyeṣṭhaḥ sarve tasyopacāriṇaḥ |
tavonmādena rājendra sonmādāḥ sarvapāṇḍavāḥ || 12-14-32||

MHB 12-14-33

यदि हि स्युरनुन्मत्ता भ्रातरस्ते जनाधिप ।
बद्ध्वा त्वां नास्तिकैः सार्धं प्रशासेयुर्वसुंधराम् ॥ १२-१४-३३॥
yadi hi syuranunmattā bhrātaraste janādhipa |
baddhvā tvāṃ nāstikaiḥ sārdhaṃ praśāseyurvasuṃdharām || 12-14-33||

MHB 12-14-34

कुरुते मूढमेवं हि यः श्रेयो नाधिगच्छति ।
धूपैरञ्जनयोगैश्च नस्यकर्मभिरेव च ।
भेषजैः स चिकित्स्यः स्याद्य उन्मार्गेण गच्छति ॥ १२-१४-३४॥
kurute mūḍhamevaṃ hi yaḥ śreyo nādhigacchati |
dhūpairañjanayogaiśca nasyakarmabhireva ca |
bheṣajaiḥ sa cikitsyaḥ syādya unmārgeṇa gacchati || 12-14-34||

MHB 12-14-35

साहं सर्वाधमा लोके स्त्रीणां भरतसत्तम ।
तथा विनिकृतामित्रैर्याहमिच्छामि जीवितुम् ॥ १२-१४-३५॥
sāhaṃ sarvādhamā loke strīṇāṃ bharatasattama |
tathā vinikṛtāmitrairyāhamicchāmi jīvitum || 12-14-35||

MHB 12-14-36

एतेषां यतमानानामुत्पद्यन्ते तु संपदः ।
त्वं तु सर्वां महीं लब्ध्वा कुरुषे स्वयमापदम् ॥ १२-१४-३६॥
eteṣāṃ yatamānānāmutpadyante tu saṃpadaḥ |
tvaṃ tu sarvāṃ mahīṃ labdhvā kuruṣe svayamāpadam || 12-14-36||

MHB 12-14-37

यथास्तां संमतौ राज्ञां पृथिव्यां राजसत्तमौ ।
मान्धाता चाम्बरीषश्च तथा राजन्विराजसे ॥ १२-१४-३७॥
yathāstāṃ saṃmatau rājñāṃ pṛthivyāṃ rājasattamau |
māndhātā cāmbarīṣaśca tathā rājanvirājase || 12-14-37||

MHB 12-14-38

प्रशाधि पृथिवीं देवीं प्रजा धर्मेण पालयन् ।
सपर्वतवनद्वीपां मा राजन्विमना भव ॥ १२-१४-३८॥
praśādhi pṛthivīṃ devīṃ prajā dharmeṇa pālayan |
saparvatavanadvīpāṃ mā rājanvimanā bhava || 12-14-38||

MHB 12-14-39

यजस्व विविधैर्यज्ञैर्जुह्वन्नग्नीन्प्रयच्छ च ।
पुराणि भोगान्वासांसि द्विजातिभ्यो नृपोत्तम ॥ १२-१४-३९॥
yajasva vividhairyajñairjuhvannagnīnprayaccha ca |
purāṇi bhogānvāsāṃsi dvijātibhyo nṛpottama || 12-14-39||

Adhyaya: 15/353 (58)

MHB 12-15-1

वैशंपायन उवाच ।
याज्ञसेन्या वचः श्रुत्वा पुनरेवार्जुनोऽब्रवीत् ।
अनुमान्य महाबाहुं ज्येष्ठं भ्रातरमीश्वरम् ॥ १२-१५-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
yājñasenyā vacaḥ śrutvā punarevārjuno'bravīt |
anumānya mahābāhuṃ jyeṣṭhaṃ bhrātaramīśvaram || 12-15-1||

MHB 12-15-2

दण्डः शास्ति प्रजाः सर्वा दण्ड एवाभिरक्षति ।
दण्डः सुप्तेषु जागर्ति दण्डं धर्मं विदुर्बुधाः ॥ १२-१५-२॥
daṇḍaḥ śāsti prajāḥ sarvā daṇḍa evābhirakṣati |
daṇḍaḥ supteṣu jāgarti daṇḍaṃ dharmaṃ vidurbudhāḥ || 12-15-2||

MHB 12-15-3

धर्मं संरक्षते दण्डस्तथैवार्थं नराधिप ।
कामं संरक्षते दण्डस्त्रिवर्गो दण्ड उच्यते ॥ १२-१५-३॥
dharmaṃ saṃrakṣate daṇḍastathaivārthaṃ narādhipa |
kāmaṃ saṃrakṣate daṇḍastrivargo daṇḍa ucyate || 12-15-3||

MHB 12-15-4

दण्डेन रक्ष्यते धान्यं धनं दण्डेन रक्ष्यते ।
एतद्विद्वन्नुपादत्स्व स्वभावं पश्य लौकिकम् ॥ १२-१५-४॥
daṇḍena rakṣyate dhānyaṃ dhanaṃ daṇḍena rakṣyate |
etadvidvannupādatsva svabhāvaṃ paśya laukikam || 12-15-4||

MHB 12-15-5

राजदण्डभयादेके पापाः पापं न कुर्वते ।
यमदण्डभयादेके परलोकभयादपि ॥ १२-१५-५॥
rājadaṇḍabhayādeke pāpāḥ pāpaṃ na kurvate |
yamadaṇḍabhayādeke paralokabhayādapi || 12-15-5||

MHB 12-15-6

परस्परभयादेके पापाः पापं न कुर्वते ।
एवं सांसिद्धिके लोके सर्वं दण्डे प्रतिष्ठितम् ॥ १२-१५-६॥
parasparabhayādeke pāpāḥ pāpaṃ na kurvate |
evaṃ sāṃsiddhike loke sarvaṃ daṇḍe pratiṣṭhitam || 12-15-6||

MHB 12-15-7

दण्डस्यैव भयादेके न खादन्ति परस्परम् ।
अन्धे तमसि मज्जेयुर्यदि दण्डो न पालयेत् ॥ १२-१५-७॥
daṇḍasyaiva bhayādeke na khādanti parasparam |
andhe tamasi majjeyuryadi daṇḍo na pālayet || 12-15-7||

MHB 12-15-8

यस्माददान्तान्दमयत्यशिष्टान्दण्डयत्यपि ।
दमनाद्दण्डनाच्चैव तस्माद्दण्डं विदुर्बुधाः ॥ १२-१५-८॥
yasmādadāntāndamayatyaśiṣṭāndaṇḍayatyapi |
damanāddaṇḍanāccaiva tasmāddaṇḍaṃ vidurbudhāḥ || 12-15-8||

MHB 12-15-9

वाचि दण्डो ब्राह्मणानां क्षत्रियाणां भुजार्पणम् ।
दानदण्डः स्मृतो वैश्यो निर्दण्डः शूद्र उच्यते ॥ १२-१५-९॥
vāci daṇḍo brāhmaṇānāṃ kṣatriyāṇāṃ bhujārpaṇam |
dānadaṇḍaḥ smṛto vaiśyo nirdaṇḍaḥ śūdra ucyate || 12-15-9||

MHB 12-15-10

असंमोहाय मर्त्यानामर्थसंरक्षणाय च ।
मर्यादा स्थापिता लोके दण्डसंज्ञा विशां पते ॥ १२-१५-१०॥
asaṃmohāya martyānāmarthasaṃrakṣaṇāya ca |
maryādā sthāpitā loke daṇḍasaṃjñā viśāṃ pate || 12-15-10||

MHB 12-15-11

यत्र श्यामो लोहिताक्षो दण्डश्चरति सूनृतः ।
प्रजास्तत्र न मुह्यन्ति नेता चेत्साधु पश्यति ॥ १२-१५-११॥
yatra śyāmo lohitākṣo daṇḍaścarati sūnṛtaḥ |
prajāstatra na muhyanti netā cetsādhu paśyati || 12-15-11||

MHB 12-15-12

ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः ।
दण्डस्यैव भयादेते मनुष्या वर्त्मनि स्थिताः ॥ १२-१५-१२॥
brahmacārī gṛhasthaśca vānaprastho'tha bhikṣukaḥ |
daṇḍasyaiva bhayādete manuṣyā vartmani sthitāḥ || 12-15-12||

MHB 12-15-13

नाभीतो यजते राजन्नाभीतो दातुमिच्छति ।
नाभीतः पुरुषः कश्चित्समये स्थातुमिच्छति ॥ १२-१५-१३॥
nābhīto yajate rājannābhīto dātumicchati |
nābhītaḥ puruṣaḥ kaścitsamaye sthātumicchati || 12-15-13||

MHB 12-15-14

नाच्छित्त्वा परमर्माणि नाकृत्वा कर्म दारुणम् ।
नाहत्वा मत्स्यघातीव प्राप्नोति महतीं श्रियम् ॥ १२-१५-१४॥
nācchittvā paramarmāṇi nākṛtvā karma dāruṇam |
nāhatvā matsyaghātīva prāpnoti mahatīṃ śriyam || 12-15-14||

MHB 12-15-15

नाघ्नतः कीर्तिरस्तीह न वित्तं न पुनः प्रजाः ।
इन्द्रो वृत्रवधेनैव महेन्द्रः समपद्यत ॥ १२-१५-१५॥
nāghnataḥ kīrtirastīha na vittaṃ na punaḥ prajāḥ |
indro vṛtravadhenaiva mahendraḥ samapadyata || 12-15-15||

MHB 12-15-16

य एव देवा हन्तारस्ताँल्लोकोऽर्चयते भृशम् ।
हन्ता रुद्रस्तथा स्कन्दः शक्रोऽग्निर्वरुणो यमः ॥ १२-१५-१६॥
ya eva devā hantārastā~lloko'rcayate bhṛśam |
hantā rudrastathā skandaḥ śakro'gnirvaruṇo yamaḥ || 12-15-16||

MHB 12-15-17

हन्ता कालस्तथा वायुर्मृत्युर्वैश्रवणो रविः ।
वसवो मरुतः साध्या विश्वेदेवाश्च भारत ॥ १२-१५-१७॥
hantā kālastathā vāyurmṛtyurvaiśravaṇo raviḥ |
vasavo marutaḥ sādhyā viśvedevāśca bhārata || 12-15-17||

MHB 12-15-18

एतान्देवान्नमस्यन्ति प्रतापप्रणता जनाः ।
न ब्रह्माणं न धातारं न पूषाणं कथंचन ॥ १२-१५-१८॥
etāndevānnamasyanti pratāpapraṇatā janāḥ |
na brahmāṇaṃ na dhātāraṃ na pūṣāṇaṃ kathaṃcana || 12-15-18||

MHB 12-15-19

मध्यस्थान्सर्वभूतेषु दान्ताञ्शमपरायणान् ।
यजन्ते मानवाः केचित्प्रशान्ताः सर्वकर्मसु ॥ १२-१५-१९॥
madhyasthānsarvabhūteṣu dāntāñśamaparāyaṇān |
yajante mānavāḥ kecitpraśāntāḥ sarvakarmasu || 12-15-19||

MHB 12-15-20

न हि पश्यामि जीवन्तं लोके कंचिदहिंसया ।
सत्त्वैः सत्त्वानि जीवन्ति दुर्बलैर्बलवत्तराः ॥ १२-१५-२०॥
na hi paśyāmi jīvantaṃ loke kaṃcidahiṃsayā |
sattvaiḥ sattvāni jīvanti durbalairbalavattarāḥ || 12-15-20||

MHB 12-15-21

नकुलो मूषकानत्ति बिडालो नकुलं तथा ।
बिडालमत्ति श्वा राजञ्श्वानं व्यालमृगस्तथा ॥ १२-१५-२१॥
nakulo mūṣakānatti biḍālo nakulaṃ tathā |
biḍālamatti śvā rājañśvānaṃ vyālamṛgastathā || 12-15-21||

MHB 12-15-22

तानत्ति पुरुषः सर्वान्पश्य धर्मो यथागतः ।
प्राणस्यान्नमिदं सर्वं जङ्गमं स्थावरं च यत् ॥ १२-१५-२२॥
tānatti puruṣaḥ sarvānpaśya dharmo yathāgataḥ |
prāṇasyānnamidaṃ sarvaṃ jaṅgamaṃ sthāvaraṃ ca yat || 12-15-22||

MHB 12-15-23

विधानं देवविहितं तत्र विद्वान्न मुह्यति ।
यथा सृष्टोऽसि राजेन्द्र तथा भवितुमर्हसि ॥ १२-१५-२३॥
vidhānaṃ devavihitaṃ tatra vidvānna muhyati |
yathā sṛṣṭo'si rājendra tathā bhavitumarhasi || 12-15-23||

MHB 12-15-24

विनीतक्रोधहर्षा हि मन्दा वनमुपाश्रिताः ।
विना वधं न कुर्वन्ति तापसाः प्राणयापनम् ॥ १२-१५-२४॥
vinītakrodhaharṣā hi mandā vanamupāśritāḥ |
vinā vadhaṃ na kurvanti tāpasāḥ prāṇayāpanam || 12-15-24||

MHB 12-15-25

उदके बहवः प्राणाः पृथिव्यां च फलेषु च ।
न च कश्चिन्न तान्हन्ति किमन्यत्प्राणयापनात् ॥ १२-१५-२५॥
udake bahavaḥ prāṇāḥ pṛthivyāṃ ca phaleṣu ca |
na ca kaścinna tānhanti kimanyatprāṇayāpanāt || 12-15-25||

MHB 12-15-26

सूक्ष्मयोनीनि भूतानि तर्कगम्यानि कानिचित् ।
पक्ष्मणोऽपि निपातेन येषां स्यात्स्कन्धपर्ययः ॥ १२-१५-२६॥
sūkṣmayonīni bhūtāni tarkagamyāni kānicit |
pakṣmaṇo'pi nipātena yeṣāṃ syātskandhaparyayaḥ || 12-15-26||

MHB 12-15-27

ग्रामान्निष्क्रम्य मुनयो विगतक्रोधमत्सराः ।
वने कुटुम्बधर्माणो दृश्यन्ते परिमोहिताः ॥ १२-१५-२७॥
grāmānniṣkramya munayo vigatakrodhamatsarāḥ |
vane kuṭumbadharmāṇo dṛśyante parimohitāḥ || 12-15-27||

MHB 12-15-28

भूमिं भित्त्वौषधीश्छित्त्वा वृक्षादीनण्डजान्पशून् ।
मनुष्यास्तन्वते यज्ञांस्ते स्वर्गं प्राप्नुवन्ति च ॥ १२-१५-२८॥
bhūmiṃ bhittvauṣadhīśchittvā vṛkṣādīnaṇḍajānpaśūn |
manuṣyāstanvate yajñāṃste svargaṃ prāpnuvanti ca || 12-15-28||

MHB 12-15-29

दण्डनीत्यां प्रणीतायां सर्वे सिध्यन्त्युपक्रमाः ।
कौन्तेय सर्वभूतानां तत्र मे नास्ति संशयः ॥ १२-१५-२९॥
daṇḍanītyāṃ praṇītāyāṃ sarve sidhyantyupakramāḥ |
kaunteya sarvabhūtānāṃ tatra me nāsti saṃśayaḥ || 12-15-29||

MHB 12-15-30

दण्डश्चेन्न भवेल्लोके व्यनशिष्यन्निमाः प्रजाः ।
शूले मत्स्यानिवापक्ष्यन्दुर्बलान्बलवत्तराः ॥ १२-१५-३०॥
daṇḍaścenna bhavelloke vyanaśiṣyannimāḥ prajāḥ |
śūle matsyānivāpakṣyandurbalānbalavattarāḥ || 12-15-30||

MHB 12-15-31

सत्यं चेदं ब्रह्मणा पूर्वमुक्तं दण्डः प्रजा रक्षति साधु नीतः ।
पश्याग्नयश्च प्रतिशाम्यन्त्यभीताः संतर्जिता दण्डभयाज्ज्वलन्ति ॥ १२-१५-३१॥
satyaṃ cedaṃ brahmaṇā pūrvamuktaṃ daṇḍaḥ prajā rakṣati sādhu nītaḥ |
paśyāgnayaśca pratiśāmyantyabhītāḥ saṃtarjitā daṇḍabhayājjvalanti || 12-15-31||

MHB 12-15-32

अन्धं तम इवेदं स्यान्न प्रज्ञायेत किंचन ।
दण्डश्चेन्न भवेल्लोके विभजन्साध्वसाधुनी ॥ १२-१५-३२॥
andhaṃ tama ivedaṃ syānna prajñāyeta kiṃcana |
daṇḍaścenna bhavelloke vibhajansādhvasādhunī || 12-15-32||

MHB 12-15-33

येऽपि संभिन्नमर्यादा नास्तिका वेदनिन्दकाः ।
तेऽपि भोगाय कल्पन्ते दण्डेनोपनिपीडिताः ॥ १२-१५-३३॥
ye'pi saṃbhinnamaryādā nāstikā vedanindakāḥ |
te'pi bhogāya kalpante daṇḍenopanipīḍitāḥ || 12-15-33||

MHB 12-15-34

सर्वो दण्डजितो लोको दुर्लभो हि शुचिर्नरः ।
दण्डस्य हि भयाद्भीतो भोगायेह प्रकल्पते ॥ १२-१५-३४॥
sarvo daṇḍajito loko durlabho hi śucirnaraḥ |
daṇḍasya hi bhayādbhīto bhogāyeha prakalpate || 12-15-34||

MHB 12-15-35

चातुर्वर्ण्याप्रमोहाय सुनीतनयनाय च ।
दण्डो विधात्रा विहितो धर्मार्थावभिरक्षितुम् ॥ १२-१५-३५॥
cāturvarṇyāpramohāya sunītanayanāya ca |
daṇḍo vidhātrā vihito dharmārthāvabhirakṣitum || 12-15-35||

MHB 12-15-36

यदि दण्डान्न बिभ्येयुर्वयांसि श्वापदानि च ।
अद्युः पशून्मनुष्यांश्च यज्ञार्थानि हवींषि च ॥ १२-१५-३६॥
yadi daṇḍānna bibhyeyurvayāṃsi śvāpadāni ca |
adyuḥ paśūnmanuṣyāṃśca yajñārthāni havīṃṣi ca || 12-15-36||

MHB 12-15-37

न ब्रह्मचार्यधीयीत कल्याणी गौर्न दुह्यते ।
न कन्योद्वहनं गच्छेद्यदि दण्डो न पालयेत् ॥ १२-१५-३७॥
na brahmacāryadhīyīta kalyāṇī gaurna duhyate |
na kanyodvahanaṃ gacchedyadi daṇḍo na pālayet || 12-15-37||

MHB 12-15-38

विश्वलोपः प्रवर्तेत भिद्येरन्सर्वसेतवः ।
ममत्वं न प्रजानीयुर्यदि दण्डो न पालयेत् ॥ १२-१५-३८॥
viśvalopaḥ pravarteta bhidyeransarvasetavaḥ |
mamatvaṃ na prajānīyuryadi daṇḍo na pālayet || 12-15-38||

MHB 12-15-39

न संवत्सरसत्राणि तिष्ठेयुरकुतोभयाः ।
विधिवद्दक्षिणावन्ति यदि दण्डो न पालयेत् ॥ १२-१५-३९॥
na saṃvatsarasatrāṇi tiṣṭheyurakutobhayāḥ |
vidhivaddakṣiṇāvanti yadi daṇḍo na pālayet || 12-15-39||

MHB 12-15-40

चरेयुर्नाश्रमे धर्मं यथोक्तं विधिमाश्रिताः ।
न विद्यां प्राप्नुयात्कश्चिद्यदि दण्डो न पालयेत् ॥ १२-१५-४०॥
careyurnāśrame dharmaṃ yathoktaṃ vidhimāśritāḥ |
na vidyāṃ prāpnuyātkaścidyadi daṇḍo na pālayet || 12-15-40||

MHB 12-15-41

न चोष्ट्रा न बलीवर्दा नाश्वाश्वतरगर्दभाः ।
युक्ता वहेयुर्यानानि यदि दण्डो न पालयेत् ॥ १२-१५-४१॥
na coṣṭrā na balīvardā nāśvāśvataragardabhāḥ |
yuktā vaheyuryānāni yadi daṇḍo na pālayet || 12-15-41||

MHB 12-15-42

न प्रेष्या वचनं कुर्युर्न बालो जातु कर्हिचित् ।
तिष्ठेत्पितृमते धर्मे यदि दण्डो न पालयेत् ॥ १२-१५-४२॥
na preṣyā vacanaṃ kuryurna bālo jātu karhicit |
tiṣṭhetpitṛmate dharme yadi daṇḍo na pālayet || 12-15-42||

MHB 12-15-43

दण्डे स्थिताः प्रजाः सर्वा भयं दण्डं विदुर्बुधाः ।
दण्डे स्वर्गो मनुष्याणां लोकोऽयं च प्रतिष्ठितः ॥ १२-१५-४३॥
daṇḍe sthitāḥ prajāḥ sarvā bhayaṃ daṇḍaṃ vidurbudhāḥ |
daṇḍe svargo manuṣyāṇāṃ loko'yaṃ ca pratiṣṭhitaḥ || 12-15-43||

MHB 12-15-44

न तत्र कूटं पापं वा वञ्चना वापि दृश्यते ।
यत्र दण्डः सुविहितश्चरत्यरिविनाशनः ॥ १२-१५-४४॥
na tatra kūṭaṃ pāpaṃ vā vañcanā vāpi dṛśyate |
yatra daṇḍaḥ suvihitaścaratyarivināśanaḥ || 12-15-44||

MHB 12-15-45

हविः श्वा प्रपिबेद्धृष्टो दण्डश्चेन्नोद्यतो भवेत् ।
हरेत्काकः पुरोडाशं यदि दण्डो न पालयेत् ॥ १२-१५-४५॥
haviḥ śvā prapibeddhṛṣṭo daṇḍaścennodyato bhavet |
haretkākaḥ puroḍāśaṃ yadi daṇḍo na pālayet || 12-15-45||

MHB 12-15-46

यदिदं धर्मतो राज्यं विहितं यद्यधर्मतः ।
कार्यस्तत्र न शोको वै भुङ्क्ष्व भोगान्यजस्व च ॥ १२-१५-४६॥
yadidaṃ dharmato rājyaṃ vihitaṃ yadyadharmataḥ |
kāryastatra na śoko vai bhuṅkṣva bhogānyajasva ca || 12-15-46||

MHB 12-15-47

सुखेन धर्मं श्रीमन्तश्चरन्ति शुचिवाससः ।
संवसन्तः प्रियैर्दारैर्भुञ्जानाश्चान्नमुत्तमम् ॥ १२-१५-४७॥
sukhena dharmaṃ śrīmantaścaranti śucivāsasaḥ |
saṃvasantaḥ priyairdārairbhuñjānāścānnamuttamam || 12-15-47||

MHB 12-15-48

अर्थे सर्वे समारम्भाः समायत्ता न संशयः ।
स च दण्डे समायत्तः पश्य दण्डस्य गौरवम् ॥ १२-१५-४८॥
arthe sarve samārambhāḥ samāyattā na saṃśayaḥ |
sa ca daṇḍe samāyattaḥ paśya daṇḍasya gauravam || 12-15-48||

MHB 12-15-49

लोकयात्रार्थमेवेह धर्मप्रवचनं कृतम् ।
अहिंसा साधुहिंसेति श्रेयान्धर्मपरिग्रहः ॥ १२-१५-४९॥
lokayātrārthameveha dharmapravacanaṃ kṛtam |
ahiṃsā sādhuhiṃseti śreyāndharmaparigrahaḥ || 12-15-49||

MHB 12-15-50

नात्यन्तगुणवान्कश्चिन्न चाप्यत्यन्तनिर्गुणः ।
उभयं सर्वकार्येषु दृश्यते साध्वसाधु च ॥ १२-१५-५०॥
nātyantaguṇavānkaścinna cāpyatyantanirguṇaḥ |
ubhayaṃ sarvakāryeṣu dṛśyate sādhvasādhu ca || 12-15-50||

MHB 12-15-51

पशूनां वृषणं छित्त्वा ततो भिन्दन्ति नस्तकान् ।
कृषन्ति बहवो भारान्बध्नन्ति दमयन्ति च ॥ १२-१५-५१॥
paśūnāṃ vṛṣaṇaṃ chittvā tato bhindanti nastakān |
kṛṣanti bahavo bhārānbadhnanti damayanti ca || 12-15-51||

MHB 12-15-52

एवं पर्याकुले लोके विपथे जर्जरीकृते ।
तैस्तैर्न्यायैर्महाराज पुराणं धर्ममाचर ॥ १२-१५-५२॥
evaṃ paryākule loke vipathe jarjarīkṛte |
taistairnyāyairmahārāja purāṇaṃ dharmamācara || 12-15-52||

MHB 12-15-53

यज देहि प्रजा रक्ष धर्मं समनुपालय ।
अमित्राञ्जहि कौन्तेय मित्राणि परिपालय ॥ १२-१५-५३॥
yaja dehi prajā rakṣa dharmaṃ samanupālaya |
amitrāñjahi kaunteya mitrāṇi paripālaya || 12-15-53||

MHB 12-15-54

मा च ते निघ्नतः शत्रून्मन्युर्भवतु भारत ।
न तत्र किल्बिषं किंचित्कर्तुर्भवति भारत ॥ १२-१५-५४॥
mā ca te nighnataḥ śatrūnmanyurbhavatu bhārata |
na tatra kilbiṣaṃ kiṃcitkarturbhavati bhārata || 12-15-54||

MHB 12-15-55

आततायी हि यो हन्यादाततायिनमागतम् ।
न तेन भ्रूणहा स स्यान्मन्युस्तं मन्युमृच्छति ॥ १२-१५-५५॥
ātatāyī hi yo hanyādātatāyinamāgatam |
na tena bhrūṇahā sa syānmanyustaṃ manyumṛcchati || 12-15-55||

MHB 12-15-56

अवध्यः सर्वभूतानामन्तरात्मा न संशयः ।
अवध्ये चात्मनि कथं वध्यो भवति केनचित् ॥ १२-१५-५६॥
avadhyaḥ sarvabhūtānāmantarātmā na saṃśayaḥ |
avadhye cātmani kathaṃ vadhyo bhavati kenacit || 12-15-56||

MHB 12-15-57

यथा हि पुरुषः शालां पुनः संप्रविशेन्नवाम् ।
एवं जीवः शरीराणि तानि तानि प्रपद्यते ॥ १२-१५-५७॥
yathā hi puruṣaḥ śālāṃ punaḥ saṃpraviśennavām |
evaṃ jīvaḥ śarīrāṇi tāni tāni prapadyate || 12-15-57||

MHB 12-15-58

देहान्पुराणानुत्सृज्य नवान्संप्रतिपद्यते ।
एवं मृत्युमुखं प्राहुर्ये जनास्तत्त्वदर्शिनः ॥ १२-१५-५८॥
dehānpurāṇānutsṛjya navānsaṃpratipadyate |
evaṃ mṛtyumukhaṃ prāhurye janāstattvadarśinaḥ || 12-15-58||

Adhyaya: 16/353 (26)

MHB 12-16-1

वैशंपायन उवाच ।
अर्जुनस्य वचः श्रुत्वा भीमसेनोऽत्यमर्षणः ।
धैर्यमास्थाय तेजस्वी ज्येष्ठं भ्रातरमब्रवीत् ॥ १२-१६-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
arjunasya vacaḥ śrutvā bhīmaseno'tyamarṣaṇaḥ |
dhairyamāsthāya tejasvī jyeṣṭhaṃ bhrātaramabravīt || 12-16-1||

MHB 12-16-2

राजन्विदितधर्मोऽसि न तेऽस्त्यविदितं भुवि ।
उपशिक्षाम ते वृत्तं सदैव न च शक्नुमः ॥ १२-१६-२॥
rājanviditadharmo'si na te'styaviditaṃ bhuvi |
upaśikṣāma te vṛttaṃ sadaiva na ca śaknumaḥ || 12-16-2||

MHB 12-16-3

न वक्ष्यामि न वक्ष्यामीत्येवं मे मनसि स्थितम् ।
अतिदुःखात्तु वक्ष्यामि तन्निबोध जनाधिप ॥ १२-१६-३॥
na vakṣyāmi na vakṣyāmītyevaṃ me manasi sthitam |
atiduḥkhāttu vakṣyāmi tannibodha janādhipa || 12-16-3||

MHB 12-16-4

भवतस्तु प्रमोहेन सर्वं संशयितं कृतम् ।
विक्लवत्वं च नः प्राप्तमबलत्वं तथैव च ॥ १२-१६-४॥
bhavatastu pramohena sarvaṃ saṃśayitaṃ kṛtam |
viklavatvaṃ ca naḥ prāptamabalatvaṃ tathaiva ca || 12-16-4||

MHB 12-16-5

कथं हि राजा लोकस्य सर्वशास्त्रविशारदः ।
मोहमापद्यते दैन्याद्यथा कुपुरुषस्तथा ॥ १२-१६-५॥
kathaṃ hi rājā lokasya sarvaśāstraviśāradaḥ |
mohamāpadyate dainyādyathā kupuruṣastathā || 12-16-5||

MHB 12-16-6

आगतिश्च गतिश्चैव लोकस्य विदिता तव ।
आयत्यां च तदात्वे च न तेऽस्त्यविदितं प्रभो ॥ १२-१६-६॥
āgatiśca gatiścaiva lokasya viditā tava |
āyatyāṃ ca tadātve ca na te'styaviditaṃ prabho || 12-16-6||

MHB 12-16-7

एवं गते महाराज राज्यं प्रति जनाधिप ।
हेतुमत्र प्रवक्ष्यामि तदिहैकमनाः शृणु ॥ १२-१६-७॥
evaṃ gate mahārāja rājyaṃ prati janādhipa |
hetumatra pravakṣyāmi tadihaikamanāḥ śṛṇu || 12-16-7||

MHB 12-16-8

द्विविधो जायते व्याधिः शारीरो मानसस्तथा ।
परस्परं तयोर्जन्म निर्द्वंद्वं नोपलभ्यते ॥ १२-१६-८॥
dvividho jāyate vyādhiḥ śārīro mānasastathā |
parasparaṃ tayorjanma nirdvaṃdvaṃ nopalabhyate || 12-16-8||

MHB 12-16-9

शारीराज्जायते व्याधिर्मानसो नात्र संशयः ।
मानसाज्जायते व्याधिः शारीर इति निश्चयः ॥ १२-१६-९॥
śārīrājjāyate vyādhirmānaso nātra saṃśayaḥ |
mānasājjāyate vyādhiḥ śārīra iti niścayaḥ || 12-16-9||

MHB 12-16-10

शारीरमानसे दुःखे योऽतीते अनुशोचति ।
दुःखेन लभते दुःखं द्वावनर्थौ प्रपद्यते ॥ १२-१६-१०॥
śārīramānase duḥkhe yo'tīte anuśocati |
duḥkhena labhate duḥkhaṃ dvāvanarthau prapadyate || 12-16-10||

MHB 12-16-11

शीतोष्णे चैव वायुश्च त्रयः शारीरजा गुणाः ।
तेषां गुणानां साम्यं च तदाहुः स्वस्थलक्षणम् ॥ १२-१६-११॥
śītoṣṇe caiva vāyuśca trayaḥ śārīrajā guṇāḥ |
teṣāṃ guṇānāṃ sāmyaṃ ca tadāhuḥ svasthalakṣaṇam || 12-16-11||

MHB 12-16-12

तेषामन्यतमोत्सेके विधानमुपदिष्यते ।
उष्णेन बाध्यते शीतं शीतेनोष्णं प्रबाध्यते ॥ १२-१६-१२॥
teṣāmanyatamotseke vidhānamupadiṣyate |
uṣṇena bādhyate śītaṃ śītenoṣṇaṃ prabādhyate || 12-16-12||

MHB 12-16-13

सत्त्वं रजस्तमश्चैव मानसाः स्युस्त्रयो गुणाः ।
हर्षेण बाध्यते शोको हर्षः शोकेन बाध्यते ॥ १२-१६-१३॥
sattvaṃ rajastamaścaiva mānasāḥ syustrayo guṇāḥ |
harṣeṇa bādhyate śoko harṣaḥ śokena bādhyate || 12-16-13||

MHB 12-16-14

कश्चित्सुखे वर्तमानो दुःखस्य स्मर्तुमिच्छति ।
कश्चिद्दुःखे वर्तमानः सुखस्य स्मर्तुमिच्छति ॥ १२-१६-१४॥
kaścitsukhe vartamāno duḥkhasya smartumicchati |
kaścidduḥkhe vartamānaḥ sukhasya smartumicchati || 12-16-14||

MHB 12-16-15

स त्वं न दुःखी दुःखस्य न सुखी च सुखस्य च ।
न दुःखी सुखजातस्य न सुखी दुःखजस्य वा ॥ १२-१६-१५॥
sa tvaṃ na duḥkhī duḥkhasya na sukhī ca sukhasya ca |
na duḥkhī sukhajātasya na sukhī duḥkhajasya vā || 12-16-15||

MHB 12-16-16

स्मर्तुमर्हसि कौरव्य दिष्टं तु बलवत्तरम् ।
अथ वा ते स्वभावोऽयं येन पार्थिव कृष्यसे ॥ १२-१६-१६॥
smartumarhasi kauravya diṣṭaṃ tu balavattaram |
atha vā te svabhāvo'yaṃ yena pārthiva kṛṣyase || 12-16-16||

MHB 12-16-17

दृष्ट्वा सभागतां कृष्णामेकवस्त्रां रजस्वलाम् ।
मिषतां पाण्डुपुत्राणां न तस्य स्मर्तुमर्हसि ॥ १२-१६-१७॥
dṛṣṭvā sabhāgatāṃ kṛṣṇāmekavastrāṃ rajasvalām |
miṣatāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ na tasya smartumarhasi || 12-16-17||

MHB 12-16-18

प्रव्राजनं च नगरादजिनैश्च निवासनम् ।
महारण्यनिवासश्च न तस्य स्मर्तुमर्हसि ॥ १२-१६-१८॥
pravrājanaṃ ca nagarādajinaiśca nivāsanam |
mahāraṇyanivāsaśca na tasya smartumarhasi || 12-16-18||

MHB 12-16-19

जटासुरात्परिक्लेशं चित्रसेनेन चाहवम् ।
सैन्धवाच्च परिक्लेशं कथं विस्मृतवानसि ।
पुनरज्ञातचर्यायां कीचकेन पदा वधम् ॥ १२-१६-१९॥
jaṭāsurātparikleśaṃ citrasenena cāhavam |
saindhavācca parikleśaṃ kathaṃ vismṛtavānasi |
punarajñātacaryāyāṃ kīcakena padā vadham || 12-16-19||

MHB 12-16-20

यच्च ते द्रोणभीष्माभ्यां युद्धमासीदरिंदम ।
मनसैकेन ते युद्धमिदं घोरमुपस्थितम् ॥ १२-१६-२०॥
yacca te droṇabhīṣmābhyāṃ yuddhamāsīdariṃdama |
manasaikena te yuddhamidaṃ ghoramupasthitam || 12-16-20||

MHB 12-16-21

यत्र नास्ति शरैः कार्यं न मित्रैर्न च बन्धुभिः ।
आत्मनैकेन योद्धव्यं तत्ते युद्धमुपस्थितम् ॥ १२-१६-२१॥
yatra nāsti śaraiḥ kāryaṃ na mitrairna ca bandhubhiḥ |
ātmanaikena yoddhavyaṃ tatte yuddhamupasthitam || 12-16-21||

MHB 12-16-22

तस्मिन्ननिर्जिते युद्धे प्राणान्यदि ह मोक्ष्यसे ।
अन्यं देहं समास्थाय पुनस्तेनैव योत्स्यसे ॥ १२-१६-२२॥
tasminnanirjite yuddhe prāṇānyadi ha mokṣyase |
anyaṃ dehaṃ samāsthāya punastenaiva yotsyase || 12-16-22||

MHB 12-16-23

तस्मादद्यैव गन्तव्यं युद्धस्य भरतर्षभ ।
एतज्जित्वा महाराज कृतकृत्यो भविष्यसि ॥ १२-१६-२३॥
tasmādadyaiva gantavyaṃ yuddhasya bharatarṣabha |
etajjitvā mahārāja kṛtakṛtyo bhaviṣyasi || 12-16-23||

MHB 12-16-24

एतां बुद्धिं विनिश्चित्य भूतानामागतिं गतिम् ।
पितृपैतामहे वृत्ते शाधि राज्यं यथोचितम् ॥ १२-१६-२४॥
etāṃ buddhiṃ viniścitya bhūtānāmāgatiṃ gatim |
pitṛpaitāmahe vṛtte śādhi rājyaṃ yathocitam || 12-16-24||

MHB 12-16-25

दिष्ट्या दुर्योधनः पापो निहतः सानुगो युधि ।
द्रौपद्याः केशपक्षस्य दिष्ट्या त्वं पदवीं गतः ॥ १२-१६-२५॥
diṣṭyā duryodhanaḥ pāpo nihataḥ sānugo yudhi |
draupadyāḥ keśapakṣasya diṣṭyā tvaṃ padavīṃ gataḥ || 12-16-25||

MHB 12-16-26

यजस्व वाजिमेधेन विधिवद्दक्षिणावता ।
वयं ते किंकराः पार्थ वासुदेवश्च वीर्यवान् ॥ १२-१६-२६॥
yajasva vājimedhena vidhivaddakṣiṇāvatā |
vayaṃ te kiṃkarāḥ pārtha vāsudevaśca vīryavān || 12-16-26||

Adhyaya: 17/353 (23)

MHB 12-17-1

युधिष्ठिर उवाच ।
असंतोषः प्रमादश्च मदो रागोऽप्रशान्तता ।
बलं मोहोऽभिमानश्च उद्वेगश्चापि सर्वशः ॥ १२-१७-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
asaṃtoṣaḥ pramādaśca mado rāgo'praśāntatā |
balaṃ moho'bhimānaśca udvegaścāpi sarvaśaḥ || 12-17-1||

MHB 12-17-2

एभिः पाप्मभिराविष्टो राज्यं त्वमभिकाङ्क्षसि ।
निरामिषो विनिर्मुक्तः प्रशान्तः सुसुखी भव ॥ १२-१७-२॥
ebhiḥ pāpmabhirāviṣṭo rājyaṃ tvamabhikāṅkṣasi |
nirāmiṣo vinirmuktaḥ praśāntaḥ susukhī bhava || 12-17-2||

MHB 12-17-3

य इमामखिलां भूमिं शिष्यादेको महीपतिः ।
तस्याप्युदरमेवैकं किमिदं त्वं प्रशंससि ॥ १२-१७-३॥
ya imāmakhilāṃ bhūmiṃ śiṣyādeko mahīpatiḥ |
tasyāpyudaramevaikaṃ kimidaṃ tvaṃ praśaṃsasi || 12-17-3||

MHB 12-17-4

नाह्ना पूरयितुं शक्या न मासेन नरर्षभ ।
अपूर्यां पूरयन्निच्छामायुषापि न शक्नुयात् ॥ १२-१७-४॥
nāhnā pūrayituṃ śakyā na māsena nararṣabha |
apūryāṃ pūrayannicchāmāyuṣāpi na śaknuyāt || 12-17-4||

MHB 12-17-5

यथेद्धः प्रज्वलत्यग्निरसमिद्धः प्रशाम्यति ।
अल्पाहारतया त्वग्निं शमयौदर्यमुत्थितम् ।
जयोदरं पृथिव्या ते श्रेयो निर्जितया जितम् ॥ १२-१७-५॥
yatheddhaḥ prajvalatyagnirasamiddhaḥ praśāmyati |
alpāhāratayā tvagniṃ śamayaudaryamutthitam |
jayodaraṃ pṛthivyā te śreyo nirjitayā jitam || 12-17-5||

MHB 12-17-6

मानुषान्कामभोगांस्त्वमैश्वर्यं च प्रशंससि ।
अभोगिनोऽबलाश्चैव यान्ति स्थानमनुत्तमम् ॥ १२-१७-६॥
mānuṣānkāmabhogāṃstvamaiśvaryaṃ ca praśaṃsasi |
abhogino'balāścaiva yānti sthānamanuttamam || 12-17-6||

MHB 12-17-7

योगक्षेमौ च राष्ट्रस्य धर्माधर्मौ त्वयि स्थितौ ।
मुच्यस्व महतो भारात्त्यागमेवाभिसंश्रय ॥ १२-१७-७॥
yogakṣemau ca rāṣṭrasya dharmādharmau tvayi sthitau |
mucyasva mahato bhārāttyāgamevābhisaṃśraya || 12-17-7||

MHB 12-17-8

एकोदरकृते व्याघ्रः करोति विघसं बहु ।
तमन्येऽप्युपजीवन्ति मन्दवेगंचरा मृगाः ॥ १२-१७-८॥
ekodarakṛte vyāghraḥ karoti vighasaṃ bahu |
tamanye'pyupajīvanti mandavegaṃcarā mṛgāḥ || 12-17-8||

MHB 12-17-9

विषयान्प्रतिसंहृत्य संन्यासं कुरुते यतिः ।
न च तुष्यन्ति राजानः पश्य बुद्ध्यन्तरं यथा ॥ १२-१७-९॥
viṣayānpratisaṃhṛtya saṃnyāsaṃ kurute yatiḥ |
na ca tuṣyanti rājānaḥ paśya buddhyantaraṃ yathā || 12-17-9||

MHB 12-17-10

पत्राहारैरश्मकुट्टैर्दन्तोलूखलिकैस्तथा ।
अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च तैरयं नरको जितः ॥ १२-१७-१०॥
patrāhārairaśmakuṭṭairdantolūkhalikaistathā |
abbhakṣairvāyubhakṣaiśca tairayaṃ narako jitaḥ || 12-17-10||

MHB 12-17-11

यश्चेमां वसुधां कृत्स्नां प्रशासेदखिलां नृपः ।
तुल्याश्मकाञ्चनो यश्च स कृतार्थो न पार्थिवः ॥ १२-१७-११॥
yaścemāṃ vasudhāṃ kṛtsnāṃ praśāsedakhilāṃ nṛpaḥ |
tulyāśmakāñcano yaśca sa kṛtārtho na pārthivaḥ || 12-17-11||

MHB 12-17-12

संकल्पेषु निरारम्भो निराशो निर्ममो भव ।
विशोकं स्थानमातिष्ठ इह चामुत्र चाव्ययम् ॥ १२-१७-१२॥
saṃkalpeṣu nirārambho nirāśo nirmamo bhava |
viśokaṃ sthānamātiṣṭha iha cāmutra cāvyayam || 12-17-12||

MHB 12-17-13

निरामिषा न शोचन्ति शोचसि त्वं किमामिषम् ।
परित्यज्यामिषं सर्वं मृषावादात्प्रमोक्ष्यसे ॥ १२-१७-१३॥
nirāmiṣā na śocanti śocasi tvaṃ kimāmiṣam |
parityajyāmiṣaṃ sarvaṃ mṛṣāvādātpramokṣyase || 12-17-13||

MHB 12-17-14

पन्थानौ पितृयानश्च देवयानश्च विश्रुतौ ।
ईजानाः पितृयानेन देवयानेन मोक्षिणः ॥ १२-१७-१४॥
panthānau pitṛyānaśca devayānaśca viśrutau |
ījānāḥ pitṛyānena devayānena mokṣiṇaḥ || 12-17-14||

MHB 12-17-15

तपसा ब्रह्मचर्येण स्वाध्यायेन च पाविताः ।
विमुच्य देहान्वै भान्ति मृत्योरविषयं गताः ॥ १२-१७-१५॥
tapasā brahmacaryeṇa svādhyāyena ca pāvitāḥ |
vimucya dehānvai bhānti mṛtyoraviṣayaṃ gatāḥ || 12-17-15||

MHB 12-17-16

आमिषं बन्धनं लोके कर्मेहोक्तं तथामिषम् ।
ताभ्यां विमुक्तः पाशाभ्यां पदमाप्नोति तत्परम् ॥ १२-१७-१६॥
āmiṣaṃ bandhanaṃ loke karmehoktaṃ tathāmiṣam |
tābhyāṃ vimuktaḥ pāśābhyāṃ padamāpnoti tatparam || 12-17-16||

MHB 12-17-17

अपि गाथामिमां गीतां जनकेन वदन्त्युत ।
निर्द्वंद्वेन विमुक्तेन मोक्षं समनुपश्यता ॥ १२-१७-१७॥
api gāthāmimāṃ gītāṃ janakena vadantyuta |
nirdvaṃdvena vimuktena mokṣaṃ samanupaśyatā || 12-17-17||

MHB 12-17-18

अनन्तं बत मे वित्तं यस्य मे नास्ति किंचन ।
मिथिलायां प्रदीप्तायां न मे दह्यति किंचन ॥ १२-१७-१८॥
anantaṃ bata me vittaṃ yasya me nāsti kiṃcana |
mithilāyāṃ pradīptāyāṃ na me dahyati kiṃcana || 12-17-18||

MHB 12-17-19

प्रज्ञाप्रासादमारुह्य नशोच्याञ्शोचतो जनान् ।
जगतीस्थानिवाद्रिस्थो मन्दबुद्धीनवेक्षते ॥ १२-१७-१९॥
prajñāprāsādamāruhya naśocyāñśocato janān |
jagatīsthānivādristho mandabuddhīnavekṣate || 12-17-19||

MHB 12-17-20

दृश्यं पश्यति यः पश्यन्स चक्षुष्मान्स बुद्धिमान् ।
अज्ञातानां च विज्ञानात्संबोधाद्बुद्धिरुच्यते ॥ १२-१७-२०॥
dṛśyaṃ paśyati yaḥ paśyansa cakṣuṣmānsa buddhimān |
ajñātānāṃ ca vijñānātsaṃbodhādbuddhirucyate || 12-17-20||

MHB 12-17-21

यस्तु वाचं विजानाति बहुमानमियात्स वै ।
ब्रह्मभावप्रसूतानां वैद्यानां भावितात्मनाम् ॥ १२-१७-२१॥
yastu vācaṃ vijānāti bahumānamiyātsa vai |
brahmabhāvaprasūtānāṃ vaidyānāṃ bhāvitātmanām || 12-17-21||

MHB 12-17-22

यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति ।
तत एव च विस्तारं ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ १२-१७-२२॥
yadā bhūtapṛthagbhāvamekasthamanupaśyati |
tata eva ca vistāraṃ brahma saṃpadyate tadā || 12-17-22||

MHB 12-17-23

ते जनास्तां गतिं यान्ति नाविद्वांसोऽल्पचेतसः ।
नाबुद्धयो नातपसः सर्वं बुद्धौ प्रतिष्ठितम् ॥ १२-१७-२३॥
te janāstāṃ gatiṃ yānti nāvidvāṃso'lpacetasaḥ |
nābuddhayo nātapasaḥ sarvaṃ buddhau pratiṣṭhitam || 12-17-23||

Adhyaya: 18/353 (38)

MHB 12-18-1

वैशंपायन उवाच ।
तूष्णींभूतं तु राजानं पुनरेवार्जुनोऽब्रवीत् ।
संतप्तः शोकदुःखाभ्यां राज्ञो वाक्शल्यपीडितः ॥ १२-१८-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tūṣṇīṃbhūtaṃ tu rājānaṃ punarevārjuno'bravīt |
saṃtaptaḥ śokaduḥkhābhyāṃ rājño vākśalyapīḍitaḥ || 12-18-1||

MHB 12-18-2

कथयन्ति पुरावृत्तमितिहासमिमं जनाः ।
विदेहराज्ञः संवादं भार्यया सह भारत ॥ १२-१८-२॥
kathayanti purāvṛttamitihāsamimaṃ janāḥ |
videharājñaḥ saṃvādaṃ bhāryayā saha bhārata || 12-18-2||

MHB 12-18-3

उत्सृज्य राज्यं भैक्षार्थं कृतबुद्धिं जनेश्वरम् ।
विदेहराजं महिषी दुःखिता प्रत्यभाषत ॥ १२-१८-३॥
utsṛjya rājyaṃ bhaikṣārthaṃ kṛtabuddhiṃ janeśvaram |
videharājaṃ mahiṣī duḥkhitā pratyabhāṣata || 12-18-3||

MHB 12-18-4

धनान्यपत्यं मित्राणि रत्नानि विविधानि च ।
पन्थानं पावनं हित्वा जनको मौण्ड्यमास्थितः ॥ १२-१८-४॥
dhanānyapatyaṃ mitrāṇi ratnāni vividhāni ca |
panthānaṃ pāvanaṃ hitvā janako mauṇḍyamāsthitaḥ || 12-18-4||

MHB 12-18-5

तं ददर्श प्रिया भार्या भैक्ष्यवृत्तिमकिंचनम् ।
धानामुष्टिमुपासीनं निरीहं गतमत्सरम् ॥ १२-१८-५॥
taṃ dadarśa priyā bhāryā bhaikṣyavṛttimakiṃcanam |
dhānāmuṣṭimupāsīnaṃ nirīhaṃ gatamatsaram || 12-18-5||

MHB 12-18-6

तमुवाच समागम्य भर्तारमकुतोभयम् ।
क्रुद्धा मनस्विनी भार्या विविक्ते हेतुमद्वचः ॥ १२-१८-६॥
tamuvāca samāgamya bhartāramakutobhayam |
kruddhā manasvinī bhāryā vivikte hetumadvacaḥ || 12-18-6||

MHB 12-18-7

कथमुत्सृज्य राज्यं स्वं धनधान्यसमाचितम् ।
कापालीं वृत्तिमास्थाय धानामुष्टिर्वनेऽचरः ॥ १२-१८-७॥
kathamutsṛjya rājyaṃ svaṃ dhanadhānyasamācitam |
kāpālīṃ vṛttimāsthāya dhānāmuṣṭirvane'caraḥ || 12-18-7||

MHB 12-18-8

प्रतिज्ञा तेऽन्यथा राजन्विचेष्टा चान्यथा तव ।
यद्राज्यं महदुत्सृज्य स्वल्पे तुष्यसि पार्थिव ॥ १२-१८-८॥
pratijñā te'nyathā rājanviceṣṭā cānyathā tava |
yadrājyaṃ mahadutsṛjya svalpe tuṣyasi pārthiva || 12-18-8||

MHB 12-18-9

नैतेनातिथयो राजन्देवर्षिपितरस्तथा ।
शक्यमद्य त्वया भर्तुं मोघस्तेऽयं परिश्रमः ॥ १२-१८-९॥
naitenātithayo rājandevarṣipitarastathā |
śakyamadya tvayā bhartuṃ moghaste'yaṃ pariśramaḥ || 12-18-9||

MHB 12-18-10

देवतातिथिभिश्चैव पितृभिश्चैव पार्थिव ।
सर्वैरेतैः परित्यक्तः परिव्रजसि निष्क्रियः ॥ १२-१८-१०॥
devatātithibhiścaiva pitṛbhiścaiva pārthiva |
sarvairetaiḥ parityaktaḥ parivrajasi niṣkriyaḥ || 12-18-10||

MHB 12-18-11

यस्त्वं त्रैविद्यवृद्धानां ब्राह्मणानां सहस्रशः ।
भर्ता भूत्वा च लोकस्य सोऽद्यान्यैर्भृतिमिच्छसि ॥ १२-१८-११॥
yastvaṃ traividyavṛddhānāṃ brāhmaṇānāṃ sahasraśaḥ |
bhartā bhūtvā ca lokasya so'dyānyairbhṛtimicchasi || 12-18-11||

MHB 12-18-12

श्रियं हित्वा प्रदीप्तां त्वं श्ववत्संप्रति वीक्ष्यसे ।
अपुत्रा जननी तेऽद्य कौसल्या चापतिस्त्वया ॥ १२-१८-१२॥
śriyaṃ hitvā pradīptāṃ tvaṃ śvavatsaṃprati vīkṣyase |
aputrā jananī te'dya kausalyā cāpatistvayā || 12-18-12||

MHB 12-18-13

अशीतिर्धर्मकामास्त्वां क्षत्रियाः पर्युपासते ।
त्वदाशामभिकाङ्क्षन्त्यः कृपणाः फलहेतुकाः ॥ १२-१८-१३॥
aśītirdharmakāmāstvāṃ kṣatriyāḥ paryupāsate |
tvadāśāmabhikāṅkṣantyaḥ kṛpaṇāḥ phalahetukāḥ || 12-18-13||

MHB 12-18-14

ताश्च त्वं विफलाः कुर्वन्काँल्लोकान्नु गमिष्यसि ।
राजन्संशयिते मोक्षे परतन्त्रेषु देहिषु ॥ १२-१८-१४॥
tāśca tvaṃ viphalāḥ kurvankā~llokānnu gamiṣyasi |
rājansaṃśayite mokṣe paratantreṣu dehiṣu || 12-18-14||

MHB 12-18-15

नैव तेऽस्ति परो लोको नापरः पापकर्मणः ।
धर्म्यान्दारान्परित्यज्य यस्त्वमिच्छसि जीवितुम् ॥ १२-१८-१५॥
naiva te'sti paro loko nāparaḥ pāpakarmaṇaḥ |
dharmyāndārānparityajya yastvamicchasi jīvitum || 12-18-15||

MHB 12-18-16

स्रजो गन्धानलंकारान्वासांसि विविधानि च ।
किमर्थमभिसंत्यज्य परिव्रजसि निष्क्रियः ॥ १२-१८-१६॥
srajo gandhānalaṃkārānvāsāṃsi vividhāni ca |
kimarthamabhisaṃtyajya parivrajasi niṣkriyaḥ || 12-18-16||

MHB 12-18-17

निपानं सर्वभूतानां भूत्वा त्वं पावनं महत् ।
आढ्यो वनस्पतिर्भूत्वा सोऽद्यान्यान्पर्युपाससे ॥ १२-१८-१७॥
nipānaṃ sarvabhūtānāṃ bhūtvā tvaṃ pāvanaṃ mahat |
āḍhyo vanaspatirbhūtvā so'dyānyānparyupāsase || 12-18-17||

MHB 12-18-18

खादन्ति हस्तिनं न्यासे क्रव्यादा बहवोऽप्युत ।
बहवः कृमयश्चैव किं पुनस्त्वामनर्थकम् ॥ १२-१८-१८॥
khādanti hastinaṃ nyāse kravyādā bahavo'pyuta |
bahavaḥ kṛmayaścaiva kiṃ punastvāmanarthakam || 12-18-18||

MHB 12-18-19

य इमां कुण्डिकां भिन्द्यात्त्रिविष्टब्धं च ते हरेत् ।
वासश्चापहरेत्तस्मिन्कथं ते मानसं भवेत् ॥ १२-१८-१९॥
ya imāṃ kuṇḍikāṃ bhindyāttriviṣṭabdhaṃ ca te haret |
vāsaścāpaharettasminkathaṃ te mānasaṃ bhavet || 12-18-19||

MHB 12-18-20

यस्त्वयं सर्वमुत्सृज्य धानामुष्टिपरिग्रहः ।
यदानेन समं सर्वं किमिदं मम दीयते ।
धानामुष्टिरिहार्थश्चेत्प्रतिज्ञा ते विनश्यति ॥ १२-१८-२०॥
yastvayaṃ sarvamutsṛjya dhānāmuṣṭiparigrahaḥ |
yadānena samaṃ sarvaṃ kimidaṃ mama dīyate |
dhānāmuṣṭirihārthaścetpratijñā te vinaśyati || 12-18-20||

MHB 12-18-21

का वाहं तव को मे त्वं कोऽद्य ते मय्यनुग्रहः ।
प्रशाधि पृथिवीं राजन्यत्र तेऽनुग्रहो भवेत् ।
प्रासादं शयनं यानं वासांस्याभरणानि च ॥ १२-१८-२१॥
kā vāhaṃ tava ko me tvaṃ ko'dya te mayyanugrahaḥ |
praśādhi pṛthivīṃ rājanyatra te'nugraho bhavet |
prāsādaṃ śayanaṃ yānaṃ vāsāṃsyābharaṇāni ca || 12-18-21||

MHB 12-18-22

श्रिया निराशैरधनैस्त्यक्तमित्रैरकिंचनैः ।
सौखिकैः संभृतानर्थान्यः संत्यजसि किं नु तत् ॥ १२-१८-२२॥
śriyā nirāśairadhanaistyaktamitrairakiṃcanaiḥ |
saukhikaiḥ saṃbhṛtānarthānyaḥ saṃtyajasi kiṃ nu tat || 12-18-22||

MHB 12-18-23

योऽत्यन्तं प्रतिगृह्णीयाद्यश्च दद्यात्सदैव हि ।
तयोस्त्वमन्तरं विद्धि श्रेयांस्ताभ्यां क उच्यते ॥ १२-१८-२३॥
yo'tyantaṃ pratigṛhṇīyādyaśca dadyātsadaiva hi |
tayostvamantaraṃ viddhi śreyāṃstābhyāṃ ka ucyate || 12-18-23||

MHB 12-18-24

सदैव याचमानेषु सत्सु दम्भविवर्जिषु ।
एतेषु दक्षिणा दत्ता दावाग्नाविव दुर्हुतम् ॥ १२-१८-२४॥
sadaiva yācamāneṣu satsu dambhavivarjiṣu |
eteṣu dakṣiṇā dattā dāvāgnāviva durhutam || 12-18-24||

MHB 12-18-25

जातवेदा यथा राजन्नादग्ध्वैवोपशाम्यति ।
सदैव याचमानो वै तथा शाम्यति न द्विजः ॥ १२-१८-२५॥
jātavedā yathā rājannādagdhvaivopaśāmyati |
sadaiva yācamāno vai tathā śāmyati na dvijaḥ || 12-18-25||

MHB 12-18-26

सतां च वेदा अन्नं च लोकेऽस्मिन्प्रकृतिर्ध्रुवा ।
न चेद्दाता भवेद्दाता कुतः स्युर्मोक्षकाङ्क्षिणः ॥ १२-१८-२६॥
satāṃ ca vedā annaṃ ca loke'sminprakṛtirdhruvā |
na ceddātā bhaveddātā kutaḥ syurmokṣakāṅkṣiṇaḥ || 12-18-26||

MHB 12-18-27

अन्नाद्गृहस्था लोकेऽस्मिन्भिक्षवस्तत एव च ।
अन्नात्प्राणः प्रभवति अन्नदः प्राणदो भवेत् ॥ १२-१८-२७॥
annādgṛhasthā loke'sminbhikṣavastata eva ca |
annātprāṇaḥ prabhavati annadaḥ prāṇado bhavet || 12-18-27||

MHB 12-18-28

गृहस्थेभ्योऽभिनिर्वृत्ता गृहस्थानेव संश्रिताः ।
प्रभवं च प्रतिष्ठां च दान्ता निन्दन्त आसते ॥ १२-१८-२८॥
gṛhasthebhyo'bhinirvṛttā gṛhasthāneva saṃśritāḥ |
prabhavaṃ ca pratiṣṭhāṃ ca dāntā nindanta āsate || 12-18-28||

MHB 12-18-29

त्यागान्न भिक्षुकं विद्यान्न मौण्ड्यान्न च याचनात् ।
ऋजुस्तु योऽर्थं त्यजति तं सुखं विद्धि भिक्षुकम् ॥ १२-१८-२९॥
tyāgānna bhikṣukaṃ vidyānna mauṇḍyānna ca yācanāt |
ṛjustu yo'rthaṃ tyajati taṃ sukhaṃ viddhi bhikṣukam || 12-18-29||

MHB 12-18-30

असक्तः सक्तवद्गच्छन्निःसङ्गो मुक्तबन्धनः ।
समः शत्रौ च मित्रे च स वै मुक्तो महीपते ॥ १२-१८-३०॥
asaktaḥ saktavadgacchanniḥsaṅgo muktabandhanaḥ |
samaḥ śatrau ca mitre ca sa vai mukto mahīpate || 12-18-30||

MHB 12-18-31

परिव्रजन्ति दानार्थं मुण्डाः काषायवाससः ।
सिता बहुविधैः पाशैः संचिन्वन्तो वृथामिषम् ॥ १२-१८-३१॥
parivrajanti dānārthaṃ muṇḍāḥ kāṣāyavāsasaḥ |
sitā bahuvidhaiḥ pāśaiḥ saṃcinvanto vṛthāmiṣam || 12-18-31||

MHB 12-18-32

त्रयीं च नाम वार्तां च त्यक्त्वा पुत्रांस्त्यजन्ति ये ।
त्रिविष्टब्धं च वासश्च प्रतिगृह्णन्त्यबुद्धयः ॥ १२-१८-३२॥
trayīṃ ca nāma vārtāṃ ca tyaktvā putrāṃstyajanti ye |
triviṣṭabdhaṃ ca vāsaśca pratigṛhṇantyabuddhayaḥ || 12-18-32||

MHB 12-18-33

अनिष्कषाये काषायमीहार्थमिति विद्धि तत् ।
धर्मध्वजानां मुण्डानां वृत्त्यर्थमिति मे मतिः ॥ १२-१८-३३॥
aniṣkaṣāye kāṣāyamīhārthamiti viddhi tat |
dharmadhvajānāṃ muṇḍānāṃ vṛttyarthamiti me matiḥ || 12-18-33||

MHB 12-18-34

काषायैरजिनैश्चीरैर्नग्नान्मुण्डाञ्जटाधरान् ।
बिभ्रत्साधून्महाराज जय लोकाञ्जितेन्द्रियः ॥ १२-१८-३४॥
kāṣāyairajinaiścīrairnagnānmuṇḍāñjaṭādharān |
bibhratsādhūnmahārāja jaya lokāñjitendriyaḥ || 12-18-34||

MHB 12-18-35

अग्न्याधेयानि गुर्वर्थान्क्रतून्सपशुदक्षिणान् ।
ददात्यहरहः पूर्वं को नु धर्मतरस्ततः ॥ १२-१८-३५॥
agnyādheyāni gurvarthānkratūnsapaśudakṣiṇān |
dadātyaharahaḥ pūrvaṃ ko nu dharmatarastataḥ || 12-18-35||

MHB 12-18-36

तत्त्वज्ञो जनको राजा लोकेऽस्मिन्निति गीयते ।
सोऽप्यासीन्मोहसंपन्नो मा मोहवशमन्वगाः ॥ १२-१८-३६॥
tattvajño janako rājā loke'sminniti gīyate |
so'pyāsīnmohasaṃpanno mā mohavaśamanvagāḥ || 12-18-36||

MHB 12-18-37

एवं धर्ममनुक्रान्तं सदा दानपरैर्नरैः ।
आनृशंस्यगुणोपेतैः कामक्रोधविवर्जिताः ॥ १२-१८-३७॥
evaṃ dharmamanukrāntaṃ sadā dānaparairnaraiḥ |
ānṛśaṃsyaguṇopetaiḥ kāmakrodhavivarjitāḥ || 12-18-37||

MHB 12-18-38

पालयन्तः प्रजाश्चैव दानमुत्तममास्थिताः ।
इष्टाँल्लोकानवाप्स्यामो ब्रह्मण्याः सत्यवादिनः ॥ १२-१८-३८॥
pālayantaḥ prajāścaiva dānamuttamamāsthitāḥ |
iṣṭā~llokānavāpsyāmo brahmaṇyāḥ satyavādinaḥ || 12-18-38||

Adhyaya: 19/353 (26)

MHB 12-19-1

युधिष्ठिर उवाच ।
वेदाहं तात शास्त्राणि अपराणि पराणि च ।
उभयं वेदवचनं कुरु कर्म त्यजेति च ॥ १२-१९-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
vedāhaṃ tāta śāstrāṇi aparāṇi parāṇi ca |
ubhayaṃ vedavacanaṃ kuru karma tyajeti ca || 12-19-1||

MHB 12-19-2

आकुलानि च शास्त्राणि हेतुभिश्चित्रितानि च ।
निश्चयश्चैव यन्मात्रो वेदाहं तं यथाविधि ॥ १२-१९-२॥
ākulāni ca śāstrāṇi hetubhiścitritāni ca |
niścayaścaiva yanmātro vedāhaṃ taṃ yathāvidhi || 12-19-2||

MHB 12-19-3

त्वं तु केवलमस्त्रज्ञो वीरव्रतमनुष्ठितः ।
शास्त्रार्थं तत्त्वतो गन्तुं न समर्थः कथंचन ॥ १२-१९-३॥
tvaṃ tu kevalamastrajño vīravratamanuṣṭhitaḥ |
śāstrārthaṃ tattvato gantuṃ na samarthaḥ kathaṃcana || 12-19-3||

MHB 12-19-4

शास्त्रार्थसूक्ष्मदर्शी यो धर्मनिश्चयकोविदः ।
तेनाप्येवं न वाच्योऽहं यदि धर्मं प्रपश्यसि ॥ १२-१९-४॥
śāstrārthasūkṣmadarśī yo dharmaniścayakovidaḥ |
tenāpyevaṃ na vācyo'haṃ yadi dharmaṃ prapaśyasi || 12-19-4||

MHB 12-19-5

भ्रातृसौहृदमास्थाय यदुक्तं वचनं त्वया ।
न्याय्यं युक्तं च कौन्तेय प्रीतोऽहं तेन तेऽर्जुन ॥ १२-१९-५॥
bhrātṛsauhṛdamāsthāya yaduktaṃ vacanaṃ tvayā |
nyāyyaṃ yuktaṃ ca kaunteya prīto'haṃ tena te'rjuna || 12-19-5||

MHB 12-19-6

युद्धधर्मेषु सर्वेषु क्रियाणां नैपुणेषु च ।
न त्वया सदृशः कश्चित्त्रिषु लोकेषु विद्यते ॥ १२-१९-६॥
yuddhadharmeṣu sarveṣu kriyāṇāṃ naipuṇeṣu ca |
na tvayā sadṛśaḥ kaścittriṣu lokeṣu vidyate || 12-19-6||

MHB 12-19-7

धर्मसूक्ष्मं तु यद्वाक्यं तत्र दुष्प्रतरं त्वया ।
धनंजय न मे बुद्धिमभिशङ्कितुमर्हसि ॥ १२-१९-७॥
dharmasūkṣmaṃ tu yadvākyaṃ tatra duṣprataraṃ tvayā |
dhanaṃjaya na me buddhimabhiśaṅkitumarhasi || 12-19-7||

MHB 12-19-8

युद्धशास्त्रविदेव त्वं न वृद्धाः सेवितास्त्वया ।
समासविस्तरविदां न तेषां वेत्सि निश्चयम् ॥ १२-१९-८॥
yuddhaśāstravideva tvaṃ na vṛddhāḥ sevitāstvayā |
samāsavistaravidāṃ na teṣāṃ vetsi niścayam || 12-19-8||

MHB 12-19-9

तपस्त्यागो विधिरिति निश्चयस्तात धीमताम् ।
परं परं ज्याय एषां सैषा नैःश्रेयसी गतिः ॥ १२-१९-९॥
tapastyāgo vidhiriti niścayastāta dhīmatām |
paraṃ paraṃ jyāya eṣāṃ saiṣā naiḥśreyasī gatiḥ || 12-19-9||

MHB 12-19-10

न त्वेतन्मन्यसे पार्थ न ज्यायोऽस्ति धनादिति ।
अत्र ते वर्तयिष्यामि यथा नैतत्प्रधानतः ॥ १२-१९-१०॥
na tvetanmanyase pārtha na jyāyo'sti dhanāditi |
atra te vartayiṣyāmi yathā naitatpradhānataḥ || 12-19-10||

MHB 12-19-11

तपःस्वाध्यायशीला हि दृश्यन्ते धार्मिका जनाः ।
ऋषयस्तपसा युक्ता येषां लोकाः सनातनाः ॥ १२-१९-११॥
tapaḥsvādhyāyaśīlā hi dṛśyante dhārmikā janāḥ |
ṛṣayastapasā yuktā yeṣāṃ lokāḥ sanātanāḥ || 12-19-11||

MHB 12-19-12

अजातश्मश्रवो धीरास्तथान्ये वनवासिनः ।
अनन्ता अधना एव स्वाध्यायेन दिवं गताः ॥ १२-१९-१२॥
ajātaśmaśravo dhīrāstathānye vanavāsinaḥ |
anantā adhanā eva svādhyāyena divaṃ gatāḥ || 12-19-12||

MHB 12-19-13

उत्तरेण तु पन्थानमार्या विषयनिग्रहात् ।
अबुद्धिजं तमस्त्यक्त्वा लोकांस्त्यागवतां गताः ॥ १२-१९-१३॥
uttareṇa tu panthānamāryā viṣayanigrahāt |
abuddhijaṃ tamastyaktvā lokāṃstyāgavatāṃ gatāḥ || 12-19-13||

MHB 12-19-14

दक्षिणेन तु पन्थानं यं भास्वन्तं प्रपश्यसि ।
एते क्रियावतां लोका ये श्मशानानि भेजिरे ॥ १२-१९-१४॥
dakṣiṇena tu panthānaṃ yaṃ bhāsvantaṃ prapaśyasi |
ete kriyāvatāṃ lokā ye śmaśānāni bhejire || 12-19-14||

MHB 12-19-15

अनिर्देश्या गतिः सा तु यां प्रपश्यन्ति मोक्षिणः ।
तस्मात्त्यागः प्रधानेष्टः स तु दुःखः प्रवेदितुम् ॥ १२-१९-१५॥
anirdeśyā gatiḥ sā tu yāṃ prapaśyanti mokṣiṇaḥ |
tasmāttyāgaḥ pradhāneṣṭaḥ sa tu duḥkhaḥ praveditum || 12-19-15||

MHB 12-19-16

अनुसृत्य तु शास्त्राणि कवयः समवस्थिताः ।
अपीह स्यादपीह स्यात्सारासारदिदृक्षया ॥ १२-१९-१६॥
anusṛtya tu śāstrāṇi kavayaḥ samavasthitāḥ |
apīha syādapīha syātsārāsāradidṛkṣayā || 12-19-16||

MHB 12-19-17

वेदवादानतिक्रम्य शास्त्राण्यारण्यकानि च ।
विपाट्य कदलीस्कन्धं सारं ददृशिरे न ते ॥ १२-१९-१७॥
vedavādānatikramya śāstrāṇyāraṇyakāni ca |
vipāṭya kadalīskandhaṃ sāraṃ dadṛśire na te || 12-19-17||

MHB 12-19-18

अथैकान्तव्युदासेन शरीरे पञ्चभौतिके ।
इच्छाद्वेषसमायुक्तमात्मानं प्राहुरिङ्गितैः ॥ १२-१९-१८॥
athaikāntavyudāsena śarīre pañcabhautike |
icchādveṣasamāyuktamātmānaṃ prāhuriṅgitaiḥ || 12-19-18||

MHB 12-19-19

अग्राह्यश्चक्षुषा सोऽपि अनिर्देश्यं च तद्गिरा ।
कर्महेतुपुरस्कारं भूतेषु परिवर्तते ॥ १२-१९-१९॥
agrāhyaścakṣuṣā so'pi anirdeśyaṃ ca tadgirā |
karmahetupuraskāraṃ bhūteṣu parivartate || 12-19-19||

MHB 12-19-20

कल्याणगोचरं कृत्वा मनस्तृष्णां निगृह्य च ।
कर्मसंततिमुत्सृज्य स्यान्निरालम्बनः सुखी ॥ १२-१९-२०॥
kalyāṇagocaraṃ kṛtvā manastṛṣṇāṃ nigṛhya ca |
karmasaṃtatimutsṛjya syānnirālambanaḥ sukhī || 12-19-20||

MHB 12-19-21

अस्मिन्नेवं सूक्ष्मगम्ये मार्गे सद्भिर्निषेविते ।
कथमर्थमनर्थाढ्यमर्जुन त्वं प्रशंससि ॥ १२-१९-२१॥
asminnevaṃ sūkṣmagamye mārge sadbhirniṣevite |
kathamarthamanarthāḍhyamarjuna tvaṃ praśaṃsasi || 12-19-21||

MHB 12-19-22

पूर्वशास्त्रविदो ह्येवं जनाः पश्यन्ति भारत ।
क्रियासु निरता नित्यं दाने यज्ञे च कर्मणि ॥ १२-१९-२२॥
pūrvaśāstravido hyevaṃ janāḥ paśyanti bhārata |
kriyāsu niratā nityaṃ dāne yajñe ca karmaṇi || 12-19-22||

MHB 12-19-23

भवन्ति सुदुरावर्ता हेतुमन्तोऽपि पण्डिताः ।
दृढपूर्वश्रुता मूढा नैतदस्तीति वादिनः ॥ १२-१९-२३॥
bhavanti sudurāvartā hetumanto'pi paṇḍitāḥ |
dṛḍhapūrvaśrutā mūḍhā naitadastīti vādinaḥ || 12-19-23||

MHB 12-19-24

अमृतस्यावमन्तारो वक्तारो जनसंसदि ।
चरन्ति वसुधां कृत्स्नां वावदूका बहुश्रुताः ॥ १२-१९-२४॥
amṛtasyāvamantāro vaktāro janasaṃsadi |
caranti vasudhāṃ kṛtsnāṃ vāvadūkā bahuśrutāḥ || 12-19-24||

MHB 12-19-25

यान्वयं नाभिजानीमः कस्ताञ्ज्ञातुमिहार्हति ।
एवं प्राज्ञान्सतश्चापि महतः शास्त्रवित्तमान् ॥ १२-१९-२५॥
yānvayaṃ nābhijānīmaḥ kastāñjñātumihārhati |
evaṃ prājñānsataścāpi mahataḥ śāstravittamān || 12-19-25||

MHB 12-19-26

तपसा महदाप्नोति बुद्ध्या वै विन्दते महत् ।
त्यागेन सुखमाप्नोति सदा कौन्तेय धर्मवित् ॥ १२-१९-२६॥
tapasā mahadāpnoti buddhyā vai vindate mahat |
tyāgena sukhamāpnoti sadā kaunteya dharmavit || 12-19-26||

Adhyaya: 20/353 (14)

MHB 12-20-1

वैशंपायन उवाच ।
तस्मिन्वाक्यान्तरे वक्ता देवस्थानो महातपाः ।
अभिनीततरं वाक्यमित्युवाच युधिष्ठिरम् ॥ १२-२०-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tasminvākyāntare vaktā devasthāno mahātapāḥ |
abhinītataraṃ vākyamityuvāca yudhiṣṭhiram || 12-20-1||

MHB 12-20-2

यद्वचः फल्गुनेनोक्तं न ज्यायोऽस्ति धनादिति ।
अत्र ते वर्तयिष्यामि तदेकाग्रमनाः शृणु ॥ १२-२०-२॥
yadvacaḥ phalgunenoktaṃ na jyāyo'sti dhanāditi |
atra te vartayiṣyāmi tadekāgramanāḥ śṛṇu || 12-20-2||

MHB 12-20-3

अजातशत्रो धर्मेण कृत्स्ना ते वसुधा जिता ।
तां जित्वा न वृथा राजंस्त्वं परित्यक्तुमर्हसि ॥ १२-२०-३॥
ajātaśatro dharmeṇa kṛtsnā te vasudhā jitā |
tāṃ jitvā na vṛthā rājaṃstvaṃ parityaktumarhasi || 12-20-3||

MHB 12-20-4

चतुष्पदी हि निःश्रेणी कर्मण्येषा प्रतिष्ठिता ।
तां क्रमेण महाबाहो यथावज्जय पार्थिव ॥ १२-२०-४॥
catuṣpadī hi niḥśreṇī karmaṇyeṣā pratiṣṭhitā |
tāṃ krameṇa mahābāho yathāvajjaya pārthiva || 12-20-4||

MHB 12-20-5

तस्मात्पार्थ महायज्ञैर्यजस्व बहुदक्षिणैः ।
स्वाध्याययज्ञा ऋषयो ज्ञानयज्ञास्तथापरे ॥ १२-२०-५॥
tasmātpārtha mahāyajñairyajasva bahudakṣiṇaiḥ |
svādhyāyayajñā ṛṣayo jñānayajñāstathāpare || 12-20-5||

MHB 12-20-6

कर्मनिष्ठांस्तु बुध्येथास्तपोनिष्ठांश्च भारत ।
वैखानसानां राजेन्द्र वचनं श्रूयते यथा ॥ १२-२०-६॥
karmaniṣṭhāṃstu budhyethāstaponiṣṭhāṃśca bhārata |
vaikhānasānāṃ rājendra vacanaṃ śrūyate yathā || 12-20-6||

MHB 12-20-7

ईहते धनहेतोर्यस्तस्यानीहा गरीयसी ।
भूयान्दोषः प्रवर्धेत यस्तं धनमपाश्रयेत् ॥ १२-२०-७॥
īhate dhanahetoryastasyānīhā garīyasī |
bhūyāndoṣaḥ pravardheta yastaṃ dhanamapāśrayet || 12-20-7||

MHB 12-20-8

कृच्छ्राच्च द्रव्यसंहारं कुर्वन्ति धनकारणात् ।
धनेन तृषितोऽबुद्ध्या भ्रूणहत्यां न बुध्यते ॥ १२-२०-८॥
kṛcchrācca dravyasaṃhāraṃ kurvanti dhanakāraṇāt |
dhanena tṛṣito'buddhyā bhrūṇahatyāṃ na budhyate || 12-20-8||

MHB 12-20-9

अनर्हते यद्ददाति न ददाति यदर्हते ।
अनर्हार्हापरिज्ञानाद्दानधर्मोऽपि दुष्करः ॥ १२-२०-९॥
anarhate yaddadāti na dadāti yadarhate |
anarhārhāparijñānāddānadharmo'pi duṣkaraḥ || 12-20-9||

MHB 12-20-10

यज्ञाय सृष्टानि धनानि धात्रा यष्टादिष्टः पुरुषो रक्षिता च ।
तस्मात्सर्वं यज्ञ एवोपयोज्यं धनं ततोऽनन्तर एव कामः ॥ १२-२०-१०॥
yajñāya sṛṣṭāni dhanāni dhātrā yaṣṭādiṣṭaḥ puruṣo rakṣitā ca |
tasmātsarvaṃ yajña evopayojyaṃ dhanaṃ tato'nantara eva kāmaḥ || 12-20-10||

MHB 12-20-11

यज्ञैरिन्द्रो विविधैरन्नवद्भिर्देवान्सर्वानभ्ययान्महौजाः ।
तेनेन्द्रत्वं प्राप्य विभ्राजतेऽसौ तस्माद्यज्ञे सर्वमेवोपयोज्यम् ॥ १२-२०-११॥
yajñairindro vividhairannavadbhirdevānsarvānabhyayānmahaujāḥ |
tenendratvaṃ prāpya vibhrājate'sau tasmādyajñe sarvamevopayojyam || 12-20-11||

MHB 12-20-12

महादेवः सर्वमेधे महात्मा हुत्वात्मानं देवदेवो विभूतः ।
विश्वाँल्लोकान्व्याप्य विष्टभ्य कीर्त्या विरोचते द्युतिमान्कृत्तिवासाः ॥ १२-२०-१२॥
mahādevaḥ sarvamedhe mahātmā hutvātmānaṃ devadevo vibhūtaḥ |
viśvā~llokānvyāpya viṣṭabhya kīrtyā virocate dyutimānkṛttivāsāḥ || 12-20-12||

MHB 12-20-13

आविक्षितः पार्थिवो वै मरुत्तः स्वृद्ध्या मर्त्यो योऽजयद्देवराजम् ।
यज्ञे यस्य श्रीः स्वयं संनिविष्टा यस्मिन्भाण्डं काञ्चनं सर्वमासीत् ॥ १२-२०-१३॥
āvikṣitaḥ pārthivo vai maruttaḥ svṛddhyā martyo yo'jayaddevarājam |
yajñe yasya śrīḥ svayaṃ saṃniviṣṭā yasminbhāṇḍaṃ kāñcanaṃ sarvamāsīt || 12-20-13||

MHB 12-20-14

हरिश्चन्द्रः पार्थिवेन्द्रः श्रुतस्ते यज्ञैरिष्ट्वा पुण्यकृद्वीतशोकः ।
ऋद्ध्या शक्रं योऽजयन्मानुषः संस्तस्माद्यज्ञे सर्वमेवोपयोज्यम् ॥ १२-२०-१४॥
hariścandraḥ pārthivendraḥ śrutaste yajñairiṣṭvā puṇyakṛdvītaśokaḥ |
ṛddhyā śakraṃ yo'jayanmānuṣaḥ saṃstasmādyajñe sarvamevopayojyam || 12-20-14||

Adhyaya: 21/353 (19)

MHB 12-21-1

देवस्थान उवाच ।
अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
इन्द्रेण समये पृष्टो यदुवाच बृहस्पतिः ॥ १२-२१-१॥
devasthāna uvāca |
atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
indreṇa samaye pṛṣṭo yaduvāca bṛhaspatiḥ || 12-21-1||

MHB 12-21-2

संतोषो वै स्वर्गतमः संतोषः परमं सुखम् ।
तुष्टेर्न किंचित्परतः सुसम्यक्परितिष्ठति ॥ १२-२१-२॥
saṃtoṣo vai svargatamaḥ saṃtoṣaḥ paramaṃ sukham |
tuṣṭerna kiṃcitparataḥ susamyakparitiṣṭhati || 12-21-2||

MHB 12-21-3

यदा संहरते कामान्कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः ।
तदात्मज्योतिरात्मैव स्वात्मनैव प्रसीदति ॥ १२-२१-३॥
yadā saṃharate kāmānkūrmo'ṅgānīva sarvaśaḥ |
tadātmajyotirātmaiva svātmanaiva prasīdati || 12-21-3||

MHB 12-21-4

न बिभेति यदा चायं यदा चास्मान्न बिभ्यति ।
कामद्वेषौ च जयति तदात्मानं प्रपश्यति ॥ १२-२१-४॥
na bibheti yadā cāyaṃ yadā cāsmānna bibhyati |
kāmadveṣau ca jayati tadātmānaṃ prapaśyati || 12-21-4||

MHB 12-21-5

यदासौ सर्वभूतानां न क्रुध्यति न दुष्यति ।
कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ १२-२१-५॥
yadāsau sarvabhūtānāṃ na krudhyati na duṣyati |
karmaṇā manasā vācā brahma saṃpadyate tadā || 12-21-5||

MHB 12-21-6

एवं कौन्तेय भूतानि तं तं धर्मं तथा तथा ।
तदा तदा प्रपश्यन्ति तस्माद्बुध्यस्व भारत ॥ १२-२१-६॥
evaṃ kaunteya bhūtāni taṃ taṃ dharmaṃ tathā tathā |
tadā tadā prapaśyanti tasmādbudhyasva bhārata || 12-21-6||

MHB 12-21-7

अन्ये शमं प्रशंसन्ति व्यायाममपरे तथा ।
नैकं न चापरं केचिदुभयं च तथापरे ॥ १२-२१-७॥
anye śamaṃ praśaṃsanti vyāyāmamapare tathā |
naikaṃ na cāparaṃ kecidubhayaṃ ca tathāpare || 12-21-7||

MHB 12-21-8

यज्ञमेके प्रशंसन्ति संन्यासमपरे जनाः ।
दानमेके प्रशंसन्ति केचिदेव प्रतिग्रहम् ।
केचित्सर्वं परित्यज्य तूष्णीं ध्यायन्त आसते ॥ १२-२१-८॥
yajñameke praśaṃsanti saṃnyāsamapare janāḥ |
dānameke praśaṃsanti kecideva pratigraham |
kecitsarvaṃ parityajya tūṣṇīṃ dhyāyanta āsate || 12-21-8||

MHB 12-21-9

राज्यमेके प्रशंसन्ति सर्वेषां परिपालनम् ।
हत्वा भित्त्वा च छित्त्वा च केचिदेकान्तशीलिनः ॥ १२-२१-९॥
rājyameke praśaṃsanti sarveṣāṃ paripālanam |
hatvā bhittvā ca chittvā ca kecidekāntaśīlinaḥ || 12-21-9||

MHB 12-21-10

एतत्सर्वं समालोक्य बुधानामेष निश्चयः ।
अद्रोहेणैव भूतानां यो धर्मः स सतां मतः ॥ १२-२१-१०॥
etatsarvaṃ samālokya budhānāmeṣa niścayaḥ |
adroheṇaiva bhūtānāṃ yo dharmaḥ sa satāṃ mataḥ || 12-21-10||

MHB 12-21-11

अद्रोहः सत्यवचनं संविभागो धृतिः क्षमा ।
प्रजनः स्वेषु दारेषु मार्दवं ह्रीरचापलम् ॥ १२-२१-११॥
adrohaḥ satyavacanaṃ saṃvibhāgo dhṛtiḥ kṣamā |
prajanaḥ sveṣu dāreṣu mārdavaṃ hrīracāpalam || 12-21-11||

MHB 12-21-12

धनं धर्मप्रधानेष्टं मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत् ।
तस्मादेवं प्रयत्नेन कौन्तेय परिपालय ॥ १२-२१-१२॥
dhanaṃ dharmapradhāneṣṭaṃ manuḥ svāyaṃbhuvo'bravīt |
tasmādevaṃ prayatnena kaunteya paripālaya || 12-21-12||

MHB 12-21-13

यो हि राज्ये स्थितः शश्वद्वशी तुल्यप्रियाप्रियः ।
क्षत्रियो यज्ञशिष्टाशी राजशास्त्रार्थतत्त्ववित् ॥ १२-२१-१३॥
yo hi rājye sthitaḥ śaśvadvaśī tulyapriyāpriyaḥ |
kṣatriyo yajñaśiṣṭāśī rājaśāstrārthatattvavit || 12-21-13||

MHB 12-21-14

असाधुनिग्रहरतः साधूनां प्रग्रहे रतः ।
धर्मे वर्त्मनि संस्थाप्य प्रजा वर्तेत धर्मवित् ॥ १२-२१-१४॥
asādhunigraharataḥ sādhūnāṃ pragrahe rataḥ |
dharme vartmani saṃsthāpya prajā varteta dharmavit || 12-21-14||

MHB 12-21-15

पुत्रसंक्रामितश्रीस्तु वने वन्येन वर्तयन् ।
विधिना श्रामणेनैव कुर्यात्कालमतन्द्रितः ॥ १२-२१-१५॥
putrasaṃkrāmitaśrīstu vane vanyena vartayan |
vidhinā śrāmaṇenaiva kuryātkālamatandritaḥ || 12-21-15||

MHB 12-21-16

य एवं वर्तते राजा राजधर्मविनिश्चितः ।
तस्यायं च परश्चैव लोकः स्यात्सफलो नृप ।
निर्वाणं तु सुदुष्पारं बहुविघ्नं च मे मतम् ॥ १२-२१-१६॥
ya evaṃ vartate rājā rājadharmaviniścitaḥ |
tasyāyaṃ ca paraścaiva lokaḥ syātsaphalo nṛpa |
nirvāṇaṃ tu suduṣpāraṃ bahuvighnaṃ ca me matam || 12-21-16||

MHB 12-21-17

एवं धर्ममनुक्रान्ताः सत्यदानतपःपराः ।
आनृशंस्यगुणैर्युक्ताः कामक्रोधविवर्जिताः ॥ १२-२१-१७॥
evaṃ dharmamanukrāntāḥ satyadānatapaḥparāḥ |
ānṛśaṃsyaguṇairyuktāḥ kāmakrodhavivarjitāḥ || 12-21-17||

MHB 12-21-18

प्रजानां पालने युक्ता दममुत्तममास्थिताः ।
गोब्राह्मणार्थं युद्धेन संप्राप्ता गतिमुत्तमाम् ॥ १२-२१-१८॥
prajānāṃ pālane yuktā damamuttamamāsthitāḥ |
gobrāhmaṇārthaṃ yuddhena saṃprāptā gatimuttamām || 12-21-18||

MHB 12-21-19

एवं रुद्राः सवसवस्तथादित्याः परंतप ।
साध्या राजर्षिसंघाश्च धर्ममेतं समाश्रिताः ।
अप्रमत्तास्ततः स्वर्गं प्राप्ताः पुण्यैः स्वकर्मभिः ॥ १२-२१-१९॥
evaṃ rudrāḥ savasavastathādityāḥ paraṃtapa |
sādhyā rājarṣisaṃghāśca dharmametaṃ samāśritāḥ |
apramattāstataḥ svargaṃ prāptāḥ puṇyaiḥ svakarmabhiḥ || 12-21-19||

Adhyaya: 22/353 (15)

MHB 12-22-1

वैशंपायन उवाच ।
तस्मिन्वाक्यान्तरे वाक्यं पुनरेवार्जुनोऽब्रवीत् ।
विषण्णमनसं ज्येष्ठमिदं भ्रातरमीश्वरम् ॥ १२-२२-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tasminvākyāntare vākyaṃ punarevārjuno'bravīt |
viṣaṇṇamanasaṃ jyeṣṭhamidaṃ bhrātaramīśvaram || 12-22-1||

MHB 12-22-2

क्षत्रधर्मेण धर्मज्ञ प्राप्य राज्यमनुत्तमम् ।
जित्वा चारीन्नरश्रेष्ठ तप्यते किं भवान्भृशम् ॥ १२-२२-२॥
kṣatradharmeṇa dharmajña prāpya rājyamanuttamam |
jitvā cārīnnaraśreṣṭha tapyate kiṃ bhavānbhṛśam || 12-22-2||

MHB 12-22-3

क्षत्रियाणां महाराज संग्रामे निधनं स्मृतम् ।
विशिष्टं बहुभिर्यज्ञैः क्षत्रधर्ममनुस्मर ॥ १२-२२-३॥
kṣatriyāṇāṃ mahārāja saṃgrāme nidhanaṃ smṛtam |
viśiṣṭaṃ bahubhiryajñaiḥ kṣatradharmamanusmara || 12-22-3||

MHB 12-22-4

ब्राह्मणानां तपस्त्यागः प्रेत्यधर्मविधिः स्मृतः ।
क्षत्रियाणां च विहितं संग्रामे निधनं विभो ॥ १२-२२-४॥
brāhmaṇānāṃ tapastyāgaḥ pretyadharmavidhiḥ smṛtaḥ |
kṣatriyāṇāṃ ca vihitaṃ saṃgrāme nidhanaṃ vibho || 12-22-4||

MHB 12-22-5

क्षत्रधर्मो महारौद्रः शस्त्रनित्य इति स्मृतः ।
वधश्च भरतश्रेष्ठ काले शस्त्रेण संयुगे ॥ १२-२२-५॥
kṣatradharmo mahāraudraḥ śastranitya iti smṛtaḥ |
vadhaśca bharataśreṣṭha kāle śastreṇa saṃyuge || 12-22-5||

MHB 12-22-6

ब्राह्मणस्यापि चेद्राजन्क्षत्रधर्मेण तिष्ठतः ।
प्रशस्तं जीवितं लोके क्षत्रं हि ब्रह्मसंस्थितम् ॥ १२-२२-६॥
brāhmaṇasyāpi cedrājankṣatradharmeṇa tiṣṭhataḥ |
praśastaṃ jīvitaṃ loke kṣatraṃ hi brahmasaṃsthitam || 12-22-6||

MHB 12-22-7

न त्यागो न पुनर्याच्ञा न तपो मनुजेश्वर ।
क्षत्रियस्य विधीयन्ते न परस्वोपजीवनम् ॥ १२-२२-७॥
na tyāgo na punaryācñā na tapo manujeśvara |
kṣatriyasya vidhīyante na parasvopajīvanam || 12-22-7||

MHB 12-22-8

स भवान्सर्वधर्मज्ञः सर्वात्मा भरतर्षभ ।
राजा मनीषी निपुणो लोके दृष्टपरावरः ॥ १२-२२-८॥
sa bhavānsarvadharmajñaḥ sarvātmā bharatarṣabha |
rājā manīṣī nipuṇo loke dṛṣṭaparāvaraḥ || 12-22-8||

MHB 12-22-9

त्यक्त्वा संतापजं शोकं दंशितो भव कर्मणि ।
क्षत्रियस्य विशेषेण हृदयं वज्रसंहतम् ॥ १२-२२-९॥
tyaktvā saṃtāpajaṃ śokaṃ daṃśito bhava karmaṇi |
kṣatriyasya viśeṣeṇa hṛdayaṃ vajrasaṃhatam || 12-22-9||

MHB 12-22-10

जित्वारीन्क्षत्रधर्मेण प्राप्य राज्यमकण्टकम् ।
विजितात्मा मनुष्येन्द्र यज्ञदानपरो भव ॥ १२-२२-१०॥
jitvārīnkṣatradharmeṇa prāpya rājyamakaṇṭakam |
vijitātmā manuṣyendra yajñadānaparo bhava || 12-22-10||

MHB 12-22-11

इन्द्रो वै ब्रह्मणः पुत्रः कर्मणा क्षत्रियोऽभवत् ।
ज्ञातीनां पापवृत्तीनां जघान नवतीर्नव ॥ १२-२२-११॥
indro vai brahmaṇaḥ putraḥ karmaṇā kṣatriyo'bhavat |
jñātīnāṃ pāpavṛttīnāṃ jaghāna navatīrnava || 12-22-11||

MHB 12-22-12

तच्चास्य कर्म पूज्यं हि प्रशस्यं च विशां पते ।
तेन चेन्द्रत्वमापेदे देवानामिति नः श्रुतम् ॥ १२-२२-१२॥
taccāsya karma pūjyaṃ hi praśasyaṃ ca viśāṃ pate |
tena cendratvamāpede devānāmiti naḥ śrutam || 12-22-12||

MHB 12-22-13

स त्वं यज्ञैर्महाराज यजस्व बहुदक्षिणैः ।
यथैवेन्द्रो मनुष्येन्द्र चिराय विगतज्वरः ॥ १२-२२-१३॥
sa tvaṃ yajñairmahārāja yajasva bahudakṣiṇaiḥ |
yathaivendro manuṣyendra cirāya vigatajvaraḥ || 12-22-13||

MHB 12-22-14

मा त्वमेवंगते किंचित्क्षत्रियर्षभ शोचिथाः ।
गतास्ते क्षत्रधर्मेण शस्त्रपूताः परां गतिम् ॥ १२-२२-१४॥
mā tvamevaṃgate kiṃcitkṣatriyarṣabha śocithāḥ |
gatāste kṣatradharmeṇa śastrapūtāḥ parāṃ gatim || 12-22-14||

MHB 12-22-15

भवितव्यं तथा तच्च यद्वृत्तं भरतर्षभ ।
दिष्टं हि राजशार्दूल न शक्यमतिवर्तितुम् ॥ १२-२२-१५॥
bhavitavyaṃ tathā tacca yadvṛttaṃ bharatarṣabha |
diṣṭaṃ hi rājaśārdūla na śakyamativartitum || 12-22-15||

Adhyaya: 23/353 (16)

MHB 12-23-1

वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्तस्तु कौन्तेयो गुडाकेशेन भारत ।
नोवाच किंचित्कौरव्यस्ततो द्वैपायनोऽब्रवीत् ॥ १२-२३-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktastu kaunteyo guḍākeśena bhārata |
novāca kiṃcitkauravyastato dvaipāyano'bravīt || 12-23-1||

MHB 12-23-2

बीभत्सोर्वचनं सम्यक्सत्यमेतद्युधिष्ठिर ।
शास्त्रदृष्टः परो धर्मः स्मृतो गार्हस्थ्य आश्रमः ॥ १२-२३-२॥
bībhatsorvacanaṃ samyaksatyametadyudhiṣṭhira |
śāstradṛṣṭaḥ paro dharmaḥ smṛto gārhasthya āśramaḥ || 12-23-2||

MHB 12-23-3

स्वधर्मं चर धर्मज्ञ यथाशास्त्रं यथाविधि ।
न हि गार्हस्थ्यमुत्सृज्य तवारण्यं विधीयते ॥ १२-२३-३॥
svadharmaṃ cara dharmajña yathāśāstraṃ yathāvidhi |
na hi gārhasthyamutsṛjya tavāraṇyaṃ vidhīyate || 12-23-3||

MHB 12-23-4

गृहस्थं हि सदा देवाः पितर ऋषयस्तथा ।
भृत्याश्चैवोपजीवन्ति तान्भजस्व महीपते ॥ १२-२३-४॥
gṛhasthaṃ hi sadā devāḥ pitara ṛṣayastathā |
bhṛtyāścaivopajīvanti tānbhajasva mahīpate || 12-23-4||

MHB 12-23-5

वयांसि पशवश्चैव भूतानि च महीपते ।
गृहस्थैरेव धार्यन्ते तस्माज्ज्येष्ठाश्रमो गृही ॥ १२-२३-५॥
vayāṃsi paśavaścaiva bhūtāni ca mahīpate |
gṛhasthaireva dhāryante tasmājjyeṣṭhāśramo gṛhī || 12-23-5||

MHB 12-23-6

सोऽयं चतुर्णामेतेषामाश्रमाणां दुराचरः ।
तं चराविमनाः पार्थ दुश्चरं दुर्बलेन्द्रियैः ॥ १२-२३-६॥
so'yaṃ caturṇāmeteṣāmāśramāṇāṃ durācaraḥ |
taṃ carāvimanāḥ pārtha duścaraṃ durbalendriyaiḥ || 12-23-6||

MHB 12-23-7

वेदज्ञानं च ते कृत्स्नं तपश्च चरितं महत् ।
पितृपैतामहे राज्ये धुरमुद्वोढुमर्हसि ॥ १२-२३-७॥
vedajñānaṃ ca te kṛtsnaṃ tapaśca caritaṃ mahat |
pitṛpaitāmahe rājye dhuramudvoḍhumarhasi || 12-23-7||

MHB 12-23-8

तपो यज्ञस्तथा विद्या भैक्षमिन्द्रियनिग्रहः ।
ध्यानमेकान्तशीलत्वं तुष्टिर्दानं च शक्तितः ॥ १२-२३-८॥
tapo yajñastathā vidyā bhaikṣamindriyanigrahaḥ |
dhyānamekāntaśīlatvaṃ tuṣṭirdānaṃ ca śaktitaḥ || 12-23-8||

MHB 12-23-9

ब्राह्मणानां महाराज चेष्टाः संसिद्धिकारिकाः ।
क्षत्रियाणां च वक्ष्यामि तवापि विदितं पुनः ॥ १२-२३-९॥
brāhmaṇānāṃ mahārāja ceṣṭāḥ saṃsiddhikārikāḥ |
kṣatriyāṇāṃ ca vakṣyāmi tavāpi viditaṃ punaḥ || 12-23-9||

MHB 12-23-10

यज्ञो विद्या समुत्थानमसंतोषः श्रियं प्रति ।
दण्डधारणमत्युग्रं प्रजानां परिपालनम् ॥ १२-२३-१०॥
yajño vidyā samutthānamasaṃtoṣaḥ śriyaṃ prati |
daṇḍadhāraṇamatyugraṃ prajānāṃ paripālanam || 12-23-10||

MHB 12-23-11

वेदज्ञानं तथा कृत्स्नं तपः सुचरितं तथा ।
द्रविणोपार्जनं भूरि पात्रेषु प्रतिपादनम् ॥ १२-२३-११॥
vedajñānaṃ tathā kṛtsnaṃ tapaḥ sucaritaṃ tathā |
draviṇopārjanaṃ bhūri pātreṣu pratipādanam || 12-23-11||

MHB 12-23-12

एतानि राज्ञां कर्माणि सुकृतानि विशां पते ।
इमं लोकममुं लोकं साधयन्तीति नः श्रुतम् ॥ १२-२३-१२॥
etāni rājñāṃ karmāṇi sukṛtāni viśāṃ pate |
imaṃ lokamamuṃ lokaṃ sādhayantīti naḥ śrutam || 12-23-12||

MHB 12-23-13

तेषां ज्यायस्तु कौन्तेय दण्डधारणमुच्यते ।
बलं हि क्षत्रिये नित्यं बले दण्डः समाहितः ॥ १२-२३-१३॥
teṣāṃ jyāyastu kaunteya daṇḍadhāraṇamucyate |
balaṃ hi kṣatriye nityaṃ bale daṇḍaḥ samāhitaḥ || 12-23-13||

MHB 12-23-14

एताश्चेष्टाः क्षत्रियाणां राजन्संसिद्धिकारिकाः ।
अपि गाथामिमां चापि बृहस्पतिरभाषत ॥ १२-२३-१४॥
etāśceṣṭāḥ kṣatriyāṇāṃ rājansaṃsiddhikārikāḥ |
api gāthāmimāṃ cāpi bṛhaspatirabhāṣata || 12-23-14||

MHB 12-23-15

भूमिरेतौ निगिरति सर्पो बिलशयानिव ।
राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम् ॥ १२-२३-१५॥
bhūmiretau nigirati sarpo bilaśayāniva |
rājānaṃ cāviroddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam || 12-23-15||

MHB 12-23-16

सुद्युम्नश्चापि राजर्षिः श्रूयते दण्डधारणात् ।
प्राप्तवान्परमां सिद्धिं दक्षः प्राचेतसो यथा ॥ १२-२३-१६॥
sudyumnaścāpi rājarṣiḥ śrūyate daṇḍadhāraṇāt |
prāptavānparamāṃ siddhiṃ dakṣaḥ prācetaso yathā || 12-23-16||

Adhyaya: 24/353 (30)

MHB 12-24-1

युधिष्ठिर उवाच ।
भगवन्कर्मणा केन सुद्युम्नो वसुधाधिपः ।
संसिद्धिं परमां प्राप्तः श्रोतुमिच्छामि तं नृपम् ॥ १२-२४-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
bhagavankarmaṇā kena sudyumno vasudhādhipaḥ |
saṃsiddhiṃ paramāṃ prāptaḥ śrotumicchāmi taṃ nṛpam || 12-24-1||

MHB 12-24-2

व्यास उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
शङ्खश्च लिखितश्चास्तां भ्रातरौ संयतव्रतौ ॥ १२-२४-२॥
vyāsa uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
śaṅkhaśca likhitaścāstāṃ bhrātarau saṃyatavratau || 12-24-2||

MHB 12-24-3

तयोरावसथावास्तां रमणीयौ पृथक्पृथक् ।
नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैरुपेतौ बाहुदामनु ॥ १२-२४-३॥
tayorāvasathāvāstāṃ ramaṇīyau pṛthakpṛthak |
nityapuṣpaphalairvṛkṣairupetau bāhudāmanu || 12-24-3||

MHB 12-24-4

ततः कदाचिल्लिखितः शङ्खस्याश्रममागमत् ।
यदृच्छयापि शङ्खोऽथ निष्क्रान्तोऽभवदाश्रमात् ॥ १२-२४-४॥
tataḥ kadācillikhitaḥ śaṅkhasyāśramamāgamat |
yadṛcchayāpi śaṅkho'tha niṣkrānto'bhavadāśramāt || 12-24-4||

MHB 12-24-5

सोऽभिगम्याश्रमं भ्रातुः शङ्खस्य लिखितस्तदा ।
फलानि शातयामास सम्यक्परिणतान्युत ॥ १२-२४-५॥
so'bhigamyāśramaṃ bhrātuḥ śaṅkhasya likhitastadā |
phalāni śātayāmāsa samyakpariṇatānyuta || 12-24-5||

MHB 12-24-6

तान्युपादाय विस्रब्धो भक्षयामास स द्विजः ।
तस्मिंश्च भक्षयत्येव शङ्खोऽप्याश्रममागमत् ॥ १२-२४-६॥
tānyupādāya visrabdho bhakṣayāmāsa sa dvijaḥ |
tasmiṃśca bhakṣayatyeva śaṅkho'pyāśramamāgamat || 12-24-6||

MHB 12-24-7

भक्षयन्तं तु तं दृष्ट्वा शङ्खो भ्रातरमब्रवीत् ।
कुतः फलान्यवाप्तानि हेतुना केन खादसि ॥ १२-२४-७॥
bhakṣayantaṃ tu taṃ dṛṣṭvā śaṅkho bhrātaramabravīt |
kutaḥ phalānyavāptāni hetunā kena khādasi || 12-24-7||

MHB 12-24-8

सोऽब्रवीद्भ्रातरं ज्येष्ठमुपस्पृश्याभिवाद्य च ।
इत एव गृहीतानि मयेति प्रहसन्निव ॥ १२-२४-८॥
so'bravīdbhrātaraṃ jyeṣṭhamupaspṛśyābhivādya ca |
ita eva gṛhītāni mayeti prahasanniva || 12-24-8||

MHB 12-24-9

तमब्रवीत्तदा शङ्खस्तीव्रकोपसमन्वितः ।
स्तेयं त्वया कृतमिदं फलान्याददता स्वयम् ।
गच्छ राजानमासाद्य स्वकर्म प्रथयस्व वै ॥ १२-२४-९॥
tamabravīttadā śaṅkhastīvrakopasamanvitaḥ |
steyaṃ tvayā kṛtamidaṃ phalānyādadatā svayam |
gaccha rājānamāsādya svakarma prathayasva vai || 12-24-9||

MHB 12-24-10

अदत्तादानमेवेदं कृतं पार्थिवसत्तम ।
स्तेनं मां त्वं विदित्वा च स्वधर्ममनुपालय ।
शीघ्रं धारय चौरस्य मम दण्डं नराधिप ॥ १२-२४-१०॥
adattādānamevedaṃ kṛtaṃ pārthivasattama |
stenaṃ māṃ tvaṃ viditvā ca svadharmamanupālaya |
śīghraṃ dhāraya caurasya mama daṇḍaṃ narādhipa || 12-24-10||

MHB 12-24-11

इत्युक्तस्तस्य वचनात्सुद्युम्नं वसुधाधिपम् ।
अभ्यगच्छन्महाबाहो लिखितः संशितव्रतः ॥ १२-२४-११॥
ityuktastasya vacanātsudyumnaṃ vasudhādhipam |
abhyagacchanmahābāho likhitaḥ saṃśitavrataḥ || 12-24-11||

MHB 12-24-12

सुद्युम्नस्त्वन्तपालेभ्यः श्रुत्वा लिखितमागतम् ।
अभ्यगच्छत्सहामात्यः पद्भ्यामेव नरेश्वरः ॥ १२-२४-१२॥
sudyumnastvantapālebhyaḥ śrutvā likhitamāgatam |
abhyagacchatsahāmātyaḥ padbhyāmeva nareśvaraḥ || 12-24-12||

MHB 12-24-13

तमब्रवीत्समागत्य स राजा ब्रह्मवित्तमम् ।
किमागमनमाचक्ष्व भगवन्कृतमेव तत् ॥ १२-२४-१३॥
tamabravītsamāgatya sa rājā brahmavittamam |
kimāgamanamācakṣva bhagavankṛtameva tat || 12-24-13||

MHB 12-24-14

एवमुक्तः स विप्रर्षिः सुद्युम्नमिदमब्रवीत् ।
प्रतिश्रौषि करिष्येति श्रुत्वा तत्कर्तुमर्हसि ॥ १२-२४-१४॥
evamuktaḥ sa viprarṣiḥ sudyumnamidamabravīt |
pratiśrauṣi kariṣyeti śrutvā tatkartumarhasi || 12-24-14||

MHB 12-24-15

अनिसृष्टानि गुरुणा फलानि पुरुषर्षभ ।
भक्षितानि मया राजंस्तत्र मां शाधि माचिरम् ॥ १२-२४-१५॥
anisṛṣṭāni guruṇā phalāni puruṣarṣabha |
bhakṣitāni mayā rājaṃstatra māṃ śādhi māciram || 12-24-15||

MHB 12-24-16

सुद्युम्न उवाच ।
प्रमाणं चेन्मतो राजा भवतो दण्डधारणे ।
अनुज्ञायामपि तथा हेतुः स्याद्ब्राह्मणर्षभ ॥ १२-२४-१६॥
sudyumna uvāca |
pramāṇaṃ cenmato rājā bhavato daṇḍadhāraṇe |
anujñāyāmapi tathā hetuḥ syādbrāhmaṇarṣabha || 12-24-16||

MHB 12-24-17

स भवानभ्यनुज्ञातः शुचिकर्मा महाव्रतः ।
ब्रूहि कामानतोऽन्यांस्त्वं करिष्यामि हि ते वचः ॥ १२-२४-१७॥
sa bhavānabhyanujñātaḥ śucikarmā mahāvrataḥ |
brūhi kāmānato'nyāṃstvaṃ kariṣyāmi hi te vacaḥ || 12-24-17||

MHB 12-24-18

व्यास उवाच ।
छन्द्यमानोऽपि ब्रह्मर्षिः पार्थिवेन महात्मना ।
नान्यं वै वरयामास तस्माद्दण्डादृते वरम् ॥ १२-२४-१८॥
vyāsa uvāca |
chandyamāno'pi brahmarṣiḥ pārthivena mahātmanā |
nānyaṃ vai varayāmāsa tasmāddaṇḍādṛte varam || 12-24-18||

MHB 12-24-19

ततः स पृथिवीपालो लिखितस्य महात्मनः ।
करौ प्रच्छेदयामास धृतदण्डो जगाम सः ॥ १२-२४-१९॥
tataḥ sa pṛthivīpālo likhitasya mahātmanaḥ |
karau pracchedayāmāsa dhṛtadaṇḍo jagāma saḥ || 12-24-19||

MHB 12-24-20

स गत्वा भ्रातरं शङ्खमार्तरूपोऽब्रवीदिदम् ।
धृतदण्डस्य दुर्भुद्धेर्भगवन्क्षन्तुमर्हसि ॥ १२-२४-२०॥
sa gatvā bhrātaraṃ śaṅkhamārtarūpo'bravīdidam |
dhṛtadaṇḍasya durbhuddherbhagavankṣantumarhasi || 12-24-20||

MHB 12-24-21

शङ्ख उवाच ।
न कुप्ये तव धर्मज्ञ न च दूषयसे मम ।
धर्मस्तु ते व्यतिक्रान्तस्ततस्ते निष्कृतिः कृता ॥ १२-२४-२१॥
śaṅkha uvāca |
na kupye tava dharmajña na ca dūṣayase mama |
dharmastu te vyatikrāntastataste niṣkṛtiḥ kṛtā || 12-24-21||

MHB 12-24-22

स गत्वा बाहुदां शीघ्रं तर्पयस्व यथाविधि ।
देवान्पितॄनृषींश्चैव मा चाधर्मे मनः कृथाः ॥ १२-२४-२२॥
sa gatvā bāhudāṃ śīghraṃ tarpayasva yathāvidhi |
devānpitṝnṛṣīṃścaiva mā cādharme manaḥ kṛthāḥ || 12-24-22||

MHB 12-24-23

व्यास उवाच ।
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शङ्खस्य लिखितस्तदा ।
अवगाह्यापगां पुण्यामुदकार्थं प्रचक्रमे ॥ १२-२४-२३॥
vyāsa uvāca |
tasya tadvacanaṃ śrutvā śaṅkhasya likhitastadā |
avagāhyāpagāṃ puṇyāmudakārthaṃ pracakrame || 12-24-23||

MHB 12-24-24

प्रादुरास्तां ततस्तस्य करौ जलजसंनिभौ ।
ततः स विस्मितो भ्रातुर्दर्शयामास तौ करौ ॥ १२-२४-२४॥
prādurāstāṃ tatastasya karau jalajasaṃnibhau |
tataḥ sa vismito bhrāturdarśayāmāsa tau karau || 12-24-24||

MHB 12-24-25

ततस्तमब्रवीच्छङ्खस्तपसेदं कृतं मया ।
मा च तेऽत्र विशङ्का भूद्दैवमेव विधीयते ॥ १२-२४-२५॥
tatastamabravīcchaṅkhastapasedaṃ kṛtaṃ mayā |
mā ca te'tra viśaṅkā bhūddaivameva vidhīyate || 12-24-25||

MHB 12-24-26

लिखित उवाच ।
किं नु नाहं त्वया पूतः पूर्वमेव महाद्युते ।
यस्य ते तपसो वीर्यमीदृशं द्विजसत्तम ॥ १२-२४-२६॥
likhita uvāca |
kiṃ nu nāhaṃ tvayā pūtaḥ pūrvameva mahādyute |
yasya te tapaso vīryamīdṛśaṃ dvijasattama || 12-24-26||

MHB 12-24-27

शङ्ख उवाच ।
एवमेतन्मया कार्यं नाहं दण्डधरस्तव ।
स च पूतो नरपतिस्त्वं चापि पितृभिः सह ॥ १२-२४-२७॥
śaṅkha uvāca |
evametanmayā kāryaṃ nāhaṃ daṇḍadharastava |
sa ca pūto narapatistvaṃ cāpi pitṛbhiḥ saha || 12-24-27||

MHB 12-24-28

व्यास उवाच ।
स राजा पाण्डवश्रेष्ठ श्रेष्ठो वै तेन कर्मणा ।
प्राप्तवान्परमां सिद्धिं दक्षः प्राचेतसो यथा ॥ १२-२४-२८॥
vyāsa uvāca |
sa rājā pāṇḍavaśreṣṭha śreṣṭho vai tena karmaṇā |
prāptavānparamāṃ siddhiṃ dakṣaḥ prācetaso yathā || 12-24-28||

MHB 12-24-29

एष धर्मः क्षत्रियाणां प्रजानां परिपालनम् ।
उत्पथेऽस्मिन्महाराज मा च शोके मनः कृथाः ॥ १२-२४-२९॥
eṣa dharmaḥ kṣatriyāṇāṃ prajānāṃ paripālanam |
utpathe'sminmahārāja mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ || 12-24-29||

MHB 12-24-30

भ्रातुरस्य हितं वाक्यं शृणु धर्मज्ञसत्तम ।
दण्ड एव हि राजेन्द्र क्षत्रधर्मो न मुण्डनम् ॥ १२-२४-३०॥
bhrāturasya hitaṃ vākyaṃ śṛṇu dharmajñasattama |
daṇḍa eva hi rājendra kṣatradharmo na muṇḍanam || 12-24-30||

Adhyaya: 25/353 (33)

MHB 12-25-1

वैशंपायन उवाच ।
पुनरेव महर्षिस्तं कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत् ।
अजातशत्रुं कौन्तेयमिदं वचनमर्थवत् ॥ १२-२५-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
punareva maharṣistaṃ kṛṣṇadvaipāyano'bravīt |
ajātaśatruṃ kaunteyamidaṃ vacanamarthavat || 12-25-1||

MHB 12-25-2

अरण्ये वसतां तात भ्रातॄणां ते तपस्विनाम् ।
मनोरथा महाराज ये तत्रासन्युधिष्ठिर ॥ १२-२५-२॥
araṇye vasatāṃ tāta bhrātṝṇāṃ te tapasvinām |
manorathā mahārāja ye tatrāsanyudhiṣṭhira || 12-25-2||

MHB 12-25-3

तानिमे भरतश्रेष्ठ प्राप्नुवन्तु महारथाः ।
प्रशाधि पृथिवीं पार्थ ययातिरिव नाहुषः ॥ १२-२५-३॥
tānime bharataśreṣṭha prāpnuvantu mahārathāḥ |
praśādhi pṛthivīṃ pārtha yayātiriva nāhuṣaḥ || 12-25-3||

MHB 12-25-4

अरण्ये दुःखवसतिरनुभूता तपस्विभिः ।
दुःखस्यान्ते नरव्याघ्राः सुखं त्वनुभवन्त्विमे ॥ १२-२५-४॥
araṇye duḥkhavasatiranubhūtā tapasvibhiḥ |
duḥkhasyānte naravyāghrāḥ sukhaṃ tvanubhavantvime || 12-25-4||

MHB 12-25-5

धर्ममर्थं च कामं च भ्रातृभिः सह भारत ।
अनुभूय ततः पश्चात्प्रस्थातासि विशां पते ॥ १२-२५-५॥
dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca bhrātṛbhiḥ saha bhārata |
anubhūya tataḥ paścātprasthātāsi viśāṃ pate || 12-25-5||

MHB 12-25-6

अतिथीनां च पितॄणां देवतानां च भारत ।
आनृण्यं गच्छ कौन्तेय ततः स्वर्गं गमिष्यसि ॥ १२-२५-६॥
atithīnāṃ ca pitṝṇāṃ devatānāṃ ca bhārata |
ānṛṇyaṃ gaccha kaunteya tataḥ svargaṃ gamiṣyasi || 12-25-6||

MHB 12-25-7

सर्वमेधाश्वमेधाभ्यां यजस्व कुरुनन्दन ।
ततः पश्चान्महाराज गमिष्यसि परां गतिम् ॥ १२-२५-७॥
sarvamedhāśvamedhābhyāṃ yajasva kurunandana |
tataḥ paścānmahārāja gamiṣyasi parāṃ gatim || 12-25-7||

MHB 12-25-8

भ्रातॄंश्च सर्वान्क्रतुभिः संयोज्य बहुदक्षिणैः ।
संप्राप्तः कीर्तिमतुलां पाण्डवेय भविष्यसि ॥ १२-२५-८॥
bhrātṝṃśca sarvānkratubhiḥ saṃyojya bahudakṣiṇaiḥ |
saṃprāptaḥ kīrtimatulāṃ pāṇḍaveya bhaviṣyasi || 12-25-8||

MHB 12-25-9

विद्म ते पुरुषव्याघ्र वचनं कुरुनन्दन ।
शृणु मच्च यथा कुर्वन्धर्मान्न च्यवते नृपः ॥ १२-२५-९॥
vidma te puruṣavyāghra vacanaṃ kurunandana |
śṛṇu macca yathā kurvandharmānna cyavate nṛpaḥ || 12-25-9||

MHB 12-25-10

आददानस्य च धनं निग्रहं च युधिष्ठिर ।
समानं धर्मकुशलाः स्थापयन्ति नरेश्वर ॥ १२-२५-१०॥
ādadānasya ca dhanaṃ nigrahaṃ ca yudhiṣṭhira |
samānaṃ dharmakuśalāḥ sthāpayanti nareśvara || 12-25-10||

MHB 12-25-11

देशकालप्रतीक्षे यो दस्योर्दर्शयते नृपः ।
शास्त्रजां बुद्धिमास्थाय नैनसा स हि युज्यते ॥ १२-२५-११॥
deśakālapratīkṣe yo dasyordarśayate nṛpaḥ |
śāstrajāṃ buddhimāsthāya nainasā sa hi yujyate || 12-25-11||

MHB 12-25-12

आदाय बलिषड्भागं यो राष्ट्रं नाभिरक्षति ।
प्रतिगृह्णाति तत्पापं चतुर्थांशेन पार्थिवः ॥ १२-२५-१२॥
ādāya baliṣaḍbhāgaṃ yo rāṣṭraṃ nābhirakṣati |
pratigṛhṇāti tatpāpaṃ caturthāṃśena pārthivaḥ || 12-25-12||

MHB 12-25-13

निबोध च यथातिष्ठन्धर्मान्न च्यवते नृपः ।
निग्रहाद्धर्मशास्त्राणामनुरुध्यन्नपेतभीः ।
कामक्रोधावनादृत्य पितेव समदर्शनः ॥ १२-२५-१३॥
nibodha ca yathātiṣṭhandharmānna cyavate nṛpaḥ |
nigrahāddharmaśāstrāṇāmanurudhyannapetabhīḥ |
kāmakrodhāvanādṛtya piteva samadarśanaḥ || 12-25-13||

MHB 12-25-14

दैवेनोपहते राजा कर्मकाले महाद्युते ।
प्रमादयति तत्कर्म न तत्राहुरतिक्रमम् ॥ १२-२५-१४॥
daivenopahate rājā karmakāle mahādyute |
pramādayati tatkarma na tatrāhuratikramam || 12-25-14||

MHB 12-25-15

तरसा बुद्धिपूर्वं वा निग्राह्या एव शत्रवः ।
पापैः सह न संदध्याद्राष्ट्रं पण्यं न कारयेत् ॥ १२-२५-१५॥
tarasā buddhipūrvaṃ vā nigrāhyā eva śatravaḥ |
pāpaiḥ saha na saṃdadhyādrāṣṭraṃ paṇyaṃ na kārayet || 12-25-15||

MHB 12-25-16

शूराश्चार्याश्च सत्कार्या विद्वांसश्च युधिष्ठिर ।
गोमतो धनिनश्चैव परिपाल्या विशेषतः ॥ १२-२५-१६॥
śūrāścāryāśca satkāryā vidvāṃsaśca yudhiṣṭhira |
gomato dhaninaścaiva paripālyā viśeṣataḥ || 12-25-16||

MHB 12-25-17

व्यवहारेषु धर्म्येषु नियोज्याश्च बहुश्रुताः ।
गुणयुक्तेऽपि नैकस्मिन्विश्वस्याच्च विचक्षणः ॥ १२-२५-१७॥
vyavahāreṣu dharmyeṣu niyojyāśca bahuśrutāḥ |
guṇayukte'pi naikasminviśvasyācca vicakṣaṇaḥ || 12-25-17||

MHB 12-25-18

अरक्षिता दुर्विनीतो मानी स्तब्धोऽभ्यसूयकः ।
एनसा युज्यते राजा दुर्दान्त इति चोच्यते ॥ १२-२५-१८॥
arakṣitā durvinīto mānī stabdho'bhyasūyakaḥ |
enasā yujyate rājā durdānta iti cocyate || 12-25-18||

MHB 12-25-19

येऽरक्ष्यमाणा हीयन्ते दैवेनोपहते नृपे ।
तस्करैश्चापि हन्यन्ते सर्वं तद्राजकिल्बिषम् ॥ १२-२५-१९॥
ye'rakṣyamāṇā hīyante daivenopahate nṛpe |
taskaraiścāpi hanyante sarvaṃ tadrājakilbiṣam || 12-25-19||

MHB 12-25-20

सुमन्त्रिते सुनीते च विधिवच्चोपपादिते ।
पौरुषे कर्मणि कृते नास्त्यधर्मो युधिष्ठिर ॥ १२-२५-२०॥
sumantrite sunīte ca vidhivaccopapādite |
pauruṣe karmaṇi kṛte nāstyadharmo yudhiṣṭhira || 12-25-20||

MHB 12-25-21

विपद्यन्ते समारम्भाः सिध्यन्त्यपि च दैवतः ।
कृते पुरुषकारे तु नैनः स्पृशति पार्थिवम् ॥ १२-२५-२१॥
vipadyante samārambhāḥ sidhyantyapi ca daivataḥ |
kṛte puruṣakāre tu nainaḥ spṛśati pārthivam || 12-25-21||

MHB 12-25-22

अत्र ते राजशार्दूल वर्तयिष्ये कथामिमाम् ।
यद्वृत्तं पूर्वराजर्षेर्हयग्रीवस्य पार्थिव ॥ १२-२५-२२॥
atra te rājaśārdūla vartayiṣye kathāmimām |
yadvṛttaṃ pūrvarājarṣerhayagrīvasya pārthiva || 12-25-22||

MHB 12-25-23

शत्रून्हत्वा हतस्याजौ शूरस्याक्लिष्टकर्मणः ।
असहायस्य धीरस्य निर्जितस्य युधिष्ठिर ॥ १२-२५-२३॥
śatrūnhatvā hatasyājau śūrasyākliṣṭakarmaṇaḥ |
asahāyasya dhīrasya nirjitasya yudhiṣṭhira || 12-25-23||

MHB 12-25-24

यत्कर्म वै निग्रहे शात्रवाणां योगश्चाग्र्यः पालने मानवानाम् ।
कृत्वा कर्म प्राप्य कीर्तिं सुयुद्धे वाजिग्रीवो मोदते देवलोके ॥ १२-२५-२४॥
yatkarma vai nigrahe śātravāṇāṃ yogaścāgryaḥ pālane mānavānām |
kṛtvā karma prāpya kīrtiṃ suyuddhe vājigrīvo modate devaloke || 12-25-24||

MHB 12-25-25

संत्यक्तात्मा समरेष्वाततायी शस्त्रैश्छिन्नो दस्युभिरर्द्यमानः ।
अश्वग्रीवः कर्मशीलो महात्मा संसिद्धात्मा मोदते देवलोके ॥ १२-२५-२५॥
saṃtyaktātmā samareṣvātatāyī śastraiśchinno dasyubhirardyamānaḥ |
aśvagrīvaḥ karmaśīlo mahātmā saṃsiddhātmā modate devaloke || 12-25-25||

MHB 12-25-26

धनुर्यूपो रशना ज्या शरः स्रुक्स्रुवः खड्गो रुधिरं यत्र चाज्यम् ।
रथो वेदी कामगो युद्धमग्निश्चातुर्होत्रं चतुरो वाजिमुख्याः ॥ १२-२५-२६॥
dhanuryūpo raśanā jyā śaraḥ sruksruvaḥ khaḍgo rudhiraṃ yatra cājyam |
ratho vedī kāmago yuddhamagniścāturhotraṃ caturo vājimukhyāḥ || 12-25-26||

MHB 12-25-27

हुत्वा तस्मिन्यज्ञवह्नावथारीन्पापान्मुक्तो राजसिंहस्तरस्वी ।
प्राणान्हुत्वा चावभृथे रणे स वाजिग्रीवो मोदते देवलोके ॥ १२-२५-२७॥
hutvā tasminyajñavahnāvathārīnpāpānmukto rājasiṃhastarasvī |
prāṇānhutvā cāvabhṛthe raṇe sa vājigrīvo modate devaloke || 12-25-27||

MHB 12-25-28

राष्ट्रं रक्षन्बुद्धिपूर्वं नयेन संत्यक्तात्मा यज्ञशीलो महात्मा ।
सर्वाँल्लोकान्व्याप्य कीर्त्या मनस्वी वाजिग्रीवो मोदते देवलोके ॥ १२-२५-२८॥
rāṣṭraṃ rakṣanbuddhipūrvaṃ nayena saṃtyaktātmā yajñaśīlo mahātmā |
sarvā~llokānvyāpya kīrtyā manasvī vājigrīvo modate devaloke || 12-25-28||

MHB 12-25-29

दैवीं सिद्धिं मानुषीं दण्डनीतिं योगन्यायैः पालयित्वा महीं च ।
तस्माद्राजा धर्मशीलो महात्मा हयग्रीवो मोदते स्वर्गलोके ॥ १२-२५-२९॥
daivīṃ siddhiṃ mānuṣīṃ daṇḍanītiṃ yoganyāyaiḥ pālayitvā mahīṃ ca |
tasmādrājā dharmaśīlo mahātmā hayagrīvo modate svargaloke || 12-25-29||

MHB 12-25-30

विद्वांस्त्यागी श्रद्दधानः कृतज्ञस्त्यक्त्वा लोकं मानुषं कर्म कृत्वा ।
मेधाविनां विदुषां संमतानां तनुत्यजां लोकमाक्रम्य राजा ॥ १२-२५-३०॥
vidvāṃstyāgī śraddadhānaḥ kṛtajñastyaktvā lokaṃ mānuṣaṃ karma kṛtvā |
medhāvināṃ viduṣāṃ saṃmatānāṃ tanutyajāṃ lokamākramya rājā || 12-25-30||

MHB 12-25-31

सम्यग्वेदान्प्राप्य शास्त्राण्यधीत्य सम्यग्राष्ट्रं पालयित्वा महात्मा ।
चातुर्वर्ण्यं स्थापयित्वा स्वधर्मे वाजिग्रीवो मोदते देवलोके ॥ १२-२५-३१॥
samyagvedānprāpya śāstrāṇyadhītya samyagrāṣṭraṃ pālayitvā mahātmā |
cāturvarṇyaṃ sthāpayitvā svadharme vājigrīvo modate devaloke || 12-25-31||

MHB 12-25-32

जित्वा संग्रामान्पालयित्वा प्रजाश्च सोमं पीत्वा तर्पयित्वा द्विजाग्र्यान् ।
युक्त्या दण्डं धारयित्वा प्रजानां युद्धे क्षीणो मोदते देवलोके ॥ १२-२५-३२॥
jitvā saṃgrāmānpālayitvā prajāśca somaṃ pītvā tarpayitvā dvijāgryān |
yuktyā daṇḍaṃ dhārayitvā prajānāṃ yuddhe kṣīṇo modate devaloke || 12-25-32||

MHB 12-25-33

वृत्तं यस्य श्लाघनीयं मनुष्याः सन्तो विद्वांसश्चार्हयन्त्यर्हणीयाः ।
स्वर्गं जित्वा वीरलोकांश्च गत्वा सिद्धिं प्राप्तः पुण्यकीर्तिर्महात्मा ॥ १२-२५-३३॥
vṛttaṃ yasya ślāghanīyaṃ manuṣyāḥ santo vidvāṃsaścārhayantyarhaṇīyāḥ |
svargaṃ jitvā vīralokāṃśca gatvā siddhiṃ prāptaḥ puṇyakīrtirmahātmā || 12-25-33||

Adhyaya: 26/353 (36)

MHB 12-26-1

वैशंपायन उवाच ।
द्वैपायनवचः श्रुत्वा कुपिते च धनंजये ।
व्यासमामन्त्र्य कौन्तेयः प्रत्युवाच युधिष्ठिरः ॥ १२-२६-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
dvaipāyanavacaḥ śrutvā kupite ca dhanaṃjaye |
vyāsamāmantrya kaunteyaḥ pratyuvāca yudhiṣṭhiraḥ || 12-26-1||

MHB 12-26-2

न पार्थिवमिदं राज्यं न च भोगाः पृथग्विधाः ।
प्रीणयन्ति मनो मेऽद्य शोको मां नर्दयत्ययम् ॥ १२-२६-२॥
na pārthivamidaṃ rājyaṃ na ca bhogāḥ pṛthagvidhāḥ |
prīṇayanti mano me'dya śoko māṃ nardayatyayam || 12-26-2||

MHB 12-26-3

श्रुत्वा च वीरहीनानामपुत्राणां च योषिताम् ।
परिदेवयमानानां शान्तिं नोपलभे मुने ॥ १२-२६-३॥
śrutvā ca vīrahīnānāmaputrāṇāṃ ca yoṣitām |
paridevayamānānāṃ śāntiṃ nopalabhe mune || 12-26-3||

MHB 12-26-4

इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं व्यासो योगविदां वरः ।
युधिष्ठिरं महाप्राज्ञं धर्मज्ञो वेदपारगः ॥ १२-२६-४॥
ityuktaḥ pratyuvācedaṃ vyāso yogavidāṃ varaḥ |
yudhiṣṭhiraṃ mahāprājñaṃ dharmajño vedapāragaḥ || 12-26-4||

MHB 12-26-5

न कर्मणा लभ्यते चिन्तया वा नाप्यस्य दाता पुरुषस्य कश्चित् ।
पर्याययोगाद्विहितं विधात्रा कालेन सर्वं लभते मनुष्यः ॥ १२-२६-५॥
na karmaṇā labhyate cintayā vā nāpyasya dātā puruṣasya kaścit |
paryāyayogādvihitaṃ vidhātrā kālena sarvaṃ labhate manuṣyaḥ || 12-26-5||

MHB 12-26-6

न बुद्धिशास्त्राध्ययनेन शक्यं प्राप्तुं विशेषैर्मनुजैरकाले ।
मूर्खोऽपि प्राप्नोति कदाचिदर्थान्कालो हि कार्यं प्रति निर्विशेषः ॥ १२-२६-६॥
na buddhiśāstrādhyayanena śakyaṃ prāptuṃ viśeṣairmanujairakāle |
mūrkho'pi prāpnoti kadācidarthānkālo hi kāryaṃ prati nirviśeṣaḥ || 12-26-6||

MHB 12-26-7

नाभूतिकाले च फलं ददाति शिल्पं न मन्त्राश्च तथौषधानि ।
तान्येव कालेन समाहितानि सिध्यन्ति चेध्यन्ति च भूतिकाले ॥ १२-२६-७॥
nābhūtikāle ca phalaṃ dadāti śilpaṃ na mantrāśca tathauṣadhāni |
tānyeva kālena samāhitāni sidhyanti cedhyanti ca bhūtikāle || 12-26-7||

MHB 12-26-8

कालेन शीघ्राः प्रविवान्ति वाताः कालेन वृष्टिर्जलदानुपैति ।
कालेन पद्मोत्पलवज्जलं च कालेन पुष्यन्ति नगा वनेषु ॥ १२-२६-८॥
kālena śīghrāḥ pravivānti vātāḥ kālena vṛṣṭirjaladānupaiti |
kālena padmotpalavajjalaṃ ca kālena puṣyanti nagā vaneṣu || 12-26-8||

MHB 12-26-9

कालेन कृष्णाश्च सिताश्च रात्र्यः कालेन चन्द्रः परिपूर्णबिम्बः ।
नाकालतः पुष्पफलं नगानां नाकालवेगाः सरितो वहन्ति ॥ १२-२६-९॥
kālena kṛṣṇāśca sitāśca rātryaḥ kālena candraḥ paripūrṇabimbaḥ |
nākālataḥ puṣpaphalaṃ nagānāṃ nākālavegāḥ sarito vahanti || 12-26-9||

MHB 12-26-10

नाकालमत्ताः खगपन्नगाश्च मृगद्विपाः शैलमहाग्रहाश्च ।
नाकालतः स्त्रीषु भवन्ति गर्भा नायान्त्यकाले शिशिरोष्णवर्षाः ॥ १२-२६-१०॥
nākālamattāḥ khagapannagāśca mṛgadvipāḥ śailamahāgrahāśca |
nākālataḥ strīṣu bhavanti garbhā nāyāntyakāle śiśiroṣṇavarṣāḥ || 12-26-10||

MHB 12-26-11

नाकालतो म्रियते जायते वा नाकालतो व्याहरते च बालः ।
नाकालतो यौवनमभ्युपैति नाकालतो रोहति बीजमुप्तम् ॥ १२-२६-११॥
nākālato mriyate jāyate vā nākālato vyāharate ca bālaḥ |
nākālato yauvanamabhyupaiti nākālato rohati bījamuptam || 12-26-11||

MHB 12-26-12

नाकालतो भानुरुपैति योगं नाकालतोऽस्तं गिरिमभ्युपैति ।
नाकालतो वर्धते हीयते च चन्द्रः समुद्रश्च महोर्मिमाली ॥ १२-२६-१२॥
nākālato bhānurupaiti yogaṃ nākālato'staṃ girimabhyupaiti |
nākālato vardhate hīyate ca candraḥ samudraśca mahormimālī || 12-26-12||

MHB 12-26-13

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
गीतं राज्ञा सेनजिता दुःखार्तेन युधिष्ठिर ॥ १२-२६-१३॥
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
gītaṃ rājñā senajitā duḥkhārtena yudhiṣṭhira || 12-26-13||

MHB 12-26-14

सर्वानेवैष पर्यायो मर्त्यान्स्पृशति दुस्तरः ।
कालेन परिपक्वा हि म्रियन्ते सर्वमानवाः ॥ १२-२६-१४॥
sarvānevaiṣa paryāyo martyānspṛśati dustaraḥ |
kālena paripakvā hi mriyante sarvamānavāḥ || 12-26-14||

MHB 12-26-15

घ्नन्ति चान्यान्नरा राजंस्तानप्यन्ये नरास्तथा ।
संज्ञैषा लौकिकी राजन्न हिनस्ति न हन्यते ॥ १२-२६-१५॥
ghnanti cānyānnarā rājaṃstānapyanye narāstathā |
saṃjñaiṣā laukikī rājanna hinasti na hanyate || 12-26-15||

MHB 12-26-16

हन्तीति मन्यते कश्चिन्न हन्तीत्यपि चापरे ।
स्वभावतस्तु नियतौ भूतानां प्रभवाप्ययौ ॥ १२-२६-१६॥
hantīti manyate kaścinna hantītyapi cāpare |
svabhāvatastu niyatau bhūtānāṃ prabhavāpyayau || 12-26-16||

MHB 12-26-17

नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते ।
अहो कष्टमिति ध्यायञ्शोकस्यापचितिं चरेत् ॥ १२-२६-१७॥
naṣṭe dhane vā dāre vā putre pitari vā mṛte |
aho kaṣṭamiti dhyāyañśokasyāpacitiṃ caret || 12-26-17||

MHB 12-26-18

स किं शोचसि मूढः सञ्शोच्यः किमनुशोचसि ।
पश्य दुःखेषु दुःखानि भयेषु च भयान्यपि ॥ १२-२६-१८॥
sa kiṃ śocasi mūḍhaḥ sañśocyaḥ kimanuśocasi |
paśya duḥkheṣu duḥkhāni bhayeṣu ca bhayānyapi || 12-26-18||

MHB 12-26-19

आत्मापि चायं न मम सर्वापि पृथिवी मम ।
यथा मम तथान्येषामिति पश्यन्न मुह्यति ॥ १२-२६-१९॥
ātmāpi cāyaṃ na mama sarvāpi pṛthivī mama |
yathā mama tathānyeṣāmiti paśyanna muhyati || 12-26-19||

MHB 12-26-20

शोकस्थानसहस्राणि हर्षस्थानशतानि च ।
दिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ॥ १२-२६-२०॥
śokasthānasahasrāṇi harṣasthānaśatāni ca |
divase divase mūḍhamāviśanti na paṇḍitam || 12-26-20||

MHB 12-26-21

एवमेतानि कालेन प्रियद्वेष्याणि भागशः ।
जीवेषु परिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च ॥ १२-२६-२१॥
evametāni kālena priyadveṣyāṇi bhāgaśaḥ |
jīveṣu parivartante duḥkhāni ca sukhāni ca || 12-26-21||

MHB 12-26-22

दुःखमेवास्ति न सुखं तस्मात्तदुपलभ्यते ।
तृष्णार्तिप्रभवं दुःखं दुःखार्तिप्रभवं सुखम् ॥ १२-२६-२२॥
duḥkhamevāsti na sukhaṃ tasmāttadupalabhyate |
tṛṣṇārtiprabhavaṃ duḥkhaṃ duḥkhārtiprabhavaṃ sukham || 12-26-22||

MHB 12-26-23

सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम् ।
न नित्यं लभते दुःखं न नित्यं लभते सुखम् ॥ १२-२६-२३॥
sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ duḥkhasyānantaraṃ sukham |
na nityaṃ labhate duḥkhaṃ na nityaṃ labhate sukham || 12-26-23||

MHB 12-26-24

सुखमन्ते हि दुःखानां दुःखमन्ते सुखस्य च ।
तस्मादेतद्द्वयं जह्याद्य इच्छेच्छाश्वतं सुखम् ॥ १२-२६-२४॥
sukhamante hi duḥkhānāṃ duḥkhamante sukhasya ca |
tasmādetaddvayaṃ jahyādya icchecchāśvataṃ sukham || 12-26-24||

MHB 12-26-25

यन्निमित्तं भवेच्छोकस्तापो वा दुःखमूर्छितः ।
आयासो वापि यन्मूलस्तदेकाङ्गमपि त्यजेत् ॥ १२-२६-२५॥
yannimittaṃ bhavecchokastāpo vā duḥkhamūrchitaḥ |
āyāso vāpi yanmūlastadekāṅgamapi tyajet || 12-26-25||

MHB 12-26-26

सुखं वा यदि वा दुःखं प्रियं वा यदि वाप्रियम् ।
प्राप्तं प्राप्तमुपासीत हृदयेनापराजितः ॥ १२-२६-२६॥
sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ priyaṃ vā yadi vāpriyam |
prāptaṃ prāptamupāsīta hṛdayenāparājitaḥ || 12-26-26||

MHB 12-26-27

ईषदप्यङ्ग दाराणां पुत्राणां वा चराप्रियम् ।
ततो ज्ञास्यसि कः कस्य केन वा कथमेव वा ॥ १२-२६-२७॥
īṣadapyaṅga dārāṇāṃ putrāṇāṃ vā carāpriyam |
tato jñāsyasi kaḥ kasya kena vā kathameva vā || 12-26-27||

MHB 12-26-28

ये च मूढतमा लोके ये च बुद्धेः परं गताः ।
त एव सुखमेधन्ते मध्यः क्लेशेन युज्यते ॥ १२-२६-२८॥
ye ca mūḍhatamā loke ye ca buddheḥ paraṃ gatāḥ |
ta eva sukhamedhante madhyaḥ kleśena yujyate || 12-26-28||

MHB 12-26-29

इत्यब्रवीन्महाप्राज्ञो युधिष्ठिर स सेनजित् ।
परावरज्ञो लोकस्य धर्मवित्सुखदुःखवित् ॥ १२-२६-२९॥
ityabravīnmahāprājño yudhiṣṭhira sa senajit |
parāvarajño lokasya dharmavitsukhaduḥkhavit || 12-26-29||

MHB 12-26-30

सुखी परस्य यो दुःखे न जातु स सुखी भवेत् ।
दुःखानां हि क्षयो नास्ति जायते ह्यपरात्परम् ॥ १२-२६-३०॥
sukhī parasya yo duḥkhe na jātu sa sukhī bhavet |
duḥkhānāṃ hi kṣayo nāsti jāyate hyaparātparam || 12-26-30||

MHB 12-26-31

सुखं च दुःखं च भवाभवौ च लाभालाभौ मरणं जीवितं च ।
पर्यायशः सर्वमिह स्पृशन्ति तस्माद्धीरो नैव हृष्येन्न कुप्येत् ॥ १२-२६-३१॥
sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca bhavābhavau ca lābhālābhau maraṇaṃ jīvitaṃ ca |
paryāyaśaḥ sarvamiha spṛśanti tasmāddhīro naiva hṛṣyenna kupyet || 12-26-31||

MHB 12-26-32

दीक्षां यज्ञे पालनं युद्धमाहुर्योगं राष्ट्रे दण्डनीत्या च सम्यक् ।
वित्तत्यागं दक्षिणानां च यज्ञे सम्यग्ज्ञानं पावनानीति विद्यात् ॥ १२-२६-३२॥
dīkṣāṃ yajñe pālanaṃ yuddhamāhuryogaṃ rāṣṭre daṇḍanītyā ca samyak |
vittatyāgaṃ dakṣiṇānāṃ ca yajñe samyagjñānaṃ pāvanānīti vidyāt || 12-26-32||

MHB 12-26-33

रक्षन्राष्ट्रं बुद्धिपूर्वं नयेन संत्यक्तात्मा यज्ञशीलो महात्मा ।
सर्वाँल्लोकान्धर्ममूर्त्या चरंश्चाप्यूर्ध्वं देहान्मोदते देवलोके ॥ १२-२६-३३॥
rakṣanrāṣṭraṃ buddhipūrvaṃ nayena saṃtyaktātmā yajñaśīlo mahātmā |
sarvā~llokāndharmamūrtyā caraṃścāpyūrdhvaṃ dehānmodate devaloke || 12-26-33||

MHB 12-26-34

जित्वा संग्रामान्पालयित्वा च राष्ट्रं सोमं पीत्वा वर्धयित्वा प्रजाश्च ।
युक्त्या दण्डं धारयित्वा प्रजानां युद्धे क्षीणो मोदते देवलोके ॥ १२-२६-३४॥
jitvā saṃgrāmānpālayitvā ca rāṣṭraṃ somaṃ pītvā vardhayitvā prajāśca |
yuktyā daṇḍaṃ dhārayitvā prajānāṃ yuddhe kṣīṇo modate devaloke || 12-26-34||

MHB 12-26-35

सम्यग्वेदान्प्राप्य शास्त्राण्यधीत्य सम्यग्राष्ट्रं पालयित्वा च राजा ।
चातुर्वर्ण्यं स्थापयित्वा स्वधर्मे पूतात्मा वै मोदते देवलोके ॥ १२-२६-३५॥
samyagvedānprāpya śāstrāṇyadhītya samyagrāṣṭraṃ pālayitvā ca rājā |
cāturvarṇyaṃ sthāpayitvā svadharme pūtātmā vai modate devaloke || 12-26-35||

MHB 12-26-36

यस्य वृत्तं नमस्यन्ति स्वर्गस्थस्यापि मानवाः ।
पौरजानपदामात्याः स राजा राजसत्तमः ॥ १२-२६-३६॥
yasya vṛttaṃ namasyanti svargasthasyāpi mānavāḥ |
paurajānapadāmātyāḥ sa rājā rājasattamaḥ || 12-26-36||

Adhyaya: 27/353 (32)

MHB 12-27-1

युधिष्ठिर उवाच ।
अभिमन्यौ हते बाले द्रौपद्यास्तनयेषु च ।
धृष्टद्युम्ने विराटे च द्रुपदे च महीपतौ ॥ १२-२७-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
abhimanyau hate bāle draupadyāstanayeṣu ca |
dhṛṣṭadyumne virāṭe ca drupade ca mahīpatau || 12-27-1||

MHB 12-27-2

वसुषेणे च धर्मज्ञे धृष्टकेतौ च पार्थिवे ।
तथान्येषु नरेन्द्रेषु नानादेश्येषु संयुगे ॥ १२-२७-२॥
vasuṣeṇe ca dharmajñe dhṛṣṭaketau ca pārthive |
tathānyeṣu narendreṣu nānādeśyeṣu saṃyuge || 12-27-2||

MHB 12-27-3

न विमुञ्चति मां शोको ज्ञातिघातिनमातुरम् ।
राज्यकामुकमत्युग्रं स्ववंशोच्छेदकारकम् ॥ १२-२७-३॥
na vimuñcati māṃ śoko jñātighātinamāturam |
rājyakāmukamatyugraṃ svavaṃśocchedakārakam || 12-27-3||

MHB 12-27-4

यस्याङ्के क्रीडमानेन मया वै परिवर्तितम् ।
स मया राज्यलुब्धेन गाङ्गेयो विनिपातितः ॥ १२-२७-४॥
yasyāṅke krīḍamānena mayā vai parivartitam |
sa mayā rājyalubdhena gāṅgeyo vinipātitaḥ || 12-27-4||

MHB 12-27-5

यदा ह्येनं विघूर्णन्तमपश्यं पार्थसायकैः ।
कम्पमानं यथा वज्रैः प्रेक्षमाणं शिखण्डिनम् ॥ १२-२७-५॥
yadā hyenaṃ vighūrṇantamapaśyaṃ pārthasāyakaiḥ |
kampamānaṃ yathā vajraiḥ prekṣamāṇaṃ śikhaṇḍinam || 12-27-5||

MHB 12-27-6

जीर्णं सिंहमिव प्रांशुं नरसिंहं पितामहम् ।
कीर्यमाणं शरैस्तीक्ष्णैर्दृष्ट्वा मे व्यथितं मनः ॥ १२-२७-६॥
jīrṇaṃ siṃhamiva prāṃśuṃ narasiṃhaṃ pitāmaham |
kīryamāṇaṃ śaraistīkṣṇairdṛṣṭvā me vyathitaṃ manaḥ || 12-27-6||

MHB 12-27-7

प्राङ्मुखं सीदमानं च रथादपच्युतं शरैः ।
घूर्णमानं यथा शैलं तदा मे कश्मलोऽभवत् ॥ १२-२७-७॥
prāṅmukhaṃ sīdamānaṃ ca rathādapacyutaṃ śaraiḥ |
ghūrṇamānaṃ yathā śailaṃ tadā me kaśmalo'bhavat || 12-27-7||

MHB 12-27-8

यः स बाणधनुष्पाणिर्योधयामास भार्गवम् ।
बहून्यहानि कौरव्यः कुरुक्षेत्रे महामृधे ॥ १२-२७-८॥
yaḥ sa bāṇadhanuṣpāṇiryodhayāmāsa bhārgavam |
bahūnyahāni kauravyaḥ kurukṣetre mahāmṛdhe || 12-27-8||

MHB 12-27-9

समेतं पार्थिवं क्षत्रं वाराणस्यां नदीसुतः ।
कन्यार्थमाह्वयद्वीरो रथेनैकेन संयुगे ॥ १२-२७-९॥
sametaṃ pārthivaṃ kṣatraṃ vārāṇasyāṃ nadīsutaḥ |
kanyārthamāhvayadvīro rathenaikena saṃyuge || 12-27-9||

MHB 12-27-10

येन चोग्रायुधो राजा चक्रवर्ती दुरासदः ।
दग्धः शस्त्रप्रतापेन स मया युधि घातितः ॥ १२-२७-१०॥
yena cogrāyudho rājā cakravartī durāsadaḥ |
dagdhaḥ śastrapratāpena sa mayā yudhi ghātitaḥ || 12-27-10||

MHB 12-27-11

स्वयं मृत्युं रक्षमाणः पाञ्चाल्यं यः शिखण्डिनम् ।
न बाणैः पातयामास सोऽर्जुनेन निपातितः ॥ १२-२७-११॥
svayaṃ mṛtyuṃ rakṣamāṇaḥ pāñcālyaṃ yaḥ śikhaṇḍinam |
na bāṇaiḥ pātayāmāsa so'rjunena nipātitaḥ || 12-27-11||

MHB 12-27-12

यदैनं पतितं भूमावपश्यं रुधिरोक्षितम् ।
तदैवाविशदत्युग्रो ज्वरो मे मुनिसत्तम ।
येन संवर्धिता बाला येन स्म परिरक्षिताः ॥ १२-२७-१२॥
yadainaṃ patitaṃ bhūmāvapaśyaṃ rudhirokṣitam |
tadaivāviśadatyugro jvaro me munisattama |
yena saṃvardhitā bālā yena sma parirakṣitāḥ || 12-27-12||

MHB 12-27-13

स मया राज्यलुब्धेन पापेन गुरुघातिना ।
अल्पकालस्य राज्यस्य कृते मूढेन घातितः ॥ १२-२७-१३॥
sa mayā rājyalubdhena pāpena gurughātinā |
alpakālasya rājyasya kṛte mūḍhena ghātitaḥ || 12-27-13||

MHB 12-27-14

आचार्यश्च महेष्वासः सर्वपार्थिवपूजितः ।
अभिगम्य रणे मिथ्या पापेनोक्तः सुतं प्रति ॥ १२-२७-१४॥
ācāryaśca maheṣvāsaḥ sarvapārthivapūjitaḥ |
abhigamya raṇe mithyā pāpenoktaḥ sutaṃ prati || 12-27-14||

MHB 12-27-15

तन्मे दहति गात्राणि यन्मां गुरुरभाषत ।
सत्यवाक्यो हि राजंस्त्वं यदि जीवति मे सुतः ।
सत्यं मा मर्शयन्विप्रो मयि तत्परिपृष्टवान् ॥ १२-२७-१५॥
tanme dahati gātrāṇi yanmāṃ gururabhāṣata |
satyavākyo hi rājaṃstvaṃ yadi jīvati me sutaḥ |
satyaṃ mā marśayanvipro mayi tatparipṛṣṭavān || 12-27-15||

MHB 12-27-16

कुञ्जरं चान्तरं कृत्वा मिथ्योपचरितं मया ।
सुभृशं राज्यलुब्धेन पापेन गुरुघातिना ॥ १२-२७-१६॥
kuñjaraṃ cāntaraṃ kṛtvā mithyopacaritaṃ mayā |
subhṛśaṃ rājyalubdhena pāpena gurughātinā || 12-27-16||

MHB 12-27-17

सत्यकञ्चुकमास्थाय मयोक्तो गुरुराहवे ।
अश्वत्थामा हत इति कुञ्जरे विनिपातिते ।
कान्नु लोकान्गमिष्यामि कृत्वा तत्कर्म दारुणम् ॥ १२-२७-१७॥
satyakañcukamāsthāya mayokto gururāhave |
aśvatthāmā hata iti kuñjare vinipātite |
kānnu lokāngamiṣyāmi kṛtvā tatkarma dāruṇam || 12-27-17||

MHB 12-27-18

अघातयं च यत्कर्णं समरेष्वपलायिनम् ।
ज्येष्ठं भ्रातरमत्युग्रं को मत्तः पापकृत्तमः ॥ १२-२७-१८॥
aghātayaṃ ca yatkarṇaṃ samareṣvapalāyinam |
jyeṣṭhaṃ bhrātaramatyugraṃ ko mattaḥ pāpakṛttamaḥ || 12-27-18||

MHB 12-27-19

अभिमन्युं च यद्बालं जातं सिंहमिवाद्रिषु ।
प्रावेशयमहं लुब्धो वाहिनीं द्रोणपालिताम् ॥ १२-२७-१९॥
abhimanyuṃ ca yadbālaṃ jātaṃ siṃhamivādriṣu |
prāveśayamahaṃ lubdho vāhinīṃ droṇapālitām || 12-27-19||

MHB 12-27-20

तदाप्रभृति बीभत्सुं न शक्नोमि निरीक्षितुम् ।
कृष्णं च पुण्डरीकाक्षं किल्बिषी भ्रूणहा यथा ॥ १२-२७-२०॥
tadāprabhṛti bībhatsuṃ na śaknomi nirīkṣitum |
kṛṣṇaṃ ca puṇḍarīkākṣaṃ kilbiṣī bhrūṇahā yathā || 12-27-20||

MHB 12-27-21

द्रौपदीं चाप्यदुःखार्हां पञ्चपुत्रविनाकृताम् ।
शोचामि पृथिवीं हीनां पञ्चभिः पर्वतैरिव ॥ १२-२७-२१॥
draupadīṃ cāpyaduḥkhārhāṃ pañcaputravinākṛtām |
śocāmi pṛthivīṃ hīnāṃ pañcabhiḥ parvatairiva || 12-27-21||

MHB 12-27-22

सोऽहमागस्करः पापः पृथिवीनाशकारकः ।
आसीन एवमेवेदं शोषयिष्ये कलेवरम् ॥ १२-२७-२२॥
so'hamāgaskaraḥ pāpaḥ pṛthivīnāśakārakaḥ |
āsīna evamevedaṃ śoṣayiṣye kalevaram || 12-27-22||

MHB 12-27-23

प्रायोपविष्टं जानीध्वमद्य मां गुरुघातिनम् ।
जातिष्वन्यास्वपि यथा न भवेयं कुलान्तकृत् ॥ १२-२७-२३॥
prāyopaviṣṭaṃ jānīdhvamadya māṃ gurughātinam |
jātiṣvanyāsvapi yathā na bhaveyaṃ kulāntakṛt || 12-27-23||

MHB 12-27-24

न भोक्ष्ये न च पानीयमुपयोक्ष्ये कथंचन ।
शोषयिष्ये प्रियान्प्राणानिहस्थोऽहं तपोधन ॥ १२-२७-२४॥
na bhokṣye na ca pānīyamupayokṣye kathaṃcana |
śoṣayiṣye priyānprāṇānihastho'haṃ tapodhana || 12-27-24||

MHB 12-27-25

यथेष्टं गम्यतां काममनुजाने प्रसाद्य वः ।
सर्वे मामनुजानीत त्यक्ष्यामीदं कलेवरम् ॥ १२-२७-२५॥
yatheṣṭaṃ gamyatāṃ kāmamanujāne prasādya vaḥ |
sarve māmanujānīta tyakṣyāmīdaṃ kalevaram || 12-27-25||

MHB 12-27-26

वैशंपायन उवाच ।
तमेवंवादिनं पार्थं बन्धुशोकेन विह्वलम् ।
मैवमित्यब्रवीद्व्यासो निगृह्य मुनिसत्तमः ॥ १२-२७-२६॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tamevaṃvādinaṃ pārthaṃ bandhuśokena vihvalam |
maivamityabravīdvyāso nigṛhya munisattamaḥ || 12-27-26||

MHB 12-27-27

अतिवेलं महाराज न शोकं कर्तुमर्हसि ।
पुनरुक्तं प्रवक्ष्यामि दिष्टमेतदिति प्रभो ॥ १२-२७-२७॥
ativelaṃ mahārāja na śokaṃ kartumarhasi |
punaruktaṃ pravakṣyāmi diṣṭametaditi prabho || 12-27-27||

MHB 12-27-28

संयोगा विप्रयोगाश्च जातानां प्राणिनां ध्रुवम् ।
बुद्बुदा इव तोयेषु भवन्ति न भवन्ति च ॥ १२-२७-२८॥
saṃyogā viprayogāśca jātānāṃ prāṇināṃ dhruvam |
budbudā iva toyeṣu bhavanti na bhavanti ca || 12-27-28||

MHB 12-27-29

सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः ।
संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं हि जीवितम् ॥ १२-२७-२९॥
sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ |
saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ hi jīvitam || 12-27-29||

MHB 12-27-30

सुखं दुःखान्तमालस्यं दाक्ष्यं दुःखं सुखोदयम् ।
भूतिः श्रीर्ह्रीर्धृतिः सिद्धिर्नादक्षे निवसन्त्युत ॥ १२-२७-३०॥
sukhaṃ duḥkhāntamālasyaṃ dākṣyaṃ duḥkhaṃ sukhodayam |
bhūtiḥ śrīrhrīrdhṛtiḥ siddhirnādakṣe nivasantyuta || 12-27-30||

MHB 12-27-31

नालं सुखाय सुहृदो नालं दुःखाय दुर्हृदः ।
न च प्रज्ञालमर्थेभ्यो न सुखेभ्योऽप्यलं धनम् ॥ १२-२७-३१॥
nālaṃ sukhāya suhṛdo nālaṃ duḥkhāya durhṛdaḥ |
na ca prajñālamarthebhyo na sukhebhyo'pyalaṃ dhanam || 12-27-31||

MHB 12-27-32

यथा सृष्टोऽसि कौन्तेय धात्रा कर्मसु तत्कुरु ।
अत एव हि सिद्धिस्ते नेशस्त्वमात्मना नृप ॥ १२-२७-३२॥
yathā sṛṣṭo'si kaunteya dhātrā karmasu tatkuru |
ata eva hi siddhiste neśastvamātmanā nṛpa || 12-27-32||

Adhyaya: 28/353 (58)

MHB 12-28-1

वैशंपायन उवाच ।
ज्ञातिशोकाभितप्तस्य प्राणानभ्युत्सिसृक्षतः ।
ज्येष्ठस्य पाण्डुपुत्रस्य व्यासः शोकमपानुदत् ॥ १२-२८-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
jñātiśokābhitaptasya prāṇānabhyutsisṛkṣataḥ |
jyeṣṭhasya pāṇḍuputrasya vyāsaḥ śokamapānudat || 12-28-1||

MHB 12-28-2

व्यास उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
अश्मगीतं नरव्याघ्र तन्निबोध युधिष्ठिर ॥ १२-२८-२॥
vyāsa uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
aśmagītaṃ naravyāghra tannibodha yudhiṣṭhira || 12-28-2||

MHB 12-28-3

अश्मानं ब्राह्मणं प्राज्ञं वैदेहो जनको नृपः ।
संशयं परिपप्रच्छ दुःखशोकपरिप्लुतः ॥ १२-२८-३॥
aśmānaṃ brāhmaṇaṃ prājñaṃ vaideho janako nṛpaḥ |
saṃśayaṃ paripapraccha duḥkhaśokapariplutaḥ || 12-28-3||

MHB 12-28-4

जनक उवाच ।
आगमे यदि वापाये ज्ञातीनां द्रविणस्य च ।
नरेण प्रतिपत्तव्यं कल्याणं कथमिच्छता ॥ १२-२८-४॥
janaka uvāca |
āgame yadi vāpāye jñātīnāṃ draviṇasya ca |
nareṇa pratipattavyaṃ kalyāṇaṃ kathamicchatā || 12-28-4||

MHB 12-28-5

अश्मोवाच ।
उत्पन्नमिममात्मानं नरस्यानन्तरं ततः ।
तानि तान्यभिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च ॥ १२-२८-५॥
aśmovāca |
utpannamimamātmānaṃ narasyānantaraṃ tataḥ |
tāni tānyabhivartante duḥkhāni ca sukhāni ca || 12-28-5||

MHB 12-28-6

तेषामन्यतरापत्तौ यद्यदेवोपसेवते ।
तत्तद्धि चेतनामस्य हरत्यभ्रमिवानिलः ॥ १२-२८-६॥
teṣāmanyatarāpattau yadyadevopasevate |
tattaddhi cetanāmasya haratyabhramivānilaḥ || 12-28-6||

MHB 12-28-7

अभिजातोऽस्मि सिद्धोऽस्मि नास्मि केवलमानुषः ।
इत्येवं हेतुभिस्तस्य त्रिभिश्चित्तं प्रसिच्यति ॥ १२-२८-७॥
abhijāto'smi siddho'smi nāsmi kevalamānuṣaḥ |
ityevaṃ hetubhistasya tribhiścittaṃ prasicyati || 12-28-7||

MHB 12-28-8

स प्रसिक्तमना भोगान्विसृज्य पितृसंचितान् ।
परिक्षीणः परस्वानामादानं साधु मन्यते ॥ १२-२८-८॥
sa prasiktamanā bhogānvisṛjya pitṛsaṃcitān |
parikṣīṇaḥ parasvānāmādānaṃ sādhu manyate || 12-28-8||

MHB 12-28-9

तमतिक्रान्तमर्यादमाददानमसांप्रतम् ।
प्रतिषेधन्ति राजानो लुब्धा मृगमिवेषुभिः ॥ १२-२८-९॥
tamatikrāntamaryādamādadānamasāṃpratam |
pratiṣedhanti rājāno lubdhā mṛgamiveṣubhiḥ || 12-28-9||

MHB 12-28-10

ये च विंशतिवर्षा वा त्रिंशद्वर्षाश्च मानवाः ।
परेण ते वर्षशतान्न भविष्यन्ति पार्थिव ॥ १२-२८-१०॥
ye ca viṃśativarṣā vā triṃśadvarṣāśca mānavāḥ |
pareṇa te varṣaśatānna bhaviṣyanti pārthiva || 12-28-10||

MHB 12-28-11

तेषां परमदुःखानां बुद्ध्या भेषजमादिशेत् ।
सर्वप्राणभृतां वृत्तं प्रेक्षमाणस्ततस्ततः ॥ १२-२८-११॥
teṣāṃ paramaduḥkhānāṃ buddhyā bheṣajamādiśet |
sarvaprāṇabhṛtāṃ vṛttaṃ prekṣamāṇastatastataḥ || 12-28-11||

MHB 12-28-12

मानसानां पुनर्योनिर्दुःखानां चित्तविभ्रमः ।
अनिष्टोपनिपातो वा तृतीयं नोपपद्यते ॥ १२-२८-१२॥
mānasānāṃ punaryonirduḥkhānāṃ cittavibhramaḥ |
aniṣṭopanipāto vā tṛtīyaṃ nopapadyate || 12-28-12||

MHB 12-28-13

एवमेतानि दुःखानि तानि तानीह मानवम् ।
विविधान्युपवर्तन्ते तथा सांस्पर्शकानि च ॥ १२-२८-१३॥
evametāni duḥkhāni tāni tānīha mānavam |
vividhānyupavartante tathā sāṃsparśakāni ca || 12-28-13||

MHB 12-28-14

जरामृत्यू ह भूतानि खादितारौ वृकाविव ।
बलिनां दुर्बलानां च ह्रस्वानां महतामपि ॥ १२-२८-१४॥
jarāmṛtyū ha bhūtāni khāditārau vṛkāviva |
balināṃ durbalānāṃ ca hrasvānāṃ mahatāmapi || 12-28-14||

MHB 12-28-15

न कश्चिज्जात्वतिक्रामेज्जरामृत्यू ह मानवः ।
अपि सागरपर्यन्तां विजित्येमां वसुंधराम् ॥ १२-२८-१५॥
na kaścijjātvatikrāmejjarāmṛtyū ha mānavaḥ |
api sāgaraparyantāṃ vijityemāṃ vasuṃdharām || 12-28-15||

MHB 12-28-16

सुखं वा यदि वा दुःखं भूतानां पर्युपस्थितम् ।
प्राप्तव्यमवशैः सर्वं परिहारो न विद्यते ॥ १२-२८-१६॥
sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ bhūtānāṃ paryupasthitam |
prāptavyamavaśaiḥ sarvaṃ parihāro na vidyate || 12-28-16||

MHB 12-28-17

पूर्वे वयसि मध्ये वाप्युत्तमे वा नराधिप ।
अवर्जनीयास्तेऽर्था वै काङ्क्षिताश्च ततोऽन्यथा ॥ १२-२८-१७॥
pūrve vayasi madhye vāpyuttame vā narādhipa |
avarjanīyāste'rthā vai kāṅkṣitāśca tato'nyathā || 12-28-17||

MHB 12-28-18

सुप्रियैर्विप्रयोगश्च संप्रयोगस्तथाप्रियैः ।
अर्थानर्थौ सुखं दुःखं विधानमनुवर्तते ॥ १२-२८-१८॥
supriyairviprayogaśca saṃprayogastathāpriyaiḥ |
arthānarthau sukhaṃ duḥkhaṃ vidhānamanuvartate || 12-28-18||

MHB 12-28-19

प्रादुर्भावश्च भूतानां देहन्यासस्तथैव च ।
प्राप्तिव्यायामयोगश्च सर्वमेतत्प्रतिष्ठितम् ॥ १२-२८-१९॥
prādurbhāvaśca bhūtānāṃ dehanyāsastathaiva ca |
prāptivyāyāmayogaśca sarvametatpratiṣṭhitam || 12-28-19||

MHB 12-28-20

गन्धवर्णरसस्पर्शा निवर्तन्ते स्वभावतः ।
तथैव सुखदुःखानि विधानमनुवर्तते ॥ १२-२८-२०॥
gandhavarṇarasasparśā nivartante svabhāvataḥ |
tathaiva sukhaduḥkhāni vidhānamanuvartate || 12-28-20||

MHB 12-28-21

आसनं शयनं यानमुत्थानं पानभोजनम् ।
नियतं सर्वभूतानां कालेनैव भवन्त्युत ॥ १२-२८-२१॥
āsanaṃ śayanaṃ yānamutthānaṃ pānabhojanam |
niyataṃ sarvabhūtānāṃ kālenaiva bhavantyuta || 12-28-21||

MHB 12-28-22

वैद्याश्चाप्यातुराः सन्ति बलवन्तः सुदुर्बलाः ।
स्त्रीमन्तश्च तथा षण्ढा विचित्रः कालपर्ययः ॥ १२-२८-२२॥
vaidyāścāpyāturāḥ santi balavantaḥ sudurbalāḥ |
strīmantaśca tathā ṣaṇḍhā vicitraḥ kālaparyayaḥ || 12-28-22||

MHB 12-28-23

कुले जन्म तथा वीर्यमारोग्यं धैर्यमेव च ।
सौभाग्यमुपभोगश्च भवितव्येन लभ्यते ॥ १२-२८-२३॥
kule janma tathā vīryamārogyaṃ dhairyameva ca |
saubhāgyamupabhogaśca bhavitavyena labhyate || 12-28-23||

MHB 12-28-24

सन्ति पुत्राः सुबहवो दरिद्राणामनिच्छताम् ।
बहूनामिच्छतां नास्ति समृद्धानां विचेष्टताम् ॥ १२-२८-२४॥
santi putrāḥ subahavo daridrāṇāmanicchatām |
bahūnāmicchatāṃ nāsti samṛddhānāṃ viceṣṭatām || 12-28-24||

MHB 12-28-25

व्याधिरग्निर्जलं शस्त्रं बुभुक्षा श्वापदं विषम् ।
रज्ज्वा च मरणं जन्तोरुच्चाच्च पतनं तथा ॥ १२-२८-२५॥
vyādhiragnirjalaṃ śastraṃ bubhukṣā śvāpadaṃ viṣam |
rajjvā ca maraṇaṃ jantoruccācca patanaṃ tathā || 12-28-25||

MHB 12-28-26

निर्याणं यस्य यद्दिष्टं तेन गच्छति हेतुना ।
दृश्यते नाभ्यतिक्रामन्नतिक्रान्तो न वा पुनः ॥ १२-२८-२६॥
niryāṇaṃ yasya yaddiṣṭaṃ tena gacchati hetunā |
dṛśyate nābhyatikrāmannatikrānto na vā punaḥ || 12-28-26||

MHB 12-28-27

दृश्यते हि युवैवेह विनश्यन्वसुमान्नरः ।
दरिद्रश्च परिक्लिष्टः शतवर्षो जनाधिप ॥ १२-२८-२७॥
dṛśyate hi yuvaiveha vinaśyanvasumānnaraḥ |
daridraśca parikliṣṭaḥ śatavarṣo janādhipa || 12-28-27||

MHB 12-28-28

अकिंचनाश्च दृश्यन्ते पुरुषाश्चिरजीविनः ।
समृद्धे च कुले जाता विनश्यन्ति पतंगवत् ॥ १२-२८-२८॥
akiṃcanāśca dṛśyante puruṣāścirajīvinaḥ |
samṛddhe ca kule jātā vinaśyanti pataṃgavat || 12-28-28||

MHB 12-28-29

प्रायेण श्रीमतां लोके भोक्तुं शक्तिर्न विद्यते ।
काष्ठान्यपि हि जीर्यन्ते दरिद्राणां नराधिप ॥ १२-२८-२९॥
prāyeṇa śrīmatāṃ loke bhoktuṃ śaktirna vidyate |
kāṣṭhānyapi hi jīryante daridrāṇāṃ narādhipa || 12-28-29||

MHB 12-28-30

अहमेतत्करोमीति मन्यते कालचोदितः ।
यद्यदिष्टमसंतोषाद्दुरात्मा पापमाचरन् ॥ १२-२८-३०॥
ahametatkaromīti manyate kālacoditaḥ |
yadyadiṣṭamasaṃtoṣāddurātmā pāpamācaran || 12-28-30||

MHB 12-28-31

स्त्रियोऽक्षा मृगया पानं प्रसङ्गान्निन्दिता बुधैः ।
दृश्यन्ते चापि बहवः संप्रसक्ता बहुश्रुताः ॥ १२-२८-३१॥
striyo'kṣā mṛgayā pānaṃ prasaṅgānninditā budhaiḥ |
dṛśyante cāpi bahavaḥ saṃprasaktā bahuśrutāḥ || 12-28-31||

MHB 12-28-32

इति कालेन सर्वार्थानीप्सितानीप्सितानि च ।
स्पृशन्ति सर्वभूतानि निमित्तं नोपलभ्यते ॥ १२-२८-३२॥
iti kālena sarvārthānīpsitānīpsitāni ca |
spṛśanti sarvabhūtāni nimittaṃ nopalabhyate || 12-28-32||

MHB 12-28-33

वायुमाकाशमग्निं च चन्द्रादित्यावहःक्षपे ।
ज्योतींषि सरितः शैलान्कः करोति बिभर्ति वा ॥ १२-२८-३३॥
vāyumākāśamagniṃ ca candrādityāvahaḥkṣape |
jyotīṃṣi saritaḥ śailānkaḥ karoti bibharti vā || 12-28-33||

MHB 12-28-34

शीतमुष्णं तथा वर्षं कालेन परिवर्तते ।
एवमेव मनुष्याणां सुखदुःखे नरर्षभ ॥ १२-२८-३४॥
śītamuṣṇaṃ tathā varṣaṃ kālena parivartate |
evameva manuṣyāṇāṃ sukhaduḥkhe nararṣabha || 12-28-34||

MHB 12-28-35

नौषधानि न शास्त्राणि न होमा न पुनर्जपाः ।
त्रायन्ते मृत्युनोपेतं जरया वापि मानवम् ॥ १२-२८-३५॥
nauṣadhāni na śāstrāṇi na homā na punarjapāḥ |
trāyante mṛtyunopetaṃ jarayā vāpi mānavam || 12-28-35||

MHB 12-28-36

यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ ।
समेत्य च व्यतीयातां तद्वद्भूतसमागमः ॥ १२-२८-३६॥
yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahodadhau |
sametya ca vyatīyātāṃ tadvadbhūtasamāgamaḥ || 12-28-36||

MHB 12-28-37

ये चापि पुरुषैः स्त्रीभिर्गीतवाद्यैरुपस्थिताः ।
ये चानाथाः परान्नादाः कालस्तेषु समक्रियः ॥ १२-२८-३७॥
ye cāpi puruṣaiḥ strībhirgītavādyairupasthitāḥ |
ye cānāthāḥ parānnādāḥ kālasteṣu samakriyaḥ || 12-28-37||

MHB 12-28-38

मातृपितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च ।
संसारेष्वनुभूतानि कस्य ते कस्य वा वयम् ॥ १२-२८-३८॥
mātṛpitṛsahasrāṇi putradāraśatāni ca |
saṃsāreṣvanubhūtāni kasya te kasya vā vayam || 12-28-38||

MHB 12-28-39

नैवास्य कश्चिद्भविता नायं भवति कस्यचित् ।
पथि संगतमेवेदं दारबन्धुसुहृद्गणैः ॥ १२-२८-३९॥
naivāsya kaścidbhavitā nāyaṃ bhavati kasyacit |
pathi saṃgatamevedaṃ dārabandhusuhṛdgaṇaiḥ || 12-28-39||

MHB 12-28-40

क्वासं क्वास्मि गमिष्यामि को न्वहं किमिहास्थितः ।
कस्मात्कमनुशोचेयमित्येवं स्थापयेन्मनः ।
अनित्ये प्रियसंवासे संसारे चक्रवद्गतौ ॥ १२-२८-४०॥
kvāsaṃ kvāsmi gamiṣyāmi ko nvahaṃ kimihāsthitaḥ |
kasmātkamanuśoceyamityevaṃ sthāpayenmanaḥ |
anitye priyasaṃvāse saṃsāre cakravadgatau || 12-28-40||

MHB 12-28-41

न दृष्टपूर्वं प्रत्यक्षं परलोकं विदुर्बुधाः ।
आगमांस्त्वनतिक्रम्य श्रद्धातव्यं बुभूषता ॥ १२-२८-४१॥
na dṛṣṭapūrvaṃ pratyakṣaṃ paralokaṃ vidurbudhāḥ |
āgamāṃstvanatikramya śraddhātavyaṃ bubhūṣatā || 12-28-41||

MHB 12-28-42

कुर्वीत पितृदैवत्यं धर्माणि च समाचरेत् ।
यजेच्च विद्वान्विधिवत्त्रिवर्गं चाप्यनुव्रजेत् ॥ १२-२८-४२॥
kurvīta pitṛdaivatyaṃ dharmāṇi ca samācaret |
yajecca vidvānvidhivattrivargaṃ cāpyanuvrajet || 12-28-42||

MHB 12-28-43

संनिमज्जज्जगदिदं गम्भीरे कालसागरे ।
जरामृत्युमहाग्राहे न कश्चिदवबुध्यते ॥ १२-२८-४३॥
saṃnimajjajjagadidaṃ gambhīre kālasāgare |
jarāmṛtyumahāgrāhe na kaścidavabudhyate || 12-28-43||

MHB 12-28-44

आयुर्वेदमधीयानाः केवलं सपरिग्रहम् ।
दृश्यन्ते बहवो वैद्या व्याधिभिः समभिप्लुताः ॥ १२-२८-४४॥
āyurvedamadhīyānāḥ kevalaṃ saparigraham |
dṛśyante bahavo vaidyā vyādhibhiḥ samabhiplutāḥ || 12-28-44||

MHB 12-28-45

ते पिबन्तः कषायांश्च सर्पींषि विविधानि च ।
न मृत्युमतिवर्तन्ते वेलामिव महोदधिः ॥ १२-२८-४५॥
te pibantaḥ kaṣāyāṃśca sarpīṃṣi vividhāni ca |
na mṛtyumativartante velāmiva mahodadhiḥ || 12-28-45||

MHB 12-28-46

रसायनविदश्चैव सुप्रयुक्तरसायनाः ।
दृश्यन्ते जरया भग्ना नगा नागैरिवोत्तमैः ॥ १२-२८-४६॥
rasāyanavidaścaiva suprayuktarasāyanāḥ |
dṛśyante jarayā bhagnā nagā nāgairivottamaiḥ || 12-28-46||

MHB 12-28-47

तथैव तपसोपेताः स्वाध्यायाभ्यसने रताः ।
दातारो यज्ञशीलाश्च न तरन्ति जरान्तकौ ॥ १२-२८-४७॥
tathaiva tapasopetāḥ svādhyāyābhyasane ratāḥ |
dātāro yajñaśīlāśca na taranti jarāntakau || 12-28-47||

MHB 12-28-48

न ह्यहानि निवर्तन्ते न मासा न पुनः समाः ।
जातानां सर्वभूतानां न पक्षा न पुनः क्षपाः ॥ १२-२८-४८॥
na hyahāni nivartante na māsā na punaḥ samāḥ |
jātānāṃ sarvabhūtānāṃ na pakṣā na punaḥ kṣapāḥ || 12-28-48||

MHB 12-28-49

सोऽयं विपुलमध्वानं कालेन ध्रुवमध्रुवः ।
नरोऽवशः समभ्येति सर्वभूतनिषेवितम् ॥ १२-२८-४९॥
so'yaṃ vipulamadhvānaṃ kālena dhruvamadhruvaḥ |
naro'vaśaḥ samabhyeti sarvabhūtaniṣevitam || 12-28-49||

MHB 12-28-50

देहो वा जीवतोऽभ्येति जीवो वाभ्येति देहतः ।
पथि संगतमेवेदं दारैरन्यैश्च बन्धुभिः ॥ १२-२८-५०॥
deho vā jīvato'bhyeti jīvo vābhyeti dehataḥ |
pathi saṃgatamevedaṃ dārairanyaiśca bandhubhiḥ || 12-28-50||

MHB 12-28-51

नायमत्यन्तसंवासो लभ्यते जातु केनचित् ।
अपि स्वेन शरीरेण किमुतान्येन केनचित् ॥ १२-२८-५१॥
nāyamatyantasaṃvāso labhyate jātu kenacit |
api svena śarīreṇa kimutānyena kenacit || 12-28-51||

MHB 12-28-52

क्व नु तेऽद्य पिता राजन्क्व नु तेऽद्य पितामहः ।
न त्वं पश्यसि तानद्य न त्वां पश्यन्ति तेऽपि च ॥ १२-२८-५२॥
kva nu te'dya pitā rājankva nu te'dya pitāmahaḥ |
na tvaṃ paśyasi tānadya na tvāṃ paśyanti te'pi ca || 12-28-52||

MHB 12-28-53

न ह्येव पुरुषो द्रष्टा स्वर्गस्य नरकस्य वा ।
आगमस्तु सतां चक्षुर्नृपते तमिहाचर ॥ १२-२८-५३॥
na hyeva puruṣo draṣṭā svargasya narakasya vā |
āgamastu satāṃ cakṣurnṛpate tamihācara || 12-28-53||

MHB 12-28-54

चरितब्रह्मचर्यो हि प्रजायेत यजेत च ।
पितृदेवमहर्षीणामानृण्यायानसूयकः ॥ १२-२८-५४॥
caritabrahmacaryo hi prajāyeta yajeta ca |
pitṛdevamaharṣīṇāmānṛṇyāyānasūyakaḥ || 12-28-54||

MHB 12-28-55

स यज्ञशीलः प्रजने निविष्टः प्राग्ब्रह्मचारी प्रविभक्तपक्षः ।
आराधयन्स्वर्गमिमं च लोकं परं च मुक्त्वा हृदयव्यलीकम् ॥ १२-२८-५५॥
sa yajñaśīlaḥ prajane niviṣṭaḥ prāgbrahmacārī pravibhaktapakṣaḥ |
ārādhayansvargamimaṃ ca lokaṃ paraṃ ca muktvā hṛdayavyalīkam || 12-28-55||

MHB 12-28-56

सम्यग्घि धर्मं चरतो नृपस्य द्रव्याणि चाप्याहरतो यथावत् ।
प्रवृत्तचक्रस्य यशोऽभिवर्धते सर्वेषु लोकेषु चराचरेषु ॥ १२-२८-५६॥
samyagghi dharmaṃ carato nṛpasya dravyāṇi cāpyāharato yathāvat |
pravṛttacakrasya yaśo'bhivardhate sarveṣu lokeṣu carācareṣu || 12-28-56||

MHB 12-28-57

व्यास उवाच ।
इत्येवमाज्ञाय विदेहराजो वाक्यं समग्रं परिपूर्णहेतुः ।
अश्मानमामन्त्र्य विशुद्धबुद्धिर्ययौ गृहं स्वं प्रति शान्तशोकः ॥ १२-२८-५७॥
vyāsa uvāca |
ityevamājñāya videharājo vākyaṃ samagraṃ paripūrṇahetuḥ |
aśmānamāmantrya viśuddhabuddhiryayau gṛhaṃ svaṃ prati śāntaśokaḥ || 12-28-57||

MHB 12-28-58

तथा त्वमप्यच्युत मुञ्च शोकमुत्तिष्ठ शक्रोपम हर्षमेहि ।
क्षात्रेण धर्मेण मही जिता ते तां भुङ्क्ष्व कुन्तीसुत मा विषादीः ॥ १२-२८-५८॥
tathā tvamapyacyuta muñca śokamuttiṣṭha śakropama harṣamehi |
kṣātreṇa dharmeṇa mahī jitā te tāṃ bhuṅkṣva kuntīsuta mā viṣādīḥ || 12-28-58||

Adhyaya: 29/353 (141)

MHB 12-29-1

वैशंपायन उवाच ।
अव्याहरति कौन्तेये धर्मपुत्रे युधिष्ठिरे ।
गुडाकेशो हृषीकेशमभ्यभाषत पाण्डवः ॥ १२-२९-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
avyāharati kaunteye dharmaputre yudhiṣṭhire |
guḍākeśo hṛṣīkeśamabhyabhāṣata pāṇḍavaḥ || 12-29-1||

MHB 12-29-2

ज्ञातिशोकाभिसंतप्तो धर्मराजः परंतपः ।
एष शोकार्णवे मग्नस्तमाश्वासय माधव ॥ १२-२९-२॥
jñātiśokābhisaṃtapto dharmarājaḥ paraṃtapaḥ |
eṣa śokārṇave magnastamāśvāsaya mādhava || 12-29-2||

MHB 12-29-3

सर्वे स्म ते संशयिताः पुनरेव जनार्दन ।
अस्य शोकं महाबाहो प्रणाशयितुमर्हसि ॥ १२-२९-३॥
sarve sma te saṃśayitāḥ punareva janārdana |
asya śokaṃ mahābāho praṇāśayitumarhasi || 12-29-3||

MHB 12-29-4

एवमुक्तस्तु गोविन्दो विजयेन महात्मना ।
पर्यवर्तत राजानं पुण्डरीकेक्षणोऽच्युतः ॥ १२-२९-४॥
evamuktastu govindo vijayena mahātmanā |
paryavartata rājānaṃ puṇḍarīkekṣaṇo'cyutaḥ || 12-29-4||

MHB 12-29-5

अनतिक्रमणीयो हि धर्मराजस्य केशवः ।
बाल्यात्प्रभृति गोविन्दः प्रीत्या चाभ्यधिकोऽर्जुनात् ॥ १२-२९-५॥
anatikramaṇīyo hi dharmarājasya keśavaḥ |
bālyātprabhṛti govindaḥ prītyā cābhyadhiko'rjunāt || 12-29-5||

MHB 12-29-6

संप्रगृह्य महाबाहुर्भुजं चन्दनभूषितम् ।
शैलस्तम्भोपमं शौरिरुवाचाभिविनोदयन् ॥ १२-२९-६॥
saṃpragṛhya mahābāhurbhujaṃ candanabhūṣitam |
śailastambhopamaṃ śauriruvācābhivinodayan || 12-29-6||

MHB 12-29-7

शुशुभे वदनं तस्य सुदंष्ट्रं चारुलोचनम् ।
व्याकोशमिव विस्पष्टं पद्मं सूर्यविबोधितम् ॥ १२-२९-७॥
śuśubhe vadanaṃ tasya sudaṃṣṭraṃ cārulocanam |
vyākośamiva vispaṣṭaṃ padmaṃ sūryavibodhitam || 12-29-7||

MHB 12-29-8

मा कृथाः पुरुषव्याघ्र शोकं त्वं गात्रशोषणम् ।
न हि ते सुलभा भूयो ये हतास्मिन्रणाजिरे ॥ १२-२९-८॥
mā kṛthāḥ puruṣavyāghra śokaṃ tvaṃ gātraśoṣaṇam |
na hi te sulabhā bhūyo ye hatāsminraṇājire || 12-29-8||

MHB 12-29-9

स्वप्नलब्धा यथा लाभा वितथाः प्रतिबोधने ।
एवं ते क्षत्रिया राजन्ये व्यतीता महारणे ॥ १२-२९-९॥
svapnalabdhā yathā lābhā vitathāḥ pratibodhane |
evaṃ te kṣatriyā rājanye vyatītā mahāraṇe || 12-29-9||

MHB 12-29-10

सर्वे ह्यभिमुखाः शूरा विगता रणशोभिनः ।
नैषां कश्चित्पृष्ठतो वा पलायन्वापि पातितः ॥ १२-२९-१०॥
sarve hyabhimukhāḥ śūrā vigatā raṇaśobhinaḥ |
naiṣāṃ kaścitpṛṣṭhato vā palāyanvāpi pātitaḥ || 12-29-10||

MHB 12-29-11

सर्वे त्यक्त्वात्मनः प्राणान्युद्ध्वा वीरा महाहवे ।
शस्त्रपूता दिवं प्राप्ता न ताञ्शोचितुमर्हसि ॥ १२-२९-११॥
sarve tyaktvātmanaḥ prāṇānyuddhvā vīrā mahāhave |
śastrapūtā divaṃ prāptā na tāñśocitumarhasi || 12-29-11||

MHB 12-29-12

अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
सृञ्जयं पुत्रशोकार्तं यथायं प्राह नारदः ॥ १२-२९-१२॥
atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
sṛñjayaṃ putraśokārtaṃ yathāyaṃ prāha nāradaḥ || 12-29-12||

MHB 12-29-13

सुखदुःखैरहं त्वं च प्रजाः सर्वाश्च सृञ्जय ।
अविमुक्तं चरिष्यामस्तत्र का परिदेवना ॥ १२-२९-१३॥
sukhaduḥkhairahaṃ tvaṃ ca prajāḥ sarvāśca sṛñjaya |
avimuktaṃ cariṣyāmastatra kā paridevanā || 12-29-13||

MHB 12-29-14

महाभाग्यं परं राज्ञां कीर्त्यमानं मया शृणु ।
गच्छावधानं नृपते ततो दुःखं प्रहास्यसि ॥ १२-२९-१४॥
mahābhāgyaṃ paraṃ rājñāṃ kīrtyamānaṃ mayā śṛṇu |
gacchāvadhānaṃ nṛpate tato duḥkhaṃ prahāsyasi || 12-29-14||

MHB 12-29-15

मृतान्महानुभावांस्त्वं श्रुत्वैव तु महीपतीन् ।
श्रुत्वापनय संतापं शृणु विस्तरशश्च मे ॥ १२-२९-१५॥
mṛtānmahānubhāvāṃstvaṃ śrutvaiva tu mahīpatīn |
śrutvāpanaya saṃtāpaṃ śṛṇu vistaraśaśca me || 12-29-15||

MHB 12-29-16

आविक्षितं मरुत्तं मे मृतं सृञ्जय शुश्रुहि ।
यस्य सेन्द्राः सवरुणा बृहस्पतिपुरोगमाः ।
देवा विश्वसृजो राज्ञो यज्ञमीयुर्महात्मनः ॥ १२-२९-१६॥
āvikṣitaṃ maruttaṃ me mṛtaṃ sṛñjaya śuśruhi |
yasya sendrāḥ savaruṇā bṛhaspatipurogamāḥ |
devā viśvasṛjo rājño yajñamīyurmahātmanaḥ || 12-29-16||

MHB 12-29-17

यः स्पर्धामनयच्छक्रं देवराजं शतक्रतुम् ।
शक्रप्रियैषी यं विद्वान्प्रत्याचष्ट बृहस्पतिः ।
संवर्तो याजयामास यं पीडार्थं बृहस्पतेः ॥ १२-२९-१७॥
yaḥ spardhāmanayacchakraṃ devarājaṃ śatakratum |
śakrapriyaiṣī yaṃ vidvānpratyācaṣṭa bṛhaspatiḥ |
saṃvarto yājayāmāsa yaṃ pīḍārthaṃ bṛhaspateḥ || 12-29-17||

MHB 12-29-18

यस्मिन्प्रशासति सतां नृपतौ नृपसत्तम ।
अकृष्टपच्या पृथिवी विबभौ चैत्यमालिनी ॥ १२-२९-१८॥
yasminpraśāsati satāṃ nṛpatau nṛpasattama |
akṛṣṭapacyā pṛthivī vibabhau caityamālinī || 12-29-18||

MHB 12-29-19

आविक्षितस्य वै सत्रे विश्वे देवाः सभासदः ।
मरुतः परिवेष्टारः साध्याश्चासन्महात्मनः ॥ १२-२९-१९॥
āvikṣitasya vai satre viśve devāḥ sabhāsadaḥ |
marutaḥ pariveṣṭāraḥ sādhyāścāsanmahātmanaḥ || 12-29-19||

MHB 12-29-20

मरुद्गणा मरुत्तस्य यत्सोममपिबन्त ते ।
देवान्मनुष्यान्गन्धर्वानत्यरिच्यन्त दक्षिणाः ॥ १२-२९-२०॥
marudgaṇā maruttasya yatsomamapibanta te |
devānmanuṣyāngandharvānatyaricyanta dakṣiṇāḥ || 12-29-20||

MHB 12-29-21

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२-२९-२१॥
sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā |
putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ || 12-29-21||

MHB 12-29-22

सुहोत्रं चेद्वैतिथिनं मृतं सृञ्जय शुश्रुम ।
यस्मै हिरण्यं ववृषे मघवान्परिवत्सरम् ॥ १२-२९-२२॥
suhotraṃ cedvaitithinaṃ mṛtaṃ sṛñjaya śuśruma |
yasmai hiraṇyaṃ vavṛṣe maghavānparivatsaram || 12-29-22||

MHB 12-29-23

सत्यनामा वसुमती यं प्राप्यासीज्जनाधिप ।
हिरण्यमवहन्नद्यस्तस्मिञ्जनपदेश्वरे ॥ १२-२९-२३॥
satyanāmā vasumatī yaṃ prāpyāsījjanādhipa |
hiraṇyamavahannadyastasmiñjanapadeśvare || 12-29-23||

MHB 12-29-24

कूर्मान्कर्कटकान्नक्रान्मकराञ्शिंशुकानपि ।
नदीष्वपातयद्राजन्मघवा लोकपूजितः ॥ १२-२९-२४॥
kūrmānkarkaṭakānnakrānmakarāñśiṃśukānapi |
nadīṣvapātayadrājanmaghavā lokapūjitaḥ || 12-29-24||

MHB 12-29-25

हैरण्यान्पतितान्दृष्ट्वा मत्स्यान्मकरकच्छपान् ।
सहस्रशोऽथ शतशस्ततोऽस्मयत वैतिथिः ॥ १२-२९-२५॥
hairaṇyānpatitāndṛṣṭvā matsyānmakarakacchapān |
sahasraśo'tha śataśastato'smayata vaitithiḥ || 12-29-25||

MHB 12-29-26

तद्धिरण्यमपर्यन्तमावृत्तं कुरुजाङ्गले ।
ईजानो वितते यज्ञे ब्राह्मणेभ्यः समाहितः ॥ १२-२९-२६॥
taddhiraṇyamaparyantamāvṛttaṃ kurujāṅgale |
ījāno vitate yajñe brāhmaṇebhyaḥ samāhitaḥ || 12-29-26||

MHB 12-29-27

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ।
अदक्षिणमयज्वानं श्वैत्य संशाम्य मा शुचः ॥ १२-२९-२७॥
sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā |
putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ |
adakṣiṇamayajvānaṃ śvaitya saṃśāmya mā śucaḥ || 12-29-27||

MHB 12-29-28

अङ्गं बृहद्रथं चैव मृतं शुश्रुम सृञ्जय ।
यः सहस्रं सहस्राणां श्वेतानश्वानवासृजत् ॥ १२-२९-२८॥
aṅgaṃ bṛhadrathaṃ caiva mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya |
yaḥ sahasraṃ sahasrāṇāṃ śvetānaśvānavāsṛjat || 12-29-28||

MHB 12-29-29

सहस्रं च सहस्राणां कन्या हेमविभूषिताः ।
ईजानो वितते यज्ञे दक्षिणामत्यकालयत् ॥ १२-२९-२९॥
sahasraṃ ca sahasrāṇāṃ kanyā hemavibhūṣitāḥ |
ījāno vitate yajñe dakṣiṇāmatyakālayat || 12-29-29||

MHB 12-29-30

शतं शतसहस्राणां वृषाणां हेममालिनाम् ।
गवां सहस्रानुचरं दक्षिणामत्यकालयत् ॥ १२-२९-३०॥
śataṃ śatasahasrāṇāṃ vṛṣāṇāṃ hemamālinām |
gavāṃ sahasrānucaraṃ dakṣiṇāmatyakālayat || 12-29-30||

MHB 12-29-31

अङ्गस्य यजमानस्य तदा विष्णुपदे गिरौ ।
अमाद्यदिन्द्रः सोमेन दक्षिणाभिर्द्विजातयः ॥ १२-२९-३१॥
aṅgasya yajamānasya tadā viṣṇupade girau |
amādyadindraḥ somena dakṣiṇābhirdvijātayaḥ || 12-29-31||

MHB 12-29-32

यस्य यज्ञेषु राजेन्द्र शतसंख्येषु वै पुनः ।
देवान्मनुष्यान्गन्धर्वानत्यरिच्यन्त दक्षिणाः ॥ १२-२९-३२॥
yasya yajñeṣu rājendra śatasaṃkhyeṣu vai punaḥ |
devānmanuṣyāngandharvānatyaricyanta dakṣiṇāḥ || 12-29-32||

MHB 12-29-33

न जातो जनिता चान्यः पुमान्यस्तत्प्रदास्यति ।
यदङ्गः प्रददौ वित्तं सोमसंस्थासु सप्तसु ॥ १२-२९-३३॥
na jāto janitā cānyaḥ pumānyastatpradāsyati |
yadaṅgaḥ pradadau vittaṃ somasaṃsthāsu saptasu || 12-29-33||

MHB 12-29-34

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२-२९-३४॥
sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā |
putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ || 12-29-34||

MHB 12-29-35

शिबिमौशीनरं चैव मृतं शुश्रुम सृञ्जय ।
य इमां पृथिवीं कृत्स्नां चर्मवत्समवेष्टयत् ॥ १२-२९-३५॥
śibimauśīnaraṃ caiva mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya |
ya imāṃ pṛthivīṃ kṛtsnāṃ carmavatsamaveṣṭayat || 12-29-35||

MHB 12-29-36

महता रथघोषेण पृथिवीमनुनादयन् ।
एकच्छत्रां महीं चक्रे जैत्रेणैकरथेन यः ॥ १२-२९-३६॥
mahatā rathaghoṣeṇa pṛthivīmanunādayan |
ekacchatrāṃ mahīṃ cakre jaitreṇaikarathena yaḥ || 12-29-36||

MHB 12-29-37

यावदद्य गवाश्वं स्यादारण्यैः पशुभिः सह ।
तावतीः प्रददौ गाः स शिबिरौशीनरोऽध्वरे ॥ १२-२९-३७॥
yāvadadya gavāśvaṃ syādāraṇyaiḥ paśubhiḥ saha |
tāvatīḥ pradadau gāḥ sa śibirauśīnaro'dhvare || 12-29-37||

MHB 12-29-38

नोद्यन्तारं धुरं तस्य कंचिन्मेने प्रजापतिः ।
न भूतं न भविष्यन्तं सर्वराजसु भारत ।
अन्यत्रौशीनराच्छैब्याद्राजर्षेरिन्द्रविक्रमात् ॥ १२-२९-३८॥
nodyantāraṃ dhuraṃ tasya kaṃcinmene prajāpatiḥ |
na bhūtaṃ na bhaviṣyantaṃ sarvarājasu bhārata |
anyatrauśīnarācchaibyādrājarṣerindravikramāt || 12-29-38||

MHB 12-29-39

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ।
अदक्षिणमयज्वानं तं वै संशाम्य मा शुचः ॥ १२-२९-३९॥
sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā |
putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ |
adakṣiṇamayajvānaṃ taṃ vai saṃśāmya mā śucaḥ || 12-29-39||

MHB 12-29-40

भरतं चैव दौःषन्तिं मृतं सृञ्जय शुश्रुम ।
शाकुन्तलिं महेष्वासं भूरिद्रविणतेजसम् ॥ १२-२९-४०॥
bharataṃ caiva dauḥṣantiṃ mṛtaṃ sṛñjaya śuśruma |
śākuntaliṃ maheṣvāsaṃ bhūridraviṇatejasam || 12-29-40||

MHB 12-29-41

यो बद्ध्वा त्रिंशतो ह्यश्वान्देवेभ्यो यमुनामनु ।
सरस्वतीं विंशतिं च गङ्गामनु चतुर्दश ॥ १२-२९-४१॥
yo baddhvā triṃśato hyaśvāndevebhyo yamunāmanu |
sarasvatīṃ viṃśatiṃ ca gaṅgāmanu caturdaśa || 12-29-41||

MHB 12-29-42

अश्वमेधसहस्रेण राजसूयशतेन च ।
इष्टवान्स महातेजा दौःषन्तिर्भरतः पुरा ॥ १२-२९-४२॥
aśvamedhasahasreṇa rājasūyaśatena ca |
iṣṭavānsa mahātejā dauḥṣantirbharataḥ purā || 12-29-42||

MHB 12-29-43

भरतस्य महत्कर्म सर्वराजसु पार्थिवाः ।
खं मर्त्या इव बाहुभ्यां नानुगन्तुमशक्नुवन् ॥ १२-२९-४३॥
bharatasya mahatkarma sarvarājasu pārthivāḥ |
khaṃ martyā iva bāhubhyāṃ nānugantumaśaknuvan || 12-29-43||

MHB 12-29-44

परं सहस्राद्यो बद्ध्वा हयान्वेदीं विचित्य च ।
सहस्रं यत्र पद्मानां कण्वाय भरतो ददौ ॥ १२-२९-४४॥
paraṃ sahasrādyo baddhvā hayānvedīṃ vicitya ca |
sahasraṃ yatra padmānāṃ kaṇvāya bharato dadau || 12-29-44||

MHB 12-29-45

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२-२९-४५॥
sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā |
putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ || 12-29-45||

MHB 12-29-46

रामं दाशरथिं चैव मृतं शुश्रुम सृञ्जय ।
योऽन्वकम्पत वै नित्यं प्रजाः पुत्रानिवौरसान् ॥ १२-२९-४६॥
rāmaṃ dāśarathiṃ caiva mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya |
yo'nvakampata vai nityaṃ prajāḥ putrānivaurasān || 12-29-46||

MHB 12-29-47

विधवा यस्य विषये नानाथाः काश्चनाभवन् ।
सर्वस्यासीत्पितृसमो रामो राज्यं यदान्वशात् ॥ १२-२९-४७॥
vidhavā yasya viṣaye nānāthāḥ kāścanābhavan |
sarvasyāsītpitṛsamo rāmo rājyaṃ yadānvaśāt || 12-29-47||

MHB 12-29-48

कालवर्षाश्च पर्जन्याः सस्यानि रसवन्ति च ।
नित्यं सुभिक्षमेवासीद्रामे राज्यं प्रशासति ॥ १२-२९-४८॥
kālavarṣāśca parjanyāḥ sasyāni rasavanti ca |
nityaṃ subhikṣamevāsīdrāme rājyaṃ praśāsati || 12-29-48||

MHB 12-29-49

प्राणिनो नाप्सु मज्जन्ति नानर्थे पावकोऽदहत् ।
न व्यालजं भयं चासीद्रामे राज्यं प्रशासति ॥ १२-२९-४९॥
prāṇino nāpsu majjanti nānarthe pāvako'dahat |
na vyālajaṃ bhayaṃ cāsīdrāme rājyaṃ praśāsati || 12-29-49||

MHB 12-29-50

आसन्वर्षसहस्राणि तथा पुत्रसहस्रिकाः ।
अरोगाः सर्वसिद्धार्थाः प्रजा रामे प्रशासति ॥ १२-२९-५०॥
āsanvarṣasahasrāṇi tathā putrasahasrikāḥ |
arogāḥ sarvasiddhārthāḥ prajā rāme praśāsati || 12-29-50||

MHB 12-29-51

नान्योन्येन विवादोऽभूत्स्त्रीणामपि कुतो नृणाम् ।
धर्मनित्याः प्रजाश्चासन्रामे राज्यं प्रशासति ॥ १२-२९-५१॥
nānyonyena vivādo'bhūtstrīṇāmapi kuto nṛṇām |
dharmanityāḥ prajāścāsanrāme rājyaṃ praśāsati || 12-29-51||

MHB 12-29-52

नित्यपुष्पफलाश्चैव पादपा निरुपद्रवाः ।
सर्वा द्रोणदुघा गावो रामे राज्यं प्रशासति ॥ १२-२९-५२॥
nityapuṣpaphalāścaiva pādapā nirupadravāḥ |
sarvā droṇadughā gāvo rāme rājyaṃ praśāsati || 12-29-52||

MHB 12-29-53

स चतुर्दश वर्षाणि वने प्रोष्य महातपाः ।
दशाश्वमेधाञ्जारूथ्यानाजहार निरर्गलान् ॥ १२-२९-५३॥
sa caturdaśa varṣāṇi vane proṣya mahātapāḥ |
daśāśvamedhāñjārūthyānājahāra nirargalān || 12-29-53||

MHB 12-29-54

श्यामो युवा लोहिताक्षो मत्तवारणविक्रमः ।
दश वर्षसहस्राणि रामो राज्यमकारयत् ॥ १२-२९-५४॥
śyāmo yuvā lohitākṣo mattavāraṇavikramaḥ |
daśa varṣasahasrāṇi rāmo rājyamakārayat || 12-29-54||

MHB 12-29-55

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२-२९-५५॥
sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā |
putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ || 12-29-55||

MHB 12-29-56

भगीरथं च राजानं मृतं शुश्रुम सृञ्जय ।
यस्येन्द्रो वितते यज्ञे सोमं पीत्वा मदोत्कटः ॥ १२-२९-५६॥
bhagīrathaṃ ca rājānaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya |
yasyendro vitate yajñe somaṃ pītvā madotkaṭaḥ || 12-29-56||

MHB 12-29-57

असुराणां सहस्राणि बहूनि सुरसत्तमः ।
अजयद्बाहुवीर्येण भगवान्पाकशासनः ॥ १२-२९-५७॥
asurāṇāṃ sahasrāṇi bahūni surasattamaḥ |
ajayadbāhuvīryeṇa bhagavānpākaśāsanaḥ || 12-29-57||

MHB 12-29-58

यः सहस्रं सहस्राणां कन्या हेमविभूषिताः ।
ईजानो वितते यज्ञे दक्षिणामत्यकालयत् ॥ १२-२९-५८॥
yaḥ sahasraṃ sahasrāṇāṃ kanyā hemavibhūṣitāḥ |
ījāno vitate yajñe dakṣiṇāmatyakālayat || 12-29-58||

MHB 12-29-59

सर्वा रथगताः कन्या रथाः सर्वे चतुर्युजः ।
रथे रथे शतं नागाः पद्मिनो हेममालिनः ॥ १२-२९-५९॥
sarvā rathagatāḥ kanyā rathāḥ sarve caturyujaḥ |
rathe rathe śataṃ nāgāḥ padmino hemamālinaḥ || 12-29-59||

MHB 12-29-60

सहस्रमश्वा एकैकं हस्तिनं पृष्ठतोऽन्वयुः ।
गवां सहस्रमश्वेऽश्वे सहस्रं गव्यजाविकम् ॥ १२-२९-६०॥
sahasramaśvā ekaikaṃ hastinaṃ pṛṣṭhato'nvayuḥ |
gavāṃ sahasramaśve'śve sahasraṃ gavyajāvikam || 12-29-60||

MHB 12-29-61

उपह्वरे निवसतो यस्याङ्के निषसाद ह ।
गङ्गा भागीरथी तस्मादुर्वशी ह्यभवत्पुरा ॥ १२-२९-६१॥
upahvare nivasato yasyāṅke niṣasāda ha |
gaṅgā bhāgīrathī tasmādurvaśī hyabhavatpurā || 12-29-61||

MHB 12-29-62

भूरिदक्षिणमिक्ष्वाकुं यजमानं भगीरथम् ।
त्रिलोकपथगा गङ्गा दुहितृत्वमुपेयुषी ॥ १२-२९-६२॥
bhūridakṣiṇamikṣvākuṃ yajamānaṃ bhagīratham |
trilokapathagā gaṅgā duhitṛtvamupeyuṣī || 12-29-62||

MHB 12-29-63

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२-२९-६३॥
sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā |
putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ || 12-29-63||

MHB 12-29-64

दिलीपं चैवैलविलं मृतं शुश्रुम सृञ्जय ।
यस्य कर्माणि भूरीणि कथयन्ति द्विजातयः ॥ १२-२९-६४॥
dilīpaṃ caivailavilaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya |
yasya karmāṇi bhūrīṇi kathayanti dvijātayaḥ || 12-29-64||

MHB 12-29-65

इमां वै वसुसंपन्नां वसुधां वसुधाधिपः ।
ददौ तस्मिन्महायज्ञे ब्राह्मणेभ्यः समाहितः ॥ १२-२९-६५॥
imāṃ vai vasusaṃpannāṃ vasudhāṃ vasudhādhipaḥ |
dadau tasminmahāyajñe brāhmaṇebhyaḥ samāhitaḥ || 12-29-65||

MHB 12-29-66

तस्येह यजमानस्य यज्ञे यज्ञे पुरोहितः ।
सहस्रं वारणान्हैमान्दक्षिणामत्यकालयत् ॥ १२-२९-६६॥
tasyeha yajamānasya yajñe yajñe purohitaḥ |
sahasraṃ vāraṇānhaimāndakṣiṇāmatyakālayat || 12-29-66||

MHB 12-29-67

यस्य यज्ञे महानासीद्यूपः श्रीमान्हिरण्मयः ।
तं देवाः कर्म कुर्वाणाः शक्रज्येष्ठा उपाश्रयन् ॥ १२-२९-६७॥
yasya yajñe mahānāsīdyūpaḥ śrīmānhiraṇmayaḥ |
taṃ devāḥ karma kurvāṇāḥ śakrajyeṣṭhā upāśrayan || 12-29-67||

MHB 12-29-68

चषालो यस्य सौवर्णस्तस्मिन्यूपे हिरण्मये ।
ननृतुर्देवगन्धर्वाः षट्सहस्राणि सप्तधा ॥ १२-२९-६८॥
caṣālo yasya sauvarṇastasminyūpe hiraṇmaye |
nanṛturdevagandharvāḥ ṣaṭsahasrāṇi saptadhā || 12-29-68||

MHB 12-29-69

अवादयत्तत्र वीणां मध्ये विश्वावसुः स्वयम् ।
सर्वभूतान्यमन्यन्त मम वादयतीत्ययम् ॥ १२-२९-६९॥
avādayattatra vīṇāṃ madhye viśvāvasuḥ svayam |
sarvabhūtānyamanyanta mama vādayatītyayam || 12-29-69||

MHB 12-29-70

एतद्राज्ञो दिलीपस्य राजानो नानुचक्रिरे ।
यत्स्त्रियो हेमसंपन्नाः पथि मत्ताः स्म शेरते ॥ १२-२९-७०॥
etadrājño dilīpasya rājāno nānucakrire |
yatstriyo hemasaṃpannāḥ pathi mattāḥ sma śerate || 12-29-70||

MHB 12-29-71

राजानमुग्रधन्वानं दिलीपं सत्यवादिनम् ।
येऽपश्यन्सुमहात्मानं तेऽपि स्वर्गजितो नराः ॥ १२-२९-७१॥
rājānamugradhanvānaṃ dilīpaṃ satyavādinam |
ye'paśyansumahātmānaṃ te'pi svargajito narāḥ || 12-29-71||

MHB 12-29-72

त्रयः शब्दा न जीर्यन्ते दिलीपस्य निवेशने ।
स्वाध्यायघोषो ज्याघोषो दीयतामिति चैव हि ॥ १२-२९-७२॥
trayaḥ śabdā na jīryante dilīpasya niveśane |
svādhyāyaghoṣo jyāghoṣo dīyatāmiti caiva hi || 12-29-72||

MHB 12-29-73

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२-२९-७३॥
sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā |
putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ || 12-29-73||

MHB 12-29-74

मान्धातारं यौवनाश्वं मृतं शुश्रुम सृञ्जय ।
यं देवा मरुतो गर्भं पितुः पार्श्वादपाहरन् ॥ १२-२९-७४॥
māndhātāraṃ yauvanāśvaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya |
yaṃ devā maruto garbhaṃ pituḥ pārśvādapāharan || 12-29-74||

MHB 12-29-75

संवृद्धो युवनाश्वस्य जठरे यो महात्मनः ।
पृषदाज्योद्भवः श्रीमांस्त्रिलोकविजयी नृपः ॥ १२-२९-७५॥
saṃvṛddho yuvanāśvasya jaṭhare yo mahātmanaḥ |
pṛṣadājyodbhavaḥ śrīmāṃstrilokavijayī nṛpaḥ || 12-29-75||

MHB 12-29-76

यं दृष्ट्वा पितुरुत्सङ्गे शयानं देवरूपिणम् ।
अन्योन्यमब्रुवन्देवाः कमयं धास्यतीति वै ॥ १२-२९-७६॥
yaṃ dṛṣṭvā piturutsaṅge śayānaṃ devarūpiṇam |
anyonyamabruvandevāḥ kamayaṃ dhāsyatīti vai || 12-29-76||

MHB 12-29-77

मामेव धास्यतीत्येवमिन्द्रो अभ्यवपद्यत ।
मान्धातेति ततस्तस्य नाम चक्रे शतक्रतुः ॥ १२-२९-७७॥
māmeva dhāsyatītyevamindro abhyavapadyata |
māndhāteti tatastasya nāma cakre śatakratuḥ || 12-29-77||

MHB 12-29-78

ततस्तु पयसो धारां पुष्टिहेतोर्महात्मनः ।
तस्यास्ये यौवनाश्वस्य पाणिरिन्द्रस्य चास्रवत् ॥ १२-२९-७८॥
tatastu payaso dhārāṃ puṣṭihetormahātmanaḥ |
tasyāsye yauvanāśvasya pāṇirindrasya cāsravat || 12-29-78||

MHB 12-29-79

तं पिबन्पाणिमिन्द्रस्य समामह्ना व्यवर्धत ।
स आसीद्द्वादशसमो द्वादशाहेन पार्थिव ॥ १२-२९-७९॥
taṃ pibanpāṇimindrasya samāmahnā vyavardhata |
sa āsīddvādaśasamo dvādaśāhena pārthiva || 12-29-79||

MHB 12-29-80

तमियं पृथिवी सर्वा एकाह्ना समपद्यत ।
धर्मात्मानं महात्मानं शूरमिन्द्रसमं युधि ॥ १२-२९-८०॥
tamiyaṃ pṛthivī sarvā ekāhnā samapadyata |
dharmātmānaṃ mahātmānaṃ śūramindrasamaṃ yudhi || 12-29-80||

MHB 12-29-81

य आङ्गारं हि नृपतिं मरुत्तमसितं गयम् ।
अङ्गं बृहद्रथं चैव मान्धाता समरेऽजयत् ॥ १२-२९-८१॥
ya āṅgāraṃ hi nṛpatiṃ maruttamasitaṃ gayam |
aṅgaṃ bṛhadrathaṃ caiva māndhātā samare'jayat || 12-29-81||

MHB 12-29-82

यौवनाश्वो यदाङ्गारं समरे समयोधयत् ।
विस्फारैर्धनुषो देवा द्यौरभेदीति मेनिरे ॥ १२-२९-८२॥
yauvanāśvo yadāṅgāraṃ samare samayodhayat |
visphārairdhanuṣo devā dyaurabhedīti menire || 12-29-82||

MHB 12-29-83

यतः सूर्य उदेति स्म यत्र च प्रतितिष्ठति ।
सर्वं तद्यौवनाश्वस्य मान्धातुः क्षेत्रमुच्यते ॥ १२-२९-८३॥
yataḥ sūrya udeti sma yatra ca pratitiṣṭhati |
sarvaṃ tadyauvanāśvasya māndhātuḥ kṣetramucyate || 12-29-83||

MHB 12-29-84

अश्वमेधशतेनेष्ट्वा राजसूयशतेन च ।
अददाद्रोहितान्मत्स्यान्ब्राह्मणेभ्यो महीपतिः ॥ १२-२९-८४॥
aśvamedhaśateneṣṭvā rājasūyaśatena ca |
adadādrohitānmatsyānbrāhmaṇebhyo mahīpatiḥ || 12-29-84||

MHB 12-29-85

हैरण्यान्योजनोत्सेधानायतान्दशयोजनम् ।
अतिरिक्तान्द्विजातिभ्यो व्यभजन्नितरे जनाः ॥ १२-२९-८५॥
hairaṇyānyojanotsedhānāyatāndaśayojanam |
atiriktāndvijātibhyo vyabhajannitare janāḥ || 12-29-85||

MHB 12-29-86

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२-२९-८६॥
sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā |
putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ || 12-29-86||

MHB 12-29-87

ययातिं नाहुषं चैव मृतं शुश्रुम सृञ्जय ।
य इमां पृथिवीं सर्वां विजित्य सहसागराम् ॥ १२-२९-८७॥
yayātiṃ nāhuṣaṃ caiva mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya |
ya imāṃ pṛthivīṃ sarvāṃ vijitya sahasāgarām || 12-29-87||

MHB 12-29-88

शम्यापातेनाभ्यतीयाद्वेदीभिश्चित्रयन्नृप ।
ईजानः क्रतुभिः पुण्यैः पर्यगच्छद्वसुंधराम् ॥ १२-२९-८८॥
śamyāpātenābhyatīyādvedībhiścitrayannṛpa |
ījānaḥ kratubhiḥ puṇyaiḥ paryagacchadvasuṃdharām || 12-29-88||

MHB 12-29-89

इष्ट्वा क्रतुसहस्रेण वाजिमेधशतेन च ।
तर्पयामास देवेन्द्रं त्रिभिः काञ्चनपर्वतैः ॥ १२-२९-८९॥
iṣṭvā kratusahasreṇa vājimedhaśatena ca |
tarpayāmāsa devendraṃ tribhiḥ kāñcanaparvataiḥ || 12-29-89||

MHB 12-29-90

व्यूढे देवासुरे युद्धे हत्वा दैतेयदानवान् ।
व्यभजत्पृथिवीं कृत्स्नां ययातिर्नहुषात्मजः ॥ १२-२९-९०॥
vyūḍhe devāsure yuddhe hatvā daiteyadānavān |
vyabhajatpṛthivīṃ kṛtsnāṃ yayātirnahuṣātmajaḥ || 12-29-90||

MHB 12-29-91

अन्तेषु पुत्रान्निक्षिप्य यदुद्रुह्युपुरोगमान् ।
पूरुं राज्येऽभिषिच्य स्वे सदारः प्रस्थितो वनम् ॥ १२-२९-९१॥
anteṣu putrānnikṣipya yadudruhyupurogamān |
pūruṃ rājye'bhiṣicya sve sadāraḥ prasthito vanam || 12-29-91||

MHB 12-29-92

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२-२९-९२॥
sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā |
putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ || 12-29-92||

MHB 12-29-93

अम्बरीषं च नाभागं मृतं शुश्रुम सृञ्जय ।
यं प्रजा वव्रिरे पुण्यं गोप्तारं नृपसत्तम ॥ १२-२९-९३॥
ambarīṣaṃ ca nābhāgaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya |
yaṃ prajā vavrire puṇyaṃ goptāraṃ nṛpasattama || 12-29-93||

MHB 12-29-94

यः सहस्रं सहस्राणां राज्ञामयुत याजिनाम् ।
ईजानो वितते यज्ञे ब्राह्मणेभ्यः समाहितः ॥ १२-२९-९४॥
yaḥ sahasraṃ sahasrāṇāṃ rājñāmayuta yājinām |
ījāno vitate yajñe brāhmaṇebhyaḥ samāhitaḥ || 12-29-94||

MHB 12-29-95

नैतत्पूर्वे जनाश्चक्रुर्न करिष्यन्ति चापरे ।
इत्यम्बरीषं नाभागमन्वमोदन्त दक्षिणाः ॥ १२-२९-९५॥
naitatpūrve janāścakrurna kariṣyanti cāpare |
ityambarīṣaṃ nābhāgamanvamodanta dakṣiṇāḥ || 12-29-95||

MHB 12-29-96

शतं राजसहस्राणि शतं राजशतानि च ।
सर्वेऽश्वमेधैरीजानास्तेऽभ्ययुर्दक्षिणायनम् ॥ १२-२९-९६॥
śataṃ rājasahasrāṇi śataṃ rājaśatāni ca |
sarve'śvamedhairījānāste'bhyayurdakṣiṇāyanam || 12-29-96||

MHB 12-29-97

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२-२९-९७॥
sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā |
putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ || 12-29-97||

MHB 12-29-98

शशबिन्दुं चैत्ररथं मृतं शुश्रुम सृञ्जय ।
यस्य भार्यासहस्राणां शतमासीन्महात्मनः ॥ १२-२९-९८॥
śaśabinduṃ caitrarathaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya |
yasya bhāryāsahasrāṇāṃ śatamāsīnmahātmanaḥ || 12-29-98||

MHB 12-29-99

सहस्रं तु सहस्राणां यस्यासञ्शाशबिन्दवः ।
हिरण्यकवचाः सर्वे सर्वे चोत्तमधन्विनः ॥ १२-२९-९९॥
sahasraṃ tu sahasrāṇāṃ yasyāsañśāśabindavaḥ |
hiraṇyakavacāḥ sarve sarve cottamadhanvinaḥ || 12-29-99||

MHB 12-29-100

शतं कन्या राजपुत्रमेकैकं पृष्ठतोऽन्वयुः ।
कन्यां कन्यां शतं नागा नागं नागं शतं रथाः ॥ १२-२९-१००॥
śataṃ kanyā rājaputramekaikaṃ pṛṣṭhato'nvayuḥ |
kanyāṃ kanyāṃ śataṃ nāgā nāgaṃ nāgaṃ śataṃ rathāḥ || 12-29-100||

MHB 12-29-101

रथं रथं शतं चाश्वा देशजा हेममालिनः ।
अश्वमश्वं शतं गावो गां गां तद्वदजाविकम् ॥ १२-२९-१०१॥
rathaṃ rathaṃ śataṃ cāśvā deśajā hemamālinaḥ |
aśvamaśvaṃ śataṃ gāvo gāṃ gāṃ tadvadajāvikam || 12-29-101||

MHB 12-29-102

एतद्धनमपर्यन्तमश्वमेधे महामखे ।
शशबिन्दुर्महाराज ब्राह्मणेभ्यः समादिशत् ॥ १२-२९-१०२॥
etaddhanamaparyantamaśvamedhe mahāmakhe |
śaśabindurmahārāja brāhmaṇebhyaḥ samādiśat || 12-29-102||

MHB 12-29-103

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२-२९-१०३॥
sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā |
putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ || 12-29-103||

MHB 12-29-104

गयमामूर्तरयसं मृतं शुश्रुम सृञ्जय ।
यः स वर्षशतं राजा हुतशिष्टाशनोऽभवत् ॥ १२-२९-१०४॥
gayamāmūrtarayasaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya |
yaḥ sa varṣaśataṃ rājā hutaśiṣṭāśano'bhavat || 12-29-104||

MHB 12-29-105

यस्मै वह्निर्वरान्प्रादात्ततो वव्रे वरान्गयः ।
ददतो मेऽक्षया चास्तु धर्मे श्रद्धा च वर्धताम् ॥ १२-२९-१०५॥
yasmai vahnirvarānprādāttato vavre varāngayaḥ |
dadato me'kṣayā cāstu dharme śraddhā ca vardhatām || 12-29-105||

MHB 12-29-106

मनो मे रमतां सत्ये त्वत्प्रसादाद्धुताशन ।
लेभे च कामांस्तान्सर्वान्पावकादिति नः श्रुतम् ॥ १२-२९-१०६॥
mano me ramatāṃ satye tvatprasādāddhutāśana |
lebhe ca kāmāṃstānsarvānpāvakāditi naḥ śrutam || 12-29-106||

MHB 12-29-107

दर्शेन पौर्णमासेन चातुर्मास्यैः पुनः पुनः ।
अयजत्स महातेजाः सहस्रं परिवत्सरान् ॥ १२-२९-१०७॥
darśena paurṇamāsena cāturmāsyaiḥ punaḥ punaḥ |
ayajatsa mahātejāḥ sahasraṃ parivatsarān || 12-29-107||

MHB 12-29-108

शतं गवां सहस्राणि शतमश्वशतानि च ।
उत्थायोत्थाय वै प्रादात्सहस्रं परिवत्सरान् ॥ १२-२९-१०८॥
śataṃ gavāṃ sahasrāṇi śatamaśvaśatāni ca |
utthāyotthāya vai prādātsahasraṃ parivatsarān || 12-29-108||

MHB 12-29-109

तर्पयामास सोमेन देवान्वित्तैर्द्विजानपि ।
पितॄन्स्वधाभिः कामैश्च स्त्रियः स्वाः पुरुषर्षभ ॥ १२-२९-१०९॥
tarpayāmāsa somena devānvittairdvijānapi |
pitṝnsvadhābhiḥ kāmaiśca striyaḥ svāḥ puruṣarṣabha || 12-29-109||

MHB 12-29-110

सौवर्णां पृथिवीं कृत्वा दशव्यामां द्विरायताम् ।
दक्षिणामददद्राजा वाजिमेधमहामखे ॥ १२-२९-११०॥
sauvarṇāṃ pṛthivīṃ kṛtvā daśavyāmāṃ dvirāyatām |
dakṣiṇāmadadadrājā vājimedhamahāmakhe || 12-29-110||

MHB 12-29-111

यावत्यः सिकता राजन्गङ्गायाः पुरुषर्षभ ।
तावतीरेव गाः प्रादादामूर्तरयसो गयः ॥ १२-२९-१११॥
yāvatyaḥ sikatā rājangaṅgāyāḥ puruṣarṣabha |
tāvatīreva gāḥ prādādāmūrtarayaso gayaḥ || 12-29-111||

MHB 12-29-112

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२-२९-११२॥
sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā |
putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ || 12-29-112||

MHB 12-29-113

रन्तिदेवं च साङ्कृत्यं मृतं शुश्रुम सृञ्जय ।
सम्यगाराध्य यः शक्रं वरं लेभे महायशाः ॥ १२-२९-११३॥
rantidevaṃ ca sāṅkṛtyaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya |
samyagārādhya yaḥ śakraṃ varaṃ lebhe mahāyaśāḥ || 12-29-113||

MHB 12-29-114

अन्नं च नो बहु भवेदतिथींश्च लभेमहि ।
श्रद्धा च नो मा व्यगमन्मा च याचिष्म कंचन ॥ १२-२९-११४॥
annaṃ ca no bahu bhavedatithīṃśca labhemahi |
śraddhā ca no mā vyagamanmā ca yāciṣma kaṃcana || 12-29-114||

MHB 12-29-115

उपातिष्ठन्त पशवः स्वयं तं संशितव्रतम् ।
ग्राम्यारण्या महात्मानं रन्तिदेवं यशस्विनम् ॥ १२-२९-११५॥
upātiṣṭhanta paśavaḥ svayaṃ taṃ saṃśitavratam |
grāmyāraṇyā mahātmānaṃ rantidevaṃ yaśasvinam || 12-29-115||

MHB 12-29-116

महानदी चर्मराशेरुत्क्लेदात्सुस्रुवे यतः ।
ततश्चर्मण्वतीत्येवं विख्याता सा महानदी ॥ १२-२९-११६॥
mahānadī carmarāśerutkledātsusruve yataḥ |
tataścarmaṇvatītyevaṃ vikhyātā sā mahānadī || 12-29-116||

MHB 12-29-117

ब्राह्मणेभ्यो ददौ निष्कान्सदसि प्रतते नृपः ।
तुभ्यं तुभ्यं निष्कमिति यत्राक्रोशन्ति वै द्विजाः ।
सहस्रं तुभ्यमित्युक्त्वा ब्राह्मणान्स्म प्रपद्यते ॥ १२-२९-११७॥
brāhmaṇebhyo dadau niṣkānsadasi pratate nṛpaḥ |
tubhyaṃ tubhyaṃ niṣkamiti yatrākrośanti vai dvijāḥ |
sahasraṃ tubhyamityuktvā brāhmaṇānsma prapadyate || 12-29-117||

MHB 12-29-118

अन्वाहार्योपकरणं द्रव्योपकरणं च यत् ।
घटाः स्थाल्यः कटाहाश्च पात्र्यश्च पिठरा अपि ।
न तत्किंचिदसौवर्णं रन्तिदेवस्य धीमतः ॥ १२-२९-११८॥
anvāhāryopakaraṇaṃ dravyopakaraṇaṃ ca yat |
ghaṭāḥ sthālyaḥ kaṭāhāśca pātryaśca piṭharā api |
na tatkiṃcidasauvarṇaṃ rantidevasya dhīmataḥ || 12-29-118||

MHB 12-29-119

साङ्कृते रन्तिदेवस्य यां रात्रिमवसद्गृहे ।
आलभ्यन्त शतं गावः सहस्राणि च विंशतिः ॥ १२-२९-११९॥
sāṅkṛte rantidevasya yāṃ rātrimavasadgṛhe |
ālabhyanta śataṃ gāvaḥ sahasrāṇi ca viṃśatiḥ || 12-29-119||

MHB 12-29-120

तत्र स्म सूदाः क्रोशन्ति सुमृष्टमणिकुण्डलाः ।
सूपभूयिष्ठमश्नीध्वं नाद्य मांसं यथा पुरा ॥ १२-२९-१२०॥
tatra sma sūdāḥ krośanti sumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ |
sūpabhūyiṣṭhamaśnīdhvaṃ nādya māṃsaṃ yathā purā || 12-29-120||

MHB 12-29-121

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२-२९-१२१॥
sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā |
putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ || 12-29-121||

MHB 12-29-122

सगरं च महात्मानं मृतं शुश्रुम सृञ्जय ।
ऐक्ष्वाकं पुरुषव्याघ्रमतिमानुषविक्रमम् ॥ १२-२९-१२२॥
sagaraṃ ca mahātmānaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya |
aikṣvākaṃ puruṣavyāghramatimānuṣavikramam || 12-29-122||

MHB 12-29-123

षष्टिः पुत्रसहस्राणि यं यान्तं पृष्ठतोऽन्वयुः ।
नक्षत्रराजं वर्षान्ते व्यभ्रे ज्योतिर्गणा इव ॥ १२-२९-१२३॥
ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi yaṃ yāntaṃ pṛṣṭhato'nvayuḥ |
nakṣatrarājaṃ varṣānte vyabhre jyotirgaṇā iva || 12-29-123||

MHB 12-29-124

एकच्छत्रा मही यस्य प्रणता ह्यभवत्पुरा ।
योऽश्वमेधसहस्रेण तर्पयामास देवताः ॥ १२-२९-१२४॥
ekacchatrā mahī yasya praṇatā hyabhavatpurā |
yo'śvamedhasahasreṇa tarpayāmāsa devatāḥ || 12-29-124||

MHB 12-29-125

यः प्रादात्काञ्चनस्तम्भं प्रासादं सर्वकाञ्चनम् ।
पूर्णं पद्मदलाक्षीणां स्त्रीणां शयनसंकुलम् ॥ १२-२९-१२५॥
yaḥ prādātkāñcanastambhaṃ prāsādaṃ sarvakāñcanam |
pūrṇaṃ padmadalākṣīṇāṃ strīṇāṃ śayanasaṃkulam || 12-29-125||

MHB 12-29-126

द्विजातिभ्योऽनुरूपेभ्यः कामानुच्चावचांस्तथा ।
यस्यादेशेन तद्वित्तं व्यभजन्त द्विजातयः ॥ १२-२९-१२६॥
dvijātibhyo'nurūpebhyaḥ kāmānuccāvacāṃstathā |
yasyādeśena tadvittaṃ vyabhajanta dvijātayaḥ || 12-29-126||

MHB 12-29-127

खानयामास यः कोपात्पृथिवीं सागराङ्किताम् ।
यस्य नाम्ना समुद्रश्च सागरत्वमुपागतः ॥ १२-२९-१२७॥
khānayāmāsa yaḥ kopātpṛthivīṃ sāgarāṅkitām |
yasya nāmnā samudraśca sāgaratvamupāgataḥ || 12-29-127||

MHB 12-29-128

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२-२९-१२८॥
sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā |
putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ || 12-29-128||

MHB 12-29-129

राजानं च पृथुं वैन्यं मृतं शुश्रुम सृञ्जय ।
यमभ्यषिञ्चन्संभूय महारण्ये महर्षयः ॥ १२-२९-१२९॥
rājānaṃ ca pṛthuṃ vainyaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya |
yamabhyaṣiñcansaṃbhūya mahāraṇye maharṣayaḥ || 12-29-129||

MHB 12-29-130

प्रथयिष्यति वै लोकान्पृथुरित्येव शब्दितः ।
क्षताच्च नस्त्रायतीति स तस्मात्क्षत्रियः स्मृतः ॥ १२-२९-१३०॥
prathayiṣyati vai lokānpṛthurityeva śabditaḥ |
kṣatācca nastrāyatīti sa tasmātkṣatriyaḥ smṛtaḥ || 12-29-130||

MHB 12-29-131

पृथुं वैन्यं प्रजा दृष्ट्वा रक्ताः स्मेति यदब्रुवन् ।
ततो राजेति नामास्य अनुरागादजायत ॥ १२-२९-१३१॥
pṛthuṃ vainyaṃ prajā dṛṣṭvā raktāḥ smeti yadabruvan |
tato rājeti nāmāsya anurāgādajāyata || 12-29-131||

MHB 12-29-132

अकृष्टपच्या पृथिवी पुटके पुटके मधु ।
सर्वा द्रोणदुघा गावो वैन्यस्यासन्प्रशासतः ॥ १२-२९-१३२॥
akṛṣṭapacyā pṛthivī puṭake puṭake madhu |
sarvā droṇadughā gāvo vainyasyāsanpraśāsataḥ || 12-29-132||

MHB 12-29-133

अरोगाः सर्वसिद्धार्था मनुष्या अकुतोभयाः ।
यथाभिकाममवसन्क्षेत्रेषु च गृहेषु च ॥ १२-२९-१३३॥
arogāḥ sarvasiddhārthā manuṣyā akutobhayāḥ |
yathābhikāmamavasankṣetreṣu ca gṛheṣu ca || 12-29-133||

MHB 12-29-134

आपः संस्तम्भिरे यस्य समुद्रस्य यियासतः ।
सरितश्चानुदीर्यन्त ध्वजसङ्गश्च नाभवत् ॥ १२-२९-१३४॥
āpaḥ saṃstambhire yasya samudrasya yiyāsataḥ |
saritaścānudīryanta dhvajasaṅgaśca nābhavat || 12-29-134||

MHB 12-29-135

हैरण्यांस्त्रिनलोत्सेधान्पर्वतानेकविंशतिम् ।
ब्राह्मणेभ्यो ददौ राजा योऽश्वमेधे महामखे ॥ १२-२९-१३५॥
hairaṇyāṃstrinalotsedhānparvatānekaviṃśatim |
brāhmaṇebhyo dadau rājā yo'śvamedhe mahāmakhe || 12-29-135||

MHB 12-29-136

स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया ।
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः ॥ १२-२९-१३६॥
sa cenmamāra sṛñjaya caturbhadratarastvayā |
putrātpuṇyataraścaiva mā putramanutapyathāḥ || 12-29-136||

MHB 12-29-137

किं वै तूष्णीं ध्यायसि सृञ्जय त्वं न मे राजन्वाचमिमां शृणोषि ।
न चेन्मोघं विप्रलप्तं मयेदं पथ्यं मुमूर्षोरिव सम्यगुक्तम् ॥ १२-२९-१३७॥
kiṃ vai tūṣṇīṃ dhyāyasi sṛñjaya tvaṃ na me rājanvācamimāṃ śṛṇoṣi |
na cenmoghaṃ vipralaptaṃ mayedaṃ pathyaṃ mumūrṣoriva samyaguktam || 12-29-137||

MHB 12-29-138

सृञ्जय उवाच ।
शृणोमि ते नारद वाचमेतां विचित्रार्थां स्रजमिव पुण्यगन्धाम् ।
राजर्षीणां पुण्यकृतां महात्मनां कीर्त्या युक्तां शोकनिर्णाशनार्थम् ॥ १२-२९-१३८॥
sṛñjaya uvāca |
śṛṇomi te nārada vācametāṃ vicitrārthāṃ srajamiva puṇyagandhām |
rājarṣīṇāṃ puṇyakṛtāṃ mahātmanāṃ kīrtyā yuktāṃ śokanirṇāśanārtham || 12-29-138||

MHB 12-29-139

न ते मोघं विप्रलप्तं महर्षे दृष्ट्वैव त्वां नारदाहं विशोकः ।
शुश्रूषे ते वचनं ब्रह्मवादिन्न ते तृप्याम्यमृतस्येव पानात् ॥ १२-२९-१३९॥
na te moghaṃ vipralaptaṃ maharṣe dṛṣṭvaiva tvāṃ nāradāhaṃ viśokaḥ |
śuśrūṣe te vacanaṃ brahmavādinna te tṛpyāmyamṛtasyeva pānāt || 12-29-139||

MHB 12-29-140

अमोघदर्शिन्मम चेत्प्रसादं सुताघदग्धस्य विभो प्रकुर्याः ।
मृतस्य संजीवनमद्य मे स्यात्तव प्रसादात्सुतसंगमश्च ॥ १२-२९-१४०॥
amoghadarśinmama cetprasādaṃ sutāghadagdhasya vibho prakuryāḥ |
mṛtasya saṃjīvanamadya me syāttava prasādātsutasaṃgamaśca || 12-29-140||

MHB 12-29-141

नारद उवाच ।
यस्ते पुत्रो दयितोऽयं वियातः स्वर्णष्ठीवी यमदात्पर्वतस्ते ।
पुनस्ते तं पुत्रमहं ददामि हिरण्यनाभं वर्षसहस्रिणं च ॥ १२-२९-१४१॥
nārada uvāca |
yaste putro dayito'yaṃ viyātaḥ svarṇaṣṭhīvī yamadātparvataste |
punaste taṃ putramahaṃ dadāmi hiraṇyanābhaṃ varṣasahasriṇaṃ ca || 12-29-141||

Adhyaya: 30/353 (42)

MHB 12-30-1

युधिष्ठिर उवाच ।
स कथं काञ्चनष्ठीवी सृञ्जयस्य सुतोऽभवत् ।
पर्वतेन किमर्थं च दत्तः केन ममार च ॥ १२-३०-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
sa kathaṃ kāñcanaṣṭhīvī sṛñjayasya suto'bhavat |
parvatena kimarthaṃ ca dattaḥ kena mamāra ca || 12-30-1||

MHB 12-30-2

यदा वर्षसहस्रायुस्तदा भवति मानवः ।
कथमप्राप्तकौमारः सृञ्जयस्य सुतो मृतः ॥ १२-३०-२॥
yadā varṣasahasrāyustadā bhavati mānavaḥ |
kathamaprāptakaumāraḥ sṛñjayasya suto mṛtaḥ || 12-30-2||

MHB 12-30-3

उताहो नाममात्रं वै सुवर्णष्ठीविनोऽभवत् ।
तथ्यं वा काञ्चनष्ठीवीत्येतदिच्छामि वेदितुम् ॥ १२-३०-३॥
utāho nāmamātraṃ vai suvarṇaṣṭhīvino'bhavat |
tathyaṃ vā kāñcanaṣṭhīvītyetadicchāmi veditum || 12-30-3||

MHB 12-30-4

वासुदेव उवाच ।
अत्र ते कथयिष्यामि यथा वृत्तं जनेश्वर ।
नारदः पर्वतश्चैव प्रागृषी लोकपूजितौ ॥ १२-३०-४॥
vāsudeva uvāca |
atra te kathayiṣyāmi yathā vṛttaṃ janeśvara |
nāradaḥ parvataścaiva prāgṛṣī lokapūjitau || 12-30-4||

MHB 12-30-5

मातुलो भागिनेयश्च देवलोकादिहागतौ ।
विहर्तुकामौ संप्रीत्या मानुष्येषु पुरा प्रभू ॥ १२-३०-५॥
mātulo bhāgineyaśca devalokādihāgatau |
vihartukāmau saṃprītyā mānuṣyeṣu purā prabhū || 12-30-5||

MHB 12-30-6

हविःपवित्रभोज्येन देवभोज्येन चैव ह ।
नारदो मातुलश्चैव भागिनेयश्च पर्वतः ॥ १२-३०-६॥
haviḥpavitrabhojyena devabhojyena caiva ha |
nārado mātulaścaiva bhāgineyaśca parvataḥ || 12-30-6||

MHB 12-30-7

तावुभौ तपसोपेताववनीतलचारिणौ ।
भुञ्जानौ मानुषान्भोगान्यथावत्पर्यधावताम् ॥ १२-३०-७॥
tāvubhau tapasopetāvavanītalacāriṇau |
bhuñjānau mānuṣānbhogānyathāvatparyadhāvatām || 12-30-7||

MHB 12-30-8

प्रीतिमन्तौ मुदा युक्तौ समयं तत्र चक्रतुः ।
यो भवेद्धृदि संकल्पः शुभो वा यदि वाशुभः ।
अन्योन्यस्य स आख्येयो मृषा शापोऽन्यथा भवेत् ॥ १२-३०-८॥
prītimantau mudā yuktau samayaṃ tatra cakratuḥ |
yo bhaveddhṛdi saṃkalpaḥ śubho vā yadi vāśubhaḥ |
anyonyasya sa ākhyeyo mṛṣā śāpo'nyathā bhavet || 12-30-8||

MHB 12-30-9

तौ तथेति प्रतिज्ञाय महर्षी लोकपूजितौ ।
सृञ्जयं श्वैत्यमभ्येत्य राजानमिदमूचतुः ॥ १२-३०-९॥
tau tatheti pratijñāya maharṣī lokapūjitau |
sṛñjayaṃ śvaityamabhyetya rājānamidamūcatuḥ || 12-30-9||

MHB 12-30-10

आवां भवति वत्स्यावः कंचित्कालं हिताय ते ।
यथावत्पृथिवीपाल आवयोः प्रगुणीभव ।
तथेति कृत्वा तौ राजा सत्कृत्योपचचार ह ॥ १२-३०-१०॥
āvāṃ bhavati vatsyāvaḥ kaṃcitkālaṃ hitāya te |
yathāvatpṛthivīpāla āvayoḥ praguṇībhava |
tatheti kṛtvā tau rājā satkṛtyopacacāra ha || 12-30-10||

MHB 12-30-11

ततः कदाचित्तौ राजा महात्मानौ तथागतौ ।
अब्रवीत्परमप्रीतः सुतेयं वरवर्णिनी ॥ १२-३०-११॥
tataḥ kadācittau rājā mahātmānau tathāgatau |
abravītparamaprītaḥ suteyaṃ varavarṇinī || 12-30-11||

MHB 12-30-12

एकैव मम कन्यैषा युवां परिचरिष्यति ।
दर्शनीयानवद्याङ्गी शीलवृत्तसमन्विता ।
सुकुमारी कुमारी च पद्मकिञ्जल्कसंनिभा ॥ १२-३०-१२॥
ekaiva mama kanyaiṣā yuvāṃ paricariṣyati |
darśanīyānavadyāṅgī śīlavṛttasamanvitā |
sukumārī kumārī ca padmakiñjalkasaṃnibhā || 12-30-12||

MHB 12-30-13

परमं सौम्य इत्युक्तस्ताभ्यां राजा शशास ताम् ।
कन्ये विप्रावुपचर देववत्पितृवच्च ह ॥ १२-३०-१३॥
paramaṃ saumya ityuktastābhyāṃ rājā śaśāsa tām |
kanye viprāvupacara devavatpitṛvacca ha || 12-30-13||

MHB 12-30-14

सा तु कन्या तथेत्युक्त्वा पितरं धर्मचारिणी ।
यथानिदेशं राज्ञस्तौ सत्कृत्योपचचार ह ॥ १२-३०-१४॥
sā tu kanyā tathetyuktvā pitaraṃ dharmacāriṇī |
yathānideśaṃ rājñastau satkṛtyopacacāra ha || 12-30-14||

MHB 12-30-15

तस्यास्तथोपचारेण रूपेणाप्रतिमेन च ।
नारदं हृच्छयस्तूर्णं सहसैवान्वपद्यत ॥ १२-३०-१५॥
tasyāstathopacāreṇa rūpeṇāpratimena ca |
nāradaṃ hṛcchayastūrṇaṃ sahasaivānvapadyata || 12-30-15||

MHB 12-30-16

ववृधे च ततस्तस्य हृदि कामो महात्मनः ।
यथा शुक्लस्य पक्षस्य प्रवृत्तावुडुराट्छनैः ॥ १२-३०-१६॥
vavṛdhe ca tatastasya hṛdi kāmo mahātmanaḥ |
yathā śuklasya pakṣasya pravṛttāvuḍurāṭchanaiḥ || 12-30-16||

MHB 12-30-17

न च तं भागिनेयाय पर्वताय महात्मने ।
शशंस मन्मथं तीव्रं व्रीडमानः स धर्मवित् ॥ १२-३०-१७॥
na ca taṃ bhāgineyāya parvatāya mahātmane |
śaśaṃsa manmathaṃ tīvraṃ vrīḍamānaḥ sa dharmavit || 12-30-17||

MHB 12-30-18

तपसा चेङ्गितेनाथ पर्वतोऽथ बुबोध तत् ।
कामार्तं नारदं क्रुद्धः शशापैनं ततो भृशम् ॥ १२-३०-१८॥
tapasā ceṅgitenātha parvato'tha bubodha tat |
kāmārtaṃ nāradaṃ kruddhaḥ śaśāpainaṃ tato bhṛśam || 12-30-18||

MHB 12-30-19

कृत्वा समयमव्यग्रो भवान्वै सहितो मया ।
यो भवेद्धृदि संकल्पः शुभो वा यदि वाशुभः ॥ १२-३०-१९॥
kṛtvā samayamavyagro bhavānvai sahito mayā |
yo bhaveddhṛdi saṃkalpaḥ śubho vā yadi vāśubhaḥ || 12-30-19||

MHB 12-30-20

अन्योन्यस्य स आख्येय इति तद्वै मृषा कृतम् ।
भवता वचनं ब्रह्मंस्तस्मादेतद्वदाम्यहम् ॥ १२-३०-२०॥
anyonyasya sa ākhyeya iti tadvai mṛṣā kṛtam |
bhavatā vacanaṃ brahmaṃstasmādetadvadāmyaham || 12-30-20||

MHB 12-30-21

न हि कामं प्रवर्तन्तं भवानाचष्ट मे पुरा ।
सुकुमार्यां कुमार्यां ते तस्मादेष शपाम्यहम् ॥ १२-३०-२१॥
na hi kāmaṃ pravartantaṃ bhavānācaṣṭa me purā |
sukumāryāṃ kumāryāṃ te tasmādeṣa śapāmyaham || 12-30-21||

MHB 12-30-22

ब्रह्मवादी गुरुर्यस्मात्तपस्वी ब्राह्मणश्च सन् ।
अकार्षीः समयभ्रंशमावाभ्यां यः कृतो मिथः ॥ १२-३०-२२॥
brahmavādī gururyasmāttapasvī brāhmaṇaśca san |
akārṣīḥ samayabhraṃśamāvābhyāṃ yaḥ kṛto mithaḥ || 12-30-22||

MHB 12-30-23

शप्स्ये तस्मात्सुसंक्रुद्धो भवन्तं तं निबोध मे ।
सुकुमारी च ते भार्या भविष्यति न संशयः ॥ १२-३०-२३॥
śapsye tasmātsusaṃkruddho bhavantaṃ taṃ nibodha me |
sukumārī ca te bhāryā bhaviṣyati na saṃśayaḥ || 12-30-23||

MHB 12-30-24

वानरं चैव कन्या त्वां विवाहात्प्रभृति प्रभो ।
संद्रक्ष्यन्ति नराश्चान्ये स्वरूपेण विनाकृतम् ॥ १२-३०-२४॥
vānaraṃ caiva kanyā tvāṃ vivāhātprabhṛti prabho |
saṃdrakṣyanti narāścānye svarūpeṇa vinākṛtam || 12-30-24||

MHB 12-30-25

स तद्वाक्यं तु विज्ञाय नारदः पर्वतात्तदा ।
अशपत्तमपि क्रोधाद्भागिनेयं स मातुलः ॥ १२-३०-२५॥
sa tadvākyaṃ tu vijñāya nāradaḥ parvatāttadā |
aśapattamapi krodhādbhāgineyaṃ sa mātulaḥ || 12-30-25||

MHB 12-30-26

तपसा ब्रह्मचर्येण सत्येन च दमेन च ।
युक्तोऽपि धर्मनित्यश्च न स्वर्गवासमाप्स्यसि ॥ १२-३०-२६॥
tapasā brahmacaryeṇa satyena ca damena ca |
yukto'pi dharmanityaśca na svargavāsamāpsyasi || 12-30-26||

MHB 12-30-27

तौ तु शप्त्वा भृशं क्रुद्धौ परस्परममर्षणौ ।
प्रतिजग्मतुरन्योन्यं क्रुद्धाविव गजोत्तमौ ॥ १२-३०-२७॥
tau tu śaptvā bhṛśaṃ kruddhau parasparamamarṣaṇau |
pratijagmaturanyonyaṃ kruddhāviva gajottamau || 12-30-27||

MHB 12-30-28

पर्वतः पृथिवीं कृत्स्नां विचचार महामुनिः ।
पूज्यमानो यथान्यायं तेजसा स्वेन भारत ॥ १२-३०-२८॥
parvataḥ pṛthivīṃ kṛtsnāṃ vicacāra mahāmuniḥ |
pūjyamāno yathānyāyaṃ tejasā svena bhārata || 12-30-28||

MHB 12-30-29

अथ तामलभत्कन्यां नारदः सृञ्जयात्मजाम् ।
धर्मेण धर्मप्रवरः सुकुमारीमनिन्दिताम् ॥ १२-३०-२९॥
atha tāmalabhatkanyāṃ nāradaḥ sṛñjayātmajām |
dharmeṇa dharmapravaraḥ sukumārīmaninditām || 12-30-29||

MHB 12-30-30

सा तु कन्या यथाशापं नारदं तं ददर्श ह ।
पाणिग्रहणमन्त्राणां प्रयोगादेव वानरम् ॥ १२-३०-३०॥
sā tu kanyā yathāśāpaṃ nāradaṃ taṃ dadarśa ha |
pāṇigrahaṇamantrāṇāṃ prayogādeva vānaram || 12-30-30||

MHB 12-30-31

सुकुमारी च देवर्षिं वानरप्रतिमाननम् ।
नैवावमन्यत तदा प्रीतिमत्येव चाभवत् ॥ १२-३०-३१॥
sukumārī ca devarṣiṃ vānarapratimānanam |
naivāvamanyata tadā prītimatyeva cābhavat || 12-30-31||

MHB 12-30-32

उपतस्थे च भर्तारं न चान्यं मनसाप्यगात् ।
देवं मुनिं वा यक्षं वा पतित्वे पतिवत्सला ॥ १२-३०-३२॥
upatasthe ca bhartāraṃ na cānyaṃ manasāpyagāt |
devaṃ muniṃ vā yakṣaṃ vā patitve pativatsalā || 12-30-32||

MHB 12-30-33

ततः कदाचिद्भगवान्पर्वतोऽनुससार ह ।
वनं विरहितं किंचित्तत्रापश्यत्स नारदम् ॥ १२-३०-३३॥
tataḥ kadācidbhagavānparvato'nusasāra ha |
vanaṃ virahitaṃ kiṃcittatrāpaśyatsa nāradam || 12-30-33||

MHB 12-30-34

ततोऽभिवाद्य प्रोवाच नारदं पर्वतस्तदा ।
भवान्प्रसादं कुरुतां स्वर्गादेशाय मे प्रभो ॥ १२-३०-३४॥
tato'bhivādya provāca nāradaṃ parvatastadā |
bhavānprasādaṃ kurutāṃ svargādeśāya me prabho || 12-30-34||

MHB 12-30-35

तमुवाच ततो दृष्ट्वा पर्वतं नारदस्तदा ।
कृताञ्जलिमुपासीनं दीनं दीनतरः स्वयम् ॥ १२-३०-३५॥
tamuvāca tato dṛṣṭvā parvataṃ nāradastadā |
kṛtāñjalimupāsīnaṃ dīnaṃ dīnataraḥ svayam || 12-30-35||

MHB 12-30-36

त्वयाहं प्रथमं शप्तो वानरस्त्वं भविष्यसि ।
इत्युक्तेन मया पश्चाच्छप्तस्त्वमपि मत्सरात् ।
अद्यप्रभृति वै वासं स्वर्गे नावाप्स्यसीति ह ॥ १२-३०-३६॥
tvayāhaṃ prathamaṃ śapto vānarastvaṃ bhaviṣyasi |
ityuktena mayā paścācchaptastvamapi matsarāt |
adyaprabhṛti vai vāsaṃ svarge nāvāpsyasīti ha || 12-30-36||

MHB 12-30-37

तव नैतद्धि सदृशं पुत्रस्थाने हि मे भवान् ।
निवर्तयेतां तौ शापमन्योऽन्येन तदा मुनी ॥ १२-३०-३७॥
tava naitaddhi sadṛśaṃ putrasthāne hi me bhavān |
nivartayetāṃ tau śāpamanyo'nyena tadā munī || 12-30-37||

MHB 12-30-38

श्रीसमृद्धं तदा दृष्ट्वा नारदं देवरूपिणम् ।
सुकुमारी प्रदुद्राव परपत्यभिशङ्कया ॥ १२-३०-३८॥
śrīsamṛddhaṃ tadā dṛṣṭvā nāradaṃ devarūpiṇam |
sukumārī pradudrāva parapatyabhiśaṅkayā || 12-30-38||

MHB 12-30-39

तां पर्वतस्ततो दृष्ट्वा प्रद्रवन्तीमनिन्दिताम् ।
अब्रवीत्तव भर्तैष नात्र कार्या विचारणा ॥ १२-३०-३९॥
tāṃ parvatastato dṛṣṭvā pradravantīmaninditām |
abravīttava bhartaiṣa nātra kāryā vicāraṇā || 12-30-39||

MHB 12-30-40

ऋषिः परमधर्मात्मा नारदो भगवान्प्रभुः ।
तवैवाभेद्यहृदयो मा ते भूदत्र संशयः ॥ १२-३०-४०॥
ṛṣiḥ paramadharmātmā nārado bhagavānprabhuḥ |
tavaivābhedyahṛdayo mā te bhūdatra saṃśayaḥ || 12-30-40||

MHB 12-30-41

सानुनीता बहुविधं पर्वतेन महात्मना ।
शापदोषं च तं भर्तुः श्रुत्वा स्वां प्रकृतिं गता ।
पर्वतोऽथ ययौ स्वर्गं नारदोऽथ ययौ गृहान् ॥ १२-३०-४१॥
sānunītā bahuvidhaṃ parvatena mahātmanā |
śāpadoṣaṃ ca taṃ bhartuḥ śrutvā svāṃ prakṛtiṃ gatā |
parvato'tha yayau svargaṃ nārado'tha yayau gṛhān || 12-30-41||

MHB 12-30-42

प्रत्यक्षकर्मा सर्वस्य नारदोऽयं महानृषिः ।
एष वक्ष्यति वै पृष्टो यथा वृत्तं नरोत्तम ॥ १२-३०-४२॥
pratyakṣakarmā sarvasya nārado'yaṃ mahānṛṣiḥ |
eṣa vakṣyati vai pṛṣṭo yathā vṛttaṃ narottama || 12-30-42||

Adhyaya: 31/353 (47)

MHB 12-31-1

वैशंपायन उवाच ।
ततो राजा पाण्डुसुतो नारदं प्रत्यभाषत ।
भगवञ्श्रोतुमिच्छामि सुवर्णष्ठीविसंभवम् ॥ १२-३१-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato rājā pāṇḍusuto nāradaṃ pratyabhāṣata |
bhagavañśrotumicchāmi suvarṇaṣṭhīvisaṃbhavam || 12-31-1||

MHB 12-31-2

एवमुक्तः स च मुनिर्धर्मराजेन नारदः ।
आचचक्षे यथा वृत्तं सुवर्णष्ठीविनं प्रति ॥ १२-३१-२॥
evamuktaḥ sa ca munirdharmarājena nāradaḥ |
ācacakṣe yathā vṛttaṃ suvarṇaṣṭhīvinaṃ prati || 12-31-2||

MHB 12-31-3

एवमेतन्महाराज यथायं केशवोऽब्रवीत् ।
कार्यस्यास्य तु यच्छेषं तत्ते वक्ष्यामि पृच्छतः ॥ १२-३१-३॥
evametanmahārāja yathāyaṃ keśavo'bravīt |
kāryasyāsya tu yaccheṣaṃ tatte vakṣyāmi pṛcchataḥ || 12-31-3||

MHB 12-31-4

अहं च पर्वतश्चैव स्वस्रीयो मे महामुनिः ।
वस्तुकामावभिगतौ सृञ्जयं जयतां वरम् ॥ १२-३१-४॥
ahaṃ ca parvataścaiva svasrīyo me mahāmuniḥ |
vastukāmāvabhigatau sṛñjayaṃ jayatāṃ varam || 12-31-4||

MHB 12-31-5

तत्र संपूजितौ तेन विधिदृष्टेन कर्मणा ।
सर्वकामैः सुविहितौ निवसावोऽस्य वेश्मनि ॥ १२-३१-५॥
tatra saṃpūjitau tena vidhidṛṣṭena karmaṇā |
sarvakāmaiḥ suvihitau nivasāvo'sya veśmani || 12-31-5||

MHB 12-31-6

व्यतिक्रान्तासु वर्षासु समये गमनस्य च ।
पर्वतो मामुवाचेदं काले वचनमर्थवत् ॥ १२-३१-६॥
vyatikrāntāsu varṣāsu samaye gamanasya ca |
parvato māmuvācedaṃ kāle vacanamarthavat || 12-31-6||

MHB 12-31-7

आवामस्य नरेन्द्रस्य गृहे परमपूजितौ ।
उषितौ समये ब्रह्मंश्चिन्त्यतामत्र सांप्रतम् ॥ १२-३१-७॥
āvāmasya narendrasya gṛhe paramapūjitau |
uṣitau samaye brahmaṃścintyatāmatra sāṃpratam || 12-31-7||

MHB 12-31-8

ततोऽहमब्रुवं राजन्पर्वतं शुभदर्शनम् ।
सर्वमेतत्त्वयि विभो भागिनेयोपपद्यते ॥ १२-३१-८॥
tato'hamabruvaṃ rājanparvataṃ śubhadarśanam |
sarvametattvayi vibho bhāgineyopapadyate || 12-31-8||

MHB 12-31-9

वरेण छन्द्यतां राजा लभतां यद्यदिच्छति ।
आवयोस्तपसा सिद्धिं प्राप्नोतु यदि मन्यसे ॥ १२-३१-९॥
vareṇa chandyatāṃ rājā labhatāṃ yadyadicchati |
āvayostapasā siddhiṃ prāpnotu yadi manyase || 12-31-9||

MHB 12-31-10

तत आहूय राजानं सृञ्जयं शुभदर्शनम् ।
पर्वतोऽनुमतं वाक्यमुवाच मुनिपुंगवः ॥ १२-३१-१०॥
tata āhūya rājānaṃ sṛñjayaṃ śubhadarśanam |
parvato'numataṃ vākyamuvāca munipuṃgavaḥ || 12-31-10||

MHB 12-31-11

प्रीतौ स्वो नृप सत्कारैस्तव ह्यार्जवसंभृतैः ।
आवाभ्यामभ्यनुज्ञातो वरं नृवर चिन्तय ॥ १२-३१-११॥
prītau svo nṛpa satkāraistava hyārjavasaṃbhṛtaiḥ |
āvābhyāmabhyanujñāto varaṃ nṛvara cintaya || 12-31-11||

MHB 12-31-12

देवानामविहिंसायां यद्भवेन्मानुषक्षमम् ।
तद्गृहाण महाराज पूजार्हो नौ मतो भवान् ॥ १२-३१-१२॥
devānāmavihiṃsāyāṃ yadbhavenmānuṣakṣamam |
tadgṛhāṇa mahārāja pūjārho nau mato bhavān || 12-31-12||

MHB 12-31-13

सृञ्जय उवाच ।
प्रीतौ भवन्तौ यदि मे कृतमेतावता मम ।
एष एव परो लाभो निर्वृत्तो मे महाफलः ॥ १२-३१-१३॥
sṛñjaya uvāca |
prītau bhavantau yadi me kṛtametāvatā mama |
eṣa eva paro lābho nirvṛtto me mahāphalaḥ || 12-31-13||

MHB 12-31-14

नारद उवाच ।
तमेवंवादिनं भूयः पर्वतः प्रत्यभाषत ।
वृणीष्व राजन्संकल्पो यस्ते हृदि चिरं स्थितः ॥ १२-३१-१४॥
nārada uvāca |
tamevaṃvādinaṃ bhūyaḥ parvataḥ pratyabhāṣata |
vṛṇīṣva rājansaṃkalpo yaste hṛdi ciraṃ sthitaḥ || 12-31-14||

MHB 12-31-15

सृञ्जय उवाच ।
अभीप्सामि सुतं वीरं वीर्यवन्तं दृढव्रतम् ।
आयुष्मन्तं महाभागं देवराजसमद्युतिम् ॥ १२-३१-१५॥
sṛñjaya uvāca |
abhīpsāmi sutaṃ vīraṃ vīryavantaṃ dṛḍhavratam |
āyuṣmantaṃ mahābhāgaṃ devarājasamadyutim || 12-31-15||

MHB 12-31-16

पर्वत उवाच ।
भविष्यत्येष ते कामो न त्वायुष्मान्भविष्यति ।
देवराजाभिभूत्यर्थं संकल्पो ह्येष ते हृदि ॥ १२-३१-१६॥
parvata uvāca |
bhaviṣyatyeṣa te kāmo na tvāyuṣmānbhaviṣyati |
devarājābhibhūtyarthaṃ saṃkalpo hyeṣa te hṛdi || 12-31-16||

MHB 12-31-17

सुवर्णष्ठीवनाच्चैव स्वर्णष्ठीवी भविष्यति ।
रक्ष्यश्च देवराजात्स देवराजसमद्युतिः ॥ १२-३१-१७॥
suvarṇaṣṭhīvanāccaiva svarṇaṣṭhīvī bhaviṣyati |
rakṣyaśca devarājātsa devarājasamadyutiḥ || 12-31-17||

MHB 12-31-18

नारद उवाच ।
तच्छ्रुत्वा सृञ्जयो वाक्यं पर्वतस्य महात्मनः ।
प्रसादयामास तदा नैतदेवं भवेदिति ॥ १२-३१-१८॥
nārada uvāca |
tacchrutvā sṛñjayo vākyaṃ parvatasya mahātmanaḥ |
prasādayāmāsa tadā naitadevaṃ bhavediti || 12-31-18||

MHB 12-31-19

आयुष्मान्मे भवेत्पुत्रो भवतस्तपसा मुने ।
न च तं पर्वतः किंचिदुवाचेन्द्रव्यपेक्षया ॥ १२-३१-१९॥
āyuṣmānme bhavetputro bhavatastapasā mune |
na ca taṃ parvataḥ kiṃciduvācendravyapekṣayā || 12-31-19||

MHB 12-31-20

तमहं नृपतिं दीनमब्रुवं पुनरेव तु ।
स्मर्तव्योऽहं महाराज दर्शयिष्यामि ते स्मृतः ॥ १२-३१-२०॥
tamahaṃ nṛpatiṃ dīnamabruvaṃ punareva tu |
smartavyo'haṃ mahārāja darśayiṣyāmi te smṛtaḥ || 12-31-20||

MHB 12-31-21

अहं ते दयितं पुत्रं प्रेतराजवशं गतम् ।
पुनर्दास्यामि तद्रूपं मा शुचः पृथिवीपते ॥ १२-३१-२१॥
ahaṃ te dayitaṃ putraṃ pretarājavaśaṃ gatam |
punardāsyāmi tadrūpaṃ mā śucaḥ pṛthivīpate || 12-31-21||

MHB 12-31-22

एवमुक्त्वा तु नृपतिं प्रयातौ स्वो यथेप्सितम् ।
सृञ्जयश्च यथाकामं प्रविवेश स्वमन्दिरम् ॥ १२-३१-२२॥
evamuktvā tu nṛpatiṃ prayātau svo yathepsitam |
sṛñjayaśca yathākāmaṃ praviveśa svamandiram || 12-31-22||

MHB 12-31-23

सृञ्जयस्याथ राजर्षेः कस्मिंश्चित्कालपर्यये ।
जज्ञे पुत्रो महावीर्यस्तेजसा प्रज्वलन्निव ॥ १२-३१-२३॥
sṛñjayasyātha rājarṣeḥ kasmiṃścitkālaparyaye |
jajñe putro mahāvīryastejasā prajvalanniva || 12-31-23||

MHB 12-31-24

ववृधे स यथाकालं सरसीव महोत्पलम् ।
बभूव काञ्चनष्ठीवी यथार्थं नाम तस्य तत् ॥ १२-३१-२४॥
vavṛdhe sa yathākālaṃ sarasīva mahotpalam |
babhūva kāñcanaṣṭhīvī yathārthaṃ nāma tasya tat || 12-31-24||

MHB 12-31-25

तदद्भुततमं लोके पप्रथे कुरुसत्तम ।
बुबुधे तच्च देवेन्द्रो वरदानं महात्मनोः ॥ १२-३१-२५॥
tadadbhutatamaṃ loke paprathe kurusattama |
bubudhe tacca devendro varadānaṃ mahātmanoḥ || 12-31-25||

MHB 12-31-26

ततस्त्वभिभवाद्भीतो बृहस्पतिमते स्थितः ।
कुमारस्यान्तरप्रेक्षी बभूव बलवृत्रहा ॥ १२-३१-२६॥
tatastvabhibhavādbhīto bṛhaspatimate sthitaḥ |
kumārasyāntaraprekṣī babhūva balavṛtrahā || 12-31-26||

MHB 12-31-27

चोदयामास वज्रं स दिव्यास्त्रं मूर्तिसंस्थितम् ।
व्याघ्रो भूत्वा जहीमं त्वं राजपुत्रमिति प्रभो ॥ १२-३१-२७॥
codayāmāsa vajraṃ sa divyāstraṃ mūrtisaṃsthitam |
vyāghro bhūtvā jahīmaṃ tvaṃ rājaputramiti prabho || 12-31-27||

MHB 12-31-28

विवृद्धः किल वीर्येण मामेषोऽभिभविष्यति ।
सृञ्जयस्य सुतो वज्र यथैनं पर्वतो ददौ ॥ १२-३१-२८॥
vivṛddhaḥ kila vīryeṇa māmeṣo'bhibhaviṣyati |
sṛñjayasya suto vajra yathainaṃ parvato dadau || 12-31-28||

MHB 12-31-29

एवमुक्तस्तु शक्रेण वज्रः परपुरंजयः ।
कुमारस्यान्तरप्रेक्षी नित्यमेवान्वपद्यत ॥ १२-३१-२९॥
evamuktastu śakreṇa vajraḥ parapuraṃjayaḥ |
kumārasyāntaraprekṣī nityamevānvapadyata || 12-31-29||

MHB 12-31-30

सृञ्जयोऽपि सुतं प्राप्य देवराजसमद्युतिम् ।
हृष्टः सान्तःपुरो राजा वननित्योऽभवत्तदा ॥ १२-३१-३०॥
sṛñjayo'pi sutaṃ prāpya devarājasamadyutim |
hṛṣṭaḥ sāntaḥpuro rājā vananityo'bhavattadā || 12-31-30||

MHB 12-31-31

ततो भागीरथीतीरे कदाचिद्वननिर्झरे ।
धात्रीद्वितीयो बालः स क्रीडार्थं पर्यधावत ॥ १२-३१-३१॥
tato bhāgīrathītīre kadācidvananirjhare |
dhātrīdvitīyo bālaḥ sa krīḍārthaṃ paryadhāvata || 12-31-31||

MHB 12-31-32

पञ्चवर्षकदेशीयो बालो नागेन्द्रविक्रमः ।
सहसोत्पतितं व्याघ्रमाससाद महाबलः ॥ १२-३१-३२॥
pañcavarṣakadeśīyo bālo nāgendravikramaḥ |
sahasotpatitaṃ vyāghramāsasāda mahābalaḥ || 12-31-32||

MHB 12-31-33

तेन चैव विनिष्पिष्टो वेपमानो नृपात्मजः ।
व्यसुः पपात मेदिन्यां ततो धात्री विचुक्रुशे ॥ १२-३१-३३॥
tena caiva viniṣpiṣṭo vepamāno nṛpātmajaḥ |
vyasuḥ papāta medinyāṃ tato dhātrī vicukruśe || 12-31-33||

MHB 12-31-34

हत्वा तु राजपुत्रं स तत्रैवान्तरधीयत ।
शार्दूलो देवराजस्य माययान्तर्हितस्तदा ॥ १२-३१-३४॥
hatvā tu rājaputraṃ sa tatraivāntaradhīyata |
śārdūlo devarājasya māyayāntarhitastadā || 12-31-34||

MHB 12-31-35

धात्र्यास्तु निनदं श्रुत्वा रुदत्याः परमार्तवत् ।
अभ्यधावत तं देशं स्वयमेव महीपतिः ॥ १२-३१-३५॥
dhātryāstu ninadaṃ śrutvā rudatyāḥ paramārtavat |
abhyadhāvata taṃ deśaṃ svayameva mahīpatiḥ || 12-31-35||

MHB 12-31-36

स ददर्श गतासुं तं शयानं पीतशोणितम् ।
कुमारं विगतानन्दं निशाकरमिव च्युतम् ॥ १२-३१-३६॥
sa dadarśa gatāsuṃ taṃ śayānaṃ pītaśoṇitam |
kumāraṃ vigatānandaṃ niśākaramiva cyutam || 12-31-36||

MHB 12-31-37

स तमुत्सङ्गमारोप्य परिपीडितवक्षसम् ।
पुत्रं रुधिरसंसिक्तं पर्यदेवयदातुरः ॥ १२-३१-३७॥
sa tamutsaṅgamāropya paripīḍitavakṣasam |
putraṃ rudhirasaṃsiktaṃ paryadevayadāturaḥ || 12-31-37||

MHB 12-31-38

ततस्ता मातरस्तस्य रुदन्त्यः शोककर्शिताः ।
अभ्यधावन्त तं देशं यत्र राजा स सृञ्जयः ॥ १२-३१-३८॥
tatastā mātarastasya rudantyaḥ śokakarśitāḥ |
abhyadhāvanta taṃ deśaṃ yatra rājā sa sṛñjayaḥ || 12-31-38||

MHB 12-31-39

ततः स राजा सस्मार मामन्तर्गतमानसः ।
तच्चाहं चिन्तितं ज्ञात्वा गतवांस्तस्य दर्शनम् ॥ १२-३१-३९॥
tataḥ sa rājā sasmāra māmantargatamānasaḥ |
taccāhaṃ cintitaṃ jñātvā gatavāṃstasya darśanam || 12-31-39||

MHB 12-31-40

स मयैतानि वाक्यानि श्रावितः शोकलालसः ।
यानि ते यदुवीरेण कथितानि महीपते ॥ १२-३१-४०॥
sa mayaitāni vākyāni śrāvitaḥ śokalālasaḥ |
yāni te yaduvīreṇa kathitāni mahīpate || 12-31-40||

MHB 12-31-41

संजीवितश्चापि मया वासवानुमते तदा ।
भवितव्यं तथा तच्च न तच्छक्यमतोऽन्यथा ॥ १२-३१-४१॥
saṃjīvitaścāpi mayā vāsavānumate tadā |
bhavitavyaṃ tathā tacca na tacchakyamato'nyathā || 12-31-41||

MHB 12-31-42

अत ऊर्ध्वं कुमारः स स्वर्णष्ठीवी महायशाः ।
चित्तं प्रसादयामास पितुर्मातुश्च वीर्यवान् ॥ १२-३१-४२॥
ata ūrdhvaṃ kumāraḥ sa svarṇaṣṭhīvī mahāyaśāḥ |
cittaṃ prasādayāmāsa piturmātuśca vīryavān || 12-31-42||

MHB 12-31-43

कारयामास राज्यं स पितरि स्वर्गते विभुः ।
वर्षाणामेकशतवत्सहस्रं भीमविक्रमः ॥ १२-३१-४३॥
kārayāmāsa rājyaṃ sa pitari svargate vibhuḥ |
varṣāṇāmekaśatavatsahasraṃ bhīmavikramaḥ || 12-31-43||

MHB 12-31-44

तत इष्ट्वा महायज्ञैर्बहुभिर्भूरिदक्षिणैः ।
तर्पयामास देवांश्च पितॄंश्चैव महाद्युतिः ॥ १२-३१-४४॥
tata iṣṭvā mahāyajñairbahubhirbhūridakṣiṇaiḥ |
tarpayāmāsa devāṃśca pitṝṃścaiva mahādyutiḥ || 12-31-44||

MHB 12-31-45

उत्पाद्य च बहून्पुत्रान्कुलसंतानकारिणः ।
कालेन महता राजन्कालधर्ममुपेयिवान् ॥ १२-३१-४५॥
utpādya ca bahūnputrānkulasaṃtānakāriṇaḥ |
kālena mahatā rājankāladharmamupeyivān || 12-31-45||

MHB 12-31-46

स त्वं राजेन्द्र संजातं शोकमेतन्निवर्तय ।
यथा त्वां केशवः प्राह व्यासश्च सुमहातपाः ॥ १२-३१-४६॥
sa tvaṃ rājendra saṃjātaṃ śokametannivartaya |
yathā tvāṃ keśavaḥ prāha vyāsaśca sumahātapāḥ || 12-31-46||

MHB 12-31-47

पितृपैतामहं राज्यमास्थाय दुरमुद्वह ।
इष्ट्वा पुण्यैर्महायज्ञैरिष्टाँल्लोकानवाप्स्यसि ॥ १२-३१-४७॥
pitṛpaitāmahaṃ rājyamāsthāya duramudvaha |
iṣṭvā puṇyairmahāyajñairiṣṭā~llokānavāpsyasi || 12-31-47||

Adhyaya: 32/353 (24)

MHB 12-32-1

वैशंपायन उवाच ।
तूष्णींभूतं तु राजानं शोचमानं युधिष्ठिरम् ।
तपस्वी धर्मतत्त्वज्ञः कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत् ॥ १२-३२-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tūṣṇīṃbhūtaṃ tu rājānaṃ śocamānaṃ yudhiṣṭhiram |
tapasvī dharmatattvajñaḥ kṛṣṇadvaipāyano'bravīt || 12-32-1||

MHB 12-32-2

प्रजानां पालनं धर्मो राज्ञां राजीवलोचन ।
धर्मः प्रमाणं लोकस्य नित्यं धर्मानुवर्तनम् ॥ १२-३२-२॥
prajānāṃ pālanaṃ dharmo rājñāṃ rājīvalocana |
dharmaḥ pramāṇaṃ lokasya nityaṃ dharmānuvartanam || 12-32-2||

MHB 12-32-3

अनुतिष्ठस्व वै राजन्पितृपैतामहं पदम् ।
ब्राह्मणेषु च यो धर्मः स नित्यो वेदनिश्चितः ॥ १२-३२-३॥
anutiṣṭhasva vai rājanpitṛpaitāmahaṃ padam |
brāhmaṇeṣu ca yo dharmaḥ sa nityo vedaniścitaḥ || 12-32-3||

MHB 12-32-4

तत्प्रमाणं प्रमाणानां शाश्वतं भरतर्षभ ।
तस्य धर्मस्य कृत्स्नस्य क्षत्रियः परिरक्षिता ॥ १२-३२-४॥
tatpramāṇaṃ pramāṇānāṃ śāśvataṃ bharatarṣabha |
tasya dharmasya kṛtsnasya kṣatriyaḥ parirakṣitā || 12-32-4||

MHB 12-32-5

तथा यः प्रतिहन्त्यस्य शासनं विषये नरः ।
स बाहुभ्यां विनिग्राह्यो लोकयात्राविघातकः ॥ १२-३२-५॥
tathā yaḥ pratihantyasya śāsanaṃ viṣaye naraḥ |
sa bāhubhyāṃ vinigrāhyo lokayātrāvighātakaḥ || 12-32-5||

MHB 12-32-6

प्रमाणमप्रमाणं यः कुर्यान्मोहवशं गतः ।
भृत्यो वा यदि वा पुत्रस्तपस्वी वापि कश्चन ।
पापान्सर्वैरुपायैस्तान्नियच्छेद्घातयेत वा ॥ १२-३२-६॥
pramāṇamapramāṇaṃ yaḥ kuryānmohavaśaṃ gataḥ |
bhṛtyo vā yadi vā putrastapasvī vāpi kaścana |
pāpānsarvairupāyaistānniyacchedghātayeta vā || 12-32-6||

MHB 12-32-7

अतोऽन्यथा वर्तमानो राजा प्राप्नोति किल्बिषम् ।
धर्मं विनश्यमानं हि यो न रक्षेत्स धर्महा ॥ १२-३२-७॥
ato'nyathā vartamāno rājā prāpnoti kilbiṣam |
dharmaṃ vinaśyamānaṃ hi yo na rakṣetsa dharmahā || 12-32-7||

MHB 12-32-8

ते त्वया धर्महन्तारो निहताः सपदानुगाः ।
स्वधर्मे वर्तमानस्त्वं किं नु शोचसि पाण्डव ।
राजा हि हन्याद्दद्याच्च प्रजा रक्षेच्च धर्मतः ॥ १२-३२-८॥
te tvayā dharmahantāro nihatāḥ sapadānugāḥ |
svadharme vartamānastvaṃ kiṃ nu śocasi pāṇḍava |
rājā hi hanyāddadyācca prajā rakṣecca dharmataḥ || 12-32-8||

MHB 12-32-9

युधिष्ठिर उवाच ।
न तेऽभिशङ्के वचनं यद्ब्रवीषि तपोधन ।
अपरोक्षो हि ते धर्मः सर्वधर्मभृतां वर ॥ १२-३२-९॥
yudhiṣṭhira uvāca |
na te'bhiśaṅke vacanaṃ yadbravīṣi tapodhana |
aparokṣo hi te dharmaḥ sarvadharmabhṛtāṃ vara || 12-32-9||

MHB 12-32-10

मया ह्यवध्या बहवो घातिता राज्यकारणात् ।
तान्यकार्याणि मे ब्रह्मन्दहन्ति च तपन्ति च ॥ १२-३२-१०॥
mayā hyavadhyā bahavo ghātitā rājyakāraṇāt |
tānyakāryāṇi me brahmandahanti ca tapanti ca || 12-32-10||

MHB 12-32-11

व्यास उवाच ।
ईश्वरो वा भवेत्कर्ता पुरुषो वापि भारत ।
हठो वा वर्तते लोके कर्मजं वा फलं स्मृतम् ॥ १२-३२-११॥
vyāsa uvāca |
īśvaro vā bhavetkartā puruṣo vāpi bhārata |
haṭho vā vartate loke karmajaṃ vā phalaṃ smṛtam || 12-32-11||

MHB 12-32-12

ईश्वरेण नियुक्ता हि साध्वसाधु च पार्थिव ।
कुर्वन्ति पुरुषाः कर्म फलमीश्वरगामि तत् ॥ १२-३२-१२॥
īśvareṇa niyuktā hi sādhvasādhu ca pārthiva |
kurvanti puruṣāḥ karma phalamīśvaragāmi tat || 12-32-12||

MHB 12-32-13

यथा हि पुरुषश्छिन्द्याद्वृक्षं परशुना वने ।
छेत्तुरेव भवेत्पापं परशोर्न कथंचन ॥ १२-३२-१३॥
yathā hi puruṣaśchindyādvṛkṣaṃ paraśunā vane |
chettureva bhavetpāpaṃ paraśorna kathaṃcana || 12-32-13||

MHB 12-32-14

अथ वा तदुपादानात्प्राप्नुयुः कर्मणः फलम् ।
दण्डशस्त्रकृतं पापं पुरुषे तन्न विद्यते ॥ १२-३२-१४॥
atha vā tadupādānātprāpnuyuḥ karmaṇaḥ phalam |
daṇḍaśastrakṛtaṃ pāpaṃ puruṣe tanna vidyate || 12-32-14||

MHB 12-32-15

न चैतदिष्टं कौन्तेय यदन्येन फलं कृतम् ।
प्राप्नुयादिति तस्माच्च ईश्वरे तन्निवेशय ॥ १२-३२-१५॥
na caitadiṣṭaṃ kaunteya yadanyena phalaṃ kṛtam |
prāpnuyāditi tasmācca īśvare tanniveśaya || 12-32-15||

MHB 12-32-16

अथ वा पुरुषः कर्ता कर्मणोः शुभपापयोः ।
न परं विद्यते तस्मादेवमन्यच्छुभं कुरु ॥ १२-३२-१६॥
atha vā puruṣaḥ kartā karmaṇoḥ śubhapāpayoḥ |
na paraṃ vidyate tasmādevamanyacchubhaṃ kuru || 12-32-16||

MHB 12-32-17

न हि कश्चित्क्वचिद्राजन्दिष्टात्प्रतिनिवर्तते ।
दण्डशस्त्रकृतं पापं पुरुषे तन्न विद्यते ॥ १२-३२-१७॥
na hi kaścitkvacidrājandiṣṭātpratinivartate |
daṇḍaśastrakṛtaṃ pāpaṃ puruṣe tanna vidyate || 12-32-17||

MHB 12-32-18

यदि वा मन्यसे राजन्हठे लोकं प्रतिष्ठितम् ।
एवमप्यशुभं कर्म न भूतं न भविष्यति ॥ १२-३२-१८॥
yadi vā manyase rājanhaṭhe lokaṃ pratiṣṭhitam |
evamapyaśubhaṃ karma na bhūtaṃ na bhaviṣyati || 12-32-18||

MHB 12-32-19

अथाभिपत्तिर्लोकस्य कर्तव्या शुभपापयोः ।
अभिपन्नतमं लोके राज्ञामुद्यतदण्डनम् ॥ १२-३२-१९॥
athābhipattirlokasya kartavyā śubhapāpayoḥ |
abhipannatamaṃ loke rājñāmudyatadaṇḍanam || 12-32-19||

MHB 12-32-20

अथापि लोके कर्माणि समावर्तन्त भारत ।
शुभाशुभफलं चेमे प्राप्नुवन्तीति मे मतिः ॥ १२-३२-२०॥
athāpi loke karmāṇi samāvartanta bhārata |
śubhāśubhaphalaṃ ceme prāpnuvantīti me matiḥ || 12-32-20||

MHB 12-32-21

एवं सत्यं शुभादेशं कर्मणस्तत्फलं ध्रुवम् ।
त्यज तद्राजशार्दूल मैवं शोके मनः कृथाः ॥ १२-३२-२१॥
evaṃ satyaṃ śubhādeśaṃ karmaṇastatphalaṃ dhruvam |
tyaja tadrājaśārdūla maivaṃ śoke manaḥ kṛthāḥ || 12-32-21||

MHB 12-32-22

स्वधर्मे वर्तमानस्य सापवादेऽपि भारत ।
एवमात्मपरित्यागस्तव राजन्न शोभनः ॥ १२-३२-२२॥
svadharme vartamānasya sāpavāde'pi bhārata |
evamātmaparityāgastava rājanna śobhanaḥ || 12-32-22||

MHB 12-32-23

विहितानीह कौन्तेय प्रायश्चित्तानि कर्मिणाम् ।
शरीरवांस्तानि कुर्यादशरीरः पराभवेत् ॥ १२-३२-२३॥
vihitānīha kaunteya prāyaścittāni karmiṇām |
śarīravāṃstāni kuryādaśarīraḥ parābhavet || 12-32-23||

MHB 12-32-24

तद्राजञ्जीवमानस्त्वं प्रायश्चित्तं चरिष्यसि ।
प्रायश्चित्तमकृत्वा तु प्रेत्य तप्तासि भारत ॥ १२-३२-२४॥
tadrājañjīvamānastvaṃ prāyaścittaṃ cariṣyasi |
prāyaścittamakṛtvā tu pretya taptāsi bhārata || 12-32-24||

Adhyaya: 33/353 (12)

MHB 12-33-1

युधिष्ठिर उवाच ।
हताः पुत्राश्च पौत्राश्च भ्रातरः पितरस्तथा ।
श्वशुरा गुरवश्चैव मातुलाः सपितामहाः ॥ १२-३३-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
hatāḥ putrāśca pautrāśca bhrātaraḥ pitarastathā |
śvaśurā guravaścaiva mātulāḥ sapitāmahāḥ || 12-33-1||

MHB 12-33-2

क्षत्रियाश्च महात्मानः संबन्धिसुहृदस्तथा ।
वयस्या ज्ञातयश्चैव भ्रातरश्च पितामह ॥ १२-३३-२॥
kṣatriyāśca mahātmānaḥ saṃbandhisuhṛdastathā |
vayasyā jñātayaścaiva bhrātaraśca pitāmaha || 12-33-2||

MHB 12-33-3

बहवश्च मनुष्येन्द्रा नानादेशसमागताः ।
घातिता राज्यलुब्धेन मयैकेन पितामह ॥ १२-३३-३॥
bahavaśca manuṣyendrā nānādeśasamāgatāḥ |
ghātitā rājyalubdhena mayaikena pitāmaha || 12-33-3||

MHB 12-33-4

तांस्तादृशानहं हत्वा धर्मनित्यान्महीक्षितः ।
असकृत्सोमपान्वीरान्किं प्राप्स्यामि तपोधन ॥ १२-३३-४॥
tāṃstādṛśānahaṃ hatvā dharmanityānmahīkṣitaḥ |
asakṛtsomapānvīrānkiṃ prāpsyāmi tapodhana || 12-33-4||

MHB 12-33-5

दह्याम्यनिशमद्याहं चिन्तयानः पुनः पुनः ।
हीनां पार्थिवसिंहैस्तैः श्रीमद्भिः पृथिवीमिमाम् ॥ १२-३३-५॥
dahyāmyaniśamadyāhaṃ cintayānaḥ punaḥ punaḥ |
hīnāṃ pārthivasiṃhaistaiḥ śrīmadbhiḥ pṛthivīmimām || 12-33-5||

MHB 12-33-6

दृष्ट्वा ज्ञातिवधं घोरं हतांश्च शतशः परान् ।
कोटिशश्च नरानन्यान्परितप्ये पितामह ॥ १२-३३-६॥
dṛṣṭvā jñātivadhaṃ ghoraṃ hatāṃśca śataśaḥ parān |
koṭiśaśca narānanyānparitapye pitāmaha || 12-33-6||

MHB 12-33-7

का नु तासां वरस्त्रीणामवस्थाद्य भविष्यति ।
विहीनानां स्वतनयैः पतिभिर्भ्रातृभिस्तथा ॥ १२-३३-७॥
kā nu tāsāṃ varastrīṇāmavasthādya bhaviṣyati |
vihīnānāṃ svatanayaiḥ patibhirbhrātṛbhistathā || 12-33-7||

MHB 12-33-8

अस्मानन्तकरान्घोरान्पाण्डवान्वृष्णिसंहितान् ।
आक्रोशन्त्यः कृशा दीना निपतन्त्यश्च भूतले ॥ १२-३३-८॥
asmānantakarānghorānpāṇḍavānvṛṣṇisaṃhitān |
ākrośantyaḥ kṛśā dīnā nipatantyaśca bhūtale || 12-33-8||

MHB 12-33-9

अपश्यन्त्यः पितॄन्भ्रातॄन्पतीन्पुत्रांश्च योषितः ।
त्यक्त्वा प्राणान्प्रियान्सर्वा गमिष्यन्ति यमक्षयम् ॥ १२-३३-९॥
apaśyantyaḥ pitṝnbhrātṝnpatīnputrāṃśca yoṣitaḥ |
tyaktvā prāṇānpriyānsarvā gamiṣyanti yamakṣayam || 12-33-9||

MHB 12-33-10

वत्सलत्वाद्द्विजश्रेष्ठ तत्र मे नास्ति संशयः ।
व्यक्तं सौक्ष्म्याच्च धर्मस्य प्राप्स्यामः स्त्रीवधं वयम् ॥ १२-३३-१०॥
vatsalatvāddvijaśreṣṭha tatra me nāsti saṃśayaḥ |
vyaktaṃ saukṣmyācca dharmasya prāpsyāmaḥ strīvadhaṃ vayam || 12-33-10||

MHB 12-33-11

ते वयं सुहृदो हत्वा कृत्वा पापमनन्तकम् ।
नरके निपतिष्यामो ह्यधःशिरस एव च ॥ १२-३३-११॥
te vayaṃ suhṛdo hatvā kṛtvā pāpamanantakam |
narake nipatiṣyāmo hyadhaḥśirasa eva ca || 12-33-11||

MHB 12-33-12

शरीराणि विमोक्ष्यामस्तपसोग्रेण सत्तम ।
आश्रमांश्च विशेषांस्त्वं ममाचक्ष्व पितामह ॥ १२-३३-१२॥
śarīrāṇi vimokṣyāmastapasogreṇa sattama |
āśramāṃśca viśeṣāṃstvaṃ mamācakṣva pitāmaha || 12-33-12||

Adhyaya: 34/353 (36)

MHB 12-34-1

वैशंपायन उवाच ।
युधिष्ठिरस्य तद्वाक्यं श्रुत्वा द्वैपायनस्तदा ।
समीक्ष्य निपुणं बुद्ध्या ऋषिः प्रोवाच पाण्डवम् ॥ १२-३४-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
yudhiṣṭhirasya tadvākyaṃ śrutvā dvaipāyanastadā |
samīkṣya nipuṇaṃ buddhyā ṛṣiḥ provāca pāṇḍavam || 12-34-1||

MHB 12-34-2

मा विषादं कृथा राजन्क्षत्रधर्ममनुस्मर ।
स्वधर्मेण हता ह्येते क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभ ॥ १२-३४-२॥
mā viṣādaṃ kṛthā rājankṣatradharmamanusmara |
svadharmeṇa hatā hyete kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabha || 12-34-2||

MHB 12-34-3

काङ्क्षमाणाः श्रियं कृत्स्नां पृथिव्यां च महद्यशः ।
कृतान्तविधिसंयुक्ताः कालेन निधनं गताः ॥ १२-३४-३॥
kāṅkṣamāṇāḥ śriyaṃ kṛtsnāṃ pṛthivyāṃ ca mahadyaśaḥ |
kṛtāntavidhisaṃyuktāḥ kālena nidhanaṃ gatāḥ || 12-34-3||

MHB 12-34-4

न त्वं हन्ता न भीमोऽपि नार्जुनो न यमावपि ।
कालः पर्यायधर्मेण प्राणानादत्त देहिनाम् ॥ १२-३४-४॥
na tvaṃ hantā na bhīmo'pi nārjuno na yamāvapi |
kālaḥ paryāyadharmeṇa prāṇānādatta dehinām || 12-34-4||

MHB 12-34-5

न यस्य मातापितरौ नानुग्राह्योऽस्ति कश्चन ।
कर्मसाक्षी प्रजानां यस्तेन कालेन संहृताः ॥ १२-३४-५॥
na yasya mātāpitarau nānugrāhyo'sti kaścana |
karmasākṣī prajānāṃ yastena kālena saṃhṛtāḥ || 12-34-5||

MHB 12-34-6

हेतुमात्रमिदं तस्य कालस्य पुरुषर्षभ ।
यद्धन्ति भूतैर्भूतानि तदस्मै रूपमैश्वरम् ॥ १२-३४-६॥
hetumātramidaṃ tasya kālasya puruṣarṣabha |
yaddhanti bhūtairbhūtāni tadasmai rūpamaiśvaram || 12-34-6||

MHB 12-34-7

कर्ममूर्त्यात्मकं विद्धि साक्षिणं शुभपापयोः ।
सुखदुःखगुणोदर्कं कालं कालफलप्रदम् ॥ १२-३४-७॥
karmamūrtyātmakaṃ viddhi sākṣiṇaṃ śubhapāpayoḥ |
sukhaduḥkhaguṇodarkaṃ kālaṃ kālaphalapradam || 12-34-7||

MHB 12-34-8

तेषामपि महाबाहो कर्माणि परिचिन्तय ।
विनाशहेतुकारित्वे यैस्ते कालवशं गताः ॥ १२-३४-८॥
teṣāmapi mahābāho karmāṇi paricintaya |
vināśahetukāritve yaiste kālavaśaṃ gatāḥ || 12-34-8||

MHB 12-34-9

आत्मनश्च विजानीहि नियमव्रतशीलताम् ।
यदा त्वमीदृशं कर्म विधिनाक्रम्य कारितः ॥ १२-३४-९॥
ātmanaśca vijānīhi niyamavrataśīlatām |
yadā tvamīdṛśaṃ karma vidhinākramya kāritaḥ || 12-34-9||

MHB 12-34-10

त्वष्ट्रेव विहितं यन्त्रं यथा स्थापयितुर्वशे ।
कर्मणा कालयुक्तेन तथेदं भ्राम्यते जगत् ॥ १२-३४-१०॥
tvaṣṭreva vihitaṃ yantraṃ yathā sthāpayiturvaśe |
karmaṇā kālayuktena tathedaṃ bhrāmyate jagat || 12-34-10||

MHB 12-34-11

पुरुषस्य हि दृष्ट्वेमामुत्पत्तिमनिमित्ततः ।
यदृच्छया विनाशं च शोकहर्षावनर्थकौ ॥ १२-३४-११॥
puruṣasya hi dṛṣṭvemāmutpattimanimittataḥ |
yadṛcchayā vināśaṃ ca śokaharṣāvanarthakau || 12-34-11||

MHB 12-34-12

व्यलीकं चापि यत्त्वत्र चित्तवैतंसिकं तव ।
तदर्थमिष्यते राजन्प्रायश्चित्तं तदाचर ॥ १२-३४-१२॥
vyalīkaṃ cāpi yattvatra cittavaitaṃsikaṃ tava |
tadarthamiṣyate rājanprāyaścittaṃ tadācara || 12-34-12||

MHB 12-34-13

इदं च श्रूयते पार्थ युद्धे देवासुरे पुरा ।
असुरा भ्रातरो ज्येष्ठा देवाश्चापि यवीयसः ॥ १२-३४-१३॥
idaṃ ca śrūyate pārtha yuddhe devāsure purā |
asurā bhrātaro jyeṣṭhā devāścāpi yavīyasaḥ || 12-34-13||

MHB 12-34-14

तेषामपि श्रीनिमित्तं महानासीत्समुच्छ्रयः ।
युद्धं वर्षसहस्राणि द्वात्रिंशदभवत्किल ॥ १२-३४-१४॥
teṣāmapi śrīnimittaṃ mahānāsītsamucchrayaḥ |
yuddhaṃ varṣasahasrāṇi dvātriṃśadabhavatkila || 12-34-14||

MHB 12-34-15

एकार्णवां महीं कृत्वा रुधिरेण परिप्लुताम् ।
जघ्नुर्दैत्यांस्तदा देवास्त्रिदिवं चैव लेभिरे ॥ १२-३४-१५॥
ekārṇavāṃ mahīṃ kṛtvā rudhireṇa pariplutām |
jaghnurdaityāṃstadā devāstridivaṃ caiva lebhire || 12-34-15||

MHB 12-34-16

तथैव पृथिवीं लब्ध्वा ब्राह्मणा वेदपारगाः ।
संश्रिता दानवानां वै साह्यार्थे दर्पमोहिताः ॥ १२-३४-१६॥
tathaiva pṛthivīṃ labdhvā brāhmaṇā vedapāragāḥ |
saṃśritā dānavānāṃ vai sāhyārthe darpamohitāḥ || 12-34-16||

MHB 12-34-17

शालावृका इति ख्यातास्त्रिषु लोकेषु भारत ।
अष्टाशीतिसहस्राणि ते चापि विबुधैर्हताः ॥ १२-३४-१७॥
śālāvṛkā iti khyātāstriṣu lokeṣu bhārata |
aṣṭāśītisahasrāṇi te cāpi vibudhairhatāḥ || 12-34-17||

MHB 12-34-18

धर्मव्युच्छित्तिमिच्छन्तो येऽधर्मस्य प्रवर्तकाः ।
हन्तव्यास्ते दुरात्मानो देवैर्दैत्या इवोल्बणाः ॥ १२-३४-१८॥
dharmavyucchittimicchanto ye'dharmasya pravartakāḥ |
hantavyāste durātmāno devairdaityā ivolbaṇāḥ || 12-34-18||

MHB 12-34-19

एकं हत्वा यदि कुले शिष्टानां स्यादनामयम् ।
कुलं हत्वाथ राष्ट्रं वा न तद्वृत्तोपघातकम् ॥ १२-३४-१९॥
ekaṃ hatvā yadi kule śiṣṭānāṃ syādanāmayam |
kulaṃ hatvātha rāṣṭraṃ vā na tadvṛttopaghātakam || 12-34-19||

MHB 12-34-20

अधर्मरूपो धर्मो हि कश्चिदस्ति नराधिप ।
धर्मश्चाधर्मरूपोऽस्ति तच्च ज्ञेयं विपश्चिता ॥ १२-३४-२०॥
adharmarūpo dharmo hi kaścidasti narādhipa |
dharmaścādharmarūpo'sti tacca jñeyaṃ vipaścitā || 12-34-20||

MHB 12-34-21

तस्मात्संस्तम्भयात्मानं श्रुतवानसि पाण्डव ।
देवैः पूर्वगतं मार्गमनुयातोऽसि भारत ॥ १२-३४-२१॥
tasmātsaṃstambhayātmānaṃ śrutavānasi pāṇḍava |
devaiḥ pūrvagataṃ mārgamanuyāto'si bhārata || 12-34-21||

MHB 12-34-22

न हीदृशा गमिष्यन्ति नरकं पाण्डवर्षभ ।
भ्रातॄनाश्वासयैतांस्त्वं सुहृदश्च परंतप ॥ १२-३४-२२॥
na hīdṛśā gamiṣyanti narakaṃ pāṇḍavarṣabha |
bhrātṝnāśvāsayaitāṃstvaṃ suhṛdaśca paraṃtapa || 12-34-22||

MHB 12-34-23

यो हि पापसमारम्भे कार्ये तद्भावभावितः ।
कुर्वन्नपि तथैव स्यात्कृत्वा च निरपत्रपः ॥ १२-३४-२३॥
yo hi pāpasamārambhe kārye tadbhāvabhāvitaḥ |
kurvannapi tathaiva syātkṛtvā ca nirapatrapaḥ || 12-34-23||

MHB 12-34-24

तस्मिंस्तत्कलुषं सर्वं समाप्तमिति शब्दितम् ।
प्रायश्चित्तं न तस्यास्ति ह्रासो वा पापकर्मणः ॥ १२-३४-२४॥
tasmiṃstatkaluṣaṃ sarvaṃ samāptamiti śabditam |
prāyaścittaṃ na tasyāsti hrāso vā pāpakarmaṇaḥ || 12-34-24||

MHB 12-34-25

त्वं तु शुक्लाभिजातीयः परदोषेण कारितः ।
अनिच्छमानः कर्मेदं कृत्वा च परितप्यसे ॥ १२-३४-२५॥
tvaṃ tu śuklābhijātīyaḥ paradoṣeṇa kāritaḥ |
anicchamānaḥ karmedaṃ kṛtvā ca paritapyase || 12-34-25||

MHB 12-34-26

अश्वमेधो महायज्ञः प्रायश्चित्तमुदाहृतम् ।
तमाहर महाराज विपाप्मैवं भविष्यसि ॥ १२-३४-२६॥
aśvamedho mahāyajñaḥ prāyaścittamudāhṛtam |
tamāhara mahārāja vipāpmaivaṃ bhaviṣyasi || 12-34-26||

MHB 12-34-27

मरुद्भिः सह जित्वारीन्मघवान्पाकशासनः ।
एकैकं क्रतुमाहृत्य शतकृत्वः शतक्रतुः ॥ १२-३४-२७॥
marudbhiḥ saha jitvārīnmaghavānpākaśāsanaḥ |
ekaikaṃ kratumāhṛtya śatakṛtvaḥ śatakratuḥ || 12-34-27||

MHB 12-34-28

पूतपाप्मा जितस्वर्गो लोकान्प्राप्य सुखोदयान् ।
मरुद्गणवृतः शक्रः शुशुभे भासयन्दिशः ॥ १२-३४-२८॥
pūtapāpmā jitasvargo lokānprāpya sukhodayān |
marudgaṇavṛtaḥ śakraḥ śuśubhe bhāsayandiśaḥ || 12-34-28||

MHB 12-34-29

स्वर्गलोके महीयन्तमप्सरोभिः शचीपतिम् ।
ऋषयः पर्युपासन्ते देवाश्च विबुधेश्वरम् ॥ १२-३४-२९॥
svargaloke mahīyantamapsarobhiḥ śacīpatim |
ṛṣayaḥ paryupāsante devāśca vibudheśvaram || 12-34-29||

MHB 12-34-30

सोऽयं त्वमिह संक्रान्तो विक्रमेण वसुंधराम् ।
निर्जिताश्च महीपाला विक्रमेण त्वयानघ ॥ १२-३४-३०॥
so'yaṃ tvamiha saṃkrānto vikrameṇa vasuṃdharām |
nirjitāśca mahīpālā vikrameṇa tvayānagha || 12-34-30||

MHB 12-34-31

तेषां पुराणि राष्ट्राणि गत्वा राजन्सुहृद्वृतः ।
भ्रातॄन्पुत्रांश्च पौत्रांश्च स्वे स्वे राज्येऽभिषेचय ॥ १२-३४-३१॥
teṣāṃ purāṇi rāṣṭrāṇi gatvā rājansuhṛdvṛtaḥ |
bhrātṝnputrāṃśca pautrāṃśca sve sve rājye'bhiṣecaya || 12-34-31||

MHB 12-34-32

बालानपि च गर्भस्थान्सान्त्वानि समुदाचरन् ।
रञ्जयन्प्रकृतीः सर्वाः परिपाहि वसुंधराम् ॥ १२-३४-३२॥
bālānapi ca garbhasthānsāntvāni samudācaran |
rañjayanprakṛtīḥ sarvāḥ paripāhi vasuṃdharām || 12-34-32||

MHB 12-34-33

कुमारो नास्ति येषां च कन्यास्तत्राभिषेचय ।
कामाशयो हि स्त्रीवर्गः शोकमेवं प्रहास्यति ॥ १२-३४-३३॥
kumāro nāsti yeṣāṃ ca kanyāstatrābhiṣecaya |
kāmāśayo hi strīvargaḥ śokamevaṃ prahāsyati || 12-34-33||

MHB 12-34-34

एवमाश्वासनं कृत्वा सर्वराष्ट्रेषु भारत ।
यजस्व वाजिमेधेन यथेन्द्रो विजयी पुरा ॥ १२-३४-३४॥
evamāśvāsanaṃ kṛtvā sarvarāṣṭreṣu bhārata |
yajasva vājimedhena yathendro vijayī purā || 12-34-34||

MHB 12-34-35

अशोच्यास्ते महात्मानः क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभ ।
स्वकर्मभिर्गता नाशं कृतान्तबलमोहिताः ॥ १२-३४-३५॥
aśocyāste mahātmānaḥ kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabha |
svakarmabhirgatā nāśaṃ kṛtāntabalamohitāḥ || 12-34-35||

MHB 12-34-36

अवाप्तः क्षत्रधर्मस्ते राज्यं प्राप्तमकल्मषम् ।
चरस्व धर्मं कौन्तेय श्रेयान्यः प्रेत्य भाविकः ॥ १२-३४-३६॥
avāptaḥ kṣatradharmaste rājyaṃ prāptamakalmaṣam |
carasva dharmaṃ kaunteya śreyānyaḥ pretya bhāvikaḥ || 12-34-36||

Adhyaya: 35/353 (32)

MHB 12-35-1

युधिष्ठिर उवाच ।
कानि कृत्वेह कर्माणि प्रायश्चित्तीयते नरः ।
किं कृत्वा चैव मुच्येत तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-३५-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kāni kṛtveha karmāṇi prāyaścittīyate naraḥ |
kiṃ kṛtvā caiva mucyeta tanme brūhi pitāmaha || 12-35-1||

MHB 12-35-2

व्यास उवाच ।
अकुर्वन्विहितं कर्म प्रतिषिद्धानि चाचरन् ।
प्रायश्चित्तीयते ह्येवं नरो मिथ्या च वर्तयन् ॥ १२-३५-२॥
vyāsa uvāca |
akurvanvihitaṃ karma pratiṣiddhāni cācaran |
prāyaścittīyate hyevaṃ naro mithyā ca vartayan || 12-35-2||

MHB 12-35-3

सूर्येणाभ्युदितो यश्च ब्रह्मचारी भवत्युत ।
तथा सूर्याभिनिर्मुक्तः कुनखी श्यावदन्नपि ॥ १२-३५-३॥
sūryeṇābhyudito yaśca brahmacārī bhavatyuta |
tathā sūryābhinirmuktaḥ kunakhī śyāvadannapi || 12-35-3||

MHB 12-35-4

परिवित्तिः परिवेत्ता ब्रह्मोज्झो यश्च कुत्सकः ।
दिधिषूपतिस्तथा यः स्यादग्रेदिधिषुरेव च ॥ १२-३५-४॥
parivittiḥ parivettā brahmojjho yaśca kutsakaḥ |
didhiṣūpatistathā yaḥ syādagredidhiṣureva ca || 12-35-4||

MHB 12-35-5

अवकीर्णी भवेद्यश्च द्विजातिवधकस्तथा ।
अतीर्थे ब्रह्मणस्त्यागी तीर्थे चाप्रतिपादकः ॥ १२-३५-५॥
avakīrṇī bhavedyaśca dvijātivadhakastathā |
atīrthe brahmaṇastyāgī tīrthe cāpratipādakaḥ || 12-35-5||

MHB 12-35-6

ग्रामयाजी च कौन्तेय राज्ञश्च परिविक्रयी ।
शूद्रस्त्रीवधको यश्च पूर्वः पूर्वस्तु गर्हितः ॥ १२-३५-६॥
grāmayājī ca kaunteya rājñaśca parivikrayī |
śūdrastrīvadhako yaśca pūrvaḥ pūrvastu garhitaḥ || 12-35-6||

MHB 12-35-7

वृथापशुसमालम्भी वनदाहस्य कारकः ।
अनृतेनोपचर्ता च प्रतिरोद्धा गुरोस्तथा ॥ १२-३५-७॥
vṛthāpaśusamālambhī vanadāhasya kārakaḥ |
anṛtenopacartā ca pratiroddhā gurostathā || 12-35-7||

MHB 12-35-8

यश्चाग्नीनपविध्येत तथैव ब्रह्मविक्रयी ।
एतान्येनांसि सर्वाणि व्युत्क्रान्तसमयश्च यः ॥ १२-३५-८॥
yaścāgnīnapavidhyeta tathaiva brahmavikrayī |
etānyenāṃsi sarvāṇi vyutkrāntasamayaśca yaḥ || 12-35-8||

MHB 12-35-9

अकार्याण्यपि वक्ष्यामि यानि तानि निबोध मे ।
लोकवेदविरुद्धानि तान्येकाग्रमनाः शृणु ॥ १२-३५-९॥
akāryāṇyapi vakṣyāmi yāni tāni nibodha me |
lokavedaviruddhāni tānyekāgramanāḥ śṛṇu || 12-35-9||

MHB 12-35-10

स्वधर्मस्य परित्यागः परधर्मस्य च क्रिया ।
अयाज्ययाजनं चैव तथाभक्ष्यस्य भक्षणम् ॥ १२-३५-१०॥
svadharmasya parityāgaḥ paradharmasya ca kriyā |
ayājyayājanaṃ caiva tathābhakṣyasya bhakṣaṇam || 12-35-10||

MHB 12-35-11

शरणागतसंत्यागो भृत्यस्याभरणं तथा ।
रसानां विक्रयश्चापि तिर्यग्योनिवधस्तथा ॥ १२-३५-११॥
śaraṇāgatasaṃtyāgo bhṛtyasyābharaṇaṃ tathā |
rasānāṃ vikrayaścāpi tiryagyonivadhastathā || 12-35-11||

MHB 12-35-12

आधानादीनि कर्माणि शक्तिमान्न करोति यः ।
अप्रयच्छंश्च सर्वाणि नित्यं देयानि भारत ॥ १२-३५-१२॥
ādhānādīni karmāṇi śaktimānna karoti yaḥ |
aprayacchaṃśca sarvāṇi nityaṃ deyāni bhārata || 12-35-12||

MHB 12-35-13

दक्षिणानामदानं च ब्राह्मणस्वाभिमर्शनम् ।
सर्वाण्येतान्यकार्याणि प्राहुर्धर्मविदो जनाः ॥ १२-३५-१३॥
dakṣiṇānāmadānaṃ ca brāhmaṇasvābhimarśanam |
sarvāṇyetānyakāryāṇi prāhurdharmavido janāḥ || 12-35-13||

MHB 12-35-14

पित्रा विभजते पुत्रो यश्च स्याद्गुरुतल्पगः ।
अप्रजायन्नधर्मेण भवत्याधर्मिको जनः ॥ १२-३५-१४॥
pitrā vibhajate putro yaśca syādgurutalpagaḥ |
aprajāyannadharmeṇa bhavatyādharmiko janaḥ || 12-35-14||

MHB 12-35-15

उक्तान्येतानि कर्माणि विस्तरेणेतरेण च ।
यानि कुर्वन्नकुर्वंश्च प्रायश्चित्तीयते जनः ॥ १२-३५-१५॥
uktānyetāni karmāṇi vistareṇetareṇa ca |
yāni kurvannakurvaṃśca prāyaścittīyate janaḥ || 12-35-15||

MHB 12-35-16

एतान्येव तु कर्माणि क्रियमाणानि मानवान् ।
येषु येषु निमित्तेषु न लिम्पन्त्यथ तच्छृणु ॥ १२-३५-१६॥
etānyeva tu karmāṇi kriyamāṇāni mānavān |
yeṣu yeṣu nimitteṣu na limpantyatha tacchṛṇu || 12-35-16||

MHB 12-35-17

प्रगृह्य शस्त्रमायान्तमपि वेदान्तगं रणे ।
जिघांसन्तं निहत्याजौ न तेन ब्रह्महा भवेत् ॥ १२-३५-१७॥
pragṛhya śastramāyāntamapi vedāntagaṃ raṇe |
jighāṃsantaṃ nihatyājau na tena brahmahā bhavet || 12-35-17||

MHB 12-35-18

अपि चाप्यत्र कौन्तेय मन्त्रो वेदेषु पठ्यते ।
वेदप्रमाणविहितं तं धर्मं प्रब्रवीमि ते ॥ १२-३५-१८॥
api cāpyatra kaunteya mantro vedeṣu paṭhyate |
vedapramāṇavihitaṃ taṃ dharmaṃ prabravīmi te || 12-35-18||

MHB 12-35-19

अपेतं ब्राह्मणं वृत्ताद्यो हन्यादाततायिनम् ।
न तेन ब्रह्महा स स्यान्मन्युस्तं मन्युमृच्छति ॥ १२-३५-१९॥
apetaṃ brāhmaṇaṃ vṛttādyo hanyādātatāyinam |
na tena brahmahā sa syānmanyustaṃ manyumṛcchati || 12-35-19||

MHB 12-35-20

प्राणात्यये तथाज्ञानादाचरन्मदिरामपि ।
अचोदितो धर्मपरः पुनः संस्कारमर्हति ॥ १२-३५-२०॥
prāṇātyaye tathājñānādācaranmadirāmapi |
acodito dharmaparaḥ punaḥ saṃskāramarhati || 12-35-20||

MHB 12-35-21

एतत्ते सर्वमाख्यातं कौन्तेयाभक्ष्यभक्षणम् ।
प्रायश्चित्तविधानेन सर्वमेतेन शुध्यति ॥ १२-३५-२१॥
etatte sarvamākhyātaṃ kaunteyābhakṣyabhakṣaṇam |
prāyaścittavidhānena sarvametena śudhyati || 12-35-21||

MHB 12-35-22

गुरुतल्पं हि गुर्वर्थे न दूषयति मानवम् ।
उद्दालकः श्वेतकेतुं जनयामास शिष्यतः ॥ १२-३५-२२॥
gurutalpaṃ hi gurvarthe na dūṣayati mānavam |
uddālakaḥ śvetaketuṃ janayāmāsa śiṣyataḥ || 12-35-22||

MHB 12-35-23

स्तेयं कुर्वंस्तु गुर्वर्थमापत्सु न निबध्यते ।
बहुशः कामकारेण न चेद्यः संप्रवर्तते ॥ १२-३५-२३॥
steyaṃ kurvaṃstu gurvarthamāpatsu na nibadhyate |
bahuśaḥ kāmakāreṇa na cedyaḥ saṃpravartate || 12-35-23||

MHB 12-35-24

अन्यत्र ब्राह्मणस्वेभ्य आददानो न दुष्यति ।
स्वयमप्राशिता यश्च न स पापेन लिप्यते ॥ १२-३५-२४॥
anyatra brāhmaṇasvebhya ādadāno na duṣyati |
svayamaprāśitā yaśca na sa pāpena lipyate || 12-35-24||

MHB 12-35-25

प्राणत्राणेऽनृतं वाच्यमात्मनो वा परस्य वा ।
गुर्वर्थे स्त्रीषु चैव स्याद्विवाहकरणेषु च ॥ १२-३५-२५॥
prāṇatrāṇe'nṛtaṃ vācyamātmano vā parasya vā |
gurvarthe strīṣu caiva syādvivāhakaraṇeṣu ca || 12-35-25||

MHB 12-35-26

नावर्तते व्रतं स्वप्ने शुक्रमोक्षे कथंचन ।
आज्यहोमः समिद्धेऽग्नौ प्रायश्चित्तं विधीयते ॥ १२-३५-२६॥
nāvartate vrataṃ svapne śukramokṣe kathaṃcana |
ājyahomaḥ samiddhe'gnau prāyaścittaṃ vidhīyate || 12-35-26||

MHB 12-35-27

पारिवित्त्यं च पतिते नास्ति प्रव्रजिते तथा ।
भिक्षिते पारदार्यं च न तद्धर्मस्य दूषकम् ॥ १२-३५-२७॥
pārivittyaṃ ca patite nāsti pravrajite tathā |
bhikṣite pāradāryaṃ ca na taddharmasya dūṣakam || 12-35-27||

MHB 12-35-28

वृथापशुसमालम्भं नैव कुर्यान्न कारयेत् ।
अनुग्रहः पशूणां हि संस्कारो विधिचोदितः ॥ १२-३५-२८॥
vṛthāpaśusamālambhaṃ naiva kuryānna kārayet |
anugrahaḥ paśūṇāṃ hi saṃskāro vidhicoditaḥ || 12-35-28||

MHB 12-35-29

अनर्हे ब्राह्मणे दत्तमज्ञानात्तन्न दूषकम् ।
सकारणं तथा तीर्थेऽतीर्थे वा प्रतिपादनम् ॥ १२-३५-२९॥
anarhe brāhmaṇe dattamajñānāttanna dūṣakam |
sakāraṇaṃ tathā tīrthe'tīrthe vā pratipādanam || 12-35-29||

MHB 12-35-30

स्त्रियस्तथापचारिण्यो निष्कृतिः स्याददूषिका ।
अपि सा पूयते तेन न तु भर्ता प्रदुष्यते ॥ १२-३५-३०॥
striyastathāpacāriṇyo niṣkṛtiḥ syādadūṣikā |
api sā pūyate tena na tu bhartā praduṣyate || 12-35-30||

MHB 12-35-31

तत्त्वं ज्ञात्वा तु सोमस्य विक्रयः स्याददूषकः ।
असमर्थस्य भृत्यस्य विसर्गः स्याददोषवान् ।
वनदाहो गवामर्थे क्रियमाणो न दूषकः ॥ १२-३५-३१॥
tattvaṃ jñātvā tu somasya vikrayaḥ syādadūṣakaḥ |
asamarthasya bhṛtyasya visargaḥ syādadoṣavān |
vanadāho gavāmarthe kriyamāṇo na dūṣakaḥ || 12-35-31||

MHB 12-35-32

उक्तान्येतानि कर्माणि यानि कुर्वन्न दुष्यति ।
प्रायश्चित्तानि वक्ष्यामि विस्तरेणैव भारत ॥ १२-३५-३२॥
uktānyetāni karmāṇi yāni kurvanna duṣyati |
prāyaścittāni vakṣyāmi vistareṇaiva bhārata || 12-35-32||

Adhyaya: 36/353 (46)

MHB 12-36-1

व्यास उवाच ।
तपसा कर्मभिश्चैव प्रदानेन च भारत ।
पुनाति पापं पुरुषः पूतश्चेन्न प्रवर्तते ॥ १२-३६-१॥
vyāsa uvāca |
tapasā karmabhiścaiva pradānena ca bhārata |
punāti pāpaṃ puruṣaḥ pūtaścenna pravartate || 12-36-1||

MHB 12-36-2

एककालं तु भुञ्जानश्चरन्भैक्षं स्वकर्मकृत् ।
कपालपाणिः खट्वाङ्गी ब्रह्मचारी सदोत्थितः ॥ १२-३६-२॥
ekakālaṃ tu bhuñjānaścaranbhaikṣaṃ svakarmakṛt |
kapālapāṇiḥ khaṭvāṅgī brahmacārī sadotthitaḥ || 12-36-2||

MHB 12-36-3

अनसूयुरधःशायी कर्म लोके प्रकाशयन् ।
पूर्णैर्द्वादशभिर्वर्षैर्ब्रह्महा विप्रमुच्यते ॥ १२-३६-३॥
anasūyuradhaḥśāyī karma loke prakāśayan |
pūrṇairdvādaśabhirvarṣairbrahmahā vipramucyate || 12-36-3||

MHB 12-36-4

षड्भिर्वर्षैः कृच्छ्रभोजी ब्रह्महा पूयते नरः ।
मासे मासे समश्नंस्तु त्रिभिर्वर्षैः प्रमुच्यते ॥ १२-३६-४॥
ṣaḍbhirvarṣaiḥ kṛcchrabhojī brahmahā pūyate naraḥ |
māse māse samaśnaṃstu tribhirvarṣaiḥ pramucyate || 12-36-4||

MHB 12-36-5

संवत्सरेण मासाशी पूयते नात्र संशयः ।
तथैवोपरमन्राजन्स्वल्पेनापि प्रमुच्यते ॥ १२-३६-५॥
saṃvatsareṇa māsāśī pūyate nātra saṃśayaḥ |
tathaivoparamanrājansvalpenāpi pramucyate || 12-36-5||

MHB 12-36-6

क्रतुना चाश्वमेधेन पूयते नात्र संशयः ।
ये चास्यावभृथे स्नान्ति केचिदेवंविधा नराः ॥ १२-३६-६॥
kratunā cāśvamedhena pūyate nātra saṃśayaḥ |
ye cāsyāvabhṛthe snānti kecidevaṃvidhā narāḥ || 12-36-6||

MHB 12-36-7

ते सर्वे पूतपाप्मानो भवन्तीति परा श्रुतिः ।
ब्राह्मणार्थे हतो युद्धे मुच्यते ब्रह्महत्यया ॥ १२-३६-७॥
te sarve pūtapāpmāno bhavantīti parā śrutiḥ |
brāhmaṇārthe hato yuddhe mucyate brahmahatyayā || 12-36-7||

MHB 12-36-8

गवां शतसहस्रं तु पात्रेभ्यः प्रतिपादयन् ।
ब्रह्महा विप्रमुच्येत सर्वपापेभ्य एव च ॥ १२-३६-८॥
gavāṃ śatasahasraṃ tu pātrebhyaḥ pratipādayan |
brahmahā vipramucyeta sarvapāpebhya eva ca || 12-36-8||

MHB 12-36-9

कपिलानां सहस्राणि यो दद्यात्पञ्चविंशतिम् ।
दोग्ध्रीणां स च पापेभ्यः सर्वेभ्यो विप्रमुच्यते ॥ १२-३६-९॥
kapilānāṃ sahasrāṇi yo dadyātpañcaviṃśatim |
dogdhrīṇāṃ sa ca pāpebhyaḥ sarvebhyo vipramucyate || 12-36-9||

MHB 12-36-10

गोसहस्रं सवत्सानां दोग्ध्रीणां प्राणसंशये ।
साधुभ्यो वै दरिद्रेभ्यो दत्त्वा मुच्येत किल्बिषात् ॥ १२-३६-१०॥
gosahasraṃ savatsānāṃ dogdhrīṇāṃ prāṇasaṃśaye |
sādhubhyo vai daridrebhyo dattvā mucyeta kilbiṣāt || 12-36-10||

MHB 12-36-11

शतं वै यस्तु काम्बोजान्ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति ।
नियतेभ्यो महीपाल स च पापात्प्रमुच्यते ॥ १२-३६-११॥
śataṃ vai yastu kāmbojānbrāhmaṇebhyaḥ prayacchati |
niyatebhyo mahīpāla sa ca pāpātpramucyate || 12-36-11||

MHB 12-36-12

मनोरथं तु यो दद्यादेकस्मा अपि भारत ।
न कीर्तयेत दत्त्वा यः स च पापात्प्रमुच्यते ॥ १२-३६-१२॥
manorathaṃ tu yo dadyādekasmā api bhārata |
na kīrtayeta dattvā yaḥ sa ca pāpātpramucyate || 12-36-12||

MHB 12-36-13

सुरापानं सकृत्पीत्वा योऽग्निवर्णां पिबेद्द्विजः ।
स पावयत्यथात्मानमिह लोके परत्र च ॥ १२-३६-१३॥
surāpānaṃ sakṛtpītvā yo'gnivarṇāṃ pibeddvijaḥ |
sa pāvayatyathātmānamiha loke paratra ca || 12-36-13||

MHB 12-36-14

मेरुप्रपातं प्रपतञ्ज्वलनं वा समाविशन् ।
महाप्रस्थानमातिष्ठन्मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥ १२-३६-१४॥
meruprapātaṃ prapatañjvalanaṃ vā samāviśan |
mahāprasthānamātiṣṭhanmucyate sarvakilbiṣaiḥ || 12-36-14||

MHB 12-36-15

बृहस्पतिसवेनेष्ट्वा सुरापो ब्राह्मणः पुनः ।
समितिं ब्राह्मणैर्गच्छेदिति वै ब्राह्मणी श्रुतिः ॥ १२-३६-१५॥
bṛhaspatisaveneṣṭvā surāpo brāhmaṇaḥ punaḥ |
samitiṃ brāhmaṇairgacchediti vai brāhmaṇī śrutiḥ || 12-36-15||

MHB 12-36-16

भूमिप्रदानं कुर्याद्यः सुरां पीत्वा विमत्सरः ।
पुनर्न च पिबेद्राजन्संस्कृतः शुध्यते नरः ॥ १२-३६-१६॥
bhūmipradānaṃ kuryādyaḥ surāṃ pītvā vimatsaraḥ |
punarna ca pibedrājansaṃskṛtaḥ śudhyate naraḥ || 12-36-16||

MHB 12-36-17

गुरुतल्पी शिलां तप्तामायसीमधिसंविशेत् ।
पाणावाधाय वा शेफं प्रव्रजेदूर्ध्वदर्शनः ॥ १२-३६-१७॥
gurutalpī śilāṃ taptāmāyasīmadhisaṃviśet |
pāṇāvādhāya vā śephaṃ pravrajedūrdhvadarśanaḥ || 12-36-17||

MHB 12-36-18

शरीरस्य विमोक्षेण मुच्यते कर्मणोऽशुभात् ।
कर्मभ्यो विप्रमुच्यन्ते यत्ताः संवत्सरं स्त्रियः ॥ १२-३६-१८॥
śarīrasya vimokṣeṇa mucyate karmaṇo'śubhāt |
karmabhyo vipramucyante yattāḥ saṃvatsaraṃ striyaḥ || 12-36-18||

MHB 12-36-19

महाव्रतं चरेद्यस्तु दद्यात्सर्वस्वमेव तु ।
गुर्वर्थे वा हतो युद्धे स मुच्येत्कर्मणोऽशुभात् ॥ १२-३६-१९॥
mahāvrataṃ caredyastu dadyātsarvasvameva tu |
gurvarthe vā hato yuddhe sa mucyetkarmaṇo'śubhāt || 12-36-19||

MHB 12-36-20

अनृतेनोपचर्ता च प्रतिरोद्धा गुरोस्तथा ।
उपहृत्य प्रियं तस्मै तस्मात्पापात्प्रमुच्यते ॥ १२-३६-२०॥
anṛtenopacartā ca pratiroddhā gurostathā |
upahṛtya priyaṃ tasmai tasmātpāpātpramucyate || 12-36-20||

MHB 12-36-21

अवकीर्णिनिमित्तं तु ब्रह्महत्याव्रतं चरेत् ।
खरचर्मवासाः षण्मासं तथा मुच्येत किल्बिषात् ॥ १२-३६-२१॥
avakīrṇinimittaṃ tu brahmahatyāvrataṃ caret |
kharacarmavāsāḥ ṣaṇmāsaṃ tathā mucyeta kilbiṣāt || 12-36-21||

MHB 12-36-22

परदारापहारी च परस्यापहरन्वसु ।
संवत्सरं व्रती भूत्वा तथा मुच्येत किल्बिषात् ॥ १२-३६-२२॥
paradārāpahārī ca parasyāpaharanvasu |
saṃvatsaraṃ vratī bhūtvā tathā mucyeta kilbiṣāt || 12-36-22||

MHB 12-36-23

स्तेयं तु यस्यापहरेत्तस्मै दद्यात्समं वसु ।
विविधेनाभ्युपायेन तेन मुच्येत किल्बिषात् ॥ १२-३६-२३॥
steyaṃ tu yasyāpaharettasmai dadyātsamaṃ vasu |
vividhenābhyupāyena tena mucyeta kilbiṣāt || 12-36-23||

MHB 12-36-24

कृच्छ्राद्द्वादशरात्रेण स्वभ्यस्तेन दशावरम् ।
परिवेत्ता भवेत्पूतः परिवित्तिश्च भारत ॥ १२-३६-२४॥
kṛcchrāddvādaśarātreṇa svabhyastena daśāvaram |
parivettā bhavetpūtaḥ parivittiśca bhārata || 12-36-24||

MHB 12-36-25

निवेश्यं तु भवेत्तेन सदा तारयिता पितॄन् ।
न तु स्त्रिया भवेद्दोषो न तु सा तेन लिप्यते ॥ १२-३६-२५॥
niveśyaṃ tu bhavettena sadā tārayitā pitṝn |
na tu striyā bhaveddoṣo na tu sā tena lipyate || 12-36-25||

MHB 12-36-26

भजने ह्यृतुना शुद्धं चातुर्मास्यं विधीयते ।
स्त्रियस्तेन विशुध्यन्ति इति धर्मविदो विदुः ॥ १२-३६-२६॥
bhajane hyṛtunā śuddhaṃ cāturmāsyaṃ vidhīyate |
striyastena viśudhyanti iti dharmavido viduḥ || 12-36-26||

MHB 12-36-27

स्त्रियस्त्वाशङ्किताः पापैर्नोपगम्या हि जानता ।
रजसा ता विशुध्यन्ते भस्मना भाजनं यथा ॥ १२-३६-२७॥
striyastvāśaṅkitāḥ pāpairnopagamyā hi jānatā |
rajasā tā viśudhyante bhasmanā bhājanaṃ yathā || 12-36-27||

MHB 12-36-28

चतुष्पात्सकलो धर्मो ब्राह्मणानां विधीयते ।
पादावकृष्टो राजन्ये तथा धर्मो विधीयते ॥ १२-३६-२८॥
catuṣpātsakalo dharmo brāhmaṇānāṃ vidhīyate |
pādāvakṛṣṭo rājanye tathā dharmo vidhīyate || 12-36-28||

MHB 12-36-29

तथा वैश्ये च शूद्रे च पादः पादो विधीयते ।
विद्यादेवंविधेनैषां गुरुलाघवनिश्चयम् ॥ १२-३६-२९॥
tathā vaiśye ca śūdre ca pādaḥ pādo vidhīyate |
vidyādevaṃvidhenaiṣāṃ gurulāghavaniścayam || 12-36-29||

MHB 12-36-30

तिर्यग्योनिवधं कृत्वा द्रुमांश्छित्त्वेतरान्बहून् ।
त्रिरात्रं वायुभक्षः स्यात्कर्म च प्रथयेन्नरः ॥ १२-३६-३०॥
tiryagyonivadhaṃ kṛtvā drumāṃśchittvetarānbahūn |
trirātraṃ vāyubhakṣaḥ syātkarma ca prathayennaraḥ || 12-36-30||

MHB 12-36-31

अगम्यागमने राजन्प्रायश्चित्तं विधीयते ।
आर्द्रवस्त्रेण षण्मासं विहार्यं भस्मशायिना ॥ १२-३६-३१॥
agamyāgamane rājanprāyaścittaṃ vidhīyate |
ārdravastreṇa ṣaṇmāsaṃ vihāryaṃ bhasmaśāyinā || 12-36-31||

MHB 12-36-32

एष एव तु सर्वेषामकार्याणां विधिर्भवेत् ।
ब्राह्मणोक्तेन विधिना दृष्टान्तागमहेतुभिः ॥ १२-३६-३२॥
eṣa eva tu sarveṣāmakāryāṇāṃ vidhirbhavet |
brāhmaṇoktena vidhinā dṛṣṭāntāgamahetubhiḥ || 12-36-32||

MHB 12-36-33

सावित्रीमप्यधीयानः शुचौ देशे मिताशनः ।
अहिंस्रोऽमन्दकोऽजल्पन्मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥ १२-३६-३३॥
sāvitrīmapyadhīyānaḥ śucau deśe mitāśanaḥ |
ahiṃsro'mandako'jalpanmucyate sarvakilbiṣaiḥ || 12-36-33||

MHB 12-36-34

अहःसु सततं तिष्ठेदभ्याकाशं निशि स्वपेत् ।
त्रिरह्नस्त्रिर्निशायाश्च सवासा जलमाविशेत् ॥ १२-३६-३४॥
ahaḥsu satataṃ tiṣṭhedabhyākāśaṃ niśi svapet |
trirahnastrirniśāyāśca savāsā jalamāviśet || 12-36-34||

MHB 12-36-35

स्त्रीशूद्रपतितांश्चापि नाभिभाषेद्व्रतान्वितः ।
पापान्यज्ञानतः कृत्वा मुच्येदेवंव्रतो द्विजः ॥ १२-३६-३५॥
strīśūdrapatitāṃścāpi nābhibhāṣedvratānvitaḥ |
pāpānyajñānataḥ kṛtvā mucyedevaṃvrato dvijaḥ || 12-36-35||

MHB 12-36-36

शुभाशुभफलं प्रेत्य लभते भूतसाक्षिकः ।
अतिरिच्येत्तयोर्यत्तु तत्कर्ता लभते फलम् ॥ १२-३६-३६॥
śubhāśubhaphalaṃ pretya labhate bhūtasākṣikaḥ |
atiricyettayoryattu tatkartā labhate phalam || 12-36-36||

MHB 12-36-37

तस्माद्दानेन तपसा कर्मणा च शुभं फलम् ।
वर्धयेदशुभं कृत्वा यथा स्यादतिरेकवान् ॥ १२-३६-३७॥
tasmāddānena tapasā karmaṇā ca śubhaṃ phalam |
vardhayedaśubhaṃ kṛtvā yathā syādatirekavān || 12-36-37||

MHB 12-36-38

कुर्याच्छुभानि कर्माणि निमित्ते पापकर्मणाम् ।
दद्यान्नित्यं च वित्तानि तथा मुच्येत किल्बिषात् ॥ १२-३६-३८॥
kuryācchubhāni karmāṇi nimitte pāpakarmaṇām |
dadyānnityaṃ ca vittāni tathā mucyeta kilbiṣāt || 12-36-38||

MHB 12-36-39

अनुरूपं हि पापस्य प्रायश्चित्तमुदाहृतम् ।
महापातकवर्जं तु प्रायश्चित्तं विधीयते ॥ १२-३६-३९॥
anurūpaṃ hi pāpasya prāyaścittamudāhṛtam |
mahāpātakavarjaṃ tu prāyaścittaṃ vidhīyate || 12-36-39||

MHB 12-36-40

भक्ष्याभक्ष्येषु सर्वेषु वाच्यावाच्ये तथैव च ।
अज्ञानज्ञानयो राजन्विहितान्यनुजानते ॥ १२-३६-४०॥
bhakṣyābhakṣyeṣu sarveṣu vācyāvācye tathaiva ca |
ajñānajñānayo rājanvihitānyanujānate || 12-36-40||

MHB 12-36-41

जानता तु कृतं पापं गुरु सर्वं भवत्युत ।
अज्ञानात्स्खलिते दोषे प्रायश्चित्तं विधीयते ॥ १२-३६-४१॥
jānatā tu kṛtaṃ pāpaṃ guru sarvaṃ bhavatyuta |
ajñānātskhalite doṣe prāyaścittaṃ vidhīyate || 12-36-41||

MHB 12-36-42

शक्यते विधिना पापं यथोक्तेन व्यपोहितुम् ।
आस्तिके श्रद्दधाने तु विधिरेष विधीयते ॥ १२-३६-४२॥
śakyate vidhinā pāpaṃ yathoktena vyapohitum |
āstike śraddadhāne tu vidhireṣa vidhīyate || 12-36-42||

MHB 12-36-43

नास्तिकाश्रद्दधानेषु पुरुषेषु कदाचन ।
दम्भदोषप्रधानेषु विधिरेष न दृश्यते ॥ १२-३६-४३॥
nāstikāśraddadhāneṣu puruṣeṣu kadācana |
dambhadoṣapradhāneṣu vidhireṣa na dṛśyate || 12-36-43||

MHB 12-36-44

शिष्टाचारश्च शिष्टश्च धर्मो धर्मभृतां वर ।
सेवितव्यो नरव्याघ्र प्रेत्य चेह सुखार्थिना ॥ १२-३६-४४॥
śiṣṭācāraśca śiṣṭaśca dharmo dharmabhṛtāṃ vara |
sevitavyo naravyāghra pretya ceha sukhārthinā || 12-36-44||

MHB 12-36-45

स राजन्मोक्ष्यसे पापात्तेन पूर्वेण हेतुना ।
त्राणार्थं वा वधेनैषामथ वा नृपकर्मणा ॥ १२-३६-४५॥
sa rājanmokṣyase pāpāttena pūrveṇa hetunā |
trāṇārthaṃ vā vadhenaiṣāmatha vā nṛpakarmaṇā || 12-36-45||

MHB 12-36-46

अथ वा ते घृणा काचित्प्रायश्चित्तं चरिष्यसि ।
मा त्वेवानार्यजुष्टेन कर्मणा निधनं गमः ॥ १२-३६-४६॥
atha vā te ghṛṇā kācitprāyaścittaṃ cariṣyasi |
mā tvevānāryajuṣṭena karmaṇā nidhanaṃ gamaḥ || 12-36-46||

Adhyaya: 37/353 (43)

MHB 12-37-1

वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्तो भगवता धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
चिन्तयित्वा मुहूर्तं तु प्रत्युवाच तपोधनम् ॥ १२-३७-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamukto bhagavatā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
cintayitvā muhūrtaṃ tu pratyuvāca tapodhanam || 12-37-1||

MHB 12-37-2

किं भक्ष्यं किमभक्ष्यं च किं च देयं प्रशस्यते ।
किं च पात्रमपात्रं वा तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-३७-२॥
kiṃ bhakṣyaṃ kimabhakṣyaṃ ca kiṃ ca deyaṃ praśasyate |
kiṃ ca pātramapātraṃ vā tanme brūhi pitāmaha || 12-37-2||

MHB 12-37-3

व्यास उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
सिद्धानां चैव संवादं मनोश्चैव प्रजापतेः ॥ १२-३७-३॥
vyāsa uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
siddhānāṃ caiva saṃvādaṃ manoścaiva prajāpateḥ || 12-37-3||

MHB 12-37-4

सिद्धास्तपोव्रतपराः समागम्य पुरा विभुम् ।
धर्मं पप्रच्छुरासीनमादिकाले प्रजापतिम् ॥ १२-३७-४॥
siddhāstapovrataparāḥ samāgamya purā vibhum |
dharmaṃ papracchurāsīnamādikāle prajāpatim || 12-37-4||

MHB 12-37-5

कथमन्नं कथं दानं कथमध्ययनं तपः ।
कार्याकार्यं च नः सर्वं शंस वै त्वं प्रजापते ॥ १२-३७-५॥
kathamannaṃ kathaṃ dānaṃ kathamadhyayanaṃ tapaḥ |
kāryākāryaṃ ca naḥ sarvaṃ śaṃsa vai tvaṃ prajāpate || 12-37-5||

MHB 12-37-6

तैरेवमुक्तो भगवान्मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत् ।
शुश्रूषध्वं यथावृत्तं धर्मं व्याससमासतः ॥ १२-३७-६॥
tairevamukto bhagavānmanuḥ svāyaṃbhuvo'bravīt |
śuśrūṣadhvaṃ yathāvṛttaṃ dharmaṃ vyāsasamāsataḥ || 12-37-6||

MHB 12-37-7

अदत्तस्यानुपादानं दानमध्ययनं तपः ।
अहिंसा सत्यमक्रोधः क्षमेज्या धर्मलक्षणम् ॥ १२-३७-७॥
adattasyānupādānaṃ dānamadhyayanaṃ tapaḥ |
ahiṃsā satyamakrodhaḥ kṣamejyā dharmalakṣaṇam || 12-37-7||

MHB 12-37-8

य एव धर्मः सोऽधर्मोऽदेशेऽकाले प्रतिष्ठितः ।
आदानमनृतं हिंसा धर्मो व्यावस्थिकः स्मृतः ॥ १२-३७-८॥
ya eva dharmaḥ so'dharmo'deśe'kāle pratiṣṭhitaḥ |
ādānamanṛtaṃ hiṃsā dharmo vyāvasthikaḥ smṛtaḥ || 12-37-8||

MHB 12-37-9

द्विविधौ चाप्युभावेतौ धर्माधर्मौ विजानताम् ।
अप्रवृत्तिः प्रवृत्तिश्च द्वैविध्यं लोकवेदयोः ॥ १२-३७-९॥
dvividhau cāpyubhāvetau dharmādharmau vijānatām |
apravṛttiḥ pravṛttiśca dvaividhyaṃ lokavedayoḥ || 12-37-9||

MHB 12-37-10

अप्रवृत्तेरमर्त्यत्वं मर्त्यत्वं कर्मणः फलम् ।
अशुभस्याशुभं विद्याच्छुभस्य शुभमेव च ॥ १२-३७-१०॥
apravṛtteramartyatvaṃ martyatvaṃ karmaṇaḥ phalam |
aśubhasyāśubhaṃ vidyācchubhasya śubhameva ca || 12-37-10||

MHB 12-37-11

एतयोश्चोभयोः स्यातां शुभाशुभतया तथा ।
दैवं च दैवयुक्तं च प्राणश्च प्रलयश्च ह ॥ १२-३७-११॥
etayoścobhayoḥ syātāṃ śubhāśubhatayā tathā |
daivaṃ ca daivayuktaṃ ca prāṇaśca pralayaśca ha || 12-37-11||

MHB 12-37-12

अप्रेक्षापूर्वकरणादशुभानां शुभं फलम् ।
ऊर्ध्वं भवति संदेहादिह दृष्टार्थमेव वा ।
अप्रेक्षापूर्वकरणात्प्रायश्चित्तं विधीयते ॥ १२-३७-१२॥
aprekṣāpūrvakaraṇādaśubhānāṃ śubhaṃ phalam |
ūrdhvaṃ bhavati saṃdehādiha dṛṣṭārthameva vā |
aprekṣāpūrvakaraṇātprāyaścittaṃ vidhīyate || 12-37-12||

MHB 12-37-13

क्रोधमोहकृते चैव दृष्टान्तागमहेतुभिः ।
शरीराणामुपक्लेशो मनसश्च प्रियाप्रिये ।
तदौषधैश्च मन्त्रैश्च प्रायश्चित्तैश्च शाम्यति ॥ १२-३७-१३॥
krodhamohakṛte caiva dṛṣṭāntāgamahetubhiḥ |
śarīrāṇāmupakleśo manasaśca priyāpriye |
tadauṣadhaiśca mantraiśca prāyaścittaiśca śāmyati || 12-37-13||

MHB 12-37-14

जातिश्रेण्यधिवासानां कुलधर्मांश्च सर्वतः ।
वर्जयेन्न हि तं धर्मं येषां धर्मो न विद्यते ॥ १२-३७-१४॥
jātiśreṇyadhivāsānāṃ kuladharmāṃśca sarvataḥ |
varjayenna hi taṃ dharmaṃ yeṣāṃ dharmo na vidyate || 12-37-14||

MHB 12-37-15

दश वा वेदशास्त्रज्ञास्त्रयो वा धर्मपाठकाः ।
यद्ब्रूयुः कार्य उत्पन्ने स धर्मो धर्मसंशये ॥ १२-३७-१५॥
daśa vā vedaśāstrajñāstrayo vā dharmapāṭhakāḥ |
yadbrūyuḥ kārya utpanne sa dharmo dharmasaṃśaye || 12-37-15||

MHB 12-37-16

अरुणा मृत्तिका चैव तथा चैव पिपीलकाः ।
श्लेष्मातकस्तथा विप्रैरभक्ष्यं विषमेव च ॥ १२-३७-१६॥
aruṇā mṛttikā caiva tathā caiva pipīlakāḥ |
śleṣmātakastathā viprairabhakṣyaṃ viṣameva ca || 12-37-16||

MHB 12-37-17

अभक्ष्या ब्राह्मणैर्मत्स्याः शकलैर्ये विवर्जिताः ।
चतुष्पात्कच्छपादन्यो मण्डूका जलजाश्च ये ॥ १२-३७-१७॥
abhakṣyā brāhmaṇairmatsyāḥ śakalairye vivarjitāḥ |
catuṣpātkacchapādanyo maṇḍūkā jalajāśca ye || 12-37-17||

MHB 12-37-18

भासा हंसाः सुपर्णाश्च चक्रवाका बकाः प्लवाः ।
कङ्को मद्गुश्च गृध्राश्च काकोलूकं तथैव च ॥ १२-३७-१८॥
bhāsā haṃsāḥ suparṇāśca cakravākā bakāḥ plavāḥ |
kaṅko madguśca gṛdhrāśca kākolūkaṃ tathaiva ca || 12-37-18||

MHB 12-37-19

क्रव्यादाः पक्षिणः सर्वे चतुष्पादाश्च दंष्ट्रिणः ।
येषां चोभयतो दन्ताश्चतुर्दंष्ट्राश्च सर्वशः ॥ १२-३७-१९॥
kravyādāḥ pakṣiṇaḥ sarve catuṣpādāśca daṃṣṭriṇaḥ |
yeṣāṃ cobhayato dantāścaturdaṃṣṭrāśca sarvaśaḥ || 12-37-19||

MHB 12-37-20

एडकाश्वखरोष्ट्रीणां सूतिकानां गवामपि ।
मानुषीणां मृगीणां च न पिबेद्ब्राह्मणः पयः ॥ १२-३७-२०॥
eḍakāśvakharoṣṭrīṇāṃ sūtikānāṃ gavāmapi |
mānuṣīṇāṃ mṛgīṇāṃ ca na pibedbrāhmaṇaḥ payaḥ || 12-37-20||

MHB 12-37-21

प्रेतान्नं सूतिकान्नं च यच्च किंचिदनिर्दशम् ।
अभोज्यं चाप्यपेयं च धेन्वा दुग्धमनिर्दशम् ॥ १२-३७-२१॥
pretānnaṃ sūtikānnaṃ ca yacca kiṃcidanirdaśam |
abhojyaṃ cāpyapeyaṃ ca dhenvā dugdhamanirdaśam || 12-37-21||

MHB 12-37-22

तक्ष्णश्चर्मावकर्तुश्च पुंश्चल्या रजकस्य च ।
चिकित्सकस्य यच्चान्नमभोज्यं रक्षिणस्तथा ॥ १२-३७-२२॥
takṣṇaścarmāvakartuśca puṃścalyā rajakasya ca |
cikitsakasya yaccānnamabhojyaṃ rakṣiṇastathā || 12-37-22||

MHB 12-37-23

गणग्रामाभिशस्तानां रङ्गस्त्रीजीविनश्च ये ।
परिवित्तिनपुंषां च बन्दिद्यूतविदां तथा ॥ १२-३७-२३॥
gaṇagrāmābhiśastānāṃ raṅgastrījīvinaśca ye |
parivittinapuṃṣāṃ ca bandidyūtavidāṃ tathā || 12-37-23||

MHB 12-37-24

वार्यमाणाहृतं चान्नं शुक्तं पर्युषितं च यत् ।
सुरानुगतमुच्छिष्टमभोज्यं शेषितं च यत् ॥ १२-३७-२४॥
vāryamāṇāhṛtaṃ cānnaṃ śuktaṃ paryuṣitaṃ ca yat |
surānugatamucchiṣṭamabhojyaṃ śeṣitaṃ ca yat || 12-37-24||

MHB 12-37-25

पिष्टमांसेक्षुशाकानां विकाराः पयसस्तथा ।
सक्तुधानाकरम्भाश्च नोपभोज्याश्चिरस्थिताः ॥ १२-३७-२५॥
piṣṭamāṃsekṣuśākānāṃ vikārāḥ payasastathā |
saktudhānākarambhāśca nopabhojyāścirasthitāḥ || 12-37-25||

MHB 12-37-26

पायसं कृसरं मांसमपूपाश्च वृथा कृताः ।
अभोज्याश्चाप्यभक्ष्याश्च ब्राह्मणैर्गृहमेधिभिः ॥ १२-३७-२६॥
pāyasaṃ kṛsaraṃ māṃsamapūpāśca vṛthā kṛtāḥ |
abhojyāścāpyabhakṣyāśca brāhmaṇairgṛhamedhibhiḥ || 12-37-26||

MHB 12-37-27

देवान्पितॄन्मनुष्यांश्च मुनीन्गृह्याश्च देवताः ।
पूजयित्वा ततः पश्चाद्गृहस्थो भोक्तुमर्हति ॥ १२-३७-२७॥
devānpitṝnmanuṣyāṃśca munīngṛhyāśca devatāḥ |
pūjayitvā tataḥ paścādgṛhastho bhoktumarhati || 12-37-27||

MHB 12-37-28

यथा प्रव्रजितो भिक्षुर्गृहस्थः स्वगृहे वसेत् ।
एवंवृत्तः प्रियैर्दारैः संवसन्धर्ममाप्नुयात् ॥ १२-३७-२८॥
yathā pravrajito bhikṣurgṛhasthaḥ svagṛhe vaset |
evaṃvṛttaḥ priyairdāraiḥ saṃvasandharmamāpnuyāt || 12-37-28||

MHB 12-37-29

न दद्याद्यशसे दानं न भयान्नोपकारिणे ।
न नृत्तगीतशीलेषु हासकेषु च धार्मिकः ॥ १२-३७-२९॥
na dadyādyaśase dānaṃ na bhayānnopakāriṇe |
na nṛttagītaśīleṣu hāsakeṣu ca dhārmikaḥ || 12-37-29||

MHB 12-37-30

न मत्ते नैव चोन्मत्ते न स्तेने न चिकित्सके ।
न वाग्घीने विवर्णे वा नाङ्गहीने न वामने ॥ १२-३७-३०॥
na matte naiva conmatte na stene na cikitsake |
na vāgghīne vivarṇe vā nāṅgahīne na vāmane || 12-37-30||

MHB 12-37-31

न दुर्जने दौष्कुले वा व्रतैर्वा यो न संस्कृतः ।
अश्रोत्रिये मृतं दानं ब्राह्मणेऽब्रह्मवादिनि ॥ १२-३७-३१॥
na durjane dauṣkule vā vratairvā yo na saṃskṛtaḥ |
aśrotriye mṛtaṃ dānaṃ brāhmaṇe'brahmavādini || 12-37-31||

MHB 12-37-32

असम्यक्चैव यद्दत्तमसम्यक्च प्रतिग्रहः ।
उभयोः स्यादनर्थाय दातुरादातुरेव च ॥ १२-३७-३२॥
asamyakcaiva yaddattamasamyakca pratigrahaḥ |
ubhayoḥ syādanarthāya dāturādātureva ca || 12-37-32||

MHB 12-37-33

यथा खदिरमालम्ब्य शिलां वाप्यर्णवं तरन् ।
मज्जते मज्जते तद्वद्दाता यश्च प्रतीच्छकः ॥ १२-३७-३३॥
yathā khadiramālambya śilāṃ vāpyarṇavaṃ taran |
majjate majjate tadvaddātā yaśca pratīcchakaḥ || 12-37-33||

MHB 12-37-34

काष्ठैरार्द्रैर्यथा वह्निरुपस्तीर्णो न दीप्यते ।
तपःस्वाध्यायचारित्रैरेवं हीनः प्रतिग्रही ॥ १२-३७-३४॥
kāṣṭhairārdrairyathā vahnirupastīrṇo na dīpyate |
tapaḥsvādhyāyacāritrairevaṃ hīnaḥ pratigrahī || 12-37-34||

MHB 12-37-35

कपाले यद्वदापः स्युः श्वदृतौ वा यथा पयः ।
आश्रयस्थानदोषेण वृत्तहीने तथा श्रुतम् ॥ १२-३७-३५॥
kapāle yadvadāpaḥ syuḥ śvadṛtau vā yathā payaḥ |
āśrayasthānadoṣeṇa vṛttahīne tathā śrutam || 12-37-35||

MHB 12-37-36

निर्मन्त्रो निर्व्रतो यः स्यादशास्त्रज्ञोऽनसूयकः ।
अनुक्रोशात्प्रदातव्यं दीनेष्वेवं नरेष्वपि ॥ १२-३७-३६॥
nirmantro nirvrato yaḥ syādaśāstrajño'nasūyakaḥ |
anukrośātpradātavyaṃ dīneṣvevaṃ nareṣvapi || 12-37-36||

MHB 12-37-37

न वै देयमनुक्रोशाद्दीनायाप्यपकारिणे ।
आप्ताचरितमित्येव धर्म इत्येव वा पुनः ॥ १२-३७-३७॥
na vai deyamanukrośāddīnāyāpyapakāriṇe |
āptācaritamityeva dharma ityeva vā punaḥ || 12-37-37||

MHB 12-37-38

निष्कारणं स्म तद्दत्तं ब्राह्मणे धर्मवर्जिते ।
भवेदपात्रदोषेण न मेऽत्रास्ति विचारणा ॥ १२-३७-३८॥
niṣkāraṇaṃ sma taddattaṃ brāhmaṇe dharmavarjite |
bhavedapātradoṣeṇa na me'trāsti vicāraṇā || 12-37-38||

MHB 12-37-39

यथा दारुमयो हस्ती यथा चर्ममयो मृगः ।
ब्राह्मणश्चानधीयानस्त्रयस्ते नामधारकाः ॥ १२-३७-३९॥
yathā dārumayo hastī yathā carmamayo mṛgaḥ |
brāhmaṇaścānadhīyānastrayaste nāmadhārakāḥ || 12-37-39||

MHB 12-37-40

यथा षण्ढोऽफलः स्त्रीषु यथा गौर्गवि चाफला ।
शकुनिर्वाप्यपक्षः स्यान्निर्मन्त्रो ब्राह्मणस्तथा ॥ १२-३७-४०॥
yathā ṣaṇḍho'phalaḥ strīṣu yathā gaurgavi cāphalā |
śakunirvāpyapakṣaḥ syānnirmantro brāhmaṇastathā || 12-37-40||

MHB 12-37-41

ग्रामधान्यं यथा शून्यं यथा कूपश्च निर्जलः ।
यथा हुतमनग्नौ च तथैव स्यान्निराकृतौ ॥ १२-३७-४१॥
grāmadhānyaṃ yathā śūnyaṃ yathā kūpaśca nirjalaḥ |
yathā hutamanagnau ca tathaiva syānnirākṛtau || 12-37-41||

MHB 12-37-42

देवतानां पितॄणां च हव्यकव्यविनाशनः ।
शत्रुरर्थहरो मूर्खो न लोकान्प्राप्तुमर्हति ॥ १२-३७-४२॥
devatānāṃ pitṝṇāṃ ca havyakavyavināśanaḥ |
śatrurarthaharo mūrkho na lokānprāptumarhati || 12-37-42||

MHB 12-37-43

एतत्ते कथितं सर्वं यथा वृत्तं युधिष्ठिर ।
समासेन महद्ध्येतच्छ्रोतव्यं भरतर्षभ ॥ १२-३७-४३॥
etatte kathitaṃ sarvaṃ yathā vṛttaṃ yudhiṣṭhira |
samāsena mahaddhyetacchrotavyaṃ bharatarṣabha || 12-37-43||

Adhyaya: 38/353 (49)

MHB 12-38-1

युधिष्ठिर उवाच ।
श्रोतुमिच्छामि भगवन्विस्तरेण महामुने ।
राजधर्मान्द्विजश्रेष्ठ चातुर्वर्ण्यस्य चाखिलान् ॥ १२-३८-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
śrotumicchāmi bhagavanvistareṇa mahāmune |
rājadharmāndvijaśreṣṭha cāturvarṇyasya cākhilān || 12-38-1||

MHB 12-38-2

आपत्सु च यथा नीतिर्विधातव्या महीक्षिता ।
धर्म्यमालम्ब्य पन्थानं विजयेयं कथं महीम् ॥ १२-३८-२॥
āpatsu ca yathā nītirvidhātavyā mahīkṣitā |
dharmyamālambya panthānaṃ vijayeyaṃ kathaṃ mahīm || 12-38-2||

MHB 12-38-3

प्रायश्चित्तकथा ह्येषा भक्ष्याभक्ष्यविवर्धिता ।
कौतूहलानुप्रवणा हर्षं जनयतीव मे ॥ १२-३८-३॥
prāyaścittakathā hyeṣā bhakṣyābhakṣyavivardhitā |
kautūhalānupravaṇā harṣaṃ janayatīva me || 12-38-3||

MHB 12-38-4

धर्मचर्या च राज्यं च नित्यमेव विरुध्यते ।
येन मुह्यति मे चेतश्चिन्तयानस्य नित्यशः ॥ १२-३८-४॥
dharmacaryā ca rājyaṃ ca nityameva virudhyate |
yena muhyati me cetaścintayānasya nityaśaḥ || 12-38-4||

MHB 12-38-5

वैशंपायन उवाच ।
तमुवाच महातेजा व्यासो वेदविदां वरः ।
नारदं समभिप्रेक्ष्य सर्वं जानन्पुरातनम् ॥ १२-३८-५॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tamuvāca mahātejā vyāso vedavidāṃ varaḥ |
nāradaṃ samabhiprekṣya sarvaṃ jānanpurātanam || 12-38-5||

MHB 12-38-6

श्रोतुमिच्छसि चेद्धर्मानखिलेन युधिष्ठिर ।
प्रैहि भीष्मं महाबाहो वृद्धं कुरुपितामहम् ॥ १२-३८-६॥
śrotumicchasi ceddharmānakhilena yudhiṣṭhira |
praihi bhīṣmaṃ mahābāho vṛddhaṃ kurupitāmaham || 12-38-6||

MHB 12-38-7

स ते सर्वरहस्येषु संशयान्मनसि स्थितान् ।
छेत्ता भागीरथीपुत्रः सर्वज्ञः सर्वधर्मवित् ॥ १२-३८-७॥
sa te sarvarahasyeṣu saṃśayānmanasi sthitān |
chettā bhāgīrathīputraḥ sarvajñaḥ sarvadharmavit || 12-38-7||

MHB 12-38-8

जनयामास यं देवी दिव्या त्रिपथगा नदी ।
साक्षाद्ददर्श यो देवान्सर्वाञ्शक्रपुरोगमान् ॥ १२-३८-८॥
janayāmāsa yaṃ devī divyā tripathagā nadī |
sākṣāddadarśa yo devānsarvāñśakrapurogamān || 12-38-8||

MHB 12-38-9

बृहस्पतिपुरोगांश्च देवर्षीनसकृत्प्रभुः ।
तोषयित्वोपचारेण राजनीतिमधीतवान् ॥ १२-३८-९॥
bṛhaspatipurogāṃśca devarṣīnasakṛtprabhuḥ |
toṣayitvopacāreṇa rājanītimadhītavān || 12-38-9||

MHB 12-38-10

उशना वेद यच्छास्त्रं देवासुरगुरुर्द्विजः ।
तच्च सर्वं सवैयाख्यं प्राप्तवान्कुरुसत्तमः ॥ १२-३८-१०॥
uśanā veda yacchāstraṃ devāsuragururdvijaḥ |
tacca sarvaṃ savaiyākhyaṃ prāptavānkurusattamaḥ || 12-38-10||

MHB 12-38-11

भार्गवाच्च्यवनाच्चापि वेदानङ्गोपबृंहितान् ।
प्रतिपेदे महाबुद्धिर्वसिष्ठाच्च यतव्रतात् ॥ १२-३८-११॥
bhārgavāccyavanāccāpi vedānaṅgopabṛṃhitān |
pratipede mahābuddhirvasiṣṭhācca yatavratāt || 12-38-11||

MHB 12-38-12

पितामहसुतं ज्येष्ठं कुमारं दीप्ततेजसम् ।
अध्यात्मगतितत्त्वज्ञमुपाशिक्षत यः पुरा ॥ १२-३८-१२॥
pitāmahasutaṃ jyeṣṭhaṃ kumāraṃ dīptatejasam |
adhyātmagatitattvajñamupāśikṣata yaḥ purā || 12-38-12||

MHB 12-38-13

मार्कण्डेयमुखात्कृत्स्नं यतिधर्ममवाप्तवान् ।
रामादस्त्राणि शक्राच्च प्राप्तवान्भरतर्षभ ॥ १२-३८-१३॥
mārkaṇḍeyamukhātkṛtsnaṃ yatidharmamavāptavān |
rāmādastrāṇi śakrācca prāptavānbharatarṣabha || 12-38-13||

MHB 12-38-14

मृत्युरात्मेच्छया यस्य जातस्य मनुजेष्वपि ।
तथानपत्यस्य सतः पुण्यलोका दिवि श्रुताः ॥ १२-३८-१४॥
mṛtyurātmecchayā yasya jātasya manujeṣvapi |
tathānapatyasya sataḥ puṇyalokā divi śrutāḥ || 12-38-14||

MHB 12-38-15

यस्य ब्रह्मर्षयः पुण्या नित्यमासन्सभासदः ।
यस्य नाविदितं किंचिज्ज्ञानज्ञेयेषु विद्यते ॥ १२-३८-१५॥
yasya brahmarṣayaḥ puṇyā nityamāsansabhāsadaḥ |
yasya nāviditaṃ kiṃcijjñānajñeyeṣu vidyate || 12-38-15||

MHB 12-38-16

स ते वक्ष्यति धर्मज्ञः सूक्ष्मधर्मार्थतत्त्ववित् ।
तमभ्येहि पुरा प्राणान्स विमुञ्चति धर्मवित् ॥ १२-३८-१६॥
sa te vakṣyati dharmajñaḥ sūkṣmadharmārthatattvavit |
tamabhyehi purā prāṇānsa vimuñcati dharmavit || 12-38-16||

MHB 12-38-17

एवमुक्तस्तु कौन्तेयो दीर्घप्रज्ञो महाद्युतिः ।
उवाच वदतां श्रेष्ठं व्यासं सत्यवतीसुतम् ॥ १२-३८-१७॥
evamuktastu kaunteyo dīrghaprajño mahādyutiḥ |
uvāca vadatāṃ śreṣṭhaṃ vyāsaṃ satyavatīsutam || 12-38-17||

MHB 12-38-18

वैशसं सुमहत्कृत्वा ज्ञातीनां लोमहर्षणम् ।
आगस्कृत्सर्वलोकस्य पृथिवीनाशकारकः ॥ १२-३८-१८॥
vaiśasaṃ sumahatkṛtvā jñātīnāṃ lomaharṣaṇam |
āgaskṛtsarvalokasya pṛthivīnāśakārakaḥ || 12-38-18||

MHB 12-38-19

घातयित्वा तमेवाजौ छलेनाजिह्मयोधिनम् ।
उपसंप्रष्टुमर्हामि तमहं केन हेतुना ॥ १२-३८-१९॥
ghātayitvā tamevājau chalenājihmayodhinam |
upasaṃpraṣṭumarhāmi tamahaṃ kena hetunā || 12-38-19||

MHB 12-38-20

ततस्तं नृपतिश्रेष्ठं चातुर्वर्ण्यहितेप्सया ।
पुनराह महाबाहुर्यदुश्रेष्ठो महाद्युतिः ॥ १२-३८-२०॥
tatastaṃ nṛpatiśreṣṭhaṃ cāturvarṇyahitepsayā |
punarāha mahābāhuryaduśreṣṭho mahādyutiḥ || 12-38-20||

MHB 12-38-21

नेदानीमतिनिर्बन्धं शोके कर्तुमिहार्हसि ।
यदाह भगवान्व्यासस्तत्कुरुष्व नृपोत्तम ॥ १२-३८-२१॥
nedānīmatinirbandhaṃ śoke kartumihārhasi |
yadāha bhagavānvyāsastatkuruṣva nṛpottama || 12-38-21||

MHB 12-38-22

ब्राह्मणास्त्वां महाबाहो भ्रातरश्च महौजसः ।
पर्जन्यमिव घर्मार्ता आशंसाना उपासते ॥ १२-३८-२२॥
brāhmaṇāstvāṃ mahābāho bhrātaraśca mahaujasaḥ |
parjanyamiva gharmārtā āśaṃsānā upāsate || 12-38-22||

MHB 12-38-23

हतशिष्टाश्च राजानः कृत्स्नं चैव समागतम् ।
चातुर्वर्ण्यं महाराज राष्ट्रं ते कुरुजाङ्गलम् ॥ १२-३८-२३॥
hataśiṣṭāśca rājānaḥ kṛtsnaṃ caiva samāgatam |
cāturvarṇyaṃ mahārāja rāṣṭraṃ te kurujāṅgalam || 12-38-23||

MHB 12-38-24

प्रियार्थमपि चैतेषां ब्राह्मणानां महात्मनाम् ।
नियोगादस्य च गुरोर्व्यासस्यामिततेजसः ॥ १२-३८-२४॥
priyārthamapi caiteṣāṃ brāhmaṇānāṃ mahātmanām |
niyogādasya ca gurorvyāsasyāmitatejasaḥ || 12-38-24||

MHB 12-38-25

सुहृदां चास्मदादीनां द्रौपद्याश्च परंतप ।
कुरु प्रियममित्रघ्न लोकस्य च हितं कुरु ॥ १२-३८-२५॥
suhṛdāṃ cāsmadādīnāṃ draupadyāśca paraṃtapa |
kuru priyamamitraghna lokasya ca hitaṃ kuru || 12-38-25||

MHB 12-38-26

एवमुक्तस्तु कृष्णेन राजा राजीवलोचनः ।
हितार्थं सर्वलोकस्य समुत्तस्थौ महातपाः ॥ १२-३८-२६॥
evamuktastu kṛṣṇena rājā rājīvalocanaḥ |
hitārthaṃ sarvalokasya samuttasthau mahātapāḥ || 12-38-26||

MHB 12-38-27

सोऽनुनीतो नरव्याघ्रो विष्टरश्रवसा स्वयम् ।
द्वैपायनेन च तथा देवस्थानेन जिष्णुना ॥ १२-३८-२७॥
so'nunīto naravyāghro viṣṭaraśravasā svayam |
dvaipāyanena ca tathā devasthānena jiṣṇunā || 12-38-27||

MHB 12-38-28

एतैश्चान्यैश्च बहुभिरनुनीतो युधिष्ठिरः ।
व्यजहान्मानसं दुःखं संतापं च महामनाः ॥ १२-३८-२८॥
etaiścānyaiśca bahubhiranunīto yudhiṣṭhiraḥ |
vyajahānmānasaṃ duḥkhaṃ saṃtāpaṃ ca mahāmanāḥ || 12-38-28||

MHB 12-38-29

श्रुतवाक्यः श्रुतनिधिः श्रुतश्रव्यविशारदः ।
व्यवस्य मनसः शान्तिमगच्छत्पाण्डुनन्दनः ॥ १२-३८-२९॥
śrutavākyaḥ śrutanidhiḥ śrutaśravyaviśāradaḥ |
vyavasya manasaḥ śāntimagacchatpāṇḍunandanaḥ || 12-38-29||

MHB 12-38-30

स तैः परिवृतो राजा नक्षत्रैरिव चन्द्रमाः ।
धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य स्वपुरं प्रविवेश ह ॥ १२-३८-३०॥
sa taiḥ parivṛto rājā nakṣatrairiva candramāḥ |
dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya svapuraṃ praviveśa ha || 12-38-30||

MHB 12-38-31

प्रविविक्षुः स धर्मज्ञः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
अर्चयामास देवांश्च ब्राह्मणांश्च सहस्रशः ॥ १२-३८-३१॥
pravivikṣuḥ sa dharmajñaḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
arcayāmāsa devāṃśca brāhmaṇāṃśca sahasraśaḥ || 12-38-31||

MHB 12-38-32

ततो रथं नवं शुभ्रं कम्बलाजिनसंवृतम् ।
युक्तं षोडशभिर्गोभिः पाण्डुरैः शुभलक्षणैः ॥ १२-३८-३२॥
tato rathaṃ navaṃ śubhraṃ kambalājinasaṃvṛtam |
yuktaṃ ṣoḍaśabhirgobhiḥ pāṇḍuraiḥ śubhalakṣaṇaiḥ || 12-38-32||

MHB 12-38-33

मन्त्रैरभ्यर्चितः पुण्यैः स्तूयमानो महर्षिभिः ।
आरुरोह यथा देवः सोमोऽमृतमयं रथम् ॥ १२-३८-३३॥
mantrairabhyarcitaḥ puṇyaiḥ stūyamāno maharṣibhiḥ |
āruroha yathā devaḥ somo'mṛtamayaṃ ratham || 12-38-33||

MHB 12-38-34

जग्राह रश्मीन्कौन्तेयो भीमो भीमपराक्रमः ।
अर्जुनः पाण्डुरं छत्रं धारयामास भानुमत् ॥ १२-३८-३४॥
jagrāha raśmīnkaunteyo bhīmo bhīmaparākramaḥ |
arjunaḥ pāṇḍuraṃ chatraṃ dhārayāmāsa bhānumat || 12-38-34||

MHB 12-38-35

ध्रियमाणं तु तच्छत्रं पाण्डुरं तस्य मूर्धनि ।
शुशुभे तारकाराजसितमभ्रमिवाम्बरे ॥ १२-३८-३५॥
dhriyamāṇaṃ tu tacchatraṃ pāṇḍuraṃ tasya mūrdhani |
śuśubhe tārakārājasitamabhramivāmbare || 12-38-35||

MHB 12-38-36

चामरव्यजने चास्य वीरौ जगृहतुस्तदा ।
चन्द्ररश्मिप्रभे शुभ्रे माद्रीपुत्रावलंकृते ॥ १२-३८-३६॥
cāmaravyajane cāsya vīrau jagṛhatustadā |
candraraśmiprabhe śubhre mādrīputrāvalaṃkṛte || 12-38-36||

MHB 12-38-37

ते पञ्च रथमास्थाय भ्रातरः समलंकृताः ।
भूतानीव समस्तानि राजन्ददृशिरे तदा ॥ १२-३८-३७॥
te pañca rathamāsthāya bhrātaraḥ samalaṃkṛtāḥ |
bhūtānīva samastāni rājandadṛśire tadā || 12-38-37||

MHB 12-38-38

आस्थाय तु रथं शुभ्रं युक्तमश्वैर्महाजवैः ।
अन्वयात्पृष्ठतो राजन्युयुत्सुः पाण्डवाग्रजम् ॥ १२-३८-३८॥
āsthāya tu rathaṃ śubhraṃ yuktamaśvairmahājavaiḥ |
anvayātpṛṣṭhato rājanyuyutsuḥ pāṇḍavāgrajam || 12-38-38||

MHB 12-38-39

रथं हेममयं शुभ्रं सैन्यसुग्रीवयोजितम् ।
सह सात्यकिना कृष्णः समास्थायान्वयात्कुरून् ॥ १२-३८-३९॥
rathaṃ hemamayaṃ śubhraṃ sainyasugrīvayojitam |
saha sātyakinā kṛṣṇaḥ samāsthāyānvayātkurūn || 12-38-39||

MHB 12-38-40

नरयानेन तु ज्येष्ठः पिता पार्थस्य भारत ।
अग्रतो धर्मराजस्य गान्धारीसहितो ययौ ॥ १२-३८-४०॥
narayānena tu jyeṣṭhaḥ pitā pārthasya bhārata |
agrato dharmarājasya gāndhārīsahito yayau || 12-38-40||

MHB 12-38-41

कुरुस्त्रियश्च ताः सर्वाः कुन्ती कृष्णा च द्रौपदी ।
यानैरुच्चावचैर्जग्मुर्विदुरेण पुरस्कृताः ॥ १२-३८-४१॥
kurustriyaśca tāḥ sarvāḥ kuntī kṛṣṇā ca draupadī |
yānairuccāvacairjagmurvidureṇa puraskṛtāḥ || 12-38-41||

MHB 12-38-42

ततो रथाश्च बहुला नागाश्च समलंकृताः ।
पादाताश्च हयाश्चैव पृष्ठतः समनुव्रजन् ॥ १२-३८-४२॥
tato rathāśca bahulā nāgāśca samalaṃkṛtāḥ |
pādātāśca hayāścaiva pṛṣṭhataḥ samanuvrajan || 12-38-42||

MHB 12-38-43

ततो वैतालिकैः सूतैर्मागधैश्च सुभाषितैः ।
स्तूयमानो ययौ राजा नगरं नागसाह्वयम् ॥ १२-३८-४३॥
tato vaitālikaiḥ sūtairmāgadhaiśca subhāṣitaiḥ |
stūyamāno yayau rājā nagaraṃ nāgasāhvayam || 12-38-43||

MHB 12-38-44

तत्प्रयाणं महाबाहोर्बभूवाप्रतिमं भुवि ।
आकुलाकुलमुत्सृष्टं हृष्टपुष्टजनान्वितम् ॥ १२-३८-४४॥
tatprayāṇaṃ mahābāhorbabhūvāpratimaṃ bhuvi |
ākulākulamutsṛṣṭaṃ hṛṣṭapuṣṭajanānvitam || 12-38-44||

MHB 12-38-45

अभियाने तु पार्थस्य नरैर्नगरवासिभिः ।
नगरं राजमार्गश्च यथावत्समलंकृतम् ॥ १२-३८-४५॥
abhiyāne tu pārthasya narairnagaravāsibhiḥ |
nagaraṃ rājamārgaśca yathāvatsamalaṃkṛtam || 12-38-45||

MHB 12-38-46

पाण्डुरेण च माल्येन पताकाभिश्च वेदिभिः ।
संवृतो राजमार्गश्च धूपनैश्च सुधूपितः ॥ १२-३८-४६॥
pāṇḍureṇa ca mālyena patākābhiśca vedibhiḥ |
saṃvṛto rājamārgaśca dhūpanaiśca sudhūpitaḥ || 12-38-46||

MHB 12-38-47

अथ चूर्णैश्च गन्धानां नानापुष्पैः प्रियङ्गुभिः ।
माल्यदामभिरासक्तै राजवेश्माभिसंवृतम् ॥ १२-३८-४७॥
atha cūrṇaiśca gandhānāṃ nānāpuṣpaiḥ priyaṅgubhiḥ |
mālyadāmabhirāsaktai rājaveśmābhisaṃvṛtam || 12-38-47||

MHB 12-38-48

कुम्भाश्च नगरद्वारि वारिपूर्णा दृढा नवाः ।
कन्याः सुमनसश्छागाः स्थापितास्तत्र तत्र ह ॥ १२-३८-४८॥
kumbhāśca nagaradvāri vāripūrṇā dṛḍhā navāḥ |
kanyāḥ sumanasaśchāgāḥ sthāpitāstatra tatra ha || 12-38-48||

MHB 12-38-49

तथा स्वलंकृतद्वारं नगरं पाण्डुनन्दनः ।
स्तूयमानः शुभैर्वाक्यैः प्रविवेश सुहृद्वृतः ॥ १२-३८-४९॥
tathā svalaṃkṛtadvāraṃ nagaraṃ pāṇḍunandanaḥ |
stūyamānaḥ śubhairvākyaiḥ praviveśa suhṛdvṛtaḥ || 12-38-49||

Adhyaya: 39/353 (49)

MHB 12-39-1

वैशंपायन उवाच ।
प्रवेशने तु पार्थानां जनस्य पुरवासिनः ।
दिदृक्षूणां सहस्राणि समाजग्मुर्बहून्यथ ॥ १२-३९-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
praveśane tu pārthānāṃ janasya puravāsinaḥ |
didṛkṣūṇāṃ sahasrāṇi samājagmurbahūnyatha || 12-39-1||

MHB 12-39-2

स राजमार्गः शुशुभे समलंकृतचत्वरः ।
यथा चन्द्रोदये राजन्वर्धमानो महोदधिः ॥ १२-३९-२॥
sa rājamārgaḥ śuśubhe samalaṃkṛtacatvaraḥ |
yathā candrodaye rājanvardhamāno mahodadhiḥ || 12-39-2||

MHB 12-39-3

गृहाणि राजमार्गे तु रत्नवन्ति बृहन्ति च ।
प्राकम्पन्तेव भारेण स्त्रीणां पूर्णानि भारत ॥ १२-३९-३॥
gṛhāṇi rājamārge tu ratnavanti bṛhanti ca |
prākampanteva bhāreṇa strīṇāṃ pūrṇāni bhārata || 12-39-3||

MHB 12-39-4

ताः शनैरिव सव्रीडं प्रशशंसुर्युधिष्ठिरम् ।
भीमसेनार्जुनौ चैव माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ॥ १२-३९-४॥
tāḥ śanairiva savrīḍaṃ praśaśaṃsuryudhiṣṭhiram |
bhīmasenārjunau caiva mādrīputrau ca pāṇḍavau || 12-39-4||

MHB 12-39-5

धन्या त्वमसि पाञ्चालि या त्वं पुरुषसत्तमान् ।
उपतिष्ठसि कल्याणि महर्षीनिव गौतमी ॥ १२-३९-५॥
dhanyā tvamasi pāñcāli yā tvaṃ puruṣasattamān |
upatiṣṭhasi kalyāṇi maharṣīniva gautamī || 12-39-5||

MHB 12-39-6

तव कर्माण्यमोघानि व्रतचर्या च भामिनि ।
इति कृष्णां महाराज प्रशशंसुस्तदा स्त्रियः ॥ १२-३९-६॥
tava karmāṇyamoghāni vratacaryā ca bhāmini |
iti kṛṣṇāṃ mahārāja praśaśaṃsustadā striyaḥ || 12-39-6||

MHB 12-39-7

प्रशंसावचनैस्तासां मिथःशब्दैश्च भारत ।
प्रीतिजैश्च तदा शब्दैः पुरमासीत्समाकुलम् ॥ १२-३९-७॥
praśaṃsāvacanaistāsāṃ mithaḥśabdaiśca bhārata |
prītijaiśca tadā śabdaiḥ puramāsītsamākulam || 12-39-7||

MHB 12-39-8

तमतीत्य यथायुक्तं राजमार्गं युधिष्ठिरः ।
अलंकृतं शोभमानमुपायाद्राजवेश्म ह ॥ १२-३९-८॥
tamatītya yathāyuktaṃ rājamārgaṃ yudhiṣṭhiraḥ |
alaṃkṛtaṃ śobhamānamupāyādrājaveśma ha || 12-39-8||

MHB 12-39-9

ततः प्रकृतयः सर्वाः पौरजानपदास्तथा ।
ऊचुः कथाः कर्णसुखाः समुपेत्य ततस्ततः ॥ १२-३९-९॥
tataḥ prakṛtayaḥ sarvāḥ paurajānapadāstathā |
ūcuḥ kathāḥ karṇasukhāḥ samupetya tatastataḥ || 12-39-9||

MHB 12-39-10

दिष्ट्या जयसि राजेन्द्र शत्रूञ्शत्रुनिसूदन ।
दिष्ट्या राज्यं पुनः प्राप्तं धर्मेण च बलेन च ॥ १२-३९-१०॥
diṣṭyā jayasi rājendra śatrūñśatrunisūdana |
diṣṭyā rājyaṃ punaḥ prāptaṃ dharmeṇa ca balena ca || 12-39-10||

MHB 12-39-11

भव नस्त्वं महाराज राजेह शरदां शतम् ।
प्रजाः पालय धर्मेण यथेन्द्रस्त्रिदिवं नृप ॥ १२-३९-११॥
bhava nastvaṃ mahārāja rājeha śaradāṃ śatam |
prajāḥ pālaya dharmeṇa yathendrastridivaṃ nṛpa || 12-39-11||

MHB 12-39-12

एवं राजकुलद्वारि मङ्गलैरभिपूजितः ।
आशीर्वादान्द्विजैरुक्तान्प्रतिगृह्य समन्ततः ॥ १२-३९-१२॥
evaṃ rājakuladvāri maṅgalairabhipūjitaḥ |
āśīrvādāndvijairuktānpratigṛhya samantataḥ || 12-39-12||

MHB 12-39-13

प्रविश्य भवनं राजा देवराजगृहोपमम् ।
श्रुत्वा विजयसंयुक्तं रथात्पश्चादवातरत् ॥ १२-३९-१३॥
praviśya bhavanaṃ rājā devarājagṛhopamam |
śrutvā vijayasaṃyuktaṃ rathātpaścādavātarat || 12-39-13||

MHB 12-39-14

प्रविश्याभ्यन्तरं श्रीमान्दैवतान्यभिगम्य च ।
पूजयामास रत्नैश्च गन्धैर्माल्यैश्च सर्वशः ॥ १२-३९-१४॥
praviśyābhyantaraṃ śrīmāndaivatānyabhigamya ca |
pūjayāmāsa ratnaiśca gandhairmālyaiśca sarvaśaḥ || 12-39-14||

MHB 12-39-15

निश्चक्राम ततः श्रीमान्पुनरेव महायशाः ।
ददर्श ब्राह्मणांश्चैव सोऽभिरूपानुपस्थितान् ॥ १२-३९-१५॥
niścakrāma tataḥ śrīmānpunareva mahāyaśāḥ |
dadarśa brāhmaṇāṃścaiva so'bhirūpānupasthitān || 12-39-15||

MHB 12-39-16

स संवृतस्तदा विप्रैराशीर्वादविवक्षुभिः ।
शुशुभे विमलश्चन्द्रस्तारागणवृतो यथा ॥ १२-३९-१६॥
sa saṃvṛtastadā viprairāśīrvādavivakṣubhiḥ |
śuśubhe vimalaścandrastārāgaṇavṛto yathā || 12-39-16||

MHB 12-39-17

तान्स संपूजयामास कौन्तेयो विधिवद्द्विजान् ।
धौम्यं गुरुं पुरस्कृत्य ज्येष्ठं पितरमेव च ॥ १२-३९-१७॥
tānsa saṃpūjayāmāsa kaunteyo vidhivaddvijān |
dhaumyaṃ guruṃ puraskṛtya jyeṣṭhaṃ pitarameva ca || 12-39-17||

MHB 12-39-18

सुमनोमोदकै रत्नैर्हिरण्येन च भूरिणा ।
गोभिर्वस्त्रैश्च राजेन्द्र विविधैश्च किमिच्छकैः ॥ १२-३९-१८॥
sumanomodakai ratnairhiraṇyena ca bhūriṇā |
gobhirvastraiśca rājendra vividhaiśca kimicchakaiḥ || 12-39-18||

MHB 12-39-19

ततः पुण्याहघोषोऽभूद्दिवं स्तब्ध्वेव भारत ।
सुहृदां हर्षजननः पुण्यः श्रुतिसुखावहः ॥ १२-३९-१९॥
tataḥ puṇyāhaghoṣo'bhūddivaṃ stabdhveva bhārata |
suhṛdāṃ harṣajananaḥ puṇyaḥ śrutisukhāvahaḥ || 12-39-19||

MHB 12-39-20

हंसवन्नेदुषां राजन्द्विजानां तत्र भारती ।
शुश्रुवे वेदविदुषां पुष्कलार्थपदाक्षरा ॥ १२-३९-२०॥
haṃsavanneduṣāṃ rājandvijānāṃ tatra bhāratī |
śuśruve vedaviduṣāṃ puṣkalārthapadākṣarā || 12-39-20||

MHB 12-39-21

ततो दुन्दुभिनिर्घोषः शङ्खानां च मनोरमः ।
जयं प्रवदतां तत्र स्वनः प्रादुरभून्नृप ॥ १२-३९-२१॥
tato dundubhinirghoṣaḥ śaṅkhānāṃ ca manoramaḥ |
jayaṃ pravadatāṃ tatra svanaḥ prādurabhūnnṛpa || 12-39-21||

MHB 12-39-22

निःशब्दे च स्थिते तत्र ततो विप्रजने पुनः ।
राजानं ब्राह्मणच्छद्मा चार्वाको राक्षसोऽब्रवीत् ॥ १२-३९-२२॥
niḥśabde ca sthite tatra tato viprajane punaḥ |
rājānaṃ brāhmaṇacchadmā cārvāko rākṣaso'bravīt || 12-39-22||

MHB 12-39-23

तत्र दुर्योधनसखा भिक्षुरूपेण संवृतः ।
सांख्यः शिखी त्रिदण्डी च धृष्टो विगतसाध्वसः ॥ १२-३९-२३॥
tatra duryodhanasakhā bhikṣurūpeṇa saṃvṛtaḥ |
sāṃkhyaḥ śikhī tridaṇḍī ca dhṛṣṭo vigatasādhvasaḥ || 12-39-23||

MHB 12-39-24

वृतः सर्वैस्तदा विप्रैराशीर्वादविवक्षुभिः ।
परंसहस्रै राजेन्द्र तपोनियमसंस्थितैः ॥ १२-३९-२४॥
vṛtaḥ sarvaistadā viprairāśīrvādavivakṣubhiḥ |
paraṃsahasrai rājendra taponiyamasaṃsthitaiḥ || 12-39-24||

MHB 12-39-25

स दुष्टः पापमाशंसन्पाण्डवानां महात्मनाम् ।
अनामन्त्र्यैव तान्विप्रांस्तमुवाच महीपतिम् ॥ १२-३९-२५॥
sa duṣṭaḥ pāpamāśaṃsanpāṇḍavānāṃ mahātmanām |
anāmantryaiva tānviprāṃstamuvāca mahīpatim || 12-39-25||

MHB 12-39-26

इमे प्राहुर्द्विजाः सर्वे समारोप्य वचो मयि ।
धिग्भवन्तं कुनृपतिं ज्ञातिघातिनमस्तु वै ॥ १२-३९-२६॥
ime prāhurdvijāḥ sarve samāropya vaco mayi |
dhigbhavantaṃ kunṛpatiṃ jñātighātinamastu vai || 12-39-26||

MHB 12-39-27

किं ते राज्येन कौन्तेय कृत्वेमं ज्ञातिसंक्षयम् ।
घातयित्वा गुरूंश्चैव मृतं श्रेयो न जीवितम् ॥ १२-३९-२७॥
kiṃ te rājyena kaunteya kṛtvemaṃ jñātisaṃkṣayam |
ghātayitvā gurūṃścaiva mṛtaṃ śreyo na jīvitam || 12-39-27||

MHB 12-39-28

इति ते वै द्विजाः श्रुत्वा तस्य घोरस्य रक्षसः ।
विव्यथुश्चुक्रुशुश्चैव तस्य वाक्यप्रधर्षिताः ॥ १२-३९-२८॥
iti te vai dvijāḥ śrutvā tasya ghorasya rakṣasaḥ |
vivyathuścukruśuścaiva tasya vākyapradharṣitāḥ || 12-39-28||

MHB 12-39-29

ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे स च राजा युधिष्ठिरः ।
व्रीडिताः परमोद्विग्नास्तूष्णीमासन्विशां पते ॥ १२-३९-२९॥
tataste brāhmaṇāḥ sarve sa ca rājā yudhiṣṭhiraḥ |
vrīḍitāḥ paramodvignāstūṣṇīmāsanviśāṃ pate || 12-39-29||

MHB 12-39-30

युधिष्ठिर उवाच ।
प्रसीदन्तु भवन्तो मे प्रणतस्याभियाचतः ।
प्रत्यापन्नं व्यसनिनं न मां धिक्कर्तुमर्हथ ॥ १२-३९-३०॥
yudhiṣṭhira uvāca |
prasīdantu bhavanto me praṇatasyābhiyācataḥ |
pratyāpannaṃ vyasaninaṃ na māṃ dhikkartumarhatha || 12-39-30||

MHB 12-39-31

वैशंपायन उवाच ।
ततो राजन्ब्राह्मणास्ते सर्व एव विशां पते ।
ऊचुर्नैतद्वचोऽस्माकं श्रीरस्तु तव पार्थिव ॥ १२-३९-३१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato rājanbrāhmaṇāste sarva eva viśāṃ pate |
ūcurnaitadvaco'smākaṃ śrīrastu tava pārthiva || 12-39-31||

MHB 12-39-32

जज्ञुश्चैव महात्मानस्ततस्तं ज्ञानचक्षुषा ।
ब्राह्मणा वेदविद्वांसस्तपोभिर्विमलीकृताः ॥ १२-३९-३२॥
jajñuścaiva mahātmānastatastaṃ jñānacakṣuṣā |
brāhmaṇā vedavidvāṃsastapobhirvimalīkṛtāḥ || 12-39-32||

MHB 12-39-33

ब्राह्मणा ऊचुः ।
एष दुर्योधनसखा चार्वाको नाम राक्षसः ।
परिव्राजकरूपेण हितं तस्य चिकीर्षति ॥ १२-३९-३३॥
brāhmaṇā ūcuḥ |
eṣa duryodhanasakhā cārvāko nāma rākṣasaḥ |
parivrājakarūpeṇa hitaṃ tasya cikīrṣati || 12-39-33||

MHB 12-39-34

न वयं ब्रूम धर्मात्मन्व्येतु ते भयमीदृशम् ।
उपतिष्ठतु कल्याणं भवन्तं भ्रातृभिः सह ॥ १२-३९-३४॥
na vayaṃ brūma dharmātmanvyetu te bhayamīdṛśam |
upatiṣṭhatu kalyāṇaṃ bhavantaṃ bhrātṛbhiḥ saha || 12-39-34||

MHB 12-39-35

वैशंपायन उवाच ।
ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे हुंकारैः क्रोधमूर्छिताः ।
निर्भर्त्सयन्तः शुचयो निजघ्नुः पापराक्षसम् ॥ १२-३९-३५॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataste brāhmaṇāḥ sarve huṃkāraiḥ krodhamūrchitāḥ |
nirbhartsayantaḥ śucayo nijaghnuḥ pāparākṣasam || 12-39-35||

MHB 12-39-36

स पपात विनिर्दग्धस्तेजसा ब्रह्मवादिनाम् ।
महेन्द्राशनिनिर्दग्धः पादपोऽङ्कुरवानिव ॥ १२-३९-३६॥
sa papāta vinirdagdhastejasā brahmavādinām |
mahendrāśaninirdagdhaḥ pādapo'ṅkuravāniva || 12-39-36||

MHB 12-39-37

पूजिताश्च ययुर्विप्रा राजानमभिनन्द्य तम् ।
राजा च हर्षमापेदे पाण्डवः ससुहृज्जनः ॥ १२-३९-३७॥
pūjitāśca yayurviprā rājānamabhinandya tam |
rājā ca harṣamāpede pāṇḍavaḥ sasuhṛjjanaḥ || 12-39-37||

MHB 12-39-38

वासुदेव उवाच ।
ब्राह्मणास्तात लोकेऽस्मिन्नर्चनीयाः सदा मम ।
एते भूमिचरा देवा वाग्विषाः सुप्रसादकाः ॥ १२-३९-३८॥
vāsudeva uvāca |
brāhmaṇāstāta loke'sminnarcanīyāḥ sadā mama |
ete bhūmicarā devā vāgviṣāḥ suprasādakāḥ || 12-39-38||

MHB 12-39-39

पुरा कृतयुगे तात चार्वाको नाम राक्षसः ।
तपस्तेपे महाबाहो बदर्यां बहुवत्सरम् ॥ १२-३९-३९॥
purā kṛtayuge tāta cārvāko nāma rākṣasaḥ |
tapastepe mahābāho badaryāṃ bahuvatsaram || 12-39-39||

MHB 12-39-40

छन्द्यमानो वरेणाथ ब्रह्मणा स पुनः पुनः ।
अभयं सर्वभूतेभ्यो वरयामास भारत ॥ १२-३९-४०॥
chandyamāno vareṇātha brahmaṇā sa punaḥ punaḥ |
abhayaṃ sarvabhūtebhyo varayāmāsa bhārata || 12-39-40||

MHB 12-39-41

द्विजावमानादन्यत्र प्रादाद्वरमनुत्तमम् ।
अभयं सर्वभूतेभ्यस्ततस्तस्मै जगत्प्रभुः ॥ १२-३९-४१॥
dvijāvamānādanyatra prādādvaramanuttamam |
abhayaṃ sarvabhūtebhyastatastasmai jagatprabhuḥ || 12-39-41||

MHB 12-39-42

स तु लब्धवरः पापो देवानमितविक्रमः ।
राक्षसस्तापयामास तीव्रकर्मा महाबलः ॥ १२-३९-४२॥
sa tu labdhavaraḥ pāpo devānamitavikramaḥ |
rākṣasastāpayāmāsa tīvrakarmā mahābalaḥ || 12-39-42||

MHB 12-39-43

ततो देवाः समेत्याथ ब्रह्माणमिदमब्रुवन् ।
वधाय रक्षसस्तस्य बलविप्रकृतास्तदा ॥ १२-३९-४३॥
tato devāḥ sametyātha brahmāṇamidamabruvan |
vadhāya rakṣasastasya balaviprakṛtāstadā || 12-39-43||

MHB 12-39-44

तानुवाचाव्ययो देवो विहितं तत्र वै मया ।
यथास्य भविता मृत्युरचिरेणैव भारत ॥ १२-३९-४४॥
tānuvācāvyayo devo vihitaṃ tatra vai mayā |
yathāsya bhavitā mṛtyuracireṇaiva bhārata || 12-39-44||

MHB 12-39-45

राजा दुर्योधनो नाम सखास्य भविता नृप ।
तस्य स्नेहावबद्धोऽसौ ब्राह्मणानवमंस्यते ॥ १२-३९-४५॥
rājā duryodhano nāma sakhāsya bhavitā nṛpa |
tasya snehāvabaddho'sau brāhmaṇānavamaṃsyate || 12-39-45||

MHB 12-39-46

तत्रैनं रुषिता विप्रा विप्रकारप्रधर्षिताः ।
धक्ष्यन्ति वाग्बलाः पापं ततो नाशं गमिष्यति ॥ १२-३९-४६॥
tatrainaṃ ruṣitā viprā viprakārapradharṣitāḥ |
dhakṣyanti vāgbalāḥ pāpaṃ tato nāśaṃ gamiṣyati || 12-39-46||

MHB 12-39-47

स एष निहतः शेते ब्रह्मदण्डेन राक्षसः ।
चार्वाको नृपतिश्रेष्ठ मा शुचो भरतर्षभ ॥ १२-३९-४७॥
sa eṣa nihataḥ śete brahmadaṇḍena rākṣasaḥ |
cārvāko nṛpatiśreṣṭha mā śuco bharatarṣabha || 12-39-47||

MHB 12-39-48

हतास्ते क्षत्रधर्मेण ज्ञातयस्तव पार्थिव ।
स्वर्गताश्च महात्मानो वीराः क्षत्रियपुंगवाः ॥ १२-३९-४८॥
hatāste kṣatradharmeṇa jñātayastava pārthiva |
svargatāśca mahātmāno vīrāḥ kṣatriyapuṃgavāḥ || 12-39-48||

MHB 12-39-49

स त्वमातिष्ठ कल्याणं मा ते भूद्ग्लानिरच्युत ।
शत्रूञ्जहि प्रजा रक्ष द्विजांश्च प्रतिपालय ॥ १२-३९-४९॥
sa tvamātiṣṭha kalyāṇaṃ mā te bhūdglāniracyuta |
śatrūñjahi prajā rakṣa dvijāṃśca pratipālaya || 12-39-49||

Adhyaya: 40/353 (22)

MHB 12-40-1

वैशंपायन उवाच ।
ततः कुन्तीसुतो राजा गतमन्युर्गतज्वरः ।
काञ्चने प्राङ्मुखो हृष्टो न्यषीदत्परमासने ॥ १२-४०-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ kuntīsuto rājā gatamanyurgatajvaraḥ |
kāñcane prāṅmukho hṛṣṭo nyaṣīdatparamāsane || 12-40-1||

MHB 12-40-2

तमेवाभिमुखौ पीठे सेव्यास्तरणसंवृते ।
सात्यकिर्वासुदेवश्च निषीदतुररिंदमौ ॥ १२-४०-२॥
tamevābhimukhau pīṭhe sevyāstaraṇasaṃvṛte |
sātyakirvāsudevaśca niṣīdaturariṃdamau || 12-40-2||

MHB 12-40-3

मध्ये कृत्वा तु राजानं भीमसेनार्जुनावुभौ ।
निषीदतुर्महात्मानौ श्लक्ष्णयोर्मणिपीठयोः ॥ १२-४०-३॥
madhye kṛtvā tu rājānaṃ bhīmasenārjunāvubhau |
niṣīdaturmahātmānau ślakṣṇayormaṇipīṭhayoḥ || 12-40-3||

MHB 12-40-4

दान्ते शय्यासने शुभ्रे जाम्बूनदविभूषिते ।
पृथापि सहदेवेन सहास्ते नकुलेन च ॥ १२-४०-४॥
dānte śayyāsane śubhre jāmbūnadavibhūṣite |
pṛthāpi sahadevena sahāste nakulena ca || 12-40-4||

MHB 12-40-5

सुधर्मा विदुरो धौम्यो धृतराष्ट्रश्च कौरवः ।
निषेदुर्ज्वलनाकारेष्वासनेषु पृथक्पृथक् ॥ १२-४०-५॥
sudharmā viduro dhaumyo dhṛtarāṣṭraśca kauravaḥ |
niṣedurjvalanākāreṣvāsaneṣu pṛthakpṛthak || 12-40-5||

MHB 12-40-6

युयुत्सुः संजयश्चैव गान्धारी च यशस्विनी ।
धृतराष्ट्रो यतो राजा ततः सर्व उपाविशन् ॥ १२-४०-६॥
yuyutsuḥ saṃjayaścaiva gāndhārī ca yaśasvinī |
dhṛtarāṣṭro yato rājā tataḥ sarva upāviśan || 12-40-6||

MHB 12-40-7

तत्रोपविष्टो धर्मात्मा श्वेताः सुमनसोऽस्पृशत् ।
स्वस्तिकानक्षतान्भूमिं सुवर्णं रजतं मणीन् ॥ १२-४०-७॥
tatropaviṣṭo dharmātmā śvetāḥ sumanaso'spṛśat |
svastikānakṣatānbhūmiṃ suvarṇaṃ rajataṃ maṇīn || 12-40-7||

MHB 12-40-8

ततः प्रकृतयः सर्वाः पुरस्कृत्य पुरोहितम् ।
ददृशुर्धर्मराजानमादाय बहु मङ्गलम् ॥ १२-४०-८॥
tataḥ prakṛtayaḥ sarvāḥ puraskṛtya purohitam |
dadṛśurdharmarājānamādāya bahu maṅgalam || 12-40-8||

MHB 12-40-9

पृथिवीं च सुवर्णं च रत्नानि विविधानि च ।
आभिषेचनिकं भाण्डं सर्वसंभारसंभृतम् ॥ १२-४०-९॥
pṛthivīṃ ca suvarṇaṃ ca ratnāni vividhāni ca |
ābhiṣecanikaṃ bhāṇḍaṃ sarvasaṃbhārasaṃbhṛtam || 12-40-9||

MHB 12-40-10

काञ्चनौदुम्बरास्तत्र राजताः पृथिवीमयाः ।
पूर्णकुम्भाः सुमनसो लाजा बर्हींषि गोरसाः ॥ १२-४०-१०॥
kāñcanaudumbarāstatra rājatāḥ pṛthivīmayāḥ |
pūrṇakumbhāḥ sumanaso lājā barhīṃṣi gorasāḥ || 12-40-10||

MHB 12-40-11

शमीपलाशपुंनागाः समिधो मधुसर्पिषी ।
स्रुव औदुम्बरः शङ्खास्तथा हेमविभूषिताः ॥ १२-४०-११॥
śamīpalāśapuṃnāgāḥ samidho madhusarpiṣī |
sruva audumbaraḥ śaṅkhāstathā hemavibhūṣitāḥ || 12-40-11||

MHB 12-40-12

दाशार्हेणाभ्यनुज्ञातस्तत्र धौम्यः पुरोहितः ।
प्रागुदक्प्रवणां वेदीं लक्षणेनोपलिप्य ह ॥ १२-४०-१२॥
dāśārheṇābhyanujñātastatra dhaumyaḥ purohitaḥ |
prāgudakpravaṇāṃ vedīṃ lakṣaṇenopalipya ha || 12-40-12||

MHB 12-40-13

व्याघ्रचर्मोत्तरे श्लक्ष्णे सर्वतोभद्र आसने ।
दृढपादप्रतिष्ठाने हुताशनसमत्विषि ॥ १२-४०-१३॥
vyāghracarmottare ślakṣṇe sarvatobhadra āsane |
dṛḍhapādapratiṣṭhāne hutāśanasamatviṣi || 12-40-13||

MHB 12-40-14

उपवेश्य महात्मानं कृष्णां च द्रुपदात्मजाम् ।
जुहाव पावकं धीमान्विधिमन्त्रपुरस्कृतम् ॥ १२-४०-१४॥
upaveśya mahātmānaṃ kṛṣṇāṃ ca drupadātmajām |
juhāva pāvakaṃ dhīmānvidhimantrapuraskṛtam || 12-40-14||

MHB 12-40-15

अभ्यषिञ्चत्पतिं पृथ्व्याः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ।
धृतराष्ट्रश्च राजर्षिः सर्वाः प्रकृतयस्तथा ॥ १२-४०-१५॥
abhyaṣiñcatpatiṃ pṛthvyāḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram |
dhṛtarāṣṭraśca rājarṣiḥ sarvāḥ prakṛtayastathā || 12-40-15||

MHB 12-40-16

ततोऽनुवादयामासुः पणवानकदुन्दुभीः ।
धर्मराजोऽपि तत्सर्वं प्रतिजग्राह धर्मतः ॥ १२-४०-१६॥
tato'nuvādayāmāsuḥ paṇavānakadundubhīḥ |
dharmarājo'pi tatsarvaṃ pratijagrāha dharmataḥ || 12-40-16||

MHB 12-40-17

पूजयामास तांश्चापि विधिवद्भूरिदक्षिणः ।
ततो निष्कसहस्रेण ब्राह्मणान्स्वस्ति वाचयत् ।
वेदाध्ययनसंपन्नाञ्शीलवृत्तसमन्वितान् ॥ १२-४०-१७॥
pūjayāmāsa tāṃścāpi vidhivadbhūridakṣiṇaḥ |
tato niṣkasahasreṇa brāhmaṇānsvasti vācayat |
vedādhyayanasaṃpannāñśīlavṛttasamanvitān || 12-40-17||

MHB 12-40-18

ते प्रीता ब्राह्मणा राजन्स्वस्त्यूचुर्जयमेव च ।
हंसा इव च नर्दन्तः प्रशशंसुर्युधिष्ठिरम् ॥ १२-४०-१८॥
te prītā brāhmaṇā rājansvastyūcurjayameva ca |
haṃsā iva ca nardantaḥ praśaśaṃsuryudhiṣṭhiram || 12-40-18||

MHB 12-40-19

युधिष्ठिर महाबाहो दिष्ट्या जयसि पाण्डव ।
दिष्ट्या स्वधर्मं प्राप्तोऽसि विक्रमेण महाद्युते ॥ १२-४०-१९॥
yudhiṣṭhira mahābāho diṣṭyā jayasi pāṇḍava |
diṣṭyā svadharmaṃ prāpto'si vikrameṇa mahādyute || 12-40-19||

MHB 12-40-20

दिष्ट्या गाण्डीवधन्वा च भीमसेनश्च पाण्डवः ।
त्वं चापि कुशली राजन्माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ॥ १२-४०-२०॥
diṣṭyā gāṇḍīvadhanvā ca bhīmasenaśca pāṇḍavaḥ |
tvaṃ cāpi kuśalī rājanmādrīputrau ca pāṇḍavau || 12-40-20||

MHB 12-40-21

मुक्ता वीरक्षयादस्मात्संग्रामान्निहतद्विषः ।
क्षिप्रमुत्तरकालानि कुरु कार्याणि पाण्डव ॥ १२-४०-२१॥
muktā vīrakṣayādasmātsaṃgrāmānnihatadviṣaḥ |
kṣipramuttarakālāni kuru kāryāṇi pāṇḍava || 12-40-21||

MHB 12-40-22

ततः प्रत्यर्चितः सद्भिर्धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
प्रतिपेदे महद्राज्यं सुहृद्भिः सह भारत ॥ १२-४०-२२॥
tataḥ pratyarcitaḥ sadbhirdharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
pratipede mahadrājyaṃ suhṛdbhiḥ saha bhārata || 12-40-22||

Adhyaya: 41/353 (18)

MHB 12-41-1

वैशंपायन उवाच ।
प्रकृतीनां तु तद्वाक्यं देशकालोपसंहितम् ।
श्रुत्वा युधिष्ठिरो राजाथोत्तरं प्रत्यभाषत ॥ १२-४१-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
prakṛtīnāṃ tu tadvākyaṃ deśakālopasaṃhitam |
śrutvā yudhiṣṭhiro rājāthottaraṃ pratyabhāṣata || 12-41-1||

MHB 12-41-2

धन्याः पाण्डुसुता लोके येषां ब्राह्मणपुंगवाः ।
तथ्यान्वाप्यथ वातथ्यान्गुणानाहुः समागताः ॥ १२-४१-२॥
dhanyāḥ pāṇḍusutā loke yeṣāṃ brāhmaṇapuṃgavāḥ |
tathyānvāpyatha vātathyānguṇānāhuḥ samāgatāḥ || 12-41-2||

MHB 12-41-3

अनुग्राह्या वयं नूनं भवतामिति मे मतिः ।
यत्रैवं गुणसंपन्नानस्मान्ब्रूथ विमत्सराः ॥ १२-४१-३॥
anugrāhyā vayaṃ nūnaṃ bhavatāmiti me matiḥ |
yatraivaṃ guṇasaṃpannānasmānbrūtha vimatsarāḥ || 12-41-3||

MHB 12-41-4

धृतराष्ट्रो महाराजः पिता नो दैवतं परम् ।
शासनेऽस्य प्रिये चैव स्थेयं मत्प्रियकाङ्क्षिभिः ॥ १२-४१-४॥
dhṛtarāṣṭro mahārājaḥ pitā no daivataṃ param |
śāsane'sya priye caiva stheyaṃ matpriyakāṅkṣibhiḥ || 12-41-4||

MHB 12-41-5

एतदर्थं हि जीवामि कृत्वा ज्ञातिवधं महत् ।
अस्य शुश्रूषणं कार्यं मया नित्यमतन्द्रिणा ॥ १२-४१-५॥
etadarthaṃ hi jīvāmi kṛtvā jñātivadhaṃ mahat |
asya śuśrūṣaṇaṃ kāryaṃ mayā nityamatandriṇā || 12-41-5||

MHB 12-41-6

यदि चाहमनुग्राह्यो भवतां सुहृदां ततः ।
धृतराष्ट्रे यथापूर्वं वृत्तिं वर्तितुमर्हथ ॥ १२-४१-६॥
yadi cāhamanugrāhyo bhavatāṃ suhṛdāṃ tataḥ |
dhṛtarāṣṭre yathāpūrvaṃ vṛttiṃ vartitumarhatha || 12-41-6||

MHB 12-41-7

एष नाथो हि जगतो भवतां च मया सह ।
अस्यैव पृथिवी कृत्स्ना पाण्डवाः सर्व एव च ।
एतन्मनसि कर्तव्यं भवद्भिर्वचनं मम ॥ १२-४१-७॥
eṣa nātho hi jagato bhavatāṃ ca mayā saha |
asyaiva pṛthivī kṛtsnā pāṇḍavāḥ sarva eva ca |
etanmanasi kartavyaṃ bhavadbhirvacanaṃ mama || 12-41-7||

MHB 12-41-8

अनुगम्य च राजानं यथेष्टं गम्यतामिति ।
पौरजानपदान्सर्वान्विसृज्य कुरुनन्दनः ।
यौवराज्येन कौरव्यो भीमसेनमयोजयत् ॥ १२-४१-८॥
anugamya ca rājānaṃ yatheṣṭaṃ gamyatāmiti |
paurajānapadānsarvānvisṛjya kurunandanaḥ |
yauvarājyena kauravyo bhīmasenamayojayat || 12-41-8||

MHB 12-41-9

मन्त्रे च निश्चये चैव षाड्गुण्यस्य च चिन्तने ।
विदुरं बुद्धिसंपन्नं प्रीतिमान्वै समादिशत् ॥ १२-४१-९॥
mantre ca niścaye caiva ṣāḍguṇyasya ca cintane |
viduraṃ buddhisaṃpannaṃ prītimānvai samādiśat || 12-41-9||

MHB 12-41-10

कृताकृतपरिज्ञाने तथायव्ययचिन्तने ।
संजयं योजयामास ऋद्धमृद्धैर्गुणैर्युतम् ॥ १२-४१-१०॥
kṛtākṛtaparijñāne tathāyavyayacintane |
saṃjayaṃ yojayāmāsa ṛddhamṛddhairguṇairyutam || 12-41-10||

MHB 12-41-11

बलस्य परिमाणे च भक्तवेतनयोस्तथा ।
नकुलं व्यादिशद्राजा कर्मिणामन्ववेक्षणे ॥ १२-४१-११॥
balasya parimāṇe ca bhaktavetanayostathā |
nakulaṃ vyādiśadrājā karmiṇāmanvavekṣaṇe || 12-41-11||

MHB 12-41-12

परचक्रोपरोधे च दृप्तानां चावमर्दने ।
युधिष्ठिरो महाराजः फल्गुनं व्यादिदेश ह ॥ १२-४१-१२॥
paracakroparodhe ca dṛptānāṃ cāvamardane |
yudhiṣṭhiro mahārājaḥ phalgunaṃ vyādideśa ha || 12-41-12||

MHB 12-41-13

द्विजानां वेदकार्येषु कार्येष्वन्येषु चैव हि ।
धौम्यं पुरोधसां श्रेष्ठं व्यादिदेश परंतपः ॥ १२-४१-१३॥
dvijānāṃ vedakāryeṣu kāryeṣvanyeṣu caiva hi |
dhaumyaṃ purodhasāṃ śreṣṭhaṃ vyādideśa paraṃtapaḥ || 12-41-13||

MHB 12-41-14

सहदेवं समीपस्थं नित्यमेव समादिशत् ।
तेन गोप्यो हि नृपतिः सर्वावस्थो विशां पते ॥ १२-४१-१४॥
sahadevaṃ samīpasthaṃ nityameva samādiśat |
tena gopyo hi nṛpatiḥ sarvāvastho viśāṃ pate || 12-41-14||

MHB 12-41-15

यान्यानमन्यद्योग्यांश्च येषु येष्विह कर्मसु ।
तांस्तांस्तेष्वेव युयुजे प्रीयमाणो महीपतिः ॥ १२-४१-१५॥
yānyānamanyadyogyāṃśca yeṣu yeṣviha karmasu |
tāṃstāṃsteṣveva yuyuje prīyamāṇo mahīpatiḥ || 12-41-15||

MHB 12-41-16

विदुरं संजयं चैव युयुत्सुं च महामतिम् ।
अब्रवीत्परवीरघ्नो धर्मात्मा धर्मवत्सलः ॥ १२-४१-१६॥
viduraṃ saṃjayaṃ caiva yuyutsuṃ ca mahāmatim |
abravītparavīraghno dharmātmā dharmavatsalaḥ || 12-41-16||

MHB 12-41-17

उत्थायोत्थाय यत्कार्यमस्य राज्ञः पितुर्मम ।
सर्वं भवद्भिः कर्तव्यमप्रमत्तैर्यथातथम् ॥ १२-४१-१७॥
utthāyotthāya yatkāryamasya rājñaḥ piturmama |
sarvaṃ bhavadbhiḥ kartavyamapramattairyathātatham || 12-41-17||

MHB 12-41-18

पौरजानपदानां च यानि कार्याणि नित्यशः ।
राजानं समनुज्ञाप्य तानि कार्याणि धर्मतः ॥ १२-४१-१८॥
paurajānapadānāṃ ca yāni kāryāṇi nityaśaḥ |
rājānaṃ samanujñāpya tāni kāryāṇi dharmataḥ || 12-41-18||

Adhyaya: 42/353 (12)

MHB 12-42-1

वैशंपायन उवाच ।
ततो युधिष्ठिरो राजा ज्ञातीनां ये हता मृधे ।
श्राद्धानि कारयामास तेषां पृथगुदारधीः ॥ १२-४२-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato yudhiṣṭhiro rājā jñātīnāṃ ye hatā mṛdhe |
śrāddhāni kārayāmāsa teṣāṃ pṛthagudāradhīḥ || 12-42-1||

MHB 12-42-2

धृतराष्ट्रो ददौ राजा पुत्राणामौर्ध्वदेहिकम् ।
सर्वकामगुणोपेतमन्नं गाश्च धनानि च ।
रत्नानि च विचित्राणि महार्हाणि महायशाः ॥ १२-४२-२॥
dhṛtarāṣṭro dadau rājā putrāṇāmaurdhvadehikam |
sarvakāmaguṇopetamannaṃ gāśca dhanāni ca |
ratnāni ca vicitrāṇi mahārhāṇi mahāyaśāḥ || 12-42-2||

MHB 12-42-3

युधिष्ठिरस्तु कर्णस्य द्रोणस्य च महात्मनः ।
धृष्टद्युम्नाभिमन्युभ्यां हैडिम्बस्य च रक्षसः ॥ १२-४२-३॥
yudhiṣṭhirastu karṇasya droṇasya ca mahātmanaḥ |
dhṛṣṭadyumnābhimanyubhyāṃ haiḍimbasya ca rakṣasaḥ || 12-42-3||

MHB 12-42-4

विराटप्रभृतीनां च सुहृदामुपकारिणाम् ।
द्रुपदद्रौपदेयानां द्रौपद्या सहितो ददौ ॥ १२-४२-४॥
virāṭaprabhṛtīnāṃ ca suhṛdāmupakāriṇām |
drupadadraupadeyānāṃ draupadyā sahito dadau || 12-42-4||

MHB 12-42-5

ब्राह्मणानां सहस्राणि पृथगेकैकमुद्दिशन् ।
धनैश्च वस्त्रै रत्नैश्च गोभिश्च समतर्पयत् ॥ १२-४२-५॥
brāhmaṇānāṃ sahasrāṇi pṛthagekaikamuddiśan |
dhanaiśca vastrai ratnaiśca gobhiśca samatarpayat || 12-42-5||

MHB 12-42-6

ये चान्ये पृथिवीपाला येषां नास्ति सुहृज्जनः ।
उद्दिश्योद्दिश्य तेषां च चक्रे राजौर्ध्वदैहिकम् ॥ १२-४२-६॥
ye cānye pṛthivīpālā yeṣāṃ nāsti suhṛjjanaḥ |
uddiśyoddiśya teṣāṃ ca cakre rājaurdhvadaihikam || 12-42-6||

MHB 12-42-7

सभाः प्रपाश्च विविधास्तडागानि च पाण्डवः ।
सुहृदां कारयामास सर्वेषामौर्ध्वदैहिकम् ॥ १२-४२-७॥
sabhāḥ prapāśca vividhāstaḍāgāni ca pāṇḍavaḥ |
suhṛdāṃ kārayāmāsa sarveṣāmaurdhvadaihikam || 12-42-7||

MHB 12-42-8

स तेषामनृणो भूत्वा गत्वा लोकेष्ववाच्यताम् ।
कृतकृत्योऽभवद्राजा प्रजा धर्मेण पालयन् ॥ १२-४२-८॥
sa teṣāmanṛṇo bhūtvā gatvā lokeṣvavācyatām |
kṛtakṛtyo'bhavadrājā prajā dharmeṇa pālayan || 12-42-8||

MHB 12-42-9

धृतराष्ट्रं यथापूर्वं गान्धारीं विदुरं तथा ।
सर्वांश्च कौरवामात्यान्भृत्यांश्च समपूजयत् ॥ १२-४२-९॥
dhṛtarāṣṭraṃ yathāpūrvaṃ gāndhārīṃ viduraṃ tathā |
sarvāṃśca kauravāmātyānbhṛtyāṃśca samapūjayat || 12-42-9||

MHB 12-42-10

याश्च तत्र स्त्रियः काश्चिद्धतवीरा हतात्मजाः ।
सर्वास्ताः कौरवो राजा संपूज्यापालयद्घृणी ॥ १२-४२-१०॥
yāśca tatra striyaḥ kāściddhatavīrā hatātmajāḥ |
sarvāstāḥ kauravo rājā saṃpūjyāpālayadghṛṇī || 12-42-10||

MHB 12-42-11

दीनान्धकृपणानां च गृहाच्छादनभोजनैः ।
आनृशंस्यपरो राजा चकारानुग्रहं प्रभुः ॥ १२-४२-११॥
dīnāndhakṛpaṇānāṃ ca gṛhācchādanabhojanaiḥ |
ānṛśaṃsyaparo rājā cakārānugrahaṃ prabhuḥ || 12-42-11||

MHB 12-42-12

स विजित्य महीं कृत्स्नामानृण्यं प्राप्य वैरिषु ।
निःसपत्नः सुखी राजा विजहार युधिष्ठिरः ॥ १२-४२-१२॥
sa vijitya mahīṃ kṛtsnāmānṛṇyaṃ prāpya vairiṣu |
niḥsapatnaḥ sukhī rājā vijahāra yudhiṣṭhiraḥ || 12-42-12||

Adhyaya: 43/353 (17)

MHB 12-43-1

वैशंपायन उवाच ।
अभिषिक्तो महाप्राज्ञो राज्यं प्राप्य युधिष्ठिरः ।
दाशार्हं पुण्डरीकाक्षमुवाच प्राञ्जलिः शुचिः ॥ १२-४३-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
abhiṣikto mahāprājño rājyaṃ prāpya yudhiṣṭhiraḥ |
dāśārhaṃ puṇḍarīkākṣamuvāca prāñjaliḥ śuciḥ || 12-43-1||

MHB 12-43-2

तव कृष्ण प्रसादेन नयेन च बलेन च ।
बुद्ध्या च यदुशार्दूल तथा विक्रमणेन च ॥ १२-४३-२॥
tava kṛṣṇa prasādena nayena ca balena ca |
buddhyā ca yaduśārdūla tathā vikramaṇena ca || 12-43-2||

MHB 12-43-3

पुनः प्राप्तमिदं राज्यं पितृपैतामहं मया ।
नमस्ते पुण्डरीकाक्ष पुनः पुनररिंदम ॥ १२-४३-३॥
punaḥ prāptamidaṃ rājyaṃ pitṛpaitāmahaṃ mayā |
namaste puṇḍarīkākṣa punaḥ punarariṃdama || 12-43-3||

MHB 12-43-4

त्वामेकमाहुः पुरुषं त्वामाहुः सात्वतां पतिम् ।
नामभिस्त्वां बहुविधैः स्तुवन्ति परमर्षयः ॥ १२-४३-४॥
tvāmekamāhuḥ puruṣaṃ tvāmāhuḥ sātvatāṃ patim |
nāmabhistvāṃ bahuvidhaiḥ stuvanti paramarṣayaḥ || 12-43-4||

MHB 12-43-5

विश्वकर्मन्नमस्तेऽस्तु विश्वात्मन्विश्वसंभव ।
विष्णो जिष्णो हरे कृष्ण वैकुण्ठ पुरुषोत्तम ॥ १२-४३-५॥
viśvakarmannamaste'stu viśvātmanviśvasaṃbhava |
viṣṇo jiṣṇo hare kṛṣṇa vaikuṇṭha puruṣottama || 12-43-5||

MHB 12-43-6

अदित्याः सप्तरात्रं तु पुराणे गर्भतां गतः ।
पृश्निगर्भस्त्वमेवैकस्त्रियुगं त्वां वदन्त्यपि ॥ १२-४३-६॥
adityāḥ saptarātraṃ tu purāṇe garbhatāṃ gataḥ |
pṛśnigarbhastvamevaikastriyugaṃ tvāṃ vadantyapi || 12-43-6||

MHB 12-43-7

शुचिश्रवा हृषीकेशो घृतार्चिर्हंस उच्यसे ।
त्रिचक्षुः शंभुरेकस्त्वं विभुर्दामोदरोऽपि च ॥ १२-४३-७॥
śuciśravā hṛṣīkeśo ghṛtārcirhaṃsa ucyase |
tricakṣuḥ śaṃbhurekastvaṃ vibhurdāmodaro'pi ca || 12-43-7||

MHB 12-43-8

वराहोऽग्निर्बृहद्भानुर्वृषणस्तार्क्ष्यलक्षणः ।
अनीकसाहः पुरुषः शिपिविष्ट उरुक्रमः ॥ १२-४३-८॥
varāho'gnirbṛhadbhānurvṛṣaṇastārkṣyalakṣaṇaḥ |
anīkasāhaḥ puruṣaḥ śipiviṣṭa urukramaḥ || 12-43-8||

MHB 12-43-9

वाचिष्ठ उग्रः सेनानीः सत्यो वाजसनिर्गुहः ।
अच्युतश्च्यावनोऽरीणां संकृतिर्विकृतिर्वृषः ॥ १२-४३-९॥
vāciṣṭha ugraḥ senānīḥ satyo vājasanirguhaḥ |
acyutaścyāvano'rīṇāṃ saṃkṛtirvikṛtirvṛṣaḥ || 12-43-9||

MHB 12-43-10

कृतवर्त्मा त्वमेवाद्रिर्वृषगर्भो वृषाकपिः ।
सिन्धुक्षिदूर्मिस्त्रिककुत्त्रिधामा त्रिवृदच्युतः ॥ १२-४३-१०॥
kṛtavartmā tvamevādrirvṛṣagarbho vṛṣākapiḥ |
sindhukṣidūrmistrikakuttridhāmā trivṛdacyutaḥ || 12-43-10||

MHB 12-43-11

सम्राड्विराट्स्वराट्चैव सुरराड्धर्मदो भवः ।
विभुर्भूरभिभूः कृष्णः कृष्णवर्त्मा त्वमेव च ॥ १२-४३-११॥
samrāḍvirāṭsvarāṭcaiva surarāḍdharmado bhavaḥ |
vibhurbhūrabhibhūḥ kṛṣṇaḥ kṛṣṇavartmā tvameva ca || 12-43-11||

MHB 12-43-12

स्विष्टकृद्भिषगावर्तः कपिलस्त्वं च वामनः ।
यज्ञो ध्रुवः पतंगश्च जयत्सेनस्त्वमुच्यसे ॥ १२-४३-१२॥
sviṣṭakṛdbhiṣagāvartaḥ kapilastvaṃ ca vāmanaḥ |
yajño dhruvaḥ pataṃgaśca jayatsenastvamucyase || 12-43-12||

MHB 12-43-13

शिखण्डी नहुषो बभ्रुर्दिवस्पृक्त्वं पुनर्वसुः ।
सुबभ्रुरुक्षो रुक्मस्त्वं सुषेणो दुन्दुभिस्तथा ॥ १२-४३-१३॥
śikhaṇḍī nahuṣo babhrurdivaspṛktvaṃ punarvasuḥ |
subabhrurukṣo rukmastvaṃ suṣeṇo dundubhistathā || 12-43-13||

MHB 12-43-14

गभस्तिनेमिः श्रीपद्मं पुष्करं पुष्पधारणः ।
ऋभुर्विभुः सर्वसूक्ष्मस्त्वं सावित्रं च पठ्यसे ॥ १२-४३-१४॥
gabhastinemiḥ śrīpadmaṃ puṣkaraṃ puṣpadhāraṇaḥ |
ṛbhurvibhuḥ sarvasūkṣmastvaṃ sāvitraṃ ca paṭhyase || 12-43-14||

MHB 12-43-15

अम्भोनिधिस्त्वं ब्रह्मा त्वं पवित्रं धाम धन्व च ।
हिरण्यगर्भं त्वामाहुः स्वधा स्वाहा च केशव ॥ १२-४३-१५॥
ambhonidhistvaṃ brahmā tvaṃ pavitraṃ dhāma dhanva ca |
hiraṇyagarbhaṃ tvāmāhuḥ svadhā svāhā ca keśava || 12-43-15||

MHB 12-43-16

योनिस्त्वमस्य प्रलयश्च कृष्ण त्वमेवेदं सृजसि विश्वमग्रे ।
विश्वं चेदं त्वद्वशे विश्वयोने नमोऽस्तु ते शार्ङ्गचक्रासिपाणे ॥ १२-४३-१६॥
yonistvamasya pralayaśca kṛṣṇa tvamevedaṃ sṛjasi viśvamagre |
viśvaṃ cedaṃ tvadvaśe viśvayone namo'stu te śārṅgacakrāsipāṇe || 12-43-16||

MHB 12-43-17

एवं स्तुतो धर्मराजेन कृष्णः सभामध्ये प्रीतिमान्पुष्कराक्षः ।
तमभ्यनन्दद्भारतं पुष्कलाभिर्वाग्भिर्ज्येष्ठं पाण्डवं यादवाग्र्यः ॥ १२-४३-१७॥
evaṃ stuto dharmarājena kṛṣṇaḥ sabhāmadhye prītimānpuṣkarākṣaḥ |
tamabhyanandadbhārataṃ puṣkalābhirvāgbhirjyeṣṭhaṃ pāṇḍavaṃ yādavāgryaḥ || 12-43-17||

Adhyaya: 44/353 (16)

MHB 12-44-1

वैशंपायन उवाच ।
ततो विसर्जयामास सर्वाः प्रकृतयो नृपः ।
विविशुश्चाभ्यनुज्ञाता यथास्वानि गृहाणि च ॥ १२-४४-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato visarjayāmāsa sarvāḥ prakṛtayo nṛpaḥ |
viviśuścābhyanujñātā yathāsvāni gṛhāṇi ca || 12-44-1||

MHB 12-44-2

ततो युधिष्ठिरो राजा भीमं भीमपराक्रमम् ।
सान्त्वयन्नब्रवीद्धीमानर्जुनं यमजौ तथा ॥ १२-४४-२॥
tato yudhiṣṭhiro rājā bhīmaṃ bhīmaparākramam |
sāntvayannabravīddhīmānarjunaṃ yamajau tathā || 12-44-2||

MHB 12-44-3

शत्रुभिर्विविधैः शस्त्रैः कृत्तदेहा महारणे ।
श्रान्ता भवन्तः सुभृशं तापिताः शोकमन्युभिः ॥ १२-४४-३॥
śatrubhirvividhaiḥ śastraiḥ kṛttadehā mahāraṇe |
śrāntā bhavantaḥ subhṛśaṃ tāpitāḥ śokamanyubhiḥ || 12-44-3||

MHB 12-44-4

अरण्ये दुःखवसतीर्मत्कृते पुरुषोत्तमाः ।
भवद्भिरनुभूताश्च यथा कुपुरुषैस्तथा ॥ १२-४४-४॥
araṇye duḥkhavasatīrmatkṛte puruṣottamāḥ |
bhavadbhiranubhūtāśca yathā kupuruṣaistathā || 12-44-4||

MHB 12-44-5

यथासुखं यथाजोषं जयोऽयमनुभूयताम् ।
विश्रान्ताँल्लब्धविज्ञानाञ्श्वः समेतास्मि वः पुनः ॥ १२-४४-५॥
yathāsukhaṃ yathājoṣaṃ jayo'yamanubhūyatām |
viśrāntā~llabdhavijñānāñśvaḥ sametāsmi vaḥ punaḥ || 12-44-5||

MHB 12-44-6

ततो दुर्योधनगृहं प्रासादैरुपशोभितम् ।
बहुरत्नसमाकीर्णं दासीदाससमाकुलम् ॥ १२-४४-६॥
tato duryodhanagṛhaṃ prāsādairupaśobhitam |
bahuratnasamākīrṇaṃ dāsīdāsasamākulam || 12-44-6||

MHB 12-44-7

धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञातं भ्रात्रा दत्तं वृकोदरः ।
प्रतिपेदे महाबाहुर्मन्दरं मघवानिव ॥ १२-४४-७॥
dhṛtarāṣṭrābhyanujñātaṃ bhrātrā dattaṃ vṛkodaraḥ |
pratipede mahābāhurmandaraṃ maghavāniva || 12-44-7||

MHB 12-44-8

यथा दुर्योधनगृहं तथा दुःशासनस्य च ।
प्रासादमालासंयुक्तं हेमतोरणभूषितम् ॥ १२-४४-८॥
yathā duryodhanagṛhaṃ tathā duḥśāsanasya ca |
prāsādamālāsaṃyuktaṃ hematoraṇabhūṣitam || 12-44-8||

MHB 12-44-9

दासीदाससुसंपूर्णं प्रभूतधनधान्यवत् ।
प्रतिपेदे महाबाहुरर्जुनो राजशासनात् ॥ १२-४४-९॥
dāsīdāsasusaṃpūrṇaṃ prabhūtadhanadhānyavat |
pratipede mahābāhurarjuno rājaśāsanāt || 12-44-9||

MHB 12-44-10

दुर्मर्षणस्य भवनं दुःशासनगृहाद्वरम् ।
कुबेरभवनप्रख्यं मणिहेमविभूषितम् ॥ १२-४४-१०॥
durmarṣaṇasya bhavanaṃ duḥśāsanagṛhādvaram |
kuberabhavanaprakhyaṃ maṇihemavibhūṣitam || 12-44-10||

MHB 12-44-11

नकुलाय वरार्हाय कर्शिताय महावने ।
ददौ प्रीतो महाराज धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ १२-४४-११॥
nakulāya varārhāya karśitāya mahāvane |
dadau prīto mahārāja dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ || 12-44-11||

MHB 12-44-12

दुर्मुखस्य च वेश्माग्र्यं श्रीमत्कनकभूषितम् ।
पूर्णं पद्मदलाक्षीणां स्त्रीणां शयनसंकुलम् ॥ १२-४४-१२॥
durmukhasya ca veśmāgryaṃ śrīmatkanakabhūṣitam |
pūrṇaṃ padmadalākṣīṇāṃ strīṇāṃ śayanasaṃkulam || 12-44-12||

MHB 12-44-13

प्रददौ सहदेवाय सततं प्रियकारिणे ।
मुमुदे तच्च लब्ध्वा स कैलासं धनदो यथा ॥ १२-४४-१३॥
pradadau sahadevāya satataṃ priyakāriṇe |
mumude tacca labdhvā sa kailāsaṃ dhanado yathā || 12-44-13||

MHB 12-44-14

युयुत्सुर्विदुरश्चैव संजयश्च महाद्युतिः ।
सुधर्मा चैव धौम्यश्च यथास्वं जग्मुरालयान् ॥ १२-४४-१४॥
yuyutsurviduraścaiva saṃjayaśca mahādyutiḥ |
sudharmā caiva dhaumyaśca yathāsvaṃ jagmurālayān || 12-44-14||

MHB 12-44-15

सह सात्यकिना शौरिरर्जुनस्य निवेशनम् ।
विवेश पुरुषव्याघ्रो व्याघ्रो गिरिगुहामिव ॥ १२-४४-१५॥
saha sātyakinā śaurirarjunasya niveśanam |
viveśa puruṣavyāghro vyāghro giriguhāmiva || 12-44-15||

MHB 12-44-16

तत्र भक्षान्नपानैस्ते समुपेताः सुखोषिताः ।
सुखप्रबुद्धा राजानमुपतस्थुर्युधिष्ठिरम् ॥ १२-४४-१६॥
tatra bhakṣānnapānaiste samupetāḥ sukhoṣitāḥ |
sukhaprabuddhā rājānamupatasthuryudhiṣṭhiram || 12-44-16||

Adhyaya: 45/353 (20)

MHB 12-45-1

जनमेजय उवाच ।
प्राप्य राज्यं महातेजा धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
यदन्यदकरोद्विप्र तन्मे वक्तुमिहार्हसि ॥ १२-४५-१॥
janamejaya uvāca |
prāpya rājyaṃ mahātejā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
yadanyadakarodvipra tanme vaktumihārhasi || 12-45-1||

MHB 12-45-2

भगवान्वा हृषीकेशस्त्रैलोक्यस्य परो गुरुः ।
ऋषे यदकरोद्वीरस्तच्च व्याख्यातुमर्हसि ॥ १२-४५-२॥
bhagavānvā hṛṣīkeśastrailokyasya paro guruḥ |
ṛṣe yadakarodvīrastacca vyākhyātumarhasi || 12-45-2||

MHB 12-45-3

वैशंपायन उवाच ।
शृणु राजेन्द्र तत्त्वेन कीर्त्यमानं मयानघ ।
वासुदेवं पुरस्कृत्य यदकुर्वत पाण्डवाः ॥ १२-४५-३॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
śṛṇu rājendra tattvena kīrtyamānaṃ mayānagha |
vāsudevaṃ puraskṛtya yadakurvata pāṇḍavāḥ || 12-45-3||

MHB 12-45-4

प्राप्य राज्यं महातेजा धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
चातुर्वर्ण्यं यथायोगं स्वे स्वे धर्मे न्यवेशयत् ॥ १२-४५-४॥
prāpya rājyaṃ mahātejā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
cāturvarṇyaṃ yathāyogaṃ sve sve dharme nyaveśayat || 12-45-4||

MHB 12-45-5

ब्राह्मणानां सहस्रं च स्नातकानां महात्मनाम् ।
सहस्रनिष्कमेकैकं वाचयामास पाण्डवः ॥ १२-४५-५॥
brāhmaṇānāṃ sahasraṃ ca snātakānāṃ mahātmanām |
sahasraniṣkamekaikaṃ vācayāmāsa pāṇḍavaḥ || 12-45-5||

MHB 12-45-6

तथानुजीविनो भृत्यान्संश्रितानतिथीनपि ।
कामैः संतर्पयामास कृपणांस्तर्ककानपि ॥ १२-४५-६॥
tathānujīvino bhṛtyānsaṃśritānatithīnapi |
kāmaiḥ saṃtarpayāmāsa kṛpaṇāṃstarkakānapi || 12-45-6||

MHB 12-45-7

पुरोहिताय धौम्याय प्रादादयुतशः स गाः ।
धनं सुवर्णं रजतं वासांसि विविधानि च ॥ १२-४५-७॥
purohitāya dhaumyāya prādādayutaśaḥ sa gāḥ |
dhanaṃ suvarṇaṃ rajataṃ vāsāṃsi vividhāni ca || 12-45-7||

MHB 12-45-8

कृपाय च महाराज गुरुवृत्तिमवर्तत ।
विदुराय च धर्मात्मा पूजां चक्रे यतव्रतः ॥ १२-४५-८॥
kṛpāya ca mahārāja guruvṛttimavartata |
vidurāya ca dharmātmā pūjāṃ cakre yatavrataḥ || 12-45-8||

MHB 12-45-9

भक्षान्नपानैर्विविधैर्वासोभिः शयनासनैः ।
सर्वान्संतोषयामास संश्रितान्ददतां वरः ॥ १२-४५-९॥
bhakṣānnapānairvividhairvāsobhiḥ śayanāsanaiḥ |
sarvānsaṃtoṣayāmāsa saṃśritāndadatāṃ varaḥ || 12-45-9||

MHB 12-45-10

लब्धप्रशमनं कृत्वा स राजा राजसत्तम ।
युयुत्सोर्धार्तराष्ट्रस्य पूजां चक्रे महायशाः ॥ १२-४५-१०॥
labdhapraśamanaṃ kṛtvā sa rājā rājasattama |
yuyutsordhārtarāṣṭrasya pūjāṃ cakre mahāyaśāḥ || 12-45-10||

MHB 12-45-11

धृतराष्ट्राय तद्राज्यं गान्धार्यै विदुराय च ।
निवेद्य स्वस्थवद्राजन्नास्ते राजा युधिष्ठिरः ॥ १२-४५-११॥
dhṛtarāṣṭrāya tadrājyaṃ gāndhāryai vidurāya ca |
nivedya svasthavadrājannāste rājā yudhiṣṭhiraḥ || 12-45-11||

MHB 12-45-12

तथा सर्वं स नगरं प्रसाद्य जनमेजय ।
वासुदेवं महात्मानमभ्यगच्छत्कृताञ्जलिः ॥ १२-४५-१२॥
tathā sarvaṃ sa nagaraṃ prasādya janamejaya |
vāsudevaṃ mahātmānamabhyagacchatkṛtāñjaliḥ || 12-45-12||

MHB 12-45-13

ततो महति पर्यङ्के मणिकाञ्चनभूषिते ।
ददर्श कृष्णमासीनं नीलं मेराविवाम्बुदम् ॥ १२-४५-१३॥
tato mahati paryaṅke maṇikāñcanabhūṣite |
dadarśa kṛṣṇamāsīnaṃ nīlaṃ merāvivāmbudam || 12-45-13||

MHB 12-45-14

जाज्वल्यमानं वपुषा दिव्याभरणभूषितम् ।
पीतकौशेयसंवीतं हेम्नीवोपहितं मणिम् ॥ १२-४५-१४॥
jājvalyamānaṃ vapuṣā divyābharaṇabhūṣitam |
pītakauśeyasaṃvītaṃ hemnīvopahitaṃ maṇim || 12-45-14||

MHB 12-45-15

कौस्तुभेन उरःस्थेन मणिनाभिविराजितम् ।
उद्यतेवोदयं शैलं सूर्येणाप्तकिरीटिनम् ।
नौपम्यं विद्यते यस्य त्रिषु लोकेषु किंचन ॥ १२-४५-१५॥
kaustubhena uraḥsthena maṇinābhivirājitam |
udyatevodayaṃ śailaṃ sūryeṇāptakirīṭinam |
naupamyaṃ vidyate yasya triṣu lokeṣu kiṃcana || 12-45-15||

MHB 12-45-16

सोऽभिगम्य महात्मानं विष्णुं पुरुषविग्रहम् ।
उवाच मधुराभाषः स्मितपूर्वमिदं तदा ॥ १२-४५-१६॥
so'bhigamya mahātmānaṃ viṣṇuṃ puruṣavigraham |
uvāca madhurābhāṣaḥ smitapūrvamidaṃ tadā || 12-45-16||

MHB 12-45-17

सुखेन ते निशा कच्चिद्व्युष्टा बुद्धिमतां वर ।
कच्चिज्ज्ञानानि सर्वाणि प्रसन्नानि तवाच्युत ॥ १२-४५-१७॥
sukhena te niśā kaccidvyuṣṭā buddhimatāṃ vara |
kaccijjñānāni sarvāṇi prasannāni tavācyuta || 12-45-17||

MHB 12-45-18

तव ह्याश्रित्य तां देवीं बुद्धिं बुद्धिमतां वर ।
वयं राज्यमनुप्राप्ताः पृथिवी च वशे स्थिता ॥ १२-४५-१८॥
tava hyāśritya tāṃ devīṃ buddhiṃ buddhimatāṃ vara |
vayaṃ rājyamanuprāptāḥ pṛthivī ca vaśe sthitā || 12-45-18||

MHB 12-45-19

भवत्प्रसादाद्भगवंस्त्रिलोकगतिविक्रम ।
जयः प्राप्तो यशश्चाग्र्यं न च धर्माच्च्युता वयम् ॥ १२-४५-१९॥
bhavatprasādādbhagavaṃstrilokagativikrama |
jayaḥ prāpto yaśaścāgryaṃ na ca dharmāccyutā vayam || 12-45-19||

MHB 12-45-20

तं तथा भाषमाणं तु धर्मराजं युधिष्ठिरम् ।
नोवाच भगवान्किंचिद्ध्यानमेवान्वपद्यत ॥ १२-४५-२०॥
taṃ tathā bhāṣamāṇaṃ tu dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram |
novāca bhagavānkiṃciddhyānamevānvapadyata || 12-45-20||

Adhyaya: 46/353 (35)

MHB 12-46-1

युधिष्ठिर उवाच ।
किमिदं परमाश्चर्यं ध्यायस्यमितविक्रम ।
कच्चिल्लोकत्रयस्यास्य स्वस्ति लोकपरायण ॥ १२-४६-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kimidaṃ paramāścaryaṃ dhyāyasyamitavikrama |
kaccillokatrayasyāsya svasti lokaparāyaṇa || 12-46-1||

MHB 12-46-2

चतुर्थं ध्यानमार्गं त्वमालम्ब्य पुरुषोत्तम ।
अपक्रान्तो यतो देव तेन मे विस्मितं मनः ॥ १२-४६-२॥
caturthaṃ dhyānamārgaṃ tvamālambya puruṣottama |
apakrānto yato deva tena me vismitaṃ manaḥ || 12-46-2||

MHB 12-46-3

निगृहीतो हि वायुस्ते पञ्चकर्मा शरीरगः ।
इन्द्रियाणि च सर्वाणि मनसि स्थापितानि ते ॥ १२-४६-३॥
nigṛhīto hi vāyuste pañcakarmā śarīragaḥ |
indriyāṇi ca sarvāṇi manasi sthāpitāni te || 12-46-3||

MHB 12-46-4

इन्द्रियाणि मनश्चैव बुद्धौ संवेशितानि ते ।
सर्वश्चैव गणो देव क्षेत्रज्ञे ते निवेशितः ॥ १२-४६-४॥
indriyāṇi manaścaiva buddhau saṃveśitāni te |
sarvaścaiva gaṇo deva kṣetrajñe te niveśitaḥ || 12-46-4||

MHB 12-46-5

नेङ्गन्ति तव रोमाणि स्थिरा बुद्धिस्तथा मनः ।
स्थाणुकुड्यशिलाभूतो निरीहश्चासि माधव ॥ १२-४६-५॥
neṅganti tava romāṇi sthirā buddhistathā manaḥ |
sthāṇukuḍyaśilābhūto nirīhaścāsi mādhava || 12-46-5||

MHB 12-46-6

यथा दीपो निवातस्थो निरिङ्गो ज्वलतेऽच्युत ।
तथासि भगवन्देव निश्चलो दृढनिश्चयः ॥ १२-४६-६॥
yathā dīpo nivātastho niriṅgo jvalate'cyuta |
tathāsi bhagavandeva niścalo dṛḍhaniścayaḥ || 12-46-6||

MHB 12-46-7

यदि श्रोतुमिहार्हामि न रहस्यं च ते यदि ।
छिन्धि मे संशयं देव प्रपन्नायाभियाचते ॥ १२-४६-७॥
yadi śrotumihārhāmi na rahasyaṃ ca te yadi |
chindhi me saṃśayaṃ deva prapannāyābhiyācate || 12-46-7||

MHB 12-46-8

त्वं हि कर्ता विकर्ता च त्वं क्षरं चाक्षरं च हि ।
अनादिनिधनश्चाद्यस्त्वमेव पुरुषोत्तम ॥ १२-४६-८॥
tvaṃ hi kartā vikartā ca tvaṃ kṣaraṃ cākṣaraṃ ca hi |
anādinidhanaścādyastvameva puruṣottama || 12-46-8||

MHB 12-46-9

त्वत्प्रपन्नाय भक्ताय शिरसा प्रणताय च ।
ध्यानस्यास्य यथातत्त्वं ब्रूहि धर्मभृतां वर ॥ १२-४६-९॥
tvatprapannāya bhaktāya śirasā praṇatāya ca |
dhyānasyāsya yathātattvaṃ brūhi dharmabhṛtāṃ vara || 12-46-9||

MHB 12-46-10

वैशंपायन उवाच ।
ततः स्वगोचरे न्यस्य मनो बुद्धीन्द्रियाणि च ।
स्मितपूर्वमुवाचेदं भगवान्वासवानुजः ॥ १२-४६-१०॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ svagocare nyasya mano buddhīndriyāṇi ca |
smitapūrvamuvācedaṃ bhagavānvāsavānujaḥ || 12-46-10||

MHB 12-46-11

शरतल्पगतो भीष्मः शाम्यन्निव हुताशनः ।
मां ध्याति पुरुषव्याघ्रस्ततो मे तद्गतं मनः ॥ १२-४६-११॥
śaratalpagato bhīṣmaḥ śāmyanniva hutāśanaḥ |
māṃ dhyāti puruṣavyāghrastato me tadgataṃ manaḥ || 12-46-11||

MHB 12-46-12

यस्य ज्यातलनिर्घोषं विस्फूर्जितमिवाशनेः ।
न सहेद्देवराजोऽपि तमस्मि मनसा गतः ॥ १२-४६-१२॥
yasya jyātalanirghoṣaṃ visphūrjitamivāśaneḥ |
na saheddevarājo'pi tamasmi manasā gataḥ || 12-46-12||

MHB 12-46-13

येनाभिद्रुत्य तरसा समस्तं राजमण्डलम् ।
ऊढास्तिस्रः पुरा कन्यास्तमस्मि मनसा गतः ॥ १२-४६-१३॥
yenābhidrutya tarasā samastaṃ rājamaṇḍalam |
ūḍhāstisraḥ purā kanyāstamasmi manasā gataḥ || 12-46-13||

MHB 12-46-14

त्रयोविंशतिरात्रं यो योधयामास भार्गवम् ।
न च रामेण निस्तीर्णस्तमस्मि मनसा गतः ॥ १२-४६-१४॥
trayoviṃśatirātraṃ yo yodhayāmāsa bhārgavam |
na ca rāmeṇa nistīrṇastamasmi manasā gataḥ || 12-46-14||

MHB 12-46-15

यं गङ्गा गर्भविधिना धारयामास पार्थिवम् ।
वसिष्ठशिष्यं तं तात मनसास्मि गतो नृप ॥ १२-४६-१५॥
yaṃ gaṅgā garbhavidhinā dhārayāmāsa pārthivam |
vasiṣṭhaśiṣyaṃ taṃ tāta manasāsmi gato nṛpa || 12-46-15||

MHB 12-46-16

दिव्यास्त्राणि महातेजा यो धारयति बुद्धिमान् ।
साङ्गांश्च चतुरो वेदांस्तमस्मि मनसा गतः ॥ १२-४६-१६॥
divyāstrāṇi mahātejā yo dhārayati buddhimān |
sāṅgāṃśca caturo vedāṃstamasmi manasā gataḥ || 12-46-16||

MHB 12-46-17

रामस्य दयितं शिष्यं जामदग्न्यस्य पाण्डव ।
आधारं सर्वविद्यानां तमस्मि मनसा गतः ॥ १२-४६-१७॥
rāmasya dayitaṃ śiṣyaṃ jāmadagnyasya pāṇḍava |
ādhāraṃ sarvavidyānāṃ tamasmi manasā gataḥ || 12-46-17||

MHB 12-46-18

एकीकृत्येन्द्रियग्रामं मनः संयम्य मेधया ।
शरणं मामुपागच्छत्ततो मे तद्गतं मनः ॥ १२-४६-१८॥
ekīkṛtyendriyagrāmaṃ manaḥ saṃyamya medhayā |
śaraṇaṃ māmupāgacchattato me tadgataṃ manaḥ || 12-46-18||

MHB 12-46-19

स हि भूतं च भव्यं च भवच्च पुरुषर्षभ ।
वेत्ति धर्मभृतां श्रेष्ठस्ततो मे तद्गतं मनः ॥ १२-४६-१९॥
sa hi bhūtaṃ ca bhavyaṃ ca bhavacca puruṣarṣabha |
vetti dharmabhṛtāṃ śreṣṭhastato me tadgataṃ manaḥ || 12-46-19||

MHB 12-46-20

तस्मिन्हि पुरुषव्याघ्रे कर्मभिः स्वैर्दिवं गते ।
भविष्यति मही पार्थ नष्टचन्द्रेव शर्वरी ॥ १२-४६-२०॥
tasminhi puruṣavyāghre karmabhiḥ svairdivaṃ gate |
bhaviṣyati mahī pārtha naṣṭacandreva śarvarī || 12-46-20||

MHB 12-46-21

तद्युधिष्ठिर गाङ्गेयं भीष्मं भीमपराक्रमम् ।
अभिगम्योपसंगृह्य पृच्छ यत्ते मनोगतम् ॥ १२-४६-२१॥
tadyudhiṣṭhira gāṅgeyaṃ bhīṣmaṃ bhīmaparākramam |
abhigamyopasaṃgṛhya pṛccha yatte manogatam || 12-46-21||

MHB 12-46-22

चातुर्वेद्यं चातुर्होत्रं चातुराश्रम्यमेव च ।
चातुर्वर्ण्यस्य धर्मं च पृच्छैनं पृथिवीपते ॥ १२-४६-२२॥
cāturvedyaṃ cāturhotraṃ cāturāśramyameva ca |
cāturvarṇyasya dharmaṃ ca pṛcchainaṃ pṛthivīpate || 12-46-22||

MHB 12-46-23

तस्मिन्नस्तमिते भीष्मे कौरवाणां धुरंधरे ।
ज्ञानान्यल्पीभविष्यन्ति तस्मात्त्वां चोदयाम्यहम् ॥ १२-४६-२३॥
tasminnastamite bhīṣme kauravāṇāṃ dhuraṃdhare |
jñānānyalpībhaviṣyanti tasmāttvāṃ codayāmyaham || 12-46-23||

MHB 12-46-24

तच्छ्रुत्वा वासुदेवस्य तथ्यं वचनमुत्तमम् ।
साश्रुकण्ठः स धर्मज्ञो जनार्दनमुवाच ह ॥ १२-४६-२४॥
tacchrutvā vāsudevasya tathyaṃ vacanamuttamam |
sāśrukaṇṭhaḥ sa dharmajño janārdanamuvāca ha || 12-46-24||

MHB 12-46-25

यद्भवानाह भीष्मस्य प्रभावं प्रति माधव ।
तथा तन्नात्र संदेहो विद्यते मम मानद ॥ १२-४६-२५॥
yadbhavānāha bhīṣmasya prabhāvaṃ prati mādhava |
tathā tannātra saṃdeho vidyate mama mānada || 12-46-25||

MHB 12-46-26

महाभाग्यं हि भीष्मस्य प्रभावश्च महात्मनः ।
श्रुतं मया कथयतां ब्राह्मणानां महात्मनाम् ॥ १२-४६-२६॥
mahābhāgyaṃ hi bhīṣmasya prabhāvaśca mahātmanaḥ |
śrutaṃ mayā kathayatāṃ brāhmaṇānāṃ mahātmanām || 12-46-26||

MHB 12-46-27

भवांश्च कर्ता लोकानां यद्ब्रवीत्यरिसूदन ।
तथा तदनभिध्येयं वाक्यं यादवनन्दन ॥ १२-४६-२७॥
bhavāṃśca kartā lokānāṃ yadbravītyarisūdana |
tathā tadanabhidhyeyaṃ vākyaṃ yādavanandana || 12-46-27||

MHB 12-46-28

यतस्त्वनुग्रहकृता बुद्धिस्ते मयि माधव ।
त्वामग्रतः पुरस्कृत्य भीष्मं पश्यामहे वयम् ॥ १२-४६-२८॥
yatastvanugrahakṛtā buddhiste mayi mādhava |
tvāmagrataḥ puraskṛtya bhīṣmaṃ paśyāmahe vayam || 12-46-28||

MHB 12-46-29

आवृत्ते भगवत्यर्के स हि लोकान्गमिष्यति ।
त्वद्दर्शनं महाबाहो तस्मादर्हति कौरवः ॥ १२-४६-२९॥
āvṛtte bhagavatyarke sa hi lokāngamiṣyati |
tvaddarśanaṃ mahābāho tasmādarhati kauravaḥ || 12-46-29||

MHB 12-46-30

तव ह्याद्यस्य देवस्य क्षरस्यैवाक्षरस्य च ।
दर्शनं तस्य लाभः स्यात्त्वं हि ब्रह्ममयो निधिः ॥ १२-४६-३०॥
tava hyādyasya devasya kṣarasyaivākṣarasya ca |
darśanaṃ tasya lābhaḥ syāttvaṃ hi brahmamayo nidhiḥ || 12-46-30||

MHB 12-46-31

श्रुत्वैतद्धर्मराजस्य वचनं मधुसूदनः ।
पार्श्वस्थं सात्यकिं प्राह रथो मे युज्यतामिति ॥ १२-४६-३१॥
śrutvaitaddharmarājasya vacanaṃ madhusūdanaḥ |
pārśvasthaṃ sātyakiṃ prāha ratho me yujyatāmiti || 12-46-31||

MHB 12-46-32

सात्यकिस्तूपनिष्क्रम्य केशवस्य समीपतः ।
दारुकं प्राह कृष्णस्य युज्यतां रथ इत्युत ॥ १२-४६-३२॥
sātyakistūpaniṣkramya keśavasya samīpataḥ |
dārukaṃ prāha kṛṣṇasya yujyatāṃ ratha ityuta || 12-46-32||

MHB 12-46-33

स सात्यकेराशु वचो निशम्य रथोत्तमं काञ्चनभूषिताङ्गम् ।
मसारगल्वर्कमयैर्विभङ्गैर्विभूषितं हेमपिनद्धचक्रम् ॥ १२-४६-३३॥
sa sātyakerāśu vaco niśamya rathottamaṃ kāñcanabhūṣitāṅgam |
masāragalvarkamayairvibhaṅgairvibhūṣitaṃ hemapinaddhacakram || 12-46-33||

MHB 12-46-34

दिवाकरांशुप्रभमाशुगामिनं विचित्रनानामणिरत्नभूषितम् ।
नवोदितं सूर्यमिव प्रतापिनं विचित्रतार्क्ष्यध्वजिनं पताकिनम् ॥ १२-४६-३४॥
divākarāṃśuprabhamāśugāminaṃ vicitranānāmaṇiratnabhūṣitam |
navoditaṃ sūryamiva pratāpinaṃ vicitratārkṣyadhvajinaṃ patākinam || 12-46-34||

MHB 12-46-35

सुग्रीवसैन्यप्रमुखैर्वराश्वैर्मनोजवैः काञ्चनभूषिताङ्गैः ।
सुयुक्तमावेदयदच्युताय कृताञ्जलिर्दारुको राजसिंह ॥ १२-४६-३५॥
sugrīvasainyapramukhairvarāśvairmanojavaiḥ kāñcanabhūṣitāṅgaiḥ |
suyuktamāvedayadacyutāya kṛtāñjalirdāruko rājasiṃha || 12-46-35||

Adhyaya: 47/353 (72)

MHB 12-47-1

जनमेजय उवाच ।
शरतल्पे शयानस्तु भरतानां पितामहः ।
कथमुत्सृष्टवान्देहं कं च योगमधारयत् ॥ १२-४७-१॥
janamejaya uvāca |
śaratalpe śayānastu bharatānāṃ pitāmahaḥ |
kathamutsṛṣṭavāndehaṃ kaṃ ca yogamadhārayat || 12-47-1||

MHB 12-47-2

वैशंपायन उवाच ।
शृणुष्वावहितो राजञ्शुचिर्भूत्वा समाहितः ।
भीष्मस्य कुरुशार्दूल देहोत्सर्गं महात्मनः ॥ १२-४७-२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
śṛṇuṣvāvahito rājañśucirbhūtvā samāhitaḥ |
bhīṣmasya kuruśārdūla dehotsargaṃ mahātmanaḥ || 12-47-2||

MHB 12-47-3

निवृत्तमात्रे त्वयन उत्तरे वै दिवाकरे ।
समावेशयदात्मानमात्मन्येव समाहितः ॥ १२-४७-३॥
nivṛttamātre tvayana uttare vai divākare |
samāveśayadātmānamātmanyeva samāhitaḥ || 12-47-3||

MHB 12-47-4

विकीर्णांशुरिवादित्यो भीष्मः शरशतैश्चितः ।
शिश्ये परमया लक्ष्म्या वृतो ब्राह्मणसत्तमैः ॥ १२-४७-४॥
vikīrṇāṃśurivādityo bhīṣmaḥ śaraśataiścitaḥ |
śiśye paramayā lakṣmyā vṛto brāhmaṇasattamaiḥ || 12-47-4||

MHB 12-47-5

व्यासेन वेदश्रवसा नारदेन सुरर्षिणा ।
देवस्थानेन वात्स्येन तथाश्मकसुमन्तुना ॥ १२-४७-५॥
vyāsena vedaśravasā nāradena surarṣiṇā |
devasthānena vātsyena tathāśmakasumantunā || 12-47-5||

MHB 12-47-6

एतैश्चान्यैर्मुनिगणैर्महाभागैर्महात्मभिः ।
श्रद्धादमपुरस्कारैर्वृतश्चन्द्र इव ग्रहैः ॥ १२-४७-६॥
etaiścānyairmunigaṇairmahābhāgairmahātmabhiḥ |
śraddhādamapuraskārairvṛtaścandra iva grahaiḥ || 12-47-6||

MHB 12-47-7

भीष्मस्तु पुरुषव्याघ्रः कर्मणा मनसा गिरा ।
शरतल्पगतः कृष्णं प्रदध्यौ प्राञ्जलिः स्थितः ॥ १२-४७-७॥
bhīṣmastu puruṣavyāghraḥ karmaṇā manasā girā |
śaratalpagataḥ kṛṣṇaṃ pradadhyau prāñjaliḥ sthitaḥ || 12-47-7||

MHB 12-47-8

स्वरेण पुष्टनादेन तुष्टाव मधुसूदनम् ।
योगेश्वरं पद्मनाभं विष्णुं जिष्णुं जगत्पतिम् ॥ १२-४७-८॥
svareṇa puṣṭanādena tuṣṭāva madhusūdanam |
yogeśvaraṃ padmanābhaṃ viṣṇuṃ jiṣṇuṃ jagatpatim || 12-47-8||

MHB 12-47-9

कृताञ्जलिः शुचिर्भूत्वा वाग्विदां प्रवरः प्रभुम् ।
भीष्मः परमधर्मात्मा वासुदेवमथास्तुवत् ॥ १२-४७-९॥
kṛtāñjaliḥ śucirbhūtvā vāgvidāṃ pravaraḥ prabhum |
bhīṣmaḥ paramadharmātmā vāsudevamathāstuvat || 12-47-9||

MHB 12-47-10

आरिराधयिषुः कृष्णं वाचं जिगमिषामि याम् ।
तया व्याससमासिन्या प्रीयतां पुरुषोत्तमः ॥ १२-४७-१०॥
ārirādhayiṣuḥ kṛṣṇaṃ vācaṃ jigamiṣāmi yām |
tayā vyāsasamāsinyā prīyatāṃ puruṣottamaḥ || 12-47-10||

MHB 12-47-11

शुचिः शुचिषदं हंसं तत्परः परमेष्ठिनम् ।
युक्त्वा सर्वात्मनात्मानं तं प्रपद्ये प्रजापतिम् ॥ १२-४७-११॥
śuciḥ śuciṣadaṃ haṃsaṃ tatparaḥ parameṣṭhinam |
yuktvā sarvātmanātmānaṃ taṃ prapadye prajāpatim || 12-47-11||

MHB 12-47-12

यस्मिन्विश्वानि भूतानि तिष्ठन्ति च विशन्ति च ।
गुणभूतानि भूतेशे सूत्रे मणिगणा इव ॥ १२-४७-१२॥
yasminviśvāni bhūtāni tiṣṭhanti ca viśanti ca |
guṇabhūtāni bhūteśe sūtre maṇigaṇā iva || 12-47-12||

MHB 12-47-13

यस्मिन्नित्ये तते तन्तौ दृढे स्रगिव तिष्ठति ।
सदसद्ग्रथितं विश्वं विश्वाङ्गे विश्वकर्मणि ॥ १२-४७-१३॥
yasminnitye tate tantau dṛḍhe sragiva tiṣṭhati |
sadasadgrathitaṃ viśvaṃ viśvāṅge viśvakarmaṇi || 12-47-13||

MHB 12-47-14

हरिं सहस्रशिरसं सहस्रचरणेक्षणम् ।
प्राहुर्नारायणं देवं यं विश्वस्य परायणम् ॥ १२-४७-१४॥
hariṃ sahasraśirasaṃ sahasracaraṇekṣaṇam |
prāhurnārāyaṇaṃ devaṃ yaṃ viśvasya parāyaṇam || 12-47-14||

MHB 12-47-15

अणीयसामणीयांसं स्थविष्ठं च स्थवीयसाम् ।
गरीयसां गरिष्ठं च श्रेष्ठं च श्रेयसामपि ॥ १२-४७-१५॥
aṇīyasāmaṇīyāṃsaṃ sthaviṣṭhaṃ ca sthavīyasām |
garīyasāṃ gariṣṭhaṃ ca śreṣṭhaṃ ca śreyasāmapi || 12-47-15||

MHB 12-47-16

यं वाकेष्वनुवाकेषु निषत्सूपनिषत्सु च ।
गृणन्ति सत्यकर्माणं सत्यं सत्येषु सामसु ॥ १२-४७-१६॥
yaṃ vākeṣvanuvākeṣu niṣatsūpaniṣatsu ca |
gṛṇanti satyakarmāṇaṃ satyaṃ satyeṣu sāmasu || 12-47-16||

MHB 12-47-17

चतुर्भिश्चतुरात्मानं सत्त्वस्थं सात्वतां पतिम् ।
यं दिव्यैर्देवमर्चन्ति गुह्यैः परमनामभिः ॥ १२-४७-१७॥
caturbhiścaturātmānaṃ sattvasthaṃ sātvatāṃ patim |
yaṃ divyairdevamarcanti guhyaiḥ paramanāmabhiḥ || 12-47-17||

MHB 12-47-18

यं देवं देवकी देवी वसुदेवादजीजनत् ।
भौमस्य ब्रह्मणो गुप्त्यै दीप्तमग्निमिवारणिः ॥ १२-४७-१८॥
yaṃ devaṃ devakī devī vasudevādajījanat |
bhaumasya brahmaṇo guptyai dīptamagnimivāraṇiḥ || 12-47-18||

MHB 12-47-19

यमनन्यो व्यपेताशीरात्मानं वीतकल्मषम् ।
इष्ट्वानन्त्याय गोविन्दं पश्यत्यात्मन्यवस्थितम् ॥ १२-४७-१९॥
yamananyo vyapetāśīrātmānaṃ vītakalmaṣam |
iṣṭvānantyāya govindaṃ paśyatyātmanyavasthitam || 12-47-19||

MHB 12-47-20

पुराणे पुरुषः प्रोक्तो ब्रह्मा प्रोक्तो युगादिषु ।
क्षये संकर्षणः प्रोक्तस्तमुपास्यमुपास्महे ॥ १२-४७-२०॥
purāṇe puruṣaḥ prokto brahmā prokto yugādiṣu |
kṣaye saṃkarṣaṇaḥ proktastamupāsyamupāsmahe || 12-47-20||

MHB 12-47-21

अतिवाय्विन्द्रकर्माणमतिसूर्याग्नितेजसम् ।
अतिबुद्धीन्द्रियात्मानं तं प्रपद्ये प्रजापतिम् ॥ १२-४७-२१॥
ativāyvindrakarmāṇamatisūryāgnitejasam |
atibuddhīndriyātmānaṃ taṃ prapadye prajāpatim || 12-47-21||

MHB 12-47-22

यं वै विश्वस्य कर्तारं जगतस्तस्थुषां पतिम् ।
वदन्ति जगतोऽध्यक्षमक्षरं परमं पदम् ॥ १२-४७-२२॥
yaṃ vai viśvasya kartāraṃ jagatastasthuṣāṃ patim |
vadanti jagato'dhyakṣamakṣaraṃ paramaṃ padam || 12-47-22||

MHB 12-47-23

हिरण्यवर्णं यं गर्भमदितिर्दैत्यनाशनम् ।
एकं द्वादशधा जज्ञे तस्मै सूर्यात्मने नमः ॥ १२-४७-२३॥
hiraṇyavarṇaṃ yaṃ garbhamaditirdaityanāśanam |
ekaṃ dvādaśadhā jajñe tasmai sūryātmane namaḥ || 12-47-23||

MHB 12-47-24

शुक्ले देवान्पितॄन्कृष्णे तर्पयत्यमृतेन यः ।
यश्च राजा द्विजातीनां तस्मै सोमात्मने नमः ॥ १२-४७-२४॥
śukle devānpitṝnkṛṣṇe tarpayatyamṛtena yaḥ |
yaśca rājā dvijātīnāṃ tasmai somātmane namaḥ || 12-47-24||

MHB 12-47-25

महतस्तमसः पारे पुरुषं ज्वलनद्युतिम् ।
यं ज्ञात्वा मृत्युमत्येति तस्मै ज्ञेयात्मने नमः ॥ १२-४७-२५॥
mahatastamasaḥ pāre puruṣaṃ jvalanadyutim |
yaṃ jñātvā mṛtyumatyeti tasmai jñeyātmane namaḥ || 12-47-25||

MHB 12-47-26

यं बृहन्तं बृहत्युक्थे यमग्नौ यं महाध्वरे ।
यं विप्रसंघा गायन्ति तस्मै वेदात्मने नमः ॥ १२-४७-२६॥
yaṃ bṛhantaṃ bṛhatyukthe yamagnau yaṃ mahādhvare |
yaṃ viprasaṃghā gāyanti tasmai vedātmane namaḥ || 12-47-26||

MHB 12-47-27

ऋग्यजुःसामधामानं दशार्धहविराकृतिम् ।
यं सप्ततन्तुं तन्वन्ति तस्मै यज्ञात्मने नमः ॥ १२-४७-२७॥
ṛgyajuḥsāmadhāmānaṃ daśārdhahavirākṛtim |
yaṃ saptatantuṃ tanvanti tasmai yajñātmane namaḥ || 12-47-27||

MHB 12-47-28

यः सुपर्णो यजुर्नाम छन्दोगात्रस्त्रिवृच्छिराः ।
रथंतरबृहत्यक्षस्तस्मै स्तोत्रात्मने नमः ॥ १२-४७-२८॥
yaḥ suparṇo yajurnāma chandogātrastrivṛcchirāḥ |
rathaṃtarabṛhatyakṣastasmai stotrātmane namaḥ || 12-47-28||

MHB 12-47-29

यः सहस्रसवे सत्रे जज्ञे विश्वसृजामृषिः ।
हिरण्यवर्णः शकुनिस्तस्मै हंसात्मने नमः ॥ १२-४७-२९॥
yaḥ sahasrasave satre jajñe viśvasṛjāmṛṣiḥ |
hiraṇyavarṇaḥ śakunistasmai haṃsātmane namaḥ || 12-47-29||

MHB 12-47-30

पदाङ्गं संधिपर्वाणं स्वरव्यञ्जनलक्षणम् ।
यमाहुरक्षरं नित्यं तस्मै वागात्मने नमः ॥ १२-४७-३०॥
padāṅgaṃ saṃdhiparvāṇaṃ svaravyañjanalakṣaṇam |
yamāhurakṣaraṃ nityaṃ tasmai vāgātmane namaḥ || 12-47-30||

MHB 12-47-31

यश्चिनोति सतां सेतुमृतेनामृतयोनिना ।
धर्मार्थव्यवहाराङ्गैस्तस्मै सत्यात्मने नमः ॥ १२-४७-३१॥
yaścinoti satāṃ setumṛtenāmṛtayoninā |
dharmārthavyavahārāṅgaistasmai satyātmane namaḥ || 12-47-31||

MHB 12-47-32

यं पृथग्धर्मचरणाः पृथग्धर्मफलैषिणः ।
पृथग्धर्मैः समर्चन्ति तस्मै धर्मात्मने नमः ॥ १२-४७-३२॥
yaṃ pṛthagdharmacaraṇāḥ pṛthagdharmaphalaiṣiṇaḥ |
pṛthagdharmaiḥ samarcanti tasmai dharmātmane namaḥ || 12-47-32||

MHB 12-47-33

यं तं व्यक्तस्थमव्यक्तं विचिन्वन्ति महर्षयः ।
क्षेत्रे क्षेत्रज्ञमासीनं तस्मै क्षेत्रात्मने नमः ॥ १२-४७-३३॥
yaṃ taṃ vyaktasthamavyaktaṃ vicinvanti maharṣayaḥ |
kṣetre kṣetrajñamāsīnaṃ tasmai kṣetrātmane namaḥ || 12-47-33||

MHB 12-47-34

यं दृगात्मानमात्मस्थं वृतं षोडशभिर्गुणैः ।
प्राहुः सप्तदशं सांख्यास्तस्मै सांख्यात्मने नमः ॥ १२-४७-३४॥
yaṃ dṛgātmānamātmasthaṃ vṛtaṃ ṣoḍaśabhirguṇaiḥ |
prāhuḥ saptadaśaṃ sāṃkhyāstasmai sāṃkhyātmane namaḥ || 12-47-34||

MHB 12-47-35

यं विनिद्रा जितश्वासाः सत्त्वस्थाः संयतेन्द्रियाः ।
ज्योतिः पश्यन्ति युञ्जानास्तस्मै योगात्मने नमः ॥ १२-४७-३५॥
yaṃ vinidrā jitaśvāsāḥ sattvasthāḥ saṃyatendriyāḥ |
jyotiḥ paśyanti yuñjānāstasmai yogātmane namaḥ || 12-47-35||

MHB 12-47-36

अपुण्यपुण्योपरमे यं पुनर्भवनिर्भयाः ।
शान्ताः संन्यासिनो यान्ति तस्मै मोक्षात्मने नमः ॥ १२-४७-३६॥
apuṇyapuṇyoparame yaṃ punarbhavanirbhayāḥ |
śāntāḥ saṃnyāsino yānti tasmai mokṣātmane namaḥ || 12-47-36||

MHB 12-47-37

योऽसौ युगसहस्रान्ते प्रदीप्तार्चिर्विभावसुः ।
संभक्षयति भूतानि तस्मै घोरात्मने नमः ॥ १२-४७-३७॥
yo'sau yugasahasrānte pradīptārcirvibhāvasuḥ |
saṃbhakṣayati bhūtāni tasmai ghorātmane namaḥ || 12-47-37||

MHB 12-47-38

संभक्ष्य सर्वभूतानि कृत्वा चैकार्णवं जगत् ।
बालः स्वपिति यश्चैकस्तस्मै मायात्मने नमः ॥ १२-४७-३८॥
saṃbhakṣya sarvabhūtāni kṛtvā caikārṇavaṃ jagat |
bālaḥ svapiti yaścaikastasmai māyātmane namaḥ || 12-47-38||

MHB 12-47-39

सहस्रशिरसे तस्मै पुरुषायामितात्मने ।
चतुःसमुद्रपर्याययोगनिद्रात्मने नमः ॥ १२-४७-३९॥
sahasraśirase tasmai puruṣāyāmitātmane |
catuḥsamudraparyāyayoganidrātmane namaḥ || 12-47-39||

MHB 12-47-40

अजस्य नाभावध्येकं यस्मिन्विश्वं प्रतिष्ठितम् ।
पुष्करं पुष्कराक्षस्य तस्मै पद्मात्मने नमः ॥ १२-४७-४०॥
ajasya nābhāvadhyekaṃ yasminviśvaṃ pratiṣṭhitam |
puṣkaraṃ puṣkarākṣasya tasmai padmātmane namaḥ || 12-47-40||

MHB 12-47-41

यस्य केशेषु जीमूता नद्यः सर्वाङ्गसंधिषु ।
कुक्षौ समुद्राश्चत्वारस्तस्मै तोयात्मने नमः ॥ १२-४७-४१॥
yasya keśeṣu jīmūtā nadyaḥ sarvāṅgasaṃdhiṣu |
kukṣau samudrāścatvārastasmai toyātmane namaḥ || 12-47-41||

MHB 12-47-42

युगेष्वावर्तते योंऽशैर्दिनर्त्वयनहायनैः ।
सर्गप्रलययोः कर्ता तस्मै कालात्मने नमः ॥ १२-४७-४२॥
yugeṣvāvartate yoṃ'śairdinartvayanahāyanaiḥ |
sargapralayayoḥ kartā tasmai kālātmane namaḥ || 12-47-42||

MHB 12-47-43

ब्रह्म वक्त्रं भुजौ क्षत्रं कृत्स्नमूरूदरं विशः ।
पादौ यस्याश्रिताः शूद्रास्तस्मै वर्णात्मने नमः ॥ १२-४७-४३॥
brahma vaktraṃ bhujau kṣatraṃ kṛtsnamūrūdaraṃ viśaḥ |
pādau yasyāśritāḥ śūdrāstasmai varṇātmane namaḥ || 12-47-43||

MHB 12-47-44

यस्याग्निरास्यं द्यौर्मूर्धा खं नाभिश्चरणौ क्षितिः ।
सूर्यश्चक्षुर्दिशः श्रोत्रे तस्मै लोकात्मने नमः ॥ १२-४७-४४॥
yasyāgnirāsyaṃ dyaurmūrdhā khaṃ nābhiścaraṇau kṣitiḥ |
sūryaścakṣurdiśaḥ śrotre tasmai lokātmane namaḥ || 12-47-44||

MHB 12-47-45

विषये वर्तमानानां यं तं वैशेषिकैर्गुणैः ।
प्राहुर्विषयगोप्तारं तस्मै गोप्त्रात्मने नमः ॥ १२-४७-४५॥
viṣaye vartamānānāṃ yaṃ taṃ vaiśeṣikairguṇaiḥ |
prāhurviṣayagoptāraṃ tasmai goptrātmane namaḥ || 12-47-45||

MHB 12-47-46

अन्नपानेन्धनमयो रसप्राणविवर्धनः ।
यो धारयति भूतानि तस्मै प्राणात्मने नमः ॥ १२-४७-४६॥
annapānendhanamayo rasaprāṇavivardhanaḥ |
yo dhārayati bhūtāni tasmai prāṇātmane namaḥ || 12-47-46||

MHB 12-47-47

परः कालात्परो यज्ञात्परः सदसतोश्च यः ।
अनादिरादिर्विश्वस्य तस्मै विश्वात्मने नमः ॥ १२-४७-४७॥
paraḥ kālātparo yajñātparaḥ sadasatośca yaḥ |
anādirādirviśvasya tasmai viśvātmane namaḥ || 12-47-47||

MHB 12-47-48

यो मोहयति भूतानि स्नेहरागानुबन्धनैः ।
सर्गस्य रक्षणार्थाय तस्मै मोहात्मने नमः ॥ १२-४७-४८॥
yo mohayati bhūtāni sneharāgānubandhanaiḥ |
sargasya rakṣaṇārthāya tasmai mohātmane namaḥ || 12-47-48||

MHB 12-47-49

आत्मज्ञानमिदं ज्ञानं ज्ञात्वा पञ्चस्ववस्थितम् ।
यं ज्ञानिनोऽधिगच्छन्ति तस्मै ज्ञानात्मने नमः ॥ १२-४७-४९॥
ātmajñānamidaṃ jñānaṃ jñātvā pañcasvavasthitam |
yaṃ jñānino'dhigacchanti tasmai jñānātmane namaḥ || 12-47-49||

MHB 12-47-50

अप्रमेयशरीराय सर्वतोऽनन्तचक्षुषे ।
अपारपरिमेयाय तस्मै चिन्त्यात्मने नमः ॥ १२-४७-५०॥
aprameyaśarīrāya sarvato'nantacakṣuṣe |
apāraparimeyāya tasmai cintyātmane namaḥ || 12-47-50||

MHB 12-47-51

जटिने दण्डिने नित्यं लम्बोदरशरीरिणे ।
कमण्डलुनिषङ्गाय तस्मै ब्रह्मात्मने नमः ॥ १२-४७-५१॥
jaṭine daṇḍine nityaṃ lambodaraśarīriṇe |
kamaṇḍaluniṣaṅgāya tasmai brahmātmane namaḥ || 12-47-51||

MHB 12-47-52

शूलिने त्रिदशेशाय त्र्यम्बकाय महात्मने ।
भस्मदिग्धोर्ध्वलिङ्गाय तस्मै रुद्रात्मने नमः ॥ १२-४७-५२॥
śūline tridaśeśāya tryambakāya mahātmane |
bhasmadigdhordhvaliṅgāya tasmai rudrātmane namaḥ || 12-47-52||

MHB 12-47-53

पञ्चभूतात्मभूताय भूतादिनिधनात्मने ।
अक्रोधद्रोहमोहाय तस्मै शान्तात्मने नमः ॥ १२-४७-५३॥
pañcabhūtātmabhūtāya bhūtādinidhanātmane |
akrodhadrohamohāya tasmai śāntātmane namaḥ || 12-47-53||

MHB 12-47-54

यस्मिन्सर्वं यतः सर्वं यः सर्वं सर्वतश्च यः ।
यश्च सर्वमयो नित्यं तस्मै सर्वात्मने नमः ॥ १२-४७-५४॥
yasminsarvaṃ yataḥ sarvaṃ yaḥ sarvaṃ sarvataśca yaḥ |
yaśca sarvamayo nityaṃ tasmai sarvātmane namaḥ || 12-47-54||

MHB 12-47-55

विश्वकर्मन्नमस्तेऽस्तु विश्वात्मन्विश्वसंभव ।
अपवर्गोऽसि भूतानां पञ्चानां परतः स्थितः ॥ १२-४७-५५॥
viśvakarmannamaste'stu viśvātmanviśvasaṃbhava |
apavargo'si bhūtānāṃ pañcānāṃ parataḥ sthitaḥ || 12-47-55||

MHB 12-47-56

नमस्ते त्रिषु लोकेषु नमस्ते परतस्त्रिषु ।
नमस्ते दिक्षु सर्वासु त्वं हि सर्वपरायणम् ॥ १२-४७-५६॥
namaste triṣu lokeṣu namaste paratastriṣu |
namaste dikṣu sarvāsu tvaṃ hi sarvaparāyaṇam || 12-47-56||

MHB 12-47-57

नमस्ते भगवन्विष्णो लोकानां प्रभवाप्यय ।
त्वं हि कर्ता हृषीकेश संहर्ता चापराजितः ॥ १२-४७-५७॥
namaste bhagavanviṣṇo lokānāṃ prabhavāpyaya |
tvaṃ hi kartā hṛṣīkeśa saṃhartā cāparājitaḥ || 12-47-57||

MHB 12-47-58

तेन पश्यामि ते दिव्यान्भावान्हि त्रिषु वर्त्मसु ।
तच्च पश्यामि तत्त्वेन यत्ते रूपं सनातनम् ॥ १२-४७-५८॥
tena paśyāmi te divyānbhāvānhi triṣu vartmasu |
tacca paśyāmi tattvena yatte rūpaṃ sanātanam || 12-47-58||

MHB 12-47-59

दिवं ते शिरसा व्याप्तं पद्भ्यां देवी वसुंधरा ।
विक्रमेण त्रयो लोकाः पुरुषोऽसि सनातनः ॥ १२-४७-५९॥
divaṃ te śirasā vyāptaṃ padbhyāṃ devī vasuṃdharā |
vikrameṇa trayo lokāḥ puruṣo'si sanātanaḥ || 12-47-59||

MHB 12-47-60

अतसीपुष्पसंकाशं पीतवाससमच्युतम् ।
ये नमस्यन्ति गोविन्दं न तेषां विद्यते भयम् ॥ १२-४७-६०॥
atasīpuṣpasaṃkāśaṃ pītavāsasamacyutam |
ye namasyanti govindaṃ na teṣāṃ vidyate bhayam || 12-47-60||

MHB 12-47-61

यथा विष्णुमयं सत्यं यथा विष्णुमयं हविः ।
यथा विष्णुमयं सर्वं पाप्मा मे नश्यतां तथा ॥ १२-४७-६१॥
yathā viṣṇumayaṃ satyaṃ yathā viṣṇumayaṃ haviḥ |
yathā viṣṇumayaṃ sarvaṃ pāpmā me naśyatāṃ tathā || 12-47-61||

MHB 12-47-62

त्वां प्रपन्नाय भक्ताय गतिमिष्टां जिगीषवे ।
यच्छ्रेयः पुण्डरीकाक्ष तद्ध्यायस्व सुरोत्तम ॥ १२-४७-६२॥
tvāṃ prapannāya bhaktāya gatimiṣṭāṃ jigīṣave |
yacchreyaḥ puṇḍarīkākṣa taddhyāyasva surottama || 12-47-62||

MHB 12-47-63

इति विद्यातपोयोनिरयोनिर्विष्णुरीडितः ।
वाग्यज्ञेनार्चितो देवः प्रीयतां मे जनार्दनः ॥ १२-४७-६३॥
iti vidyātapoyonirayonirviṣṇurīḍitaḥ |
vāgyajñenārcito devaḥ prīyatāṃ me janārdanaḥ || 12-47-63||

MHB 12-47-64

एतावदुक्त्वा वचनं भीष्मस्तद्गतमानसः ।
नम इत्येव कृष्णाय प्रणाममकरोत्तदा ॥ १२-४७-६४॥
etāvaduktvā vacanaṃ bhīṣmastadgatamānasaḥ |
nama ityeva kṛṣṇāya praṇāmamakarottadā || 12-47-64||

MHB 12-47-65

अभिगम्य तु योगेन भक्तिं भीष्मस्य माधवः ।
त्रैकाल्यदर्शनं ज्ञानं दिव्यं दातुं ययौ हरिः ॥ १२-४७-६५॥
abhigamya tu yogena bhaktiṃ bhīṣmasya mādhavaḥ |
traikālyadarśanaṃ jñānaṃ divyaṃ dātuṃ yayau hariḥ || 12-47-65||

MHB 12-47-66

तस्मिन्नुपरते शब्दे ततस्ते ब्रह्मवादिनः ।
भीष्मं वाग्भिर्बाष्पकण्ठास्तमानर्चुर्महामतिम् ॥ १२-४७-६६॥
tasminnuparate śabde tataste brahmavādinaḥ |
bhīṣmaṃ vāgbhirbāṣpakaṇṭhāstamānarcurmahāmatim || 12-47-66||

MHB 12-47-67

ते स्तुवन्तश्च विप्राग्र्याः केशवं पुरुषोत्तमम् ।
भीष्मं च शनकैः सर्वे प्रशशंसुः पुनः पुनः ॥ १२-४७-६७॥
te stuvantaśca viprāgryāḥ keśavaṃ puruṣottamam |
bhīṣmaṃ ca śanakaiḥ sarve praśaśaṃsuḥ punaḥ punaḥ || 12-47-67||

MHB 12-47-68

विदित्वा भक्तियोगं तु भीष्मस्य पुरुषोत्तमः ।
सहसोत्थाय संहृष्टो यानमेवान्वपद्यत ॥ १२-४७-६८॥
viditvā bhaktiyogaṃ tu bhīṣmasya puruṣottamaḥ |
sahasotthāya saṃhṛṣṭo yānamevānvapadyata || 12-47-68||

MHB 12-47-69

केशवः सात्यकिश्चैव रथेनैकेन जग्मतुः ।
अपरेण महात्मानौ युधिष्ठिरधनंजयौ ॥ १२-४७-६९॥
keśavaḥ sātyakiścaiva rathenaikena jagmatuḥ |
apareṇa mahātmānau yudhiṣṭhiradhanaṃjayau || 12-47-69||

MHB 12-47-70

भीमसेनो यमौ चोभौ रथमेकं समास्थितौ ।
कृपो युयुत्सुः सूतश्च संजयश्चापरं रथम् ॥ १२-४७-७०॥
bhīmaseno yamau cobhau rathamekaṃ samāsthitau |
kṛpo yuyutsuḥ sūtaśca saṃjayaścāparaṃ ratham || 12-47-70||

MHB 12-47-71

ते रथैर्नगराकारैः प्रयाताः पुरुषर्षभाः ।
नेमिघोषेण महता कम्पयन्तो वसुंधराम् ॥ १२-४७-७१॥
te rathairnagarākāraiḥ prayātāḥ puruṣarṣabhāḥ |
nemighoṣeṇa mahatā kampayanto vasuṃdharām || 12-47-71||

MHB 12-47-72

ततो गिरः पुरुषवरस्तवान्विता द्विजेरिताः पथि सुमनाः स शुश्रुवे ।
कृताञ्जलिं प्रणतमथापरं जनं स केशिहा मुदितमनाभ्यनन्दत ॥ १२-४७-७२॥
tato giraḥ puruṣavarastavānvitā dvijeritāḥ pathi sumanāḥ sa śuśruve |
kṛtāñjaliṃ praṇatamathāparaṃ janaṃ sa keśihā muditamanābhyanandata || 12-47-72||

Adhyaya: 48/353 (15)

MHB 12-48-1

वैशंपायन उवाच ।
ततः स च हृषीकेशः स च राजा युधिष्ठिरः ।
कृपादयश्च ते सर्वे चत्वारः पाण्डवाश्च ह ॥ १२-४८-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ sa ca hṛṣīkeśaḥ sa ca rājā yudhiṣṭhiraḥ |
kṛpādayaśca te sarve catvāraḥ pāṇḍavāśca ha || 12-48-1||

MHB 12-48-2

रथैस्ते नगराकारैः पताकाध्वजशोभितैः ।
ययुराशु कुरुक्षेत्रं वाजिभिः शीघ्रगामिभिः ॥ १२-४८-२॥
rathaiste nagarākāraiḥ patākādhvajaśobhitaiḥ |
yayurāśu kurukṣetraṃ vājibhiḥ śīghragāmibhiḥ || 12-48-2||

MHB 12-48-3

तेऽवतीर्य कुरुक्षेत्रं केशमज्जास्थिसंकुलम् ।
देहन्यासः कृतो यत्र क्षत्रियैस्तैर्महात्मभिः ॥ १२-४८-३॥
te'vatīrya kurukṣetraṃ keśamajjāsthisaṃkulam |
dehanyāsaḥ kṛto yatra kṣatriyaistairmahātmabhiḥ || 12-48-3||

MHB 12-48-4

गजाश्वदेहास्थिचयैः पर्वतैरिव संचितम् ।
नरशीर्षकपालैश्च शङ्खैरिव समाचितम् ॥ १२-४८-४॥
gajāśvadehāsthicayaiḥ parvatairiva saṃcitam |
naraśīrṣakapālaiśca śaṅkhairiva samācitam || 12-48-4||

MHB 12-48-5

चितासहस्रैर्निचितं वर्मशस्त्रसमाकुलम् ।
आपानभूमिं कालस्य तदा भुक्तोज्झितामिव ॥ १२-४८-५॥
citāsahasrairnicitaṃ varmaśastrasamākulam |
āpānabhūmiṃ kālasya tadā bhuktojjhitāmiva || 12-48-5||

MHB 12-48-6

भूतसंघानुचरितं रक्षोगणनिषेवितम् ।
पश्यन्तस्ते कुरुक्षेत्रं ययुराशु महारथाः ॥ १२-४८-६॥
bhūtasaṃghānucaritaṃ rakṣogaṇaniṣevitam |
paśyantaste kurukṣetraṃ yayurāśu mahārathāḥ || 12-48-6||

MHB 12-48-7

गच्छन्नेव महाबाहुः सर्वयादवनन्दनः ।
युधिष्ठिराय प्रोवाच जामदग्न्यस्य विक्रमम् ॥ १२-४८-७॥
gacchanneva mahābāhuḥ sarvayādavanandanaḥ |
yudhiṣṭhirāya provāca jāmadagnyasya vikramam || 12-48-7||

MHB 12-48-8

अमी रामह्रदाः पञ्च दृश्यन्ते पार्थ दूरतः ।
येषु संतर्पयामास पूर्वान्क्षत्रियशोणितैः ॥ १२-४८-८॥
amī rāmahradāḥ pañca dṛśyante pārtha dūrataḥ |
yeṣu saṃtarpayāmāsa pūrvānkṣatriyaśoṇitaiḥ || 12-48-8||

MHB 12-48-9

त्रिःसप्तकृत्वो वसुधां कृत्वा निःक्षत्रियां प्रभुः ।
इहेदानीं ततो रामः कर्मणो विरराम ह ॥ १२-४८-९॥
triḥsaptakṛtvo vasudhāṃ kṛtvā niḥkṣatriyāṃ prabhuḥ |
ihedānīṃ tato rāmaḥ karmaṇo virarāma ha || 12-48-9||

MHB 12-48-10

युधिष्ठिर उवाच ।
त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवी कृता निःक्षत्रिया तदा ।
रामेणेति यदात्थ त्वमत्र मे संशयो महान् ॥ १२-४८-१०॥
yudhiṣṭhira uvāca |
triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivī kṛtā niḥkṣatriyā tadā |
rāmeṇeti yadāttha tvamatra me saṃśayo mahān || 12-48-10||

MHB 12-48-11

क्षत्रबीजं यदा दग्धं रामेण यदुपुंगव ।
कथं भूयः समुत्पत्तिः क्षत्रस्यामितविक्रम ॥ १२-४८-११॥
kṣatrabījaṃ yadā dagdhaṃ rāmeṇa yadupuṃgava |
kathaṃ bhūyaḥ samutpattiḥ kṣatrasyāmitavikrama || 12-48-11||

MHB 12-48-12

महात्मना भगवता रामेण यदुपुंगव ।
कथमुत्सादितं क्षत्रं कथं वृद्धिं पुनर्गतम् ॥ १२-४८-१२॥
mahātmanā bhagavatā rāmeṇa yadupuṃgava |
kathamutsāditaṃ kṣatraṃ kathaṃ vṛddhiṃ punargatam || 12-48-12||

MHB 12-48-13

महाभारतयुद्धे हि कोटिशः क्षत्रिया हताः ।
तथाभूच्च मही कीर्णा क्षत्रियैर्वदतां वर ॥ १२-४८-१३॥
mahābhāratayuddhe hi koṭiśaḥ kṣatriyā hatāḥ |
tathābhūcca mahī kīrṇā kṣatriyairvadatāṃ vara || 12-48-13||

MHB 12-48-14

एवं मे छिन्धि वार्ष्णेय संशयं तार्क्ष्यकेतन ।
आगमो हि परः कृष्ण त्वत्तो नो वासवानुज ॥ १२-४८-१४॥
evaṃ me chindhi vārṣṇeya saṃśayaṃ tārkṣyaketana |
āgamo hi paraḥ kṛṣṇa tvatto no vāsavānuja || 12-48-14||

MHB 12-48-15

वैशंपायन उवाच ।
ततो व्रजन्नेव गदाग्रजः प्रभुः शशंस तस्मै निखिलेन तत्त्वतः ।
युधिष्ठिरायाप्रतिमौजसे तदा यथाभवत्क्षत्रियसंकुला मही ॥ १२-४८-१५॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato vrajanneva gadāgrajaḥ prabhuḥ śaśaṃsa tasmai nikhilena tattvataḥ |
yudhiṣṭhirāyāpratimaujase tadā yathābhavatkṣatriyasaṃkulā mahī || 12-48-15||

Adhyaya: 49/353 (80)

MHB 12-49-1

वासुदेव उवाच ।
शृणु कौन्तेय रामस्य मया यावत्परिश्रुतम् ।
महर्षीणां कथयतां कारणं तस्य जन्म च ॥ १२-४९-१॥
vāsudeva uvāca |
śṛṇu kaunteya rāmasya mayā yāvatpariśrutam |
maharṣīṇāṃ kathayatāṃ kāraṇaṃ tasya janma ca || 12-49-1||

MHB 12-49-2

यथा च जामदग्न्येन कोटिशः क्षत्रिया हताः ।
उद्भूता राजवंशेषु ये भूयो भारते हताः ॥ १२-४९-२॥
yathā ca jāmadagnyena koṭiśaḥ kṣatriyā hatāḥ |
udbhūtā rājavaṃśeṣu ye bhūyo bhārate hatāḥ || 12-49-2||

MHB 12-49-3

जह्नोरजह्नुस्तनयो बल्लवस्तस्य चात्मजः ।
कुशिको नाम धर्मज्ञस्तस्य पुत्रो महीपतिः ॥ १२-४९-३॥
jahnorajahnustanayo ballavastasya cātmajaḥ |
kuśiko nāma dharmajñastasya putro mahīpatiḥ || 12-49-3||

MHB 12-49-4

उग्रं तपः समातिष्ठत्सहस्राक्षसमो भुवि ।
पुत्रं लभेयमजितं त्रिलोकेश्वरमित्युत ॥ १२-४९-४॥
ugraṃ tapaḥ samātiṣṭhatsahasrākṣasamo bhuvi |
putraṃ labheyamajitaṃ trilokeśvaramityuta || 12-49-4||

MHB 12-49-5

तमुग्रतपसं दृष्ट्वा सहस्राक्षः पुरंदरः ।
समर्थः पुत्रजनने स्वयमेवैत्य भारत ॥ १२-४९-५॥
tamugratapasaṃ dṛṣṭvā sahasrākṣaḥ puraṃdaraḥ |
samarthaḥ putrajanane svayamevaitya bhārata || 12-49-5||

MHB 12-49-6

पुत्रत्वमगमद्राजंस्तस्य लोकेश्वरेश्वरः ।
गाधिर्नामाभवत्पुत्रः कौशिकः पाकशासनः ॥ १२-४९-६॥
putratvamagamadrājaṃstasya lokeśvareśvaraḥ |
gādhirnāmābhavatputraḥ kauśikaḥ pākaśāsanaḥ || 12-49-6||

MHB 12-49-7

तस्य कन्याभवद्राजन्नाम्ना सत्यवती प्रभो ।
तां गाधिः कविपुत्राय सोर्चीकाय ददौ प्रभुः ॥ १२-४९-७॥
tasya kanyābhavadrājannāmnā satyavatī prabho |
tāṃ gādhiḥ kaviputrāya sorcīkāya dadau prabhuḥ || 12-49-7||

MHB 12-49-8

ततः प्रीतस्तु कौन्तेय भार्गवः कुरुनन्दन ।
पुत्रार्थे श्रपयामास चरुं गाधेस्तथैव च ॥ १२-४९-८॥
tataḥ prītastu kaunteya bhārgavaḥ kurunandana |
putrārthe śrapayāmāsa caruṃ gādhestathaiva ca || 12-49-8||

MHB 12-49-9

आहूय चाह तां भार्यामृचीको भार्गवस्तदा ।
उपयोज्यश्चरुरयं त्वया मात्राप्ययं तव ॥ १२-४९-९॥
āhūya cāha tāṃ bhāryāmṛcīko bhārgavastadā |
upayojyaścarurayaṃ tvayā mātrāpyayaṃ tava || 12-49-9||

MHB 12-49-10

तस्या जनिष्यते पुत्रो दीप्तिमान्क्षत्रियर्षभः ।
अजय्यः क्षत्रियैर्लोके क्षत्रियर्षभसूदनः ॥ १२-४९-१०॥
tasyā janiṣyate putro dīptimānkṣatriyarṣabhaḥ |
ajayyaḥ kṣatriyairloke kṣatriyarṣabhasūdanaḥ || 12-49-10||

MHB 12-49-11

तवापि पुत्रं कल्याणि धृतिमन्तं तपोन्वितम् ।
शमात्मकं द्विजश्रेष्ठं चरुरेष विधास्यति ॥ १२-४९-११॥
tavāpi putraṃ kalyāṇi dhṛtimantaṃ taponvitam |
śamātmakaṃ dvijaśreṣṭhaṃ carureṣa vidhāsyati || 12-49-11||

MHB 12-49-12

इत्येवमुक्त्वा तां भार्यामृचीको भृगुनन्दनः ।
तपस्यभिरतो धीमाञ्जगामारण्यमेव ह ॥ १२-४९-१२॥
ityevamuktvā tāṃ bhāryāmṛcīko bhṛgunandanaḥ |
tapasyabhirato dhīmāñjagāmāraṇyameva ha || 12-49-12||

MHB 12-49-13

एतस्मिन्नेव काले तु तीर्थयात्रापरो नृपः ।
गाधिः सदारः संप्राप्त ऋचीकस्याश्रमं प्रति ॥ १२-४९-१३॥
etasminneva kāle tu tīrthayātrāparo nṛpaḥ |
gādhiḥ sadāraḥ saṃprāpta ṛcīkasyāśramaṃ prati || 12-49-13||

MHB 12-49-14

चरुद्वयं गृहीत्वा तु राजन्सत्यवती तदा ।
भर्तुर्वाक्यादथाव्यग्रा मात्रे हृष्टा न्यवेदयत् ॥ १२-४९-१४॥
carudvayaṃ gṛhītvā tu rājansatyavatī tadā |
bharturvākyādathāvyagrā mātre hṛṣṭā nyavedayat || 12-49-14||

MHB 12-49-15

माता तु तस्याः कौन्तेय दुहित्रे स्वं चरुं ददौ ।
तस्याश्चरुमथाज्ञातमात्मसंस्थं चकार ह ॥ १२-४९-१५॥
mātā tu tasyāḥ kaunteya duhitre svaṃ caruṃ dadau |
tasyāścarumathājñātamātmasaṃsthaṃ cakāra ha || 12-49-15||

MHB 12-49-16

अथ सत्यवती गर्भं क्षत्रियान्तकरं तदा ।
धारयामास दीप्तेन वपुषा घोरदर्शनम् ॥ १२-४९-१६॥
atha satyavatī garbhaṃ kṣatriyāntakaraṃ tadā |
dhārayāmāsa dīptena vapuṣā ghoradarśanam || 12-49-16||

MHB 12-49-17

तामृचीकस्तदा दृष्ट्वा ध्यानयोगेन वै ततः ।
अब्रवीद्राजशार्दूल स्वां भार्यां वरवर्णिनीम् ॥ १२-४९-१७॥
tāmṛcīkastadā dṛṣṭvā dhyānayogena vai tataḥ |
abravīdrājaśārdūla svāṃ bhāryāṃ varavarṇinīm || 12-49-17||

MHB 12-49-18

मात्रासि व्यंसिता भद्रे चरुव्यत्यासहेतुना ।
जनिष्यते हि ते पुत्रः क्रूरकर्मा महाबलः ॥ १२-४९-१८॥
mātrāsi vyaṃsitā bhadre caruvyatyāsahetunā |
janiṣyate hi te putraḥ krūrakarmā mahābalaḥ || 12-49-18||

MHB 12-49-19

जनिष्यते हि ते भ्राता ब्रह्मभूतस्तपोधनः ।
विश्वं हि ब्रह्म तपसा मया तत्र समर्पितम् ॥ १२-४९-१९॥
janiṣyate hi te bhrātā brahmabhūtastapodhanaḥ |
viśvaṃ hi brahma tapasā mayā tatra samarpitam || 12-49-19||

MHB 12-49-20

सैवमुक्ता महाभागा भर्त्रा सत्यवती तदा ।
पपात शिरसा तस्मै वेपन्ती चाब्रवीदिदम् ॥ १२-४९-२०॥
saivamuktā mahābhāgā bhartrā satyavatī tadā |
papāta śirasā tasmai vepantī cābravīdidam || 12-49-20||

MHB 12-49-21

नार्होऽसि भगवन्नद्य वक्तुमेवंविधं वचः ।
ब्राह्मणापसदं पुत्रं प्राप्स्यसीति महामुने ॥ १२-४९-२१॥
nārho'si bhagavannadya vaktumevaṃvidhaṃ vacaḥ |
brāhmaṇāpasadaṃ putraṃ prāpsyasīti mahāmune || 12-49-21||

MHB 12-49-22

ऋचीक उवाच ।
नैष संकल्पितः कामो मया भद्रे तथा त्वयि ।
उग्रकर्मा भवेत्पुत्रश्चरुर्माता च कारणम् ॥ १२-४९-२२॥
ṛcīka uvāca |
naiṣa saṃkalpitaḥ kāmo mayā bhadre tathā tvayi |
ugrakarmā bhavetputraścarurmātā ca kāraṇam || 12-49-22||

MHB 12-49-23

सत्यवत्युवाच ।
इच्छँल्लोकानपि मुने सृजेथाः किं पुनर्मम ।
शमात्मकमृजुं पुत्रं लभेयं जपतां वर ॥ १२-४९-२३॥
satyavatyuvāca |
iccha~llokānapi mune sṛjethāḥ kiṃ punarmama |
śamātmakamṛjuṃ putraṃ labheyaṃ japatāṃ vara || 12-49-23||

MHB 12-49-24

ऋचीक उवाच ।
नोक्तपूर्वं मया भद्रे स्वैरेष्वप्यनृतं वचः ।
किमुताग्निं समाधाय मन्त्रवच्चरुसाधने ॥ १२-४९-२४॥
ṛcīka uvāca |
noktapūrvaṃ mayā bhadre svaireṣvapyanṛtaṃ vacaḥ |
kimutāgniṃ samādhāya mantravaccarusādhane || 12-49-24||

MHB 12-49-25

सत्यवत्युवाच ।
काममेवं भवेत्पौत्रो ममेह तव चैव ह ।
शमात्मकमृजुं पुत्रं लभेयं जपतां वर ॥ १२-४९-२५॥
satyavatyuvāca |
kāmamevaṃ bhavetpautro mameha tava caiva ha |
śamātmakamṛjuṃ putraṃ labheyaṃ japatāṃ vara || 12-49-25||

MHB 12-49-26

ऋचीक उवाच ।
पुत्रे नास्ति विशेषो मे पौत्रे वा वरवर्णिनि ।
यथा त्वयोक्तं तु वचस्तथा भद्रे भविष्यति ॥ १२-४९-२६॥
ṛcīka uvāca |
putre nāsti viśeṣo me pautre vā varavarṇini |
yathā tvayoktaṃ tu vacastathā bhadre bhaviṣyati || 12-49-26||

MHB 12-49-27

वासुदेव उवाच ।
ततः सत्यवती पुत्रं जनयामास भार्गवम् ।
तपस्यभिरतं शान्तं जमदग्निं शमात्मकम् ॥ १२-४९-२७॥
vāsudeva uvāca |
tataḥ satyavatī putraṃ janayāmāsa bhārgavam |
tapasyabhirataṃ śāntaṃ jamadagniṃ śamātmakam || 12-49-27||

MHB 12-49-28

विश्वामित्रं च दायादं गाधिः कुशिकनन्दनः ।
प्राप ब्रह्मर्षिसमितं विश्वेन ब्रह्मणा युतम् ॥ १२-४९-२८॥
viśvāmitraṃ ca dāyādaṃ gādhiḥ kuśikanandanaḥ |
prāpa brahmarṣisamitaṃ viśvena brahmaṇā yutam || 12-49-28||

MHB 12-49-29

आर्चीको जनयामास जमदग्निः सुदारुणम् ।
सर्वविद्यान्तगं श्रेष्ठं धनुर्वेदे च पारगम् ।
रामं क्षत्रियहन्तारं प्रदीप्तमिव पावकम् ॥ १२-४९-२९॥
ārcīko janayāmāsa jamadagniḥ sudāruṇam |
sarvavidyāntagaṃ śreṣṭhaṃ dhanurvede ca pāragam |
rāmaṃ kṣatriyahantāraṃ pradīptamiva pāvakam || 12-49-29||

MHB 12-49-30

एतस्मिन्नेव काले तु कृतवीर्यात्मजो बली ।
अर्जुनो नाम तेजस्वी क्षत्रियो हैहयान्वयः ॥ १२-४९-३०॥
etasminneva kāle tu kṛtavīryātmajo balī |
arjuno nāma tejasvī kṣatriyo haihayānvayaḥ || 12-49-30||

MHB 12-49-31

ददाह पृथिवीं सर्वां सप्तद्वीपां सपत्तनाम् ।
स्वबाह्वस्त्रबलेनाजौ धर्मेण परमेण च ॥ १२-४९-३१॥
dadāha pṛthivīṃ sarvāṃ saptadvīpāṃ sapattanām |
svabāhvastrabalenājau dharmeṇa parameṇa ca || 12-49-31||

MHB 12-49-32

तृषितेन स कौरव्य भिक्षितश्चित्रभानुना ।
सहस्रबाहुर्विक्रान्तः प्रादाद्भिक्षामथाग्नये ॥ १२-४९-३२॥
tṛṣitena sa kauravya bhikṣitaścitrabhānunā |
sahasrabāhurvikrāntaḥ prādādbhikṣāmathāgnaye || 12-49-32||

MHB 12-49-33

ग्रामान्पुराणि घोषांश्च पत्तनानि च वीर्यवान् ।
जज्वाल तस्य बाणैस्तु चित्रभानुर्दिधक्षया ॥ १२-४९-३३॥
grāmānpurāṇi ghoṣāṃśca pattanāni ca vīryavān |
jajvāla tasya bāṇaistu citrabhānurdidhakṣayā || 12-49-33||

MHB 12-49-34

स तस्य पुरुषेन्द्रस्य प्रभावेन महातपाः ।
ददाह कार्तवीर्यस्य शैलानथ वनानि च ॥ १२-४९-३४॥
sa tasya puruṣendrasya prabhāvena mahātapāḥ |
dadāha kārtavīryasya śailānatha vanāni ca || 12-49-34||

MHB 12-49-35

स शून्यमाश्रमारण्यं वरुणस्यात्मजस्य तत् ।
ददाह पवनेनेद्धश्चित्रभानुः सहैहयः ॥ १२-४९-३५॥
sa śūnyamāśramāraṇyaṃ varuṇasyātmajasya tat |
dadāha pavaneneddhaścitrabhānuḥ sahaihayaḥ || 12-49-35||

MHB 12-49-36

आपवस्तं ततो रोषाच्छशापार्जुनमच्युत ।
दग्धेऽऽश्रमे महाराज कार्तवीर्येण वीर्यवान् ॥ १२-४९-३६॥
āpavastaṃ tato roṣācchaśāpārjunamacyuta |
dagdhe''śrame mahārāja kārtavīryeṇa vīryavān || 12-49-36||

MHB 12-49-37

त्वया न वर्जितं मोहाद्यस्माद्वनमिदं मम ।
दग्धं तस्माद्रणे रामो बाहूंस्ते छेत्स्यतेऽर्जुन ॥ १२-४९-३७॥
tvayā na varjitaṃ mohādyasmādvanamidaṃ mama |
dagdhaṃ tasmādraṇe rāmo bāhūṃste chetsyate'rjuna || 12-49-37||

MHB 12-49-38

अर्जुनस्तु महाराज बली नित्यं शमात्मकः ।
ब्रह्मण्यश्च शरण्यश्च दाता शूरश्च भारत ॥ १२-४९-३८॥
arjunastu mahārāja balī nityaṃ śamātmakaḥ |
brahmaṇyaśca śaraṇyaśca dātā śūraśca bhārata || 12-49-38||

MHB 12-49-39

तस्य पुत्राः सुबलिनः शापेनासन्पितुर्वधे ।
निमित्तमवलिप्ता वै नृशंसाश्चैव नित्यदा ॥ १२-४९-३९॥
tasya putrāḥ subalinaḥ śāpenāsanpiturvadhe |
nimittamavaliptā vai nṛśaṃsāścaiva nityadā || 12-49-39||

MHB 12-49-40

जमदग्निधेन्वास्ते वत्समानिन्युर्भरतर्षभ ।
अज्ञातं कार्तवीर्यस्य हैहयेन्द्रस्य धीमतः ॥ १२-४९-४०॥
jamadagnidhenvāste vatsamāninyurbharatarṣabha |
ajñātaṃ kārtavīryasya haihayendrasya dhīmataḥ || 12-49-40||

MHB 12-49-41

ततोऽर्जुनस्य बाहूंस्तु छित्त्वा वै पौरुषान्वितः ।
तं रुवन्तं ततो वत्सं जामदग्न्यः स्वमाश्रमम् ।
प्रत्यानयत राजेन्द्र तेषामन्तःपुरात्प्रभुः ॥ १२-४९-४१॥
tato'rjunasya bāhūṃstu chittvā vai pauruṣānvitaḥ |
taṃ ruvantaṃ tato vatsaṃ jāmadagnyaḥ svamāśramam |
pratyānayata rājendra teṣāmantaḥpurātprabhuḥ || 12-49-41||

MHB 12-49-42

अर्जुनस्य सुतास्ते तु संभूयाबुद्धयस्तदा ।
गत्वाश्रममसंबुद्धं जमदग्नेर्महात्मनः ॥ १२-४९-४२॥
arjunasya sutāste tu saṃbhūyābuddhayastadā |
gatvāśramamasaṃbuddhaṃ jamadagnermahātmanaḥ || 12-49-42||

MHB 12-49-43

अपातयन्त भल्लाग्रैः शिरः कायान्नराधिप ।
समित्कुशार्थं रामस्य निर्गतस्य महात्मनः ॥ १२-४९-४३॥
apātayanta bhallāgraiḥ śiraḥ kāyānnarādhipa |
samitkuśārthaṃ rāmasya nirgatasya mahātmanaḥ || 12-49-43||

MHB 12-49-44

ततः पितृवधामर्षाद्रामः परममन्युमान् ।
निःक्षत्रियां प्रतिश्रुत्य महीं शस्त्रमगृह्णत ॥ १२-४९-४४॥
tataḥ pitṛvadhāmarṣādrāmaḥ paramamanyumān |
niḥkṣatriyāṃ pratiśrutya mahīṃ śastramagṛhṇata || 12-49-44||

MHB 12-49-45

ततः स भृगुशार्दूलः कार्तवीर्यस्य वीर्यवान् ।
विक्रम्य निजघानाशु पुत्रान्पौत्रांश्च सर्वशः ॥ १२-४९-४५॥
tataḥ sa bhṛguśārdūlaḥ kārtavīryasya vīryavān |
vikramya nijaghānāśu putrānpautrāṃśca sarvaśaḥ || 12-49-45||

MHB 12-49-46

स हैहयसहस्राणि हत्वा परममन्युमान् ।
चकार भार्गवो राजन्महीं शोणितकर्दमाम् ॥ १२-४९-४६॥
sa haihayasahasrāṇi hatvā paramamanyumān |
cakāra bhārgavo rājanmahīṃ śoṇitakardamām || 12-49-46||

MHB 12-49-47

स तथा सुमहातेजाः कृत्वा निःक्षत्रियां महीम् ।
कृपया परयाविष्टो वनमेव जगाम ह ॥ १२-४९-४७॥
sa tathā sumahātejāḥ kṛtvā niḥkṣatriyāṃ mahīm |
kṛpayā parayāviṣṭo vanameva jagāma ha || 12-49-47||

MHB 12-49-48

ततो वर्षसहस्रेषु समतीतेषु केषुचित् ।
क्षोभं संप्राप्तवांस्तीव्रं प्रकृत्या कोपनः प्रभुः ॥ १२-४९-४८॥
tato varṣasahasreṣu samatīteṣu keṣucit |
kṣobhaṃ saṃprāptavāṃstīvraṃ prakṛtyā kopanaḥ prabhuḥ || 12-49-48||

MHB 12-49-49

विश्वामित्रस्य पौत्रस्तु रैभ्यपुत्रो महातपाः ।
परावसुर्महाराज क्षिप्त्वाह जनसंसदि ॥ १२-४९-४९॥
viśvāmitrasya pautrastu raibhyaputro mahātapāḥ |
parāvasurmahārāja kṣiptvāha janasaṃsadi || 12-49-49||

MHB 12-49-50

ये ते ययातिपतने यज्ञे सन्तः समागताः ।
प्रतर्दनप्रभृतयो राम किं क्षत्रिया न ते ॥ १२-४९-५०॥
ye te yayātipatane yajñe santaḥ samāgatāḥ |
pratardanaprabhṛtayo rāma kiṃ kṣatriyā na te || 12-49-50||

MHB 12-49-51

मिथ्याप्रतिज्ञो राम त्वं कत्थसे जनसंसदि ।
भयात्क्षत्रियवीराणां पर्वतं समुपाश्रितः ॥ १२-४९-५१॥
mithyāpratijño rāma tvaṃ katthase janasaṃsadi |
bhayātkṣatriyavīrāṇāṃ parvataṃ samupāśritaḥ || 12-49-51||

MHB 12-49-52

स पुनः क्षत्रियशतैः पृथिवीमनुसंतताम् ।
परावसोस्तदा श्रुत्वा शस्त्रं जग्राह भार्गवः ॥ १२-४९-५२॥
sa punaḥ kṣatriyaśataiḥ pṛthivīmanusaṃtatām |
parāvasostadā śrutvā śastraṃ jagrāha bhārgavaḥ || 12-49-52||

MHB 12-49-53

ततो ये क्षत्रिया राजञ्शतशस्तेन जीविताः ।
ते विवृद्धा महावीर्याः पृथिवीपतयोऽभवन् ॥ १२-४९-५३॥
tato ye kṣatriyā rājañśataśastena jīvitāḥ |
te vivṛddhā mahāvīryāḥ pṛthivīpatayo'bhavan || 12-49-53||

MHB 12-49-54

स पुनस्ताञ्जघानाशु बालानपि नराधिप ।
गर्भस्थैस्तु मही व्याप्ता पुनरेवाभवत्तदा ॥ १२-४९-५४॥
sa punastāñjaghānāśu bālānapi narādhipa |
garbhasthaistu mahī vyāptā punarevābhavattadā || 12-49-54||

MHB 12-49-55

जातं जातं स गर्भं तु पुनरेव जघान ह ।
अरक्षंश्च सुतान्कांश्चित्तदा क्षत्रिययोषितः ॥ १२-४९-५५॥
jātaṃ jātaṃ sa garbhaṃ tu punareva jaghāna ha |
arakṣaṃśca sutānkāṃścittadā kṣatriyayoṣitaḥ || 12-49-55||

MHB 12-49-56

त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवीं कृत्वा निःक्षत्रियां प्रभुः ।
दक्षिणामश्वमेधान्ते कश्यपायाददत्ततः ॥ १२-४९-५६॥
triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivīṃ kṛtvā niḥkṣatriyāṃ prabhuḥ |
dakṣiṇāmaśvamedhānte kaśyapāyādadattataḥ || 12-49-56||

MHB 12-49-57

क्षत्रियाणां तु शेषार्थं करेणोद्दिश्य कश्यपः ।
स्रुक्प्रग्रहवता राजञ्श्रीमान्वाक्यमथाब्रवीत् ॥ १२-४९-५७॥
kṣatriyāṇāṃ tu śeṣārthaṃ kareṇoddiśya kaśyapaḥ |
srukpragrahavatā rājañśrīmānvākyamathābravīt || 12-49-57||

MHB 12-49-58

गच्छ पारं समुद्रस्य दक्षिणस्य महामुने ।
न ते मद्विषये राम वस्तव्यमिह कर्हिचित् ॥ १२-४९-५८॥
gaccha pāraṃ samudrasya dakṣiṇasya mahāmune |
na te madviṣaye rāma vastavyamiha karhicit || 12-49-58||

MHB 12-49-59

ततः शूर्पारकं देशं सागरस्तस्य निर्ममे ।
संत्रासाज्जामदग्न्यस्य सोऽपरान्तं महीतलम् ॥ १२-४९-५९॥
tataḥ śūrpārakaṃ deśaṃ sāgarastasya nirmame |
saṃtrāsājjāmadagnyasya so'parāntaṃ mahītalam || 12-49-59||

MHB 12-49-60

कश्यपस्तु महाराज प्रतिगृह्य महीमिमाम् ।
कृत्वा ब्राह्मणसंस्थां वै प्रविवेश महावनम् ॥ १२-४९-६०॥
kaśyapastu mahārāja pratigṛhya mahīmimām |
kṛtvā brāhmaṇasaṃsthāṃ vai praviveśa mahāvanam || 12-49-60||

MHB 12-49-61

ततः शूद्राश्च वैश्याश्च यथास्वैरप्रचारिणः ।
अवर्तन्त द्विजाग्र्याणां दारेषु भरतर्षभ ॥ १२-४९-६१॥
tataḥ śūdrāśca vaiśyāśca yathāsvairapracāriṇaḥ |
avartanta dvijāgryāṇāṃ dāreṣu bharatarṣabha || 12-49-61||

MHB 12-49-62

अराजके जीवलोके दुर्बला बलवत्तरैः ।
बाध्यन्ते न च वित्तेषु प्रभुत्वमिह कस्यचित् ॥ १२-४९-६२॥
arājake jīvaloke durbalā balavattaraiḥ |
bādhyante na ca vitteṣu prabhutvamiha kasyacit || 12-49-62||

MHB 12-49-63

ततः कालेन पृथिवी प्रविवेश रसातलम् ।
अरक्ष्यमाणा विधिवत्क्षत्रियैर्धर्मरक्षिभिः ॥ १२-४९-६३॥
tataḥ kālena pṛthivī praviveśa rasātalam |
arakṣyamāṇā vidhivatkṣatriyairdharmarakṣibhiḥ || 12-49-63||

MHB 12-49-64

ऊरुणा धारयामास कश्यपः पृथिवीं ततः ।
निमज्जन्तीं तदा राजंस्तेनोर्वीति मही स्मृता ॥ १२-४९-६४॥
ūruṇā dhārayāmāsa kaśyapaḥ pṛthivīṃ tataḥ |
nimajjantīṃ tadā rājaṃstenorvīti mahī smṛtā || 12-49-64||

MHB 12-49-65

रक्षिणश्च समुद्दिश्य प्रायाचत्पृथिवी तदा ।
प्रसाद्य कश्यपं देवी क्षत्रियान्बाहुशालिनः ॥ १२-४९-६५॥
rakṣiṇaśca samuddiśya prāyācatpṛthivī tadā |
prasādya kaśyapaṃ devī kṣatriyānbāhuśālinaḥ || 12-49-65||

MHB 12-49-66

सन्ति ब्रह्मन्मया गुप्ता नृषु क्षत्रियपुंगवाः ।
हैहयानां कुले जातास्ते संरक्षन्तु मां मुने ॥ १२-४९-६६॥
santi brahmanmayā guptā nṛṣu kṣatriyapuṃgavāḥ |
haihayānāṃ kule jātāste saṃrakṣantu māṃ mune || 12-49-66||

MHB 12-49-67

अस्ति पौरवदायादो विडूरथसुतः प्रभो ।
ऋक्षैः संवर्धितो विप्र ऋक्षवत्येव पर्वते ॥ १२-४९-६७॥
asti pauravadāyādo viḍūrathasutaḥ prabho |
ṛkṣaiḥ saṃvardhito vipra ṛkṣavatyeva parvate || 12-49-67||

MHB 12-49-68

तथानुकम्पमानेन यज्वनाथामितौजसा ।
पराशरेण दायादः सौदासस्याभिरक्षितः ॥ १२-४९-६८॥
tathānukampamānena yajvanāthāmitaujasā |
parāśareṇa dāyādaḥ saudāsasyābhirakṣitaḥ || 12-49-68||

MHB 12-49-69

सर्वकर्माणि कुरुते तस्यर्षेः शूद्रवद्धि सः ।
सर्वकर्मेत्यभिख्यातः स मां रक्षतु पार्थिवः ॥ १२-४९-६९॥
sarvakarmāṇi kurute tasyarṣeḥ śūdravaddhi saḥ |
sarvakarmetyabhikhyātaḥ sa māṃ rakṣatu pārthivaḥ || 12-49-69||

MHB 12-49-70

शिबेः पुत्रो महातेजा गोपतिर्नाम नामतः ।
वने संरक्षितो गोभिः सोऽभिरक्षतु मां मुने ॥ १२-४९-७०॥
śibeḥ putro mahātejā gopatirnāma nāmataḥ |
vane saṃrakṣito gobhiḥ so'bhirakṣatu māṃ mune || 12-49-70||

MHB 12-49-71

प्रतर्दनस्य पुत्रस्तु वत्सो नाम महायशाः ।
वत्सैः संवर्धितो गोष्ठे स मां रक्षतु पार्थिवः ॥ १२-४९-७१॥
pratardanasya putrastu vatso nāma mahāyaśāḥ |
vatsaiḥ saṃvardhito goṣṭhe sa māṃ rakṣatu pārthivaḥ || 12-49-71||

MHB 12-49-72

दधिवाहनपौत्रस्तु पुत्रो दिविरथस्य ह ।
अङ्गः स गौतमेनापि गङ्गाकूलेऽभिरक्षितः ॥ १२-४९-७२॥
dadhivāhanapautrastu putro divirathasya ha |
aṅgaḥ sa gautamenāpi gaṅgākūle'bhirakṣitaḥ || 12-49-72||

MHB 12-49-73

बृहद्रथो महाबाहुर्भुवि भूतिपुरस्कृतः ।
गोलाङ्गूलैर्महाभागो गृध्रकूटेऽभिरक्षितः ॥ १२-४९-७३॥
bṛhadratho mahābāhurbhuvi bhūtipuraskṛtaḥ |
golāṅgūlairmahābhāgo gṛdhrakūṭe'bhirakṣitaḥ || 12-49-73||

MHB 12-49-74

मरुत्तस्यान्ववाये तु क्षत्रियास्तुर्वसोस्त्रयः ।
मरुत्पतिसमा वीर्ये समुद्रेणाभिरक्षिताः ॥ १२-४९-७४॥
maruttasyānvavāye tu kṣatriyāsturvasostrayaḥ |
marutpatisamā vīrye samudreṇābhirakṣitāḥ || 12-49-74||

MHB 12-49-75

एते क्षत्रियदायादास्तत्र तत्र परिश्रुताः ।
सम्यङ्मामभिरक्षन्तु ततः स्थास्यामि निश्चला ॥ १२-४९-७५॥
ete kṣatriyadāyādāstatra tatra pariśrutāḥ |
samyaṅmāmabhirakṣantu tataḥ sthāsyāmi niścalā || 12-49-75||

MHB 12-49-76

एतेषां पितरश्चैव तथैव च पितामहाः ।
मदर्थं निहता युद्धे रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥ १२-४९-७६॥
eteṣāṃ pitaraścaiva tathaiva ca pitāmahāḥ |
madarthaṃ nihatā yuddhe rāmeṇākliṣṭakarmaṇā || 12-49-76||

MHB 12-49-77

तेषामपचितिश्चैव मया कार्या न संशयः ।
न ह्यहं कामये नित्यमविक्रान्तेन रक्षणम् ॥ १२-४९-७७॥
teṣāmapacitiścaiva mayā kāryā na saṃśayaḥ |
na hyahaṃ kāmaye nityamavikrāntena rakṣaṇam || 12-49-77||

MHB 12-49-78

ततः पृथिव्या निर्दिष्टांस्तान्समानीय कश्यपः ।
अभ्यषिञ्चन्महीपालान्क्षत्रियान्वीर्यसंमतान् ॥ १२-४९-७८॥
tataḥ pṛthivyā nirdiṣṭāṃstānsamānīya kaśyapaḥ |
abhyaṣiñcanmahīpālānkṣatriyānvīryasaṃmatān || 12-49-78||

MHB 12-49-79

तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च येषां वंशाः प्रतिष्ठिताः ।
एवमेतत्पुरा वृत्तं यन्मां पृच्छसि पाण्डव ॥ १२-४९-७९॥
teṣāṃ putrāśca pautrāśca yeṣāṃ vaṃśāḥ pratiṣṭhitāḥ |
evametatpurā vṛttaṃ yanmāṃ pṛcchasi pāṇḍava || 12-49-79||

MHB 12-49-80

वैशंपायन उवाच ।
एवं ब्रुवन्नेव यदुप्रवीरो युधिष्ठिरं धर्मभृतां वरिष्ठम् ।
रथेन तेनाशु ययौ यथार्को विशन्प्रभाभिर्भगवांस्त्रिलोकम् ॥ १२-४९-८०॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evaṃ bruvanneva yadupravīro yudhiṣṭhiraṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭham |
rathena tenāśu yayau yathārko viśanprabhābhirbhagavāṃstrilokam || 12-49-80||

Adhyaya: 50/353 (36)

MHB 12-50-1

वैशंपायन उवाच ।
ततो रामस्य तत्कर्म श्रुत्वा राजा युधिष्ठिरः ।
विस्मयं परमं गत्वा प्रत्युवाच जनार्दनम् ॥ १२-५०-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato rāmasya tatkarma śrutvā rājā yudhiṣṭhiraḥ |
vismayaṃ paramaṃ gatvā pratyuvāca janārdanam || 12-50-1||

MHB 12-50-2

अहो रामस्य वार्ष्णेय शक्रस्येव महात्मनः ।
विक्रमो येन वसुधा क्रोधान्निःक्षत्रिया कृता ॥ १२-५०-२॥
aho rāmasya vārṣṇeya śakrasyeva mahātmanaḥ |
vikramo yena vasudhā krodhānniḥkṣatriyā kṛtā || 12-50-2||

MHB 12-50-3

गोभिः समुद्रेण तथा गोलाङ्गूलर्क्षवानरैः ।
गुप्ता रामभयोद्विग्नाः क्षत्रियाणां कुलोद्वहाः ॥ १२-५०-३॥
gobhiḥ samudreṇa tathā golāṅgūlarkṣavānaraiḥ |
guptā rāmabhayodvignāḥ kṣatriyāṇāṃ kulodvahāḥ || 12-50-3||

MHB 12-50-4

अहो धन्यो हि लोकोऽयं सभाग्याश्च नरा भुवि ।
यत्र कर्मेदृशं धर्म्यं द्विजेन कृतमच्युत ॥ १२-५०-४॥
aho dhanyo hi loko'yaṃ sabhāgyāśca narā bhuvi |
yatra karmedṛśaṃ dharmyaṃ dvijena kṛtamacyuta || 12-50-4||

MHB 12-50-5

तथा यान्तौ तदा तात तावच्युतयुधिष्ठिरौ ।
जग्मतुर्यत्र गाङ्गेयः शरतल्पगतः प्रभुः ॥ १२-५०-५॥
tathā yāntau tadā tāta tāvacyutayudhiṣṭhirau |
jagmaturyatra gāṅgeyaḥ śaratalpagataḥ prabhuḥ || 12-50-5||

MHB 12-50-6

ततस्ते ददृशुर्भीष्मं शरप्रस्तरशायिनम् ।
स्वरश्मिजालसंवीतं सायंसूर्यमिवानलम् ॥ १२-५०-६॥
tataste dadṛśurbhīṣmaṃ śaraprastaraśāyinam |
svaraśmijālasaṃvītaṃ sāyaṃsūryamivānalam || 12-50-6||

MHB 12-50-7

उपास्यमानं मुनिभिर्देवैरिव शतक्रतुम् ।
देशे परमधर्मिष्ठे नदीमोघवतीमनु ॥ १२-५०-७॥
upāsyamānaṃ munibhirdevairiva śatakratum |
deśe paramadharmiṣṭhe nadīmoghavatīmanu || 12-50-7||

MHB 12-50-8

दूरादेव तमालोक्य कृष्णो राजा च धर्मराट् ।
चत्वारः पाण्डवाश्चैव ते च शारद्वतादयः ॥ १२-५०-८॥
dūrādeva tamālokya kṛṣṇo rājā ca dharmarāṭ |
catvāraḥ pāṇḍavāścaiva te ca śāradvatādayaḥ || 12-50-8||

MHB 12-50-9

अवस्कन्द्याथ वाहेभ्यः संयम्य प्रचलं मनः ।
एकीकृत्येन्द्रियग्राममुपतस्थुर्महामुनीन् ॥ १२-५०-९॥
avaskandyātha vāhebhyaḥ saṃyamya pracalaṃ manaḥ |
ekīkṛtyendriyagrāmamupatasthurmahāmunīn || 12-50-9||

MHB 12-50-10

अभिवाद्य च गोविन्दः सात्यकिस्ते च कौरवाः ।
व्यासादींस्तानृषीन्पश्चाद्गाङ्गेयमुपतस्थिरे ॥ १२-५०-१०॥
abhivādya ca govindaḥ sātyakiste ca kauravāḥ |
vyāsādīṃstānṛṣīnpaścādgāṅgeyamupatasthire || 12-50-10||

MHB 12-50-11

तपोवृद्धिं ततः पृष्ट्वा गाङ्गेयं यदुकौरवाः ।
परिवार्य ततः सर्वे निषेदुः पुरुषर्षभाः ॥ १२-५०-११॥
tapovṛddhiṃ tataḥ pṛṣṭvā gāṅgeyaṃ yadukauravāḥ |
parivārya tataḥ sarve niṣeduḥ puruṣarṣabhāḥ || 12-50-11||

MHB 12-50-12

ततो निशम्य गाङ्गेयं शाम्यमानमिवानलम् ।
किंचिद्दीनमना भीष्ममिति होवाच केशवः ॥ १२-५०-१२॥
tato niśamya gāṅgeyaṃ śāmyamānamivānalam |
kiṃciddīnamanā bhīṣmamiti hovāca keśavaḥ || 12-50-12||

MHB 12-50-13

कच्चिज्ज्ञानानि ते राजन्प्रसन्नानि यथा पुरा ।
कच्चिदव्याकुला चैव बुद्धिस्ते वदतां वर ॥ १२-५०-१३॥
kaccijjñānāni te rājanprasannāni yathā purā |
kaccidavyākulā caiva buddhiste vadatāṃ vara || 12-50-13||

MHB 12-50-14

शराभिघातदुःखात्ते कच्चिद्गात्रं न दूयते ।
मानसादपि दुःखाद्धि शारीरं बलवत्तरम् ॥ १२-५०-१४॥
śarābhighātaduḥkhātte kaccidgātraṃ na dūyate |
mānasādapi duḥkhāddhi śārīraṃ balavattaram || 12-50-14||

MHB 12-50-15

वरदानात्पितुः कामं छन्दमृत्युरसि प्रभो ।
शंतनोर्धर्मशीलस्य न त्वेतच्छमकारणम् ॥ १२-५०-१५॥
varadānātpituḥ kāmaṃ chandamṛtyurasi prabho |
śaṃtanordharmaśīlasya na tvetacchamakāraṇam || 12-50-15||

MHB 12-50-16

सुसूक्ष्मोऽपीह देहे वै शल्यो जनयते रुजम् ।
किं पुनः शरसंघातैश्चितस्य तव भारत ॥ १२-५०-१६॥
susūkṣmo'pīha dehe vai śalyo janayate rujam |
kiṃ punaḥ śarasaṃghātaiścitasya tava bhārata || 12-50-16||

MHB 12-50-17

कामं नैतत्तवाख्येयं प्राणिनां प्रभवाप्ययौ ।
भवान्ह्युपदिशेच्छ्रेयो देवानामपि भारत ॥ १२-५०-१७॥
kāmaṃ naitattavākhyeyaṃ prāṇināṃ prabhavāpyayau |
bhavānhyupadiśecchreyo devānāmapi bhārata || 12-50-17||

MHB 12-50-18

यद्धि भूतं भविष्यच्च भवच्च पुरुषर्षभ ।
सर्वं तज्ज्ञानवृद्धस्य तव पाणाविवाहितम् ॥ १२-५०-१८॥
yaddhi bhūtaṃ bhaviṣyacca bhavacca puruṣarṣabha |
sarvaṃ tajjñānavṛddhasya tava pāṇāvivāhitam || 12-50-18||

MHB 12-50-19

संसारश्चैव भूतानां धर्मस्य च फलोदयः ।
विदितस्ते महाप्राज्ञ त्वं हि ब्रह्ममयो निधिः ॥ १२-५०-१९॥
saṃsāraścaiva bhūtānāṃ dharmasya ca phalodayaḥ |
viditaste mahāprājña tvaṃ hi brahmamayo nidhiḥ || 12-50-19||

MHB 12-50-20

त्वां हि राज्ये स्थितं स्फीते समग्राङ्गमरोगिणम् ।
स्त्रीसहस्रैः परिवृतं पश्यामीहोर्ध्वरेतसम् ॥ १२-५०-२०॥
tvāṃ hi rājye sthitaṃ sphīte samagrāṅgamarogiṇam |
strīsahasraiḥ parivṛtaṃ paśyāmīhordhvaretasam || 12-50-20||

MHB 12-50-21

ऋते शांतनवाद्भीष्मात्त्रिषु लोकेषु पार्थिव ।
सत्यसंधान्महावीर्याच्छूराद्धर्मैकतत्परात् ॥ १२-५०-२१॥
ṛte śāṃtanavādbhīṣmāttriṣu lokeṣu pārthiva |
satyasaṃdhānmahāvīryācchūrāddharmaikatatparāt || 12-50-21||

MHB 12-50-22

मृत्युमावार्य तरसा शरप्रस्तरशायिनः ।
निसर्गप्रभवं किंचिन्न च तातानुशुश्रुम ॥ १२-५०-२२॥
mṛtyumāvārya tarasā śaraprastaraśāyinaḥ |
nisargaprabhavaṃ kiṃcinna ca tātānuśuśruma || 12-50-22||

MHB 12-50-23

सत्ये तपसि दाने च यज्ञाधिकरणे तथा ।
धनुर्वेदे च वेदे च नित्यं चैवान्ववेक्षणे ॥ १२-५०-२३॥
satye tapasi dāne ca yajñādhikaraṇe tathā |
dhanurvede ca vede ca nityaṃ caivānvavekṣaṇe || 12-50-23||

MHB 12-50-24

अनृशंसं शुचिं दान्तं सर्वभूतहिते रतम् ।
महारथं त्वत्सदृशं न कंचिदनुशुश्रुम ॥ १२-५०-२४॥
anṛśaṃsaṃ śuciṃ dāntaṃ sarvabhūtahite ratam |
mahārathaṃ tvatsadṛśaṃ na kaṃcidanuśuśruma || 12-50-24||

MHB 12-50-25

त्वं हि देवान्सगन्धर्वान्ससुरासुरराक्षसान् ।
शक्त एकरथेनैव विजेतुं नात्र संशयः ॥ १२-५०-२५॥
tvaṃ hi devānsagandharvānsasurāsurarākṣasān |
śakta ekarathenaiva vijetuṃ nātra saṃśayaḥ || 12-50-25||

MHB 12-50-26

त्वं हि भीष्म महाबाहो वसूनां वासवोपमः ।
नित्यं विप्रैः समाख्यातो नवमोऽनवमो गुणैः ॥ १२-५०-२६॥
tvaṃ hi bhīṣma mahābāho vasūnāṃ vāsavopamaḥ |
nityaṃ vipraiḥ samākhyāto navamo'navamo guṇaiḥ || 12-50-26||

MHB 12-50-27

अहं हि त्वाभिजानामि यस्त्वं पुरुषसत्तम ।
त्रिदशेष्वपि विख्यातः स्वशक्त्या सुमहाबलः ॥ १२-५०-२७॥
ahaṃ hi tvābhijānāmi yastvaṃ puruṣasattama |
tridaśeṣvapi vikhyātaḥ svaśaktyā sumahābalaḥ || 12-50-27||

MHB 12-50-28

मनुष्येषु मनुष्येन्द्र न दृष्टो न च मे श्रुतः ।
भवतो यो गुणैस्तुल्यः पृथिव्यां पुरुषः क्वचित् ॥ १२-५०-२८॥
manuṣyeṣu manuṣyendra na dṛṣṭo na ca me śrutaḥ |
bhavato yo guṇaistulyaḥ pṛthivyāṃ puruṣaḥ kvacit || 12-50-28||

MHB 12-50-29

त्वं हि सर्वैर्गुणै राजन्देवानप्यतिरिच्यसे ।
तपसा हि भवाञ्शक्तः स्रष्टुं लोकांश्चराचरान् ॥ १२-५०-२९॥
tvaṃ hi sarvairguṇai rājandevānapyatiricyase |
tapasā hi bhavāñśaktaḥ sraṣṭuṃ lokāṃścarācarān || 12-50-29||

MHB 12-50-30

तदस्य तप्यमानस्य ज्ञातीनां संक्षयेण वै ।
ज्येष्ठस्य पाण्डुपुत्रस्य शोकं भीष्म व्यपानुद ॥ १२-५०-३०॥
tadasya tapyamānasya jñātīnāṃ saṃkṣayeṇa vai |
jyeṣṭhasya pāṇḍuputrasya śokaṃ bhīṣma vyapānuda || 12-50-30||

MHB 12-50-31

ये हि धर्माः समाख्याताश्चातुर्वर्ण्यस्य भारत ।
चातुराश्रम्यसंसृष्टास्ते सर्वे विदितास्तव ॥ १२-५०-३१॥
ye hi dharmāḥ samākhyātāścāturvarṇyasya bhārata |
cāturāśramyasaṃsṛṣṭāste sarve viditāstava || 12-50-31||

MHB 12-50-32

चातुर्वेद्ये च ये प्रोक्ताश्चातुर्होत्रे च भारत ।
सांख्ये योगे च नियता ये च धर्माः सनातनाः ॥ १२-५०-३२॥
cāturvedye ca ye proktāścāturhotre ca bhārata |
sāṃkhye yoge ca niyatā ye ca dharmāḥ sanātanāḥ || 12-50-32||

MHB 12-50-33

चातुर्वर्ण्येन यश्चैको धर्मो न स्म विरुध्यते ।
सेव्यमानः स चैवाद्यो गाङ्गेय विदितस्तव ॥ १२-५०-३३॥
cāturvarṇyena yaścaiko dharmo na sma virudhyate |
sevyamānaḥ sa caivādyo gāṅgeya viditastava || 12-50-33||

MHB 12-50-34

इतिहासपुराणं च कार्त्स्न्येन विदितं तव ।
धर्मशास्त्रं च सकलं नित्यं मनसि ते स्थितम् ॥ १२-५०-३४॥
itihāsapurāṇaṃ ca kārtsnyena viditaṃ tava |
dharmaśāstraṃ ca sakalaṃ nityaṃ manasi te sthitam || 12-50-34||

MHB 12-50-35

ये च केचन लोकेऽस्मिन्नर्थाः संशयकारकाः ।
तेषां छेत्ता नास्ति लोके त्वदन्यः पुरुषर्षभ ॥ १२-५०-३५॥
ye ca kecana loke'sminnarthāḥ saṃśayakārakāḥ |
teṣāṃ chettā nāsti loke tvadanyaḥ puruṣarṣabha || 12-50-35||

MHB 12-50-36

स पाण्डवेयस्य मनःसमुत्थितं नरेन्द्र शोकं व्यपकर्ष मेधया ।
भवद्विधा ह्युत्तमबुद्धिविस्तरा विमुह्यमानस्य जनस्य शान्तये ॥ १२-५०-३६॥
sa pāṇḍaveyasya manaḥsamutthitaṃ narendra śokaṃ vyapakarṣa medhayā |
bhavadvidhā hyuttamabuddhivistarā vimuhyamānasya janasya śāntaye || 12-50-36||

Adhyaya: 51/353 (18)

MHB 12-51-1

वैशंपायन उवाच ।
श्रुत्वा तु वचनं भीष्मो वासुदेवस्य धीमतः ।
किंचिदुन्नाम्य वदनं प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् ॥ १२-५१-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
śrutvā tu vacanaṃ bhīṣmo vāsudevasya dhīmataḥ |
kiṃcidunnāmya vadanaṃ prāñjalirvākyamabravīt || 12-51-1||

MHB 12-51-2

नमस्ते भगवन्विष्णो लोकानां निधनोद्भव ।
त्वं हि कर्ता हृषीकेश संहर्ता चापराजितः ॥ १२-५१-२॥
namaste bhagavanviṣṇo lokānāṃ nidhanodbhava |
tvaṃ hi kartā hṛṣīkeśa saṃhartā cāparājitaḥ || 12-51-2||

MHB 12-51-3

विश्वकर्मन्नमस्तेऽस्तु विश्वात्मन्विश्वसंभव ।
अपवर्गोऽसि भूतानां पञ्चानां परतः स्थितः ॥ १२-५१-३॥
viśvakarmannamaste'stu viśvātmanviśvasaṃbhava |
apavargo'si bhūtānāṃ pañcānāṃ parataḥ sthitaḥ || 12-51-3||

MHB 12-51-4

नमस्ते त्रिषु लोकेषु नमस्ते परतस्त्रिषु ।
योगेश्वर नमस्तेऽस्तु त्वं हि सर्वपरायणम् ॥ १२-५१-४॥
namaste triṣu lokeṣu namaste paratastriṣu |
yogeśvara namaste'stu tvaṃ hi sarvaparāyaṇam || 12-51-4||

MHB 12-51-5

मत्संश्रितं यदात्थ त्वं वचः पुरुषसत्तम ।
तेन पश्यामि ते दिव्यान्भावान्हि त्रिषु वर्त्मसु ॥ १२-५१-५॥
matsaṃśritaṃ yadāttha tvaṃ vacaḥ puruṣasattama |
tena paśyāmi te divyānbhāvānhi triṣu vartmasu || 12-51-5||

MHB 12-51-6

तच्च पश्यामि तत्त्वेन यत्ते रूपं सनातनम् ।
सप्त मार्गा निरुद्धास्ते वायोरमिततेजसः ॥ १२-५१-६॥
tacca paśyāmi tattvena yatte rūpaṃ sanātanam |
sapta mārgā niruddhāste vāyoramitatejasaḥ || 12-51-6||

MHB 12-51-7

दिवं ते शिरसा व्याप्तं पद्भ्यां देवी वसुंधरा ।
दिशो भुजौ रविश्चक्षुर्वीर्ये शक्रः प्रतिष्ठितः ॥ १२-५१-७॥
divaṃ te śirasā vyāptaṃ padbhyāṃ devī vasuṃdharā |
diśo bhujau raviścakṣurvīrye śakraḥ pratiṣṭhitaḥ || 12-51-7||

MHB 12-51-8

अतसीपुष्पसंकाशं पीतवाससमच्युतम् ।
वपुर्ह्यनुमिमीमस्ते मेघस्येव सविद्युतः ॥ १२-५१-८॥
atasīpuṣpasaṃkāśaṃ pītavāsasamacyutam |
vapurhyanumimīmaste meghasyeva savidyutaḥ || 12-51-8||

MHB 12-51-9

त्वत्प्रपन्नाय भक्ताय गतिमिष्टां जिगीषवे ।
यच्छ्रेयः पुण्डरीकाक्ष तद्ध्यायस्व सुरोत्तम ॥ १२-५१-९॥
tvatprapannāya bhaktāya gatimiṣṭāṃ jigīṣave |
yacchreyaḥ puṇḍarīkākṣa taddhyāyasva surottama || 12-51-9||

MHB 12-51-10

वासुदेव उवाच ।
यतः खलु परा भक्तिर्मयि ते पुरुषर्षभ ।
ततो वपुर्मया दिव्यं तव राजन्प्रदर्शितम् ॥ १२-५१-१०॥
vāsudeva uvāca |
yataḥ khalu parā bhaktirmayi te puruṣarṣabha |
tato vapurmayā divyaṃ tava rājanpradarśitam || 12-51-10||

MHB 12-51-11

न ह्यभक्ताय राजेन्द्र भक्तायानृजवे न च ।
दर्शयाम्यहमात्मानं न चादान्ताय भारत ॥ १२-५१-११॥
na hyabhaktāya rājendra bhaktāyānṛjave na ca |
darśayāmyahamātmānaṃ na cādāntāya bhārata || 12-51-11||

MHB 12-51-12

भवांस्तु मम भक्तश्च नित्यं चार्जवमास्थितः ।
दमे तपसि सत्ये च दाने च निरतः शुचिः ॥ १२-५१-१२॥
bhavāṃstu mama bhaktaśca nityaṃ cārjavamāsthitaḥ |
dame tapasi satye ca dāne ca nirataḥ śuciḥ || 12-51-12||

MHB 12-51-13

अर्हस्त्वं भीष्म मां द्रष्टुं तपसा स्वेन पार्थिव ।
तव ह्युपस्थिता लोका येभ्यो नावर्तते पुनः ॥ १२-५१-१३॥
arhastvaṃ bhīṣma māṃ draṣṭuṃ tapasā svena pārthiva |
tava hyupasthitā lokā yebhyo nāvartate punaḥ || 12-51-13||

MHB 12-51-14

पञ्चाशतं षट्च कुरुप्रवीर शेषं दिनानां तव जीवितस्य ।
ततः शुभैः कर्मफलोदयैस्त्वं समेष्यसे भीष्म विमुच्य देहम् ॥ १२-५१-१४॥
pañcāśataṃ ṣaṭca kurupravīra śeṣaṃ dinānāṃ tava jīvitasya |
tataḥ śubhaiḥ karmaphalodayaistvaṃ sameṣyase bhīṣma vimucya deham || 12-51-14||

MHB 12-51-15

एते हि देवा वसवो विमानान्यास्थाय सर्वे ज्वलिताग्निकल्पाः ।
अन्तर्हितास्त्वां प्रतिपालयन्ति काष्ठां प्रपद्यन्तमुदक्पतंगम् ॥ १२-५१-१५॥
ete hi devā vasavo vimānānyāsthāya sarve jvalitāgnikalpāḥ |
antarhitāstvāṃ pratipālayanti kāṣṭhāṃ prapadyantamudakpataṃgam || 12-51-15||

MHB 12-51-16

व्यावृत्तमात्रे भगवत्युदीचीं सूर्ये दिशं कालवशात्प्रपन्ने ।
गन्तासि लोकान्पुरुषप्रवीर नावर्तते यानुपलभ्य विद्वान् ॥ १२-५१-१६॥
vyāvṛttamātre bhagavatyudīcīṃ sūrye diśaṃ kālavaśātprapanne |
gantāsi lokānpuruṣapravīra nāvartate yānupalabhya vidvān || 12-51-16||

MHB 12-51-17

अमुं च लोकं त्वयि भीष्म याते ज्ञानानि नङ्क्ष्यन्त्यखिलेन वीर ।
अतः स्म सर्वे त्वयि संनिकर्षं समागता धर्मविवेचनाय ॥ १२-५१-१७॥
amuṃ ca lokaṃ tvayi bhīṣma yāte jñānāni naṅkṣyantyakhilena vīra |
ataḥ sma sarve tvayi saṃnikarṣaṃ samāgatā dharmavivecanāya || 12-51-17||

MHB 12-51-18

तज्ज्ञातिशोकोपहतश्रुताय सत्याभिसंधाय युधिष्ठिराय ।
प्रब्रूहि धर्मार्थसमाधियुक्तमर्थ्यं वचोऽस्यापनुदास्य शोकम् ॥ १२-५१-१८॥
tajjñātiśokopahataśrutāya satyābhisaṃdhāya yudhiṣṭhirāya |
prabrūhi dharmārthasamādhiyuktamarthyaṃ vaco'syāpanudāsya śokam || 12-51-18||

Adhyaya: 52/353 (34)

MHB 12-52-1

वैशंपायन उवाच ।
ततः कृष्णस्य तद्वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम् ।
श्रुत्वा शांतनवो भीष्मः प्रत्युवाच कृताञ्जलिः ॥ १२-५२-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ kṛṣṇasya tadvākyaṃ dharmārthasahitaṃ hitam |
śrutvā śāṃtanavo bhīṣmaḥ pratyuvāca kṛtāñjaliḥ || 12-52-1||

MHB 12-52-2

लोकनाथ महाबाहो शिव नारायणाच्युत ।
तव वाक्यमभिश्रुत्य हर्षेणास्मि परिप्लुतः ॥ १२-५२-२॥
lokanātha mahābāho śiva nārāyaṇācyuta |
tava vākyamabhiśrutya harṣeṇāsmi pariplutaḥ || 12-52-2||

MHB 12-52-3

किं चाहमभिधास्यामि वाक्पते तव संनिधौ ।
यदा वाचोगतं सर्वं तव वाचि समाहितम् ॥ १२-५२-३॥
kiṃ cāhamabhidhāsyāmi vākpate tava saṃnidhau |
yadā vācogataṃ sarvaṃ tava vāci samāhitam || 12-52-3||

MHB 12-52-4

यद्धि किंचित्कृतं लोके कर्तव्यं क्रियते च यत् ।
त्वत्तस्तन्निःसृतं देव लोका बुद्धिमया हि ते ॥ १२-५२-४॥
yaddhi kiṃcitkṛtaṃ loke kartavyaṃ kriyate ca yat |
tvattastanniḥsṛtaṃ deva lokā buddhimayā hi te || 12-52-4||

MHB 12-52-5

कथयेद्देवलोकं यो देवराजसमीपतः ।
धर्मकामार्थशास्त्राणां सोऽर्थान्ब्रूयात्तवाग्रतः ॥ १२-५२-५॥
kathayeddevalokaṃ yo devarājasamīpataḥ |
dharmakāmārthaśāstrāṇāṃ so'rthānbrūyāttavāgrataḥ || 12-52-5||

MHB 12-52-6

शराभिघाताद्व्यथितं मनो मे मधुसूदन ।
गात्राणि चावसीदन्ति न च बुद्धिः प्रसीदति ॥ १२-५२-६॥
śarābhighātādvyathitaṃ mano me madhusūdana |
gātrāṇi cāvasīdanti na ca buddhiḥ prasīdati || 12-52-6||

MHB 12-52-7

न च मे प्रतिभा काचिदस्ति किंचित्प्रभाषितुम् ।
पीड्यमानस्य गोविन्द विषानलसमैः शरैः ॥ १२-५२-७॥
na ca me pratibhā kācidasti kiṃcitprabhāṣitum |
pīḍyamānasya govinda viṣānalasamaiḥ śaraiḥ || 12-52-7||

MHB 12-52-8

बलं मेधाः प्रजरति प्राणाः संत्वरयन्ति च ।
मर्माणि परितप्यन्ते भ्रान्तं चेतस्तथैव च ॥ १२-५२-८॥
balaṃ medhāḥ prajarati prāṇāḥ saṃtvarayanti ca |
marmāṇi paritapyante bhrāntaṃ cetastathaiva ca || 12-52-8||

MHB 12-52-9

दौर्बल्यात्सज्जते वाङ्मे स कथं वक्तुमुत्सहे ।
साधु मे त्वं प्रसीदस्व दाशार्हकुलनन्दन ॥ १२-५२-९॥
daurbalyātsajjate vāṅme sa kathaṃ vaktumutsahe |
sādhu me tvaṃ prasīdasva dāśārhakulanandana || 12-52-9||

MHB 12-52-10

तत्क्षमस्व महाबाहो न ब्रूयां किंचिदच्युत ।
त्वत्संनिधौ च सीदेत वाचस्पतिरपि ब्रुवन् ॥ १२-५२-१०॥
tatkṣamasva mahābāho na brūyāṃ kiṃcidacyuta |
tvatsaṃnidhau ca sīdeta vācaspatirapi bruvan || 12-52-10||

MHB 12-52-11

न दिशः संप्रजानामि नाकाशं न च मेदिनीम् ।
केवलं तव वीर्येण तिष्ठामि मधुसूदन ॥ १२-५२-११॥
na diśaḥ saṃprajānāmi nākāśaṃ na ca medinīm |
kevalaṃ tava vīryeṇa tiṣṭhāmi madhusūdana || 12-52-11||

MHB 12-52-12

स्वयमेव प्रभो तस्माद्धर्मराजस्य यद्धितम् ।
तद्ब्रवीह्याशु सर्वेषामागमानां त्वमागमः ॥ १२-५२-१२॥
svayameva prabho tasmāddharmarājasya yaddhitam |
tadbravīhyāśu sarveṣāmāgamānāṃ tvamāgamaḥ || 12-52-12||

MHB 12-52-13

कथं त्वयि स्थिते लोके शाश्वते लोककर्तरि ।
प्रब्रूयान्मद्विधः कश्चिद्गुरौ शिष्य इव स्थिते ॥ १२-५२-१३॥
kathaṃ tvayi sthite loke śāśvate lokakartari |
prabrūyānmadvidhaḥ kaścidgurau śiṣya iva sthite || 12-52-13||

MHB 12-52-14

वासुदेव उवाच ।
उपपन्नमिदं वाक्यं कौरवाणां धुरंधरे ।
महावीर्ये महासत्त्वे स्थिते सर्वार्थदर्शिनि ॥ १२-५२-१४॥
vāsudeva uvāca |
upapannamidaṃ vākyaṃ kauravāṇāṃ dhuraṃdhare |
mahāvīrye mahāsattve sthite sarvārthadarśini || 12-52-14||

MHB 12-52-15

यच्च मामात्थ गाङ्गेय बाणघातरुजं प्रति ।
गृहाणात्र वरं भीष्म मत्प्रसादकृतं विभो ॥ १२-५२-१५॥
yacca māmāttha gāṅgeya bāṇaghātarujaṃ prati |
gṛhāṇātra varaṃ bhīṣma matprasādakṛtaṃ vibho || 12-52-15||

MHB 12-52-16

न ते ग्लानिर्न ते मूर्छा न दाहो न च ते रुजा ।
प्रभविष्यन्ति गाङ्गेय क्षुत्पिपासे न चाप्युत ॥ १२-५२-१६॥
na te glānirna te mūrchā na dāho na ca te rujā |
prabhaviṣyanti gāṅgeya kṣutpipāse na cāpyuta || 12-52-16||

MHB 12-52-17

ज्ञानानि च समग्राणि प्रतिभास्यन्ति तेऽनघ ।
न च ते क्वचिदासक्तिर्बुद्धेः प्रादुर्भविष्यति ॥ १२-५२-१७॥
jñānāni ca samagrāṇi pratibhāsyanti te'nagha |
na ca te kvacidāsaktirbuddheḥ prādurbhaviṣyati || 12-52-17||

MHB 12-52-18

सत्त्वस्थं च मनो नित्यं तव भीष्म भविष्यति ।
रजस्तमोभ्यां रहितं घनैर्मुक्त इवोडुराट् ॥ १२-५२-१८॥
sattvasthaṃ ca mano nityaṃ tava bhīṣma bhaviṣyati |
rajastamobhyāṃ rahitaṃ ghanairmukta ivoḍurāṭ || 12-52-18||

MHB 12-52-19

यद्यच्च धर्मसंयुक्तमर्थयुक्तमथापि वा ।
चिन्तयिष्यसि तत्राग्र्या बुद्धिस्तव भविष्यति ॥ १२-५२-१९॥
yadyacca dharmasaṃyuktamarthayuktamathāpi vā |
cintayiṣyasi tatrāgryā buddhistava bhaviṣyati || 12-52-19||

MHB 12-52-20

इमं च राजशार्दूल भूतग्रामं चतुर्विधम् ।
चक्षुर्दिव्यं समाश्रित्य द्रक्ष्यस्यमितविक्रम ॥ १२-५२-२०॥
imaṃ ca rājaśārdūla bhūtagrāmaṃ caturvidham |
cakṣurdivyaṃ samāśritya drakṣyasyamitavikrama || 12-52-20||

MHB 12-52-21

चतुर्विधं प्रजाजालं संयुक्तो ज्ञानचक्षुषा ।
भीष्म द्रक्ष्यसि तत्त्वेन जले मीन इवामले ॥ १२-५२-२१॥
caturvidhaṃ prajājālaṃ saṃyukto jñānacakṣuṣā |
bhīṣma drakṣyasi tattvena jale mīna ivāmale || 12-52-21||

MHB 12-52-22

वैशंपायन उवाच ।
ततस्ते व्याससहिताः सर्व एव महर्षयः ।
ऋग्यजुःसामसंयुक्तैर्वचोभिः कृष्णमर्चयन् ॥ १२-५२-२२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataste vyāsasahitāḥ sarva eva maharṣayaḥ |
ṛgyajuḥsāmasaṃyuktairvacobhiḥ kṛṣṇamarcayan || 12-52-22||

MHB 12-52-23

ततः सर्वार्तवं दिव्यं पुष्पवर्षं नभस्तलात् ।
पपात यत्र वार्ष्णेयः सगाङ्गेयः सपाण्डवः ॥ १२-५२-२३॥
tataḥ sarvārtavaṃ divyaṃ puṣpavarṣaṃ nabhastalāt |
papāta yatra vārṣṇeyaḥ sagāṅgeyaḥ sapāṇḍavaḥ || 12-52-23||

MHB 12-52-24

वादित्राणि च दिव्यानि जगुश्चाप्सरसां गणाः ।
न चाहितमनिष्टं वा किंचित्तत्र व्यदृश्यत ॥ १२-५२-२४॥
vāditrāṇi ca divyāni jaguścāpsarasāṃ gaṇāḥ |
na cāhitamaniṣṭaṃ vā kiṃcittatra vyadṛśyata || 12-52-24||

MHB 12-52-25

ववौ शिवः सुखो वायुः सर्वगन्धवहः शुचिः ।
शान्तायां दिशि शान्ताश्च प्रावदन्मृगपक्षिणः ॥ १२-५२-२५॥
vavau śivaḥ sukho vāyuḥ sarvagandhavahaḥ śuciḥ |
śāntāyāṃ diśi śāntāśca prāvadanmṛgapakṣiṇaḥ || 12-52-25||

MHB 12-52-26

ततो मुहूर्ताद्भगवान्सहस्रांशुर्दिवाकरः ।
दहन्वनमिवैकान्ते प्रतीच्यां प्रत्यदृश्यत ॥ १२-५२-२६॥
tato muhūrtādbhagavānsahasrāṃśurdivākaraḥ |
dahanvanamivaikānte pratīcyāṃ pratyadṛśyata || 12-52-26||

MHB 12-52-27

ततो महर्षयः सर्वे समुत्थाय जनार्दनम् ।
भीष्ममामन्त्रयां चक्रू राजानं च युधिष्ठिरम् ॥ १२-५२-२७॥
tato maharṣayaḥ sarve samutthāya janārdanam |
bhīṣmamāmantrayāṃ cakrū rājānaṃ ca yudhiṣṭhiram || 12-52-27||

MHB 12-52-28

ततः प्रणाममकरोत्केशवः पाण्डवस्तथा ।
सात्यकिः संजयश्चैव स च शारद्वतः कृपः ॥ १२-५२-२८॥
tataḥ praṇāmamakarotkeśavaḥ pāṇḍavastathā |
sātyakiḥ saṃjayaścaiva sa ca śāradvataḥ kṛpaḥ || 12-52-28||

MHB 12-52-29

ततस्ते धर्मनिरताः सम्यक्तैरभिपूजिताः ।
श्वः समेष्याम इत्युक्त्वा यथेष्टं त्वरिता ययुः ॥ १२-५२-२९॥
tataste dharmaniratāḥ samyaktairabhipūjitāḥ |
śvaḥ sameṣyāma ityuktvā yatheṣṭaṃ tvaritā yayuḥ || 12-52-29||

MHB 12-52-30

तथैवामन्त्र्य गाङ्गेयं केशवस्ते च पाण्डवाः ।
प्रदक्षिणमुपावृत्य रथानारुरुहुः शुभान् ॥ १२-५२-३०॥
tathaivāmantrya gāṅgeyaṃ keśavaste ca pāṇḍavāḥ |
pradakṣiṇamupāvṛtya rathānāruruhuḥ śubhān || 12-52-30||

MHB 12-52-31

ततो रथैः काञ्चनदन्तकूबरैर्महीधराभैः समदैश्च दन्तिभिः ।
हयैः सुपर्णैरिव चाशुगामिभिः पदातिभिश्चात्तशरासनादिभिः ॥ १२-५२-३१॥
tato rathaiḥ kāñcanadantakūbarairmahīdharābhaiḥ samadaiśca dantibhiḥ |
hayaiḥ suparṇairiva cāśugāmibhiḥ padātibhiścāttaśarāsanādibhiḥ || 12-52-31||

MHB 12-52-32

ययौ रथानां पुरतो हि सा चमूस्तथैव पश्चादतिमात्रसारिणी ।
पुरश्च पश्चाच्च यथा महानदी पुरर्क्षवन्तं गिरिमेत्य नर्मदा ॥ १२-५२-३२॥
yayau rathānāṃ purato hi sā camūstathaiva paścādatimātrasāriṇī |
puraśca paścācca yathā mahānadī purarkṣavantaṃ girimetya narmadā || 12-52-32||

MHB 12-52-33

ततः पुरस्ताद्भगवान्निशाकरः समुत्थितस्तामभिहर्षयंश्चमूम् ।
दिवाकरापीतरसास्तथौषधीः पुनः स्वकेनैव गुणेन योजयन् ॥ १२-५२-३३॥
tataḥ purastādbhagavānniśākaraḥ samutthitastāmabhiharṣayaṃścamūm |
divākarāpītarasāstathauṣadhīḥ punaḥ svakenaiva guṇena yojayan || 12-52-33||

MHB 12-52-34

ततः पुरं सुरपुरसंनिभद्युति प्रविश्य ते यदुवृषपाण्डवास्तदा ।
यथोचितान्भवनवरान्समाविशञ्श्रमान्विता मृगपतयो गुहा इव ॥ १२-५२-३४॥
tataḥ puraṃ surapurasaṃnibhadyuti praviśya te yaduvṛṣapāṇḍavāstadā |
yathocitānbhavanavarānsamāviśañśramānvitā mṛgapatayo guhā iva || 12-52-34||

Adhyaya: 53/353 (27)

MHB 12-53-1

वैशंपायन उवाच ।
ततः प्रविश्य भवनं प्रसुप्तो मधुसूदनः ।
याममात्रावशेषायां यामिन्यां प्रत्यबुध्यत ॥ १२-५३-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ praviśya bhavanaṃ prasupto madhusūdanaḥ |
yāmamātrāvaśeṣāyāṃ yāminyāṃ pratyabudhyata || 12-53-1||

MHB 12-53-2

स ध्यानपथमाश्रित्य सर्वज्ञानानि माधवः ।
अवलोक्य ततः पश्चाद्दध्यौ ब्रह्म सनातनम् ॥ १२-५३-२॥
sa dhyānapathamāśritya sarvajñānāni mādhavaḥ |
avalokya tataḥ paścāddadhyau brahma sanātanam || 12-53-2||

MHB 12-53-3

ततः श्रुतिपुराणज्ञाः शिक्षिता रक्तकण्ठिनः ।
अस्तुवन्विश्वकर्माणं वासुदेवं प्रजापतिम् ॥ १२-५३-३॥
tataḥ śrutipurāṇajñāḥ śikṣitā raktakaṇṭhinaḥ |
astuvanviśvakarmāṇaṃ vāsudevaṃ prajāpatim || 12-53-3||

MHB 12-53-4

पठन्ति पाणिस्वनिकास्तथा गायन्ति गायनाः ।
शङ्खानकमृदङ्गांश्च प्रवाद्यन्त सहस्रशः ॥ १२-५३-४॥
paṭhanti pāṇisvanikāstathā gāyanti gāyanāḥ |
śaṅkhānakamṛdaṅgāṃśca pravādyanta sahasraśaḥ || 12-53-4||

MHB 12-53-5

वीणापणववेणूनां स्वनश्चातिमनोरमः ।
प्रहास इव विस्तीर्णः शुश्रुवे तस्य वेश्मनः ॥ १२-५३-५॥
vīṇāpaṇavaveṇūnāṃ svanaścātimanoramaḥ |
prahāsa iva vistīrṇaḥ śuśruve tasya veśmanaḥ || 12-53-5||

MHB 12-53-6

तथा युधिष्ठिरस्यापि राज्ञो मङ्गलसंहिताः ।
उच्चेरुर्मधुरा वाचो गीतवादित्रसंहिताः ॥ १२-५३-६॥
tathā yudhiṣṭhirasyāpi rājño maṅgalasaṃhitāḥ |
uccerurmadhurā vāco gītavāditrasaṃhitāḥ || 12-53-6||

MHB 12-53-7

तत उत्थाय दाशार्हः स्नातः प्राञ्जलिरच्युतः ।
जप्त्वा गुह्यं महाबाहुरग्नीनाश्रित्य तस्थिवान् ॥ १२-५३-७॥
tata utthāya dāśārhaḥ snātaḥ prāñjaliracyutaḥ |
japtvā guhyaṃ mahābāhuragnīnāśritya tasthivān || 12-53-7||

MHB 12-53-8

ततः सहस्रं विप्राणां चतुर्वेदविदां तथा ।
गवां सहस्रेणैकैकं वाचयामास माधवः ॥ १२-५३-८॥
tataḥ sahasraṃ viprāṇāṃ caturvedavidāṃ tathā |
gavāṃ sahasreṇaikaikaṃ vācayāmāsa mādhavaḥ || 12-53-8||

MHB 12-53-9

मङ्गलालम्भनं कृत्वा आत्मानमवलोक्य च ।
आदर्शे विमले कृष्णस्ततः सात्यकिमब्रवीत् ॥ १२-५३-९॥
maṅgalālambhanaṃ kṛtvā ātmānamavalokya ca |
ādarśe vimale kṛṣṇastataḥ sātyakimabravīt || 12-53-9||

MHB 12-53-10

गच्छ शैनेय जानीहि गत्वा राजनिवेशनम् ।
अपि सज्जो महातेजा भीष्मं द्रष्टुं युथिष्ठिरः ॥ १२-५३-१०॥
gaccha śaineya jānīhi gatvā rājaniveśanam |
api sajjo mahātejā bhīṣmaṃ draṣṭuṃ yuthiṣṭhiraḥ || 12-53-10||

MHB 12-53-11

ततः कृष्णस्य वचनात्सात्यकिस्त्वरितो ययौ ।
उपगम्य च राजानं युधिष्ठिरमुवाच ह ॥ १२-५३-११॥
tataḥ kṛṣṇasya vacanātsātyakistvarito yayau |
upagamya ca rājānaṃ yudhiṣṭhiramuvāca ha || 12-53-11||

MHB 12-53-12

युक्तो रथवरो राजन्वासुदेवस्य धीमतः ।
समीपमापगेयस्य प्रयास्यति जनार्दनः ॥ १२-५३-१२॥
yukto rathavaro rājanvāsudevasya dhīmataḥ |
samīpamāpageyasya prayāsyati janārdanaḥ || 12-53-12||

MHB 12-53-13

भवत्प्रतीक्षः कृष्णोऽसौ धर्मराज महाद्युते ।
यदत्रानन्तरं कृत्यं तद्भवान्कर्तुमर्हति ॥ १२-५३-१३॥
bhavatpratīkṣaḥ kṛṣṇo'sau dharmarāja mahādyute |
yadatrānantaraṃ kṛtyaṃ tadbhavānkartumarhati || 12-53-13||

MHB 12-53-14

युधिष्ठिर उवाच ।
युज्यतां मे रथवरः फल्गुनाप्रतिमद्युते ।
न सैनिकैश्च यातव्यं यास्यामो वयमेव हि ॥ १२-५३-१४॥
yudhiṣṭhira uvāca |
yujyatāṃ me rathavaraḥ phalgunāpratimadyute |
na sainikaiśca yātavyaṃ yāsyāmo vayameva hi || 12-53-14||

MHB 12-53-15

न च पीडयितव्यो मे भीष्मो धर्मभृतां वरः ।
अतः पुरःसराश्चापि निवर्तन्तु धनंजय ॥ १२-५३-१५॥
na ca pīḍayitavyo me bhīṣmo dharmabhṛtāṃ varaḥ |
ataḥ puraḥsarāścāpi nivartantu dhanaṃjaya || 12-53-15||

MHB 12-53-16

अद्यप्रभृति गाङ्गेयः परं गुह्यं प्रवक्ष्यति ।
ततो नेच्छामि कौन्तेय पृथग्जनसमागमम् ॥ १२-५३-१६॥
adyaprabhṛti gāṅgeyaḥ paraṃ guhyaṃ pravakṣyati |
tato necchāmi kaunteya pṛthagjanasamāgamam || 12-53-16||

MHB 12-53-17

वैशंपायन उवाच ।
तद्वाक्यमाकर्ण्य तथा कुन्तीपुत्रो धनंजयः ।
युक्तं रथवरं तस्मा आचचक्षे नरर्षभ ॥ १२-५३-१७॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tadvākyamākarṇya tathā kuntīputro dhanaṃjayaḥ |
yuktaṃ rathavaraṃ tasmā ācacakṣe nararṣabha || 12-53-17||

MHB 12-53-18

ततो युधिष्ठिरो राजा यमौ भीमार्जुनावपि ।
भूतानीव समस्तानि ययुः कृष्णनिवेशनम् ॥ १२-५३-१८॥
tato yudhiṣṭhiro rājā yamau bhīmārjunāvapi |
bhūtānīva samastāni yayuḥ kṛṣṇaniveśanam || 12-53-18||

MHB 12-53-19

आगच्छत्स्वथ कृष्णोऽपि पाण्डवेषु महात्मसु ।
शैनेयसहितो धीमान्रथमेवान्वपद्यत ॥ १२-५३-१९॥
āgacchatsvatha kṛṣṇo'pi pāṇḍaveṣu mahātmasu |
śaineyasahito dhīmānrathamevānvapadyata || 12-53-19||

MHB 12-53-20

रथस्थाः संविदं कृत्वा सुखां पृष्ट्वा च शर्वरीम् ।
मेघघोषै रथवरैः प्रययुस्ते महारथाः ॥ १२-५३-२०॥
rathasthāḥ saṃvidaṃ kṛtvā sukhāṃ pṛṣṭvā ca śarvarīm |
meghaghoṣai rathavaraiḥ prayayuste mahārathāḥ || 12-53-20||

MHB 12-53-21

मेघपुष्पं बलाहं च सैन्यं सुग्रीवमेव च ।
दारुकश्चोदयामास वासुदेवस्य वाजिनः ॥ १२-५३-२१॥
meghapuṣpaṃ balāhaṃ ca sainyaṃ sugrīvameva ca |
dārukaścodayāmāsa vāsudevasya vājinaḥ || 12-53-21||

MHB 12-53-22

ते हया वासुदेवस्य दारुकेण प्रचोदिताः ।
गां खुराग्रैस्तथा राजँल्लिखन्तः प्रययुस्तदा ॥ १२-५३-२२॥
te hayā vāsudevasya dārukeṇa pracoditāḥ |
gāṃ khurāgraistathā rāja~llikhantaḥ prayayustadā || 12-53-22||

MHB 12-53-23

ते ग्रसन्त इवाकाशं वेगवन्तो महाबलाः ।
क्षेत्रं धर्मस्य कृत्स्नस्य कुरुक्षेत्रमवातरन् ॥ १२-५३-२३॥
te grasanta ivākāśaṃ vegavanto mahābalāḥ |
kṣetraṃ dharmasya kṛtsnasya kurukṣetramavātaran || 12-53-23||

MHB 12-53-24

ततो ययुर्यत्र भीष्मः शरतल्पगतः प्रभुः ।
आस्ते ब्रह्मर्षिभिः सार्धं ब्रह्मा देवगणैर्यथा ॥ १२-५३-२४॥
tato yayuryatra bhīṣmaḥ śaratalpagataḥ prabhuḥ |
āste brahmarṣibhiḥ sārdhaṃ brahmā devagaṇairyathā || 12-53-24||

MHB 12-53-25

ततोऽवतीर्य गोविन्दो रथात्स च युधिष्ठिरः ।
भीमो गाण्डीवधन्वा च यमौ सात्यकिरेव च ।
ऋषीनभ्यर्चयामासुः करानुद्यम्य दक्षिणान् ॥ १२-५३-२५॥
tato'vatīrya govindo rathātsa ca yudhiṣṭhiraḥ |
bhīmo gāṇḍīvadhanvā ca yamau sātyakireva ca |
ṛṣīnabhyarcayāmāsuḥ karānudyamya dakṣiṇān || 12-53-25||

MHB 12-53-26

स तैः परिवृतो राजा नक्षत्रैरिव चन्द्रमाः ।
अभ्याजगाम गाङ्गेयं ब्रह्माणमिव वासवः ॥ १२-५३-२६॥
sa taiḥ parivṛto rājā nakṣatrairiva candramāḥ |
abhyājagāma gāṅgeyaṃ brahmāṇamiva vāsavaḥ || 12-53-26||

MHB 12-53-27

शरतल्पे शयानं तमादित्यं पतितं यथा ।
ददर्श स महाबाहुर्भयादागतसाध्वसः ॥ १२-५३-२७॥
śaratalpe śayānaṃ tamādityaṃ patitaṃ yathā |
dadarśa sa mahābāhurbhayādāgatasādhvasaḥ || 12-53-27||

Adhyaya: 54/353 (39)

MHB 12-54-1

जनमेजय उवाच ।
धर्मात्मनि महासत्त्वे सत्यसंधे जितात्मनि ।
देवव्रते महाभागे शरतल्पगतेऽच्युते ॥ १२-५४-१॥
janamejaya uvāca |
dharmātmani mahāsattve satyasaṃdhe jitātmani |
devavrate mahābhāge śaratalpagate'cyute || 12-54-1||

MHB 12-54-2

शयाने वीरशयने भीष्मे शंतनुनन्दने ।
गाङ्गेये पुरुषव्याघ्रे पाण्डवैः पर्युपस्थिते ॥ १२-५४-२॥
śayāne vīraśayane bhīṣme śaṃtanunandane |
gāṅgeye puruṣavyāghre pāṇḍavaiḥ paryupasthite || 12-54-2||

MHB 12-54-3

काः कथाः समवर्तन्त तस्मिन्वीरसमागमे ।
हतेषु सर्वसैन्येषु तन्मे शंस महामुने ॥ १२-५४-३॥
kāḥ kathāḥ samavartanta tasminvīrasamāgame |
hateṣu sarvasainyeṣu tanme śaṃsa mahāmune || 12-54-3||

MHB 12-54-4

वैशंपायन उवाच ।
शरतल्पगते भीष्मे कौरवाणां धुरंधरे ।
आजग्मुरृषयः सिद्धा नारदप्रमुखा नृप ॥ १२-५४-४॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
śaratalpagate bhīṣme kauravāṇāṃ dhuraṃdhare |
ājagmurṛṣayaḥ siddhā nāradapramukhā nṛpa || 12-54-4||

MHB 12-54-5

हतशिष्टाश्च राजानो युधिष्ठिरपुरोगमाः ।
धृतराष्ट्रश्च कृष्णश्च भीमार्जुनयमास्तथा ॥ १२-५४-५॥
hataśiṣṭāśca rājāno yudhiṣṭhirapurogamāḥ |
dhṛtarāṣṭraśca kṛṣṇaśca bhīmārjunayamāstathā || 12-54-5||

MHB 12-54-6

तेऽभिगम्य महात्मानो भरतानां पितामहम् ।
अन्वशोचन्त गाङ्गेयमादित्यं पतितं यथा ॥ १२-५४-६॥
te'bhigamya mahātmāno bharatānāṃ pitāmaham |
anvaśocanta gāṅgeyamādityaṃ patitaṃ yathā || 12-54-6||

MHB 12-54-7

मुहूर्तमिव च ध्यात्वा नारदो देवदर्शनः ।
उवाच पाण्डवान्सर्वान्हतशिष्टांश्च पार्थिवान् ॥ १२-५४-७॥
muhūrtamiva ca dhyātvā nārado devadarśanaḥ |
uvāca pāṇḍavānsarvānhataśiṣṭāṃśca pārthivān || 12-54-7||

MHB 12-54-8

प्राप्तकालं च आचक्षे भीष्मोऽयमनुयुज्यताम् ।
अस्तमेति हि गाङ्गेयो भानुमानिव भारत ॥ १२-५४-८॥
prāptakālaṃ ca ācakṣe bhīṣmo'yamanuyujyatām |
astameti hi gāṅgeyo bhānumāniva bhārata || 12-54-8||

MHB 12-54-9

अयं प्राणानुत्सिसृक्षुस्तं सर्वेऽभ्येत्य पृच्छत ।
कृत्स्नान्हि विविधान्धर्मांश्चातुर्वर्ण्यस्य वेत्त्ययम् ॥ १२-५४-९॥
ayaṃ prāṇānutsisṛkṣustaṃ sarve'bhyetya pṛcchata |
kṛtsnānhi vividhāndharmāṃścāturvarṇyasya vettyayam || 12-54-9||

MHB 12-54-10

एष वृद्धः पुरा लोकान्संप्राप्नोति तनुत्यजाम् ।
तं शीघ्रमनुयुञ्जध्वं संशयान्मनसि स्थितान् ॥ १२-५४-१०॥
eṣa vṛddhaḥ purā lokānsaṃprāpnoti tanutyajām |
taṃ śīghramanuyuñjadhvaṃ saṃśayānmanasi sthitān || 12-54-10||

MHB 12-54-11

एवमुक्ता नारदेन भीष्ममीयुर्नराधिपाः ।
प्रष्टुं चाशक्नुवन्तस्ते वीक्षां चक्रुः परस्परम् ॥ १२-५४-११॥
evamuktā nāradena bhīṣmamīyurnarādhipāḥ |
praṣṭuṃ cāśaknuvantaste vīkṣāṃ cakruḥ parasparam || 12-54-11||

MHB 12-54-12

अथोवाच हृषीकेशं पाण्डुपुत्रो युधिष्ठिरः ।
नान्यस्त्वद्देवकीपुत्र शक्तः प्रष्टुं पितामहम् ॥ १२-५४-१२॥
athovāca hṛṣīkeśaṃ pāṇḍuputro yudhiṣṭhiraḥ |
nānyastvaddevakīputra śaktaḥ praṣṭuṃ pitāmaham || 12-54-12||

MHB 12-54-13

प्रव्याहारय दुर्धर्ष त्वमग्रे मधुसूदन ।
त्वं हि नस्तात सर्वेषां सर्वधर्मविदुत्तमः ॥ १२-५४-१३॥
pravyāhāraya durdharṣa tvamagre madhusūdana |
tvaṃ hi nastāta sarveṣāṃ sarvadharmaviduttamaḥ || 12-54-13||

MHB 12-54-14

एवमुक्तः पाण्डवेन भगवान्केशवस्तदा ।
अभिगम्य दुराधर्षं प्रव्याहारयदच्युतः ॥ १२-५४-१४॥
evamuktaḥ pāṇḍavena bhagavānkeśavastadā |
abhigamya durādharṣaṃ pravyāhārayadacyutaḥ || 12-54-14||

MHB 12-54-15

वासुदेव उवाच ।
कच्चित्सुखेन रजनी व्युष्टा ते राजसत्तम ।
विस्पष्टलक्षणा बुद्धिः कच्चिच्चोपस्थिता तव ॥ १२-५४-१५॥
vāsudeva uvāca |
kaccitsukhena rajanī vyuṣṭā te rājasattama |
vispaṣṭalakṣaṇā buddhiḥ kacciccopasthitā tava || 12-54-15||

MHB 12-54-16

कच्चिज्ज्ञानानि सर्वाणि प्रतिभान्ति च तेऽनघ ।
न ग्लायते च हृदयं न च ते व्याकुलं मनः ॥ १२-५४-१६॥
kaccijjñānāni sarvāṇi pratibhānti ca te'nagha |
na glāyate ca hṛdayaṃ na ca te vyākulaṃ manaḥ || 12-54-16||

MHB 12-54-17

भीष्म उवाच ।
दाहो मोहः श्रमश्चैव क्लमो ग्लानिस्तथा रुजा ।
तव प्रसादाद्गोविन्द सद्यो व्यपगतानघ ॥ १२-५४-१७॥
bhīṣma uvāca |
dāho mohaḥ śramaścaiva klamo glānistathā rujā |
tava prasādādgovinda sadyo vyapagatānagha || 12-54-17||

MHB 12-54-18

यच्च भूतं भविष्यच्च भवच्च परमद्युते ।
तत्सर्वमनुपश्यामि पाणौ फलमिवाहितम् ॥ १२-५४-१८॥
yacca bhūtaṃ bhaviṣyacca bhavacca paramadyute |
tatsarvamanupaśyāmi pāṇau phalamivāhitam || 12-54-18||

MHB 12-54-19

वेदोक्ताश्चैव ये धर्मा वेदान्तनिहिताश्च ये ।
तान्सर्वान्संप्रपश्यामि वरदानात्तवाच्युत ॥ १२-५४-१९॥
vedoktāścaiva ye dharmā vedāntanihitāśca ye |
tānsarvānsaṃprapaśyāmi varadānāttavācyuta || 12-54-19||

MHB 12-54-20

शिष्टैश्च धर्मो यः प्रोक्तः स च मे हृदि वर्तते ।
देशजातिकुलानां च धर्मज्ञोऽस्मि जनार्दन ॥ १२-५४-२०॥
śiṣṭaiśca dharmo yaḥ proktaḥ sa ca me hṛdi vartate |
deśajātikulānāṃ ca dharmajño'smi janārdana || 12-54-20||

MHB 12-54-21

चतुर्ष्वाश्रमधर्मेषु योऽर्थः स च हृदि स्थितः ।
राजधर्मांश्च सकलानवगच्छामि केशव ॥ १२-५४-२१॥
caturṣvāśramadharmeṣu yo'rthaḥ sa ca hṛdi sthitaḥ |
rājadharmāṃśca sakalānavagacchāmi keśava || 12-54-21||

MHB 12-54-22

यत्र यत्र च वक्तव्यं तद्वक्ष्यामि जनार्दन ।
तव प्रसादाद्धि शुभा मनो मे बुद्धिराविशत् ॥ १२-५४-२२॥
yatra yatra ca vaktavyaṃ tadvakṣyāmi janārdana |
tava prasādāddhi śubhā mano me buddhirāviśat || 12-54-22||

MHB 12-54-23

युवेव चास्मि संवृत्तस्त्वदनुध्यानबृंहितः ।
वक्तुं श्रेयः समर्थोऽस्मि त्वत्प्रसादाज्जनार्दन ॥ १२-५४-२३॥
yuveva cāsmi saṃvṛttastvadanudhyānabṛṃhitaḥ |
vaktuṃ śreyaḥ samartho'smi tvatprasādājjanārdana || 12-54-23||

MHB 12-54-24

स्वयं किमर्थं तु भवाञ्श्रेयो न प्राह पाण्डवम् ।
किं ते विवक्षितं चात्र तदाशु वद माधव ॥ १२-५४-२४॥
svayaṃ kimarthaṃ tu bhavāñśreyo na prāha pāṇḍavam |
kiṃ te vivakṣitaṃ cātra tadāśu vada mādhava || 12-54-24||

MHB 12-54-25

वासुदेव उवाच ।
यशसः श्रेयसश्चैव मूलं मां विद्धि कौरव ।
मत्तः सर्वेऽभिनिर्वृत्ता भावाः सदसदात्मकाः ॥ १२-५४-२५॥
vāsudeva uvāca |
yaśasaḥ śreyasaścaiva mūlaṃ māṃ viddhi kaurava |
mattaḥ sarve'bhinirvṛttā bhāvāḥ sadasadātmakāḥ || 12-54-25||

MHB 12-54-26

शीतांशुश्चन्द्र इत्युक्ते को लोके विस्मयिष्यति ।
तथैव यशसा पूर्णे मयि को विस्मयिष्यति ॥ १२-५४-२६॥
śītāṃśuścandra ityukte ko loke vismayiṣyati |
tathaiva yaśasā pūrṇe mayi ko vismayiṣyati || 12-54-26||

MHB 12-54-27

आधेयं तु मया भूयो यशस्तव महाद्युते ।
ततो मे विपुला बुद्धिस्त्वयि भीष्म समाहिता ॥ १२-५४-२७॥
ādheyaṃ tu mayā bhūyo yaśastava mahādyute |
tato me vipulā buddhistvayi bhīṣma samāhitā || 12-54-27||

MHB 12-54-28

यावद्धि पृथिवीपाल पृथिवी स्थास्यते ध्रुवा ।
तावत्तवाक्षया कीर्तिर्लोकाननु चरिष्यति ॥ १२-५४-२८॥
yāvaddhi pṛthivīpāla pṛthivī sthāsyate dhruvā |
tāvattavākṣayā kīrtirlokānanu cariṣyati || 12-54-28||

MHB 12-54-29

यच्च त्वं वक्ष्यसे भीष्म पाण्डवायानुपृच्छते ।
वेदप्रवादा इव ते स्थास्यन्ति वसुधातले ॥ १२-५४-२९॥
yacca tvaṃ vakṣyase bhīṣma pāṇḍavāyānupṛcchate |
vedapravādā iva te sthāsyanti vasudhātale || 12-54-29||

MHB 12-54-30

यश्चैतेन प्रमाणेन योक्ष्यत्यात्मानमात्मना ।
स फलं सर्वपुण्यानां प्रेत्य चानुभविष्यति ॥ १२-५४-३०॥
yaścaitena pramāṇena yokṣyatyātmānamātmanā |
sa phalaṃ sarvapuṇyānāṃ pretya cānubhaviṣyati || 12-54-30||

MHB 12-54-31

एतस्मात्कारणाद्भीष्म मतिर्दिव्या मया हि ते ।
दत्ता यशो विप्रथेत कथं भूयस्तवेति ह ॥ १२-५४-३१॥
etasmātkāraṇādbhīṣma matirdivyā mayā hi te |
dattā yaśo vipratheta kathaṃ bhūyastaveti ha || 12-54-31||

MHB 12-54-32

यावद्धि प्रथते लोके पुरुषस्य यशो भुवि ।
तावत्तस्याक्षयं स्थानं भवतीति विनिश्चितम् ॥ १२-५४-३२॥
yāvaddhi prathate loke puruṣasya yaśo bhuvi |
tāvattasyākṣayaṃ sthānaṃ bhavatīti viniścitam || 12-54-32||

MHB 12-54-33

राजानो हतशिष्टास्त्वां राजन्नभित आसते ।
धर्माननुयुयुक्षन्तस्तेभ्यः प्रब्रूहि भारत ॥ १२-५४-३३॥
rājāno hataśiṣṭāstvāṃ rājannabhita āsate |
dharmānanuyuyukṣantastebhyaḥ prabrūhi bhārata || 12-54-33||

MHB 12-54-34

भवान्हि वयसा वृद्धः श्रुताचारसमन्वितः ।
कुशलो राजधर्माणां पूर्वेषामपराश्च ये ॥ १२-५४-३४॥
bhavānhi vayasā vṛddhaḥ śrutācārasamanvitaḥ |
kuśalo rājadharmāṇāṃ pūrveṣāmaparāśca ye || 12-54-34||

MHB 12-54-35

जन्मप्रभृति ते कश्चिद्वृजिनं न ददर्श ह ।
ज्ञातारमनुधर्माणां त्वां विदुः सर्वपार्थिवाः ॥ १२-५४-३५॥
janmaprabhṛti te kaścidvṛjinaṃ na dadarśa ha |
jñātāramanudharmāṇāṃ tvāṃ viduḥ sarvapārthivāḥ || 12-54-35||

MHB 12-54-36

तेभ्यः पितेव पुत्रेभ्यो राजन्ब्रूहि परं नयम् ।
ऋषयश्च हि देवाश्च त्वया नित्यमुपासिताः ॥ १२-५४-३६॥
tebhyaḥ piteva putrebhyo rājanbrūhi paraṃ nayam |
ṛṣayaśca hi devāśca tvayā nityamupāsitāḥ || 12-54-36||

MHB 12-54-37

तस्माद्वक्तव्यमेवेह त्वया पश्याम्यशेषतः ।
धर्माञ्शुश्रूषमाणेभ्यः पृष्टेन च सता पुनः ॥ १२-५४-३७॥
tasmādvaktavyameveha tvayā paśyāmyaśeṣataḥ |
dharmāñśuśrūṣamāṇebhyaḥ pṛṣṭena ca satā punaḥ || 12-54-37||

MHB 12-54-38

वक्तव्यं विदुषा चेति धर्ममाहुर्मनीषिणः ।
अप्रतिब्रुवतः कष्टो दोषो हि भवति प्रभो ॥ १२-५४-३८॥
vaktavyaṃ viduṣā ceti dharmamāhurmanīṣiṇaḥ |
apratibruvataḥ kaṣṭo doṣo hi bhavati prabho || 12-54-38||

MHB 12-54-39

तस्मात्पुत्रैश्च पौत्रैश्च धर्मान्पृष्टः सनातनान् ।
विद्वाञ्जिज्ञासमानैस्त्वं प्रब्रूहि भरतर्षभ ॥ १२-५४-३९॥
tasmātputraiśca pautraiśca dharmānpṛṣṭaḥ sanātanān |
vidvāñjijñāsamānaistvaṃ prabrūhi bharatarṣabha || 12-54-39||

Adhyaya: 55/353 (20)

MHB 12-55-1

वैशंपायन उवाच ।
अथाब्रवीन्महातेजा वाक्यं कौरवनन्दनः ।
हन्त धर्मान्प्रवक्ष्यामि दृढे वाङ्मनसी मम ।
तव प्रसादाद्गोविन्द भूतात्मा ह्यसि शाश्वतः ॥ १२-५५-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
athābravīnmahātejā vākyaṃ kauravanandanaḥ |
hanta dharmānpravakṣyāmi dṛḍhe vāṅmanasī mama |
tava prasādādgovinda bhūtātmā hyasi śāśvataḥ || 12-55-1||

MHB 12-55-2

युधिष्ठिरस्तु मां राजा धर्मान्समनुपृच्छतु ।
एवं प्रीतो भविष्यामि धर्मान्वक्ष्यामि चानघ ॥ १२-५५-२॥
yudhiṣṭhirastu māṃ rājā dharmānsamanupṛcchatu |
evaṃ prīto bhaviṣyāmi dharmānvakṣyāmi cānagha || 12-55-2||

MHB 12-55-3

यस्मिन्राजर्षभे जाते धर्मात्मनि महात्मनि ।
अहृष्यन्नृषयः सर्वे स मां पृच्छतु पाण्डवः ॥ १२-५५-३॥
yasminrājarṣabhe jāte dharmātmani mahātmani |
ahṛṣyannṛṣayaḥ sarve sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ || 12-55-3||

MHB 12-55-4

सर्वेषां दीप्तयशसां कुरूणां धर्मचारिणाम् ।
यस्य नास्ति समः कश्चित्स मां पृच्छतु पाण्डवः ॥ १२-५५-४॥
sarveṣāṃ dīptayaśasāṃ kurūṇāṃ dharmacāriṇām |
yasya nāsti samaḥ kaścitsa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ || 12-55-4||

MHB 12-55-5

धृतिर्दमो ब्रह्मचर्यं क्षमा धर्मश्च नित्यदा ।
यस्मिन्नोजश्च तेजश्च स मां पृच्छतु पाण्डवः ॥ १२-५५-५॥
dhṛtirdamo brahmacaryaṃ kṣamā dharmaśca nityadā |
yasminnojaśca tejaśca sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ || 12-55-5||

MHB 12-55-6

सत्यं दानं तपः शौचं शान्तिर्दाक्ष्यमसंभ्रमः ।
यस्मिन्नेतानि सर्वाणि स मां पृच्छतु पाण्डवः ॥ १२-५५-६॥
satyaṃ dānaṃ tapaḥ śaucaṃ śāntirdākṣyamasaṃbhramaḥ |
yasminnetāni sarvāṇi sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ || 12-55-6||

MHB 12-55-7

यो न कामान्न संरम्भान्न भयान्नार्थकारणात् ।
कुर्यादधर्मं धर्मात्मा स मां पृच्छतु पाण्डवः ॥ १२-५५-७॥
yo na kāmānna saṃrambhānna bhayānnārthakāraṇāt |
kuryādadharmaṃ dharmātmā sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ || 12-55-7||

MHB 12-55-8

संबन्धिनोऽतिथीन्भृत्यान्संश्रितोपाश्रितांश्च यः ।
संमानयति सत्कृत्य स मां पृच्छतु पाण्डवः ॥ १२-५५-८॥
saṃbandhino'tithīnbhṛtyānsaṃśritopāśritāṃśca yaḥ |
saṃmānayati satkṛtya sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ || 12-55-8||

MHB 12-55-9

सत्यनित्यः क्षमानित्यो ज्ञाननित्योऽतिथिप्रियः ।
यो ददाति सतां नित्यं स मां पृच्छतु पाण्डवः ॥ १२-५५-९॥
satyanityaḥ kṣamānityo jñānanityo'tithipriyaḥ |
yo dadāti satāṃ nityaṃ sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ || 12-55-9||

MHB 12-55-10

इज्याध्ययननित्यश्च धर्मे च निरतः सदा ।
शान्तः श्रुतरहस्यश्च स मां पृच्छतु पाण्डवः ॥ १२-५५-१०॥
ijyādhyayananityaśca dharme ca nirataḥ sadā |
śāntaḥ śrutarahasyaśca sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ || 12-55-10||

MHB 12-55-11

वासुदेव उवाच ।
लज्जया परयोपेतो धर्मात्मा स युधिष्ठिरः ।
अभिशापभयाद्भीतो भवन्तं नोपसर्पति ॥ १२-५५-११॥
vāsudeva uvāca |
lajjayā parayopeto dharmātmā sa yudhiṣṭhiraḥ |
abhiśāpabhayādbhīto bhavantaṃ nopasarpati || 12-55-11||

MHB 12-55-12

लोकस्य कदनं कृत्वा लोकनाथो विशां पते ।
अभिशापभयाद्भीतो भवन्तं नोपसर्पति ॥ १२-५५-१२॥
lokasya kadanaṃ kṛtvā lokanātho viśāṃ pate |
abhiśāpabhayādbhīto bhavantaṃ nopasarpati || 12-55-12||

MHB 12-55-13

पूज्यान्मान्यांश्च भक्तांश्च गुरून्संबन्धिबान्धवान् ।
अर्घ्यार्हानिषुभिर्हत्वा भवन्तं नोपसर्पति ॥ १२-५५-१३॥
pūjyānmānyāṃśca bhaktāṃśca gurūnsaṃbandhibāndhavān |
arghyārhāniṣubhirhatvā bhavantaṃ nopasarpati || 12-55-13||

MHB 12-55-14

भीष्म उवाच ।
ब्राह्मणानां यथा धर्मो दानमध्ययनं तपः ।
क्षत्रियाणां तथा कृष्ण समरे देहपातनम् ॥ १२-५५-१४॥
bhīṣma uvāca |
brāhmaṇānāṃ yathā dharmo dānamadhyayanaṃ tapaḥ |
kṣatriyāṇāṃ tathā kṛṣṇa samare dehapātanam || 12-55-14||

MHB 12-55-15

पितॄन्पितामहान्पुत्रान्गुरून्संबन्धिबान्धवान् ।
मिथ्याप्रवृत्तान्यः संख्ये निहन्याद्धर्म एव सः ॥ १२-५५-१५॥
pitṝnpitāmahānputrāngurūnsaṃbandhibāndhavān |
mithyāpravṛttānyaḥ saṃkhye nihanyāddharma eva saḥ || 12-55-15||

MHB 12-55-16

समयत्यागिनो लुब्धान्गुरूनपि च केशव ।
निहन्ति समरे पापान्क्षत्रियो यः स धर्मवित् ॥ १२-५५-१६॥
samayatyāgino lubdhāngurūnapi ca keśava |
nihanti samare pāpānkṣatriyo yaḥ sa dharmavit || 12-55-16||

MHB 12-55-17

आहूतेन रणे नित्यं योद्धव्यं क्षत्रबन्धुना ।
धर्म्यं स्वर्ग्यं च लोक्यं च युद्धं हि मनुरब्रवीत् ॥ १२-५५-१७॥
āhūtena raṇe nityaṃ yoddhavyaṃ kṣatrabandhunā |
dharmyaṃ svargyaṃ ca lokyaṃ ca yuddhaṃ hi manurabravīt || 12-55-17||

MHB 12-55-18

वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्तस्तु भीष्मेण धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
विनीतवदुपागम्य तस्थौ संदर्शनेऽग्रतः ॥ १२-५५-१८॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktastu bhīṣmeṇa dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
vinītavadupāgamya tasthau saṃdarśane'grataḥ || 12-55-18||

MHB 12-55-19

अथास्य पादौ जग्राह भीष्मश्चाभिननन्द तम् ।
मूर्ध्नि चैनमुपाघ्राय निषीदेत्यब्रवीत्तदा ॥ १२-५५-१९॥
athāsya pādau jagrāha bhīṣmaścābhinananda tam |
mūrdhni cainamupāghrāya niṣīdetyabravīttadā || 12-55-19||

MHB 12-55-20

तमुवाचाथ गाङ्गेय ऋषभः सर्वधन्विनाम् ।
पृच्छ मां तात विस्रब्धं मा भैस्त्वं कुरुसत्तम ॥ १२-५५-२०॥
tamuvācātha gāṅgeya ṛṣabhaḥ sarvadhanvinām |
pṛccha māṃ tāta visrabdhaṃ mā bhaistvaṃ kurusattama || 12-55-20||

Adhyaya: 56/353 (60)

MHB 12-56-1

वैशंपायन उवाच ।
प्रणिपत्य हृषीकेशमभिवाद्य पितामहम् ।
अनुमान्य गुरून्सर्वान्पर्यपृच्छद्युधिष्ठिरः ॥ १२-५६-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
praṇipatya hṛṣīkeśamabhivādya pitāmaham |
anumānya gurūnsarvānparyapṛcchadyudhiṣṭhiraḥ || 12-56-1||

MHB 12-56-2

राज्यं वै परमो धर्म इति धर्मविदो विदुः ।
महान्तमेतं भारं च मन्ये तद्ब्रूहि पार्थिव ॥ १२-५६-२॥
rājyaṃ vai paramo dharma iti dharmavido viduḥ |
mahāntametaṃ bhāraṃ ca manye tadbrūhi pārthiva || 12-56-2||

MHB 12-56-3

राजधर्मान्विशेषेण कथयस्व पितामह ।
सर्वस्य जीवलोकस्य राजधर्माः परायणम् ॥ १२-५६-३॥
rājadharmānviśeṣeṇa kathayasva pitāmaha |
sarvasya jīvalokasya rājadharmāḥ parāyaṇam || 12-56-3||

MHB 12-56-4

त्रिवर्गोऽत्र समासक्तो राजधर्मेषु कौरव ।
मोक्षधर्मश्च विस्पष्टः सकलोऽत्र समाहितः ॥ १२-५६-४॥
trivargo'tra samāsakto rājadharmeṣu kaurava |
mokṣadharmaśca vispaṣṭaḥ sakalo'tra samāhitaḥ || 12-56-4||

MHB 12-56-5

यथा हि रश्मयोऽश्वस्य द्विरदस्याङ्कुशो यथा ।
नरेन्द्रधर्मो लोकस्य तथा प्रग्रहणं स्मृतम् ॥ १२-५६-५॥
yathā hi raśmayo'śvasya dviradasyāṅkuśo yathā |
narendradharmo lokasya tathā pragrahaṇaṃ smṛtam || 12-56-5||

MHB 12-56-6

अत्र वै संप्रमूढे तु धर्मे राजर्षिसेविते ।
लोकस्य संस्था न भवेत्सर्वं च व्याकुलं भवेत् ॥ १२-५६-६॥
atra vai saṃpramūḍhe tu dharme rājarṣisevite |
lokasya saṃsthā na bhavetsarvaṃ ca vyākulaṃ bhavet || 12-56-6||

MHB 12-56-7

उदयन्हि यथा सूर्यो नाशयत्यासुरं तमः ।
राजधर्मास्तथालोक्यामाक्षिपन्त्यशुभां गतिम् ॥ १२-५६-७॥
udayanhi yathā sūryo nāśayatyāsuraṃ tamaḥ |
rājadharmāstathālokyāmākṣipantyaśubhāṃ gatim || 12-56-7||

MHB 12-56-8

तदग्रे राजधर्माणामर्थतत्त्वं पितामह ।
प्रब्रूहि भरतश्रेष्ठ त्वं हि बुद्धिमतां वरः ॥ १२-५६-८॥
tadagre rājadharmāṇāmarthatattvaṃ pitāmaha |
prabrūhi bharataśreṣṭha tvaṃ hi buddhimatāṃ varaḥ || 12-56-8||

MHB 12-56-9

आगमश्च परस्त्वत्तः सर्वेषां नः परंतप ।
भवन्तं हि परं बुद्धौ वासुदेवोऽभिमन्यते ॥ १२-५६-९॥
āgamaśca parastvattaḥ sarveṣāṃ naḥ paraṃtapa |
bhavantaṃ hi paraṃ buddhau vāsudevo'bhimanyate || 12-56-9||

MHB 12-56-10

भीष्म उवाच ।
नमो धर्माय महते नमः कृष्णाय वेधसे ।
ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य धर्मान्वक्ष्यामि शाश्वतान् ॥ १२-५६-१०॥
bhīṣma uvāca |
namo dharmāya mahate namaḥ kṛṣṇāya vedhase |
brāhmaṇebhyo namaskṛtya dharmānvakṣyāmi śāśvatān || 12-56-10||

MHB 12-56-11

शृणु कार्त्स्न्येन मत्तस्त्वं राजधर्मान्युधिष्ठिर ।
निरुच्यमानान्नियतो यच्चान्यदभिवाञ्छसि ॥ १२-५६-११॥
śṛṇu kārtsnyena mattastvaṃ rājadharmānyudhiṣṭhira |
nirucyamānānniyato yaccānyadabhivāñchasi || 12-56-11||

MHB 12-56-12

आदावेव कुरुश्रेष्ठ राज्ञा रञ्जनकाम्यया ।
देवतानां द्विजानां च वर्तितव्यं यथाविधि ॥ १२-५६-१२॥
ādāveva kuruśreṣṭha rājñā rañjanakāmyayā |
devatānāṃ dvijānāṃ ca vartitavyaṃ yathāvidhi || 12-56-12||

MHB 12-56-13

दैवतान्यर्चयित्वा हि ब्राह्मणांश्च कुरूद्वह ।
आनृण्यं याति धर्मस्य लोकेन च स मान्यते ॥ १२-५६-१३॥
daivatānyarcayitvā hi brāhmaṇāṃśca kurūdvaha |
ānṛṇyaṃ yāti dharmasya lokena ca sa mānyate || 12-56-13||

MHB 12-56-14

उत्थाने च सदा पुत्र प्रयतेथा युधिष्ठिर ।
न ह्युत्थानमृते दैवं राज्ञामर्थप्रसिद्धये ॥ १२-५६-१४॥
utthāne ca sadā putra prayatethā yudhiṣṭhira |
na hyutthānamṛte daivaṃ rājñāmarthaprasiddhaye || 12-56-14||

MHB 12-56-15

साधारणं द्वयं ह्येतद्दैवमुत्थानमेव च ।
पौरुषं हि परं मन्ये दैवं निश्चित्यमुच्यते ॥ १२-५६-१५॥
sādhāraṇaṃ dvayaṃ hyetaddaivamutthānameva ca |
pauruṣaṃ hi paraṃ manye daivaṃ niścityamucyate || 12-56-15||

MHB 12-56-16

विपन्ने च समारम्भे संतापं मा स्म वै कृथाः ।
घटते विनयस्तात राज्ञामेष नयः परः ॥ १२-५६-१६॥
vipanne ca samārambhe saṃtāpaṃ mā sma vai kṛthāḥ |
ghaṭate vinayastāta rājñāmeṣa nayaḥ paraḥ || 12-56-16||

MHB 12-56-17

न हि सत्यादृते किंचिद्राज्ञां वै सिद्धिकारणम् ।
सत्ये हि राजा निरतः प्रेत्य चेह च नन्दति ॥ १२-५६-१७॥
na hi satyādṛte kiṃcidrājñāṃ vai siddhikāraṇam |
satye hi rājā nirataḥ pretya ceha ca nandati || 12-56-17||

MHB 12-56-18

ऋषीणामपि राजेन्द्र सत्यमेव परं धनम् ।
तथा राज्ञः परं सत्यान्नान्यद्विश्वासकारणम् ॥ १२-५६-१८॥
ṛṣīṇāmapi rājendra satyameva paraṃ dhanam |
tathā rājñaḥ paraṃ satyānnānyadviśvāsakāraṇam || 12-56-18||

MHB 12-56-19

गुणवाञ्शीलवान्दान्तो मृदुर्धर्म्यो जितेन्द्रियः ।
सुदर्शः स्थूललक्ष्यश्च न भ्रश्येत सदा श्रियः ॥ १२-५६-१९॥
guṇavāñśīlavāndānto mṛdurdharmyo jitendriyaḥ |
sudarśaḥ sthūlalakṣyaśca na bhraśyeta sadā śriyaḥ || 12-56-19||

MHB 12-56-20

आर्जवं सर्वकार्येषु श्रयेथाः कुरुनन्दन ।
पुनर्नयविचारेण त्रयीसंवरणेन च ॥ १२-५६-२०॥
ārjavaṃ sarvakāryeṣu śrayethāḥ kurunandana |
punarnayavicāreṇa trayīsaṃvaraṇena ca || 12-56-20||

MHB 12-56-21

मृदुर्हि राजा सततं लङ्घ्यो भवति सर्वशः ।
तीक्ष्णाच्चोद्विजते लोकस्तस्मादुभयमाचर ॥ १२-५६-२१॥
mṛdurhi rājā satataṃ laṅghyo bhavati sarvaśaḥ |
tīkṣṇāccodvijate lokastasmādubhayamācara || 12-56-21||

MHB 12-56-22

अदण्ड्याश्चैव ते नित्यं विप्राः स्युर्ददतां वर ।
भूतमेतत्परं लोके ब्राह्मणा नाम भारत ॥ १२-५६-२२॥
adaṇḍyāścaiva te nityaṃ viprāḥ syurdadatāṃ vara |
bhūtametatparaṃ loke brāhmaṇā nāma bhārata || 12-56-22||

MHB 12-56-23

मनुना चापि राजेन्द्र गीतौ श्लोकौ महात्मना ।
धर्मेषु स्वेषु कौरव्य हृदि तौ कर्तुमर्हसि ॥ १२-५६-२३॥
manunā cāpi rājendra gītau ślokau mahātmanā |
dharmeṣu sveṣu kauravya hṛdi tau kartumarhasi || 12-56-23||

MHB 12-56-24

अद्भ्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम् ।
तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति ॥ १२-५६-२४॥
adbhyo'gnirbrahmataḥ kṣatramaśmano lohamutthitam |
teṣāṃ sarvatragaṃ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati || 12-56-24||

MHB 12-56-25

अयो हन्ति यदाश्मानमग्निश्चापोऽभिपद्यते ।
ब्रह्म च क्षत्रियो द्वेष्टि तदा सीदन्ति ते त्रयः ॥ १२-५६-२५॥
ayo hanti yadāśmānamagniścāpo'bhipadyate |
brahma ca kṣatriyo dveṣṭi tadā sīdanti te trayaḥ || 12-56-25||

MHB 12-56-26

एतज्ज्ञात्वा महाराज नमस्या एव ते द्विजाः ।
भौमं ब्रह्म द्विजश्रेष्ठा धारयन्ति शमान्विताः ॥ १२-५६-२६॥
etajjñātvā mahārāja namasyā eva te dvijāḥ |
bhaumaṃ brahma dvijaśreṣṭhā dhārayanti śamānvitāḥ || 12-56-26||

MHB 12-56-27

एवं चैव नरव्याघ्र लोकतन्त्रविघातकाः ।
निग्राह्या एव सततं बाहुभ्यां ये स्युरीदृशाः ॥ १२-५६-२७॥
evaṃ caiva naravyāghra lokatantravighātakāḥ |
nigrāhyā eva satataṃ bāhubhyāṃ ye syurīdṛśāḥ || 12-56-27||

MHB 12-56-28

श्लोकौ चोशनसा गीतौ पुरा तात महर्षिणा ।
तौ निबोध महाप्राज्ञ त्वमेकाग्रमना नृप ॥ १२-५६-२८॥
ślokau cośanasā gītau purā tāta maharṣiṇā |
tau nibodha mahāprājña tvamekāgramanā nṛpa || 12-56-28||

MHB 12-56-29

उद्यम्य शस्त्रमायान्तमपि वेदान्तगं रणे ।
निगृह्णीयात्स्वधर्मेण धर्मापेक्षी नरेश्वरः ॥ १२-५६-२९॥
udyamya śastramāyāntamapi vedāntagaṃ raṇe |
nigṛhṇīyātsvadharmeṇa dharmāpekṣī nareśvaraḥ || 12-56-29||

MHB 12-56-30

विनश्यमानं धर्मं हि यो रक्षति स धर्मवित् ।
न तेन भ्रूणहा स स्यान्मन्युस्तं मनुमृच्छति ॥ १२-५६-३०॥
vinaśyamānaṃ dharmaṃ hi yo rakṣati sa dharmavit |
na tena bhrūṇahā sa syānmanyustaṃ manumṛcchati || 12-56-30||

MHB 12-56-31

एवं चैव नरश्रेष्ठ रक्ष्या एव द्विजातयः ।
स्वपराद्धानपि हि तान्विषयान्ते समुत्सृजेत् ॥ १२-५६-३१॥
evaṃ caiva naraśreṣṭha rakṣyā eva dvijātayaḥ |
svaparāddhānapi hi tānviṣayānte samutsṛjet || 12-56-31||

MHB 12-56-32

अभिशस्तमपि ह्येषां कृपायीत विशां पते ।
ब्रह्मघ्ने गुरुतल्पे च भ्रूणहत्ये तथैव च ॥ १२-५६-३२॥
abhiśastamapi hyeṣāṃ kṛpāyīta viśāṃ pate |
brahmaghne gurutalpe ca bhrūṇahatye tathaiva ca || 12-56-32||

MHB 12-56-33

राजद्विष्टे च विप्रस्य विषयान्ते विसर्जनम् ।
विधीयते न शारीरं भयमेषां कदाचन ॥ १२-५६-३३॥
rājadviṣṭe ca viprasya viṣayānte visarjanam |
vidhīyate na śārīraṃ bhayameṣāṃ kadācana || 12-56-33||

MHB 12-56-34

दयिताश्च नरास्ते स्युर्नित्यं पुरुषसत्तम ।
न कोशः परमो ह्यन्यो राज्ञां पुरुषसंचयात् ॥ १२-५६-३४॥
dayitāśca narāste syurnityaṃ puruṣasattama |
na kośaḥ paramo hyanyo rājñāṃ puruṣasaṃcayāt || 12-56-34||

MHB 12-56-35

दुर्गेषु च महाराज षट्सु ये शास्त्रनिश्चिताः ।
सर्वेषु तेषु मन्यन्ते नरदुर्गं सुदुस्तरम् ॥ १२-५६-३५॥
durgeṣu ca mahārāja ṣaṭsu ye śāstraniścitāḥ |
sarveṣu teṣu manyante naradurgaṃ sudustaram || 12-56-35||

MHB 12-56-36

तस्मान्नित्यं दया कार्या चातुर्वर्ण्ये विपश्चिता ।
धर्मात्मा सत्यवाक्चैव राजा रञ्जयति प्रजाः ॥ १२-५६-३६॥
tasmānnityaṃ dayā kāryā cāturvarṇye vipaścitā |
dharmātmā satyavākcaiva rājā rañjayati prajāḥ || 12-56-36||

MHB 12-56-37

न च क्षान्तेन ते भाव्यं नित्यं पुरुषसत्तम ।
अधर्म्यो हि मृदू राजा क्षमावानिव कुञ्जरः ॥ १२-५६-३७॥
na ca kṣāntena te bhāvyaṃ nityaṃ puruṣasattama |
adharmyo hi mṛdū rājā kṣamāvāniva kuñjaraḥ || 12-56-37||

MHB 12-56-38

बार्हस्पत्ये च शास्त्रे वै श्लोका विनियताः पुरा ।
अस्मिन्नर्थे महाराज तन्मे निगदतः शृणु ॥ १२-५६-३८॥
bārhaspatye ca śāstre vai ślokā viniyatāḥ purā |
asminnarthe mahārāja tanme nigadataḥ śṛṇu || 12-56-38||

MHB 12-56-39

क्षममाणं नृपं नित्यं नीचः परिभवेज्जनः ।
हस्तियन्ता गजस्येव शिर एवारुरुक्षति ॥ १२-५६-३९॥
kṣamamāṇaṃ nṛpaṃ nityaṃ nīcaḥ paribhavejjanaḥ |
hastiyantā gajasyeva śira evārurukṣati || 12-56-39||

MHB 12-56-40

तस्मान्नैव मृदुर्नित्यं तीक्ष्णो वापि भवेन्नृपः ।
वसन्तेऽर्क इव श्रीमान्न शीतो न च घर्मदः ॥ १२-५६-४०॥
tasmānnaiva mṛdurnityaṃ tīkṣṇo vāpi bhavennṛpaḥ |
vasante'rka iva śrīmānna śīto na ca gharmadaḥ || 12-56-40||

MHB 12-56-41

प्रत्यक्षेणानुमानेन तथौपम्योपदेशतः ।
परीक्ष्यास्ते महाराज स्वे परे चैव सर्वदा ॥ १२-५६-४१॥
pratyakṣeṇānumānena tathaupamyopadeśataḥ |
parīkṣyāste mahārāja sve pare caiva sarvadā || 12-56-41||

MHB 12-56-42

व्यसनानि च सर्वाणि त्यजेथा भूरिदक्षिण ।
न चैव न प्रयुञ्जीत सङ्गं तु परिवर्जयेत् ॥ १२-५६-४२॥
vyasanāni ca sarvāṇi tyajethā bhūridakṣiṇa |
na caiva na prayuñjīta saṅgaṃ tu parivarjayet || 12-56-42||

MHB 12-56-43

नित्यं हि व्यसनी लोके परिभूतो भवत्युत ।
उद्वेजयति लोकं चाप्यतिद्वेषी महीपतिः ॥ १२-५६-४३॥
nityaṃ hi vyasanī loke paribhūto bhavatyuta |
udvejayati lokaṃ cāpyatidveṣī mahīpatiḥ || 12-56-43||

MHB 12-56-44

भवितव्यं सदा राज्ञा गर्भिणीसहधर्मिणा ।
कारणं च महाराज शृणु येनेदमिष्यते ॥ १२-५६-४४॥
bhavitavyaṃ sadā rājñā garbhiṇīsahadharmiṇā |
kāraṇaṃ ca mahārāja śṛṇu yenedamiṣyate || 12-56-44||

MHB 12-56-45

यथा हि गर्भिणी हित्वा स्वं प्रियं मनसोऽनुगम् ।
गर्भस्य हितमाधत्ते तथा राज्ञाप्यसंशयम् ॥ १२-५६-४५॥
yathā hi garbhiṇī hitvā svaṃ priyaṃ manaso'nugam |
garbhasya hitamādhatte tathā rājñāpyasaṃśayam || 12-56-45||

MHB 12-56-46

वर्तितव्यं कुरुश्रेष्ठ नित्यं धर्मानुवर्तिना ।
स्वं प्रियं समभित्यज्य यद्यल्लोकहितं भवेत् ॥ १२-५६-४६॥
vartitavyaṃ kuruśreṣṭha nityaṃ dharmānuvartinā |
svaṃ priyaṃ samabhityajya yadyallokahitaṃ bhavet || 12-56-46||

MHB 12-56-47

न संत्याज्यं च ते धैर्यं कदाचिदपि पाण्डव ।
धीरस्य स्पष्टदण्डस्य न ह्याज्ञा प्रतिहन्यते ॥ १२-५६-४७॥
na saṃtyājyaṃ ca te dhairyaṃ kadācidapi pāṇḍava |
dhīrasya spaṣṭadaṇḍasya na hyājñā pratihanyate || 12-56-47||

MHB 12-56-48

परिहासश्च भृत्यैस्ते न नित्यं वदतां वर ।
कर्तव्यो राजशार्दूल दोषमत्र हि मे शृणु ॥ १२-५६-४८॥
parihāsaśca bhṛtyaiste na nityaṃ vadatāṃ vara |
kartavyo rājaśārdūla doṣamatra hi me śṛṇu || 12-56-48||

MHB 12-56-49

अवमन्यन्ति भर्तारं संहर्षादुपजीविनः ।
स्वे स्थाने न च तिष्ठन्ति लङ्घयन्ति हि तद्वचः ॥ १२-५६-४९॥
avamanyanti bhartāraṃ saṃharṣādupajīvinaḥ |
sve sthāne na ca tiṣṭhanti laṅghayanti hi tadvacaḥ || 12-56-49||

MHB 12-56-50

प्रेष्यमाणा विकल्पन्ते गुह्यं चाप्यनुयुञ्जते ।
अयाच्यं चैव याचन्तेऽभोज्यान्याहारयन्ति च ॥ १२-५६-५०॥
preṣyamāṇā vikalpante guhyaṃ cāpyanuyuñjate |
ayācyaṃ caiva yācante'bhojyānyāhārayanti ca || 12-56-50||

MHB 12-56-51

क्रुध्यन्ति परिदीप्यन्ति भूमिमध्यासतेऽस्य च ।
उत्कोचैर्वञ्चनाभिश्च कार्याण्यनुविहन्ति च ॥ १२-५६-५१॥
krudhyanti paridīpyanti bhūmimadhyāsate'sya ca |
utkocairvañcanābhiśca kāryāṇyanuvihanti ca || 12-56-51||

MHB 12-56-52

जर्जरं चास्य विषयं कुर्वन्ति प्रतिरूपकैः ।
स्त्रीरक्षिभिश्च सज्जन्ते तुल्यवेषा भवन्ति च ॥ १२-५६-५२॥
jarjaraṃ cāsya viṣayaṃ kurvanti pratirūpakaiḥ |
strīrakṣibhiśca sajjante tulyaveṣā bhavanti ca || 12-56-52||

MHB 12-56-53

वातं च ष्ठीवनं चैव कुर्वते चास्य संनिधौ ।
निर्लज्जा नरशार्दूल व्याहरन्ति च तद्वचः ॥ १२-५६-५३॥
vātaṃ ca ṣṭhīvanaṃ caiva kurvate cāsya saṃnidhau |
nirlajjā naraśārdūla vyāharanti ca tadvacaḥ || 12-56-53||

MHB 12-56-54

हयं वा दन्तिनं वापि रथं नृपतिसंमतम् ।
अधिरोहन्त्यनादृत्य हर्षुले पार्थिवे मृदौ ॥ १२-५६-५४॥
hayaṃ vā dantinaṃ vāpi rathaṃ nṛpatisaṃmatam |
adhirohantyanādṛtya harṣule pārthive mṛdau || 12-56-54||

MHB 12-56-55

इदं ते दुष्करं राजन्निदं ते दुर्विचेष्टितम् ।
इत्येवं सुहृदो नाम ब्रुवन्ति परिषद्गताः ॥ १२-५६-५५॥
idaṃ te duṣkaraṃ rājannidaṃ te durviceṣṭitam |
ityevaṃ suhṛdo nāma bruvanti pariṣadgatāḥ || 12-56-55||

MHB 12-56-56

क्रुद्धे चास्मिन्हसन्त्येव न च हृष्यन्ति पूजिताः ।
संघर्षशीलाश्च सदा भवन्त्यन्योन्यकारणात् ॥ १२-५६-५६॥
kruddhe cāsminhasantyeva na ca hṛṣyanti pūjitāḥ |
saṃgharṣaśīlāśca sadā bhavantyanyonyakāraṇāt || 12-56-56||

MHB 12-56-57

विस्रंसयन्ति मन्त्रं च विवृण्वन्ति च दुष्कृतम् ।
लीलया चैव कुर्वन्ति सावज्ञास्तस्य शासनम् ।
अलंकरणभोज्यं च तथा स्नानानुलेपनम् ॥ १२-५६-५७॥
visraṃsayanti mantraṃ ca vivṛṇvanti ca duṣkṛtam |
līlayā caiva kurvanti sāvajñāstasya śāsanam |
alaṃkaraṇabhojyaṃ ca tathā snānānulepanam || 12-56-57||

MHB 12-56-58

हेलमाना नरव्याघ्र स्वस्थास्तस्योपशृण्वते ।
निन्दन्ति स्वानधीकारान्संत्यजन्ति च भारत ॥ १२-५६-५८॥
helamānā naravyāghra svasthāstasyopaśṛṇvate |
nindanti svānadhīkārānsaṃtyajanti ca bhārata || 12-56-58||

MHB 12-56-59

न वृत्त्या परितुष्यन्ति राजदेयं हरन्ति च ।
क्रीडितुं तेन चेच्छन्ति ससूत्रेणेव पक्षिणा ।
अस्मत्प्रणेयो राजेति लोके चैव वदन्त्युत ॥ १२-५६-५९॥
na vṛttyā parituṣyanti rājadeyaṃ haranti ca |
krīḍituṃ tena cecchanti sasūtreṇeva pakṣiṇā |
asmatpraṇeyo rājeti loke caiva vadantyuta || 12-56-59||

MHB 12-56-60

एते चैवापरे चैव दोषाः प्रादुर्भवन्त्युत ।
नृपतौ मार्दवोपेते हर्षुले च युधिष्ठिर ॥ १२-५६-६०॥
ete caivāpare caiva doṣāḥ prādurbhavantyuta |
nṛpatau mārdavopete harṣule ca yudhiṣṭhira || 12-56-60||

Adhyaya: 57/353 (45)

MHB 12-57-1

भीष्म उवाच ।
नित्योद्युक्तेन वै राज्ञा भवितव्यं युधिष्ठिर ।
प्रशाम्यते च राजा हि नारीवोद्यमवर्जितः ॥ १२-५७-१॥
bhīṣma uvāca |
nityodyuktena vai rājñā bhavitavyaṃ yudhiṣṭhira |
praśāmyate ca rājā hi nārīvodyamavarjitaḥ || 12-57-1||

MHB 12-57-2

भगवानुशना चाह श्लोकमत्र विशां पते ।
तमिहैकमना राजन्गदतस्त्वं निबोध मे ॥ १२-५७-२॥
bhagavānuśanā cāha ślokamatra viśāṃ pate |
tamihaikamanā rājangadatastvaṃ nibodha me || 12-57-2||

MHB 12-57-3

द्वावेतौ ग्रसते भूमिः सर्पो बिलशयानिव ।
राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम् ॥ १२-५७-३॥
dvāvetau grasate bhūmiḥ sarpo bilaśayāniva |
rājānaṃ cāviroddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam || 12-57-3||

MHB 12-57-4

तदेतन्नरशार्दूल हृदि त्वं कर्तुमर्हसि ।
संधेयानपि संधत्स्व विरोध्यांश्च विरोधय ॥ १२-५७-४॥
tadetannaraśārdūla hṛdi tvaṃ kartumarhasi |
saṃdheyānapi saṃdhatsva virodhyāṃśca virodhaya || 12-57-4||

MHB 12-57-5

सप्ताङ्गे यश्च ते राज्ये वैपरीत्यं समाचरेत् ।
गुरुर्वा यदि वा मित्रं प्रतिहन्तव्य एव सः ॥ १२-५७-५॥
saptāṅge yaśca te rājye vaiparītyaṃ samācaret |
gururvā yadi vā mitraṃ pratihantavya eva saḥ || 12-57-5||

MHB 12-57-6

मरुत्तेन हि राज्ञायं गीतः श्लोकः पुरातनः ।
राज्याधिकारे राजेन्द्र बृहस्पतिमतः पुरा ॥ १२-५७-६॥
maruttena hi rājñāyaṃ gītaḥ ślokaḥ purātanaḥ |
rājyādhikāre rājendra bṛhaspatimataḥ purā || 12-57-6||

MHB 12-57-7

गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः ।
उत्पथप्रतिपन्नस्य परित्यागो विधीयते ॥ १२-५७-७॥
gurorapyavaliptasya kāryākāryamajānataḥ |
utpathapratipannasya parityāgo vidhīyate || 12-57-7||

MHB 12-57-8

बाहोः पुत्रेण राज्ञा च सगरेणेह धीमता ।
असमञ्जाः सुतो ज्येष्ठस्त्यक्तः पौरहितैषिणा ॥ १२-५७-८॥
bāhoḥ putreṇa rājñā ca sagareṇeha dhīmatā |
asamañjāḥ suto jyeṣṭhastyaktaḥ paurahitaiṣiṇā || 12-57-8||

MHB 12-57-9

असमञ्जाः सरय्वां प्राक्पौराणां बालकान्नृप ।
न्यमज्जयदतः पित्रा निर्भर्त्स्य स विवासितः ॥ १२-५७-९॥
asamañjāḥ sarayvāṃ prākpaurāṇāṃ bālakānnṛpa |
nyamajjayadataḥ pitrā nirbhartsya sa vivāsitaḥ || 12-57-9||

MHB 12-57-10

ऋषिणोद्दालकेनापि श्वेतकेतुर्महातपाः ।
मिथ्या विप्रानुपचरन्संत्यक्तो दयितः सुतः ॥ १२-५७-१०॥
ṛṣiṇoddālakenāpi śvetaketurmahātapāḥ |
mithyā viprānupacaransaṃtyakto dayitaḥ sutaḥ || 12-57-10||

MHB 12-57-11

लोकरञ्जनमेवात्र राज्ञां धर्मः सनातनः ।
सत्यस्य रक्षणं चैव व्यवहारस्य चार्जवम् ॥ १२-५७-११॥
lokarañjanamevātra rājñāṃ dharmaḥ sanātanaḥ |
satyasya rakṣaṇaṃ caiva vyavahārasya cārjavam || 12-57-11||

MHB 12-57-12

न हिंस्यात्परवित्तानि देयं काले च दापयेत् ।
विक्रान्तः सत्यवाक्क्षान्तो नृपो न चलते पथः ॥ १२-५७-१२॥
na hiṃsyātparavittāni deyaṃ kāle ca dāpayet |
vikrāntaḥ satyavākkṣānto nṛpo na calate pathaḥ || 12-57-12||

MHB 12-57-13

गुप्तमन्त्रो जितक्रोधो शास्त्रार्थगतनिश्चयः ।
धर्मे चार्थे च कामे च मोक्षे च सततं रतः ॥ १२-५७-१३॥
guptamantro jitakrodho śāstrārthagataniścayaḥ |
dharme cārthe ca kāme ca mokṣe ca satataṃ rataḥ || 12-57-13||

MHB 12-57-14

त्रय्या संवृतरन्ध्रश्च राजा भवितुमर्हति ।
वृजिनस्य नरेन्द्राणां नान्यत्संवरणात्परम् ॥ १२-५७-१४॥
trayyā saṃvṛtarandhraśca rājā bhavitumarhati |
vṛjinasya narendrāṇāṃ nānyatsaṃvaraṇātparam || 12-57-14||

MHB 12-57-15

चातुर्वर्ण्यस्य धर्माश्च रक्षितव्या महीक्षिता ।
धर्मसंकररक्षा हि राज्ञां धर्मः सनातनः ॥ १२-५७-१५॥
cāturvarṇyasya dharmāśca rakṣitavyā mahīkṣitā |
dharmasaṃkararakṣā hi rājñāṃ dharmaḥ sanātanaḥ || 12-57-15||

MHB 12-57-16

न विश्वसेच्च नृपतिर्न चात्यर्थं न विश्वसेत् ।
षाड्गुण्यगुणदोषांश्च नित्यं बुद्ध्यावलोकयेत् ॥ १२-५७-१६॥
na viśvasecca nṛpatirna cātyarthaṃ na viśvaset |
ṣāḍguṇyaguṇadoṣāṃśca nityaṃ buddhyāvalokayet || 12-57-16||

MHB 12-57-17

द्विट्छिद्रदर्शी नृपतिर्नित्यमेव प्रशस्यते ।
त्रिवर्गविदितार्थश्च युक्तचारोपधिश्च यः ॥ १२-५७-१७॥
dviṭchidradarśī nṛpatirnityameva praśasyate |
trivargaviditārthaśca yuktacāropadhiśca yaḥ || 12-57-17||

MHB 12-57-18

कोशस्योपार्जनरतिर्यमवैश्रवणोपमः ।
वेत्ता च दशवर्गस्य स्थानवृद्धिक्षयात्मनः ॥ १२-५७-१८॥
kośasyopārjanaratiryamavaiśravaṇopamaḥ |
vettā ca daśavargasya sthānavṛddhikṣayātmanaḥ || 12-57-18||

MHB 12-57-19

अभृतानां भवेद्भर्ता भृतानां चान्ववेक्षकः ।
नृपतिः सुमुखश्च स्यात्स्मितपूर्वाभिभाषिता ॥ १२-५७-१९॥
abhṛtānāṃ bhavedbhartā bhṛtānāṃ cānvavekṣakaḥ |
nṛpatiḥ sumukhaśca syātsmitapūrvābhibhāṣitā || 12-57-19||

MHB 12-57-20

उपासिता च वृद्धानां जिततन्द्रीरलोलुपः ।
सतां वृत्ते स्थितमतिः सन्तो ह्याचारदर्शिनः ॥ १२-५७-२०॥
upāsitā ca vṛddhānāṃ jitatandrīralolupaḥ |
satāṃ vṛtte sthitamatiḥ santo hyācāradarśinaḥ || 12-57-20||

MHB 12-57-21

न चाददीत वित्तानि सतां हस्तात्कदाचन ।
असद्भ्यस्तु समादद्यात्सद्भ्यः संप्रतिपादयेत् ॥ १२-५७-२१॥
na cādadīta vittāni satāṃ hastātkadācana |
asadbhyastu samādadyātsadbhyaḥ saṃpratipādayet || 12-57-21||

MHB 12-57-22

स्वयं प्रहर्तादाता च वश्यात्मा वश्यसाधनः ।
काले दाता च भोक्ता च शुद्धाचारस्तथैव च ॥ १२-५७-२२॥
svayaṃ prahartādātā ca vaśyātmā vaśyasādhanaḥ |
kāle dātā ca bhoktā ca śuddhācārastathaiva ca || 12-57-22||

MHB 12-57-23

शूरान्भक्तानसंहार्यान्कुले जातानरोगिणः ।
शिष्टाञ्शिष्टाभिसंबन्धान्मानिनो नावमानिनः ॥ १२-५७-२३॥
śūrānbhaktānasaṃhāryānkule jātānarogiṇaḥ |
śiṣṭāñśiṣṭābhisaṃbandhānmānino nāvamāninaḥ || 12-57-23||

MHB 12-57-24

विद्याविदो लोकविदः परलोकान्ववेक्षकान् ।
धर्मेषु निरतान्साधूनचलानचलानिव ॥ १२-५७-२४॥
vidyāvido lokavidaḥ paralokānvavekṣakān |
dharmeṣu niratānsādhūnacalānacalāniva || 12-57-24||

MHB 12-57-25

सहायान्सततं कुर्याद्राजा भूतिपुरस्कृतः ।
तैस्तुल्यश्च भवेद्भोगैश्छत्रमात्राज्ञयाधिकः ॥ १२-५७-२५॥
sahāyānsatataṃ kuryādrājā bhūtipuraskṛtaḥ |
taistulyaśca bhavedbhogaiśchatramātrājñayādhikaḥ || 12-57-25||

MHB 12-57-26

प्रत्यक्षा च परोक्षा च वृत्तिश्चास्य भवेत्सदा ।
एवं कृत्वा नरेन्द्रो हि न खेदमिह विन्दति ॥ १२-५७-२६॥
pratyakṣā ca parokṣā ca vṛttiścāsya bhavetsadā |
evaṃ kṛtvā narendro hi na khedamiha vindati || 12-57-26||

MHB 12-57-27

सर्वातिशङ्की नृपतिर्यश्च सर्वहरो भवेत् ।
स क्षिप्रमनृजुर्लुब्धः स्वजनेनैव बाध्यते ॥ १२-५७-२७॥
sarvātiśaṅkī nṛpatiryaśca sarvaharo bhavet |
sa kṣipramanṛjurlubdhaḥ svajanenaiva bādhyate || 12-57-27||

MHB 12-57-28

शुचिस्तु पृथिवीपालो लोकचित्तग्रहे रतः ।
न पतत्यरिभिर्ग्रस्तः पतितश्चावतिष्ठते ॥ १२-५७-२८॥
śucistu pṛthivīpālo lokacittagrahe rataḥ |
na patatyaribhirgrastaḥ patitaścāvatiṣṭhate || 12-57-28||

MHB 12-57-29

अक्रोधनोऽथाव्यसनी मृदुदण्डो जितेन्द्रियः ।
राजा भवति भूतानां विश्वास्यो हिमवानिव ॥ १२-५७-२९॥
akrodhano'thāvyasanī mṛdudaṇḍo jitendriyaḥ |
rājā bhavati bhūtānāṃ viśvāsyo himavāniva || 12-57-29||

MHB 12-57-30

प्राज्ञो न्यायगुणोपेतः पररन्ध्रेषु तत्परः ।
सुदर्शः सर्ववर्णानां नयापनयवित्तथा ॥ १२-५७-३०॥
prājño nyāyaguṇopetaḥ pararandhreṣu tatparaḥ |
sudarśaḥ sarvavarṇānāṃ nayāpanayavittathā || 12-57-30||

MHB 12-57-31

क्षिप्रकारी जितक्रोधः सुप्रसादो महामनाः ।
अरोगप्रकृतिर्युक्तः क्रियावानविकत्थनः ॥ १२-५७-३१॥
kṣiprakārī jitakrodhaḥ suprasādo mahāmanāḥ |
arogaprakṛtiryuktaḥ kriyāvānavikatthanaḥ || 12-57-31||

MHB 12-57-32

आरब्धान्येव कार्याणि न पर्यवसितानि च ।
यस्य राज्ञः प्रदृश्यन्ते स राजा राजसत्तमः ॥ १२-५७-३२॥
ārabdhānyeva kāryāṇi na paryavasitāni ca |
yasya rājñaḥ pradṛśyante sa rājā rājasattamaḥ || 12-57-32||

MHB 12-57-33

पुत्रा इव पितुर्गेहे विषये यस्य मानवाः ।
निर्भया विचरिष्यन्ति स राजा राजसत्तमः ॥ १२-५७-३३॥
putrā iva piturgehe viṣaye yasya mānavāḥ |
nirbhayā vicariṣyanti sa rājā rājasattamaḥ || 12-57-33||

MHB 12-57-34

अगूढविभवा यस्य पौरा राष्ट्रनिवासिनः ।
नयापनयवेत्तारः स राजा राजसत्तमः ॥ १२-५७-३४॥
agūḍhavibhavā yasya paurā rāṣṭranivāsinaḥ |
nayāpanayavettāraḥ sa rājā rājasattamaḥ || 12-57-34||

MHB 12-57-35

स्वकर्मनिरता यस्य जना विषयवासिनः ।
असंघातरता दान्ताः पाल्यमाना यथाविधि ॥ १२-५७-३५॥
svakarmaniratā yasya janā viṣayavāsinaḥ |
asaṃghātaratā dāntāḥ pālyamānā yathāvidhi || 12-57-35||

MHB 12-57-36

वश्या नेया विनीताश्च न च संघर्षशीलिनः ।
विषये दानरुचयो नरा यस्य स पार्थिवः ॥ १२-५७-३६॥
vaśyā neyā vinītāśca na ca saṃgharṣaśīlinaḥ |
viṣaye dānarucayo narā yasya sa pārthivaḥ || 12-57-36||

MHB 12-57-37

न यस्य कूटकपटं न माया न च मत्सरः ।
विषये भूमिपालस्य तस्य धर्मः सनातनः ॥ १२-५७-३७॥
na yasya kūṭakapaṭaṃ na māyā na ca matsaraḥ |
viṣaye bhūmipālasya tasya dharmaḥ sanātanaḥ || 12-57-37||

MHB 12-57-38

यः सत्करोति ज्ञानानि नेयः पौरहिते रतः ।
सतां धर्मानुगस्त्यागी स राजा राज्यमर्हति ॥ १२-५७-३८॥
yaḥ satkaroti jñānāni neyaḥ paurahite rataḥ |
satāṃ dharmānugastyāgī sa rājā rājyamarhati || 12-57-38||

MHB 12-57-39

यस्य चारश्च मन्त्रश्च नित्यं चैव कृताकृते ।
न ज्ञायते हि रिपुभिः स राजा राज्यमर्हति ॥ १२-५७-३९॥
yasya cāraśca mantraśca nityaṃ caiva kṛtākṛte |
na jñāyate hi ripubhiḥ sa rājā rājyamarhati || 12-57-39||

MHB 12-57-40

श्लोकश्चायं पुरा गीतो भार्गवेण महात्मना ।
आख्याते रामचरिते नृपतिं प्रति भारत ॥ १२-५७-४०॥
ślokaścāyaṃ purā gīto bhārgaveṇa mahātmanā |
ākhyāte rāmacarite nṛpatiṃ prati bhārata || 12-57-40||

MHB 12-57-41

राजानं प्रथमं विन्देत्ततो भार्यां ततो धनम् ।
राजन्यसति लोकस्य कुतो भार्या कुतो धनम् ॥ १२-५७-४१॥
rājānaṃ prathamaṃ vindettato bhāryāṃ tato dhanam |
rājanyasati lokasya kuto bhāryā kuto dhanam || 12-57-41||

MHB 12-57-42

तद्राजन्राजसिंहानां नान्यो धर्मः सनातनः ।
ऋते रक्षां सुविस्पष्टां रक्षा लोकस्य धारणम् ॥ १२-५७-४२॥
tadrājanrājasiṃhānāṃ nānyo dharmaḥ sanātanaḥ |
ṛte rakṣāṃ suvispaṣṭāṃ rakṣā lokasya dhāraṇam || 12-57-42||

MHB 12-57-43

प्राचेतसेन मनुना श्लोकौ चेमावुदाहृतौ ।
राजधर्मेषु राजेन्द्र ताविहैकमनाः शृणु ॥ १२-५७-४३॥
prācetasena manunā ślokau cemāvudāhṛtau |
rājadharmeṣu rājendra tāvihaikamanāḥ śṛṇu || 12-57-43||

MHB 12-57-44

षडेतान्पुरुषो जह्याद्भिन्नां नावमिवार्णवे ।
अप्रवक्तारमाचार्यमनधीयानमृत्विजम् ॥ १२-५७-४४॥
ṣaḍetānpuruṣo jahyādbhinnāṃ nāvamivārṇave |
apravaktāramācāryamanadhīyānamṛtvijam || 12-57-44||

MHB 12-57-45

अरक्षितारं राजानं भार्यां चाप्रियवादिनीम् ।
ग्रामकामं च गोपालं वनकामं च नापितम् ॥ १२-५७-४५॥
arakṣitāraṃ rājānaṃ bhāryāṃ cāpriyavādinīm |
grāmakāmaṃ ca gopālaṃ vanakāmaṃ ca nāpitam || 12-57-45||

Adhyaya: 58/353 (30)

MHB 12-58-1

भीष्म उवाच ।
एतत्ते राजधर्माणां नवनीतं युधिष्ठिर ।
बृहस्पतिर्हि भगवान्नान्यं धर्मं प्रशंसति ॥ १२-५८-१॥
bhīṣma uvāca |
etatte rājadharmāṇāṃ navanītaṃ yudhiṣṭhira |
bṛhaspatirhi bhagavānnānyaṃ dharmaṃ praśaṃsati || 12-58-1||

MHB 12-58-2

विशालाक्षश्च भगवान्काव्यश्चैव महातपाः ।
सहस्राक्षो महेन्द्रश्च तथा प्राचेतसो मनुः ॥ १२-५८-२॥
viśālākṣaśca bhagavānkāvyaścaiva mahātapāḥ |
sahasrākṣo mahendraśca tathā prācetaso manuḥ || 12-58-2||

MHB 12-58-3

भरद्वाजश्च भगवांस्तथा गौरशिरा मुनिः ।
राजशास्त्रप्रणेतारो ब्रह्मण्या ब्रह्मवादिनः ॥ १२-५८-३॥
bharadvājaśca bhagavāṃstathā gauraśirā muniḥ |
rājaśāstrapraṇetāro brahmaṇyā brahmavādinaḥ || 12-58-3||

MHB 12-58-4

रक्षामेव प्रशंसन्ति धर्मं धर्मभृतां वर ।
राज्ञां राजीवताम्राक्ष साधनं चात्र वै शृणु ॥ १२-५८-४॥
rakṣāmeva praśaṃsanti dharmaṃ dharmabhṛtāṃ vara |
rājñāṃ rājīvatāmrākṣa sādhanaṃ cātra vai śṛṇu || 12-58-4||

MHB 12-58-5

चारश्च प्रणिधिश्चैव काले दानममत्सरः ।
युक्त्यादानं न चादानमयोगेन युधिष्ठिर ॥ १२-५८-५॥
cāraśca praṇidhiścaiva kāle dānamamatsaraḥ |
yuktyādānaṃ na cādānamayogena yudhiṣṭhira || 12-58-5||

MHB 12-58-6

सतां संग्रहणं शौर्यं दाक्ष्यं सत्यं प्रजाहितम् ।
अनार्जवैरार्जवैश्च शत्रुपक्षस्य भेदनम् ॥ १२-५८-६॥
satāṃ saṃgrahaṇaṃ śauryaṃ dākṣyaṃ satyaṃ prajāhitam |
anārjavairārjavaiśca śatrupakṣasya bhedanam || 12-58-6||

MHB 12-58-7

साधूनामपरित्यागः कुलीनानां च धारणम् ।
निचयश्च निचेयानां सेवा बुद्धिमतामपि ॥ १२-५८-७॥
sādhūnāmaparityāgaḥ kulīnānāṃ ca dhāraṇam |
nicayaśca niceyānāṃ sevā buddhimatāmapi || 12-58-7||

MHB 12-58-8

बलानां हर्षणं नित्यं प्रजानामन्ववेक्षणम् ।
कार्येष्वखेदः कोशस्य तथैव च विवर्धनम् ॥ १२-५८-८॥
balānāṃ harṣaṇaṃ nityaṃ prajānāmanvavekṣaṇam |
kāryeṣvakhedaḥ kośasya tathaiva ca vivardhanam || 12-58-8||

MHB 12-58-9

पुरगुप्तिरविश्वासः पौरसंघातभेदनम् ।
केतनानां च जीर्णानामवेक्षा चैव सीदताम् ॥ १२-५८-९॥
puraguptiraviśvāsaḥ paurasaṃghātabhedanam |
ketanānāṃ ca jīrṇānāmavekṣā caiva sīdatām || 12-58-9||

MHB 12-58-10

द्विविधस्य च दण्डस्य प्रयोगः कालचोदितः ।
अरिमध्यस्थमित्राणां यथावच्चान्ववेक्षणम् ॥ १२-५८-१०॥
dvividhasya ca daṇḍasya prayogaḥ kālacoditaḥ |
arimadhyasthamitrāṇāṃ yathāvaccānvavekṣaṇam || 12-58-10||

MHB 12-58-11

उपजापश्च भृत्यानामात्मनः परदर्शनात् ।
अविश्वासः स्वयं चैव परस्याश्वासनं तथा ॥ १२-५८-११॥
upajāpaśca bhṛtyānāmātmanaḥ paradarśanāt |
aviśvāsaḥ svayaṃ caiva parasyāśvāsanaṃ tathā || 12-58-11||

MHB 12-58-12

नीतिधर्मानुसरणं नित्यमुत्थानमेव च ।
रिपूणामनवज्ञानं नित्यं चानार्यवर्जनम् ॥ १२-५८-१२॥
nītidharmānusaraṇaṃ nityamutthānameva ca |
ripūṇāmanavajñānaṃ nityaṃ cānāryavarjanam || 12-58-12||

MHB 12-58-13

उत्थानं हि नरेन्द्राणां बृहस्पतिरभाषत ।
राजधर्मस्य यन्मूलं श्लोकांश्चात्र निबोध मे ॥ १२-५८-१३॥
utthānaṃ hi narendrāṇāṃ bṛhaspatirabhāṣata |
rājadharmasya yanmūlaṃ ślokāṃścātra nibodha me || 12-58-13||

MHB 12-58-14

उत्थानेनामृतं लब्धमुत्थानेनासुरा हताः ।
उत्थानेन महेन्द्रेण श्रैष्ठ्यं प्राप्तं दिवीह च ॥ १२-५८-१४॥
utthānenāmṛtaṃ labdhamutthānenāsurā hatāḥ |
utthānena mahendreṇa śraiṣṭhyaṃ prāptaṃ divīha ca || 12-58-14||

MHB 12-58-15

उत्थानधीरः पुरुषो वाग्धीरानधितिष्ठति ।
उत्थानधीरं वाग्धीरा रमयन्त उपासते ॥ १२-५८-१५॥
utthānadhīraḥ puruṣo vāgdhīrānadhitiṣṭhati |
utthānadhīraṃ vāgdhīrā ramayanta upāsate || 12-58-15||

MHB 12-58-16

उत्थानहीनो राजा हि बुद्धिमानपि नित्यशः ।
धर्षणीयो रिपूणां स्याद्भुजंग इव निर्विषः ॥ १२-५८-१६॥
utthānahīno rājā hi buddhimānapi nityaśaḥ |
dharṣaṇīyo ripūṇāṃ syādbhujaṃga iva nirviṣaḥ || 12-58-16||

MHB 12-58-17

न च शत्रुरवज्ञेयो दुर्बलोऽपि बलीयसा ।
अल्पोऽपि हि दहत्यग्निर्विषमल्पं हिनस्ति च ॥ १२-५८-१७॥
na ca śatruravajñeyo durbalo'pi balīyasā |
alpo'pi hi dahatyagnirviṣamalpaṃ hinasti ca || 12-58-17||

MHB 12-58-18

एकाश्वेनापि संभूतः शत्रुर्दुर्गसमाश्रितः ।
तं तं तापयते देशमपि राज्ञः समृद्धिनः ॥ १२-५८-१८॥
ekāśvenāpi saṃbhūtaḥ śatrurdurgasamāśritaḥ |
taṃ taṃ tāpayate deśamapi rājñaḥ samṛddhinaḥ || 12-58-18||

MHB 12-58-19

राज्ञो रहस्यं यद्वाक्यं जयार्थं लोकसंग्रहः ।
हृदि यच्चास्य जिह्मं स्यात्कारणार्थं च यद्भवेत् ॥ १२-५८-१९॥
rājño rahasyaṃ yadvākyaṃ jayārthaṃ lokasaṃgrahaḥ |
hṛdi yaccāsya jihmaṃ syātkāraṇārthaṃ ca yadbhavet || 12-58-19||

MHB 12-58-20

यच्चास्य कार्यं वृजिनमार्जवेनैव धार्यते ।
दम्भनार्थाय लोकस्य धर्मिष्ठामाचरेत्क्रियाम् ॥ १२-५८-२०॥
yaccāsya kāryaṃ vṛjinamārjavenaiva dhāryate |
dambhanārthāya lokasya dharmiṣṭhāmācaretkriyām || 12-58-20||

MHB 12-58-21

राज्यं हि सुमहत्तन्त्रं दुर्धार्यमकृतात्मभिः ।
न शक्यं मृदुना वोढुमाघातस्थानमुत्तमम् ॥ १२-५८-२१॥
rājyaṃ hi sumahattantraṃ durdhāryamakṛtātmabhiḥ |
na śakyaṃ mṛdunā voḍhumāghātasthānamuttamam || 12-58-21||

MHB 12-58-22

राज्यं सर्वामिषं नित्यमार्जवेनेह धार्यते ।
तस्मान्मिश्रेण सततं वर्तितव्यं युधिष्ठिर ॥ १२-५८-२२॥
rājyaṃ sarvāmiṣaṃ nityamārjaveneha dhāryate |
tasmānmiśreṇa satataṃ vartitavyaṃ yudhiṣṭhira || 12-58-22||

MHB 12-58-23

यद्यप्यस्य विपत्तिः स्याद्रक्षमाणस्य वै प्रजाः ।
सोऽप्यस्य विपुलो धर्म एवंवृत्ता हि भूमिपाः ॥ १२-५८-२३॥
yadyapyasya vipattiḥ syādrakṣamāṇasya vai prajāḥ |
so'pyasya vipulo dharma evaṃvṛttā hi bhūmipāḥ || 12-58-23||

MHB 12-58-24

एष ते राजधर्माणां लेशः समनुवर्णितः ।
भूयस्ते यत्र संदेहस्तद्ब्रूहि वदतां वर ॥ १२-५८-२४॥
eṣa te rājadharmāṇāṃ leśaḥ samanuvarṇitaḥ |
bhūyaste yatra saṃdehastadbrūhi vadatāṃ vara || 12-58-24||

MHB 12-58-25

वैशंपायन उवाच ।
ततो व्यासश्च भगवान्देवस्थानोऽश्मना सह ।
वासुदेवः कृपश्चैव सात्यकिः संजयस्तथा ॥ १२-५८-२५॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato vyāsaśca bhagavāndevasthāno'śmanā saha |
vāsudevaḥ kṛpaścaiva sātyakiḥ saṃjayastathā || 12-58-25||

MHB 12-58-26

साधु साध्विति संहृष्टाः पुष्यमाणैरिवाननैः ।
अस्तुवंस्ते नरव्याघ्रं भीष्मं धर्मभृतां वरम् ॥ १२-५८-२६॥
sādhu sādhviti saṃhṛṣṭāḥ puṣyamāṇairivānanaiḥ |
astuvaṃste naravyāghraṃ bhīṣmaṃ dharmabhṛtāṃ varam || 12-58-26||

MHB 12-58-27

ततो दीनमना भीष्ममुवाच कुरुसत्तमः ।
नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां पादौ तस्य शनैः स्पृशन् ॥ १२-५८-२७॥
tato dīnamanā bhīṣmamuvāca kurusattamaḥ |
netrābhyāmaśrupūrṇābhyāṃ pādau tasya śanaiḥ spṛśan || 12-58-27||

MHB 12-58-28

श्व इदानीं स्वसंदेहं प्रक्ष्यामि त्वा पितामह ।
उपैति सविताप्यस्तं रसमापीय पार्थिवम् ॥ १२-५८-२८॥
śva idānīṃ svasaṃdehaṃ prakṣyāmi tvā pitāmaha |
upaiti savitāpyastaṃ rasamāpīya pārthivam || 12-58-28||

MHB 12-58-29

ततो द्विजातीनभिवाद्य केशवः कृपश्च ते चैव युधिष्ठिरादयः ।
प्रदक्षिणीकृत्य महानदीसुतं ततो रथानारुरुहुर्मुदा युताः ॥ १२-५८-२९॥
tato dvijātīnabhivādya keśavaḥ kṛpaśca te caiva yudhiṣṭhirādayaḥ |
pradakṣiṇīkṛtya mahānadīsutaṃ tato rathānāruruhurmudā yutāḥ || 12-58-29||

MHB 12-58-30

दृषद्वतीं चाप्यवगाह्य सुव्रताः कृतोदकार्याः कृतजप्यमङ्गलाः ।
उपास्य संध्यां विधिवत्परंतपास्ततः पुरं ते विविशुर्गजाह्वयम् ॥ १२-५८-३०॥
dṛṣadvatīṃ cāpyavagāhya suvratāḥ kṛtodakāryāḥ kṛtajapyamaṅgalāḥ |
upāsya saṃdhyāṃ vidhivatparaṃtapāstataḥ puraṃ te viviśurgajāhvayam || 12-58-30||

Adhyaya: 59/353 (141)

MHB 12-59-1

वैशंपायन उवाच ।
ततः काल्यं समुत्थाय कृतपौर्वाह्णिकक्रियाः ।
ययुस्ते नगराकारै रथैः पाण्डवयादवाः ॥ १२-५९-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ kālyaṃ samutthāya kṛtapaurvāhṇikakriyāḥ |
yayuste nagarākārai rathaiḥ pāṇḍavayādavāḥ || 12-59-1||

MHB 12-59-2

प्रपद्य च कुरुक्षेत्रं भीष्ममासाद्य चानघम् ।
सुखां च रजनीं पृष्ट्वा गाङ्गेयं रथिनां वरम् ॥ १२-५९-२॥
prapadya ca kurukṣetraṃ bhīṣmamāsādya cānagham |
sukhāṃ ca rajanīṃ pṛṣṭvā gāṅgeyaṃ rathināṃ varam || 12-59-2||

MHB 12-59-3

व्यासादीनभिवाद्यर्षीन्सर्वैस्तैश्चाभिनन्दिताः ।
निषेदुरभितो भीष्मं परिवार्य समन्ततः ॥ १२-५९-३॥
vyāsādīnabhivādyarṣīnsarvaistaiścābhinanditāḥ |
niṣedurabhito bhīṣmaṃ parivārya samantataḥ || 12-59-3||

MHB 12-59-4

ततो राजा महातेजा धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्भीष्मं प्रतिपूज्याभिवाद्य च ॥ १२-५९-४॥
tato rājā mahātejā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
abravītprāñjalirbhīṣmaṃ pratipūjyābhivādya ca || 12-59-4||

MHB 12-59-5

य एष राजा-राजेति शब्दश्चरति भारत ।
कथमेष समुत्पन्नस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-५९-५॥
ya eṣa rājā-rājeti śabdaścarati bhārata |
kathameṣa samutpannastanme brūhi pitāmaha || 12-59-5||

MHB 12-59-6

तुल्यपाणिशिरोग्रीवस्तुल्यबुद्धीन्द्रियात्मकः ।
तुल्यदुःखसुखात्मा च तुल्यपृष्ठभुजोदरः ॥ १२-५९-६॥
tulyapāṇiśirogrīvastulyabuddhīndriyātmakaḥ |
tulyaduḥkhasukhātmā ca tulyapṛṣṭhabhujodaraḥ || 12-59-6||

MHB 12-59-7

तुल्यशुक्रास्थिमज्जश्च तुल्यमांसासृगेव च ।
निःश्वासोच्छ्वासतुल्यश्च तुल्यप्राणशरीरवान् ॥ १२-५९-७॥
tulyaśukrāsthimajjaśca tulyamāṃsāsṛgeva ca |
niḥśvāsocchvāsatulyaśca tulyaprāṇaśarīravān || 12-59-7||

MHB 12-59-8

समानजन्ममरणः समः सर्वगुणैर्नृणाम् ।
विशिष्टबुद्धीञ्शूरांश्च कथमेकोऽधितिष्ठति ॥ १२-५९-८॥
samānajanmamaraṇaḥ samaḥ sarvaguṇairnṛṇām |
viśiṣṭabuddhīñśūrāṃśca kathameko'dhitiṣṭhati || 12-59-8||

MHB 12-59-9

कथमेको महीं कृत्स्नां वीरशूरार्यसंकुलाम् ।
रक्षत्यपि च लोकोऽस्य प्रसादमभिवाञ्छति ॥ १२-५९-९॥
kathameko mahīṃ kṛtsnāṃ vīraśūrāryasaṃkulām |
rakṣatyapi ca loko'sya prasādamabhivāñchati || 12-59-9||

MHB 12-59-10

एकस्य च प्रसादेन कृत्स्नो लोकः प्रसीदति ।
व्याकुलेनाकुलः सर्वो भवतीति विनिश्चयः ॥ १२-५९-१०॥
ekasya ca prasādena kṛtsno lokaḥ prasīdati |
vyākulenākulaḥ sarvo bhavatīti viniścayaḥ || 12-59-10||

MHB 12-59-11

एतदिच्छाम्यहं सर्वं तत्त्वेन भरतर्षभ ।
श्रोतुं तन्मे यथातत्त्वं प्रब्रूहि वदतां वर ॥ १२-५९-११॥
etadicchāmyahaṃ sarvaṃ tattvena bharatarṣabha |
śrotuṃ tanme yathātattvaṃ prabrūhi vadatāṃ vara || 12-59-11||

MHB 12-59-12

नैतत्कारणमल्पं हि भविष्यति विशां पते ।
यदेकस्मिञ्जगत्सर्वं देववद्याति संनतिम् ॥ १२-५९-१२॥
naitatkāraṇamalpaṃ hi bhaviṣyati viśāṃ pate |
yadekasmiñjagatsarvaṃ devavadyāti saṃnatim || 12-59-12||

MHB 12-59-13

भीष्म उवाच ।
नियतस्त्वं नरश्रेष्ठ शृणु सर्वमशेषतः ।
यथा राज्यं समुत्पन्नमादौ कृतयुगेऽभवत् ॥ १२-५९-१३॥
bhīṣma uvāca |
niyatastvaṃ naraśreṣṭha śṛṇu sarvamaśeṣataḥ |
yathā rājyaṃ samutpannamādau kṛtayuge'bhavat || 12-59-13||

MHB 12-59-14

नैव राज्यं न राजासीन्न दण्डो न च दाण्डिकः ।
धर्मेणैव प्रजाः सर्वा रक्षन्ति च परस्परम् ॥ १२-५९-१४॥
naiva rājyaṃ na rājāsīnna daṇḍo na ca dāṇḍikaḥ |
dharmeṇaiva prajāḥ sarvā rakṣanti ca parasparam || 12-59-14||

MHB 12-59-15

पालयानास्तथान्योन्यं नरा धर्मेण भारत ।
खेदं परममाजग्मुस्ततस्तान्मोह आविशत् ॥ १२-५९-१५॥
pālayānāstathānyonyaṃ narā dharmeṇa bhārata |
khedaṃ paramamājagmustatastānmoha āviśat || 12-59-15||

MHB 12-59-16

ते मोहवशमापन्ना मानवा मनुजर्षभ ।
प्रतिपत्तिविमोहाच्च धर्मस्तेषामनीनशत् ॥ १२-५९-१६॥
te mohavaśamāpannā mānavā manujarṣabha |
pratipattivimohācca dharmasteṣāmanīnaśat || 12-59-16||

MHB 12-59-17

नष्टायां प्रतिपत्तौ तु मोहवश्या नरास्तदा ।
लोभस्य वशमापन्नाः सर्वे भारतसत्तम ॥ १२-५९-१७॥
naṣṭāyāṃ pratipattau tu mohavaśyā narāstadā |
lobhasya vaśamāpannāḥ sarve bhāratasattama || 12-59-17||

MHB 12-59-18

अप्राप्तस्याभिमर्शं तु कुर्वन्तो मनुजास्ततः ।
कामो नामापरस्तत्र समपद्यत वै प्रभो ॥ १२-५९-१८॥
aprāptasyābhimarśaṃ tu kurvanto manujāstataḥ |
kāmo nāmāparastatra samapadyata vai prabho || 12-59-18||

MHB 12-59-19

तांस्तु कामवशं प्राप्तान्रागो नाम समस्पृशत् ।
रक्ताश्च नाभ्यजानन्त कार्याकार्यं युधिष्ठिर ॥ १२-५९-१९॥
tāṃstu kāmavaśaṃ prāptānrāgo nāma samaspṛśat |
raktāśca nābhyajānanta kāryākāryaṃ yudhiṣṭhira || 12-59-19||

MHB 12-59-20

अगम्यागमनं चैव वाच्यावाच्यं तथैव च ।
भक्ष्याभक्ष्यं च राजेन्द्र दोषादोषं च नात्यजन् ॥ १२-५९-२०॥
agamyāgamanaṃ caiva vācyāvācyaṃ tathaiva ca |
bhakṣyābhakṣyaṃ ca rājendra doṣādoṣaṃ ca nātyajan || 12-59-20||

MHB 12-59-21

विप्लुते नरलोकेऽस्मिंस्ततो ब्रह्म ननाश ह ।
नाशाच्च ब्रह्मणो राजन्धर्मो नाशमथागमत् ॥ १२-५९-२१॥
viplute naraloke'smiṃstato brahma nanāśa ha |
nāśācca brahmaṇo rājandharmo nāśamathāgamat || 12-59-21||

MHB 12-59-22

नष्टे ब्रह्मणि धर्मे च देवास्त्रासमथागमन् ।
ते त्रस्ता नरशार्दूल ब्रह्माणं शरणं ययुः ॥ १२-५९-२२॥
naṣṭe brahmaṇi dharme ca devāstrāsamathāgaman |
te trastā naraśārdūla brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayuḥ || 12-59-22||

MHB 12-59-23

प्रपद्य भगवन्तं ते देवा लोकपितामहम् ।
ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे दुःखशोकभयार्दिताः ॥ १२-५९-२३॥
prapadya bhagavantaṃ te devā lokapitāmaham |
ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve duḥkhaśokabhayārditāḥ || 12-59-23||

MHB 12-59-24

भगवन्नरलोकस्थं नष्टं ब्रह्म सनातनम् ।
लोभमोहादिभिर्भावैस्ततो नो भयमाविशत् ॥ १२-५९-२४॥
bhagavannaralokasthaṃ naṣṭaṃ brahma sanātanam |
lobhamohādibhirbhāvaistato no bhayamāviśat || 12-59-24||

MHB 12-59-25

ब्रह्मणश्च प्रणाशेन धर्मोऽप्यनशदीश्वर ।
ततः स्म समतां याता मर्त्यैस्त्रिभुवनेश्वर ॥ १२-५९-२५॥
brahmaṇaśca praṇāśena dharmo'pyanaśadīśvara |
tataḥ sma samatāṃ yātā martyaistribhuvaneśvara || 12-59-25||

MHB 12-59-26

अधो हि वर्षमस्माकं मर्त्यास्तूर्ध्वप्रवर्षिणः ।
क्रियाव्युपरमात्तेषां ततोऽगच्छाम संशयम् ॥ १२-५९-२६॥
adho hi varṣamasmākaṃ martyāstūrdhvapravarṣiṇaḥ |
kriyāvyuparamātteṣāṃ tato'gacchāma saṃśayam || 12-59-26||

MHB 12-59-27

अत्र निःश्रेयसं यन्नस्तद्ध्यायस्व पितामह ।
त्वत्प्रभावसमुत्थोऽसौ प्रभावो नो विनश्यति ॥ १२-५९-२७॥
atra niḥśreyasaṃ yannastaddhyāyasva pitāmaha |
tvatprabhāvasamuttho'sau prabhāvo no vinaśyati || 12-59-27||

MHB 12-59-28

तानुवाच सुरान्सर्वान्स्वयंभूर्भगवांस्ततः ।
श्रेयोऽहं चिन्तयिष्यामि व्येतु वो भीः सुरर्षभाः ॥ १२-५९-२८॥
tānuvāca surānsarvānsvayaṃbhūrbhagavāṃstataḥ |
śreyo'haṃ cintayiṣyāmi vyetu vo bhīḥ surarṣabhāḥ || 12-59-28||

MHB 12-59-29

ततोऽध्यायसहस्राणां शतं चक्रे स्वबुद्धिजम् ।
यत्र धर्मस्तथैवार्थः कामश्चैवानुवर्णितः ॥ १२-५९-२९॥
tato'dhyāyasahasrāṇāṃ śataṃ cakre svabuddhijam |
yatra dharmastathaivārthaḥ kāmaścaivānuvarṇitaḥ || 12-59-29||

MHB 12-59-30

त्रिवर्ग इति विख्यातो गण एष स्वयंभुवा ।
चतुर्थो मोक्ष इत्येव पृथगर्थः पृथग्गणः ॥ १२-५९-३०॥
trivarga iti vikhyāto gaṇa eṣa svayaṃbhuvā |
caturtho mokṣa ityeva pṛthagarthaḥ pṛthaggaṇaḥ || 12-59-30||

MHB 12-59-31

मोक्षस्यापि त्रिवर्गोऽन्यः प्रोक्तः सत्त्वं रजस्तमः ।
स्थानं वृद्धिः क्षयश्चैव त्रिवर्गश्चैव दण्डजः ॥ १२-५९-३१॥
mokṣasyāpi trivargo'nyaḥ proktaḥ sattvaṃ rajastamaḥ |
sthānaṃ vṛddhiḥ kṣayaścaiva trivargaścaiva daṇḍajaḥ || 12-59-31||

MHB 12-59-32

आत्मा देशश्च कालश्चाप्युपायाः कृत्यमेव च ।
सहायाः कारणं चैव षड्वर्गो नीतिजः स्मृतः ॥ १२-५९-३२॥
ātmā deśaśca kālaścāpyupāyāḥ kṛtyameva ca |
sahāyāḥ kāraṇaṃ caiva ṣaḍvargo nītijaḥ smṛtaḥ || 12-59-32||

MHB 12-59-33

त्रयी चान्वीक्षिकी चैव वार्ता च भरतर्षभ ।
दण्डनीतिश्च विपुला विद्यास्तत्र निदर्शिताः ॥ १२-५९-३३॥
trayī cānvīkṣikī caiva vārtā ca bharatarṣabha |
daṇḍanītiśca vipulā vidyāstatra nidarśitāḥ || 12-59-33||

MHB 12-59-34

अमात्यरक्षाप्रणिधी राजपुत्रस्य रक्षणम् ।
चारश्च विविधोपायः प्रणिधिश्च पृथग्विधः ॥ १२-५९-३४॥
amātyarakṣāpraṇidhī rājaputrasya rakṣaṇam |
cāraśca vividhopāyaḥ praṇidhiśca pṛthagvidhaḥ || 12-59-34||

MHB 12-59-35

साम चोपप्रदानं च भेदो दण्डश्च पाण्डव ।
उपेक्षा पञ्चमी चात्र कार्त्स्न्येन समुदाहृता ॥ १२-५९-३५॥
sāma copapradānaṃ ca bhedo daṇḍaśca pāṇḍava |
upekṣā pañcamī cātra kārtsnyena samudāhṛtā || 12-59-35||

MHB 12-59-36

मन्त्रश्च वर्णितः कृत्स्नस्तथा भेदार्थ एव च ।
विभ्रंशश्चैव मन्त्रस्य सिद्ध्यसिद्ध्योश्च यत्फलम् ॥ १२-५९-३६॥
mantraśca varṇitaḥ kṛtsnastathā bhedārtha eva ca |
vibhraṃśaścaiva mantrasya siddhyasiddhyośca yatphalam || 12-59-36||

MHB 12-59-37

संधिश्च विविधाभिख्यो हीनो मध्यस्तथोत्तमः ।
भयसत्कारवित्ताख्यः कार्त्स्न्येन परिवर्णितः ॥ १२-५९-३७॥
saṃdhiśca vividhābhikhyo hīno madhyastathottamaḥ |
bhayasatkāravittākhyaḥ kārtsnyena parivarṇitaḥ || 12-59-37||

MHB 12-59-38

यात्राकालाश्च चत्वारस्त्रिवर्गस्य च विस्तरः ।
विजयो धर्मयुक्तश्च तथार्थविजयश्च ह ॥ १२-५९-३८॥
yātrākālāśca catvārastrivargasya ca vistaraḥ |
vijayo dharmayuktaśca tathārthavijayaśca ha || 12-59-38||

MHB 12-59-39

आसुरश्चैव विजयस्तथा कार्त्स्न्येन वर्णितः ।
लक्षणं पञ्चवर्गस्य त्रिविधं चात्र वर्णितम् ॥ १२-५९-३९॥
āsuraścaiva vijayastathā kārtsnyena varṇitaḥ |
lakṣaṇaṃ pañcavargasya trividhaṃ cātra varṇitam || 12-59-39||

MHB 12-59-40

प्रकाशश्चाप्रकाशश्च दण्डोऽथ परिशब्दितः ।
प्रकाशोऽष्टविधस्तत्र गुह्यस्तु बहुविस्तरः ॥ १२-५९-४०॥
prakāśaścāprakāśaśca daṇḍo'tha pariśabditaḥ |
prakāśo'ṣṭavidhastatra guhyastu bahuvistaraḥ || 12-59-40||

MHB 12-59-41

रथा नागा हयाश्चैव पादाताश्चैव पाण्डव ।
विष्टिर्नावश्चराश्चैव देशिकाः पथि चाष्टकम् ॥ १२-५९-४१॥
rathā nāgā hayāścaiva pādātāścaiva pāṇḍava |
viṣṭirnāvaścarāścaiva deśikāḥ pathi cāṣṭakam || 12-59-41||

MHB 12-59-42

अङ्गान्येतानि कौरव्य प्रकाशानि बलस्य तु ।
जङ्गमाजङ्गमाश्चोक्ताश्चूर्णयोगा विषादयः ॥ १२-५९-४२॥
aṅgānyetāni kauravya prakāśāni balasya tu |
jaṅgamājaṅgamāścoktāścūrṇayogā viṣādayaḥ || 12-59-42||

MHB 12-59-43

स्पर्शे चाभ्यवहार्ये चाप्युपांशुर्विविधः स्मृतः ।
अरिर्मित्रमुदासीन इत्येतेऽप्यनुवर्णिताः ॥ १२-५९-४३॥
sparśe cābhyavahārye cāpyupāṃśurvividhaḥ smṛtaḥ |
arirmitramudāsīna ityete'pyanuvarṇitāḥ || 12-59-43||

MHB 12-59-44

कृत्स्ना मार्गगुणाश्चैव तथा भूमिगुणाश्च ह ।
आत्मरक्षणमाश्वासः स्पशानां चान्ववेक्षणम् ॥ १२-५९-४४॥
kṛtsnā mārgaguṇāścaiva tathā bhūmiguṇāśca ha |
ātmarakṣaṇamāśvāsaḥ spaśānāṃ cānvavekṣaṇam || 12-59-44||

MHB 12-59-45

कल्पना विविधाश्चापि नृनागरथवाजिनाम् ।
व्यूहाश्च विविधाभिख्या विचित्रं युद्धकौशलम् ॥ १२-५९-४५॥
kalpanā vividhāścāpi nṛnāgarathavājinām |
vyūhāśca vividhābhikhyā vicitraṃ yuddhakauśalam || 12-59-45||

MHB 12-59-46

उत्पाताश्च निपाताश्च सुयुद्धं सुपलायनम् ।
शस्त्राणां पायनज्ञानं तथैव भरतर्षभ ॥ १२-५९-४६॥
utpātāśca nipātāśca suyuddhaṃ supalāyanam |
śastrāṇāṃ pāyanajñānaṃ tathaiva bharatarṣabha || 12-59-46||

MHB 12-59-47

बलव्यसनमुक्तं च तथैव बलहर्षणम् ।
पीडनास्कन्दकालश्च भयकालश्च पाण्डव ॥ १२-५९-४७॥
balavyasanamuktaṃ ca tathaiva balaharṣaṇam |
pīḍanāskandakālaśca bhayakālaśca pāṇḍava || 12-59-47||

MHB 12-59-48

तथा खातविधानं च योगसंचार एव च ।
चौराटव्यबलैश्चोग्रैः परराष्ट्रस्य पीडनम् ॥ १२-५९-४८॥
tathā khātavidhānaṃ ca yogasaṃcāra eva ca |
caurāṭavyabalaiścograiḥ pararāṣṭrasya pīḍanam || 12-59-48||

MHB 12-59-49

अग्निदैर्गरदैश्चैव प्रतिरूपकचारकैः ।
श्रेणिमुख्योपजापेन वीरुधश्छेदनेन च ॥ १२-५९-४९॥
agnidairgaradaiścaiva pratirūpakacārakaiḥ |
śreṇimukhyopajāpena vīrudhaśchedanena ca || 12-59-49||

MHB 12-59-50

दूषणेन च नागानामाशङ्काजननेन च ।
आरोधनेन भक्तस्य पथश्चोपार्जनेन च ॥ १२-५९-५०॥
dūṣaṇena ca nāgānāmāśaṅkājananena ca |
ārodhanena bhaktasya pathaścopārjanena ca || 12-59-50||

MHB 12-59-51

सप्ताङ्गस्य च राज्यस्य ह्रासवृद्धिसमञ्जसम् ।
दूतसामर्थ्ययोगश्च राष्ट्रस्य च विवर्धनम् ॥ १२-५९-५१॥
saptāṅgasya ca rājyasya hrāsavṛddhisamañjasam |
dūtasāmarthyayogaśca rāṣṭrasya ca vivardhanam || 12-59-51||

MHB 12-59-52

अरिमध्यस्थमित्राणां सम्यक्चोक्तं प्रपञ्चनम् ।
अवमर्दः प्रतीघातस्तथैव च बलीयसाम् ॥ १२-५९-५२॥
arimadhyasthamitrāṇāṃ samyakcoktaṃ prapañcanam |
avamardaḥ pratīghātastathaiva ca balīyasām || 12-59-52||

MHB 12-59-53

व्यवहारः सुसूक्ष्मश्च तथा कण्टकशोधनम् ।
शमो व्यायामयोगश्च योगो द्रव्यस्य संचयः ॥ १२-५९-५३॥
vyavahāraḥ susūkṣmaśca tathā kaṇṭakaśodhanam |
śamo vyāyāmayogaśca yogo dravyasya saṃcayaḥ || 12-59-53||

MHB 12-59-54

अभृतानां च भरणं भृतानां चान्ववेक्षणम् ।
अर्थकाले प्रदानं च व्यसनेष्वप्रसङ्गिता ॥ १२-५९-५४॥
abhṛtānāṃ ca bharaṇaṃ bhṛtānāṃ cānvavekṣaṇam |
arthakāle pradānaṃ ca vyasaneṣvaprasaṅgitā || 12-59-54||

MHB 12-59-55

तथा राजगुणाश्चैव सेनापतिगुणाश्च ये ।
कारणस्य च कर्तुश्च गुणदोषास्तथैव च ॥ १२-५९-५५॥
tathā rājaguṇāścaiva senāpatiguṇāśca ye |
kāraṇasya ca kartuśca guṇadoṣāstathaiva ca || 12-59-55||

MHB 12-59-56

दुष्टेङ्गितं च विविधं वृत्तिश्चैवानुजीविनाम् ।
शङ्कितत्वं च सर्वस्य प्रमादस्य च वर्जनम् ॥ १२-५९-५६॥
duṣṭeṅgitaṃ ca vividhaṃ vṛttiścaivānujīvinām |
śaṅkitatvaṃ ca sarvasya pramādasya ca varjanam || 12-59-56||

MHB 12-59-57

अलब्धलिप्सा लब्धस्य तथैव च विवर्धनम् ।
प्रदानं च विवृद्धस्य पात्रेभ्यो विधिवत्तथा ॥ १२-५९-५७॥
alabdhalipsā labdhasya tathaiva ca vivardhanam |
pradānaṃ ca vivṛddhasya pātrebhyo vidhivattathā || 12-59-57||

MHB 12-59-58

विसर्गोऽर्थस्य धर्मार्थमर्थार्थं कामहेतुना ।
चतुर्थो व्यसनाघाते तथैवात्रानुवर्णितः ॥ १२-५९-५८॥
visargo'rthasya dharmārthamarthārthaṃ kāmahetunā |
caturtho vyasanāghāte tathaivātrānuvarṇitaḥ || 12-59-58||

MHB 12-59-59

क्रोधजानि तथोग्राणि कामजानि तथैव च ।
दशोक्तानि कुरुश्रेष्ठ व्यसनान्यत्र चैव ह ॥ १२-५९-५९॥
krodhajāni tathogrāṇi kāmajāni tathaiva ca |
daśoktāni kuruśreṣṭha vyasanānyatra caiva ha || 12-59-59||

MHB 12-59-60

मृगयाक्षास्तथा पानं स्त्रियश्च भरतर्षभ ।
कामजान्याहुराचार्याः प्रोक्तानीह स्वयंभुवा ॥ १२-५९-६०॥
mṛgayākṣāstathā pānaṃ striyaśca bharatarṣabha |
kāmajānyāhurācāryāḥ proktānīha svayaṃbhuvā || 12-59-60||

MHB 12-59-61

वाक्पारुष्यं तथोग्रत्वं दण्डपारुष्यमेव च ।
आत्मनो निग्रहस्त्यागोऽथार्थदूषणमेव च ॥ १२-५९-६१॥
vākpāruṣyaṃ tathogratvaṃ daṇḍapāruṣyameva ca |
ātmano nigrahastyāgo'thārthadūṣaṇameva ca || 12-59-61||

MHB 12-59-62

यन्त्राणि विविधान्येव क्रियास्तेषां च वर्णिताः ।
अवमर्दः प्रतीघातः केतनानां च भञ्जनम् ॥ १२-५९-६२॥
yantrāṇi vividhānyeva kriyāsteṣāṃ ca varṇitāḥ |
avamardaḥ pratīghātaḥ ketanānāṃ ca bhañjanam || 12-59-62||

MHB 12-59-63

चैत्यद्रुमाणामामर्दो रोधःकर्मान्तनाशनम् ।
अपस्करोऽथ गमनं तथोपास्या च वर्णिता ॥ १२-५९-६३॥
caityadrumāṇāmāmardo rodhaḥkarmāntanāśanam |
apaskaro'tha gamanaṃ tathopāsyā ca varṇitā || 12-59-63||

MHB 12-59-64

पणवानकशङ्खानां भेरीणां च युधां वर ।
उपार्जनं च द्रव्याणां परमर्म च तानि षट् ॥ १२-५९-६४॥
paṇavānakaśaṅkhānāṃ bherīṇāṃ ca yudhāṃ vara |
upārjanaṃ ca dravyāṇāṃ paramarma ca tāni ṣaṭ || 12-59-64||

MHB 12-59-65

लब्धस्य च प्रशमनं सतां चैव हि पूजनम् ।
विद्वद्भिरेकीभावश्च प्रातर्होमविधिज्ञता ॥ १२-५९-६५॥
labdhasya ca praśamanaṃ satāṃ caiva hi pūjanam |
vidvadbhirekībhāvaśca prātarhomavidhijñatā || 12-59-65||

MHB 12-59-66

मङ्गलालम्भनं चैव शरीरस्य प्रतिक्रिया ।
आहारयोजनं चैव नित्यमास्तिक्यमेव च ॥ १२-५९-६६॥
maṅgalālambhanaṃ caiva śarīrasya pratikriyā |
āhārayojanaṃ caiva nityamāstikyameva ca || 12-59-66||

MHB 12-59-67

एकेन च यथोत्थेयं सत्यत्वं मधुरा गिरः ।
उत्सवानां समाजानां क्रियाः केतनजास्तथा ॥ १२-५९-६७॥
ekena ca yathottheyaṃ satyatvaṃ madhurā giraḥ |
utsavānāṃ samājānāṃ kriyāḥ ketanajāstathā || 12-59-67||

MHB 12-59-68

प्रत्यक्षा च परोक्षा च सर्वाधिकरणेषु च ।
वृत्तिर्भरतशार्दूल नित्यं चैवान्ववेक्षणम् ॥ १२-५९-६८॥
pratyakṣā ca parokṣā ca sarvādhikaraṇeṣu ca |
vṛttirbharataśārdūla nityaṃ caivānvavekṣaṇam || 12-59-68||

MHB 12-59-69

अदण्ड्यत्वं च विप्राणां युक्त्या दण्डनिपातनम् ।
अनुजीविस्वजातिभ्यो गुणेषु परिरक्षणम् ॥ १२-५९-६९॥
adaṇḍyatvaṃ ca viprāṇāṃ yuktyā daṇḍanipātanam |
anujīvisvajātibhyo guṇeṣu parirakṣaṇam || 12-59-69||

MHB 12-59-70

रक्षणं चैव पौराणां स्वराष्ट्रस्य विवर्धनम् ।
मण्डलस्था च या चिन्ता राजन्द्वादशराजिका ॥ १२-५९-७०॥
rakṣaṇaṃ caiva paurāṇāṃ svarāṣṭrasya vivardhanam |
maṇḍalasthā ca yā cintā rājandvādaśarājikā || 12-59-70||

MHB 12-59-71

द्वासप्ततिमतिश्चैव प्रोक्ता या च स्वयंभुवा ।
देशजातिकुलानां च धर्माः समनुवर्णिताः ॥ १२-५९-७१॥
dvāsaptatimatiścaiva proktā yā ca svayaṃbhuvā |
deśajātikulānāṃ ca dharmāḥ samanuvarṇitāḥ || 12-59-71||

MHB 12-59-72

धर्मश्चार्थश्च कामश्च मोक्षश्चात्रानुवर्णितः ।
उपायश्चार्थलिप्सा च विविधा भूरिदक्षिणाः ॥ १२-५९-७२॥
dharmaścārthaśca kāmaśca mokṣaścātrānuvarṇitaḥ |
upāyaścārthalipsā ca vividhā bhūridakṣiṇāḥ || 12-59-72||

MHB 12-59-73

मूलकर्मक्रिया चात्र माया योगश्च वर्णितः ।
दूषणं स्रोतसामत्र वर्णितं च स्थिराम्भसाम् ॥ १२-५९-७३॥
mūlakarmakriyā cātra māyā yogaśca varṇitaḥ |
dūṣaṇaṃ srotasāmatra varṇitaṃ ca sthirāmbhasām || 12-59-73||

MHB 12-59-74

यैर्यैरुपायैर्लोकश्च न चलेदार्यवर्त्मनः ।
तत्सर्वं राजशार्दूल नीतिशास्त्रेऽनुवर्णितम् ॥ १२-५९-७४॥
yairyairupāyairlokaśca na caledāryavartmanaḥ |
tatsarvaṃ rājaśārdūla nītiśāstre'nuvarṇitam || 12-59-74||

MHB 12-59-75

एतत्कृत्वा शुभं शास्त्रं ततः स भगवान्प्रभुः ।
देवानुवाच संहृष्टः सर्वाञ्शक्रपुरोगमान् ॥ १२-५९-७५॥
etatkṛtvā śubhaṃ śāstraṃ tataḥ sa bhagavānprabhuḥ |
devānuvāca saṃhṛṣṭaḥ sarvāñśakrapurogamān || 12-59-75||

MHB 12-59-76

उपकाराय लोकस्य त्रिवर्गस्थापनाय च ।
नवनीतं सरस्वत्या बुद्धिरेषा प्रभाविता ॥ १२-५९-७६॥
upakārāya lokasya trivargasthāpanāya ca |
navanītaṃ sarasvatyā buddhireṣā prabhāvitā || 12-59-76||

MHB 12-59-77

दण्डेन सहिता ह्येषा लोकरक्षणकारिका ।
निग्रहानुग्रहरता लोकाननु चरिष्यति ॥ १२-५९-७७॥
daṇḍena sahitā hyeṣā lokarakṣaṇakārikā |
nigrahānugraharatā lokānanu cariṣyati || 12-59-77||

MHB 12-59-78

दण्डेन नीयते चेयं दण्डं नयति चाप्युत ।
दण्डनीतिरिति प्रोक्ता त्रीँल्लोकाननुवर्तते ॥ १२-५९-७८॥
daṇḍena nīyate ceyaṃ daṇḍaṃ nayati cāpyuta |
daṇḍanītiriti proktā trī~llokānanuvartate || 12-59-78||

MHB 12-59-79

षाड्गुण्यगुणसारैषा स्थास्यत्यग्रे महात्मसु ।
महत्त्वात्तस्य दण्डस्य नीतिर्विस्पष्टलक्षणा ॥ १२-५९-७९॥
ṣāḍguṇyaguṇasāraiṣā sthāsyatyagre mahātmasu |
mahattvāttasya daṇḍasya nītirvispaṣṭalakṣaṇā || 12-59-79||

MHB 12-59-80

नयचारश्च विपुलो येन सर्वमिदं ततम् ।
आगमश्च पुराणानां महर्षीणां च संभवः ॥ १२-५९-८०॥
nayacāraśca vipulo yena sarvamidaṃ tatam |
āgamaśca purāṇānāṃ maharṣīṇāṃ ca saṃbhavaḥ || 12-59-80||

MHB 12-59-81

तीर्थवंशश्च वंशश्च नक्षत्राणां युधिष्ठिर ।
सकलं चातुराश्रम्यं चातुर्होत्रं तथैव च ॥ १२-५९-८१॥
tīrthavaṃśaśca vaṃśaśca nakṣatrāṇāṃ yudhiṣṭhira |
sakalaṃ cāturāśramyaṃ cāturhotraṃ tathaiva ca || 12-59-81||

MHB 12-59-82

चातुर्वर्ण्यं तथैवात्र चातुर्वेद्यं च वर्णितम् ।
इतिहासोपवेदाश्च न्यायः कृत्स्नश्च वर्णितः ॥ १२-५९-८२॥
cāturvarṇyaṃ tathaivātra cāturvedyaṃ ca varṇitam |
itihāsopavedāśca nyāyaḥ kṛtsnaśca varṇitaḥ || 12-59-82||

MHB 12-59-83

तपो ज्ञानमहिंसा च सत्यासत्ये नयः परः ।
वृद्धोपसेवा दानं च शौचमुत्थानमेव च ॥ १२-५९-८३॥
tapo jñānamahiṃsā ca satyāsatye nayaḥ paraḥ |
vṛddhopasevā dānaṃ ca śaucamutthānameva ca || 12-59-83||

MHB 12-59-84

सर्वभूतानुकम्पा च सर्वमत्रोपवर्णितम् ।
भुवि वाचोगतं यच्च तच्च सर्वं समर्पितम् ॥ १२-५९-८४॥
sarvabhūtānukampā ca sarvamatropavarṇitam |
bhuvi vācogataṃ yacca tacca sarvaṃ samarpitam || 12-59-84||

MHB 12-59-85

तस्मिन्पैतामहे शास्त्रे पाण्डवैतदसंशयम् ।
धर्मार्थकाममोक्षाश्च सकला ह्यत्र शब्दिताः ॥ १२-५९-८५॥
tasminpaitāmahe śāstre pāṇḍavaitadasaṃśayam |
dharmārthakāmamokṣāśca sakalā hyatra śabditāḥ || 12-59-85||

MHB 12-59-86

ततस्तां भगवान्नीतिं पूर्वं जग्राह शंकरः ।
बहुरूपो विशालाक्षः शिवः स्थाणुरुमापतिः ॥ १२-५९-८६॥
tatastāṃ bhagavānnītiṃ pūrvaṃ jagrāha śaṃkaraḥ |
bahurūpo viśālākṣaḥ śivaḥ sthāṇurumāpatiḥ || 12-59-86||

MHB 12-59-87

युगानामायुषो ह्रासं विज्ञाय भगवाञ्शिवः ।
संचिक्षेप ततः शास्त्रं महार्थं ब्रह्मणा कृतम् ॥ १२-५९-८७॥
yugānāmāyuṣo hrāsaṃ vijñāya bhagavāñśivaḥ |
saṃcikṣepa tataḥ śāstraṃ mahārthaṃ brahmaṇā kṛtam || 12-59-87||

MHB 12-59-88

वैशालाक्षमिति प्रोक्तं तदिन्द्रः प्रत्यपद्यत ।
दशाध्यायसहस्राणि सुब्रह्मण्यो महातपाः ॥ १२-५९-८८॥
vaiśālākṣamiti proktaṃ tadindraḥ pratyapadyata |
daśādhyāyasahasrāṇi subrahmaṇyo mahātapāḥ || 12-59-88||

MHB 12-59-89

भगवानपि तच्छास्त्रं संचिक्षेप पुरंदरः ।
सहस्रैः पञ्चभिस्तात यदुक्तं बाहुदन्तकम् ॥ १२-५९-८९॥
bhagavānapi tacchāstraṃ saṃcikṣepa puraṃdaraḥ |
sahasraiḥ pañcabhistāta yaduktaṃ bāhudantakam || 12-59-89||

MHB 12-59-90

अध्यायानां सहस्रैस्तु त्रिभिरेव बृहस्पतिः ।
संचिक्षेपेश्वरो बुद्ध्या बार्हस्पत्यं तदुच्यते ॥ १२-५९-९०॥
adhyāyānāṃ sahasraistu tribhireva bṛhaspatiḥ |
saṃcikṣepeśvaro buddhyā bārhaspatyaṃ taducyate || 12-59-90||

MHB 12-59-91

अध्यायानां सहस्रेण काव्यः संक्षेपमब्रवीत् ।
तच्छास्त्रममितप्रज्ञो योगाचार्यो महातपाः ॥ १२-५९-९१॥
adhyāyānāṃ sahasreṇa kāvyaḥ saṃkṣepamabravīt |
tacchāstramamitaprajño yogācāryo mahātapāḥ || 12-59-91||

MHB 12-59-92

एवं लोकानुरोधेन शास्त्रमेतन्महर्षिभिः ।
संक्षिप्तमायुर्विज्ञाय मर्त्यानां ह्रासि पाण्डव ॥ १२-५९-९२॥
evaṃ lokānurodhena śāstrametanmaharṣibhiḥ |
saṃkṣiptamāyurvijñāya martyānāṃ hrāsi pāṇḍava || 12-59-92||

MHB 12-59-93

अथ देवाः समागम्य विष्णुमूचुः प्रजापतिम् ।
एको योऽर्हति मर्त्येभ्यः श्रैष्ठ्यं तं वै समादिश ॥ १२-५९-९३॥
atha devāḥ samāgamya viṣṇumūcuḥ prajāpatim |
eko yo'rhati martyebhyaḥ śraiṣṭhyaṃ taṃ vai samādiśa || 12-59-93||

MHB 12-59-94

ततः संचिन्त्य भगवान्देवो नारायणः प्रभुः ।
तैजसं वै विरजसं सोऽसृजन्मानसं सुतम् ॥ १२-५९-९४॥
tataḥ saṃcintya bhagavāndevo nārāyaṇaḥ prabhuḥ |
taijasaṃ vai virajasaṃ so'sṛjanmānasaṃ sutam || 12-59-94||

MHB 12-59-95

विरजास्तु महाभाग विभुत्वं भुवि नैच्छत ।
न्यासायैवाभवद्बुद्धिः प्रणीता तस्य पाण्डव ॥ १२-५९-९५॥
virajāstu mahābhāga vibhutvaṃ bhuvi naicchata |
nyāsāyaivābhavadbuddhiḥ praṇītā tasya pāṇḍava || 12-59-95||

MHB 12-59-96

कीर्तिमांस्तस्य पुत्रोऽभूत्सोऽपि पञ्चातिगोऽभवत् ।
कर्दमस्तस्य च सुतः सोऽप्यतप्यन्महत्तपः ॥ १२-५९-९६॥
kīrtimāṃstasya putro'bhūtso'pi pañcātigo'bhavat |
kardamastasya ca sutaḥ so'pyatapyanmahattapaḥ || 12-59-96||

MHB 12-59-97

प्रजापतेः कर्दमस्य अनङ्गो नाम वै सुतः ।
प्रजानां रक्षिता साधुर्दण्डनीतिविशारदः ॥ १२-५९-९७॥
prajāpateḥ kardamasya anaṅgo nāma vai sutaḥ |
prajānāṃ rakṣitā sādhurdaṇḍanītiviśāradaḥ || 12-59-97||

MHB 12-59-98

अनङ्गपुत्रोऽतिबलो नीतिमानधिगम्य वै ।
अभिपेदे महीराज्यमथेन्द्रियवशोऽभवत् ॥ १२-५९-९८॥
anaṅgaputro'tibalo nītimānadhigamya vai |
abhipede mahīrājyamathendriyavaśo'bhavat || 12-59-98||

MHB 12-59-99

मृत्योस्तु दुहिता राजन्सुनीथा नाम मानसी ।
प्रख्याता त्रिषु लोकेषु या सा वेनमजीजनत् ॥ १२-५९-९९॥
mṛtyostu duhitā rājansunīthā nāma mānasī |
prakhyātā triṣu lokeṣu yā sā venamajījanat || 12-59-99||

MHB 12-59-100

तं प्रजासु विधर्माणं रागद्वेषवशानुगम् ।
मन्त्रपूतैः कुशैर्जघ्नुरृषयो ब्रह्मवादिनः ॥ १२-५९-१००॥
taṃ prajāsu vidharmāṇaṃ rāgadveṣavaśānugam |
mantrapūtaiḥ kuśairjaghnurṛṣayo brahmavādinaḥ || 12-59-100||

MHB 12-59-101

ममन्थुर्दक्षिणं चोरुमृषयस्तस्य मन्त्रतः ।
ततोऽस्य विकृतो जज्ञे ह्रस्वाङ्गः पुरुषो भुवि ॥ १२-५९-१०१॥
mamanthurdakṣiṇaṃ corumṛṣayastasya mantrataḥ |
tato'sya vikṛto jajñe hrasvāṅgaḥ puruṣo bhuvi || 12-59-101||

MHB 12-59-102

दग्धस्थाणुप्रतीकाशो रक्ताक्षः कृष्णमूर्धजः ।
निषीदेत्येवमूचुस्तमृषयो ब्रह्मवादिनः ॥ १२-५९-१०२॥
dagdhasthāṇupratīkāśo raktākṣaḥ kṛṣṇamūrdhajaḥ |
niṣīdetyevamūcustamṛṣayo brahmavādinaḥ || 12-59-102||

MHB 12-59-103

तस्मान्निषादाः संभूताः क्रूराः शैलवनाश्रयाः ।
ये चान्ये विन्ध्यनिलया म्लेच्छाः शतसहस्रशः ॥ १२-५९-१०३॥
tasmānniṣādāḥ saṃbhūtāḥ krūrāḥ śailavanāśrayāḥ |
ye cānye vindhyanilayā mlecchāḥ śatasahasraśaḥ || 12-59-103||

MHB 12-59-104

भूयोऽस्य दक्षिणं पाणिं ममन्थुस्ते महर्षयः ।
ततः पुरुष उत्पन्नो रूपेणेन्द्र इवापरः ॥ १२-५९-१०४॥
bhūyo'sya dakṣiṇaṃ pāṇiṃ mamanthuste maharṣayaḥ |
tataḥ puruṣa utpanno rūpeṇendra ivāparaḥ || 12-59-104||

MHB 12-59-105

कवची बद्धनिस्त्रिंशः सशरः सशरासनः ।
वेदवेदाङ्गविच्चैव धनुर्वेदे च पारगः ॥ १२-५९-१०५॥
kavacī baddhanistriṃśaḥ saśaraḥ saśarāsanaḥ |
vedavedāṅgaviccaiva dhanurvede ca pāragaḥ || 12-59-105||

MHB 12-59-106

तं दण्डनीतिः सकला श्रिता राजन्नरोत्तमम् ।
ततः स प्राञ्जलिर्वैन्यो महर्षींस्तानुवाच ह ॥ १२-५९-१०६॥
taṃ daṇḍanītiḥ sakalā śritā rājannarottamam |
tataḥ sa prāñjalirvainyo maharṣīṃstānuvāca ha || 12-59-106||

MHB 12-59-107

सुसूक्ष्मा मे समुत्पन्ना बुद्धिर्धर्मार्थदर्शिनी ।
अनया किं मया कार्यं तन्मे तत्त्वेन शंसत ॥ १२-५९-१०७॥
susūkṣmā me samutpannā buddhirdharmārthadarśinī |
anayā kiṃ mayā kāryaṃ tanme tattvena śaṃsata || 12-59-107||

MHB 12-59-108

यन्मां भवन्तो वक्ष्यन्ति कार्यमर्थसमन्वितम् ।
तदहं वै करिष्यामि नात्र कार्या विचारणा ॥ १२-५९-१०८॥
yanmāṃ bhavanto vakṣyanti kāryamarthasamanvitam |
tadahaṃ vai kariṣyāmi nātra kāryā vicāraṇā || 12-59-108||

MHB 12-59-109

तमूचुरथ देवास्ते ते चैव परमर्षयः ।
नियतो यत्र धर्मो वै तमशङ्कः समाचर ॥ १२-५९-१०९॥
tamūcuratha devāste te caiva paramarṣayaḥ |
niyato yatra dharmo vai tamaśaṅkaḥ samācara || 12-59-109||

MHB 12-59-110

प्रियाप्रिये परित्यज्य समः सर्वेषु जन्तुषु ।
कामक्रोधौ च लोभं च मानं चोत्सृज्य दूरतः ॥ १२-५९-११०॥
priyāpriye parityajya samaḥ sarveṣu jantuṣu |
kāmakrodhau ca lobhaṃ ca mānaṃ cotsṛjya dūrataḥ || 12-59-110||

MHB 12-59-111

यश्च धर्मात्प्रविचलेल्लोके कश्चन मानवः ।
निग्राह्यस्ते स बाहुभ्यां शश्वद्धर्ममवेक्षतः ॥ १२-५९-१११॥
yaśca dharmātpravicalelloke kaścana mānavaḥ |
nigrāhyaste sa bāhubhyāṃ śaśvaddharmamavekṣataḥ || 12-59-111||

MHB 12-59-112

प्रतिज्ञां चाधिरोहस्व मनसा कर्मणा गिरा ।
पालयिष्याम्यहं भौमं ब्रह्म इत्येव चासकृत् ॥ १२-५९-११२॥
pratijñāṃ cādhirohasva manasā karmaṇā girā |
pālayiṣyāmyahaṃ bhaumaṃ brahma ityeva cāsakṛt || 12-59-112||

MHB 12-59-113

यश्चात्र धर्मनीत्युक्तो दण्डनीतिव्यपाश्रयः ।
तमशङ्कः करिष्यामि स्ववशो न कदाचन ॥ १२-५९-११३॥
yaścātra dharmanītyukto daṇḍanītivyapāśrayaḥ |
tamaśaṅkaḥ kariṣyāmi svavaśo na kadācana || 12-59-113||

MHB 12-59-114

अदण्ड्या मे द्विजाश्चेति प्रतिजानीष्व चाभिभो ।
लोकं च संकरात्कृत्स्नात्त्रातास्मीति परंतप ॥ १२-५९-११४॥
adaṇḍyā me dvijāśceti pratijānīṣva cābhibho |
lokaṃ ca saṃkarātkṛtsnāttrātāsmīti paraṃtapa || 12-59-114||

MHB 12-59-115

वैन्यस्ततस्तानुवाच देवानृषिपुरोगमान् ।
ब्राह्मणा मे सहायाश्चेदेवमस्तु सुरर्षभाः ॥ १२-५९-११५॥
vainyastatastānuvāca devānṛṣipurogamān |
brāhmaṇā me sahāyāścedevamastu surarṣabhāḥ || 12-59-115||

MHB 12-59-116

एवमस्त्विति वैन्यस्तु तैरुक्तो ब्रह्मवादिभिः ।
पुरोधाश्चाभवत्तस्य शुक्रो ब्रह्ममयो निधिः ॥ १२-५९-११६॥
evamastviti vainyastu tairukto brahmavādibhiḥ |
purodhāścābhavattasya śukro brahmamayo nidhiḥ || 12-59-116||

MHB 12-59-117

मन्त्रिणो वालखिल्यास्तु सारस्वत्यो गणो ह्यभूत् ।
महर्षिर्भगवान्गर्गस्तस्य सांवत्सरोऽभवत् ॥ १२-५९-११७॥
mantriṇo vālakhilyāstu sārasvatyo gaṇo hyabhūt |
maharṣirbhagavāngargastasya sāṃvatsaro'bhavat || 12-59-117||

MHB 12-59-118

आत्मनाष्टम इत्येव श्रुतिरेषा परा नृषु ।
उत्पन्नौ बन्दिनौ चास्य तत्पूर्वौ सूतमागधौ ॥ १२-५९-११८॥
ātmanāṣṭama ityeva śrutireṣā parā nṛṣu |
utpannau bandinau cāsya tatpūrvau sūtamāgadhau || 12-59-118||

MHB 12-59-119

समतां वसुधायाश्च स सम्यगुपपादयत् ।
वैषम्यं हि परं भूमेरासीदिति ह नः श्रुतम् ॥ १२-५९-११९॥
samatāṃ vasudhāyāśca sa samyagupapādayat |
vaiṣamyaṃ hi paraṃ bhūmerāsīditi ha naḥ śrutam || 12-59-119||

MHB 12-59-120

स विष्णुना च देवेन शक्रेण विबुधैः सह ।
ऋषिभिश्च प्रजापाल्ये ब्रह्मणा चाभिषेचितः ॥ १२-५९-१२०॥
sa viṣṇunā ca devena śakreṇa vibudhaiḥ saha |
ṛṣibhiśca prajāpālye brahmaṇā cābhiṣecitaḥ || 12-59-120||

MHB 12-59-121

तं साक्षात्पृथिवी भेजे रत्नान्यादाय पाण्डव ।
सागरः सरितां भर्ता हिमवांश्चाचलोत्तमः ॥ १२-५९-१२१॥
taṃ sākṣātpṛthivī bheje ratnānyādāya pāṇḍava |
sāgaraḥ saritāṃ bhartā himavāṃścācalottamaḥ || 12-59-121||

MHB 12-59-122

शक्रश्च धनमक्षय्यं प्रादात्तस्य युधिष्ठिर ।
रुक्मं चापि महामेरुः स्वयं कनकपर्वतः ॥ १२-५९-१२२॥
śakraśca dhanamakṣayyaṃ prādāttasya yudhiṣṭhira |
rukmaṃ cāpi mahāmeruḥ svayaṃ kanakaparvataḥ || 12-59-122||

MHB 12-59-123

यक्षराक्षसभर्ता च भगवान्नरवाहनः ।
धर्मे चार्थे च कामे च समर्थं प्रददौ धनम् ॥ १२-५९-१२३॥
yakṣarākṣasabhartā ca bhagavānnaravāhanaḥ |
dharme cārthe ca kāme ca samarthaṃ pradadau dhanam || 12-59-123||

MHB 12-59-124

हया रथाश्च नागाश्च कोटिशः पुरुषास्तथा ।
प्रादुर्बभूवुर्वैन्यस्य चिन्तनादेव पाण्डव ।
न जरा न च दुर्भिक्षं नाधयो व्याधयस्तथा ॥ १२-५९-१२४॥
hayā rathāśca nāgāśca koṭiśaḥ puruṣāstathā |
prādurbabhūvurvainyasya cintanādeva pāṇḍava |
na jarā na ca durbhikṣaṃ nādhayo vyādhayastathā || 12-59-124||

MHB 12-59-125

सरीसृपेभ्यः स्तेनेभ्यो न चान्योन्यात्कदाचन ।
भयमुत्पद्यते तत्र तस्य राज्ञोऽभिरक्षणात् ॥ १२-५९-१२५॥
sarīsṛpebhyaḥ stenebhyo na cānyonyātkadācana |
bhayamutpadyate tatra tasya rājño'bhirakṣaṇāt || 12-59-125||

MHB 12-59-126

तेनेयं पृथिवी दुग्धा सस्यानि दश सप्त च ।
यक्षराक्षसनागैश्चापीप्सितं यस्य यस्य यत् ॥ १२-५९-१२६॥
teneyaṃ pṛthivī dugdhā sasyāni daśa sapta ca |
yakṣarākṣasanāgaiścāpīpsitaṃ yasya yasya yat || 12-59-126||

MHB 12-59-127

तेन धर्मोत्तरश्चायं कृतो लोको महात्मना ।
रञ्जिताश्च प्रजाः सर्वास्तेन राजेति शब्द्यते ॥ १२-५९-१२७॥
tena dharmottaraścāyaṃ kṛto loko mahātmanā |
rañjitāśca prajāḥ sarvāstena rājeti śabdyate || 12-59-127||

MHB 12-59-128

ब्राह्मणानां क्षतत्राणात्ततः क्षत्रिय उच्यते ।
प्रथिता धनतश्चेयं पृथिवी साधुभिः स्मृता ॥ १२-५९-१२८॥
brāhmaṇānāṃ kṣatatrāṇāttataḥ kṣatriya ucyate |
prathitā dhanataśceyaṃ pṛthivī sādhubhiḥ smṛtā || 12-59-128||

MHB 12-59-129

स्थापनं चाकरोद्विष्णुः स्वयमेव सनातनः ।
नातिवर्तिष्यते कश्चिद्राजंस्त्वामिति पार्थिव ॥ १२-५९-१२९॥
sthāpanaṃ cākarodviṣṇuḥ svayameva sanātanaḥ |
nātivartiṣyate kaścidrājaṃstvāmiti pārthiva || 12-59-129||

MHB 12-59-130

तपसा भगवान्विष्णुराविवेश च भूमिपम् ।
देववन्नरदेवानां नमते यज्जगन्नृप ॥ १२-५९-१३०॥
tapasā bhagavānviṣṇurāviveśa ca bhūmipam |
devavannaradevānāṃ namate yajjagannṛpa || 12-59-130||

MHB 12-59-131

दण्डनीत्या च सततं रक्षितं तं नरेश्वर ।
नाधर्षयत्ततः कश्चिच्चारनित्याच्च दर्शनात् ॥ १२-५९-१३१॥
daṇḍanītyā ca satataṃ rakṣitaṃ taṃ nareśvara |
nādharṣayattataḥ kaściccāranityācca darśanāt || 12-59-131||

MHB 12-59-132

आत्मना करणैश्चैव समस्येह महीक्षितः ।
को हेतुर्यद्वशे तिष्ठेल्लोको दैवादृते गुणात् ॥ १२-५९-१३२॥
ātmanā karaṇaiścaiva samasyeha mahīkṣitaḥ |
ko heturyadvaśe tiṣṭhelloko daivādṛte guṇāt || 12-59-132||

MHB 12-59-133

विष्णोर्ललाटात्कमलं सौवर्णमभवत्तदा ।
श्रीः संभूता यतो देवी पत्नी धर्मस्य धीमतः ॥ १२-५९-१३३॥
viṣṇorlalāṭātkamalaṃ sauvarṇamabhavattadā |
śrīḥ saṃbhūtā yato devī patnī dharmasya dhīmataḥ || 12-59-133||

MHB 12-59-134

श्रियः सकाशादर्थश्च जातो धर्मेण पाण्डव ।
अथ धर्मस्तथैवार्थः श्रीश्च राज्ये प्रतिष्ठिता ॥ १२-५९-१३४॥
śriyaḥ sakāśādarthaśca jāto dharmeṇa pāṇḍava |
atha dharmastathaivārthaḥ śrīśca rājye pratiṣṭhitā || 12-59-134||

MHB 12-59-135

सुकृतस्य क्षयाच्चैव स्वर्लोकादेत्य मेदिनीम् ।
पार्थिवो जायते तात दण्डनीतिवशानुगः ॥ १२-५९-१३५॥
sukṛtasya kṣayāccaiva svarlokādetya medinīm |
pārthivo jāyate tāta daṇḍanītivaśānugaḥ || 12-59-135||

MHB 12-59-136

महत्त्वेन च संयुक्तो वैष्णवेन नरो भुवि ।
बुद्ध्या भवति संयुक्तो माहात्म्यं चाधिगच्छति ॥ १२-५९-१३६॥
mahattvena ca saṃyukto vaiṣṇavena naro bhuvi |
buddhyā bhavati saṃyukto māhātmyaṃ cādhigacchati || 12-59-136||

MHB 12-59-137

स्थापनामथ देवानां न कश्चिदतिवर्तते ।
तिष्ठत्येकस्य च वशे तं चेदनुविधीयते ॥ १२-५९-१३७॥
sthāpanāmatha devānāṃ na kaścidativartate |
tiṣṭhatyekasya ca vaśe taṃ cedanuvidhīyate || 12-59-137||

MHB 12-59-138

शुभं हि कर्म राजेन्द्र शुभत्वायोपकल्पते ।
तुल्यस्यैकस्य यस्यायं लोको वचसि तिष्ठति ॥ १२-५९-१३८॥
śubhaṃ hi karma rājendra śubhatvāyopakalpate |
tulyasyaikasya yasyāyaṃ loko vacasi tiṣṭhati || 12-59-138||

MHB 12-59-139

यो ह्यस्य मुखमद्राक्षीत्सोम्य सोऽस्य वशानुगः ।
सुभगं चार्थवन्तं च रूपवन्तं च पश्यति ॥ १२-५९-१३९॥
yo hyasya mukhamadrākṣītsomya so'sya vaśānugaḥ |
subhagaṃ cārthavantaṃ ca rūpavantaṃ ca paśyati || 12-59-139||

MHB 12-59-140

ततो जगति राजेन्द्र सततं शब्दितं बुधैः ।
देवाश्च नरदेवाश्च तुल्या इति विशां पते ॥ १२-५९-१४०॥
tato jagati rājendra satataṃ śabditaṃ budhaiḥ |
devāśca naradevāśca tulyā iti viśāṃ pate || 12-59-140||

MHB 12-59-141

एतत्ते सर्वमाख्यातं महत्त्वं प्रति राजसु ।
कार्त्स्न्येन भरतश्रेष्ठ किमन्यदिह वर्तताम् ॥ १२-५९-१४१॥
etatte sarvamākhyātaṃ mahattvaṃ prati rājasu |
kārtsnyena bharataśreṣṭha kimanyadiha vartatām || 12-59-141||

Adhyaya: 60/353 (52)

MHB 12-60-1

वैशंपायन उवाच ।
ततः पुनः स गाङ्गेयमभिवाद्य पितामहम् ।
प्राञ्जलिर्नियतो भूत्वा पर्यपृच्छद्युधिष्ठिरः ॥ १२-६०-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ punaḥ sa gāṅgeyamabhivādya pitāmaham |
prāñjalirniyato bhūtvā paryapṛcchadyudhiṣṭhiraḥ || 12-60-1||

MHB 12-60-2

के धर्माः सर्ववर्णानां चातुर्वर्ण्यस्य के पृथक् ।
चतुर्णामाश्रमाणां च राजधर्माश्च के मताः ॥ १२-६०-२॥
ke dharmāḥ sarvavarṇānāṃ cāturvarṇyasya ke pṛthak |
caturṇāmāśramāṇāṃ ca rājadharmāśca ke matāḥ || 12-60-2||

MHB 12-60-3

केन स्विद्वर्धते राष्ट्रं राजा केन विवर्धते ।
केन पौराश्च भृत्याश्च वर्धन्ते भरतर्षभ ॥ १२-६०-३॥
kena svidvardhate rāṣṭraṃ rājā kena vivardhate |
kena paurāśca bhṛtyāśca vardhante bharatarṣabha || 12-60-3||

MHB 12-60-4

कोशं दण्डं च दुर्गं च सहायान्मन्त्रिणस्तथा ।
ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान्कीदृशान्वर्जयेन्नृपः ॥ १२-६०-४॥
kośaṃ daṇḍaṃ ca durgaṃ ca sahāyānmantriṇastathā |
ṛtvikpurohitācāryānkīdṛśānvarjayennṛpaḥ || 12-60-4||

MHB 12-60-5

केषु विश्वसितव्यं स्याद्राज्ञां कस्यांचिदापदि ।
कुतो वात्मा दृढो रक्ष्यस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-६०-५॥
keṣu viśvasitavyaṃ syādrājñāṃ kasyāṃcidāpadi |
kuto vātmā dṛḍho rakṣyastanme brūhi pitāmaha || 12-60-5||

MHB 12-60-6

भीष्म उवाच ।
नमो धर्माय महते नमः कृष्णाय वेधसे ।
ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्वा धर्मान्वक्ष्यामि शाश्वतान् ॥ १२-६०-६॥
bhīṣma uvāca |
namo dharmāya mahate namaḥ kṛṣṇāya vedhase |
brāhmaṇebhyo namaskṛtvā dharmānvakṣyāmi śāśvatān || 12-60-6||

MHB 12-60-7

अक्रोधः सत्यवचनं संविभागः क्षमा तथा ।
प्रजनः स्वेषु दारेषु शौचमद्रोह एव च ॥ १२-६०-७॥
akrodhaḥ satyavacanaṃ saṃvibhāgaḥ kṣamā tathā |
prajanaḥ sveṣu dāreṣu śaucamadroha eva ca || 12-60-7||

MHB 12-60-8

आर्जवं भृत्यभरणं नवैते सार्ववर्णिकाः ।
ब्राह्मणस्य तु यो धर्मस्तं ते वक्ष्यामि केवलम् ॥ १२-६०-८॥
ārjavaṃ bhṛtyabharaṇaṃ navaite sārvavarṇikāḥ |
brāhmaṇasya tu yo dharmastaṃ te vakṣyāmi kevalam || 12-60-8||

MHB 12-60-9

दममेव महाराज धर्ममाहुः पुरातनम् ।
स्वाध्यायोऽध्यापनं चैव तत्र कर्म समाप्यते ॥ १२-६०-९॥
damameva mahārāja dharmamāhuḥ purātanam |
svādhyāyo'dhyāpanaṃ caiva tatra karma samāpyate || 12-60-9||

MHB 12-60-10

तं चेद्वित्तमुपागच्छेद्वर्तमानं स्वकर्मणि ।
अकुर्वाणं विकर्माणि शान्तं प्रज्ञानतर्पितम् ॥ १२-६०-१०॥
taṃ cedvittamupāgacchedvartamānaṃ svakarmaṇi |
akurvāṇaṃ vikarmāṇi śāntaṃ prajñānatarpitam || 12-60-10||

MHB 12-60-11

कुर्वीतापत्यसंतानमथो दद्याद्यजेत च ।
संविभज्य हि भोक्तव्यं धनं सद्भिरितीष्यते ॥ १२-६०-११॥
kurvītāpatyasaṃtānamatho dadyādyajeta ca |
saṃvibhajya hi bhoktavyaṃ dhanaṃ sadbhiritīṣyate || 12-60-11||

MHB 12-60-12

परिनिष्ठितकार्यस्तु स्वाध्यायेनैव ब्राह्मणः ।
कुर्यादन्यन्न वा कुर्यान्मैत्रो ब्राह्मण उच्यते ॥ १२-६०-१२॥
pariniṣṭhitakāryastu svādhyāyenaiva brāhmaṇaḥ |
kuryādanyanna vā kuryānmaitro brāhmaṇa ucyate || 12-60-12||

MHB 12-60-13

क्षत्रियस्यापि यो धर्मस्तं ते वक्ष्यामि भारत ।
दद्याद्राजा न याचेत यजेत न तु याजयेत् ॥ १२-६०-१३॥
kṣatriyasyāpi yo dharmastaṃ te vakṣyāmi bhārata |
dadyādrājā na yāceta yajeta na tu yājayet || 12-60-13||

MHB 12-60-14

नाध्यापयेदधीयीत प्रजाश्च परिपालयेत् ।
नित्योद्युक्तो दस्युवधे रणे कुर्यात्पराक्रमम् ॥ १२-६०-१४॥
nādhyāpayedadhīyīta prajāśca paripālayet |
nityodyukto dasyuvadhe raṇe kuryātparākramam || 12-60-14||

MHB 12-60-15

ये च क्रतुभिरीजानाः श्रुतवन्तश्च भूमिपाः ।
य एवाहवजेतारस्त एषां लोकजित्तमाः ॥ १२-६०-१५॥
ye ca kratubhirījānāḥ śrutavantaśca bhūmipāḥ |
ya evāhavajetārasta eṣāṃ lokajittamāḥ || 12-60-15||

MHB 12-60-16

अविक्षतेन देहेन समराद्यो निवर्तते ।
क्षत्रियो नास्य तत्कर्म प्रशंसन्ति पुराविदः ॥ १२-६०-१६॥
avikṣatena dehena samarādyo nivartate |
kṣatriyo nāsya tatkarma praśaṃsanti purāvidaḥ || 12-60-16||

MHB 12-60-17

वधं हि क्षत्रबन्धूनां धर्ममाहुः प्रधानतः ।
नास्य कृत्यतमं किंचिदन्यद्दस्युनिबर्हणात् ॥ १२-६०-१७॥
vadhaṃ hi kṣatrabandhūnāṃ dharmamāhuḥ pradhānataḥ |
nāsya kṛtyatamaṃ kiṃcidanyaddasyunibarhaṇāt || 12-60-17||

MHB 12-60-18

दानमध्ययनं यज्ञो योगः क्षेमो विधीयते ।
तस्माद्राज्ञा विशेषेण योद्धव्यं धर्ममीप्सता ॥ १२-६०-१८॥
dānamadhyayanaṃ yajño yogaḥ kṣemo vidhīyate |
tasmādrājñā viśeṣeṇa yoddhavyaṃ dharmamīpsatā || 12-60-18||

MHB 12-60-19

स्वेषु धर्मेष्ववस्थाप्य प्रजाः सर्वा महीपतिः ।
धर्मेण सर्वकृत्यानि समनिष्ठानि कारयेत् ॥ १२-६०-१९॥
sveṣu dharmeṣvavasthāpya prajāḥ sarvā mahīpatiḥ |
dharmeṇa sarvakṛtyāni samaniṣṭhāni kārayet || 12-60-19||

MHB 12-60-20

परिनिष्ठितकार्यः स्यान्नृपतिः परिपालनात् ।
कुर्यादन्यन्न वा कुर्यादैन्द्रो राजन्य उच्यते ॥ १२-६०-२०॥
pariniṣṭhitakāryaḥ syānnṛpatiḥ paripālanāt |
kuryādanyanna vā kuryādaindro rājanya ucyate || 12-60-20||

MHB 12-60-21

वैश्यस्यापीह यो धर्मस्तं ते वक्ष्यामि भारत ।
दानमध्ययनं यज्ञः शौचेन धनसंचयः ॥ १२-६०-२१॥
vaiśyasyāpīha yo dharmastaṃ te vakṣyāmi bhārata |
dānamadhyayanaṃ yajñaḥ śaucena dhanasaṃcayaḥ || 12-60-21||

MHB 12-60-22

पितृवत्पालयेद्वैश्यो युक्तः सर्वपशूनिह ।
विकर्म तद्भवेदन्यत्कर्म यद्यत्समाचरेत् ।
रक्षया स हि तेषां वै महत्सुखमवाप्नुयात् ॥ १२-६०-२२॥
pitṛvatpālayedvaiśyo yuktaḥ sarvapaśūniha |
vikarma tadbhavedanyatkarma yadyatsamācaret |
rakṣayā sa hi teṣāṃ vai mahatsukhamavāpnuyāt || 12-60-22||

MHB 12-60-23

प्रजापतिर्हि वैश्याय सृष्ट्वा परिददे पशून् ।
ब्राह्मणाय च राज्ञे च सर्वाः परिददे प्रजाः ॥ १२-६०-२३॥
prajāpatirhi vaiśyāya sṛṣṭvā paridade paśūn |
brāhmaṇāya ca rājñe ca sarvāḥ paridade prajāḥ || 12-60-23||

MHB 12-60-24

तस्य वृत्तिं प्रवक्ष्यामि यच्च तस्योपजीवनम् ।
षण्णामेकां पिबेद्धेनुं शताच्च मिथुनं हरेत् ॥ १२-६०-२४॥
tasya vṛttiṃ pravakṣyāmi yacca tasyopajīvanam |
ṣaṇṇāmekāṃ pibeddhenuṃ śatācca mithunaṃ haret || 12-60-24||

MHB 12-60-25

लये च सप्तमो भागस्तथा शृङ्गे कला खुरे ।
सस्यस्य सर्वबीजानामेषा सांवत्सरी भृतिः ॥ १२-६०-२५॥
laye ca saptamo bhāgastathā śṛṅge kalā khure |
sasyasya sarvabījānāmeṣā sāṃvatsarī bhṛtiḥ || 12-60-25||

MHB 12-60-26

न च वैश्यस्य कामः स्यान्न रक्षेयं पशूनिति ।
वैश्ये चेच्छति नान्येन रक्षितव्याः कथंचन ॥ १२-६०-२६॥
na ca vaiśyasya kāmaḥ syānna rakṣeyaṃ paśūniti |
vaiśye cecchati nānyena rakṣitavyāḥ kathaṃcana || 12-60-26||

MHB 12-60-27

शूद्रस्यापि हि यो धर्मस्तं ते वक्ष्यामि भारत ।
प्रजापतिर्हि वर्णानां दासं शूद्रमकल्पयत् ॥ १२-६०-२७॥
śūdrasyāpi hi yo dharmastaṃ te vakṣyāmi bhārata |
prajāpatirhi varṇānāṃ dāsaṃ śūdramakalpayat || 12-60-27||

MHB 12-60-28

तस्माच्छूद्रस्य वर्णानां परिचर्या विधीयते ।
तेषां शुश्रूषणाच्चैव महत्सुखमवाप्नुयात् ॥ १२-६०-२८॥
tasmācchūdrasya varṇānāṃ paricaryā vidhīyate |
teṣāṃ śuśrūṣaṇāccaiva mahatsukhamavāpnuyāt || 12-60-28||

MHB 12-60-29

शूद्र एतान्परिचरेत्त्रीन्वर्णाननसूयकः ।
संचयांश्च न कुर्वीत जातु शूद्रः कथंचन ॥ १२-६०-२९॥
śūdra etānparicarettrīnvarṇānanasūyakaḥ |
saṃcayāṃśca na kurvīta jātu śūdraḥ kathaṃcana || 12-60-29||

MHB 12-60-30

पापीयान्हि धनं लब्ध्वा वशे कुर्याद्गरीयसः ।
राज्ञा वा समनुज्ञातः कामं कुर्वीत धार्मिकः ॥ १२-६०-३०॥
pāpīyānhi dhanaṃ labdhvā vaśe kuryādgarīyasaḥ |
rājñā vā samanujñātaḥ kāmaṃ kurvīta dhārmikaḥ || 12-60-30||

MHB 12-60-31

तस्य वृत्तिं प्रवक्ष्यामि यच्च तस्योपजीवनम् ।
अवश्यभरणीयो हि वर्णानां शूद्र उच्यते ॥ १२-६०-३१॥
tasya vṛttiṃ pravakṣyāmi yacca tasyopajīvanam |
avaśyabharaṇīyo hi varṇānāṃ śūdra ucyate || 12-60-31||

MHB 12-60-32

छत्रं वेष्टनमौशीरमुपानद्व्यजनानि च ।
यातयामानि देयानि शूद्राय परिचारिणे ॥ १२-६०-३२॥
chatraṃ veṣṭanamauśīramupānadvyajanāni ca |
yātayāmāni deyāni śūdrāya paricāriṇe || 12-60-32||

MHB 12-60-33

अधार्याणि विशीर्णानि वसनानि द्विजातिभिः ।
शूद्रायैव विधेयानि तस्य धर्मधनं हि तत् ॥ १२-६०-३३॥
adhāryāṇi viśīrṇāni vasanāni dvijātibhiḥ |
śūdrāyaiva vidheyāni tasya dharmadhanaṃ hi tat || 12-60-33||

MHB 12-60-34

यश्च कश्चिद्द्विजातीनां शूद्रः शुश्रूषुराव्रजेत् ।
कल्प्यां तस्य तु तेनाहुर्वृत्तिं धर्मविदो जनाः ।
देयः पिण्डोऽनपेताय भर्तव्यौ वृद्धदुर्बलौ ॥ १२-६०-३४॥
yaśca kaściddvijātīnāṃ śūdraḥ śuśrūṣurāvrajet |
kalpyāṃ tasya tu tenāhurvṛttiṃ dharmavido janāḥ |
deyaḥ piṇḍo'napetāya bhartavyau vṛddhadurbalau || 12-60-34||

MHB 12-60-35

शूद्रेण च न हातव्यो भर्ता कस्यांचिदापदि ।
अतिरेकेण भर्तव्यो भर्ता द्रव्यपरिक्षये ।
न हि स्वमस्ति शूद्रस्य भर्तृहार्यधनो ह्यसौ ॥ १२-६०-३५॥
śūdreṇa ca na hātavyo bhartā kasyāṃcidāpadi |
atirekeṇa bhartavyo bhartā dravyaparikṣaye |
na hi svamasti śūdrasya bhartṛhāryadhano hyasau || 12-60-35||

MHB 12-60-36

उक्तस्त्रयाणां वर्णानां यज्ञस्त्रय्यैव भारत ।
स्वाहाकारनमस्कारौ मन्त्रः शूद्रे विधीयते ॥ १२-६०-३६॥
uktastrayāṇāṃ varṇānāṃ yajñastrayyaiva bhārata |
svāhākāranamaskārau mantraḥ śūdre vidhīyate || 12-60-36||

MHB 12-60-37

ताभ्यां शूद्रः पाकयज्ञैर्यजेत व्रतवान्स्वयम् ।
पूर्णपात्रमयीमाहुः पाकयज्ञस्य दक्षिणाम् ॥ १२-६०-३७॥
tābhyāṃ śūdraḥ pākayajñairyajeta vratavānsvayam |
pūrṇapātramayīmāhuḥ pākayajñasya dakṣiṇām || 12-60-37||

MHB 12-60-38

शूद्रः पैजवनो नाम सहस्राणां शतं ददौ ।
ऐन्द्राग्नेन विधानेन दक्षिणामिति नः श्रुतम् ॥ १२-६०-३८॥
śūdraḥ paijavano nāma sahasrāṇāṃ śataṃ dadau |
aindrāgnena vidhānena dakṣiṇāmiti naḥ śrutam || 12-60-38||

MHB 12-60-39

अतो हि सर्ववर्णानां श्रद्धायज्ञो विधीयते ।
दैवतं हि महच्छ्रद्धा पवित्रं यजतां च यत् ॥ १२-६०-३९॥
ato hi sarvavarṇānāṃ śraddhāyajño vidhīyate |
daivataṃ hi mahacchraddhā pavitraṃ yajatāṃ ca yat || 12-60-39||

MHB 12-60-40

दैवतं परमं विप्राः स्वेन स्वेन परस्परम् ।
अयजन्निह सत्रैस्ते तैस्तैः कामैः सनातनैः ॥ १२-६०-४०॥
daivataṃ paramaṃ viprāḥ svena svena parasparam |
ayajanniha satraiste taistaiḥ kāmaiḥ sanātanaiḥ || 12-60-40||

MHB 12-60-41

संसृष्टा ब्राह्मणैरेव त्रिषु वर्णेषु सृष्टयः ।
देवानामपि ये देवा यद्ब्रूयुस्ते परं हि तत् ।
तस्माद्वर्णैः सर्वयज्ञाः संसृज्यन्ते न काम्यया ॥ १२-६०-४१॥
saṃsṛṣṭā brāhmaṇaireva triṣu varṇeṣu sṛṣṭayaḥ |
devānāmapi ye devā yadbrūyuste paraṃ hi tat |
tasmādvarṇaiḥ sarvayajñāḥ saṃsṛjyante na kāmyayā || 12-60-41||

MHB 12-60-42

ऋग्यजुःसामवित्पूज्यो नित्यं स्याद्देववद्द्विजः ।
अनृग्यजुरसामा तु प्राजापत्य उपद्रवः ॥ १२-६०-४२॥
ṛgyajuḥsāmavitpūjyo nityaṃ syāddevavaddvijaḥ |
anṛgyajurasāmā tu prājāpatya upadravaḥ || 12-60-42||

MHB 12-60-43

यज्ञो मनीषया तात सर्ववर्णेषु भारत ।
नास्य यज्ञहनो देवा ईहन्ते नेतरे जनाः ।
तस्मात्सर्वेषु वर्णेषु श्रद्धायज्ञो विधीयते ॥ १२-६०-४३॥
yajño manīṣayā tāta sarvavarṇeṣu bhārata |
nāsya yajñahano devā īhante netare janāḥ |
tasmātsarveṣu varṇeṣu śraddhāyajño vidhīyate || 12-60-43||

MHB 12-60-44

स्वं दैवतं ब्राह्मणाः स्वेन नित्यं परान्वर्णानयजन्नेवमासीत् ।
आरोचिता नः सुमहान्स धर्मः सृष्टो ब्रह्मणा त्रिषु वर्णेषु दृष्टः ॥ १२-६०-४४॥
svaṃ daivataṃ brāhmaṇāḥ svena nityaṃ parānvarṇānayajannevamāsīt |
ārocitā naḥ sumahānsa dharmaḥ sṛṣṭo brahmaṇā triṣu varṇeṣu dṛṣṭaḥ || 12-60-44||

MHB 12-60-45

तस्माद्वर्णा ऋजवो जातिधर्माः संसृज्यन्ते तस्य विपाक एषः ।
एकं साम यजुरेकमृगेका विप्रश्चैकोऽनिश्चयस्तेषु दृष्टः ॥ १२-६०-४५॥
tasmādvarṇā ṛjavo jātidharmāḥ saṃsṛjyante tasya vipāka eṣaḥ |
ekaṃ sāma yajurekamṛgekā vipraścaiko'niścayasteṣu dṛṣṭaḥ || 12-60-45||

MHB 12-60-46

अत्र गाथा यज्ञगीताः कीर्तयन्ति पुराविदः ।
वैखानसानां राजेन्द्र मुनीनां यष्टुमिच्छताम् ॥ १२-६०-४६॥
atra gāthā yajñagītāḥ kīrtayanti purāvidaḥ |
vaikhānasānāṃ rājendra munīnāṃ yaṣṭumicchatām || 12-60-46||

MHB 12-60-47

उदितेऽनुदिते वापि श्रद्दधानो जितेन्द्रियः ।
वह्निं जुहोति धर्मेण श्रद्धा वै कारणं महत् ॥ १२-६०-४७॥
udite'nudite vāpi śraddadhāno jitendriyaḥ |
vahniṃ juhoti dharmeṇa śraddhā vai kāraṇaṃ mahat || 12-60-47||

MHB 12-60-48

यत्स्कन्नमस्य तत्पूर्वं यदस्कन्नं तदुत्तरम् ।
बहूनि यज्ञरूपाणि नानाकर्मफलानि च ॥ १२-६०-४८॥
yatskannamasya tatpūrvaṃ yadaskannaṃ taduttaram |
bahūni yajñarūpāṇi nānākarmaphalāni ca || 12-60-48||

MHB 12-60-49

तानि यः संविजानाति ज्ञाननिश्चयनिश्चितः ।
द्विजातिः श्रद्धयोपेतः स यष्टुं पुरुषोऽर्हति ॥ १२-६०-४९॥
tāni yaḥ saṃvijānāti jñānaniścayaniścitaḥ |
dvijātiḥ śraddhayopetaḥ sa yaṣṭuṃ puruṣo'rhati || 12-60-49||

MHB 12-60-50

स्तेनो वा यदि वा पापो यदि वा पापकृत्तमः ।
यष्टुमिच्छति यज्ञं यः साधुमेव वदन्ति तम् ॥ १२-६०-५०॥
steno vā yadi vā pāpo yadi vā pāpakṛttamaḥ |
yaṣṭumicchati yajñaṃ yaḥ sādhumeva vadanti tam || 12-60-50||

MHB 12-60-51

ऋषयस्तं प्रशंसन्ति साधु चैतदसंशयम् ।
सर्वथा सर्ववर्णैर्हि यष्टव्यमिति निश्चयः ।
न हि यज्ञसमं किंचित्त्रिषु लोकेषु विद्यते ॥ १२-६०-५१॥
ṛṣayastaṃ praśaṃsanti sādhu caitadasaṃśayam |
sarvathā sarvavarṇairhi yaṣṭavyamiti niścayaḥ |
na hi yajñasamaṃ kiṃcittriṣu lokeṣu vidyate || 12-60-51||

MHB 12-60-52

तस्माद्यष्टव्यमित्याहुः पुरुषेणानसूयता ।
श्रद्धापवित्रमाश्रित्य यथाशक्ति प्रयच्छता ॥ १२-६०-५२॥
tasmādyaṣṭavyamityāhuḥ puruṣeṇānasūyatā |
śraddhāpavitramāśritya yathāśakti prayacchatā || 12-60-52||

Adhyaya: 61/353 (21)

MHB 12-61-1

भीष्म उवाच ।
आश्रमाणां महाबाहो शृणु सत्यपराक्रम ।
चतुर्णामिह वर्णानां कर्माणि च युधिष्ठिर ॥ १२-६१-१॥
bhīṣma uvāca |
āśramāṇāṃ mahābāho śṛṇu satyaparākrama |
caturṇāmiha varṇānāṃ karmāṇi ca yudhiṣṭhira || 12-61-1||

MHB 12-61-2

वानप्रस्थं भैक्षचर्यां गार्हस्थ्यं च महाश्रमम् ।
ब्रह्मचर्याश्रमं प्राहुश्चतुर्थं ब्राह्मणैर्वृतम् ॥ १२-६१-२॥
vānaprasthaṃ bhaikṣacaryāṃ gārhasthyaṃ ca mahāśramam |
brahmacaryāśramaṃ prāhuścaturthaṃ brāhmaṇairvṛtam || 12-61-2||

MHB 12-61-3

जटाकरणसंस्कारं द्विजातित्वमवाप्य च ।
आधानादीनि कर्माणि प्राप्य वेदमधीत्य च ॥ १२-६१-३॥
jaṭākaraṇasaṃskāraṃ dvijātitvamavāpya ca |
ādhānādīni karmāṇi prāpya vedamadhītya ca || 12-61-3||

MHB 12-61-4

सदारो वाप्यदारो वा आत्मवान्संयतेन्द्रियः ।
वानप्रस्थाश्रमं गच्छेत्कृतकृत्यो गृहाश्रमात् ॥ १२-६१-४॥
sadāro vāpyadāro vā ātmavānsaṃyatendriyaḥ |
vānaprasthāśramaṃ gacchetkṛtakṛtyo gṛhāśramāt || 12-61-4||

MHB 12-61-5

तत्रारण्यकशास्त्राणि समधीत्य स धर्मवित् ।
ऊर्ध्वरेताः प्रजायित्वा गच्छत्यक्षरसात्मताम् ॥ १२-६१-५॥
tatrāraṇyakaśāstrāṇi samadhītya sa dharmavit |
ūrdhvaretāḥ prajāyitvā gacchatyakṣarasātmatām || 12-61-5||

MHB 12-61-6

एतान्येव निमित्तानि मुनीनामूर्ध्वरेतसाम् ।
कर्तव्यानीह विप्रेण राजन्नादौ विपश्चिता ॥ १२-६१-६॥
etānyeva nimittāni munīnāmūrdhvaretasām |
kartavyānīha vipreṇa rājannādau vipaścitā || 12-61-6||

MHB 12-61-7

चरितब्रह्मचर्यस्य ब्राह्मणस्य विशां पते ।
भैक्षचर्यास्वधीकारः प्रशस्त इह मोक्षिणः ॥ १२-६१-७॥
caritabrahmacaryasya brāhmaṇasya viśāṃ pate |
bhaikṣacaryāsvadhīkāraḥ praśasta iha mokṣiṇaḥ || 12-61-7||

MHB 12-61-8

यत्रास्तमितशायी स्यान्निरग्निरनिकेतनः ।
यथोपलब्धजीवी स्यान्मुनिर्दान्तो जितेन्द्रियः ॥ १२-६१-८॥
yatrāstamitaśāyī syānniragniraniketanaḥ |
yathopalabdhajīvī syānmunirdānto jitendriyaḥ || 12-61-8||

MHB 12-61-9

निराशीः स्यात्सर्वसमो निर्भोगो निर्विकारवान् ।
विप्रः क्षेमाश्रमं प्राप्तो गच्छत्यक्षरसात्मताम् ॥ १२-६१-९॥
nirāśīḥ syātsarvasamo nirbhogo nirvikāravān |
vipraḥ kṣemāśramaṃ prāpto gacchatyakṣarasātmatām || 12-61-9||

MHB 12-61-10

अधीत्य वेदान्कृतसर्वकृत्यः संतानमुत्पाद्य सुखानि भुक्त्वा ।
समाहितः प्रचरेद्दुश्चरं तं गार्हस्थ्यधर्मं मुनिधर्मदृष्टम् ॥ १२-६१-१०॥
adhītya vedānkṛtasarvakṛtyaḥ saṃtānamutpādya sukhāni bhuktvā |
samāhitaḥ pracaredduścaraṃ taṃ gārhasthyadharmaṃ munidharmadṛṣṭam || 12-61-10||

MHB 12-61-11

स्वदारतुष्ट ऋतुकालगामी नियोगसेवी नशठो नजिह्मः ।
मिताशनो देवपरः कृतज्ञः सत्यो मृदुश्चानृशंसः क्षमावान् ॥ १२-६१-११॥
svadāratuṣṭa ṛtukālagāmī niyogasevī naśaṭho najihmaḥ |
mitāśano devaparaḥ kṛtajñaḥ satyo mṛduścānṛśaṃsaḥ kṣamāvān || 12-61-11||

MHB 12-61-12

दान्तो विधेयो हव्यकव्येऽप्रमत्तो अन्नस्य दाता सततं द्विजेभ्यः ।
अमत्सरी सर्वलिङ्गिप्रदाता वैताननित्यश्च गृहाश्रमी स्यात् ॥ १२-६१-१२॥
dānto vidheyo havyakavye'pramatto annasya dātā satataṃ dvijebhyaḥ |
amatsarī sarvaliṅgipradātā vaitānanityaśca gṛhāśramī syāt || 12-61-12||

MHB 12-61-13

अथात्र नारायणगीतमाहुर्महर्षयस्तात महानुभावाः ।
महार्थमत्यर्थतपःप्रयुक्तं तदुच्यमानं हि मया निबोध ॥ १२-६१-१३॥
athātra nārāyaṇagītamāhurmaharṣayastāta mahānubhāvāḥ |
mahārthamatyarthatapaḥprayuktaṃ taducyamānaṃ hi mayā nibodha || 12-61-13||

MHB 12-61-14

सत्यार्जवं चातिथिपूजनं च धर्मस्तथार्थश्च रतिश्च दारे ।
निषेवितव्यानि सुखानि लोके ह्यस्मिन्परे चैव मतं ममैतत् ॥ १२-६१-१४॥
satyārjavaṃ cātithipūjanaṃ ca dharmastathārthaśca ratiśca dāre |
niṣevitavyāni sukhāni loke hyasminpare caiva mataṃ mamaitat || 12-61-14||

MHB 12-61-15

भरणं पुत्रदाराणां वेदानां पारणं तथा ।
सतां तमाश्रमं श्रेष्ठं वदन्ति परमर्षयः ॥ १२-६१-१५॥
bharaṇaṃ putradārāṇāṃ vedānāṃ pāraṇaṃ tathā |
satāṃ tamāśramaṃ śreṣṭhaṃ vadanti paramarṣayaḥ || 12-61-15||

MHB 12-61-16

एवं हि यो ब्राह्मणो यज्ञशीलो गार्हस्थ्यमध्यावसते यथावत् ।
गृहस्थवृत्तिं प्रविशोध्य सम्यक्स्वर्गे विशुद्धं फलमाप्नुते सः ॥ १२-६१-१६॥
evaṃ hi yo brāhmaṇo yajñaśīlo gārhasthyamadhyāvasate yathāvat |
gṛhasthavṛttiṃ praviśodhya samyaksvarge viśuddhaṃ phalamāpnute saḥ || 12-61-16||

MHB 12-61-17

तस्य देहपरित्यागादिष्टाः कामाक्षया मताः ।
आनन्त्यायोपतिष्ठन्ति सर्वतोक्षिशिरोमुखाः ॥ १२-६१-१७॥
tasya dehaparityāgādiṣṭāḥ kāmākṣayā matāḥ |
ānantyāyopatiṣṭhanti sarvatokṣiśiromukhāḥ || 12-61-17||

MHB 12-61-18

खादन्नेको जपन्नेकः सर्पन्नेको युधिष्ठिर ।
एकस्मिन्नेव आचार्ये शुश्रूषुर्मलपङ्कवान् ॥ १२-६१-१८॥
khādanneko japannekaḥ sarpanneko yudhiṣṭhira |
ekasminneva ācārye śuśrūṣurmalapaṅkavān || 12-61-18||

MHB 12-61-19

ब्रह्मचारी व्रती नित्यं नित्यं दीक्षापरो वशी ।
अविचार्य तथा वेदं कृत्यं कुर्वन्वसेत्सदा ॥ १२-६१-१९॥
brahmacārī vratī nityaṃ nityaṃ dīkṣāparo vaśī |
avicārya tathā vedaṃ kṛtyaṃ kurvanvasetsadā || 12-61-19||

MHB 12-61-20

शुश्रूषां सततं कुर्वन्गुरोः संप्रणमेत च ।
षट्कर्मस्वनिवृत्तश्च नप्रवृत्तश्च सर्वशः ॥ १२-६१-२०॥
śuśrūṣāṃ satataṃ kurvanguroḥ saṃpraṇameta ca |
ṣaṭkarmasvanivṛttaśca napravṛttaśca sarvaśaḥ || 12-61-20||

MHB 12-61-21

न चरत्यधिकारेण सेवितं द्विषतो न च ।
एषोऽऽश्रमपदस्तात ब्रह्मचारिण इष्यते ॥ १२-६१-२१॥
na caratyadhikāreṇa sevitaṃ dviṣato na ca |
eṣo''śramapadastāta brahmacāriṇa iṣyate || 12-61-21||

Adhyaya: 62/353 (11)

MHB 12-62-1

युधिष्ठिर उवाच ।
शिवान्सुखान्महोदर्कानहिंस्राँल्लोकसंमतान् ।
ब्रूहि धर्मान्सुखोपायान्मद्विधानां सुखावहान् ॥ १२-६२-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
śivānsukhānmahodarkānahiṃsrā~llokasaṃmatān |
brūhi dharmānsukhopāyānmadvidhānāṃ sukhāvahān || 12-62-1||

MHB 12-62-2

भीष्म उवाच ।
ब्राह्मणस्येह चत्वार आश्रमा विहिताः प्रभो ।
वर्णास्ताननुवर्तन्ते त्रयो भरतसत्तम ॥ १२-६२-२॥
bhīṣma uvāca |
brāhmaṇasyeha catvāra āśramā vihitāḥ prabho |
varṇāstānanuvartante trayo bharatasattama || 12-62-2||

MHB 12-62-3

उक्तानि कर्माणि बहूनि राजन्स्वर्ग्याणि राजन्यपरायणानि ।
नेमानि दृष्टान्तविधौ स्मृतानि क्षात्रे हि सर्वं विहितं यथावत् ॥ १२-६२-३॥
uktāni karmāṇi bahūni rājansvargyāṇi rājanyaparāyaṇāni |
nemāni dṛṣṭāntavidhau smṛtāni kṣātre hi sarvaṃ vihitaṃ yathāvat || 12-62-3||

MHB 12-62-4

क्षात्राणि वैश्यानि च सेवमानः शौद्राणि कर्माणि च ब्राह्मणः सन् ।
अस्मिँल्लोके निन्दितो मन्दचेताः परे च लोके निरयं प्रयाति ॥ १२-६२-४॥
kṣātrāṇi vaiśyāni ca sevamānaḥ śaudrāṇi karmāṇi ca brāhmaṇaḥ san |
asmi~lloke nindito mandacetāḥ pare ca loke nirayaṃ prayāti || 12-62-4||

MHB 12-62-5

या संज्ञा विहिता लोके दासे शुनि वृके पशौ ।
विकर्मणि स्थिते विप्रे तां संज्ञां कुरु पाण्डव ॥ १२-६२-५॥
yā saṃjñā vihitā loke dāse śuni vṛke paśau |
vikarmaṇi sthite vipre tāṃ saṃjñāṃ kuru pāṇḍava || 12-62-5||

MHB 12-62-6

षट्कर्मसंप्रवृत्तस्य आश्रमेषु चतुर्ष्वपि ।
सर्वधर्मोपपन्नस्य संभूतस्य कृतात्मनः ॥ १२-६२-६॥
ṣaṭkarmasaṃpravṛttasya āśrameṣu caturṣvapi |
sarvadharmopapannasya saṃbhūtasya kṛtātmanaḥ || 12-62-6||

MHB 12-62-7

ब्राह्मणस्य विशुद्धस्य तपस्यभिरतस्य च ।
निराशिषो वदान्यस्य लोका ह्यक्षरसंज्ञिताः ॥ १२-६२-७॥
brāhmaṇasya viśuddhasya tapasyabhiratasya ca |
nirāśiṣo vadānyasya lokā hyakṣarasaṃjñitāḥ || 12-62-7||

MHB 12-62-8

यो यस्मिन्कुरुते कर्म यादृशं येन यत्र च ।
तादृशं तादृशेनैव स गुणं प्रतिपद्यते ॥ १२-६२-८॥
yo yasminkurute karma yādṛśaṃ yena yatra ca |
tādṛśaṃ tādṛśenaiva sa guṇaṃ pratipadyate || 12-62-8||

MHB 12-62-9

वृद्ध्या कृषिवणिक्त्वेन जीवसंजीवनेन च ।
वेत्तुमर्हसि राजेन्द्र स्वाध्यायगणितं महत् ॥ १२-६२-९॥
vṛddhyā kṛṣivaṇiktvena jīvasaṃjīvanena ca |
vettumarhasi rājendra svādhyāyagaṇitaṃ mahat || 12-62-9||

MHB 12-62-10

कालसंचोदितः कालः कालपर्यायनिश्चितः ।
उत्तमाधममध्यानि कर्माणि कुरुतेऽवशः ॥ १२-६२-१०॥
kālasaṃcoditaḥ kālaḥ kālaparyāyaniścitaḥ |
uttamādhamamadhyāni karmāṇi kurute'vaśaḥ || 12-62-10||

MHB 12-62-11

अन्तवन्ति प्रदानानि पुरा श्रेयस्कराणि च ।
स्वकर्मनिरतो लोको ह्यक्षरः सर्वतोमुखः ॥ १२-६२-११॥
antavanti pradānāni purā śreyaskarāṇi ca |
svakarmanirato loko hyakṣaraḥ sarvatomukhaḥ || 12-62-11||

Adhyaya: 63/353 (30)

MHB 12-63-1

भीष्म उवाच ।
ज्याकर्षणं शत्रुनिबर्हणं च कृषिर्वणिज्या पशुपालनं च ।
शुश्रूषणं चापि तथार्थहेतोरकार्यमेतत्परमं द्विजस्य ॥ १२-६३-१॥
bhīṣma uvāca |
jyākarṣaṇaṃ śatrunibarhaṇaṃ ca kṛṣirvaṇijyā paśupālanaṃ ca |
śuśrūṣaṇaṃ cāpi tathārthahetorakāryametatparamaṃ dvijasya || 12-63-1||

MHB 12-63-2

सेव्यं तु ब्रह्मषट्कर्म गृहस्थेन मनीषिणा ।
कृतकृत्यस्य चारण्ये वासो विप्रस्य शस्यते ॥ १२-६३-२॥
sevyaṃ tu brahmaṣaṭkarma gṛhasthena manīṣiṇā |
kṛtakṛtyasya cāraṇye vāso viprasya śasyate || 12-63-2||

MHB 12-63-3

राजप्रैष्यं कृषिधनं जीवनं च वणिज्यया ।
कौटिल्यं कौलटेयं च कुसीदं च विवर्जयेत् ॥ १२-६३-३॥
rājapraiṣyaṃ kṛṣidhanaṃ jīvanaṃ ca vaṇijyayā |
kauṭilyaṃ kaulaṭeyaṃ ca kusīdaṃ ca vivarjayet || 12-63-3||

MHB 12-63-4

शूद्रो राजन्भवति ब्रह्मबन्धुर्दुश्चारित्र्यो यश्च धर्मादपेतः ।
वृषलीपतिः पिशुनो नर्तकश्च ग्रामप्रैष्यो यश्च भवेद्विकर्मा ॥ १२-६३-४॥
śūdro rājanbhavati brahmabandhurduścāritryo yaśca dharmādapetaḥ |
vṛṣalīpatiḥ piśuno nartakaśca grāmapraiṣyo yaśca bhavedvikarmā || 12-63-4||

MHB 12-63-5

जपन्वेदानजपंश्चापि राजन्समः शूद्रैर्दासवच्चापि भोज्यः ।
एते सर्वे शूद्रसमा भवन्ति राजन्नेतान्वर्जयेद्देवकृत्ये ॥ १२-६३-५॥
japanvedānajapaṃścāpi rājansamaḥ śūdrairdāsavaccāpi bhojyaḥ |
ete sarve śūdrasamā bhavanti rājannetānvarjayeddevakṛtye || 12-63-5||

MHB 12-63-6

निर्मर्यादे चाशने क्रूरवृत्तौ हिंसात्मके त्यक्तधर्मस्ववृत्ते ।
हव्यं कव्यं यानि चान्यानि राजन्देयान्यदेयानि भवन्ति तस्मिन् ॥ १२-६३-६॥
nirmaryāde cāśane krūravṛttau hiṃsātmake tyaktadharmasvavṛtte |
havyaṃ kavyaṃ yāni cānyāni rājandeyānyadeyāni bhavanti tasmin || 12-63-6||

MHB 12-63-7

तस्माद्धर्मो विहितो ब्राह्मणस्य दमः शौचं चार्जवं चापि राजन् ।
तथा विप्रस्याश्रमाः सर्व एव पुरा राजन्ब्रह्मणा वै निसृष्टाः ॥ १२-६३-७॥
tasmāddharmo vihito brāhmaṇasya damaḥ śaucaṃ cārjavaṃ cāpi rājan |
tathā viprasyāśramāḥ sarva eva purā rājanbrahmaṇā vai nisṛṣṭāḥ || 12-63-7||

MHB 12-63-8

यः स्याद्दान्तः सोमप आर्यशीलः सानुक्रोशः सर्वसहो निराशीः ।
ऋजुर्मृदुरनृशंसः क्षमावान्स वै विप्रो नेतरः पापकर्मा ॥ १२-६३-८॥
yaḥ syāddāntaḥ somapa āryaśīlaḥ sānukrośaḥ sarvasaho nirāśīḥ |
ṛjurmṛduranṛśaṃsaḥ kṣamāvānsa vai vipro netaraḥ pāpakarmā || 12-63-8||

MHB 12-63-9

शूद्रं वैश्यं राजपुत्रं च राजँल्लोकाः सर्वे संश्रिता धर्मकामाः ।
तस्माद्वर्णाञ्जातिधर्मेषु सक्तान्मत्वा विष्णुर्नेच्छति पाण्डुपुत्र ॥ १२-६३-९॥
śūdraṃ vaiśyaṃ rājaputraṃ ca rāja~llokāḥ sarve saṃśritā dharmakāmāḥ |
tasmādvarṇāñjātidharmeṣu saktānmatvā viṣṇurnecchati pāṇḍuputra || 12-63-9||

MHB 12-63-10

लोके चेदं सर्वलोकस्य न स्याच्चातुर्वर्ण्यं वेदवादाश्च न स्युः ।
सर्वाश्चेज्याः सर्वलोकक्रियाश्च सद्यः सर्वे चाश्रमस्था न वै स्युः ॥ १२-६३-१०॥
loke cedaṃ sarvalokasya na syāccāturvarṇyaṃ vedavādāśca na syuḥ |
sarvāścejyāḥ sarvalokakriyāśca sadyaḥ sarve cāśramasthā na vai syuḥ || 12-63-10||

MHB 12-63-11

यश्च त्रयाणां वर्णानामिच्छेदाश्रमसेवनम् ।
कर्तुमाश्रमदृष्टांश्च धर्मांस्ताञ्शृणु पाण्डव ॥ १२-६३-११॥
yaśca trayāṇāṃ varṇānāmicchedāśramasevanam |
kartumāśramadṛṣṭāṃśca dharmāṃstāñśṛṇu pāṇḍava || 12-63-11||

MHB 12-63-12

शुश्रूषाकृतकृत्यस्य कृतसंतानकर्मणः ।
अभ्यनुज्ञाप्य राजानं शूद्रस्य जगतीपते ॥ १२-६३-१२॥
śuśrūṣākṛtakṛtyasya kṛtasaṃtānakarmaṇaḥ |
abhyanujñāpya rājānaṃ śūdrasya jagatīpate || 12-63-12||

MHB 12-63-13

अल्पान्तरगतस्यापि दशधर्मगतस्य वा ।
आश्रमा विहिताः सर्वे वर्जयित्वा निराशिषम् ॥ १२-६३-१३॥
alpāntaragatasyāpi daśadharmagatasya vā |
āśramā vihitāḥ sarve varjayitvā nirāśiṣam || 12-63-13||

MHB 12-63-14

भैक्षचर्यां न तु प्राहुस्तस्य तद्धर्मचारिणः ।
तथा वैश्यस्य राजेन्द्र राजपुत्रस्य चैव हि ॥ १२-६३-१४॥
bhaikṣacaryāṃ na tu prāhustasya taddharmacāriṇaḥ |
tathā vaiśyasya rājendra rājaputrasya caiva hi || 12-63-14||

MHB 12-63-15

कृतकृत्यो वयोतीतो राज्ञः कृतपरिश्रमः ।
वैश्यो गच्छेदनुज्ञातो नृपेणाश्रममण्डलम् ॥ १२-६३-१५॥
kṛtakṛtyo vayotīto rājñaḥ kṛtapariśramaḥ |
vaiśyo gacchedanujñāto nṛpeṇāśramamaṇḍalam || 12-63-15||

MHB 12-63-16

वेदानधीत्य धर्मेण राजशास्त्राणि चानघ ।
संतानादीनि कर्माणि कृत्वा सोमं निषेव्य च ॥ १२-६३-१६॥
vedānadhītya dharmeṇa rājaśāstrāṇi cānagha |
saṃtānādīni karmāṇi kṛtvā somaṃ niṣevya ca || 12-63-16||

MHB 12-63-17

पालयित्वा प्रजाः सर्वा धर्मेण वदतां वर ।
राजसूयाश्वमेधादीन्मखानन्यांस्तथैव च ॥ १२-६३-१७॥
pālayitvā prajāḥ sarvā dharmeṇa vadatāṃ vara |
rājasūyāśvamedhādīnmakhānanyāṃstathaiva ca || 12-63-17||

MHB 12-63-18

समानीय यथापाठं विप्रेभ्यो दत्तदक्षिणः ।
संग्रामे विजयं प्राप्य तथाल्पं यदि वा बहु ॥ १२-६३-१८॥
samānīya yathāpāṭhaṃ viprebhyo dattadakṣiṇaḥ |
saṃgrāme vijayaṃ prāpya tathālpaṃ yadi vā bahu || 12-63-18||

MHB 12-63-19

स्थापयित्वा प्रजापालं पुत्रं राज्ये च पाण्डव ।
अन्यगोत्रं प्रशस्तं वा क्षत्रियं क्षत्रियर्षभ ॥ १२-६३-१९॥
sthāpayitvā prajāpālaṃ putraṃ rājye ca pāṇḍava |
anyagotraṃ praśastaṃ vā kṣatriyaṃ kṣatriyarṣabha || 12-63-19||

MHB 12-63-20

अर्चयित्वा पितॄन्सम्यक्पितृयज्ञैर्यथाविधि ।
देवान्यज्ञैरृषीन्वेदैरर्चित्वा चैव यत्नतः ॥ १२-६३-२०॥
arcayitvā pitṝnsamyakpitṛyajñairyathāvidhi |
devānyajñairṛṣīnvedairarcitvā caiva yatnataḥ || 12-63-20||

MHB 12-63-21

अन्तकाले च संप्राप्ते य इच्छेदाश्रमान्तरम् ।
आनुपूर्व्याश्रमान्राजन्गत्वा सिद्धिमवाप्नुयात् ॥ १२-६३-२१॥
antakāle ca saṃprāpte ya icchedāśramāntaram |
ānupūrvyāśramānrājangatvā siddhimavāpnuyāt || 12-63-21||

MHB 12-63-22

राजर्षित्वेन राजेन्द्र भैक्षचर्याध्वसेवया ।
अपेतगृहधर्मोऽपि चरेज्जीवितकाम्यया ॥ १२-६३-२२॥
rājarṣitvena rājendra bhaikṣacaryādhvasevayā |
apetagṛhadharmo'pi carejjīvitakāmyayā || 12-63-22||

MHB 12-63-23

न चैतन्नैष्ठिकं कर्म त्रयाणां भरतर्षभ ।
चतुर्णां राजशार्दूल प्राहुराश्रमवासिनाम् ॥ १२-६३-२३॥
na caitannaiṣṭhikaṃ karma trayāṇāṃ bharatarṣabha |
caturṇāṃ rājaśārdūla prāhurāśramavāsinām || 12-63-23||

MHB 12-63-24

बह्वायत्तं क्षत्रियैर्मानवानां लोकश्रेष्ठं धर्ममासेवमानैः ।
सर्वे धर्माः सोपधर्मास्त्रयाणां राज्ञो धर्मादिति वेदाच्छृणोमि ॥ १२-६३-२४॥
bahvāyattaṃ kṣatriyairmānavānāṃ lokaśreṣṭhaṃ dharmamāsevamānaiḥ |
sarve dharmāḥ sopadharmāstrayāṇāṃ rājño dharmāditi vedācchṛṇomi || 12-63-24||

MHB 12-63-25

यथा राजन्हस्तिपदे पदानि संलीयन्ते सर्वसत्त्वोद्भवानि ।
एवं धर्मान्राजधर्मेषु सर्वान्सर्वावस्थं संप्रलीनान्निबोध ॥ १२-६३-२५॥
yathā rājanhastipade padāni saṃlīyante sarvasattvodbhavāni |
evaṃ dharmānrājadharmeṣu sarvānsarvāvasthaṃ saṃpralīnānnibodha || 12-63-25||

MHB 12-63-26

अल्पाश्रयानल्पफलान्वदन्ति धर्मानन्यान्धर्मविदो मनुष्याः ।
महाश्रयं बहुकल्याणरूपं क्षात्रं धर्मं नेतरं प्राहुरार्याः ॥ १२-६३-२६॥
alpāśrayānalpaphalānvadanti dharmānanyāndharmavido manuṣyāḥ |
mahāśrayaṃ bahukalyāṇarūpaṃ kṣātraṃ dharmaṃ netaraṃ prāhurāryāḥ || 12-63-26||

MHB 12-63-27

सर्वे धर्मा राजधर्मप्रधानाः सर्वे धर्माः पाल्यमाना भवन्ति ।
सर्वत्यागो राजधर्मेषु राजंस्त्यागे चाहुर्धर्ममग्र्यं पुराणम् ॥ १२-६३-२७॥
sarve dharmā rājadharmapradhānāḥ sarve dharmāḥ pālyamānā bhavanti |
sarvatyāgo rājadharmeṣu rājaṃstyāge cāhurdharmamagryaṃ purāṇam || 12-63-27||

MHB 12-63-28

मज्जेत्त्रयी दण्डनीतौ हतायां सर्वे धर्मा न भवेयुर्विरुद्धाः ।
सर्वे धर्माश्चाश्रमाणां गताः स्युः क्षात्रे त्यक्ते राजधर्मे पुराणे ॥ १२-६३-२८॥
majjettrayī daṇḍanītau hatāyāṃ sarve dharmā na bhaveyurviruddhāḥ |
sarve dharmāścāśramāṇāṃ gatāḥ syuḥ kṣātre tyakte rājadharme purāṇe || 12-63-28||

MHB 12-63-29

सर्वे त्यागा राजधर्मेषु दृष्टाः सर्वा दीक्षा राजधर्मेषु चोक्ताः ।
सर्वे योगा राजधर्मेषु चोक्ताः सर्वे लोका राजधर्मान्प्रविष्टाः ॥ १२-६३-२९॥
sarve tyāgā rājadharmeṣu dṛṣṭāḥ sarvā dīkṣā rājadharmeṣu coktāḥ |
sarve yogā rājadharmeṣu coktāḥ sarve lokā rājadharmānpraviṣṭāḥ || 12-63-29||

MHB 12-63-30

यथा जीवाः प्रकृतौ वध्यमाना धर्माश्रितानामुपपीडनाय ।
एवं धर्मा राजधर्मैर्वियुक्ताः सर्वावस्थं नाद्रियन्ते स्वधर्मम् ॥ १२-६३-३०॥
yathā jīvāḥ prakṛtau vadhyamānā dharmāśritānāmupapīḍanāya |
evaṃ dharmā rājadharmairviyuktāḥ sarvāvasthaṃ nādriyante svadharmam || 12-63-30||

Adhyaya: 64/353 (29)

MHB 12-64-1

भीष्म उवाच ।
चातुराश्रम्यधर्माश्च जातिधर्माश्च पाण्डव ।
लोकपालोत्तराश्चैव क्षात्रे धर्मे व्यवस्थिताः ॥ १२-६४-१॥
bhīṣma uvāca |
cāturāśramyadharmāśca jātidharmāśca pāṇḍava |
lokapālottarāścaiva kṣātre dharme vyavasthitāḥ || 12-64-1||

MHB 12-64-2

सर्वाण्येतानि धर्माणि क्षात्रे भरतसत्तम ।
निराशिषो जीवलोके क्षात्रे धर्मे व्यवस्थिताः ॥ १२-६४-२॥
sarvāṇyetāni dharmāṇi kṣātre bharatasattama |
nirāśiṣo jīvaloke kṣātre dharme vyavasthitāḥ || 12-64-2||

MHB 12-64-3

अप्रत्यक्षं बहुद्वारं धर्ममाश्रमवासिनाम् ।
प्ररूपयन्ति तद्भावमागमैरेव शाश्वतम् ॥ १२-६४-३॥
apratyakṣaṃ bahudvāraṃ dharmamāśramavāsinām |
prarūpayanti tadbhāvamāgamaireva śāśvatam || 12-64-3||

MHB 12-64-4

अपरे वचनैः पुण्यैर्वादिनो लोकनिश्चयम् ।
अनिश्चयज्ञा धर्माणामदृष्टान्ते परे रताः ॥ १२-६४-४॥
apare vacanaiḥ puṇyairvādino lokaniścayam |
aniścayajñā dharmāṇāmadṛṣṭānte pare ratāḥ || 12-64-4||

MHB 12-64-5

प्रत्यक्षसुखभूयिष्ठमात्मसाक्षिकमच्छलम् ।
सर्वलोकहितं धर्मं क्षत्रियेषु प्रतिष्ठितम् ॥ १२-६४-५॥
pratyakṣasukhabhūyiṣṭhamātmasākṣikamacchalam |
sarvalokahitaṃ dharmaṃ kṣatriyeṣu pratiṣṭhitam || 12-64-5||

MHB 12-64-6

धर्माश्रमव्यवसिनां ब्राह्मणानां युधिष्ठिर ।
यथा त्रयाणां वर्णानां संख्यातोपश्रुतिः पुरा ।
राजधर्मेष्वनुपमा लोक्या सुचरितैरिह ॥ १२-६४-६॥
dharmāśramavyavasināṃ brāhmaṇānāṃ yudhiṣṭhira |
yathā trayāṇāṃ varṇānāṃ saṃkhyātopaśrutiḥ purā |
rājadharmeṣvanupamā lokyā sucaritairiha || 12-64-6||

MHB 12-64-7

उदाहृतं ते राजेन्द्र यथा विष्णुं महौजसम् ।
सर्वभूतेश्वरं देवं प्रभुं नारायणं पुरा ।
जग्मुः सुबहवः शूरा राजानो दण्डनीतये ॥ १२-६४-७॥
udāhṛtaṃ te rājendra yathā viṣṇuṃ mahaujasam |
sarvabhūteśvaraṃ devaṃ prabhuṃ nārāyaṇaṃ purā |
jagmuḥ subahavaḥ śūrā rājāno daṇḍanītaye || 12-64-7||

MHB 12-64-8

एकैकमात्मनः कर्म तुलयित्वाश्रमे पुरा ।
राजानः पर्युपातिष्ठन्दृष्टान्तवचने स्थिताः ॥ १२-६४-८॥
ekaikamātmanaḥ karma tulayitvāśrame purā |
rājānaḥ paryupātiṣṭhandṛṣṭāntavacane sthitāḥ || 12-64-8||

MHB 12-64-9

साध्या देवा वसवश्चाश्विनौ च रुद्राश्च विश्वे मरुतां गणाश्च ।
सृष्टाः पुरा आदिदेवेन देवा क्षात्रे धर्मे वर्तयन्ते च सिद्धाः ॥ १२-६४-९॥
sādhyā devā vasavaścāśvinau ca rudrāśca viśve marutāṃ gaṇāśca |
sṛṣṭāḥ purā ādidevena devā kṣātre dharme vartayante ca siddhāḥ || 12-64-9||

MHB 12-64-10

अत्र ते वर्तयिष्यामि धर्ममर्थविनिश्चयम् ।
निर्मर्यादे वर्तमाने दानवैकायने कृते ।
बभूव राजा राजेन्द्र मान्धाता नाम वीर्यवान् ॥ १२-६४-१०॥
atra te vartayiṣyāmi dharmamarthaviniścayam |
nirmaryāde vartamāne dānavaikāyane kṛte |
babhūva rājā rājendra māndhātā nāma vīryavān || 12-64-10||

MHB 12-64-11

पुरा वसुमतीपालो यज्ञं चक्रे दिदृक्षया ।
अनादिमध्यनिधनं देवं नारायणं प्रति ॥ १२-६४-११॥
purā vasumatīpālo yajñaṃ cakre didṛkṣayā |
anādimadhyanidhanaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ prati || 12-64-11||

MHB 12-64-12

स राजा राजशार्दूल मान्धाता परमेष्ठिनः ।
जग्राह शिरसा पादौ यज्ञे विष्णोर्महात्मनः ॥ १२-६४-१२॥
sa rājā rājaśārdūla māndhātā parameṣṭhinaḥ |
jagrāha śirasā pādau yajñe viṣṇormahātmanaḥ || 12-64-12||

MHB 12-64-13

दर्शयामास तं विष्णू रूपमास्थाय वासवम् ।
स पार्थिवैर्वृतः सद्भिरर्चयामास तं प्रभुम् ॥ १२-६४-१३॥
darśayāmāsa taṃ viṣṇū rūpamāsthāya vāsavam |
sa pārthivairvṛtaḥ sadbhirarcayāmāsa taṃ prabhum || 12-64-13||

MHB 12-64-14

तस्य पार्थिवसंघस्य तस्य चैव महात्मनः ।
संवादोऽयं महानासीद्विष्णुं प्रति महाद्युते ॥ १२-६४-१४॥
tasya pārthivasaṃghasya tasya caiva mahātmanaḥ |
saṃvādo'yaṃ mahānāsīdviṣṇuṃ prati mahādyute || 12-64-14||

MHB 12-64-15

इन्द्र उवाच ।
किमिष्यते धर्मभृतां वरिष्ठ यद्द्रष्टुकामोऽसि तमप्रमेयम् ।
अनन्तमायामितसत्त्ववीर्यं नारायणं ह्यादिदेवं पुराणम् ॥ १२-६४-१५॥
indra uvāca |
kimiṣyate dharmabhṛtāṃ variṣṭha yaddraṣṭukāmo'si tamaprameyam |
anantamāyāmitasattvavīryaṃ nārāyaṇaṃ hyādidevaṃ purāṇam || 12-64-15||

MHB 12-64-16

नासौ देवो विश्वरूपो मयापि शक्यो द्रष्टुं ब्रह्मणा वापि साक्षात् ।
येऽन्ये कामास्तव राजन्हृदिस्था दास्यामि तांस्त्वं हि मर्त्येषु राजा ॥ १२-६४-१६॥
nāsau devo viśvarūpo mayāpi śakyo draṣṭuṃ brahmaṇā vāpi sākṣāt |
ye'nye kāmāstava rājanhṛdisthā dāsyāmi tāṃstvaṃ hi martyeṣu rājā || 12-64-16||

MHB 12-64-17

सत्ये स्थितो धर्मपरो जितेन्द्रियः शूरो दृढं प्रीतिरतः सुराणाम् ।
बुद्ध्या भक्त्या चोत्तमश्रद्धया च ततस्तेऽहं दद्मि वरं यथेष्टम् ॥ १२-६४-१७॥
satye sthito dharmaparo jitendriyaḥ śūro dṛḍhaṃ prītirataḥ surāṇām |
buddhyā bhaktyā cottamaśraddhayā ca tataste'haṃ dadmi varaṃ yatheṣṭam || 12-64-17||

MHB 12-64-18

मान्धातोवाच ।
असंशयं भगवन्नादिदेवं द्रक्ष्याम्यहं शिरसाहं प्रसाद्य ।
त्यक्त्वा भोगान्धर्मकामो ह्यरण्यमिच्छे गन्तुं सत्पथं लोकजुष्टम् ॥ १२-६४-१८॥
māndhātovāca |
asaṃśayaṃ bhagavannādidevaṃ drakṣyāmyahaṃ śirasāhaṃ prasādya |
tyaktvā bhogāndharmakāmo hyaraṇyamicche gantuṃ satpathaṃ lokajuṣṭam || 12-64-18||

MHB 12-64-19

क्षात्राद्धर्माद्विपुलादप्रमेयाल्लोकाः प्राप्ताः स्थापितं स्वं यशश्च ।
धर्मो योऽसावादिदेवात्प्रवृत्तो लोकज्येष्ठस्तं न जानामि कर्तुम् ॥ १२-६४-१९॥
kṣātrāddharmādvipulādaprameyāllokāḥ prāptāḥ sthāpitaṃ svaṃ yaśaśca |
dharmo yo'sāvādidevātpravṛtto lokajyeṣṭhastaṃ na jānāmi kartum || 12-64-19||

MHB 12-64-20

इन्द्र उवाच ।
असैनिकोऽधर्मपरश्चरेथाः परां गतिं लप्स्यसे चाप्रमत्तः ।
क्षात्रो धर्मो ह्यादिदेवात्प्रवृत्तः पश्चादन्ये शेषभूताश्च धर्माः ॥ १२-६४-२०॥
indra uvāca |
asainiko'dharmaparaścarethāḥ parāṃ gatiṃ lapsyase cāpramattaḥ |
kṣātro dharmo hyādidevātpravṛttaḥ paścādanye śeṣabhūtāśca dharmāḥ || 12-64-20||

MHB 12-64-21

शेषाः सृष्टा ह्यन्तवन्तो ह्यनन्ताः सुप्रस्थानाः क्षत्रधर्माविशिष्टाः ।
अस्मिन्धर्मे सर्वधर्माः प्रविष्टास्तस्माद्धर्मं श्रेष्ठमिमं वदन्ति ॥ १२-६४-२१॥
śeṣāḥ sṛṣṭā hyantavanto hyanantāḥ suprasthānāḥ kṣatradharmāviśiṣṭāḥ |
asmindharme sarvadharmāḥ praviṣṭāstasmāddharmaṃ śreṣṭhamimaṃ vadanti || 12-64-21||

MHB 12-64-22

कर्मणा वै पुरा देवा ऋषयश्चामितौजसः ।
त्राताः सर्वे प्रमथ्यारीन्क्षत्रधर्मेण विष्णुना ॥ १२-६४-२२॥
karmaṇā vai purā devā ṛṣayaścāmitaujasaḥ |
trātāḥ sarve pramathyārīnkṣatradharmeṇa viṣṇunā || 12-64-22||

MHB 12-64-23

यदि ह्यसौ भगवान्नाहनिष्यद्रिपून्सर्वान्वसुमानप्रमेयः ।
न ब्राह्मणा न च लोकादिकर्ता न सद्धर्मा नादिधर्मा भवेयुः ॥ १२-६४-२३॥
yadi hyasau bhagavānnāhaniṣyadripūnsarvānvasumānaprameyaḥ |
na brāhmaṇā na ca lokādikartā na saddharmā nādidharmā bhaveyuḥ || 12-64-23||

MHB 12-64-24

इमामुर्वीं न जयेद्विक्रमेण देवश्रेष्ठोऽसौ पुरा चेदमेयः ।
चातुर्वर्ण्यं चातुराश्रम्यधर्माः सर्वे न स्युर्ब्रह्मणो वै विनाशात् ॥ १२-६४-२४॥
imāmurvīṃ na jayedvikrameṇa devaśreṣṭho'sau purā cedameyaḥ |
cāturvarṇyaṃ cāturāśramyadharmāḥ sarve na syurbrahmaṇo vai vināśāt || 12-64-24||

MHB 12-64-25

दृष्टा धर्माः शतधा शाश्वतेन क्षात्रेण धर्मेण पुनः प्रवृत्ताः ।
युगे युगे ह्यादिधर्माः प्रवृत्ता लोकज्येष्ठं क्षत्रधर्मं वदन्ति ॥ १२-६४-२५॥
dṛṣṭā dharmāḥ śatadhā śāśvatena kṣātreṇa dharmeṇa punaḥ pravṛttāḥ |
yuge yuge hyādidharmāḥ pravṛttā lokajyeṣṭhaṃ kṣatradharmaṃ vadanti || 12-64-25||

MHB 12-64-26

आत्मत्यागः सर्वभूतानुकम्पा लोकज्ञानं मोक्षणं पालनं च ।
विषण्णानां मोक्षणं पीडितानां क्षात्रे धर्मे विद्यते पार्थिवानाम् ॥ १२-६४-२६॥
ātmatyāgaḥ sarvabhūtānukampā lokajñānaṃ mokṣaṇaṃ pālanaṃ ca |
viṣaṇṇānāṃ mokṣaṇaṃ pīḍitānāṃ kṣātre dharme vidyate pārthivānām || 12-64-26||

MHB 12-64-27

निर्मर्यादाः काममन्युप्रवृत्ता भीता राज्ञो नाधिगच्छन्ति पापम् ।
शिष्टाश्चान्ये सर्वधर्मोपपन्नाः साध्वाचाराः साधु धर्मं चरन्ति ॥ १२-६४-२७॥
nirmaryādāḥ kāmamanyupravṛttā bhītā rājño nādhigacchanti pāpam |
śiṣṭāścānye sarvadharmopapannāḥ sādhvācārāḥ sādhu dharmaṃ caranti || 12-64-27||

MHB 12-64-28

पुत्रवत्परिपाल्यानि लिङ्गधर्मेण पार्थिवैः ।
लोके भूतानि सर्वाणि विचरन्ति न संशयः ॥ १२-६४-२८॥
putravatparipālyāni liṅgadharmeṇa pārthivaiḥ |
loke bhūtāni sarvāṇi vicaranti na saṃśayaḥ || 12-64-28||

MHB 12-64-29

सर्वधर्मपरं क्षत्रं लोकज्येष्ठं सनातनम् ।
शश्वदक्षरपर्यन्तमक्षरं सर्वतोमुखम् ॥ १२-६४-२९॥
sarvadharmaparaṃ kṣatraṃ lokajyeṣṭhaṃ sanātanam |
śaśvadakṣaraparyantamakṣaraṃ sarvatomukham || 12-64-29||

Adhyaya: 65/353 (35)

MHB 12-65-1

इन्द्र उवाच ।
एवंवीर्यः सर्वधर्मोपपन्नः क्षात्रः श्रेष्ठः सर्वधर्मेषु धर्मः ।
पाल्यो युष्माभिर्लोकसिंहैरुदारैर्विपर्यये स्यादभावः प्रजानाम् ॥ १२-६५-१॥
indra uvāca |
evaṃvīryaḥ sarvadharmopapannaḥ kṣātraḥ śreṣṭhaḥ sarvadharmeṣu dharmaḥ |
pālyo yuṣmābhirlokasiṃhairudārairviparyaye syādabhāvaḥ prajānām || 12-65-1||

MHB 12-65-2

भुवः संस्कारं राजसंस्कारयोगमभैक्षचर्यां पालनं च प्रजानाम् ।
विद्याद्राजा सर्वभूतानुकम्पां देहत्यागं चाहवे धर्ममग्र्यम् ॥ १२-६५-२॥
bhuvaḥ saṃskāraṃ rājasaṃskārayogamabhaikṣacaryāṃ pālanaṃ ca prajānām |
vidyādrājā sarvabhūtānukampāṃ dehatyāgaṃ cāhave dharmamagryam || 12-65-2||

MHB 12-65-3

त्यागं श्रेष्ठं मुनयो वै वदन्ति सर्वश्रेष्ठो यः शरीरं त्यजेत ।
नित्यं त्यक्तं राजधर्मेषु सर्वं प्रत्यक्षं ते भूमिपालाः सदैते ॥ १२-६५-३॥
tyāgaṃ śreṣṭhaṃ munayo vai vadanti sarvaśreṣṭho yaḥ śarīraṃ tyajeta |
nityaṃ tyaktaṃ rājadharmeṣu sarvaṃ pratyakṣaṃ te bhūmipālāḥ sadaite || 12-65-3||

MHB 12-65-4

बहुश्रुत्या गुरुशुश्रूषया वा परस्य वा संहननाद्वदन्ति ।
नित्यं धर्मं क्षत्रियो ब्रह्मचारी चरेदेको ह्याश्रमं धर्मकामः ॥ १२-६५-४॥
bahuśrutyā guruśuśrūṣayā vā parasya vā saṃhananādvadanti |
nityaṃ dharmaṃ kṣatriyo brahmacārī caredeko hyāśramaṃ dharmakāmaḥ || 12-65-4||

MHB 12-65-5

सामान्यार्थे व्यवहारे प्रवृत्ते प्रियाप्रिये वर्जयन्नेव यत्नात् ।
चातुर्वर्ण्यस्थापनात्पालनाच्च तैस्तैर्योगैर्नियमैरौरसैश्च ॥ १२-६५-५॥
sāmānyārthe vyavahāre pravṛtte priyāpriye varjayanneva yatnāt |
cāturvarṇyasthāpanātpālanācca taistairyogairniyamairaurasaiśca || 12-65-5||

MHB 12-65-6

सर्वोद्योगैराश्रमं धर्ममाहुः क्षात्रं ज्येष्ठं सर्वधर्मोपपन्नम् ।
स्वं स्वं धर्मं ये न चरन्ति वर्णास्तांस्तान्धर्मानयथावद्वदन्ति ॥ १२-६५-६॥
sarvodyogairāśramaṃ dharmamāhuḥ kṣātraṃ jyeṣṭhaṃ sarvadharmopapannam |
svaṃ svaṃ dharmaṃ ye na caranti varṇāstāṃstāndharmānayathāvadvadanti || 12-65-6||

MHB 12-65-7

निर्मर्यादे नित्यमर्थे विनष्टानाहुस्तान्वै पशुभूतान्मनुष्यान् ।
यथा नीतिं गमयत्यर्थलोभाच्छ्रेयांस्तस्मादाश्रमः क्षत्रधर्मः ॥ १२-६५-७॥
nirmaryāde nityamarthe vinaṣṭānāhustānvai paśubhūtānmanuṣyān |
yathā nītiṃ gamayatyarthalobhācchreyāṃstasmādāśramaḥ kṣatradharmaḥ || 12-65-7||

MHB 12-65-8

त्रैविद्यानां या गतिर्ब्राह्मणानां यश्चैवोक्तोऽथाश्रमो ब्राह्मणानाम् ।
एतत्कर्म ब्राह्मणस्याहुरग्र्यमन्यत्कुर्वञ्शूद्रवच्छस्त्रवध्यः ॥ १२-६५-८॥
traividyānāṃ yā gatirbrāhmaṇānāṃ yaścaivokto'thāśramo brāhmaṇānām |
etatkarma brāhmaṇasyāhuragryamanyatkurvañśūdravacchastravadhyaḥ || 12-65-8||

MHB 12-65-9

चातुराश्रम्यधर्माश्च वेदधर्माश्च पार्थिव ।
ब्राह्मणेनानुगन्तव्या नान्यो विद्यात्कथंचन ॥ १२-६५-९॥
cāturāśramyadharmāśca vedadharmāśca pārthiva |
brāhmaṇenānugantavyā nānyo vidyātkathaṃcana || 12-65-9||

MHB 12-65-10

अन्यथा वर्तमानस्य न सा वृत्तिः प्रकल्प्यते ।
कर्मणा व्यज्यते धर्मो यथैव श्वा तथैव सः ॥ १२-६५-१०॥
anyathā vartamānasya na sā vṛttiḥ prakalpyate |
karmaṇā vyajyate dharmo yathaiva śvā tathaiva saḥ || 12-65-10||

MHB 12-65-11

यो विकर्मस्थितो विप्रो न स सन्मानमर्हति ।
कर्मस्वनुपयुञ्जानमविश्वास्यं हि तं विदुः ॥ १२-६५-११॥
yo vikarmasthito vipro na sa sanmānamarhati |
karmasvanupayuñjānamaviśvāsyaṃ hi taṃ viduḥ || 12-65-11||

MHB 12-65-12

एते धर्माः सर्ववर्णाश्च वीरैरुत्क्रष्टव्याः क्षत्रियैरेष धर्मः ।
तस्माज्ज्येष्ठा राजधर्मा न चान्ये वीर्यज्येष्ठा वीरधर्मा मता मे ॥ १२-६५-१२॥
ete dharmāḥ sarvavarṇāśca vīrairutkraṣṭavyāḥ kṣatriyaireṣa dharmaḥ |
tasmājjyeṣṭhā rājadharmā na cānye vīryajyeṣṭhā vīradharmā matā me || 12-65-12||

MHB 12-65-13

मान्धातोवाच ।
यवनाः किराता गान्धाराश्चीनाः शबरबर्बराः ।
शकास्तुषाराः कह्वाश्च पह्लवाश्चान्ध्रमद्रकाः ॥ १२-६५-१३॥
māndhātovāca |
yavanāḥ kirātā gāndhārāścīnāḥ śabarabarbarāḥ |
śakāstuṣārāḥ kahvāśca pahlavāścāndhramadrakāḥ || 12-65-13||

MHB 12-65-14

ओड्राः पुलिन्दा रमठाः काचा म्लेच्छाश्च सर्वशः ।
ब्रह्मक्षत्रप्रसूताश्च वैश्याः शूद्राश्च मानवाः ॥ १२-६५-१४॥
oḍrāḥ pulindā ramaṭhāḥ kācā mlecchāśca sarvaśaḥ |
brahmakṣatraprasūtāśca vaiśyāḥ śūdrāśca mānavāḥ || 12-65-14||

MHB 12-65-15

कथं धर्मं चरेयुस्ते सर्वे विषयवासिनः ।
मद्विधैश्च कथं स्थाप्याः सर्वे ते दस्युजीविनः ॥ १२-६५-१५॥
kathaṃ dharmaṃ careyuste sarve viṣayavāsinaḥ |
madvidhaiśca kathaṃ sthāpyāḥ sarve te dasyujīvinaḥ || 12-65-15||

MHB 12-65-16

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं भगवंस्तद्ब्रवीहि मे ।
त्वं बन्धुभूतो ह्यस्माकं क्षत्रियाणां सुरेश्वर ॥ १२-६५-१६॥
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ bhagavaṃstadbravīhi me |
tvaṃ bandhubhūto hyasmākaṃ kṣatriyāṇāṃ sureśvara || 12-65-16||

MHB 12-65-17

इन्द्र उवाच ।
मातापित्रोर्हि कर्तव्या शुश्रूषा सर्वदस्युभिः ।
आचार्यगुरुशुश्रूषा तथैवाश्रमवासिनाम् ॥ १२-६५-१७॥
indra uvāca |
mātāpitrorhi kartavyā śuśrūṣā sarvadasyubhiḥ |
ācāryaguruśuśrūṣā tathaivāśramavāsinām || 12-65-17||

MHB 12-65-18

भूमिपालानां च शुश्रूषा कर्तव्या सर्वदस्युभिः ।
वेदधर्मक्रियाश्चैव तेषां धर्मो विधीयते ॥ १२-६५-१८॥
bhūmipālānāṃ ca śuśrūṣā kartavyā sarvadasyubhiḥ |
vedadharmakriyāścaiva teṣāṃ dharmo vidhīyate || 12-65-18||

MHB 12-65-19

पितृयज्ञास्तथा कूपाः प्रपाश्च शयनानि च ।
दानानि च यथाकालं द्विजेषु दद्युरेव ते ॥ १२-६५-१९॥
pitṛyajñāstathā kūpāḥ prapāśca śayanāni ca |
dānāni ca yathākālaṃ dvijeṣu dadyureva te || 12-65-19||

MHB 12-65-20

अहिंसा सत्यमक्रोधो वृत्तिदायानुपालनम् ।
भरणं पुत्रदाराणां शौचमद्रोह एव च ॥ १२-६५-२०॥
ahiṃsā satyamakrodho vṛttidāyānupālanam |
bharaṇaṃ putradārāṇāṃ śaucamadroha eva ca || 12-65-20||

MHB 12-65-21

दक्षिणा सर्वयज्ञानां दातव्या भूतिमिच्छता ।
पाकयज्ञा महार्हाश्च कर्तव्याः सर्वदस्युभिः ॥ १२-६५-२१॥
dakṣiṇā sarvayajñānāṃ dātavyā bhūtimicchatā |
pākayajñā mahārhāśca kartavyāḥ sarvadasyubhiḥ || 12-65-21||

MHB 12-65-22

एतान्येवंप्रकाराणि विहितानि पुरानघ ।
सर्वलोकस्य कर्माणि कर्तव्यानीह पार्थिव ॥ १२-६५-२२॥
etānyevaṃprakārāṇi vihitāni purānagha |
sarvalokasya karmāṇi kartavyānīha pārthiva || 12-65-22||

MHB 12-65-23

मान्धातोवाच ।
दृश्यन्ते मानवा लोके सर्ववर्णेषु दस्यवः ।
लिङ्गान्तरे वर्तमाना आश्रमेषु चतुर्ष्वपि ॥ १२-६५-२३॥
māndhātovāca |
dṛśyante mānavā loke sarvavarṇeṣu dasyavaḥ |
liṅgāntare vartamānā āśrameṣu caturṣvapi || 12-65-23||

MHB 12-65-24

इन्द्र उवाच ।
विनष्टायां दण्डनीतौ राजधर्मे निराकृते ।
संप्रमुह्यन्ति भूतानि राजदौरात्म्यतो नृप ॥ १२-६५-२४॥
indra uvāca |
vinaṣṭāyāṃ daṇḍanītau rājadharme nirākṛte |
saṃpramuhyanti bhūtāni rājadaurātmyato nṛpa || 12-65-24||

MHB 12-65-25

असंख्याता भविष्यन्ति भिक्षवो लिङ्गिनस्तथा ।
आश्रमाणां विकल्पाश्च निवृत्तेऽस्मिन्कृते युगे ॥ १२-६५-२५॥
asaṃkhyātā bhaviṣyanti bhikṣavo liṅginastathā |
āśramāṇāṃ vikalpāśca nivṛtte'sminkṛte yuge || 12-65-25||

MHB 12-65-26

अशृण्वानाः पुराणानां धर्माणां प्रवरा गतीः ।
उत्पथं प्रतिपत्स्यन्ते काममन्युसमीरिताः ॥ १२-६५-२६॥
aśṛṇvānāḥ purāṇānāṃ dharmāṇāṃ pravarā gatīḥ |
utpathaṃ pratipatsyante kāmamanyusamīritāḥ || 12-65-26||

MHB 12-65-27

यदा निवर्त्यते पापो दण्डनीत्या महात्मभिः ।
तदा धर्मो न चलते सद्भूतः शाश्वतः परः ॥ १२-६५-२७॥
yadā nivartyate pāpo daṇḍanītyā mahātmabhiḥ |
tadā dharmo na calate sadbhūtaḥ śāśvataḥ paraḥ || 12-65-27||

MHB 12-65-28

परलोकगुरुं चैव राजानं योऽवमन्यते ।
न तस्य दत्तं न हुतं न श्राद्धं फलति क्वचित् ॥ १२-६५-२८॥
paralokaguruṃ caiva rājānaṃ yo'vamanyate |
na tasya dattaṃ na hutaṃ na śrāddhaṃ phalati kvacit || 12-65-28||

MHB 12-65-29

मानुषाणामधिपतिं देवभूतं सनातनम् ।
देवाश्च बहु मन्यन्ते धर्मकामं नरेश्वरम् ॥ १२-६५-२९॥
mānuṣāṇāmadhipatiṃ devabhūtaṃ sanātanam |
devāśca bahu manyante dharmakāmaṃ nareśvaram || 12-65-29||

MHB 12-65-30

प्रजापतिर्हि भगवान्यः सर्वमसृजज्जगत् ।
स प्रवृत्तिनिवृत्त्यर्थं धर्माणां क्षत्रमिच्छति ॥ १२-६५-३०॥
prajāpatirhi bhagavānyaḥ sarvamasṛjajjagat |
sa pravṛttinivṛttyarthaṃ dharmāṇāṃ kṣatramicchati || 12-65-30||

MHB 12-65-31

प्रवृत्तस्य हि धर्मस्य बुद्ध्या यः स्मरते गतिम् ।
स मे मान्यश्च पूज्यश्च तत्र क्षत्रं प्रतिष्ठितम् ॥ १२-६५-३१॥
pravṛttasya hi dharmasya buddhyā yaḥ smarate gatim |
sa me mānyaśca pūjyaśca tatra kṣatraṃ pratiṣṭhitam || 12-65-31||

MHB 12-65-32

भीष्म उवाच ।
एवमुक्त्वा स भगवान्मरुद्गणवृतः प्रभुः ।
जगाम भवनं विष्णुरक्षरं परमं पदम् ॥ १२-६५-३२॥
bhīṣma uvāca |
evamuktvā sa bhagavānmarudgaṇavṛtaḥ prabhuḥ |
jagāma bhavanaṃ viṣṇurakṣaraṃ paramaṃ padam || 12-65-32||

MHB 12-65-33

एवं प्रवर्तिते धर्मे पुरा सुचरितेऽनघ ।
कः क्षत्रमवमन्येत चेतनावान्बहुश्रुतः ॥ १२-६५-३३॥
evaṃ pravartite dharme purā sucarite'nagha |
kaḥ kṣatramavamanyeta cetanāvānbahuśrutaḥ || 12-65-33||

MHB 12-65-34

अन्यायेन प्रवृत्तानि निवृत्तानि तथैव च ।
अन्तरा विलयं यान्ति यथा पथि विचक्षुषः ॥ १२-६५-३४॥
anyāyena pravṛttāni nivṛttāni tathaiva ca |
antarā vilayaṃ yānti yathā pathi vicakṣuṣaḥ || 12-65-34||

MHB 12-65-35

आदौ प्रवर्तिते चक्रे तथैवादिपरायणे ।
वर्तस्व पुरुषव्याघ्र संविजानामि तेऽनघ ॥ १२-६५-३५॥
ādau pravartite cakre tathaivādiparāyaṇe |
vartasva puruṣavyāghra saṃvijānāmi te'nagha || 12-65-35||

Adhyaya: 66/353 (37)

MHB 12-66-1

युधिष्ठिर उवाच ।
श्रुता मे कथिताः पूर्वैश्चत्वारो मानवाश्रमाः ।
व्याख्यानमेषामाचक्ष्व पृच्छतो मे पितामह ॥ १२-६६-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
śrutā me kathitāḥ pūrvaiścatvāro mānavāśramāḥ |
vyākhyānameṣāmācakṣva pṛcchato me pitāmaha || 12-66-1||

MHB 12-66-2

भीष्म उवाच ।
विदिताः सर्व एवेह धर्मास्तव युधिष्ठिर ।
यथा मम महाबाहो विदिताः साधुसंमताः ॥ १२-६६-२॥
bhīṣma uvāca |
viditāḥ sarva eveha dharmāstava yudhiṣṭhira |
yathā mama mahābāho viditāḥ sādhusaṃmatāḥ || 12-66-2||

MHB 12-66-3

यत्तु लिङ्गान्तरगतं पृच्छसे मां युधिष्ठिर ।
धर्मं धर्मभृतां श्रेष्ठ तन्निबोध नराधिप ॥ १२-६६-३॥
yattu liṅgāntaragataṃ pṛcchase māṃ yudhiṣṭhira |
dharmaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭha tannibodha narādhipa || 12-66-3||

MHB 12-66-4

सर्वाण्येतानि कौन्तेय विद्यन्ते मनुजर्षभ ।
साध्वाचारप्रवृत्तानां चातुराश्रम्यकर्मणाम् ॥ १२-६६-४॥
sarvāṇyetāni kaunteya vidyante manujarṣabha |
sādhvācārapravṛttānāṃ cāturāśramyakarmaṇām || 12-66-4||

MHB 12-66-5

अकामद्वेषयुक्तस्य दण्डनीत्या युधिष्ठिर ।
समेक्षिणश्च भूतेषु भैक्षाश्रमपदं भवेत् ॥ १२-६६-५॥
akāmadveṣayuktasya daṇḍanītyā yudhiṣṭhira |
samekṣiṇaśca bhūteṣu bhaikṣāśramapadaṃ bhavet || 12-66-5||

MHB 12-66-6

वेत्त्यादानविसर्गं यो निग्रहानुग्रहौ तथा ।
यथोक्तवृत्तेर्वीरस्य क्षेमाश्रमपदं भवेत् ॥ १२-६६-६॥
vettyādānavisargaṃ yo nigrahānugrahau tathā |
yathoktavṛttervīrasya kṣemāśramapadaṃ bhavet || 12-66-6||

MHB 12-66-7

ज्ञातिसंबन्धिमित्राणि व्यापन्नानि युधिष्ठिर ।
समभ्युद्धरमाणस्य दीक्षाश्रमपदं भवेत् ॥ १२-६६-७॥
jñātisaṃbandhimitrāṇi vyāpannāni yudhiṣṭhira |
samabhyuddharamāṇasya dīkṣāśramapadaṃ bhavet || 12-66-7||

MHB 12-66-8

आह्निकं भूतयज्ञांश्च पितृयज्ञांश्च मानुषान् ।
कुर्वतः पार्थ विपुलान्वन्याश्रमपदं भवेत् ॥ १२-६६-८॥
āhnikaṃ bhūtayajñāṃśca pitṛyajñāṃśca mānuṣān |
kurvataḥ pārtha vipulānvanyāśramapadaṃ bhavet || 12-66-8||

MHB 12-66-9

पालनात्सर्वभूतानां स्वराष्ट्रपरिपालनात् ।
दीक्षा बहुविधा राज्ञो वन्याश्रमपदं भवेत् ॥ १२-६६-९॥
pālanātsarvabhūtānāṃ svarāṣṭraparipālanāt |
dīkṣā bahuvidhā rājño vanyāśramapadaṃ bhavet || 12-66-9||

MHB 12-66-10

वेदाध्ययननित्यत्वं क्षमाथाचार्यपूजनम् ।
तथोपाध्यायशुश्रूषा ब्रह्माश्रमपदं भवेत् ॥ १२-६६-१०॥
vedādhyayananityatvaṃ kṣamāthācāryapūjanam |
tathopādhyāyaśuśrūṣā brahmāśramapadaṃ bhavet || 12-66-10||

MHB 12-66-11

अजिह्ममशठं मार्गं सेवमानस्य भारत ।
सर्वदा सर्वभूतेषु ब्रह्माश्रमपदं भवेत् ॥ १२-६६-११॥
ajihmamaśaṭhaṃ mārgaṃ sevamānasya bhārata |
sarvadā sarvabhūteṣu brahmāśramapadaṃ bhavet || 12-66-11||

MHB 12-66-12

वानप्रस्थेषु विप्रेषु त्रैविद्येषु च भारत ।
प्रयच्छतोऽर्थान्विपुलान्वन्याश्रमपदं भवेत् ॥ १२-६६-१२॥
vānaprastheṣu vipreṣu traividyeṣu ca bhārata |
prayacchato'rthānvipulānvanyāśramapadaṃ bhavet || 12-66-12||

MHB 12-66-13

सर्वभूतेष्वनुक्रोशं कुर्वतस्तस्य भारत ।
आनृशंस्यप्रवृत्तस्य सर्वावस्थं पदं भवेत् ॥ १२-६६-१३॥
sarvabhūteṣvanukrośaṃ kurvatastasya bhārata |
ānṛśaṃsyapravṛttasya sarvāvasthaṃ padaṃ bhavet || 12-66-13||

MHB 12-66-14

बालवृद्धेषु कौरव्य सर्वावस्थं युधिष्ठिर ।
अनुक्रोशं विदधतः सर्वावस्थं पदं भवेत् ॥ १२-६६-१४॥
bālavṛddheṣu kauravya sarvāvasthaṃ yudhiṣṭhira |
anukrośaṃ vidadhataḥ sarvāvasthaṃ padaṃ bhavet || 12-66-14||

MHB 12-66-15

बलात्कृतेषु भूतेषु परित्राणं कुरूद्वह ।
शरणागतेषु कौरव्य कुर्वन्गार्हस्थ्यमावसेत् ॥ १२-६६-१५॥
balātkṛteṣu bhūteṣu paritrāṇaṃ kurūdvaha |
śaraṇāgateṣu kauravya kurvangārhasthyamāvaset || 12-66-15||

MHB 12-66-16

चराचराणां भूतानां रक्षामपि च सर्वशः ।
यथार्हपूजां च सदा कुर्वन्गार्हस्थ्यमावसेत् ॥ १२-६६-१६॥
carācarāṇāṃ bhūtānāṃ rakṣāmapi ca sarvaśaḥ |
yathārhapūjāṃ ca sadā kurvangārhasthyamāvaset || 12-66-16||

MHB 12-66-17

ज्येष्ठानुज्येष्ठपत्नीनां भ्रातॄणां पुत्रनप्तृणाम् ।
निग्रहानुग्रहौ पार्थ गार्हस्थ्यमिति तत्तपः ॥ १२-६६-१७॥
jyeṣṭhānujyeṣṭhapatnīnāṃ bhrātṝṇāṃ putranaptṛṇām |
nigrahānugrahau pārtha gārhasthyamiti tattapaḥ || 12-66-17||

MHB 12-66-18

साधूनामर्चनीयानां प्रजासु विदितात्मनाम् ।
पालनं पुरुषव्याघ्र गृहाश्रमपदं भवेत् ॥ १२-६६-१८॥
sādhūnāmarcanīyānāṃ prajāsu viditātmanām |
pālanaṃ puruṣavyāghra gṛhāśramapadaṃ bhavet || 12-66-18||

MHB 12-66-19

आश्रमस्थानि सर्वाणि यस्तु वेश्मनि भारत ।
आददीतेह भोज्येन तद्गार्हस्थ्यं युधिष्ठिर ॥ १२-६६-१९॥
āśramasthāni sarvāṇi yastu veśmani bhārata |
ādadīteha bhojyena tadgārhasthyaṃ yudhiṣṭhira || 12-66-19||

MHB 12-66-20

यः स्थितः पुरुषो धर्मे धात्रा सृष्टे यथार्थवत् ।
आश्रमाणां स सर्वेषां फलं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ॥ १२-६६-२०॥
yaḥ sthitaḥ puruṣo dharme dhātrā sṛṣṭe yathārthavat |
āśramāṇāṃ sa sarveṣāṃ phalaṃ prāpnotyanuttamam || 12-66-20||

MHB 12-66-21

यस्मिन्न नश्यन्ति गुणाः कौन्तेय पुरुषे सदा ।
आश्रमस्थं तमप्याहुर्नरश्रेष्ठं युधिष्ठिर ॥ १२-६६-२१॥
yasminna naśyanti guṇāḥ kaunteya puruṣe sadā |
āśramasthaṃ tamapyāhurnaraśreṣṭhaṃ yudhiṣṭhira || 12-66-21||

MHB 12-66-22

स्थानमानं वयोमानं कुलमानं तथैव च ।
कुर्वन्वसति सर्वेषु ह्याश्रमेषु युधिष्ठिर ॥ १२-६६-२२॥
sthānamānaṃ vayomānaṃ kulamānaṃ tathaiva ca |
kurvanvasati sarveṣu hyāśrameṣu yudhiṣṭhira || 12-66-22||

MHB 12-66-23

देशधर्मांश्च कौन्तेय कुलधर्मांस्तथैव च ।
पालयन्पुरुषव्याघ्र राजा सर्वाश्रमी भवेत् ॥ १२-६६-२३॥
deśadharmāṃśca kaunteya kuladharmāṃstathaiva ca |
pālayanpuruṣavyāghra rājā sarvāśramī bhavet || 12-66-23||

MHB 12-66-24

काले विभूतिं भूतानामुपहारांस्तथैव च ।
अर्हयन्पुरुषव्याघ्र साधूनामाश्रमे वसेत् ॥ १२-६६-२४॥
kāle vibhūtiṃ bhūtānāmupahārāṃstathaiva ca |
arhayanpuruṣavyāghra sādhūnāmāśrame vaset || 12-66-24||

MHB 12-66-25

दशधर्मगतश्चापि यो धर्मं प्रत्यवेक्षते ।
सर्वलोकस्य कौन्तेय राजा भवति सोऽऽश्रमी ॥ १२-६६-२५॥
daśadharmagataścāpi yo dharmaṃ pratyavekṣate |
sarvalokasya kaunteya rājā bhavati so''śramī || 12-66-25||

MHB 12-66-26

ये धर्मकुशला लोके धर्मं कुर्वन्ति साधवः ।
पालिता यस्य विषये पादोंऽशस्तस्य भूपतेः ॥ १२-६६-२६॥
ye dharmakuśalā loke dharmaṃ kurvanti sādhavaḥ |
pālitā yasya viṣaye pādoṃ'śastasya bhūpateḥ || 12-66-26||

MHB 12-66-27

धर्मारामान्धर्मपरान्ये न रक्षन्ति मानवान् ।
पार्थिवाः पुरुषव्याघ्र तेषां पापं हरन्ति ते ॥ १२-६६-२७॥
dharmārāmāndharmaparānye na rakṣanti mānavān |
pārthivāḥ puruṣavyāghra teṣāṃ pāpaṃ haranti te || 12-66-27||

MHB 12-66-28

ये च रक्षासहायाः स्युः पार्थिवानां युधिष्ठिर ।
ते चैवांशहराः सर्वे धर्मे परकृतेऽनघ ॥ १२-६६-२८॥
ye ca rakṣāsahāyāḥ syuḥ pārthivānāṃ yudhiṣṭhira |
te caivāṃśaharāḥ sarve dharme parakṛte'nagha || 12-66-28||

MHB 12-66-29

सर्वाश्रमपदे ह्याहुर्गार्हस्थ्यं दीप्तनिर्णयम् ।
पावनं पुरुषव्याघ्र यं वयं पर्युपास्महे ॥ १२-६६-२९॥
sarvāśramapade hyāhurgārhasthyaṃ dīptanirṇayam |
pāvanaṃ puruṣavyāghra yaṃ vayaṃ paryupāsmahe || 12-66-29||

MHB 12-66-30

आत्मोपमस्तु भूतेषु यो वै भवति मानवः ।
न्यस्तदण्डो जितक्रोधः स प्रेत्य लभते सुखम् ॥ १२-६६-३०॥
ātmopamastu bhūteṣu yo vai bhavati mānavaḥ |
nyastadaṇḍo jitakrodhaḥ sa pretya labhate sukham || 12-66-30||

MHB 12-66-31

धर्मोत्थिता सत्त्ववीर्या धर्मसेतुवटाकरा ।
त्यागवाताध्वगा शीघ्रा नौस्त्वा संतारयिष्यति ॥ १२-६६-३१॥
dharmotthitā sattvavīryā dharmasetuvaṭākarā |
tyāgavātādhvagā śīghrā naustvā saṃtārayiṣyati || 12-66-31||

MHB 12-66-32

यदा निवृत्तः सर्वस्मात्कामो योऽस्य हृदि स्थितः ।
तदा भवति सत्त्वस्थस्ततो ब्रह्म समश्नुते ॥ १२-६६-३२॥
yadā nivṛttaḥ sarvasmātkāmo yo'sya hṛdi sthitaḥ |
tadā bhavati sattvasthastato brahma samaśnute || 12-66-32||

MHB 12-66-33

सुप्रसन्नस्तु भावेन योगेन च नराधिप ।
धर्मं पुरुषशार्दूल प्राप्स्यसे पालने रतः ॥ १२-६६-३३॥
suprasannastu bhāvena yogena ca narādhipa |
dharmaṃ puruṣaśārdūla prāpsyase pālane rataḥ || 12-66-33||

MHB 12-66-34

वेदाध्ययनशीलानां विप्राणां साधुकर्मणाम् ।
पालने यत्नमातिष्ठ सर्वलोकस्य चानघ ॥ १२-६६-३४॥
vedādhyayanaśīlānāṃ viprāṇāṃ sādhukarmaṇām |
pālane yatnamātiṣṭha sarvalokasya cānagha || 12-66-34||

MHB 12-66-35

वने चरति यो धर्ममाश्रमेषु च भारत ।
रक्षया तच्छतगुणं धर्मं प्राप्नोति पार्थिवः ॥ १२-६६-३५॥
vane carati yo dharmamāśrameṣu ca bhārata |
rakṣayā tacchataguṇaṃ dharmaṃ prāpnoti pārthivaḥ || 12-66-35||

MHB 12-66-36

एष ते विविधो धर्मः पाण्डवश्रेष्ठ कीर्तितः ।
अनुतिष्ठ त्वमेनं वै पूर्वैर्दृष्टं सनातनम् ॥ १२-६६-३६॥
eṣa te vividho dharmaḥ pāṇḍavaśreṣṭha kīrtitaḥ |
anutiṣṭha tvamenaṃ vai pūrvairdṛṣṭaṃ sanātanam || 12-66-36||

MHB 12-66-37

चातुराश्रम्यमेकाग्रः चातुर्वर्ण्यं च पाण्डव ।
धर्मं पुरुषशार्दूल प्राप्स्यसे पालने रतः ॥ १२-६६-३७॥
cāturāśramyamekāgraḥ cāturvarṇyaṃ ca pāṇḍava |
dharmaṃ puruṣaśārdūla prāpsyase pālane rataḥ || 12-66-37||

Adhyaya: 67/353 (38)

MHB 12-67-1

युधिष्ठिर उवाच ।
चातुराश्रम्य उक्तोऽत्र चातुर्वर्ण्यस्तथैव च ।
राष्ट्रस्य यत्कृत्यतमं तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-६७-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
cāturāśramya ukto'tra cāturvarṇyastathaiva ca |
rāṣṭrasya yatkṛtyatamaṃ tanme brūhi pitāmaha || 12-67-1||

MHB 12-67-2

भीष्म उवाच ।
राष्ट्रस्यैतत्कृत्यतमं राज्ञ एवाभिषेचनम् ।
अनिन्द्रमबलं राष्ट्रं दस्यवोऽभिभवन्ति च ॥ १२-६७-२॥
bhīṣma uvāca |
rāṣṭrasyaitatkṛtyatamaṃ rājña evābhiṣecanam |
anindramabalaṃ rāṣṭraṃ dasyavo'bhibhavanti ca || 12-67-2||

MHB 12-67-3

अराजकेषु राष्ट्रेषु धर्मो न व्यवतिष्ठते ।
परस्परं च खादन्ति सर्वथा धिगराजकम् ॥ १२-६७-३॥
arājakeṣu rāṣṭreṣu dharmo na vyavatiṣṭhate |
parasparaṃ ca khādanti sarvathā dhigarājakam || 12-67-3||

MHB 12-67-4

इन्द्रमेनं प्रवृणुते यद्राजानमिति श्रुतिः ।
यथैवेन्द्रस्तथा राजा संपूज्यो भूतिमिच्छता ॥ १२-६७-४॥
indramenaṃ pravṛṇute yadrājānamiti śrutiḥ |
yathaivendrastathā rājā saṃpūjyo bhūtimicchatā || 12-67-4||

MHB 12-67-5

नाराजकेषु राष्ट्रेषु वस्तव्यमिति वैदिकम् ।
नाराजकेषु राष्ट्रेषु हव्यमग्निर्वहत्यपि ॥ १२-६७-५॥
nārājakeṣu rāṣṭreṣu vastavyamiti vaidikam |
nārājakeṣu rāṣṭreṣu havyamagnirvahatyapi || 12-67-5||

MHB 12-67-6

अथ चेदभिवर्तेत राज्यार्थी बलवत्तरः ।
अराजकानि राष्ट्राणि हतराजानि वा पुनः ॥ १२-६७-६॥
atha cedabhivarteta rājyārthī balavattaraḥ |
arājakāni rāṣṭrāṇi hatarājāni vā punaḥ || 12-67-6||

MHB 12-67-7

प्रत्युद्गम्याभिपूज्यः स्यादेतदत्र सुमन्त्रितम् ।
न हि पापात्पापतरमस्ति किंचिदराजकात् ॥ १२-६७-७॥
pratyudgamyābhipūjyaḥ syādetadatra sumantritam |
na hi pāpātpāpataramasti kiṃcidarājakāt || 12-67-7||

MHB 12-67-8

स चेत्समनुपश्येत समग्रं कुशलं भवेत् ।
बलवान्हि प्रकुपितः कुर्यान्निःशेषतामपि ॥ १२-६७-८॥
sa cetsamanupaśyeta samagraṃ kuśalaṃ bhavet |
balavānhi prakupitaḥ kuryānniḥśeṣatāmapi || 12-67-8||

MHB 12-67-9

भूयांसं लभते क्लेशं या गौर्भवति दुर्दुहा ।
सुदुहा या तु भवति नैव तां क्लेशयन्त्युत ॥ १२-६७-९॥
bhūyāṃsaṃ labhate kleśaṃ yā gaurbhavati durduhā |
suduhā yā tu bhavati naiva tāṃ kleśayantyuta || 12-67-9||

MHB 12-67-10

यदतप्तं प्रणमति न तत्संतापयन्त्युत ।
यच्च स्वयं नतं दारु न तत्संनामयन्त्यपि ॥ १२-६७-१०॥
yadataptaṃ praṇamati na tatsaṃtāpayantyuta |
yacca svayaṃ nataṃ dāru na tatsaṃnāmayantyapi || 12-67-10||

MHB 12-67-11

एतयोपमया धीरः संनमेत बलीयसे ।
इन्द्राय स प्रणमते नमते यो बलीयसे ॥ १२-६७-११॥
etayopamayā dhīraḥ saṃnameta balīyase |
indrāya sa praṇamate namate yo balīyase || 12-67-11||

MHB 12-67-12

तस्माद्राजैव कर्तव्यः सततं भूतिमिच्छता ।
न धनार्थो न दारार्थस्तेषां येषामराजकम् ॥ १२-६७-१२॥
tasmādrājaiva kartavyaḥ satataṃ bhūtimicchatā |
na dhanārtho na dārārthasteṣāṃ yeṣāmarājakam || 12-67-12||

MHB 12-67-13

प्रीयते हि हरन्पापः परवित्तमराजके ।
यदास्य उद्धरन्त्यन्ये तदा राजानमिच्छति ॥ १२-६७-१३॥
prīyate hi haranpāpaḥ paravittamarājake |
yadāsya uddharantyanye tadā rājānamicchati || 12-67-13||

MHB 12-67-14

पापा अपि तदा क्षेमं न लभन्ते कदाचन ।
एकस्य हि द्वौ हरतो द्वयोश्च बहवोऽपरे ॥ १२-६७-१४॥
pāpā api tadā kṣemaṃ na labhante kadācana |
ekasya hi dvau harato dvayośca bahavo'pare || 12-67-14||

MHB 12-67-15

अदासः क्रियते दासो ह्रियन्ते च बलात्स्त्रियः ।
एतस्मात्कारणाद्देवाः प्रजापालान्प्रचक्रिरे ॥ १२-६७-१५॥
adāsaḥ kriyate dāso hriyante ca balātstriyaḥ |
etasmātkāraṇāddevāḥ prajāpālānpracakrire || 12-67-15||

MHB 12-67-16

राजा चेन्न भवेल्लोके पृथिव्यां दण्डधारकः ।
शूले मत्स्यानिवापक्ष्यन्दुर्बलान्बलवत्तराः ॥ १२-६७-१६॥
rājā cenna bhavelloke pṛthivyāṃ daṇḍadhārakaḥ |
śūle matsyānivāpakṣyandurbalānbalavattarāḥ || 12-67-16||

MHB 12-67-17

अराजकाः प्रजाः पूर्वं विनेशुरिति नः श्रुतम् ।
परस्परं भक्षयन्तो मत्स्या इव जले कृशान् ॥ १२-६७-१७॥
arājakāḥ prajāḥ pūrvaṃ vineśuriti naḥ śrutam |
parasparaṃ bhakṣayanto matsyā iva jale kṛśān || 12-67-17||

MHB 12-67-18

ताः समेत्य ततश्चक्रुः समयानिति नः श्रुतम् ।
वाक्क्रूरो दण्डपुरुषो यश्च स्यात्पारदारिकः ।
यश्च न स्वमथादद्यात्त्याज्या नस्तादृशा इति ॥ १२-६७-१८॥
tāḥ sametya tataścakruḥ samayāniti naḥ śrutam |
vākkrūro daṇḍapuruṣo yaśca syātpāradārikaḥ |
yaśca na svamathādadyāttyājyā nastādṛśā iti || 12-67-18||

MHB 12-67-19

विश्वासनार्थं वर्णानां सर्वेषामविशेषतः ।
तास्तथा समयं कृत्वा समये नावतस्थिरे ॥ १२-६७-१९॥
viśvāsanārthaṃ varṇānāṃ sarveṣāmaviśeṣataḥ |
tāstathā samayaṃ kṛtvā samaye nāvatasthire || 12-67-19||

MHB 12-67-20

सहितास्तास्तदा जग्मुरसुखार्ताः पितामहम् ।
अनीश्वरा विनश्यामो भगवन्नीश्वरं दिश ॥ १२-६७-२०॥
sahitāstāstadā jagmurasukhārtāḥ pitāmaham |
anīśvarā vinaśyāmo bhagavannīśvaraṃ diśa || 12-67-20||

MHB 12-67-21

यं पूजयेम संभूय यश्च नः परिपालयेत् ।
ताभ्यो मनुं व्यादिदेश मनुर्नाभिननन्द ताः ॥ १२-६७-२१॥
yaṃ pūjayema saṃbhūya yaśca naḥ paripālayet |
tābhyo manuṃ vyādideśa manurnābhinananda tāḥ || 12-67-21||

MHB 12-67-22

मनुरुवाच ।
बिभेमि कर्मणः क्रूराद्राज्यं हि भृशदुष्करम् ।
विशेषतो मनुष्येषु मिथ्यावृत्तिषु नित्यदा ॥ १२-६७-२२॥
manuruvāca |
bibhemi karmaṇaḥ krūrādrājyaṃ hi bhṛśaduṣkaram |
viśeṣato manuṣyeṣu mithyāvṛttiṣu nityadā || 12-67-22||

MHB 12-67-23

भीष्म उवाच ।
तमब्रुवन्प्रजा मा भैः कर्मणैनो गमिष्यति ।
पशूनामधिपञ्चाशद्धिरण्यस्य तथैव च ।
धान्यस्य दशमं भागं दास्यामः कोशवर्धनम् ॥ १२-६७-२३॥
bhīṣma uvāca |
tamabruvanprajā mā bhaiḥ karmaṇaino gamiṣyati |
paśūnāmadhipañcāśaddhiraṇyasya tathaiva ca |
dhānyasya daśamaṃ bhāgaṃ dāsyāmaḥ kośavardhanam || 12-67-23||

MHB 12-67-24

मुख्येन शस्त्रपत्रेण ये मनुष्याः प्रधानतः ।
भवन्तं तेऽनुयास्यन्ति महेन्द्रमिव देवताः ॥ १२-६७-२४॥
mukhyena śastrapatreṇa ye manuṣyāḥ pradhānataḥ |
bhavantaṃ te'nuyāsyanti mahendramiva devatāḥ || 12-67-24||

MHB 12-67-25

स त्वं जातबलो राजन्दुष्प्रधर्षः प्रतापवान् ।
सुखे धास्यसि नः सर्वान्कुबेर इव नैरृतान् ॥ १२-६७-२५॥
sa tvaṃ jātabalo rājanduṣpradharṣaḥ pratāpavān |
sukhe dhāsyasi naḥ sarvānkubera iva nairṛtān || 12-67-25||

MHB 12-67-26

यं च धर्मं चरिष्यन्ति प्रजा राज्ञा सुरक्षिताः ।
चतुर्थं तस्य धर्मस्य त्वत्संस्थं नो भविष्यति ॥ १२-६७-२६॥
yaṃ ca dharmaṃ cariṣyanti prajā rājñā surakṣitāḥ |
caturthaṃ tasya dharmasya tvatsaṃsthaṃ no bhaviṣyati || 12-67-26||

MHB 12-67-27

तेन धर्मेण महता सुखलब्धेन भावितः ।
पाह्यस्मान्सर्वतो राजन्देवानिव शतक्रतुः ॥ १२-६७-२७॥
tena dharmeṇa mahatā sukhalabdhena bhāvitaḥ |
pāhyasmānsarvato rājandevāniva śatakratuḥ || 12-67-27||

MHB 12-67-28

विजयायाशु निर्याहि प्रतपन्रश्मिमानिव ।
मानं विधम शत्रूणां धर्मो जयतु नः सदा ॥ १२-६७-२८॥
vijayāyāśu niryāhi pratapanraśmimāniva |
mānaṃ vidhama śatrūṇāṃ dharmo jayatu naḥ sadā || 12-67-28||

MHB 12-67-29

स निर्ययौ महातेजा बलेन महता वृतः ।
महाभिजनसंपन्नस्तेजसा प्रज्वलन्निव ॥ १२-६७-२९॥
sa niryayau mahātejā balena mahatā vṛtaḥ |
mahābhijanasaṃpannastejasā prajvalanniva || 12-67-29||

MHB 12-67-30

तस्य तां महिमां दृष्ट्वा महेन्द्रस्येव देवताः ।
अपतत्रसिरे सर्वे स्वधर्मे च दधुर्मनः ॥ १२-६७-३०॥
tasya tāṃ mahimāṃ dṛṣṭvā mahendrasyeva devatāḥ |
apatatrasire sarve svadharme ca dadhurmanaḥ || 12-67-30||

MHB 12-67-31

ततो महीं परिययौ पर्जन्य इव वृष्टिमान् ।
शमयन्सर्वतः पापान्स्वकर्मसु च योजयन् ॥ १२-६७-३१॥
tato mahīṃ pariyayau parjanya iva vṛṣṭimān |
śamayansarvataḥ pāpānsvakarmasu ca yojayan || 12-67-31||

MHB 12-67-32

एवं ये भूतिमिच्छेयुः पृथिव्यां मानवाः क्वचित् ।
कुर्यू राजानमेवाग्रे प्रजानुग्रहकारणात् ॥ १२-६७-३२॥
evaṃ ye bhūtimiccheyuḥ pṛthivyāṃ mānavāḥ kvacit |
kuryū rājānamevāgre prajānugrahakāraṇāt || 12-67-32||

MHB 12-67-33

नमस्येयुश्च तं भक्त्या शिष्या इव गुरुं सदा ।
देवा इव सहस्राक्षं प्रजा राजानमन्तिके ॥ १२-६७-३३॥
namasyeyuśca taṃ bhaktyā śiṣyā iva guruṃ sadā |
devā iva sahasrākṣaṃ prajā rājānamantike || 12-67-33||

MHB 12-67-34

सत्कृतं स्वजनेनेह परोऽपि बहु मन्यते ।
स्वजनेन त्ववज्ञातं परे परिभवन्त्युत ॥ १२-६७-३४॥
satkṛtaṃ svajaneneha paro'pi bahu manyate |
svajanena tvavajñātaṃ pare paribhavantyuta || 12-67-34||

MHB 12-67-35

राज्ञः परैः परिभवः सर्वेषामसुखावहः ।
तस्माच्छत्रं च पत्रं च वासांस्याभरणानि च ॥ १२-६७-३५॥
rājñaḥ paraiḥ paribhavaḥ sarveṣāmasukhāvahaḥ |
tasmācchatraṃ ca patraṃ ca vāsāṃsyābharaṇāni ca || 12-67-35||

MHB 12-67-36

भोजनान्यथ पानानि राज्ञे दद्युर्गृहाणि च ।
आसनानि च शय्याश्च सर्वोपकरणानि च ॥ १२-६७-३६॥
bhojanānyatha pānāni rājñe dadyurgṛhāṇi ca |
āsanāni ca śayyāśca sarvopakaraṇāni ca || 12-67-36||

MHB 12-67-37

गुप्तात्मा स्याद्दुराधर्षः स्मितपूर्वाभिभाषिता ।
आभाषितश्च मधुरं प्रतिभाषेत मानवान् ॥ १२-६७-३७॥
guptātmā syāddurādharṣaḥ smitapūrvābhibhāṣitā |
ābhāṣitaśca madhuraṃ pratibhāṣeta mānavān || 12-67-37||

MHB 12-67-38

कृतज्ञो दृढभक्तिः स्यात्संविभागी जितेन्द्रियः ।
ईक्षितः प्रतिवीक्षेत मृदु चर्जु च वल्गु च ॥ १२-६७-३८॥
kṛtajño dṛḍhabhaktiḥ syātsaṃvibhāgī jitendriyaḥ |
īkṣitaḥ prativīkṣeta mṛdu carju ca valgu ca || 12-67-38||

Adhyaya: 68/353 (61)

MHB 12-68-1

युधिष्ठिर उवाच ।
किमाहुर्दैवतं विप्रा राजानं भरतर्षभ ।
मनुष्याणामधिपतिं तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-६८-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kimāhurdaivataṃ viprā rājānaṃ bharatarṣabha |
manuṣyāṇāmadhipatiṃ tanme brūhi pitāmaha || 12-68-1||

MHB 12-68-2

भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
बृहस्पतिं वसुमना यथा पप्रच्छ भारत ॥ १२-६८-२॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
bṛhaspatiṃ vasumanā yathā papraccha bhārata || 12-68-2||

MHB 12-68-3

राजा वसुमना नाम कौसल्यो धीमतां वरः ।
महर्षिं परिपप्रच्छ कृतप्रज्ञो बृहस्पतिम् ॥ १२-६८-३॥
rājā vasumanā nāma kausalyo dhīmatāṃ varaḥ |
maharṣiṃ paripapraccha kṛtaprajño bṛhaspatim || 12-68-3||

MHB 12-68-4

सर्वं वैनयिकं कृत्वा विनयज्ञो बृहस्पतेः ।
दक्षिणानन्तरो भूत्वा प्रणम्य विधिपूर्वकम् ॥ १२-६८-४॥
sarvaṃ vainayikaṃ kṛtvā vinayajño bṛhaspateḥ |
dakṣiṇānantaro bhūtvā praṇamya vidhipūrvakam || 12-68-4||

MHB 12-68-5

विधिं पप्रच्छ राज्यस्य सर्वभूतहिते रतः ।
प्रजानां हितमन्विच्छन्धर्ममूलं विशां पते ॥ १२-६८-५॥
vidhiṃ papraccha rājyasya sarvabhūtahite rataḥ |
prajānāṃ hitamanvicchandharmamūlaṃ viśāṃ pate || 12-68-5||

MHB 12-68-6

केन भूतानि वर्धन्ते क्षयं गच्छन्ति केन च ।
कमर्चन्तो महाप्राज्ञ सुखमत्यन्तमाप्नुयुः ॥ १२-६८-६॥
kena bhūtāni vardhante kṣayaṃ gacchanti kena ca |
kamarcanto mahāprājña sukhamatyantamāpnuyuḥ || 12-68-6||

MHB 12-68-7

इति पृष्टो महाराज्ञा कौसल्येनामितौजसा ।
राजसत्कारमव्यग्रः शशंसास्मै बृहस्पतिः ॥ १२-६८-७॥
iti pṛṣṭo mahārājñā kausalyenāmitaujasā |
rājasatkāramavyagraḥ śaśaṃsāsmai bṛhaspatiḥ || 12-68-7||

MHB 12-68-8

राजमूलो महाराज धर्मो लोकस्य लक्ष्यते ।
प्रजा राजभयादेव न खादन्ति परस्परम् ॥ १२-६८-८॥
rājamūlo mahārāja dharmo lokasya lakṣyate |
prajā rājabhayādeva na khādanti parasparam || 12-68-8||

MHB 12-68-9

राजा ह्येवाखिलं लोकं समुदीर्णं समुत्सुकम् ।
प्रसादयति धर्मेण प्रसाद्य च विराजते ॥ १२-६८-९॥
rājā hyevākhilaṃ lokaṃ samudīrṇaṃ samutsukam |
prasādayati dharmeṇa prasādya ca virājate || 12-68-9||

MHB 12-68-10

यथा ह्यनुदये राजन्भूतानि शशिसूर्ययोः ।
अन्धे तमसि मज्जेयुरपश्यन्तः परस्परम् ॥ १२-६८-१०॥
yathā hyanudaye rājanbhūtāni śaśisūryayoḥ |
andhe tamasi majjeyurapaśyantaḥ parasparam || 12-68-10||

MHB 12-68-11

यथा ह्यनुदके मत्स्या निराक्रन्दे विहंगमाः ।
विहरेयुर्यथाकाममभिसृत्य पुनः पुनः ॥ १२-६८-११॥
yathā hyanudake matsyā nirākrande vihaṃgamāḥ |
vihareyuryathākāmamabhisṛtya punaḥ punaḥ || 12-68-11||

MHB 12-68-12

विमथ्यातिक्रमेरंश्च विषह्यापि परस्परम् ।
अभावमचिरेणैव गच्छेयुर्नात्र संशयः ॥ १२-६८-१२॥
vimathyātikrameraṃśca viṣahyāpi parasparam |
abhāvamacireṇaiva gaccheyurnātra saṃśayaḥ || 12-68-12||

MHB 12-68-13

एवमेव विना राज्ञा विनश्येयुरिमाः प्रजाः ।
अन्धे तमसि मज्जेयुरगोपाः पशवो यथा ॥ १२-६८-१३॥
evameva vinā rājñā vinaśyeyurimāḥ prajāḥ |
andhe tamasi majjeyuragopāḥ paśavo yathā || 12-68-13||

MHB 12-68-14

हरेयुर्बलवन्तो हि दुर्बलानां परिग्रहान् ।
हन्युर्व्यायच्छमानांश्च यदि राजा न पालयेत् ॥ १२-६८-१४॥
hareyurbalavanto hi durbalānāṃ parigrahān |
hanyurvyāyacchamānāṃśca yadi rājā na pālayet || 12-68-14||

MHB 12-68-15

यानं वस्त्रमलंकारान्रत्नानि विविधानि च ।
हरेयुः सहसा पापा यदि राजा न पालयेत् ॥ १२-६८-१५॥
yānaṃ vastramalaṃkārānratnāni vividhāni ca |
hareyuḥ sahasā pāpā yadi rājā na pālayet || 12-68-15||

MHB 12-68-16

ममेदमिति लोकेऽस्मिन्न भवेत्संपरिग्रहः ।
विश्वलोपः प्रवर्तेत यदि राजा न पालयेत् ॥ १२-६८-१६॥
mamedamiti loke'sminna bhavetsaṃparigrahaḥ |
viśvalopaḥ pravarteta yadi rājā na pālayet || 12-68-16||

MHB 12-68-17

मातरं पितरं वृद्धमाचार्यमतिथिं गुरुम् ।
क्लिश्नीयुरपि हिंस्युर्वा यदि राजा न पालयेत् ॥ १२-६८-१७॥
mātaraṃ pitaraṃ vṛddhamācāryamatithiṃ gurum |
kliśnīyurapi hiṃsyurvā yadi rājā na pālayet || 12-68-17||

MHB 12-68-18

पतेद्बहुविधं शस्त्रं बहुधा धर्मचारिषु ।
अधर्मः प्रगृहीतः स्याद्यदि राजा न पालयेत् ॥ १२-६८-१८॥
patedbahuvidhaṃ śastraṃ bahudhā dharmacāriṣu |
adharmaḥ pragṛhītaḥ syādyadi rājā na pālayet || 12-68-18||

MHB 12-68-19

वधबन्धपरिक्लेशो नित्यमर्थवतां भवेत् ।
ममत्वं च न विन्देयुर्यदि राजा न पालयेत् ॥ १२-६८-१९॥
vadhabandhaparikleśo nityamarthavatāṃ bhavet |
mamatvaṃ ca na vindeyuryadi rājā na pālayet || 12-68-19||

MHB 12-68-20

अन्तश्चाकाशमेव स्याल्लोकोऽयं दस्युसाद्भवेत् ।
पतेच्च नरकं घोरं यदि राजा न पालयेत् ॥ १२-६८-२०॥
antaścākāśameva syālloko'yaṃ dasyusādbhavet |
patecca narakaṃ ghoraṃ yadi rājā na pālayet || 12-68-20||

MHB 12-68-21

न योनिपोषो वर्तेत न कृषिर्न वणिक्पथः ।
मज्जेद्धर्मस्त्रयी न स्याद्यदि राजा न पालयेत् ॥ १२-६८-२१॥
na yonipoṣo varteta na kṛṣirna vaṇikpathaḥ |
majjeddharmastrayī na syādyadi rājā na pālayet || 12-68-21||

MHB 12-68-22

न यज्ञाः संप्रवर्तेरन्विधिवत्स्वाप्तदक्षिणाः ।
न विवाहाः समाजा वा यदि राजा न पालयेत् ॥ १२-६८-२२॥
na yajñāḥ saṃpravarteranvidhivatsvāptadakṣiṇāḥ |
na vivāhāḥ samājā vā yadi rājā na pālayet || 12-68-22||

MHB 12-68-23

न वृषाः संप्रवर्तेरन्न मथ्येरंश्च गर्गराः ।
घोषाः प्रणाशं गच्छेयुर्यदि राजा न पालयेत् ॥ १२-६८-२३॥
na vṛṣāḥ saṃpravarteranna mathyeraṃśca gargarāḥ |
ghoṣāḥ praṇāśaṃ gaccheyuryadi rājā na pālayet || 12-68-23||

MHB 12-68-24

त्रस्तमुद्विग्नहृदयं हाहाभूतमचेतनम् ।
क्षणेन विनशेत्सर्वं यदि राजा न पालयेत् ॥ १२-६८-२४॥
trastamudvignahṛdayaṃ hāhābhūtamacetanam |
kṣaṇena vinaśetsarvaṃ yadi rājā na pālayet || 12-68-24||

MHB 12-68-25

न संवत्सरसत्राणि तिष्ठेयुरकुतोभयाः ।
विधिवद्दक्षिणावन्ति यदि राजा न पालयेत् ॥ १२-६८-२५॥
na saṃvatsarasatrāṇi tiṣṭheyurakutobhayāḥ |
vidhivaddakṣiṇāvanti yadi rājā na pālayet || 12-68-25||

MHB 12-68-26

ब्राह्मणाश्चतुरो वेदान्नाधीयेरंस्तपस्विनः ।
विद्यास्नातास्तपःस्नाता यदि राजा न पालयेत् ॥ १२-६८-२६॥
brāhmaṇāścaturo vedānnādhīyeraṃstapasvinaḥ |
vidyāsnātāstapaḥsnātā yadi rājā na pālayet || 12-68-26||

MHB 12-68-27

हस्तो हस्तं स मुष्णीयाद्भिद्येरन्सर्वसेतवः ।
भयार्तं विद्रवेत्सर्वं यदि राजा न पालयेत् ॥ १२-६८-२७॥
hasto hastaṃ sa muṣṇīyādbhidyeransarvasetavaḥ |
bhayārtaṃ vidravetsarvaṃ yadi rājā na pālayet || 12-68-27||

MHB 12-68-28

न लभेद्धर्मसंश्लेषं हतविप्रहतो जनः ।
कर्ता स्वेच्छेन्द्रियो गच्छेद्यदि राजा न पालयेत् ॥ १२-६८-२८॥
na labheddharmasaṃśleṣaṃ hataviprahato janaḥ |
kartā svecchendriyo gacchedyadi rājā na pālayet || 12-68-28||

MHB 12-68-29

अनयाः संप्रवर्तेरन्भवेद्वै वर्णसंकरः ।
दुर्भिक्षमाविशेद्राष्ट्रं यदि राजा न पालयेत् ॥ १२-६८-२९॥
anayāḥ saṃpravarteranbhavedvai varṇasaṃkaraḥ |
durbhikṣamāviśedrāṣṭraṃ yadi rājā na pālayet || 12-68-29||

MHB 12-68-30

विवृत्य हि यथाकामं गृहद्वाराणि शेरते ।
मनुष्या रक्षिता राज्ञा समन्तादकुतोभयाः ॥ १२-६८-३०॥
vivṛtya hi yathākāmaṃ gṛhadvārāṇi śerate |
manuṣyā rakṣitā rājñā samantādakutobhayāḥ || 12-68-30||

MHB 12-68-31

नाक्रुष्टं सहते कश्चित्कुतो हस्तस्य लङ्घनम् ।
यदि राजा मनुष्येषु त्राता भवति धार्मिकः ॥ १२-६८-३१॥
nākruṣṭaṃ sahate kaścitkuto hastasya laṅghanam |
yadi rājā manuṣyeṣu trātā bhavati dhārmikaḥ || 12-68-31||

MHB 12-68-32

स्त्रियश्चापुरुषा मार्गं सर्वालंकारभूषिताः ।
निर्भयाः प्रतिपद्यन्ते यदा रक्षति भूमिपः ॥ १२-६८-३२॥
striyaścāpuruṣā mārgaṃ sarvālaṃkārabhūṣitāḥ |
nirbhayāḥ pratipadyante yadā rakṣati bhūmipaḥ || 12-68-32||

MHB 12-68-33

धर्ममेव प्रपद्यन्ते न हिंसन्ति परस्परम् ।
अनुगृह्णन्ति चान्योन्यं यदा रक्षति भूमिपः ॥ १२-६८-३३॥
dharmameva prapadyante na hiṃsanti parasparam |
anugṛhṇanti cānyonyaṃ yadā rakṣati bhūmipaḥ || 12-68-33||

MHB 12-68-34

यजन्ते च त्रयो वर्णा महायज्ञैः पृथग्विधैः ।
युक्ताश्चाधीयते शास्त्रं यदा रक्षति भूमिपः ॥ १२-६८-३४॥
yajante ca trayo varṇā mahāyajñaiḥ pṛthagvidhaiḥ |
yuktāścādhīyate śāstraṃ yadā rakṣati bhūmipaḥ || 12-68-34||

MHB 12-68-35

वार्तामूलो ह्ययं लोकस्त्रय्या वै धार्यते सदा ।
तत्सर्वं वर्तते सम्यग्यदा रक्षति भूमिपः ॥ १२-६८-३५॥
vārtāmūlo hyayaṃ lokastrayyā vai dhāryate sadā |
tatsarvaṃ vartate samyagyadā rakṣati bhūmipaḥ || 12-68-35||

MHB 12-68-36

यदा राजा धुरं श्रेष्ठामादाय वहति प्रजाः ।
महता बलयोगेन तदा लोकः प्रसीदति ॥ १२-६८-३६॥
yadā rājā dhuraṃ śreṣṭhāmādāya vahati prajāḥ |
mahatā balayogena tadā lokaḥ prasīdati || 12-68-36||

MHB 12-68-37

यस्याभावे च भूतानामभावः स्यात्समन्ततः ।
भावे च भावो नित्यः स्यात्कस्तं न प्रतिपूजयेत् ॥ १२-६८-३७॥
yasyābhāve ca bhūtānāmabhāvaḥ syātsamantataḥ |
bhāve ca bhāvo nityaḥ syātkastaṃ na pratipūjayet || 12-68-37||

MHB 12-68-38

तस्य यो वहते भारं सर्वलोकसुखावहम् ।
तिष्ठेत्प्रियहिते राज्ञ उभौ लोकौ हि यो जयेत् ॥ १२-६८-३८॥
tasya yo vahate bhāraṃ sarvalokasukhāvaham |
tiṣṭhetpriyahite rājña ubhau lokau hi yo jayet || 12-68-38||

MHB 12-68-39

यस्तस्य पुरुषः पापं मनसाप्यनुचिन्तयेत् ।
असंशयमिह क्लिष्टः प्रेत्यापि नरकं पतेत् ॥ १२-६८-३९॥
yastasya puruṣaḥ pāpaṃ manasāpyanucintayet |
asaṃśayamiha kliṣṭaḥ pretyāpi narakaṃ patet || 12-68-39||

MHB 12-68-40

न हि जात्ववमन्तव्यो मनुष्य इति भूमिपः ।
महती देवता ह्येषा नररूपेण तिष्ठति ॥ १२-६८-४०॥
na hi jātvavamantavyo manuṣya iti bhūmipaḥ |
mahatī devatā hyeṣā nararūpeṇa tiṣṭhati || 12-68-40||

MHB 12-68-41

कुरुते पञ्च रूपाणि कालयुक्तानि यः सदा ।
भवत्यग्निस्तथादित्यो मृत्युर्वैश्रवणो यमः ॥ १२-६८-४१॥
kurute pañca rūpāṇi kālayuktāni yaḥ sadā |
bhavatyagnistathādityo mṛtyurvaiśravaṇo yamaḥ || 12-68-41||

MHB 12-68-42

यदा ह्यासीदतः पापान्दहत्युग्रेण तेजसा ।
मिथ्योपचरितो राजा तदा भवति पावकः ॥ १२-६८-४२॥
yadā hyāsīdataḥ pāpāndahatyugreṇa tejasā |
mithyopacarito rājā tadā bhavati pāvakaḥ || 12-68-42||

MHB 12-68-43

यदा पश्यति चारेण सर्वभूतानि भूमिपः ।
क्षेमं च कृत्वा व्रजति तदा भवति भास्करः ॥ १२-६८-४३॥
yadā paśyati cāreṇa sarvabhūtāni bhūmipaḥ |
kṣemaṃ ca kṛtvā vrajati tadā bhavati bhāskaraḥ || 12-68-43||

MHB 12-68-44

अशुचींश्च यदा क्रुद्धः क्षिणोति शतशो नरान् ।
सपुत्रपौत्रान्सामात्यांस्तदा भवति सोऽन्तकः ॥ १२-६८-४४॥
aśucīṃśca yadā kruddhaḥ kṣiṇoti śataśo narān |
saputrapautrānsāmātyāṃstadā bhavati so'ntakaḥ || 12-68-44||

MHB 12-68-45

यदा त्वधार्मिकान्सर्वांस्तीक्ष्णैर्दण्डैर्नियच्छति ।
धार्मिकांश्चानुगृह्णाति भवत्यथ यमस्तदा ॥ १२-६८-४५॥
yadā tvadhārmikānsarvāṃstīkṣṇairdaṇḍairniyacchati |
dhārmikāṃścānugṛhṇāti bhavatyatha yamastadā || 12-68-45||

MHB 12-68-46

यदा तु धनधाराभिस्तर्पयत्युपकारिणः ।
आच्छिनत्ति च रत्नानि विविधान्यपकारिणाम् ॥ १२-६८-४६॥
yadā tu dhanadhārābhistarpayatyupakāriṇaḥ |
ācchinatti ca ratnāni vividhānyapakāriṇām || 12-68-46||

MHB 12-68-47

श्रियं ददाति कस्मैचित्कस्माच्चिदपकर्षति ।
तदा वैश्रवणो राजँल्लोके भवति भूमिपः ॥ १२-६८-४७॥
śriyaṃ dadāti kasmaicitkasmāccidapakarṣati |
tadā vaiśravaṇo rāja~lloke bhavati bhūmipaḥ || 12-68-47||

MHB 12-68-48

नास्यापवादे स्थातव्यं दक्षेणाक्लिष्टकर्मणा ।
धर्म्यमाकाङ्क्षता लाभमीश्वरस्यानसूयता ॥ १२-६८-४८॥
nāsyāpavāde sthātavyaṃ dakṣeṇākliṣṭakarmaṇā |
dharmyamākāṅkṣatā lābhamīśvarasyānasūyatā || 12-68-48||

MHB 12-68-49

न हि राज्ञः प्रतीपानि कुर्वन्सुखमवाप्नुयात् ।
पुत्रो भ्राता वयस्यो वा यद्यप्यात्मसमो भवेत् ॥ १२-६८-४९॥
na hi rājñaḥ pratīpāni kurvansukhamavāpnuyāt |
putro bhrātā vayasyo vā yadyapyātmasamo bhavet || 12-68-49||

MHB 12-68-50

कुर्यात्कृष्णगतिः शेषं ज्वलितोऽनिलसारथिः ।
न तु राज्ञाभिपन्नस्य शेषं क्वचन विद्यते ॥ १२-६८-५०॥
kuryātkṛṣṇagatiḥ śeṣaṃ jvalito'nilasārathiḥ |
na tu rājñābhipannasya śeṣaṃ kvacana vidyate || 12-68-50||

MHB 12-68-51

तस्य सर्वाणि रक्ष्याणि दूरतः परिवर्जयेत् ।
मृत्योरिव जुगुप्सेत राजस्वहरणान्नरः ॥ १२-६८-५१॥
tasya sarvāṇi rakṣyāṇi dūrataḥ parivarjayet |
mṛtyoriva jugupseta rājasvaharaṇānnaraḥ || 12-68-51||

MHB 12-68-52

नश्येदभिमृशन्सद्यो मृगः कूटमिव स्पृशन् ।
आत्मस्वमिव संरक्षेद्राजस्वमिह बुद्धिमान् ॥ १२-६८-५२॥
naśyedabhimṛśansadyo mṛgaḥ kūṭamiva spṛśan |
ātmasvamiva saṃrakṣedrājasvamiha buddhimān || 12-68-52||

MHB 12-68-53

महान्तं नरकं घोरमप्रतिष्ठमचेतसः ।
पतन्ति चिररात्राय राजवित्तापहारिणः ॥ १२-६८-५३॥
mahāntaṃ narakaṃ ghoramapratiṣṭhamacetasaḥ |
patanti cirarātrāya rājavittāpahāriṇaḥ || 12-68-53||

MHB 12-68-54

राजा भोजो विराट्सम्राट्क्षत्रियो भूपतिर्नृपः ।
य एवं स्तूयते शब्दैः कस्तं नार्चितुमिच्छति ॥ १२-६८-५४॥
rājā bhojo virāṭsamrāṭkṣatriyo bhūpatirnṛpaḥ |
ya evaṃ stūyate śabdaiḥ kastaṃ nārcitumicchati || 12-68-54||

MHB 12-68-55

तस्माद्बुभूषुर्नियतो जितात्मा संयतेन्द्रियः ।
मेधावी स्मृतिमान्दक्षः संश्रयेत महीपतिम् ॥ १२-६८-५५॥
tasmādbubhūṣurniyato jitātmā saṃyatendriyaḥ |
medhāvī smṛtimāndakṣaḥ saṃśrayeta mahīpatim || 12-68-55||

MHB 12-68-56

कृतज्ञं प्राज्ञमक्षुद्रं दृढभक्तिं जितेन्द्रियम् ।
धर्मनित्यं स्थितं स्थित्यां मन्त्रिणं पूजयेन्नृपः ॥ १२-६८-५६॥
kṛtajñaṃ prājñamakṣudraṃ dṛḍhabhaktiṃ jitendriyam |
dharmanityaṃ sthitaṃ sthityāṃ mantriṇaṃ pūjayennṛpaḥ || 12-68-56||

MHB 12-68-57

दृढभक्तिं कृतप्रज्ञं धर्मज्ञं संयतेन्द्रियम् ।
शूरमक्षुद्रकर्माणं निषिद्धजनमाश्रयेत् ॥ १२-६८-५७॥
dṛḍhabhaktiṃ kṛtaprajñaṃ dharmajñaṃ saṃyatendriyam |
śūramakṣudrakarmāṇaṃ niṣiddhajanamāśrayet || 12-68-57||

MHB 12-68-58

राजा प्रगल्भं पुरुषं करोति राजा कृशं बृंहयते मनुष्यम् ।
राजाभिपन्नस्य कुतः सुखानि राजाभ्युपेतं सुखिनं करोति ॥ १२-६८-५८॥
rājā pragalbhaṃ puruṣaṃ karoti rājā kṛśaṃ bṛṃhayate manuṣyam |
rājābhipannasya kutaḥ sukhāni rājābhyupetaṃ sukhinaṃ karoti || 12-68-58||

MHB 12-68-59

राजा प्रजानां हृदयं गरीयो गतिः प्रतिष्ठा सुखमुत्तमं च ।
यमाश्रिता लोकमिमं परं च जयन्ति सम्यक्पुरुषा नरेन्द्रम् ॥ १२-६८-५९॥
rājā prajānāṃ hṛdayaṃ garīyo gatiḥ pratiṣṭhā sukhamuttamaṃ ca |
yamāśritā lokamimaṃ paraṃ ca jayanti samyakpuruṣā narendram || 12-68-59||

MHB 12-68-60

नराधिपश्चाप्यनुशिष्य मेदिनीं दमेन सत्येन च सौहृदेन ।
महद्भिरिष्ट्वा क्रतुभिर्महायशास्त्रिविष्टपे स्थानमुपैति सत्कृतम् ॥ १२-६८-६०॥
narādhipaścāpyanuśiṣya medinīṃ damena satyena ca sauhṛdena |
mahadbhiriṣṭvā kratubhirmahāyaśāstriviṣṭape sthānamupaiti satkṛtam || 12-68-60||

MHB 12-68-61

स एवमुक्तो गुरुणा कौसल्यो राजसत्तमः ।
प्रयत्नात्कृतवान्वीरः प्रजानां परिपालनम् ॥ १२-६८-६१॥
sa evamukto guruṇā kausalyo rājasattamaḥ |
prayatnātkṛtavānvīraḥ prajānāṃ paripālanam || 12-68-61||

Adhyaya: 69/353 (71)

MHB 12-69-1

युधिष्ठिर उवाच ।
पार्थिवेन विशेषेण किं कार्यमवशिष्यते ।
कथं रक्ष्यो जनपदः कथं रक्ष्याश्च शत्रवः ॥ १२-६९-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
pārthivena viśeṣeṇa kiṃ kāryamavaśiṣyate |
kathaṃ rakṣyo janapadaḥ kathaṃ rakṣyāśca śatravaḥ || 12-69-1||

MHB 12-69-2

कथं चारं प्रयुञ्जीत वर्णान्विश्वासयेत्कथम् ।
कथं भृत्यान्कथं दारान्कथं पुत्रांश्च भारत ॥ १२-६९-२॥
kathaṃ cāraṃ prayuñjīta varṇānviśvāsayetkatham |
kathaṃ bhṛtyānkathaṃ dārānkathaṃ putrāṃśca bhārata || 12-69-2||

MHB 12-69-3

भीष्म उवाच ।
राजवृत्तं महाराज शृणुष्वावहितोऽखिलम् ।
यत्कार्यं पार्थिवेनादौ पार्थिवप्रकृतेन वा ॥ १२-६९-३॥
bhīṣma uvāca |
rājavṛttaṃ mahārāja śṛṇuṣvāvahito'khilam |
yatkāryaṃ pārthivenādau pārthivaprakṛtena vā || 12-69-3||

MHB 12-69-4

आत्मा जेयः सदा राज्ञा ततो जेयाश्च शत्रवः ।
अजितात्मा नरपतिर्विजयेत कथं रिपून् ॥ १२-६९-४॥
ātmā jeyaḥ sadā rājñā tato jeyāśca śatravaḥ |
ajitātmā narapatirvijayeta kathaṃ ripūn || 12-69-4||

MHB 12-69-5

एतावानात्मविजयः पञ्चवर्गविनिग्रहः ।
जितेन्द्रियो नरपतिर्बाधितुं शक्नुयादरीन् ॥ १२-६९-५॥
etāvānātmavijayaḥ pañcavargavinigrahaḥ |
jitendriyo narapatirbādhituṃ śaknuyādarīn || 12-69-5||

MHB 12-69-6

न्यसेत गुल्मान्दुर्गेषु संधौ च कुरुनन्दन ।
नगरोपवने चैव पुरोद्यानेषु चैव ह ॥ १२-६९-६॥
nyaseta gulmāndurgeṣu saṃdhau ca kurunandana |
nagaropavane caiva purodyāneṣu caiva ha || 12-69-6||

MHB 12-69-7

संस्थानेषु च सर्वेषु पुरेषु नगरस्य च ।
मध्ये च नरशार्दूल तथा राजनिवेशने ॥ १२-६९-७॥
saṃsthāneṣu ca sarveṣu pureṣu nagarasya ca |
madhye ca naraśārdūla tathā rājaniveśane || 12-69-7||

MHB 12-69-8

प्रणिधींश्च ततः कुर्याज्जडान्धबधिराकृतीन् ।
पुंसः परीक्षितान्प्राज्ञान्क्षुत्पिपासातपक्षमान् ॥ १२-६९-८॥
praṇidhīṃśca tataḥ kuryājjaḍāndhabadhirākṛtīn |
puṃsaḥ parīkṣitānprājñānkṣutpipāsātapakṣamān || 12-69-8||

MHB 12-69-9

अमात्येषु च सर्वेषु मित्रेषु त्रिविधेषु च ।
पुत्रेषु च महाराज प्रणिदध्यात्समाहितः ॥ १२-६९-९॥
amātyeṣu ca sarveṣu mitreṣu trividheṣu ca |
putreṣu ca mahārāja praṇidadhyātsamāhitaḥ || 12-69-9||

MHB 12-69-10

पुरे जनपदे चैव तथा सामन्तराजसु ।
यथा न विद्युरन्योन्यं प्रणिधेयास्तथा हि ते ॥ १२-६९-१०॥
pure janapade caiva tathā sāmantarājasu |
yathā na vidyuranyonyaṃ praṇidheyāstathā hi te || 12-69-10||

MHB 12-69-11

चारांश्च विद्यात्प्रहितान्परेण भरतर्षभ ।
आपणेषु विहारेषु समवायेषु भिक्षुषु ॥ १२-६९-११॥
cārāṃśca vidyātprahitānpareṇa bharatarṣabha |
āpaṇeṣu vihāreṣu samavāyeṣu bhikṣuṣu || 12-69-11||

MHB 12-69-12

आरामेषु तथोद्याने पण्डितानां समागमे ।
वेशेषु चत्वरे चैव सभास्वावसथेषु च ॥ १२-६९-१२॥
ārāmeṣu tathodyāne paṇḍitānāṃ samāgame |
veśeṣu catvare caiva sabhāsvāvasatheṣu ca || 12-69-12||

MHB 12-69-13

एवं विहन्याच्चारेण परचारं विचक्षणः ।
चारेण विहतं सर्वं हतं भवति पाण्डव ॥ १२-६९-१३॥
evaṃ vihanyāccāreṇa paracāraṃ vicakṣaṇaḥ |
cāreṇa vihataṃ sarvaṃ hataṃ bhavati pāṇḍava || 12-69-13||

MHB 12-69-14

यदा तु हीनं नृपतिर्विद्यादात्मानमात्मना ।
अमात्यैः सह संमन्त्र्य कुर्यात्संधिं बलीयसा ॥ १२-६९-१४॥
yadā tu hīnaṃ nṛpatirvidyādātmānamātmanā |
amātyaiḥ saha saṃmantrya kuryātsaṃdhiṃ balīyasā || 12-69-14||

MHB 12-69-15

अज्ञायमानो हीनत्वे कुर्यात्संधिं परेण वै ।
लिप्सुर्वा कंचिदेवार्थं त्वरमाणो विचक्षणः ॥ १२-६९-१५॥
ajñāyamāno hīnatve kuryātsaṃdhiṃ pareṇa vai |
lipsurvā kaṃcidevārthaṃ tvaramāṇo vicakṣaṇaḥ || 12-69-15||

MHB 12-69-16

गुणवन्तो महोत्साहा धर्मज्ञाः साधवश्च ये ।
संदधीत नृपस्तैश्च राष्ट्रं धर्मेण पालयन् ॥ १२-६९-१६॥
guṇavanto mahotsāhā dharmajñāḥ sādhavaśca ye |
saṃdadhīta nṛpastaiśca rāṣṭraṃ dharmeṇa pālayan || 12-69-16||

MHB 12-69-17

उच्छिद्यमानमात्मानं ज्ञात्वा राजा महामतिः ।
पूर्वापकारिणो हन्याल्लोकद्विष्टांश्च सर्वशः ॥ १२-६९-१७॥
ucchidyamānamātmānaṃ jñātvā rājā mahāmatiḥ |
pūrvāpakāriṇo hanyāllokadviṣṭāṃśca sarvaśaḥ || 12-69-17||

MHB 12-69-18

यो नोपकर्तुं शक्नोति नापकर्तुं महीपतिः ।
अशक्यरूपश्चोद्धर्तुमुपेक्ष्यस्तादृशो भवेत् ॥ १२-६९-१८॥
yo nopakartuṃ śaknoti nāpakartuṃ mahīpatiḥ |
aśakyarūpaścoddhartumupekṣyastādṛśo bhavet || 12-69-18||

MHB 12-69-19

यात्रां यायादविज्ञातमनाक्रन्दमनन्तरम् ।
व्यासक्तं च प्रमत्तं च दुर्बलं च विचक्षणः ॥ १२-६९-१९॥
yātrāṃ yāyādavijñātamanākrandamanantaram |
vyāsaktaṃ ca pramattaṃ ca durbalaṃ ca vicakṣaṇaḥ || 12-69-19||

MHB 12-69-20

यात्रामाज्ञापयेद्वीरः कल्यपुष्टबलः सुखी ।
पूर्वं कृत्वा विधानं च यात्रायां नगरे तथा ॥ १२-६९-२०॥
yātrāmājñāpayedvīraḥ kalyapuṣṭabalaḥ sukhī |
pūrvaṃ kṛtvā vidhānaṃ ca yātrāyāṃ nagare tathā || 12-69-20||

MHB 12-69-21

न च वश्यो भवेदस्य नृपो यद्यपि वीर्यवान् ।
हीनश्च बलवीर्याभ्यां कर्शयंस्तं परावसेत् ॥ १२-६९-२१॥
na ca vaśyo bhavedasya nṛpo yadyapi vīryavān |
hīnaśca balavīryābhyāṃ karśayaṃstaṃ parāvaset || 12-69-21||

MHB 12-69-22

राष्ट्रं च पीडयेत्तस्य शस्त्राग्निविषमूर्छनैः ।
अमात्यवल्लभानां च विवादांस्तस्य कारयेत् ।
वर्जनीयं सदा युद्धं राज्यकामेन धीमता ॥ १२-६९-२२॥
rāṣṭraṃ ca pīḍayettasya śastrāgniviṣamūrchanaiḥ |
amātyavallabhānāṃ ca vivādāṃstasya kārayet |
varjanīyaṃ sadā yuddhaṃ rājyakāmena dhīmatā || 12-69-22||

MHB 12-69-23

उपायैस्त्रिभिरादानमर्थस्याह बृहस्पतिः ।
सान्त्वेनानुप्रदानेन भेदेन च नराधिप ।
यमर्थं शक्नुयात्प्राप्तुं तेन तुष्येद्धि पण्डितः ॥ १२-६९-२३॥
upāyaistribhirādānamarthasyāha bṛhaspatiḥ |
sāntvenānupradānena bhedena ca narādhipa |
yamarthaṃ śaknuyātprāptuṃ tena tuṣyeddhi paṇḍitaḥ || 12-69-23||

MHB 12-69-24

आददीत बलिं चैव प्रजाभ्यः कुरुनन्दन ।
षड्भागममितप्रज्ञस्तासामेवाभिगुप्तये ॥ १२-६९-२४॥
ādadīta baliṃ caiva prajābhyaḥ kurunandana |
ṣaḍbhāgamamitaprajñastāsāmevābhiguptaye || 12-69-24||

MHB 12-69-25

दशधर्मगतेभ्यो यद्वसु बह्वल्पमेव च ।
तन्नाददीत सहसा पौराणां रक्षणाय वै ॥ १२-६९-२५॥
daśadharmagatebhyo yadvasu bahvalpameva ca |
tannādadīta sahasā paurāṇāṃ rakṣaṇāya vai || 12-69-25||

MHB 12-69-26

यथा पुत्रास्तथा पौरा द्रष्टव्यास्ते न संशयः ।
भक्तिश्चैषां प्रकर्तव्या व्यवहारे प्रदर्शिते ॥ १२-६९-२६॥
yathā putrāstathā paurā draṣṭavyāste na saṃśayaḥ |
bhaktiścaiṣāṃ prakartavyā vyavahāre pradarśite || 12-69-26||

MHB 12-69-27

सुतं च स्थापयेद्राजा प्राज्ञं सर्वार्थदर्शिनम् ।
व्यवहारेषु सततं तत्र राज्यं व्यवस्थितम् ॥ १२-६९-२७॥
sutaṃ ca sthāpayedrājā prājñaṃ sarvārthadarśinam |
vyavahāreṣu satataṃ tatra rājyaṃ vyavasthitam || 12-69-27||

MHB 12-69-28

आकरे लवणे शुल्के तरे नागवने तथा ।
न्यसेदमात्यान्नृपतिः स्वाप्तान्वा पुरुषान्हितान् ॥ १२-६९-२८॥
ākare lavaṇe śulke tare nāgavane tathā |
nyasedamātyānnṛpatiḥ svāptānvā puruṣānhitān || 12-69-28||

MHB 12-69-29

सम्यग्दण्डधरो नित्यं राजा धर्ममवाप्नुयात् ।
नृपस्य सततं दण्डः सम्यग्धर्मे प्रशस्यते ॥ १२-६९-२९॥
samyagdaṇḍadharo nityaṃ rājā dharmamavāpnuyāt |
nṛpasya satataṃ daṇḍaḥ samyagdharme praśasyate || 12-69-29||

MHB 12-69-30

वेदवेदाङ्गवित्प्राज्ञः सुतपस्वी नृपो भवेत् ।
दानशीलश्च सततं यज्ञशीलश्च भारत ॥ १२-६९-३०॥
vedavedāṅgavitprājñaḥ sutapasvī nṛpo bhavet |
dānaśīlaśca satataṃ yajñaśīlaśca bhārata || 12-69-30||

MHB 12-69-31

एते गुणाः समस्ताः स्युर्नृपस्य सततं स्थिराः ।
क्रियालोपे तु नृपतेः कुतः स्वर्गः कुतो यशः ॥ १२-६९-३१॥
ete guṇāḥ samastāḥ syurnṛpasya satataṃ sthirāḥ |
kriyālope tu nṛpateḥ kutaḥ svargaḥ kuto yaśaḥ || 12-69-31||

MHB 12-69-32

यदा तु पीडितो राजा भवेद्राज्ञा बलीयसा ।
त्रिधा त्वाक्रन्द्य मित्राणि विधानमुपकल्पयेत् ॥ १२-६९-३२॥
yadā tu pīḍito rājā bhavedrājñā balīyasā |
tridhā tvākrandya mitrāṇi vidhānamupakalpayet || 12-69-32||

MHB 12-69-33

घोषान्न्यसेत मार्गेषु ग्रामानुत्थापयेदपि ।
प्रवेशयेच्च तान्सर्वाञ्शाखानगरकेष्वपि ॥ १२-६९-३३॥
ghoṣānnyaseta mārgeṣu grāmānutthāpayedapi |
praveśayecca tānsarvāñśākhānagarakeṣvapi || 12-69-33||

MHB 12-69-34

ये गुप्ताश्चैव दुर्गाश्च देशास्तेषु प्रवेशयेत् ।
धनिनो बलमुख्यांश्च सान्त्वयित्वा पुनः पुनः ॥ १२-६९-३४॥
ye guptāścaiva durgāśca deśāsteṣu praveśayet |
dhanino balamukhyāṃśca sāntvayitvā punaḥ punaḥ || 12-69-34||

MHB 12-69-35

सस्याभिहारं कुर्याच्च स्वयमेव नराधिपः ।
असंभवे प्रवेशस्य दाहयेदग्निना भृशम् ॥ १२-६९-३५॥
sasyābhihāraṃ kuryācca svayameva narādhipaḥ |
asaṃbhave praveśasya dāhayedagninā bhṛśam || 12-69-35||

MHB 12-69-36

क्षेत्रस्थेषु च सस्येषु शत्रोरुपजपेन्नरान् ।
विनाशयेद्वा सर्वस्वं बलेनाथ स्वकेन वै ॥ १२-६९-३६॥
kṣetrastheṣu ca sasyeṣu śatrorupajapennarān |
vināśayedvā sarvasvaṃ balenātha svakena vai || 12-69-36||

MHB 12-69-37

नदीषु मार्गेषु सदा संक्रमानवसादयेत् ।
जलं निस्रावयेत्सर्वमनिस्राव्यं च दूषयेत् ॥ १२-६९-३७॥
nadīṣu mārgeṣu sadā saṃkramānavasādayet |
jalaṃ nisrāvayetsarvamanisrāvyaṃ ca dūṣayet || 12-69-37||

MHB 12-69-38

तदात्वेनायतीभिश्च विवदन्भूम्यनन्तरम् ।
प्रतीघातः परस्याजौ मित्रकालेऽप्युपस्थिते ॥ १२-६९-३८॥
tadātvenāyatībhiśca vivadanbhūmyanantaram |
pratīghātaḥ parasyājau mitrakāle'pyupasthite || 12-69-38||

MHB 12-69-39

दुर्गाणां चाभितो राजा मूलच्छेदं प्रकारयेत् ।
सर्वेषां क्षुद्रवृक्षाणां चैत्यवृक्षान्विवर्जयेत् ॥ १२-६९-३९॥
durgāṇāṃ cābhito rājā mūlacchedaṃ prakārayet |
sarveṣāṃ kṣudravṛkṣāṇāṃ caityavṛkṣānvivarjayet || 12-69-39||

MHB 12-69-40

प्रवृद्धानां च वृक्षाणां शाखाः प्रच्छेदयेत्तथा ।
चैत्यानां सर्वथा वर्ज्यमपि पत्रस्य पातनम् ॥ १२-६९-४०॥
pravṛddhānāṃ ca vṛkṣāṇāṃ śākhāḥ pracchedayettathā |
caityānāṃ sarvathā varjyamapi patrasya pātanam || 12-69-40||

MHB 12-69-41

प्रकण्ठीः कारयेत्सम्यगाकाशजननीस्तथा ।
आपूरयेच्च परिखाः स्थाणुनक्रझषाकुलाः ॥ १२-६९-४१॥
prakaṇṭhīḥ kārayetsamyagākāśajananīstathā |
āpūrayecca parikhāḥ sthāṇunakrajhaṣākulāḥ || 12-69-41||

MHB 12-69-42

कडङ्गद्वारकाणि स्युरुच्छ्वासार्थे पुरस्य ह ।
तेषां च द्वारवद्गुप्तिः कार्या सर्वात्मना भवेत् ॥ १२-६९-४२॥
kaḍaṅgadvārakāṇi syurucchvāsārthe purasya ha |
teṣāṃ ca dvāravadguptiḥ kāryā sarvātmanā bhavet || 12-69-42||

MHB 12-69-43

द्वारेषु च गुरूण्येव यन्त्राणि स्थापयेत्सदा ।
आरोपयेच्छतघ्नीश्च स्वाधीनानि च कारयेत् ॥ १२-६९-४३॥
dvāreṣu ca gurūṇyeva yantrāṇi sthāpayetsadā |
āropayecchataghnīśca svādhīnāni ca kārayet || 12-69-43||

MHB 12-69-44

काष्ठानि चाभिहार्याणि तथा कूपांश्च खानयेत् ।
संशोधयेत्तथा कूपान्कृतान्पूर्वं पयोर्थिभिः ॥ १२-६९-४४॥
kāṣṭhāni cābhihāryāṇi tathā kūpāṃśca khānayet |
saṃśodhayettathā kūpānkṛtānpūrvaṃ payorthibhiḥ || 12-69-44||

MHB 12-69-45

तृणच्छन्नानि वेश्मानि पङ्केनापि प्रलेपयेत् ।
निर्हरेच्च तृणं मासे चैत्रे वह्निभयात्पुरः ॥ १२-६९-४५॥
tṛṇacchannāni veśmāni paṅkenāpi pralepayet |
nirharecca tṛṇaṃ māse caitre vahnibhayātpuraḥ || 12-69-45||

MHB 12-69-46

नक्तमेव च भक्तानि पाचयेत नराधिपः ।
न दिवाग्निर्ज्वलेद्गेहे वर्जयित्वाग्निहोत्रिकम् ॥ १२-६९-४६॥
naktameva ca bhaktāni pācayeta narādhipaḥ |
na divāgnirjvaledgehe varjayitvāgnihotrikam || 12-69-46||

MHB 12-69-47

कर्मारारिष्टशालासु ज्वलेदग्निः समाहितः ।
गृहाणि च प्रविश्याथ विधेयः स्याद्धुताशनः ॥ १२-६९-४७॥
karmārāriṣṭaśālāsu jvaledagniḥ samāhitaḥ |
gṛhāṇi ca praviśyātha vidheyaḥ syāddhutāśanaḥ || 12-69-47||

MHB 12-69-48

महादण्डश्च तस्य स्याद्यस्याग्निर्वै दिवा भवेत् ।
प्रघोषयेदथैवं च रक्षणार्थं पुरस्य वै ॥ १२-६९-४८॥
mahādaṇḍaśca tasya syādyasyāgnirvai divā bhavet |
praghoṣayedathaivaṃ ca rakṣaṇārthaṃ purasya vai || 12-69-48||

MHB 12-69-49

भिक्षुकांश्चाक्रिकांश्चैव क्षीबोन्मत्तान्कुशीलवान् ।
बाह्यान्कुर्यान्नरश्रेष्ठ दोषाय स्युर्हि तेऽन्यथा ॥ १२-६९-४९॥
bhikṣukāṃścākrikāṃścaiva kṣībonmattānkuśīlavān |
bāhyānkuryānnaraśreṣṭha doṣāya syurhi te'nyathā || 12-69-49||

MHB 12-69-50

चत्वरेषु च तीर्थेषु सभास्वावसथेषु च ।
यथार्हवर्णं प्रणिधिं कुर्यात्सर्वत्र पार्थिवः ॥ १२-६९-५०॥
catvareṣu ca tīrtheṣu sabhāsvāvasatheṣu ca |
yathārhavarṇaṃ praṇidhiṃ kuryātsarvatra pārthivaḥ || 12-69-50||

MHB 12-69-51

विशालान्राजमार्गांश्च कारयेत नराधिपः ।
प्रपाश्च विपणीश्चैव यथोद्देशं समादिशेत् ॥ १२-६९-५१॥
viśālānrājamārgāṃśca kārayeta narādhipaḥ |
prapāśca vipaṇīścaiva yathoddeśaṃ samādiśet || 12-69-51||

MHB 12-69-52

भाण्डागारायुधागारान्धान्यागारांश्च सर्वशः ।
अश्वागारान्गजागारान्बलाधिकरणानि च ॥ १२-६९-५२॥
bhāṇḍāgārāyudhāgārāndhānyāgārāṃśca sarvaśaḥ |
aśvāgārāngajāgārānbalādhikaraṇāni ca || 12-69-52||

MHB 12-69-53

परिखाश्चैव कौरव्य प्रतोलीः संकटानि च ।
न जातु कश्चित्पश्येत्तु गुह्यमेतद्युधिष्ठिर ॥ १२-६९-५३॥
parikhāścaiva kauravya pratolīḥ saṃkaṭāni ca |
na jātu kaścitpaśyettu guhyametadyudhiṣṭhira || 12-69-53||

MHB 12-69-54

अथ संनिचयं कुर्याद्राजा परबलार्दितः ।
तैलं मधु घृतं सस्यमौषधानि च सर्वशः ॥ १२-६९-५४॥
atha saṃnicayaṃ kuryādrājā parabalārditaḥ |
tailaṃ madhu ghṛtaṃ sasyamauṣadhāni ca sarvaśaḥ || 12-69-54||

MHB 12-69-55

अङ्गारकुशमुञ्जानां पलाशशरपर्णिनाम् ।
यवसेन्धनदिग्धानां कारयेत च संचयान् ॥ १२-६९-५५॥
aṅgārakuśamuñjānāṃ palāśaśaraparṇinām |
yavasendhanadigdhānāṃ kārayeta ca saṃcayān || 12-69-55||

MHB 12-69-56

आयुधानां च सर्वेषां शक्त्यृष्टिप्रासवर्मणाम् ।
संचयानेवमादीनां कारयेत नराधिपः ॥ १२-६९-५६॥
āyudhānāṃ ca sarveṣāṃ śaktyṛṣṭiprāsavarmaṇām |
saṃcayānevamādīnāṃ kārayeta narādhipaḥ || 12-69-56||

MHB 12-69-57

औषधानि च सर्वाणि मूलानि च फलानि च ।
चतुर्विधांश्च वैद्यान्वै संगृह्णीयाद्विशेषतः ॥ १२-६९-५७॥
auṣadhāni ca sarvāṇi mūlāni ca phalāni ca |
caturvidhāṃśca vaidyānvai saṃgṛhṇīyādviśeṣataḥ || 12-69-57||

MHB 12-69-58

नटाश्च नर्तकाश्चैव मल्ला मायाविनस्तथा ।
शोभयेयुः पुरवरं मोदयेयुश्च सर्वशः ॥ १२-६९-५८॥
naṭāśca nartakāścaiva mallā māyāvinastathā |
śobhayeyuḥ puravaraṃ modayeyuśca sarvaśaḥ || 12-69-58||

MHB 12-69-59

यतः शङ्का भवेच्चापि भृत्यतो वापि मन्त्रितः ।
पौरेभ्यो नृपतेर्वापि स्वाधीनान्कारयेत तान् ॥ १२-६९-५९॥
yataḥ śaṅkā bhaveccāpi bhṛtyato vāpi mantritaḥ |
paurebhyo nṛpatervāpi svādhīnānkārayeta tān || 12-69-59||

MHB 12-69-60

कृते कर्मणि राजेन्द्र पूजयेद्धनसंचयैः ।
मानेन च यथार्हेण सान्त्वेन विविधेन च ॥ १२-६९-६०॥
kṛte karmaṇi rājendra pūjayeddhanasaṃcayaiḥ |
mānena ca yathārheṇa sāntvena vividhena ca || 12-69-60||

MHB 12-69-61

निर्वेदयित्वा तु परं हत्वा वा कुरुनन्दन ।
गतानृण्यो भवेद्राजा यथा शास्त्रेषु दर्शितम् ॥ १२-६९-६१॥
nirvedayitvā tu paraṃ hatvā vā kurunandana |
gatānṛṇyo bhavedrājā yathā śāstreṣu darśitam || 12-69-61||

MHB 12-69-62

राज्ञा सप्तैव रक्ष्याणि तानि चापि निबोध मे ।
आत्मामात्यश्च कोशश्च दण्डो मित्राणि चैव हि ॥ १२-६९-६२॥
rājñā saptaiva rakṣyāṇi tāni cāpi nibodha me |
ātmāmātyaśca kośaśca daṇḍo mitrāṇi caiva hi || 12-69-62||

MHB 12-69-63

तथा जनपदश्चैव पुरं च कुरुनन्दन ।
एतत्सप्तात्मकं राज्यं परिपाल्यं प्रयत्नतः ॥ १२-६९-६३॥
tathā janapadaścaiva puraṃ ca kurunandana |
etatsaptātmakaṃ rājyaṃ paripālyaṃ prayatnataḥ || 12-69-63||

MHB 12-69-64

षाड्गुण्यं च त्रिवर्गं च त्रिवर्गमपरं तथा ।
यो वेत्ति पुरुषव्याघ्र स भुनक्ति महीमिमाम् ॥ १२-६९-६४॥
ṣāḍguṇyaṃ ca trivargaṃ ca trivargamaparaṃ tathā |
yo vetti puruṣavyāghra sa bhunakti mahīmimām || 12-69-64||

MHB 12-69-65

षाड्गुण्यमिति यत्प्रोक्तं तन्निबोध युधिष्ठिर ।
संधायासनमित्येव यात्रासंधानमेव च ॥ १२-६९-६५॥
ṣāḍguṇyamiti yatproktaṃ tannibodha yudhiṣṭhira |
saṃdhāyāsanamityeva yātrāsaṃdhānameva ca || 12-69-65||

MHB 12-69-66

विगृह्यासनमित्येव यात्रां संपरिगृह्य च ।
द्वैधीभावस्तथान्येषां संश्रयोऽथ परस्य च ॥ १२-६९-६६॥
vigṛhyāsanamityeva yātrāṃ saṃparigṛhya ca |
dvaidhībhāvastathānyeṣāṃ saṃśrayo'tha parasya ca || 12-69-66||

MHB 12-69-67

त्रिवर्गश्चापि यः प्रोक्तस्तमिहैकमनाः शृणु ।
क्षयः स्थानं च वृद्धिश्च त्रिवर्गमपरं तथा ॥ १२-६९-६७॥
trivargaścāpi yaḥ proktastamihaikamanāḥ śṛṇu |
kṣayaḥ sthānaṃ ca vṛddhiśca trivargamaparaṃ tathā || 12-69-67||

MHB 12-69-68

धर्मश्चार्थश्च कामश्च सेवितव्योऽथ कालतः ।
धर्मेण हि महीपालश्चिरं पालयते महीम् ॥ १२-६९-६८॥
dharmaścārthaśca kāmaśca sevitavyo'tha kālataḥ |
dharmeṇa hi mahīpālaściraṃ pālayate mahīm || 12-69-68||

MHB 12-69-69

अस्मिन्नर्थे च यौ श्लोकौ गीतावङ्गिरसा स्वयम् ।
यादवीपुत्र भद्रं ते श्रोतुमर्हसि तावपि ॥ १२-६९-६९॥
asminnarthe ca yau ślokau gītāvaṅgirasā svayam |
yādavīputra bhadraṃ te śrotumarhasi tāvapi || 12-69-69||

MHB 12-69-70

कृत्वा सर्वाणि कार्याणि सम्यक्संपाल्य मेदिनीम् ।
पालयित्वा तथा पौरान्परत्र सुखमेधते ॥ १२-६९-७०॥
kṛtvā sarvāṇi kāryāṇi samyaksaṃpālya medinīm |
pālayitvā tathā paurānparatra sukhamedhate || 12-69-70||

MHB 12-69-71

किं तस्य तपसा राज्ञः किं च तस्याध्वरैरपि ।
अपालिताः प्रजा यस्य सर्वा धर्मविनाकृताः ॥ १२-६९-७१॥
kiṃ tasya tapasā rājñaḥ kiṃ ca tasyādhvarairapi |
apālitāḥ prajā yasya sarvā dharmavinākṛtāḥ || 12-69-71||

Adhyaya: 70/353 (32)

MHB 12-70-1

युधिष्ठिर उवाच ।
दण्डनीतिश्च राजा च समस्तौ तावुभावपि ।
कस्य किं कुर्वतः सिद्ध्यै तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-७०-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
daṇḍanītiśca rājā ca samastau tāvubhāvapi |
kasya kiṃ kurvataḥ siddhyai tanme brūhi pitāmaha || 12-70-1||

MHB 12-70-2

भीष्म उवाच ।
महाभाग्यं दण्डनीत्याः सिद्धैः शब्दैः सहेतुकैः ।
शृणु मे शंसतो राजन्यथावदिह भारत ॥ १२-७०-२॥
bhīṣma uvāca |
mahābhāgyaṃ daṇḍanītyāḥ siddhaiḥ śabdaiḥ sahetukaiḥ |
śṛṇu me śaṃsato rājanyathāvadiha bhārata || 12-70-2||

MHB 12-70-3

दण्डनीतिः स्वधर्मेभ्यश्चातुर्वर्ण्यं नियच्छति ।
प्रयुक्ता स्वामिना सम्यगधर्मेभ्यश्च यच्छति ॥ १२-७०-३॥
daṇḍanītiḥ svadharmebhyaścāturvarṇyaṃ niyacchati |
prayuktā svāminā samyagadharmebhyaśca yacchati || 12-70-3||

MHB 12-70-4

चातुर्वर्ण्ये स्वधर्मस्थे मर्यादानामसंकरे ।
दण्डनीतिकृते क्षेमे प्रजानामकुतोभये ॥ १२-७०-४॥
cāturvarṇye svadharmasthe maryādānāmasaṃkare |
daṇḍanītikṛte kṣeme prajānāmakutobhaye || 12-70-4||

MHB 12-70-5

सोमे प्रयत्नं कुर्वन्ति त्रयो वर्णा यथाविधि ।
तस्माद्देवमनुष्याणां सुखं विद्धि समाहितम् ॥ १२-७०-५॥
some prayatnaṃ kurvanti trayo varṇā yathāvidhi |
tasmāddevamanuṣyāṇāṃ sukhaṃ viddhi samāhitam || 12-70-5||

MHB 12-70-6

कालो वा कारणं राज्ञो राजा वा कालकारणम् ।
इति ते संशयो मा भूद्राजा कालस्य कारणम् ॥ १२-७०-६॥
kālo vā kāraṇaṃ rājño rājā vā kālakāraṇam |
iti te saṃśayo mā bhūdrājā kālasya kāraṇam || 12-70-6||

MHB 12-70-7

दण्डनीत्या यदा राजा सम्यक्कार्त्स्न्येन वर्तते ।
तदा कृतयुगं नाम कालः श्रेष्ठः प्रवर्तते ॥ १२-७०-७॥
daṇḍanītyā yadā rājā samyakkārtsnyena vartate |
tadā kṛtayugaṃ nāma kālaḥ śreṣṭhaḥ pravartate || 12-70-7||

MHB 12-70-8

भवेत्कृतयुगे धर्मो नाधर्मो विद्यते क्वचित् ।
सर्वेषामेव वर्णानां नाधर्मे रमते मनः ॥ १२-७०-८॥
bhavetkṛtayuge dharmo nādharmo vidyate kvacit |
sarveṣāmeva varṇānāṃ nādharme ramate manaḥ || 12-70-8||

MHB 12-70-9

योगक्षेमाः प्रवर्तन्ते प्रजानां नात्र संशयः ।
वैदिकानि च कर्माणि भवन्त्यविगुणान्युत ॥ १२-७०-९॥
yogakṣemāḥ pravartante prajānāṃ nātra saṃśayaḥ |
vaidikāni ca karmāṇi bhavantyaviguṇānyuta || 12-70-9||

MHB 12-70-10

ऋतवश्च सुखाः सर्वे भवन्त्युत निरामयाः ।
प्रसीदन्ति नराणां च स्वरवर्णमनांसि च ॥ १२-७०-१०॥
ṛtavaśca sukhāḥ sarve bhavantyuta nirāmayāḥ |
prasīdanti narāṇāṃ ca svaravarṇamanāṃsi ca || 12-70-10||

MHB 12-70-11

व्याधयो न भवन्त्यत्र नाल्पायुर्दृश्यते नरः ।
विधवा न भवन्त्यत्र नृशंसो नाभिजायते ॥ १२-७०-११॥
vyādhayo na bhavantyatra nālpāyurdṛśyate naraḥ |
vidhavā na bhavantyatra nṛśaṃso nābhijāyate || 12-70-11||

MHB 12-70-12

अकृष्टपच्या पृथिवी भवन्त्योषधयस्तथा ।
त्वक्पत्रफलमूलानि वीर्यवन्ति भवन्ति च ॥ १२-७०-१२॥
akṛṣṭapacyā pṛthivī bhavantyoṣadhayastathā |
tvakpatraphalamūlāni vīryavanti bhavanti ca || 12-70-12||

MHB 12-70-13

नाधर्मो विद्यते तत्र धर्म एव तु केवलः ।
इति कार्तयुगानेतान्गुणान्विद्धि युधिष्ठिर ॥ १२-७०-१३॥
nādharmo vidyate tatra dharma eva tu kevalaḥ |
iti kārtayugānetānguṇānviddhi yudhiṣṭhira || 12-70-13||

MHB 12-70-14

दण्डनीत्या यदा राजा त्रीनंशाननुवर्तते ।
चतुर्थमंशमुत्सृज्य तदा त्रेता प्रवर्तते ॥ १२-७०-१४॥
daṇḍanītyā yadā rājā trīnaṃśānanuvartate |
caturthamaṃśamutsṛjya tadā tretā pravartate || 12-70-14||

MHB 12-70-15

अशुभस्य चतुर्थांशस्त्रीनंशाननुवर्तते ।
कृष्टपच्यैव पृथिवी भवन्त्योषधयस्तथा ॥ १२-७०-१५॥
aśubhasya caturthāṃśastrīnaṃśānanuvartate |
kṛṣṭapacyaiva pṛthivī bhavantyoṣadhayastathā || 12-70-15||

MHB 12-70-16

अर्धं त्यक्त्वा यदा राजा नीत्यर्धमनुवर्तते ।
ततस्तु द्वापरं नाम स कालः संप्रवर्तते ॥ १२-७०-१६॥
ardhaṃ tyaktvā yadā rājā nītyardhamanuvartate |
tatastu dvāparaṃ nāma sa kālaḥ saṃpravartate || 12-70-16||

MHB 12-70-17

अशुभस्य तदा अर्धं द्वावंशावनुवर्तते ।
कृष्टपच्यैव पृथिवी भवत्यल्पफला तथा ॥ १२-७०-१७॥
aśubhasya tadā ardhaṃ dvāvaṃśāvanuvartate |
kṛṣṭapacyaiva pṛthivī bhavatyalpaphalā tathā || 12-70-17||

MHB 12-70-18

दण्डनीतिं परित्यज्य यदा कार्त्स्न्येन भूमिपः ।
प्रजाः क्लिश्नात्ययोगेन प्रविश्यति तदा कलिः ॥ १२-७०-१८॥
daṇḍanītiṃ parityajya yadā kārtsnyena bhūmipaḥ |
prajāḥ kliśnātyayogena praviśyati tadā kaliḥ || 12-70-18||

MHB 12-70-19

कलावधर्मो भूयिष्ठं धर्मो भवति तु क्वचित् ।
सर्वेषामेव वर्णानां स्वधर्माच्च्यवते मनः ॥ १२-७०-१९॥
kalāvadharmo bhūyiṣṭhaṃ dharmo bhavati tu kvacit |
sarveṣāmeva varṇānāṃ svadharmāccyavate manaḥ || 12-70-19||

MHB 12-70-20

शूद्रा भैक्षेण जीवन्ति ब्राह्मणाः परिचर्यया ।
योगक्षेमस्य नाशश्च वर्तते वर्णसंकरः ॥ १२-७०-२०॥
śūdrā bhaikṣeṇa jīvanti brāhmaṇāḥ paricaryayā |
yogakṣemasya nāśaśca vartate varṇasaṃkaraḥ || 12-70-20||

MHB 12-70-21

वैदिकानि च कर्माणि भवन्ति विगुणान्युत ।
ऋतवो नसुखाः सर्वे भवन्त्यामयिनस्तथा ॥ १२-७०-२१॥
vaidikāni ca karmāṇi bhavanti viguṇānyuta |
ṛtavo nasukhāḥ sarve bhavantyāmayinastathā || 12-70-21||

MHB 12-70-22

ह्रसन्ति च मनुष्याणां स्वरवर्णमनांस्युत ।
व्याधयश्च भवन्त्यत्र म्रियन्ते चागतायुषः ॥ १२-७०-२२॥
hrasanti ca manuṣyāṇāṃ svaravarṇamanāṃsyuta |
vyādhayaśca bhavantyatra mriyante cāgatāyuṣaḥ || 12-70-22||

MHB 12-70-23

विधवाश्च भवन्त्यत्र नृशंसा जायते प्रजा ।
क्वचिद्वर्षति पर्जन्यः क्वचित्सस्यं प्ररोहति ॥ १२-७०-२३॥
vidhavāśca bhavantyatra nṛśaṃsā jāyate prajā |
kvacidvarṣati parjanyaḥ kvacitsasyaṃ prarohati || 12-70-23||

MHB 12-70-24

रसाः सर्वे क्षयं यान्ति यदा नेच्छति भूमिपः ।
प्रजाः संरक्षितुं सम्यग्दण्डनीतिसमाहितः ॥ १२-७०-२४॥
rasāḥ sarve kṣayaṃ yānti yadā necchati bhūmipaḥ |
prajāḥ saṃrakṣituṃ samyagdaṇḍanītisamāhitaḥ || 12-70-24||

MHB 12-70-25

राजा कृतयुगस्रष्टा त्रेताया द्वापरस्य च ।
युगस्य च चतुर्थस्य राजा भवति कारणम् ॥ १२-७०-२५॥
rājā kṛtayugasraṣṭā tretāyā dvāparasya ca |
yugasya ca caturthasya rājā bhavati kāraṇam || 12-70-25||

MHB 12-70-26

कृतस्य करणाद्राजा स्वर्गमत्यन्तमश्नुते ।
त्रेतायाः करणाद्राजा स्वर्गं नात्यन्तमश्नुते ॥ १२-७०-२६॥
kṛtasya karaṇādrājā svargamatyantamaśnute |
tretāyāḥ karaṇādrājā svargaṃ nātyantamaśnute || 12-70-26||

MHB 12-70-27

प्रवर्तनाद्द्वापरस्य यथाभागमुपाश्नुते ।
कलेः प्रवर्तनाद्राजा पापमत्यन्तमश्नुते ॥ १२-७०-२७॥
pravartanāddvāparasya yathābhāgamupāśnute |
kaleḥ pravartanādrājā pāpamatyantamaśnute || 12-70-27||

MHB 12-70-28

ततो वसति दुष्कर्मा नरके शाश्वतीः समाः ।
प्रजानां कल्मषे मग्नोऽकीर्तिं पापं च विन्दति ॥ १२-७०-२८॥
tato vasati duṣkarmā narake śāśvatīḥ samāḥ |
prajānāṃ kalmaṣe magno'kīrtiṃ pāpaṃ ca vindati || 12-70-28||

MHB 12-70-29

दण्डनीतिं पुरस्कृत्य विजानन्क्षत्रियः सदा ।
अनवाप्तं च लिप्सेत लब्धं च परिपालयेत् ॥ १२-७०-२९॥
daṇḍanītiṃ puraskṛtya vijānankṣatriyaḥ sadā |
anavāptaṃ ca lipseta labdhaṃ ca paripālayet || 12-70-29||

MHB 12-70-30

लोकस्य सीमन्तकरी मर्यादा लोकभावनी ।
सम्यङ्नीता दण्डनीतिर्यथा माता यथा पिता ॥ १२-७०-३०॥
lokasya sīmantakarī maryādā lokabhāvanī |
samyaṅnītā daṇḍanītiryathā mātā yathā pitā || 12-70-30||

MHB 12-70-31

यस्यां भवन्ति भूतानि तद्विद्धि भरतर्षभ ।
एष एव परो धर्मो यद्राजा दण्डनीतिमान् ॥ १२-७०-३१॥
yasyāṃ bhavanti bhūtāni tadviddhi bharatarṣabha |
eṣa eva paro dharmo yadrājā daṇḍanītimān || 12-70-31||

MHB 12-70-32

तस्मात्कौरव्य धर्मेण प्रजाः पालय नीतिमान् ।
एवंवृत्तः प्रजा रक्षन्स्वर्गं जेतासि दुर्जयम् ॥ १२-७०-३२॥
tasmātkauravya dharmeṇa prajāḥ pālaya nītimān |
evaṃvṛttaḥ prajā rakṣansvargaṃ jetāsi durjayam || 12-70-32||

Adhyaya: 71/353 (14)

MHB 12-71-1

युधिष्ठिर उवाच ।
केन वृत्तेन वृत्तज्ञ वर्तमानो महीपतिः ।
सुखेनार्थान्सुखोदर्कानिह च प्रेत्य चाप्नुयात् ॥ १२-७१-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kena vṛttena vṛttajña vartamāno mahīpatiḥ |
sukhenārthānsukhodarkāniha ca pretya cāpnuyāt || 12-71-1||

MHB 12-71-2

भीष्म उवाच ।
इयं गुणानां षट्त्रिंशत्षट्त्रिंशद्गुणसंयुता ।
यान्गुणांस्तु गुणोपेतः कुर्वन्गुणमवाप्नुयात् ॥ १२-७१-२॥
bhīṣma uvāca |
iyaṃ guṇānāṃ ṣaṭtriṃśatṣaṭtriṃśadguṇasaṃyutā |
yānguṇāṃstu guṇopetaḥ kurvanguṇamavāpnuyāt || 12-71-2||

MHB 12-71-3

चरेद्धर्मानकटुको मुञ्चेत्स्नेहं न नास्तिकः ।
अनृशंसश्चरेदर्थं चरेत्काममनुद्धतः ॥ १२-७१-३॥
careddharmānakaṭuko muñcetsnehaṃ na nāstikaḥ |
anṛśaṃsaścaredarthaṃ caretkāmamanuddhataḥ || 12-71-3||

MHB 12-71-4

प्रियं ब्रूयादकृपणः शूरः स्यादविकत्थनः ।
दाता नापात्रवर्षी स्यात्प्रगल्भः स्यादनिष्ठुरः ॥ १२-७१-४॥
priyaṃ brūyādakṛpaṇaḥ śūraḥ syādavikatthanaḥ |
dātā nāpātravarṣī syātpragalbhaḥ syādaniṣṭhuraḥ || 12-71-4||

MHB 12-71-5

संदधीत न चानार्यैर्विगृह्णीयान्न बन्धुभिः ।
नानाप्तैः कारयेच्चारं कुर्यात्कार्यमपीडया ॥ १२-७१-५॥
saṃdadhīta na cānāryairvigṛhṇīyānna bandhubhiḥ |
nānāptaiḥ kārayeccāraṃ kuryātkāryamapīḍayā || 12-71-5||

MHB 12-71-6

अर्थान्ब्रूयान्न चासत्सु गुणान्ब्रूयान्न चात्मनः ।
आदद्यान्न च साधुभ्यो नासत्पुरुषमाश्रयेत् ॥ १२-७१-६॥
arthānbrūyānna cāsatsu guṇānbrūyānna cātmanaḥ |
ādadyānna ca sādhubhyo nāsatpuruṣamāśrayet || 12-71-6||

MHB 12-71-7

नापरीक्ष्य नयेद्दण्डं न च मन्त्रं प्रकाशयेत् ।
विसृजेन्न च लुब्धेभ्यो विश्वसेन्नापकारिषु ॥ १२-७१-७॥
nāparīkṣya nayeddaṇḍaṃ na ca mantraṃ prakāśayet |
visṛjenna ca lubdhebhyo viśvasennāpakāriṣu || 12-71-7||

MHB 12-71-8

अनीर्षुर्गुप्तदारः स्याच्चोक्षः स्यादघृणी नृपः ।
स्त्रियं सेवेत नात्यर्थं मृष्टं भुञ्जीत नाहितम् ॥ १२-७१-८॥
anīrṣurguptadāraḥ syāccokṣaḥ syādaghṛṇī nṛpaḥ |
striyaṃ seveta nātyarthaṃ mṛṣṭaṃ bhuñjīta nāhitam || 12-71-8||

MHB 12-71-9

अस्तब्धः पूजयेन्मान्यान्गुरून्सेवेदमायया ।
अर्चेद्देवान्न दम्भेन श्रियमिच्छेदकुत्सिताम् ॥ १२-७१-९॥
astabdhaḥ pūjayenmānyāngurūnsevedamāyayā |
arceddevānna dambhena śriyamicchedakutsitām || 12-71-9||

MHB 12-71-10

सेवेत प्रणयं हित्वा दक्षः स्यान्न त्वकालवित् ।
सान्त्वयेन्न च भोगार्थमनुगृह्णन्न चाक्षिपेत् ॥ १२-७१-१०॥
seveta praṇayaṃ hitvā dakṣaḥ syānna tvakālavit |
sāntvayenna ca bhogārthamanugṛhṇanna cākṣipet || 12-71-10||

MHB 12-71-11

प्रहरेन्न त्वविज्ञाय हत्वा शत्रून्न शेषयेत् ।
क्रोधं कुर्यान्न चाकस्मान्मृदुः स्यान्नापकारिषु ॥ १२-७१-११॥
praharenna tvavijñāya hatvā śatrūnna śeṣayet |
krodhaṃ kuryānna cākasmānmṛduḥ syānnāpakāriṣu || 12-71-11||

MHB 12-71-12

एवं चरस्व राज्यस्थो यदि श्रेय इहेच्छसि ।
अतोऽन्यथा नरपतिर्भयमृच्छत्यनुत्तमम् ॥ १२-७१-१२॥
evaṃ carasva rājyastho yadi śreya ihecchasi |
ato'nyathā narapatirbhayamṛcchatyanuttamam || 12-71-12||

MHB 12-71-13

इति सर्वान्गुणानेतान्यथोक्तान्योऽनुवर्तते ।
अनुभूयेह भद्राणि प्रेत्य स्वर्गे महीयते ॥ १२-७१-१३॥
iti sarvānguṇānetānyathoktānyo'nuvartate |
anubhūyeha bhadrāṇi pretya svarge mahīyate || 12-71-13||

MHB 12-71-14

वैशंपायन उवाच ।
इदं वचः शांतनवस्य शुश्रुवान्युधिष्ठिरः पाण्डवमुख्यसंवृतः ।
तदा ववन्दे च पितामहं नृपो यथोक्तमेतच्च चकार बुद्धिमान् ॥ १२-७१-१४॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
idaṃ vacaḥ śāṃtanavasya śuśruvānyudhiṣṭhiraḥ pāṇḍavamukhyasaṃvṛtaḥ |
tadā vavande ca pitāmahaṃ nṛpo yathoktametacca cakāra buddhimān || 12-71-14||

Adhyaya: 72/353 (33)

MHB 12-72-1

युधिष्ठिर उवाच ।
कथं राजा प्रजा रक्षन्नाधिबन्धेन युज्यते ।
धर्मे च नापराध्नोति तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-७२-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kathaṃ rājā prajā rakṣannādhibandhena yujyate |
dharme ca nāparādhnoti tanme brūhi pitāmaha || 12-72-1||

MHB 12-72-2

भीष्म उवाच ।
समासेनैव ते तात धर्मान्वक्ष्यामि निश्चितान् ।
विस्तरेण हि धर्माणां न जात्वन्तमवाप्नुयात् ॥ १२-७२-२॥
bhīṣma uvāca |
samāsenaiva te tāta dharmānvakṣyāmi niścitān |
vistareṇa hi dharmāṇāṃ na jātvantamavāpnuyāt || 12-72-2||

MHB 12-72-3

धर्मनिष्ठाञ्श्रुतवतो वेदव्रतसमाहितान् ।
अर्चितान्वासयेथास्त्वं गृहे गुणवतो द्विजान् ॥ १२-७२-३॥
dharmaniṣṭhāñśrutavato vedavratasamāhitān |
arcitānvāsayethāstvaṃ gṛhe guṇavato dvijān || 12-72-3||

MHB 12-72-4

प्रत्युत्थायोपसंगृह्य चरणावभिवाद्य च ।
अथ सर्वाणि कुर्वीथाः कार्याणि सपुरोहितः ॥ १२-७२-४॥
pratyutthāyopasaṃgṛhya caraṇāvabhivādya ca |
atha sarvāṇi kurvīthāḥ kāryāṇi sapurohitaḥ || 12-72-4||

MHB 12-72-5

धर्मकार्याणि निर्वर्त्य मङ्गलानि प्रयुज्य च ।
ब्राह्मणान्वाचयेथास्त्वमर्थसिद्धिजयाशिषः ॥ १२-७२-५॥
dharmakāryāṇi nirvartya maṅgalāni prayujya ca |
brāhmaṇānvācayethāstvamarthasiddhijayāśiṣaḥ || 12-72-5||

MHB 12-72-6

आर्जवेन च संपन्नो धृत्या बुद्ध्या च भारत ।
अर्थार्थं परिगृह्णीयात्कामक्रोधौ च वर्जयेत् ॥ १२-७२-६॥
ārjavena ca saṃpanno dhṛtyā buddhyā ca bhārata |
arthārthaṃ parigṛhṇīyātkāmakrodhau ca varjayet || 12-72-6||

MHB 12-72-7

कामक्रोधौ पुरस्कृत्य योऽर्थं राजानुतिष्ठति ।
न स धर्मं न चाप्यर्थं परिगृह्णाति बालिशः ॥ १२-७२-७॥
kāmakrodhau puraskṛtya yo'rthaṃ rājānutiṣṭhati |
na sa dharmaṃ na cāpyarthaṃ parigṛhṇāti bāliśaḥ || 12-72-7||

MHB 12-72-8

मा स्म लुब्धांश्च मूर्खांश्च कामे चार्थेषु यूयुजः ।
अलुब्धान्बुद्धिसंपन्नान्सर्वकर्मसु योजयेत् ॥ १२-७२-८॥
mā sma lubdhāṃśca mūrkhāṃśca kāme cārtheṣu yūyujaḥ |
alubdhānbuddhisaṃpannānsarvakarmasu yojayet || 12-72-8||

MHB 12-72-9

मूर्खो ह्यधिकृतोऽर्थेषु कार्याणामविशारदः ।
प्रजाः क्लिश्नात्ययोगेन कामद्वेषसमन्वितः ॥ १२-७२-९॥
mūrkho hyadhikṛto'rtheṣu kāryāṇāmaviśāradaḥ |
prajāḥ kliśnātyayogena kāmadveṣasamanvitaḥ || 12-72-9||

MHB 12-72-10

बलिषष्ठेन शुल्केन दण्डेनाथापराधिनाम् ।
शास्त्रनीतेन लिप्सेथा वेतनेन धनागमम् ॥ १२-७२-१०॥
baliṣaṣṭhena śulkena daṇḍenāthāparādhinām |
śāstranītena lipsethā vetanena dhanāgamam || 12-72-10||

MHB 12-72-11

दापयित्वा करं धर्म्यं राष्ट्रं नित्यं यथाविधि ।
अशेषान्कल्पयेद्राजा योगक्षेमानतन्द्रितः ॥ १२-७२-११॥
dāpayitvā karaṃ dharmyaṃ rāṣṭraṃ nityaṃ yathāvidhi |
aśeṣānkalpayedrājā yogakṣemānatandritaḥ || 12-72-11||

MHB 12-72-12

गोपायितारं दातारं धर्मनित्यमतन्द्रितम् ।
अकामद्वेषसंयुक्तमनुरज्यन्ति मानवाः ॥ १२-७२-१२॥
gopāyitāraṃ dātāraṃ dharmanityamatandritam |
akāmadveṣasaṃyuktamanurajyanti mānavāḥ || 12-72-12||

MHB 12-72-13

मा स्माधर्मेण लाभेन लिप्सेथास्त्वं धनागमम् ।
धर्मार्थावध्रुवौ तस्य योऽपशास्त्रपरो भवेत् ॥ १२-७२-१३॥
mā smādharmeṇa lābhena lipsethāstvaṃ dhanāgamam |
dharmārthāvadhruvau tasya yo'paśāstraparo bhavet || 12-72-13||

MHB 12-72-14

अपशास्त्रपरो राजा संचयान्नाधिगच्छति ।
अस्थाने चास्य तद्वित्तं सर्वमेव विनश्यति ॥ १२-७२-१४॥
apaśāstraparo rājā saṃcayānnādhigacchati |
asthāne cāsya tadvittaṃ sarvameva vinaśyati || 12-72-14||

MHB 12-72-15

अर्थमूलोऽपहिंसां च कुरुते स्वयमात्मनः ।
करैरशास्त्रदृष्टैर्हि मोहात्संपीडयन्प्रजाः ॥ १२-७२-१५॥
arthamūlo'pahiṃsāṃ ca kurute svayamātmanaḥ |
karairaśāstradṛṣṭairhi mohātsaṃpīḍayanprajāḥ || 12-72-15||

MHB 12-72-16

ऊधश्छिन्द्याद्धि यो धेन्वाः क्षीरार्थी न लभेत्पयः ।
एवं राष्ट्रमयोगेन पीडितं न विवर्धते ॥ १२-७२-१६॥
ūdhaśchindyāddhi yo dhenvāḥ kṣīrārthī na labhetpayaḥ |
evaṃ rāṣṭramayogena pīḍitaṃ na vivardhate || 12-72-16||

MHB 12-72-17

यो हि दोग्ध्रीमुपास्ते तु स नित्यं लभते पयः ।
एवं राष्ट्रमुपायेन भुञ्जानो लभते फलम् ॥ १२-७२-१७॥
yo hi dogdhrīmupāste tu sa nityaṃ labhate payaḥ |
evaṃ rāṣṭramupāyena bhuñjāno labhate phalam || 12-72-17||

MHB 12-72-18

अथ राष्ट्रमुपायेन भुज्यमानं सुरक्षितम् ।
जनयत्यतुलां नित्यं कोशवृद्धिं युधिष्ठिर ॥ १२-७२-१८॥
atha rāṣṭramupāyena bhujyamānaṃ surakṣitam |
janayatyatulāṃ nityaṃ kośavṛddhiṃ yudhiṣṭhira || 12-72-18||

MHB 12-72-19

दोग्धि धान्यं हिरण्यं च प्रजा राज्ञि सुरक्षिता ।
नित्यं स्वेभ्यः परेभ्यश्च तृप्ता माता यथा पयः ॥ १२-७२-१९॥
dogdhi dhānyaṃ hiraṇyaṃ ca prajā rājñi surakṣitā |
nityaṃ svebhyaḥ parebhyaśca tṛptā mātā yathā payaḥ || 12-72-19||

MHB 12-72-20

मालाकारोपमो राजन्भव माङ्गारिकोपमः ।
तथा युक्तश्चिरं राष्ट्रं भोक्तुं शक्यसि पालयन् ॥ १२-७२-२०॥
mālākāropamo rājanbhava māṅgārikopamaḥ |
tathā yuktaściraṃ rāṣṭraṃ bhoktuṃ śakyasi pālayan || 12-72-20||

MHB 12-72-21

परचक्राभियानेन यदि ते स्याद्धनक्षयः ।
अथ साम्नैव लिप्सेथा धनमब्राह्मणेषु यत् ॥ १२-७२-२१॥
paracakrābhiyānena yadi te syāddhanakṣayaḥ |
atha sāmnaiva lipsethā dhanamabrāhmaṇeṣu yat || 12-72-21||

MHB 12-72-22

मा स्म ते ब्राह्मणं दृष्ट्वा धनस्थं प्रचलेन्मनः ।
अन्त्यायामप्यवस्थायां किमु स्फीतस्य भारत ॥ १२-७२-२२॥
mā sma te brāhmaṇaṃ dṛṣṭvā dhanasthaṃ pracalenmanaḥ |
antyāyāmapyavasthāyāṃ kimu sphītasya bhārata || 12-72-22||

MHB 12-72-23

धनानि तेभ्यो दद्यास्त्वं यथाशक्ति यथार्हतः ।
सान्त्वयन्परिरक्षंश्च स्वर्गमाप्स्यसि दुर्जयम् ॥ १२-७२-२३॥
dhanāni tebhyo dadyāstvaṃ yathāśakti yathārhataḥ |
sāntvayanparirakṣaṃśca svargamāpsyasi durjayam || 12-72-23||

MHB 12-72-24

एवं धर्मेण वृत्तेन प्रजास्त्वं परिपालयन् ।
स्वन्तं पुण्यं यशोवन्तं प्राप्स्यसे कुरुनन्दन ॥ १२-७२-२४॥
evaṃ dharmeṇa vṛttena prajāstvaṃ paripālayan |
svantaṃ puṇyaṃ yaśovantaṃ prāpsyase kurunandana || 12-72-24||

MHB 12-72-25

धर्मेण व्यवहारेण प्रजाः पालय पाण्डव ।
युधिष्ठिर तथा युक्तो नाधिबन्धेन योक्ष्यसे ॥ १२-७२-२५॥
dharmeṇa vyavahāreṇa prajāḥ pālaya pāṇḍava |
yudhiṣṭhira tathā yukto nādhibandhena yokṣyase || 12-72-25||

MHB 12-72-26

एष एव परो धर्मो यद्राजा रक्षते प्रजाः ।
भूतानां हि यथा धर्मे रक्षणं च परा दया ॥ १२-७२-२६॥
eṣa eva paro dharmo yadrājā rakṣate prajāḥ |
bhūtānāṃ hi yathā dharme rakṣaṇaṃ ca parā dayā || 12-72-26||

MHB 12-72-27

तस्मादेवं परं धर्मं मन्यन्ते धर्मकोविदाः ।
यद्राजा रक्षणे युक्तो भूतेषु कुरुते दयाम् ॥ १२-७२-२७॥
tasmādevaṃ paraṃ dharmaṃ manyante dharmakovidāḥ |
yadrājā rakṣaṇe yukto bhūteṣu kurute dayām || 12-72-27||

MHB 12-72-28

यदह्ना कुरुते पापमरक्षन्भयतः प्रजाः ।
राजा वर्षसहस्रेण तस्यान्तमधिगच्छति ॥ १२-७२-२८॥
yadahnā kurute pāpamarakṣanbhayataḥ prajāḥ |
rājā varṣasahasreṇa tasyāntamadhigacchati || 12-72-28||

MHB 12-72-29

यदह्ना कुरुते पुण्यं प्रजा धर्मेण पालयन् ।
दश वर्षसहस्राणि तस्य भुङ्क्ते फलं दिवि ॥ १२-७२-२९॥
yadahnā kurute puṇyaṃ prajā dharmeṇa pālayan |
daśa varṣasahasrāṇi tasya bhuṅkte phalaṃ divi || 12-72-29||

MHB 12-72-30

स्विष्टिः स्वधीतिः सुतपा लोकाञ्जयति यावतः ।
क्षणेन तानवाप्नोति प्रजा धर्मेण पालयन् ॥ १२-७२-३०॥
sviṣṭiḥ svadhītiḥ sutapā lokāñjayati yāvataḥ |
kṣaṇena tānavāpnoti prajā dharmeṇa pālayan || 12-72-30||

MHB 12-72-31

एवं धर्मं प्रयत्नेन कौन्तेय परिपालयन् ।
इह पुण्यफलं लब्ध्वा नाधिबन्धेन योक्ष्यसे ॥ १२-७२-३१॥
evaṃ dharmaṃ prayatnena kaunteya paripālayan |
iha puṇyaphalaṃ labdhvā nādhibandhena yokṣyase || 12-72-31||

MHB 12-72-32

स्वर्गलोके च महतीं श्रियं प्राप्स्यसि पाण्डव ।
असंभवश्च धर्माणामीदृशानामराजसु ।
तस्माद्राजैव नान्योऽस्ति यो महत्फलमाप्नुयात् ॥ १२-७२-३२॥
svargaloke ca mahatīṃ śriyaṃ prāpsyasi pāṇḍava |
asaṃbhavaśca dharmāṇāmīdṛśānāmarājasu |
tasmādrājaiva nānyo'sti yo mahatphalamāpnuyāt || 12-72-32||

MHB 12-72-33

स राज्यमृद्धिमत्प्राप्य धर्मेण परिपालयन् ।
इन्द्रं तर्पय सोमेन कामैश्च सुहृदो जनान् ॥ १२-७२-३३॥
sa rājyamṛddhimatprāpya dharmeṇa paripālayan |
indraṃ tarpaya somena kāmaiśca suhṛdo janān || 12-72-33||

Adhyaya: 73/353 (26)

MHB 12-73-1

भीष्म उवाच ।
य एव तु सतो रक्षेदसतश्च निबर्हयेत् ।
स एव राज्ञा कर्तव्यो राजन्राजपुरोहितः ॥ १२-७३-१॥
bhīṣma uvāca |
ya eva tu sato rakṣedasataśca nibarhayet |
sa eva rājñā kartavyo rājanrājapurohitaḥ || 12-73-1||

MHB 12-73-2

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
पुरूरवस ऐलस्य संवादं मातरिश्वनः ॥ १२-७३-२॥
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
purūravasa ailasya saṃvādaṃ mātariśvanaḥ || 12-73-2||

MHB 12-73-3

ऐल उवाच ।
कुतः स्विद्ब्राह्मणो जातो वर्णाश्चापि कुतस्त्रयः ।
कस्माच्च भवति श्रेयानेतद्वायो विचक्ष्व मे ॥ १२-७३-३॥
aila uvāca |
kutaḥ svidbrāhmaṇo jāto varṇāścāpi kutastrayaḥ |
kasmācca bhavati śreyānetadvāyo vicakṣva me || 12-73-3||

MHB 12-73-4

वायुरुवाच ।
ब्रह्मणो मुखतः सृष्टो ब्राह्मणो राजसत्तम ।
बाहुभ्यां क्षत्रियः सृष्ट ऊरुभ्यां वैश्य उच्यते ॥ १२-७३-४॥
vāyuruvāca |
brahmaṇo mukhataḥ sṛṣṭo brāhmaṇo rājasattama |
bāhubhyāṃ kṣatriyaḥ sṛṣṭa ūrubhyāṃ vaiśya ucyate || 12-73-4||

MHB 12-73-5

वर्णानां परिचर्यार्थं त्रयाणां पुरुषर्षभ ।
वर्णश्चतुर्थः पश्चात्तु पद्भ्यां शूद्रो विनिर्मितः ॥ १२-७३-५॥
varṇānāṃ paricaryārthaṃ trayāṇāṃ puruṣarṣabha |
varṇaścaturthaḥ paścāttu padbhyāṃ śūdro vinirmitaḥ || 12-73-5||

MHB 12-73-6

ब्राह्मणो जातमात्रस्तु पृथिवीमन्वजायत ।
ईश्वरः सर्वभूतानां धर्मकोशस्य गुप्तये ॥ १२-७३-६॥
brāhmaṇo jātamātrastu pṛthivīmanvajāyata |
īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ dharmakośasya guptaye || 12-73-6||

MHB 12-73-7

ततः पृथिव्या गोप्तारं क्षत्रियं दण्डधारिणम् ।
द्वितीयं वर्णमकरोत्प्रजानामनुगुप्तये ॥ १२-७३-७॥
tataḥ pṛthivyā goptāraṃ kṣatriyaṃ daṇḍadhāriṇam |
dvitīyaṃ varṇamakarotprajānāmanuguptaye || 12-73-7||

MHB 12-73-8

वैश्यस्तु धनधान्येन त्रीन्वर्णान्बिभृयादिमान् ।
शूद्रो ह्येनान्परिचरेदिति ब्रह्मानुशासनम् ॥ १२-७३-८॥
vaiśyastu dhanadhānyena trīnvarṇānbibhṛyādimān |
śūdro hyenānparicarediti brahmānuśāsanam || 12-73-8||

MHB 12-73-9

ऐल उवाच ।
द्विजस्य क्षत्रबन्धोर्वा कस्येयं पृथिवी भवेत् ।
धर्मतः सह वित्तेन सम्यग्वायो प्रचक्ष्व मे ॥ १२-७३-९॥
aila uvāca |
dvijasya kṣatrabandhorvā kasyeyaṃ pṛthivī bhavet |
dharmataḥ saha vittena samyagvāyo pracakṣva me || 12-73-9||

MHB 12-73-10

वायुरुवाच ।
विप्रस्य सर्वमेवैतद्यत्किंचिज्जगतीगतम् ।
ज्येष्ठेनाभिजनेनेह तद्धर्मकुशला विदुः ॥ १२-७३-१०॥
vāyuruvāca |
viprasya sarvamevaitadyatkiṃcijjagatīgatam |
jyeṣṭhenābhijaneneha taddharmakuśalā viduḥ || 12-73-10||

MHB 12-73-11

स्वमेव ब्राह्मणो भुङ्क्ते स्वं वस्ते स्वं ददाति च ।
गुरुर्हि सर्ववर्णानां ज्येष्ठः श्रेष्ठश्च वै द्विजः ॥ १२-७३-११॥
svameva brāhmaṇo bhuṅkte svaṃ vaste svaṃ dadāti ca |
gururhi sarvavarṇānāṃ jyeṣṭhaḥ śreṣṭhaśca vai dvijaḥ || 12-73-11||

MHB 12-73-12

पत्यभावे यथा स्त्री हि देवरं कुरुते पतिम् ।
आनन्तर्यात्तथा क्षत्रं पृथिवी कुरुते पतिम् ॥ १२-७३-१२॥
patyabhāve yathā strī hi devaraṃ kurute patim |
ānantaryāttathā kṣatraṃ pṛthivī kurute patim || 12-73-12||

MHB 12-73-13

एष ते प्रथमः कल्प आपद्यन्यो भवेदतः ।
यदि स्वर्गे परं स्थानं धर्मतः परिमार्गसि ॥ १२-७३-१३॥
eṣa te prathamaḥ kalpa āpadyanyo bhavedataḥ |
yadi svarge paraṃ sthānaṃ dharmataḥ parimārgasi || 12-73-13||

MHB 12-73-14

यः कश्चिद्विजयेद्भूमिं ब्राह्मणाय निवेदयेत् ।
श्रुतवृत्तोपपन्नाय धर्मज्ञाय तपस्विने ॥ १२-७३-१४॥
yaḥ kaścidvijayedbhūmiṃ brāhmaṇāya nivedayet |
śrutavṛttopapannāya dharmajñāya tapasvine || 12-73-14||

MHB 12-73-15

स्वधर्मपरितृप्ताय यो न वित्तपरो भवेत् ।
यो राजानं नयेद्बुद्ध्या सर्वतः परिपूर्णया ॥ १२-७३-१५॥
svadharmaparitṛptāya yo na vittaparo bhavet |
yo rājānaṃ nayedbuddhyā sarvataḥ paripūrṇayā || 12-73-15||

MHB 12-73-16

ब्राह्मणो हि कुले जातः कृतप्रज्ञो विनीतवाक् ।
श्रेयो नयति राजानं ब्रुवंश्चित्रां सरस्वतीम् ॥ १२-७३-१६॥
brāhmaṇo hi kule jātaḥ kṛtaprajño vinītavāk |
śreyo nayati rājānaṃ bruvaṃścitrāṃ sarasvatīm || 12-73-16||

MHB 12-73-17

राजा चरति यं धर्मं ब्राह्मणेन निदर्शितम् ।
शुश्रूषुरनहंवादी क्षत्रधर्मव्रते स्थितः ॥ १२-७३-१७॥
rājā carati yaṃ dharmaṃ brāhmaṇena nidarśitam |
śuśrūṣuranahaṃvādī kṣatradharmavrate sthitaḥ || 12-73-17||

MHB 12-73-18

तावता स कृतप्रज्ञश्चिरं यशसि तिष्ठति ।
तस्य धर्मस्य सर्वस्य भागी राजपुरोहितः ॥ १२-७३-१८॥
tāvatā sa kṛtaprajñaściraṃ yaśasi tiṣṭhati |
tasya dharmasya sarvasya bhāgī rājapurohitaḥ || 12-73-18||

MHB 12-73-19

एवमेव प्रजाः सर्वा राजानमभिसंश्रिताः ।
सम्यग्वृत्ताः स्वधर्मस्था न कुतश्चिद्भयान्विताः ॥ १२-७३-१९॥
evameva prajāḥ sarvā rājānamabhisaṃśritāḥ |
samyagvṛttāḥ svadharmasthā na kutaścidbhayānvitāḥ || 12-73-19||

MHB 12-73-20

राष्ट्रे चरन्ति यं धर्मं राज्ञा साध्वभिरक्षिताः ।
चतुर्थं तस्य धर्मस्य राजा भागं स विन्दति ॥ १२-७३-२०॥
rāṣṭre caranti yaṃ dharmaṃ rājñā sādhvabhirakṣitāḥ |
caturthaṃ tasya dharmasya rājā bhāgaṃ sa vindati || 12-73-20||

MHB 12-73-21

देवा मनुष्याः पितरो गन्धर्वोरगराक्षसाः ।
यज्ञमेवोपजीवन्ति नास्ति चेष्टमराजके ॥ १२-७३-२१॥
devā manuṣyāḥ pitaro gandharvoragarākṣasāḥ |
yajñamevopajīvanti nāsti ceṣṭamarājake || 12-73-21||

MHB 12-73-22

इतो दत्तेन जीवन्ति देवताः पितरस्तथा ।
राजन्येवास्य धर्मस्य योगक्षेमः प्रतिष्ठितः ॥ १२-७३-२२॥
ito dattena jīvanti devatāḥ pitarastathā |
rājanyevāsya dharmasya yogakṣemaḥ pratiṣṭhitaḥ || 12-73-22||

MHB 12-73-23

छायायामप्सु वायौ च सुखमुष्णेऽधिगच्छति ।
अग्नौ वाससि सूर्ये च सुखं शीतेऽधिगच्छति ॥ १२-७३-२३॥
chāyāyāmapsu vāyau ca sukhamuṣṇe'dhigacchati |
agnau vāsasi sūrye ca sukhaṃ śīte'dhigacchati || 12-73-23||

MHB 12-73-24

शब्दे स्पर्शे रसे रूपे गन्धे च रमते मनः ।
तेषु भोगेषु सर्वेषु नभीतो लभते सुखम् ॥ १२-७३-२४॥
śabde sparśe rase rūpe gandhe ca ramate manaḥ |
teṣu bhogeṣu sarveṣu nabhīto labhate sukham || 12-73-24||

MHB 12-73-25

अभयस्यैव यो दाता तस्यैव सुमहत्फलम् ।
न हि प्राणसमं दानं त्रिषु लोकेषु विद्यते ॥ १२-७३-२५॥
abhayasyaiva yo dātā tasyaiva sumahatphalam |
na hi prāṇasamaṃ dānaṃ triṣu lokeṣu vidyate || 12-73-25||

MHB 12-73-26

इन्द्रो राजा यमो राजा धर्मो राजा तथैव च ।
राजा बिभर्ति रूपाणि राज्ञा सर्वमिदं धृतम् ॥ १२-७३-२६॥
indro rājā yamo rājā dharmo rājā tathaiva ca |
rājā bibharti rūpāṇi rājñā sarvamidaṃ dhṛtam || 12-73-26||

Adhyaya: 74/353 (32)

MHB 12-74-1

भीष्म उवाच ।
राज्ञा पुरोहितः कार्यो भवेद्विद्वान्बहुश्रुतः ।
उभौ समीक्ष्य धर्मार्थावप्रमेयावनन्तरम् ॥ १२-७४-१॥
bhīṣma uvāca |
rājñā purohitaḥ kāryo bhavedvidvānbahuśrutaḥ |
ubhau samīkṣya dharmārthāvaprameyāvanantaram || 12-74-1||

MHB 12-74-2

धर्मात्मा धर्मविद्येषां राज्ञां राजन्पुरोहितः ।
राजा चैवंगुणो येषां कुशलं तेषु सर्वशः ॥ १२-७४-२॥
dharmātmā dharmavidyeṣāṃ rājñāṃ rājanpurohitaḥ |
rājā caivaṃguṇo yeṣāṃ kuśalaṃ teṣu sarvaśaḥ || 12-74-2||

MHB 12-74-3

उभौ प्रजा वर्धयतो देवान्पूर्वान्परान्पितॄन् ।
यौ समेयास्थितौ धर्मे श्रद्धेयौ सुतपस्विनौ ॥ १२-७४-३॥
ubhau prajā vardhayato devānpūrvānparānpitṝn |
yau sameyāsthitau dharme śraddheyau sutapasvinau || 12-74-3||

MHB 12-74-4

परस्परस्य सुहृदौ संमतौ समचेतसौ ।
ब्रह्मक्षत्रस्य संमानात्प्रजाः सुखमवाप्नुयुः ॥ १२-७४-४॥
parasparasya suhṛdau saṃmatau samacetasau |
brahmakṣatrasya saṃmānātprajāḥ sukhamavāpnuyuḥ || 12-74-4||

MHB 12-74-5

विमाननात्तयोरेव प्रजा नश्येयुरेव ह ।
ब्रह्मक्षत्रं हि सर्वेषां धर्माणां मूलमुच्यते ॥ १२-७४-५॥
vimānanāttayoreva prajā naśyeyureva ha |
brahmakṣatraṃ hi sarveṣāṃ dharmāṇāṃ mūlamucyate || 12-74-5||

MHB 12-74-6

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
ऐलकश्यपसंवादं तं निबोध युधिष्ठिर ॥ १२-७४-६॥
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
ailakaśyapasaṃvādaṃ taṃ nibodha yudhiṣṭhira || 12-74-6||

MHB 12-74-7

ऐल उवाच ।
यदा हि ब्रह्म प्रजहाति क्षत्रं क्षत्रं यदा वा प्रजहाति ब्रह्म ।
अन्वग्बलं कतमेऽस्मिन्भजन्ते तथाबल्यं कतमेऽस्मिन्वियन्ति ॥ १२-७४-७॥
aila uvāca |
yadā hi brahma prajahāti kṣatraṃ kṣatraṃ yadā vā prajahāti brahma |
anvagbalaṃ katame'sminbhajante tathābalyaṃ katame'sminviyanti || 12-74-7||

MHB 12-74-8

कश्यप उवाच ।
व्यृद्धं राष्ट्रं भवति क्षत्रियस्य ब्रह्म क्षत्रं यत्र विरुध्यते ह ।
अन्वग्बलं दस्यवस्तद्भजन्तेऽबल्यं तथा तत्र वियन्ति सन्तः ॥ १२-७४-८॥
kaśyapa uvāca |
vyṛddhaṃ rāṣṭraṃ bhavati kṣatriyasya brahma kṣatraṃ yatra virudhyate ha |
anvagbalaṃ dasyavastadbhajante'balyaṃ tathā tatra viyanti santaḥ || 12-74-8||

MHB 12-74-9

नैषामुक्षा वर्धते नोत उस्रा न गर्गरो मथ्यते नो यजन्ते ।
नैषां पुत्रा वेदमधीयते च यदा ब्रह्म क्षत्रियाः संत्यजन्ति ॥ १२-७४-९॥
naiṣāmukṣā vardhate nota usrā na gargaro mathyate no yajante |
naiṣāṃ putrā vedamadhīyate ca yadā brahma kṣatriyāḥ saṃtyajanti || 12-74-9||

MHB 12-74-10

नैषामुक्षा वर्धते जातु गेहे नाधीयते सप्रजा नो यजन्ते ।
अपध्वस्ता दस्युभूता भवन्ति ये ब्राह्मणाः क्षत्रियान्संत्यजन्ति ॥ १२-७४-१०॥
naiṣāmukṣā vardhate jātu gehe nādhīyate saprajā no yajante |
apadhvastā dasyubhūtā bhavanti ye brāhmaṇāḥ kṣatriyānsaṃtyajanti || 12-74-10||

MHB 12-74-11

एतौ हि नित्यसंयुक्तावितरेतरधारणे ।
क्षत्रं हि ब्रह्मणो योनिर्योनिः क्षत्रस्य च द्विजाः ॥ १२-७४-११॥
etau hi nityasaṃyuktāvitaretaradhāraṇe |
kṣatraṃ hi brahmaṇo yoniryoniḥ kṣatrasya ca dvijāḥ || 12-74-11||

MHB 12-74-12

उभावेतौ नित्यमभिप्रपन्नौ संप्रापतुर्महतीं श्रीप्रतिष्ठाम् ।
तयोः संधिर्भिद्यते चेत्पुराणस्ततः सर्वं भवति हि संप्रमूढम् ॥ १२-७४-१२॥
ubhāvetau nityamabhiprapannau saṃprāpaturmahatīṃ śrīpratiṣṭhām |
tayoḥ saṃdhirbhidyate cetpurāṇastataḥ sarvaṃ bhavati hi saṃpramūḍham || 12-74-12||

MHB 12-74-13

नात्र प्लवं लभते पारगामी महागाधे नौरिव संप्रणुन्ना ।
चातुर्वर्ण्यं भवति च संप्रमूढं ततः प्रजाः क्षयसंस्था भवन्ति ॥ १२-७४-१३॥
nātra plavaṃ labhate pāragāmī mahāgādhe nauriva saṃpraṇunnā |
cāturvarṇyaṃ bhavati ca saṃpramūḍhaṃ tataḥ prajāḥ kṣayasaṃsthā bhavanti || 12-74-13||

MHB 12-74-14

ब्रह्मवृक्षो रक्ष्यमाणो मधु हेम च वर्षति ।
अरक्ष्यमाणः सततमश्रु पापं च वर्षति ॥ १२-७४-१४॥
brahmavṛkṣo rakṣyamāṇo madhu hema ca varṣati |
arakṣyamāṇaḥ satatamaśru pāpaṃ ca varṣati || 12-74-14||

MHB 12-74-15

अब्रह्मचारी चरणादपेतो यदा ब्रह्मा ब्रह्मणि त्राणमिच्छेत् ।
आश्चर्यशो वर्षति तत्र देवस्तत्राभीक्ष्णं दुःसहाश्चाविशन्ति ॥ १२-७४-१५॥
abrahmacārī caraṇādapeto yadā brahmā brahmaṇi trāṇamicchet |
āścaryaśo varṣati tatra devastatrābhīkṣṇaṃ duḥsahāścāviśanti || 12-74-15||

MHB 12-74-16

स्त्रियं हत्वा ब्राह्मणं वापि पापः सभायां यत्र लभतेऽनुवादम् ।
राज्ञः सकाशे न बिभेति चापि ततो भयं जायते क्षत्रियस्य ॥ १२-७४-१६॥
striyaṃ hatvā brāhmaṇaṃ vāpi pāpaḥ sabhāyāṃ yatra labhate'nuvādam |
rājñaḥ sakāśe na bibheti cāpi tato bhayaṃ jāyate kṣatriyasya || 12-74-16||

MHB 12-74-17

पापैः पापे क्रियमाणेऽतिवेलं ततो रुद्रो जायते देव एषः ।
पापैः पापाः संजनयन्ति रुद्रं ततः सर्वान्साध्वसाधून्हिनस्ति ॥ १२-७४-१७॥
pāpaiḥ pāpe kriyamāṇe'tivelaṃ tato rudro jāyate deva eṣaḥ |
pāpaiḥ pāpāḥ saṃjanayanti rudraṃ tataḥ sarvānsādhvasādhūnhinasti || 12-74-17||

MHB 12-74-18

ऐल उवाच ।
कुतो रुद्रः कीदृशो वापि रुद्रः सत्त्वैः सत्त्वं दृश्यते वध्यमानम् ।
एतद्विद्वन्कश्यप मे प्रचक्ष्व यतो रुद्रो जायते देव एषः ॥ १२-७४-१८॥
aila uvāca |
kuto rudraḥ kīdṛśo vāpi rudraḥ sattvaiḥ sattvaṃ dṛśyate vadhyamānam |
etadvidvankaśyapa me pracakṣva yato rudro jāyate deva eṣaḥ || 12-74-18||

MHB 12-74-19

कश्यप उवाच ।
आत्मा रुद्रो हृदये मानवानां स्वं स्वं देहं परदेहं च हन्ति ।
वातोत्पातैः सदृशं रुद्रमाहुर्दावैर्जीमूतैः सदृशं रूपमस्य ॥ १२-७४-१९॥
kaśyapa uvāca |
ātmā rudro hṛdaye mānavānāṃ svaṃ svaṃ dehaṃ paradehaṃ ca hanti |
vātotpātaiḥ sadṛśaṃ rudramāhurdāvairjīmūtaiḥ sadṛśaṃ rūpamasya || 12-74-19||

MHB 12-74-20

ऐल उवाच ।
न वै वातं परिवृनोति कश्चिन्न जीमूतो वर्षति नैव दावः ।
तथायुक्तो दृश्यते मानवेषु कामद्वेषाद्बध्यते मुच्यते च ॥ १२-७४-२०॥
aila uvāca |
na vai vātaṃ parivṛnoti kaścinna jīmūto varṣati naiva dāvaḥ |
tathāyukto dṛśyate mānaveṣu kāmadveṣādbadhyate mucyate ca || 12-74-20||

MHB 12-74-21

कश्यप उवाच ।
यथैकगेहे जातवेदाः प्रदीप्तः कृत्स्नं ग्रामं प्रदहेत्स त्वरावान् ।
विमोहनं कुरुते देव एष ततः सर्वं स्पृश्यते पुण्यपापैः ॥ १२-७४-२१॥
kaśyapa uvāca |
yathaikagehe jātavedāḥ pradīptaḥ kṛtsnaṃ grāmaṃ pradahetsa tvarāvān |
vimohanaṃ kurute deva eṣa tataḥ sarvaṃ spṛśyate puṇyapāpaiḥ || 12-74-21||

MHB 12-74-22

ऐल उवाच ।
यदि दण्डः स्पृशते पुण्यभाजं पापैः पापे क्रियमाणेऽविशेषात् ।
कस्य हेतोः सुकृतं नाम कुर्याद्दुष्कृतं वा कस्य हेतोर्न कुर्यात् ॥ १२-७४-२२॥
aila uvāca |
yadi daṇḍaḥ spṛśate puṇyabhājaṃ pāpaiḥ pāpe kriyamāṇe'viśeṣāt |
kasya hetoḥ sukṛtaṃ nāma kuryādduṣkṛtaṃ vā kasya hetorna kuryāt || 12-74-22||

MHB 12-74-23

कश्यप उवाच ।
असंत्यागात्पापकृतामपापांस्तुल्यो दण्डः स्पृशते मिश्रभावात् ।
शुष्केणार्द्रं दह्यते मिश्रभावान्न मिश्रः स्यात्पापकृद्भिः कथंचित् ॥ १२-७४-२३॥
kaśyapa uvāca |
asaṃtyāgātpāpakṛtāmapāpāṃstulyo daṇḍaḥ spṛśate miśrabhāvāt |
śuṣkeṇārdraṃ dahyate miśrabhāvānna miśraḥ syātpāpakṛdbhiḥ kathaṃcit || 12-74-23||

MHB 12-74-24

ऐल उवाच ।
साध्वसाधून्धारयतीह भूमिः साध्वसाधूंस्तापयतीह सूर्यः ।
साध्वसाधून्वातयतीह वायुरापस्तथा साध्वसाधून्वहन्ति ॥ १२-७४-२४॥
aila uvāca |
sādhvasādhūndhārayatīha bhūmiḥ sādhvasādhūṃstāpayatīha sūryaḥ |
sādhvasādhūnvātayatīha vāyurāpastathā sādhvasādhūnvahanti || 12-74-24||

MHB 12-74-25

कश्यप उवाच ।
एवमस्मिन्वर्तते लोक एव नामुत्रैवं वर्तते राजपुत्र ।
प्रेत्यैतयोरन्तरवान्विशेषो यो वै पुण्यं चरते यश्च पापम् ॥ १२-७४-२५॥
kaśyapa uvāca |
evamasminvartate loka eva nāmutraivaṃ vartate rājaputra |
pretyaitayorantaravānviśeṣo yo vai puṇyaṃ carate yaśca pāpam || 12-74-25||

MHB 12-74-26

पुण्यस्य लोको मधुमान्घृतार्चिर्हिरण्यज्योतिरमृतस्य नाभिः ।
तत्र प्रेत्य मोदते ब्रह्मचारी न तत्र मृत्युर्न जरा नोत दुःखम् ॥ १२-७४-२६॥
puṇyasya loko madhumānghṛtārcirhiraṇyajyotiramṛtasya nābhiḥ |
tatra pretya modate brahmacārī na tatra mṛtyurna jarā nota duḥkham || 12-74-26||

MHB 12-74-27

पापस्य लोको निरयोऽप्रकाशो नित्यं दुःखः शोकभूयिष्ठ एव ।
तत्रात्मानं शोचते पापकर्मा बह्वीः समाः प्रपतन्नप्रतिष्ठः ॥ १२-७४-२७॥
pāpasya loko nirayo'prakāśo nityaṃ duḥkhaḥ śokabhūyiṣṭha eva |
tatrātmānaṃ śocate pāpakarmā bahvīḥ samāḥ prapatannapratiṣṭhaḥ || 12-74-27||

MHB 12-74-28

मिथो भेदाद्ब्राह्मणक्षत्रियाणां प्रजा दुःखं दुःसहं चाविशन्ति ।
एवं ज्ञात्वा कार्य एवेह विद्वान्पुरोहितो नैकविद्यो नृपेण ॥ १२-७४-२८॥
mitho bhedādbrāhmaṇakṣatriyāṇāṃ prajā duḥkhaṃ duḥsahaṃ cāviśanti |
evaṃ jñātvā kārya eveha vidvānpurohito naikavidyo nṛpeṇa || 12-74-28||

MHB 12-74-29

तं चैवान्वभिषिच्येत तथा धर्मो विधीयते ।
अग्र्यो हि ब्राह्मणः प्रोक्तः सर्वस्यैवेह धर्मतः ॥ १२-७४-२९॥
taṃ caivānvabhiṣicyeta tathā dharmo vidhīyate |
agryo hi brāhmaṇaḥ proktaḥ sarvasyaiveha dharmataḥ || 12-74-29||

MHB 12-74-30

पूर्वं हि ब्राह्मणाः सृष्टा इति धर्मविदो विदुः ।
ज्येष्ठेनाभिजनेनास्य प्राप्तं सर्वं यदुत्तरम् ॥ १२-७४-३०॥
pūrvaṃ hi brāhmaṇāḥ sṛṣṭā iti dharmavido viduḥ |
jyeṣṭhenābhijanenāsya prāptaṃ sarvaṃ yaduttaram || 12-74-30||

MHB 12-74-31

तस्मान्मान्यश्च पूज्यश्च ब्राह्मणः प्रसृताग्रभुक् ।
सर्वं श्रेष्ठं वरिष्ठं च निवेद्यं तस्य धर्मतः ॥ १२-७४-३१॥
tasmānmānyaśca pūjyaśca brāhmaṇaḥ prasṛtāgrabhuk |
sarvaṃ śreṣṭhaṃ variṣṭhaṃ ca nivedyaṃ tasya dharmataḥ || 12-74-31||

MHB 12-74-32

अवश्यमेतत्कर्तव्यं राज्ञा बलवतापि हि ।
ब्रह्म वर्धयति क्षत्रं क्षत्रतो ब्रह्म वर्धते ॥ १२-७४-३२॥
avaśyametatkartavyaṃ rājñā balavatāpi hi |
brahma vardhayati kṣatraṃ kṣatrato brahma vardhate || 12-74-32||

Adhyaya: 75/353 (22)

MHB 12-75-1

भीष्म उवाच ।
योगक्षेमो हि राष्ट्रस्य राजन्यायत्त उच्यते ।
योगक्षेमश्च राज्ञोऽपि समायत्तः पुरोहिते ॥ १२-७५-१॥
bhīṣma uvāca |
yogakṣemo hi rāṣṭrasya rājanyāyatta ucyate |
yogakṣemaśca rājño'pi samāyattaḥ purohite || 12-75-1||

MHB 12-75-2

यतादृष्टं भयं ब्रह्म प्रजानां शमयत्युत ।
दृष्टं च राजा बाहुभ्यां तद्राष्ट्रं सुखमेधते ॥ १२-७५-२॥
yatādṛṣṭaṃ bhayaṃ brahma prajānāṃ śamayatyuta |
dṛṣṭaṃ ca rājā bāhubhyāṃ tadrāṣṭraṃ sukhamedhate || 12-75-2||

MHB 12-75-3

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
मुचुकुन्दस्य संवादं राज्ञो वैश्रवणस्य च ॥ १२-७५-३॥
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
mucukundasya saṃvādaṃ rājño vaiśravaṇasya ca || 12-75-3||

MHB 12-75-4

मुचुकुन्दो विजित्येमां पृथिवीं पृथिवीपतिः ।
जिज्ञासमानः स्वबलमभ्ययादलकाधिपम् ॥ १२-७५-४॥
mucukundo vijityemāṃ pṛthivīṃ pṛthivīpatiḥ |
jijñāsamānaḥ svabalamabhyayādalakādhipam || 12-75-4||

MHB 12-75-5

ततो वैश्रवणो राजा रक्षांसि समवासृजत् ।
ते बलान्यवमृद्नन्तः प्राचरंस्तस्य नैरृताः ॥ १२-७५-५॥
tato vaiśravaṇo rājā rakṣāṃsi samavāsṛjat |
te balānyavamṛdnantaḥ prācaraṃstasya nairṛtāḥ || 12-75-5||

MHB 12-75-6

स हन्यमाने सैन्ये स्वे मुचुकुन्दो नराधिपः ।
गर्हयामास विद्वांसं पुरोहितमरिंदमः ॥ १२-७५-६॥
sa hanyamāne sainye sve mucukundo narādhipaḥ |
garhayāmāsa vidvāṃsaṃ purohitamariṃdamaḥ || 12-75-6||

MHB 12-75-7

तत उग्रं तपस्तप्त्वा वसिष्ठो ब्रह्मवित्तमः ।
रक्षांस्यपावधीत्तत्र पन्थानं चाप्यविन्दत ॥ १२-७५-७॥
tata ugraṃ tapastaptvā vasiṣṭho brahmavittamaḥ |
rakṣāṃsyapāvadhīttatra panthānaṃ cāpyavindata || 12-75-7||

MHB 12-75-8

ततो वैश्रवणो राजा मुचुकुन्दमदर्शयत् ।
वध्यमानेषु सैन्येषु वचनं चेदमब्रवीत् ॥ १२-७५-८॥
tato vaiśravaṇo rājā mucukundamadarśayat |
vadhyamāneṣu sainyeṣu vacanaṃ cedamabravīt || 12-75-8||

MHB 12-75-9

त्वत्तो हि बलिनः पूर्वे राजानः सपुरोहिताः ।
न चैवं समवर्तंस्ते यथा त्वमिह वर्तसे ॥ १२-७५-९॥
tvatto hi balinaḥ pūrve rājānaḥ sapurohitāḥ |
na caivaṃ samavartaṃste yathā tvamiha vartase || 12-75-9||

MHB 12-75-10

ते खल्वपि कृतास्त्राश्च बलवन्तश्च भूमिपाः ।
आगम्य पर्युपासन्ते मामीशं सुखदुःखयोः ॥ १२-७५-१०॥
te khalvapi kṛtāstrāśca balavantaśca bhūmipāḥ |
āgamya paryupāsante māmīśaṃ sukhaduḥkhayoḥ || 12-75-10||

MHB 12-75-11

यद्यस्ति बाहुवीर्यं ते तद्दर्शयितुमर्हसि ।
किं ब्राह्मणबलेन त्वमतिमात्रं प्रवर्तसे ॥ १२-७५-११॥
yadyasti bāhuvīryaṃ te taddarśayitumarhasi |
kiṃ brāhmaṇabalena tvamatimātraṃ pravartase || 12-75-11||

MHB 12-75-12

मुचुकुन्दस्ततः क्रुद्धः प्रत्युवाच धनेश्वरम् ।
न्यायपूर्वमसंरब्धमसंभ्रान्तमिदं वचः ॥ १२-७५-१२॥
mucukundastataḥ kruddhaḥ pratyuvāca dhaneśvaram |
nyāyapūrvamasaṃrabdhamasaṃbhrāntamidaṃ vacaḥ || 12-75-12||

MHB 12-75-13

ब्रह्मक्षत्रमिदं सृष्टमेकयोनि स्वयंभुवा ।
पृथग्बलविधानं च तल्लोकं परिरक्षति ॥ १२-७५-१३॥
brahmakṣatramidaṃ sṛṣṭamekayoni svayaṃbhuvā |
pṛthagbalavidhānaṃ ca tallokaṃ parirakṣati || 12-75-13||

MHB 12-75-14

तपोमन्त्रबलं नित्यं ब्राह्मणेषु प्रतिष्ठितम् ।
अस्त्रबाहुबलं नित्यं क्षत्रियेषु प्रतिष्ठितम् ॥ १२-७५-१४॥
tapomantrabalaṃ nityaṃ brāhmaṇeṣu pratiṣṭhitam |
astrabāhubalaṃ nityaṃ kṣatriyeṣu pratiṣṭhitam || 12-75-14||

MHB 12-75-15

ताभ्यां संभूय कर्तव्यं प्रजानां परिपालनम् ।
तथा च मां प्रवर्तन्तं गर्हयस्यलकाधिप ॥ १२-७५-१५॥
tābhyāṃ saṃbhūya kartavyaṃ prajānāṃ paripālanam |
tathā ca māṃ pravartantaṃ garhayasyalakādhipa || 12-75-15||

MHB 12-75-16

ततोऽब्रवीद्वैश्रवणो राजानं सपुरोहितम् ।
नाहं राज्यमनिर्दिष्टं कस्मैचिद्विदधाम्युत ॥ १२-७५-१६॥
tato'bravīdvaiśravaṇo rājānaṃ sapurohitam |
nāhaṃ rājyamanirdiṣṭaṃ kasmaicidvidadhāmyuta || 12-75-16||

MHB 12-75-17

नाच्छिन्दे चापि निर्दिष्टमिति जानीहि पार्थिव ।
प्रशाधि पृथिवीं वीर मद्दत्तामखिलामिमाम् ॥ १२-७५-१७॥
nācchinde cāpi nirdiṣṭamiti jānīhi pārthiva |
praśādhi pṛthivīṃ vīra maddattāmakhilāmimām || 12-75-17||

MHB 12-75-18

मुचुकुन्द उवाच ।
नाहं राज्यं भवद्दत्तं भोक्तुमिच्छामि पार्थिव ।
बाहुवीर्यार्जितं राज्यमश्नीयामिति कामये ॥ १२-७५-१८॥
mucukunda uvāca |
nāhaṃ rājyaṃ bhavaddattaṃ bhoktumicchāmi pārthiva |
bāhuvīryārjitaṃ rājyamaśnīyāmiti kāmaye || 12-75-18||

MHB 12-75-19

भीष्म उवाच ।
ततो वैश्रवणो राजा विस्मयं परमं ययौ ।
क्षत्रधर्मे स्थितं दृष्ट्वा मुचुकुन्दमसंभ्रमम् ॥ १२-७५-१९॥
bhīṣma uvāca |
tato vaiśravaṇo rājā vismayaṃ paramaṃ yayau |
kṣatradharme sthitaṃ dṛṣṭvā mucukundamasaṃbhramam || 12-75-19||

MHB 12-75-20

ततो राजा मुचुकुन्दः सोऽन्वशासद्वसुंधराम् ।
बाहुवीर्यार्जितां सम्यक्क्षत्रधर्ममनुव्रतः ॥ १२-७५-२०॥
tato rājā mucukundaḥ so'nvaśāsadvasuṃdharām |
bāhuvīryārjitāṃ samyakkṣatradharmamanuvrataḥ || 12-75-20||

MHB 12-75-21

एवं यो ब्रह्मविद्राजा ब्रह्मपूर्वं प्रवर्तते ।
जयत्यविजितामुर्वीं यशश्च महदश्नुते ॥ १२-७५-२१॥
evaṃ yo brahmavidrājā brahmapūrvaṃ pravartate |
jayatyavijitāmurvīṃ yaśaśca mahadaśnute || 12-75-21||

MHB 12-75-22

नित्योदको ब्राह्मणः स्यान्नित्यशस्त्रश्च क्षत्रियः ।
तयोर्हि सर्वमायत्तं यत्किंचिज्जगतीगतम् ॥ १२-७५-२२॥
nityodako brāhmaṇaḥ syānnityaśastraśca kṣatriyaḥ |
tayorhi sarvamāyattaṃ yatkiṃcijjagatīgatam || 12-75-22||

Adhyaya: 76/353 (37)

MHB 12-76-1

युधिष्ठिर उवाच ।
यया वृत्त्या महीपालो विवर्धयति मानवान् ।
पुण्यांश्च लोकाञ्जयति तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-७६-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
yayā vṛttyā mahīpālo vivardhayati mānavān |
puṇyāṃśca lokāñjayati tanme brūhi pitāmaha || 12-76-1||

MHB 12-76-2

भीष्म उवाच ।
दानशीलो भवेद्राजा यज्ञशीलश्च भारत ।
उपवासतपःशीलः प्रजानां पालने रतः ॥ १२-७६-२॥
bhīṣma uvāca |
dānaśīlo bhavedrājā yajñaśīlaśca bhārata |
upavāsatapaḥśīlaḥ prajānāṃ pālane rataḥ || 12-76-2||

MHB 12-76-3

सर्वाश्चैव प्रजा नित्यं राजा धर्मेण पालयेत् ।
उत्थानेनाप्रमादेन पूजयेच्चैव धार्मिकान् ॥ १२-७६-३॥
sarvāścaiva prajā nityaṃ rājā dharmeṇa pālayet |
utthānenāpramādena pūjayeccaiva dhārmikān || 12-76-3||

MHB 12-76-4

राज्ञा हि पूजितो धर्मस्ततः सर्वत्र पूज्यते ।
यद्यदाचरते राजा तत्प्रजानां हि रोचते ॥ १२-७६-४॥
rājñā hi pūjito dharmastataḥ sarvatra pūjyate |
yadyadācarate rājā tatprajānāṃ hi rocate || 12-76-4||

MHB 12-76-5

नित्यमुद्यतदण्डश्च भवेन्मृत्युरिवारिषु ।
निहन्यात्सर्वतो दस्यून्न कामात्कस्यचित्क्षमेत् ॥ १२-७६-५॥
nityamudyatadaṇḍaśca bhavenmṛtyurivāriṣu |
nihanyātsarvato dasyūnna kāmātkasyacitkṣamet || 12-76-5||

MHB 12-76-6

यं हि धर्मं चरन्तीह प्रजा राज्ञा सुरक्षिताः ।
चतुर्थं तस्य धर्मस्य राजा भारत विन्दति ॥ १२-७६-६॥
yaṃ hi dharmaṃ carantīha prajā rājñā surakṣitāḥ |
caturthaṃ tasya dharmasya rājā bhārata vindati || 12-76-6||

MHB 12-76-7

यदधीते यद्यजते यद्ददाति यदर्चति ।
राजा चतुर्थभाक्तस्य प्रजा धर्मेण पालयन् ॥ १२-७६-७॥
yadadhīte yadyajate yaddadāti yadarcati |
rājā caturthabhāktasya prajā dharmeṇa pālayan || 12-76-7||

MHB 12-76-8

यद्राष्ट्रेऽकुशलं किंचिद्राज्ञोऽरक्षयतः प्रजाः ।
चतुर्थं तस्य पापस्य राजा भारत विन्दति ॥ १२-७६-८॥
yadrāṣṭre'kuśalaṃ kiṃcidrājño'rakṣayataḥ prajāḥ |
caturthaṃ tasya pāpasya rājā bhārata vindati || 12-76-8||

MHB 12-76-9

अप्याहुः सर्वमेवेति भूयोऽर्धमिति निश्चयः ।
कर्मणः पृथिवीपाल नृशंसोऽनृतवागपि ।
तादृशात्किल्बिषाद्राजा शृणु येन प्रमुच्यते ॥ १२-७६-९॥
apyāhuḥ sarvameveti bhūyo'rdhamiti niścayaḥ |
karmaṇaḥ pṛthivīpāla nṛśaṃso'nṛtavāgapi |
tādṛśātkilbiṣādrājā śṛṇu yena pramucyate || 12-76-9||

MHB 12-76-10

प्रत्याहर्तुमशक्यं स्याद्धनं चोरैर्हृतं यदि ।
स्वकोशात्तत्प्रदेयं स्यादशक्तेनोपजीवता ॥ १२-७६-१०॥
pratyāhartumaśakyaṃ syāddhanaṃ corairhṛtaṃ yadi |
svakośāttatpradeyaṃ syādaśaktenopajīvatā || 12-76-10||

MHB 12-76-11

सर्ववर्णैः सदा रक्ष्यं ब्रह्मस्वं ब्राह्मणास्तथा ।
न स्थेयं विषये तेषु योऽपकुर्याद्द्विजातिषु ॥ १२-७६-११॥
sarvavarṇaiḥ sadā rakṣyaṃ brahmasvaṃ brāhmaṇāstathā |
na stheyaṃ viṣaye teṣu yo'pakuryāddvijātiṣu || 12-76-11||

MHB 12-76-12

ब्रह्मस्वे रक्ष्यमाणे हि सर्वं भवति रक्षितम् ।
तेषां प्रसादे निर्वृत्ते कृतकृत्यो भवेन्नृपः ॥ १२-७६-१२॥
brahmasve rakṣyamāṇe hi sarvaṃ bhavati rakṣitam |
teṣāṃ prasāde nirvṛtte kṛtakṛtyo bhavennṛpaḥ || 12-76-12||

MHB 12-76-13

पर्जन्यमिव भूतानि महाद्रुममिव द्विजाः ।
नरास्तमुपजीवन्ति नृपं सर्वार्थसाधकम् ॥ १२-७६-१३॥
parjanyamiva bhūtāni mahādrumamiva dvijāḥ |
narāstamupajīvanti nṛpaṃ sarvārthasādhakam || 12-76-13||

MHB 12-76-14

न हि कामात्मना राज्ञा सततं शठबुद्धिना ।
नृशंसेनातिलुब्धेन शक्याः पालयितुं प्रजाः ॥ १२-७६-१४॥
na hi kāmātmanā rājñā satataṃ śaṭhabuddhinā |
nṛśaṃsenātilubdhena śakyāḥ pālayituṃ prajāḥ || 12-76-14||

MHB 12-76-15

युधिष्ठिर उवाच ।
नाहं राज्यसुखान्वेषी राज्यमिच्छाम्यपि क्षणम् ।
धर्मार्थं रोचये राज्यं धर्मश्चात्र न विद्यते ॥ १२-७६-१५॥
yudhiṣṭhira uvāca |
nāhaṃ rājyasukhānveṣī rājyamicchāmyapi kṣaṇam |
dharmārthaṃ rocaye rājyaṃ dharmaścātra na vidyate || 12-76-15||

MHB 12-76-16

तदलं मम राज्येन यत्र धर्मो न विद्यते ।
वनमेव गमिष्यामि तस्माद्धर्मचिकीर्षया ॥ १२-७६-१६॥
tadalaṃ mama rājyena yatra dharmo na vidyate |
vanameva gamiṣyāmi tasmāddharmacikīrṣayā || 12-76-16||

MHB 12-76-17

तत्र मेध्येष्वरण्येषु न्यस्तदण्डो जितेन्द्रियः ।
धर्ममाराधयिष्यामि मुनिर्मूलफलाशनः ॥ १२-७६-१७॥
tatra medhyeṣvaraṇyeṣu nyastadaṇḍo jitendriyaḥ |
dharmamārādhayiṣyāmi munirmūlaphalāśanaḥ || 12-76-17||

MHB 12-76-18

भीष्म उवाच ।
वेदाहं तव या बुद्धिरानृशंस्यगुणैव सा ।
न च शुद्धानृशंस्येन शक्यं महदुपासितुम् ॥ १२-७६-१८॥
bhīṣma uvāca |
vedāhaṃ tava yā buddhirānṛśaṃsyaguṇaiva sā |
na ca śuddhānṛśaṃsyena śakyaṃ mahadupāsitum || 12-76-18||

MHB 12-76-19

अपि तु त्वा मृदुं दान्तमत्यार्यमतिधार्मिकम् ।
क्लीबं धर्मघृणायुक्तं न लोको बहु मन्यते ॥ १२-७६-१९॥
api tu tvā mṛduṃ dāntamatyāryamatidhārmikam |
klībaṃ dharmaghṛṇāyuktaṃ na loko bahu manyate || 12-76-19||

MHB 12-76-20

राजधर्मानवेक्षस्व पितृपैतामहोचितान् ।
नैतद्राज्ञामथो वृत्तं यथा त्वं स्थातुमिच्छसि ॥ १२-७६-२०॥
rājadharmānavekṣasva pitṛpaitāmahocitān |
naitadrājñāmatho vṛttaṃ yathā tvaṃ sthātumicchasi || 12-76-20||

MHB 12-76-21

न हि वैक्लव्यसंसृष्टमानृशंस्यमिहास्थितः ।
प्रजापालनसंभूतं प्राप्ता धर्मफलं ह्यसि ॥ १२-७६-२१॥
na hi vaiklavyasaṃsṛṣṭamānṛśaṃsyamihāsthitaḥ |
prajāpālanasaṃbhūtaṃ prāptā dharmaphalaṃ hyasi || 12-76-21||

MHB 12-76-22

न ह्येतामाशिषं पाण्डुर्न च कुन्त्यन्वयाचत ।
न चैतां प्राज्ञतां तात यया चरसि मेधया ॥ १२-७६-२२॥
na hyetāmāśiṣaṃ pāṇḍurna ca kuntyanvayācata |
na caitāṃ prājñatāṃ tāta yayā carasi medhayā || 12-76-22||

MHB 12-76-23

शौर्यं बलं च सत्त्वं च पिता तव सदाब्रवीत् ।
माहात्म्यं बलमौदार्यं तव कुन्त्यन्वयाचत ॥ १२-७६-२३॥
śauryaṃ balaṃ ca sattvaṃ ca pitā tava sadābravīt |
māhātmyaṃ balamaudāryaṃ tava kuntyanvayācata || 12-76-23||

MHB 12-76-24

नित्यं स्वाहा स्वधा नित्यमुभे मानुषदैवते ।
पुत्रेष्वाशासते नित्यं पितरो दैवतानि च ॥ १२-७६-२४॥
nityaṃ svāhā svadhā nityamubhe mānuṣadaivate |
putreṣvāśāsate nityaṃ pitaro daivatāni ca || 12-76-24||

MHB 12-76-25

दानमध्ययनं यज्ञः प्रजानां परिपालनम् ।
धर्ममेतमधर्मं वा जन्मनैवाभ्यजायिथाः ॥ १२-७६-२५॥
dānamadhyayanaṃ yajñaḥ prajānāṃ paripālanam |
dharmametamadharmaṃ vā janmanaivābhyajāyithāḥ || 12-76-25||

MHB 12-76-26

काले धुरि नियुक्तानां वहतां भार आहिते ।
सीदतामपि कौन्तेय न कीर्तिरवसीदति ॥ १२-७६-२६॥
kāle dhuri niyuktānāṃ vahatāṃ bhāra āhite |
sīdatāmapi kaunteya na kīrtiravasīdati || 12-76-26||

MHB 12-76-27

समन्ततो विनियतो वहत्यस्खलितो हि यः ।
निर्दोषकर्मवचनात्सिद्धिः कर्मण एव सा ॥ १२-७६-२७॥
samantato viniyato vahatyaskhalito hi yaḥ |
nirdoṣakarmavacanātsiddhiḥ karmaṇa eva sā || 12-76-27||

MHB 12-76-28

नैकान्तविनिपातेन विचचारेह कश्चन ।
धर्मी गृही वा राजा वा ब्रह्मचार्यथ वा पुनः ॥ १२-७६-२८॥
naikāntavinipātena vicacāreha kaścana |
dharmī gṛhī vā rājā vā brahmacāryatha vā punaḥ || 12-76-28||

MHB 12-76-29

अल्पं तु साधुभूयिष्ठं यत्कर्मोदारमेव तत् ।
कृतमेवाकृताच्छ्रेयो न पापीयोऽस्त्यकर्मणः ॥ १२-७६-२९॥
alpaṃ tu sādhubhūyiṣṭhaṃ yatkarmodārameva tat |
kṛtamevākṛtācchreyo na pāpīyo'styakarmaṇaḥ || 12-76-29||

MHB 12-76-30

यदा कुलीनो धर्मज्ञः प्राप्नोत्यैश्वर्यमुत्तमम् ।
योगक्षेमस्तदा राजन्कुशलायैव कल्पते ॥ १२-७६-३०॥
yadā kulīno dharmajñaḥ prāpnotyaiśvaryamuttamam |
yogakṣemastadā rājankuśalāyaiva kalpate || 12-76-30||

MHB 12-76-31

दानेनान्यं बलेनान्यमन्यं सूनृतया गिरा ।
सर्वतः परिगृह्णीयाद्राज्यं प्राप्येह धार्मिकः ॥ १२-७६-३१॥
dānenānyaṃ balenānyamanyaṃ sūnṛtayā girā |
sarvataḥ parigṛhṇīyādrājyaṃ prāpyeha dhārmikaḥ || 12-76-31||

MHB 12-76-32

यं हि वैद्याः कुले जाता अवृत्तिभयपीडिताः ।
प्राप्य तृप्ताः प्रतिष्ठन्ति धर्मः कोऽभ्यधिकस्ततः ॥ १२-७६-३२॥
yaṃ hi vaidyāḥ kule jātā avṛttibhayapīḍitāḥ |
prāpya tṛptāḥ pratiṣṭhanti dharmaḥ ko'bhyadhikastataḥ || 12-76-32||

MHB 12-76-33

युधिष्ठिर उवाच ।
किं न्वतः परमं स्वर्ग्यं का न्वतः प्रीतिरुत्तमा ।
किं न्वतः परमैश्वर्यं ब्रूहि मे यदि मन्यसे ॥ १२-७६-३३॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kiṃ nvataḥ paramaṃ svargyaṃ kā nvataḥ prītiruttamā |
kiṃ nvataḥ paramaiśvaryaṃ brūhi me yadi manyase || 12-76-33||

MHB 12-76-34

भीष्म उवाच ।
यस्मिन्प्रतिष्ठिताः सम्यक्क्षेमं विन्दन्ति तत्क्षणम् ।
स स्वर्गजित्तमोऽस्माकं सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ १२-७६-३४॥
bhīṣma uvāca |
yasminpratiṣṭhitāḥ samyakkṣemaṃ vindanti tatkṣaṇam |
sa svargajittamo'smākaṃ satyametadbravīmi te || 12-76-34||

MHB 12-76-35

त्वमेव प्रीतिमांस्तस्मात्कुरूणां कुरुसत्तम ।
भव राजा जय स्वर्गं सतो रक्षासतो जहि ॥ १२-७६-३५॥
tvameva prītimāṃstasmātkurūṇāṃ kurusattama |
bhava rājā jaya svargaṃ sato rakṣāsato jahi || 12-76-35||

MHB 12-76-36

अनु त्वा तात जीवन्तु सुहृदः साधुभिः सह ।
पर्जन्यमिव भूतानि स्वादुद्रुममिवाण्डजाः ॥ १२-७६-३६॥
anu tvā tāta jīvantu suhṛdaḥ sādhubhiḥ saha |
parjanyamiva bhūtāni svādudrumamivāṇḍajāḥ || 12-76-36||

MHB 12-76-37

धृष्टं शूरं प्रहर्तारमनृशंसं जितेन्द्रियम् ।
वत्सलं संविभक्तारमनु जीवन्तु त्वां जनाः ॥ १२-७६-३७॥
dhṛṣṭaṃ śūraṃ prahartāramanṛśaṃsaṃ jitendriyam |
vatsalaṃ saṃvibhaktāramanu jīvantu tvāṃ janāḥ || 12-76-37||

Adhyaya: 77/353 (14)

MHB 12-77-1

युधिष्ठिर उवाच ।
स्वकर्मण्यपरे युक्तास्तथैवान्ये विकर्मणि ।
तेषां विशेषमाचक्ष्व ब्राह्मणानां पितामह ॥ १२-७७-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
svakarmaṇyapare yuktāstathaivānye vikarmaṇi |
teṣāṃ viśeṣamācakṣva brāhmaṇānāṃ pitāmaha || 12-77-1||

MHB 12-77-2

भीष्म उवाच ।
विद्यालक्षणसंपन्नाः सर्वत्राम्नायदर्शिनः ।
एते ब्रह्मसमा राजन्ब्राह्मणाः परिकीर्तिताः ॥ १२-७७-२॥
bhīṣma uvāca |
vidyālakṣaṇasaṃpannāḥ sarvatrāmnāyadarśinaḥ |
ete brahmasamā rājanbrāhmaṇāḥ parikīrtitāḥ || 12-77-2||

MHB 12-77-3

ऋत्विगाचार्यसंपन्नाः स्वेषु कर्मस्ववस्थिताः ।
एते देवसमा राजन्ब्राह्मणानां भवन्त्युत ॥ १२-७७-३॥
ṛtvigācāryasaṃpannāḥ sveṣu karmasvavasthitāḥ |
ete devasamā rājanbrāhmaṇānāṃ bhavantyuta || 12-77-3||

MHB 12-77-4

ऋत्विक्पुरोहितो मन्त्री दूतोऽथार्थानुशासकः ।
एते क्षत्रसमा राजन्ब्राह्मणानां भवन्त्युत ॥ १२-७७-४॥
ṛtvikpurohito mantrī dūto'thārthānuśāsakaḥ |
ete kṣatrasamā rājanbrāhmaṇānāṃ bhavantyuta || 12-77-4||

MHB 12-77-5

अश्वारोहा गजारोहा रथिनोऽथ पदातयः ।
एते वैश्यसमा राजन्ब्राह्मणानां भवन्त्युत ॥ १२-७७-५॥
aśvārohā gajārohā rathino'tha padātayaḥ |
ete vaiśyasamā rājanbrāhmaṇānāṃ bhavantyuta || 12-77-5||

MHB 12-77-6

जन्मकर्मविहीना ये कदर्या ब्रह्मबन्धवः ।
एते शूद्रसमा राजन्ब्राह्मणानां भवन्त्युत ॥ १२-७७-६॥
janmakarmavihīnā ye kadaryā brahmabandhavaḥ |
ete śūdrasamā rājanbrāhmaṇānāṃ bhavantyuta || 12-77-6||

MHB 12-77-7

अश्रोत्रियाः सर्व एव सर्वे चानाहिताग्नयः ।
तान्सर्वान्धार्मिको राजा बलिं विष्टिं च कारयेत् ॥ १२-७७-७॥
aśrotriyāḥ sarva eva sarve cānāhitāgnayaḥ |
tānsarvāndhārmiko rājā baliṃ viṣṭiṃ ca kārayet || 12-77-7||

MHB 12-77-8

आह्वायका देवलका नक्षत्रग्रामयाजकाः ।
एते ब्राह्मणचण्डाला महापथिकपञ्चमाः ॥ १२-७७-८॥
āhvāyakā devalakā nakṣatragrāmayājakāḥ |
ete brāhmaṇacaṇḍālā mahāpathikapañcamāḥ || 12-77-8||

MHB 12-77-9

एतेभ्यो बलिमादद्याद्धीनकोशो महीपतिः ।
ऋते ब्रह्मसमेभ्यश्च देवकल्पेभ्य एव च ॥ १२-७७-९॥
etebhyo balimādadyāddhīnakośo mahīpatiḥ |
ṛte brahmasamebhyaśca devakalpebhya eva ca || 12-77-9||

MHB 12-77-10

अब्राह्मणानां वित्तस्य स्वामी राजेति वैदिकम् ।
ब्राह्मणानां च ये केचिद्विकर्मस्था भवन्त्युत ॥ १२-७७-१०॥
abrāhmaṇānāṃ vittasya svāmī rājeti vaidikam |
brāhmaṇānāṃ ca ye kecidvikarmasthā bhavantyuta || 12-77-10||

MHB 12-77-11

विकर्मस्थास्तु नोपेक्ष्या जातु राज्ञा कथंचन ।
नियम्याः संविभज्याश्च धर्मानुग्रहकाम्यया ॥ १२-७७-११॥
vikarmasthāstu nopekṣyā jātu rājñā kathaṃcana |
niyamyāḥ saṃvibhajyāśca dharmānugrahakāmyayā || 12-77-11||

MHB 12-77-12

यस्य स्म विषये राज्ञः स्तेनो भवति वै द्विजः ।
राज्ञ एवापराधं तं मन्यन्ते तद्विदो जनाः ॥ १२-७७-१२॥
yasya sma viṣaye rājñaḥ steno bhavati vai dvijaḥ |
rājña evāparādhaṃ taṃ manyante tadvido janāḥ || 12-77-12||

MHB 12-77-13

अवृत्त्या यो भवेत्स्तेनो वेदवित्स्नातकस्तथा ।
राजन्स राज्ञा भर्तव्य इति धर्मविदो विदुः ॥ १२-७७-१३॥
avṛttyā yo bhavetsteno vedavitsnātakastathā |
rājansa rājñā bhartavya iti dharmavido viduḥ || 12-77-13||

MHB 12-77-14

स चेन्नो परिवर्तेत कृतवृत्तिः परंतप ।
ततो निर्वासनीयः स्यात्तस्माद्देशात्सबान्धवः ॥ १२-७७-१४॥
sa cenno parivarteta kṛtavṛttiḥ paraṃtapa |
tato nirvāsanīyaḥ syāttasmāddeśātsabāndhavaḥ || 12-77-14||

Adhyaya: 78/353 (34)

MHB 12-78-1

युधिष्ठिर उवाच ।
केषां राजा प्रभवति वित्तस्य भरतर्षभ ।
कया च वृत्त्या वर्तेत तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-७८-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
keṣāṃ rājā prabhavati vittasya bharatarṣabha |
kayā ca vṛttyā varteta tanme brūhi pitāmaha || 12-78-1||

MHB 12-78-2

भीष्म उवाच ।
अब्राह्मणानां वित्तस्य स्वामी राजेति वैदिकम् ।
ब्राह्मणानां च ये केचिद्विकर्मस्था भवन्त्युत ॥ १२-७८-२॥
bhīṣma uvāca |
abrāhmaṇānāṃ vittasya svāmī rājeti vaidikam |
brāhmaṇānāṃ ca ye kecidvikarmasthā bhavantyuta || 12-78-2||

MHB 12-78-3

विकर्मस्थाश्च नोपेक्ष्या विप्रा राज्ञा कथंचन ।
इति राज्ञां पुरावृत्तमभिजल्पन्ति साधवः ॥ १२-७८-३॥
vikarmasthāśca nopekṣyā viprā rājñā kathaṃcana |
iti rājñāṃ purāvṛttamabhijalpanti sādhavaḥ || 12-78-3||

MHB 12-78-4

यस्य स्म विषये राज्ञः स्तेनो भवति वै द्विजः ।
राज्ञ एवापराधं तं मन्यन्ते किल्बिषं नृप ॥ १२-७८-४॥
yasya sma viṣaye rājñaḥ steno bhavati vai dvijaḥ |
rājña evāparādhaṃ taṃ manyante kilbiṣaṃ nṛpa || 12-78-4||

MHB 12-78-5

अभिशस्तमिवात्मानं मन्यन्ते तेन कर्मणा ।
तस्माद्राजर्षयः सर्वे ब्राह्मणानन्वपालयन् ॥ १२-७८-५॥
abhiśastamivātmānaṃ manyante tena karmaṇā |
tasmādrājarṣayaḥ sarve brāhmaṇānanvapālayan || 12-78-5||

MHB 12-78-6

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
गीतं केकयराजेन ह्रियमाणेन रक्षसा ॥ १२-७८-६॥
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
gītaṃ kekayarājena hriyamāṇena rakṣasā || 12-78-6||

MHB 12-78-7

केकयानामधिपतिं रक्षो जग्राह दारुणम् ।
स्वाध्यायेनान्वितं राजन्नरण्ये संशितव्रतम् ॥ १२-७८-७॥
kekayānāmadhipatiṃ rakṣo jagrāha dāruṇam |
svādhyāyenānvitaṃ rājannaraṇye saṃśitavratam || 12-78-7||

MHB 12-78-8

राजोवाच ।
न मे स्तेनो जनपदे न कदर्यो न मद्यपः ।
नानाहिताग्निर्नायज्वा मामकान्तरमाविशः ॥ १२-७८-८॥
rājovāca |
na me steno janapade na kadaryo na madyapaḥ |
nānāhitāgnirnāyajvā māmakāntaramāviśaḥ || 12-78-8||

MHB 12-78-9

न च मे ब्राह्मणोऽविद्वान्नाव्रती नाप्यसोमपः ।
नानाहिताग्निर्विषये मामकान्तरमाविशः ॥ १२-७८-९॥
na ca me brāhmaṇo'vidvānnāvratī nāpyasomapaḥ |
nānāhitāgnirviṣaye māmakāntaramāviśaḥ || 12-78-9||

MHB 12-78-10

नानाप्तदक्षिणैर्यज्ञैर्यजन्ते विषये मम ।
अधीते नाव्रती कश्चिन्मामकान्तरमाविशः ॥ १२-७८-१०॥
nānāptadakṣiṇairyajñairyajante viṣaye mama |
adhīte nāvratī kaścinmāmakāntaramāviśaḥ || 12-78-10||

MHB 12-78-11

अधीयतेऽध्यापयन्ति यजन्ते याजयन्ति च ।
ददति प्रतिगृह्णन्ति षट्सु कर्मस्ववस्थिताः ॥ १२-७८-११॥
adhīyate'dhyāpayanti yajante yājayanti ca |
dadati pratigṛhṇanti ṣaṭsu karmasvavasthitāḥ || 12-78-11||

MHB 12-78-12

पूजिताः संविभक्ताश्च मृदवः सत्यवादिनः ।
ब्राह्मणा मे स्वकर्मस्था मामकान्तरमाविशः ॥ १२-७८-१२॥
pūjitāḥ saṃvibhaktāśca mṛdavaḥ satyavādinaḥ |
brāhmaṇā me svakarmasthā māmakāntaramāviśaḥ || 12-78-12||

MHB 12-78-13

न याचन्ते प्रयच्छन्ति सत्यधर्मविशारदाः ।
नाध्यापयन्त्यधीयन्ते यजन्ते न च याजकाः ॥ १२-७८-१३॥
na yācante prayacchanti satyadharmaviśāradāḥ |
nādhyāpayantyadhīyante yajante na ca yājakāḥ || 12-78-13||

MHB 12-78-14

ब्राह्मणान्परिरक्षन्ति संग्रामेष्वपलायिनः ।
क्षत्रिया मे स्वकर्मस्था मामकान्तरमाविशः ॥ १२-७८-१४॥
brāhmaṇānparirakṣanti saṃgrāmeṣvapalāyinaḥ |
kṣatriyā me svakarmasthā māmakāntaramāviśaḥ || 12-78-14||

MHB 12-78-15

कृषिगोरक्षवाणिज्यमुपजीवन्त्यमायया ।
अप्रमत्ताः क्रियावन्तः सुव्रताः सत्यवादिनः ॥ १२-७८-१५॥
kṛṣigorakṣavāṇijyamupajīvantyamāyayā |
apramattāḥ kriyāvantaḥ suvratāḥ satyavādinaḥ || 12-78-15||

MHB 12-78-16

संविभागं दमं शौचं सौहृदं च व्यपाश्रिताः ।
मम वैश्याः स्वकर्मस्था मामकान्तरमाविशः ॥ १२-७८-१६॥
saṃvibhāgaṃ damaṃ śaucaṃ sauhṛdaṃ ca vyapāśritāḥ |
mama vaiśyāḥ svakarmasthā māmakāntaramāviśaḥ || 12-78-16||

MHB 12-78-17

त्रीन्वर्णाननुतिष्ठन्ति यथावदनसूयकाः ।
मम शूद्राः स्वकर्मस्था मामकान्तरमाविशः ॥ १२-७८-१७॥
trīnvarṇānanutiṣṭhanti yathāvadanasūyakāḥ |
mama śūdrāḥ svakarmasthā māmakāntaramāviśaḥ || 12-78-17||

MHB 12-78-18

कृपणानाथवृद्धानां दुर्बलातुरयोषिताम् ।
संविभक्तास्मि सर्वेषां मामकान्तरमाविशः ॥ १२-७८-१८॥
kṛpaṇānāthavṛddhānāṃ durbalāturayoṣitām |
saṃvibhaktāsmi sarveṣāṃ māmakāntaramāviśaḥ || 12-78-18||

MHB 12-78-19

कुलदेशादिधर्माणां प्रथितानां यथाविधि ।
अव्युच्छेत्तास्मि सर्वेषां मामकान्तरमाविशः ॥ १२-७८-१९॥
kuladeśādidharmāṇāṃ prathitānāṃ yathāvidhi |
avyucchettāsmi sarveṣāṃ māmakāntaramāviśaḥ || 12-78-19||

MHB 12-78-20

तपस्विनो मे विषये पूजिताः परिपालिताः ।
संविभक्ताश्च सत्कृत्य मामकान्तरमाविशः ॥ १२-७८-२०॥
tapasvino me viṣaye pūjitāḥ paripālitāḥ |
saṃvibhaktāśca satkṛtya māmakāntaramāviśaḥ || 12-78-20||

MHB 12-78-21

नासंविभज्य भोक्तास्मि न विशामि परस्त्रियम् ।
स्वतन्त्रो जातु न क्रीडे मामकान्तरमाविशः ॥ १२-७८-२१॥
nāsaṃvibhajya bhoktāsmi na viśāmi parastriyam |
svatantro jātu na krīḍe māmakāntaramāviśaḥ || 12-78-21||

MHB 12-78-22

नाब्रह्मचारी भिक्षावान्भिक्षुर्वाब्रह्मचारिकः ।
अनृत्विजं हुतं नास्ति मामकान्तरमाविशः ॥ १२-७८-२२॥
nābrahmacārī bhikṣāvānbhikṣurvābrahmacārikaḥ |
anṛtvijaṃ hutaṃ nāsti māmakāntaramāviśaḥ || 12-78-22||

MHB 12-78-23

नावजानाम्यहं वृद्धान्न वैद्यान्न तपस्विनः ।
राष्ट्रे स्वपति जागर्मि मामकान्तरमाविशः ॥ १२-७८-२३॥
nāvajānāmyahaṃ vṛddhānna vaidyānna tapasvinaḥ |
rāṣṭre svapati jāgarmi māmakāntaramāviśaḥ || 12-78-23||

MHB 12-78-24

वेदाध्ययनसंपन्नस्तपस्वी सर्वधर्मवित् ।
स्वामी सर्वस्य राज्यस्य श्रीमान्मम पुरोहितः ॥ १२-७८-२४॥
vedādhyayanasaṃpannastapasvī sarvadharmavit |
svāmī sarvasya rājyasya śrīmānmama purohitaḥ || 12-78-24||

MHB 12-78-25

दानेन दिव्यानभिवाञ्छामि लोकान्सत्येनाथो ब्राह्मणानां च गुप्त्या ।
शुश्रूषया चापि गुरूनुपैमि न मे भयं विद्यते राक्षसेभ्यः ॥ १२-७८-२५॥
dānena divyānabhivāñchāmi lokānsatyenātho brāhmaṇānāṃ ca guptyā |
śuśrūṣayā cāpi gurūnupaimi na me bhayaṃ vidyate rākṣasebhyaḥ || 12-78-25||

MHB 12-78-26

न मे राष्ट्रे विधवा ब्रह्मबन्धुर्न ब्राह्मणः कृपणो नोत चोरः ।
न पारजायी न च पापकर्मा न मे भयं विद्यते राक्षसेभ्यः ॥ १२-७८-२६॥
na me rāṣṭre vidhavā brahmabandhurna brāhmaṇaḥ kṛpaṇo nota coraḥ |
na pārajāyī na ca pāpakarmā na me bhayaṃ vidyate rākṣasebhyaḥ || 12-78-26||

MHB 12-78-27

न मे शस्त्रैरनिर्भिन्नमङ्गे द्व्यङ्गुलमन्तरम् ।
धर्मार्थं युध्यमानस्य मामकान्तरमाविशः ॥ १२-७८-२७॥
na me śastrairanirbhinnamaṅge dvyaṅgulamantaram |
dharmārthaṃ yudhyamānasya māmakāntaramāviśaḥ || 12-78-27||

MHB 12-78-28

गोब्राह्मणे च यज्ञे च नित्यं स्वस्त्ययनं मम ।
आशासते जना राष्ट्रे मामकान्तरमाविशः ॥ १२-७८-२८॥
gobrāhmaṇe ca yajñe ca nityaṃ svastyayanaṃ mama |
āśāsate janā rāṣṭre māmakāntaramāviśaḥ || 12-78-28||

MHB 12-78-29

राक्षस उवाच ।
यस्मात्सर्वास्ववस्थासु धर्ममेवान्ववेक्षसे ।
तस्मात्प्राप्नुहि कैकेय गृहान्स्वस्ति व्रजाम्यहम् ॥ १२-७८-२९॥
rākṣasa uvāca |
yasmātsarvāsvavasthāsu dharmamevānvavekṣase |
tasmātprāpnuhi kaikeya gṛhānsvasti vrajāmyaham || 12-78-29||

MHB 12-78-30

येषां गोब्राह्मणा रक्ष्याः प्रजा रक्ष्याश्च केकय ।
न रक्षोभ्यो भयं तेषां कुत एव तु मानुषात् ॥ १२-७८-३०॥
yeṣāṃ gobrāhmaṇā rakṣyāḥ prajā rakṣyāśca kekaya |
na rakṣobhyo bhayaṃ teṣāṃ kuta eva tu mānuṣāt || 12-78-30||

MHB 12-78-31

येषां पुरोगमा विप्रा येषां ब्रह्मबलं बलम् ।
प्रियातिथ्यास्तथा दारास्ते वै स्वर्गजितो नराः ॥ १२-७८-३१॥
yeṣāṃ purogamā viprā yeṣāṃ brahmabalaṃ balam |
priyātithyāstathā dārāste vai svargajito narāḥ || 12-78-31||

MHB 12-78-32

भीष्म उवाच ।
तस्माद्द्विजातीन्रक्षेत ते हि रक्षन्ति रक्षिताः ।
आशीरेषां भवेद्राज्ञां राष्ट्रं सम्यक्प्रवर्धते ॥ १२-७८-३२॥
bhīṣma uvāca |
tasmāddvijātīnrakṣeta te hi rakṣanti rakṣitāḥ |
āśīreṣāṃ bhavedrājñāṃ rāṣṭraṃ samyakpravardhate || 12-78-32||

MHB 12-78-33

तस्माद्राज्ञा विशेषेण विकर्मस्था द्विजातयः ।
नियम्याः संविभज्याश्च प्रजानुग्रहकारणात् ॥ १२-७८-३३॥
tasmādrājñā viśeṣeṇa vikarmasthā dvijātayaḥ |
niyamyāḥ saṃvibhajyāśca prajānugrahakāraṇāt || 12-78-33||

MHB 12-78-34

य एवं वर्तते राजा पौरजानपदेष्विह ।
अनुभूयेह भद्राणि प्राप्नोतीन्द्रसलोकताम् ॥ १२-७८-३४॥
ya evaṃ vartate rājā paurajānapadeṣviha |
anubhūyeha bhadrāṇi prāpnotīndrasalokatām || 12-78-34||

Adhyaya: 79/353 (43)

MHB 12-79-1

युधिष्ठिर उवाच ।
व्याख्याता क्षत्रधर्मेण वृत्तिरापत्सु भारत ।
कथंचिद्वैश्यधर्मेण जीवेद्वा ब्राह्मणो न वा ॥ १२-७९-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
vyākhyātā kṣatradharmeṇa vṛttirāpatsu bhārata |
kathaṃcidvaiśyadharmeṇa jīvedvā brāhmaṇo na vā || 12-79-1||

MHB 12-79-2

भीष्म उवाच ।
अशक्तः क्षत्रधर्मेण वैश्यधर्मेण वर्तयेत् ।
कृषिगोरक्षमास्थाय व्यसने वृत्तिसंक्षये ॥ १२-७९-२॥
bhīṣma uvāca |
aśaktaḥ kṣatradharmeṇa vaiśyadharmeṇa vartayet |
kṛṣigorakṣamāsthāya vyasane vṛttisaṃkṣaye || 12-79-2||

MHB 12-79-3

युधिष्ठिर उवाच ।
कानि पण्यानि विक्रीणन्स्वर्गलोकान्न हीयते ।
ब्राह्मणो वैश्यधर्मेण वर्तयन्भरतर्षभ ॥ १२-७९-३॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kāni paṇyāni vikrīṇansvargalokānna hīyate |
brāhmaṇo vaiśyadharmeṇa vartayanbharatarṣabha || 12-79-3||

MHB 12-79-4

भीष्म उवाच ।
सुरा लवणमित्येव तिलान्केसरिणः पशून् ।
ऋषभान्मधु मांसं च कृतान्नं च युधिष्ठिर ॥ १२-७९-४॥
bhīṣma uvāca |
surā lavaṇamityeva tilānkesariṇaḥ paśūn |
ṛṣabhānmadhu māṃsaṃ ca kṛtānnaṃ ca yudhiṣṭhira || 12-79-4||

MHB 12-79-5

सर्वास्ववस्थास्वेतानि ब्राह्मणः परिवर्जयेत् ।
एतेषां विक्रयात्तात ब्राह्मणो नरकं व्रजेत् ॥ १२-७९-५॥
sarvāsvavasthāsvetāni brāhmaṇaḥ parivarjayet |
eteṣāṃ vikrayāttāta brāhmaṇo narakaṃ vrajet || 12-79-5||

MHB 12-79-6

अजोऽग्निर्वरुणो मेषः सूर्योऽश्वः पृथिवी विराट् ।
धेनुर्यज्ञश्च सोमश्च न विक्रेयाः कथंचन ॥ १२-७९-६॥
ajo'gnirvaruṇo meṣaḥ sūryo'śvaḥ pṛthivī virāṭ |
dhenuryajñaśca somaśca na vikreyāḥ kathaṃcana || 12-79-6||

MHB 12-79-7

पक्वेनामस्य निमयं न प्रशंसन्ति साधवः ।
निमयेत्पक्वमामेन भोजनार्थाय भारत ॥ १२-७९-७॥
pakvenāmasya nimayaṃ na praśaṃsanti sādhavaḥ |
nimayetpakvamāmena bhojanārthāya bhārata || 12-79-7||

MHB 12-79-8

वयं सिद्धमशिष्यामो भवान्साधयतामिदम् ।
एवं समीक्ष्य निमयन्नाधर्मोऽस्ति कदाचन ॥ १२-७९-८॥
vayaṃ siddhamaśiṣyāmo bhavānsādhayatāmidam |
evaṃ samīkṣya nimayannādharmo'sti kadācana || 12-79-8||

MHB 12-79-9

अत्र ते वर्तयिष्यामि यथा धर्मः पुरातनः ।
व्यवहारप्रवृत्तानां तन्निबोध युधिष्ठिर ॥ १२-७९-९॥
atra te vartayiṣyāmi yathā dharmaḥ purātanaḥ |
vyavahārapravṛttānāṃ tannibodha yudhiṣṭhira || 12-79-9||

MHB 12-79-10

भवतेऽहं ददानीदं भवानेतत्प्रयच्छतु ।
रुचिते वर्तते धर्मो न बलात्संप्रवर्तते ॥ १२-७९-१०॥
bhavate'haṃ dadānīdaṃ bhavānetatprayacchatu |
rucite vartate dharmo na balātsaṃpravartate || 12-79-10||

MHB 12-79-11

इत्येवं संप्रवर्तन्त व्यवहाराः पुरातनाः ।
ऋषीणामितरेषां च साधु चेदमसंशयम् ॥ १२-७९-११॥
ityevaṃ saṃpravartanta vyavahārāḥ purātanāḥ |
ṛṣīṇāmitareṣāṃ ca sādhu cedamasaṃśayam || 12-79-11||

MHB 12-79-12

युधिष्ठिर उवाच ।
अथ तात यदा सर्वाः शस्त्रमाददते प्रजाः ।
व्युत्क्रामन्ति स्वधर्मेभ्यः क्षत्रस्य क्षीयते बलम् ॥ १२-७९-१२॥
yudhiṣṭhira uvāca |
atha tāta yadā sarvāḥ śastramādadate prajāḥ |
vyutkrāmanti svadharmebhyaḥ kṣatrasya kṣīyate balam || 12-79-12||

MHB 12-79-13

राजा त्राता न लोके स्यात्किं तदा स्यात्परायणम् ।
एतन्मे संशयं ब्रूहि विस्तरेण पितामह ॥ १२-७९-१३॥
rājā trātā na loke syātkiṃ tadā syātparāyaṇam |
etanme saṃśayaṃ brūhi vistareṇa pitāmaha || 12-79-13||

MHB 12-79-14

भीष्म उवाच ।
दानेन तपसा यज्ञैरद्रोहेण दमेन च ।
ब्राह्मणप्रमुखा वर्णाः क्षेममिच्छेयुरात्मनः ॥ १२-७९-१४॥
bhīṣma uvāca |
dānena tapasā yajñairadroheṇa damena ca |
brāhmaṇapramukhā varṇāḥ kṣemamiccheyurātmanaḥ || 12-79-14||

MHB 12-79-15

तेषां ये वेदबलिनस्त उत्थाय समन्ततः ।
राज्ञो बलं वर्धयेयुर्महेन्द्रस्येव देवताः ॥ १२-७९-१५॥
teṣāṃ ye vedabalinasta utthāya samantataḥ |
rājño balaṃ vardhayeyurmahendrasyeva devatāḥ || 12-79-15||

MHB 12-79-16

राज्ञो हि क्षीयमाणस्य ब्रह्मैवाहुः परायणम् ।
तस्माद्ब्रह्मबलेनैव समुत्थेयं विजानता ॥ १२-७९-१६॥
rājño hi kṣīyamāṇasya brahmaivāhuḥ parāyaṇam |
tasmādbrahmabalenaiva samuttheyaṃ vijānatā || 12-79-16||

MHB 12-79-17

यदा तु विजयी राजा क्षेमं राष्ट्रेऽभिसंदधेत् ।
तदा वर्णा यथाधर्ममाविशेयुः स्वकर्मसु ॥ १२-७९-१७॥
yadā tu vijayī rājā kṣemaṃ rāṣṭre'bhisaṃdadhet |
tadā varṇā yathādharmamāviśeyuḥ svakarmasu || 12-79-17||

MHB 12-79-18

उन्मर्यादे प्रवृत्ते तु दस्युभिः संकरे कृते ।
सर्वे वर्णा न दुष्येयुः शस्त्रवन्तो युधिष्ठिर ॥ १२-७९-१८॥
unmaryāde pravṛtte tu dasyubhiḥ saṃkare kṛte |
sarve varṇā na duṣyeyuḥ śastravanto yudhiṣṭhira || 12-79-18||

MHB 12-79-19

युधिष्ठिर उवाच ।
अथ चेत्सर्वतः क्षत्रं प्रदुष्येद्ब्राह्मणान्प्रति ।
कस्तस्य ब्राह्मणस्त्राता को धर्मः किं परायणम् ॥ १२-७९-१९॥
yudhiṣṭhira uvāca |
atha cetsarvataḥ kṣatraṃ praduṣyedbrāhmaṇānprati |
kastasya brāhmaṇastrātā ko dharmaḥ kiṃ parāyaṇam || 12-79-19||

MHB 12-79-20

भीष्म उवाच ।
तपसा ब्रह्मचर्येण शस्त्रेण च बलेन च ।
अमायया मायया च नियन्तव्यं तदा भवेत् ॥ १२-७९-२०॥
bhīṣma uvāca |
tapasā brahmacaryeṇa śastreṇa ca balena ca |
amāyayā māyayā ca niyantavyaṃ tadā bhavet || 12-79-20||

MHB 12-79-21

क्षत्रस्याभिप्रवृद्धस्य ब्राह्मणेषु विशेषतः ।
ब्रह्मैव संनियन्तृ स्यात्क्षत्रं हि ब्रह्मसंभवम् ॥ १२-७९-२१॥
kṣatrasyābhipravṛddhasya brāhmaṇeṣu viśeṣataḥ |
brahmaiva saṃniyantṛ syātkṣatraṃ hi brahmasaṃbhavam || 12-79-21||

MHB 12-79-22

अद्भ्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम् ।
तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति ॥ १२-७९-२२॥
adbhyo'gnirbrahmataḥ kṣatramaśmano lohamutthitam |
teṣāṃ sarvatragaṃ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati || 12-79-22||

MHB 12-79-23

यदा छिनत्त्ययोऽश्मानमग्निश्चापोऽभिपद्यते ।
क्षत्रं च ब्राह्मणं द्वेष्टि तदा शाम्यन्ति ते त्रयः ॥ १२-७९-२३॥
yadā chinattyayo'śmānamagniścāpo'bhipadyate |
kṣatraṃ ca brāhmaṇaṃ dveṣṭi tadā śāmyanti te trayaḥ || 12-79-23||

MHB 12-79-24

तस्माद्ब्रह्मणि शाम्यन्ति क्षत्रियाणां युधिष्ठिर ।
समुदीर्णान्यजेयानि तेजांसि च बलानि च ॥ १२-७९-२४॥
tasmādbrahmaṇi śāmyanti kṣatriyāṇāṃ yudhiṣṭhira |
samudīrṇānyajeyāni tejāṃsi ca balāni ca || 12-79-24||

MHB 12-79-25

ब्रह्मवीर्ये मृदूभूते क्षत्रवीर्ये च दुर्बले ।
दुष्टेषु सर्ववर्णेषु ब्राह्मणान्प्रति सर्वशः ॥ १२-७९-२५॥
brahmavīrye mṛdūbhūte kṣatravīrye ca durbale |
duṣṭeṣu sarvavarṇeṣu brāhmaṇānprati sarvaśaḥ || 12-79-25||

MHB 12-79-26

ये तत्र युद्धं कुर्वन्ति त्यक्त्वा जीवितमात्मनः ।
ब्राह्मणान्परिरक्षन्तो धर्ममात्मानमेव च ॥ १२-७९-२६॥
ye tatra yuddhaṃ kurvanti tyaktvā jīvitamātmanaḥ |
brāhmaṇānparirakṣanto dharmamātmānameva ca || 12-79-26||

MHB 12-79-27

मनस्विनो मन्युमन्तः पुण्यलोका भवन्ति ते ।
ब्राह्मणार्थं हि सर्वेषां शस्त्रग्रहणमिष्यते ॥ १२-७९-२७॥
manasvino manyumantaḥ puṇyalokā bhavanti te |
brāhmaṇārthaṃ hi sarveṣāṃ śastragrahaṇamiṣyate || 12-79-27||

MHB 12-79-28

अति स्विष्टस्वधीतानां लोकानति तपस्विनाम् ।
अनाशकाग्न्योर्विशतां शूरा यान्ति परां गतिम् ।
एवमेवात्मनस्त्यागान्नान्यं धर्मं विदुर्जनाः ॥ १२-७९-२८॥
ati sviṣṭasvadhītānāṃ lokānati tapasvinām |
anāśakāgnyorviśatāṃ śūrā yānti parāṃ gatim |
evamevātmanastyāgānnānyaṃ dharmaṃ vidurjanāḥ || 12-79-28||

MHB 12-79-29

तेभ्यो नमश्च भद्रं च ये शरीराणि जुह्वति ।
ब्रह्मद्विषो नियच्छन्तस्तेषां नोऽस्तु सलोकता ।
ब्रह्मलोकजितः स्वर्ग्यान्वीरांस्तान्मनुरब्रवीत् ॥ १२-७९-२९॥
tebhyo namaśca bhadraṃ ca ye śarīrāṇi juhvati |
brahmadviṣo niyacchantasteṣāṃ no'stu salokatā |
brahmalokajitaḥ svargyānvīrāṃstānmanurabravīt || 12-79-29||

MHB 12-79-30

यथाश्वमेधावभृथे स्नाताः पूता भवन्त्युत ।
दुष्कृतः सुकृतश्चैव तथा शस्त्रहता रणे ॥ १२-७९-३०॥
yathāśvamedhāvabhṛthe snātāḥ pūtā bhavantyuta |
duṣkṛtaḥ sukṛtaścaiva tathā śastrahatā raṇe || 12-79-30||

MHB 12-79-31

भवत्यधर्मो धर्मो हि धर्माधर्मावुभावपि ।
कारणाद्देशकालस्य देशकालः स तादृशः ॥ १२-७९-३१॥
bhavatyadharmo dharmo hi dharmādharmāvubhāvapi |
kāraṇāddeśakālasya deśakālaḥ sa tādṛśaḥ || 12-79-31||

MHB 12-79-32

मैत्राः क्रूराणि कुर्वन्तो जयन्ति स्वर्गमुत्तमम् ।
धर्म्याः पापानि कुर्वन्तो गच्छन्ति परमां गतिम् ॥ १२-७९-३२॥
maitrāḥ krūrāṇi kurvanto jayanti svargamuttamam |
dharmyāḥ pāpāni kurvanto gacchanti paramāṃ gatim || 12-79-32||

MHB 12-79-33

ब्राह्मणस्त्रिषु कालेषु शस्त्रं गृह्णन्न दुष्यति ।
आत्मत्राणे वर्णदोषे दुर्गस्य नियमेषु च ॥ १२-७९-३३॥
brāhmaṇastriṣu kāleṣu śastraṃ gṛhṇanna duṣyati |
ātmatrāṇe varṇadoṣe durgasya niyameṣu ca || 12-79-33||

MHB 12-79-34

युधिष्ठिर उवाच ।
अभ्युत्थिते दस्युबले क्षत्रार्थे वर्णसंकरे ।
संप्रमूढेषु वर्णेषु यद्यन्योऽभिभवेद्बली ॥ १२-७९-३४॥
yudhiṣṭhira uvāca |
abhyutthite dasyubale kṣatrārthe varṇasaṃkare |
saṃpramūḍheṣu varṇeṣu yadyanyo'bhibhavedbalī || 12-79-34||

MHB 12-79-35

ब्राह्मणो यदि वा वैश्यः शूद्रो वा राजसत्तम ।
दस्युभ्योऽथ प्रजा रक्षेद्दण्डं धर्मेण धारयन् ॥ १२-७९-३५॥
brāhmaṇo yadi vā vaiśyaḥ śūdro vā rājasattama |
dasyubhyo'tha prajā rakṣeddaṇḍaṃ dharmeṇa dhārayan || 12-79-35||

MHB 12-79-36

कार्यं कुर्यान्न वा कुर्यात्संवार्यो वा भवेन्न वा ।
न स्म शस्त्रं ग्रहीतव्यमन्यत्र क्षत्रबन्धुतः ॥ १२-७९-३६॥
kāryaṃ kuryānna vā kuryātsaṃvāryo vā bhavenna vā |
na sma śastraṃ grahītavyamanyatra kṣatrabandhutaḥ || 12-79-36||

MHB 12-79-37

भीष्म उवाच ।
अपारे यो भवेत्पारमप्लवे यः प्लवो भवेत् ।
शूद्रो वा यदि वाप्यन्यः सर्वथा मानमर्हति ॥ १२-७९-३७॥
bhīṣma uvāca |
apāre yo bhavetpāramaplave yaḥ plavo bhavet |
śūdro vā yadi vāpyanyaḥ sarvathā mānamarhati || 12-79-37||

MHB 12-79-38

यमाश्रित्य नरा राजन्वर्तयेयुर्यथासुखम् ।
अनाथाः पाल्यमाना वै दस्युभिः परिपीडिताः ॥ १२-७९-३८॥
yamāśritya narā rājanvartayeyuryathāsukham |
anāthāḥ pālyamānā vai dasyubhiḥ paripīḍitāḥ || 12-79-38||

MHB 12-79-39

तमेव पूजयेरंस्ते प्रीत्या स्वमिव बान्धवम् ।
महद्ध्यभीक्ष्णं कौरव्य कर्ता सन्मानमर्हति ॥ १२-७९-३९॥
tameva pūjayeraṃste prītyā svamiva bāndhavam |
mahaddhyabhīkṣṇaṃ kauravya kartā sanmānamarhati || 12-79-39||

MHB 12-79-40

किमुक्ष्णावहता कृत्यं किं धेन्वा चाप्यदुग्धया ।
वन्ध्यया भार्यया कोऽर्थः कोऽर्थो राज्ञाप्यरक्षता ॥ १२-७९-४०॥
kimukṣṇāvahatā kṛtyaṃ kiṃ dhenvā cāpyadugdhayā |
vandhyayā bhāryayā ko'rthaḥ ko'rtho rājñāpyarakṣatā || 12-79-40||

MHB 12-79-41

यथा दारुमयो हस्ती यथा चर्ममयो मृगः ।
यथा ह्यनेत्रः शकटः पथि क्षेत्रं यथोषरम् ॥ १२-७९-४१॥
yathā dārumayo hastī yathā carmamayo mṛgaḥ |
yathā hyanetraḥ śakaṭaḥ pathi kṣetraṃ yathoṣaram || 12-79-41||

MHB 12-79-42

एवं ब्रह्मानधीयानं राजा यश्च न रक्षिता ।
न वर्षति च यो मेघः सर्व एते निरर्थकाः ॥ १२-७९-४२॥
evaṃ brahmānadhīyānaṃ rājā yaśca na rakṣitā |
na varṣati ca yo meghaḥ sarva ete nirarthakāḥ || 12-79-42||

MHB 12-79-43

नित्यं यस्तु सतो रक्षेदसतश्च निबर्हयेत् ।
स एव राजा कर्तव्यस्तेन सर्वमिदं धृतम् ॥ १२-७९-४३॥
nityaṃ yastu sato rakṣedasataśca nibarhayet |
sa eva rājā kartavyastena sarvamidaṃ dhṛtam || 12-79-43||

Adhyaya: 80/353 (20)

MHB 12-80-1

युधिष्ठिर उवाच ।
क्वसमुत्थाः कथंशीला ऋत्विजः स्युः पितामह ।
कथंविधाश्च राजेन्द्र तद्ब्रूहि वदतां वर ॥ १२-८०-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kvasamutthāḥ kathaṃśīlā ṛtvijaḥ syuḥ pitāmaha |
kathaṃvidhāśca rājendra tadbrūhi vadatāṃ vara || 12-80-1||

MHB 12-80-2

भीष्म उवाच ।
प्रतिकर्म पुराचार ऋत्विजां स्म विधीयते ।
आदौ छन्दांसि विज्ञाय द्विजानां श्रुतमेव च ॥ १२-८०-२॥
bhīṣma uvāca |
pratikarma purācāra ṛtvijāṃ sma vidhīyate |
ādau chandāṃsi vijñāya dvijānāṃ śrutameva ca || 12-80-2||

MHB 12-80-3

ये त्वेकरतयो नित्यं धीरा नाप्रियवादिनः ।
परस्परस्य सुहृदः संमताः समदर्शिनः ॥ १२-८०-३॥
ye tvekaratayo nityaṃ dhīrā nāpriyavādinaḥ |
parasparasya suhṛdaḥ saṃmatāḥ samadarśinaḥ || 12-80-3||

MHB 12-80-4

येष्वानृशंस्यं सत्यं चाप्यहिंसा तप आर्जवम् ।
अद्रोहो नाभिमानश्च ह्रीस्तितिक्षा दमः शमः ॥ १२-८०-४॥
yeṣvānṛśaṃsyaṃ satyaṃ cāpyahiṃsā tapa ārjavam |
adroho nābhimānaśca hrīstitikṣā damaḥ śamaḥ || 12-80-4||

MHB 12-80-5

ह्रीमान्सत्यधृतिर्दान्तो भूतानामविहिंसकः ।
अकामद्वेषसंयुक्तस्त्रिभिः शुक्लैः समन्वितः ॥ १२-८०-५॥
hrīmānsatyadhṛtirdānto bhūtānāmavihiṃsakaḥ |
akāmadveṣasaṃyuktastribhiḥ śuklaiḥ samanvitaḥ || 12-80-5||

MHB 12-80-6

अहिंसको ज्ञानतृप्तः स ब्रह्मासनमर्हति ।
एते महर्त्विजस्तात सर्वे मान्या यथातथम् ॥ १२-८०-६॥
ahiṃsako jñānatṛptaḥ sa brahmāsanamarhati |
ete mahartvijastāta sarve mānyā yathātatham || 12-80-6||

MHB 12-80-7

युधिष्ठिर उवाच ।
यदिदं वेदवचनं दक्षिणासु विधीयते ।
इदं देयमिदं देयं न क्वचिद्व्यवतिष्ठते ॥ १२-८०-७॥
yudhiṣṭhira uvāca |
yadidaṃ vedavacanaṃ dakṣiṇāsu vidhīyate |
idaṃ deyamidaṃ deyaṃ na kvacidvyavatiṣṭhate || 12-80-7||

MHB 12-80-8

नेदं प्रति धनं शास्त्रमापद्धर्ममशास्त्रतः ।
आज्ञा शास्त्रस्य घोरेयं न शक्तिं समवेक्षते ॥ १२-८०-८॥
nedaṃ prati dhanaṃ śāstramāpaddharmamaśāstrataḥ |
ājñā śāstrasya ghoreyaṃ na śaktiṃ samavekṣate || 12-80-8||

MHB 12-80-9

श्रद्धामारभ्य यष्टव्यमित्येषा वैदिकी श्रुतिः ।
मिथ्योपेतस्य यज्ञस्य किमु श्रद्धा करिष्यति ॥ १२-८०-९॥
śraddhāmārabhya yaṣṭavyamityeṣā vaidikī śrutiḥ |
mithyopetasya yajñasya kimu śraddhā kariṣyati || 12-80-9||

MHB 12-80-10

भीष्म उवाच ।
न वेदानां परिभवान्न शाठ्येन न मायया ।
कश्चिन्महदवाप्नोति मा ते भूद्बुद्धिरीदृशी ॥ १२-८०-१०॥
bhīṣma uvāca |
na vedānāṃ paribhavānna śāṭhyena na māyayā |
kaścinmahadavāpnoti mā te bhūdbuddhirīdṛśī || 12-80-10||

MHB 12-80-11

यज्ञाङ्गं दक्षिणास्तात वेदानां परिबृंहणम् ।
न मन्त्रा दक्षिणाहीनास्तारयन्ति कथंचन ॥ १२-८०-११॥
yajñāṅgaṃ dakṣiṇāstāta vedānāṃ paribṛṃhaṇam |
na mantrā dakṣiṇāhīnāstārayanti kathaṃcana || 12-80-11||

MHB 12-80-12

शक्तिस्तु पूर्णपात्रेण संमितानवमा भवेत् ।
अवश्यं तात यष्टव्यं त्रिभिर्वर्णैर्यथाविधि ॥ १२-८०-१२॥
śaktistu pūrṇapātreṇa saṃmitānavamā bhavet |
avaśyaṃ tāta yaṣṭavyaṃ tribhirvarṇairyathāvidhi || 12-80-12||

MHB 12-80-13

सोमो राजा ब्राह्मणानामित्येषा वैदिकी श्रुतिः ।
तं च विक्रेतुमिच्छन्ति न वृथा वृत्तिरिष्यते ।
तेन क्रीतेन धर्मेण ततो यज्ञः प्रतायते ॥ १२-८०-१३॥
somo rājā brāhmaṇānāmityeṣā vaidikī śrutiḥ |
taṃ ca vikretumicchanti na vṛthā vṛttiriṣyate |
tena krītena dharmeṇa tato yajñaḥ pratāyate || 12-80-13||

MHB 12-80-14

इत्येवं धर्मतः ख्यातमृषिभिर्धर्मवादिभिः ।
पुमान्यज्ञश्च सोमश्च न्यायवृत्तो यथा भवेत् ।
अन्यायवृत्तः पुरुषो न परस्य न चात्मनः ॥ १२-८०-१४॥
ityevaṃ dharmataḥ khyātamṛṣibhirdharmavādibhiḥ |
pumānyajñaśca somaśca nyāyavṛtto yathā bhavet |
anyāyavṛttaḥ puruṣo na parasya na cātmanaḥ || 12-80-14||

MHB 12-80-15

शरीरं यज्ञपात्राणि इत्येषा श्रूयते श्रुतिः ।
तानि सम्यक्प्रणीतानि ब्राह्मणानां महात्मनाम् ॥ १२-८०-१५॥
śarīraṃ yajñapātrāṇi ityeṣā śrūyate śrutiḥ |
tāni samyakpraṇītāni brāhmaṇānāṃ mahātmanām || 12-80-15||

MHB 12-80-16

तपो यज्ञादपि श्रेष्ठमित्येषा परमा श्रुतिः ।
तत्ते तपः प्रवक्ष्यामि विद्वंस्तदपि मे शृणु ॥ १२-८०-१६॥
tapo yajñādapi śreṣṭhamityeṣā paramā śrutiḥ |
tatte tapaḥ pravakṣyāmi vidvaṃstadapi me śṛṇu || 12-80-16||

MHB 12-80-17

अहिंसा सत्यवचनमानृशंस्यं दमो घृणा ।
एतत्तपो विदुर्धीरा न शरीरस्य शोषणम् ॥ १२-८०-१७॥
ahiṃsā satyavacanamānṛśaṃsyaṃ damo ghṛṇā |
etattapo vidurdhīrā na śarīrasya śoṣaṇam || 12-80-17||

MHB 12-80-18

अप्रामाण्यं च वेदानां शास्त्राणां चातिलङ्घनम् ।
अव्यवस्था च सर्वत्र तद्वै नाशनमात्मनः ॥ १२-८०-१८॥
aprāmāṇyaṃ ca vedānāṃ śāstrāṇāṃ cātilaṅghanam |
avyavasthā ca sarvatra tadvai nāśanamātmanaḥ || 12-80-18||

MHB 12-80-19

निबोध दशहोतॄणां विधानं पार्थ यादृशम् ।
चित्तिः स्रुक्चित्तमाज्यं च पवित्रं ज्ञानमुत्तमम् ॥ १२-८०-१९॥
nibodha daśahotṝṇāṃ vidhānaṃ pārtha yādṛśam |
cittiḥ srukcittamājyaṃ ca pavitraṃ jñānamuttamam || 12-80-19||

MHB 12-80-20

सर्वं जिह्मं मृत्युपदमार्जवं ब्रह्मणः पदम् ।
एतावाञ्ज्ञानविषयः किं प्रलापः करिष्यति ॥ १२-८०-२०॥
sarvaṃ jihmaṃ mṛtyupadamārjavaṃ brahmaṇaḥ padam |
etāvāñjñānaviṣayaḥ kiṃ pralāpaḥ kariṣyati || 12-80-20||

Adhyaya: 81/353 (41)

MHB 12-81-1

युधिष्ठिर उवाच ।
यदप्यल्पतरं कर्म तदप्येकेन दुष्करम् ।
पुरुषेणासहायेन किमु राज्यं पितामह ॥ १२-८१-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
yadapyalpataraṃ karma tadapyekena duṣkaram |
puruṣeṇāsahāyena kimu rājyaṃ pitāmaha || 12-81-1||

MHB 12-81-2

किंशीलः किंसमाचारो राज्ञोऽर्थसचिवो भवेत् ।
कीदृशे विश्वसेद्राजा कीदृशे नापि विश्वसेत् ॥ १२-८१-२॥
kiṃśīlaḥ kiṃsamācāro rājño'rthasacivo bhavet |
kīdṛśe viśvasedrājā kīdṛśe nāpi viśvaset || 12-81-2||

MHB 12-81-3

भीष्म उवाच ।
चतुर्विधानि मित्राणि राज्ञां राजन्भवन्त्युत ।
सहार्थो भजमानश्च सहजः कृत्रिमस्तथा ॥ १२-८१-३॥
bhīṣma uvāca |
caturvidhāni mitrāṇi rājñāṃ rājanbhavantyuta |
sahārtho bhajamānaśca sahajaḥ kṛtrimastathā || 12-81-3||

MHB 12-81-4

धर्मात्मा पञ्चमं मित्रं स तु नैकस्य न द्वयोः ।
यतो धर्मस्ततो वा स्यान्मध्यस्थो वा ततो भवेत् ॥ १२-८१-४॥
dharmātmā pañcamaṃ mitraṃ sa tu naikasya na dvayoḥ |
yato dharmastato vā syānmadhyastho vā tato bhavet || 12-81-4||

MHB 12-81-5

यस्तस्यार्थो न रोचेत न तं तस्य प्रकाशयेत् ।
धर्माधर्मेण राजानश्चरन्ति विजिगीषवः ॥ १२-८१-५॥
yastasyārtho na roceta na taṃ tasya prakāśayet |
dharmādharmeṇa rājānaścaranti vijigīṣavaḥ || 12-81-5||

MHB 12-81-6

चतुर्णां मध्यमौ श्रेष्ठौ नित्यं शङ्क्यौ तथापरौ ।
सर्वे नित्यं शङ्कितव्याः प्रत्यक्षं कार्यमात्मनः ॥ १२-८१-६॥
caturṇāṃ madhyamau śreṣṭhau nityaṃ śaṅkyau tathāparau |
sarve nityaṃ śaṅkitavyāḥ pratyakṣaṃ kāryamātmanaḥ || 12-81-6||

MHB 12-81-7

न हि राज्ञा प्रमादो वै कर्तव्यो मित्ररक्षणे ।
प्रमादिनं हि राजानं लोकाः परिभवन्त्युत ॥ १२-८१-७॥
na hi rājñā pramādo vai kartavyo mitrarakṣaṇe |
pramādinaṃ hi rājānaṃ lokāḥ paribhavantyuta || 12-81-7||

MHB 12-81-8

असाधुः साधुतामेति साधुर्भवति दारुणः ।
अरिश्च मित्रं भवति मित्रं चापि प्रदुष्यति ॥ १२-८१-८॥
asādhuḥ sādhutāmeti sādhurbhavati dāruṇaḥ |
ariśca mitraṃ bhavati mitraṃ cāpi praduṣyati || 12-81-8||

MHB 12-81-9

अनित्यचित्तः पुरुषस्तस्मिन्को जातु विश्वसेत् ।
तस्मात्प्रधानं यत्कार्यं प्रत्यक्षं तत्समाचरेत् ॥ १२-८१-९॥
anityacittaḥ puruṣastasminko jātu viśvaset |
tasmātpradhānaṃ yatkāryaṃ pratyakṣaṃ tatsamācaret || 12-81-9||

MHB 12-81-10

एकान्तेन हि विश्वासः कृत्स्नो धर्मार्थनाशकः ।
अविश्वासश्च सर्वत्र मृत्युना न विशिष्यते ॥ १२-८१-१०॥
ekāntena hi viśvāsaḥ kṛtsno dharmārthanāśakaḥ |
aviśvāsaśca sarvatra mṛtyunā na viśiṣyate || 12-81-10||

MHB 12-81-11

अकालमृत्युर्विश्वासो विश्वसन्हि विपद्यते ।
यस्मिन्करोति विश्वासमिच्छतस्तस्य जीवति ॥ १२-८१-११॥
akālamṛtyurviśvāso viśvasanhi vipadyate |
yasminkaroti viśvāsamicchatastasya jīvati || 12-81-11||

MHB 12-81-12

तस्माद्विश्वसितव्यं च शङ्कितव्यं च केषुचित् ।
एषा नीतिगतिस्तात लक्ष्मीश्चैव सनातनी ॥ १२-८१-१२॥
tasmādviśvasitavyaṃ ca śaṅkitavyaṃ ca keṣucit |
eṣā nītigatistāta lakṣmīścaiva sanātanī || 12-81-12||

MHB 12-81-13

यं मन्येत ममाभावादिममर्थागमः स्पृशेत् ।
नित्यं तस्माच्छङ्कितव्यममित्रं तं विदुर्बुधाः ॥ १२-८१-१३॥
yaṃ manyeta mamābhāvādimamarthāgamaḥ spṛśet |
nityaṃ tasmācchaṅkitavyamamitraṃ taṃ vidurbudhāḥ || 12-81-13||

MHB 12-81-14

यस्य क्षेत्रादप्युदकं क्षेत्रमन्यस्य गच्छति ।
न तत्रानिच्छतस्तस्य भिद्येरन्सर्वसेतवः ॥ १२-८१-१४॥
yasya kṣetrādapyudakaṃ kṣetramanyasya gacchati |
na tatrānicchatastasya bhidyeransarvasetavaḥ || 12-81-14||

MHB 12-81-15

तथैवात्युदकाद्भीतस्तस्य भेदनमिच्छति ।
यमेवंलक्षणं विद्यात्तममित्रं विनिर्दिशेत् ॥ १२-८१-१५॥
tathaivātyudakādbhītastasya bhedanamicchati |
yamevaṃlakṣaṇaṃ vidyāttamamitraṃ vinirdiśet || 12-81-15||

MHB 12-81-16

यः समृद्ध्या न तुष्येत क्षये दीनतरो भवेत् ।
एतदुत्तममित्रस्य निमित्तमभिचक्षते ॥ १२-८१-१६॥
yaḥ samṛddhyā na tuṣyeta kṣaye dīnataro bhavet |
etaduttamamitrasya nimittamabhicakṣate || 12-81-16||

MHB 12-81-17

यं मन्येत ममाभावादस्याभावो भवेदिति ।
तस्मिन्कुर्वीत विश्वासं यथा पितरि वै तथा ॥ १२-८१-१७॥
yaṃ manyeta mamābhāvādasyābhāvo bhavediti |
tasminkurvīta viśvāsaṃ yathā pitari vai tathā || 12-81-17||

MHB 12-81-18

तं शक्त्या वर्धमानश्च सर्वतः परिबृंहयेत् ।
नित्यं क्षताद्वारयति यो धर्मेष्वपि कर्मसु ॥ १२-८१-१८॥
taṃ śaktyā vardhamānaśca sarvataḥ paribṛṃhayet |
nityaṃ kṣatādvārayati yo dharmeṣvapi karmasu || 12-81-18||

MHB 12-81-19

क्षताद्भीतं विजानीयादुत्तमं मित्रलक्षणम् ।
ये तस्य क्षतमिच्छन्ति ते तस्य रिपवः स्मृताः ॥ १२-८१-१९॥
kṣatādbhītaṃ vijānīyāduttamaṃ mitralakṣaṇam |
ye tasya kṣatamicchanti te tasya ripavaḥ smṛtāḥ || 12-81-19||

MHB 12-81-20

व्यसनान्नित्यभीतोऽसौ समृद्ध्यामेव तृप्यते ।
यत्स्यादेवंविधं मित्रं तदात्मसममुच्यते ॥ १२-८१-२०॥
vyasanānnityabhīto'sau samṛddhyāmeva tṛpyate |
yatsyādevaṃvidhaṃ mitraṃ tadātmasamamucyate || 12-81-20||

MHB 12-81-21

रूपवर्णस्वरोपेतस्तितिक्षुरनसूयकः ।
कुलीनः शीलसंपन्नः स ते स्यात्प्रत्यनन्तरः ॥ १२-८१-२१॥
rūpavarṇasvaropetastitikṣuranasūyakaḥ |
kulīnaḥ śīlasaṃpannaḥ sa te syātpratyanantaraḥ || 12-81-21||

MHB 12-81-22

मेधावी स्मृतिमान्दक्षः प्रकृत्या चानृशंसवान् ।
यो मानितोऽमानितो वा न संदूष्येत्कदाचन ॥ १२-८१-२२॥
medhāvī smṛtimāndakṣaḥ prakṛtyā cānṛśaṃsavān |
yo mānito'mānito vā na saṃdūṣyetkadācana || 12-81-22||

MHB 12-81-23

ऋत्विग्वा यदि वाचार्यः सखा वात्यन्तसंस्तुतः ।
गृहे वसेदमात्यस्ते यः स्यात्परमपूजितः ॥ १२-८१-२३॥
ṛtvigvā yadi vācāryaḥ sakhā vātyantasaṃstutaḥ |
gṛhe vasedamātyaste yaḥ syātparamapūjitaḥ || 12-81-23||

MHB 12-81-24

स ते विद्यात्परं मन्त्रं प्रकृतिं चार्थधर्मयोः ।
विश्वासस्ते भवेत्तत्र यथा पितरि वै तथा ॥ १२-८१-२४॥
sa te vidyātparaṃ mantraṃ prakṛtiṃ cārthadharmayoḥ |
viśvāsaste bhavettatra yathā pitari vai tathā || 12-81-24||

MHB 12-81-25

नैव द्वौ न त्रयः कार्या न मृष्येरन्परस्परम् ।
एकार्थादेव भूतानां भेदो भवति सर्वदा ॥ १२-८१-२५॥
naiva dvau na trayaḥ kāryā na mṛṣyeranparasparam |
ekārthādeva bhūtānāṃ bhedo bhavati sarvadā || 12-81-25||

MHB 12-81-26

कीर्तिप्रधानो यश्च स्याद्यश्च स्यात्समये स्थितः ।
समर्थान्यश्च न द्वेष्टि समर्थान्कुरुते च यः ॥ १२-८१-२६॥
kīrtipradhāno yaśca syādyaśca syātsamaye sthitaḥ |
samarthānyaśca na dveṣṭi samarthānkurute ca yaḥ || 12-81-26||

MHB 12-81-27

यो न कामाद्भयाल्लोभात्क्रोधाद्वा धर्ममुत्सृजेत् ।
दक्षः पर्याप्तवचनः स ते स्यात्प्रत्यनन्तरः ॥ १२-८१-२७॥
yo na kāmādbhayāllobhātkrodhādvā dharmamutsṛjet |
dakṣaḥ paryāptavacanaḥ sa te syātpratyanantaraḥ || 12-81-27||

MHB 12-81-28

शूरश्चार्यश्च विद्वांश्च प्रतिपत्तिविशारदः ।
कुलीनः शीलसंपन्नस्तितिक्षुरनसूयकः ॥ १२-८१-२८॥
śūraścāryaśca vidvāṃśca pratipattiviśāradaḥ |
kulīnaḥ śīlasaṃpannastitikṣuranasūyakaḥ || 12-81-28||

MHB 12-81-29

एते ह्यमात्याः कर्तव्याः सर्वकर्मस्ववस्थिताः ।
पूजिताः संविभक्ताश्च सुसहायाः स्वनुष्ठिताः ॥ १२-८१-२९॥
ete hyamātyāḥ kartavyāḥ sarvakarmasvavasthitāḥ |
pūjitāḥ saṃvibhaktāśca susahāyāḥ svanuṣṭhitāḥ || 12-81-29||

MHB 12-81-30

कृत्स्नमेते विनिक्षिप्ताः प्रतिरूपेषु कर्मसु ।
युक्ता महत्सु कार्येषु श्रेयांस्युत्पादयन्ति च ॥ १२-८१-३०॥
kṛtsnamete vinikṣiptāḥ pratirūpeṣu karmasu |
yuktā mahatsu kāryeṣu śreyāṃsyutpādayanti ca || 12-81-30||

MHB 12-81-31

एते कर्माणि कुर्वन्ति स्पर्धमाना मिथः सदा ।
अनुतिष्ठन्ति चैवार्थानाचक्षाणाः परस्परम् ॥ १२-८१-३१॥
ete karmāṇi kurvanti spardhamānā mithaḥ sadā |
anutiṣṭhanti caivārthānācakṣāṇāḥ parasparam || 12-81-31||

MHB 12-81-32

ज्ञातिभ्यश्चैव बिभ्येथा मृत्योरिव यतः सदा ।
उपराजेव राजर्धिं ज्ञातिर्न सहते सदा ॥ १२-८१-३२॥
jñātibhyaścaiva bibhyethā mṛtyoriva yataḥ sadā |
uparājeva rājardhiṃ jñātirna sahate sadā || 12-81-32||

MHB 12-81-33

ऋजोर्मृदोर्वदान्यस्य ह्रीमतः सत्यवादिनः ।
नान्यो ज्ञातेर्महाबाहो विनाशमभिनन्दति ॥ १२-८१-३३॥
ṛjormṛdorvadānyasya hrīmataḥ satyavādinaḥ |
nānyo jñātermahābāho vināśamabhinandati || 12-81-33||

MHB 12-81-34

अज्ञातिता नातिसुखा नावज्ञेयास्त्वतः परम् ।
अज्ञातिमन्तं पुरुषं परे परिभवन्त्युत ॥ १२-८१-३४॥
ajñātitā nātisukhā nāvajñeyāstvataḥ param |
ajñātimantaṃ puruṣaṃ pare paribhavantyuta || 12-81-34||

MHB 12-81-35

निकृतस्य नरैरन्यैर्ज्ञातिरेव परायणम् ।
नान्यैर्निकारं सहते ज्ञातेर्ज्ञातिः कदाचन ॥ १२-८१-३५॥
nikṛtasya narairanyairjñātireva parāyaṇam |
nānyairnikāraṃ sahate jñāterjñātiḥ kadācana || 12-81-35||

MHB 12-81-36

आत्मानमेव जानाति निकृतं बान्धवैरपि ।
तेषु सन्ति गुणाश्चैव नैर्गुण्यं तेषु लक्ष्यते ॥ १२-८१-३६॥
ātmānameva jānāti nikṛtaṃ bāndhavairapi |
teṣu santi guṇāścaiva nairguṇyaṃ teṣu lakṣyate || 12-81-36||

MHB 12-81-37

नाज्ञातिरनुगृह्णाति नाज्ञातिर्दिग्धमस्यति ।
उभयं ज्ञातिलोकेषु दृश्यते साध्वसाधु च ॥ १२-८१-३७॥
nājñātiranugṛhṇāti nājñātirdigdhamasyati |
ubhayaṃ jñātilokeṣu dṛśyate sādhvasādhu ca || 12-81-37||

MHB 12-81-38

तान्मानयेत्पूजयेच्च नित्यं वाचा च कर्मणा ।
कुर्याच्च प्रियमेतेभ्यो नाप्रियं किंचिदाचरेत् ॥ १२-८१-३८॥
tānmānayetpūjayecca nityaṃ vācā ca karmaṇā |
kuryācca priyametebhyo nāpriyaṃ kiṃcidācaret || 12-81-38||

MHB 12-81-39

विश्वस्तवदविश्वस्तस्तेषु वर्तेत सर्वदा ।
न हि दोषो गुणो वेति निस्पृक्तस्तेषु दृश्यते ॥ १२-८१-३९॥
viśvastavadaviśvastasteṣu varteta sarvadā |
na hi doṣo guṇo veti nispṛktasteṣu dṛśyate || 12-81-39||

MHB 12-81-40

तस्यैवं वर्तमानस्य पुरुषस्याप्रमादिनः ।
अमित्राः संप्रसीदन्ति तथा मित्रीभवन्त्यपि ॥ १२-८१-४०॥
tasyaivaṃ vartamānasya puruṣasyāpramādinaḥ |
amitrāḥ saṃprasīdanti tathā mitrībhavantyapi || 12-81-40||

MHB 12-81-41

य एवं वर्तते नित्यं ज्ञातिसंबन्धिमण्डले ।
मित्रेष्वमित्रेष्वैश्वर्ये चिरं यशसि तिष्ठति ॥ १२-८१-४१॥
ya evaṃ vartate nityaṃ jñātisaṃbandhimaṇḍale |
mitreṣvamitreṣvaiśvarye ciraṃ yaśasi tiṣṭhati || 12-81-41||

Adhyaya: 82/353 (30)

MHB 12-82-1

युधिष्ठिर उवाच ।
एवमग्राह्यके तस्मिञ्ज्ञातिसंबन्धिमण्डले ।
मित्रेष्वमित्रेष्वपि च कथं भावो विभाव्यते ॥ १२-८२-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
evamagrāhyake tasmiñjñātisaṃbandhimaṇḍale |
mitreṣvamitreṣvapi ca kathaṃ bhāvo vibhāvyate || 12-82-1||

MHB 12-82-2

भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
वासुदेवस्य संवादं सुरर्षेर्नारदस्य च ॥ १२-८२-२॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
vāsudevasya saṃvādaṃ surarṣernāradasya ca || 12-82-2||

MHB 12-82-3

वासुदेव उवाच ।
नासुहृत्परमं मन्त्रं नारदार्हति वेदितुम् ।
अपण्डितो वापि सुहृत्पण्डितो वापि नात्मवान् ॥ १२-८२-३॥
vāsudeva uvāca |
nāsuhṛtparamaṃ mantraṃ nāradārhati veditum |
apaṇḍito vāpi suhṛtpaṇḍito vāpi nātmavān || 12-82-3||

MHB 12-82-4

स ते सौहृदमास्थाय किंचिद्वक्ष्यामि नारद ।
कृत्स्नां च बुद्धिं संप्रेक्ष्य संपृच्छे त्रिदिवंगम ॥ १२-८२-४॥
sa te sauhṛdamāsthāya kiṃcidvakṣyāmi nārada |
kṛtsnāṃ ca buddhiṃ saṃprekṣya saṃpṛcche tridivaṃgama || 12-82-4||

MHB 12-82-5

दास्यमैश्वर्यवादेन ज्ञातीनां वै करोम्यहम् ।
अर्धभोक्तास्मि भोगानां वाग्दुरुक्तानि च क्षमे ॥ १२-८२-५॥
dāsyamaiśvaryavādena jñātīnāṃ vai karomyaham |
ardhabhoktāsmi bhogānāṃ vāgduruktāni ca kṣame || 12-82-5||

MHB 12-82-6

अरणीमग्निकामो वा मथ्नाति हृदयं मम ।
वाचा दुरुक्तं देवर्षे तन्मे दहति नित्यदा ॥ १२-८२-६॥
araṇīmagnikāmo vā mathnāti hṛdayaṃ mama |
vācā duruktaṃ devarṣe tanme dahati nityadā || 12-82-6||

MHB 12-82-7

बलं संकर्षणे नित्यं सौकुमार्यं पुनर्गदे ।
रूपेण मत्तः प्रद्युम्नः सोऽसहायोऽस्मि नारद ॥ १२-८२-७॥
balaṃ saṃkarṣaṇe nityaṃ saukumāryaṃ punargade |
rūpeṇa mattaḥ pradyumnaḥ so'sahāyo'smi nārada || 12-82-7||

MHB 12-82-8

अन्ये हि सुमहाभागा बलवन्तो दुरासदाः ।
नित्योत्थानेन संपन्ना नारदान्धकवृष्णयः ॥ १२-८२-८॥
anye hi sumahābhāgā balavanto durāsadāḥ |
nityotthānena saṃpannā nāradāndhakavṛṣṇayaḥ || 12-82-8||

MHB 12-82-9

यस्य न स्युर्न वै स स्याद्यस्य स्युः कृच्छ्रमेव तत् ।
द्वाभ्यां निवारितो नित्यं वृणोम्येकतरं न च ॥ १२-८२-९॥
yasya na syurna vai sa syādyasya syuḥ kṛcchrameva tat |
dvābhyāṃ nivārito nityaṃ vṛṇomyekataraṃ na ca || 12-82-9||

MHB 12-82-10

स्यातां यस्याहुकाक्रूरौ किं नु दुःखतरं ततः ।
यस्य वापि न तौ स्यातां किं नु दुःखतरं ततः ॥ १२-८२-१०॥
syātāṃ yasyāhukākrūrau kiṃ nu duḥkhataraṃ tataḥ |
yasya vāpi na tau syātāṃ kiṃ nu duḥkhataraṃ tataḥ || 12-82-10||

MHB 12-82-11

सोऽहं कितवमातेव द्वयोरपि महामुने ।
एकस्य जयमाशंसे द्वितीयस्यापराजयम् ॥ १२-८२-११॥
so'haṃ kitavamāteva dvayorapi mahāmune |
ekasya jayamāśaṃse dvitīyasyāparājayam || 12-82-11||

MHB 12-82-12

ममैवं क्लिश्यमानस्य नारदोभयतः सदा ।
वक्तुमर्हसि यच्छ्रेयो ज्ञातीनामात्मनस्तथा ॥ १२-८२-१२॥
mamaivaṃ kliśyamānasya nāradobhayataḥ sadā |
vaktumarhasi yacchreyo jñātīnāmātmanastathā || 12-82-12||

MHB 12-82-13

नारद उवाच ।
आपदो द्विविधाः कृष्ण बाह्याश्चाभ्यन्तराश्च ह ।
प्रादुर्भवन्ति वार्ष्णेय स्वकृता यदि वान्यतः ॥ १२-८२-१३॥
nārada uvāca |
āpado dvividhāḥ kṛṣṇa bāhyāścābhyantarāśca ha |
prādurbhavanti vārṣṇeya svakṛtā yadi vānyataḥ || 12-82-13||

MHB 12-82-14

सेयमाभ्यन्तरा तुभ्यमापत्कृच्छ्रा स्वकर्मजा ।
अक्रूरभोजप्रभवाः सर्वे ह्येते तदन्वयाः ॥ १२-८२-१४॥
seyamābhyantarā tubhyamāpatkṛcchrā svakarmajā |
akrūrabhojaprabhavāḥ sarve hyete tadanvayāḥ || 12-82-14||

MHB 12-82-15

अर्थहेतोर्हि कामाद्वाद्वारा बीभत्सयापि वा ।
आत्मना प्राप्तमैश्वर्यमन्यत्र प्रतिपादितम् ॥ १२-८२-१५॥
arthahetorhi kāmādvādvārā bībhatsayāpi vā |
ātmanā prāptamaiśvaryamanyatra pratipāditam || 12-82-15||

MHB 12-82-16

कृतमूलमिदानीं तज्जातशब्दं सहायवत् ।
न शक्यं पुनरादातुं वान्तमन्नमिव त्वया ॥ १२-८२-१६॥
kṛtamūlamidānīṃ tajjātaśabdaṃ sahāyavat |
na śakyaṃ punarādātuṃ vāntamannamiva tvayā || 12-82-16||

MHB 12-82-17

बभ्रूग्रसेनयो राज्यं नाप्तुं शक्यं कथंचन ।
ज्ञातिभेदभयात्कृष्ण त्वया चापि विशेषतः ॥ १२-८२-१७॥
babhrūgrasenayo rājyaṃ nāptuṃ śakyaṃ kathaṃcana |
jñātibhedabhayātkṛṣṇa tvayā cāpi viśeṣataḥ || 12-82-17||

MHB 12-82-18

तच्चेत्सिध्येत्प्रयत्नेन कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ।
महाक्षयव्ययं वा स्याद्विनाशो वा पुनर्भवेत् ॥ १२-८२-१८॥
taccetsidhyetprayatnena kṛtvā karma suduṣkaram |
mahākṣayavyayaṃ vā syādvināśo vā punarbhavet || 12-82-18||

MHB 12-82-19

अनायसेन शस्त्रेण मृदुना हृदयच्छिदा ।
जिह्वामुद्धर सर्वेषां परिमृज्यानुमृज्य च ॥ १२-८२-१९॥
anāyasena śastreṇa mṛdunā hṛdayacchidā |
jihvāmuddhara sarveṣāṃ parimṛjyānumṛjya ca || 12-82-19||

MHB 12-82-20

वासुदेव उवाच ।
अनायसं मुने शस्त्रं मृदु विद्यामहं कथम् ।
येनैषामुद्धरे जिह्वां परिमृज्यानुमृज्य च ॥ १२-८२-२०॥
vāsudeva uvāca |
anāyasaṃ mune śastraṃ mṛdu vidyāmahaṃ katham |
yenaiṣāmuddhare jihvāṃ parimṛjyānumṛjya ca || 12-82-20||

MHB 12-82-21

नारद उवाच ।
शक्त्यान्नदानं सततं तितिक्षा दम आर्जवम् ।
यथार्हप्रतिपूजा च शस्त्रमेतदनायसम् ॥ १२-८२-२१॥
nārada uvāca |
śaktyānnadānaṃ satataṃ titikṣā dama ārjavam |
yathārhapratipūjā ca śastrametadanāyasam || 12-82-21||

MHB 12-82-22

ज्ञातीनां वक्तुकामानां कटूनि च लघूनि च ।
गिरा त्वं हृदयं वाचं शमयस्व मनांसि च ॥ १२-८२-२२॥
jñātīnāṃ vaktukāmānāṃ kaṭūni ca laghūni ca |
girā tvaṃ hṛdayaṃ vācaṃ śamayasva manāṃsi ca || 12-82-22||

MHB 12-82-23

नामहापुरुषः कश्चिन्नानात्मा नासहायवान् ।
महतीं धुरमादत्ते तामुद्यम्योरसा वह ॥ १२-८२-२३॥
nāmahāpuruṣaḥ kaścinnānātmā nāsahāyavān |
mahatīṃ dhuramādatte tāmudyamyorasā vaha || 12-82-23||

MHB 12-82-24

सर्व एव गुरुं भारमनड्वान्वहते समे ।
दुर्गे प्रतीकः सुगवो भारं वहति दुर्वहम् ॥ १२-८२-२४॥
sarva eva guruṃ bhāramanaḍvānvahate same |
durge pratīkaḥ sugavo bhāraṃ vahati durvaham || 12-82-24||

MHB 12-82-25

भेदाद्विनाशः संघानां संघमुख्योऽसि केशव ।
यथा त्वां प्राप्य नोत्सीदेदयं संघस्तथा कुरु ॥ १२-८२-२५॥
bhedādvināśaḥ saṃghānāṃ saṃghamukhyo'si keśava |
yathā tvāṃ prāpya notsīdedayaṃ saṃghastathā kuru || 12-82-25||

MHB 12-82-26

नान्यत्र बुद्धिक्षान्तिभ्यां नान्यत्रेन्द्रियनिग्रहात् ।
नान्यत्र धनसंत्यागाद्गणः प्राज्ञेऽवतिष्ठते ॥ १२-८२-२६॥
nānyatra buddhikṣāntibhyāṃ nānyatrendriyanigrahāt |
nānyatra dhanasaṃtyāgādgaṇaḥ prājñe'vatiṣṭhate || 12-82-26||

MHB 12-82-27

धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वपक्षोद्भावनं शुभम् ।
ज्ञातीनामविनाशः स्याद्यथा कृष्ण तथा कुरु ॥ १२-८२-२७॥
dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ svapakṣodbhāvanaṃ śubham |
jñātīnāmavināśaḥ syādyathā kṛṣṇa tathā kuru || 12-82-27||

MHB 12-82-28

आयत्यां च तदात्वे च न तेऽस्त्यविदितं प्रभो ।
षाड्गुण्यस्य विधानेन यात्रायानविधौ तथा ॥ १२-८२-२८॥
āyatyāṃ ca tadātve ca na te'styaviditaṃ prabho |
ṣāḍguṇyasya vidhānena yātrāyānavidhau tathā || 12-82-28||

MHB 12-82-29

माधवाः कुकुरा भोजाः सर्वे चान्धकवृष्णयः ।
त्वय्यासक्ता महाबाहो लोका लोकेश्वराश्च ये ॥ १२-८२-२९॥
mādhavāḥ kukurā bhojāḥ sarve cāndhakavṛṣṇayaḥ |
tvayyāsaktā mahābāho lokā lokeśvarāśca ye || 12-82-29||

MHB 12-82-30

उपासते हि त्वद्बुद्धिमृषयश्चापि माधव ।
त्वं गुरुः सर्वभूतानां जानीषे त्वं गतागतम् ।
त्वामासाद्य यदुश्रेष्ठमेधन्ते ज्ञातिनः सुखम् ॥ १२-८२-३०॥
upāsate hi tvadbuddhimṛṣayaścāpi mādhava |
tvaṃ guruḥ sarvabhūtānāṃ jānīṣe tvaṃ gatāgatam |
tvāmāsādya yaduśreṣṭhamedhante jñātinaḥ sukham || 12-82-30||

Adhyaya: 83/353 (67)

MHB 12-83-1

भीष्म उवाच ।
एषा प्रथमतो वृत्तिर्द्वितीयां शृणु भारत ।
यः कश्चिज्जनयेदर्थं राज्ञा रक्ष्यः स मानवः ॥ १२-८३-१॥
bhīṣma uvāca |
eṣā prathamato vṛttirdvitīyāṃ śṛṇu bhārata |
yaḥ kaścijjanayedarthaṃ rājñā rakṣyaḥ sa mānavaḥ || 12-83-1||

MHB 12-83-2

ह्रियमाणममात्येन भृतो वा यदि वाभृतः ।
यो राजकोशं नश्यन्तमाचक्षीत युधिष्ठिर ॥ १२-८३-२॥
hriyamāṇamamātyena bhṛto vā yadi vābhṛtaḥ |
yo rājakośaṃ naśyantamācakṣīta yudhiṣṭhira || 12-83-2||

MHB 12-83-3

श्रोतव्यं तस्य च रहो रक्ष्यश्चामात्यतो भवेत् ।
अमात्या ह्युपहन्तारं भूयिष्ठं घ्नन्ति भारत ॥ १२-८३-३॥
śrotavyaṃ tasya ca raho rakṣyaścāmātyato bhavet |
amātyā hyupahantāraṃ bhūyiṣṭhaṃ ghnanti bhārata || 12-83-3||

MHB 12-83-4

राजकोशस्य गोप्तारं राजकोशविलोपकाः ।
समेत्य सर्वे बाधन्ते स विनश्यत्यरक्षितः ॥ १२-८३-४॥
rājakośasya goptāraṃ rājakośavilopakāḥ |
sametya sarve bādhante sa vinaśyatyarakṣitaḥ || 12-83-4||

MHB 12-83-5

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
मुनिः कालकवृक्षीयः कौसल्यं यदुवाच ह ॥ १२-८३-५॥
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
muniḥ kālakavṛkṣīyaḥ kausalyaṃ yaduvāca ha || 12-83-5||

MHB 12-83-6

कोसलानामाधिपत्यं संप्राप्ते क्षेमदर्शिनि ।
मुनिः कालकवृक्षीय आजगामेति नः श्रुतम् ॥ १२-८३-६॥
kosalānāmādhipatyaṃ saṃprāpte kṣemadarśini |
muniḥ kālakavṛkṣīya ājagāmeti naḥ śrutam || 12-83-6||

MHB 12-83-7

स काकं पञ्जरे बद्ध्वा विषयं क्षेमदर्शिनः ।
पूर्वं पर्यचरद्युक्तः प्रवृत्त्यर्थी पुनः पुनः ॥ १२-८३-७॥
sa kākaṃ pañjare baddhvā viṣayaṃ kṣemadarśinaḥ |
pūrvaṃ paryacaradyuktaḥ pravṛttyarthī punaḥ punaḥ || 12-83-7||

MHB 12-83-8

अधीये वायसीं विद्यां शंसन्ति मम वायसाः ।
अनागतमतीतं च यच्च संप्रति वर्तते ॥ १२-८३-८॥
adhīye vāyasīṃ vidyāṃ śaṃsanti mama vāyasāḥ |
anāgatamatītaṃ ca yacca saṃprati vartate || 12-83-8||

MHB 12-83-9

इति राष्ट्रे परिपतन्बहुशः पुरुषैः सह ।
सर्वेषां राजयुक्तानां दुष्कृतं परिपृष्टवान् ॥ १२-८३-९॥
iti rāṣṭre paripatanbahuśaḥ puruṣaiḥ saha |
sarveṣāṃ rājayuktānāṃ duṣkṛtaṃ paripṛṣṭavān || 12-83-9||

MHB 12-83-10

स बुद्ध्वा तस्य राष्ट्रस्य व्यवसायं हि सर्वशः ।
राजयुक्तापचारांश्च सर्वान्बुद्ध्वा ततस्ततः ॥ १२-८३-१०॥
sa buddhvā tasya rāṣṭrasya vyavasāyaṃ hi sarvaśaḥ |
rājayuktāpacārāṃśca sarvānbuddhvā tatastataḥ || 12-83-10||

MHB 12-83-11

तमेव काकमादाय राजानं द्रष्टुमागमत् ।
सर्वज्ञोऽस्मीति वचनं ब्रुवाणः संशितव्रतः ॥ १२-८३-११॥
tameva kākamādāya rājānaṃ draṣṭumāgamat |
sarvajño'smīti vacanaṃ bruvāṇaḥ saṃśitavrataḥ || 12-83-11||

MHB 12-83-12

स स्म कौसल्यमागम्य राजामात्यमलंकृतम् ।
प्राह काकस्य वचनादमुत्रेदं त्वया कृतम् ॥ १२-८३-१२॥
sa sma kausalyamāgamya rājāmātyamalaṃkṛtam |
prāha kākasya vacanādamutredaṃ tvayā kṛtam || 12-83-12||

MHB 12-83-13

असौ चासौ च जानीते राजकोशस्त्वया हृतः ।
एवमाख्याति काकोऽयं तच्छीघ्रमनुगम्यताम् ॥ १२-८३-१३॥
asau cāsau ca jānīte rājakośastvayā hṛtaḥ |
evamākhyāti kāko'yaṃ tacchīghramanugamyatām || 12-83-13||

MHB 12-83-14

तथान्यानपि स प्राह राजकोशहरान्सदा ।
न चास्य वचनं किंचिदकृतं श्रूयते क्वचित् ॥ १२-८३-१४॥
tathānyānapi sa prāha rājakośaharānsadā |
na cāsya vacanaṃ kiṃcidakṛtaṃ śrūyate kvacit || 12-83-14||

MHB 12-83-15

तेन विप्रकृताः सर्वे राजयुक्ताः कुरूद्वह ।
तमतिक्रम्य सुप्तस्य निशि काकमपोथयन् ॥ १२-८३-१५॥
tena viprakṛtāḥ sarve rājayuktāḥ kurūdvaha |
tamatikramya suptasya niśi kākamapothayan || 12-83-15||

MHB 12-83-16

वायसं तु विनिर्भिन्नं दृष्ट्वा बाणेन पञ्जरे ।
पूर्वाह्णे ब्राह्मणो वाक्यं क्षेमदर्शिनमब्रवीत् ॥ १२-८३-१६॥
vāyasaṃ tu vinirbhinnaṃ dṛṣṭvā bāṇena pañjare |
pūrvāhṇe brāhmaṇo vākyaṃ kṣemadarśinamabravīt || 12-83-16||

MHB 12-83-17

राजंस्त्वामभयं याचे प्रभुं प्राणधनेश्वरम् ।
अनुज्ञातस्त्वया ब्रूयां वचनं त्वत्पुरो हितम् ॥ १२-८३-१७॥
rājaṃstvāmabhayaṃ yāce prabhuṃ prāṇadhaneśvaram |
anujñātastvayā brūyāṃ vacanaṃ tvatpuro hitam || 12-83-17||

MHB 12-83-18

मित्रार्थमभिसंतप्तो भक्त्या सर्वात्मना गतः ।
अयं तवार्थं हरते यो ब्रूयादक्षमान्वितः ॥ १२-८३-१८॥
mitrārthamabhisaṃtapto bhaktyā sarvātmanā gataḥ |
ayaṃ tavārthaṃ harate yo brūyādakṣamānvitaḥ || 12-83-18||

MHB 12-83-19

संबुबोधयिषुर्मित्रं सदश्वमिव सारथिः ।
अतिमन्युप्रसक्तो हि प्रसज्य हितकारणम् ॥ १२-८३-१९॥
saṃbubodhayiṣurmitraṃ sadaśvamiva sārathiḥ |
atimanyuprasakto hi prasajya hitakāraṇam || 12-83-19||

MHB 12-83-20

तथाविधस्य सुहृदः क्षन्तव्यं संविजानता ।
ऐश्वर्यमिच्छता नित्यं पुरुषेण बुभूषता ॥ १२-८३-२०॥
tathāvidhasya suhṛdaḥ kṣantavyaṃ saṃvijānatā |
aiśvaryamicchatā nityaṃ puruṣeṇa bubhūṣatā || 12-83-20||

MHB 12-83-21

तं राजा प्रत्युवाचेदं यन्मा किंचिद्भवान्वदेत् ।
कस्मादहं न क्षमेयमाकाङ्क्षन्नात्मनो हितम् ॥ १२-८३-२१॥
taṃ rājā pratyuvācedaṃ yanmā kiṃcidbhavānvadet |
kasmādahaṃ na kṣameyamākāṅkṣannātmano hitam || 12-83-21||

MHB 12-83-22

ब्राह्मण प्रतिजानीहि प्रब्रूहि यदि चेच्छसि ।
करिष्यामि हि ते वाक्यं यद्यन्मां विप्र वक्ष्यसि ॥ १२-८३-२२॥
brāhmaṇa pratijānīhi prabrūhi yadi cecchasi |
kariṣyāmi hi te vākyaṃ yadyanmāṃ vipra vakṣyasi || 12-83-22||

MHB 12-83-23

मुनिरुवाच ।
ज्ञात्वा नयानपायांश्च भृत्यतस्ते भयानि च ।
भक्त्या वृत्तिं समाख्यातुं भवतोऽन्तिकमागमम् ॥ १२-८३-२३॥
muniruvāca |
jñātvā nayānapāyāṃśca bhṛtyataste bhayāni ca |
bhaktyā vṛttiṃ samākhyātuṃ bhavato'ntikamāgamam || 12-83-23||

MHB 12-83-24

प्रागेवोक्तश्च दोषोऽयमाचार्यैर्नृपसेविनाम् ।
अगतीकगतिर्ह्येषा या राज्ञा सह जीविका ॥ १२-८३-२४॥
prāgevoktaśca doṣo'yamācāryairnṛpasevinām |
agatīkagatirhyeṣā yā rājñā saha jīvikā || 12-83-24||

MHB 12-83-25

आशीविषैश्च तस्याहुः संगतं यस्य राजभिः ।
बहुमित्राश्च राजानो बह्वमित्रास्तथैव च ॥ १२-८३-२५॥
āśīviṣaiśca tasyāhuḥ saṃgataṃ yasya rājabhiḥ |
bahumitrāśca rājāno bahvamitrāstathaiva ca || 12-83-25||

MHB 12-83-26

तेभ्यः सर्वेभ्य एवाहुर्भयं राजोपसेविनाम् ।
अथैषामेकतो राजन्मुहूर्तादेव भीर्भवेत् ॥ १२-८३-२६॥
tebhyaḥ sarvebhya evāhurbhayaṃ rājopasevinām |
athaiṣāmekato rājanmuhūrtādeva bhīrbhavet || 12-83-26||

MHB 12-83-27

नैकान्तेनाप्रमादो हि कर्तुं शक्यो महीपतौ ।
न तु प्रमादः कर्तव्यः कथंचिद्भूतिमिच्छता ॥ १२-८३-२७॥
naikāntenāpramādo hi kartuṃ śakyo mahīpatau |
na tu pramādaḥ kartavyaḥ kathaṃcidbhūtimicchatā || 12-83-27||

MHB 12-83-28

प्रमादाद्धि स्खलेद्राजा स्खलिते नास्ति जीवितम् ।
अग्निं दीप्तमिवासीदेद्राजानमुपशिक्षितः ॥ १२-८३-२८॥
pramādāddhi skhaledrājā skhalite nāsti jīvitam |
agniṃ dīptamivāsīdedrājānamupaśikṣitaḥ || 12-83-28||

MHB 12-83-29

आशीविषमिव क्रुद्धं प्रभुं प्राणधनेश्वरम् ।
यत्नेनोपचरेन्नित्यं नाहमस्मीति मानवः ॥ १२-८३-२९॥
āśīviṣamiva kruddhaṃ prabhuṃ prāṇadhaneśvaram |
yatnenopacarennityaṃ nāhamasmīti mānavaḥ || 12-83-29||

MHB 12-83-30

दुर्व्याहृताच्छङ्कमानो दुष्कृताद्दुरधिष्ठितात् ।
दुरासिताद्दुर्व्रजितादिङ्गितादङ्गचेष्टितात् ॥ १२-८३-३०॥
durvyāhṛtācchaṅkamāno duṣkṛtādduradhiṣṭhitāt |
durāsitāddurvrajitādiṅgitādaṅgaceṣṭitāt || 12-83-30||

MHB 12-83-31

देवतेव हि सर्वार्थान्कुर्याद्राजा प्रसादितः ।
वैश्वानर इव क्रुद्धः समूलमपि निर्दहेत् ।
इति राजन्मयः प्राह वर्तते च तथैव तत् ॥ १२-८३-३१॥
devateva hi sarvārthānkuryādrājā prasāditaḥ |
vaiśvānara iva kruddhaḥ samūlamapi nirdahet |
iti rājanmayaḥ prāha vartate ca tathaiva tat || 12-83-31||

MHB 12-83-32

अथ भूयांसमेवार्थं करिष्यामि पुनः पुनः ।
ददात्यस्मद्विधोऽमात्यो बुद्धिसाहाय्यमापदि ॥ १२-८३-३२॥
atha bhūyāṃsamevārthaṃ kariṣyāmi punaḥ punaḥ |
dadātyasmadvidho'mātyo buddhisāhāyyamāpadi || 12-83-32||

MHB 12-83-33

वायसश्चैव मे राजन्नन्तकायाभिसंहितः ।
न च मेऽत्र भवान्गर्ह्यो न च येषां भवान्प्रियः ।
हिताहितांस्तु बुध्येथा मा परोक्षमतिर्भव ॥ १२-८३-३३॥
vāyasaścaiva me rājannantakāyābhisaṃhitaḥ |
na ca me'tra bhavāngarhyo na ca yeṣāṃ bhavānpriyaḥ |
hitāhitāṃstu budhyethā mā parokṣamatirbhava || 12-83-33||

MHB 12-83-34

ये त्वादानपरा एव वसन्ति भवतो गृहे ।
अभूतिकामा भूतानां तादृशैर्मेऽभिसंहितम् ॥ १२-८३-३४॥
ye tvādānaparā eva vasanti bhavato gṛhe |
abhūtikāmā bhūtānāṃ tādṛśairme'bhisaṃhitam || 12-83-34||

MHB 12-83-35

ये वा भवद्विनाशेन राज्यमिच्छन्त्यनन्तरम् ।
अन्तरैरभिसंधाय राजन्सिध्यन्ति नान्यथा ॥ १२-८३-३५॥
ye vā bhavadvināśena rājyamicchantyanantaram |
antarairabhisaṃdhāya rājansidhyanti nānyathā || 12-83-35||

MHB 12-83-36

तेषामहं भयाद्राजन्गमिष्याम्यन्यमाश्रमम् ।
तैर्हि मे संधितो बाणः काके निपतितः प्रभो ॥ १२-८३-३६॥
teṣāmahaṃ bhayādrājangamiṣyāmyanyamāśramam |
tairhi me saṃdhito bāṇaḥ kāke nipatitaḥ prabho || 12-83-36||

MHB 12-83-37

छद्मना मम काकश्च गमितो यमसादनम् ।
दृष्टं ह्येतन्मया राजंस्तपोदीर्घेण चक्षुषा ॥ १२-८३-३७॥
chadmanā mama kākaśca gamito yamasādanam |
dṛṣṭaṃ hyetanmayā rājaṃstapodīrgheṇa cakṣuṣā || 12-83-37||

MHB 12-83-38

बहुनक्रझषग्राहां तिमिंगिलगणायुताम् ।
काकेन बडिशेनेमामतार्षं त्वामहं नदीम् ॥ १२-८३-३८॥
bahunakrajhaṣagrāhāṃ timiṃgilagaṇāyutām |
kākena baḍiśenemāmatārṣaṃ tvāmahaṃ nadīm || 12-83-38||

MHB 12-83-39

स्थाण्वश्मकण्टकवतीं व्याघ्रसिंहगजाकुलाम् ।
दुरासदां दुष्प्रवेशां गुहां हैमवतीमिव ॥ १२-८३-३९॥
sthāṇvaśmakaṇṭakavatīṃ vyāghrasiṃhagajākulām |
durāsadāṃ duṣpraveśāṃ guhāṃ haimavatīmiva || 12-83-39||

MHB 12-83-40

अग्निना तामसं दुर्गं नौभिराप्यं च गम्यते ।
राजदुर्गावतरणे नोपायं पण्डिता विदुः ॥ १२-८३-४०॥
agninā tāmasaṃ durgaṃ naubhirāpyaṃ ca gamyate |
rājadurgāvataraṇe nopāyaṃ paṇḍitā viduḥ || 12-83-40||

MHB 12-83-41

गहनं भवतो राज्यमन्धकारतमोवृतम् ।
नेह विश्वसितुं शक्यं भवतापि कुतो मया ॥ १२-८३-४१॥
gahanaṃ bhavato rājyamandhakāratamovṛtam |
neha viśvasituṃ śakyaṃ bhavatāpi kuto mayā || 12-83-41||

MHB 12-83-42

अतो नायं शुभो वासस्तुल्ये सदसती इह ।
वधो ह्येवात्र सुकृते दुष्कृते न च संशयः ॥ १२-८३-४२॥
ato nāyaṃ śubho vāsastulye sadasatī iha |
vadho hyevātra sukṛte duṣkṛte na ca saṃśayaḥ || 12-83-42||

MHB 12-83-43

न्यायतो दुष्कृते घातः सुकृते स्यात्कथं वधः ।
नेह युक्तं चिरं स्थातुं जवेनातो व्रजेद्बुधः ॥ १२-८३-४३॥
nyāyato duṣkṛte ghātaḥ sukṛte syātkathaṃ vadhaḥ |
neha yuktaṃ ciraṃ sthātuṃ javenāto vrajedbudhaḥ || 12-83-43||

MHB 12-83-44

सीता नाम नदी राजन्प्लवो यस्यां निमज्जति ।
तथोपमामिमां मन्ये वागुरां सर्वघातिनीम् ॥ १२-८३-४४॥
sītā nāma nadī rājanplavo yasyāṃ nimajjati |
tathopamāmimāṃ manye vāgurāṃ sarvaghātinīm || 12-83-44||

MHB 12-83-45

मधुप्रपातो हि भवान्भोजनं विषसंयुतम् ।
असतामिव ते भावो वर्तते न सतामिव ।
आशीविषैः परिवृतः कूपस्त्वमिव पार्थिव ॥ १२-८३-४५॥
madhuprapāto hi bhavānbhojanaṃ viṣasaṃyutam |
asatāmiva te bhāvo vartate na satāmiva |
āśīviṣaiḥ parivṛtaḥ kūpastvamiva pārthiva || 12-83-45||

MHB 12-83-46

दुर्गतीर्था बृहत्कूला करीरीवेत्रसंयुता ।
नदी मधुरपानीया यथा राजंस्तथा भवान् ।
श्वगृध्रगोमायुयुतो राजहंससमो ह्यसि ॥ १२-८३-४६॥
durgatīrthā bṛhatkūlā karīrīvetrasaṃyutā |
nadī madhurapānīyā yathā rājaṃstathā bhavān |
śvagṛdhragomāyuyuto rājahaṃsasamo hyasi || 12-83-46||

MHB 12-83-47

यथाश्रित्य महावृक्षं कक्षः संवर्धते महान् ।
ततस्तं संवृणोत्येव तमतीत्य च वर्धते ॥ १२-८३-४७॥
yathāśritya mahāvṛkṣaṃ kakṣaḥ saṃvardhate mahān |
tatastaṃ saṃvṛṇotyeva tamatītya ca vardhate || 12-83-47||

MHB 12-83-48

तेनैवोपेन्धनो नूनं दावो दहति दारुणः ।
तथोपमा ह्यमात्यास्ते राजंस्तान्परिशोधय ॥ १२-८३-४८॥
tenaivopendhano nūnaṃ dāvo dahati dāruṇaḥ |
tathopamā hyamātyāste rājaṃstānpariśodhaya || 12-83-48||

MHB 12-83-49

भवतैव कृता राजन्भवता परिपालिताः ।
भवन्तं पर्यवज्ञाय जिघांसन्ति भवत्प्रियम् ॥ १२-८३-४९॥
bhavataiva kṛtā rājanbhavatā paripālitāḥ |
bhavantaṃ paryavajñāya jighāṃsanti bhavatpriyam || 12-83-49||

MHB 12-83-50

उषितं शङ्कमानेन प्रमादं परिरक्षता ।
अन्तःसर्प इवागारे वीरपत्न्या इवालये ।
शीलं जिज्ञासमानेन राज्ञश्च सहजीविना ॥ १२-८३-५०॥
uṣitaṃ śaṅkamānena pramādaṃ parirakṣatā |
antaḥsarpa ivāgāre vīrapatnyā ivālaye |
śīlaṃ jijñāsamānena rājñaśca sahajīvinā || 12-83-50||

MHB 12-83-51

कच्चिज्जितेन्द्रियो राजा कच्चिदभ्यन्तरा जिताः ।
कच्चिदेषां प्रियो राजा कच्चिद्राज्ञः प्रियाः प्रजाः ॥ १२-८३-५१॥
kaccijjitendriyo rājā kaccidabhyantarā jitāḥ |
kaccideṣāṃ priyo rājā kaccidrājñaḥ priyāḥ prajāḥ || 12-83-51||

MHB 12-83-52

जिज्ञासुरिह संप्राप्तस्तवाहं राजसत्तम ।
तस्य मे रोचसे राजन्क्षुधितस्येव भोजनम् ॥ १२-८३-५२॥
jijñāsuriha saṃprāptastavāhaṃ rājasattama |
tasya me rocase rājankṣudhitasyeva bhojanam || 12-83-52||

MHB 12-83-53

अमात्या मे न रोचन्ते वितृष्णस्य यथोदकम् ।
भवतोऽर्थकृदित्येव मयि दोषो हि तैः कृतः ।
विद्यते कारणं नान्यदिति मे नात्र संशयः ॥ १२-८३-५३॥
amātyā me na rocante vitṛṣṇasya yathodakam |
bhavato'rthakṛdityeva mayi doṣo hi taiḥ kṛtaḥ |
vidyate kāraṇaṃ nānyaditi me nātra saṃśayaḥ || 12-83-53||

MHB 12-83-54

न हि तेषामहं द्रुग्धस्तत्तेषां दोषवद्गतम् ।
अरेर्हि दुर्हताद्भेयं भग्नपृष्ठादिवोरगात् ॥ १२-८३-५४॥
na hi teṣāmahaṃ drugdhastatteṣāṃ doṣavadgatam |
arerhi durhatādbheyaṃ bhagnapṛṣṭhādivoragāt || 12-83-54||

MHB 12-83-55

राजोवाच ।
भूयसा परिबर्हेण सत्कारेण च भूयसा ।
पूजितो ब्राह्मणश्रेष्ठ भूयो वस गृहे मम ॥ १२-८३-५५॥
rājovāca |
bhūyasā paribarheṇa satkāreṇa ca bhūyasā |
pūjito brāhmaṇaśreṣṭha bhūyo vasa gṛhe mama || 12-83-55||

MHB 12-83-56

ये त्वां ब्राह्मण नेच्छन्ति न ते वत्स्यन्ति मे गृहे ।
भवतैव हि तज्ज्ञेयं यदिदानीमनन्तरम् ॥ १२-८३-५६॥
ye tvāṃ brāhmaṇa necchanti na te vatsyanti me gṛhe |
bhavataiva hi tajjñeyaṃ yadidānīmanantaram || 12-83-56||

MHB 12-83-57

यथा स्याद्दुष्कृतो दण्डो यथा च सुकृतं कृतम् ।
तथा समीक्ष्य भगवञ्श्रेयसे विनियुङ्क्ष्व माम् ॥ १२-८३-५७॥
yathā syādduṣkṛto daṇḍo yathā ca sukṛtaṃ kṛtam |
tathā samīkṣya bhagavañśreyase viniyuṅkṣva mām || 12-83-57||

MHB 12-83-58

मुनिरुवाच ।
अदर्शयन्निमं दोषमेकैकं दुर्बलं कुरु ।
ततः कारणमाज्ञाय पुरुषं पुरुषं जहि ॥ १२-८३-५८॥
muniruvāca |
adarśayannimaṃ doṣamekaikaṃ durbalaṃ kuru |
tataḥ kāraṇamājñāya puruṣaṃ puruṣaṃ jahi || 12-83-58||

MHB 12-83-59

एकदोषा हि बहवो मृद्नीयुरपि कण्टकान् ।
मन्त्रभेदभयाद्राजंस्तस्मादेतद्ब्रवीमि ते ॥ १२-८३-५९॥
ekadoṣā hi bahavo mṛdnīyurapi kaṇṭakān |
mantrabhedabhayādrājaṃstasmādetadbravīmi te || 12-83-59||

MHB 12-83-60

वयं तु ब्राह्मणा नाम मृदुदण्डाः कृपालवः ।
स्वस्ति चेच्छामि भवतः परेषां च यथात्मनः ॥ १२-८३-६०॥
vayaṃ tu brāhmaṇā nāma mṛdudaṇḍāḥ kṛpālavaḥ |
svasti cecchāmi bhavataḥ pareṣāṃ ca yathātmanaḥ || 12-83-60||

MHB 12-83-61

राजन्नात्मानमाचक्षे संबन्धी भवतो ह्यहम् ।
मुनिः कालकवृक्षीय इत्येवमभिसंज्ञितः ॥ १२-८३-६१॥
rājannātmānamācakṣe saṃbandhī bhavato hyaham |
muniḥ kālakavṛkṣīya ityevamabhisaṃjñitaḥ || 12-83-61||

MHB 12-83-62

पितुः सखा च भवतः संमतः सत्यसंगरः ।
व्यापन्ने भवतो राज्ये राजन्पितरि संस्थिते ॥ १२-८३-६२॥
pituḥ sakhā ca bhavataḥ saṃmataḥ satyasaṃgaraḥ |
vyāpanne bhavato rājye rājanpitari saṃsthite || 12-83-62||

MHB 12-83-63

सर्वकामान्परित्यज्य तपस्तप्तं तदा मया ।
स्नेहात्त्वां प्रब्रवीम्येतन्मा भूयो विभ्रमेदिति ॥ १२-८३-६३॥
sarvakāmānparityajya tapastaptaṃ tadā mayā |
snehāttvāṃ prabravīmyetanmā bhūyo vibhramediti || 12-83-63||

MHB 12-83-64

उभे दृष्ट्वा दुःखसुखे राज्यं प्राप्य यदृच्छया ।
राज्येनामात्यसंस्थेन कथं राजन्प्रमाद्यसि ॥ १२-८३-६४॥
ubhe dṛṣṭvā duḥkhasukhe rājyaṃ prāpya yadṛcchayā |
rājyenāmātyasaṃsthena kathaṃ rājanpramādyasi || 12-83-64||

MHB 12-83-65

भीष्म उवाच ।
ततो राजकुले नान्दी संजज्ञे भूयसी पुनः ।
पुरोहितकुले चैव संप्राप्ते ब्राह्मणर्षभे ॥ १२-८३-६५॥
bhīṣma uvāca |
tato rājakule nāndī saṃjajñe bhūyasī punaḥ |
purohitakule caiva saṃprāpte brāhmaṇarṣabhe || 12-83-65||

MHB 12-83-66

एकच्छत्रां महीं कृत्वा कौसल्याय यशस्विने ।
मुनिः कालकवृक्षीय ईजे क्रतुभिरुत्तमैः ॥ १२-८३-६६॥
ekacchatrāṃ mahīṃ kṛtvā kausalyāya yaśasvine |
muniḥ kālakavṛkṣīya īje kratubhiruttamaiḥ || 12-83-66||

MHB 12-83-67

हितं तद्वचनं श्रुत्वा कौसल्योऽन्वशिषन्महीम् ।
तथा च कृतवान्राजा यथोक्तं तेन भारत ॥ १२-८३-६७॥
hitaṃ tadvacanaṃ śrutvā kausalyo'nvaśiṣanmahīm |
tathā ca kṛtavānrājā yathoktaṃ tena bhārata || 12-83-67||

Adhyaya: 84/353 (54)

MHB 12-84-1

भीष्म उवाच ।
ह्रीनिषेधाः सदा सन्तः सत्यार्जवसमन्विताः ।
शक्ताः कथयितुं सम्यक्ते तव स्युः सभासदः ॥ १२-८४-१॥
bhīṣma uvāca |
hrīniṣedhāḥ sadā santaḥ satyārjavasamanvitāḥ |
śaktāḥ kathayituṃ samyakte tava syuḥ sabhāsadaḥ || 12-84-1||

MHB 12-84-2

अत्याढ्यांश्चातिशूरांश्च ब्राह्मणांश्च बहुश्रुतान् ।
सुसंतुष्टांश्च कौन्तेय महोत्साहांश्च कर्मसु ॥ १२-८४-२॥
atyāḍhyāṃścātiśūrāṃśca brāhmaṇāṃśca bahuśrutān |
susaṃtuṣṭāṃśca kaunteya mahotsāhāṃśca karmasu || 12-84-2||

MHB 12-84-3

एतान्सहायाँल्लिप्सेथाः सर्वास्वापत्सु भारत ।
कुलीनः पूजितो नित्यं न हि शक्तिं निगूहति ॥ १२-८४-३॥
etānsahāyā~llipsethāḥ sarvāsvāpatsu bhārata |
kulīnaḥ pūjito nityaṃ na hi śaktiṃ nigūhati || 12-84-3||

MHB 12-84-4

प्रसन्नं ह्यप्रसन्नं वा पीडितं हृतमेव वा ।
आवर्तयति भूयिष्ठं तदेको ह्यनुपालितः ॥ १२-८४-४॥
prasannaṃ hyaprasannaṃ vā pīḍitaṃ hṛtameva vā |
āvartayati bhūyiṣṭhaṃ tadeko hyanupālitaḥ || 12-84-4||

MHB 12-84-5

कुलीना देशजाः प्राज्ञा रूपवन्तो बहुश्रुताः ।
प्रगल्भाश्चानुरक्ताश्च ते तव स्युः परिच्छदाः ॥ १२-८४-५॥
kulīnā deśajāḥ prājñā rūpavanto bahuśrutāḥ |
pragalbhāścānuraktāśca te tava syuḥ paricchadāḥ || 12-84-5||

MHB 12-84-6

दौष्कुलेयाश्च लुब्धाश्च नृशंसा निरपत्रपाः ।
ते त्वां तात निषेवेयुर्यावदार्द्रकपाणयः ॥ १२-८४-६॥
dauṣkuleyāśca lubdhāśca nṛśaṃsā nirapatrapāḥ |
te tvāṃ tāta niṣeveyuryāvadārdrakapāṇayaḥ || 12-84-6||

MHB 12-84-7

अर्थमानार्घ्यसत्कारैर्भोगैरुच्चावचैः प्रियान् ।
यानर्थभाजो मन्येथास्ते ते स्युः सुखभागिनः ॥ १२-८४-७॥
arthamānārghyasatkārairbhogairuccāvacaiḥ priyān |
yānarthabhājo manyethāste te syuḥ sukhabhāginaḥ || 12-84-7||

MHB 12-84-8

अभिन्नवृत्ता विद्वांसः सद्वृत्ताश्चरितव्रताः ।
न त्वां नित्यार्थिनो जह्युरक्षुद्राः सत्यवादिनः ॥ १२-८४-८॥
abhinnavṛttā vidvāṃsaḥ sadvṛttāścaritavratāḥ |
na tvāṃ nityārthino jahyurakṣudrāḥ satyavādinaḥ || 12-84-8||

MHB 12-84-9

अनार्या ये न जानन्ति समयं मन्दचेतसः ।
तेभ्यः प्रतिजुगुप्सेथा जानीयाः समयच्युतान् ॥ १२-८४-९॥
anāryā ye na jānanti samayaṃ mandacetasaḥ |
tebhyaḥ pratijugupsethā jānīyāḥ samayacyutān || 12-84-9||

MHB 12-84-10

नैकमिच्छेद्गणं हित्वा स्याच्चेदन्यतरग्रहः ।
यस्त्वेको बहुभिः श्रेयान्कामं तेन गणं त्यजेत् ॥ १२-८४-१०॥
naikamicchedgaṇaṃ hitvā syāccedanyataragrahaḥ |
yastveko bahubhiḥ śreyānkāmaṃ tena gaṇaṃ tyajet || 12-84-10||

MHB 12-84-11

श्रेयसो लक्षणं ह्येतद्विक्रमो यस्य दृश्यते ।
कीर्तिप्रधानो यश्च स्यात्समये यश्च तिष्ठति ॥ १२-८४-११॥
śreyaso lakṣaṇaṃ hyetadvikramo yasya dṛśyate |
kīrtipradhāno yaśca syātsamaye yaśca tiṣṭhati || 12-84-11||

MHB 12-84-12

समर्थान्पूजयेद्यश्च नास्पर्ध्यैः स्पर्धते च यः ।
न च कामाद्भयात्क्रोधाल्लोभाद्वा धर्ममुत्सृजेत् ॥ १२-८४-१२॥
samarthānpūjayedyaśca nāspardhyaiḥ spardhate ca yaḥ |
na ca kāmādbhayātkrodhāllobhādvā dharmamutsṛjet || 12-84-12||

MHB 12-84-13

अमानी सत्यवाक्शक्तो जितात्मा मान्यमानिता ।
स ते मन्त्रसहायः स्यात्सर्वावस्थं परीक्षितः ॥ १२-८४-१३॥
amānī satyavākśakto jitātmā mānyamānitā |
sa te mantrasahāyaḥ syātsarvāvasthaṃ parīkṣitaḥ || 12-84-13||

MHB 12-84-14

कुलीनः सत्यसंपन्नस्तितिक्षुर्दक्ष आत्मवान् ।
शूरः कृतज्ञः सत्यश्च श्रेयसः पार्थ लक्षणम् ॥ १२-८४-१४॥
kulīnaḥ satyasaṃpannastitikṣurdakṣa ātmavān |
śūraḥ kṛtajñaḥ satyaśca śreyasaḥ pārtha lakṣaṇam || 12-84-14||

MHB 12-84-15

तस्यैवं वर्तमानस्य पुरुषस्य विजानतः ।
अमित्राः संप्रसीदन्ति ततो मित्रीभवन्त्यपि ॥ १२-८४-१५॥
tasyaivaṃ vartamānasya puruṣasya vijānataḥ |
amitrāḥ saṃprasīdanti tato mitrībhavantyapi || 12-84-15||

MHB 12-84-16

अत ऊर्ध्वममात्यानां परीक्षेत गुणागुणान् ।
संयतात्मा कृतप्रज्ञो भूतिकामश्च भूमिपः ॥ १२-८४-१६॥
ata ūrdhvamamātyānāṃ parīkṣeta guṇāguṇān |
saṃyatātmā kṛtaprajño bhūtikāmaśca bhūmipaḥ || 12-84-16||

MHB 12-84-17

संबद्धाः पुरुषैराप्तैरभिजातैः स्वदेशजैः ।
अहार्यैरव्यभीचारैः सर्वतः सुपरीक्षितैः ॥ १२-८४-१७॥
saṃbaddhāḥ puruṣairāptairabhijātaiḥ svadeśajaiḥ |
ahāryairavyabhīcāraiḥ sarvataḥ suparīkṣitaiḥ || 12-84-17||

MHB 12-84-18

योधाः स्रौवास्तथा मौलास्तथैवान्येऽप्यवस्कृताः ।
कर्तव्या भूतिकामेन पुरुषेण बुभूषता ॥ १२-८४-१८॥
yodhāḥ srauvāstathā maulāstathaivānye'pyavaskṛtāḥ |
kartavyā bhūtikāmena puruṣeṇa bubhūṣatā || 12-84-18||

MHB 12-84-19

येषां वैनयिकी बुद्धिः प्रकृता चैव शोभना ।
तेजो धैर्यं क्षमा शौचमनुराग स्थितिर्धृतिः ॥ १२-८४-१९॥
yeṣāṃ vainayikī buddhiḥ prakṛtā caiva śobhanā |
tejo dhairyaṃ kṣamā śaucamanurāga sthitirdhṛtiḥ || 12-84-19||

MHB 12-84-20

परीक्षितगुणान्नित्यं प्रौढभावान्धुरंधरान् ।
पञ्चोपधाव्यतीतांश्च कुर्याद्राजार्थकारिणः ॥ १२-८४-२०॥
parīkṣitaguṇānnityaṃ prauḍhabhāvāndhuraṃdharān |
pañcopadhāvyatītāṃśca kuryādrājārthakāriṇaḥ || 12-84-20||

MHB 12-84-21

पर्याप्तवचनान्वीरान्प्रतिपत्तिविशारदान् ।
कुलीनान्सत्यसंपन्नानिङ्गितज्ञाननिष्ठुरान् ॥ १२-८४-२१॥
paryāptavacanānvīrānpratipattiviśāradān |
kulīnānsatyasaṃpannāniṅgitajñānaniṣṭhurān || 12-84-21||

MHB 12-84-22

देशकालविधानज्ञान्भर्तृकार्यहितैषिणः ।
नित्यमर्थेषु सर्वेषु राजा कुर्वीत मन्त्रिणः ॥ १२-८४-२२॥
deśakālavidhānajñānbhartṛkāryahitaiṣiṇaḥ |
nityamartheṣu sarveṣu rājā kurvīta mantriṇaḥ || 12-84-22||

MHB 12-84-23

हीनतेजा ह्यसंहृष्टो नैव जातु व्यवस्यति ।
अवश्यं जनयत्येव सर्वकर्मसु संशयान् ॥ १२-८४-२३॥
hīnatejā hyasaṃhṛṣṭo naiva jātu vyavasyati |
avaśyaṃ janayatyeva sarvakarmasu saṃśayān || 12-84-23||

MHB 12-84-24

एवमल्पश्रुतो मन्त्री कल्याणाभिजनोऽप्युत ।
धर्मार्थकामयुक्तोऽपि नालं मन्त्रं परीक्षितुम् ॥ १२-८४-२४॥
evamalpaśruto mantrī kalyāṇābhijano'pyuta |
dharmārthakāmayukto'pi nālaṃ mantraṃ parīkṣitum || 12-84-24||

MHB 12-84-25

तथैवानभिजातोऽपि काममस्तु बहुश्रुतः ।
अनायक इवाचक्षुर्मुह्यत्यूह्येषु कर्मसु ॥ १२-८४-२५॥
tathaivānabhijāto'pi kāmamastu bahuśrutaḥ |
anāyaka ivācakṣurmuhyatyūhyeṣu karmasu || 12-84-25||

MHB 12-84-26

यो वा ह्यस्थिरसंकल्पो बुद्धिमानागतागमः ।
उपायज्ञोऽपि नालं स कर्म यापयितुं चिरम् ॥ १२-८४-२६॥
yo vā hyasthirasaṃkalpo buddhimānāgatāgamaḥ |
upāyajño'pi nālaṃ sa karma yāpayituṃ ciram || 12-84-26||

MHB 12-84-27

केवलात्पुनराचारात्कर्मणो नोपपद्यते ।
परिमर्शो विशेषाणामश्रुतस्येह दुर्मतेः ॥ १२-८४-२७॥
kevalātpunarācārātkarmaṇo nopapadyate |
parimarśo viśeṣāṇāmaśrutasyeha durmateḥ || 12-84-27||

MHB 12-84-28

मन्त्रिण्यननुरक्ते तु विश्वासो न हि विद्यते ।
तस्मादननुरक्ताय नैव मन्त्रं प्रकाशयेत् ॥ १२-८४-२८॥
mantriṇyananurakte tu viśvāso na hi vidyate |
tasmādananuraktāya naiva mantraṃ prakāśayet || 12-84-28||

MHB 12-84-29

व्यथयेद्धि स राजानं मन्त्रिभिः सहितोऽनृजुः ।
मारुतोपहतच्छिद्रैः प्रविश्याग्निरिव द्रुमम् ॥ १२-८४-२९॥
vyathayeddhi sa rājānaṃ mantribhiḥ sahito'nṛjuḥ |
mārutopahatacchidraiḥ praviśyāgniriva drumam || 12-84-29||

MHB 12-84-30

संक्रुध्यत्येकदा स्वामी स्थानाच्चैवापकर्षति ।
वाचा क्षिपति संरब्धस्ततः पश्चात्प्रसीदति ॥ १२-८४-३०॥
saṃkrudhyatyekadā svāmī sthānāccaivāpakarṣati |
vācā kṣipati saṃrabdhastataḥ paścātprasīdati || 12-84-30||

MHB 12-84-31

तानि तान्यनुरक्तेन शक्यान्यनुतितिक्षितुम् ।
मन्त्रिणां च भवेत्क्रोधो विस्फूर्जितमिवाशनेः ॥ १२-८४-३१॥
tāni tānyanuraktena śakyānyanutitikṣitum |
mantriṇāṃ ca bhavetkrodho visphūrjitamivāśaneḥ || 12-84-31||

MHB 12-84-32

यस्तु संहरते तानि भर्तुः प्रियचिकीर्षया ।
समानसुखदुःखं तं पृच्छेदर्थेषु मानवम् ॥ १२-८४-३२॥
yastu saṃharate tāni bhartuḥ priyacikīrṣayā |
samānasukhaduḥkhaṃ taṃ pṛcchedartheṣu mānavam || 12-84-32||

MHB 12-84-33

अनृजुस्त्वनुरक्तोऽपि संपन्नश्चेतरैर्गुणैः ।
राज्ञः प्रज्ञानयुक्तोऽपि न मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२-८४-३३॥
anṛjustvanurakto'pi saṃpannaścetarairguṇaiḥ |
rājñaḥ prajñānayukto'pi na mantraṃ śrotumarhati || 12-84-33||

MHB 12-84-34

योऽमित्रैः सह संबद्धो न पौरान्बहु मन्यते ।
स सुहृत्तादृशो राज्ञो न मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२-८४-३४॥
yo'mitraiḥ saha saṃbaddho na paurānbahu manyate |
sa suhṛttādṛśo rājño na mantraṃ śrotumarhati || 12-84-34||

MHB 12-84-35

अविद्वानशुचिः स्तब्धः शत्रुसेवी विकत्थनः ।
स सुहृत्क्रोधनो लुब्धो न मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२-८४-३५॥
avidvānaśuciḥ stabdhaḥ śatrusevī vikatthanaḥ |
sa suhṛtkrodhano lubdho na mantraṃ śrotumarhati || 12-84-35||

MHB 12-84-36

आगन्तुश्चानुरक्तोऽपि काममस्तु बहुश्रुतः ।
सत्कृतः संविभक्तो वा न मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२-८४-३६॥
āgantuścānurakto'pi kāmamastu bahuśrutaḥ |
satkṛtaḥ saṃvibhakto vā na mantraṃ śrotumarhati || 12-84-36||

MHB 12-84-37

यस्त्वल्पेनापि कार्येण सकृदाक्षारितो भवेत् ।
पुनरन्यैर्गुणैर्युक्तो न मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२-८४-३७॥
yastvalpenāpi kāryeṇa sakṛdākṣārito bhavet |
punaranyairguṇairyukto na mantraṃ śrotumarhati || 12-84-37||

MHB 12-84-38

कृतप्रज्ञश्च मेधावी बुधो जानपदः शुचिः ।
सर्वकर्मसु यः शुद्धः स मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२-८४-३८॥
kṛtaprajñaśca medhāvī budho jānapadaḥ śuciḥ |
sarvakarmasu yaḥ śuddhaḥ sa mantraṃ śrotumarhati || 12-84-38||

MHB 12-84-39

ज्ञानविज्ञानसंपन्नः प्रकृतिज्ञः परात्मनोः ।
सुहृदात्मसमो राज्ञः स मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२-८४-३९॥
jñānavijñānasaṃpannaḥ prakṛtijñaḥ parātmanoḥ |
suhṛdātmasamo rājñaḥ sa mantraṃ śrotumarhati || 12-84-39||

MHB 12-84-40

सत्यवाक्शीलसंपन्नो गम्भीरः सत्रपो मृदुः ।
पितृपैतामहो यः स्यात्स मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२-८४-४०॥
satyavākśīlasaṃpanno gambhīraḥ satrapo mṛduḥ |
pitṛpaitāmaho yaḥ syātsa mantraṃ śrotumarhati || 12-84-40||

MHB 12-84-41

संतुष्टः संमतः सत्यः शौटीरो द्वेष्यपापकः ।
मन्त्रवित्कालविच्छूरः स मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२-८४-४१॥
saṃtuṣṭaḥ saṃmataḥ satyaḥ śauṭīro dveṣyapāpakaḥ |
mantravitkālavicchūraḥ sa mantraṃ śrotumarhati || 12-84-41||

MHB 12-84-42

सर्वलोकं समं शक्तः सान्त्वेन कुरुते वशे ।
तस्मै मन्त्रः प्रयोक्तव्यो दण्डमाधित्सता नृप ॥ १२-८४-४२॥
sarvalokaṃ samaṃ śaktaḥ sāntvena kurute vaśe |
tasmai mantraḥ prayoktavyo daṇḍamādhitsatā nṛpa || 12-84-42||

MHB 12-84-43

पौरजानपदा यस्मिन्विश्वासं धर्मतो गताः ।
योद्धा नयविपश्चिच्च स मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ १२-८४-४३॥
paurajānapadā yasminviśvāsaṃ dharmato gatāḥ |
yoddhā nayavipaścicca sa mantraṃ śrotumarhati || 12-84-43||

MHB 12-84-44

तस्मात्सर्वैर्गुणैरेतैरुपपन्नाः सुपूजिताः ।
मन्त्रिणः प्रकृतिज्ञाः स्युस्त्र्यवरा महदीप्सवः ॥ १२-८४-४४॥
tasmātsarvairguṇairetairupapannāḥ supūjitāḥ |
mantriṇaḥ prakṛtijñāḥ syustryavarā mahadīpsavaḥ || 12-84-44||

MHB 12-84-45

स्वासु प्रकृतिषु छिद्रं लक्षयेरन्परस्य च ।
मन्त्रिणो मन्त्रमूलं हि राज्ञो राष्ट्रं विवर्धते ॥ १२-८४-४५॥
svāsu prakṛtiṣu chidraṃ lakṣayeranparasya ca |
mantriṇo mantramūlaṃ hi rājño rāṣṭraṃ vivardhate || 12-84-45||

MHB 12-84-46

नास्य छिद्रं परः पश्येच्छिद्रेषु परमन्वियात् ।
गूहेत्कूर्म इवाङ्गानि रक्षेद्विवरमात्मनः ॥ १२-८४-४६॥
nāsya chidraṃ paraḥ paśyecchidreṣu paramanviyāt |
gūhetkūrma ivāṅgāni rakṣedvivaramātmanaḥ || 12-84-46||

MHB 12-84-47

मन्त्रग्राहा हि राज्यस्य मन्त्रिणो ये मनीषिणः ।
मन्त्रसंहननो राजा मन्त्राङ्गानीतरो जनः ॥ १२-८४-४७॥
mantragrāhā hi rājyasya mantriṇo ye manīṣiṇaḥ |
mantrasaṃhanano rājā mantrāṅgānītaro janaḥ || 12-84-47||

MHB 12-84-48

राज्यं प्रणिधिमूलं हि मन्त्रसारं प्रचक्षते ।
स्वामिनं त्वनुवर्तन्ति वृत्त्यर्थमिह मन्त्रिणः ॥ १२-८४-४८॥
rājyaṃ praṇidhimūlaṃ hi mantrasāraṃ pracakṣate |
svāminaṃ tvanuvartanti vṛttyarthamiha mantriṇaḥ || 12-84-48||

MHB 12-84-49

स विनीय मदक्रोधौ मानमीर्ष्यां च निर्वृतः ।
नित्यं पञ्चोपधातीतैर्मन्त्रयेत्सह मन्त्रिभिः ॥ १२-८४-४९॥
sa vinīya madakrodhau mānamīrṣyāṃ ca nirvṛtaḥ |
nityaṃ pañcopadhātītairmantrayetsaha mantribhiḥ || 12-84-49||

MHB 12-84-50

तेषां त्रयाणां विविधं विमर्शं बुध्येत चित्तं विनिवेश्य तत्र ।
स्वनिश्चयं तं परनिश्चयं च निवेदयेदुत्तरमन्त्रकाले ॥ १२-८४-५०॥
teṣāṃ trayāṇāṃ vividhaṃ vimarśaṃ budhyeta cittaṃ viniveśya tatra |
svaniścayaṃ taṃ paraniścayaṃ ca nivedayeduttaramantrakāle || 12-84-50||

MHB 12-84-51

धर्मार्थकामज्ञमुपेत्य पृच्छेद्युक्तो गुरुं ब्राह्मणमुत्तमार्थम् ।
निष्ठा कृता तेन यदा सह स्यात्तं तत्र मार्गं प्रणयेदसक्तम् ॥ १२-८४-५१॥
dharmārthakāmajñamupetya pṛcchedyukto guruṃ brāhmaṇamuttamārtham |
niṣṭhā kṛtā tena yadā saha syāttaṃ tatra mārgaṃ praṇayedasaktam || 12-84-51||

MHB 12-84-52

एवं सदा मन्त्रयितव्यमाहुर्ये मन्त्रतत्त्वार्थविनिश्चयज्ञाः ।
तस्मात्त्वमेवं प्रणयेः सदैव मन्त्रं प्रजासंग्रहणे समर्थम् ॥ १२-८४-५२॥
evaṃ sadā mantrayitavyamāhurye mantratattvārthaviniścayajñāḥ |
tasmāttvamevaṃ praṇayeḥ sadaiva mantraṃ prajāsaṃgrahaṇe samartham || 12-84-52||

MHB 12-84-53

न वामनाः कुब्जकृशा न खञ्जा नान्धा जडाः स्त्री न नपुंसकं च ।
न चात्र तिर्यङ्न पुरो न पश्चान्नोर्ध्वं न चाधः प्रचरेत कश्चित् ॥ १२-८४-५३॥
na vāmanāḥ kubjakṛśā na khañjā nāndhā jaḍāḥ strī na napuṃsakaṃ ca |
na cātra tiryaṅna puro na paścānnordhvaṃ na cādhaḥ pracareta kaścit || 12-84-53||

MHB 12-84-54

आरुह्य वातायनमेव शून्यं स्थलं प्रकाशं कुशकाशहीनम् ।
वागङ्गदोषान्परिहृत्य मन्त्रं संमन्त्रयेत्कार्यमहीनकालम् ॥ १२-८४-५४॥
āruhya vātāyanameva śūnyaṃ sthalaṃ prakāśaṃ kuśakāśahīnam |
vāgaṅgadoṣānparihṛtya mantraṃ saṃmantrayetkāryamahīnakālam || 12-84-54||

Adhyaya: 85/353 (11)

MHB 12-85-1

भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
बृहस्पतेश्च संवादं शक्रस्य च युधिष्ठिर ॥ १२-८५-१॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
bṛhaspateśca saṃvādaṃ śakrasya ca yudhiṣṭhira || 12-85-1||

MHB 12-85-2

शक्र उवाच ।
किं स्विदेकपदं ब्रह्मन्पुरुषः सम्यगाचरन् ।
प्रमाणं सर्वभूतानां यशश्चैवाप्नुयान्महत् ॥ १२-८५-२॥
śakra uvāca |
kiṃ svidekapadaṃ brahmanpuruṣaḥ samyagācaran |
pramāṇaṃ sarvabhūtānāṃ yaśaścaivāpnuyānmahat || 12-85-2||

MHB 12-85-3

बृहस्पतिरुवाच ।
सान्त्वमेकपदं शक्र पुरुषः सम्यगाचरन् ।
प्रमाणं सर्वभूतानां यशश्चैवाप्नुयान्महत् ॥ १२-८५-३॥
bṛhaspatiruvāca |
sāntvamekapadaṃ śakra puruṣaḥ samyagācaran |
pramāṇaṃ sarvabhūtānāṃ yaśaścaivāpnuyānmahat || 12-85-3||

MHB 12-85-4

एतदेकपदं शक्र सर्वलोकसुखावहम् ।
आचरन्सर्वभूतेषु प्रियो भवति सर्वदा ॥ १२-८५-४॥
etadekapadaṃ śakra sarvalokasukhāvaham |
ācaransarvabhūteṣu priyo bhavati sarvadā || 12-85-4||

MHB 12-85-5

यो हि नाभाषते किंचित्सततं भ्रुकुटीमुखः ।
द्वेष्यो भवति भूतानां स सान्त्वमिह नाचरन् ॥ १२-८५-५॥
yo hi nābhāṣate kiṃcitsatataṃ bhrukuṭīmukhaḥ |
dveṣyo bhavati bhūtānāṃ sa sāntvamiha nācaran || 12-85-5||

MHB 12-85-6

यस्तु पूर्वमभिप्रेक्ष्य पूर्वमेवाभिभाषते ।
स्मितपूर्वाभिभाषी च तस्य लोकः प्रसीदति ॥ १२-८५-६॥
yastu pūrvamabhiprekṣya pūrvamevābhibhāṣate |
smitapūrvābhibhāṣī ca tasya lokaḥ prasīdati || 12-85-6||

MHB 12-85-7

दानमेव हि सर्वत्र सान्त्वेनानभिजल्पितम् ।
न प्रीणयति भूतानि निर्व्यञ्जनमिवाशनम् ॥ १२-८५-७॥
dānameva hi sarvatra sāntvenānabhijalpitam |
na prīṇayati bhūtāni nirvyañjanamivāśanam || 12-85-7||

MHB 12-85-8

अदाता ह्यपि भूतानां मधुरामीरयन्गिरम् ।
सर्वलोकमिमं शक्र सान्त्वेन कुरुते वशे ॥ १२-८५-८॥
adātā hyapi bhūtānāṃ madhurāmīrayangiram |
sarvalokamimaṃ śakra sāntvena kurute vaśe || 12-85-8||

MHB 12-85-9

तस्मात्सान्त्वं प्रकर्तव्यं दण्डमाधित्सतामिह ।
फलं च जनयत्येवं न चास्योद्विजते जनः ॥ १२-८५-९॥
tasmātsāntvaṃ prakartavyaṃ daṇḍamādhitsatāmiha |
phalaṃ ca janayatyevaṃ na cāsyodvijate janaḥ || 12-85-9||

MHB 12-85-10

सुकृतस्य हि सान्त्वस्य श्लक्ष्णस्य मधुरस्य च ।
सम्यगासेव्यमानस्य तुल्यं जातु न विद्यते ॥ १२-८५-१०॥
sukṛtasya hi sāntvasya ślakṣṇasya madhurasya ca |
samyagāsevyamānasya tulyaṃ jātu na vidyate || 12-85-10||

MHB 12-85-11

भीष्म उवाच ।
इत्युक्तः कृतवान्सर्वं तथा शक्रः पुरोधसा ।
तथा त्वमपि कौन्तेय सम्यगेतत्समाचर ॥ १२-८५-११॥
bhīṣma uvāca |
ityuktaḥ kṛtavānsarvaṃ tathā śakraḥ purodhasā |
tathā tvamapi kaunteya samyagetatsamācara || 12-85-11||

Adhyaya: 86/353 (33)

MHB 12-86-1

युधिष्ठिर उवाच ।
कथं स्विदिह राजेन्द्र पालयन्पार्थिवः प्रजाः ।
प्रति धर्मं विशेषेण कीर्तिमाप्नोति शाश्वतीम् ॥ १२-८६-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kathaṃ svidiha rājendra pālayanpārthivaḥ prajāḥ |
prati dharmaṃ viśeṣeṇa kīrtimāpnoti śāśvatīm || 12-86-1||

MHB 12-86-2

भीष्म उवाच ।
व्यवहारेण शुद्धेन प्रजापालनतत्परः ।
प्राप्य धर्मं च कीर्तिं च लोकावाप्नोत्युभौ शुचिः ॥ १२-८६-२॥
bhīṣma uvāca |
vyavahāreṇa śuddhena prajāpālanatatparaḥ |
prāpya dharmaṃ ca kīrtiṃ ca lokāvāpnotyubhau śuciḥ || 12-86-2||

MHB 12-86-3

युधिष्ठिर उवाच ।
कीदृशं व्यवहारं तु कैश्च व्यवहरेन्नृपः ।
एतत्पृष्टो महाप्राज्ञ यथावद्वक्तुमर्हसि ॥ १२-८६-३॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kīdṛśaṃ vyavahāraṃ tu kaiśca vyavaharennṛpaḥ |
etatpṛṣṭo mahāprājña yathāvadvaktumarhasi || 12-86-3||

MHB 12-86-4

ये चैते पूर्वकथिता गुणास्ते पुरुषं प्रति ।
नैकस्मिन्पुरुषे ह्येते विद्यन्त इति मे मतिः ॥ १२-८६-४॥
ye caite pūrvakathitā guṇāste puruṣaṃ prati |
naikasminpuruṣe hyete vidyanta iti me matiḥ || 12-86-4||

MHB 12-86-5

भीष्म उवाच ।
एवमेतन्महाप्राज्ञ यथा वदसि बुद्धिमान् ।
दुर्लभः पुरुषः कश्चिदेभिर्गुणगुणैर्युतः ॥ १२-८६-५॥
bhīṣma uvāca |
evametanmahāprājña yathā vadasi buddhimān |
durlabhaḥ puruṣaḥ kaścidebhirguṇaguṇairyutaḥ || 12-86-5||

MHB 12-86-6

किं तु संक्षेपतः शीलं प्रयत्ने नेह दुर्लभम् ।
वक्ष्यामि तु यथामात्यान्यादृशांश्च करिष्यसि ॥ १२-८६-६॥
kiṃ tu saṃkṣepataḥ śīlaṃ prayatne neha durlabham |
vakṣyāmi tu yathāmātyānyādṛśāṃśca kariṣyasi || 12-86-6||

MHB 12-86-7

चतुरो ब्राह्मणान्वैद्यान्प्रगल्भान्सात्त्विकाञ्शुचीन् ।
त्रींश्च शूद्रान्विनीतांश्च शुचीन्कर्मणि पूर्वके ॥ १२-८६-७॥
caturo brāhmaṇānvaidyānpragalbhānsāttvikāñśucīn |
trīṃśca śūdrānvinītāṃśca śucīnkarmaṇi pūrvake || 12-86-7||

MHB 12-86-8

अष्टाभिश्च गुणैर्युक्तं सूतं पौराणिकं चरेत् ।
पञ्चाशद्वर्षवयसं प्रगल्भमनसूयकम् ॥ १२-८६-८॥
aṣṭābhiśca guṇairyuktaṃ sūtaṃ paurāṇikaṃ caret |
pañcāśadvarṣavayasaṃ pragalbhamanasūyakam || 12-86-8||

MHB 12-86-9

मतिस्मृतिसमायुक्तं विनीतं समदर्शनम् ।
कार्ये विवदमानानां शक्तमर्थेष्वलोलुपम् ॥ १२-८६-९॥
matismṛtisamāyuktaṃ vinītaṃ samadarśanam |
kārye vivadamānānāṃ śaktamartheṣvalolupam || 12-86-9||

MHB 12-86-10

विवर्जितानां व्यसनैः सुघोरैः सप्तभिर्भृशम् ।
अष्टानां मन्त्रिणां मध्ये मन्त्रं राजोपधारयेत् ॥ १२-८६-१०॥
vivarjitānāṃ vyasanaiḥ sughoraiḥ saptabhirbhṛśam |
aṣṭānāṃ mantriṇāṃ madhye mantraṃ rājopadhārayet || 12-86-10||

MHB 12-86-11

ततः संप्रेषयेद्राष्ट्रे राष्ट्रायाथ च दर्शयेत् ।
अनेन व्यवहारेण द्रष्टव्यास्ते प्रजाः सदा ॥ १२-८६-११॥
tataḥ saṃpreṣayedrāṣṭre rāṣṭrāyātha ca darśayet |
anena vyavahāreṇa draṣṭavyāste prajāḥ sadā || 12-86-11||

MHB 12-86-12

न चापि गूढं कार्यं ते ग्राह्यं कार्योपघातकम् ।
कार्ये खलु विपन्ने त्वां सोऽधर्मस्तांश्च पीडयेत् ॥ १२-८६-१२॥
na cāpi gūḍhaṃ kāryaṃ te grāhyaṃ kāryopaghātakam |
kārye khalu vipanne tvāṃ so'dharmastāṃśca pīḍayet || 12-86-12||

MHB 12-86-13

विद्रवेच्चैव राष्ट्रं ते श्येनात्पक्षिगणा इव ।
परिस्रवेच्च सततं नौर्विशीर्णेव सागरे ॥ १२-८६-१३॥
vidraveccaiva rāṣṭraṃ te śyenātpakṣigaṇā iva |
parisravecca satataṃ naurviśīrṇeva sāgare || 12-86-13||

MHB 12-86-14

प्रजाः पालयतोऽसम्यगधर्मेणेह भूपतेः ।
हार्दं भयं संभवति स्वर्गश्चास्य विरुध्यते ॥ १२-८६-१४॥
prajāḥ pālayato'samyagadharmeṇeha bhūpateḥ |
hārdaṃ bhayaṃ saṃbhavati svargaścāsya virudhyate || 12-86-14||

MHB 12-86-15

अथ योऽधर्मतः पाति राजामात्योऽथ वात्मजः ।
धर्मासने नियुक्तः सन्धर्ममूलं नरर्षभ ॥ १२-८६-१५॥
atha yo'dharmataḥ pāti rājāmātyo'tha vātmajaḥ |
dharmāsane niyuktaḥ sandharmamūlaṃ nararṣabha || 12-86-15||

MHB 12-86-16

कार्येष्वधिकृताः सम्यगकुर्वन्तो नृपानुगाः ।
आत्मानं पुरतः कृत्वा यान्त्यधः सहपार्थिवाः ॥ १२-८६-१६॥
kāryeṣvadhikṛtāḥ samyagakurvanto nṛpānugāḥ |
ātmānaṃ purataḥ kṛtvā yāntyadhaḥ sahapārthivāḥ || 12-86-16||

MHB 12-86-17

बलात्कृतानां बलिभिः कृपणं बहु जल्पताम् ।
नाथो वै भूमिपो नित्यमनाथानां नृणां भवेत् ॥ १२-८६-१७॥
balātkṛtānāṃ balibhiḥ kṛpaṇaṃ bahu jalpatām |
nātho vai bhūmipo nityamanāthānāṃ nṛṇāṃ bhavet || 12-86-17||

MHB 12-86-18

ततः साक्षिबलं साधु द्वैधे वादकृतं भवेत् ।
असाक्षिकमनाथं वा परीक्ष्यं तद्विशेषतः ॥ १२-८६-१८॥
tataḥ sākṣibalaṃ sādhu dvaidhe vādakṛtaṃ bhavet |
asākṣikamanāthaṃ vā parīkṣyaṃ tadviśeṣataḥ || 12-86-18||

MHB 12-86-19

अपराधानुरूपं च दण्डं पापेषु पातयेत् ।
उद्वेजयेद्धनैरृद्धान्दरिद्रान्वधबन्धनैः ॥ १२-८६-१९॥
aparādhānurūpaṃ ca daṇḍaṃ pāpeṣu pātayet |
udvejayeddhanairṛddhāndaridrānvadhabandhanaiḥ || 12-86-19||

MHB 12-86-20

विनयैरपि दुर्वृत्तान्प्रहारैरपि पार्थिवः ।
सान्त्वेनोपप्रदानेन शिष्टांश्च परिपालयेत् ॥ १२-८६-२०॥
vinayairapi durvṛttānprahārairapi pārthivaḥ |
sāntvenopapradānena śiṣṭāṃśca paripālayet || 12-86-20||

MHB 12-86-21

राज्ञो वधं चिकीर्षेद्यस्तस्य चित्रो वधो भवेत् ।
आजीवकस्य स्तेनस्य वर्णसंकरकस्य च ॥ १२-८६-२१॥
rājño vadhaṃ cikīrṣedyastasya citro vadho bhavet |
ājīvakasya stenasya varṇasaṃkarakasya ca || 12-86-21||

MHB 12-86-22

सम्यक्प्रणयतो दण्डं भूमिपस्य विशां पते ।
युक्तस्य वा नास्त्यधर्मो धर्म एवेह शाश्वतः ॥ १२-८६-२२॥
samyakpraṇayato daṇḍaṃ bhūmipasya viśāṃ pate |
yuktasya vā nāstyadharmo dharma eveha śāśvataḥ || 12-86-22||

MHB 12-86-23

कामकारेण दण्डं तु यः कुर्यादविचक्षणः ।
स इहाकीर्तिसंयुक्तो मृतो नरकमाप्नुयात् ॥ १२-८६-२३॥
kāmakāreṇa daṇḍaṃ tu yaḥ kuryādavicakṣaṇaḥ |
sa ihākīrtisaṃyukto mṛto narakamāpnuyāt || 12-86-23||

MHB 12-86-24

न परस्य श्रवादेव परेषां दण्डमर्पयेत् ।
आगमानुगमं कृत्वा बध्नीयान्मोक्षयेत वा ॥ १२-८६-२४॥
na parasya śravādeva pareṣāṃ daṇḍamarpayet |
āgamānugamaṃ kṛtvā badhnīyānmokṣayeta vā || 12-86-24||

MHB 12-86-25

न तु हन्यान्नृपो जातु दूतं कस्यांचिदापदि ।
दूतस्य हन्ता निरयमाविशेत्सचिवैः सह ॥ १२-८६-२५॥
na tu hanyānnṛpo jātu dūtaṃ kasyāṃcidāpadi |
dūtasya hantā nirayamāviśetsacivaiḥ saha || 12-86-25||

MHB 12-86-26

यथोक्तवादिनं दूतं क्षत्रधर्मरतो नृपः ।
यो हन्यात्पितरस्तस्य भ्रूणहत्यामवाप्नुयुः ॥ १२-८६-२६॥
yathoktavādinaṃ dūtaṃ kṣatradharmarato nṛpaḥ |
yo hanyātpitarastasya bhrūṇahatyāmavāpnuyuḥ || 12-86-26||

MHB 12-86-27

कुलीनः शीलसंपन्नो वाग्मी दक्षः प्रियंवदः ।
यथोक्तवादी स्मृतिमान्दूतः स्यात्सप्तभिर्गुणैः ॥ १२-८६-२७॥
kulīnaḥ śīlasaṃpanno vāgmī dakṣaḥ priyaṃvadaḥ |
yathoktavādī smṛtimāndūtaḥ syātsaptabhirguṇaiḥ || 12-86-27||

MHB 12-86-28

एतैरेव गुणैर्युक्तः प्रतीहारोऽस्य रक्षिता ।
शिरोरक्षश्च भवति गुणैरेतैः समन्वितः ॥ १२-८६-२८॥
etaireva guṇairyuktaḥ pratīhāro'sya rakṣitā |
śirorakṣaśca bhavati guṇairetaiḥ samanvitaḥ || 12-86-28||

MHB 12-86-29

धर्मार्थशास्त्रतत्त्वज्ञः संधिविग्रहको भवेत् ।
मतिमान्धृतिमान्धीमान्रहस्यविनिगूहिता ॥ १२-८६-२९॥
dharmārthaśāstratattvajñaḥ saṃdhivigrahako bhavet |
matimāndhṛtimāndhīmānrahasyavinigūhitā || 12-86-29||

MHB 12-86-30

कुलीनः सत्यसंपन्नः शक्तोऽमात्यः प्रशंसितः ।
एतैरेव गुणैर्युक्तस्तथा सेनापतिर्भवेत् ॥ १२-८६-३०॥
kulīnaḥ satyasaṃpannaḥ śakto'mātyaḥ praśaṃsitaḥ |
etaireva guṇairyuktastathā senāpatirbhavet || 12-86-30||

MHB 12-86-31

व्यूहयन्त्रायुधीयानां तत्त्वज्ञो विक्रमान्वितः ।
वर्षशीतोष्णवातानां सहिष्णुः पररन्ध्रवित् ॥ १२-८६-३१॥
vyūhayantrāyudhīyānāṃ tattvajño vikramānvitaḥ |
varṣaśītoṣṇavātānāṃ sahiṣṇuḥ pararandhravit || 12-86-31||

MHB 12-86-32

विश्वासयेत्परांश्चैव विश्वसेन्न तु कस्यचित् ।
पुत्रेष्वपि हि राजेन्द्र विश्वासो न प्रशस्यते ॥ १२-८६-३२॥
viśvāsayetparāṃścaiva viśvasenna tu kasyacit |
putreṣvapi hi rājendra viśvāso na praśasyate || 12-86-32||

MHB 12-86-33

एतच्छास्त्रार्थतत्त्वं तु तवाख्यातं मयानघ ।
अविश्वासो नरेन्द्राणां गुह्यं परममुच्यते ॥ १२-८६-३३॥
etacchāstrārthatattvaṃ tu tavākhyātaṃ mayānagha |
aviśvāso narendrāṇāṃ guhyaṃ paramamucyate || 12-86-33||

Adhyaya: 87/353 (33)

MHB 12-87-1

युधिष्ठिर उवाच ।
कथंविधं पुरं राजा स्वयमावस्तुमर्हति ।
कृतं वा कारयित्वा वा तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-८७-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kathaṃvidhaṃ puraṃ rājā svayamāvastumarhati |
kṛtaṃ vā kārayitvā vā tanme brūhi pitāmaha || 12-87-1||

MHB 12-87-2

भीष्म उवाच ।
यत्र कौन्तेय वस्तव्यं सपुत्रभ्रातृबन्धुना ।
न्याय्यं तत्र परिप्रष्टुं गुप्तिं वृत्तिं च भारत ॥ १२-८७-२॥
bhīṣma uvāca |
yatra kaunteya vastavyaṃ saputrabhrātṛbandhunā |
nyāyyaṃ tatra paripraṣṭuṃ guptiṃ vṛttiṃ ca bhārata || 12-87-2||

MHB 12-87-3

तस्मात्ते वर्तयिष्यामि दुर्गकर्म विशेषतः ।
श्रुत्वा तथा विधातव्यमनुष्ठेयं च यत्नतः ॥ १२-८७-३॥
tasmātte vartayiṣyāmi durgakarma viśeṣataḥ |
śrutvā tathā vidhātavyamanuṣṭheyaṃ ca yatnataḥ || 12-87-3||

MHB 12-87-4

षड्विधं दुर्गमास्थाय पुराण्यथ निवेशयेत् ।
सर्वसंपत्प्रधानं यद्बाहुल्यं वापि संभवेत् ॥ १२-८७-४॥
ṣaḍvidhaṃ durgamāsthāya purāṇyatha niveśayet |
sarvasaṃpatpradhānaṃ yadbāhulyaṃ vāpi saṃbhavet || 12-87-4||

MHB 12-87-5

धन्वदुर्गं महीदुर्गं गिरिदुर्गं तथैव च ।
मनुष्यदुर्गमब्दुर्गं वनदुर्गं च तानि षट् ॥ १२-८७-५॥
dhanvadurgaṃ mahīdurgaṃ giridurgaṃ tathaiva ca |
manuṣyadurgamabdurgaṃ vanadurgaṃ ca tāni ṣaṭ || 12-87-5||

MHB 12-87-6

यत्पुरं दुर्गसंपन्नं धान्यायुधसमन्वितम् ।
दृढप्राकारपरिखं हस्त्यश्वरथसंकुलम् ॥ १२-८७-६॥
yatpuraṃ durgasaṃpannaṃ dhānyāyudhasamanvitam |
dṛḍhaprākāraparikhaṃ hastyaśvarathasaṃkulam || 12-87-6||

MHB 12-87-7

विद्वांसः शिल्पिनो यत्र निचयाश्च सुसंचिताः ।
धार्मिकश्च जनो यत्र दाक्ष्यमुत्तममास्थितः ॥ १२-८७-७॥
vidvāṃsaḥ śilpino yatra nicayāśca susaṃcitāḥ |
dhārmikaśca jano yatra dākṣyamuttamamāsthitaḥ || 12-87-7||

MHB 12-87-8

ऊर्जस्विनरनागाश्वं चत्वरापणशोभितम् ।
प्रसिद्धव्यवहारं च प्रशान्तमकुतोभयम् ॥ १२-८७-८॥
ūrjasvinaranāgāśvaṃ catvarāpaṇaśobhitam |
prasiddhavyavahāraṃ ca praśāntamakutobhayam || 12-87-8||

MHB 12-87-9

सुप्रभं सानुनादं च सुप्रशस्तनिवेशनम् ।
शूराढ्यजनसंपन्नं ब्रह्मघोषानुनादितम् ॥ १२-८७-९॥
suprabhaṃ sānunādaṃ ca supraśastaniveśanam |
śūrāḍhyajanasaṃpannaṃ brahmaghoṣānunāditam || 12-87-9||

MHB 12-87-10

समाजोत्सवसंपन्नं सदापूजितदैवतम् ।
वश्यामात्यबलो राजा तत्पुरं स्वयमावसेत् ॥ १२-८७-१०॥
samājotsavasaṃpannaṃ sadāpūjitadaivatam |
vaśyāmātyabalo rājā tatpuraṃ svayamāvaset || 12-87-10||

MHB 12-87-11

तत्र कोशं बलं मित्रं व्यवहारं च वर्धयेत् ।
पुरे जनपदे चैव सर्वदोषान्निवर्तयेत् ॥ १२-८७-११॥
tatra kośaṃ balaṃ mitraṃ vyavahāraṃ ca vardhayet |
pure janapade caiva sarvadoṣānnivartayet || 12-87-11||

MHB 12-87-12

भाण्डागारायुधागारं प्रयत्नेनाभिवर्धयेत् ।
निचयान्वर्धयेत्सर्वांस्तथा यन्त्रगदागदान् ॥ १२-८७-१२॥
bhāṇḍāgārāyudhāgāraṃ prayatnenābhivardhayet |
nicayānvardhayetsarvāṃstathā yantragadāgadān || 12-87-12||

MHB 12-87-13

काष्ठलोहतुषाङ्गारदारुशृङ्गास्थिवैणवान् ।
मज्जास्नेहवसाक्षौद्रमौषधग्राममेव च ॥ १२-८७-१३॥
kāṣṭhalohatuṣāṅgāradāruśṛṅgāsthivaiṇavān |
majjāsnehavasākṣaudramauṣadhagrāmameva ca || 12-87-13||

MHB 12-87-14

शणं सर्जरसं धान्यमायुधानि शरांस्तथा ।
चर्म स्नायु तथा वेत्रं मुञ्जबल्बजधन्वनान् ॥ १२-८७-१४॥
śaṇaṃ sarjarasaṃ dhānyamāyudhāni śarāṃstathā |
carma snāyu tathā vetraṃ muñjabalbajadhanvanān || 12-87-14||

MHB 12-87-15

आशयाश्चोदपानाश्च प्रभूतसलिला वराः ।
निरोद्धव्याः सदा राज्ञा क्षीरिणश्च महीरुहाः ॥ १२-८७-१५॥
āśayāścodapānāśca prabhūtasalilā varāḥ |
niroddhavyāḥ sadā rājñā kṣīriṇaśca mahīruhāḥ || 12-87-15||

MHB 12-87-16

सत्कृताश्च प्रयत्नेन आचार्यर्त्विक्पुरोहिताः ।
महेष्वासाः स्थपतयः सांवत्सरचिकित्सकाः ॥ १२-८७-१६॥
satkṛtāśca prayatnena ācāryartvikpurohitāḥ |
maheṣvāsāḥ sthapatayaḥ sāṃvatsaracikitsakāḥ || 12-87-16||

MHB 12-87-17

प्राज्ञा मेधाविनो दान्ता दक्षाः शूरा बहुश्रुताः ।
कुलीनाः सत्त्वसंपन्ना युक्ताः सर्वेषु कर्मसु ॥ १२-८७-१७॥
prājñā medhāvino dāntā dakṣāḥ śūrā bahuśrutāḥ |
kulīnāḥ sattvasaṃpannā yuktāḥ sarveṣu karmasu || 12-87-17||

MHB 12-87-18

पूजयेद्धार्मिकान्राजा निगृह्णीयादधार्मिकान् ।
नियुञ्ज्याच्च प्रयत्नेन सर्ववर्णान्स्वकर्मसु ॥ १२-८७-१८॥
pūjayeddhārmikānrājā nigṛhṇīyādadhārmikān |
niyuñjyācca prayatnena sarvavarṇānsvakarmasu || 12-87-18||

MHB 12-87-19

बाह्यमाभ्यन्तरं चैव पौरजानपदं जनम् ।
चारैः सुविदितं कृत्वा ततः कर्म प्रयोजयेत् ॥ १२-८७-१९॥
bāhyamābhyantaraṃ caiva paurajānapadaṃ janam |
cāraiḥ suviditaṃ kṛtvā tataḥ karma prayojayet || 12-87-19||

MHB 12-87-20

चारान्मन्त्रं च कोशं च मन्त्रं चैव विशेषतः ।
अनुतिष्ठेत्स्वयं राजा सर्वं ह्यत्र प्रतिष्ठितम् ॥ १२-८७-२०॥
cārānmantraṃ ca kośaṃ ca mantraṃ caiva viśeṣataḥ |
anutiṣṭhetsvayaṃ rājā sarvaṃ hyatra pratiṣṭhitam || 12-87-20||

MHB 12-87-21

उदासीनारिमित्राणां सर्वमेव चिकीर्षितम् ।
पुरे जनपदे चैव ज्ञातव्यं चारचक्षुषा ॥ १२-८७-२१॥
udāsīnārimitrāṇāṃ sarvameva cikīrṣitam |
pure janapade caiva jñātavyaṃ cāracakṣuṣā || 12-87-21||

MHB 12-87-22

ततस्तथा विधातव्यं सर्वमेवाप्रमादतः ।
भक्तान्पूजयता नित्यं द्विषतश्च निगृह्णता ॥ १२-८७-२२॥
tatastathā vidhātavyaṃ sarvamevāpramādataḥ |
bhaktānpūjayatā nityaṃ dviṣataśca nigṛhṇatā || 12-87-22||

MHB 12-87-23

यष्टव्यं क्रतुभिर्नित्यं दातव्यं चाप्यपीडया ।
प्रजानां रक्षणं कार्यं न कार्यं कर्म गर्हितम् ॥ १२-८७-२३॥
yaṣṭavyaṃ kratubhirnityaṃ dātavyaṃ cāpyapīḍayā |
prajānāṃ rakṣaṇaṃ kāryaṃ na kāryaṃ karma garhitam || 12-87-23||

MHB 12-87-24

कृपणानाथवृद्धानां विधवानां च योषिताम् ।
योगक्षेमं च वृत्तिं च नित्यमेव प्रकल्पयेत् ॥ १२-८७-२४॥
kṛpaṇānāthavṛddhānāṃ vidhavānāṃ ca yoṣitām |
yogakṣemaṃ ca vṛttiṃ ca nityameva prakalpayet || 12-87-24||

MHB 12-87-25

आश्रमेषु यथाकालं चेलभाजनभोजनम् ।
सदैवोपहरेद्राजा सत्कृत्यानवमन्य च ॥ १२-८७-२५॥
āśrameṣu yathākālaṃ celabhājanabhojanam |
sadaivopaharedrājā satkṛtyānavamanya ca || 12-87-25||

MHB 12-87-26

आत्मानं सर्वकार्याणि तापसे राज्यमेव च ।
निवेदयेत्प्रयत्नेन तिष्ठेत्प्रह्वश्च सर्वदा ॥ १२-८७-२६॥
ātmānaṃ sarvakāryāṇi tāpase rājyameva ca |
nivedayetprayatnena tiṣṭhetprahvaśca sarvadā || 12-87-26||

MHB 12-87-27

सर्वार्थत्यागिनं राजा कुले जातं बहुश्रुतम् ।
पूजयेत्तादृशं दृष्ट्वा शयनासनभोजनैः ॥ १२-८७-२७॥
sarvārthatyāginaṃ rājā kule jātaṃ bahuśrutam |
pūjayettādṛśaṃ dṛṣṭvā śayanāsanabhojanaiḥ || 12-87-27||

MHB 12-87-28

तस्मिन्कुर्वीत विश्वासं राजा कस्यांचिदापदि ।
तापसेषु हि विश्वासमपि कुर्वन्ति दस्यवः ॥ १२-८७-२८॥
tasminkurvīta viśvāsaṃ rājā kasyāṃcidāpadi |
tāpaseṣu hi viśvāsamapi kurvanti dasyavaḥ || 12-87-28||

MHB 12-87-29

तस्मिन्निधीनादधीत प्रज्ञां पर्याददीत च ।
न चाप्यभीक्ष्णं सेवेत भृशं वा प्रतिपूजयेत् ॥ १२-८७-२९॥
tasminnidhīnādadhīta prajñāṃ paryādadīta ca |
na cāpyabhīkṣṇaṃ seveta bhṛśaṃ vā pratipūjayet || 12-87-29||

MHB 12-87-30

अन्यः कार्यः स्वराष्ट्रेषु परराष्ट्रेषु चापरः ।
अटवीष्वपरः कार्यः सामन्तनगरेषु च ॥ १२-८७-३०॥
anyaḥ kāryaḥ svarāṣṭreṣu pararāṣṭreṣu cāparaḥ |
aṭavīṣvaparaḥ kāryaḥ sāmantanagareṣu ca || 12-87-30||

MHB 12-87-31

तेषु सत्कारसंस्कारान्संविभागांश्च कारयेत् ।
परराष्ट्राटवीस्थेषु यथा स्वविषये तथा ॥ १२-८७-३१॥
teṣu satkārasaṃskārānsaṃvibhāgāṃśca kārayet |
pararāṣṭrāṭavīstheṣu yathā svaviṣaye tathā || 12-87-31||

MHB 12-87-32

ते कस्यांचिदवस्थायां शरणं शरणार्थिने ।
राज्ञे दद्युर्यथाकामं तापसाः संशितव्रताः ॥ १२-८७-३२॥
te kasyāṃcidavasthāyāṃ śaraṇaṃ śaraṇārthine |
rājñe dadyuryathākāmaṃ tāpasāḥ saṃśitavratāḥ || 12-87-32||

MHB 12-87-33

एष ते लक्षणोद्देशः संक्षेपेण प्रकीर्तितः ।
यादृशं नगरं राजा स्वयमावस्तुमर्हति ॥ १२-८७-३३॥
eṣa te lakṣaṇoddeśaḥ saṃkṣepeṇa prakīrtitaḥ |
yādṛśaṃ nagaraṃ rājā svayamāvastumarhati || 12-87-33||

Adhyaya: 88/353 (38)

MHB 12-88-1

युधिष्ठिर उवाच ।
राष्ट्रगुप्तिं च मे राजन्राष्ट्रस्यैव च संग्रहम् ।
सम्यग्जिज्ञासमानाय प्रब्रूहि भरतर्षभ ॥ १२-८८-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
rāṣṭraguptiṃ ca me rājanrāṣṭrasyaiva ca saṃgraham |
samyagjijñāsamānāya prabrūhi bharatarṣabha || 12-88-1||

MHB 12-88-2

भीष्म उवाच ।
राष्ट्रगुप्तिं च ते सम्यग्राष्ट्रस्यैव च संग्रहम् ।
हन्त सर्वं प्रवक्ष्यामि तत्त्वमेकमनाः शृणु ॥ १२-८८-२॥
bhīṣma uvāca |
rāṣṭraguptiṃ ca te samyagrāṣṭrasyaiva ca saṃgraham |
hanta sarvaṃ pravakṣyāmi tattvamekamanāḥ śṛṇu || 12-88-2||

MHB 12-88-3

ग्रामस्याधिपतिः कार्यो दशग्राम्यस्तथापरः ।
द्विगुणायाः शतस्यैवं सहस्रस्य च कारयेत् ॥ १२-८८-३॥
grāmasyādhipatiḥ kāryo daśagrāmyastathāparaḥ |
dviguṇāyāḥ śatasyaivaṃ sahasrasya ca kārayet || 12-88-3||

MHB 12-88-4

ग्रामे यान्ग्रामदोषांश्च ग्रामिकः परिपालयेत् ।
तान्ब्रूयाद्दशपायासौ स तु विंशतिपाय वै ॥ १२-८८-४॥
grāme yāngrāmadoṣāṃśca grāmikaḥ paripālayet |
tānbrūyāddaśapāyāsau sa tu viṃśatipāya vai || 12-88-4||

MHB 12-88-5

सोऽपि विंशत्यधिपतिर्वृत्तं जानपदे जने ।
ग्रामाणां शतपालाय सर्वमेव निवेदयेत् ॥ १२-८८-५॥
so'pi viṃśatyadhipatirvṛttaṃ jānapade jane |
grāmāṇāṃ śatapālāya sarvameva nivedayet || 12-88-5||

MHB 12-88-6

यानि ग्रामीणभोज्यानि ग्रामिकस्तान्युपाश्नुयात् ।
दशपस्तेन भर्तव्यस्तेनापि द्विगुणाधिपः ॥ १२-८८-६॥
yāni grāmīṇabhojyāni grāmikastānyupāśnuyāt |
daśapastena bhartavyastenāpi dviguṇādhipaḥ || 12-88-6||

MHB 12-88-7

ग्रामं ग्रामशताध्यक्षो भोक्तुमर्हति सत्कृतः ।
महान्तं भरतश्रेष्ठ सुस्फीतजनसंकुलम् ।
तत्र ह्यनेकमायत्तं राज्ञो भवति भारत ॥ १२-८८-७॥
grāmaṃ grāmaśatādhyakṣo bhoktumarhati satkṛtaḥ |
mahāntaṃ bharataśreṣṭha susphītajanasaṃkulam |
tatra hyanekamāyattaṃ rājño bhavati bhārata || 12-88-7||

MHB 12-88-8

शाखानगरमर्हस्तु सहस्रपतिरुत्तमम् ।
धान्यहैरण्यभोगेन भोक्तुं राष्ट्रिय उद्यतः ॥ १२-८८-८॥
śākhānagaramarhastu sahasrapatiruttamam |
dhānyahairaṇyabhogena bhoktuṃ rāṣṭriya udyataḥ || 12-88-8||

MHB 12-88-9

तथा यद्ग्रामकृत्यं स्याद्ग्रामिकृत्यं च ते स्वयम् ।
धर्मज्ञः सचिवः कश्चित्तत्प्रपश्येदतन्द्रितः ॥ १२-८८-९॥
tathā yadgrāmakṛtyaṃ syādgrāmikṛtyaṃ ca te svayam |
dharmajñaḥ sacivaḥ kaścittatprapaśyedatandritaḥ || 12-88-9||

MHB 12-88-10

नगरे नगरे च स्यादेकः सर्वार्थचिन्तकः ।
उच्चैःस्थाने घोररूपो नक्षत्राणामिव ग्रहः ।
भवेत्स तान्परिक्रामेत्सर्वानेव सदा स्वयम् ॥ १२-८८-१०॥
nagare nagare ca syādekaḥ sarvārthacintakaḥ |
uccaiḥsthāne ghorarūpo nakṣatrāṇāmiva grahaḥ |
bhavetsa tānparikrāmetsarvāneva sadā svayam || 12-88-10||

MHB 12-88-11

विक्रयं क्रयमध्वानं भक्तं च सपरिव्ययम् ।
योगक्षेमं च संप्रेक्ष्य वणिजः कारयेत्करान् ॥ १२-८८-११॥
vikrayaṃ krayamadhvānaṃ bhaktaṃ ca saparivyayam |
yogakṣemaṃ ca saṃprekṣya vaṇijaḥ kārayetkarān || 12-88-11||

MHB 12-88-12

उत्पत्तिं दानवृत्तिं च शिल्पं संप्रेक्ष्य चासकृत् ।
शिल्पप्रतिकरानेव शिल्पिनः प्रति कारयेत् ॥ १२-८८-१२॥
utpattiṃ dānavṛttiṃ ca śilpaṃ saṃprekṣya cāsakṛt |
śilpapratikarāneva śilpinaḥ prati kārayet || 12-88-12||

MHB 12-88-13

उच्चावचकरा न्याय्याः पूर्वराज्ञां युधिष्ठिर ।
यथा यथा न हीयेरंस्तथा कुर्यान्महीपतिः ॥ १२-८८-१३॥
uccāvacakarā nyāyyāḥ pūrvarājñāṃ yudhiṣṭhira |
yathā yathā na hīyeraṃstathā kuryānmahīpatiḥ || 12-88-13||

MHB 12-88-14

फलं कर्म च संप्रेक्ष्य ततः सर्वं प्रकल्पयेत् ।
फलं कर्म च निर्हेतु न कश्चित्संप्रवर्तयेत् ॥ १२-८८-१४॥
phalaṃ karma ca saṃprekṣya tataḥ sarvaṃ prakalpayet |
phalaṃ karma ca nirhetu na kaścitsaṃpravartayet || 12-88-14||

MHB 12-88-15

यथा राजा च कर्ता च स्यातां कर्मणि भागिनौ ।
समवेक्ष्य तथा राज्ञा प्रणेयाः सततं कराः ॥ १२-८८-१५॥
yathā rājā ca kartā ca syātāṃ karmaṇi bhāginau |
samavekṣya tathā rājñā praṇeyāḥ satataṃ karāḥ || 12-88-15||

MHB 12-88-16

नोच्छिन्द्यादात्मनो मूलं परेषां वापि तृष्णया ।
ईहाद्वाराणि संरुध्य राजा संप्रीतिदर्शनः ॥ १२-८८-१६॥
nocchindyādātmano mūlaṃ pareṣāṃ vāpi tṛṣṇayā |
īhādvārāṇi saṃrudhya rājā saṃprītidarśanaḥ || 12-88-16||

MHB 12-88-17

प्रद्विषन्ति परिख्यातं राजानमतिखादिनम् ।
प्रद्विष्टस्य कुतः श्रेयः संप्रियो लभते प्रियम् ॥ १२-८८-१७॥
pradviṣanti parikhyātaṃ rājānamatikhādinam |
pradviṣṭasya kutaḥ śreyaḥ saṃpriyo labhate priyam || 12-88-17||

MHB 12-88-18

वत्सौपम्येन दोग्धव्यं राष्ट्रमक्षीणबुद्धिना ।
भृतो वत्सो जातबलः पीडां सहति भारत ॥ १२-८८-१८॥
vatsaupamyena dogdhavyaṃ rāṣṭramakṣīṇabuddhinā |
bhṛto vatso jātabalaḥ pīḍāṃ sahati bhārata || 12-88-18||

MHB 12-88-19

न कर्म कुरुते वत्सो भृशं दुग्धो युधिष्ठिर ।
राष्ट्रमप्यतिदुग्धं हि न कर्म कुरुते महत् ॥ १२-८८-१९॥
na karma kurute vatso bhṛśaṃ dugdho yudhiṣṭhira |
rāṣṭramapyatidugdhaṃ hi na karma kurute mahat || 12-88-19||

MHB 12-88-20

यो राष्ट्रमनुगृह्णाति परिगृह्य स्वयं नृपः ।
संजातमुपजीवन्स लभते सुमहत्फलम् ॥ १२-८८-२०॥
yo rāṣṭramanugṛhṇāti parigṛhya svayaṃ nṛpaḥ |
saṃjātamupajīvansa labhate sumahatphalam || 12-88-20||

MHB 12-88-21

आपदर्थं हि निचयान्राजान इह चिन्वते ।
राष्ट्रं च कोशभूतं स्यात्कोशो वेश्मगतस्तथा ॥ १२-८८-२१॥
āpadarthaṃ hi nicayānrājāna iha cinvate |
rāṣṭraṃ ca kośabhūtaṃ syātkośo veśmagatastathā || 12-88-21||

MHB 12-88-22

पौरजानपदान्सर्वान्संश्रितोपाश्रितांस्तथा ।
यथाशक्त्यनुकम्पेत सर्वानभ्यन्तरानपि ॥ १२-८८-२२॥
paurajānapadānsarvānsaṃśritopāśritāṃstathā |
yathāśaktyanukampeta sarvānabhyantarānapi || 12-88-22||

MHB 12-88-23

बाह्यं जनं भेदयित्वा भोक्तव्यो मध्यमः सुखम् ।
एवं न संप्रकुप्यन्ते जनाः सुखितदुःखिताः ॥ १२-८८-२३॥
bāhyaṃ janaṃ bhedayitvā bhoktavyo madhyamaḥ sukham |
evaṃ na saṃprakupyante janāḥ sukhitaduḥkhitāḥ || 12-88-23||

MHB 12-88-24

प्रागेव तु करादानमनुभाष्य पुनः पुनः ।
संनिपत्य स्वविषये भयं राष्ट्रे प्रदर्शयेत् ॥ १२-८८-२४॥
prāgeva tu karādānamanubhāṣya punaḥ punaḥ |
saṃnipatya svaviṣaye bhayaṃ rāṣṭre pradarśayet || 12-88-24||

MHB 12-88-25

इयमापत्समुत्पन्ना परचक्रभयं महत् ।
अपि नान्ताय कल्पेत वेणोरिव फलागमः ॥ १२-८८-२५॥
iyamāpatsamutpannā paracakrabhayaṃ mahat |
api nāntāya kalpeta veṇoriva phalāgamaḥ || 12-88-25||

MHB 12-88-26

अरयो मे समुत्थाय बहुभिर्दस्युभिः सह ।
इदमात्मवधायैव राष्ट्रमिच्छन्ति बाधितुम् ॥ १२-८८-२६॥
arayo me samutthāya bahubhirdasyubhiḥ saha |
idamātmavadhāyaiva rāṣṭramicchanti bādhitum || 12-88-26||

MHB 12-88-27

अस्यामापदि घोरायां संप्राप्ते दारुणे भये ।
परित्राणाय भवतां प्रार्थयिष्ये धनानि वः ॥ १२-८८-२७॥
asyāmāpadi ghorāyāṃ saṃprāpte dāruṇe bhaye |
paritrāṇāya bhavatāṃ prārthayiṣye dhanāni vaḥ || 12-88-27||

MHB 12-88-28

प्रतिदास्ये च भवतां सर्वं चाहं भयक्षये ।
नारयः प्रतिदास्यन्ति यद्धरेयुर्बलादितः ॥ १२-८८-२८॥
pratidāsye ca bhavatāṃ sarvaṃ cāhaṃ bhayakṣaye |
nārayaḥ pratidāsyanti yaddhareyurbalāditaḥ || 12-88-28||

MHB 12-88-29

कलत्रमादितः कृत्वा नश्येत्स्वं स्वयमेव हि ।
अपि चेत्पुत्रदारार्थमर्थसंचय इष्यते ॥ १२-८८-२९॥
kalatramāditaḥ kṛtvā naśyetsvaṃ svayameva hi |
api cetputradārārthamarthasaṃcaya iṣyate || 12-88-29||

MHB 12-88-30

नन्दामि वः प्रभावेन पुत्राणामिव चोदये ।
यथाशक्त्यनुगृह्णामि राष्ट्रस्यापीडया च वः ॥ १२-८८-३०॥
nandāmi vaḥ prabhāvena putrāṇāmiva codaye |
yathāśaktyanugṛhṇāmi rāṣṭrasyāpīḍayā ca vaḥ || 12-88-30||

MHB 12-88-31

आपत्स्वेव च वोढव्यं भवद्भिः सद्गवैरिव ।
न वः प्रियतरं कार्यं धनं कस्यांचिदापदि ॥ १२-८८-३१॥
āpatsveva ca voḍhavyaṃ bhavadbhiḥ sadgavairiva |
na vaḥ priyataraṃ kāryaṃ dhanaṃ kasyāṃcidāpadi || 12-88-31||

MHB 12-88-32

इति वाचा मधुरया श्लक्ष्णया सोपचारया ।
स्वरश्मीनभ्यवसृजेद्युगमादाय कालवित् ॥ १२-८८-३२॥
iti vācā madhurayā ślakṣṇayā sopacārayā |
svaraśmīnabhyavasṛjedyugamādāya kālavit || 12-88-32||

MHB 12-88-33

प्रचारं भृत्यभरणं व्ययं गोग्रामतो भयम् ।
योगक्षेमं च संप्रेक्ष्य गोमिनः कारयेत्करान् ॥ १२-८८-३३॥
pracāraṃ bhṛtyabharaṇaṃ vyayaṃ gogrāmato bhayam |
yogakṣemaṃ ca saṃprekṣya gominaḥ kārayetkarān || 12-88-33||

MHB 12-88-34

उपेक्षिता हि नश्येयुर्गोमिनोऽरण्यवासिनः ।
तस्मात्तेषु विशेषेण मृदुपूर्वं समाचरेत् ॥ १२-८८-३४॥
upekṣitā hi naśyeyurgomino'raṇyavāsinaḥ |
tasmātteṣu viśeṣeṇa mṛdupūrvaṃ samācaret || 12-88-34||

MHB 12-88-35

सान्त्वनं रक्षणं दानमवस्था चाप्यभीक्ष्णशः ।
गोमिनां पार्थ कर्तव्यं संविभागाः प्रियाणि च ॥ १२-८८-३५॥
sāntvanaṃ rakṣaṇaṃ dānamavasthā cāpyabhīkṣṇaśaḥ |
gomināṃ pārtha kartavyaṃ saṃvibhāgāḥ priyāṇi ca || 12-88-35||

MHB 12-88-36

अजस्रमुपयोक्तव्यं फलं गोमिषु सर्वतः ।
प्रभावयति राष्ट्रं च व्यवहारं कृषिं तथा ॥ १२-८८-३६॥
ajasramupayoktavyaṃ phalaṃ gomiṣu sarvataḥ |
prabhāvayati rāṣṭraṃ ca vyavahāraṃ kṛṣiṃ tathā || 12-88-36||

MHB 12-88-37

तस्माद्गोमिषु यत्नेन प्रीतिं कुर्याद्विचक्षणः ।
दयावानप्रमत्तश्च करान्संप्रणयन्मृदून् ॥ १२-८८-३७॥
tasmādgomiṣu yatnena prītiṃ kuryādvicakṣaṇaḥ |
dayāvānapramattaśca karānsaṃpraṇayanmṛdūn || 12-88-37||

MHB 12-88-38

सर्वत्र क्षेमचरणं सुलभं तात गोमिभिः ।
न ह्यतः सदृशं किंचिद्धनमस्ति युधिष्ठिर ॥ १२-८८-३८॥
sarvatra kṣemacaraṇaṃ sulabhaṃ tāta gomibhiḥ |
na hyataḥ sadṛśaṃ kiṃciddhanamasti yudhiṣṭhira || 12-88-38||

Adhyaya: 89/353 (29)

MHB 12-89-1

युधिष्ठिर उवाच ।
यदा राजा समर्थोऽपि कोशार्थी स्यान्महामते ।
कथं प्रवर्तेत तदा तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-८९-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
yadā rājā samartho'pi kośārthī syānmahāmate |
kathaṃ pravarteta tadā tanme brūhi pitāmaha || 12-89-1||

MHB 12-89-2

भीष्म उवाच ।
यथादेशं यथाकालमपि चैव यथाबलम् ।
अनुशिष्यात्प्रजा राजा धर्मार्थी तद्धिते रतः ॥ १२-८९-२॥
bhīṣma uvāca |
yathādeśaṃ yathākālamapi caiva yathābalam |
anuśiṣyātprajā rājā dharmārthī taddhite rataḥ || 12-89-2||

MHB 12-89-3

यथा तासां च मन्येत श्रेय आत्मन एव च ।
तथा धर्म्याणि सर्वाणि राजा राष्ट्रे प्रवर्तयेत् ॥ १२-८९-३॥
yathā tāsāṃ ca manyeta śreya ātmana eva ca |
tathā dharmyāṇi sarvāṇi rājā rāṣṭre pravartayet || 12-89-3||

MHB 12-89-4

मधुदोहं दुहेद्राष्ट्रं भ्रमरान्न विपातयेत् ।
वत्सापेक्षी दुहेच्चैव स्तनांश्च न विकुट्टयेत् ॥ १२-८९-४॥
madhudohaṃ duhedrāṣṭraṃ bhramarānna vipātayet |
vatsāpekṣī duheccaiva stanāṃśca na vikuṭṭayet || 12-89-4||

MHB 12-89-5

जलौकावत्पिबेद्राष्ट्रं मृदुनैव नराधिप ।
व्याघ्रीव च हरेत्पुत्रमदष्ट्वा मा पतेदिति ॥ १२-८९-५॥
jalaukāvatpibedrāṣṭraṃ mṛdunaiva narādhipa |
vyāghrīva ca haretputramadaṣṭvā mā patediti || 12-89-5||

MHB 12-89-6

अल्पेनाल्पेन देयेन वर्धमानं प्रदापयेत् ।
ततो भूयस्ततो भूयः कामं वृद्धिं समाचरेत् ॥ १२-८९-६॥
alpenālpena deyena vardhamānaṃ pradāpayet |
tato bhūyastato bhūyaḥ kāmaṃ vṛddhiṃ samācaret || 12-89-6||

MHB 12-89-7

दमयन्निव दम्यानां शश्वद्भारं प्रवर्धयेत् ।
मृदुपूर्वं प्रयत्नेन पाशानभ्यवहारयेत् ॥ १२-८९-७॥
damayanniva damyānāṃ śaśvadbhāraṃ pravardhayet |
mṛdupūrvaṃ prayatnena pāśānabhyavahārayet || 12-89-7||

MHB 12-89-8

सकृत्पाशावकीर्णास्ते न भविष्यन्ति दुर्दमाः ।
उचितेनैव भोक्तव्यास्ते भविष्यन्ति यत्नतः ॥ १२-८९-८॥
sakṛtpāśāvakīrṇāste na bhaviṣyanti durdamāḥ |
ucitenaiva bhoktavyāste bhaviṣyanti yatnataḥ || 12-89-8||

MHB 12-89-9

तस्मात्सर्वसमारम्भो दुर्लभः पुरुषव्रजः ।
यथामुख्यान्सान्त्वयित्वा भोक्तव्य इतरो जनः ॥ १२-८९-९॥
tasmātsarvasamārambho durlabhaḥ puruṣavrajaḥ |
yathāmukhyānsāntvayitvā bhoktavya itaro janaḥ || 12-89-9||

MHB 12-89-10

ततस्तान्भेदयित्वाथ परस्परविवक्षितान् ।
भुञ्जीत सान्त्वयित्वैव यथासुखमयत्नतः ॥ १२-८९-१०॥
tatastānbhedayitvātha parasparavivakṣitān |
bhuñjīta sāntvayitvaiva yathāsukhamayatnataḥ || 12-89-10||

MHB 12-89-11

न चास्थाने न चाकाले करानेभ्योऽनुपातयेत् ।
आनुपूर्व्येण सान्त्वेन यथाकालं यथाविधि ॥ १२-८९-११॥
na cāsthāne na cākāle karānebhyo'nupātayet |
ānupūrvyeṇa sāntvena yathākālaṃ yathāvidhi || 12-89-11||

MHB 12-89-12

उपायान्प्रब्रवीम्येतान्न मे माया विवक्षिता ।
अनुपायेन दमयन्प्रकोपयति वाजिनः ॥ १२-८९-१२॥
upāyānprabravīmyetānna me māyā vivakṣitā |
anupāyena damayanprakopayati vājinaḥ || 12-89-12||

MHB 12-89-13

पानागाराणि वेशाश्च वेशप्रापणिकास्तथा ।
कुशीलवाः सकितवा ये चान्ये केचिदीदृशाः ॥ १२-८९-१३॥
pānāgārāṇi veśāśca veśaprāpaṇikāstathā |
kuśīlavāḥ sakitavā ye cānye kecidīdṛśāḥ || 12-89-13||

MHB 12-89-14

नियम्याः सर्व एवैते ये राष्ट्रस्योपघातकाः ।
एते राष्ट्रे हि तिष्ठन्तो बाधन्ते भद्रिकाः प्रजाः ॥ १२-८९-१४॥
niyamyāḥ sarva evaite ye rāṣṭrasyopaghātakāḥ |
ete rāṣṭre hi tiṣṭhanto bādhante bhadrikāḥ prajāḥ || 12-89-14||

MHB 12-89-15

न केनचिद्याचितव्यः कश्चित्किंचिदनापदि ।
इति व्यवस्था भूतानां पुरस्तान्मनुना कृता ॥ १२-८९-१५॥
na kenacidyācitavyaḥ kaścitkiṃcidanāpadi |
iti vyavasthā bhūtānāṃ purastānmanunā kṛtā || 12-89-15||

MHB 12-89-16

सर्वे तथा न जीवेयुर्न कुर्युः कर्म चेदिह ।
सर्व एव त्रयो लोका न भवेयुरसंशयम् ॥ १२-८९-१६॥
sarve tathā na jīveyurna kuryuḥ karma cediha |
sarva eva trayo lokā na bhaveyurasaṃśayam || 12-89-16||

MHB 12-89-17

प्रभुर्नियमने राजा य एतान्न नियच्छति ।
भुङ्क्ते स तस्य पापस्य चतुर्भागमिति श्रुतिः ।
तथा कृतस्य धर्मस्य चतुर्भागमुपाश्नुते ॥ १२-८९-१७॥
prabhurniyamane rājā ya etānna niyacchati |
bhuṅkte sa tasya pāpasya caturbhāgamiti śrutiḥ |
tathā kṛtasya dharmasya caturbhāgamupāśnute || 12-89-17||

MHB 12-89-18

स्थानान्येतानि संगम्य प्रसङ्गे भूतिनाशनः ।
कामप्रसक्तः पुरुषः किमकार्यं विवर्जयेत् ॥ १२-८९-१८॥
sthānānyetāni saṃgamya prasaṅge bhūtināśanaḥ |
kāmaprasaktaḥ puruṣaḥ kimakāryaṃ vivarjayet || 12-89-18||

MHB 12-89-19

आपद्येव तु याचेरन्येषां नास्ति परिग्रहः ।
दातव्यं धर्मतस्तेभ्यस्त्वनुक्रोशाद्दयार्थिना ॥ १२-८९-१९॥
āpadyeva tu yāceranyeṣāṃ nāsti parigrahaḥ |
dātavyaṃ dharmatastebhyastvanukrośāddayārthinā || 12-89-19||

MHB 12-89-20

मा ते राष्ट्रे याचनका मा ते भूयुश्च दस्यवः ।
इष्टादातार एवैते नैते भूतस्य भावकाः ॥ १२-८९-२०॥
mā te rāṣṭre yācanakā mā te bhūyuśca dasyavaḥ |
iṣṭādātāra evaite naite bhūtasya bhāvakāḥ || 12-89-20||

MHB 12-89-21

ये भूतान्यनुगृह्णन्ति वर्धयन्ति च ये प्रजाः ।
ते ते राष्ट्रे प्रवर्तन्तां मा भूतानामभावकाः ॥ १२-८९-२१॥
ye bhūtānyanugṛhṇanti vardhayanti ca ye prajāḥ |
te te rāṣṭre pravartantāṃ mā bhūtānāmabhāvakāḥ || 12-89-21||

MHB 12-89-22

दण्ड्यास्ते च महाराज धनादानप्रयोजनाः ।
प्रयोगं कारयेयुस्तान्यथा बलिकरांस्तथा ॥ १२-८९-२२॥
daṇḍyāste ca mahārāja dhanādānaprayojanāḥ |
prayogaṃ kārayeyustānyathā balikarāṃstathā || 12-89-22||

MHB 12-89-23

कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यं यच्चान्यत्किंचिदीदृशम् ।
पुरुषैः कारयेत्कर्म बहुभिः सह कर्मिभिः ॥ १२-८९-२३॥
kṛṣigorakṣyavāṇijyaṃ yaccānyatkiṃcidīdṛśam |
puruṣaiḥ kārayetkarma bahubhiḥ saha karmibhiḥ || 12-89-23||

MHB 12-89-24

नरश्चेत्कृषिगोरक्ष्यं वाणिज्यं चाप्यनुष्ठितः ।
संशयं लभते किंचित्तेन राजा विगर्ह्यते ॥ १२-८९-२४॥
naraścetkṛṣigorakṣyaṃ vāṇijyaṃ cāpyanuṣṭhitaḥ |
saṃśayaṃ labhate kiṃcittena rājā vigarhyate || 12-89-24||

MHB 12-89-25

धनिनः पूजयेन्नित्यं यानाच्छादनभोजनैः ।
वक्तव्याश्चानुगृह्णीध्वं पूजाः सह मयेति ह ॥ १२-८९-२५॥
dhaninaḥ pūjayennityaṃ yānācchādanabhojanaiḥ |
vaktavyāścānugṛhṇīdhvaṃ pūjāḥ saha mayeti ha || 12-89-25||

MHB 12-89-26

अङ्गमेतन्महद्राज्ञां धनिनो नाम भारत ।
ककुदं सर्वभूतानां धनस्थो नात्र संशयः ॥ १२-८९-२६॥
aṅgametanmahadrājñāṃ dhanino nāma bhārata |
kakudaṃ sarvabhūtānāṃ dhanastho nātra saṃśayaḥ || 12-89-26||

MHB 12-89-27

प्राज्ञः शूरो धनस्थश्च स्वामी धार्मिक एव च ।
तपस्वी सत्यवादी च बुद्धिमांश्चाभिरक्षति ॥ १२-८९-२७॥
prājñaḥ śūro dhanasthaśca svāmī dhārmika eva ca |
tapasvī satyavādī ca buddhimāṃścābhirakṣati || 12-89-27||

MHB 12-89-28

तस्मादेतेषु सर्वेषु प्रीतिमान्भव पार्थिव ।
सत्यमार्जवमक्रोधमानृशंस्यं च पालय ॥ १२-८९-२८॥
tasmādeteṣu sarveṣu prītimānbhava pārthiva |
satyamārjavamakrodhamānṛśaṃsyaṃ ca pālaya || 12-89-28||

MHB 12-89-29

एवं दण्डं च कोशं च मित्रं भूमिं च लप्स्यसे ।
सत्यार्जवपरो राजन्मित्रकोशसमन्वितः ॥ १२-८९-२९॥
evaṃ daṇḍaṃ ca kośaṃ ca mitraṃ bhūmiṃ ca lapsyase |
satyārjavaparo rājanmitrakośasamanvitaḥ || 12-89-29||

Adhyaya: 90/353 (25)

MHB 12-90-1

भीष्म उवाच ।
वनस्पतीन्भक्ष्यफलान्न छिन्द्युर्विषये तव ।
ब्राह्मणानां मूलफलं धर्म्यमाहुर्मनीषिणः ॥ १२-९०-१॥
bhīṣma uvāca |
vanaspatīnbhakṣyaphalānna chindyurviṣaye tava |
brāhmaṇānāṃ mūlaphalaṃ dharmyamāhurmanīṣiṇaḥ || 12-90-1||

MHB 12-90-2

ब्राह्मणेभ्योऽतिरिक्तं च भुञ्जीरन्नितरे जनाः ।
न ब्राह्मणोपरोधेन हरेदन्यः कथंचन ॥ १२-९०-२॥
brāhmaṇebhyo'tiriktaṃ ca bhuñjīrannitare janāḥ |
na brāhmaṇoparodhena haredanyaḥ kathaṃcana || 12-90-2||

MHB 12-90-3

विप्रश्चेत्त्यागमातिष्ठेदाख्यायावृत्तिकर्शितः ।
परिकल्प्यास्य वृत्तिः स्यात्सदारस्य नराधिप ॥ १२-९०-३॥
vipraścettyāgamātiṣṭhedākhyāyāvṛttikarśitaḥ |
parikalpyāsya vṛttiḥ syātsadārasya narādhipa || 12-90-3||

MHB 12-90-4

स चेन्नोपनिवर्तेत वाच्यो ब्राह्मणसंसदि ।
कस्मिन्निदानीं मर्यादामयं लोकः करिष्यति ॥ १२-९०-४॥
sa cennopanivarteta vācyo brāhmaṇasaṃsadi |
kasminnidānīṃ maryādāmayaṃ lokaḥ kariṣyati || 12-90-4||

MHB 12-90-5

असंशयं निवर्तेत न चेद्वक्ष्यत्यतः परम् ।
पूर्वं परोक्षं कर्तव्यमेतत्कौन्तेय शासनम् ॥ १२-९०-५॥
asaṃśayaṃ nivarteta na cedvakṣyatyataḥ param |
pūrvaṃ parokṣaṃ kartavyametatkaunteya śāsanam || 12-90-5||

MHB 12-90-6

आहुरेतज्जना ब्रह्मन्न चैतच्छ्रद्दधाम्यहम् ।
निमन्त्र्यश्च भवेद्भोगैरवृत्त्या चेत्तदाचरेत् ॥ १२-९०-६॥
āhuretajjanā brahmanna caitacchraddadhāmyaham |
nimantryaśca bhavedbhogairavṛttyā cettadācaret || 12-90-6||

MHB 12-90-7

कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यं लोकानामिह जीवनम् ।
ऊर्ध्वं चैव त्रयी विद्या सा भूतान्भावयत्युत ॥ १२-९०-७॥
kṛṣigorakṣyavāṇijyaṃ lokānāmiha jīvanam |
ūrdhvaṃ caiva trayī vidyā sā bhūtānbhāvayatyuta || 12-90-7||

MHB 12-90-8

तस्यां प्रयतमानायां ये स्युस्तत्परिपन्थिनः ।
दस्यवस्तद्वधायेह ब्रह्मा क्षत्रमथासृजत् ॥ १२-९०-८॥
tasyāṃ prayatamānāyāṃ ye syustatparipanthinaḥ |
dasyavastadvadhāyeha brahmā kṣatramathāsṛjat || 12-90-8||

MHB 12-90-9

शत्रूञ्जहि प्रजा रक्ष यजस्व क्रतुभिर्नृप ।
युध्यस्व समरे वीरो भूत्वा कौरवनन्दन ॥ १२-९०-९॥
śatrūñjahi prajā rakṣa yajasva kratubhirnṛpa |
yudhyasva samare vīro bhūtvā kauravanandana || 12-90-9||

MHB 12-90-10

संरक्ष्यान्पालयेद्राजा यः स राजार्यकृत्तमः ।
ये केचित्तान्न रक्षन्ति तैरर्थो नास्ति कश्चन ॥ १२-९०-१०॥
saṃrakṣyānpālayedrājā yaḥ sa rājāryakṛttamaḥ |
ye kecittānna rakṣanti tairartho nāsti kaścana || 12-90-10||

MHB 12-90-11

सदैव राज्ञा बोद्धव्यं सर्वलोकाद्युधिष्ठिर ।
तस्माद्धेतोर्हि भुञ्जीत मनुष्यानेव मानवः ॥ १२-९०-११॥
sadaiva rājñā boddhavyaṃ sarvalokādyudhiṣṭhira |
tasmāddhetorhi bhuñjīta manuṣyāneva mānavaḥ || 12-90-11||

MHB 12-90-12

अन्तरेभ्यः परान्रक्षन्परेभ्यः पुनरन्तरान् ।
परान्परेभ्यः स्वान्स्वेभ्यः सर्वान्पालय नित्यदा ॥ १२-९०-१२॥
antarebhyaḥ parānrakṣanparebhyaḥ punarantarān |
parānparebhyaḥ svānsvebhyaḥ sarvānpālaya nityadā || 12-90-12||

MHB 12-90-13

आत्मानं सर्वतो रक्षन्राजा रक्षेत मेदिनीम् ।
आत्ममूलमिदं सर्वमाहुर्हि विदुषो जनाः ॥ १२-९०-१३॥
ātmānaṃ sarvato rakṣanrājā rakṣeta medinīm |
ātmamūlamidaṃ sarvamāhurhi viduṣo janāḥ || 12-90-13||

MHB 12-90-14

किं छिद्रं कोऽनुषङ्गो मे किं वास्त्यविनिपातितम् ।
कुतो मामास्रवेद्दोष इति नित्यं विचिन्तयेत् ॥ १२-९०-१४॥
kiṃ chidraṃ ko'nuṣaṅgo me kiṃ vāstyavinipātitam |
kuto māmāsraveddoṣa iti nityaṃ vicintayet || 12-90-14||

MHB 12-90-15

गुप्तैश्चारैरनुमतैः पृथिवीमनुचारयेत् ।
सुनीतं यदि मे वृत्तं प्रशंसन्ति न वा पुनः ।
कच्चिद्रोचेज्जनपदे कच्चिद्राष्ट्रे च मे यशः ॥ १२-९०-१५॥
guptaiścārairanumataiḥ pṛthivīmanucārayet |
sunītaṃ yadi me vṛttaṃ praśaṃsanti na vā punaḥ |
kaccidrocejjanapade kaccidrāṣṭre ca me yaśaḥ || 12-90-15||

MHB 12-90-16

धर्मज्ञानां धृतिमतां संग्रामेष्वपलायिनाम् ।
राष्ट्रं च येऽनुजीवन्ति ये च राज्ञोऽनुजीविनः ॥ १२-९०-१६॥
dharmajñānāṃ dhṛtimatāṃ saṃgrāmeṣvapalāyinām |
rāṣṭraṃ ca ye'nujīvanti ye ca rājño'nujīvinaḥ || 12-90-16||

MHB 12-90-17

अमात्यानां च सर्वेषां मध्यस्थानां च सर्वशः ।
ये च त्वाभिप्रशंसेयुर्निन्देयुरथ वा पुनः ।
सर्वान्सुपरिणीतांस्तान्कारयेत युधिष्ठिर ॥ १२-९०-१७॥
amātyānāṃ ca sarveṣāṃ madhyasthānāṃ ca sarvaśaḥ |
ye ca tvābhipraśaṃseyurnindeyuratha vā punaḥ |
sarvānsupariṇītāṃstānkārayeta yudhiṣṭhira || 12-90-17||

MHB 12-90-18

एकान्तेन हि सर्वेषां न शक्यं तात रोचितुम् ।
मित्रामित्रमथो मध्यं सर्वभूतेषु भारत ॥ १२-९०-१८॥
ekāntena hi sarveṣāṃ na śakyaṃ tāta rocitum |
mitrāmitramatho madhyaṃ sarvabhūteṣu bhārata || 12-90-18||

MHB 12-90-19

तुल्यबाहुबलानां च गुणैरपि निषेविनाम् ।
कथं स्यादधिकः कश्चित्स तु भुञ्जीत मानवान् ॥ १२-९०-१९॥
tulyabāhubalānāṃ ca guṇairapi niṣevinām |
kathaṃ syādadhikaḥ kaścitsa tu bhuñjīta mānavān || 12-90-19||

MHB 12-90-20

ये चरा ह्यचरानद्युरदंष्ट्रान्दंष्ट्रिणस्तथा ।
आशीविषा इव क्रुद्धा भुजगा भुजगानिव ॥ १२-९०-२०॥
ye carā hyacarānadyuradaṃṣṭrāndaṃṣṭriṇastathā |
āśīviṣā iva kruddhā bhujagā bhujagāniva || 12-90-20||

MHB 12-90-21

एतेभ्यश्चाप्रमत्तः स्यात्सदा यत्तो युधिष्ठिर ।
भारुण्डसदृशा ह्येते निपतन्ति प्रमाद्यतः ॥ १२-९०-२१॥
etebhyaścāpramattaḥ syātsadā yatto yudhiṣṭhira |
bhāruṇḍasadṛśā hyete nipatanti pramādyataḥ || 12-90-21||

MHB 12-90-22

कच्चित्ते वणिजो राष्ट्रे नोद्विजन्ते करार्दिताः ।
क्रीणन्तो बहु वाल्पेन कान्तारकृतनिश्रमाः ॥ १२-९०-२२॥
kaccitte vaṇijo rāṣṭre nodvijante karārditāḥ |
krīṇanto bahu vālpena kāntārakṛtaniśramāḥ || 12-90-22||

MHB 12-90-23

कच्चित्कृषिकरा राष्ट्रं न जहत्यतिपीडिताः ।
ये वहन्ति धुरं राज्ञां संभरन्तीतरानपि ॥ १२-९०-२३॥
kaccitkṛṣikarā rāṣṭraṃ na jahatyatipīḍitāḥ |
ye vahanti dhuraṃ rājñāṃ saṃbharantītarānapi || 12-90-23||

MHB 12-90-24

इतो दत्तेन जीवन्ति देवाः पितृगणास्तथा ।
मनुष्योरगरक्षांसि वयांसि पशवस्तथा ॥ १२-९०-२४॥
ito dattena jīvanti devāḥ pitṛgaṇāstathā |
manuṣyoragarakṣāṃsi vayāṃsi paśavastathā || 12-90-24||

MHB 12-90-25

एषा ते राष्ट्रवृत्तिश्च राष्ट्रगुप्तिश्च भारत ।
एतमेवार्थमाश्रित्य भूयो वक्ष्यामि पाण्डव ॥ १२-९०-२५॥
eṣā te rāṣṭravṛttiśca rāṣṭraguptiśca bhārata |
etamevārthamāśritya bhūyo vakṣyāmi pāṇḍava || 12-90-25||

Adhyaya: 91/353 (38)

MHB 12-91-1

भीष्म उवाच ।
यानङ्गिराः क्षत्रधर्मानुतथ्यो ब्रह्मवित्तमः ।
मान्धात्रे यौवनाश्वाय प्रीतिमानभ्यभाषत ॥ १२-९१-१॥
bhīṣma uvāca |
yānaṅgirāḥ kṣatradharmānutathyo brahmavittamaḥ |
māndhātre yauvanāśvāya prītimānabhyabhāṣata || 12-91-1||

MHB 12-91-2

स यथानुशशासैनमुतथ्यो ब्रह्मवित्तमः ।
तत्ते सर्वं प्रवक्ष्यामि निखिलेन युधिष्ठिर ॥ १२-९१-२॥
sa yathānuśaśāsainamutathyo brahmavittamaḥ |
tatte sarvaṃ pravakṣyāmi nikhilena yudhiṣṭhira || 12-91-2||

MHB 12-91-3

उतथ्य उवाच ।
धर्माय राजा भवति न कामकरणाय तु ।
मान्धातरेवं जानीहि राजा लोकस्य रक्षिता ॥ १२-९१-३॥
utathya uvāca |
dharmāya rājā bhavati na kāmakaraṇāya tu |
māndhātarevaṃ jānīhi rājā lokasya rakṣitā || 12-91-3||

MHB 12-91-4

राजा चरति वै धर्मं देवत्वायैव गच्छति ।
न चेद्धर्मं स चरति नरकायैव गच्छति ॥ १२-९१-४॥
rājā carati vai dharmaṃ devatvāyaiva gacchati |
na ceddharmaṃ sa carati narakāyaiva gacchati || 12-91-4||

MHB 12-91-5

धर्मे तिष्ठन्ति भूतानि धर्मो राजनि तिष्ठति ।
तं राजा साधु यः शास्ति स राजा पृथिवीपतिः ॥ १२-९१-५॥
dharme tiṣṭhanti bhūtāni dharmo rājani tiṣṭhati |
taṃ rājā sādhu yaḥ śāsti sa rājā pṛthivīpatiḥ || 12-91-5||

MHB 12-91-6

राजा परमधर्मात्मा लक्ष्मीवान्पाप उच्यते ।
देवाश्च गर्हां गच्छन्ति धर्मो नास्तीति चोच्यते ॥ १२-९१-६॥
rājā paramadharmātmā lakṣmīvānpāpa ucyate |
devāśca garhāṃ gacchanti dharmo nāstīti cocyate || 12-91-6||

MHB 12-91-7

अधर्मे वर्तमानानामर्थसिद्धिः प्रदृश्यते ।
तदेव मङ्गलं सर्वं लोकः समनुवर्तते ॥ १२-९१-७॥
adharme vartamānānāmarthasiddhiḥ pradṛśyate |
tadeva maṅgalaṃ sarvaṃ lokaḥ samanuvartate || 12-91-7||

MHB 12-91-8

उच्छिद्यते धर्मवृत्तमधर्मो वर्तते महान् ।
भयमाहुर्दिवारात्रं यदा पापो न वार्यते ॥ १२-९१-८॥
ucchidyate dharmavṛttamadharmo vartate mahān |
bhayamāhurdivārātraṃ yadā pāpo na vāryate || 12-91-8||

MHB 12-91-9

न वेदाननुवर्तन्ति व्रतवन्तो द्विजातयः ।
न यज्ञांस्तन्वते विप्रा यदा पापो न वार्यते ॥ १२-९१-९॥
na vedānanuvartanti vratavanto dvijātayaḥ |
na yajñāṃstanvate viprā yadā pāpo na vāryate || 12-91-9||

MHB 12-91-10

वध्यानामिव सर्वेषां मनो भवति विह्वलम् ।
मनुष्याणां महाराज यदा पापो न वार्यते ॥ १२-९१-१०॥
vadhyānāmiva sarveṣāṃ mano bhavati vihvalam |
manuṣyāṇāṃ mahārāja yadā pāpo na vāryate || 12-91-10||

MHB 12-91-11

उभौ लोकावभिप्रेक्ष्य राजानमृषयः स्वयम् ।
असृजन्सुमहद्भूतमयं धर्मो भविष्यति ॥ १२-९१-११॥
ubhau lokāvabhiprekṣya rājānamṛṣayaḥ svayam |
asṛjansumahadbhūtamayaṃ dharmo bhaviṣyati || 12-91-11||

MHB 12-91-12

यस्मिन्धर्मो विराजेत तं राजानं प्रचक्षते ।
यस्मिन्विलीयते धर्मस्तं देवा वृषलं विदुः ॥ १२-९१-१२॥
yasmindharmo virājeta taṃ rājānaṃ pracakṣate |
yasminvilīyate dharmastaṃ devā vṛṣalaṃ viduḥ || 12-91-12||

MHB 12-91-13

वृषो हि भगवान्धर्मो यस्तस्य कुरुते ह्यलम् ।
वृषलं तं विदुर्देवास्तस्माद्धर्मं न लोपयेत् ॥ १२-९१-१३॥
vṛṣo hi bhagavāndharmo yastasya kurute hyalam |
vṛṣalaṃ taṃ vidurdevāstasmāddharmaṃ na lopayet || 12-91-13||

MHB 12-91-14

धर्मे वर्धति वर्धन्ति सर्वभूतानि सर्वदा ।
तस्मिन्ह्रसति हीयन्ते तस्माद्धर्मं प्रवर्धयेत् ॥ १२-९१-१४॥
dharme vardhati vardhanti sarvabhūtāni sarvadā |
tasminhrasati hīyante tasmāddharmaṃ pravardhayet || 12-91-14||

MHB 12-91-15

धनात्स्रवति धर्मो हि धारणाद्वेति निश्चयः ।
अकार्याणां मनुष्येन्द्र स सीमान्तकरः स्मृतः ॥ १२-९१-१५॥
dhanātsravati dharmo hi dhāraṇādveti niścayaḥ |
akāryāṇāṃ manuṣyendra sa sīmāntakaraḥ smṛtaḥ || 12-91-15||

MHB 12-91-16

प्रभवार्थं हि भूतानां धर्मः सृष्टः स्वयंभुवा ।
तस्मात्प्रवर्धयेद्धर्मं प्रजानुग्रहकारणात् ॥ १२-९१-१६॥
prabhavārthaṃ hi bhūtānāṃ dharmaḥ sṛṣṭaḥ svayaṃbhuvā |
tasmātpravardhayeddharmaṃ prajānugrahakāraṇāt || 12-91-16||

MHB 12-91-17

तस्माद्धि राजशार्दूल धर्मः श्रेष्ठ इति स्मृतः ।
स राजा यः प्रजाः शास्ति साधुकृत्पुरुषर्षभः ॥ १२-९१-१७॥
tasmāddhi rājaśārdūla dharmaḥ śreṣṭha iti smṛtaḥ |
sa rājā yaḥ prajāḥ śāsti sādhukṛtpuruṣarṣabhaḥ || 12-91-17||

MHB 12-91-18

कामक्रोधावनादृत्य धर्ममेवानुपालयेत् ।
धर्मः श्रेयस्करतमो राज्ञां भरतसत्तम ॥ १२-९१-१८॥
kāmakrodhāvanādṛtya dharmamevānupālayet |
dharmaḥ śreyaskaratamo rājñāṃ bharatasattama || 12-91-18||

MHB 12-91-19

धर्मस्य ब्राह्मणा योनिस्तस्मात्तान्पूजयेत्सदा ।
ब्राह्मणानां च मान्धातः कामान्कुर्यादमत्सरी ॥ १२-९१-१९॥
dharmasya brāhmaṇā yonistasmāttānpūjayetsadā |
brāhmaṇānāṃ ca māndhātaḥ kāmānkuryādamatsarī || 12-91-19||

MHB 12-91-20

तेषां ह्यकामकरणाद्राज्ञः संजायते भयम् ।
मित्राणि च न वर्धन्ते तथामित्रीभवन्त्यपि ॥ १२-९१-२०॥
teṣāṃ hyakāmakaraṇādrājñaḥ saṃjāyate bhayam |
mitrāṇi ca na vardhante tathāmitrībhavantyapi || 12-91-20||

MHB 12-91-21

ब्राह्मणान्वै तदासूयाद्यदा वैरोचनो बलिः ।
अथास्माच्छ्रीरपाक्रामद्यास्मिन्नासीत्प्रतापिनी ॥ १२-९१-२१॥
brāhmaṇānvai tadāsūyādyadā vairocano baliḥ |
athāsmācchrīrapākrāmadyāsminnāsītpratāpinī || 12-91-21||

MHB 12-91-22

ततस्तस्मादपक्रम्य सागच्छत्पाकशासनम् ।
अथ सोऽन्वतपत्पश्चाच्छ्रियं दृष्ट्वा पुरंदरे ॥ १२-९१-२२॥
tatastasmādapakramya sāgacchatpākaśāsanam |
atha so'nvatapatpaścācchriyaṃ dṛṣṭvā puraṃdare || 12-91-22||

MHB 12-91-23

एतत्फलमसूयाया अभिमानस्य चाभिभो ।
तस्माद्बुध्यस्व मान्धातर्मा त्वा जह्यात्प्रतापिनी ॥ १२-९१-२३॥
etatphalamasūyāyā abhimānasya cābhibho |
tasmādbudhyasva māndhātarmā tvā jahyātpratāpinī || 12-91-23||

MHB 12-91-24

दर्पो नाम श्रियः पुत्रो जज्ञेऽधर्मादिति श्रुतिः ।
तेन देवासुरा राजन्नीताः सुबहुशो वशम् ॥ १२-९१-२४॥
darpo nāma śriyaḥ putro jajñe'dharmāditi śrutiḥ |
tena devāsurā rājannītāḥ subahuśo vaśam || 12-91-24||

MHB 12-91-25

राजर्षयश्च बहवस्तस्माद्बुध्यस्व पार्थिव ।
राजा भवति तं जित्वा दासस्तेन पराजितः ॥ १२-९१-२५॥
rājarṣayaśca bahavastasmādbudhyasva pārthiva |
rājā bhavati taṃ jitvā dāsastena parājitaḥ || 12-91-25||

MHB 12-91-26

स यथा दर्पसहितमधर्मं नानुसेवसे ।
तथा वर्तस्व मान्धातश्चिरं चेत्स्थातुमिच्छसि ॥ १२-९१-२६॥
sa yathā darpasahitamadharmaṃ nānusevase |
tathā vartasva māndhātaściraṃ cetsthātumicchasi || 12-91-26||

MHB 12-91-27

मत्तात्प्रमत्तात्पोगण्डादुन्मत्ताच्च विशेषतः ।
तदभ्यासादुपावर्तादहितानां च सेवनात् ॥ १२-९१-२७॥
mattātpramattātpogaṇḍādunmattācca viśeṣataḥ |
tadabhyāsādupāvartādahitānāṃ ca sevanāt || 12-91-27||

MHB 12-91-28

निगृहीतादमात्याच्च स्त्रीभ्यश्चैव विशेषतः ।
पर्वताद्विषमाद्दुर्गाद्धस्तिनोऽश्वात्सरीसृपात् ॥ १२-९१-२८॥
nigṛhītādamātyācca strībhyaścaiva viśeṣataḥ |
parvatādviṣamāddurgāddhastino'śvātsarīsṛpāt || 12-91-28||

MHB 12-91-29

एतेभ्यो नित्ययत्तः स्यान्नक्तंचर्यां च वर्जयेत् ।
अत्यायं चातिमानं च दम्भं क्रोधं च वर्जयेत् ॥ १२-९१-२९॥
etebhyo nityayattaḥ syānnaktaṃcaryāṃ ca varjayet |
atyāyaṃ cātimānaṃ ca dambhaṃ krodhaṃ ca varjayet || 12-91-29||

MHB 12-91-30

अविज्ञातासु च स्त्रीषु क्लीबासु स्वैरिणीषु च ।
परभार्यासु कन्यासु नाचरेन्मैथुनं नृपः ॥ १२-९१-३०॥
avijñātāsu ca strīṣu klībāsu svairiṇīṣu ca |
parabhāryāsu kanyāsu nācarenmaithunaṃ nṛpaḥ || 12-91-30||

MHB 12-91-31

कुलेषु पापरक्षांसि जायन्ते वर्णसंकरात् ।
अपुमांसोऽङ्गहीनाश्च स्थूलजिह्वा विचेतसः ॥ १२-९१-३१॥
kuleṣu pāparakṣāṃsi jāyante varṇasaṃkarāt |
apumāṃso'ṅgahīnāśca sthūlajihvā vicetasaḥ || 12-91-31||

MHB 12-91-32

एते चान्ये च जायन्ते यदा राजा प्रमाद्यति ।
तस्माद्राज्ञा विशेषेण वर्तितव्यं प्रजाहिते ॥ १२-९१-३२॥
ete cānye ca jāyante yadā rājā pramādyati |
tasmādrājñā viśeṣeṇa vartitavyaṃ prajāhite || 12-91-32||

MHB 12-91-33

क्षत्रियस्य प्रमत्तस्य दोषः संजायते महान् ।
अधर्माः संप्रवर्तन्ते प्रजासंकरकारकाः ॥ १२-९१-३३॥
kṣatriyasya pramattasya doṣaḥ saṃjāyate mahān |
adharmāḥ saṃpravartante prajāsaṃkarakārakāḥ || 12-91-33||

MHB 12-91-34

अशीते विद्यते शीतं शीते शीतं न विद्यते ।
अवृष्टिरतिवृष्टिश्च व्याधिश्चाविशति प्रजाः ॥ १२-९१-३४॥
aśīte vidyate śītaṃ śīte śītaṃ na vidyate |
avṛṣṭirativṛṣṭiśca vyādhiścāviśati prajāḥ || 12-91-34||

MHB 12-91-35

नक्षत्राण्युपतिष्ठन्ति ग्रहा घोरास्तथापरे ।
उत्पाताश्चात्र दृश्यन्ते बहवो राजनाशनाः ॥ १२-९१-३५॥
nakṣatrāṇyupatiṣṭhanti grahā ghorāstathāpare |
utpātāścātra dṛśyante bahavo rājanāśanāḥ || 12-91-35||

MHB 12-91-36

अरक्षितात्मा यो राजा प्रजाश्चापि न रक्षति ।
प्रजाश्च तस्य क्षीयन्ते ताश्च सोऽनु विनश्यति ॥ १२-९१-३६॥
arakṣitātmā yo rājā prajāścāpi na rakṣati |
prajāśca tasya kṣīyante tāśca so'nu vinaśyati || 12-91-36||

MHB 12-91-37

द्वावाददाते ह्येकस्य द्वयोश्च बहवोऽपरे ।
कुमार्यः संप्रलुप्यन्ते तदाहुर्नृपदूषणम् ॥ १२-९१-३७॥
dvāvādadāte hyekasya dvayośca bahavo'pare |
kumāryaḥ saṃpralupyante tadāhurnṛpadūṣaṇam || 12-91-37||

MHB 12-91-38

ममैतदिति नैकस्य मनुष्येष्ववतिष्ठते ।
त्यक्त्वा धर्मं यदा राजा प्रमादमनुतिष्ठति ॥ १२-९१-३८॥
mamaitaditi naikasya manuṣyeṣvavatiṣṭhate |
tyaktvā dharmaṃ yadā rājā pramādamanutiṣṭhati || 12-91-38||

Adhyaya: 92/353 (56)

MHB 12-92-1

उतथ्य उवाच ।
कालवर्षी च पर्जन्यो धर्मचारी च पार्थिवः ।
संपद्यदैषा भवति सा बिभर्ति सुखं प्रजाः ॥ १२-९२-१॥
utathya uvāca |
kālavarṣī ca parjanyo dharmacārī ca pārthivaḥ |
saṃpadyadaiṣā bhavati sā bibharti sukhaṃ prajāḥ || 12-92-1||

MHB 12-92-2

यो न जानाति निर्हन्तुं वस्त्राणां रजको मलम् ।
रक्तानि वा शोधयितुं यथा नास्ति तथैव सः ॥ १२-९२-२॥
yo na jānāti nirhantuṃ vastrāṇāṃ rajako malam |
raktāni vā śodhayituṃ yathā nāsti tathaiva saḥ || 12-92-2||

MHB 12-92-3

एवमेव द्विजेन्द्राणां क्षत्रियाणां विशामपि ।
शूद्राश्चतुर्णां वर्णानां नानाकर्मस्ववस्थिताः ॥ १२-९२-३॥
evameva dvijendrāṇāṃ kṣatriyāṇāṃ viśāmapi |
śūdrāścaturṇāṃ varṇānāṃ nānākarmasvavasthitāḥ || 12-92-3||

MHB 12-92-4

कर्म शूद्रे कृषिर्वैश्ये दण्डनीतिश्च राजनि ।
ब्रह्मचर्यं तपो मन्त्राः सत्यं चापि द्विजातिषु ॥ १२-९२-४॥
karma śūdre kṛṣirvaiśye daṇḍanītiśca rājani |
brahmacaryaṃ tapo mantrāḥ satyaṃ cāpi dvijātiṣu || 12-92-4||

MHB 12-92-5

तेषां यः क्षत्रियो वेद वस्त्राणामिव शोधनम् ।
शीलदोषान्विनिर्हन्तुं स पिता स प्रजापतिः ॥ १२-९२-५॥
teṣāṃ yaḥ kṣatriyo veda vastrāṇāmiva śodhanam |
śīladoṣānvinirhantuṃ sa pitā sa prajāpatiḥ || 12-92-5||

MHB 12-92-6

कृतं त्रेता द्वापरश्च कलिश्च भरतर्षभ ।
राजवृत्तानि सर्वाणि राजैव युगमुच्यते ॥ १२-९२-६॥
kṛtaṃ tretā dvāparaśca kaliśca bharatarṣabha |
rājavṛttāni sarvāṇi rājaiva yugamucyate || 12-92-6||

MHB 12-92-7

चातुर्वर्ण्यं तथा वेदाश्चातुराश्रम्यमेव च ।
सर्वं प्रमुह्यते ह्येतद्यदा राजा प्रमाद्यति ॥ १२-९२-७॥
cāturvarṇyaṃ tathā vedāścāturāśramyameva ca |
sarvaṃ pramuhyate hyetadyadā rājā pramādyati || 12-92-7||

MHB 12-92-8

राजैव कर्ता भूतानां राजैव च विनाशकः ।
धर्मात्मा यः स कर्ता स्यादधर्मात्मा विनाशकः ॥ १२-९२-८॥
rājaiva kartā bhūtānāṃ rājaiva ca vināśakaḥ |
dharmātmā yaḥ sa kartā syādadharmātmā vināśakaḥ || 12-92-8||

MHB 12-92-9

राज्ञो भार्याश्च पुत्राश्च बान्धवाः सुहृदस्तथा ।
समेत्य सर्वे शोचन्ति यदा राजा प्रमाद्यति ॥ १२-९२-९॥
rājño bhāryāśca putrāśca bāndhavāḥ suhṛdastathā |
sametya sarve śocanti yadā rājā pramādyati || 12-92-9||

MHB 12-92-10

हस्तिनोऽश्वाश्च गावश्चाप्युष्ट्राश्वतरगर्दभाः ।
अधर्मवृत्ते नृपतौ सर्वे सीदन्ति पार्थिव ॥ १२-९२-१०॥
hastino'śvāśca gāvaścāpyuṣṭrāśvataragardabhāḥ |
adharmavṛtte nṛpatau sarve sīdanti pārthiva || 12-92-10||

MHB 12-92-11

दुर्बलार्थं बलं सृष्टं धात्रा मान्धातरुच्यते ।
अबलं तन्महद्भूतं यस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ १२-९२-११॥
durbalārthaṃ balaṃ sṛṣṭaṃ dhātrā māndhātarucyate |
abalaṃ tanmahadbhūtaṃ yasminsarvaṃ pratiṣṭhitam || 12-92-11||

MHB 12-92-12

यच्च भूतं स भजते भूता ये च तदन्वयाः ।
अधर्मस्थे हि नृपतौ सर्वे सीदन्ति पार्थिव ॥ १२-९२-१२॥
yacca bhūtaṃ sa bhajate bhūtā ye ca tadanvayāḥ |
adharmasthe hi nṛpatau sarve sīdanti pārthiva || 12-92-12||

MHB 12-92-13

दुर्बलस्य हि यच्चक्षुर्मुनेराशीविषस्य च ।
अविषह्यतमं मन्ये मा स्म दुर्बलमासदः ॥ १२-९२-१३॥
durbalasya hi yaccakṣurmunerāśīviṣasya ca |
aviṣahyatamaṃ manye mā sma durbalamāsadaḥ || 12-92-13||

MHB 12-92-14

दुर्बलांस्तात बुध्येथा नित्यमेवाविमानितान् ।
मा त्वां दुर्बलचक्षूंषि प्रदहेयुः सबान्धवम् ॥ १२-९२-१४॥
durbalāṃstāta budhyethā nityamevāvimānitān |
mā tvāṃ durbalacakṣūṃṣi pradaheyuḥ sabāndhavam || 12-92-14||

MHB 12-92-15

न हि दुर्बलदग्धस्य कुले किंचित्प्ररोहति ।
आमूलं निर्दहत्येव मा स्म दुर्बलमासदः ॥ १२-९२-१५॥
na hi durbaladagdhasya kule kiṃcitprarohati |
āmūlaṃ nirdahatyeva mā sma durbalamāsadaḥ || 12-92-15||

MHB 12-92-16

अबलं वै बलाच्छ्रेयो यच्चातिबलवद्बलम् ।
बलस्याबलदग्धस्य न किंचिदवशिष्यते ॥ १२-९२-१६॥
abalaṃ vai balācchreyo yaccātibalavadbalam |
balasyābaladagdhasya na kiṃcidavaśiṣyate || 12-92-16||

MHB 12-92-17

विमानितो हतोत्क्रुष्टस्त्रातारं चेन्न विन्दति ।
अमानुषकृतस्तत्र दण्डो हन्ति नराधिपम् ॥ १२-९२-१७॥
vimānito hatotkruṣṭastrātāraṃ cenna vindati |
amānuṣakṛtastatra daṇḍo hanti narādhipam || 12-92-17||

MHB 12-92-18

मा स्म तात बले स्थेया बाधिष्ठा मापि दुर्बलम् ।
मा त्वा दुर्बलचक्षूंषि धक्ष्यन्त्यग्निरिवाश्रयम् ॥ १२-९२-१८॥
mā sma tāta bale stheyā bādhiṣṭhā māpi durbalam |
mā tvā durbalacakṣūṃṣi dhakṣyantyagnirivāśrayam || 12-92-18||

MHB 12-92-19

यानि मिथ्याभिशस्तानां पतन्त्यश्रूणि रोदताम् ।
तानि पुत्रान्पशून्घ्नन्ति तेषां मिथ्याभिशासताम् ॥ १२-९२-१९॥
yāni mithyābhiśastānāṃ patantyaśrūṇi rodatām |
tāni putrānpaśūnghnanti teṣāṃ mithyābhiśāsatām || 12-92-19||

MHB 12-92-20

यदि नात्मनि पुत्रेषु न चेत्पौत्रेषु नप्तृषु ।
न हि पापं कृतं कर्म सद्यः फलति गौरिव ॥ १२-९२-२०॥
yadi nātmani putreṣu na cetpautreṣu naptṛṣu |
na hi pāpaṃ kṛtaṃ karma sadyaḥ phalati gauriva || 12-92-20||

MHB 12-92-21

यत्राबलो वध्यमानस्त्रातारं नाधिगच्छति ।
महान्दैवकृतस्तत्र दण्डः पतति दारुणः ॥ १२-९२-२१॥
yatrābalo vadhyamānastrātāraṃ nādhigacchati |
mahāndaivakṛtastatra daṇḍaḥ patati dāruṇaḥ || 12-92-21||

MHB 12-92-22

युक्ता यदा जानपदा भिक्षन्ते ब्राह्मणा इव ।
अभीक्ष्णं भिक्षुदोषेण राजानं घ्नन्ति तादृशाः ॥ १२-९२-२२॥
yuktā yadā jānapadā bhikṣante brāhmaṇā iva |
abhīkṣṇaṃ bhikṣudoṣeṇa rājānaṃ ghnanti tādṛśāḥ || 12-92-22||

MHB 12-92-23

राज्ञो यदा जनपदे बहवो राजपूरुषाः ।
अनयेनोपवर्तन्ते तद्राज्ञः किल्बिषं महत् ॥ १२-९२-२३॥
rājño yadā janapade bahavo rājapūruṣāḥ |
anayenopavartante tadrājñaḥ kilbiṣaṃ mahat || 12-92-23||

MHB 12-92-24

यदा युक्ता नयन्त्यर्थान्कामादर्थवशेन वा ।
कृपणं याचमानानां तद्राज्ञो वैशसं महत् ॥ १२-९२-२४॥
yadā yuktā nayantyarthānkāmādarthavaśena vā |
kṛpaṇaṃ yācamānānāṃ tadrājño vaiśasaṃ mahat || 12-92-24||

MHB 12-92-25

महावृक्षो जायते वर्धते च तं चैव भूतानि समाश्रयन्ति ।
यदा वृक्षश्छिद्यते दह्यते वा तदाश्रया अनिकेता भवन्ति ॥ १२-९२-२५॥
mahāvṛkṣo jāyate vardhate ca taṃ caiva bhūtāni samāśrayanti |
yadā vṛkṣaśchidyate dahyate vā tadāśrayā aniketā bhavanti || 12-92-25||

MHB 12-92-26

यदा राष्ट्रे धर्ममग्र्यं चरन्ति संस्कारं वा राजगुणं ब्रुवाणाः ।
तैरेवाधर्मश्चरितो धर्ममोहात्तूर्णं जह्यात्सुकृतं दुष्कृतं च ॥ १२-९२-२६॥
yadā rāṣṭre dharmamagryaṃ caranti saṃskāraṃ vā rājaguṇaṃ bruvāṇāḥ |
tairevādharmaścarito dharmamohāttūrṇaṃ jahyātsukṛtaṃ duṣkṛtaṃ ca || 12-92-26||

MHB 12-92-27

यत्र पापा ज्ञायमानाश्चरन्ति सतां कलिर्विन्दति तत्र राज्ञः ।
यदा राजा शास्ति नरान्नशिष्यान्न तद्राज्यं वर्धते भूमिपाल ॥ १२-९२-२७॥
yatra pāpā jñāyamānāścaranti satāṃ kalirvindati tatra rājñaḥ |
yadā rājā śāsti narānnaśiṣyānna tadrājyaṃ vardhate bhūmipāla || 12-92-27||

MHB 12-92-28

यश्चामात्यं मानयित्वा यथार्हं मन्त्रे च युद्धे च नृपो नियुञ्ज्यात् ।
प्रवर्धते तस्य राष्ट्रं नृपस्य भुङ्क्ते महीं चाप्यखिलां चिराय ॥ १२-९२-२८॥
yaścāmātyaṃ mānayitvā yathārhaṃ mantre ca yuddhe ca nṛpo niyuñjyāt |
pravardhate tasya rāṣṭraṃ nṛpasya bhuṅkte mahīṃ cāpyakhilāṃ cirāya || 12-92-28||

MHB 12-92-29

अत्रापि सुकृतं कर्म वाचं चैव सुभाषिताम् ।
समीक्ष्य पूजयन्राजा धर्मं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ॥ १२-९२-२९॥
atrāpi sukṛtaṃ karma vācaṃ caiva subhāṣitām |
samīkṣya pūjayanrājā dharmaṃ prāpnotyanuttamam || 12-92-29||

MHB 12-92-30

संविभज्य यदा भुङ्क्ते न चान्यानवमन्यते ।
निहन्ति बलिनं दृप्तं स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२-९२-३०॥
saṃvibhajya yadā bhuṅkte na cānyānavamanyate |
nihanti balinaṃ dṛptaṃ sa rājño dharma ucyate || 12-92-30||

MHB 12-92-31

त्रायते हि यदा सर्वं वाचा कायेन कर्मणा ।
पुत्रस्यापि न मृष्येच्च स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२-९२-३१॥
trāyate hi yadā sarvaṃ vācā kāyena karmaṇā |
putrasyāpi na mṛṣyecca sa rājño dharma ucyate || 12-92-31||

MHB 12-92-32

यदा शारणिकान्राजा पुत्रवत्परिरक्षति ।
भिनत्ति न च मर्यादां स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२-९२-३२॥
yadā śāraṇikānrājā putravatparirakṣati |
bhinatti na ca maryādāṃ sa rājño dharma ucyate || 12-92-32||

MHB 12-92-33

यदाप्तदक्षिणैर्यज्ञैर्यजते श्रद्धयान्वितः ।
कामद्वेषावनादृत्य स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२-९२-३३॥
yadāptadakṣiṇairyajñairyajate śraddhayānvitaḥ |
kāmadveṣāvanādṛtya sa rājño dharma ucyate || 12-92-33||

MHB 12-92-34

कृपणानाथवृद्धानां यदाश्रु व्यपमार्ष्टि वै ।
हर्षं संजनयन्नॄणां स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२-९२-३४॥
kṛpaṇānāthavṛddhānāṃ yadāśru vyapamārṣṭi vai |
harṣaṃ saṃjanayannṝṇāṃ sa rājño dharma ucyate || 12-92-34||

MHB 12-92-35

विवर्धयति मित्राणि तथारींश्चापकर्षति ।
संपूजयति साधूंश्च स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२-९२-३५॥
vivardhayati mitrāṇi tathārīṃścāpakarṣati |
saṃpūjayati sādhūṃśca sa rājño dharma ucyate || 12-92-35||

MHB 12-92-36

सत्यं पालयति प्राप्त्या नित्यं भूमिं प्रयच्छति ।
पूजयत्यतिथीन्भृत्यान्स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२-९२-३६॥
satyaṃ pālayati prāptyā nityaṃ bhūmiṃ prayacchati |
pūjayatyatithīnbhṛtyānsa rājño dharma ucyate || 12-92-36||

MHB 12-92-37

निग्रहानुग्रहौ चोभौ यत्र स्यातां प्रतिष्ठितौ ।
अस्मिँल्लोके परे चैव राजा तत्प्राप्नुते फलम् ॥ १२-९२-३७॥
nigrahānugrahau cobhau yatra syātāṃ pratiṣṭhitau |
asmi~lloke pare caiva rājā tatprāpnute phalam || 12-92-37||

MHB 12-92-38

यमो राजा धार्मिकाणां मान्धातः परमेश्वरः ।
संयच्छन्भवति प्राणान्नसंयच्छंस्तु पापकः ॥ १२-९२-३८॥
yamo rājā dhārmikāṇāṃ māndhātaḥ parameśvaraḥ |
saṃyacchanbhavati prāṇānnasaṃyacchaṃstu pāpakaḥ || 12-92-38||

MHB 12-92-39

ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान्सत्कृत्यानवमन्य च ।
यदा सम्यक्प्रगृह्णाति स राज्ञो धर्म उच्यते ॥ १२-९२-३९॥
ṛtvikpurohitācāryānsatkṛtyānavamanya ca |
yadā samyakpragṛhṇāti sa rājño dharma ucyate || 12-92-39||

MHB 12-92-40

यमो यच्छति भूतानि सर्वाण्येवाविशेषतः ।
तस्य राज्ञानुकर्तव्यं यन्तव्या विधिवत्प्रजाः ॥ १२-९२-४०॥
yamo yacchati bhūtāni sarvāṇyevāviśeṣataḥ |
tasya rājñānukartavyaṃ yantavyā vidhivatprajāḥ || 12-92-40||

MHB 12-92-41

सहस्राक्षेण राजा हि सर्व एवोपमीयते ।
स पश्यति हि यं धर्मं स धर्मः पुरुषर्षभ ॥ १२-९२-४१॥
sahasrākṣeṇa rājā hi sarva evopamīyate |
sa paśyati hi yaṃ dharmaṃ sa dharmaḥ puruṣarṣabha || 12-92-41||

MHB 12-92-42

अप्रमादेन शिक्षेथाः क्षमां बुद्धिं धृतिं मतिम् ।
भूतानां सत्त्वजिज्ञासां साध्वसाधु च सर्वदा ॥ १२-९२-४२॥
apramādena śikṣethāḥ kṣamāṃ buddhiṃ dhṛtiṃ matim |
bhūtānāṃ sattvajijñāsāṃ sādhvasādhu ca sarvadā || 12-92-42||

MHB 12-92-43

संग्रहः सर्वभूतानां दानं च मधुरा च वाक् ।
पौरजानपदाश्चैव गोप्तव्याः स्वा यथा प्रजाः ॥ १२-९२-४३॥
saṃgrahaḥ sarvabhūtānāṃ dānaṃ ca madhurā ca vāk |
paurajānapadāścaiva goptavyāḥ svā yathā prajāḥ || 12-92-43||

MHB 12-92-44

न जात्वदक्षो नृपतिः प्रजाः शक्नोति रक्षितुम् ।
भारो हि सुमहांस्तात राज्यं नाम सुदुष्करम् ॥ १२-९२-४४॥
na jātvadakṣo nṛpatiḥ prajāḥ śaknoti rakṣitum |
bhāro hi sumahāṃstāta rājyaṃ nāma suduṣkaram || 12-92-44||

MHB 12-92-45

तद्दण्डविन्नृपः प्राज्ञः शूरः शक्नोति रक्षितुम् ।
न हि शक्यमदण्डेन क्लीबेनाबुद्धिनापि वा ॥ १२-९२-४५॥
taddaṇḍavinnṛpaḥ prājñaḥ śūraḥ śaknoti rakṣitum |
na hi śakyamadaṇḍena klībenābuddhināpi vā || 12-92-45||

MHB 12-92-46

अभिरूपैः कुले जातैर्दक्षैर्भक्तैर्बहुश्रुतैः ।
सर्वा बुद्धीः परीक्षेथास्तापसाश्रमिणामपि ॥ १२-९२-४६॥
abhirūpaiḥ kule jātairdakṣairbhaktairbahuśrutaiḥ |
sarvā buddhīḥ parīkṣethāstāpasāśramiṇāmapi || 12-92-46||

MHB 12-92-47

ततस्त्वं सर्वभूतानां धर्मं वेत्स्यसि वै परम् ।
स्वदेशे परदेशे वा न ते धर्मो विनश्यति ॥ १२-९२-४७॥
tatastvaṃ sarvabhūtānāṃ dharmaṃ vetsyasi vai param |
svadeśe paradeśe vā na te dharmo vinaśyati || 12-92-47||

MHB 12-92-48

धर्मश्चार्थश्च कामश्च धर्म एवोत्तरो भवेत् ।
अस्मिँल्लोके परे चैव धर्मवित्सुखमेधते ॥ १२-९२-४८॥
dharmaścārthaśca kāmaśca dharma evottaro bhavet |
asmi~lloke pare caiva dharmavitsukhamedhate || 12-92-48||

MHB 12-92-49

त्यजन्ति दारान्प्राणांश्च मनुष्याः प्रतिपूजिताः ।
संग्रहश्चैव भूतानां दानं च मधुरा च वाक् ॥ १२-९२-४९॥
tyajanti dārānprāṇāṃśca manuṣyāḥ pratipūjitāḥ |
saṃgrahaścaiva bhūtānāṃ dānaṃ ca madhurā ca vāk || 12-92-49||

MHB 12-92-50

अप्रमादश्च शौचं च तात भूतिकरं महत् ।
एतेभ्यश्चैव मान्धातः सततं मा प्रमादिथाः ॥ १२-९२-५०॥
apramādaśca śaucaṃ ca tāta bhūtikaraṃ mahat |
etebhyaścaiva māndhātaḥ satataṃ mā pramādithāḥ || 12-92-50||

MHB 12-92-51

अप्रमत्तो भवेद्राजा छिद्रदर्शी परात्मनोः ।
नास्य छिद्रं परः पश्येच्छिद्रेषु परमन्वियात् ॥ १२-९२-५१॥
apramatto bhavedrājā chidradarśī parātmanoḥ |
nāsya chidraṃ paraḥ paśyecchidreṣu paramanviyāt || 12-92-51||

MHB 12-92-52

एतद्वृत्तं वासवस्य यमस्य वरुणस्य च ।
राजर्षीणां च सर्वेषां तत्त्वमप्यनुपालय ॥ १२-९२-५२॥
etadvṛttaṃ vāsavasya yamasya varuṇasya ca |
rājarṣīṇāṃ ca sarveṣāṃ tattvamapyanupālaya || 12-92-52||

MHB 12-92-53

तत्कुरुष्व महाराज वृत्तं राजर्षिसेवितम् ।
आतिष्ठ दिव्यं पन्थानमह्नाय भरतर्षभ ॥ १२-९२-५३॥
tatkuruṣva mahārāja vṛttaṃ rājarṣisevitam |
ātiṣṭha divyaṃ panthānamahnāya bharatarṣabha || 12-92-53||

MHB 12-92-54

धर्मवृत्तं हि राजानं प्रेत्य चेह च भारत ।
देवर्षिपितृगन्धर्वाः कीर्तयन्त्यमितौजसः ॥ १२-९२-५४॥
dharmavṛttaṃ hi rājānaṃ pretya ceha ca bhārata |
devarṣipitṛgandharvāḥ kīrtayantyamitaujasaḥ || 12-92-54||

MHB 12-92-55

भीष्म उवाच ।
स एवमुक्तो मान्धाता तेनोतथ्येन भारत ।
कृतवानविशङ्कस्तदेकः प्राप च मेदिनीम् ॥ १२-९२-५५॥
bhīṣma uvāca |
sa evamukto māndhātā tenotathyena bhārata |
kṛtavānaviśaṅkastadekaḥ prāpa ca medinīm || 12-92-55||

MHB 12-92-56

भवानपि तथा सम्यङ्मान्धातेव महीपतिः ।
धर्मं कृत्वा महीं रक्षन्स्वर्गे स्थानमवाप्स्यसि ॥ १२-९२-५६॥
bhavānapi tathā samyaṅmāndhāteva mahīpatiḥ |
dharmaṃ kṛtvā mahīṃ rakṣansvarge sthānamavāpsyasi || 12-92-56||

Adhyaya: 93/353 (19)

MHB 12-93-1

युधिष्ठिर उवाच ।
कथं धर्मे स्थातुमिच्छन्राजा वर्तेत धार्मिकः ।
पृच्छामि त्वा कुरुश्रेष्ठ तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-९३-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kathaṃ dharme sthātumicchanrājā varteta dhārmikaḥ |
pṛcchāmi tvā kuruśreṣṭha tanme brūhi pitāmaha || 12-93-1||

MHB 12-93-2

भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
गीतं दृष्टार्थतत्त्वेन वामदेवेन धीमता ॥ १२-९३-२॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
gītaṃ dṛṣṭārthatattvena vāmadevena dhīmatā || 12-93-2||

MHB 12-93-3

राजा वसुमना नाम कौसल्यो बलवाञ्शुचिः ।
महर्षिं परिपप्रच्छ वामदेवं यशस्विनम् ॥ १२-९३-३॥
rājā vasumanā nāma kausalyo balavāñśuciḥ |
maharṣiṃ paripapraccha vāmadevaṃ yaśasvinam || 12-93-3||

MHB 12-93-4

धर्मार्थसहितं वाक्यं भगवन्ननुशाधि माम् ।
येन वृत्तेन वै तिष्ठन्न च्यवेयं स्वधर्मतः ॥ १२-९३-४॥
dharmārthasahitaṃ vākyaṃ bhagavannanuśādhi mām |
yena vṛttena vai tiṣṭhanna cyaveyaṃ svadharmataḥ || 12-93-4||

MHB 12-93-5

तमब्रवीद्वामदेवस्तपस्वी जपतां वरः ।
हेमवर्णमुपासीनं ययातिमिव नाहुषम् ॥ १२-९३-५॥
tamabravīdvāmadevastapasvī japatāṃ varaḥ |
hemavarṇamupāsīnaṃ yayātimiva nāhuṣam || 12-93-5||

MHB 12-93-6

धर्ममेवानुवर्तस्व न धर्माद्विद्यते परम् ।
धर्मे स्थिता हि राजानो जयन्ति पृथिवीमिमाम् ॥ १२-९३-६॥
dharmamevānuvartasva na dharmādvidyate param |
dharme sthitā hi rājāno jayanti pṛthivīmimām || 12-93-6||

MHB 12-93-7

अर्थसिद्धेः परं धर्मं मन्यते यो महीपतिः ।
ऋतां च कुरुते बुद्धिं स धर्मेण विरोचते ॥ १२-९३-७॥
arthasiddheḥ paraṃ dharmaṃ manyate yo mahīpatiḥ |
ṛtāṃ ca kurute buddhiṃ sa dharmeṇa virocate || 12-93-7||

MHB 12-93-8

अधर्मदर्शी यो राजा बलादेव प्रवर्तते ।
क्षिप्रमेवापयातोऽस्मादुभौ प्रथममध्यमौ ॥ १२-९३-८॥
adharmadarśī yo rājā balādeva pravartate |
kṣipramevāpayāto'smādubhau prathamamadhyamau || 12-93-8||

MHB 12-93-9

असत्पापिष्ठसचिवो वध्यो लोकस्य धर्महा ।
सहैव परिवारेण क्षिप्रमेवावसीदति ॥ १२-९३-९॥
asatpāpiṣṭhasacivo vadhyo lokasya dharmahā |
sahaiva parivāreṇa kṣipramevāvasīdati || 12-93-9||

MHB 12-93-10

अर्थानामननुष्ठाता कामचारी विकत्थनः ।
अपि सर्वां महीं लब्ध्वा क्षिप्रमेव विनश्यति ॥ १२-९३-१०॥
arthānāmananuṣṭhātā kāmacārī vikatthanaḥ |
api sarvāṃ mahīṃ labdhvā kṣiprameva vinaśyati || 12-93-10||

MHB 12-93-11

अथाददानः कल्याणमनसूयुर्जितेन्द्रियः ।
वर्धते मतिमान्राजा स्रोतोभिरिव सागरः ॥ १२-९३-११॥
athādadānaḥ kalyāṇamanasūyurjitendriyaḥ |
vardhate matimānrājā srotobhiriva sāgaraḥ || 12-93-11||

MHB 12-93-12

न पूर्णोऽस्मीति मन्येत धर्मतः कामतोऽर्थतः ।
बुद्धितो मित्रतश्चापि सततं वसुधाधिपः ॥ १२-९३-१२॥
na pūrṇo'smīti manyeta dharmataḥ kāmato'rthataḥ |
buddhito mitrataścāpi satataṃ vasudhādhipaḥ || 12-93-12||

MHB 12-93-13

एतेष्वेव हि सर्वेषु लोकयात्रा प्रतिष्ठिता ।
एतानि शृण्वँल्लभते यशः कीर्तिं श्रियः प्रजाः ॥ १२-९३-१३॥
eteṣveva hi sarveṣu lokayātrā pratiṣṭhitā |
etāni śṛṇva~llabhate yaśaḥ kīrtiṃ śriyaḥ prajāḥ || 12-93-13||

MHB 12-93-14

एवं यो धर्मसंरम्भी धर्मार्थपरिचिन्तकः ।
अर्थान्समीक्ष्यारभते स ध्रुवं महदश्नुते ॥ १२-९३-१४॥
evaṃ yo dharmasaṃrambhī dharmārthaparicintakaḥ |
arthānsamīkṣyārabhate sa dhruvaṃ mahadaśnute || 12-93-14||

MHB 12-93-15

अदाता ह्यनतिस्नेहो दण्डेनावर्तयन्प्रजाः ।
साहसप्रकृती राजा क्षिप्रमेव विनश्यति ॥ १२-९३-१५॥
adātā hyanatisneho daṇḍenāvartayanprajāḥ |
sāhasaprakṛtī rājā kṣiprameva vinaśyati || 12-93-15||

MHB 12-93-16

अथ पापं कृतं बुद्ध्या न च पश्यत्यबुद्धिमान् ।
अकीर्त्यापि समायुक्तो मृतो नरकमश्नुते ॥ १२-९३-१६॥
atha pāpaṃ kṛtaṃ buddhyā na ca paśyatyabuddhimān |
akīrtyāpi samāyukto mṛto narakamaśnute || 12-93-16||

MHB 12-93-17

अथ मानयितुर्दातुः शुक्लस्य रसवेदिनः ।
व्यसनं स्वमिवोत्पन्नं विजिघांसन्ति मानवाः ॥ १२-९३-१७॥
atha mānayiturdātuḥ śuklasya rasavedinaḥ |
vyasanaṃ svamivotpannaṃ vijighāṃsanti mānavāḥ || 12-93-17||

MHB 12-93-18

यस्य नास्ति गुरुर्धर्मे न चान्याननुपृच्छति ।
सुखतन्त्रोऽर्थलाभेषु न चिरं महदश्नुते ॥ १२-९३-१८॥
yasya nāsti gururdharme na cānyānanupṛcchati |
sukhatantro'rthalābheṣu na ciraṃ mahadaśnute || 12-93-18||

MHB 12-93-19

गुरुप्रधानो धर्मेषु स्वयमर्थान्ववेक्षिता ।
धर्मप्रधानो लोकेषु सुचिरं महदश्नुते ॥ १२-९३-१९॥
gurupradhāno dharmeṣu svayamarthānvavekṣitā |
dharmapradhāno lokeṣu suciraṃ mahadaśnute || 12-93-19||

Adhyaya: 94/353 (38)

MHB 12-94-1

वामदेव उवाच ।
यत्राधर्मं प्रणयते दुर्बले बलवत्तरः ।
तां वृत्तिमुपजीवन्ति ये भवन्ति तदन्वयाः ॥ १२-९४-१॥
vāmadeva uvāca |
yatrādharmaṃ praṇayate durbale balavattaraḥ |
tāṃ vṛttimupajīvanti ye bhavanti tadanvayāḥ || 12-94-1||

MHB 12-94-2

राजानमनुवर्तन्ते तं पापाभिप्रवर्तकम् ।
अविनीतमनुष्यं तत्क्षिप्रं राष्ट्रं विनश्यति ॥ १२-९४-२॥
rājānamanuvartante taṃ pāpābhipravartakam |
avinītamanuṣyaṃ tatkṣipraṃ rāṣṭraṃ vinaśyati || 12-94-2||

MHB 12-94-3

यद्वृत्तिमुपजीवन्ति प्रकृतिस्थस्य मानवाः ।
तदेव विषमस्थस्य स्वजनोऽपि न मृष्यते ॥ १२-९४-३॥
yadvṛttimupajīvanti prakṛtisthasya mānavāḥ |
tadeva viṣamasthasya svajano'pi na mṛṣyate || 12-94-3||

MHB 12-94-4

साहसप्रकृतिर्यत्र कुरुते किंचिदुल्बणम् ।
अशास्त्रलक्षणो राजा क्षिप्रमेव विनश्यति ॥ १२-९४-४॥
sāhasaprakṛtiryatra kurute kiṃcidulbaṇam |
aśāstralakṣaṇo rājā kṣiprameva vinaśyati || 12-94-4||

MHB 12-94-5

योऽत्यन्ताचरितां वृत्तिं क्षत्रियो नानुवर्तते ।
जितानामजितानां च क्षत्रधर्मादपैति सः ॥ १२-९४-५॥
yo'tyantācaritāṃ vṛttiṃ kṣatriyo nānuvartate |
jitānāmajitānāṃ ca kṣatradharmādapaiti saḥ || 12-94-5||

MHB 12-94-6

द्विषन्तं कृतकर्माणं गृहीत्वा नृपती रणे ।
यो न मानयते द्वेषात्क्षत्रधर्मादपैति सः ॥ १२-९४-६॥
dviṣantaṃ kṛtakarmāṇaṃ gṛhītvā nṛpatī raṇe |
yo na mānayate dveṣātkṣatradharmādapaiti saḥ || 12-94-6||

MHB 12-94-7

शक्तः स्यात्सुमुखो राजा कुर्यात्कारुण्यमापदि ।
प्रियो भवति भूतानां न च विभ्रश्यते श्रियः ॥ १२-९४-७॥
śaktaḥ syātsumukho rājā kuryātkāruṇyamāpadi |
priyo bhavati bhūtānāṃ na ca vibhraśyate śriyaḥ || 12-94-7||

MHB 12-94-8

अप्रियं यस्य कुर्वीत भूयस्तस्य प्रियं चरेत् ।
नचिरेण प्रियः स स्याद्योऽप्रियः प्रियमाचरेत् ॥ १२-९४-८॥
apriyaṃ yasya kurvīta bhūyastasya priyaṃ caret |
nacireṇa priyaḥ sa syādyo'priyaḥ priyamācaret || 12-94-8||

MHB 12-94-9

मृषावादं परिहरेत्कुर्यात्प्रियमयाचितः ।
न च कामान्न संरम्भान्न द्वेषाद्धर्ममुत्सृजेत् ॥ १२-९४-९॥
mṛṣāvādaṃ pariharetkuryātpriyamayācitaḥ |
na ca kāmānna saṃrambhānna dveṣāddharmamutsṛjet || 12-94-9||

MHB 12-94-10

नापत्रपेत प्रश्नेषु नाभिभव्यां गिरं सृजेत् ।
न त्वरेत न चासूयेत्तथा संगृह्यते परः ॥ १२-९४-१०॥
nāpatrapeta praśneṣu nābhibhavyāṃ giraṃ sṛjet |
na tvareta na cāsūyettathā saṃgṛhyate paraḥ || 12-94-10||

MHB 12-94-11

प्रिये नातिभृशं हृष्येदप्रिये न च संज्वरेत् ।
न मुह्येदर्थकृच्छ्रेषु प्रजाहितमनुस्मरन् ॥ १२-९४-११॥
priye nātibhṛśaṃ hṛṣyedapriye na ca saṃjvaret |
na muhyedarthakṛcchreṣu prajāhitamanusmaran || 12-94-11||

MHB 12-94-12

यः प्रियं कुरुते नित्यं गुणतो वसुधाधिपः ।
तस्य कर्माणि सिध्यन्ति न च संत्यज्यते श्रिया ॥ १२-९४-१२॥
yaḥ priyaṃ kurute nityaṃ guṇato vasudhādhipaḥ |
tasya karmāṇi sidhyanti na ca saṃtyajyate śriyā || 12-94-12||

MHB 12-94-13

निवृत्तं प्रतिकूलेभ्यो वर्तमानमनुप्रिये ।
भक्तं भजेत नृपतिस्तद्वै वृत्तं सतामिह ॥ १२-९४-१३॥
nivṛttaṃ pratikūlebhyo vartamānamanupriye |
bhaktaṃ bhajeta nṛpatistadvai vṛttaṃ satāmiha || 12-94-13||

MHB 12-94-14

अप्रकीर्णेन्द्रियं प्राज्ञमत्यन्तानुगतं शुचिम् ।
शक्तं चैवानुरक्तं च युञ्ज्यान्महति कर्मणि ॥ १२-९४-१४॥
aprakīrṇendriyaṃ prājñamatyantānugataṃ śucim |
śaktaṃ caivānuraktaṃ ca yuñjyānmahati karmaṇi || 12-94-14||

MHB 12-94-15

एवमेव गुणैर्युक्तो यो न रज्यति भूमिपम् ।
भर्तुरर्थेष्वसूयन्तं न तं युञ्जीत कर्मणि ॥ १२-९४-१५॥
evameva guṇairyukto yo na rajyati bhūmipam |
bharturartheṣvasūyantaṃ na taṃ yuñjīta karmaṇi || 12-94-15||

MHB 12-94-16

मूढमैन्द्रियकं लुब्धमनार्यचरितं शठम् ।
अनतीतोपधं हिंस्रं दुर्बुद्धिमबहुश्रुतम् ॥ १२-९४-१६॥
mūḍhamaindriyakaṃ lubdhamanāryacaritaṃ śaṭham |
anatītopadhaṃ hiṃsraṃ durbuddhimabahuśrutam || 12-94-16||

MHB 12-94-17

त्यक्तोपात्तं मद्यरतं द्यूतस्त्रीमृगयापरम् ।
कार्ये महति यो युञ्ज्याद्धीयते स नृपः श्रियः ॥ १२-९४-१७॥
tyaktopāttaṃ madyarataṃ dyūtastrīmṛgayāparam |
kārye mahati yo yuñjyāddhīyate sa nṛpaḥ śriyaḥ || 12-94-17||

MHB 12-94-18

रक्षितात्मा तु यो राजा रक्ष्यान्यश्चानुरक्षति ।
प्रजाश्च तस्य वर्धन्ते ध्रुवं च महदश्नुते ॥ १२-९४-१८॥
rakṣitātmā tu yo rājā rakṣyānyaścānurakṣati |
prajāśca tasya vardhante dhruvaṃ ca mahadaśnute || 12-94-18||

MHB 12-94-19

ये केचिद्भूमिपतयस्तान्सर्वानन्ववेक्षयेत् ।
सुहृद्भिरनभिख्यातैस्तेन राजा न रिष्यते ॥ १२-९४-१९॥
ye kecidbhūmipatayastānsarvānanvavekṣayet |
suhṛdbhiranabhikhyātaistena rājā na riṣyate || 12-94-19||

MHB 12-94-20

अपकृत्य बलस्थस्य दूरस्थोऽस्मीति नाश्वसेत् ।
श्येनानुचरितैर्ह्येते निपतन्ति प्रमाद्यतः ॥ १२-९४-२०॥
apakṛtya balasthasya dūrastho'smīti nāśvaset |
śyenānucaritairhyete nipatanti pramādyataḥ || 12-94-20||

MHB 12-94-21

दृढमूलस्त्वदुष्टात्मा विदित्वा बलमात्मनः ।
अबलानभियुञ्जीत न तु ये बलवत्तराः ॥ १२-९४-२१॥
dṛḍhamūlastvaduṣṭātmā viditvā balamātmanaḥ |
abalānabhiyuñjīta na tu ye balavattarāḥ || 12-94-21||

MHB 12-94-22

विक्रमेण महीं लब्ध्वा प्रजा धर्मेण पालयन् ।
आहवे निधनं कुर्याद्राजा धर्मपरायणः ॥ १२-९४-२२॥
vikrameṇa mahīṃ labdhvā prajā dharmeṇa pālayan |
āhave nidhanaṃ kuryādrājā dharmaparāyaṇaḥ || 12-94-22||

MHB 12-94-23

मरणान्तमिदं सर्वं नेह किंचिदनामयम् ।
तस्माद्धर्मे स्थितो राजा प्रजा धर्मेण पालयेत् ॥ १२-९४-२३॥
maraṇāntamidaṃ sarvaṃ neha kiṃcidanāmayam |
tasmāddharme sthito rājā prajā dharmeṇa pālayet || 12-94-23||

MHB 12-94-24

रक्षाधिकरणं युद्धं तथा धर्मानुशासनम् ।
मन्त्रचिन्त्यं सुखं काले पञ्चभिर्वर्धते मही ॥ १२-९४-२४॥
rakṣādhikaraṇaṃ yuddhaṃ tathā dharmānuśāsanam |
mantracintyaṃ sukhaṃ kāle pañcabhirvardhate mahī || 12-94-24||

MHB 12-94-25

एतानि यस्य गुप्तानि स राजा राजसत्तम ।
सततं वर्तमानोऽत्र राजा भुङ्क्ते महीमिमाम् ॥ १२-९४-२५॥
etāni yasya guptāni sa rājā rājasattama |
satataṃ vartamāno'tra rājā bhuṅkte mahīmimām || 12-94-25||

MHB 12-94-26

नैतान्येकेन शक्यानि सातत्येनान्ववेक्षितुम् ।
एतेष्वाप्तान्प्रतिष्ठाप्य राजा भुङ्क्ते महीं चिरम् ॥ १२-९४-२६॥
naitānyekena śakyāni sātatyenānvavekṣitum |
eteṣvāptānpratiṣṭhāpya rājā bhuṅkte mahīṃ ciram || 12-94-26||

MHB 12-94-27

दातारं संविभक्तारं मार्दवोपगतं शुचिम् ।
असंत्यक्तमनुष्यं च तं जनाः कुर्वते प्रियम् ॥ १२-९४-२७॥
dātāraṃ saṃvibhaktāraṃ mārdavopagataṃ śucim |
asaṃtyaktamanuṣyaṃ ca taṃ janāḥ kurvate priyam || 12-94-27||

MHB 12-94-28

यस्तु निःश्रेयसं ज्ञात्वा ज्ञानं तत्प्रतिपद्यते ।
आत्मनो मतमुत्सृज्य तं लोकोऽनुविधीयते ॥ १२-९४-२८॥
yastu niḥśreyasaṃ jñātvā jñānaṃ tatpratipadyate |
ātmano matamutsṛjya taṃ loko'nuvidhīyate || 12-94-28||

MHB 12-94-29

योऽर्थकामस्य वचनं प्रातिकूल्यान्न मृष्यते ।
शृणोति प्रतिकूलानि विमना नचिरादिव ॥ १२-९४-२९॥
yo'rthakāmasya vacanaṃ prātikūlyānna mṛṣyate |
śṛṇoti pratikūlāni vimanā nacirādiva || 12-94-29||

MHB 12-94-30

अग्राम्यचरितां बुद्धिमत्यन्तं यो न बुध्यते ।
जितानामजितानां च क्षत्रधर्मादपैति सः ॥ १२-९४-३०॥
agrāmyacaritāṃ buddhimatyantaṃ yo na budhyate |
jitānāmajitānāṃ ca kṣatradharmādapaiti saḥ || 12-94-30||

MHB 12-94-31

मुख्यानमात्यान्यो हित्वा निहीनान्कुरुते प्रियान् ।
स वै व्यसनमासाद्य गाधमार्तो न विन्दति ॥ १२-९४-३१॥
mukhyānamātyānyo hitvā nihīnānkurute priyān |
sa vai vyasanamāsādya gādhamārto na vindati || 12-94-31||

MHB 12-94-32

यः कल्याणगुणाञ्ज्ञातीन्द्वेषान्नैवाभिमन्यते ।
अदृढात्मा दृढक्रोधो नास्यार्थो रमतेऽन्तिके ॥ १२-९४-३२॥
yaḥ kalyāṇaguṇāñjñātīndveṣānnaivābhimanyate |
adṛḍhātmā dṛḍhakrodho nāsyārtho ramate'ntike || 12-94-32||

MHB 12-94-33

अथ यो गुणसंपन्नान्हृदयस्याप्रियानपि ।
प्रियेण कुरुते वश्यांश्चिरं यशसि तिष्ठति ॥ १२-९४-३३॥
atha yo guṇasaṃpannānhṛdayasyāpriyānapi |
priyeṇa kurute vaśyāṃściraṃ yaśasi tiṣṭhati || 12-94-33||

MHB 12-94-34

नाकाले प्रणयेदर्थान्नाप्रिये जातु संज्वरेत् ।
प्रिये नातिभृशं हृष्येद्युज्येतारोग्यकर्मणि ॥ १२-९४-३४॥
nākāle praṇayedarthānnāpriye jātu saṃjvaret |
priye nātibhṛśaṃ hṛṣyedyujyetārogyakarmaṇi || 12-94-34||

MHB 12-94-35

के मानुरक्ता राजानः के भयात्समुपाश्रिताः ।
मध्यस्थदोषाः के चैषामिति नित्यं विचिन्तयेत् ॥ १२-९४-३५॥
ke mānuraktā rājānaḥ ke bhayātsamupāśritāḥ |
madhyasthadoṣāḥ ke caiṣāmiti nityaṃ vicintayet || 12-94-35||

MHB 12-94-36

न जातु बलवान्भूत्वा दुर्बले विश्वसेत्क्वचित् ।
भारुण्डसदृशा ह्येते निपतन्ति प्रमाद्यतः ॥ १२-९४-३६॥
na jātu balavānbhūtvā durbale viśvasetkvacit |
bhāruṇḍasadṛśā hyete nipatanti pramādyataḥ || 12-94-36||

MHB 12-94-37

अपि सर्वैर्गुणैर्युक्तं भर्तारं प्रियवादिनम् ।
अभिद्रुह्यति पापात्मा तस्माद्धि विभिषेज्जनात् ॥ १२-९४-३७॥
api sarvairguṇairyuktaṃ bhartāraṃ priyavādinam |
abhidruhyati pāpātmā tasmāddhi vibhiṣejjanāt || 12-94-37||

MHB 12-94-38

एतां राजोपनिषदं ययातिः स्माह नाहुषः ।
मनुष्यविजये युक्तो हन्ति शत्रूननुत्तमान् ॥ १२-९४-३८॥
etāṃ rājopaniṣadaṃ yayātiḥ smāha nāhuṣaḥ |
manuṣyavijaye yukto hanti śatrūnanuttamān || 12-94-38||

Adhyaya: 95/353 (13)

MHB 12-95-1

वामदेव उवाच ।
अयुद्धेनैव विजयं वर्धयेद्वसुधाधिपः ।
जघन्यमाहुर्विजयं यो युद्धेन नराधिप ॥ १२-९५-१॥
vāmadeva uvāca |
ayuddhenaiva vijayaṃ vardhayedvasudhādhipaḥ |
jaghanyamāhurvijayaṃ yo yuddhena narādhipa || 12-95-1||

MHB 12-95-2

न चाप्यलब्धं लिप्सेत मूले नातिदृढे सति ।
न हि दुर्बलमूलस्य राज्ञो लाभो विधीयते ॥ १२-९५-२॥
na cāpyalabdhaṃ lipseta mūle nātidṛḍhe sati |
na hi durbalamūlasya rājño lābho vidhīyate || 12-95-2||

MHB 12-95-3

यस्य स्फीतो जनपदः संपन्नः प्रियराजकः ।
संतुष्टपुष्टसचिवो दृढमूलः स पार्थिवः ॥ १२-९५-३॥
yasya sphīto janapadaḥ saṃpannaḥ priyarājakaḥ |
saṃtuṣṭapuṣṭasacivo dṛḍhamūlaḥ sa pārthivaḥ || 12-95-3||

MHB 12-95-4

यस्य योधाः सुसंतुष्टाः सान्त्विताः सूपधास्थिताः ।
अल्पेनापि स दण्डेन महीं जयति भूमिपः ॥ १२-९५-४॥
yasya yodhāḥ susaṃtuṣṭāḥ sāntvitāḥ sūpadhāsthitāḥ |
alpenāpi sa daṇḍena mahīṃ jayati bhūmipaḥ || 12-95-4||

MHB 12-95-5

पौरजानपदा यस्य स्वनुरक्ताः सुपूजिताः ।
सधना धान्यवन्तश्च दृढमूलः स पार्थिवः ॥ १२-९५-५॥
paurajānapadā yasya svanuraktāḥ supūjitāḥ |
sadhanā dhānyavantaśca dṛḍhamūlaḥ sa pārthivaḥ || 12-95-5||

MHB 12-95-6

प्रभावकालावधिकौ यदा मन्येत चात्मनः ।
तदा लिप्सेत मेधावी परभूमिं धनान्युत ॥ १२-९५-६॥
prabhāvakālāvadhikau yadā manyeta cātmanaḥ |
tadā lipseta medhāvī parabhūmiṃ dhanānyuta || 12-95-6||

MHB 12-95-7

भोगेष्वदयमानस्य भूतेषु च दयावतः ।
वर्धते त्वरमाणस्य विषयो रक्षितात्मनः ॥ १२-९५-७॥
bhogeṣvadayamānasya bhūteṣu ca dayāvataḥ |
vardhate tvaramāṇasya viṣayo rakṣitātmanaḥ || 12-95-7||

MHB 12-95-8

तक्षत्यात्मानमेवैष वनं परशुना यथा ।
यः सम्यग्वर्तमानेषु स्वेषु मिथ्या प्रवर्तते ॥ १२-९५-८॥
takṣatyātmānamevaiṣa vanaṃ paraśunā yathā |
yaḥ samyagvartamāneṣu sveṣu mithyā pravartate || 12-95-8||

MHB 12-95-9

न वै द्विषन्तः क्षीयन्ते राज्ञो नित्यमपि घ्नतः ।
क्रोधं नियन्तुं यो वेद तस्य द्वेष्टा न विद्यते ॥ १२-९५-९॥
na vai dviṣantaḥ kṣīyante rājño nityamapi ghnataḥ |
krodhaṃ niyantuṃ yo veda tasya dveṣṭā na vidyate || 12-95-9||

MHB 12-95-10

यदार्यजनविद्विष्टं कर्म तन्नाचरेद्बुधः ।
यत्कल्याणमभिध्यायेत्तत्रात्मानं नियोजयेत् ॥ १२-९५-१०॥
yadāryajanavidviṣṭaṃ karma tannācaredbudhaḥ |
yatkalyāṇamabhidhyāyettatrātmānaṃ niyojayet || 12-95-10||

MHB 12-95-11

नैनमन्येऽवजानन्ति नात्मना परितप्यते ।
कृत्यशेषेण यो राजा सुखान्यनुबुभूषति ॥ १२-९५-११॥
nainamanye'vajānanti nātmanā paritapyate |
kṛtyaśeṣeṇa yo rājā sukhānyanububhūṣati || 12-95-11||

MHB 12-95-12

इदंवृत्तं मनुष्येषु वर्तते यो महीपतिः ।
उभौ लोकौ विनिर्जित्य विजये संप्रतिष्ठते ॥ १२-९५-१२॥
idaṃvṛttaṃ manuṣyeṣu vartate yo mahīpatiḥ |
ubhau lokau vinirjitya vijaye saṃpratiṣṭhate || 12-95-12||

MHB 12-95-13

भीष्म उवाच ।
इत्युक्तो वामदेवेन सर्वं तत्कृतवान्नृपः ।
तथा कुर्वंस्त्वमप्येतौ लोकौ जेता न संशयः ॥ १२-९५-१३॥
bhīṣma uvāca |
ityukto vāmadevena sarvaṃ tatkṛtavānnṛpaḥ |
tathā kurvaṃstvamapyetau lokau jetā na saṃśayaḥ || 12-95-13||

Adhyaya: 96/353 (21)

MHB 12-96-1

युधिष्ठिर उवाच ।
अथ यो विजिगीषेत क्षत्रियः क्षत्रियं युधि ।
कस्तस्य धर्म्यो विजय एतत्पृष्टो ब्रवीहि मे ॥ १२-९६-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
atha yo vijigīṣeta kṣatriyaḥ kṣatriyaṃ yudhi |
kastasya dharmyo vijaya etatpṛṣṭo bravīhi me || 12-96-1||

MHB 12-96-2

भीष्म उवाच ।
ससहायोऽसहायो वा राष्ट्रमागम्य भूमिपः ।
ब्रूयादहं वो राजेति रक्षिष्यामि च वः सदा ॥ १२-९६-२॥
bhīṣma uvāca |
sasahāyo'sahāyo vā rāṣṭramāgamya bhūmipaḥ |
brūyādahaṃ vo rājeti rakṣiṣyāmi ca vaḥ sadā || 12-96-2||

MHB 12-96-3

मम धर्म्यं बलिं दत्त किं वा मां प्रतिपत्स्यथ ।
ते चेत्तमागतं तत्र वृणुयुः कुशलं भवेत् ॥ १२-९६-३॥
mama dharmyaṃ baliṃ datta kiṃ vā māṃ pratipatsyatha |
te cettamāgataṃ tatra vṛṇuyuḥ kuśalaṃ bhavet || 12-96-3||

MHB 12-96-4

ते चेदक्षत्रियाः सन्तो विरुध्येयुः कथंचन ।
सर्वोपायैर्नियन्तव्या विकर्मस्था नराधिप ॥ १२-९६-४॥
te cedakṣatriyāḥ santo virudhyeyuḥ kathaṃcana |
sarvopāyairniyantavyā vikarmasthā narādhipa || 12-96-4||

MHB 12-96-5

अशक्तं क्षत्रियं मत्वा शस्त्रं गृह्णात्यथापरः ।
त्राणायाप्यसमर्थं तं मन्यमानमतीव च ॥ १२-९६-५॥
aśaktaṃ kṣatriyaṃ matvā śastraṃ gṛhṇātyathāparaḥ |
trāṇāyāpyasamarthaṃ taṃ manyamānamatīva ca || 12-96-5||

MHB 12-96-6

युधिष्ठिर उवाच ।
अथ यः क्षत्रियो राजा क्षत्रियं प्रत्युपाव्रजेत् ।
कथं स प्रतियोद्धव्यस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-९६-६॥
yudhiṣṭhira uvāca |
atha yaḥ kṣatriyo rājā kṣatriyaṃ pratyupāvrajet |
kathaṃ sa pratiyoddhavyastanme brūhi pitāmaha || 12-96-6||

MHB 12-96-7

भीष्म उवाच ।
नासंनद्धो नाकवचो योद्धव्यः क्षत्रियो रणे ।
एक एकेन वाच्यश्च विसृजस्व क्षिपामि च ॥ १२-९६-७॥
bhīṣma uvāca |
nāsaṃnaddho nākavaco yoddhavyaḥ kṣatriyo raṇe |
eka ekena vācyaśca visṛjasva kṣipāmi ca || 12-96-7||

MHB 12-96-8

स चेत्संनद्ध आगच्छेत्संनद्धव्यं ततो भवेत् ।
स चेत्ससैन्य आगच्छेत्ससैन्यस्तमथाह्वयेत् ॥ १२-९६-८॥
sa cetsaṃnaddha āgacchetsaṃnaddhavyaṃ tato bhavet |
sa cetsasainya āgacchetsasainyastamathāhvayet || 12-96-8||

MHB 12-96-9

स चेन्निकृत्या युध्येत निकृत्या तं प्रयोधयेत् ।
अथ चेद्धर्मतो युध्येद्धर्मेणैव निवारयेत् ॥ १२-९६-९॥
sa cennikṛtyā yudhyeta nikṛtyā taṃ prayodhayet |
atha ceddharmato yudhyeddharmeṇaiva nivārayet || 12-96-9||

MHB 12-96-10

नाश्वेन रथिनं यायादुदियाद्रथिनं रथी ।
व्यसने न प्रहर्तव्यं न भीताय जिताय च ॥ १२-९६-१०॥
nāśvena rathinaṃ yāyādudiyādrathinaṃ rathī |
vyasane na prahartavyaṃ na bhītāya jitāya ca || 12-96-10||

MHB 12-96-11

नेषुर्लिप्तो न कर्णी स्यादसतामेतदायुधम् ।
जयार्थमेव योद्धव्यं न क्रुध्येदजिघांसतः ॥ १२-९६-११॥
neṣurlipto na karṇī syādasatāmetadāyudham |
jayārthameva yoddhavyaṃ na krudhyedajighāṃsataḥ || 12-96-11||

MHB 12-96-12

साधूनां तु मिथोभेदात्साधुश्चेद्व्यसनी भवेत् ।
सव्रणो नाभिहन्तव्यो नानपत्यः कथंचन ॥ १२-९६-१२॥
sādhūnāṃ tu mithobhedātsādhuścedvyasanī bhavet |
savraṇo nābhihantavyo nānapatyaḥ kathaṃcana || 12-96-12||

MHB 12-96-13

भग्नशस्त्रो विपन्नाश्वश्छिन्नज्यो हतवाहनः ।
चिकित्स्यः स्यात्स्वविषये प्राप्यो वा स्वगृहान्भवेत् ।
निर्व्रणोऽपि च मोक्तव्य एष धर्मः सनातनः ॥ १२-९६-१३॥
bhagnaśastro vipannāśvaśchinnajyo hatavāhanaḥ |
cikitsyaḥ syātsvaviṣaye prāpyo vā svagṛhānbhavet |
nirvraṇo'pi ca moktavya eṣa dharmaḥ sanātanaḥ || 12-96-13||

MHB 12-96-14

तस्माद्धर्मेण योद्धव्यं मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत् ।
सत्सु नित्यं सतां धर्मस्तमास्थाय न नाशयेत् ॥ १२-९६-१४॥
tasmāddharmeṇa yoddhavyaṃ manuḥ svāyaṃbhuvo'bravīt |
satsu nityaṃ satāṃ dharmastamāsthāya na nāśayet || 12-96-14||

MHB 12-96-15

यो वै जयत्यधर्मेण क्षत्रियो वर्धमानकः ।
आत्मानमात्मना हन्ति पापो निकृतिजीवनः ॥ १२-९६-१५॥
yo vai jayatyadharmeṇa kṣatriyo vardhamānakaḥ |
ātmānamātmanā hanti pāpo nikṛtijīvanaḥ || 12-96-15||

MHB 12-96-16

कर्म चैतदसाधूनामसाधुं साधुना जयेत् ।
धर्मेण निधनं श्रेयो न जयः पापकर्मणा ॥ १२-९६-१६॥
karma caitadasādhūnāmasādhuṃ sādhunā jayet |
dharmeṇa nidhanaṃ śreyo na jayaḥ pāpakarmaṇā || 12-96-16||

MHB 12-96-17

नाधर्मश्चरितो राजन्सद्यः फलति गौरिव ।
मूलान्यस्य प्रशाखाश्च दहन्समनुगच्छति ॥ १२-९६-१७॥
nādharmaścarito rājansadyaḥ phalati gauriva |
mūlānyasya praśākhāśca dahansamanugacchati || 12-96-17||

MHB 12-96-18

पापेन कर्मणा वित्तं लब्ध्वा पापः प्रहृष्यति ।
स वर्धमानः स्तेयेन पापः पापे प्रसज्जति ॥ १२-९६-१८॥
pāpena karmaṇā vittaṃ labdhvā pāpaḥ prahṛṣyati |
sa vardhamānaḥ steyena pāpaḥ pāpe prasajjati || 12-96-18||

MHB 12-96-19

न धर्मोऽस्तीति मन्वानः शुचीनवहसन्निव ।
अश्रद्दधानभावाच्च विनाशमुपगच्छति ॥ १२-९६-१९॥
na dharmo'stīti manvānaḥ śucīnavahasanniva |
aśraddadhānabhāvācca vināśamupagacchati || 12-96-19||

MHB 12-96-20

स बद्धो वारुणैः पाशैरमर्त्य इव मन्यते ।
महादृतिरिवाध्मातः स्वकृतेन विवर्धते ॥ १२-९६-२०॥
sa baddho vāruṇaiḥ pāśairamartya iva manyate |
mahādṛtirivādhmātaḥ svakṛtena vivardhate || 12-96-20||

MHB 12-96-21

ततः समूलो ह्रियते नदीकूलादिव द्रुमः ।
अथैनमभिनिन्दन्ति भिन्नं कुम्भमिवाश्मनि ।
तस्माद्धर्मेण विजयं कामं लिप्सेत भूमिपः ॥ १२-९६-२१॥
tataḥ samūlo hriyate nadīkūlādiva drumaḥ |
athainamabhinindanti bhinnaṃ kumbhamivāśmani |
tasmāddharmeṇa vijayaṃ kāmaṃ lipseta bhūmipaḥ || 12-96-21||

Adhyaya: 97/353 (23)

MHB 12-97-1

भीष्म उवाच ।
नाधर्मेण महीं जेतुं लिप्सेत जगतीपतिः ।
अधर्मविजयं लब्ध्वा कोऽनुमन्येत भूमिपः ॥ १२-९७-१॥
bhīṣma uvāca |
nādharmeṇa mahīṃ jetuṃ lipseta jagatīpatiḥ |
adharmavijayaṃ labdhvā ko'numanyeta bhūmipaḥ || 12-97-1||

MHB 12-97-2

अधर्मयुक्तो विजयो ह्यध्रुवोऽस्वर्ग्य एव च ।
सादयत्येष राजानं महीं च भरतर्षभ ॥ १२-९७-२॥
adharmayukto vijayo hyadhruvo'svargya eva ca |
sādayatyeṣa rājānaṃ mahīṃ ca bharatarṣabha || 12-97-2||

MHB 12-97-3

विशीर्णकवचं चैव तवास्मीति च वादिनम् ।
कृताञ्जलिं न्यस्तशस्त्रं गृहीत्वा न विहिंसयेत् ॥ १२-९७-३॥
viśīrṇakavacaṃ caiva tavāsmīti ca vādinam |
kṛtāñjaliṃ nyastaśastraṃ gṛhītvā na vihiṃsayet || 12-97-3||

MHB 12-97-4

बलेनावजितो यश्च न तं युध्येत भूमिपः ।
संवत्सरं विप्रणयेत्तस्माज्जातः पुनर्भवेत् ॥ १२-९७-४॥
balenāvajito yaśca na taṃ yudhyeta bhūmipaḥ |
saṃvatsaraṃ vipraṇayettasmājjātaḥ punarbhavet || 12-97-4||

MHB 12-97-5

नार्वाक्संवत्सरात्कन्या स्प्रष्टव्या विक्रमाहृता ।
एवमेव धनं सर्वं यच्चान्यत्सहसाहृतम् ॥ १२-९७-५॥
nārvāksaṃvatsarātkanyā spraṣṭavyā vikramāhṛtā |
evameva dhanaṃ sarvaṃ yaccānyatsahasāhṛtam || 12-97-5||

MHB 12-97-6

न तु वन्ध्यं धनं तिष्ठेत्पिबेयुर्ब्राह्मणाः पयः ।
युञ्जीरन्वाप्यनडुहः क्षन्तव्यं वा तदा भवेत् ॥ १२-९७-६॥
na tu vandhyaṃ dhanaṃ tiṣṭhetpibeyurbrāhmaṇāḥ payaḥ |
yuñjīranvāpyanaḍuhaḥ kṣantavyaṃ vā tadā bhavet || 12-97-6||

MHB 12-97-7

राज्ञा राजैव योद्धव्यस्तथा धर्मो विधीयते ।
नान्यो राजानमभ्यसेदराजन्यः कथंचन ॥ १२-९७-७॥
rājñā rājaiva yoddhavyastathā dharmo vidhīyate |
nānyo rājānamabhyasedarājanyaḥ kathaṃcana || 12-97-7||

MHB 12-97-8

अनीकयोः संहतयोर्यदीयाद्ब्राह्मणोऽन्तरा ।
शान्तिमिच्छन्नुभयतो न योद्धव्यं तदा भवेत् ।
मर्यादां शाश्वतीं भिन्द्याद्ब्राह्मणं योऽभिलङ्घयेत् ॥ १२-९७-८॥
anīkayoḥ saṃhatayoryadīyādbrāhmaṇo'ntarā |
śāntimicchannubhayato na yoddhavyaṃ tadā bhavet |
maryādāṃ śāśvatīṃ bhindyādbrāhmaṇaṃ yo'bhilaṅghayet || 12-97-8||

MHB 12-97-9

अथ चेल्लङ्घयेदेनां मर्यादां क्षत्रियब्रुवः ।
अप्रशस्यस्तदूर्ध्वं स्यादनादेयश्च संसदि ॥ १२-९७-९॥
atha cellaṅghayedenāṃ maryādāṃ kṣatriyabruvaḥ |
apraśasyastadūrdhvaṃ syādanādeyaśca saṃsadi || 12-97-9||

MHB 12-97-10

या तु धर्मविलोपेन मर्यादाभेदनेन च ।
तां वृत्तिं नानुवर्तेत विजिगीषुर्महीपतिः ।
धर्मलब्धाद्धि विजयात्को लाभोऽभ्यधिको भवेत् ॥ १२-९७-१०॥
yā tu dharmavilopena maryādābhedanena ca |
tāṃ vṛttiṃ nānuvarteta vijigīṣurmahīpatiḥ |
dharmalabdhāddhi vijayātko lābho'bhyadhiko bhavet || 12-97-10||

MHB 12-97-11

सहसा नाम्य भूतानि क्षिप्रमेव प्रसादयेत् ।
सान्त्वेन भोगदानेन स राज्ञां परमो नयः ॥ १२-९७-११॥
sahasā nāmya bhūtāni kṣiprameva prasādayet |
sāntvena bhogadānena sa rājñāṃ paramo nayaḥ || 12-97-11||

MHB 12-97-12

भुज्यमाना ह्ययोगेन स्वराष्ट्रादभितापिताः ।
अमित्रान्पर्युपासीरन्व्यसनौघप्रतीक्षिणः ॥ १२-९७-१२॥
bhujyamānā hyayogena svarāṣṭrādabhitāpitāḥ |
amitrānparyupāsīranvyasanaughapratīkṣiṇaḥ || 12-97-12||

MHB 12-97-13

अमित्रोपग्रहं चास्य ते कुर्युः क्षिप्रमापदि ।
संदुष्टाः सर्वतो राजन्राजव्यसनकाङ्क्षिणः ॥ १२-९७-१३॥
amitropagrahaṃ cāsya te kuryuḥ kṣipramāpadi |
saṃduṣṭāḥ sarvato rājanrājavyasanakāṅkṣiṇaḥ || 12-97-13||

MHB 12-97-14

नामित्रो विनिकर्तव्यो नातिच्छेद्यः कथंचन ।
जीवितं ह्यप्यतिच्छिन्नः संत्यजत्येकदा नरः ॥ १२-९७-१४॥
nāmitro vinikartavyo nāticchedyaḥ kathaṃcana |
jīvitaṃ hyapyaticchinnaḥ saṃtyajatyekadā naraḥ || 12-97-14||

MHB 12-97-15

अल्पेनापि हि संयुक्तस्तुष्यत्येवापराधिकः ।
शुद्धं जीवितमेवापि तादृशो बहु मन्यते ॥ १२-९७-१५॥
alpenāpi hi saṃyuktastuṣyatyevāparādhikaḥ |
śuddhaṃ jīvitamevāpi tādṛśo bahu manyate || 12-97-15||

MHB 12-97-16

यस्य स्फीतो जनपदः संपन्नः प्रियराजकः ।
संतुष्टभृत्यसचिवो दृढमूलः स पार्थिवः ॥ १२-९७-१६॥
yasya sphīto janapadaḥ saṃpannaḥ priyarājakaḥ |
saṃtuṣṭabhṛtyasacivo dṛḍhamūlaḥ sa pārthivaḥ || 12-97-16||

MHB 12-97-17

ऋत्विक्पुरोहिताचार्या ये चान्ये श्रुतसंमताः ।
पूजार्हाः पूजिता यस्य स वै लोकजिदुच्यते ॥ १२-९७-१७॥
ṛtvikpurohitācāryā ye cānye śrutasaṃmatāḥ |
pūjārhāḥ pūjitā yasya sa vai lokajiducyate || 12-97-17||

MHB 12-97-18

एतेनैव च वृत्तेन महीं प्राप सुरोत्तमः ।
अन्वेव चैन्द्रं विजयं व्यजिगीषन्त पार्थिवाः ॥ १२-९७-१८॥
etenaiva ca vṛttena mahīṃ prāpa surottamaḥ |
anveva caindraṃ vijayaṃ vyajigīṣanta pārthivāḥ || 12-97-18||

MHB 12-97-19

भूमिवर्जं पुरं राजा जित्वा राजानमाहवे ।
अमृताश्चौषधीः शश्वदाजहार प्रतर्दनः ॥ १२-९७-१९॥
bhūmivarjaṃ puraṃ rājā jitvā rājānamāhave |
amṛtāścauṣadhīḥ śaśvadājahāra pratardanaḥ || 12-97-19||

MHB 12-97-20

अग्निहोत्राण्यग्निशेषं हविर्भाजनमेव च ।
आजहार दिवोदासस्ततो विप्रकृतोऽभवत् ॥ १२-९७-२०॥
agnihotrāṇyagniśeṣaṃ havirbhājanameva ca |
ājahāra divodāsastato viprakṛto'bhavat || 12-97-20||

MHB 12-97-21

सराजकानि राष्ट्राणि नाभागो दक्षिणां ददौ ।
अन्यत्र श्रोत्रियस्वाच्च तापसस्वाच्च भारत ॥ १२-९७-२१॥
sarājakāni rāṣṭrāṇi nābhāgo dakṣiṇāṃ dadau |
anyatra śrotriyasvācca tāpasasvācca bhārata || 12-97-21||

MHB 12-97-22

उच्चावचानि वृत्तानि धर्मज्ञानां युधिष्ठिर ।
आसन्राज्ञां पुराणानां सर्वं तन्मम रोचते ॥ १२-९७-२२॥
uccāvacāni vṛttāni dharmajñānāṃ yudhiṣṭhira |
āsanrājñāṃ purāṇānāṃ sarvaṃ tanmama rocate || 12-97-22||

MHB 12-97-23

सर्वविद्यातिरेकाद्वा जयमिच्छेन्महीपतिः ।
न मायया न दम्भेन य इच्छेद्भूतिमात्मनः ॥ १२-९७-२३॥
sarvavidyātirekādvā jayamicchenmahīpatiḥ |
na māyayā na dambhena ya icchedbhūtimātmanaḥ || 12-97-23||

Adhyaya: 98/353 (31)

MHB 12-98-1

युधिष्ठिर उवाच ।
क्षत्रधर्मान्न पापीयान्धर्मोऽस्ति भरतर्षभ ।
अभियाने च युद्धे च राजा हन्ति महाजनम् ॥ १२-९८-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kṣatradharmānna pāpīyāndharmo'sti bharatarṣabha |
abhiyāne ca yuddhe ca rājā hanti mahājanam || 12-98-1||

MHB 12-98-2

अथ स्म कर्मणा येन लोकाञ्जयति पार्थिवः ।
विद्वञ्जिज्ञासमानाय प्रब्रूहि भरतर्षभ ॥ १२-९८-२॥
atha sma karmaṇā yena lokāñjayati pārthivaḥ |
vidvañjijñāsamānāya prabrūhi bharatarṣabha || 12-98-2||

MHB 12-98-3

भीष्म उवाच ।
निग्रहेण च पापानां साधूनां प्रग्रहेण च ।
यज्ञैर्दानैश्च राजानो भवन्ति शुचयोऽमलाः ॥ १२-९८-३॥
bhīṣma uvāca |
nigraheṇa ca pāpānāṃ sādhūnāṃ pragraheṇa ca |
yajñairdānaiśca rājāno bhavanti śucayo'malāḥ || 12-98-3||

MHB 12-98-4

उपरुन्धन्ति राजानो भूतानि विजयार्थिनः ।
त एव विजयं प्राप्य वर्धयन्ति पुनः प्रजाः ॥ १२-९८-४॥
uparundhanti rājāno bhūtāni vijayārthinaḥ |
ta eva vijayaṃ prāpya vardhayanti punaḥ prajāḥ || 12-98-4||

MHB 12-98-5

अपविध्यन्ति पापानि दानयज्ञतपोबलैः ।
अनुग्रहेण भूतानां पुण्यमेषां प्रवर्धते ॥ १२-९८-५॥
apavidhyanti pāpāni dānayajñatapobalaiḥ |
anugraheṇa bhūtānāṃ puṇyameṣāṃ pravardhate || 12-98-5||

MHB 12-98-6

यथैव क्षेत्रनिर्दाता निर्दन्वै क्षेत्रमेकदा ।
हिनस्ति कक्षं धान्यं च न च धान्यं विनश्यति ॥ १२-९८-६॥
yathaiva kṣetranirdātā nirdanvai kṣetramekadā |
hinasti kakṣaṃ dhānyaṃ ca na ca dhānyaṃ vinaśyati || 12-98-6||

MHB 12-98-7

एवं शस्त्राणि मुञ्चन्तो घ्नन्ति वध्यानथैकदा ।
तस्यैषा निष्कृतिः कृत्स्ना भूतानां भावनं पुनः ॥ १२-९८-७॥
evaṃ śastrāṇi muñcanto ghnanti vadhyānathaikadā |
tasyaiṣā niṣkṛtiḥ kṛtsnā bhūtānāṃ bhāvanaṃ punaḥ || 12-98-7||

MHB 12-98-8

यो भूतानि धनज्यानाद्वधात्क्लेशाच्च रक्षति ।
दस्युभ्यः प्राणदानात्स धनदः सुखदो विराट् ॥ १२-९८-८॥
yo bhūtāni dhanajyānādvadhātkleśācca rakṣati |
dasyubhyaḥ prāṇadānātsa dhanadaḥ sukhado virāṭ || 12-98-8||

MHB 12-98-9

स सर्वयज्ञैरीजानो राजाथाभयदक्षिणैः ।
अनुभूयेह भद्राणि प्राप्नोतीन्द्रसलोकताम् ॥ १२-९८-९॥
sa sarvayajñairījāno rājāthābhayadakṣiṇaiḥ |
anubhūyeha bhadrāṇi prāpnotīndrasalokatām || 12-98-9||

MHB 12-98-10

ब्राह्मणार्थे समुत्पन्ने योऽभिनिःसृत्य युध्यते ।
आत्मानं यूपमुच्छ्रित्य स यज्ञोऽनन्तदक्षिणः ॥ १२-९८-१०॥
brāhmaṇārthe samutpanne yo'bhiniḥsṛtya yudhyate |
ātmānaṃ yūpamucchritya sa yajño'nantadakṣiṇaḥ || 12-98-10||

MHB 12-98-11

अभीतो विकिरञ्शत्रून्प्रतिगृह्णञ्शरांस्तथा ।
न तस्मात्त्रिदशाः श्रेयो भुवि पश्यन्ति किंचन ॥ १२-९८-११॥
abhīto vikirañśatrūnpratigṛhṇañśarāṃstathā |
na tasmāttridaśāḥ śreyo bhuvi paśyanti kiṃcana || 12-98-11||

MHB 12-98-12

तस्य यावन्ति शस्त्राणि त्वचं भिन्दन्ति संयुगे ।
तावतः सोऽश्नुते लोकान्सर्वकामदुहोऽक्षयान् ॥ १२-९८-१२॥
tasya yāvanti śastrāṇi tvacaṃ bhindanti saṃyuge |
tāvataḥ so'śnute lokānsarvakāmaduho'kṣayān || 12-98-12||

MHB 12-98-13

न तस्य रुधिरं गात्रादावेधेभ्यः प्रवर्तते ।
स ह तेनैव रक्तेन सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ १२-९८-१३॥
na tasya rudhiraṃ gātrādāvedhebhyaḥ pravartate |
sa ha tenaiva raktena sarvapāpaiḥ pramucyate || 12-98-13||

MHB 12-98-14

यानि दुःखानि सहते व्रणानामभितापने ।
न ततोऽस्ति तपो भूय इति धर्मविदो विदुः ॥ १२-९८-१४॥
yāni duḥkhāni sahate vraṇānāmabhitāpane |
na tato'sti tapo bhūya iti dharmavido viduḥ || 12-98-14||

MHB 12-98-15

पृष्ठतो भीरवः संख्ये वर्तन्तेऽधमपूरुषाः ।
शूराच्छरणमिच्छन्तः पर्जन्यादिव जीवनम् ॥ १२-९८-१५॥
pṛṣṭhato bhīravaḥ saṃkhye vartante'dhamapūruṣāḥ |
śūrāccharaṇamicchantaḥ parjanyādiva jīvanam || 12-98-15||

MHB 12-98-16

यदि शूरस्तथा क्षेमे प्रतिरक्षेत्तथा भये ।
प्रतिरूपं जनाः कुर्युर्न च तद्वर्तते तथा ॥ १२-९८-१६॥
yadi śūrastathā kṣeme pratirakṣettathā bhaye |
pratirūpaṃ janāḥ kuryurna ca tadvartate tathā || 12-98-16||

MHB 12-98-17

यदि ते कृतमाज्ञाय नमस्कुर्युः सदैव तम् ।
युक्तं न्याय्यं च कुर्युस्ते न च तद्वर्तते तथा ॥ १२-९८-१७॥
yadi te kṛtamājñāya namaskuryuḥ sadaiva tam |
yuktaṃ nyāyyaṃ ca kuryuste na ca tadvartate tathā || 12-98-17||

MHB 12-98-18

पुरुषाणां समानानां दृश्यते महदन्तरम् ।
संग्रामेऽनीकवेलायामुत्क्रुष्टेऽभिपतत्सु च ॥ १२-९८-१८॥
puruṣāṇāṃ samānānāṃ dṛśyate mahadantaram |
saṃgrāme'nīkavelāyāmutkruṣṭe'bhipatatsu ca || 12-98-18||

MHB 12-98-19

पतत्यभिमुखः शूरः परान्भीरुः पलायते ।
आस्थायास्वर्ग्यमध्वानं सहायान्विषमे त्यजन् ॥ १२-९८-१९॥
patatyabhimukhaḥ śūraḥ parānbhīruḥ palāyate |
āsthāyāsvargyamadhvānaṃ sahāyānviṣame tyajan || 12-98-19||

MHB 12-98-20

मा स्म तांस्तादृशांस्तात जनिष्ठाः पुरुषाधमान् ।
ये सहायान्रणे हित्वा स्वस्तिमन्तो गृहान्ययुः ॥ १२-९८-२०॥
mā sma tāṃstādṛśāṃstāta janiṣṭhāḥ puruṣādhamān |
ye sahāyānraṇe hitvā svastimanto gṛhānyayuḥ || 12-98-20||

MHB 12-98-21

अस्वस्ति तेभ्यः कुर्वन्ति देवा इन्द्रपुरोगमाः ।
त्यागेन यः सहायानां स्वान्प्राणांस्त्रातुमिच्छति ॥ १२-९८-२१॥
asvasti tebhyaḥ kurvanti devā indrapurogamāḥ |
tyāgena yaḥ sahāyānāṃ svānprāṇāṃstrātumicchati || 12-98-21||

MHB 12-98-22

तं हन्युः काष्ठलोष्टैर्वा दहेयुर्वा कटाग्निना ।
पशुवन्मारयेयुर्वा क्षत्रिया ये स्युरीदृशाः ॥ १२-९८-२२॥
taṃ hanyuḥ kāṣṭhaloṣṭairvā daheyurvā kaṭāgninā |
paśuvanmārayeyurvā kṣatriyā ye syurīdṛśāḥ || 12-98-22||

MHB 12-98-23

अधर्मः क्षत्रियस्यैष यच्छय्यामरणं भवेत् ।
विसृजञ्श्लेष्मपित्तानि कृपणं परिदेवयन् ॥ १२-९८-२३॥
adharmaḥ kṣatriyasyaiṣa yacchayyāmaraṇaṃ bhavet |
visṛjañśleṣmapittāni kṛpaṇaṃ paridevayan || 12-98-23||

MHB 12-98-24

अविक्षतेन देहेन प्रलयं योऽधिगच्छति ।
क्षत्रियो नास्य तत्कर्म प्रशंसन्ति पुराविदः ॥ १२-९८-२४॥
avikṣatena dehena pralayaṃ yo'dhigacchati |
kṣatriyo nāsya tatkarma praśaṃsanti purāvidaḥ || 12-98-24||

MHB 12-98-25

न गृहे मरणं तात क्षत्रियाणां प्रशस्यते ।
शौटीराणामशौटीरमधर्म्यं कृपणं च तत् ॥ १२-९८-२५॥
na gṛhe maraṇaṃ tāta kṣatriyāṇāṃ praśasyate |
śauṭīrāṇāmaśauṭīramadharmyaṃ kṛpaṇaṃ ca tat || 12-98-25||

MHB 12-98-26

इदं दुःखमहो कष्टं पापीय इति निष्टनन् ।
प्रतिध्वस्तमुखः पूतिरमात्यान्बहु शोचयन् ॥ १२-९८-२६॥
idaṃ duḥkhamaho kaṣṭaṃ pāpīya iti niṣṭanan |
pratidhvastamukhaḥ pūtiramātyānbahu śocayan || 12-98-26||

MHB 12-98-27

अरोगाणां स्पृहयते मुहुर्मृत्युमपीच्छति ।
वीरो दृप्तोऽभिमानी च नेदृशं मृत्युमर्हति ॥ १२-९८-२७॥
arogāṇāṃ spṛhayate muhurmṛtyumapīcchati |
vīro dṛpto'bhimānī ca nedṛśaṃ mṛtyumarhati || 12-98-27||

MHB 12-98-28

रणेषु कदनं कृत्वा ज्ञातिभिः परिवारितः ।
तीक्ष्णैः शस्त्रैः सुविक्लिष्टः क्षत्रियो मृत्युमर्हति ॥ १२-९८-२८॥
raṇeṣu kadanaṃ kṛtvā jñātibhiḥ parivāritaḥ |
tīkṣṇaiḥ śastraiḥ suvikliṣṭaḥ kṣatriyo mṛtyumarhati || 12-98-28||

MHB 12-98-29

शूरो हि सत्यमन्युभ्यामाविष्टो युध्यते भृशम् ।
कृत्यमानानि गात्राणि परैर्नैवावबुध्यते ॥ १२-९८-२९॥
śūro hi satyamanyubhyāmāviṣṭo yudhyate bhṛśam |
kṛtyamānāni gātrāṇi parairnaivāvabudhyate || 12-98-29||

MHB 12-98-30

स संख्ये निधनं प्राप्य प्रशस्तं लोकपूजितम् ।
स्वधर्मं विपुलं प्राप्य शक्रस्यैति सलोकताम् ॥ १२-९८-३०॥
sa saṃkhye nidhanaṃ prāpya praśastaṃ lokapūjitam |
svadharmaṃ vipulaṃ prāpya śakrasyaiti salokatām || 12-98-30||

MHB 12-98-31

सर्वो योधः परं त्यक्तुमाविष्टस्त्यक्तजीवितः ।
प्राप्नोतीन्द्रस्य सालोक्यं शूरः पृष्ठमदर्शयन् ॥ १२-९८-३१॥
sarvo yodhaḥ paraṃ tyaktumāviṣṭastyaktajīvitaḥ |
prāpnotīndrasya sālokyaṃ śūraḥ pṛṣṭhamadarśayan || 12-98-31||

Adhyaya: 99/353 (50)

MHB 12-99-1

युधिष्ठिर उवाच ।
के लोका युध्यमानानां शूराणामनिवर्तिनाम् ।
भवन्ति निधनं प्राप्य तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-९९-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
ke lokā yudhyamānānāṃ śūrāṇāmanivartinām |
bhavanti nidhanaṃ prāpya tanme brūhi pitāmaha || 12-99-1||

MHB 12-99-2

भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
अम्बरीषस्य संवादमिन्द्रस्य च युधिष्ठिर ॥ १२-९९-२॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
ambarīṣasya saṃvādamindrasya ca yudhiṣṭhira || 12-99-2||

MHB 12-99-3

अम्बरीषो हि नाभागः स्वर्गं गत्वा सुदुर्लभम् ।
ददर्श सुरलोकस्थं शक्रेण सचिवं सह ॥ १२-९९-३॥
ambarīṣo hi nābhāgaḥ svargaṃ gatvā sudurlabham |
dadarśa suralokasthaṃ śakreṇa sacivaṃ saha || 12-99-3||

MHB 12-99-4

सर्वतेजोमयं दिव्यं विमानवरमास्थितम् ।
उपर्युपरि गच्छन्तं स्वं वै सेनापतिं प्रभुम् ॥ १२-९९-४॥
sarvatejomayaṃ divyaṃ vimānavaramāsthitam |
uparyupari gacchantaṃ svaṃ vai senāpatiṃ prabhum || 12-99-4||

MHB 12-99-5

स दृष्ट्वोपरि गच्छन्तं सेनापतिमुदारधीः ।
ऋद्धिं दृष्ट्वा सुदेवस्य विस्मितः प्राह वासवम् ॥ १२-९९-५॥
sa dṛṣṭvopari gacchantaṃ senāpatimudāradhīḥ |
ṛddhiṃ dṛṣṭvā sudevasya vismitaḥ prāha vāsavam || 12-99-5||

MHB 12-99-6

सागरान्तां महीं कृत्स्नामनुशिष्य यथाविधि ।
चातुर्वर्ण्ये यथाशास्त्रं प्रवृत्तो धर्मकाम्यया ॥ १२-९९-६॥
sāgarāntāṃ mahīṃ kṛtsnāmanuśiṣya yathāvidhi |
cāturvarṇye yathāśāstraṃ pravṛtto dharmakāmyayā || 12-99-6||

MHB 12-99-7

ब्रह्मचर्येण घोरेण आचार्यकुलसेवया ।
वेदानधीत्य धर्मेण राजशास्त्रं च केवलम् ॥ १२-९९-७॥
brahmacaryeṇa ghoreṇa ācāryakulasevayā |
vedānadhītya dharmeṇa rājaśāstraṃ ca kevalam || 12-99-7||

MHB 12-99-8

अतिथीनन्नपानेन पितॄंश्च स्वधया तथा ।
ऋषीन्स्वाध्यायदीक्षाभिर्देवान्यज्ञैरनुत्तमैः ॥ १२-९९-८॥
atithīnannapānena pitṝṃśca svadhayā tathā |
ṛṣīnsvādhyāyadīkṣābhirdevānyajñairanuttamaiḥ || 12-99-8||

MHB 12-99-9

क्षत्रधर्मे स्थितो भूत्वा यथाशास्त्रं यथाविधि ।
उदीक्षमाणः पृतनां जयामि युधि वासव ॥ १२-९९-९॥
kṣatradharme sthito bhūtvā yathāśāstraṃ yathāvidhi |
udīkṣamāṇaḥ pṛtanāṃ jayāmi yudhi vāsava || 12-99-9||

MHB 12-99-10

देवराज सुदेवोऽयं मम सेनापतिः पुरा ।
आसीद्योधः प्रशान्तात्मा सोऽयं कस्मादतीव माम् ॥ १२-९९-१०॥
devarāja sudevo'yaṃ mama senāpatiḥ purā |
āsīdyodhaḥ praśāntātmā so'yaṃ kasmādatīva mām || 12-99-10||

MHB 12-99-11

नानेन क्रतुभिर्मुख्यैरिष्टं नैव द्विजातयः ।
तर्पिता विधिवच्छक्र सोऽयं कस्मादतीव माम् ॥ १२-९९-११॥
nānena kratubhirmukhyairiṣṭaṃ naiva dvijātayaḥ |
tarpitā vidhivacchakra so'yaṃ kasmādatīva mām || 12-99-11||

MHB 12-99-12

इन्द्र उवाच ।
एतस्य विततस्तात सुदेवस्य बभूव ह ।
संग्रामयज्ञः सुमहान्यश्चान्यो युध्यते नरः ॥ १२-९९-१२॥
indra uvāca |
etasya vitatastāta sudevasya babhūva ha |
saṃgrāmayajñaḥ sumahānyaścānyo yudhyate naraḥ || 12-99-12||

MHB 12-99-13

संनद्धो दीक्षितः सर्वो योधः प्राप्य चमूमुखम् ।
युद्धयज्ञाधिकारस्थो भवतीति विनिश्चयः ॥ १२-९९-१३॥
saṃnaddho dīkṣitaḥ sarvo yodhaḥ prāpya camūmukham |
yuddhayajñādhikārastho bhavatīti viniścayaḥ || 12-99-13||

MHB 12-99-14

अम्बरीष उवाच ।
कानि यज्ञे हवींष्यत्र किमाज्यं का च दक्षिणा ।
ऋत्विजश्चात्र के प्रोक्तास्तन्मे ब्रूहि शतक्रतो ॥ १२-९९-१४॥
ambarīṣa uvāca |
kāni yajñe havīṃṣyatra kimājyaṃ kā ca dakṣiṇā |
ṛtvijaścātra ke proktāstanme brūhi śatakrato || 12-99-14||

MHB 12-99-15

इन्द्र उवाच ।
ऋत्विजः कुञ्जरास्तत्र वाजिनोऽध्वर्यवस्तथा ।
हवींषि परमांसानि रुधिरं त्वाज्यमेव च ॥ १२-९९-१५॥
indra uvāca |
ṛtvijaḥ kuñjarāstatra vājino'dhvaryavastathā |
havīṃṣi paramāṃsāni rudhiraṃ tvājyameva ca || 12-99-15||

MHB 12-99-16

सृगालगृध्रकाकोलाः सदस्यास्तत्र सत्रिणः ।
आज्यशेषं पिबन्त्येते हविः प्राश्नन्ति चाध्वरे ॥ १२-९९-१६॥
sṛgālagṛdhrakākolāḥ sadasyāstatra satriṇaḥ |
ājyaśeṣaṃ pibantyete haviḥ prāśnanti cādhvare || 12-99-16||

MHB 12-99-17

प्रासतोमरसंघाताः खड्गशक्तिपरश्वधाः ।
ज्वलन्तो निशिताः पीताः स्रुचस्तस्याथ सत्रिणः ॥ १२-९९-१७॥
prāsatomarasaṃghātāḥ khaḍgaśaktiparaśvadhāḥ |
jvalanto niśitāḥ pītāḥ srucastasyātha satriṇaḥ || 12-99-17||

MHB 12-99-18

चापवेगायतस्तीक्ष्णः परकायावदारणः ।
ऋजुः सुनिशितः पीतः सायकोऽस्य स्रुवो महान् ॥ १२-९९-१८॥
cāpavegāyatastīkṣṇaḥ parakāyāvadāraṇaḥ |
ṛjuḥ suniśitaḥ pītaḥ sāyako'sya sruvo mahān || 12-99-18||

MHB 12-99-19

द्वीपिचर्मावनद्धश्च नागदन्तकृतत्सरुः ।
हस्तिहस्तगतः खड्गः स्फ्यो भवेत्तस्य संयुगे ॥ १२-९९-१९॥
dvīpicarmāvanaddhaśca nāgadantakṛtatsaruḥ |
hastihastagataḥ khaḍgaḥ sphyo bhavettasya saṃyuge || 12-99-19||

MHB 12-99-20

ज्वलितैर्निशितैः पीतैः प्रासशक्तिपरश्वधैः ।
शैक्यायसमयैस्तीक्ष्णैरभिघातो भवेद्वसु ॥ १२-९९-२०॥
jvalitairniśitaiḥ pītaiḥ prāsaśaktiparaśvadhaiḥ |
śaikyāyasamayaistīkṣṇairabhighāto bhavedvasu || 12-99-20||

MHB 12-99-21

आवेगाद्यत्तु रुधिरं संग्रामे स्यन्दते भुवि ।
सास्य पूर्णाहुतिर्होत्रे समृद्धा सर्वकामधुक् ॥ १२-९९-२१॥
āvegādyattu rudhiraṃ saṃgrāme syandate bhuvi |
sāsya pūrṇāhutirhotre samṛddhā sarvakāmadhuk || 12-99-21||

MHB 12-99-22

छिन्धि भिन्धीति यस्यैतच्छ्रूयते वाहिनीमुखे ।
सामानि सामगास्तस्य गायन्ति यमसादने ॥ १२-९९-२२॥
chindhi bhindhīti yasyaitacchrūyate vāhinīmukhe |
sāmāni sāmagāstasya gāyanti yamasādane || 12-99-22||

MHB 12-99-23

हविर्धानं तु तस्याहुः परेषां वाहिनीमुखम् ।
कुञ्जराणां हयानां च वर्मिणां च समुच्चयः ।
अग्निः श्येनचितो नाम तस्य यज्ञे विधीयते ॥ १२-९९-२३॥
havirdhānaṃ tu tasyāhuḥ pareṣāṃ vāhinīmukham |
kuñjarāṇāṃ hayānāṃ ca varmiṇāṃ ca samuccayaḥ |
agniḥ śyenacito nāma tasya yajñe vidhīyate || 12-99-23||

MHB 12-99-24

उत्तिष्ठति कबन्धोऽत्र सहस्रे निहते तु यः ।
स यूपस्तस्य शूरस्य खादिरोऽष्टाश्रिरुच्यते ॥ १२-९९-२४॥
uttiṣṭhati kabandho'tra sahasre nihate tu yaḥ |
sa yūpastasya śūrasya khādiro'ṣṭāśrirucyate || 12-99-24||

MHB 12-99-25

इडोपहूतं क्रोशन्ति कुञ्जरा अङ्कुशेरिताः ।
व्याघुष्टतलनादेन वषट्कारेण पार्थिव ।
उद्गाता तत्र संग्रामे त्रिसामा दुन्दुभिः स्मृतः ॥ १२-९९-२५॥
iḍopahūtaṃ krośanti kuñjarā aṅkuśeritāḥ |
vyāghuṣṭatalanādena vaṣaṭkāreṇa pārthiva |
udgātā tatra saṃgrāme trisāmā dundubhiḥ smṛtaḥ || 12-99-25||

MHB 12-99-26

ब्रह्मस्वे ह्रियमाणे यः प्रियां युद्धे तनुं त्यजेत् ।
आत्मानं यूपमुच्छ्रित्य स यज्ञोऽनन्तदक्षिणः ॥ १२-९९-२६॥
brahmasve hriyamāṇe yaḥ priyāṃ yuddhe tanuṃ tyajet |
ātmānaṃ yūpamucchritya sa yajño'nantadakṣiṇaḥ || 12-99-26||

MHB 12-99-27

भर्तुरर्थे तु यः शूरो विक्रमेद्वाहिनीमुखे ।
भयान्न च निवर्तेत तस्य लोका यथा मम ॥ १२-९९-२७॥
bharturarthe tu yaḥ śūro vikramedvāhinīmukhe |
bhayānna ca nivarteta tasya lokā yathā mama || 12-99-27||

MHB 12-99-28

नीलचन्द्राकृतैः खड्गैर्बाहुभिः परिघोपमैः ।
यस्य वेदिरुपस्तीर्णा तस्य लोका यथा मम ॥ १२-९९-२८॥
nīlacandrākṛtaiḥ khaḍgairbāhubhiḥ parighopamaiḥ |
yasya vedirupastīrṇā tasya lokā yathā mama || 12-99-28||

MHB 12-99-29

यस्तु नावेक्षते कंचित्सहायं विजये स्थितः ।
विगाह्य वाहिनीमध्यं तस्य लोका यथा मम ॥ १२-९९-२९॥
yastu nāvekṣate kaṃcitsahāyaṃ vijaye sthitaḥ |
vigāhya vāhinīmadhyaṃ tasya lokā yathā mama || 12-99-29||

MHB 12-99-30

यस्य तोमरसंघाटा भेरीमण्डूककच्छपा ।
वीरास्थिशर्करा दुर्गा मांसशोणितकर्दमा ॥ १२-९९-३०॥
yasya tomarasaṃghāṭā bherīmaṇḍūkakacchapā |
vīrāsthiśarkarā durgā māṃsaśoṇitakardamā || 12-99-30||

MHB 12-99-31

असिचर्मप्लवा सिन्धुः केशशैवलशाद्वला ।
अश्वनागरथैश्चैव संभिन्नैः कृतसंक्रमा ॥ १२-९९-३१॥
asicarmaplavā sindhuḥ keśaśaivalaśādvalā |
aśvanāgarathaiścaiva saṃbhinnaiḥ kṛtasaṃkramā || 12-99-31||

MHB 12-99-32

पताकाध्वजवानीरा हतवाहनवाहिनी ।
शोणितोदा सुसंपूर्णा दुस्तरा पारगैर्नरैः ॥ १२-९९-३२॥
patākādhvajavānīrā hatavāhanavāhinī |
śoṇitodā susaṃpūrṇā dustarā pāragairnaraiḥ || 12-99-32||

MHB 12-99-33

हतनागमहानक्रा परलोकवहाशिवा ।
ऋष्टिखड्गध्वजानूका गृध्रकङ्कवडप्लवा ॥ १२-९९-३३॥
hatanāgamahānakrā paralokavahāśivā |
ṛṣṭikhaḍgadhvajānūkā gṛdhrakaṅkavaḍaplavā || 12-99-33||

MHB 12-99-34

पुरुषादानुचरिता भीरूणां कश्मलावहा ।
नदी योधमहायज्ञे तदस्यावभृथं स्मृतम् ॥ १२-९९-३४॥
puruṣādānucaritā bhīrūṇāṃ kaśmalāvahā |
nadī yodhamahāyajñe tadasyāvabhṛthaṃ smṛtam || 12-99-34||

MHB 12-99-35

वेदी यस्य त्वमित्राणां शिरोभिरवकीर्यते ।
अश्वस्कन्धैर्गजस्कन्धैस्तस्य लोका यथा मम ॥ १२-९९-३५॥
vedī yasya tvamitrāṇāṃ śirobhiravakīryate |
aśvaskandhairgajaskandhaistasya lokā yathā mama || 12-99-35||

MHB 12-99-36

पत्नीशाला कृता यस्य परेषां वाहिनीमुखम् ।
हविर्धानं स्ववाहिन्यस्तदस्याहुर्मनीषिणः ॥ १२-९९-३६॥
patnīśālā kṛtā yasya pareṣāṃ vāhinīmukham |
havirdhānaṃ svavāhinyastadasyāhurmanīṣiṇaḥ || 12-99-36||

MHB 12-99-37

सदश्चान्तरयोधाग्निराग्नीध्रश्चोत्तरां दिशम् ।
शत्रुसेनाकलत्रस्य सर्वलोकानदूरतः ॥ १२-९९-३७॥
sadaścāntarayodhāgnirāgnīdhraścottarāṃ diśam |
śatrusenākalatrasya sarvalokānadūrataḥ || 12-99-37||

MHB 12-99-38

यदा तूभयतो व्यूहो भवत्याकाशमग्रतः ।
सास्य वेदी तथा यज्ञे नित्यं वेदास्त्रयोऽग्नयः ॥ १२-९९-३८॥
yadā tūbhayato vyūho bhavatyākāśamagrataḥ |
sāsya vedī tathā yajñe nityaṃ vedāstrayo'gnayaḥ || 12-99-38||

MHB 12-99-39

यस्तु योधः परावृत्तः संत्रस्तो हन्यते परैः ।
अप्रतिष्ठं स नरकं याति नास्त्यत्र संशयः ॥ १२-९९-३९॥
yastu yodhaḥ parāvṛttaḥ saṃtrasto hanyate paraiḥ |
apratiṣṭhaṃ sa narakaṃ yāti nāstyatra saṃśayaḥ || 12-99-39||

MHB 12-99-40

यस्य शोणितवेगेन नदी स्यात्समभिप्लुता ।
केशमांसास्थिसंकीर्णा स गच्छेत्परमां गतिम् ॥ १२-९९-४०॥
yasya śoṇitavegena nadī syātsamabhiplutā |
keśamāṃsāsthisaṃkīrṇā sa gacchetparamāṃ gatim || 12-99-40||

MHB 12-99-41

यस्तु सेनापतिं हत्वा तद्यानमधिरोहति ।
स विष्णुविक्रमक्रामी बृहस्पतिसमः क्रतुः ॥ १२-९९-४१॥
yastu senāpatiṃ hatvā tadyānamadhirohati |
sa viṣṇuvikramakrāmī bṛhaspatisamaḥ kratuḥ || 12-99-41||

MHB 12-99-42

नायकं वा प्रमाणं वा यो वा स्यात्तत्र पूजितः ।
जीवग्राहं निगृह्णाति तस्य लोका यथा मम ॥ १२-९९-४२॥
nāyakaṃ vā pramāṇaṃ vā yo vā syāttatra pūjitaḥ |
jīvagrāhaṃ nigṛhṇāti tasya lokā yathā mama || 12-99-42||

MHB 12-99-43

आहवे निहतं शूरं न शोचेत कदाचन ।
अशोच्यो हि हतः शूरः स्वर्गलोके महीयते ॥ १२-९९-४३॥
āhave nihataṃ śūraṃ na śoceta kadācana |
aśocyo hi hataḥ śūraḥ svargaloke mahīyate || 12-99-43||

MHB 12-99-44

न ह्यन्नं नोदकं तस्य न स्नानं नाप्यशौचकम् ।
हतस्य कर्तुमिच्छन्ति तस्य लोकाञ्शृणुष्व मे ॥ १२-९९-४४॥
na hyannaṃ nodakaṃ tasya na snānaṃ nāpyaśaucakam |
hatasya kartumicchanti tasya lokāñśṛṇuṣva me || 12-99-44||

MHB 12-99-45

वराप्सरःसहस्राणि शूरमायोधने हतम् ।
त्वरमाणा हि धावन्ति मम भर्ता भवेदिति ॥ १२-९९-४५॥
varāpsaraḥsahasrāṇi śūramāyodhane hatam |
tvaramāṇā hi dhāvanti mama bhartā bhavediti || 12-99-45||

MHB 12-99-46

एतत्तपश्च पुण्यं च धर्मश्चैव सनातनः ।
चत्वारश्चाश्रमास्तस्य यो युद्धे न पलायते ॥ १२-९९-४६॥
etattapaśca puṇyaṃ ca dharmaścaiva sanātanaḥ |
catvāraścāśramāstasya yo yuddhe na palāyate || 12-99-46||

MHB 12-99-47

वृद्धं बलं न हन्तव्यं नैव स्त्री न च वै द्विजः ।
तृणपूर्णमुखश्चैव तवास्मीति च यो वदेत् ॥ १२-९९-४७॥
vṛddhaṃ balaṃ na hantavyaṃ naiva strī na ca vai dvijaḥ |
tṛṇapūrṇamukhaścaiva tavāsmīti ca yo vadet || 12-99-47||

MHB 12-99-48

अहं वृत्रं बलं पाकं शतमायं विरोचनम् ।
दुरावार्यं च नमुचिं नैकमायं च शम्बरम् ॥ १२-९९-४८॥
ahaṃ vṛtraṃ balaṃ pākaṃ śatamāyaṃ virocanam |
durāvāryaṃ ca namuciṃ naikamāyaṃ ca śambaram || 12-99-48||

MHB 12-99-49

विप्रचित्तिं च दैतेयं दनोः पुत्रांश्च सर्वशः ।
प्रह्रादं च निहत्याजौ ततो देवाधिपोऽभवम् ॥ १२-९९-४९॥
vipracittiṃ ca daiteyaṃ danoḥ putrāṃśca sarvaśaḥ |
prahrādaṃ ca nihatyājau tato devādhipo'bhavam || 12-99-49||

MHB 12-99-50

भीष्म उवाच ।
इत्येतच्छक्रवचनं निशम्य प्रतिगृह्य च ।
योधानामात्मनः सिद्धिमम्बरीषोऽभिपन्नवान् ॥ १२-९९-५०॥
bhīṣma uvāca |
ityetacchakravacanaṃ niśamya pratigṛhya ca |
yodhānāmātmanaḥ siddhimambarīṣo'bhipannavān || 12-99-50||

Adhyaya: 100/353 (18)

MHB 12-100-1

भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
प्रतर्दनो मैथिलश्च संग्रामं यत्र चक्रतुः ॥ १२-१००-१॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
pratardano maithilaśca saṃgrāmaṃ yatra cakratuḥ || 12-100-1||

MHB 12-100-2

यज्ञोपवीती संग्रामे जनको मैथिलो यथा ।
योधानुद्धर्षयामास तन्निबोध युधिष्ठिर ॥ १२-१००-२॥
yajñopavītī saṃgrāme janako maithilo yathā |
yodhānuddharṣayāmāsa tannibodha yudhiṣṭhira || 12-100-2||

MHB 12-100-3

जनको मैथिलो राजा महात्मा सर्वतत्त्ववित् ।
योधान्स्वान्दर्शयामास स्वर्गं नरकमेव च ॥ १२-१००-३॥
janako maithilo rājā mahātmā sarvatattvavit |
yodhānsvāndarśayāmāsa svargaṃ narakameva ca || 12-100-3||

MHB 12-100-4

अभीतानामिमे लोका भास्वन्तो हन्त पश्यत ।
पूर्णा गन्धर्वकन्याभिः सर्वकामदुहोऽक्षयाः ॥ १२-१००-४॥
abhītānāmime lokā bhāsvanto hanta paśyata |
pūrṇā gandharvakanyābhiḥ sarvakāmaduho'kṣayāḥ || 12-100-4||

MHB 12-100-5

इमे पलायमानानां नरकाः प्रत्युपस्थिताः ।
अकीर्तिः शाश्वती चैव पतितव्यमनन्तरम् ॥ १२-१००-५॥
ime palāyamānānāṃ narakāḥ pratyupasthitāḥ |
akīrtiḥ śāśvatī caiva patitavyamanantaram || 12-100-5||

MHB 12-100-6

तान्दृष्ट्वारीन्विजयतो भूत्वा संत्यागबुद्धयः ।
नरकस्याप्रतिष्ठस्य मा भूत वशवर्तिनः ॥ १२-१००-६॥
tāndṛṣṭvārīnvijayato bhūtvā saṃtyāgabuddhayaḥ |
narakasyāpratiṣṭhasya mā bhūta vaśavartinaḥ || 12-100-6||

MHB 12-100-7

त्यागमूलं हि शूराणां स्वर्गद्वारमनुत्तमम् ।
इत्युक्तास्ते नृपतिना योधाः परपुरंजय ॥ १२-१००-७॥
tyāgamūlaṃ hi śūrāṇāṃ svargadvāramanuttamam |
ityuktāste nṛpatinā yodhāḥ parapuraṃjaya || 12-100-7||

MHB 12-100-8

व्यजयन्त रणे शत्रून्हर्षयन्तो जनेश्वरम् ।
तस्मादात्मवता नित्यं स्थातव्यं रणमूर्धनि ॥ १२-१००-८॥
vyajayanta raṇe śatrūnharṣayanto janeśvaram |
tasmādātmavatā nityaṃ sthātavyaṃ raṇamūrdhani || 12-100-8||

MHB 12-100-9

गजानां रथिनो मध्ये रथानामनु सादिनः ।
सादिनामन्तरा स्थाप्यं पादातमिह दंशितम् ॥ १२-१००-९॥
gajānāṃ rathino madhye rathānāmanu sādinaḥ |
sādināmantarā sthāpyaṃ pādātamiha daṃśitam || 12-100-9||

MHB 12-100-10

य एवं व्यूहते राजा स नित्यं जयते द्विषः ।
तस्मादेवं विधातव्यं नित्यमेव युधिष्ठिर ॥ १२-१००-१०॥
ya evaṃ vyūhate rājā sa nityaṃ jayate dviṣaḥ |
tasmādevaṃ vidhātavyaṃ nityameva yudhiṣṭhira || 12-100-10||

MHB 12-100-11

सर्वे सुकृतमिच्छन्तः सुयुद्धेनातिमन्यवः ।
क्षोभयेयुरनीकानि सागरं मकरा इव ॥ १२-१००-११॥
sarve sukṛtamicchantaḥ suyuddhenātimanyavaḥ |
kṣobhayeyuranīkāni sāgaraṃ makarā iva || 12-100-11||

MHB 12-100-12

हर्षयेयुर्विषण्णांश्च व्यवस्थाप्य परस्परम् ।
जितां च भूमिं रक्षेत भग्नान्नात्यनुसारयेत् ॥ १२-१००-१२॥
harṣayeyurviṣaṇṇāṃśca vyavasthāpya parasparam |
jitāṃ ca bhūmiṃ rakṣeta bhagnānnātyanusārayet || 12-100-12||

MHB 12-100-13

पुनरावर्तमानानां निराशानां च जीविते ।
न वेगः सुसहो राजंस्तस्मान्नात्यनुसारयेत् ॥ १२-१००-१३॥
punarāvartamānānāṃ nirāśānāṃ ca jīvite |
na vegaḥ susaho rājaṃstasmānnātyanusārayet || 12-100-13||

MHB 12-100-14

न हि प्रहर्तुमिच्छन्ति शूराः प्राद्रवतां भयात् ।
तस्मात्पलायमानानां कुर्यान्नात्यनुसारणम् ॥ १२-१००-१४॥
na hi prahartumicchanti śūrāḥ prādravatāṃ bhayāt |
tasmātpalāyamānānāṃ kuryānnātyanusāraṇam || 12-100-14||

MHB 12-100-15

चराणामचरा ह्यन्नमदंष्ट्रा दंष्ट्रिणामपि ।
अपाणयः पाणिमतामन्नं शूरस्य कातराः ॥ १२-१००-१५॥
carāṇāmacarā hyannamadaṃṣṭrā daṃṣṭriṇāmapi |
apāṇayaḥ pāṇimatāmannaṃ śūrasya kātarāḥ || 12-100-15||

MHB 12-100-16

समानपृष्ठोदरपाणिपादाः पश्चाच्छूरं भीरवोऽनुव्रजन्ति ।
अतो भयार्ताः प्रणिपत्य भूयः कृत्वाञ्जलीनुपतिष्ठन्ति शूरान् ॥ १२-१००-१६॥
samānapṛṣṭhodarapāṇipādāḥ paścācchūraṃ bhīravo'nuvrajanti |
ato bhayārtāḥ praṇipatya bhūyaḥ kṛtvāñjalīnupatiṣṭhanti śūrān || 12-100-16||

MHB 12-100-17

शूरबाहुषु लोकोऽयं लम्बते पुत्रवत्सदा ।
तस्मात्सर्वास्ववस्थासु शूरः संमानमर्हति ॥ १२-१००-१७॥
śūrabāhuṣu loko'yaṃ lambate putravatsadā |
tasmātsarvāsvavasthāsu śūraḥ saṃmānamarhati || 12-100-17||

MHB 12-100-18

न हि शौर्यात्परं किंचित्त्रिषु लोकेषु विद्यते ।
शूरः सर्वं पालयति सर्वं शूरे प्रतिष्ठितम् ॥ १२-१००-१८॥
na hi śauryātparaṃ kiṃcittriṣu lokeṣu vidyate |
śūraḥ sarvaṃ pālayati sarvaṃ śūre pratiṣṭhitam || 12-100-18||

Adhyaya: 101/353 (47)

MHB 12-101-1

युधिष्ठिर उवाच ।
यथा जयार्थिनः सेनां नयन्ति भरतर्षभ ।
ईषद्धर्मं प्रपीड्यापि तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-१०१-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
yathā jayārthinaḥ senāṃ nayanti bharatarṣabha |
īṣaddharmaṃ prapīḍyāpi tanme brūhi pitāmaha || 12-101-1||

MHB 12-101-2

भीष्म उवाच ।
सत्येन हि स्थिता धर्मा उपपत्त्या तथापरे ।
साध्वाचारतया केचित्तथैवौपयिका अपि ।
उपायधर्मान्वक्ष्यामि सिद्धार्थानर्थधर्मयोः ॥ १२-१०१-२॥
bhīṣma uvāca |
satyena hi sthitā dharmā upapattyā tathāpare |
sādhvācāratayā kecittathaivaupayikā api |
upāyadharmānvakṣyāmi siddhārthānarthadharmayoḥ || 12-101-2||

MHB 12-101-3

निर्मर्यादा दस्यवस्तु भवन्ति परिपन्थिनः ।
तेषां प्रतिविघातार्थं प्रवक्ष्याम्यथ नैगमम् ।
कार्याणां संप्रसिद्ध्यर्थं तानुपायान्निबोध मे ॥ १२-१०१-३॥
nirmaryādā dasyavastu bhavanti paripanthinaḥ |
teṣāṃ prativighātārthaṃ pravakṣyāmyatha naigamam |
kāryāṇāṃ saṃprasiddhyarthaṃ tānupāyānnibodha me || 12-101-3||

MHB 12-101-4

उभे प्रज्ञे वेदितव्ये ऋज्वी वक्रा च भारत ।
जानन्वक्रां न सेवेत प्रतिबाधेत चागताम् ॥ १२-१०१-४॥
ubhe prajñe veditavye ṛjvī vakrā ca bhārata |
jānanvakrāṃ na seveta pratibādheta cāgatām || 12-101-4||

MHB 12-101-5

अमित्रा एव राजानं भेदेनोपचरन्त्युत ।
तां राजा निकृतिं जानन्यथामित्रान्प्रबाधते ॥ १२-१०१-५॥
amitrā eva rājānaṃ bhedenopacarantyuta |
tāṃ rājā nikṛtiṃ jānanyathāmitrānprabādhate || 12-101-5||

MHB 12-101-6

गजानां पार्श्वचर्माणि गोवृषाजगराणि च ।
शल्यकङ्कटलोहानि तनुत्राणि मतानि च ॥ १२-१०१-६॥
gajānāṃ pārśvacarmāṇi govṛṣājagarāṇi ca |
śalyakaṅkaṭalohāni tanutrāṇi matāni ca || 12-101-6||

MHB 12-101-7

शितपीतानि शस्त्राणि संनाहाः पीतलोहिताः ।
नानारञ्जनरक्ताः स्युः पताकाः केतवश्च ते ॥ १२-१०१-७॥
śitapītāni śastrāṇi saṃnāhāḥ pītalohitāḥ |
nānārañjanaraktāḥ syuḥ patākāḥ ketavaśca te || 12-101-7||

MHB 12-101-8

ऋष्टयस्तोमराः खड्गा निशिताश्च परश्वधाः ।
फलकान्यथ चर्माणि प्रतिकल्प्यान्यनेकशः ।
अभिनीतानि शस्त्राणि योधाश्च कृतनिश्रमाः ॥ १२-१०१-८॥
ṛṣṭayastomarāḥ khaḍgā niśitāśca paraśvadhāḥ |
phalakānyatha carmāṇi pratikalpyānyanekaśaḥ |
abhinītāni śastrāṇi yodhāśca kṛtaniśramāḥ || 12-101-8||

MHB 12-101-9

चैत्र्यां वा मार्गशीर्ष्यां वा सेनायोगः प्रशस्यते ।
पक्वसस्या हि पृथिवी भवत्यम्बुमती तथा ॥ १२-१०१-९॥
caitryāṃ vā mārgaśīrṣyāṃ vā senāyogaḥ praśasyate |
pakvasasyā hi pṛthivī bhavatyambumatī tathā || 12-101-9||

MHB 12-101-10

नैवातिशीतो नात्युष्णः कालो भवति भारत ।
तस्मात्तदा योजयेत परेषां व्यसनेषु वा ।
एतेषु योगाः सेनायाः प्रशस्ताः परबाधने ॥ १२-१०१-१०॥
naivātiśīto nātyuṣṇaḥ kālo bhavati bhārata |
tasmāttadā yojayeta pareṣāṃ vyasaneṣu vā |
eteṣu yogāḥ senāyāḥ praśastāḥ parabādhane || 12-101-10||

MHB 12-101-11

जलवांस्तृणवान्मार्गः समो गम्यः प्रशस्यते ।
चारैर्हि विहिताभ्यासः कुशलैर्वनगोचरैः ॥ १२-१०१-११॥
jalavāṃstṛṇavānmārgaḥ samo gamyaḥ praśasyate |
cārairhi vihitābhyāsaḥ kuśalairvanagocaraiḥ || 12-101-11||

MHB 12-101-12

नव्यारण्यैर्न शक्येत गन्तुं मृगगणैरिव ।
तस्मात्सर्वासु सेनासु योजयन्ति जयार्थिनः ॥ १२-१०१-१२॥
navyāraṇyairna śakyeta gantuṃ mṛgagaṇairiva |
tasmātsarvāsu senāsu yojayanti jayārthinaḥ || 12-101-12||

MHB 12-101-13

आवासस्तोयवान्दुर्गः पर्याकाशः प्रशस्यते ।
परेषामुपसर्पाणां प्रतिषेधस्तथा भवेत् ॥ १२-१०१-१३॥
āvāsastoyavāndurgaḥ paryākāśaḥ praśasyate |
pareṣāmupasarpāṇāṃ pratiṣedhastathā bhavet || 12-101-13||

MHB 12-101-14

आकाशं तु वनाभ्याशे मन्यन्ते गुणवत्तरम् ।
बहुभिर्गुणजातैस्तु ये युद्धकुशला जनाः ॥ १२-१०१-१४॥
ākāśaṃ tu vanābhyāśe manyante guṇavattaram |
bahubhirguṇajātaistu ye yuddhakuśalā janāḥ || 12-101-14||

MHB 12-101-15

उपन्यासोऽपसर्पाणां पदातीनां च गूहनम् ।
अथ शत्रुप्रतीघातमापदर्थं परायणम् ॥ १२-१०१-१५॥
upanyāso'pasarpāṇāṃ padātīnāṃ ca gūhanam |
atha śatrupratīghātamāpadarthaṃ parāyaṇam || 12-101-15||

MHB 12-101-16

सप्तर्षीन्पृष्ठतः कृत्वा युध्येरन्नचला इव ।
अनेन विधिना राजञ्जिगीषेतापि दुर्जयान् ॥ १२-१०१-१६॥
saptarṣīnpṛṣṭhataḥ kṛtvā yudhyerannacalā iva |
anena vidhinā rājañjigīṣetāpi durjayān || 12-101-16||

MHB 12-101-17

यतो वायुर्यतः सूर्यो यतः शुक्रस्ततो जयः ।
पूर्वं पूर्वं ज्याय एषां संनिपाते युधिष्ठिर ॥ १२-१०१-१७॥
yato vāyuryataḥ sūryo yataḥ śukrastato jayaḥ |
pūrvaṃ pūrvaṃ jyāya eṣāṃ saṃnipāte yudhiṣṭhira || 12-101-17||

MHB 12-101-18

अकर्दमामनुदकाममर्यादामलोष्टकाम् ।
अश्वभूमिं प्रशंसन्ति ये युद्धकुशला जनाः ॥ १२-१०१-१८॥
akardamāmanudakāmamaryādāmaloṣṭakām |
aśvabhūmiṃ praśaṃsanti ye yuddhakuśalā janāḥ || 12-101-18||

MHB 12-101-19

समा निरुदकाकाशा रथभूमिः प्रशस्यते ।
नीचद्रुमा महाकक्षा सोदका हस्तियोधिनाम् ॥ १२-१०१-१९॥
samā nirudakākāśā rathabhūmiḥ praśasyate |
nīcadrumā mahākakṣā sodakā hastiyodhinām || 12-101-19||

MHB 12-101-20

बहुदुर्गा महावृक्षा वेत्रवेणुभिरास्तृता ।
पदातीनां क्षमा भूमिः पर्वतोपवनानि च ॥ १२-१०१-२०॥
bahudurgā mahāvṛkṣā vetraveṇubhirāstṛtā |
padātīnāṃ kṣamā bhūmiḥ parvatopavanāni ca || 12-101-20||

MHB 12-101-21

पदातिबहुला सेना दृढा भवति भारत ।
रथाश्वबहुला सेना सुदिनेषु प्रशस्यते ॥ १२-१०१-२१॥
padātibahulā senā dṛḍhā bhavati bhārata |
rathāśvabahulā senā sudineṣu praśasyate || 12-101-21||

MHB 12-101-22

पदातिनागबहुला प्रावृट्काले प्रशस्यते ।
गुणानेतान्प्रसंख्याय देशकालौ प्रयोजयेत् ॥ १२-१०१-२२॥
padātināgabahulā prāvṛṭkāle praśasyate |
guṇānetānprasaṃkhyāya deśakālau prayojayet || 12-101-22||

MHB 12-101-23

एवं संचिन्त्य यो याति तिथिनक्षत्रपूजितः ।
विजयं लभते नित्यं सेनां सम्यक्प्रयोजयन् ॥ १२-१०१-२३॥
evaṃ saṃcintya yo yāti tithinakṣatrapūjitaḥ |
vijayaṃ labhate nityaṃ senāṃ samyakprayojayan || 12-101-23||

MHB 12-101-24

प्रसुप्तांस्तृषिताञ्श्रान्तान्प्रकीर्णान्नाभिघातयेत् ।
मोक्षे प्रयाणे चलने पानभोजनकालयोः ॥ १२-१०१-२४॥
prasuptāṃstṛṣitāñśrāntānprakīrṇānnābhighātayet |
mokṣe prayāṇe calane pānabhojanakālayoḥ || 12-101-24||

MHB 12-101-25

अतिक्षिप्तान्व्यतिक्षिप्तान्विहतान्प्रतनूकृतान् ।
सुविस्रम्भान्कृतारम्भानुपन्यासप्रतापितान् ।
बहिश्चरानुपन्यासान्कृत्वा वेश्मानुसारिणः ॥ १२-१०१-२५॥
atikṣiptānvyatikṣiptānvihatānpratanūkṛtān |
suvisrambhānkṛtārambhānupanyāsapratāpitān |
bahiścarānupanyāsānkṛtvā veśmānusāriṇaḥ || 12-101-25||

MHB 12-101-26

पारंपर्यागते द्वारे ये केचिदनुवर्तिनः ।
परिचर्यावरोद्धारो ये च केचन वल्गिनः ॥ १२-१०१-२६॥
pāraṃparyāgate dvāre ye kecidanuvartinaḥ |
paricaryāvaroddhāro ye ca kecana valginaḥ || 12-101-26||

MHB 12-101-27

अनीकं ये प्रभिन्दन्ति भिन्नं ये स्थगयन्ति च ।
समानाशनपानास्ते कार्या द्विगुणवेतनाः ॥ १२-१०१-२७॥
anīkaṃ ye prabhindanti bhinnaṃ ye sthagayanti ca |
samānāśanapānāste kāryā dviguṇavetanāḥ || 12-101-27||

MHB 12-101-28

दशाधिपतयः कार्याः शताधिपतयस्तथा ।
तेषां सहस्राधिपतिं कुर्याच्छूरमतन्द्रितम् ॥ १२-१०१-२८॥
daśādhipatayaḥ kāryāḥ śatādhipatayastathā |
teṣāṃ sahasrādhipatiṃ kuryācchūramatandritam || 12-101-28||

MHB 12-101-29

यथामुख्यं संनिपात्य वक्तव्याः स्म शपामहे ।
यथा जयार्थं संग्रामे न जह्याम परस्परम् ॥ १२-१०१-२९॥
yathāmukhyaṃ saṃnipātya vaktavyāḥ sma śapāmahe |
yathā jayārthaṃ saṃgrāme na jahyāma parasparam || 12-101-29||

MHB 12-101-30

इहैव ते निवर्तन्तां ये नः केचन भीरवः ।
न घातयेयुः प्रदरं कुर्वाणास्तुमुले सति ॥ १२-१०१-३०॥
ihaiva te nivartantāṃ ye naḥ kecana bhīravaḥ |
na ghātayeyuḥ pradaraṃ kurvāṇāstumule sati || 12-101-30||

MHB 12-101-31

आत्मानं च स्वपक्षं च पलायन्हन्ति संयुगे ।
द्रव्यनाशो वधोऽकीर्तिरयशश्च पलायने ॥ १२-१०१-३१॥
ātmānaṃ ca svapakṣaṃ ca palāyanhanti saṃyuge |
dravyanāśo vadho'kīrtirayaśaśca palāyane || 12-101-31||

MHB 12-101-32

अमनोज्ञासुखा वाचः पुरुषस्य पलायतः ।
प्रतिस्पन्दौष्ठदन्तस्य न्यस्तसर्वायुधस्य च ॥ १२-१०१-३२॥
amanojñāsukhā vācaḥ puruṣasya palāyataḥ |
pratispandauṣṭhadantasya nyastasarvāyudhasya ca || 12-101-32||

MHB 12-101-33

हित्वा पलायमानस्य सहायान्प्राणसंशये ।
अमित्रैरनुबद्धस्य द्विषतामस्तु नस्तथा ॥ १२-१०१-३३॥
hitvā palāyamānasya sahāyānprāṇasaṃśaye |
amitrairanubaddhasya dviṣatāmastu nastathā || 12-101-33||

MHB 12-101-34

मनुष्यापसदा ह्येते ये भवन्ति पराङ्मुखाः ।
राशिवर्धनमात्रास्ते नैव ते प्रेत्य नो इह ॥ १२-१०१-३४॥
manuṣyāpasadā hyete ye bhavanti parāṅmukhāḥ |
rāśivardhanamātrāste naiva te pretya no iha || 12-101-34||

MHB 12-101-35

अमित्रा हृष्टमनसः प्रत्युद्यान्ति पलायिनम् ।
जयिनं सुहृदस्तात वन्दनैर्मङ्गलेन च ॥ १२-१०१-३५॥
amitrā hṛṣṭamanasaḥ pratyudyānti palāyinam |
jayinaṃ suhṛdastāta vandanairmaṅgalena ca || 12-101-35||

MHB 12-101-36

यस्य स्म व्यसने राजन्ननुमोदन्ति शत्रवः ।
तदसह्यतरं दुःखमहं मन्ये वधादपि ॥ १२-१०१-३६॥
yasya sma vyasane rājannanumodanti śatravaḥ |
tadasahyataraṃ duḥkhamahaṃ manye vadhādapi || 12-101-36||

MHB 12-101-37

श्रियं जानीत धर्मस्य मूलं सर्वसुखस्य च ।
सा भीरूणां परान्याति शूरस्तामधिगच्छति ॥ १२-१०१-३७॥
śriyaṃ jānīta dharmasya mūlaṃ sarvasukhasya ca |
sā bhīrūṇāṃ parānyāti śūrastāmadhigacchati || 12-101-37||

MHB 12-101-38

ते वयं स्वर्गमिच्छन्तः संग्रामे त्यक्तजीविताः ।
जयन्तो वध्यमाना वा प्राप्तुमर्हाम सद्गतिम् ॥ १२-१०१-३८॥
te vayaṃ svargamicchantaḥ saṃgrāme tyaktajīvitāḥ |
jayanto vadhyamānā vā prāptumarhāma sadgatim || 12-101-38||

MHB 12-101-39

एवं संशप्तशपथाः समभित्यक्तजीविताः ।
अमित्रवाहिनीं वीराः संप्रगाहन्त्यभीरवः ॥ १२-१०१-३९॥
evaṃ saṃśaptaśapathāḥ samabhityaktajīvitāḥ |
amitravāhinīṃ vīrāḥ saṃpragāhantyabhīravaḥ || 12-101-39||

MHB 12-101-40

अग्रतः पुरुषानीकमसिचर्मवतां भवेत् ।
पृष्ठतः शकटानीकं कलत्रं मध्यतस्तथा ॥ १२-१०१-४०॥
agrataḥ puruṣānīkamasicarmavatāṃ bhavet |
pṛṣṭhataḥ śakaṭānīkaṃ kalatraṃ madhyatastathā || 12-101-40||

MHB 12-101-41

परेषां प्रतिघातार्थं पदातीनां च गूहनम् ।
अपि ह्यस्मिन्परे गृद्धा भवेयुर्ये पुरोगमाः ॥ १२-१०१-४१॥
pareṣāṃ pratighātārthaṃ padātīnāṃ ca gūhanam |
api hyasminpare gṛddhā bhaveyurye purogamāḥ || 12-101-41||

MHB 12-101-42

ये पुरस्तादभिमताः सत्त्ववन्तो मनस्विनः ।
ते पूर्वमभिवर्तेरंस्तानन्वगितरे जनाः ॥ १२-१०१-४२॥
ye purastādabhimatāḥ sattvavanto manasvinaḥ |
te pūrvamabhivarteraṃstānanvagitare janāḥ || 12-101-42||

MHB 12-101-43

अपि चोद्धर्षणं कार्यं भीरूणामपि यत्नतः ।
स्कन्धदर्शनमात्रं तु तिष्ठेयुर्वा समीपतः ॥ १२-१०१-४३॥
api coddharṣaṇaṃ kāryaṃ bhīrūṇāmapi yatnataḥ |
skandhadarśanamātraṃ tu tiṣṭheyurvā samīpataḥ || 12-101-43||

MHB 12-101-44

संहतान्योधयेदल्पान्कामं विस्तारयेद्बहून् ।
सूचीमुखमनीकं स्यादल्पानां बहुभिः सह ॥ १२-१०१-४४॥
saṃhatānyodhayedalpānkāmaṃ vistārayedbahūn |
sūcīmukhamanīkaṃ syādalpānāṃ bahubhiḥ saha || 12-101-44||

MHB 12-101-45

संप्रयुद्धे प्रहृष्टे वा सत्यं वा यदि वानृतम् ।
प्रगृह्य बाहून्क्रोशेत भग्ना भग्नाः परा इति ॥ १२-१०१-४५॥
saṃprayuddhe prahṛṣṭe vā satyaṃ vā yadi vānṛtam |
pragṛhya bāhūnkrośeta bhagnā bhagnāḥ parā iti || 12-101-45||

MHB 12-101-46

आगतं नो मित्रबलं प्रहरध्वमभीतवत् ।
शब्दवन्तोऽनुधावेयुः कुर्वन्तो भैरवं रवम् ॥ १२-१०१-४६॥
āgataṃ no mitrabalaṃ praharadhvamabhītavat |
śabdavanto'nudhāveyuḥ kurvanto bhairavaṃ ravam || 12-101-46||

MHB 12-101-47

क्ष्वेडाः किलकिलाः शङ्खाः क्रकचा गोविषाणिकान् ।
भेरीमृदङ्गपणवान्नादयेयुश्च कुञ्जरान् ॥ १२-१०१-४७॥
kṣveḍāḥ kilakilāḥ śaṅkhāḥ krakacā goviṣāṇikān |
bherīmṛdaṅgapaṇavānnādayeyuśca kuñjarān || 12-101-47||

Adhyaya: 102/353 (20)

MHB 12-102-1

युधिष्ठिर उवाच ।
किंशीलाः किंसमुत्थानाः कथंरूपाश्च भारत ।
किंसंनाहाः कथंशस्त्रा जनाः स्युः संयुगे नृप ॥ १२-१०२-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kiṃśīlāḥ kiṃsamutthānāḥ kathaṃrūpāśca bhārata |
kiṃsaṃnāhāḥ kathaṃśastrā janāḥ syuḥ saṃyuge nṛpa || 12-102-1||

MHB 12-102-2

भीष्म उवाच ।
यथाचरितमेवात्र शस्त्रपत्रं विधीयते ।
आचारादेव पुरुषस्तथा कर्मसु वर्तते ॥ १२-१०२-२॥
bhīṣma uvāca |
yathācaritamevātra śastrapatraṃ vidhīyate |
ācārādeva puruṣastathā karmasu vartate || 12-102-2||

MHB 12-102-3

गान्धाराः सिन्धुसौवीरा नखरप्रासयोधिनः ।
आभीरवः सुबलिनस्तद्बलं सर्वपारगम् ॥ १२-१०२-३॥
gāndhārāḥ sindhusauvīrā nakharaprāsayodhinaḥ |
ābhīravaḥ subalinastadbalaṃ sarvapāragam || 12-102-3||

MHB 12-102-4

सर्वशस्त्रेषु कुशलाः सत्त्ववन्तो ह्युशीनराः ।
प्राच्या मातङ्गयुद्धेषु कुशलाः शठयोधिनः ॥ १२-१०२-४॥
sarvaśastreṣu kuśalāḥ sattvavanto hyuśīnarāḥ |
prācyā mātaṅgayuddheṣu kuśalāḥ śaṭhayodhinaḥ || 12-102-4||

MHB 12-102-5

तथा यवनकाम्बोजा मथुरामभितश्च ये ।
एते नियुद्धकुशला दाक्षिणात्यासिचर्मिणः ॥ १२-१०२-५॥
tathā yavanakāmbojā mathurāmabhitaśca ye |
ete niyuddhakuśalā dākṣiṇātyāsicarmiṇaḥ || 12-102-5||

MHB 12-102-6

सर्वत्र शूरा जायन्ते महासत्त्वा महाबलाः ।
प्राय एष समुद्दिष्टो लक्षणानि तु मे शृणु ॥ १२-१०२-६॥
sarvatra śūrā jāyante mahāsattvā mahābalāḥ |
prāya eṣa samuddiṣṭo lakṣaṇāni tu me śṛṇu || 12-102-6||

MHB 12-102-7

सिंहशार्दूलवाङ्नेत्राः सिंहशार्दूलगामिनः ।
पारावतकुलिङ्गाक्षाः सर्वे शूराः प्रमाथिनः ॥ १२-१०२-७॥
siṃhaśārdūlavāṅnetrāḥ siṃhaśārdūlagāminaḥ |
pārāvatakuliṅgākṣāḥ sarve śūrāḥ pramāthinaḥ || 12-102-7||

MHB 12-102-8

मृगस्वरा द्वीपिनेत्रा ऋषभाक्षास्तथापरे ।
प्रवादिनः सुचण्डाश्च क्रोधिनः किंनरीस्वनाः ॥ १२-१०२-८॥
mṛgasvarā dvīpinetrā ṛṣabhākṣāstathāpare |
pravādinaḥ sucaṇḍāśca krodhinaḥ kiṃnarīsvanāḥ || 12-102-8||

MHB 12-102-9

मेघस्वनाः क्रुद्धमुखाः केचित्करभनिस्वनाः ।
जिह्मनासानुजङ्घाश्च दूरगा दूरपातिनः ॥ १२-१०२-९॥
meghasvanāḥ kruddhamukhāḥ kecitkarabhanisvanāḥ |
jihmanāsānujaṅghāśca dūragā dūrapātinaḥ || 12-102-9||

MHB 12-102-10

बिडालकुब्जास्तनवस्तनुकेशास्तनुत्वचः ।
शूराश्चपलचित्ताश्च ते भवन्ति दुरासदाः ॥ १२-१०२-१०॥
biḍālakubjāstanavastanukeśāstanutvacaḥ |
śūrāścapalacittāśca te bhavanti durāsadāḥ || 12-102-10||

MHB 12-102-11

गोधानिमीलिताः केचिन्मृदुप्रकृतयोऽपि च ।
तुरंगगतिनिर्घोषास्ते नराः पारयिष्णवः ॥ १२-१०२-११॥
godhānimīlitāḥ kecinmṛduprakṛtayo'pi ca |
turaṃgagatinirghoṣāste narāḥ pārayiṣṇavaḥ || 12-102-11||

MHB 12-102-12

सुसंहताः प्रतनवो व्यूढोरस्काः सुसंस्थिताः ।
प्रवादितेन नृत्यन्ति हृष्यन्ति कलहेषु च ॥ १२-१०२-१२॥
susaṃhatāḥ pratanavo vyūḍhoraskāḥ susaṃsthitāḥ |
pravāditena nṛtyanti hṛṣyanti kalaheṣu ca || 12-102-12||

MHB 12-102-13

गम्भीराक्षा निःसृताक्षाः पिङ्गला भ्रुकुटीमुखाः ।
नकुलाक्षास्तथा चैव सर्वे शूरास्तनुत्यजः ॥ १२-१०२-१३॥
gambhīrākṣā niḥsṛtākṣāḥ piṅgalā bhrukuṭīmukhāḥ |
nakulākṣāstathā caiva sarve śūrāstanutyajaḥ || 12-102-13||

MHB 12-102-14

जिह्माक्षाः प्रललाटाश्च निर्मांसहनवोऽपि च ।
वक्रबाह्वङ्गुलीसक्ताः कृशा धमनिसंतताः ॥ १२-१०२-१४॥
jihmākṣāḥ pralalāṭāśca nirmāṃsahanavo'pi ca |
vakrabāhvaṅgulīsaktāḥ kṛśā dhamanisaṃtatāḥ || 12-102-14||

MHB 12-102-15

प्रविशन्त्यतिवेगेन संपरायेऽभ्युपस्थिते ।
वारणा इव संमत्तास्ते भवन्ति दुरासदाः ॥ १२-१०२-१५॥
praviśantyativegena saṃparāye'bhyupasthite |
vāraṇā iva saṃmattāste bhavanti durāsadāḥ || 12-102-15||

MHB 12-102-16

दीप्तस्फुटितकेशान्ताः स्थूलपार्श्वहनूमुखाः ।
उन्नतांसाः पृथुग्रीवा विकटाः स्थूलपिण्डिकाः ॥ १२-१०२-१६॥
dīptasphuṭitakeśāntāḥ sthūlapārśvahanūmukhāḥ |
unnatāṃsāḥ pṛthugrīvā vikaṭāḥ sthūlapiṇḍikāḥ || 12-102-16||

MHB 12-102-17

उद्वृत्ताश्चैव सुग्रीवा विनता विहगा इव ।
पिण्डशीर्षाहिवक्त्राश्च वृषदंशमुखा इव ॥ १२-१०२-१७॥
udvṛttāścaiva sugrīvā vinatā vihagā iva |
piṇḍaśīrṣāhivaktrāśca vṛṣadaṃśamukhā iva || 12-102-17||

MHB 12-102-18

उग्रस्वना मन्युमन्तो युद्धेष्वारावसारिणः ।
अधर्मज्ञावलिप्ताश्च घोरा रौद्रप्रदर्शिनः ॥ १२-१०२-१८॥
ugrasvanā manyumanto yuddheṣvārāvasāriṇaḥ |
adharmajñāvaliptāśca ghorā raudrapradarśinaḥ || 12-102-18||

MHB 12-102-19

त्यक्तात्मानः सर्व एते अन्त्यजा ह्यनिवर्तिनः ।
पुरस्कार्याः सदा सैन्ये हन्यन्ते घ्नन्ति चापि ते ॥ १२-१०२-१९॥
tyaktātmānaḥ sarva ete antyajā hyanivartinaḥ |
puraskāryāḥ sadā sainye hanyante ghnanti cāpi te || 12-102-19||

MHB 12-102-20

अधार्मिका भिन्नवृत्ताः साध्वेवैषां पराभवः ।
एवमेव प्रकुप्यन्ति राज्ञोऽप्येते ह्यभीक्ष्णशः ॥ १२-१०२-२०॥
adhārmikā bhinnavṛttāḥ sādhvevaiṣāṃ parābhavaḥ |
evameva prakupyanti rājño'pyete hyabhīkṣṇaśaḥ || 12-102-20||

Adhyaya: 103/353 (41)

MHB 12-103-1

युधिष्ठिर उवाच ।
जैत्र्या वा कानि रूपाणि भवन्ति पुरुषर्षभ ।
पृतनायाः प्रशस्तानि तानीहेच्छामि वेदितुम् ॥ १२-१०३-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
jaitryā vā kāni rūpāṇi bhavanti puruṣarṣabha |
pṛtanāyāḥ praśastāni tānīhecchāmi veditum || 12-103-1||

MHB 12-103-2

भीष्म उवाच ।
जैत्र्या वा यानि रूपाणि भवन्ति पुरुषर्षभ ।
पृतनायाः प्रशस्तानि तानि वक्ष्यामि सर्वशः ॥ १२-१०३-२॥
bhīṣma uvāca |
jaitryā vā yāni rūpāṇi bhavanti puruṣarṣabha |
pṛtanāyāḥ praśastāni tāni vakṣyāmi sarvaśaḥ || 12-103-2||

MHB 12-103-3

दैवं पूर्वं विकुरुते मानुषे कालचोदिते ।
तद्विद्वांसोऽनुपश्यन्ति ज्ञानदीर्घेण चक्षुषा ॥ १२-१०३-३॥
daivaṃ pūrvaṃ vikurute mānuṣe kālacodite |
tadvidvāṃso'nupaśyanti jñānadīrgheṇa cakṣuṣā || 12-103-3||

MHB 12-103-4

प्रायश्चित्तविधिं चात्र जपहोमांश्च तद्विदः ।
मङ्गलानि च कुर्वन्तः शमयन्त्यहितान्यपि ॥ १२-१०३-४॥
prāyaścittavidhiṃ cātra japahomāṃśca tadvidaḥ |
maṅgalāni ca kurvantaḥ śamayantyahitānyapi || 12-103-4||

MHB 12-103-5

उदीर्णमनसो योधा वाहनानि च भारत ।
यस्यां भवन्ति सेनायां ध्रुवं तस्यां जयं वदेत् ॥ १२-१०३-५॥
udīrṇamanaso yodhā vāhanāni ca bhārata |
yasyāṃ bhavanti senāyāṃ dhruvaṃ tasyāṃ jayaṃ vadet || 12-103-5||

MHB 12-103-6

अन्वेनां वायवो वान्ति तथैवेन्द्रधनूंषि च ।
अनुप्लवन्ते मेघाश्च तथादित्यस्य रश्मयः ॥ १२-१०३-६॥
anvenāṃ vāyavo vānti tathaivendradhanūṃṣi ca |
anuplavante meghāśca tathādityasya raśmayaḥ || 12-103-6||

MHB 12-103-7

गोमायवश्चानुलोमा वडा गृध्राश्च सर्वशः ।
आचरेयुर्यदा सेनां तदा सिद्धिरनुत्तमा ॥ १२-१०३-७॥
gomāyavaścānulomā vaḍā gṛdhrāśca sarvaśaḥ |
ācareyuryadā senāṃ tadā siddhiranuttamā || 12-103-7||

MHB 12-103-8

प्रसन्नभाः पावक ऊर्ध्वरश्मिः प्रदक्षिणावर्तशिखो विधूमः ।
पुण्या गन्धाश्चाहुतीनां प्रवान्ति जयस्यैतद्भाविनो रूपमाहुः ॥ १२-१०३-८॥
prasannabhāḥ pāvaka ūrdhvaraśmiḥ pradakṣiṇāvartaśikho vidhūmaḥ |
puṇyā gandhāścāhutīnāṃ pravānti jayasyaitadbhāvino rūpamāhuḥ || 12-103-8||

MHB 12-103-9

गम्भीरशब्दाश्च महास्वनाश्च शङ्खाश्च भेर्यश्च नदन्ति यत्र ।
युयुत्सवश्चाप्रतीपा भवन्ति जयस्यैतद्भाविनो रूपमाहुः ॥ १२-१०३-९॥
gambhīraśabdāśca mahāsvanāśca śaṅkhāśca bheryaśca nadanti yatra |
yuyutsavaścāpratīpā bhavanti jayasyaitadbhāvino rūpamāhuḥ || 12-103-9||

MHB 12-103-10

इष्टा मृगाः पृष्ठतो वामतश्च संप्रस्थितानां च गमिष्यतां च ।
जिघांसतां दक्षिणाः सिद्धिमाहुर्ये त्वग्रतस्ते प्रतिषेधयन्ति ॥ १२-१०३-१०॥
iṣṭā mṛgāḥ pṛṣṭhato vāmataśca saṃprasthitānāṃ ca gamiṣyatāṃ ca |
jighāṃsatāṃ dakṣiṇāḥ siddhimāhurye tvagrataste pratiṣedhayanti || 12-103-10||

MHB 12-103-11

मङ्गल्यशब्दाः शकुना वदन्ति हंसाः क्रौञ्चाः शतपत्राश्च चाषाः ।
हृष्टा योधाः सत्त्ववन्तो भवन्ति जयस्यैतद्भाविनो रूपमाहुः ॥ १२-१०३-११॥
maṅgalyaśabdāḥ śakunā vadanti haṃsāḥ krauñcāḥ śatapatrāśca cāṣāḥ |
hṛṣṭā yodhāḥ sattvavanto bhavanti jayasyaitadbhāvino rūpamāhuḥ || 12-103-11||

MHB 12-103-12

शस्त्रैः पत्रैः कवचैः केतुभिश्च सुभानुभिर्मुखवर्णैश्च यूनाम् ।
भ्राजिष्मती दुष्प्रतिप्रेक्षणीया येषां चमूस्तेऽभिभवन्ति शत्रून् ॥ १२-१०३-१२॥
śastraiḥ patraiḥ kavacaiḥ ketubhiśca subhānubhirmukhavarṇaiśca yūnām |
bhrājiṣmatī duṣpratiprekṣaṇīyā yeṣāṃ camūste'bhibhavanti śatrūn || 12-103-12||

MHB 12-103-13

शुश्रूषवश्चानभिमानिनश्च परस्परं सौहृदमास्थिताश्च ।
येषां योधाः शौचमनुष्ठिताश्च जयस्यैतद्भाविनो रूपमाहुः ॥ १२-१०३-१३॥
śuśrūṣavaścānabhimāninaśca parasparaṃ sauhṛdamāsthitāśca |
yeṣāṃ yodhāḥ śaucamanuṣṭhitāśca jayasyaitadbhāvino rūpamāhuḥ || 12-103-13||

MHB 12-103-14

शब्दाः स्पर्शास्तथा गन्धा विचरन्ति मनःप्रियाः ।
धैर्यं चाविशते योधान्विजयस्य मुखं तु तत् ॥ १२-१०३-१४॥
śabdāḥ sparśāstathā gandhā vicaranti manaḥpriyāḥ |
dhairyaṃ cāviśate yodhānvijayasya mukhaṃ tu tat || 12-103-14||

MHB 12-103-15

इष्टो वामः प्रविष्टस्य दक्षिणः प्रविविक्षतः ।
पश्चात्संसाधयत्यर्थं पुरस्तात्प्रतिषेधति ॥ १२-१०३-१५॥
iṣṭo vāmaḥ praviṣṭasya dakṣiṇaḥ pravivikṣataḥ |
paścātsaṃsādhayatyarthaṃ purastātpratiṣedhati || 12-103-15||

MHB 12-103-16

संभृत्य महतीं सेनां चतुरङ्गां युधिष्ठिर ।
साम्नैवावर्तने पूर्वं प्रयतेथास्ततो युधि ॥ १२-१०३-१६॥
saṃbhṛtya mahatīṃ senāṃ caturaṅgāṃ yudhiṣṭhira |
sāmnaivāvartane pūrvaṃ prayatethāstato yudhi || 12-103-16||

MHB 12-103-17

जघन्य एष विजयो यद्युद्धं नाम भारत ।
यादृच्छिको युधि जयो दैवो वेति विचारणम् ॥ १२-१०३-१७॥
jaghanya eṣa vijayo yadyuddhaṃ nāma bhārata |
yādṛcchiko yudhi jayo daivo veti vicāraṇam || 12-103-17||

MHB 12-103-18

अपामिव महावेगस्त्रस्ता मृगगणा इव ।
दुर्निवार्यतमा चैव प्रभग्ना महती चमूः ॥ १२-१०३-१८॥
apāmiva mahāvegastrastā mṛgagaṇā iva |
durnivāryatamā caiva prabhagnā mahatī camūḥ || 12-103-18||

MHB 12-103-19

भग्ना इत्येव भज्यन्ते विद्वांसोऽपि नकारणम् ।
उदारसारा महती रुरुसंघोपमा चमूः ॥ १२-१०३-१९॥
bhagnā ityeva bhajyante vidvāṃso'pi nakāraṇam |
udārasārā mahatī rurusaṃghopamā camūḥ || 12-103-19||

MHB 12-103-20

परस्परज्ञाः संहृष्टास्त्यक्तप्राणाः सुनिश्चिताः ।
अपि पञ्चाशतिः शूरा मृद्नन्ति परवाहिनीम् ॥ १२-१०३-२०॥
parasparajñāḥ saṃhṛṣṭāstyaktaprāṇāḥ suniścitāḥ |
api pañcāśatiḥ śūrā mṛdnanti paravāhinīm || 12-103-20||

MHB 12-103-21

अथ वा पञ्च षट्सप्त सहिताः कृतनिश्चयाः ।
कुलीनाः पूजिताः सम्यग्विजयन्तीह शात्रवान् ॥ १२-१०३-२१॥
atha vā pañca ṣaṭsapta sahitāḥ kṛtaniścayāḥ |
kulīnāḥ pūjitāḥ samyagvijayantīha śātravān || 12-103-21||

MHB 12-103-22

संनिपातो न गन्तव्यः शक्ये सति कथंचन ।
सान्त्वभेदप्रदानानां युद्धमुत्तरमुच्यते ॥ १२-१०३-२२॥
saṃnipāto na gantavyaḥ śakye sati kathaṃcana |
sāntvabhedapradānānāṃ yuddhamuttaramucyate || 12-103-22||

MHB 12-103-23

संसर्पणाद्धि सेनाया भयं भीरून्प्रबाधते ।
वज्रादिव प्रज्वलितादियं क्व नु पतिष्यति ॥ १२-१०३-२३॥
saṃsarpaṇāddhi senāyā bhayaṃ bhīrūnprabādhate |
vajrādiva prajvalitādiyaṃ kva nu patiṣyati || 12-103-23||

MHB 12-103-24

अभिप्रयातां समितिं ज्ञात्वा ये प्रतियान्त्यथ ।
तेषां स्पन्दन्ति गात्राणि योधानां विषयस्य च ॥ १२-१०३-२४॥
abhiprayātāṃ samitiṃ jñātvā ye pratiyāntyatha |
teṣāṃ spandanti gātrāṇi yodhānāṃ viṣayasya ca || 12-103-24||

MHB 12-103-25

विषयो व्यथते राजन्सर्वः सस्थाणुजङ्गमः ।
शस्त्रप्रतापतप्तानां मज्जा सीदति देहिनाम् ॥ १२-१०३-२५॥
viṣayo vyathate rājansarvaḥ sasthāṇujaṅgamaḥ |
śastrapratāpataptānāṃ majjā sīdati dehinām || 12-103-25||

MHB 12-103-26

तेषां सान्त्वं क्रूरमिश्रं प्रणेतव्यं पुनः पुनः ।
संपीड्यमाना हि परे योगमायान्ति सर्वशः ॥ १२-१०३-२६॥
teṣāṃ sāntvaṃ krūramiśraṃ praṇetavyaṃ punaḥ punaḥ |
saṃpīḍyamānā hi pare yogamāyānti sarvaśaḥ || 12-103-26||

MHB 12-103-27

अन्तराणां च भेदार्थं चारानभ्यवचारयेत् ।
यश्च तस्मात्परो राजा तेन संधिः प्रशस्यते ॥ १२-१०३-२७॥
antarāṇāṃ ca bhedārthaṃ cārānabhyavacārayet |
yaśca tasmātparo rājā tena saṃdhiḥ praśasyate || 12-103-27||

MHB 12-103-28

न हि तस्यान्यथा पीडा शक्या कर्तुं तथाविधा ।
यथा सार्धममित्रेण सर्वतः प्रतिबाधनम् ॥ १२-१०३-२८॥
na hi tasyānyathā pīḍā śakyā kartuṃ tathāvidhā |
yathā sārdhamamitreṇa sarvataḥ pratibādhanam || 12-103-28||

MHB 12-103-29

क्षमा वै साधुमाया हि न हि साध्वक्षमा सदा ।
क्षमायाश्चाक्षमायाश्च विद्धि पार्थ प्रयोजनम् ॥ १२-१०३-२९॥
kṣamā vai sādhumāyā hi na hi sādhvakṣamā sadā |
kṣamāyāścākṣamāyāśca viddhi pārtha prayojanam || 12-103-29||

MHB 12-103-30

विजित्य क्षममाणस्य यशो राज्ञोऽभिवर्धते ।
महापराधा ह्यप्यस्मिन्विश्वसन्ति हि शत्रवः ॥ १२-१०३-३०॥
vijitya kṣamamāṇasya yaśo rājño'bhivardhate |
mahāparādhā hyapyasminviśvasanti hi śatravaḥ || 12-103-30||

MHB 12-103-31

मन्यते कर्शयित्वा तु क्षमा साध्विति शम्बरः ।
असंतप्तं तु यद्दारु प्रत्येति प्रकृतिं पुनः ॥ १२-१०३-३१॥
manyate karśayitvā tu kṣamā sādhviti śambaraḥ |
asaṃtaptaṃ tu yaddāru pratyeti prakṛtiṃ punaḥ || 12-103-31||

MHB 12-103-32

नैतत्प्रशंसन्त्याचार्या न च साधु निदर्शनम् ।
अक्लेशेनाविनाशेन नियन्तव्याः स्वपुत्रवत् ॥ १२-१०३-३२॥
naitatpraśaṃsantyācāryā na ca sādhu nidarśanam |
akleśenāvināśena niyantavyāḥ svaputravat || 12-103-32||

MHB 12-103-33

द्वेष्यो भवति भूतानामुग्रो राजा युधिष्ठिर ।
मृदुमप्यवमन्यन्ते तस्मादुभयभाग्भवेत् ॥ १२-१०३-३३॥
dveṣyo bhavati bhūtānāmugro rājā yudhiṣṭhira |
mṛdumapyavamanyante tasmādubhayabhāgbhavet || 12-103-33||

MHB 12-103-34

प्रहरिष्यन्प्रियं ब्रूयात्प्रहरन्नपि भारत ।
प्रहृत्य च कृपायेत शोचन्निव रुदन्निव ॥ १२-१०३-३४॥
prahariṣyanpriyaṃ brūyātpraharannapi bhārata |
prahṛtya ca kṛpāyeta śocanniva rudanniva || 12-103-34||

MHB 12-103-35

न मे प्रियं यत्स हतः संप्राहैवं पुरो वचः ।
न चकर्थ च मे वाक्यमुच्यमानः पुनः पुनः ॥ १२-१०३-३५॥
na me priyaṃ yatsa hataḥ saṃprāhaivaṃ puro vacaḥ |
na cakartha ca me vākyamucyamānaḥ punaḥ punaḥ || 12-103-35||

MHB 12-103-36

अहो जीवितमाकाङ्क्षे नेदृशो वधमर्हति ।
सुदुर्लभाः सुपुरुषाः संग्रामेष्वपलायिनः ॥ १२-१०३-३६॥
aho jīvitamākāṅkṣe nedṛśo vadhamarhati |
sudurlabhāḥ supuruṣāḥ saṃgrāmeṣvapalāyinaḥ || 12-103-36||

MHB 12-103-37

कृतं ममाप्रियं तेन येनायं निहतो मृधे ।
इति वाचा वदन्हन्तॄन्पूजयेत रहोगतः ॥ १२-१०३-३७॥
kṛtaṃ mamāpriyaṃ tena yenāyaṃ nihato mṛdhe |
iti vācā vadanhantṝnpūjayeta rahogataḥ || 12-103-37||

MHB 12-103-38

हन्तॄणां चाहतानां च यत्कुर्युरपराधिनः ।
क्रोशेद्बाहुं प्रगृह्यापि चिकीर्षञ्जनसंग्रहम् ॥ १२-१०३-३८॥
hantṝṇāṃ cāhatānāṃ ca yatkuryuraparādhinaḥ |
krośedbāhuṃ pragṛhyāpi cikīrṣañjanasaṃgraham || 12-103-38||

MHB 12-103-39

एवं सर्वास्ववस्थासु सान्त्वपूर्वं समाचरन् ।
प्रियो भवति भूतानां धर्मज्ञो वीतभीर्नृपः ॥ १२-१०३-३९॥
evaṃ sarvāsvavasthāsu sāntvapūrvaṃ samācaran |
priyo bhavati bhūtānāṃ dharmajño vītabhīrnṛpaḥ || 12-103-39||

MHB 12-103-40

विश्वासं चात्र गच्छन्ति सर्वभूतानि भारत ।
विश्वस्तः शक्यते भोक्तुं यथाकाममुपस्थितः ॥ १२-१०३-४०॥
viśvāsaṃ cātra gacchanti sarvabhūtāni bhārata |
viśvastaḥ śakyate bhoktuṃ yathākāmamupasthitaḥ || 12-103-40||

MHB 12-103-41

तस्माद्विश्वासयेद्राजा सर्वभूतान्यमायया ।
सर्वतः परिरक्षेच्च यो महीं भोक्तुमिच्छति ॥ १२-१०३-४१॥
tasmādviśvāsayedrājā sarvabhūtānyamāyayā |
sarvataḥ parirakṣecca yo mahīṃ bhoktumicchati || 12-103-41||

Adhyaya: 104/353 (52)

MHB 12-104-1

युधिष्ठिर उवाच ।
कथं मृदौ कथं तीक्ष्णे महापक्षे च पार्थिव ।
अरौ वर्तेत नृपतिस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-१०४-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kathaṃ mṛdau kathaṃ tīkṣṇe mahāpakṣe ca pārthiva |
arau varteta nṛpatistanme brūhi pitāmaha || 12-104-1||

MHB 12-104-2

भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
बृहस्पतेश्च संवादमिन्द्रस्य च युधिष्ठिर ॥ १२-१०४-२॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
bṛhaspateśca saṃvādamindrasya ca yudhiṣṭhira || 12-104-2||

MHB 12-104-3

बृहस्पतिं देवपतिरभिवाद्य कृताञ्जलिः ।
उपसंगम्य पप्रच्छ वासवः परवीरहा ॥ १२-१०४-३॥
bṛhaspatiṃ devapatirabhivādya kṛtāñjaliḥ |
upasaṃgamya papraccha vāsavaḥ paravīrahā || 12-104-3||

MHB 12-104-4

अहितेषु कथं ब्रह्मन्वर्तयेयमतन्द्रितः ।
असमुच्छिद्य चैवेनान्नियच्छेयमुपायतः ॥ १२-१०४-४॥
ahiteṣu kathaṃ brahmanvartayeyamatandritaḥ |
asamucchidya caivenānniyaccheyamupāyataḥ || 12-104-4||

MHB 12-104-5

सेनयोर्व्यतिषङ्गेण जयः साधारणो भवेत् ।
किं कुर्वाणं न मां जह्याज्ज्वलिता श्रीः प्रतापिनी ॥ १२-१०४-५॥
senayorvyatiṣaṅgeṇa jayaḥ sādhāraṇo bhavet |
kiṃ kurvāṇaṃ na māṃ jahyājjvalitā śrīḥ pratāpinī || 12-104-5||

MHB 12-104-6

ततो धर्मार्थकामानां कुशलः प्रतिभानवान् ।
राजधर्मविधानज्ञः प्रत्युवाच पुरंदरम् ॥ १२-१०४-६॥
tato dharmārthakāmānāṃ kuśalaḥ pratibhānavān |
rājadharmavidhānajñaḥ pratyuvāca puraṃdaram || 12-104-6||

MHB 12-104-7

न जातु कलहेनेच्छेन्नियन्तुमपकारिणः ।
बालसंसेवितं ह्येतद्यदमर्षो यदक्षमा ।
न शत्रुर्विवृतः कार्यो वधमस्याभिकाङ्क्षता ॥ १२-१०४-७॥
na jātu kalahenecchenniyantumapakāriṇaḥ |
bālasaṃsevitaṃ hyetadyadamarṣo yadakṣamā |
na śatrurvivṛtaḥ kāryo vadhamasyābhikāṅkṣatā || 12-104-7||

MHB 12-104-8

क्रोधं बलममर्षं च नियम्यात्मजमात्मनि ।
अमित्रमुपसेवेत विश्वस्तवदविश्वसन् ॥ १२-१०४-८॥
krodhaṃ balamamarṣaṃ ca niyamyātmajamātmani |
amitramupaseveta viśvastavadaviśvasan || 12-104-8||

MHB 12-104-9

प्रियमेव वदेन्नित्यं नाप्रियं किंचिदाचरेत् ।
विरमेच्छुष्कवैरेभ्यः कण्ठायासं च वर्जयेत् ॥ १२-१०४-९॥
priyameva vadennityaṃ nāpriyaṃ kiṃcidācaret |
viramecchuṣkavairebhyaḥ kaṇṭhāyāsaṃ ca varjayet || 12-104-9||

MHB 12-104-10

यथा वैतंसिको युक्तो द्विजानां सदृशस्वनः ।
तान्द्विजान्कुरुते वश्यांस्तथा युक्तो महीपतिः ।
वशं चोपनयेच्छत्रून्निहन्याच्च पुरंदर ॥ १२-१०४-१०॥
yathā vaitaṃsiko yukto dvijānāṃ sadṛśasvanaḥ |
tāndvijānkurute vaśyāṃstathā yukto mahīpatiḥ |
vaśaṃ copanayecchatrūnnihanyācca puraṃdara || 12-104-10||

MHB 12-104-11

न नित्यं परिभूयारीन्सुखं स्वपिति वासव ।
जागर्त्येव च दुष्टात्मा संकरेऽग्निरिवोत्थितः ॥ १२-१०४-११॥
na nityaṃ paribhūyārīnsukhaṃ svapiti vāsava |
jāgartyeva ca duṣṭātmā saṃkare'gnirivotthitaḥ || 12-104-11||

MHB 12-104-12

न संनिपातः कर्तव्यः सामान्ये विजये सति ।
विश्वास्यैवोपसंन्यास्यो वशे कृत्वा रिपुः प्रभो ॥ १२-१०४-१२॥
na saṃnipātaḥ kartavyaḥ sāmānye vijaye sati |
viśvāsyaivopasaṃnyāsyo vaśe kṛtvā ripuḥ prabho || 12-104-12||

MHB 12-104-13

संप्रधार्य सहामात्यैर्मन्त्रविद्भिर्महात्मभिः ।
उपेक्षमाणोऽवज्ञाते हृदयेनापराजितः ॥ १२-१०४-१३॥
saṃpradhārya sahāmātyairmantravidbhirmahātmabhiḥ |
upekṣamāṇo'vajñāte hṛdayenāparājitaḥ || 12-104-13||

MHB 12-104-14

अथास्य प्रहरेत्काले किंचिद्विचलिते पदे ।
दण्डं च दूषयेदस्य पुरुषैराप्तकारिभिः ॥ १२-१०४-१४॥
athāsya praharetkāle kiṃcidvicalite pade |
daṇḍaṃ ca dūṣayedasya puruṣairāptakāribhiḥ || 12-104-14||

MHB 12-104-15

आदिमध्यावसानज्ञः प्रच्छन्नं च विचारयेत् ।
बलानि दूषयेदस्य जानंश्चैव प्रमाणतः ॥ १२-१०४-१५॥
ādimadhyāvasānajñaḥ pracchannaṃ ca vicārayet |
balāni dūṣayedasya jānaṃścaiva pramāṇataḥ || 12-104-15||

MHB 12-104-16

भेदेनोपप्रदानेन संसृजन्नौषधैस्तथा ।
न त्वेव चेलसंसर्गं रचयेदरिभिः सह ॥ १२-१०४-१६॥
bhedenopapradānena saṃsṛjannauṣadhaistathā |
na tveva celasaṃsargaṃ racayedaribhiḥ saha || 12-104-16||

MHB 12-104-17

दीर्घकालमपि क्षान्त्वा विहन्यादेव शात्रवान् ।
कालाकाङ्क्षी यामयेच्च यथा विस्रम्भमाप्नुयुः ॥ १२-१०४-१७॥
dīrghakālamapi kṣāntvā vihanyādeva śātravān |
kālākāṅkṣī yāmayecca yathā visrambhamāpnuyuḥ || 12-104-17||

MHB 12-104-18

न सद्योऽरीन्विनिर्हन्याद्दृष्टस्य विजयोऽज्वरः ।
न यः शल्यं घट्टयति नवं च कुरुते व्रणम् ॥ १२-१०४-१८॥
na sadyo'rīnvinirhanyāddṛṣṭasya vijayo'jvaraḥ |
na yaḥ śalyaṃ ghaṭṭayati navaṃ ca kurute vraṇam || 12-104-18||

MHB 12-104-19

प्राप्ते च प्रहरेत्काले न स संवर्तते पुनः ।
हन्तुकामस्य देवेन्द्र पुरुषस्य रिपुं प्रति ॥ १२-१०४-१९॥
prāpte ca praharetkāle na sa saṃvartate punaḥ |
hantukāmasya devendra puruṣasya ripuṃ prati || 12-104-19||

MHB 12-104-20

यः कालो हि व्यतिक्रामेत्पुरुषं कालकाङ्क्षिणम् ।
दुर्लभः स पुनः कालः कालधर्मचिकीर्षुणा ॥ १२-१०४-२०॥
yaḥ kālo hi vyatikrāmetpuruṣaṃ kālakāṅkṣiṇam |
durlabhaḥ sa punaḥ kālaḥ kāladharmacikīrṣuṇā || 12-104-20||

MHB 12-104-21

और्जस्थ्यं विजयेदेवं संगृह्णन्साधुसंमतान् ।
कालेन साधयेन्नित्यं नाप्राप्तेऽभिनिपीडयेत् ॥ १२-१०४-२१॥
aurjasthyaṃ vijayedevaṃ saṃgṛhṇansādhusaṃmatān |
kālena sādhayennityaṃ nāprāpte'bhinipīḍayet || 12-104-21||

MHB 12-104-22

विहाय कामं क्रोधं च तथाहंकारमेव च ।
युक्तो विवरमन्विच्छेदहितानां पुरंदर ॥ १२-१०४-२२॥
vihāya kāmaṃ krodhaṃ ca tathāhaṃkārameva ca |
yukto vivaramanvicchedahitānāṃ puraṃdara || 12-104-22||

MHB 12-104-23

मार्दवं दण्ड आलस्यं प्रमादश्च सुरोत्तम ।
मायाश्च विविधाः शक्र साधयन्त्यविचक्षणम् ॥ १२-१०४-२३॥
mārdavaṃ daṇḍa ālasyaṃ pramādaśca surottama |
māyāśca vividhāḥ śakra sādhayantyavicakṣaṇam || 12-104-23||

MHB 12-104-24

निहत्यैतानि चत्वारि मायां प्रतिविधाय च ।
ततः शक्नोति शत्रूणां प्रहर्तुमविचारयन् ॥ १२-१०४-२४॥
nihatyaitāni catvāri māyāṃ pratividhāya ca |
tataḥ śaknoti śatrūṇāṃ prahartumavicārayan || 12-104-24||

MHB 12-104-25

यदैवैकेन शक्येत गुह्यं कर्तुं तदाचरेत् ।
यच्छन्ति सचिवा गुह्यं मिथो विद्रावयन्त्यपि ॥ १२-१०४-२५॥
yadaivaikena śakyeta guhyaṃ kartuṃ tadācaret |
yacchanti sacivā guhyaṃ mitho vidrāvayantyapi || 12-104-25||

MHB 12-104-26

अशक्यमिति कृत्वा वा ततोऽन्यैः संविदं चरेत् ।
ब्रह्मदण्डमदृष्टेषु दृष्टेषु चतुरङ्गिणीम् ॥ १२-१०४-२६॥
aśakyamiti kṛtvā vā tato'nyaiḥ saṃvidaṃ caret |
brahmadaṇḍamadṛṣṭeṣu dṛṣṭeṣu caturaṅgiṇīm || 12-104-26||

MHB 12-104-27

भेदं च प्रथमं युञ्ज्यात्तूष्णींदण्डं तथैव च ।
काले प्रयोजयेद्राजा तस्मिंस्तस्मिंस्तदा तदा ॥ १२-१०४-२७॥
bhedaṃ ca prathamaṃ yuñjyāttūṣṇīṃdaṇḍaṃ tathaiva ca |
kāle prayojayedrājā tasmiṃstasmiṃstadā tadā || 12-104-27||

MHB 12-104-28

प्रणिपातं च गच्छेत काले शत्रोर्बलीयसः ।
युक्तोऽस्य वधमन्विच्छेदप्रमत्तः प्रमाद्यतः ॥ १२-१०४-२८॥
praṇipātaṃ ca gaccheta kāle śatrorbalīyasaḥ |
yukto'sya vadhamanvicchedapramattaḥ pramādyataḥ || 12-104-28||

MHB 12-104-29

प्रणिपातेन दानेन वाचा मधुरया ब्रुवन् ।
अमित्रमुपसेवेत न तु जातु विशङ्कयेत् ॥ १२-१०४-२९॥
praṇipātena dānena vācā madhurayā bruvan |
amitramupaseveta na tu jātu viśaṅkayet || 12-104-29||

MHB 12-104-30

स्थानानि शङ्कितानां च नित्यमेव विवर्जयेत् ।
न च तेष्वाश्वसेद्द्रुग्ध्वा जाग्रतीह निराकृताः ॥ १२-१०४-३०॥
sthānāni śaṅkitānāṃ ca nityameva vivarjayet |
na ca teṣvāśvaseddrugdhvā jāgratīha nirākṛtāḥ || 12-104-30||

MHB 12-104-31

न ह्यतो दुष्करं कर्म किंचिदस्ति सुरोत्तम ।
यथा विविधवृत्तानामैश्वर्यममराधिप ॥ १२-१०४-३१॥
na hyato duṣkaraṃ karma kiṃcidasti surottama |
yathā vividhavṛttānāmaiśvaryamamarādhipa || 12-104-31||

MHB 12-104-32

तथा विविधशीलानामपि संभव उच्यते ।
यतेत योगमास्थाय मित्रामित्रानवारयन् ॥ १२-१०४-३२॥
tathā vividhaśīlānāmapi saṃbhava ucyate |
yateta yogamāsthāya mitrāmitrānavārayan || 12-104-32||

MHB 12-104-33

मृदुमप्यवमन्यन्ते तीक्ष्णादुद्विजते जनः ।
मातीक्ष्णो मामृदुर्भूस्त्वं तीक्ष्णो भव मृदुर्भव ॥ १२-१०४-३३॥
mṛdumapyavamanyante tīkṣṇādudvijate janaḥ |
mātīkṣṇo māmṛdurbhūstvaṃ tīkṣṇo bhava mṛdurbhava || 12-104-33||

MHB 12-104-34

यथा वप्रे वेगवति सर्वतःसंप्लुतोदके ।
नित्यं विवरणाद्बाधस्तथा राज्यं प्रमाद्यतः ॥ १२-१०४-३४॥
yathā vapre vegavati sarvataḥsaṃplutodake |
nityaṃ vivaraṇādbādhastathā rājyaṃ pramādyataḥ || 12-104-34||

MHB 12-104-35

न बहूनभियुञ्जीत यौगपद्येन शात्रवान् ।
साम्ना दानेन भेदेन दण्डेन च पुरंदर ॥ १२-१०४-३५॥
na bahūnabhiyuñjīta yaugapadyena śātravān |
sāmnā dānena bhedena daṇḍena ca puraṃdara || 12-104-35||

MHB 12-104-36

एकैकमेषां निष्पिंषञ्शिष्टेषु निपुणं चरेत् ।
न च शक्तोऽपि मेधावी सर्वानेवारभेन्नृपः ॥ १२-१०४-३६॥
ekaikameṣāṃ niṣpiṃṣañśiṣṭeṣu nipuṇaṃ caret |
na ca śakto'pi medhāvī sarvānevārabhennṛpaḥ || 12-104-36||

MHB 12-104-37

यदा स्यान्महती सेना हयनागरथाकुला ।
पदातियन्त्रबहुला स्वनुरक्ता षडङ्गिनी ॥ १२-१०४-३७॥
yadā syānmahatī senā hayanāgarathākulā |
padātiyantrabahulā svanuraktā ṣaḍaṅginī || 12-104-37||

MHB 12-104-38

यदा बहुविधां वृद्धिं मन्यते प्रतिलोमतः ।
तदा विवृत्य प्रहरेद्दस्यूनामविचारयन् ॥ १२-१०४-३८॥
yadā bahuvidhāṃ vṛddhiṃ manyate pratilomataḥ |
tadā vivṛtya prahareddasyūnāmavicārayan || 12-104-38||

MHB 12-104-39

न साम दण्डोपनिषत्प्रशस्यते न मार्दवं शत्रुषु यात्रिकं सदा ।
न सस्यघातो न च संकरक्रिया न चापि भूयः प्रकृतेर्विचारणा ॥ १२-१०४-३९॥
na sāma daṇḍopaniṣatpraśasyate na mārdavaṃ śatruṣu yātrikaṃ sadā |
na sasyaghāto na ca saṃkarakriyā na cāpi bhūyaḥ prakṛtervicāraṇā || 12-104-39||

MHB 12-104-40

मायाविभेदानुपसर्जनानि पापं तथैव स्पशसंप्रयोगात् ।
आप्तैर्मनुष्यैरुपचारयेत पुरेषु राष्ट्रेषु च संप्रयुक्तः ॥ १२-१०४-४०॥
māyāvibhedānupasarjanāni pāpaṃ tathaiva spaśasaṃprayogāt |
āptairmanuṣyairupacārayeta pureṣu rāṣṭreṣu ca saṃprayuktaḥ || 12-104-40||

MHB 12-104-41

पुराणि चैषामनुसृत्य भूमिपाः पुरेषु भोगान्निखिलानिहाजयन् ।
पुरेषु नीतिं विहितां यथाविधि प्रयोजयन्तो बलवृत्रसूदन ॥ १२-१०४-४१॥
purāṇi caiṣāmanusṛtya bhūmipāḥ pureṣu bhogānnikhilānihājayan |
pureṣu nītiṃ vihitāṃ yathāvidhi prayojayanto balavṛtrasūdana || 12-104-41||

MHB 12-104-42

प्रदाय गूढानि वसूनि नाम प्रच्छिद्य भोगानवधाय च स्वान् ।
दुष्टाः स्वदोषैरिति कीर्तयित्वा पुरेषु राष्ट्रेषु च योजयन्ति ॥ १२-१०४-४२॥
pradāya gūḍhāni vasūni nāma pracchidya bhogānavadhāya ca svān |
duṣṭāḥ svadoṣairiti kīrtayitvā pureṣu rāṣṭreṣu ca yojayanti || 12-104-42||

MHB 12-104-43

तथैव चान्यै रतिशास्त्रवेदिभिः स्वलंकृतैः शास्त्रविधानदृष्टिभिः ।
सुशिक्षितैर्भाष्यकथाविशारदैः परेषु कृत्यानुपधारयस्व ॥ १२-१०४-४३॥
tathaiva cānyai ratiśāstravedibhiḥ svalaṃkṛtaiḥ śāstravidhānadṛṣṭibhiḥ |
suśikṣitairbhāṣyakathāviśāradaiḥ pareṣu kṛtyānupadhārayasva || 12-104-43||

MHB 12-104-44

इन्द्र उवाच ।
कानि लिङ्गानि दुष्टस्य भवन्ति द्विजसत्तम ।
कथं दुष्टं विजानीयादेतत्पृष्टो ब्रवीहि मे ॥ १२-१०४-४४॥
indra uvāca |
kāni liṅgāni duṣṭasya bhavanti dvijasattama |
kathaṃ duṣṭaṃ vijānīyādetatpṛṣṭo bravīhi me || 12-104-44||

MHB 12-104-45

बृहस्पतिरुवाच ।
परोक्षमगुणानाह सद्गुणानभ्यसूयति ।
परैर्वा कीर्त्यमानेषु तूष्णीमास्ते पराङ्मुखः ॥ १२-१०४-४५॥
bṛhaspatiruvāca |
parokṣamaguṇānāha sadguṇānabhyasūyati |
parairvā kīrtyamāneṣu tūṣṇīmāste parāṅmukhaḥ || 12-104-45||

MHB 12-104-46

तूष्णींभावेऽपि हि ज्ञानं न चेद्भवति कारणम् ।
विश्वासमोष्ठसंदंशं शिरसश्च प्रकम्पनम् ॥ १२-१०४-४६॥
tūṣṇīṃbhāve'pi hi jñānaṃ na cedbhavati kāraṇam |
viśvāsamoṣṭhasaṃdaṃśaṃ śirasaśca prakampanam || 12-104-46||

MHB 12-104-47

करोत्यभीक्ष्णं संसृष्टमसंसृष्टश्च भाषते ।
अदृष्टितो विकुरुते दृष्ट्वा वा नाभिभाषते ॥ १२-१०४-४७॥
karotyabhīkṣṇaṃ saṃsṛṣṭamasaṃsṛṣṭaśca bhāṣate |
adṛṣṭito vikurute dṛṣṭvā vā nābhibhāṣate || 12-104-47||

MHB 12-104-48

पृथगेत्य समश्नाति नेदमद्य यथाविधि ।
आसने शयने याने भावा लक्ष्या विशेषतः ॥ १२-१०४-४८॥
pṛthagetya samaśnāti nedamadya yathāvidhi |
āsane śayane yāne bhāvā lakṣyā viśeṣataḥ || 12-104-48||

MHB 12-104-49

आर्तिरार्ते प्रिये प्रीतिरेतावन्मित्रलक्षणम् ।
विपरीतं तु बोद्धव्यमरिलक्षणमेव तत् ॥ १२-१०४-४९॥
ārtirārte priye prītiretāvanmitralakṣaṇam |
viparītaṃ tu boddhavyamarilakṣaṇameva tat || 12-104-49||

MHB 12-104-50

एतान्येवं यथोक्तानि बुध्येथास्त्रिदशाधिप ।
पुरुषाणां प्रदुष्टानां स्वभावो बलवत्तरः ॥ १२-१०४-५०॥
etānyevaṃ yathoktāni budhyethāstridaśādhipa |
puruṣāṇāṃ praduṣṭānāṃ svabhāvo balavattaraḥ || 12-104-50||

MHB 12-104-51

इति दुष्टस्य विज्ञानमुक्तं ते सुरसत्तम ।
निशाम्य शास्त्रतत्त्वार्थं यथावदमरेश्वर ॥ १२-१०४-५१॥
iti duṣṭasya vijñānamuktaṃ te surasattama |
niśāmya śāstratattvārthaṃ yathāvadamareśvara || 12-104-51||

MHB 12-104-52

भीष्म उवाच ।
स तद्वचः शत्रुनिबर्हणे रतस्तथा चकारावितथं बृहस्पतेः ।
चचार काले विजयाय चारिहा वशं च शत्रूननयत्पुरंदरः ॥ १२-१०४-५२॥
bhīṣma uvāca |
sa tadvacaḥ śatrunibarhaṇe ratastathā cakārāvitathaṃ bṛhaspateḥ |
cacāra kāle vijayāya cārihā vaśaṃ ca śatrūnanayatpuraṃdaraḥ || 12-104-52||

Adhyaya: 105/353 (53)

MHB 12-105-1

युधिष्ठिर उवाच ।
धार्मिकोऽर्थानसंप्राप्य राजामात्यैः प्रबाधितः ।
च्युतः कोशाच्च दण्डाच्च सुखमिच्छन्कथं चरेत् ॥ १२-१०५-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
dhārmiko'rthānasaṃprāpya rājāmātyaiḥ prabādhitaḥ |
cyutaḥ kośācca daṇḍācca sukhamicchankathaṃ caret || 12-105-1||

MHB 12-105-2

भीष्म उवाच ।
अत्रायं क्षेमदर्शीयमितिहासोऽनुगीयते ।
तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि तन्निबोध युधिष्ठिर ॥ १२-१०५-२॥
bhīṣma uvāca |
atrāyaṃ kṣemadarśīyamitihāso'nugīyate |
tatte'haṃ saṃpravakṣyāmi tannibodha yudhiṣṭhira || 12-105-2||

MHB 12-105-3

क्षेमदर्शं नृपसुतं यत्र क्षीणबलं पुरा ।
मुनिः कालकवृक्षीय आजगामेति नः श्रुतम् ।
तं पप्रच्छोपसंगृह्य कृच्छ्रामापदमास्थितः ॥ १२-१०५-३॥
kṣemadarśaṃ nṛpasutaṃ yatra kṣīṇabalaṃ purā |
muniḥ kālakavṛkṣīya ājagāmeti naḥ śrutam |
taṃ papracchopasaṃgṛhya kṛcchrāmāpadamāsthitaḥ || 12-105-3||

MHB 12-105-4

अर्थेषु भागी पुरुष ईहमानः पुनः पुनः ।
अलब्ध्वा मद्विधो राज्यं ब्रह्मन्किं कर्तुमर्हति ॥ १२-१०५-४॥
artheṣu bhāgī puruṣa īhamānaḥ punaḥ punaḥ |
alabdhvā madvidho rājyaṃ brahmankiṃ kartumarhati || 12-105-4||

MHB 12-105-5

अन्यत्र मरणात्स्तेयादन्यत्र परसंश्रयात् ।
क्षुद्रादन्यत्र चाचारात्तन्ममाचक्ष्व सत्तम ॥ १२-१०५-५॥
anyatra maraṇātsteyādanyatra parasaṃśrayāt |
kṣudrādanyatra cācārāttanmamācakṣva sattama || 12-105-5||

MHB 12-105-6

व्याधिना चाभिपन्नस्य मानसेनेतरेण वा ।
बहुश्रुतः कृतप्रज्ञस्त्वद्विधः शरणं भवेत् ॥ १२-१०५-६॥
vyādhinā cābhipannasya mānasenetareṇa vā |
bahuśrutaḥ kṛtaprajñastvadvidhaḥ śaraṇaṃ bhavet || 12-105-6||

MHB 12-105-7

निर्विद्य हि नरः कामान्नियम्य सुखमेधते ।
त्यक्त्वा प्रीतिं च शोकं च लब्ध्वाप्रीतिमयं वसु ॥ १२-१०५-७॥
nirvidya hi naraḥ kāmānniyamya sukhamedhate |
tyaktvā prītiṃ ca śokaṃ ca labdhvāprītimayaṃ vasu || 12-105-7||

MHB 12-105-8

सुखमर्थाश्रयं येषामनुशोचामि तानहम् ।
मम ह्यर्थाः सुबहवो नष्टाः स्वप्न इवागताः ॥ १२-१०५-८॥
sukhamarthāśrayaṃ yeṣāmanuśocāmi tānaham |
mama hyarthāḥ subahavo naṣṭāḥ svapna ivāgatāḥ || 12-105-8||

MHB 12-105-9

दुष्करं बत कुर्वन्ति महतोऽर्थांस्त्यजन्ति ये ।
वयं त्वेनान्परित्यक्तुमसतोऽपि न शक्नुमः ॥ १२-१०५-९॥
duṣkaraṃ bata kurvanti mahato'rthāṃstyajanti ye |
vayaṃ tvenānparityaktumasato'pi na śaknumaḥ || 12-105-9||

MHB 12-105-10

इमामवस्थां संप्राप्तं दीनमार्तं श्रियश्च्युतम् ।
यदन्यत्सुखमस्तीह तद्ब्रह्मन्ननुशाधि माम् ॥ १२-१०५-१०॥
imāmavasthāṃ saṃprāptaṃ dīnamārtaṃ śriyaścyutam |
yadanyatsukhamastīha tadbrahmannanuśādhi mām || 12-105-10||

MHB 12-105-11

कौसल्येनैवमुक्तस्तु राजपुत्रेण धीमता ।
मुनिः कालकवृक्षीयः प्रत्युवाच महाद्युतिः ॥ १२-१०५-११॥
kausalyenaivamuktastu rājaputreṇa dhīmatā |
muniḥ kālakavṛkṣīyaḥ pratyuvāca mahādyutiḥ || 12-105-11||

MHB 12-105-12

पुरस्तादेव ते बुद्धिरियं कार्या विजानतः ।
अनित्यं सर्वमेवेदमहं च मम चास्ति यत् ॥ १२-१०५-१२॥
purastādeva te buddhiriyaṃ kāryā vijānataḥ |
anityaṃ sarvamevedamahaṃ ca mama cāsti yat || 12-105-12||

MHB 12-105-13

यत्किंचिन्मन्यसेऽस्तीति सर्वं नास्तीति विद्धि तत् ।
एवं न व्यथते प्राज्ञः कृच्छ्रामप्यापदं गतः ॥ १२-१०५-१३॥
yatkiṃcinmanyase'stīti sarvaṃ nāstīti viddhi tat |
evaṃ na vyathate prājñaḥ kṛcchrāmapyāpadaṃ gataḥ || 12-105-13||

MHB 12-105-14

यद्धि भूतं भविष्यच्च ध्रुवं तन्न भविष्यति ।
एवं विदितवेद्यस्त्वमधर्मेभ्यः प्रमोक्ष्यसे ॥ १२-१०५-१४॥
yaddhi bhūtaṃ bhaviṣyacca dhruvaṃ tanna bhaviṣyati |
evaṃ viditavedyastvamadharmebhyaḥ pramokṣyase || 12-105-14||

MHB 12-105-15

यच्च पूर्वे समाहारे यच्च पूर्वतरे परे ।
सर्वं तन्नास्ति तच्चैव तज्ज्ञात्वा कोऽनुसंज्वरेत् ॥ १२-१०५-१५॥
yacca pūrve samāhāre yacca pūrvatare pare |
sarvaṃ tannāsti taccaiva tajjñātvā ko'nusaṃjvaret || 12-105-15||

MHB 12-105-16

भूत्वा च न भवत्येतदभूत्वा च भवत्यपि ।
शोके न ह्यस्ति सामर्थ्यं शोकं कुर्यात्कथं नरः ॥ १२-१०५-१६॥
bhūtvā ca na bhavatyetadabhūtvā ca bhavatyapi |
śoke na hyasti sāmarthyaṃ śokaṃ kuryātkathaṃ naraḥ || 12-105-16||

MHB 12-105-17

क्व नु तेऽद्य पिता राजन्क्व नु तेऽद्य पितामहः ।
न त्वं पश्यसि तानद्य न त्वा पश्यन्ति तेऽपि च ॥ १२-१०५-१७॥
kva nu te'dya pitā rājankva nu te'dya pitāmahaḥ |
na tvaṃ paśyasi tānadya na tvā paśyanti te'pi ca || 12-105-17||

MHB 12-105-18

आत्मनोऽध्रुवतां पश्यंस्तांस्त्वं किमनुशोचसि ।
बुद्ध्या चैवानुबुध्यस्व ध्रुवं हि न भविष्यसि ॥ १२-१०५-१८॥
ātmano'dhruvatāṃ paśyaṃstāṃstvaṃ kimanuśocasi |
buddhyā caivānubudhyasva dhruvaṃ hi na bhaviṣyasi || 12-105-18||

MHB 12-105-19

अहं च त्वं च नृपते शत्रवः सुहृदश्च ते ।
अवश्यं न भविष्यामः सर्वं च न भविष्यति ॥ १२-१०५-१९॥
ahaṃ ca tvaṃ ca nṛpate śatravaḥ suhṛdaśca te |
avaśyaṃ na bhaviṣyāmaḥ sarvaṃ ca na bhaviṣyati || 12-105-19||

MHB 12-105-20

ये तु विंशतिवर्षा वै त्रिंशद्वर्षाश्च मानवाः ।
अर्वागेव हि ते सर्वे मरिष्यन्ति शरच्छतात् ॥ १२-१०५-२०॥
ye tu viṃśativarṣā vai triṃśadvarṣāśca mānavāḥ |
arvāgeva hi te sarve mariṣyanti śaracchatāt || 12-105-20||

MHB 12-105-21

अपि चेन्महतो वित्ताद्विप्रमुच्येत पूरुषः ।
नैतन्ममेति तन्मत्वा कुर्वीत प्रियमात्मनः ॥ १२-१०५-२१॥
api cenmahato vittādvipramucyeta pūruṣaḥ |
naitanmameti tanmatvā kurvīta priyamātmanaḥ || 12-105-21||

MHB 12-105-22

अनागतं यन्न ममेति विद्यादतिक्रान्तं यन्न ममेति विद्यात् ।
दिष्टं बलीय इति मन्यमानास्ते पण्डितास्तत्सतां स्थानमाहुः ॥ १२-१०५-२२॥
anāgataṃ yanna mameti vidyādatikrāntaṃ yanna mameti vidyāt |
diṣṭaṃ balīya iti manyamānāste paṇḍitāstatsatāṃ sthānamāhuḥ || 12-105-22||

MHB 12-105-23

अनाढ्याश्चापि जीवन्ति राज्यं चाप्यनुशासते ।
बुद्धिपौरुषसंपन्नास्त्वया तुल्याधिका जनाः ॥ १२-१०५-२३॥
anāḍhyāścāpi jīvanti rājyaṃ cāpyanuśāsate |
buddhipauruṣasaṃpannāstvayā tulyādhikā janāḥ || 12-105-23||

MHB 12-105-24

न च त्वमिव शोचन्ति तस्मात्त्वमपि मा शुचः ।
किं नु त्वं तैर्न वै श्रेयांस्तुल्यो वा बुद्धिपौरुषैः ॥ १२-१०५-२४॥
na ca tvamiva śocanti tasmāttvamapi mā śucaḥ |
kiṃ nu tvaṃ tairna vai śreyāṃstulyo vā buddhipauruṣaiḥ || 12-105-24||

MHB 12-105-25

राजपुत्र उवाच ।
यादृच्छिकं ममासीत्तद्राज्यमित्येव चिन्तये ।
ह्रियते सर्वमेवेदं कालेन महता द्विज ॥ १२-१०५-२५॥
rājaputra uvāca |
yādṛcchikaṃ mamāsīttadrājyamityeva cintaye |
hriyate sarvamevedaṃ kālena mahatā dvija || 12-105-25||

MHB 12-105-26

तस्यैवं ह्रियमाणस्य स्रोतसेव तपोधन ।
फलमेतत्प्रपश्यामि यथालब्धेन वर्तये ॥ १२-१०५-२६॥
tasyaivaṃ hriyamāṇasya srotaseva tapodhana |
phalametatprapaśyāmi yathālabdhena vartaye || 12-105-26||

MHB 12-105-27

मुनिरुवाच ।
अनागतमतीतं च यथा तथ्यविनिश्चयात् ।
नानुशोचसि कौसल्य सर्वार्थेषु तथा भव ॥ १२-१०५-२७॥
muniruvāca |
anāgatamatītaṃ ca yathā tathyaviniścayāt |
nānuśocasi kausalya sarvārtheṣu tathā bhava || 12-105-27||

MHB 12-105-28

अवाप्यान्कामयस्वार्थान्नानवाप्यान्कदाचन ।
प्रत्युत्पन्नाननुभवन्मा शुचस्त्वमनागतान् ॥ १२-१०५-२८॥
avāpyānkāmayasvārthānnānavāpyānkadācana |
pratyutpannānanubhavanmā śucastvamanāgatān || 12-105-28||

MHB 12-105-29

यथा लब्धोपपन्नार्थस्तथा कौसल्य रंस्यसे ।
कच्चिच्छुद्धस्वभावेन श्रिया हीनो न शोचसि ॥ १२-१०५-२९॥
yathā labdhopapannārthastathā kausalya raṃsyase |
kaccicchuddhasvabhāvena śriyā hīno na śocasi || 12-105-29||

MHB 12-105-30

पुरस्ताद्भूतपूर्वत्वाद्धीनभाग्यो हि दुर्मतिः ।
धातारं गर्हते नित्यं लब्धार्थांश्च न मृष्यते ॥ १२-१०५-३०॥
purastādbhūtapūrvatvāddhīnabhāgyo hi durmatiḥ |
dhātāraṃ garhate nityaṃ labdhārthāṃśca na mṛṣyate || 12-105-30||

MHB 12-105-31

अनर्हानपि चैवान्यान्मन्यते श्रीमतो जनान् ।
एतस्मात्कारणादेतद्दुःखं भूयोऽनुवर्तते ॥ १२-१०५-३१॥
anarhānapi caivānyānmanyate śrīmato janān |
etasmātkāraṇādetadduḥkhaṃ bhūyo'nuvartate || 12-105-31||

MHB 12-105-32

ईर्ष्यातिच्छेदसंपन्ना राजन्पुरुषमानिनः ।
कच्चित्त्वं न तथा प्राज्ञ मत्सरी कोसलाधिप ॥ १२-१०५-३२॥
īrṣyāticchedasaṃpannā rājanpuruṣamāninaḥ |
kaccittvaṃ na tathā prājña matsarī kosalādhipa || 12-105-32||

MHB 12-105-33

सहस्व श्रियमन्येषां यद्यपि त्वयि नास्ति सा ।
अन्यत्रापि सतीं लक्ष्मीं कुशला भुञ्जते जनाः ।
अभिविष्यन्दते श्रीर्हि सत्यपि द्विषतो जनात् ॥ १२-१०५-३३॥
sahasva śriyamanyeṣāṃ yadyapi tvayi nāsti sā |
anyatrāpi satīṃ lakṣmīṃ kuśalā bhuñjate janāḥ |
abhiviṣyandate śrīrhi satyapi dviṣato janāt || 12-105-33||

MHB 12-105-34

श्रियं च पुत्रपौत्रं च मनुष्या धर्मचारिणः ।
त्यागधर्मविदो वीराः स्वयमेव त्यजन्त्युत ॥ १२-१०५-३४॥
śriyaṃ ca putrapautraṃ ca manuṣyā dharmacāriṇaḥ |
tyāgadharmavido vīrāḥ svayameva tyajantyuta || 12-105-34||

MHB 12-105-35

बहु संकसुकं दृष्ट्वा विवित्सासाधनेन च ।
तथान्ये संत्यजन्त्येनं मत्वा परमदुर्लभम् ॥ १२-१०५-३५॥
bahu saṃkasukaṃ dṛṣṭvā vivitsāsādhanena ca |
tathānye saṃtyajantyenaṃ matvā paramadurlabham || 12-105-35||

MHB 12-105-36

त्वं पुनः प्राज्ञरूपः सन्कृपणं परितप्यसे ।
अकाम्यान्कामयानोऽर्थान्पराचीनानुपद्रुतान् ॥ १२-१०५-३६॥
tvaṃ punaḥ prājñarūpaḥ sankṛpaṇaṃ paritapyase |
akāmyānkāmayāno'rthānparācīnānupadrutān || 12-105-36||

MHB 12-105-37

तां बुद्धिमुपजिज्ञासुस्त्वमेवैनान्परित्यज ।
अनर्थांश्चार्थरूपेण अर्थांश्चानर्थरूपतः ॥ १२-१०५-३७॥
tāṃ buddhimupajijñāsustvamevainānparityaja |
anarthāṃścārtharūpeṇa arthāṃścānartharūpataḥ || 12-105-37||

MHB 12-105-38

अर्थायैव हि केषांचिद्धननाशो भवत्युत ।
अनन्त्यं तं सुखं मत्वा श्रियमन्यः परीक्षते ॥ १२-१०५-३८॥
arthāyaiva hi keṣāṃciddhananāśo bhavatyuta |
anantyaṃ taṃ sukhaṃ matvā śriyamanyaḥ parīkṣate || 12-105-38||

MHB 12-105-39

रममाणः श्रिया कश्चिन्नान्यच्छ्रेयोऽभिमन्यते ।
तथा तस्येहमानस्य समारम्भो विनश्यति ॥ १२-१०५-३९॥
ramamāṇaḥ śriyā kaścinnānyacchreyo'bhimanyate |
tathā tasyehamānasya samārambho vinaśyati || 12-105-39||

MHB 12-105-40

कृच्छ्राल्लब्धमभिप्रेतं यदा कौसल्य नश्यति ।
तदा निर्विद्यते सोऽर्थात्परिभग्नक्रमो नरः ॥ १२-१०५-४०॥
kṛcchrāllabdhamabhipretaṃ yadā kausalya naśyati |
tadā nirvidyate so'rthātparibhagnakramo naraḥ || 12-105-40||

MHB 12-105-41

धर्ममेकेऽभिपद्यन्ते कल्याणाभिजना नराः ।
परत्र सुखमिच्छन्तो निर्विद्येयुश्च लौकिकात् ॥ १२-१०५-४१॥
dharmameke'bhipadyante kalyāṇābhijanā narāḥ |
paratra sukhamicchanto nirvidyeyuśca laukikāt || 12-105-41||

MHB 12-105-42

जीवितं संत्यजन्त्येके धनलोभपरा नराः ।
न जीवितार्थं मन्यन्ते पुरुषा हि धनादृते ॥ १२-१०५-४२॥
jīvitaṃ saṃtyajantyeke dhanalobhaparā narāḥ |
na jīvitārthaṃ manyante puruṣā hi dhanādṛte || 12-105-42||

MHB 12-105-43

पश्य तेषां कृपणतां पश्य तेषामबुद्धिताम् ।
अध्रुवे जीविते मोहादर्थतृष्णामुपाश्रिताः ॥ १२-१०५-४३॥
paśya teṣāṃ kṛpaṇatāṃ paśya teṣāmabuddhitām |
adhruve jīvite mohādarthatṛṣṇāmupāśritāḥ || 12-105-43||

MHB 12-105-44

संचये च विनाशान्ते मरणान्ते च जीविते ।
संयोगे विप्रयोगान्ते को नु विप्रणयेन्मनः ॥ १२-१०५-४४॥
saṃcaye ca vināśānte maraṇānte ca jīvite |
saṃyoge viprayogānte ko nu vipraṇayenmanaḥ || 12-105-44||

MHB 12-105-45

धनं वा पुरुषं राजन्पुरुषो वा पुनर्धनम् ।
अवश्यं प्रजहात्येतत्तद्विद्वान्कोऽनुसंज्वरेत् ॥ १२-१०५-४५॥
dhanaṃ vā puruṣaṃ rājanpuruṣo vā punardhanam |
avaśyaṃ prajahātyetattadvidvānko'nusaṃjvaret || 12-105-45||

MHB 12-105-46

अन्येषामपि नश्यन्ति सुहृदश्च धनानि च ।
पश्य बुद्ध्या मनुष्याणां राजन्नापदमात्मनः ।
नियच्छ यच्छ संयच्छ इन्द्रियाणि मनो गिरम् ॥ १२-१०५-४६॥
anyeṣāmapi naśyanti suhṛdaśca dhanāni ca |
paśya buddhyā manuṣyāṇāṃ rājannāpadamātmanaḥ |
niyaccha yaccha saṃyaccha indriyāṇi mano giram || 12-105-46||

MHB 12-105-47

प्रतिषिद्धानवाप्येषु दुर्लभेष्वहितेषु च ।
प्रतिकृष्टेषु भावेषु व्यतिकृष्टेष्वसंभवे ।
प्रज्ञानतृप्तो विक्रान्तस्त्वद्विधो नानुशोचति ॥ १२-१०५-४७॥
pratiṣiddhānavāpyeṣu durlabheṣvahiteṣu ca |
pratikṛṣṭeṣu bhāveṣu vyatikṛṣṭeṣvasaṃbhave |
prajñānatṛpto vikrāntastvadvidho nānuśocati || 12-105-47||

MHB 12-105-48

अल्पमिच्छन्नचपलो मृदुर्दान्तः सुसंशितः ।
ब्रह्मचर्योपपन्नश्च त्वद्विधो नैव मुह्यति ॥ १२-१०५-४८॥
alpamicchannacapalo mṛdurdāntaḥ susaṃśitaḥ |
brahmacaryopapannaśca tvadvidho naiva muhyati || 12-105-48||

MHB 12-105-49

न त्वेव जाल्मीं कापालीं वृत्तिमेषितुमर्हसि ।
नृशंसवृत्तिं पापिष्ठां दुःखां कापुरुषोचिताम् ॥ १२-१०५-४९॥
na tveva jālmīṃ kāpālīṃ vṛttimeṣitumarhasi |
nṛśaṃsavṛttiṃ pāpiṣṭhāṃ duḥkhāṃ kāpuruṣocitām || 12-105-49||

MHB 12-105-50

अपि मूलफलाजीवो रमस्वैको महावने ।
वाग्यतः संगृहीतात्मा सर्वभूतदयान्वितः ॥ १२-१०५-५०॥
api mūlaphalājīvo ramasvaiko mahāvane |
vāgyataḥ saṃgṛhītātmā sarvabhūtadayānvitaḥ || 12-105-50||

MHB 12-105-51

सदृशं पण्डितस्यैतदीषादन्तेन दन्तिना ।
यदेको रमतेऽरण्ये यच्चाप्यल्पेन तुष्यति ॥ १२-१०५-५१॥
sadṛśaṃ paṇḍitasyaitadīṣādantena dantinā |
yadeko ramate'raṇye yaccāpyalpena tuṣyati || 12-105-51||

MHB 12-105-52

महाह्रदः संक्षुभित आत्मनैव प्रसीदति ।
एतदेवंगतस्याहं सुखं पश्यामि केवलम् ॥ १२-१०५-५२॥
mahāhradaḥ saṃkṣubhita ātmanaiva prasīdati |
etadevaṃgatasyāhaṃ sukhaṃ paśyāmi kevalam || 12-105-52||

MHB 12-105-53

असंभवे श्रियो राजन्हीनस्य सचिवादिभिः ।
दैवे प्रतिनिविष्टे च किं श्रेयो मन्यते भवान् ॥ १२-१०५-५३॥
asaṃbhave śriyo rājanhīnasya sacivādibhiḥ |
daive pratiniviṣṭe ca kiṃ śreyo manyate bhavān || 12-105-53||

Adhyaya: 106/353 (24)

MHB 12-106-1

मुनिरुवाच ।
अथ चेत्पौरुषं किंचित्क्षत्रियात्मनि पश्यसि ।
ब्रवीमि हन्त ते नीतिं राज्यस्य प्रतिपत्तये ॥ १२-१०६-१॥
muniruvāca |
atha cetpauruṣaṃ kiṃcitkṣatriyātmani paśyasi |
bravīmi hanta te nītiṃ rājyasya pratipattaye || 12-106-1||

MHB 12-106-2

तां चेच्छक्ष्यस्यनुष्ठातुं कर्म चैव करिष्यसि ।
शृणु सर्वमशेषेण यत्त्वां वक्ष्यामि तत्त्वतः ॥ १२-१०६-२॥
tāṃ cecchakṣyasyanuṣṭhātuṃ karma caiva kariṣyasi |
śṛṇu sarvamaśeṣeṇa yattvāṃ vakṣyāmi tattvataḥ || 12-106-2||

MHB 12-106-3

आचरिष्यसि चेत्कर्म महतोऽर्थानवाप्स्यसि ।
राज्यं राज्यस्य मन्त्रं वा महतीं वा पुनः श्रियम् ।
यद्येतद्रोचते राजन्पुनर्ब्रूहि ब्रवीमि ते ॥ १२-१०६-३॥
ācariṣyasi cetkarma mahato'rthānavāpsyasi |
rājyaṃ rājyasya mantraṃ vā mahatīṃ vā punaḥ śriyam |
yadyetadrocate rājanpunarbrūhi bravīmi te || 12-106-3||

MHB 12-106-4

राजपुत्र उवाच ।
ब्रवीतु भगवान्नीतिमुपपन्नोऽस्म्यहं प्रभो ।
अमोघमिदमद्यास्तु त्वया सह समागतम् ॥ १२-१०६-४॥
rājaputra uvāca |
bravītu bhagavānnītimupapanno'smyahaṃ prabho |
amoghamidamadyāstu tvayā saha samāgatam || 12-106-4||

MHB 12-106-5

मुनिरुवाच ।
हित्वा स्तम्भं च मानं च क्रोधहर्षौ भयं तथा ।
प्रत्यमित्रं निषेवस्व प्रणिपत्य कृताञ्जलिः ॥ १२-१०६-५॥
muniruvāca |
hitvā stambhaṃ ca mānaṃ ca krodhaharṣau bhayaṃ tathā |
pratyamitraṃ niṣevasva praṇipatya kṛtāñjaliḥ || 12-106-5||

MHB 12-106-6

तमुत्तमेन शौचेन कर्मणा चाभिराधय ।
दातुमर्हति ते वृत्तिं वैदेहः सत्यसंगरः ॥ १२-१०६-६॥
tamuttamena śaucena karmaṇā cābhirādhaya |
dātumarhati te vṛttiṃ vaidehaḥ satyasaṃgaraḥ || 12-106-6||

MHB 12-106-7

प्रमाणं सर्वभूतेषु प्रग्रहं च गमिष्यसि ।
ततः सहायान्सोत्साहाँल्लप्स्यसेऽव्यसनाञ्शुचीन् ॥ १२-१०६-७॥
pramāṇaṃ sarvabhūteṣu pragrahaṃ ca gamiṣyasi |
tataḥ sahāyānsotsāhā~llapsyase'vyasanāñśucīn || 12-106-7||

MHB 12-106-8

वर्तमानः स्वशास्त्रे वै संयतात्मा जितेन्द्रियः ।
अभ्युद्धरति चात्मानं प्रसादयति च प्रजाः ॥ १२-१०६-८॥
vartamānaḥ svaśāstre vai saṃyatātmā jitendriyaḥ |
abhyuddharati cātmānaṃ prasādayati ca prajāḥ || 12-106-8||

MHB 12-106-9

तेनैव त्वं धृतिमता श्रीमता चाभिसत्कृतः ।
प्रमाणं सर्वभूतेषु गत्वा प्रग्रहणं महत् ॥ १२-१०६-९॥
tenaiva tvaṃ dhṛtimatā śrīmatā cābhisatkṛtaḥ |
pramāṇaṃ sarvabhūteṣu gatvā pragrahaṇaṃ mahat || 12-106-9||

MHB 12-106-10

ततः सुहृद्बलं लब्ध्वा मन्त्रयित्वा सुमन्त्रितम् ।
अन्तरैर्भेदयित्वारीन्बिल्वं बिल्वेन शातय ।
परैर्वा संविदं कृत्वा बलमप्यस्य घातय ॥ १२-१०६-१०॥
tataḥ suhṛdbalaṃ labdhvā mantrayitvā sumantritam |
antarairbhedayitvārīnbilvaṃ bilvena śātaya |
parairvā saṃvidaṃ kṛtvā balamapyasya ghātaya || 12-106-10||

MHB 12-106-11

अलभ्या ये शुभा भावाः स्त्रियश्चाच्छादनानि च ।
शय्यासनानि यानानि महार्हाणि गृहाणि च ॥ १२-१०६-११॥
alabhyā ye śubhā bhāvāḥ striyaścācchādanāni ca |
śayyāsanāni yānāni mahārhāṇi gṛhāṇi ca || 12-106-11||

MHB 12-106-12

पक्षिणो मृगजातानि रसा गन्धाः फलानि च ।
तेष्वेव सज्जयेथास्त्वं यथा नश्येत्स्वयं परः ॥ १२-१०६-१२॥
pakṣiṇo mṛgajātāni rasā gandhāḥ phalāni ca |
teṣveva sajjayethāstvaṃ yathā naśyetsvayaṃ paraḥ || 12-106-12||

MHB 12-106-13

यद्येव प्रतिषेद्धव्यो यद्युपेक्षणमर्हति ।
न जातु विवृतः कार्यः शत्रुर्विनयमिच्छता ॥ १२-१०६-१३॥
yadyeva pratiṣeddhavyo yadyupekṣaṇamarhati |
na jātu vivṛtaḥ kāryaḥ śatrurvinayamicchatā || 12-106-13||

MHB 12-106-14

वसस्व परमामित्रविषये प्राज्ञसंमते ।
भजस्व श्वेतकाकीयैर्मित्राधममनर्थकैः ॥ १२-१०६-१४॥
vasasva paramāmitraviṣaye prājñasaṃmate |
bhajasva śvetakākīyairmitrādhamamanarthakaiḥ || 12-106-14||

MHB 12-106-15

आरम्भांश्चास्य महतो दुष्करांस्त्वं प्रयोजय ।
नदीबन्धविरोधांश्च बलवद्भिर्विरुध्यताम् ॥ १२-१०६-१५॥
ārambhāṃścāsya mahato duṣkarāṃstvaṃ prayojaya |
nadībandhavirodhāṃśca balavadbhirvirudhyatām || 12-106-15||

MHB 12-106-16

उद्यानानि महार्हाणि शयनान्यासनानि च ।
प्रतिभोगसुखेनैव कोशमस्य विरेचय ॥ १२-१०६-१६॥
udyānāni mahārhāṇi śayanānyāsanāni ca |
pratibhogasukhenaiva kośamasya virecaya || 12-106-16||

MHB 12-106-17

यज्ञदानप्रशंसास्मै ब्राह्मणेष्वनुवर्ण्यताम् ।
ते त्वत्प्रियं करिष्यन्ति तं चेष्यन्ति वृका इव ॥ १२-१०६-१७॥
yajñadānapraśaṃsāsmai brāhmaṇeṣvanuvarṇyatām |
te tvatpriyaṃ kariṣyanti taṃ ceṣyanti vṛkā iva || 12-106-17||

MHB 12-106-18

असंशयं पुण्यशीलः प्राप्नोति परमां गतिम् ।
त्रिविष्टपे पुण्यतमं स्थानं प्राप्नोति पार्थिवः ।
कोशक्षये त्वमित्राणां वशं कौसल्य गच्छति ॥ १२-१०६-१८॥
asaṃśayaṃ puṇyaśīlaḥ prāpnoti paramāṃ gatim |
triviṣṭape puṇyatamaṃ sthānaṃ prāpnoti pārthivaḥ |
kośakṣaye tvamitrāṇāṃ vaśaṃ kausalya gacchati || 12-106-18||

MHB 12-106-19

उभयत्र प्रसक्तस्य धर्मे चाधर्म एव च ।
बलार्थमूलं व्युच्छिद्येत्तेन नन्दन्ति शत्रवः ॥ १२-१०६-१९॥
ubhayatra prasaktasya dharme cādharma eva ca |
balārthamūlaṃ vyucchidyettena nandanti śatravaḥ || 12-106-19||

MHB 12-106-20

निन्द्यास्य मानुषं कर्म दैवमस्योपवर्णय ।
असंशयं दैवपरः क्षिप्रमेव विनश्यति ॥ १२-१०६-२०॥
nindyāsya mānuṣaṃ karma daivamasyopavarṇaya |
asaṃśayaṃ daivaparaḥ kṣiprameva vinaśyati || 12-106-20||

MHB 12-106-21

याजयैनं विश्वजिता सर्वस्वेन वियुज्यताम् ।
ततो गच्छत्वसिद्धार्थः पीड्यमानो महाजनम् ॥ १२-१०६-२१॥
yājayainaṃ viśvajitā sarvasvena viyujyatām |
tato gacchatvasiddhārthaḥ pīḍyamāno mahājanam || 12-106-21||

MHB 12-106-22

त्यागधर्मविदं मुण्डं कंचिदस्योपवर्णय ।
अपि त्यागं बुभूषेत कच्चिद्गच्छेदनामयम् ॥ १२-१०६-२२॥
tyāgadharmavidaṃ muṇḍaṃ kaṃcidasyopavarṇaya |
api tyāgaṃ bubhūṣeta kaccidgacchedanāmayam || 12-106-22||

MHB 12-106-23

सिद्धेनौषधयोगेन सर्वशत्रुविनाशिना ।
नागानश्वान्मनुष्यांश्च कृतकैरुपघातय ॥ १२-१०६-२३॥
siddhenauṣadhayogena sarvaśatruvināśinā |
nāgānaśvānmanuṣyāṃśca kṛtakairupaghātaya || 12-106-23||

MHB 12-106-24

एते चान्ये च बहवो दम्भयोगाः सुनिश्चिताः ।
शक्या विषहता कर्तुं नक्लीबेन नृपात्मज ॥ १२-१०६-२४॥
ete cānye ca bahavo dambhayogāḥ suniścitāḥ |
śakyā viṣahatā kartuṃ naklībena nṛpātmaja || 12-106-24||

Adhyaya: 107/353 (27)

MHB 12-107-1

राजपुत्र उवाच ।
न निकृत्या न दम्भेन ब्रह्मन्निच्छामि जीवितुम् ।
नाधर्मयुक्तानिच्छेयमर्थान्सुमहतोऽप्यहम् ॥ १२-१०७-१॥
rājaputra uvāca |
na nikṛtyā na dambhena brahmannicchāmi jīvitum |
nādharmayuktāniccheyamarthānsumahato'pyaham || 12-107-1||

MHB 12-107-2

पुरस्तादेव भगवन्मयैतदपवर्जितम् ।
येन मां नाभिशङ्केत यद्वा कृत्स्नं हितं भवेत् ॥ १२-१०७-२॥
purastādeva bhagavanmayaitadapavarjitam |
yena māṃ nābhiśaṅketa yadvā kṛtsnaṃ hitaṃ bhavet || 12-107-2||

MHB 12-107-3

आनृशंस्येन धर्मेण लोके ह्यस्मिञ्जिजीविषुः ।
नाहमेतदलं कर्तुं नैतन्मय्युपपद्यते ॥ १२-१०७-३॥
ānṛśaṃsyena dharmeṇa loke hyasmiñjijīviṣuḥ |
nāhametadalaṃ kartuṃ naitanmayyupapadyate || 12-107-3||

MHB 12-107-4

मुनिरुवाच ।
उपपन्नस्त्वमेतेन यथा क्षत्रिय भाषसे ।
प्रकृत्या ह्युपपन्नोऽसि बुद्ध्या चाद्भुतदर्शन ॥ १२-१०७-४॥
muniruvāca |
upapannastvametena yathā kṣatriya bhāṣase |
prakṛtyā hyupapanno'si buddhyā cādbhutadarśana || 12-107-4||

MHB 12-107-5

उभयोरेव वामर्थे यतिष्ये तव तस्य च ।
संश्लेषं वा करिष्यामि शाश्वतं ह्यनपायिनम् ॥ १२-१०७-५॥
ubhayoreva vāmarthe yatiṣye tava tasya ca |
saṃśleṣaṃ vā kariṣyāmi śāśvataṃ hyanapāyinam || 12-107-5||

MHB 12-107-6

त्वादृशं हि कुले जातमनृशंसं बहुश्रुतम् ।
अमात्यं को न कुर्वीत राज्यप्रणयकोविदम् ॥ १२-१०७-६॥
tvādṛśaṃ hi kule jātamanṛśaṃsaṃ bahuśrutam |
amātyaṃ ko na kurvīta rājyapraṇayakovidam || 12-107-6||

MHB 12-107-7

यस्त्वं प्रव्रजितो राज्याद्व्यसनं चोत्तमं गतः ।
आनृशंस्येन वृत्तेन क्षत्रियेच्छसि जीवितुम् ॥ १२-१०७-७॥
yastvaṃ pravrajito rājyādvyasanaṃ cottamaṃ gataḥ |
ānṛśaṃsyena vṛttena kṣatriyecchasi jīvitum || 12-107-7||

MHB 12-107-8

आगन्ता मद्गृहं तात वैदेहः सत्यसंगरः ।
यथाहं तं नियोक्ष्यामि तत्करिष्यत्यसंशयम् ॥ १२-१०७-८॥
āgantā madgṛhaṃ tāta vaidehaḥ satyasaṃgaraḥ |
yathāhaṃ taṃ niyokṣyāmi tatkariṣyatyasaṃśayam || 12-107-8||

MHB 12-107-9

भीष्म उवाच ।
तत आहूय वैदेहं मुनिर्वचनमब्रवीत् ।
अयं राजकुले जातो विदिताभ्यन्तरो मम ॥ १२-१०७-९॥
bhīṣma uvāca |
tata āhūya vaidehaṃ munirvacanamabravīt |
ayaṃ rājakule jāto viditābhyantaro mama || 12-107-9||

MHB 12-107-10

आदर्श इव शुद्धात्मा शारदश्चन्द्रमा इव ।
नास्मिन्पश्यामि वृजिनं सर्वतो मे परीक्षितः ॥ १२-१०७-१०॥
ādarśa iva śuddhātmā śāradaścandramā iva |
nāsminpaśyāmi vṛjinaṃ sarvato me parīkṣitaḥ || 12-107-10||

MHB 12-107-11

तेन ते संधिरेवास्तु विश्वसास्मिन्यथा मयि ।
न राज्यमनमात्येन शक्यं शास्तुममित्रहन् ॥ १२-१०७-११॥
tena te saṃdhirevāstu viśvasāsminyathā mayi |
na rājyamanamātyena śakyaṃ śāstumamitrahan || 12-107-11||

MHB 12-107-12

अमात्यः शूर एव स्याद्बुद्धिसंपन्न एव च ।
ताभ्यां चैव भयं राज्ञः पश्य राज्यस्य योजनम् ।
धर्मात्मनां क्वचिल्लोके नान्यास्ति गतिरीदृशी ॥ १२-१०७-१२॥
amātyaḥ śūra eva syādbuddhisaṃpanna eva ca |
tābhyāṃ caiva bhayaṃ rājñaḥ paśya rājyasya yojanam |
dharmātmanāṃ kvacilloke nānyāsti gatirīdṛśī || 12-107-12||

MHB 12-107-13

कृतात्मा राजपुत्रोऽयं सतां मार्गमनुष्ठितः ।
सुसंगृहीतस्त्वेवैष त्वया धर्मपुरोगमः ।
संसेव्यमानः शत्रूंस्ते गृह्णीयान्महतो गणान् ॥ १२-१०७-१३॥
kṛtātmā rājaputro'yaṃ satāṃ mārgamanuṣṭhitaḥ |
susaṃgṛhītastvevaiṣa tvayā dharmapurogamaḥ |
saṃsevyamānaḥ śatrūṃste gṛhṇīyānmahato gaṇān || 12-107-13||

MHB 12-107-14

यद्ययं प्रतियुध्येत्त्वां स्वकर्म क्षत्रियस्य तत् ।
जिगीषमाणस्त्वां युद्धे पितृपैतामहे पदे ॥ १२-१०७-१४॥
yadyayaṃ pratiyudhyettvāṃ svakarma kṣatriyasya tat |
jigīṣamāṇastvāṃ yuddhe pitṛpaitāmahe pade || 12-107-14||

MHB 12-107-15

त्वं चापि प्रतियुध्येथा विजिगीषुव्रते स्थितः ।
अयुद्ध्वैव नियोगान्मे वशे वैदेह ते स्थितः ॥ १२-१०७-१५॥
tvaṃ cāpi pratiyudhyethā vijigīṣuvrate sthitaḥ |
ayuddhvaiva niyogānme vaśe vaideha te sthitaḥ || 12-107-15||

MHB 12-107-16

स त्वं धर्ममवेक्षस्व त्यक्त्वाधर्ममसांप्रतम् ।
न हि कामान्न च द्रोहात्स्वधर्मं हातुमर्हसि ॥ १२-१०७-१६॥
sa tvaṃ dharmamavekṣasva tyaktvādharmamasāṃpratam |
na hi kāmānna ca drohātsvadharmaṃ hātumarhasi || 12-107-16||

MHB 12-107-17

नैव नित्यं जयस्तात नैव नित्यं पराजयः ।
तस्माद्भोजयितव्यश्च भोक्तव्यश्च परो जनः ॥ १२-१०७-१७॥
naiva nityaṃ jayastāta naiva nityaṃ parājayaḥ |
tasmādbhojayitavyaśca bhoktavyaśca paro janaḥ || 12-107-17||

MHB 12-107-18

आत्मन्येव हि संदृश्यावुभौ जयपराजयौ ।
निःशेषकारिणां तात निःशेषकरणाद्भयम् ॥ १२-१०७-१८॥
ātmanyeva hi saṃdṛśyāvubhau jayaparājayau |
niḥśeṣakāriṇāṃ tāta niḥśeṣakaraṇādbhayam || 12-107-18||

MHB 12-107-19

इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं वचनं ब्राह्मणर्षभम् ।
अभिपूज्याभिसत्कृत्य पूजार्हमनुमान्य च ॥ १२-१०७-१९॥
ityuktaḥ pratyuvācedaṃ vacanaṃ brāhmaṇarṣabham |
abhipūjyābhisatkṛtya pūjārhamanumānya ca || 12-107-19||

MHB 12-107-20

यथा ब्रूयान्महाप्राज्ञो यथा ब्रूयाद्बहुश्रुतः ।
श्रेयस्कामो यथा ब्रूयादुभयोर्यत्क्षमं भवेत् ॥ १२-१०७-२०॥
yathā brūyānmahāprājño yathā brūyādbahuśrutaḥ |
śreyaskāmo yathā brūyādubhayoryatkṣamaṃ bhavet || 12-107-20||

MHB 12-107-21

तथा वचनमुक्तोऽस्मि करिष्यामि च तत्तथा ।
एतद्धि परमं श्रेयो न मेऽत्रास्ति विचारणा ॥ १२-१०७-२१॥
tathā vacanamukto'smi kariṣyāmi ca tattathā |
etaddhi paramaṃ śreyo na me'trāsti vicāraṇā || 12-107-21||

MHB 12-107-22

ततः कौसल्यमाहूय वैदेहो वाक्यमब्रवीत् ।
धर्मतो नीतितश्चैव बलेन च जितो मया ॥ १२-१०७-२२॥
tataḥ kausalyamāhūya vaideho vākyamabravīt |
dharmato nītitaścaiva balena ca jito mayā || 12-107-22||

MHB 12-107-23

सोऽहं त्वया त्वात्मगुणैर्जितः पार्थिवसत्तम ।
आत्मानमनवज्ञाय जितवद्वर्ततां भवान् ॥ १२-१०७-२३॥
so'haṃ tvayā tvātmaguṇairjitaḥ pārthivasattama |
ātmānamanavajñāya jitavadvartatāṃ bhavān || 12-107-23||

MHB 12-107-24

नावमन्ये च ते बुद्धिं नावमन्ये च पौरुषम् ।
नावमन्ये जयामीति जितवद्वर्ततां भवान् ॥ १२-१०७-२४॥
nāvamanye ca te buddhiṃ nāvamanye ca pauruṣam |
nāvamanye jayāmīti jitavadvartatāṃ bhavān || 12-107-24||

MHB 12-107-25

यथावत्पूजितो राजन्गृहं गन्तासि मे गृहात् ।
ततः संपूज्य तौ विप्रं विश्वस्तौ जग्मतुर्गृहान् ॥ १२-१०७-२५॥
yathāvatpūjito rājangṛhaṃ gantāsi me gṛhāt |
tataḥ saṃpūjya tau vipraṃ viśvastau jagmaturgṛhān || 12-107-25||

MHB 12-107-26

वैदेहस्त्वथ कौसल्यं प्रवेश्य गृहमञ्जसा ।
पाद्यार्घ्यमधुपर्कैस्तं पूजार्हं प्रत्यपूजयत् ॥ १२-१०७-२६॥
vaidehastvatha kausalyaṃ praveśya gṛhamañjasā |
pādyārghyamadhuparkaistaṃ pūjārhaṃ pratyapūjayat || 12-107-26||

MHB 12-107-27

ददौ दुहितरं चास्मै रत्नानि विविधानि च ।
एष राज्ञां परो धर्मः सह्यौ जयपराजयौ ॥ १२-१०७-२७॥
dadau duhitaraṃ cāsmai ratnāni vividhāni ca |
eṣa rājñāṃ paro dharmaḥ sahyau jayaparājayau || 12-107-27||

Adhyaya: 108/353 (31)

MHB 12-108-1

युधिष्ठिर उवाच ।
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परंतप ।
धर्मो वृत्तं च वृत्तिश्च वृत्त्युपायफलानि च ॥ १२-१०८-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ ca paraṃtapa |
dharmo vṛttaṃ ca vṛttiśca vṛttyupāyaphalāni ca || 12-108-1||

MHB 12-108-2

राज्ञां वृत्तं च कोशश्च कोशसंजननं महत् ।
अमात्यगुणवृद्धिश्च प्रकृतीनां च वर्धनम् ॥ १२-१०८-२॥
rājñāṃ vṛttaṃ ca kośaśca kośasaṃjananaṃ mahat |
amātyaguṇavṛddhiśca prakṛtīnāṃ ca vardhanam || 12-108-2||

MHB 12-108-3

षाड्गुण्यगुणकल्पश्च सेनानीतिस्तथैव च ।
दुष्टस्य च परिज्ञानमदुष्टस्य च लक्षणम् ॥ १२-१०८-३॥
ṣāḍguṇyaguṇakalpaśca senānītistathaiva ca |
duṣṭasya ca parijñānamaduṣṭasya ca lakṣaṇam || 12-108-3||

MHB 12-108-4

समहीनाधिकानां च यथावल्लक्षणोच्चयः ।
मध्यमस्य च तुष्ट्यर्थं यथा स्थेयं विवर्धता ॥ १२-१०८-४॥
samahīnādhikānāṃ ca yathāvallakṣaṇoccayaḥ |
madhyamasya ca tuṣṭyarthaṃ yathā stheyaṃ vivardhatā || 12-108-4||

MHB 12-108-5

क्षीणसंग्रहवृत्तिश्च यथावत्संप्रकीर्तिता ।
लघुनादेशरूपेण ग्रन्थयोगेन भारत ॥ १२-१०८-५॥
kṣīṇasaṃgrahavṛttiśca yathāvatsaṃprakīrtitā |
laghunādeśarūpeṇa granthayogena bhārata || 12-108-5||

MHB 12-108-6

विजिगीषोस्तथावृत्तमुक्तं चैव तथैव ते ।
गणानां वृत्तिमिच्छामि श्रोतुं मतिमतां वर ॥ १२-१०८-६॥
vijigīṣostathāvṛttamuktaṃ caiva tathaiva te |
gaṇānāṃ vṛttimicchāmi śrotuṃ matimatāṃ vara || 12-108-6||

MHB 12-108-7

यथा गणाः प्रवर्धन्ते न भिद्यन्ते च भारत ।
अरीन्हि विजिगीषन्ते सुहृदः प्राप्नुवन्ति च ॥ १२-१०८-७॥
yathā gaṇāḥ pravardhante na bhidyante ca bhārata |
arīnhi vijigīṣante suhṛdaḥ prāpnuvanti ca || 12-108-7||

MHB 12-108-8

भेदमूलो विनाशो हि गणानामुपलभ्यते ।
मन्त्रसंवरणं दुःखं बहूनामिति मे मतिः ॥ १२-१०८-८॥
bhedamūlo vināśo hi gaṇānāmupalabhyate |
mantrasaṃvaraṇaṃ duḥkhaṃ bahūnāmiti me matiḥ || 12-108-8||

MHB 12-108-9

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं निखिलेन परंतप ।
यथा च ते न भिद्येरंस्तच्च मे ब्रूहि पार्थिव ॥ १२-१०८-९॥
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ nikhilena paraṃtapa |
yathā ca te na bhidyeraṃstacca me brūhi pārthiva || 12-108-9||

MHB 12-108-10

भीष्म उवाच ।
गणानां च कुलानां च राज्ञां च भरतर्षभ ।
वैरसंदीपनावेतौ लोभामर्षौ जनाधिप ॥ १२-१०८-१०॥
bhīṣma uvāca |
gaṇānāṃ ca kulānāṃ ca rājñāṃ ca bharatarṣabha |
vairasaṃdīpanāvetau lobhāmarṣau janādhipa || 12-108-10||

MHB 12-108-11

लोभमेको हि वृणुते ततोऽमर्षमनन्तरम् ।
तौ क्षयव्ययसंयुक्तावन्योन्यजनिताश्रयौ ॥ १२-१०८-११॥
lobhameko hi vṛṇute tato'marṣamanantaram |
tau kṣayavyayasaṃyuktāvanyonyajanitāśrayau || 12-108-11||

MHB 12-108-12

चारमन्त्रबलादानैः सामदानविभेदनैः ।
क्षयव्ययभयोपायैः कर्शयन्तीतरेतरम् ॥ १२-१०८-१२॥
cāramantrabalādānaiḥ sāmadānavibhedanaiḥ |
kṣayavyayabhayopāyaiḥ karśayantītaretaram || 12-108-12||

MHB 12-108-13

तत्र दानेन भिद्यन्ते गणाः संघातवृत्तयः ।
भिन्ना विमनसः सर्वे गच्छन्त्यरिवशं भयात् ॥ १२-१०८-१३॥
tatra dānena bhidyante gaṇāḥ saṃghātavṛttayaḥ |
bhinnā vimanasaḥ sarve gacchantyarivaśaṃ bhayāt || 12-108-13||

MHB 12-108-14

भेदाद्गणा विनश्यन्ति भिन्नाः सूपजपाः परैः ।
तस्मात्संघातयोगेषु प्रयतेरन्गणाः सदा ॥ १२-१०८-१४॥
bhedādgaṇā vinaśyanti bhinnāḥ sūpajapāḥ paraiḥ |
tasmātsaṃghātayogeṣu prayaterangaṇāḥ sadā || 12-108-14||

MHB 12-108-15

अर्था ह्येवाधिगम्यन्ते संघातबलपौरुषात् ।
बाह्याश्च मैत्रीं कुर्वन्ति तेषु संघातवृत्तिषु ॥ १२-१०८-१५॥
arthā hyevādhigamyante saṃghātabalapauruṣāt |
bāhyāśca maitrīṃ kurvanti teṣu saṃghātavṛttiṣu || 12-108-15||

MHB 12-108-16

ज्ञानवृद्धान्प्रशंसन्तः शुश्रूषन्तः परस्परम् ।
विनिवृत्ताभिसंधानाः सुखमेधन्ति सर्वशः ॥ १२-१०८-१६॥
jñānavṛddhānpraśaṃsantaḥ śuśrūṣantaḥ parasparam |
vinivṛttābhisaṃdhānāḥ sukhamedhanti sarvaśaḥ || 12-108-16||

MHB 12-108-17

धर्मिष्ठान्व्यवहारांश्च स्थापयन्तश्च शास्त्रतः ।
यथावत्संप्रवर्तन्तो विवर्धन्ते गणोत्तमाः ॥ १२-१०८-१७॥
dharmiṣṭhānvyavahārāṃśca sthāpayantaśca śāstrataḥ |
yathāvatsaṃpravartanto vivardhante gaṇottamāḥ || 12-108-17||

MHB 12-108-18

पुत्रान्भ्रातॄन्निगृह्णन्तो विनये च सदा रताः ।
विनीतांश्च प्रगृह्णन्तो विवर्धन्ते गणोत्तमाः ॥ १२-१०८-१८॥
putrānbhrātṝnnigṛhṇanto vinaye ca sadā ratāḥ |
vinītāṃśca pragṛhṇanto vivardhante gaṇottamāḥ || 12-108-18||

MHB 12-108-19

चारमन्त्रविधानेषु कोशसंनिचयेषु च ।
नित्ययुक्ता महाबाहो वर्धन्ते सर्वतो गणाः ॥ १२-१०८-१९॥
cāramantravidhāneṣu kośasaṃnicayeṣu ca |
nityayuktā mahābāho vardhante sarvato gaṇāḥ || 12-108-19||

MHB 12-108-20

प्राज्ञाञ्शूरान्महेष्वासान्कर्मसु स्थिरपौरुषान् ।
मानयन्तः सदा युक्ता विवर्धन्ते गणा नृप ॥ १२-१०८-२०॥
prājñāñśūrānmaheṣvāsānkarmasu sthirapauruṣān |
mānayantaḥ sadā yuktā vivardhante gaṇā nṛpa || 12-108-20||

MHB 12-108-21

द्रव्यवन्तश्च शूराश्च शस्त्रज्ञाः शास्त्रपारगाः ।
कृच्छ्रास्वापत्सु संमूढान्गणानुत्तारयन्ति ते ॥ १२-१०८-२१॥
dravyavantaśca śūrāśca śastrajñāḥ śāstrapāragāḥ |
kṛcchrāsvāpatsu saṃmūḍhāngaṇānuttārayanti te || 12-108-21||

MHB 12-108-22

क्रोधो भेदो भयो दण्डः कर्शनं निग्रहो वधः ।
नयन्त्यरिवशं सद्यो गणान्भरतसत्तम ॥ १२-१०८-२२॥
krodho bhedo bhayo daṇḍaḥ karśanaṃ nigraho vadhaḥ |
nayantyarivaśaṃ sadyo gaṇānbharatasattama || 12-108-22||

MHB 12-108-23

तस्मान्मानयितव्यास्ते गणमुख्याः प्रधानतः ।
लोकयात्रा समायत्ता भूयसी तेषु पार्थिव ॥ १२-१०८-२३॥
tasmānmānayitavyāste gaṇamukhyāḥ pradhānataḥ |
lokayātrā samāyattā bhūyasī teṣu pārthiva || 12-108-23||

MHB 12-108-24

मन्त्रगुप्तिः प्रधानेषु चारश्चामित्रकर्शन ।
न गणाः कृत्स्नशो मन्त्रं श्रोतुमर्हन्ति भारत ॥ १२-१०८-२४॥
mantraguptiḥ pradhāneṣu cāraścāmitrakarśana |
na gaṇāḥ kṛtsnaśo mantraṃ śrotumarhanti bhārata || 12-108-24||

MHB 12-108-25

गणमुख्यैस्तु संभूय कार्यं गणहितं मिथः ।
पृथग्गणस्य भिन्नस्य विमतस्य ततोऽन्यथा ।
अर्थाः प्रत्यवसीदन्ति तथानर्था भवन्ति च ॥ १२-१०८-२५॥
gaṇamukhyaistu saṃbhūya kāryaṃ gaṇahitaṃ mithaḥ |
pṛthaggaṇasya bhinnasya vimatasya tato'nyathā |
arthāḥ pratyavasīdanti tathānarthā bhavanti ca || 12-108-25||

MHB 12-108-26

तेषामन्योन्यभिन्नानां स्वशक्तिमनुतिष्ठताम् ।
निग्रहः पण्डितैः कार्यः क्षिप्रमेव प्रधानतः ॥ १२-१०८-२६॥
teṣāmanyonyabhinnānāṃ svaśaktimanutiṣṭhatām |
nigrahaḥ paṇḍitaiḥ kāryaḥ kṣiprameva pradhānataḥ || 12-108-26||

MHB 12-108-27

कुलेषु कलहा जाताः कुलवृद्धैरुपेक्षिताः ।
गोत्रस्य राजन्कुर्वन्ति गणसंभेदकारिकाम् ॥ १२-१०८-२७॥
kuleṣu kalahā jātāḥ kulavṛddhairupekṣitāḥ |
gotrasya rājankurvanti gaṇasaṃbhedakārikām || 12-108-27||

MHB 12-108-28

आभ्यन्तरं भयं रक्ष्यं सुरक्ष्यं बाह्यतो भयम् ।
अभ्यन्तराद्भयं जातं सद्यो मूलं निकृन्तति ॥ १२-१०८-२८॥
ābhyantaraṃ bhayaṃ rakṣyaṃ surakṣyaṃ bāhyato bhayam |
abhyantarādbhayaṃ jātaṃ sadyo mūlaṃ nikṛntati || 12-108-28||

MHB 12-108-29

अकस्मात्क्रोधलोभाद्वा मोहाद्वापि स्वभावजात् ।
अन्योन्यं नाभिभाषन्ते तत्पराभवलक्षणम् ॥ १२-१०८-२९॥
akasmātkrodhalobhādvā mohādvāpi svabhāvajāt |
anyonyaṃ nābhibhāṣante tatparābhavalakṣaṇam || 12-108-29||

MHB 12-108-30

जात्या च सदृशाः सर्वे कुलेन सदृशास्तथा ।
न तु शौर्येण बुद्ध्या वा रूपद्रव्येण वा पुनः ॥ १२-१०८-३०॥
jātyā ca sadṛśāḥ sarve kulena sadṛśāstathā |
na tu śauryeṇa buddhyā vā rūpadravyeṇa vā punaḥ || 12-108-30||

MHB 12-108-31

भेदाच्चैव प्रमादाच्च नाम्यन्ते रिपुभिर्गणाः ।
तस्मात्संघातमेवाहुर्गणानां शरणं महत् ॥ १२-१०८-३१॥
bhedāccaiva pramādācca nāmyante ripubhirgaṇāḥ |
tasmātsaṃghātamevāhurgaṇānāṃ śaraṇaṃ mahat || 12-108-31||

Adhyaya: 109/353 (28)

MHB 12-109-1

युधिष्ठिर उवाच ।
महानयं धर्मपथो बहुशाखश्च भारत ।
किं स्विदेवेह धर्माणामनुष्ठेयतमं मतम् ॥ १२-१०९-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
mahānayaṃ dharmapatho bahuśākhaśca bhārata |
kiṃ svideveha dharmāṇāmanuṣṭheyatamaṃ matam || 12-109-1||

MHB 12-109-2

किं कार्यं सर्वधर्माणां गरीयो भवतो मतम् ।
यथायं पुरुषो धर्ममिह च प्रेत्य चाप्नुयात् ॥ १२-१०९-२॥
kiṃ kāryaṃ sarvadharmāṇāṃ garīyo bhavato matam |
yathāyaṃ puruṣo dharmamiha ca pretya cāpnuyāt || 12-109-2||

MHB 12-109-3

भीष्म उवाच ।
मातापित्रोर्गुरूणां च पूजा बहुमता मम ।
अत्र युक्तो नरो लोकान्यशश्च महदश्नुते ॥ १२-१०९-३॥
bhīṣma uvāca |
mātāpitrorgurūṇāṃ ca pūjā bahumatā mama |
atra yukto naro lokānyaśaśca mahadaśnute || 12-109-3||

MHB 12-109-4

यदेते ह्यभिजानीयुः कर्म तात सुपूजिताः ।
धर्म्यं धर्मविरुद्धं वा तत्कर्तव्यं युधिष्ठिर ॥ १२-१०९-४॥
yadete hyabhijānīyuḥ karma tāta supūjitāḥ |
dharmyaṃ dharmaviruddhaṃ vā tatkartavyaṃ yudhiṣṭhira || 12-109-4||

MHB 12-109-5

न तैरनभ्यनुज्ञातो धर्ममन्यं प्रकल्पयेत् ।
यमेतेऽभ्यनुजानीयुः स धर्म इति निश्चयः ॥ १२-१०९-५॥
na tairanabhyanujñāto dharmamanyaṃ prakalpayet |
yamete'bhyanujānīyuḥ sa dharma iti niścayaḥ || 12-109-5||

MHB 12-109-6

एत एव त्रयो लोका एत एवाश्रमास्त्रयः ।
एत एव त्रयो वेदा एत एव त्रयोऽग्नयः ॥ १२-१०९-६॥
eta eva trayo lokā eta evāśramāstrayaḥ |
eta eva trayo vedā eta eva trayo'gnayaḥ || 12-109-6||

MHB 12-109-7

पिता ह्यग्निर्गार्हपत्यो माताग्निर्दक्षिणः स्मृतः ।
गुरुराहवनीयस्तु साग्नित्रेता गरीयसी ॥ १२-१०९-७॥
pitā hyagnirgārhapatyo mātāgnirdakṣiṇaḥ smṛtaḥ |
gururāhavanīyastu sāgnitretā garīyasī || 12-109-7||

MHB 12-109-8

त्रिष्वप्रमाद्यन्नेतेषु त्रीँल्लोकानवजेष्यसि ।
पितृवृत्त्या त्विमं लोकं मातृवृत्त्या तथापरम् ।
ब्रह्मलोकं गुरोर्वृत्त्या नित्यमेव चरिष्यसि ॥ १२-१०९-८॥
triṣvapramādyanneteṣu trī~llokānavajeṣyasi |
pitṛvṛttyā tvimaṃ lokaṃ mātṛvṛttyā tathāparam |
brahmalokaṃ gurorvṛttyā nityameva cariṣyasi || 12-109-8||

MHB 12-109-9

सम्यगेतेषु वर्तस्व त्रिषु लोकेषु भारत ।
यशः प्राप्स्यसि भद्रं ते धर्मं च सुमहाफलम् ॥ १२-१०९-९॥
samyageteṣu vartasva triṣu lokeṣu bhārata |
yaśaḥ prāpsyasi bhadraṃ te dharmaṃ ca sumahāphalam || 12-109-9||

MHB 12-109-10

नैतानतिशयेज्जातु नात्यश्नीयान्न दूषयेत् ।
नित्यं परिचरेच्चैव तद्वै सुकृतमुत्तमम् ।
कीर्तिं पुण्यं यशो लोकान्प्राप्स्यसे च जनाधिप ॥ १२-१०९-१०॥
naitānatiśayejjātu nātyaśnīyānna dūṣayet |
nityaṃ paricareccaiva tadvai sukṛtamuttamam |
kīrtiṃ puṇyaṃ yaśo lokānprāpsyase ca janādhipa || 12-109-10||

MHB 12-109-11

सर्वे तस्यादृता लोका यस्यैते त्रय आदृताः ।
अनादृतास्तु यस्यैते सर्वास्तस्याफलाः क्रियाः ॥ १२-१०९-११॥
sarve tasyādṛtā lokā yasyaite traya ādṛtāḥ |
anādṛtāstu yasyaite sarvāstasyāphalāḥ kriyāḥ || 12-109-11||

MHB 12-109-12

नैवायं न परो लोकस्तस्य चैव परंतप ।
अमानिता नित्यमेव यस्यैते गुरवस्त्रयः ॥ १२-१०९-१२॥
naivāyaṃ na paro lokastasya caiva paraṃtapa |
amānitā nityameva yasyaite guravastrayaḥ || 12-109-12||

MHB 12-109-13

न चास्मिन्न परे लोके यशस्तस्य प्रकाशते ।
न चान्यदपि कल्याणं पारत्रं समुदाहृतम् ॥ १२-१०९-१३॥
na cāsminna pare loke yaśastasya prakāśate |
na cānyadapi kalyāṇaṃ pāratraṃ samudāhṛtam || 12-109-13||

MHB 12-109-14

तेभ्य एव तु तत्सर्वं कृत्यया विसृजाम्यहम् ।
तदासीन्मे शतगुणं सहस्रगुणमेव च ।
तस्मान्मे संप्रकाशन्ते त्रयो लोका युधिष्ठिर ॥ १२-१०९-१४॥
tebhya eva tu tatsarvaṃ kṛtyayā visṛjāmyaham |
tadāsīnme śataguṇaṃ sahasraguṇameva ca |
tasmānme saṃprakāśante trayo lokā yudhiṣṭhira || 12-109-14||

MHB 12-109-15

दशैव तु सदाचार्यः श्रोत्रियानतिरिच्यते ।
दशाचार्यानुपाध्याय उपाध्यायान्पिता दश ॥ १२-१०९-१५॥
daśaiva tu sadācāryaḥ śrotriyānatiricyate |
daśācāryānupādhyāya upādhyāyānpitā daśa || 12-109-15||

MHB 12-109-16

पितॄन्दश तु मातैका सर्वां वा पृथिवीमपि ।
गुरुत्वेनाभिभवति नास्ति मातृसमो गुरुः ।
गुरुर्गरीयान्पितृतो मातृतश्चेति मे मतिः ॥ १२-१०९-१६॥
pitṝndaśa tu mātaikā sarvāṃ vā pṛthivīmapi |
gurutvenābhibhavati nāsti mātṛsamo guruḥ |
gururgarīyānpitṛto mātṛtaśceti me matiḥ || 12-109-16||

MHB 12-109-17

उभौ हि मातापितरौ जन्मनि व्युपयुज्यतः ।
शरीरमेतौ सृजतः पिता माता च भारत ।
आचार्यशिष्टा या जातिः सा दिव्या साजरामरा ॥ १२-१०९-१७॥
ubhau hi mātāpitarau janmani vyupayujyataḥ |
śarīrametau sṛjataḥ pitā mātā ca bhārata |
ācāryaśiṣṭā yā jātiḥ sā divyā sājarāmarā || 12-109-17||

MHB 12-109-18

अवध्या हि सदा माता पिता चाप्यपकारिणौ ।
न संदुष्यति तत्कृत्वा न च ते दूषयन्ति तम् ।
धर्माय यतमानानां विदुर्देवाः सहर्षिभिः ॥ १२-१०९-१८॥
avadhyā hi sadā mātā pitā cāpyapakāriṇau |
na saṃduṣyati tatkṛtvā na ca te dūṣayanti tam |
dharmāya yatamānānāṃ vidurdevāḥ saharṣibhiḥ || 12-109-18||

MHB 12-109-19

य आवृणोत्यवितथेन कर्णावृतं ब्रुवन्नमृतं संप्रयच्छन् ।
तं वै मन्ये पितरं मातरं च तस्मै न द्रुह्येत्कृतमस्य जानन् ॥ १२-१०९-१९॥
ya āvṛṇotyavitathena karṇāvṛtaṃ bruvannamṛtaṃ saṃprayacchan |
taṃ vai manye pitaraṃ mātaraṃ ca tasmai na druhyetkṛtamasya jānan || 12-109-19||

MHB 12-109-20

विद्यां श्रुत्वा ये गुरुं नाद्रियन्ते प्रत्यासन्नं मनसा कर्मणा वा ।
यथैव ते गुरुभिर्भावनीयास्तथा तेषां गुरवोऽप्यर्चनीयाः ॥ १२-१०९-२०॥
vidyāṃ śrutvā ye guruṃ nādriyante pratyāsannaṃ manasā karmaṇā vā |
yathaiva te gurubhirbhāvanīyāstathā teṣāṃ guravo'pyarcanīyāḥ || 12-109-20||

MHB 12-109-21

तस्मात्पूजयितव्याश्च संविभज्याश्च यत्नतः ।
गुरवोऽर्चयितव्याश्च पुराणं धर्ममिच्छता ॥ १२-१०९-२१॥
tasmātpūjayitavyāśca saṃvibhajyāśca yatnataḥ |
guravo'rcayitavyāśca purāṇaṃ dharmamicchatā || 12-109-21||

MHB 12-109-22

येन प्रीताश्च पितरस्तेन प्रीतः पितामहः ।
प्रीणाति मातरं येन पृथिवी तेन पूजिता ॥ १२-१०९-२२॥
yena prītāśca pitarastena prītaḥ pitāmahaḥ |
prīṇāti mātaraṃ yena pṛthivī tena pūjitā || 12-109-22||

MHB 12-109-23

येन प्रीणात्युपाध्यायं तेन स्याद्ब्रह्म पूजितम् ।
मातृतः पितृतश्चैव तस्मात्पूज्यतमो गुरुः ।
ऋषयश्च हि देवाश्च प्रीयन्ते पितृभिः सह ॥ १२-१०९-२३॥
yena prīṇātyupādhyāyaṃ tena syādbrahma pūjitam |
mātṛtaḥ pitṛtaścaiva tasmātpūjyatamo guruḥ |
ṛṣayaśca hi devāśca prīyante pitṛbhiḥ saha || 12-109-23||

MHB 12-109-24

न केनचन वृत्तेन ह्यवज्ञेयो गुरुर्भवेत् ।
न च माता न च पिता तादृशो यादृशो गुरुः ॥ १२-१०९-२४॥
na kenacana vṛttena hyavajñeyo gururbhavet |
na ca mātā na ca pitā tādṛśo yādṛśo guruḥ || 12-109-24||

MHB 12-109-25

न तेऽवमानमर्हन्ति न च ते दूषयन्ति तम् ।
गुरूणामेव सत्कारं विदुर्देवाः सहर्षिभिः ॥ १२-१०९-२५॥
na te'vamānamarhanti na ca te dūṣayanti tam |
gurūṇāmeva satkāraṃ vidurdevāḥ saharṣibhiḥ || 12-109-25||

MHB 12-109-26

उपाध्यायं पितरं मातरं च येऽभिद्रुह्यन्ति मनसा कर्मणा वा ।
तेषां पापं भ्रूणहत्याविशिष्टं तस्मान्नान्यः पापकृदस्ति लोके ॥ १२-१०९-२६॥
upādhyāyaṃ pitaraṃ mātaraṃ ca ye'bhidruhyanti manasā karmaṇā vā |
teṣāṃ pāpaṃ bhrūṇahatyāviśiṣṭaṃ tasmānnānyaḥ pāpakṛdasti loke || 12-109-26||

MHB 12-109-27

मित्रद्रुहः कृतघ्नस्य स्त्रीघ्नस्य पिशुनस्य च ।
चतुर्णां वयमेतेषां निष्कृतिं नानुशुश्रुमः ॥ १२-१०९-२७॥
mitradruhaḥ kṛtaghnasya strīghnasya piśunasya ca |
caturṇāṃ vayameteṣāṃ niṣkṛtiṃ nānuśuśrumaḥ || 12-109-27||

MHB 12-109-28

एतत्सर्वमतिदेशेन सृष्टं यत्कर्तव्यं पुरुषेणेह लोके ।
एतच्छ्रेयो नान्यदस्माद्विशिष्टं सर्वान्धर्माननुसृत्यैतदुक्तम् ॥ १२-१०९-२८॥
etatsarvamatideśena sṛṣṭaṃ yatkartavyaṃ puruṣeṇeha loke |
etacchreyo nānyadasmādviśiṣṭaṃ sarvāndharmānanusṛtyaitaduktam || 12-109-28||

Adhyaya: 110/353 (26)

MHB 12-110-1

युधिष्ठिर उवाच ।
कथं धर्मे स्थातुमिच्छन्नरो वर्तेत भारत ।
विद्वञ्जिज्ञासमानाय प्रब्रूहि भरतर्षभ ॥ १२-११०-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kathaṃ dharme sthātumicchannaro varteta bhārata |
vidvañjijñāsamānāya prabrūhi bharatarṣabha || 12-110-1||

MHB 12-110-2

सत्यं चैवानृतं चोभे लोकानावृत्य तिष्ठतः ।
तयोः किमाचरेद्राजन्पुरुषो धर्मनिश्चितः ॥ १२-११०-२॥
satyaṃ caivānṛtaṃ cobhe lokānāvṛtya tiṣṭhataḥ |
tayoḥ kimācaredrājanpuruṣo dharmaniścitaḥ || 12-110-2||

MHB 12-110-3

किं स्वित्सत्यं किमनृतं किं स्विद्धर्म्यं सनातनम् ।
कस्मिन्काले वदेत्सत्यं कस्मिन्कालेऽनृतं वदेत् ॥ १२-११०-३॥
kiṃ svitsatyaṃ kimanṛtaṃ kiṃ sviddharmyaṃ sanātanam |
kasminkāle vadetsatyaṃ kasminkāle'nṛtaṃ vadet || 12-110-3||

MHB 12-110-4

भीष्म उवाच ।
सत्यस्य वचनं साधु न सत्याद्विद्यते परम् ।
यद्भूलोके सुदुर्ज्ञातं तत्ते वक्ष्यामि भारत ॥ १२-११०-४॥
bhīṣma uvāca |
satyasya vacanaṃ sādhu na satyādvidyate param |
yadbhūloke sudurjñātaṃ tatte vakṣyāmi bhārata || 12-110-4||

MHB 12-110-5

भवेत्सत्यं न वक्तव्यं वक्तव्यमनृतं भवेत् ।
यत्रानृतं भवेत्सत्यं सत्यं वाप्यनृतं भवेत् ॥ १२-११०-५॥
bhavetsatyaṃ na vaktavyaṃ vaktavyamanṛtaṃ bhavet |
yatrānṛtaṃ bhavetsatyaṃ satyaṃ vāpyanṛtaṃ bhavet || 12-110-5||

MHB 12-110-6

तादृशे मुह्यते बालो यत्र सत्यमनिष्ठितम् ।
सत्यानृते विनिश्चित्य ततो भवति धर्मवित् ॥ १२-११०-६॥
tādṛśe muhyate bālo yatra satyamaniṣṭhitam |
satyānṛte viniścitya tato bhavati dharmavit || 12-110-6||

MHB 12-110-7

अप्यनार्योऽकृतप्रज्ञः पुरुषोऽपि सुदारुणः ।
सुमहत्प्राप्नुयात्पुण्यं बलाकोऽन्धवधादिव ॥ १२-११०-७॥
apyanāryo'kṛtaprajñaḥ puruṣo'pi sudāruṇaḥ |
sumahatprāpnuyātpuṇyaṃ balāko'ndhavadhādiva || 12-110-7||

MHB 12-110-8

किमाश्चर्यं च यन्मूढो धर्मकामोऽप्यधर्मवित् ।
सुमहत्प्राप्नुयात्पापं गङ्गायामिव कौशिकः ॥ १२-११०-८॥
kimāścaryaṃ ca yanmūḍho dharmakāmo'pyadharmavit |
sumahatprāpnuyātpāpaṃ gaṅgāyāmiva kauśikaḥ || 12-110-8||

MHB 12-110-9

तादृशोऽयमनुप्रश्नो यत्र धर्मः सुदुर्वचः ।
दुष्करः प्रतिसंख्यातुं तर्केणात्र व्यवस्यति ॥ १२-११०-९॥
tādṛśo'yamanupraśno yatra dharmaḥ sudurvacaḥ |
duṣkaraḥ pratisaṃkhyātuṃ tarkeṇātra vyavasyati || 12-110-9||

MHB 12-110-10

प्रभावार्थाय भूतानां धर्मप्रवचनं कृतम् ।
यत्स्यादहिंसासंयुक्तं स धर्म इति निश्चयः ॥ १२-११०-१०॥
prabhāvārthāya bhūtānāṃ dharmapravacanaṃ kṛtam |
yatsyādahiṃsāsaṃyuktaṃ sa dharma iti niścayaḥ || 12-110-10||

MHB 12-110-11

धारणाद्धर्म इत्याहुर्धर्मेण विधृताः प्रजाः ।
यत्स्याद्धारणसंयुक्तं स धर्म इति निश्चयः ॥ १२-११०-११॥
dhāraṇāddharma ityāhurdharmeṇa vidhṛtāḥ prajāḥ |
yatsyāddhāraṇasaṃyuktaṃ sa dharma iti niścayaḥ || 12-110-11||

MHB 12-110-12

श्रुतिधर्म इति ह्येके नेत्याहुरपरे जनाः ।
न तु तत्प्रत्यसूयामो न हि सर्वं विधीयते ॥ १२-११०-१२॥
śrutidharma iti hyeke netyāhurapare janāḥ |
na tu tatpratyasūyāmo na hi sarvaṃ vidhīyate || 12-110-12||

MHB 12-110-13

येऽन्यायेन जिहीर्षन्तो धनमिच्छन्ति कर्हिचित् ।
तेभ्यस्तन्न तदाख्येयं स धर्म इति निश्चयः ॥ १२-११०-१३॥
ye'nyāyena jihīrṣanto dhanamicchanti karhicit |
tebhyastanna tadākhyeyaṃ sa dharma iti niścayaḥ || 12-110-13||

MHB 12-110-14

अकूजनेन चेन्मोक्षो नात्र कूजेत्कथंचन ।
अवश्यं कूजितव्यं वा शङ्केरन्वाप्यकूजनात् ॥ १२-११०-१४॥
akūjanena cenmokṣo nātra kūjetkathaṃcana |
avaśyaṃ kūjitavyaṃ vā śaṅkeranvāpyakūjanāt || 12-110-14||

MHB 12-110-15

श्रेयस्तत्रानृतं वक्तुं सत्यादिति विचारितम् ।
यः पापैः सह संबन्धान्मुच्यते शपथादिति ॥ १२-११०-१५॥
śreyastatrānṛtaṃ vaktuṃ satyāditi vicāritam |
yaḥ pāpaiḥ saha saṃbandhānmucyate śapathāditi || 12-110-15||

MHB 12-110-16

न च तेभ्यो धनं देयं शक्ये सति कथंचन ।
पापेभ्यो हि धनं दत्तं दातारमपि पीडयेत् ॥ १२-११०-१६॥
na ca tebhyo dhanaṃ deyaṃ śakye sati kathaṃcana |
pāpebhyo hi dhanaṃ dattaṃ dātāramapi pīḍayet || 12-110-16||

MHB 12-110-17

स्वशरीरोपरोधेन वरमादातुमिच्छतः ।
सत्यसंप्रतिपत्त्यर्थं ये ब्रूयुः साक्षिणः क्वचित् ।
अनुक्त्वा तत्र तद्वाच्यं सर्वे तेऽनृतवादिनः ॥ १२-११०-१७॥
svaśarīroparodhena varamādātumicchataḥ |
satyasaṃpratipattyarthaṃ ye brūyuḥ sākṣiṇaḥ kvacit |
anuktvā tatra tadvācyaṃ sarve te'nṛtavādinaḥ || 12-110-17||

MHB 12-110-18

प्राणात्यये विवाहे च वक्तव्यमनृतं भवेत् ।
अर्थस्य रक्षणार्थाय परेषां धर्मकारणात् ।
परेषां धर्ममाकाङ्क्षन्नीचः स्याद्धर्मभिक्षुकः ॥ १२-११०-१८॥
prāṇātyaye vivāhe ca vaktavyamanṛtaṃ bhavet |
arthasya rakṣaṇārthāya pareṣāṃ dharmakāraṇāt |
pareṣāṃ dharmamākāṅkṣannīcaḥ syāddharmabhikṣukaḥ || 12-110-18||

MHB 12-110-19

प्रतिश्रुत्य तु दातव्यं श्वःकार्यस्तु बलात्कृतः ।
यः कश्चिद्धर्मसमयात्प्रच्युतोऽधर्ममास्थितः ॥ १२-११०-१९॥
pratiśrutya tu dātavyaṃ śvaḥkāryastu balātkṛtaḥ |
yaḥ kaściddharmasamayātpracyuto'dharmamāsthitaḥ || 12-110-19||

MHB 12-110-20

शठः स्वधर्ममुत्सृज्य तमिच्छेदुपजीवितुम् ।
सर्वोपायैर्निहन्तव्यः पापो निकृतिजीवनः ॥ १२-११०-२०॥
śaṭhaḥ svadharmamutsṛjya tamicchedupajīvitum |
sarvopāyairnihantavyaḥ pāpo nikṛtijīvanaḥ || 12-110-20||

MHB 12-110-21

धनमित्येव पापानां सर्वेषामिह निश्चयः ।
येऽविषह्या ह्यसंभोज्या निकृत्या पतनं गताः ॥ १२-११०-२१॥
dhanamityeva pāpānāṃ sarveṣāmiha niścayaḥ |
ye'viṣahyā hyasaṃbhojyā nikṛtyā patanaṃ gatāḥ || 12-110-21||

MHB 12-110-22

च्युता देवमनुष्येभ्यो यथा प्रेतास्तथैव ते ।
धनादानाद्दुःखतरं जीविताद्विप्रयोजनम् ॥ १२-११०-२२॥
cyutā devamanuṣyebhyo yathā pretāstathaiva te |
dhanādānādduḥkhataraṃ jīvitādviprayojanam || 12-110-22||

MHB 12-110-23

अयं वो रोचतां धर्म इति वाच्यः प्रयत्नतः ।
न कश्चिदस्ति पापानां धर्म इत्येष निश्चयः ॥ १२-११०-२३॥
ayaṃ vo rocatāṃ dharma iti vācyaḥ prayatnataḥ |
na kaścidasti pāpānāṃ dharma ityeṣa niścayaḥ || 12-110-23||

MHB 12-110-24

तथागतं च यो हन्यान्नासौ पापेन लिप्यते ।
स्वकर्मणा हतं हन्ति हत एव स हन्यते ।
तेषु यः समयं कश्चित्कुर्वीत हतबुद्धिषु ॥ १२-११०-२४॥
tathāgataṃ ca yo hanyānnāsau pāpena lipyate |
svakarmaṇā hataṃ hanti hata eva sa hanyate |
teṣu yaḥ samayaṃ kaścitkurvīta hatabuddhiṣu || 12-110-24||

MHB 12-110-25

यथा काकश्च गृध्रश्च तथैवोपधिजीविनः ।
ऊर्ध्वं देहविमोक्षान्ते भवन्त्येतासु योनिषु ॥ १२-११०-२५॥
yathā kākaśca gṛdhraśca tathaivopadhijīvinaḥ |
ūrdhvaṃ dehavimokṣānte bhavantyetāsu yoniṣu || 12-110-25||

MHB 12-110-26

यस्मिन्यथा वर्तते यो मनुष्यस्तस्मिंस्तथा वर्तितव्यं स धर्मः ।
मायाचारो मायया वर्तितव्यः साध्वाचारः साधुना प्रत्युदेयः ॥ १२-११०-२६॥
yasminyathā vartate yo manuṣyastasmiṃstathā vartitavyaṃ sa dharmaḥ |
māyācāro māyayā vartitavyaḥ sādhvācāraḥ sādhunā pratyudeyaḥ || 12-110-26||

Adhyaya: 111/353 (29)

MHB 12-111-1

युधिष्ठिर उवाच ।
क्लिश्यमानेषु भूतेषु तैस्तैर्भावैस्ततस्ततः ।
दुर्गाण्यतितरेद्येन तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-१११-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kliśyamāneṣu bhūteṣu taistairbhāvaistatastataḥ |
durgāṇyatitaredyena tanme brūhi pitāmaha || 12-111-1||

MHB 12-111-2

भीष्म उवाच ।
आश्रमेषु यथोक्तेषु यथोक्तं ये द्विजातयः ।
वर्तन्ते संयतात्मानो दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२-१११-२॥
bhīṣma uvāca |
āśrameṣu yathokteṣu yathoktaṃ ye dvijātayaḥ |
vartante saṃyatātmāno durgāṇyatitaranti te || 12-111-2||

MHB 12-111-3

ये दम्भान्न जपन्ति स्म येषां वृत्तिश्च संवृता ।
विषयांश्च निगृह्णन्ति दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२-१११-३॥
ye dambhānna japanti sma yeṣāṃ vṛttiśca saṃvṛtā |
viṣayāṃśca nigṛhṇanti durgāṇyatitaranti te || 12-111-3||

MHB 12-111-4

वासयन्त्यतिथीन्नित्यं नित्यं ये चानसूयकाः ।
नित्यं स्वाध्यायशीलाश्च दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२-१११-४॥
vāsayantyatithīnnityaṃ nityaṃ ye cānasūyakāḥ |
nityaṃ svādhyāyaśīlāśca durgāṇyatitaranti te || 12-111-4||

MHB 12-111-5

मातापित्रोश्च ये वृत्तिं वर्तन्ते धर्मकोविदाः ।
वर्जयन्ति दिवास्वप्नं दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२-१११-५॥
mātāpitrośca ye vṛttiṃ vartante dharmakovidāḥ |
varjayanti divāsvapnaṃ durgāṇyatitaranti te || 12-111-5||

MHB 12-111-6

स्वेषु दारेषु वर्तन्ते न्यायवृत्तेष्वृतावृतौ ।
अग्निहोत्रपराः सन्तो दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२-१११-६॥
sveṣu dāreṣu vartante nyāyavṛtteṣvṛtāvṛtau |
agnihotraparāḥ santo durgāṇyatitaranti te || 12-111-6||

MHB 12-111-7

ये न लोभान्नयन्त्यर्थान्राजानो रजसावृताः ।
विषयान्परिरक्षन्तो दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२-१११-७॥
ye na lobhānnayantyarthānrājāno rajasāvṛtāḥ |
viṣayānparirakṣanto durgāṇyatitaranti te || 12-111-7||

MHB 12-111-8

आहवेषु च ये शूरास्त्यक्त्वा मरणजं भयम् ।
धर्मेण जयमिच्छन्तो दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२-१११-८॥
āhaveṣu ca ye śūrāstyaktvā maraṇajaṃ bhayam |
dharmeṇa jayamicchanto durgāṇyatitaranti te || 12-111-8||

MHB 12-111-9

ये पापानि न कुर्वन्ति कर्मणा मनसा गिरा ।
निक्षिप्तदण्डा भूतेषु दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२-१११-९॥
ye pāpāni na kurvanti karmaṇā manasā girā |
nikṣiptadaṇḍā bhūteṣu durgāṇyatitaranti te || 12-111-9||

MHB 12-111-10

ये वदन्तीह सत्यानि प्राणत्यागेऽप्युपस्थिते ।
प्रमाणभूता भूतानां दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२-१११-१०॥
ye vadantīha satyāni prāṇatyāge'pyupasthite |
pramāṇabhūtā bhūtānāṃ durgāṇyatitaranti te || 12-111-10||

MHB 12-111-11

अनध्यायेषु ये विप्राः स्वाध्यायं नैव कुर्वते ।
तपोनित्याः सुतपसो दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२-१११-११॥
anadhyāyeṣu ye viprāḥ svādhyāyaṃ naiva kurvate |
taponityāḥ sutapaso durgāṇyatitaranti te || 12-111-11||

MHB 12-111-12

कर्माण्यकुहकार्थानि येषां वाचश्च सूनृताः ।
येषामर्थाश्च साध्वर्था दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२-१११-१२॥
karmāṇyakuhakārthāni yeṣāṃ vācaśca sūnṛtāḥ |
yeṣāmarthāśca sādhvarthā durgāṇyatitaranti te || 12-111-12||

MHB 12-111-13

ये तपश्च तपस्यन्ति कौमारब्रह्मचारिणः ।
विद्यावेदव्रतस्नाता दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२-१११-१३॥
ye tapaśca tapasyanti kaumārabrahmacāriṇaḥ |
vidyāvedavratasnātā durgāṇyatitaranti te || 12-111-13||

MHB 12-111-14

ये च संशान्तरजसः संशान्ततमसश्च ये ।
सत्ये स्थिता महात्मानो दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२-१११-१४॥
ye ca saṃśāntarajasaḥ saṃśāntatamasaśca ye |
satye sthitā mahātmāno durgāṇyatitaranti te || 12-111-14||

MHB 12-111-15

येषां न कश्चित्त्रसति त्रसन्ति न च कस्यचित् ।
येषामात्मसमो लोको दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२-१११-१५॥
yeṣāṃ na kaścittrasati trasanti na ca kasyacit |
yeṣāmātmasamo loko durgāṇyatitaranti te || 12-111-15||

MHB 12-111-16

परश्रिया न तप्यन्ते ये सन्तः पुरुषर्षभाः ।
ग्राम्यादन्नान्निवृत्ताश्च दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२-१११-१६॥
paraśriyā na tapyante ye santaḥ puruṣarṣabhāḥ |
grāmyādannānnivṛttāśca durgāṇyatitaranti te || 12-111-16||

MHB 12-111-17

सर्वान्देवान्नमस्यन्ति सर्वान्धर्मांश्च शृण्वते ।
ये श्रद्दधाना दान्ताश्च दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२-१११-१७॥
sarvāndevānnamasyanti sarvāndharmāṃśca śṛṇvate |
ye śraddadhānā dāntāśca durgāṇyatitaranti te || 12-111-17||

MHB 12-111-18

ये न मानितमिच्छन्ति मानयन्ति च ये परम् ।
मान्यमाना न मन्यन्ते दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२-१११-१८॥
ye na mānitamicchanti mānayanti ca ye param |
mānyamānā na manyante durgāṇyatitaranti te || 12-111-18||

MHB 12-111-19

ये श्राद्धानि च कुर्वन्ति तिथ्यां तिथ्यां प्रजार्थिनः ।
सुविशुद्धेन मनसा दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२-१११-१९॥
ye śrāddhāni ca kurvanti tithyāṃ tithyāṃ prajārthinaḥ |
suviśuddhena manasā durgāṇyatitaranti te || 12-111-19||

MHB 12-111-20

ये क्रोधं नैव कुर्वन्ति क्रुद्धान्संशमयन्ति च ।
न च कुप्यन्ति भृत्येभ्यो दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२-१११-२०॥
ye krodhaṃ naiva kurvanti kruddhānsaṃśamayanti ca |
na ca kupyanti bhṛtyebhyo durgāṇyatitaranti te || 12-111-20||

MHB 12-111-21

मधु मांसं च ये नित्यं वर्जयन्तीह मानवाः ।
जन्मप्रभृति मद्यं च दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२-१११-२१॥
madhu māṃsaṃ ca ye nityaṃ varjayantīha mānavāḥ |
janmaprabhṛti madyaṃ ca durgāṇyatitaranti te || 12-111-21||

MHB 12-111-22

यात्रार्थं भोजनं येषां संतानार्थं च मैथुनम् ।
वाक्सत्यवचनार्थाय दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२-१११-२२॥
yātrārthaṃ bhojanaṃ yeṣāṃ saṃtānārthaṃ ca maithunam |
vāksatyavacanārthāya durgāṇyatitaranti te || 12-111-22||

MHB 12-111-23

ईश्वरं सर्वभूतानां जगतः प्रभवाप्ययम् ।
भक्ता नारायणं ये च दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२-१११-२३॥
īśvaraṃ sarvabhūtānāṃ jagataḥ prabhavāpyayam |
bhaktā nārāyaṇaṃ ye ca durgāṇyatitaranti te || 12-111-23||

MHB 12-111-24

य एष रक्तपद्माक्षः पीतवासा महाभुजः ।
सुहृद्भ्राता च मित्रं च संबन्धी च तवाच्युतः ॥ १२-१११-२४॥
ya eṣa raktapadmākṣaḥ pītavāsā mahābhujaḥ |
suhṛdbhrātā ca mitraṃ ca saṃbandhī ca tavācyutaḥ || 12-111-24||

MHB 12-111-25

य इमान्सकलाँल्लोकांश्चर्मवत्परिवेष्टयेत् ।
इच्छन्प्रभुरचिन्त्यात्मा गोविन्दः पुरुषोत्तमः ॥ १२-१११-२५॥
ya imānsakalā~llokāṃścarmavatpariveṣṭayet |
icchanprabhuracintyātmā govindaḥ puruṣottamaḥ || 12-111-25||

MHB 12-111-26

स्थितः प्रियहिते जिष्णोः स एष पुरुषर्षभ ।
राजंस्तव च दुर्धर्षो वैकुण्ठः पुरुषोत्तमः ॥ १२-१११-२६॥
sthitaḥ priyahite jiṣṇoḥ sa eṣa puruṣarṣabha |
rājaṃstava ca durdharṣo vaikuṇṭhaḥ puruṣottamaḥ || 12-111-26||

MHB 12-111-27

य एनं संश्रयन्तीह भक्त्या नारायणं हरिम् ।
ते तरन्तीह दुर्गाणि न मेऽत्रास्ति विचारणा ॥ १२-१११-२७॥
ya enaṃ saṃśrayantīha bhaktyā nārāyaṇaṃ harim |
te tarantīha durgāṇi na me'trāsti vicāraṇā || 12-111-27||

MHB 12-111-28

दुर्गातितरणं ये च पठन्ति श्रावयन्ति च ।
पाठयन्ति च विप्रेभ्यो दुर्गाण्यतितरन्ति ते ॥ १२-१११-२८॥
durgātitaraṇaṃ ye ca paṭhanti śrāvayanti ca |
pāṭhayanti ca viprebhyo durgāṇyatitaranti te || 12-111-28||

MHB 12-111-29

इति कृत्यसमुद्देशः कीर्तितस्ते मयानघ ।
संतरेद्येन दुर्गाणि परत्रेह च मानवः ॥ १२-१११-२९॥
iti kṛtyasamuddeśaḥ kīrtitaste mayānagha |
saṃtaredyena durgāṇi paratreha ca mānavaḥ || 12-111-29||

Adhyaya: 112/353 (86)

MHB 12-112-1

युधिष्ठिर उवाच ।
असौम्याः सौम्यरूपेण सौम्याश्चासौम्यदर्शिनः ।
ईदृशान्पुरुषांस्तात कथं विद्यामहे वयम् ॥ १२-११२-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
asaumyāḥ saumyarūpeṇa saumyāścāsaumyadarśinaḥ |
īdṛśānpuruṣāṃstāta kathaṃ vidyāmahe vayam || 12-112-1||

MHB 12-112-2

भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
व्याघ्रगोमायुसंवादं तं निबोध युधिष्ठिर ॥ १२-११२-२॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
vyāghragomāyusaṃvādaṃ taṃ nibodha yudhiṣṭhira || 12-112-2||

MHB 12-112-3

पुरिकायां पुरि पुरा श्रीमत्यां पौरिको नृपः ।
परहिंसारुचिः क्रूरो बभूव पुरुषाधमः ॥ १२-११२-३॥
purikāyāṃ puri purā śrīmatyāṃ pauriko nṛpaḥ |
parahiṃsāruciḥ krūro babhūva puruṣādhamaḥ || 12-112-3||

MHB 12-112-4

स त्वायुषि परिक्षीणे जगामानीप्सितां गतिम् ।
गोमायुत्वं च संप्राप्तो दूषितः पूर्वकर्मणा ॥ १२-११२-४॥
sa tvāyuṣi parikṣīṇe jagāmānīpsitāṃ gatim |
gomāyutvaṃ ca saṃprāpto dūṣitaḥ pūrvakarmaṇā || 12-112-4||

MHB 12-112-5

संस्मृत्य पूर्वजातिं स निर्वेदं परमं गतः ।
न भक्षयति मांसानि परैरुपहृतान्यपि ॥ १२-११२-५॥
saṃsmṛtya pūrvajātiṃ sa nirvedaṃ paramaṃ gataḥ |
na bhakṣayati māṃsāni parairupahṛtānyapi || 12-112-5||

MHB 12-112-6

अहिंस्रः सर्वभूतेषु सत्यवाक्सुदृढव्रतः ।
चकार च यथाकाममाहारं पतितैः फलैः ॥ १२-११२-६॥
ahiṃsraḥ sarvabhūteṣu satyavāksudṛḍhavrataḥ |
cakāra ca yathākāmamāhāraṃ patitaiḥ phalaiḥ || 12-112-6||

MHB 12-112-7

श्मशाने तस्य चावासो गोमायोः संमतोऽभवत् ।
जन्मभूम्यनुरोधाच्च नान्यद्वासमरोचयत् ॥ १२-११२-७॥
śmaśāne tasya cāvāso gomāyoḥ saṃmato'bhavat |
janmabhūmyanurodhācca nānyadvāsamarocayat || 12-112-7||

MHB 12-112-8

तस्य शौचममृष्यन्तः सर्वे ते सहजातयः ।
चालयन्ति स्म तां बुद्धिं वचनैः प्रश्रयोत्तरैः ॥ १२-११२-८॥
tasya śaucamamṛṣyantaḥ sarve te sahajātayaḥ |
cālayanti sma tāṃ buddhiṃ vacanaiḥ praśrayottaraiḥ || 12-112-8||

MHB 12-112-9

वसन्पितृवने रौद्रे शौचं लप्सितुमिच्छसि ।
इयं विप्रतिपत्तिस्ते यदा त्वं पिशिताशनः ॥ १२-११२-९॥
vasanpitṛvane raudre śaucaṃ lapsitumicchasi |
iyaṃ vipratipattiste yadā tvaṃ piśitāśanaḥ || 12-112-9||

MHB 12-112-10

तत्समो वा भवास्माभिर्भक्ष्यान्दास्यामहे वयम् ।
भुङ्क्ष्व शौचं परित्यज्य यद्धि भुक्तं तदस्ति ते ॥ १२-११२-१०॥
tatsamo vā bhavāsmābhirbhakṣyāndāsyāmahe vayam |
bhuṅkṣva śaucaṃ parityajya yaddhi bhuktaṃ tadasti te || 12-112-10||

MHB 12-112-11

इति तेषां वचः श्रुत्वा प्रत्युवाच समाहितः ।
मधुरैः प्रश्रितैर्वाक्यैर्हेतुमद्भिरनिष्ठुरैः ॥ १२-११२-११॥
iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā pratyuvāca samāhitaḥ |
madhuraiḥ praśritairvākyairhetumadbhiraniṣṭhuraiḥ || 12-112-11||

MHB 12-112-12

अप्रमाणं प्रसूतिर्मे शीलतः क्रियते कुलम् ।
प्रार्थयिष्ये तु तत्कर्म येन विस्तीर्यते यशः ॥ १२-११२-१२॥
apramāṇaṃ prasūtirme śīlataḥ kriyate kulam |
prārthayiṣye tu tatkarma yena vistīryate yaśaḥ || 12-112-12||

MHB 12-112-13

श्मशाने यदि वासो मे समाधिर्मे निशाम्यताम् ।
आत्मा फलति कर्माणि नाश्रमो धर्मलक्षणम् ॥ १२-११२-१३॥
śmaśāne yadi vāso me samādhirme niśāmyatām |
ātmā phalati karmāṇi nāśramo dharmalakṣaṇam || 12-112-13||

MHB 12-112-14

आश्रमे यो द्विजं हन्याद्गां वा दद्यादनाश्रमे ।
किं नु तत्पातकं न स्यात्तद्वा दत्तं वृथा भवेत् ॥ १२-११२-१४॥
āśrame yo dvijaṃ hanyādgāṃ vā dadyādanāśrame |
kiṃ nu tatpātakaṃ na syāttadvā dattaṃ vṛthā bhavet || 12-112-14||

MHB 12-112-15

भवन्तः सर्वलोभेन केवलं भक्षणे रताः ।
अनुबन्धे तु ये दोषास्तान्न पश्यन्ति मोहिताः ॥ १२-११२-१५॥
bhavantaḥ sarvalobhena kevalaṃ bhakṣaṇe ratāḥ |
anubandhe tu ye doṣāstānna paśyanti mohitāḥ || 12-112-15||

MHB 12-112-16

अप्रत्ययकृतां गर्ह्यामर्थापनयदूषिताम् ।
इह चामुत्र चानिष्टां तस्माद्वृत्तिं न रोचये ॥ १२-११२-१६॥
apratyayakṛtāṃ garhyāmarthāpanayadūṣitām |
iha cāmutra cāniṣṭāṃ tasmādvṛttiṃ na rocaye || 12-112-16||

MHB 12-112-17

तं शुचिं पण्डितं मत्वा शार्दूलः ख्यातविक्रमः ।
कृत्वात्मसदृशां पूजां साचिव्येऽवर्धयत्स्वयम् ॥ १२-११२-१७॥
taṃ śuciṃ paṇḍitaṃ matvā śārdūlaḥ khyātavikramaḥ |
kṛtvātmasadṛśāṃ pūjāṃ sācivye'vardhayatsvayam || 12-112-17||

MHB 12-112-18

सौम्य विज्ञातरूपस्त्वं गच्छ यात्रां मया सह ।
व्रियन्तामीप्सिता भोगाः परिहार्याश्च पुष्कलाः ॥ १२-११२-१८॥
saumya vijñātarūpastvaṃ gaccha yātrāṃ mayā saha |
vriyantāmīpsitā bhogāḥ parihāryāśca puṣkalāḥ || 12-112-18||

MHB 12-112-19

तीक्ष्णा वयमिति ख्याता भवतो ज्ञापयामहे ।
मृदुपूर्वं घातिनस्ते श्रेयश्चाधिगमिष्यति ॥ १२-११२-१९॥
tīkṣṇā vayamiti khyātā bhavato jñāpayāmahe |
mṛdupūrvaṃ ghātinaste śreyaścādhigamiṣyati || 12-112-19||

MHB 12-112-20

अथ संपूज्य तद्वाक्यं मृगेन्द्रस्य महात्मनः ।
गोमायुः प्रश्रितं वाक्यं बभाषे किंचिदानतः ॥ १२-११२-२०॥
atha saṃpūjya tadvākyaṃ mṛgendrasya mahātmanaḥ |
gomāyuḥ praśritaṃ vākyaṃ babhāṣe kiṃcidānataḥ || 12-112-20||

MHB 12-112-21

सदृशं मृगराजैतत्तव वाक्यं मदन्तरे ।
यत्सहायान्मृगयसे धर्मार्थकुशलाञ्शुचीन् ॥ १२-११२-२१॥
sadṛśaṃ mṛgarājaitattava vākyaṃ madantare |
yatsahāyānmṛgayase dharmārthakuśalāñśucīn || 12-112-21||

MHB 12-112-22

न शक्यमनमात्येन महत्त्वमनुशासितुम् ।
दुष्टामात्येन वा वीर शरीरपरिपन्थिना ॥ १२-११२-२२॥
na śakyamanamātyena mahattvamanuśāsitum |
duṣṭāmātyena vā vīra śarīraparipanthinā || 12-112-22||

MHB 12-112-23

सहायाननुरक्तांस्तु यतेतानुपसंहितान् ।
परस्परमसंघुष्टान्विजिगीषूनलोलुपान् ॥ १२-११२-२३॥
sahāyānanuraktāṃstu yatetānupasaṃhitān |
parasparamasaṃghuṣṭānvijigīṣūnalolupān || 12-112-23||

MHB 12-112-24

तानतीतोपधान्प्राज्ञान्हिते युक्तान्मनस्विनः ।
पूजयेथा महाभागान्यथाचार्यान्यथा पितॄन् ॥ १२-११२-२४॥
tānatītopadhānprājñānhite yuktānmanasvinaḥ |
pūjayethā mahābhāgānyathācāryānyathā pitṝn || 12-112-24||

MHB 12-112-25

न त्वेवं मम संतोषाद्रोचतेऽन्यन्मृगाधिप ।
न कामये सुखान्भोगानैश्वर्यं वा त्वदाश्रयम् ॥ १२-११२-२५॥
na tvevaṃ mama saṃtoṣādrocate'nyanmṛgādhipa |
na kāmaye sukhānbhogānaiśvaryaṃ vā tvadāśrayam || 12-112-25||

MHB 12-112-26

न योक्ष्यति हि मे शीलं तव भृत्यैः पुरातनैः ।
ते त्वां विभेदयिष्यन्ति दुःखशीला मदन्तरे ॥ १२-११२-२६॥
na yokṣyati hi me śīlaṃ tava bhṛtyaiḥ purātanaiḥ |
te tvāṃ vibhedayiṣyanti duḥkhaśīlā madantare || 12-112-26||

MHB 12-112-27

संश्रयः श्लाघनीयस्त्वमन्येषामपि भास्वताम् ।
कृतात्मा सुमहाभागः पापकेष्वप्यदारुणः ॥ १२-११२-२७॥
saṃśrayaḥ ślāghanīyastvamanyeṣāmapi bhāsvatām |
kṛtātmā sumahābhāgaḥ pāpakeṣvapyadāruṇaḥ || 12-112-27||

MHB 12-112-28

दीर्घदर्शी महोत्साहः स्थूललक्ष्यो महाबलः ।
कृती चामोघकर्तासि भाव्यैश्च समलंकृतः ॥ १२-११२-२८॥
dīrghadarśī mahotsāhaḥ sthūlalakṣyo mahābalaḥ |
kṛtī cāmoghakartāsi bhāvyaiśca samalaṃkṛtaḥ || 12-112-28||

MHB 12-112-29

किं तु स्वेनास्मि संतुष्टो दुःखा वृत्तिरनुष्ठिता ।
सेवायाश्चापि नाभिज्ञः स्वच्छन्देन वनेचरः ॥ १२-११२-२९॥
kiṃ tu svenāsmi saṃtuṣṭo duḥkhā vṛttiranuṣṭhitā |
sevāyāścāpi nābhijñaḥ svacchandena vanecaraḥ || 12-112-29||

MHB 12-112-30

राजोपक्रोशदोषाश्च सर्वे संश्रयवासिनाम् ।
वनचर्या च निःसङ्गा निर्भया निरवग्रहा ॥ १२-११२-३०॥
rājopakrośadoṣāśca sarve saṃśrayavāsinām |
vanacaryā ca niḥsaṅgā nirbhayā niravagrahā || 12-112-30||

MHB 12-112-31

नृपेणाहूयमानस्य यत्तिष्ठति भयं हृदि ।
न तत्तिष्ठति तुष्टानां वने मूलफलाशिनाम् ॥ १२-११२-३१॥
nṛpeṇāhūyamānasya yattiṣṭhati bhayaṃ hṛdi |
na tattiṣṭhati tuṣṭānāṃ vane mūlaphalāśinām || 12-112-31||

MHB 12-112-32

पानीयं वा निरायासं स्वाद्वन्नं वा भयोत्तरम् ।
विचार्य खलु पश्यामि तत्सुखं यत्र निर्वृतिः ॥ १२-११२-३२॥
pānīyaṃ vā nirāyāsaṃ svādvannaṃ vā bhayottaram |
vicārya khalu paśyāmi tatsukhaṃ yatra nirvṛtiḥ || 12-112-32||

MHB 12-112-33

अपराधैर्न तावन्तो भृत्याः शिष्टा नराधिपैः ।
उपघातैर्यथा भृत्या दूषिता निधनं गताः ॥ १२-११२-३३॥
aparādhairna tāvanto bhṛtyāḥ śiṣṭā narādhipaiḥ |
upaghātairyathā bhṛtyā dūṣitā nidhanaṃ gatāḥ || 12-112-33||

MHB 12-112-34

यदि त्वेतन्मया कार्यं मृगेन्द्रो यदि मन्यते ।
समयं कृतमिच्छामि वर्तितव्यं यथा मयि ॥ १२-११२-३४॥
yadi tvetanmayā kāryaṃ mṛgendro yadi manyate |
samayaṃ kṛtamicchāmi vartitavyaṃ yathā mayi || 12-112-34||

MHB 12-112-35

मदीया माननीयास्ते श्रोतव्यं च हितं वचः ।
कल्पिता या च ते वृत्तिः सा भवेत्तव सुस्थिरा ॥ १२-११२-३५॥
madīyā mānanīyāste śrotavyaṃ ca hitaṃ vacaḥ |
kalpitā yā ca te vṛttiḥ sā bhavettava susthirā || 12-112-35||

MHB 12-112-36

न मन्त्रयेयमन्यैस्ते सचिवैः सह कर्हिचित् ।
नीतिमन्तः परीप्सन्तो वृथा ब्रूयुः परे मयि ॥ १२-११२-३६॥
na mantrayeyamanyaiste sacivaiḥ saha karhicit |
nītimantaḥ parīpsanto vṛthā brūyuḥ pare mayi || 12-112-36||

MHB 12-112-37

एक एकेन संगम्य रहो ब्रूयां हितं तव ।
न च ते ज्ञातिकार्येषु प्रष्टव्योऽहं हिताहिते ॥ १२-११२-३७॥
eka ekena saṃgamya raho brūyāṃ hitaṃ tava |
na ca te jñātikāryeṣu praṣṭavyo'haṃ hitāhite || 12-112-37||

MHB 12-112-38

मया संमन्त्र्य पश्चाच्च न हिंस्याः सचिवास्त्वया ।
मदीयानां च कुपितो मा त्वं दण्डं निपातयेः ॥ १२-११२-३८॥
mayā saṃmantrya paścācca na hiṃsyāḥ sacivāstvayā |
madīyānāṃ ca kupito mā tvaṃ daṇḍaṃ nipātayeḥ || 12-112-38||

MHB 12-112-39

एवमस्त्विति तेनासौ मृगेन्द्रेणाभिपूजितः ।
प्राप्तवान्मतिसाचिव्यं गोमायुर्व्याघ्रयोनितः ॥ १२-११२-३९॥
evamastviti tenāsau mṛgendreṇābhipūjitaḥ |
prāptavānmatisācivyaṃ gomāyurvyāghrayonitaḥ || 12-112-39||

MHB 12-112-40

तं तथा सत्कृतं दृष्ट्वा युज्यमानं च कर्मणि ।
प्राद्विषन्कृतसंघाताः पूर्वभृत्या मुहुर्मुहुः ॥ १२-११२-४०॥
taṃ tathā satkṛtaṃ dṛṣṭvā yujyamānaṃ ca karmaṇi |
prādviṣankṛtasaṃghātāḥ pūrvabhṛtyā muhurmuhuḥ || 12-112-40||

MHB 12-112-41

मित्रबुद्ध्या च गोमायुं सान्त्वयित्वा प्रवेश्य च ।
दोषेषु समतां नेतुमैच्छन्नशुभबुद्धयः ॥ १२-११२-४१॥
mitrabuddhyā ca gomāyuṃ sāntvayitvā praveśya ca |
doṣeṣu samatāṃ netumaicchannaśubhabuddhayaḥ || 12-112-41||

MHB 12-112-42

अन्यथा ह्युचिताः पूर्वं परद्रव्यापहारिणः ।
अशक्ताः किंचिदादातुं द्रव्यं गोमायुयन्त्रिताः ॥ १२-११२-४२॥
anyathā hyucitāḥ pūrvaṃ paradravyāpahāriṇaḥ |
aśaktāḥ kiṃcidādātuṃ dravyaṃ gomāyuyantritāḥ || 12-112-42||

MHB 12-112-43

व्युत्थानं चात्र काङ्क्षद्भिः कथाभिः प्रविलोभ्यते ।
धनेन महता चैव बुद्धिरस्य विलोभ्यते ॥ १२-११२-४३॥
vyutthānaṃ cātra kāṅkṣadbhiḥ kathābhiḥ pravilobhyate |
dhanena mahatā caiva buddhirasya vilobhyate || 12-112-43||

MHB 12-112-44

न चापि स महाप्राज्ञस्तस्माद्धैर्याच्चचाल ह ।
अथास्य समयं कृत्वा विनाशाय स्थिताः परे ॥ १२-११२-४४॥
na cāpi sa mahāprājñastasmāddhairyāccacāla ha |
athāsya samayaṃ kṛtvā vināśāya sthitāḥ pare || 12-112-44||

MHB 12-112-45

ईप्सितं च मृगेन्द्रस्य मांसं यत्तत्र संस्कृतम् ।
अपनीय स्वयं तद्धि तैर्न्यस्तं तस्य वेश्मनि ॥ १२-११२-४५॥
īpsitaṃ ca mṛgendrasya māṃsaṃ yattatra saṃskṛtam |
apanīya svayaṃ taddhi tairnyastaṃ tasya veśmani || 12-112-45||

MHB 12-112-46

यदर्थं चाप्यपहृतं येन यच्चैव मन्त्रितम् ।
तस्य तद्विदितं सर्वं कारणार्थं च मर्षितम् ॥ १२-११२-४६॥
yadarthaṃ cāpyapahṛtaṃ yena yaccaiva mantritam |
tasya tadviditaṃ sarvaṃ kāraṇārthaṃ ca marṣitam || 12-112-46||

MHB 12-112-47

समयोऽयं कृतस्तेन साचिव्यमुपगच्छता ।
नोपघातस्त्वया ग्राह्यो राजन्मैत्रीमिहेच्छता ॥ १२-११२-४७॥
samayo'yaṃ kṛtastena sācivyamupagacchatā |
nopaghātastvayā grāhyo rājanmaitrīmihecchatā || 12-112-47||

MHB 12-112-48

भोजने चोपहर्तव्ये तन्मांसं न स्म दृश्यते ।
मृगराजेन चाज्ञप्तं मृग्यतां चोर इत्युत ॥ १२-११२-४८॥
bhojane copahartavye tanmāṃsaṃ na sma dṛśyate |
mṛgarājena cājñaptaṃ mṛgyatāṃ cora ityuta || 12-112-48||

MHB 12-112-49

कृतकैश्चापि तन्मांसं मृगेन्द्रायोपवर्णितम् ।
सचिवेनोपनीतं ते विदुषा प्राज्ञमानिना ॥ १२-११२-४९॥
kṛtakaiścāpi tanmāṃsaṃ mṛgendrāyopavarṇitam |
sacivenopanītaṃ te viduṣā prājñamāninā || 12-112-49||

MHB 12-112-50

सरोषस्त्वथ शार्दूलः श्रुत्वा गोमायुचापलम् ।
बभूवामर्षितो राजा वधं चास्याभ्यरोचयत् ॥ १२-११२-५०॥
saroṣastvatha śārdūlaḥ śrutvā gomāyucāpalam |
babhūvāmarṣito rājā vadhaṃ cāsyābhyarocayat || 12-112-50||

MHB 12-112-51

छिद्रं तु तस्य तद्दृष्ट्वा प्रोचुस्ते पूर्वमन्त्रिणः ।
सर्वेषामेव सोऽस्माकं वृत्तिभङ्गेषु वर्तते ॥ १२-११२-५१॥
chidraṃ tu tasya taddṛṣṭvā procuste pūrvamantriṇaḥ |
sarveṣāmeva so'smākaṃ vṛttibhaṅgeṣu vartate || 12-112-51||

MHB 12-112-52

इदं चास्येदृशं कर्म वाल्लभ्येन तु रक्ष्यते ।
श्रुतश्च स्वामिना पूर्वं यादृशो नैष तादृशः ॥ १२-११२-५२॥
idaṃ cāsyedṛśaṃ karma vāllabhyena tu rakṣyate |
śrutaśca svāminā pūrvaṃ yādṛśo naiṣa tādṛśaḥ || 12-112-52||

MHB 12-112-53

वाङ्मात्रेणैव धर्मिष्ठः स्वभावेन तु दारुणः ।
धर्मच्छद्मा ह्ययं पापो वृथाचारपरिग्रहः ।
कार्यार्थं भोजनार्थेषु व्रतेषु कृतवाञ्श्रमम् ॥ १२-११२-५३॥
vāṅmātreṇaiva dharmiṣṭhaḥ svabhāvena tu dāruṇaḥ |
dharmacchadmā hyayaṃ pāpo vṛthācāraparigrahaḥ |
kāryārthaṃ bhojanārtheṣu vrateṣu kṛtavāñśramam || 12-112-53||

MHB 12-112-54

मांसापनयनं ज्ञात्वा व्याघ्रस्तेषां तु तद्वचः ।
आज्ञापयामास तदा गोमायुर्वध्यतामिति ॥ १२-११२-५४॥
māṃsāpanayanaṃ jñātvā vyāghrasteṣāṃ tu tadvacaḥ |
ājñāpayāmāsa tadā gomāyurvadhyatāmiti || 12-112-54||

MHB 12-112-55

शार्दूलवचनं श्रुत्वा शार्दूलजननी ततः ।
मृगराजं हितैर्वाक्यैः संबोधयितुमागमत् ॥ १२-११२-५५॥
śārdūlavacanaṃ śrutvā śārdūlajananī tataḥ |
mṛgarājaṃ hitairvākyaiḥ saṃbodhayitumāgamat || 12-112-55||

MHB 12-112-56

पुत्र नैतत्त्वया ग्राह्यं कपटारम्भसंवृतम् ।
कर्मसंघर्षजैर्दोषैर्दुष्यत्यशुचिभिः शुचिः ॥ १२-११२-५६॥
putra naitattvayā grāhyaṃ kapaṭārambhasaṃvṛtam |
karmasaṃgharṣajairdoṣairduṣyatyaśucibhiḥ śuciḥ || 12-112-56||

MHB 12-112-57

नोच्छ्रितं सहते कश्चित्प्रक्रिया वैरकारिका ।
शुचेरपि हि युक्तस्य दोष एव निपात्यते ॥ १२-११२-५७॥
nocchritaṃ sahate kaścitprakriyā vairakārikā |
śucerapi hi yuktasya doṣa eva nipātyate || 12-112-57||

MHB 12-112-58

लुब्धानां शुचयो द्वेष्याः कातराणां तरस्विनः ।
मूर्खाणां पण्डिता द्वेष्या दरिद्राणां महाधनाः ।
अधार्मिकाणां धर्मिष्ठा विरूपाणां सुरूपकाः ॥ १२-११२-५८॥
lubdhānāṃ śucayo dveṣyāḥ kātarāṇāṃ tarasvinaḥ |
mūrkhāṇāṃ paṇḍitā dveṣyā daridrāṇāṃ mahādhanāḥ |
adhārmikāṇāṃ dharmiṣṭhā virūpāṇāṃ surūpakāḥ || 12-112-58||

MHB 12-112-59

बहवः पण्डिता लुब्धाः सर्वे मायोपजीविनः ।
कुर्युर्दोषमदोषस्य बृहस्पतिमतेरपि ॥ १२-११२-५९॥
bahavaḥ paṇḍitā lubdhāḥ sarve māyopajīvinaḥ |
kuryurdoṣamadoṣasya bṛhaspatimaterapi || 12-112-59||

MHB 12-112-60

शून्यात्तच्च गृहान्मांसं यदद्यापहृतं तव ।
नेच्छते दीयमानं च साधु तावद्विमृश्यताम् ॥ १२-११२-६०॥
śūnyāttacca gṛhānmāṃsaṃ yadadyāpahṛtaṃ tava |
necchate dīyamānaṃ ca sādhu tāvadvimṛśyatām || 12-112-60||

MHB 12-112-61

असत्याः सत्यसंकाशाः सत्याश्चासत्यदर्शिनः ।
दृश्यन्ते विविधा भावास्तेषु युक्तं परीक्षणम् ॥ १२-११२-६१॥
asatyāḥ satyasaṃkāśāḥ satyāścāsatyadarśinaḥ |
dṛśyante vividhā bhāvāsteṣu yuktaṃ parīkṣaṇam || 12-112-61||

MHB 12-112-62

तलवद्दृश्यते व्योम खद्योतो हव्यवाडिव ।
न चैवास्ति तलं व्योम्नि न खद्योते हुताशनः ॥ १२-११२-६२॥
talavaddṛśyate vyoma khadyoto havyavāḍiva |
na caivāsti talaṃ vyomni na khadyote hutāśanaḥ || 12-112-62||

MHB 12-112-63

तस्मात्प्रत्यक्षदृष्टोऽपि युक्तमर्थः परीक्षितुम् ।
परीक्ष्य ज्ञापयन्ह्यर्थान्न पश्चात्परितप्यते ॥ १२-११२-६३॥
tasmātpratyakṣadṛṣṭo'pi yuktamarthaḥ parīkṣitum |
parīkṣya jñāpayanhyarthānna paścātparitapyate || 12-112-63||

MHB 12-112-64

न दुष्करमिदं पुत्र यत्प्रभुर्घातयेत्परम् ।
श्लाघनीया च वर्या च लोके प्रभवतां क्षमा ॥ १२-११२-६४॥
na duṣkaramidaṃ putra yatprabhurghātayetparam |
ślāghanīyā ca varyā ca loke prabhavatāṃ kṣamā || 12-112-64||

MHB 12-112-65

स्थापितोऽयं पुत्र त्वया सामन्तेष्वधि विश्रुतः ।
दुःखेनासाद्यते पात्रं धार्यतामेष ते सुहृत् ॥ १२-११२-६५॥
sthāpito'yaṃ putra tvayā sāmanteṣvadhi viśrutaḥ |
duḥkhenāsādyate pātraṃ dhāryatāmeṣa te suhṛt || 12-112-65||

MHB 12-112-66

दूषितं परदोषैर्हि गृह्णीते योऽन्यथा शुचिम् ।
स्वयं संदूषितामात्यः क्षिप्रमेव विनश्यति ॥ १२-११२-६६॥
dūṣitaṃ paradoṣairhi gṛhṇīte yo'nyathā śucim |
svayaṃ saṃdūṣitāmātyaḥ kṣiprameva vinaśyati || 12-112-66||

MHB 12-112-67

तस्मादथारिसंघाताद्गोमायोः कश्चिदागतः ।
धर्मात्मा तेन चाख्यातं यथैतत्कपटं कृतम् ॥ १२-११२-६७॥
tasmādathārisaṃghātādgomāyoḥ kaścidāgataḥ |
dharmātmā tena cākhyātaṃ yathaitatkapaṭaṃ kṛtam || 12-112-67||

MHB 12-112-68

ततो विज्ञातचारित्रः सत्कृत्य स विमोक्षितः ।
परिष्वक्तश्च सस्नेहं मृगेन्द्रेण पुनः पुनः ॥ १२-११२-६८॥
tato vijñātacāritraḥ satkṛtya sa vimokṣitaḥ |
pariṣvaktaśca sasnehaṃ mṛgendreṇa punaḥ punaḥ || 12-112-68||

MHB 12-112-69

अनुज्ञाप्य मृगेन्द्रं तु गोमायुर्नीतिशास्त्रवित् ।
तेनामर्षेण संतप्तः प्रायमासितुमैच्छत ॥ १२-११२-६९॥
anujñāpya mṛgendraṃ tu gomāyurnītiśāstravit |
tenāmarṣeṇa saṃtaptaḥ prāyamāsitumaicchata || 12-112-69||

MHB 12-112-70

शार्दूलस्तत्र गोमायुं स्नेहात्प्रस्रुतलोचनः ।
अवारयत्स धर्मिष्ठं पूजया प्रतिपूजयन् ॥ १२-११२-७०॥
śārdūlastatra gomāyuṃ snehātprasrutalocanaḥ |
avārayatsa dharmiṣṭhaṃ pūjayā pratipūjayan || 12-112-70||

MHB 12-112-71

तं स गोमायुरालोक्य स्नेहादागतसंभ्रमम् ।
बभाषे प्रणतो वाक्यं बाष्पगद्गदया गिरा ॥ १२-११२-७१॥
taṃ sa gomāyurālokya snehādāgatasaṃbhramam |
babhāṣe praṇato vākyaṃ bāṣpagadgadayā girā || 12-112-71||

MHB 12-112-72

पूजितोऽहं त्वया पूर्वं पश्चाच्चैव विमानितः ।
परेषामास्पदं नीतो वस्तुं नार्हाम्यहं त्वयि ॥ १२-११२-७२॥
pūjito'haṃ tvayā pūrvaṃ paścāccaiva vimānitaḥ |
pareṣāmāspadaṃ nīto vastuṃ nārhāmyahaṃ tvayi || 12-112-72||

MHB 12-112-73

स्वसंतुष्टाश्च्युताः स्थानान्मानात्प्रत्यवरोपिताः ।
स्वयं चोपहृता भृत्या ये चाप्युपहृताः परैः ॥ १२-११२-७३॥
svasaṃtuṣṭāścyutāḥ sthānānmānātpratyavaropitāḥ |
svayaṃ copahṛtā bhṛtyā ye cāpyupahṛtāḥ paraiḥ || 12-112-73||

MHB 12-112-74

परिक्षीणाश्च लुब्धाश्च क्रूराः काराभितापिताः ।
हृतस्वा मानिनो ये च त्यक्तोपात्ता महेप्सवः ॥ १२-११२-७४॥
parikṣīṇāśca lubdhāśca krūrāḥ kārābhitāpitāḥ |
hṛtasvā mānino ye ca tyaktopāttā mahepsavaḥ || 12-112-74||

MHB 12-112-75

संतापिताश्च ये केचिद्व्यसनौघप्रतीक्षिणः ।
अन्तर्हिताः सोपहिताः सर्वे ते परसाधनाः ॥ १२-११२-७५॥
saṃtāpitāśca ye kecidvyasanaughapratīkṣiṇaḥ |
antarhitāḥ sopahitāḥ sarve te parasādhanāḥ || 12-112-75||

MHB 12-112-76

अवमानेन युक्तस्य स्थापितस्य च मे पुनः ।
कथं यास्यसि विश्वासमहमेष्यामि वा पुनः ॥ १२-११२-७६॥
avamānena yuktasya sthāpitasya ca me punaḥ |
kathaṃ yāsyasi viśvāsamahameṣyāmi vā punaḥ || 12-112-76||

MHB 12-112-77

समर्थ इति संगृह्य स्थापयित्वा परीक्ष्य च ।
कृतं च समयं भित्त्वा त्वयाहमवमानितः ॥ १२-११२-७७॥
samartha iti saṃgṛhya sthāpayitvā parīkṣya ca |
kṛtaṃ ca samayaṃ bhittvā tvayāhamavamānitaḥ || 12-112-77||

MHB 12-112-78

प्रथमं यः समाख्यातः शीलवानिति संसदि ।
न वाच्यं तस्य वैगुण्यं प्रतिज्ञां परिरक्षता ॥ १२-११२-७८॥
prathamaṃ yaḥ samākhyātaḥ śīlavāniti saṃsadi |
na vācyaṃ tasya vaiguṇyaṃ pratijñāṃ parirakṣatā || 12-112-78||

MHB 12-112-79

एवं चावमतस्येह विश्वासं किं प्रयास्यसि ।
त्वयि चैव ह्यविश्वासे ममोद्वेगो भविष्यति ॥ १२-११२-७९॥
evaṃ cāvamatasyeha viśvāsaṃ kiṃ prayāsyasi |
tvayi caiva hyaviśvāse mamodvego bhaviṣyati || 12-112-79||

MHB 12-112-80

शङ्कितस्त्वमहं भीतः परे छिद्रानुदर्शिनः ।
अस्निग्धाश्चैव दुस्तोषाः कर्म चैतद्बहुच्छलम् ॥ १२-११२-८०॥
śaṅkitastvamahaṃ bhītaḥ pare chidrānudarśinaḥ |
asnigdhāścaiva dustoṣāḥ karma caitadbahucchalam || 12-112-80||

MHB 12-112-81

दुःखेन श्लेष्यते भिन्नं श्लिष्टं दुःखेन भिद्यते ।
भिन्नश्लिष्टा तु या प्रीतिर्न सा स्नेहेन वर्तते ॥ १२-११२-८१॥
duḥkhena śleṣyate bhinnaṃ śliṣṭaṃ duḥkhena bhidyate |
bhinnaśliṣṭā tu yā prītirna sā snehena vartate || 12-112-81||

MHB 12-112-82

कश्चिदेव हि भीतस्तु दृश्यते न परात्मनोः ।
कार्यापेक्षा हि वर्तन्ते भावाः स्निग्धास्तु दुर्लभाः ॥ १२-११२-८२॥
kaścideva hi bhītastu dṛśyate na parātmanoḥ |
kāryāpekṣā hi vartante bhāvāḥ snigdhāstu durlabhāḥ || 12-112-82||

MHB 12-112-83

सुदुःखं पुरुषज्ञानं चित्तं ह्येषां चलाचलम् ।
समर्थो वाप्यशक्तो वा शतेष्वेकोऽधिगम्यते ॥ १२-११२-८३॥
suduḥkhaṃ puruṣajñānaṃ cittaṃ hyeṣāṃ calācalam |
samartho vāpyaśakto vā śateṣveko'dhigamyate || 12-112-83||

MHB 12-112-84

अकस्मात्प्रक्रिया नॄणामकस्माच्चापकर्षणम् ।
शुभाशुभे महत्त्वं च प्रकर्तुं बुद्धिलाघवात् ॥ १२-११२-८४॥
akasmātprakriyā nṝṇāmakasmāccāpakarṣaṇam |
śubhāśubhe mahattvaṃ ca prakartuṃ buddhilāghavāt || 12-112-84||

MHB 12-112-85

एवं बहुविधं सान्त्वमुक्त्वा धर्मार्थहेतुमत् ।
प्रसादयित्वा राजानं गोमायुर्वनमभ्यगात् ॥ १२-११२-८५॥
evaṃ bahuvidhaṃ sāntvamuktvā dharmārthahetumat |
prasādayitvā rājānaṃ gomāyurvanamabhyagāt || 12-112-85||

MHB 12-112-86

अगृह्यानुनयं तस्य मृगेन्द्रस्य स बुद्धिमान् ।
गोमायुः प्रायमासीनस्त्यक्त्वा देहं दिवं ययौ ॥ १२-११२-८६॥
agṛhyānunayaṃ tasya mṛgendrasya sa buddhimān |
gomāyuḥ prāyamāsīnastyaktvā dehaṃ divaṃ yayau || 12-112-86||

Adhyaya: 113/353 (21)

MHB 12-113-1

युधिष्ठिर उवाच ।
किं पार्थिवेन कर्तव्यं किं च कृत्वा सुखी भवेत् ।
तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन सर्वं धर्मभृतां वर ॥ १२-११३-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kiṃ pārthivena kartavyaṃ kiṃ ca kṛtvā sukhī bhavet |
tanmamācakṣva tattvena sarvaṃ dharmabhṛtāṃ vara || 12-113-1||

MHB 12-113-2

भीष्म उवाच ।
हन्त तेऽहं प्रवक्ष्यामि शृणु कार्यैकनिश्चयम् ।
यथा राज्ञेह कर्तव्यं यच्च कृत्वा सुखी भवेत् ॥ १२-११३-२॥
bhīṣma uvāca |
hanta te'haṃ pravakṣyāmi śṛṇu kāryaikaniścayam |
yathā rājñeha kartavyaṃ yacca kṛtvā sukhī bhavet || 12-113-2||

MHB 12-113-3

न त्वेवं वर्तितव्यं स्म यथेदमनुशुश्रुमः ।
उष्ट्रस्य सुमहद्वृत्तं तन्निबोध युधिष्ठिर ॥ १२-११३-३॥
na tvevaṃ vartitavyaṃ sma yathedamanuśuśrumaḥ |
uṣṭrasya sumahadvṛttaṃ tannibodha yudhiṣṭhira || 12-113-3||

MHB 12-113-4

जातिस्मरो महानुष्ट्रः प्राजापत्ययुगोद्भवः ।
तपः सुमहदातिष्ठदरण्ये संशितव्रतः ॥ १२-११३-४॥
jātismaro mahānuṣṭraḥ prājāpatyayugodbhavaḥ |
tapaḥ sumahadātiṣṭhadaraṇye saṃśitavrataḥ || 12-113-4||

MHB 12-113-5

तपसस्तस्य चान्ते वै प्रीतिमानभवत्प्रभुः ।
वरेण छन्दयामास ततश्चैनं पितामहः ॥ १२-११३-५॥
tapasastasya cānte vai prītimānabhavatprabhuḥ |
vareṇa chandayāmāsa tataścainaṃ pitāmahaḥ || 12-113-5||

MHB 12-113-6

उष्ट्र उवाच ।
भगवंस्त्वत्प्रसादान्मे दीर्घा ग्रीवा भवेदियम् ।
योजनानां शतं साग्रं या गच्छेच्चरितुं विभो ॥ १२-११३-६॥
uṣṭra uvāca |
bhagavaṃstvatprasādānme dīrghā grīvā bhavediyam |
yojanānāṃ śataṃ sāgraṃ yā gaccheccarituṃ vibho || 12-113-6||

MHB 12-113-7

भीष्म उवाच ।
एवमस्त्विति चोक्तः स वरदेन महात्मना ।
प्रतिलभ्य वरं श्रेष्ठं ययावुष्ट्रः स्वकं वनम् ॥ १२-११३-७॥
bhīṣma uvāca |
evamastviti coktaḥ sa varadena mahātmanā |
pratilabhya varaṃ śreṣṭhaṃ yayāvuṣṭraḥ svakaṃ vanam || 12-113-7||

MHB 12-113-8

स चकार तदालस्यं वरदानात्स दुर्मतिः ।
न चैच्छच्चरितुं गन्तुं दुरात्मा कालमोहितः ॥ १२-११३-८॥
sa cakāra tadālasyaṃ varadānātsa durmatiḥ |
na caicchaccarituṃ gantuṃ durātmā kālamohitaḥ || 12-113-8||

MHB 12-113-9

स कदाचित्प्रसार्यैवं तां ग्रीवां शतयोजनाम् ।
चचाराश्रान्तहृदयो वातश्चागात्ततो महान् ॥ १२-११३-९॥
sa kadācitprasāryaivaṃ tāṃ grīvāṃ śatayojanām |
cacārāśrāntahṛdayo vātaścāgāttato mahān || 12-113-9||

MHB 12-113-10

स गुहायां शिरोग्रीवं निधाय पशुरात्मनः ।
आस्ताथ वर्षमभ्यागात्सुमहत्प्लावयज्जगत् ॥ १२-११३-१०॥
sa guhāyāṃ śirogrīvaṃ nidhāya paśurātmanaḥ |
āstātha varṣamabhyāgātsumahatplāvayajjagat || 12-113-10||

MHB 12-113-11

अथ शीतपरीताङ्गो जम्बुकः क्षुच्छ्रमान्वितः ।
सदारस्तां गुहामाशु प्रविवेश जलार्दितः ॥ १२-११३-११॥
atha śītaparītāṅgo jambukaḥ kṣucchramānvitaḥ |
sadārastāṃ guhāmāśu praviveśa jalārditaḥ || 12-113-11||

MHB 12-113-12

स दृष्ट्वा मांसजीवी तु सुभृशं क्षुच्छ्रमान्वितः ।
अभक्षयत्ततो ग्रीवामुष्ट्रस्य भरतर्षभ ॥ १२-११३-१२॥
sa dṛṣṭvā māṃsajīvī tu subhṛśaṃ kṣucchramānvitaḥ |
abhakṣayattato grīvāmuṣṭrasya bharatarṣabha || 12-113-12||

MHB 12-113-13

यदा त्वबुध्यतात्मानं भक्ष्यमाणं स वै पशुः ।
तदा संकोचने यत्नमकरोद्भृशदुःखितः ॥ १२-११३-१३॥
yadā tvabudhyatātmānaṃ bhakṣyamāṇaṃ sa vai paśuḥ |
tadā saṃkocane yatnamakarodbhṛśaduḥkhitaḥ || 12-113-13||

MHB 12-113-14

यावदूर्ध्वमधश्चैव ग्रीवां संक्षिपते पशुः ।
तावत्तेन सदारेण जम्बुकेन स भक्षितः ॥ १२-११३-१४॥
yāvadūrdhvamadhaścaiva grīvāṃ saṃkṣipate paśuḥ |
tāvattena sadāreṇa jambukena sa bhakṣitaḥ || 12-113-14||

MHB 12-113-15

स हत्वा भक्षयित्वा च जम्बुकोष्ट्रं ततस्तदा ।
विगते वातवर्षे च निश्चक्राम गुहामुखात् ॥ १२-११३-१५॥
sa hatvā bhakṣayitvā ca jambukoṣṭraṃ tatastadā |
vigate vātavarṣe ca niścakrāma guhāmukhāt || 12-113-15||

MHB 12-113-16

एवं दुर्बुद्धिना प्राप्तमुष्ट्रेण निधनं तदा ।
आलस्यस्य क्रमात्पश्य महद्दोषमुपागतम् ॥ १२-११३-१६॥
evaṃ durbuddhinā prāptamuṣṭreṇa nidhanaṃ tadā |
ālasyasya kramātpaśya mahaddoṣamupāgatam || 12-113-16||

MHB 12-113-17

त्वमप्येतं विधिं त्यक्त्वा योगेन नियतेन्द्रियः ।
वर्तस्व बुद्धिमूलं हि विजयं मनुरब्रवीत् ॥ १२-११३-१७॥
tvamapyetaṃ vidhiṃ tyaktvā yogena niyatendriyaḥ |
vartasva buddhimūlaṃ hi vijayaṃ manurabravīt || 12-113-17||

MHB 12-113-18

बुद्धिश्रेष्ठानि कर्माणि बाहुमध्यानि भारत ।
तानि जङ्घाजघन्यानि भारप्रत्यवराणि च ॥ १२-११३-१८॥
buddhiśreṣṭhāni karmāṇi bāhumadhyāni bhārata |
tāni jaṅghājaghanyāni bhārapratyavarāṇi ca || 12-113-18||

MHB 12-113-19

राज्यं तिष्ठति दक्षस्य संगृहीतेन्द्रियस्य च ।
गुप्तमन्त्रश्रुतवतः सुसहायस्य चानघ ॥ १२-११३-१९॥
rājyaṃ tiṣṭhati dakṣasya saṃgṛhītendriyasya ca |
guptamantraśrutavataḥ susahāyasya cānagha || 12-113-19||

MHB 12-113-20

परीक्ष्यकारिणोऽर्थाश्च तिष्ठन्तीह युधिष्ठिर ।
सहाययुक्तेन मही कृत्स्ना शक्या प्रशासितुम् ॥ १२-११३-२०॥
parīkṣyakāriṇo'rthāśca tiṣṭhantīha yudhiṣṭhira |
sahāyayuktena mahī kṛtsnā śakyā praśāsitum || 12-113-20||

MHB 12-113-21

इदं हि सद्भिः कथितं विधिज्ञैः पुरा महेन्द्रप्रतिमप्रभाव ।
मयापि चोक्तं तव शास्त्रदृष्ट्या त्वमत्र युक्तः प्रचरस्व राजन् ॥ १२-११३-२१॥
idaṃ hi sadbhiḥ kathitaṃ vidhijñaiḥ purā mahendrapratimaprabhāva |
mayāpi coktaṃ tava śāstradṛṣṭyā tvamatra yuktaḥ pracarasva rājan || 12-113-21||

Adhyaya: 114/353 (14)

MHB 12-114-1

युधिष्ठिर उवाच ।
राजा राज्यमनुप्राप्य दुर्बलो भरतर्षभ ।
अमित्रस्यातिवृद्धस्य कथं तिष्ठेदसाधनः ॥ १२-११४-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
rājā rājyamanuprāpya durbalo bharatarṣabha |
amitrasyātivṛddhasya kathaṃ tiṣṭhedasādhanaḥ || 12-114-1||

MHB 12-114-2

भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
सरितां चैव संवादं सागरस्य च भारत ॥ १२-११४-२॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
saritāṃ caiva saṃvādaṃ sāgarasya ca bhārata || 12-114-2||

MHB 12-114-3

सुरारिनिलयः शश्वत्सागरः सरितां पतिः ।
पप्रच्छ सरितः सर्वाः संशयं जातमात्मनः ॥ १२-११४-३॥
surārinilayaḥ śaśvatsāgaraḥ saritāṃ patiḥ |
papraccha saritaḥ sarvāḥ saṃśayaṃ jātamātmanaḥ || 12-114-3||

MHB 12-114-4

समूलशाखान्पश्यामि निहतांश्छायिनो द्रुमान् ।
युष्माभिरिह पूर्णाभिरन्यांस्तत्र न वेतसम् ॥ १२-११४-४॥
samūlaśākhānpaśyāmi nihatāṃśchāyino drumān |
yuṣmābhiriha pūrṇābhiranyāṃstatra na vetasam || 12-114-4||

MHB 12-114-5

अकायश्चाल्पसारश्च वेतसः कूलजश्च वः ।
अवज्ञाय नशक्यो वा किंचिद्वा तेन वः कृतम् ॥ १२-११४-५॥
akāyaścālpasāraśca vetasaḥ kūlajaśca vaḥ |
avajñāya naśakyo vā kiṃcidvā tena vaḥ kṛtam || 12-114-5||

MHB 12-114-6

तदहं श्रोतुमिच्छामि सर्वासामेव वो मतम् ।
यथा कूलानि चेमानि भित्त्वा नानीयते वशम् ॥ १२-११४-६॥
tadahaṃ śrotumicchāmi sarvāsāmeva vo matam |
yathā kūlāni cemāni bhittvā nānīyate vaśam || 12-114-6||

MHB 12-114-7

ततः प्राह नदी गङ्गा वाक्यमुत्तरमर्थवत् ।
हेतुमद्ग्राहकं चैव सागरं सरितां पतिम् ॥ १२-११४-७॥
tataḥ prāha nadī gaṅgā vākyamuttaramarthavat |
hetumadgrāhakaṃ caiva sāgaraṃ saritāṃ patim || 12-114-7||

MHB 12-114-8

तिष्ठन्त्येते यथास्थानं नगा ह्येकनिकेतनाः ।
ततस्त्यजन्ति तत्स्थानं प्रातिलोम्यादचेतसः ॥ १२-११४-८॥
tiṣṭhantyete yathāsthānaṃ nagā hyekaniketanāḥ |
tatastyajanti tatsthānaṃ prātilomyādacetasaḥ || 12-114-8||

MHB 12-114-9

वेतसो वेगमायान्तं दृष्ट्वा नमति नेतरः ।
स च वेगेऽभ्यतिक्रान्ते स्थानमासाद्य तिष्ठति ॥ १२-११४-९॥
vetaso vegamāyāntaṃ dṛṣṭvā namati netaraḥ |
sa ca vege'bhyatikrānte sthānamāsādya tiṣṭhati || 12-114-9||

MHB 12-114-10

कालज्ञः समयज्ञश्च सदा वश्यश्च नोद्रुमः ।
अनुलोमस्तथास्तब्धस्तेन नाभ्येति वेतसः ॥ १२-११४-१०॥
kālajñaḥ samayajñaśca sadā vaśyaśca nodrumaḥ |
anulomastathāstabdhastena nābhyeti vetasaḥ || 12-114-10||

MHB 12-114-11

मारुतोदकवेगेन ये नमन्त्युन्नमन्ति च ।
ओषध्यः पादपा गुल्मा न ते यान्ति पराभवम् ॥ १२-११४-११॥
mārutodakavegena ye namantyunnamanti ca |
oṣadhyaḥ pādapā gulmā na te yānti parābhavam || 12-114-11||

MHB 12-114-12

यो हि शत्रोर्विवृद्धस्य प्रभोर्वधविनाशने ।
पूर्वं न सहते वेगं क्षिप्रमेव स नश्यति ॥ १२-११४-१२॥
yo hi śatrorvivṛddhasya prabhorvadhavināśane |
pūrvaṃ na sahate vegaṃ kṣiprameva sa naśyati || 12-114-12||

MHB 12-114-13

सारासारं बलं वीर्यमात्मनो द्विषतश्च यः ।
जानन्विचरति प्राज्ञो न स याति पराभवम् ॥ १२-११४-१३॥
sārāsāraṃ balaṃ vīryamātmano dviṣataśca yaḥ |
jānanvicarati prājño na sa yāti parābhavam || 12-114-13||

MHB 12-114-14

एवमेव यदा विद्वान्मन्येतातिबलं रिपुम् ।
संश्रयेद्वैतसीं वृत्तिमेवं प्रज्ञानलक्षणम् ॥ १२-११४-१४॥
evameva yadā vidvānmanyetātibalaṃ ripum |
saṃśrayedvaitasīṃ vṛttimevaṃ prajñānalakṣaṇam || 12-114-14||

Adhyaya: 115/353 (20)

MHB 12-115-1

युधिष्ठिर उवाच ।
विद्वान्मूर्खप्रगल्भेन मृदुस्तीक्ष्णेन भारत ।
आक्रुश्यमानः सदसि कथं कुर्यादरिंदम ॥ १२-११५-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
vidvānmūrkhapragalbhena mṛdustīkṣṇena bhārata |
ākruśyamānaḥ sadasi kathaṃ kuryādariṃdama || 12-115-1||

MHB 12-115-2

भीष्म उवाच ।
श्रूयतां पृथिवीपाल यथैषोऽर्थोऽनुगीयते ।
सदा सुचेताः सहते नरस्येहाल्पचेतसः ॥ १२-११५-२॥
bhīṣma uvāca |
śrūyatāṃ pṛthivīpāla yathaiṣo'rtho'nugīyate |
sadā sucetāḥ sahate narasyehālpacetasaḥ || 12-115-2||

MHB 12-115-3

अरुष्यन्क्रुश्यमानस्य सुकृतं नाम विन्दति ।
दुष्कृतं चात्मनो मर्षी रुष्यत्येवापमार्ष्टि वै ॥ १२-११५-३॥
aruṣyankruśyamānasya sukṛtaṃ nāma vindati |
duṣkṛtaṃ cātmano marṣī ruṣyatyevāpamārṣṭi vai || 12-115-3||

MHB 12-115-4

टिट्टिभं तमुपेक्षेत वाशमानमिवातुरम् ।
लोकविद्वेषमापन्नो निष्फलं प्रतिपद्यते ॥ १२-११५-४॥
ṭiṭṭibhaṃ tamupekṣeta vāśamānamivāturam |
lokavidveṣamāpanno niṣphalaṃ pratipadyate || 12-115-4||

MHB 12-115-5

इति स श्लाघते नित्यं तेन पापेन कर्मणा ।
इदमुक्तो मया कश्चित्संमतो जनसंसदि ।
स तत्र व्रीडितः शुष्को मृतकल्पोऽवतिष्ठति ॥ १२-११५-५॥
iti sa ślāghate nityaṃ tena pāpena karmaṇā |
idamukto mayā kaścitsaṃmato janasaṃsadi |
sa tatra vrīḍitaḥ śuṣko mṛtakalpo'vatiṣṭhati || 12-115-5||

MHB 12-115-6

श्लाघन्नश्लाघनीयेन कर्मणा निरपत्रपः ।
उपेक्षितव्यो दान्तेन तादृशः पुरुषाधमः ॥ १२-११५-६॥
ślāghannaślāghanīyena karmaṇā nirapatrapaḥ |
upekṣitavyo dāntena tādṛśaḥ puruṣādhamaḥ || 12-115-6||

MHB 12-115-7

यद्यद्ब्रूयादल्पमतिस्तत्तदस्य सहेत्सदा ।
प्राकृतो हि प्रशंसन्वा निन्दन्वा किं करिष्यति ।
वने काक इवाबुद्धिर्वाशमानो निरर्थकम् ॥ १२-११५-७॥
yadyadbrūyādalpamatistattadasya sahetsadā |
prākṛto hi praśaṃsanvā nindanvā kiṃ kariṣyati |
vane kāka ivābuddhirvāśamāno nirarthakam || 12-115-7||

MHB 12-115-8

यदि वाग्भिः प्रयोगः स्यात्प्रयोगे पापकर्मणः ।
वागेवार्थो भवेत्तस्य न ह्येवार्थो जिघांसतः ॥ १२-११५-८॥
yadi vāgbhiḥ prayogaḥ syātprayoge pāpakarmaṇaḥ |
vāgevārtho bhavettasya na hyevārtho jighāṃsataḥ || 12-115-8||

MHB 12-115-9

निषेकं विपरीतं स आचष्टे वृत्तचेष्टया ।
मयूर इव कौपीनं नृत्यन्संदर्शयन्निव ॥ १२-११५-९॥
niṣekaṃ viparītaṃ sa ācaṣṭe vṛttaceṣṭayā |
mayūra iva kaupīnaṃ nṛtyansaṃdarśayanniva || 12-115-9||

MHB 12-115-10

यस्यावाच्यं न लोकेऽस्ति नाकार्यं वापि किंचन ।
वाचं तेन न संदध्याच्छुचिः संक्लिष्टकर्मणा ॥ १२-११५-१०॥
yasyāvācyaṃ na loke'sti nākāryaṃ vāpi kiṃcana |
vācaṃ tena na saṃdadhyācchuciḥ saṃkliṣṭakarmaṇā || 12-115-10||

MHB 12-115-11

प्रत्यक्षं गुणवादी यः परोक्षं तु विनिन्दकः ।
स मानवः श्ववल्लोके नष्टलोकपरायणः ॥ १२-११५-११॥
pratyakṣaṃ guṇavādī yaḥ parokṣaṃ tu vinindakaḥ |
sa mānavaḥ śvavalloke naṣṭalokaparāyaṇaḥ || 12-115-11||

MHB 12-115-12

तादृग्जनशतस्यापि यद्ददाति जुहोति च ।
परोक्षेणापवादेन तन्नाशयति स क्षणात् ॥ १२-११५-१२॥
tādṛgjanaśatasyāpi yaddadāti juhoti ca |
parokṣeṇāpavādena tannāśayati sa kṣaṇāt || 12-115-12||

MHB 12-115-13

तस्मात्प्राज्ञो नरः सद्यस्तादृशं पापचेतसम् ।
वर्जयेत्साधुभिर्वर्ज्यं सारमेयामिषं यथा ॥ १२-११५-१३॥
tasmātprājño naraḥ sadyastādṛśaṃ pāpacetasam |
varjayetsādhubhirvarjyaṃ sārameyāmiṣaṃ yathā || 12-115-13||

MHB 12-115-14

परिवादं ब्रुवाणो हि दुरात्मा वै महात्मने ।
प्रकाशयति दोषान्स्वान्सर्पः फणमिवोच्छ्रितम् ॥ १२-११५-१४॥
parivādaṃ bruvāṇo hi durātmā vai mahātmane |
prakāśayati doṣānsvānsarpaḥ phaṇamivocchritam || 12-115-14||

MHB 12-115-15

तं स्वकर्माणि कुर्वाणं प्रतिकर्तुं य इच्छति ।
भस्मकूट इवाबुद्धिः खरो रजसि मज्जति ॥ १२-११५-१५॥
taṃ svakarmāṇi kurvāṇaṃ pratikartuṃ ya icchati |
bhasmakūṭa ivābuddhiḥ kharo rajasi majjati || 12-115-15||

MHB 12-115-16

मनुष्यशालावृकमप्रशान्तं जनापवादे सततं निविष्टम् ।
मातङ्गमुन्मत्तमिवोन्नदन्तं त्यजेत तं श्वानमिवातिरौद्रम् ॥ १२-११५-१६॥
manuṣyaśālāvṛkamapraśāntaṃ janāpavāde satataṃ niviṣṭam |
mātaṅgamunmattamivonnadantaṃ tyajeta taṃ śvānamivātiraudram || 12-115-16||

MHB 12-115-17

अधीरजुष्टे पथि वर्तमानं दमादपेतं विनयाच्च पापम् ।
अरिव्रतं नित्यमभूतिकामं धिगस्तु तं पापमतिं मनुष्यम् ॥ १२-११५-१७॥
adhīrajuṣṭe pathi vartamānaṃ damādapetaṃ vinayācca pāpam |
arivrataṃ nityamabhūtikāmaṃ dhigastu taṃ pāpamatiṃ manuṣyam || 12-115-17||

MHB 12-115-18

प्रत्युच्यमानस्तु हि भूय एभिर्निशाम्य मा भूस्त्वमथार्तरूपः ।
उच्चस्य नीचेन हि संप्रयोगं विगर्हयन्ति स्थिरबुद्धयो ये ॥ १२-११५-१८॥
pratyucyamānastu hi bhūya ebhirniśāmya mā bhūstvamathārtarūpaḥ |
uccasya nīcena hi saṃprayogaṃ vigarhayanti sthirabuddhayo ye || 12-115-18||

MHB 12-115-19

क्रुद्धो दशार्धेन हि ताडयेद्वा स पांसुभिर्वापकिरेत्तुषैर्वा ।
विवृत्य दन्तांश्च विभीषयेद्वा सिद्धं हि मूर्खे कुपिते नृशंसे ॥ १२-११५-१९॥
kruddho daśārdhena hi tāḍayedvā sa pāṃsubhirvāpakirettuṣairvā |
vivṛtya dantāṃśca vibhīṣayedvā siddhaṃ hi mūrkhe kupite nṛśaṃse || 12-115-19||

MHB 12-115-20

विगर्हणां परमदुरात्मना कृतां सहेत यः संसदि दुर्जनान्नरः ।
पठेदिदं चापि निदर्शनं सदा न वाङ्मयं स लभति किंचिदप्रियम् ॥ १२-११५-२०॥
vigarhaṇāṃ paramadurātmanā kṛtāṃ saheta yaḥ saṃsadi durjanānnaraḥ |
paṭhedidaṃ cāpi nidarśanaṃ sadā na vāṅmayaṃ sa labhati kiṃcidapriyam || 12-115-20||

Adhyaya: 116/353 (22)

MHB 12-116-1

युधिष्ठिर उवाच ।
पितामह महाप्राज्ञ संशयो मे महानयम् ।
स च्छेत्तव्यस्त्वया राजन्भवान्कुलकरो हि नः ॥ १२-११६-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
pitāmaha mahāprājña saṃśayo me mahānayam |
sa cchettavyastvayā rājanbhavānkulakaro hi naḥ || 12-116-1||

MHB 12-116-2

पुरुषाणामयं तात दुर्वृत्तानां दुरात्मनाम् ।
कथितो वाक्यसंचारस्ततो विज्ञापयामि ते ॥ १२-११६-२॥
puruṣāṇāmayaṃ tāta durvṛttānāṃ durātmanām |
kathito vākyasaṃcārastato vijñāpayāmi te || 12-116-2||

MHB 12-116-3

यद्धितं राज्यतन्त्रस्य कुलस्य च सुखोदयम् ।
आयत्यां च तदात्वे च क्षेमवृद्धिकरं च यत् ॥ १२-११६-३॥
yaddhitaṃ rājyatantrasya kulasya ca sukhodayam |
āyatyāṃ ca tadātve ca kṣemavṛddhikaraṃ ca yat || 12-116-3||

MHB 12-116-4

पुत्रपौत्राभिरामं च राष्ट्रवृद्धिकरं च यत् ।
अन्नपाने शरीरे च हितं यत्तद्ब्रवीहि मे ॥ १२-११६-४॥
putrapautrābhirāmaṃ ca rāṣṭravṛddhikaraṃ ca yat |
annapāne śarīre ca hitaṃ yattadbravīhi me || 12-116-4||

MHB 12-116-5

अभिषिक्तो हि यो राजा राज्यस्थो मित्रसंवृतः ।
असुहृत्समुपेतो वा स कथं रञ्जयेत्प्रजाः ॥ १२-११६-५॥
abhiṣikto hi yo rājā rājyastho mitrasaṃvṛtaḥ |
asuhṛtsamupeto vā sa kathaṃ rañjayetprajāḥ || 12-116-5||

MHB 12-116-6

यो ह्यसत्प्रग्रहरतिः स्नेहरागबलात्कृतः ।
इन्द्रियाणामनीशत्वादसज्जनबुभूषकः ॥ १२-११६-६॥
yo hyasatpragraharatiḥ sneharāgabalātkṛtaḥ |
indriyāṇāmanīśatvādasajjanabubhūṣakaḥ || 12-116-6||

MHB 12-116-7

तस्य भृत्या विगुणतां यान्ति सर्वे कुलोद्गताः ।
न च भृत्यफलैरर्थैः स राजा संप्रयुज्यते ॥ १२-११६-७॥
tasya bhṛtyā viguṇatāṃ yānti sarve kulodgatāḥ |
na ca bhṛtyaphalairarthaiḥ sa rājā saṃprayujyate || 12-116-7||

MHB 12-116-8

एतान्मे संशयस्थस्य राजधर्मान्सुदुर्लभान् ।
बृहस्पतिसमो बुद्ध्या भवाञ्शंसितुमर्हति ॥ १२-११६-८॥
etānme saṃśayasthasya rājadharmānsudurlabhān |
bṛhaspatisamo buddhyā bhavāñśaṃsitumarhati || 12-116-8||

MHB 12-116-9

शंसिता पुरुषव्याघ्र त्वं नः कुलहिते रतः ।
क्षत्ता चैव पटुप्रज्ञो यो नः शंसति सर्वदा ॥ १२-११६-९॥
śaṃsitā puruṣavyāghra tvaṃ naḥ kulahite rataḥ |
kṣattā caiva paṭuprajño yo naḥ śaṃsati sarvadā || 12-116-9||

MHB 12-116-10

त्वत्तः कुलहितं वाक्यं श्रुत्वा राज्यहितोदयम् ।
अमृतस्याव्ययस्येव तृप्तः स्वप्स्याम्यहं सुखम् ॥ १२-११६-१०॥
tvattaḥ kulahitaṃ vākyaṃ śrutvā rājyahitodayam |
amṛtasyāvyayasyeva tṛptaḥ svapsyāmyahaṃ sukham || 12-116-10||

MHB 12-116-11

कीदृषाः संनिकर्षस्था भृत्याः स्युर्वा गुणान्विताः ।
कीदृशैः किंकुलीनैर्वा सह यात्रा विधीयते ॥ १२-११६-११॥
kīdṛṣāḥ saṃnikarṣasthā bhṛtyāḥ syurvā guṇānvitāḥ |
kīdṛśaiḥ kiṃkulīnairvā saha yātrā vidhīyate || 12-116-11||

MHB 12-116-12

न ह्येको भृत्यरहितो राजा भवति रक्षिता ।
राज्यं चेदं जनः सर्वस्तत्कुलीनोऽभिशंसति ॥ १२-११६-१२॥
na hyeko bhṛtyarahito rājā bhavati rakṣitā |
rājyaṃ cedaṃ janaḥ sarvastatkulīno'bhiśaṃsati || 12-116-12||

MHB 12-116-13

न हि प्रशास्तुं राज्यं हि शक्यमेकेन भारत ।
असहायवता तात नैवार्थाः केचिदप्युत ।
लब्धुं लब्ध्वा चापि सदा रक्षितुं भरतर्षभ ॥ १२-११६-१३॥
na hi praśāstuṃ rājyaṃ hi śakyamekena bhārata |
asahāyavatā tāta naivārthāḥ kecidapyuta |
labdhuṃ labdhvā cāpi sadā rakṣituṃ bharatarṣabha || 12-116-13||

MHB 12-116-14

भीष्म उवाच ।
यस्य भृत्यजनः सर्वो ज्ञानविज्ञानकोविदः ।
हितैषी कुलजः स्निग्धः स राज्यफलमश्नुते ॥ १२-११६-१४॥
bhīṣma uvāca |
yasya bhṛtyajanaḥ sarvo jñānavijñānakovidaḥ |
hitaiṣī kulajaḥ snigdhaḥ sa rājyaphalamaśnute || 12-116-14||

MHB 12-116-15

मन्त्रिणो यस्य कुलजा असंहार्याः सहोषिताः ।
नृपतेर्मतिदाः सन्ति संबन्धज्ञानकोविदाः ॥ १२-११६-१५॥
mantriṇo yasya kulajā asaṃhāryāḥ sahoṣitāḥ |
nṛpatermatidāḥ santi saṃbandhajñānakovidāḥ || 12-116-15||

MHB 12-116-16

अनागतविधातारः कालज्ञानविशारदाः ।
अतिक्रान्तमशोचन्तः स राज्यफलमश्नुते ॥ १२-११६-१६॥
anāgatavidhātāraḥ kālajñānaviśāradāḥ |
atikrāntamaśocantaḥ sa rājyaphalamaśnute || 12-116-16||

MHB 12-116-17

समदुःखसुखा यस्य सहायाः सत्यकारिणः ।
अर्थचिन्तापरा यस्य स राज्यफलमश्नुते ॥ १२-११६-१७॥
samaduḥkhasukhā yasya sahāyāḥ satyakāriṇaḥ |
arthacintāparā yasya sa rājyaphalamaśnute || 12-116-17||

MHB 12-116-18

यस्य नार्तो जनपदः संनिकर्षगतः सदा ।
अक्षुद्रः सत्पथालम्बी स राज्यफलभाग्भवेत् ॥ १२-११६-१८॥
yasya nārto janapadaḥ saṃnikarṣagataḥ sadā |
akṣudraḥ satpathālambī sa rājyaphalabhāgbhavet || 12-116-18||

MHB 12-116-19

कोशाक्षपटलं यस्य कोशवृद्धिकरैर्जनैः ।
आप्तैस्तुष्टैश्च सततं धार्यते स नृपोत्तमः ॥ १२-११६-१९॥
kośākṣapaṭalaṃ yasya kośavṛddhikarairjanaiḥ |
āptaistuṣṭaiśca satataṃ dhāryate sa nṛpottamaḥ || 12-116-19||

MHB 12-116-20

कोष्ठागारमसंहार्यैराप्तैः संचयतत्परैः ।
पात्रभूतैरलुब्धैश्च पाल्यमानं गुणीभवेत् ॥ १२-११६-२०॥
koṣṭhāgāramasaṃhāryairāptaiḥ saṃcayatatparaiḥ |
pātrabhūtairalubdhaiśca pālyamānaṃ guṇībhavet || 12-116-20||

MHB 12-116-21

व्यवहारश्च नगरे यस्य कर्मफलोदयः ।
दृश्यते शङ्खलिखितः स धर्मफलभाग्भवेत् ॥ १२-११६-२१॥
vyavahāraśca nagare yasya karmaphalodayaḥ |
dṛśyate śaṅkhalikhitaḥ sa dharmaphalabhāgbhavet || 12-116-21||

MHB 12-116-22

संगृहीतमनुष्यश्च यो राजा राजधर्मवित् ।
षड्वर्गं प्रतिगृह्णन्स धर्मात्फलमुपाश्नुते ॥ १२-११६-२२॥
saṃgṛhītamanuṣyaśca yo rājā rājadharmavit |
ṣaḍvargaṃ pratigṛhṇansa dharmātphalamupāśnute || 12-116-22||

Adhyaya: 117/353 (44)

MHB 12-117-1

भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
निदर्शनकरं लोके सज्जनाचरितं सदा ॥ १२-११७-१॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
nidarśanakaraṃ loke sajjanācaritaṃ sadā || 12-117-1||

MHB 12-117-2

अस्यैवार्थस्य सदृशं यच्छ्रुतं मे तपोवने ।
जामदग्न्यस्य रामस्य यदुक्तमृषिसत्तमैः ॥ १२-११७-२॥
asyaivārthasya sadṛśaṃ yacchrutaṃ me tapovane |
jāmadagnyasya rāmasya yaduktamṛṣisattamaiḥ || 12-117-2||

MHB 12-117-3

वने महति कस्मिंश्चिदमनुष्यनिषेविते ।
ऋषिर्मूलफलाहारो नियतो नियतेन्द्रियः ॥ १२-११७-३॥
vane mahati kasmiṃścidamanuṣyaniṣevite |
ṛṣirmūlaphalāhāro niyato niyatendriyaḥ || 12-117-3||

MHB 12-117-4

दीक्षादमपरः शान्तः स्वाध्यायपरमः शुचिः ।
उपवासविशुद्धात्मा सततं सत्पथे स्थितः ॥ १२-११७-४॥
dīkṣādamaparaḥ śāntaḥ svādhyāyaparamaḥ śuciḥ |
upavāsaviśuddhātmā satataṃ satpathe sthitaḥ || 12-117-4||

MHB 12-117-5

तस्य संदृश्य सद्भावमुपविष्टस्य धीमतः ।
सर्वसत्त्वाः समीपस्था भवन्ति वनचारिणः ॥ १२-११७-५॥
tasya saṃdṛśya sadbhāvamupaviṣṭasya dhīmataḥ |
sarvasattvāḥ samīpasthā bhavanti vanacāriṇaḥ || 12-117-5||

MHB 12-117-6

सिंहव्याघ्राः सशरभा मत्ताश्चैव महागजाः ।
द्वीपिनः खड्गभल्लूका ये चान्ये भीमदर्शनाः ॥ १२-११७-६॥
siṃhavyāghrāḥ saśarabhā mattāścaiva mahāgajāḥ |
dvīpinaḥ khaḍgabhallūkā ye cānye bhīmadarśanāḥ || 12-117-6||

MHB 12-117-7

ते सुखप्रश्नदाः सर्वे भवन्ति क्षतजाशनाः ।
तस्यर्षेः शिष्यवच्चैव न्यग्भूताः प्रियकारिणः ॥ १२-११७-७॥
te sukhapraśnadāḥ sarve bhavanti kṣatajāśanāḥ |
tasyarṣeḥ śiṣyavaccaiva nyagbhūtāḥ priyakāriṇaḥ || 12-117-7||

MHB 12-117-8

दत्त्वा च ते सुखप्रश्नं सर्वे यान्ति यथागतम् ।
ग्राम्यस्त्वेकः पशुस्तत्र नाजहाच्छ्वा महामुनिम् ॥ १२-११७-८॥
dattvā ca te sukhapraśnaṃ sarve yānti yathāgatam |
grāmyastvekaḥ paśustatra nājahācchvā mahāmunim || 12-117-8||

MHB 12-117-9

भक्तोऽनुरक्तः सततमुपवासकृशोऽबलः ।
फलमूलोत्कराहारः शान्तः शिष्टाकृतिर्यथा ॥ १२-११७-९॥
bhakto'nuraktaḥ satatamupavāsakṛśo'balaḥ |
phalamūlotkarāhāraḥ śāntaḥ śiṣṭākṛtiryathā || 12-117-9||

MHB 12-117-10

तस्यर्षेरुपविष्टस्य पादमूले महामुनेः ।
मनुष्यवद्गतो भावः स्नेहबद्धोऽभवद्भृशम् ॥ १२-११७-१०॥
tasyarṣerupaviṣṭasya pādamūle mahāmuneḥ |
manuṣyavadgato bhāvaḥ snehabaddho'bhavadbhṛśam || 12-117-10||

MHB 12-117-11

ततोऽभ्ययान्महावीर्यो द्वीपी क्षतजभोजनः ।
श्वार्थमत्यन्तसंदुष्टः क्रूरः काल इवान्तकः ॥ १२-११७-११॥
tato'bhyayānmahāvīryo dvīpī kṣatajabhojanaḥ |
śvārthamatyantasaṃduṣṭaḥ krūraḥ kāla ivāntakaḥ || 12-117-11||

MHB 12-117-12

लेलिह्यमानस्तृषितः पुच्छास्फोटनतत्परः ।
व्यादितास्यः क्षुधाभग्नः प्रार्थयानस्तदामिषम् ॥ १२-११७-१२॥
lelihyamānastṛṣitaḥ pucchāsphoṭanatatparaḥ |
vyāditāsyaḥ kṣudhābhagnaḥ prārthayānastadāmiṣam || 12-117-12||

MHB 12-117-13

तं दृष्ट्वा क्रूरमायान्तं जीवितार्थी नराधिप ।
प्रोवाच श्वा मुनिं तत्र यत्तच्छृणु महामते ॥ १२-११७-१३॥
taṃ dṛṣṭvā krūramāyāntaṃ jīvitārthī narādhipa |
provāca śvā muniṃ tatra yattacchṛṇu mahāmate || 12-117-13||

MHB 12-117-14

श्वशत्रुर्भगवन्नत्र द्वीपी मां हन्तुमिच्छति ।
त्वत्प्रसादाद्भयं न स्यात्तस्मान्मम महामुने ॥ १२-११७-१४॥
śvaśatrurbhagavannatra dvīpī māṃ hantumicchati |
tvatprasādādbhayaṃ na syāttasmānmama mahāmune || 12-117-14||

MHB 12-117-15

मुनिरुवाच ।
न भयं द्वीपिनः कार्यं मृत्युतस्ते कथंचन ।
एष श्वरूपरहितो द्वीपी भवसि पुत्रक ॥ १२-११७-१५॥
muniruvāca |
na bhayaṃ dvīpinaḥ kāryaṃ mṛtyutaste kathaṃcana |
eṣa śvarūparahito dvīpī bhavasi putraka || 12-117-15||

MHB 12-117-16

भीष्म उवाच ।
ततः श्वा द्वीपितां नीतो जाम्बूनदनिभाकृतिः ।
चित्राङ्गो विस्फुरन्हृष्टो वने वसति निर्भयः ॥ १२-११७-१६॥
bhīṣma uvāca |
tataḥ śvā dvīpitāṃ nīto jāmbūnadanibhākṛtiḥ |
citrāṅgo visphuranhṛṣṭo vane vasati nirbhayaḥ || 12-117-16||

MHB 12-117-17

ततोऽभ्ययान्महारौद्रो व्यादितास्यः क्षुधान्वितः ।
द्वीपिनं लेलिहद्वक्त्रो व्याघ्रो रुधिरलालसः ॥ १२-११७-१७॥
tato'bhyayānmahāraudro vyāditāsyaḥ kṣudhānvitaḥ |
dvīpinaṃ lelihadvaktro vyāghro rudhiralālasaḥ || 12-117-17||

MHB 12-117-18

व्याघ्रं दृष्ट्वा क्षुधाभग्नं दंष्ट्रिणं वनगोचरम् ।
द्वीपी जीवितरक्षार्थमृषिं शरणमेयिवान् ॥ १२-११७-१८॥
vyāghraṃ dṛṣṭvā kṣudhābhagnaṃ daṃṣṭriṇaṃ vanagocaram |
dvīpī jīvitarakṣārthamṛṣiṃ śaraṇameyivān || 12-117-18||

MHB 12-117-19

ततः संवासजं स्नेहमृषिणा कुर्वता सदा ।
स द्वीपी व्याघ्रतां नीतो रिपुभिर्बलवत्तरः ।
ततो दृष्ट्वा स शार्दूलो नाभ्यहंस्तं विशां पते ॥ १२-११७-१९॥
tataḥ saṃvāsajaṃ snehamṛṣiṇā kurvatā sadā |
sa dvīpī vyāghratāṃ nīto ripubhirbalavattaraḥ |
tato dṛṣṭvā sa śārdūlo nābhyahaṃstaṃ viśāṃ pate || 12-117-19||

MHB 12-117-20

स तु श्वा व्याघ्रतां प्राप्य बलवान्पिशिताशनः ।
न मूलफलभोगेषु स्पृहामप्यकरोत्तदा ॥ १२-११७-२०॥
sa tu śvā vyāghratāṃ prāpya balavānpiśitāśanaḥ |
na mūlaphalabhogeṣu spṛhāmapyakarottadā || 12-117-20||

MHB 12-117-21

यथा मृगपतिर्नित्यं प्रकाङ्क्षति वनौकसः ।
तथैव स महाराज व्याघ्रः समभवत्तदा ॥ १२-११७-२१॥
yathā mṛgapatirnityaṃ prakāṅkṣati vanaukasaḥ |
tathaiva sa mahārāja vyāghraḥ samabhavattadā || 12-117-21||

MHB 12-117-22

व्याघ्रस्तूटजमूलस्थस्तृप्तः सुप्तो हतैर्मृगैः ।
नागश्चागात्तमुद्देशं मत्तो मेघ इवोत्थितः ॥ १२-११७-२२॥
vyāghrastūṭajamūlasthastṛptaḥ supto hatairmṛgaiḥ |
nāgaścāgāttamuddeśaṃ matto megha ivotthitaḥ || 12-117-22||

MHB 12-117-23

प्रभिन्नकरटः प्रांशुः पद्मी विततमस्तकः ।
सुविषाणो महाकायो मेघगम्भीरनिस्वनः ॥ १२-११७-२३॥
prabhinnakaraṭaḥ prāṃśuḥ padmī vitatamastakaḥ |
suviṣāṇo mahākāyo meghagambhīranisvanaḥ || 12-117-23||

MHB 12-117-24

तं दृष्ट्वा कुञ्जरं मत्तमायान्तं मदगर्वितम् ।
व्याघ्रो हस्तिभयात्त्रस्तस्तमृषिं शरणं ययौ ॥ १२-११७-२४॥
taṃ dṛṣṭvā kuñjaraṃ mattamāyāntaṃ madagarvitam |
vyāghro hastibhayāttrastastamṛṣiṃ śaraṇaṃ yayau || 12-117-24||

MHB 12-117-25

ततोऽनयत्कुञ्जरतां तं व्याघ्रमृषिसत्तमः ।
महामेघोपमं दृष्ट्वा तं स भीतोऽभवद्गजः ॥ १२-११७-२५॥
tato'nayatkuñjaratāṃ taṃ vyāghramṛṣisattamaḥ |
mahāmeghopamaṃ dṛṣṭvā taṃ sa bhīto'bhavadgajaḥ || 12-117-25||

MHB 12-117-26

ततः कमलषण्डानि शल्लकीगहनानि च ।
व्यचरत्स मुदा युक्तः पद्मरेणुविभूषितः ॥ १२-११७-२६॥
tataḥ kamalaṣaṇḍāni śallakīgahanāni ca |
vyacaratsa mudā yuktaḥ padmareṇuvibhūṣitaḥ || 12-117-26||

MHB 12-117-27

कदाचिद्रममाणस्य हस्तिनः सुमुखं तदा ।
ऋषेस्तस्योटजस्थस्य कालोऽगच्छन्निशानिशम् ॥ १२-११७-२७॥
kadācidramamāṇasya hastinaḥ sumukhaṃ tadā |
ṛṣestasyoṭajasthasya kālo'gacchanniśāniśam || 12-117-27||

MHB 12-117-28

अथाजगाम तं देशं केसरी केसरारुणः ।
गिरिकन्दरजो भीमः सिंहो नागकुलान्तकः ॥ १२-११७-२८॥
athājagāma taṃ deśaṃ kesarī kesarāruṇaḥ |
girikandarajo bhīmaḥ siṃho nāgakulāntakaḥ || 12-117-28||

MHB 12-117-29

तं दृष्ट्वा सिंहमायान्तं नागः सिंहभयाकुलः ।
ऋषिं शरणमापेदे वेपमानो भयातुरः ॥ १२-११७-२९॥
taṃ dṛṣṭvā siṃhamāyāntaṃ nāgaḥ siṃhabhayākulaḥ |
ṛṣiṃ śaraṇamāpede vepamāno bhayāturaḥ || 12-117-29||

MHB 12-117-30

ततः स सिंहतां नीतो नागेन्द्रो मुनिना तदा ।
वन्यं नागणयत्सिंहं तुल्यजातिसमन्वयात् ॥ १२-११७-३०॥
tataḥ sa siṃhatāṃ nīto nāgendro muninā tadā |
vanyaṃ nāgaṇayatsiṃhaṃ tulyajātisamanvayāt || 12-117-30||

MHB 12-117-31

दृष्ट्वा च सोऽनशत्सिंहो वन्यो भीसन्नवाग्बलः ।
स चाश्रमेऽवसत्सिंहस्तस्मिन्नेव वने सुखी ॥ १२-११७-३१॥
dṛṣṭvā ca so'naśatsiṃho vanyo bhīsannavāgbalaḥ |
sa cāśrame'vasatsiṃhastasminneva vane sukhī || 12-117-31||

MHB 12-117-32

न त्वन्ये क्षुद्रपशवस्तपोवननिवासिनः ।
व्यदृश्यन्त भयत्रस्ता जीविताकाङ्क्षिणः सदा ॥ १२-११७-३२॥
na tvanye kṣudrapaśavastapovananivāsinaḥ |
vyadṛśyanta bhayatrastā jīvitākāṅkṣiṇaḥ sadā || 12-117-32||

MHB 12-117-33

कदाचित्कालयोगेन सर्वप्राणिविहिंसकः ।
बलवान्क्षतजाहारो नानासत्त्वभयंकरः ॥ १२-११७-३३॥
kadācitkālayogena sarvaprāṇivihiṃsakaḥ |
balavānkṣatajāhāro nānāsattvabhayaṃkaraḥ || 12-117-33||

MHB 12-117-34

अष्टपादूर्ध्वचरणः शरभो वनगोचरः ।
तं सिंहं हन्तुमागच्छन्मुनेस्तस्य निवेशनम् ॥ १२-११७-३४॥
aṣṭapādūrdhvacaraṇaḥ śarabho vanagocaraḥ |
taṃ siṃhaṃ hantumāgacchanmunestasya niveśanam || 12-117-34||

MHB 12-117-35

तं मुनिः शरभं चक्रे बलोत्कटमरिंदम ।
ततः स शरभो वन्यो मुनेः शरभमग्रतः ।
दृष्ट्वा बलिनमत्युग्रं द्रुतं संप्राद्रवद्भयात् ॥ १२-११७-३५॥
taṃ muniḥ śarabhaṃ cakre balotkaṭamariṃdama |
tataḥ sa śarabho vanyo muneḥ śarabhamagrataḥ |
dṛṣṭvā balinamatyugraṃ drutaṃ saṃprādravadbhayāt || 12-117-35||

MHB 12-117-36

स एवं शरभस्थाने न्यस्तो वै मुनिना तदा ।
मुनेः पार्श्वगतो नित्यं शारभ्यं सुखमाप्तवान् ॥ १२-११७-३६॥
sa evaṃ śarabhasthāne nyasto vai muninā tadā |
muneḥ pārśvagato nityaṃ śārabhyaṃ sukhamāptavān || 12-117-36||

MHB 12-117-37

ततः शरभसंत्रस्ताः सर्वे मृगगणा वनात् ।
दिशः संप्राद्रवन्राजन्भयाज्जीवितकाङ्क्षिणः ॥ १२-११७-३७॥
tataḥ śarabhasaṃtrastāḥ sarve mṛgagaṇā vanāt |
diśaḥ saṃprādravanrājanbhayājjīvitakāṅkṣiṇaḥ || 12-117-37||

MHB 12-117-38

शरभोऽप्यतिसंदुष्टो नित्यं प्राणिवधे रतः ।
फलमूलाशनं शान्तं नैच्छत्स पिशिताशनः ॥ १२-११७-३८॥
śarabho'pyatisaṃduṣṭo nityaṃ prāṇivadhe rataḥ |
phalamūlāśanaṃ śāntaṃ naicchatsa piśitāśanaḥ || 12-117-38||

MHB 12-117-39

ततो रुधिरतर्षेण बलिना शरभोऽन्वितः ।
इयेष तं मुनिं हन्तुमकृतज्ञः श्वयोनिजः ॥ १२-११७-३९॥
tato rudhiratarṣeṇa balinā śarabho'nvitaḥ |
iyeṣa taṃ muniṃ hantumakṛtajñaḥ śvayonijaḥ || 12-117-39||

MHB 12-117-40

ततस्तेन तपःशक्त्या विदितो ज्ञानचक्षुषा ।
विज्ञाय च महाप्राज्ञो मुनिः श्वानं तमुक्तवान् ॥ १२-११७-४०॥
tatastena tapaḥśaktyā vidito jñānacakṣuṣā |
vijñāya ca mahāprājño muniḥ śvānaṃ tamuktavān || 12-117-40||

MHB 12-117-41

श्वा त्वं द्वीपित्वमापन्नो द्वीपी व्याघ्रत्वमागतः ।
व्याघ्रो नागो मदपटुर्नागः सिंहत्वमाप्तवान् ॥ १२-११७-४१॥
śvā tvaṃ dvīpitvamāpanno dvīpī vyāghratvamāgataḥ |
vyāghro nāgo madapaṭurnāgaḥ siṃhatvamāptavān || 12-117-41||

MHB 12-117-42

सिंहोऽतिबलसंयुक्तो भूयः शरभतां गतः ।
मया स्नेहपरीतेन न विमृष्टः कुलान्वयः ॥ १२-११७-४२॥
siṃho'tibalasaṃyukto bhūyaḥ śarabhatāṃ gataḥ |
mayā snehaparītena na vimṛṣṭaḥ kulānvayaḥ || 12-117-42||

MHB 12-117-43

यस्मादेवमपापं मां पाप हिंसितुमिच्छसि ।
तस्मात्स्वयोनिमापन्नः श्वैव त्वं हि भविष्यसि ॥ १२-११७-४३॥
yasmādevamapāpaṃ māṃ pāpa hiṃsitumicchasi |
tasmātsvayonimāpannaḥ śvaiva tvaṃ hi bhaviṣyasi || 12-117-43||

MHB 12-117-44

ततो मुनिजनद्वेषाद्दुष्टात्मा श्वाकृतोऽबुधः ।
ऋषिणा शरभः शप्तः स्वं रूपं पुनराप्तवान् ॥ १२-११७-४४॥
tato munijanadveṣādduṣṭātmā śvākṛto'budhaḥ |
ṛṣiṇā śarabhaḥ śaptaḥ svaṃ rūpaṃ punarāptavān || 12-117-44||

Adhyaya: 118/353 (28)

MHB 12-118-1

भीष्म उवाच ।
स श्वा प्रकृतिमापन्नः परं दैन्यमुपागमत् ।
ऋषिणा हुंकृतः पापस्तपोवनबहिष्कृतः ॥ १२-११८-१॥
bhīṣma uvāca |
sa śvā prakṛtimāpannaḥ paraṃ dainyamupāgamat |
ṛṣiṇā huṃkṛtaḥ pāpastapovanabahiṣkṛtaḥ || 12-118-1||

MHB 12-118-2

एवं राज्ञा मतिमता विदित्वा शीलशौचताम् ।
आर्जवं प्रकृतिं सत्त्वं कुलं वृत्तं श्रुतं दमम् ॥ १२-११८-२॥
evaṃ rājñā matimatā viditvā śīlaśaucatām |
ārjavaṃ prakṛtiṃ sattvaṃ kulaṃ vṛttaṃ śrutaṃ damam || 12-118-2||

MHB 12-118-3

अनुक्रोशं बलं वीर्यं भावं संप्रशमं क्षमाम् ।
भृत्या ये यत्र योग्याः स्युस्तत्र स्थाप्याः सुशिक्षिताः ॥ १२-११८-३॥
anukrośaṃ balaṃ vīryaṃ bhāvaṃ saṃpraśamaṃ kṣamām |
bhṛtyā ye yatra yogyāḥ syustatra sthāpyāḥ suśikṣitāḥ || 12-118-3||

MHB 12-118-4

नापरीक्ष्य महीपालः प्रकर्तुं भृत्यमर्हति ।
अकुलीननराकीर्णो न राजा सुखमेधते ॥ १२-११८-४॥
nāparīkṣya mahīpālaḥ prakartuṃ bhṛtyamarhati |
akulīnanarākīrṇo na rājā sukhamedhate || 12-118-4||

MHB 12-118-5

कुलजः प्रकृतो राज्ञा तत्कुलीनतया सदा ।
न पापे कुरुते बुद्धिं निन्द्यमानोऽप्यनागसि ॥ १२-११८-५॥
kulajaḥ prakṛto rājñā tatkulīnatayā sadā |
na pāpe kurute buddhiṃ nindyamāno'pyanāgasi || 12-118-5||

MHB 12-118-6

अकुलीनस्तु पुरुषः प्रकृतः साधुसंक्षयात् ।
दुर्लभैश्वर्यतां प्राप्तो निन्दितः शत्रुतां व्रजेत् ॥ १२-११८-६॥
akulīnastu puruṣaḥ prakṛtaḥ sādhusaṃkṣayāt |
durlabhaiśvaryatāṃ prāpto ninditaḥ śatrutāṃ vrajet || 12-118-6||

MHB 12-118-7

कुलीनं शिक्षितं प्राज्ञं ज्ञानविज्ञानकोविदम् ।
सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञं सहिष्णुं देशजं तथा ॥ १२-११८-७॥
kulīnaṃ śikṣitaṃ prājñaṃ jñānavijñānakovidam |
sarvaśāstrārthatattvajñaṃ sahiṣṇuṃ deśajaṃ tathā || 12-118-7||

MHB 12-118-8

कृतज्ञं बलवन्तं च क्षान्तं दान्तं जितेन्द्रियम् ।
अलुब्धं लब्धसंतुष्टं स्वामिमित्रबुभूषकम् ॥ १२-११८-८॥
kṛtajñaṃ balavantaṃ ca kṣāntaṃ dāntaṃ jitendriyam |
alubdhaṃ labdhasaṃtuṣṭaṃ svāmimitrabubhūṣakam || 12-118-8||

MHB 12-118-9

सचिवं देशकालज्ञं सर्वसंग्रहणे रतम् ।
सत्कृतं युक्तमनसं हितैषिणमतन्द्रितम् ॥ १२-११८-९॥
sacivaṃ deśakālajñaṃ sarvasaṃgrahaṇe ratam |
satkṛtaṃ yuktamanasaṃ hitaiṣiṇamatandritam || 12-118-9||

MHB 12-118-10

युक्ताचारं स्वविषये संधिविग्रहकोविदम् ।
राज्ञस्त्रिवर्गवेत्तारं पौरजानपदप्रियम् ॥ १२-११८-१०॥
yuktācāraṃ svaviṣaye saṃdhivigrahakovidam |
rājñastrivargavettāraṃ paurajānapadapriyam || 12-118-10||

MHB 12-118-11

खातकव्यूहतत्त्वज्ञं बलहर्षणकोविदम् ।
इङ्गिताकारतत्त्वज्ञं यात्रायानविशारदम् ॥ १२-११८-११॥
khātakavyūhatattvajñaṃ balaharṣaṇakovidam |
iṅgitākāratattvajñaṃ yātrāyānaviśāradam || 12-118-11||

MHB 12-118-12

हस्तिशिक्षासु तत्त्वज्ञमहंकारविवर्जितम् ।
प्रगल्भं दक्षिणं दान्तं बलिनं युक्तकारिणम् ॥ १२-११८-१२॥
hastiśikṣāsu tattvajñamahaṃkāravivarjitam |
pragalbhaṃ dakṣiṇaṃ dāntaṃ balinaṃ yuktakāriṇam || 12-118-12||

MHB 12-118-13

चोक्षं चोक्षजनाकीर्णं सुवेषं सुखदर्शनम् ।
नायकं नीतिकुशलं गुणषष्ट्या समन्वितम् ॥ १२-११८-१३॥
cokṣaṃ cokṣajanākīrṇaṃ suveṣaṃ sukhadarśanam |
nāyakaṃ nītikuśalaṃ guṇaṣaṣṭyā samanvitam || 12-118-13||

MHB 12-118-14

अस्तब्धं प्रश्रितं शक्तं मृदुवादिनमेव च ।
धीरं श्लक्ष्णं महर्द्धिं च देशकालोपपादकम् ॥ १२-११८-१४॥
astabdhaṃ praśritaṃ śaktaṃ mṛduvādinameva ca |
dhīraṃ ślakṣṇaṃ maharddhiṃ ca deśakālopapādakam || 12-118-14||

MHB 12-118-15

सचिवं यः प्रकुरुते न चैनमवमन्यते ।
तस्य विस्तीर्यते राज्यं ज्योत्स्ना ग्रहपतेरिव ॥ १२-११८-१५॥
sacivaṃ yaḥ prakurute na cainamavamanyate |
tasya vistīryate rājyaṃ jyotsnā grahapateriva || 12-118-15||

MHB 12-118-16

एतैरेव गुणैर्युक्तो राजा शास्त्रविशारदः ।
एष्टव्यो धर्मपरमः प्रजापालनतत्परः ॥ १२-११८-१६॥
etaireva guṇairyukto rājā śāstraviśāradaḥ |
eṣṭavyo dharmaparamaḥ prajāpālanatatparaḥ || 12-118-16||

MHB 12-118-17

धीरो मर्षी शुचिः शीघ्रः काले पुरुषकारवित् ।
शुश्रूषुः श्रुतवाञ्श्रोता ऊहापोहविशारदः ॥ १२-११८-१७॥
dhīro marṣī śuciḥ śīghraḥ kāle puruṣakāravit |
śuśrūṣuḥ śrutavāñśrotā ūhāpohaviśāradaḥ || 12-118-17||

MHB 12-118-18

मेधावी धारणायुक्तो यथान्यायोपपादकः ।
दान्तः सदा प्रियाभाषी क्षमावांश्च विपर्यये ॥ १२-११८-१८॥
medhāvī dhāraṇāyukto yathānyāyopapādakaḥ |
dāntaḥ sadā priyābhāṣī kṣamāvāṃśca viparyaye || 12-118-18||

MHB 12-118-19

दानाच्छेदे स्वयंकारी सुद्वारः सुखदर्शनः ।
आर्तहस्तप्रदो नित्यमाप्तंमन्यो नये रतः ॥ १२-११८-१९॥
dānācchede svayaṃkārī sudvāraḥ sukhadarśanaḥ |
ārtahastaprado nityamāptaṃmanyo naye rataḥ || 12-118-19||

MHB 12-118-20

नाहंवादी न निर्द्वंद्वो न यत्किंचनकारकः ।
कृते कर्मण्यमोघानां कर्ता भृत्यजनप्रियः ॥ १२-११८-२०॥
nāhaṃvādī na nirdvaṃdvo na yatkiṃcanakārakaḥ |
kṛte karmaṇyamoghānāṃ kartā bhṛtyajanapriyaḥ || 12-118-20||

MHB 12-118-21

संगृहीतजनोऽस्तब्धः प्रसन्नवदनः सदा ।
दाता भृत्यजनावेक्षी न क्रोधी सुमहामनाः ॥ १२-११८-२१॥
saṃgṛhītajano'stabdhaḥ prasannavadanaḥ sadā |
dātā bhṛtyajanāvekṣī na krodhī sumahāmanāḥ || 12-118-21||

MHB 12-118-22

युक्तदण्डो न निर्दण्डो धर्मकार्यानुशासकः ।
चारनेत्रः परावेक्षी धर्मार्थकुशलः सदा ॥ १२-११८-२२॥
yuktadaṇḍo na nirdaṇḍo dharmakāryānuśāsakaḥ |
cāranetraḥ parāvekṣī dharmārthakuśalaḥ sadā || 12-118-22||

MHB 12-118-23

राजा गुणशताकीर्ण एष्टव्यस्तादृशो भवेत् ।
योधाश्चैव मनुष्येन्द्र सर्वैर्गुणगुणैर्वृताः ॥ १२-११८-२३॥
rājā guṇaśatākīrṇa eṣṭavyastādṛśo bhavet |
yodhāścaiva manuṣyendra sarvairguṇaguṇairvṛtāḥ || 12-118-23||

MHB 12-118-24

अन्वेष्टव्याः सुपुरुषाः सहाया राज्यधारणाः ।
न विमानयितव्याश्च राज्ञा वृद्धिमभीप्सता ॥ १२-११८-२४॥
anveṣṭavyāḥ supuruṣāḥ sahāyā rājyadhāraṇāḥ |
na vimānayitavyāśca rājñā vṛddhimabhīpsatā || 12-118-24||

MHB 12-118-25

योधाः समरशौटीराः कृतज्ञाः शस्त्रकोविदाः ।
धर्मशास्त्रसमायुक्ताः पदातिजनसंयुताः ॥ १२-११८-२५॥
yodhāḥ samaraśauṭīrāḥ kṛtajñāḥ śastrakovidāḥ |
dharmaśāstrasamāyuktāḥ padātijanasaṃyutāḥ || 12-118-25||

MHB 12-118-26

अर्थमानविवृद्धाश्च रथचर्याविशारदाः ।
इष्वस्त्रकुशला यस्य तस्येयं नृपतेर्मही ॥ १२-११८-२६॥
arthamānavivṛddhāśca rathacaryāviśāradāḥ |
iṣvastrakuśalā yasya tasyeyaṃ nṛpatermahī || 12-118-26||

MHB 12-118-27

सर्वसंग्रहणे युक्तो नृपो भवति यः सदा ।
उत्थानशीलो मित्राढ्यः स राजा राजसत्तमः ॥ १२-११८-२७॥
sarvasaṃgrahaṇe yukto nṛpo bhavati yaḥ sadā |
utthānaśīlo mitrāḍhyaḥ sa rājā rājasattamaḥ || 12-118-27||

MHB 12-118-28

शक्या अश्वसहस्रेण वीरारोहेण भारत ।
संगृहीतमनुष्येण कृत्स्ना जेतुं वसुंधरा ॥ १२-११८-२८॥
śakyā aśvasahasreṇa vīrāroheṇa bhārata |
saṃgṛhītamanuṣyeṇa kṛtsnā jetuṃ vasuṃdharā || 12-118-28||

Adhyaya: 119/353 (20)

MHB 12-119-1

भीष्म उवाच ।
एवं शुनासमान्भृत्यान्स्वस्थाने यो नराधिपः ।
नियोजयति कृत्येषु स राज्यफलमश्नुते ॥ १२-११९-१॥
bhīṣma uvāca |
evaṃ śunāsamānbhṛtyānsvasthāne yo narādhipaḥ |
niyojayati kṛtyeṣu sa rājyaphalamaśnute || 12-119-1||

MHB 12-119-2

न श्वा स्वस्थानमुत्क्रम्य प्रमाणमभि सत्कृतः ।
आरोप्यः श्वा स्वकात्स्थानादुत्क्रम्यान्यत्प्रपद्यते ॥ १२-११९-२॥
na śvā svasthānamutkramya pramāṇamabhi satkṛtaḥ |
āropyaḥ śvā svakātsthānādutkramyānyatprapadyate || 12-119-2||

MHB 12-119-3

स्वजातिकुलसंपन्नाः स्वेषु कर्मस्ववस्थिताः ।
प्रकर्तव्या बुधा भृत्या नास्थाने प्रक्रिया क्षमा ॥ १२-११९-३॥
svajātikulasaṃpannāḥ sveṣu karmasvavasthitāḥ |
prakartavyā budhā bhṛtyā nāsthāne prakriyā kṣamā || 12-119-3||

MHB 12-119-4

अनुरूपाणि कर्माणि भृत्येभ्यो यः प्रयच्छति ।
स भृत्यगुणसंपन्नं राजा फलमुपाश्नुते ॥ १२-११९-४॥
anurūpāṇi karmāṇi bhṛtyebhyo yaḥ prayacchati |
sa bhṛtyaguṇasaṃpannaṃ rājā phalamupāśnute || 12-119-4||

MHB 12-119-5

शरभः शरभस्थाने सिंहः सिंह इवोर्जितः ।
व्याघ्रो व्याघ्र इव स्थाप्यो द्वीपी द्वीपी यथा तथा ॥ १२-११९-५॥
śarabhaḥ śarabhasthāne siṃhaḥ siṃha ivorjitaḥ |
vyāghro vyāghra iva sthāpyo dvīpī dvīpī yathā tathā || 12-119-5||

MHB 12-119-6

कर्मस्विहानुरूपेषु न्यस्या भृत्या यथाविधि ।
प्रतिलोमं न भृत्यास्ते स्थाप्याः कर्मफलैषिणा ॥ १२-११९-६॥
karmasvihānurūpeṣu nyasyā bhṛtyā yathāvidhi |
pratilomaṃ na bhṛtyāste sthāpyāḥ karmaphalaiṣiṇā || 12-119-6||

MHB 12-119-7

यः प्रमाणमतिक्रम्य प्रतिलोमं नराधिपः ।
भृत्यान्स्थापयतेऽबुद्धिर्न स रञ्जयते प्रजाः ॥ १२-११९-७॥
yaḥ pramāṇamatikramya pratilomaṃ narādhipaḥ |
bhṛtyānsthāpayate'buddhirna sa rañjayate prajāḥ || 12-119-7||

MHB 12-119-8

न बालिशा न च क्षुद्रा न चाप्रतिमितेन्द्रियाः ।
नाकुलीना नराः पार्श्वे स्थाप्या राज्ञा हितैषिणा ॥ १२-११९-८॥
na bāliśā na ca kṣudrā na cāpratimitendriyāḥ |
nākulīnā narāḥ pārśve sthāpyā rājñā hitaiṣiṇā || 12-119-8||

MHB 12-119-9

साधवः कुशलाः शूरा ज्ञानवन्तोऽनसूयकाः ।
अक्षुद्राः शुचयो दक्षा नराः स्युः पारिपार्श्वकाः ॥ १२-११९-९॥
sādhavaḥ kuśalāḥ śūrā jñānavanto'nasūyakāḥ |
akṣudrāḥ śucayo dakṣā narāḥ syuḥ pāripārśvakāḥ || 12-119-9||

MHB 12-119-10

न्यग्भूतास्तत्पराः क्षान्ताश्चौक्षाः प्रकृतिजाः शुभाः ।
स्वे स्वे स्थानेऽपरिक्रुष्टास्ते स्यू राज्ञो बहिश्चराः ॥ १२-११९-१०॥
nyagbhūtāstatparāḥ kṣāntāścaukṣāḥ prakṛtijāḥ śubhāḥ |
sve sve sthāne'parikruṣṭāste syū rājño bahiścarāḥ || 12-119-10||

MHB 12-119-11

सिंहस्य सततं पार्श्वे सिंह एव जनो भवेत् ।
असिंहः सिंहसहितः सिंहवल्लभते फलम् ॥ १२-११९-११॥
siṃhasya satataṃ pārśve siṃha eva jano bhavet |
asiṃhaḥ siṃhasahitaḥ siṃhavallabhate phalam || 12-119-11||

MHB 12-119-12

यस्तु सिंहः श्वभिः कीर्णः सिंहकर्मफले रतः ।
न स सिंहफलं भोक्तुं शक्तः श्वभिरुपासितः ॥ १२-११९-१२॥
yastu siṃhaḥ śvabhiḥ kīrṇaḥ siṃhakarmaphale rataḥ |
na sa siṃhaphalaṃ bhoktuṃ śaktaḥ śvabhirupāsitaḥ || 12-119-12||

MHB 12-119-13

एवमेतैर्मनुष्येन्द्र शूरैः प्राज्ञैर्बहुश्रुतैः ।
कुलीनैः सह शक्येत कृत्स्नां जेतुं वसुंधराम् ॥ १२-११९-१३॥
evametairmanuṣyendra śūraiḥ prājñairbahuśrutaiḥ |
kulīnaiḥ saha śakyeta kṛtsnāṃ jetuṃ vasuṃdharām || 12-119-13||

MHB 12-119-14

नावैद्यो नानृजुः पार्श्वे नाविद्यो नामहाधनः ।
संग्राह्यो वसुधापालैर्भृत्यो भृत्यवतां वर ॥ १२-११९-१४॥
nāvaidyo nānṛjuḥ pārśve nāvidyo nāmahādhanaḥ |
saṃgrāhyo vasudhāpālairbhṛtyo bhṛtyavatāṃ vara || 12-119-14||

MHB 12-119-15

बाणवद्विसृता यान्ति स्वामिकार्यपरा जनाः ।
ये भृत्याः पार्थिवहितास्तेषां सान्त्वं प्रयोजयेत् ॥ १२-११९-१५॥
bāṇavadvisṛtā yānti svāmikāryaparā janāḥ |
ye bhṛtyāḥ pārthivahitāsteṣāṃ sāntvaṃ prayojayet || 12-119-15||

MHB 12-119-16

कोशश्च सततं रक्ष्यो यत्नमास्थाय राजभिः ।
कोशमूला हि राजानः कोशमूलकरो भव ॥ १२-११९-१६॥
kośaśca satataṃ rakṣyo yatnamāsthāya rājabhiḥ |
kośamūlā hi rājānaḥ kośamūlakaro bhava || 12-119-16||

MHB 12-119-17

कोष्ठागारं च ते नित्यं स्फीतं धान्यैः सुसंचितम् ।
सदास्तु सत्सु संन्यस्तं धनधान्यपरो भव ॥ १२-११९-१७॥
koṣṭhāgāraṃ ca te nityaṃ sphītaṃ dhānyaiḥ susaṃcitam |
sadāstu satsu saṃnyastaṃ dhanadhānyaparo bhava || 12-119-17||

MHB 12-119-18

नित्ययुक्ताश्च ते भृत्या भवन्तु रणकोविदाः ।
वाजिनां च प्रयोगेषु वैशारद्यमिहेष्यते ॥ १२-११९-१८॥
nityayuktāśca te bhṛtyā bhavantu raṇakovidāḥ |
vājināṃ ca prayogeṣu vaiśāradyamiheṣyate || 12-119-18||

MHB 12-119-19

ज्ञातिबन्धुजनावेक्षी मित्रसंबन्धिसंवृतः ।
पौरकार्यहितान्वेषी भव कौरवनन्दन ॥ १२-११९-१९॥
jñātibandhujanāvekṣī mitrasaṃbandhisaṃvṛtaḥ |
paurakāryahitānveṣī bhava kauravanandana || 12-119-19||

MHB 12-119-20

एषा ते नैष्ठिकी बुद्धिः प्रज्ञा चाभिहिता मया ।
श्वा ते निदर्शनं तात किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ १२-११९-२०॥
eṣā te naiṣṭhikī buddhiḥ prajñā cābhihitā mayā |
śvā te nidarśanaṃ tāta kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi || 12-119-20||

Adhyaya: 120/353 (54)

MHB 12-120-1

युधिष्ठिर उवाच ।
राजवृत्तान्यनेकानि त्वया प्रोक्तानि भारत ।
पूर्वैः पूर्वनियुक्तानि राजधर्मार्थवेदिभिः ॥ १२-१२०-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
rājavṛttānyanekāni tvayā proktāni bhārata |
pūrvaiḥ pūrvaniyuktāni rājadharmārthavedibhiḥ || 12-120-1||

MHB 12-120-2

तदेव विस्तरेणोक्तं पूर्वैर्दृष्टं सतां मतम् ।
प्रणयं राजधर्माणां प्रब्रूहि भरतर्षभ ॥ १२-१२०-२॥
tadeva vistareṇoktaṃ pūrvairdṛṣṭaṃ satāṃ matam |
praṇayaṃ rājadharmāṇāṃ prabrūhi bharatarṣabha || 12-120-2||

MHB 12-120-3

भीष्म उवाच ।
रक्षणं सर्वभूतानामिति क्षत्रे परं मतम् ।
तद्यथा रक्षणं कुर्यात्तथा शृणु महीपते ॥ १२-१२०-३॥
bhīṣma uvāca |
rakṣaṇaṃ sarvabhūtānāmiti kṣatre paraṃ matam |
tadyathā rakṣaṇaṃ kuryāttathā śṛṇu mahīpate || 12-120-3||

MHB 12-120-4

यथा बर्हाणि चित्राणि बिभर्ति भुजगाशनः ।
तथा बहुविधं राजा रूपं कुर्वीत धर्मवित् ॥ १२-१२०-४॥
yathā barhāṇi citrāṇi bibharti bhujagāśanaḥ |
tathā bahuvidhaṃ rājā rūpaṃ kurvīta dharmavit || 12-120-4||

MHB 12-120-5

तैक्ष्ण्यं जिह्मत्वमादान्त्यं सत्यमार्जवमेव च ।
मध्यस्थः सत्त्वमातिष्ठंस्तथा वै सुखमृच्छति ॥ १२-१२०-५॥
taikṣṇyaṃ jihmatvamādāntyaṃ satyamārjavameva ca |
madhyasthaḥ sattvamātiṣṭhaṃstathā vai sukhamṛcchati || 12-120-5||

MHB 12-120-6

यस्मिन्नर्थे हितं यत्स्यात्तद्वर्णं रूपमाविशेत् ।
बहुरूपस्य राज्ञो हि सूक्ष्मोऽप्यर्थो न सीदति ॥ १२-१२०-६॥
yasminnarthe hitaṃ yatsyāttadvarṇaṃ rūpamāviśet |
bahurūpasya rājño hi sūkṣmo'pyartho na sīdati || 12-120-6||

MHB 12-120-7

नित्यं रक्षितमन्त्रः स्याद्यथा मूकः शरच्छिखी ।
श्लक्ष्णाक्षरतनुः श्रीमान्भवेच्छास्त्रविशारदः ॥ १२-१२०-७॥
nityaṃ rakṣitamantraḥ syādyathā mūkaḥ śaracchikhī |
ślakṣṇākṣaratanuḥ śrīmānbhavecchāstraviśāradaḥ || 12-120-7||

MHB 12-120-8

आपद्द्वारेषु यत्तः स्याज्जलप्रस्रवणेष्विव ।
शैलवर्षोदकानीव द्विजान्सिद्धान्समाश्रयेत् ॥ १२-१२०-८॥
āpaddvāreṣu yattaḥ syājjalaprasravaṇeṣviva |
śailavarṣodakānīva dvijānsiddhānsamāśrayet || 12-120-8||

MHB 12-120-9

अर्थकामः शिखां राजा कुर्याद्धर्मध्वजोपमाम् ।
नित्यमुद्यतदण्डः स्यादाचरेच्चाप्रमादतः ।
लोके चायव्ययौ दृष्ट्वा वृक्षाद्वृक्षमिवाप्लवन् ॥ १२-१२०-९॥
arthakāmaḥ śikhāṃ rājā kuryāddharmadhvajopamām |
nityamudyatadaṇḍaḥ syādācareccāpramādataḥ |
loke cāyavyayau dṛṣṭvā vṛkṣādvṛkṣamivāplavan || 12-120-9||

MHB 12-120-10

मृजावान्स्यात्स्वयूथ्येषु भावानि चरणैः क्षिपेत् ।
जातपक्षः परिस्पन्देद्रक्षेद्वैकल्यमात्मनः ॥ १२-१२०-१०॥
mṛjāvānsyātsvayūthyeṣu bhāvāni caraṇaiḥ kṣipet |
jātapakṣaḥ parispandedrakṣedvaikalyamātmanaḥ || 12-120-10||

MHB 12-120-11

दोषान्विवृणुयाच्छत्रोः परपक्षान्विधूनयेत् ।
काननेष्विव पुष्पाणि बर्हीवार्थान्समाचरेत् ॥ १२-१२०-११॥
doṣānvivṛṇuyācchatroḥ parapakṣānvidhūnayet |
kānaneṣviva puṣpāṇi barhīvārthānsamācaret || 12-120-11||

MHB 12-120-12

उच्छ्रितानाश्रयेत्स्फीतान्नरेन्द्रानचलोपमान् ।
श्रयेच्छायामविज्ञातां गुप्तं शरणमाश्रयेत् ॥ १२-१२०-१२॥
ucchritānāśrayetsphītānnarendrānacalopamān |
śrayecchāyāmavijñātāṃ guptaṃ śaraṇamāśrayet || 12-120-12||

MHB 12-120-13

प्रावृषीवासितग्रीवो मज्जेत निशि निर्जने ।
मायूरेण गुणेनैव स्त्रीभिश्चालक्षितश्चरेत् ।
न जह्याच्च तनुत्राणं रक्षेदात्मानमात्मना ॥ १२-१२०-१३॥
prāvṛṣīvāsitagrīvo majjeta niśi nirjane |
māyūreṇa guṇenaiva strībhiścālakṣitaścaret |
na jahyācca tanutrāṇaṃ rakṣedātmānamātmanā || 12-120-13||

MHB 12-120-14

चारभूमिष्वभिगमान्पाशांश्च परिवर्जयेत् ।
पीडयेच्चापि तां भूमिं प्रणश्येद्गहने पुनः ॥ १२-१२०-१४॥
cārabhūmiṣvabhigamānpāśāṃśca parivarjayet |
pīḍayeccāpi tāṃ bhūmiṃ praṇaśyedgahane punaḥ || 12-120-14||

MHB 12-120-15

हन्यात्क्रुद्धानतिविषान्ये जिह्मगतयोऽहितान् ।
नाश्रयेद्बालबर्हाणि सन्निवासानि वासयेत् ॥ १२-१२०-१५॥
hanyātkruddhānativiṣānye jihmagatayo'hitān |
nāśrayedbālabarhāṇi sannivāsāni vāsayet || 12-120-15||

MHB 12-120-16

सदा बर्हिनिभः कामं प्रसक्तिकृतमाचरेत् ।
सर्वतश्चाददेत्प्रज्ञां पतंगान्गहनेष्विव ।
एवं मयूरवद्राजा स्वराष्ट्रं परिपालयेत् ॥ १२-१२०-१६॥
sadā barhinibhaḥ kāmaṃ prasaktikṛtamācaret |
sarvataścādadetprajñāṃ pataṃgāngahaneṣviva |
evaṃ mayūravadrājā svarāṣṭraṃ paripālayet || 12-120-16||

MHB 12-120-17

आत्मवृद्धिकरीं नीतिं विदधीत विचक्षणः ।
आत्मसंयमनं बुद्ध्या परबुद्ध्यावतारणम् ।
बुद्ध्या चात्मगुणप्राप्तिरेतच्छास्त्रनिदर्शनम् ॥ १२-१२०-१७॥
ātmavṛddhikarīṃ nītiṃ vidadhīta vicakṣaṇaḥ |
ātmasaṃyamanaṃ buddhyā parabuddhyāvatāraṇam |
buddhyā cātmaguṇaprāptiretacchāstranidarśanam || 12-120-17||

MHB 12-120-18

परं चाश्वासयेत्साम्ना स्वशक्तिं चोपलक्षयेत् ।
आत्मनः परिमर्शेन बुद्धिं बुद्ध्या विचारयेत् ।
सान्त्वयोगमतिः प्राज्ञः कार्याकार्यविचारकः ॥ १२-१२०-१८॥
paraṃ cāśvāsayetsāmnā svaśaktiṃ copalakṣayet |
ātmanaḥ parimarśena buddhiṃ buddhyā vicārayet |
sāntvayogamatiḥ prājñaḥ kāryākāryavicārakaḥ || 12-120-18||

MHB 12-120-19

निगूढबुद्धिर्धीरः स्याद्वक्तव्ये वक्ष्यते तथा ।
संनिकृष्टां कथां प्राज्ञो यदि बुद्ध्या बृहस्पतिः ।
स्वभावमेष्यते तप्तं कृष्णायसमिवोदके ॥ १२-१२०-१९॥
nigūḍhabuddhirdhīraḥ syādvaktavye vakṣyate tathā |
saṃnikṛṣṭāṃ kathāṃ prājño yadi buddhyā bṛhaspatiḥ |
svabhāvameṣyate taptaṃ kṛṣṇāyasamivodake || 12-120-19||

MHB 12-120-20

अनुयुञ्जीत कृत्यानि सर्वाण्येव महीपतिः ।
आगमैरुपदिष्टानि स्वस्य चैव परस्य च ॥ १२-१२०-२०॥
anuyuñjīta kṛtyāni sarvāṇyeva mahīpatiḥ |
āgamairupadiṣṭāni svasya caiva parasya ca || 12-120-20||

MHB 12-120-21

क्षुद्रं क्रूरं तथा प्राज्ञं शूरं चार्थविशारदम् ।
स्वकर्मणि नियुञ्जीत ये चान्ये वचनाधिकाः ॥ १२-१२०-२१॥
kṣudraṃ krūraṃ tathā prājñaṃ śūraṃ cārthaviśāradam |
svakarmaṇi niyuñjīta ye cānye vacanādhikāḥ || 12-120-21||

MHB 12-120-22

अप्यदृष्ट्वा नियुक्तानि अनुरूपेषु कर्मसु ।
सर्वांस्ताननुवर्तेत स्वरांस्तन्त्रीरिवायता ॥ १२-१२०-२२॥
apyadṛṣṭvā niyuktāni anurūpeṣu karmasu |
sarvāṃstānanuvarteta svarāṃstantrīrivāyatā || 12-120-22||

MHB 12-120-23

धर्माणामविरोधेन सर्वेषां प्रियमाचरेत् ।
ममायमिति राजा यः स पर्वत इवाचलः ॥ १२-१२०-२३॥
dharmāṇāmavirodhena sarveṣāṃ priyamācaret |
mamāyamiti rājā yaḥ sa parvata ivācalaḥ || 12-120-23||

MHB 12-120-24

व्यवसायं समाधाय सूर्यो रश्मिमिवायताम् ।
धर्ममेवाभिरक्षेत कृत्वा तुल्ये प्रियाप्रिये ॥ १२-१२०-२४॥
vyavasāyaṃ samādhāya sūryo raśmimivāyatām |
dharmamevābhirakṣeta kṛtvā tulye priyāpriye || 12-120-24||

MHB 12-120-25

कुलप्रकृतिदेशानां धर्मज्ञान्मृदुभाषिणः ।
मध्ये वयसि निर्दोषान्हिते युक्ताञ्जितेन्द्रियान् ॥ १२-१२०-२५॥
kulaprakṛtideśānāṃ dharmajñānmṛdubhāṣiṇaḥ |
madhye vayasi nirdoṣānhite yuktāñjitendriyān || 12-120-25||

MHB 12-120-26

अलुब्धाञ्शिक्षितान्दान्तान्धर्मेषु परिनिष्ठितान् ।
स्थापयेत्सर्वकार्येषु राजा धर्मार्थरक्षिणः ॥ १२-१२०-२६॥
alubdhāñśikṣitāndāntāndharmeṣu pariniṣṭhitān |
sthāpayetsarvakāryeṣu rājā dharmārtharakṣiṇaḥ || 12-120-26||

MHB 12-120-27

एतेनैव प्रकारेण कृत्यानामागतिं गतिम् ।
युक्तः समनुतिष्ठेत तुष्टश्चारैरुपस्कृतः ॥ १२-१२०-२७॥
etenaiva prakāreṇa kṛtyānāmāgatiṃ gatim |
yuktaḥ samanutiṣṭheta tuṣṭaścārairupaskṛtaḥ || 12-120-27||

MHB 12-120-28

अमोघक्रोधहर्षस्य स्वयं कृत्यान्ववेक्षिणः ।
आत्मप्रत्ययकोशस्य वसुधैव वसुंधरा ॥ १२-१२०-२८॥
amoghakrodhaharṣasya svayaṃ kṛtyānvavekṣiṇaḥ |
ātmapratyayakośasya vasudhaiva vasuṃdharā || 12-120-28||

MHB 12-120-29

व्यक्तश्चानुग्रहो यस्य यथार्थश्चापि निग्रहः ।
गुप्तात्मा गुप्तराष्ट्रश्च स राजा राजधर्मवित् ॥ १२-१२०-२९॥
vyaktaścānugraho yasya yathārthaścāpi nigrahaḥ |
guptātmā guptarāṣṭraśca sa rājā rājadharmavit || 12-120-29||

MHB 12-120-30

नित्यं राष्ट्रमवेक्षेत गोभिः सूर्य इवोत्पतन् ।
चारांश्च नचरान्विद्यात्तथा बुद्ध्या न संज्वरेत् ॥ १२-१२०-३०॥
nityaṃ rāṣṭramavekṣeta gobhiḥ sūrya ivotpatan |
cārāṃśca nacarānvidyāttathā buddhyā na saṃjvaret || 12-120-30||

MHB 12-120-31

कालप्राप्तमुपादद्यान्नार्थं राजा प्रसूचयेत् ।
अहन्यहनि संदुह्यान्महीं गामिव बुद्धिमान् ॥ १२-१२०-३१॥
kālaprāptamupādadyānnārthaṃ rājā prasūcayet |
ahanyahani saṃduhyānmahīṃ gāmiva buddhimān || 12-120-31||

MHB 12-120-32

यथा क्रमेण पुष्पेभ्यश्चिनोति मधु षट्पदः ।
तथा द्रव्यमुपादाय राजा कुर्वीत संचयम् ॥ १२-१२०-३२॥
yathā krameṇa puṣpebhyaścinoti madhu ṣaṭpadaḥ |
tathā dravyamupādāya rājā kurvīta saṃcayam || 12-120-32||

MHB 12-120-33

यद्धि गुप्तावशिष्टं स्यात्तद्धितं धर्मकामयोः ।
संचयानुविसर्गी स्याद्राजा शास्त्रविदात्मवान् ॥ १२-१२०-३३॥
yaddhi guptāvaśiṣṭaṃ syāttaddhitaṃ dharmakāmayoḥ |
saṃcayānuvisargī syādrājā śāstravidātmavān || 12-120-33||

MHB 12-120-34

नाल्पमर्थं परिभवेन्नावमन्येत शात्रवान् ।
बुद्ध्यावबुध्येदात्मानं न चाबुद्धिषु विश्वसेत् ॥ १२-१२०-३४॥
nālpamarthaṃ paribhavennāvamanyeta śātravān |
buddhyāvabudhyedātmānaṃ na cābuddhiṣu viśvaset || 12-120-34||

MHB 12-120-35

धृतिर्दाक्ष्यं संयमो बुद्धिरग्र्या धैर्यं शौर्यं देशकालोऽप्रमादः ।
स्वल्पस्य वा महतो वापि वृद्धौ धनस्यैतान्यष्ट समिन्धनानि ॥ १२-१२०-३५॥
dhṛtirdākṣyaṃ saṃyamo buddhiragryā dhairyaṃ śauryaṃ deśakālo'pramādaḥ |
svalpasya vā mahato vāpi vṛddhau dhanasyaitānyaṣṭa samindhanāni || 12-120-35||

MHB 12-120-36

अग्निस्तोको वर्धते ह्याज्यसिक्तो बीजं चैकं बहुसाहस्रमेति ।
क्षयोदयौ विपुलौ संनिशाम्य तस्मादल्पं नावमन्येत विद्वान् ॥ १२-१२०-३६॥
agnistoko vardhate hyājyasikto bījaṃ caikaṃ bahusāhasrameti |
kṣayodayau vipulau saṃniśāmya tasmādalpaṃ nāvamanyeta vidvān || 12-120-36||

MHB 12-120-37

बालोऽबालः स्थविरो वा रिपुर्यः सदा प्रमत्तं पुरुषं निहन्यात् ।
कालेनान्यस्तस्य मूलं हरेत कालज्ञाता पार्थिवानां वरिष्ठः ॥ १२-१२०-३७॥
bālo'bālaḥ sthaviro vā ripuryaḥ sadā pramattaṃ puruṣaṃ nihanyāt |
kālenānyastasya mūlaṃ hareta kālajñātā pārthivānāṃ variṣṭhaḥ || 12-120-37||

MHB 12-120-38

हरेत्कीर्तिं धर्ममस्योपरुन्ध्यादर्थे दीर्घं वीर्यमस्योपहन्यात् ।
रिपुर्द्वेष्टा दुर्बलो वा बली वा तस्माच्छत्रौ नैव हेडेद्यतात्मा ॥ १२-१२०-३८॥
haretkīrtiṃ dharmamasyoparundhyādarthe dīrghaṃ vīryamasyopahanyāt |
ripurdveṣṭā durbalo vā balī vā tasmācchatrau naiva heḍedyatātmā || 12-120-38||

MHB 12-120-39

क्षयं शत्रोः संचयं पालनं चाप्युभौ चार्थौ सहितौ धर्मकामौ ।
अतश्चान्यन्मतिमान्संदधीत तस्माद्राजा बुद्धिमन्तं श्रयेत ॥ १२-१२०-३९॥
kṣayaṃ śatroḥ saṃcayaṃ pālanaṃ cāpyubhau cārthau sahitau dharmakāmau |
ataścānyanmatimānsaṃdadhīta tasmādrājā buddhimantaṃ śrayeta || 12-120-39||

MHB 12-120-40

बुद्धिर्दीप्ता बलवन्तं हिनस्ति बलं बुद्ध्या वर्धते पाल्यमानम् ।
शत्रुर्बुद्ध्या सीदते वर्धमानो बुद्धेः पश्चात्कर्म यत्तत्प्रशस्तम् ॥ १२-१२०-४०॥
buddhirdīptā balavantaṃ hinasti balaṃ buddhyā vardhate pālyamānam |
śatrurbuddhyā sīdate vardhamāno buddheḥ paścātkarma yattatpraśastam || 12-120-40||

MHB 12-120-41

सर्वान्कामान्कामयानो हि धीरः सत्त्वेनाल्पेनाप्लुते हीनदेहः ।
यथात्मानं प्रार्थयतेऽर्थमानैः श्रेयःपात्रं पूरयते ह्यनल्पम् ॥ १२-१२०-४१॥
sarvānkāmānkāmayāno hi dhīraḥ sattvenālpenāplute hīnadehaḥ |
yathātmānaṃ prārthayate'rthamānaiḥ śreyaḥpātraṃ pūrayate hyanalpam || 12-120-41||

MHB 12-120-42

तस्माद्राजा प्रगृहीतः परेषु मूलं लक्ष्म्याः सर्वतोऽभ्याददीत ।
दीर्घं कालमपि संपीड्यमानो विद्युत्संपातमिव मानोर्जितः स्यात् ॥ १२-१२०-४२॥
tasmādrājā pragṛhītaḥ pareṣu mūlaṃ lakṣmyāḥ sarvato'bhyādadīta |
dīrghaṃ kālamapi saṃpīḍyamāno vidyutsaṃpātamiva mānorjitaḥ syāt || 12-120-42||

MHB 12-120-43

विद्या तपो वा विपुलं धनं वा सर्वमेतद्व्यवसायेन शक्यम् ।
ब्रह्म यत्तं निवसति देहवत्सु तस्माद्विद्याद्व्यवसायं प्रभूतम् ॥ १२-१२०-४३॥
vidyā tapo vā vipulaṃ dhanaṃ vā sarvametadvyavasāyena śakyam |
brahma yattaṃ nivasati dehavatsu tasmādvidyādvyavasāyaṃ prabhūtam || 12-120-43||

MHB 12-120-44

यत्रासते मतिमन्तो मनस्विनः शक्रो विष्णुर्यत्र सरस्वती च ।
वसन्ति भूतानि च यत्र नित्यं तस्माद्विद्वान्नावमन्येत देहम् ॥ १२-१२०-४४॥
yatrāsate matimanto manasvinaḥ śakro viṣṇuryatra sarasvatī ca |
vasanti bhūtāni ca yatra nityaṃ tasmādvidvānnāvamanyeta deham || 12-120-44||

MHB 12-120-45

लुब्धं हन्यात्संप्रदानेन नित्यं लुब्धस्तृप्तिं परवित्तस्य नैति ।
सर्वो लुब्धः कर्मगुणोपभोगे योऽर्थैर्हीनो धर्मकामौ जहाति ॥ १२-१२०-४५॥
lubdhaṃ hanyātsaṃpradānena nityaṃ lubdhastṛptiṃ paravittasya naiti |
sarvo lubdhaḥ karmaguṇopabhoge yo'rthairhīno dharmakāmau jahāti || 12-120-45||

MHB 12-120-46

धनं भोज्यं पुत्रदारं समृद्धिं सर्वो लुब्धः प्रार्थयते परेषाम् ।
लुब्धे दोषाः संभवन्तीह सर्वे तस्माद्राजा न प्रगृह्णीत लुब्धान् ॥ १२-१२०-४६॥
dhanaṃ bhojyaṃ putradāraṃ samṛddhiṃ sarvo lubdhaḥ prārthayate pareṣām |
lubdhe doṣāḥ saṃbhavantīha sarve tasmādrājā na pragṛhṇīta lubdhān || 12-120-46||

MHB 12-120-47

संदर्शने सत्पुरुषं जघन्यमपि चोदयेत् ।
आरम्भान्द्विषतां प्राज्ञः सर्वानर्थांस्तु सूदयेत् ॥ १२-१२०-४७॥
saṃdarśane satpuruṣaṃ jaghanyamapi codayet |
ārambhāndviṣatāṃ prājñaḥ sarvānarthāṃstu sūdayet || 12-120-47||

MHB 12-120-48

धर्मान्वितेषु विज्ञातो मन्त्री गुप्तश्च पाण्डव ।
आप्तो राजन्कुलीनश्च पर्याप्तो राज्यसंग्रहे ॥ १२-१२०-४८॥
dharmānviteṣu vijñāto mantrī guptaśca pāṇḍava |
āpto rājankulīnaśca paryāpto rājyasaṃgrahe || 12-120-48||

MHB 12-120-49

विधिप्रवृत्तान्नरदेवधर्मानुक्तान्समासेन निबोध बुद्ध्या ।
इमान्विदध्याद्व्यनुसृत्य यो वै राजा महीं पालयितुं स शक्तः ॥ १२-१२०-४९॥
vidhipravṛttānnaradevadharmānuktānsamāsena nibodha buddhyā |
imānvidadhyādvyanusṛtya yo vai rājā mahīṃ pālayituṃ sa śaktaḥ || 12-120-49||

MHB 12-120-50

अनीतिजं यद्यविधानजं सुखं हठप्रणीतं विविधं प्रदृश्यते ।
न विद्यते तस्य गतिर्महीपतेर्न विद्यते राष्ट्रजमुत्तमं सुखम् ॥ १२-१२०-५०॥
anītijaṃ yadyavidhānajaṃ sukhaṃ haṭhapraṇītaṃ vividhaṃ pradṛśyate |
na vidyate tasya gatirmahīpaterna vidyate rāṣṭrajamuttamaṃ sukham || 12-120-50||

MHB 12-120-51

धनैर्विशिष्टान्मतिशीलपूजितान्गुणोपपन्नान्युधि दृष्टविक्रमान् ।
गुणेषु दृष्टानचिरादिहात्मवान्सतोऽभिसंधाय निहन्ति शात्रवान् ॥ १२-१२०-५१॥
dhanairviśiṣṭānmatiśīlapūjitānguṇopapannānyudhi dṛṣṭavikramān |
guṇeṣu dṛṣṭānacirādihātmavānsato'bhisaṃdhāya nihanti śātravān || 12-120-51||

MHB 12-120-52

पश्येदुपायान्विविधैः क्रियापथैर्न चानुपायेन मतिं निवेशयेत् ।
श्रियं विशिष्टां विपुलं यशो धनं न दोषदर्शी पुरुषः समश्नुते ॥ १२-१२०-५२॥
paśyedupāyānvividhaiḥ kriyāpathairna cānupāyena matiṃ niveśayet |
śriyaṃ viśiṣṭāṃ vipulaṃ yaśo dhanaṃ na doṣadarśī puruṣaḥ samaśnute || 12-120-52||

MHB 12-120-53

प्रीतिप्रवृत्तौ विनिवर्तने तथा सुहृत्सु विज्ञाय निवृत्य चोभयोः ।
यदेव मित्रं गुरुभारमावहेत्तदेव सुस्निग्धमुदाहरेद्बुधः ॥ १२-१२०-५३॥
prītipravṛttau vinivartane tathā suhṛtsu vijñāya nivṛtya cobhayoḥ |
yadeva mitraṃ gurubhāramāvahettadeva susnigdhamudāharedbudhaḥ || 12-120-53||

MHB 12-120-54

एतान्मयोक्तांस्तव राजधर्मान्नृणां च गुप्तौ मतिमादधत्स्व ।
अवाप्स्यसे पुण्यफलं सुखेन सर्वो हि लोकोत्तमधर्ममूलः ॥ १२-१२०-५४॥
etānmayoktāṃstava rājadharmānnṛṇāṃ ca guptau matimādadhatsva |
avāpsyase puṇyaphalaṃ sukhena sarvo hi lokottamadharmamūlaḥ || 12-120-54||

Adhyaya: 121/353 (57)

MHB 12-121-1

युधिष्ठिर उवाच ।
अयं पितामहेनोक्तो राजधर्मः सनातनः ।
ईश्वरश्च महादण्डो दण्डे सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ १२-१२१-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
ayaṃ pitāmahenokto rājadharmaḥ sanātanaḥ |
īśvaraśca mahādaṇḍo daṇḍe sarvaṃ pratiṣṭhitam || 12-121-1||

MHB 12-121-2

देवतानामृषीणां च पितॄणां च महात्मनाम् ।
यक्षरक्षःपिशाचानां मर्त्यानां च विशेषतः ॥ १२-१२१-२॥
devatānāmṛṣīṇāṃ ca pitṝṇāṃ ca mahātmanām |
yakṣarakṣaḥpiśācānāṃ martyānāṃ ca viśeṣataḥ || 12-121-2||

MHB 12-121-3

सर्वेषां प्राणिनां लोके तिर्यक्ष्वपि निवासिनाम् ।
सर्वव्यापी महातेजा दण्डः श्रेयानिति प्रभो ॥ १२-१२१-३॥
sarveṣāṃ prāṇināṃ loke tiryakṣvapi nivāsinām |
sarvavyāpī mahātejā daṇḍaḥ śreyāniti prabho || 12-121-3||

MHB 12-121-4

इत्येतदुक्तं भवता सर्वं दण्ड्यं चराचरम् ।
दृश्यते लोकमासक्तं ससुरासुरमानुषम् ॥ १२-१२१-४॥
ityetaduktaṃ bhavatā sarvaṃ daṇḍyaṃ carācaram |
dṛśyate lokamāsaktaṃ sasurāsuramānuṣam || 12-121-4||

MHB 12-121-5

एतदिच्छाम्यहं ज्ञातुं तत्त्वेन भरतर्षभ ।
को दण्डः कीदृशो दण्डः किंरूपः किंपरायणः ॥ १२-१२१-५॥
etadicchāmyahaṃ jñātuṃ tattvena bharatarṣabha |
ko daṇḍaḥ kīdṛśo daṇḍaḥ kiṃrūpaḥ kiṃparāyaṇaḥ || 12-121-5||

MHB 12-121-6

किमात्मकः कथंभूतः कतिमूर्तिः कथंप्रभुः ।
जागर्ति स कथं दण्डः प्रजास्ववहितात्मकः ॥ १२-१२१-६॥
kimātmakaḥ kathaṃbhūtaḥ katimūrtiḥ kathaṃprabhuḥ |
jāgarti sa kathaṃ daṇḍaḥ prajāsvavahitātmakaḥ || 12-121-6||

MHB 12-121-7

कश्च पूर्वापरमिदं जागर्ति परिपालयन् ।
कश्च विज्ञायते पूर्वं कोऽपरो दण्डसंज्ञितः ।
किंसंस्थश्च भवेद्दण्डः का चास्य गतिरिष्यते ॥ १२-१२१-७॥
kaśca pūrvāparamidaṃ jāgarti paripālayan |
kaśca vijñāyate pūrvaṃ ko'paro daṇḍasaṃjñitaḥ |
kiṃsaṃsthaśca bhaveddaṇḍaḥ kā cāsya gatiriṣyate || 12-121-7||

MHB 12-121-8

भीष्म उवाच ।
शृणु कौरव्य यो दण्डो व्यवहार्यो यथा च सः ।
यस्मिन्हि सर्वमायत्तं स दण्ड इह केवलः ॥ १२-१२१-८॥
bhīṣma uvāca |
śṛṇu kauravya yo daṇḍo vyavahāryo yathā ca saḥ |
yasminhi sarvamāyattaṃ sa daṇḍa iha kevalaḥ || 12-121-8||

MHB 12-121-9

धर्मस्याख्या महाराज व्यवहार इतीष्यते ।
तस्य लोपः कथं न स्याल्लोकेष्ववहितात्मनः ।
इत्यर्थं व्यवहारस्य व्यवहारत्वमिष्यते ॥ १२-१२१-९॥
dharmasyākhyā mahārāja vyavahāra itīṣyate |
tasya lopaḥ kathaṃ na syāllokeṣvavahitātmanaḥ |
ityarthaṃ vyavahārasya vyavahāratvamiṣyate || 12-121-9||

MHB 12-121-10

अपि चैतत्पुरा राजन्मनुना प्रोक्तमादितः ।
सुप्रणीतेन दण्डेन प्रियाप्रियसमात्मना ।
प्रजा रक्षति यः सम्यग्धर्म एव स केवलः ॥ १२-१२१-१०॥
api caitatpurā rājanmanunā proktamāditaḥ |
supraṇītena daṇḍena priyāpriyasamātmanā |
prajā rakṣati yaḥ samyagdharma eva sa kevalaḥ || 12-121-10||

MHB 12-121-11

अथोक्तमेतद्वचनं प्रागेव मनुना पुरा ।
जन्म चोक्तं वसिष्ठेन ब्रह्मणो वचनं महत् ॥ १२-१२१-११॥
athoktametadvacanaṃ prāgeva manunā purā |
janma coktaṃ vasiṣṭhena brahmaṇo vacanaṃ mahat || 12-121-11||

MHB 12-121-12

प्रागिदं वचनं प्रोक्तमतः प्राग्वचनं विदुः ।
व्यवहारस्य चाख्यानाद्व्यवहार इहोच्यते ॥ १२-१२१-१२॥
prāgidaṃ vacanaṃ proktamataḥ prāgvacanaṃ viduḥ |
vyavahārasya cākhyānādvyavahāra ihocyate || 12-121-12||

MHB 12-121-13

दण्डात्त्रिवर्गः सततं सुप्रणीतात्प्रवर्तते ।
दैवं हि परमो दण्डो रूपतोऽग्निरिवोच्छिखः ॥ १२-१२१-१३॥
daṇḍāttrivargaḥ satataṃ supraṇītātpravartate |
daivaṃ hi paramo daṇḍo rūpato'gnirivocchikhaḥ || 12-121-13||

MHB 12-121-14

नीलोत्पलदलश्यामश्चतुर्दंष्ट्रश्चतुर्भुजः ।
अष्टपान्नैकनयनः शङ्कुकर्णोर्ध्वरोमवान् ॥ १२-१२१-१४॥
nīlotpaladalaśyāmaścaturdaṃṣṭraścaturbhujaḥ |
aṣṭapānnaikanayanaḥ śaṅkukarṇordhvaromavān || 12-121-14||

MHB 12-121-15

जटी द्विजिह्वस्ताम्रास्यो मृगराजतनुच्छदः ।
एतद्रूपं बिभर्त्युग्रं दण्डो नित्यं दुरावरः ॥ १२-१२१-१५॥
jaṭī dvijihvastāmrāsyo mṛgarājatanucchadaḥ |
etadrūpaṃ bibhartyugraṃ daṇḍo nityaṃ durāvaraḥ || 12-121-15||

MHB 12-121-16

असिर्गदा धनुः शक्तिस्त्रिशूलं मुद्गरः शरः ।
मुसलं परशुश्चक्रं प्रासो दण्डर्ष्टितोमराः ॥ १२-१२१-१६॥
asirgadā dhanuḥ śaktistriśūlaṃ mudgaraḥ śaraḥ |
musalaṃ paraśuścakraṃ prāso daṇḍarṣṭitomarāḥ || 12-121-16||

MHB 12-121-17

सर्वप्रहरणीयानि सन्ति यानीह कानिचित् ।
दण्ड एव हि सर्वात्मा लोके चरति मूर्तिमान् ॥ १२-१२१-१७॥
sarvapraharaṇīyāni santi yānīha kānicit |
daṇḍa eva hi sarvātmā loke carati mūrtimān || 12-121-17||

MHB 12-121-18

भिन्दंश्छिन्दन्रुजन्कृन्तन्दारयन्पाटयंस्तथा ।
घातयन्नभिधावंश्च दण्ड एव चरत्युत ॥ १२-१२१-१८॥
bhindaṃśchindanrujankṛntandārayanpāṭayaṃstathā |
ghātayannabhidhāvaṃśca daṇḍa eva caratyuta || 12-121-18||

MHB 12-121-19

असिर्विशसनो धर्मस्तीक्ष्णवर्त्मा दुरासदः ।
श्रीगर्भो विजयः शास्ता व्यवहारः प्रजागरः ॥ १२-१२१-१९॥
asirviśasano dharmastīkṣṇavartmā durāsadaḥ |
śrīgarbho vijayaḥ śāstā vyavahāraḥ prajāgaraḥ || 12-121-19||

MHB 12-121-20

शास्त्रं ब्राह्मणमन्त्रश्च शास्ता प्राग्वचनं गतः ।
धर्मपालोऽक्षरो देवः सत्यगो नित्यगो ग्रहः ॥ १२-१२१-२०॥
śāstraṃ brāhmaṇamantraśca śāstā prāgvacanaṃ gataḥ |
dharmapālo'kṣaro devaḥ satyago nityago grahaḥ || 12-121-20||

MHB 12-121-21

असङ्गो रुद्रतनयो मनुज्येष्ठः शिवंकरः ।
नामान्येतानि दण्डस्य कीर्तितानि युधिष्ठिर ॥ १२-१२१-२१॥
asaṅgo rudratanayo manujyeṣṭhaḥ śivaṃkaraḥ |
nāmānyetāni daṇḍasya kīrtitāni yudhiṣṭhira || 12-121-21||

MHB 12-121-22

दण्डो हि भगवान्विष्णुर्यज्ञो नारायणः प्रभुः ।
शश्वद्रूपं महद्बिभ्रन्महापुरुष उच्यते ॥ १२-१२१-२२॥
daṇḍo hi bhagavānviṣṇuryajño nārāyaṇaḥ prabhuḥ |
śaśvadrūpaṃ mahadbibhranmahāpuruṣa ucyate || 12-121-22||

MHB 12-121-23

यथोक्ता ब्रह्मकन्येति लक्ष्मीर्नीतिः सरस्वती ।
दण्डनीतिर्जगद्धात्री दण्डो हि बहुविग्रहः ॥ १२-१२१-२३॥
yathoktā brahmakanyeti lakṣmīrnītiḥ sarasvatī |
daṇḍanītirjagaddhātrī daṇḍo hi bahuvigrahaḥ || 12-121-23||

MHB 12-121-24

अर्थानर्थौ सुखं दुःखं धर्माधर्मौ बलाबले ।
दौर्भाग्यं भागधेयं च पुण्यापुण्ये गुणागुणौ ॥ १२-१२१-२४॥
arthānarthau sukhaṃ duḥkhaṃ dharmādharmau balābale |
daurbhāgyaṃ bhāgadheyaṃ ca puṇyāpuṇye guṇāguṇau || 12-121-24||

MHB 12-121-25

कामाकामावृतुर्मासः शर्वरी दिवसः क्षणः ।
अप्रसादः प्रसादश्च हर्षः क्रोधः शमो दमः ॥ १२-१२१-२५॥
kāmākāmāvṛturmāsaḥ śarvarī divasaḥ kṣaṇaḥ |
aprasādaḥ prasādaśca harṣaḥ krodhaḥ śamo damaḥ || 12-121-25||

MHB 12-121-26

दैवं पुरुषकारश्च मोक्षामोक्षौ भयाभये ।
हिंसाहिंसे तपो यज्ञः संयमोऽथ विषाविषम् ॥ १२-१२१-२६॥
daivaṃ puruṣakāraśca mokṣāmokṣau bhayābhaye |
hiṃsāhiṃse tapo yajñaḥ saṃyamo'tha viṣāviṣam || 12-121-26||

MHB 12-121-27

अन्तश्चादिश्च मध्यं च कृत्यानां च प्रपञ्चनम् ।
मदः प्रमादो दर्पश्च दम्भो धैर्यं नयानयौ ॥ १२-१२१-२७॥
antaścādiśca madhyaṃ ca kṛtyānāṃ ca prapañcanam |
madaḥ pramādo darpaśca dambho dhairyaṃ nayānayau || 12-121-27||

MHB 12-121-28

अशक्तिः शक्तिरित्येव मानस्तम्भौ व्ययाव्ययौ ।
विनयश्च विसर्गश्च कालाकालौ च भारत ॥ १२-१२१-२८॥
aśaktiḥ śaktirityeva mānastambhau vyayāvyayau |
vinayaśca visargaśca kālākālau ca bhārata || 12-121-28||

MHB 12-121-29

अनृतं ज्ञाज्ञता सत्यं श्रद्धाश्रद्धे तथैव च ।
क्लीबता व्यवसायश्च लाभालाभौ जयाजयौ ॥ १२-१२१-२९॥
anṛtaṃ jñājñatā satyaṃ śraddhāśraddhe tathaiva ca |
klībatā vyavasāyaśca lābhālābhau jayājayau || 12-121-29||

MHB 12-121-30

तीक्ष्णता मृदुता मृत्युरागमानागमौ तथा ।
विराद्धिश्चैव राद्धिश्च कार्याकार्ये बलाबले ॥ १२-१२१-३०॥
tīkṣṇatā mṛdutā mṛtyurāgamānāgamau tathā |
virāddhiścaiva rāddhiśca kāryākārye balābale || 12-121-30||

MHB 12-121-31

असूया चानसूया च धर्माधर्मौ तथैव च ।
अपत्रपानपत्रपे ह्रीश्च संपद्विपच्च ह ॥ १२-१२१-३१॥
asūyā cānasūyā ca dharmādharmau tathaiva ca |
apatrapānapatrape hrīśca saṃpadvipacca ha || 12-121-31||

MHB 12-121-32

तेजः कर्मणि पाण्डित्यं वाक्शक्तिस्तत्त्वबुद्धिता ।
एवं दण्डस्य कौरव्य लोकेऽस्मिन्बहुरूपता ॥ १२-१२१-३२॥
tejaḥ karmaṇi pāṇḍityaṃ vākśaktistattvabuddhitā |
evaṃ daṇḍasya kauravya loke'sminbahurūpatā || 12-121-32||

MHB 12-121-33

न स्याद्यदीह दण्डो वै प्रमथेयुः परस्परम् ।
भयाद्दण्डस्य चान्योन्यं घ्नन्ति नैव युधिष्ठिर ॥ १२-१२१-३३॥
na syādyadīha daṇḍo vai pramatheyuḥ parasparam |
bhayāddaṇḍasya cānyonyaṃ ghnanti naiva yudhiṣṭhira || 12-121-33||

MHB 12-121-34

दण्डेन रक्ष्यमाणा हि राजन्नहरहः प्रजाः ।
राजानं वर्धयन्तीह तस्माद्दण्डः परायणम् ॥ १२-१२१-३४॥
daṇḍena rakṣyamāṇā hi rājannaharahaḥ prajāḥ |
rājānaṃ vardhayantīha tasmāddaṇḍaḥ parāyaṇam || 12-121-34||

MHB 12-121-35

व्यवस्थापयति क्षिप्रमिमं लोकं नरेश्वर ।
सत्ये व्यवस्थितो धर्मो ब्राह्मणेष्ववतिष्ठते ॥ १२-१२१-३५॥
vyavasthāpayati kṣipramimaṃ lokaṃ nareśvara |
satye vyavasthito dharmo brāhmaṇeṣvavatiṣṭhate || 12-121-35||

MHB 12-121-36

धर्मयुक्ता द्विजाः श्रेष्ठा वेदयुक्ता भवन्ति च ।
बभूव यज्ञो वेदेभ्यो यज्ञः प्रीणाति देवताः ॥ १२-१२१-३६॥
dharmayuktā dvijāḥ śreṣṭhā vedayuktā bhavanti ca |
babhūva yajño vedebhyo yajñaḥ prīṇāti devatāḥ || 12-121-36||

MHB 12-121-37

प्रीताश्च देवता नित्यमिन्द्रे परिददत्युत ।
अन्नं ददाति शक्रश्चाप्यनुगृह्णन्निमाः प्रजाः ॥ १२-१२१-३७॥
prītāśca devatā nityamindre paridadatyuta |
annaṃ dadāti śakraścāpyanugṛhṇannimāḥ prajāḥ || 12-121-37||

MHB 12-121-38

प्राणाश्च सर्वभूतानां नित्यमन्ने प्रतिष्ठिताः ।
तस्मात्प्रजाः प्रतिष्ठन्ते दण्डो जागर्ति तासु च ॥ १२-१२१-३८॥
prāṇāśca sarvabhūtānāṃ nityamanne pratiṣṭhitāḥ |
tasmātprajāḥ pratiṣṭhante daṇḍo jāgarti tāsu ca || 12-121-38||

MHB 12-121-39

एवंप्रयोजनश्चैव दण्डः क्षत्रियतां गतः ।
रक्षन्प्रजाः प्रजागर्ति नित्यं सुविहितोऽक्षरः ॥ १२-१२१-३९॥
evaṃprayojanaścaiva daṇḍaḥ kṣatriyatāṃ gataḥ |
rakṣanprajāḥ prajāgarti nityaṃ suvihito'kṣaraḥ || 12-121-39||

MHB 12-121-40

ईश्वरः पुरुषः प्राणः सत्त्वं वित्तं प्रजापतिः ।
भूतात्मा जीव इत्येव नामभिः प्रोच्यतेऽष्टभिः ॥ १२-१२१-४०॥
īśvaraḥ puruṣaḥ prāṇaḥ sattvaṃ vittaṃ prajāpatiḥ |
bhūtātmā jīva ityeva nāmabhiḥ procyate'ṣṭabhiḥ || 12-121-40||

MHB 12-121-41

अददद्दण्ड एवास्मै ध्रुवमैश्वर्यमेव च ।
बले नयश्च संयुक्तः सदा पञ्चविधात्मकः ॥ १२-१२१-४१॥
adadaddaṇḍa evāsmai dhruvamaiśvaryameva ca |
bale nayaśca saṃyuktaḥ sadā pañcavidhātmakaḥ || 12-121-41||

MHB 12-121-42

कुलबाहुधनामात्याः प्रज्ञा चोक्ता बलानि च ।
आहार्यं चाष्टकैर्द्रव्यैर्बलमन्यद्युधिष्ठिर ॥ १२-१२१-४२॥
kulabāhudhanāmātyāḥ prajñā coktā balāni ca |
āhāryaṃ cāṣṭakairdravyairbalamanyadyudhiṣṭhira || 12-121-42||

MHB 12-121-43

हस्तिनोऽश्वा रथाः पत्तिर्नावो विष्टिस्तथैव च ।
दैशिकाश्चारकाश्चैव तदष्टाङ्गं बलं स्मृतम् ॥ १२-१२१-४३॥
hastino'śvā rathāḥ pattirnāvo viṣṭistathaiva ca |
daiśikāścārakāścaiva tadaṣṭāṅgaṃ balaṃ smṛtam || 12-121-43||

MHB 12-121-44

अष्टाङ्गस्य तु युक्तस्य हस्तिनो हस्तियायिनः ।
अश्वारोहाः पदाताश्च मन्त्रिणो रसदाश्च ये ॥ १२-१२१-४४॥
aṣṭāṅgasya tu yuktasya hastino hastiyāyinaḥ |
aśvārohāḥ padātāśca mantriṇo rasadāśca ye || 12-121-44||

MHB 12-121-45

भिक्षुकाः प्राड्विवाकाश्च मौहूर्ता दैवचिन्तकाः ।
कोशो मित्राणि धान्यं च सर्वोपकरणानि च ॥ १२-१२१-४५॥
bhikṣukāḥ prāḍvivākāśca mauhūrtā daivacintakāḥ |
kośo mitrāṇi dhānyaṃ ca sarvopakaraṇāni ca || 12-121-45||

MHB 12-121-46

सप्तप्रकृति चाष्टाङ्गं शरीरमिह यद्विदुः ।
राज्यस्य दण्ड एवाङ्गं दण्डः प्रभव एव च ॥ १२-१२१-४६॥
saptaprakṛti cāṣṭāṅgaṃ śarīramiha yadviduḥ |
rājyasya daṇḍa evāṅgaṃ daṇḍaḥ prabhava eva ca || 12-121-46||

MHB 12-121-47

ईश्वरेण प्रयत्नेन धारणे क्षत्रियस्य हि ।
दण्डो दत्तः समानात्मा दण्डो हीदं सनातनम् ।
राज्ञां पूज्यतमो नान्यो यथाधर्मप्रदर्शनः ॥ १२-१२१-४७॥
īśvareṇa prayatnena dhāraṇe kṣatriyasya hi |
daṇḍo dattaḥ samānātmā daṇḍo hīdaṃ sanātanam |
rājñāṃ pūjyatamo nānyo yathādharmapradarśanaḥ || 12-121-47||

MHB 12-121-48

ब्रह्मणा लोकरक्षार्थं स्वधर्मस्थापनाय च ।
भर्तृप्रत्यय उत्पन्नो व्यवहारस्तथापरः ।
तस्माद्यः सहितो दृष्टो भर्तृप्रत्ययलक्षणः ॥ १२-१२१-४८॥
brahmaṇā lokarakṣārthaṃ svadharmasthāpanāya ca |
bhartṛpratyaya utpanno vyavahārastathāparaḥ |
tasmādyaḥ sahito dṛṣṭo bhartṛpratyayalakṣaṇaḥ || 12-121-48||

MHB 12-121-49

व्यवहारस्तु वेदात्मा वेदप्रत्यय उच्यते ।
मौलश्च नरशार्दूल शास्त्रोक्तश्च तथापरः ॥ १२-१२१-४९॥
vyavahārastu vedātmā vedapratyaya ucyate |
maulaśca naraśārdūla śāstroktaśca tathāparaḥ || 12-121-49||

MHB 12-121-50

उक्तो यश्चापि दण्डोऽसौ भर्तृप्रत्ययलक्षणः ।
ज्ञेयो न स नरेन्द्रस्थो दण्डप्रत्यय एव च ॥ १२-१२१-५०॥
ukto yaścāpi daṇḍo'sau bhartṛpratyayalakṣaṇaḥ |
jñeyo na sa narendrastho daṇḍapratyaya eva ca || 12-121-50||

MHB 12-121-51

दण्डप्रत्ययदृष्टोऽपि व्यवहारात्मकः स्मृतः ।
व्यवहारः स्मृतो यश्च स वेदविषयात्मकः ॥ १२-१२१-५१॥
daṇḍapratyayadṛṣṭo'pi vyavahārātmakaḥ smṛtaḥ |
vyavahāraḥ smṛto yaśca sa vedaviṣayātmakaḥ || 12-121-51||

MHB 12-121-52

यश्च वेदप्रसूतात्मा स धर्मो गुणदर्शकः ।
धर्मप्रत्यय उत्पन्नो यथाधर्मः कृतात्मभिः ॥ १२-१२१-५२॥
yaśca vedaprasūtātmā sa dharmo guṇadarśakaḥ |
dharmapratyaya utpanno yathādharmaḥ kṛtātmabhiḥ || 12-121-52||

MHB 12-121-53

व्यवहारः प्रजागोप्ता ब्रह्मदिष्टो युधिष्ठिर ।
त्रीन्धारयति लोकान्वै सत्यात्मा भूतिवर्धनः ॥ १२-१२१-५३॥
vyavahāraḥ prajāgoptā brahmadiṣṭo yudhiṣṭhira |
trīndhārayati lokānvai satyātmā bhūtivardhanaḥ || 12-121-53||

MHB 12-121-54

यश्च दण्डः स दृष्टो नो व्यवहारः सनातनः ।
व्यवहारश्च यो दृष्टः स धर्म इति नः श्रुतः ।
यश्च वेदः स वै धर्मो यश्च धर्मः स सत्पथः ॥ १२-१२१-५४॥
yaśca daṇḍaḥ sa dṛṣṭo no vyavahāraḥ sanātanaḥ |
vyavahāraśca yo dṛṣṭaḥ sa dharma iti naḥ śrutaḥ |
yaśca vedaḥ sa vai dharmo yaśca dharmaḥ sa satpathaḥ || 12-121-54||

MHB 12-121-55

ब्रह्मा प्रजापतिः पूर्वं बभूवाथ पितामहः ।
लोकानां स हि सर्वेषां ससुरासुररक्षसाम् ।
समनुष्योरगवतां कर्ता चैव स भूतकृत् ॥ १२-१२१-५५॥
brahmā prajāpatiḥ pūrvaṃ babhūvātha pitāmahaḥ |
lokānāṃ sa hi sarveṣāṃ sasurāsurarakṣasām |
samanuṣyoragavatāṃ kartā caiva sa bhūtakṛt || 12-121-55||

MHB 12-121-56

ततो नो व्यवहारोऽयं भर्तृप्रत्ययलक्षणः ।
तस्मादिदमवोचाम व्यवहारनिदर्शनम् ॥ १२-१२१-५६॥
tato no vyavahāro'yaṃ bhartṛpratyayalakṣaṇaḥ |
tasmādidamavocāma vyavahāranidarśanam || 12-121-56||

MHB 12-121-57

माता पिता च भ्राता च भार्या चाथ पुरोहितः ।
नादण्ड्यो विद्यते राज्ञां यः स्वधर्मे न तिष्ठति ॥ १२-१२१-५७॥
mātā pitā ca bhrātā ca bhāryā cātha purohitaḥ |
nādaṇḍyo vidyate rājñāṃ yaḥ svadharme na tiṣṭhati || 12-121-57||

Adhyaya: 122/353 (55)

MHB 12-122-1

भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
अङ्गेषु राजा द्युतिमान्वसुहोम इति श्रुतः ॥ १२-१२२-१॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
aṅgeṣu rājā dyutimānvasuhoma iti śrutaḥ || 12-122-1||

MHB 12-122-2

स राजा धर्मनित्यः सन्सह पत्न्या महातपाः ।
मुञ्जपृष्ठं जगामाथ देवर्षिगणपूजितम् ॥ १२-१२२-२॥
sa rājā dharmanityaḥ sansaha patnyā mahātapāḥ |
muñjapṛṣṭhaṃ jagāmātha devarṣigaṇapūjitam || 12-122-2||

MHB 12-122-3

तत्र शृङ्गे हिमवतो मेरौ कनकपर्वते ।
यत्र मुञ्जवटे रामो जटाहरणमादिशत् ॥ १२-१२२-३॥
tatra śṛṅge himavato merau kanakaparvate |
yatra muñjavaṭe rāmo jaṭāharaṇamādiśat || 12-122-3||

MHB 12-122-4

तदाप्रभृति राजेन्द्र ऋषिभिः संशितव्रतैः ।
मुञ्जपृष्ठ इति प्रोक्तः स देशो रुद्रसेवितः ॥ १२-१२२-४॥
tadāprabhṛti rājendra ṛṣibhiḥ saṃśitavrataiḥ |
muñjapṛṣṭha iti proktaḥ sa deśo rudrasevitaḥ || 12-122-4||

MHB 12-122-5

स तत्र बहुभिर्युक्तः सदा श्रुतिमयैर्गुणैः ।
ब्राह्मणानामनुमतो देवर्षिसदृशोऽभवत् ॥ १२-१२२-५॥
sa tatra bahubhiryuktaḥ sadā śrutimayairguṇaiḥ |
brāhmaṇānāmanumato devarṣisadṛśo'bhavat || 12-122-5||

MHB 12-122-6

तं कदाचिददीनात्मा सखा शक्रस्य मानितः ।
अभ्यागच्छन्महीपालो मान्धाता शत्रुकर्शनः ॥ १२-१२२-६॥
taṃ kadācidadīnātmā sakhā śakrasya mānitaḥ |
abhyāgacchanmahīpālo māndhātā śatrukarśanaḥ || 12-122-6||

MHB 12-122-7

सोऽभिसृत्य तु मान्धाता वसुहोमं नराधिपम् ।
दृष्ट्वा प्रकृष्टं तपसा विनयेनाभ्यतिष्ठत ॥ १२-१२२-७॥
so'bhisṛtya tu māndhātā vasuhomaṃ narādhipam |
dṛṣṭvā prakṛṣṭaṃ tapasā vinayenābhyatiṣṭhata || 12-122-7||

MHB 12-122-8

वसुहोमोऽपि राज्ञो वै गामर्घ्यं च न्यवेदयत् ।
अष्टाङ्गस्य च राज्यस्य पप्रच्छ कुशलं तदा ॥ १२-१२२-८॥
vasuhomo'pi rājño vai gāmarghyaṃ ca nyavedayat |
aṣṭāṅgasya ca rājyasya papraccha kuśalaṃ tadā || 12-122-8||

MHB 12-122-9

सद्भिराचरितं पूर्वं यथावदनुयायिनम् ।
अपृच्छद्वसुहोमस्तं राजन्किं करवाणि ते ॥ १२-१२२-९॥
sadbhirācaritaṃ pūrvaṃ yathāvadanuyāyinam |
apṛcchadvasuhomastaṃ rājankiṃ karavāṇi te || 12-122-9||

MHB 12-122-10

सोऽब्रवीत्परमप्रीतो मान्धाता राजसत्तमम् ।
वसुहोमं महाप्राज्ञमासीनं कुरुनन्दन ॥ १२-१२२-१०॥
so'bravītparamaprīto māndhātā rājasattamam |
vasuhomaṃ mahāprājñamāsīnaṃ kurunandana || 12-122-10||

MHB 12-122-11

बृहस्पतेर्मतं राजन्नधीतं सकलं त्वया ।
तथैवौशनसं शास्त्रं विज्ञातं ते नराधिप ॥ १२-१२२-११॥
bṛhaspatermataṃ rājannadhītaṃ sakalaṃ tvayā |
tathaivauśanasaṃ śāstraṃ vijñātaṃ te narādhipa || 12-122-11||

MHB 12-122-12

तदहं श्रोतुमिच्छामि दण्ड उत्पद्यते कथम् ।
किं वापि पूर्वं जागर्ति किं वा परममुच्यते ॥ १२-१२२-१२॥
tadahaṃ śrotumicchāmi daṇḍa utpadyate katham |
kiṃ vāpi pūrvaṃ jāgarti kiṃ vā paramamucyate || 12-122-12||

MHB 12-122-13

कथं क्षत्रियसंस्थश्च दण्डः संप्रत्यवस्थितः ।
ब्रूहि मे सुमहाप्राज्ञ ददाम्याचार्यवेतनम् ॥ १२-१२२-१३॥
kathaṃ kṣatriyasaṃsthaśca daṇḍaḥ saṃpratyavasthitaḥ |
brūhi me sumahāprājña dadāmyācāryavetanam || 12-122-13||

MHB 12-122-14

वसुहोम उवाच ।
शृणु राजन्यथा दण्डः संभूतो लोकसंग्रहः ।
प्रजाविनयरक्षार्थं धर्मस्यात्मा सनातनः ॥ १२-१२२-१४॥
vasuhoma uvāca |
śṛṇu rājanyathā daṇḍaḥ saṃbhūto lokasaṃgrahaḥ |
prajāvinayarakṣārthaṃ dharmasyātmā sanātanaḥ || 12-122-14||

MHB 12-122-15

ब्रह्मा यियक्षुर्भगवान्सर्वलोकपितामहः ।
ऋत्विजं नात्मना तुल्यं ददर्शेति हि नः श्रुतम् ॥ १२-१२२-१५॥
brahmā yiyakṣurbhagavānsarvalokapitāmahaḥ |
ṛtvijaṃ nātmanā tulyaṃ dadarśeti hi naḥ śrutam || 12-122-15||

MHB 12-122-16

स गर्भं शिरसा देवो वर्षपूगानधारयत् ।
पूर्णे वर्षसहस्रे तु स गर्भः क्षुवतोऽपतत् ॥ १२-१२२-१६॥
sa garbhaṃ śirasā devo varṣapūgānadhārayat |
pūrṇe varṣasahasre tu sa garbhaḥ kṣuvato'patat || 12-122-16||

MHB 12-122-17

स क्षुपो नाम संभूतः प्रजापतिररिंदम ।
ऋत्विगासीत्तदा राजन्यज्ञे तस्य महात्मनः ॥ १२-१२२-१७॥
sa kṣupo nāma saṃbhūtaḥ prajāpatirariṃdama |
ṛtvigāsīttadā rājanyajñe tasya mahātmanaḥ || 12-122-17||

MHB 12-122-18

तस्मिन्प्रवृत्ते सत्रे तु ब्रह्मणः पार्थिवर्षभ ।
हृष्टरूपप्रचारत्वाद्दण्डः सोऽन्तर्हितोऽभवत् ॥ १२-१२२-१८॥
tasminpravṛtte satre tu brahmaṇaḥ pārthivarṣabha |
hṛṣṭarūpapracāratvāddaṇḍaḥ so'ntarhito'bhavat || 12-122-18||

MHB 12-122-19

तस्मिन्नन्तर्हिते चाथ प्रजानां संकरोऽभवत् ।
नैव कार्यं न चाकार्यं भोज्याभोज्यं न विद्यते ॥ १२-१२२-१९॥
tasminnantarhite cātha prajānāṃ saṃkaro'bhavat |
naiva kāryaṃ na cākāryaṃ bhojyābhojyaṃ na vidyate || 12-122-19||

MHB 12-122-20

पेयापेयं कुतः सिद्धिर्हिंसन्ति च परस्परम् ।
गम्यागम्यं तदा नासीत्परस्वं स्वं च वै समम् ॥ १२-१२२-२०॥
peyāpeyaṃ kutaḥ siddhirhiṃsanti ca parasparam |
gamyāgamyaṃ tadā nāsītparasvaṃ svaṃ ca vai samam || 12-122-20||

MHB 12-122-21

परस्परं विलुम्पन्ते सारमेया इवामिषम् ।
अबलं बलिनो जघ्नुर्निर्मर्यादमवर्तत ॥ १२-१२२-२१॥
parasparaṃ vilumpante sārameyā ivāmiṣam |
abalaṃ balino jaghnurnirmaryādamavartata || 12-122-21||

MHB 12-122-22

ततः पितामहो विष्णुं भगवन्तं सनातनम् ।
संपूज्य वरदं देवं महादेवमथाब्रवीत् ॥ १२-१२२-२२॥
tataḥ pitāmaho viṣṇuṃ bhagavantaṃ sanātanam |
saṃpūjya varadaṃ devaṃ mahādevamathābravīt || 12-122-22||

MHB 12-122-23

अत्र साध्वनुकम्पां वै कर्तुमर्हसि केवलम् ।
संकरो न भवेदत्र यथा वै तद्विधीयताम् ॥ १२-१२२-२३॥
atra sādhvanukampāṃ vai kartumarhasi kevalam |
saṃkaro na bhavedatra yathā vai tadvidhīyatām || 12-122-23||

MHB 12-122-24

ततः स भगवान्ध्यात्वा चिरं शूलजटाधरः ।
आत्मानमात्मना दण्डमसृजद्देवसत्तमः ॥ १२-१२२-२४॥
tataḥ sa bhagavāndhyātvā ciraṃ śūlajaṭādharaḥ |
ātmānamātmanā daṇḍamasṛjaddevasattamaḥ || 12-122-24||

MHB 12-122-25

तस्माच्च धर्मचरणां नीतिं देवीं सरस्वतीम् ।
असृजद्दण्डनीतिः सा त्रिषु लोकेषु विश्रुता ॥ १२-१२२-२५॥
tasmācca dharmacaraṇāṃ nītiṃ devīṃ sarasvatīm |
asṛjaddaṇḍanītiḥ sā triṣu lokeṣu viśrutā || 12-122-25||

MHB 12-122-26

भूयः स भगवान्ध्यात्वा चिरं शूलवरायुधः ।
तस्य तस्य निकायस्य चकारैकैकमीशरम् ॥ १२-१२२-२६॥
bhūyaḥ sa bhagavāndhyātvā ciraṃ śūlavarāyudhaḥ |
tasya tasya nikāyasya cakāraikaikamīśaram || 12-122-26||

MHB 12-122-27

देवानामीश्वरं चक्रे देवं दशशतेक्षणम् ।
यमं वैवस्वतं चापि पितॄणामकरोत्पतिम् ॥ १२-१२२-२७॥
devānāmīśvaraṃ cakre devaṃ daśaśatekṣaṇam |
yamaṃ vaivasvataṃ cāpi pitṝṇāmakarotpatim || 12-122-27||

MHB 12-122-28

धनानां रक्षसां चापि कुबेरमपि चेश्वरम् ।
पर्वतानां पतिं मेरुं सरितां च महोदधिम् ॥ १२-१२२-२८॥
dhanānāṃ rakṣasāṃ cāpi kuberamapi ceśvaram |
parvatānāṃ patiṃ meruṃ saritāṃ ca mahodadhim || 12-122-28||

MHB 12-122-29

अपां राज्ये सुराणां च विदधे वरुणं प्रभुम् ।
मृत्युं प्राणेश्वरमथो तेजसां च हुताशनम् ॥ १२-१२२-२९॥
apāṃ rājye surāṇāṃ ca vidadhe varuṇaṃ prabhum |
mṛtyuṃ prāṇeśvaramatho tejasāṃ ca hutāśanam || 12-122-29||

MHB 12-122-30

रुद्राणामपि चेशानं गोप्तारं विदधे प्रभुः ।
महात्मानं महादेवं विशालाक्षं सनातनम् ॥ १२-१२२-३०॥
rudrāṇāmapi ceśānaṃ goptāraṃ vidadhe prabhuḥ |
mahātmānaṃ mahādevaṃ viśālākṣaṃ sanātanam || 12-122-30||

MHB 12-122-31

वसिष्ठमीशं विप्राणां वसूनां जातवेदसम् ।
तेजसां भास्करं चक्रे नक्षत्राणां निशाकरम् ॥ १२-१२२-३१॥
vasiṣṭhamīśaṃ viprāṇāṃ vasūnāṃ jātavedasam |
tejasāṃ bhāskaraṃ cakre nakṣatrāṇāṃ niśākaram || 12-122-31||

MHB 12-122-32

वीरुधामंशुमन्तं च भूतानां च प्रभुं वरम् ।
कुमारं द्वादशभुजं स्कन्दं राजानमादिशत् ॥ १२-१२२-३२॥
vīrudhāmaṃśumantaṃ ca bhūtānāṃ ca prabhuṃ varam |
kumāraṃ dvādaśabhujaṃ skandaṃ rājānamādiśat || 12-122-32||

MHB 12-122-33

कालं सर्वेशमकरोत्संहारविनयात्मकम् ।
मृत्योश्चतुर्विभागस्य दुःखस्य च सुखस्य च ॥ १२-१२२-३३॥
kālaṃ sarveśamakarotsaṃhāravinayātmakam |
mṛtyoścaturvibhāgasya duḥkhasya ca sukhasya ca || 12-122-33||

MHB 12-122-34

ईश्वरः सर्वदेहस्तु राजराजो धनाधिपः ।
सर्वेषामेव रुद्राणां शूलपाणिरिति श्रुतिः ॥ १२-१२२-३४॥
īśvaraḥ sarvadehastu rājarājo dhanādhipaḥ |
sarveṣāmeva rudrāṇāṃ śūlapāṇiriti śrutiḥ || 12-122-34||

MHB 12-122-35

तमेकं ब्रह्मणः पुत्रमनुजातं क्षुपं ददौ ।
प्रजानामधिपं श्रेष्ठं सर्वधर्मभृतामपि ॥ १२-१२२-३५॥
tamekaṃ brahmaṇaḥ putramanujātaṃ kṣupaṃ dadau |
prajānāmadhipaṃ śreṣṭhaṃ sarvadharmabhṛtāmapi || 12-122-35||

MHB 12-122-36

महादेवस्ततस्तस्मिन्वृत्ते यज्ञे यथाविधि ।
दण्डं धर्मस्य गोप्तारं विष्णवे सत्कृतं ददौ ॥ १२-१२२-३६॥
mahādevastatastasminvṛtte yajñe yathāvidhi |
daṇḍaṃ dharmasya goptāraṃ viṣṇave satkṛtaṃ dadau || 12-122-36||

MHB 12-122-37

विष्णुरङ्गिरसे प्रादादङ्गिरा मुनिसत्तमः ।
प्रादादिन्द्रमरीचिभ्यां मरीचिर्भृगवे ददौ ॥ १२-१२२-३७॥
viṣṇuraṅgirase prādādaṅgirā munisattamaḥ |
prādādindramarīcibhyāṃ marīcirbhṛgave dadau || 12-122-37||

MHB 12-122-38

भृगुर्ददावृषिभ्यस्तु तं दण्डं धर्मसंहितम् ।
ऋषयो लोकपालेभ्यो लोकपालाः क्षुपाय च ॥ १२-१२२-३८॥
bhṛgurdadāvṛṣibhyastu taṃ daṇḍaṃ dharmasaṃhitam |
ṛṣayo lokapālebhyo lokapālāḥ kṣupāya ca || 12-122-38||

MHB 12-122-39

क्षुपस्तु मनवे प्रादादादित्यतनयाय च ।
पुत्रेभ्यः श्राद्धदेवस्तु सूक्ष्मधर्मार्थकारणात् ।
तं ददौ सूर्यपुत्रस्तु मनुर्वै रक्षणात्मकम् ॥ १२-१२२-३९॥
kṣupastu manave prādādādityatanayāya ca |
putrebhyaḥ śrāddhadevastu sūkṣmadharmārthakāraṇāt |
taṃ dadau sūryaputrastu manurvai rakṣaṇātmakam || 12-122-39||

MHB 12-122-40

विभज्य दण्डः कर्तव्यो धर्मेण न यदृच्छया ।
दुर्वाचा निग्रहो बन्धो हिरण्यं बाह्यतःक्रिया ॥ १२-१२२-४०॥
vibhajya daṇḍaḥ kartavyo dharmeṇa na yadṛcchayā |
durvācā nigraho bandho hiraṇyaṃ bāhyataḥkriyā || 12-122-40||

MHB 12-122-41

व्यङ्गत्वं च शरीरस्य वधो वा नाल्पकारणात् ।
शरीरपीडास्तास्तास्तु देहत्यागो विवासनम् ॥ १२-१२२-४१॥
vyaṅgatvaṃ ca śarīrasya vadho vā nālpakāraṇāt |
śarīrapīḍāstāstāstu dehatyāgo vivāsanam || 12-122-41||

MHB 12-122-42

आनुपूर्व्या च दण्डोऽसौ प्रजा जागर्ति पालयन् ।
इन्द्रो जागर्ति भगवानिन्द्रादग्निर्विभावसुः ॥ १२-१२२-४२॥
ānupūrvyā ca daṇḍo'sau prajā jāgarti pālayan |
indro jāgarti bhagavānindrādagnirvibhāvasuḥ || 12-122-42||

MHB 12-122-43

अग्नेर्जागर्ति वरुणो वरुणाच्च प्रजापतिः ।
प्रजापतेस्ततो धर्मो जागर्ति विनयात्मकः ॥ १२-१२२-४३॥
agnerjāgarti varuṇo varuṇācca prajāpatiḥ |
prajāpatestato dharmo jāgarti vinayātmakaḥ || 12-122-43||

MHB 12-122-44

धर्माच्च ब्रह्मणः पुत्रो व्यवसायः सनातनः ।
व्यवसायात्ततस्तेजो जागर्ति परिपालयन् ॥ १२-१२२-४४॥
dharmācca brahmaṇaḥ putro vyavasāyaḥ sanātanaḥ |
vyavasāyāttatastejo jāgarti paripālayan || 12-122-44||

MHB 12-122-45

ओषध्यस्तेजसस्तस्मादोषधिभ्यश्च पर्वताः ।
पर्वतेभ्यश्च जागर्ति रसो रसगुणात्तथा ॥ १२-१२२-४५॥
oṣadhyastejasastasmādoṣadhibhyaśca parvatāḥ |
parvatebhyaśca jāgarti raso rasaguṇāttathā || 12-122-45||

MHB 12-122-46

जागर्ति निरृतिर्देवी ज्योतींषि निरृतेरपि ।
वेदाः प्रतिष्ठा ज्योतिर्भ्यस्ततो हयशिराः प्रभुः ॥ १२-१२२-४६॥
jāgarti nirṛtirdevī jyotīṃṣi nirṛterapi |
vedāḥ pratiṣṭhā jyotirbhyastato hayaśirāḥ prabhuḥ || 12-122-46||

MHB 12-122-47

ब्रह्मा पितामहस्तस्माज्जागर्ति प्रभुरव्ययः ।
पितामहान्महादेवो जागर्ति भगवाञ्शिवः ॥ १२-१२२-४७॥
brahmā pitāmahastasmājjāgarti prabhuravyayaḥ |
pitāmahānmahādevo jāgarti bhagavāñśivaḥ || 12-122-47||

MHB 12-122-48

विश्वेदेवाः शिवाच्चापि विश्वेभ्यश्च तथर्षयः ।
ऋषिभ्यो भगवान्सोमः सोमाद्देवाः सनातनाः ॥ १२-१२२-४८॥
viśvedevāḥ śivāccāpi viśvebhyaśca tatharṣayaḥ |
ṛṣibhyo bhagavānsomaḥ somāddevāḥ sanātanāḥ || 12-122-48||

MHB 12-122-49

देवेभ्यो ब्राह्मणा लोके जाग्रतीत्युपधारय ।
ब्राह्मणेभ्यश्च राजन्या लोकान्रक्षन्ति धर्मतः ।
स्थावरं जङ्गमं चैव क्षत्रियेभ्यः सनातनम् ॥ १२-१२२-४९॥
devebhyo brāhmaṇā loke jāgratītyupadhāraya |
brāhmaṇebhyaśca rājanyā lokānrakṣanti dharmataḥ |
sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva kṣatriyebhyaḥ sanātanam || 12-122-49||

MHB 12-122-50

प्रजा जाग्रति लोकेऽस्मिन्दण्डो जागर्ति तासु च ।
सर्वसंक्षेपको दण्डः पितामहसमः प्रभुः ॥ १२-१२२-५०॥
prajā jāgrati loke'smindaṇḍo jāgarti tāsu ca |
sarvasaṃkṣepako daṇḍaḥ pitāmahasamaḥ prabhuḥ || 12-122-50||

MHB 12-122-51

जागर्ति कालः पूर्वं च मध्ये चान्ते च भारत ।
ईश्वरः सर्वलोकस्य महादेवः प्रजापतिः ॥ १२-१२२-५१॥
jāgarti kālaḥ pūrvaṃ ca madhye cānte ca bhārata |
īśvaraḥ sarvalokasya mahādevaḥ prajāpatiḥ || 12-122-51||

MHB 12-122-52

देवदेवः शिवः शर्वो जागर्ति सततं प्रभुः ।
कपर्दी शंकरो रुद्रो भवः स्थाणुरुमापतिः ॥ १२-१२२-५२॥
devadevaḥ śivaḥ śarvo jāgarti satataṃ prabhuḥ |
kapardī śaṃkaro rudro bhavaḥ sthāṇurumāpatiḥ || 12-122-52||

MHB 12-122-53

इत्येष दण्डो विख्यात आदौ मध्ये तथावरे ।
भूमिपालो यथान्यायं वर्तेतानेन धर्मवित् ॥ १२-१२२-५३॥
ityeṣa daṇḍo vikhyāta ādau madhye tathāvare |
bhūmipālo yathānyāyaṃ vartetānena dharmavit || 12-122-53||

MHB 12-122-54

भीष्म उवाच ।
इतीदं वसुहोमस्य शृणुयाद्यो मतं नरः ।
श्रुत्वा च सम्यग्वर्तेत स कामानाप्नुयान्नृपः ॥ १२-१२२-५४॥
bhīṣma uvāca |
itīdaṃ vasuhomasya śṛṇuyādyo mataṃ naraḥ |
śrutvā ca samyagvarteta sa kāmānāpnuyānnṛpaḥ || 12-122-54||

MHB 12-122-55

इति ते सर्वमाख्यातं यो दण्डो मनुजर्षभ ।
नियन्ता सर्वलोकस्य धर्माक्रान्तस्य भारत ॥ १२-१२२-५५॥
iti te sarvamākhyātaṃ yo daṇḍo manujarṣabha |
niyantā sarvalokasya dharmākrāntasya bhārata || 12-122-55||

Adhyaya: 123/353 (24)

MHB 12-123-1

युधिष्ठिर उवाच ।
तात धर्मार्थकामानां श्रोतुमिच्छामि निश्चयम् ।
लोकयात्रा हि कार्त्स्न्येन त्रिष्वेतेषु प्रतिष्ठिता ॥ १२-१२३-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
tāta dharmārthakāmānāṃ śrotumicchāmi niścayam |
lokayātrā hi kārtsnyena triṣveteṣu pratiṣṭhitā || 12-123-1||

MHB 12-123-2

धर्मार्थकामाः किंमूलास्त्रयाणां प्रभवश्च कः ।
अन्योन्यं चानुषज्जन्ते वर्तन्ते च पृथक्पृथक् ॥ १२-१२३-२॥
dharmārthakāmāḥ kiṃmūlāstrayāṇāṃ prabhavaśca kaḥ |
anyonyaṃ cānuṣajjante vartante ca pṛthakpṛthak || 12-123-2||

MHB 12-123-3

भीष्म उवाच ।
यदा ते स्युः सुमनसो लोकसंस्थार्थनिश्चये ।
कालप्रभवसंस्थासु सज्जन्ते च त्रयस्तदा ॥ १२-१२३-३॥
bhīṣma uvāca |
yadā te syuḥ sumanaso lokasaṃsthārthaniścaye |
kālaprabhavasaṃsthāsu sajjante ca trayastadā || 12-123-3||

MHB 12-123-4

धर्ममूलस्तु देहोऽर्थः कामोऽर्थफलमुच्यते ।
संकल्पमूलास्ते सर्वे संकल्पो विषयात्मकः ॥ १२-१२३-४॥
dharmamūlastu deho'rthaḥ kāmo'rthaphalamucyate |
saṃkalpamūlāste sarve saṃkalpo viṣayātmakaḥ || 12-123-4||

MHB 12-123-5

विषयाश्चैव कार्त्स्न्येन सर्व आहारसिद्धये ।
मूलमेतत्त्रिवर्गस्य निवृत्तिर्मोक्ष उच्यते ॥ १२-१२३-५॥
viṣayāścaiva kārtsnyena sarva āhārasiddhaye |
mūlametattrivargasya nivṛttirmokṣa ucyate || 12-123-5||

MHB 12-123-6

धर्मः शरीरसंगुप्तिर्धर्मार्थं चार्थ इष्यते ।
कामो रतिफलश्चात्र सर्वे चैते रजस्वलाः ॥ १२-१२३-६॥
dharmaḥ śarīrasaṃguptirdharmārthaṃ cārtha iṣyate |
kāmo ratiphalaścātra sarve caite rajasvalāḥ || 12-123-6||

MHB 12-123-7

संनिकृष्टांश्चरेदेनान्न चैनान्मनसा त्यजेत् ।
विमुक्तस्तमसा सर्वान्धर्मादीन्कामनैष्ठिकान् ॥ १२-१२३-७॥
saṃnikṛṣṭāṃścaredenānna cainānmanasā tyajet |
vimuktastamasā sarvāndharmādīnkāmanaiṣṭhikān || 12-123-7||

MHB 12-123-8

श्रेष्ठबुद्धिस्त्रिवर्गस्य यदयं प्राप्नुयात्क्षणात् ।
बुद्ध्या बुध्येदिहार्थे न तदह्ना तु निकृष्टया ॥ १२-१२३-८॥
śreṣṭhabuddhistrivargasya yadayaṃ prāpnuyātkṣaṇāt |
buddhyā budhyedihārthe na tadahnā tu nikṛṣṭayā || 12-123-8||

MHB 12-123-9

अपध्यानमलो धर्मो मलोऽर्थस्य निगूहनम् ।
संप्रमोदमलः कामो भूयः स्वगुणवर्तितः ॥ १२-१२३-९॥
apadhyānamalo dharmo malo'rthasya nigūhanam |
saṃpramodamalaḥ kāmo bhūyaḥ svaguṇavartitaḥ || 12-123-9||

MHB 12-123-10

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
कामन्दस्य च संवादमङ्गारिष्ठस्य चोभयोः ॥ १२-१२३-१०॥
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
kāmandasya ca saṃvādamaṅgāriṣṭhasya cobhayoḥ || 12-123-10||

MHB 12-123-11

कामन्दमृषिमासीनमभिवाद्य नराधिपः ।
अङ्गारिष्ठोऽथ पप्रच्छ कृत्वा समयपर्ययम् ॥ १२-१२३-११॥
kāmandamṛṣimāsīnamabhivādya narādhipaḥ |
aṅgāriṣṭho'tha papraccha kṛtvā samayaparyayam || 12-123-11||

MHB 12-123-12

यः पापं कुरुते राजा काममोहबलात्कृतः ।
प्रत्यासन्नस्य तस्यर्षे किं स्यात्पापप्रणाशनम् ॥ १२-१२३-१२॥
yaḥ pāpaṃ kurute rājā kāmamohabalātkṛtaḥ |
pratyāsannasya tasyarṣe kiṃ syātpāpapraṇāśanam || 12-123-12||

MHB 12-123-13

अधर्मो धर्म इति ह योऽज्ञानादाचरेदिह ।
तं चापि प्रथितं लोके कथं राजा निवर्तयेत् ॥ १२-१२३-१३॥
adharmo dharma iti ha yo'jñānādācarediha |
taṃ cāpi prathitaṃ loke kathaṃ rājā nivartayet || 12-123-13||

MHB 12-123-14

कामन्द उवाच ।
यो धर्मार्थौ समुत्सृज्य काममेवानुवर्तते ।
स धर्मार्थपरित्यागात्प्रज्ञानाशमिहार्छति ॥ १२-१२३-१४॥
kāmanda uvāca |
yo dharmārthau samutsṛjya kāmamevānuvartate |
sa dharmārthaparityāgātprajñānāśamihārchati || 12-123-14||

MHB 12-123-15

प्रज्ञाप्रणाशको मोहस्तथा धर्मार्थनाशकः ।
तस्मान्नास्तिकता चैव दुराचारश्च जायते ॥ १२-१२३-१५॥
prajñāpraṇāśako mohastathā dharmārthanāśakaḥ |
tasmānnāstikatā caiva durācāraśca jāyate || 12-123-15||

MHB 12-123-16

दुराचारान्यदा राजा प्रदुष्टान्न नियच्छति ।
तस्मादुद्विजते लोकः सर्पाद्वेश्मगतादिव ॥ १२-१२३-१६॥
durācārānyadā rājā praduṣṭānna niyacchati |
tasmādudvijate lokaḥ sarpādveśmagatādiva || 12-123-16||

MHB 12-123-17

तं प्रजा नानुवर्तन्ते ब्राह्मणा न च साधवः ।
ततः संक्षयमाप्नोति तथा वध्यत्वमेति च ॥ १२-१२३-१७॥
taṃ prajā nānuvartante brāhmaṇā na ca sādhavaḥ |
tataḥ saṃkṣayamāpnoti tathā vadhyatvameti ca || 12-123-17||

MHB 12-123-18

अपध्वस्तस्त्ववमतो दुःखं जीवति जीवितम् ।
जीवेच्च यदपध्वस्तस्तच्छुद्धं मरणं भवेत् ॥ १२-१२३-१८॥
apadhvastastvavamato duḥkhaṃ jīvati jīvitam |
jīvecca yadapadhvastastacchuddhaṃ maraṇaṃ bhavet || 12-123-18||

MHB 12-123-19

अत्रैतदाहुराचार्याः पापस्य च निबर्हणम् ।
सेवितव्या त्रयी विद्या सत्कारो ब्राह्मणेषु च ॥ १२-१२३-१९॥
atraitadāhurācāryāḥ pāpasya ca nibarhaṇam |
sevitavyā trayī vidyā satkāro brāhmaṇeṣu ca || 12-123-19||

MHB 12-123-20

महामना भवेद्धर्मे विवहेच्च महाकुले ।
ब्राह्मणांश्चापि सेवेत क्षमायुक्तान्मनस्विनः ॥ १२-१२३-२०॥
mahāmanā bhaveddharme vivahecca mahākule |
brāhmaṇāṃścāpi seveta kṣamāyuktānmanasvinaḥ || 12-123-20||

MHB 12-123-21

जपेदुदकशीलः स्यात्सुमुखो नान्यदास्थितः ।
धर्मान्वितान्संप्रविशेद्बहिः कृत्वैव दुष्कृतीन् ॥ १२-१२३-२१॥
japedudakaśīlaḥ syātsumukho nānyadāsthitaḥ |
dharmānvitānsaṃpraviśedbahiḥ kṛtvaiva duṣkṛtīn || 12-123-21||

MHB 12-123-22

प्रसादयेन्मधुरया वाचाप्यथ च कर्मणा ।
इत्यस्मीति वदेन्नित्यं परेषां कीर्तयन्गुणान् ॥ १२-१२३-२२॥
prasādayenmadhurayā vācāpyatha ca karmaṇā |
ityasmīti vadennityaṃ pareṣāṃ kīrtayanguṇān || 12-123-22||

MHB 12-123-23

अपापो ह्येवमाचारः क्षिप्रं बहुमतो भवेत् ।
पापान्यपि च कृच्छ्राणि शमयेन्नात्र संशयः ॥ १२-१२३-२३॥
apāpo hyevamācāraḥ kṣipraṃ bahumato bhavet |
pāpānyapi ca kṛcchrāṇi śamayennātra saṃśayaḥ || 12-123-23||

MHB 12-123-24

गुरवोऽपि परं धर्मं यद्ब्रूयुस्तत्तथा कुरु ।
गुरूणां हि प्रसादाद्धि श्रेयः परमवाप्स्यसि ॥ १२-१२३-२४॥
guravo'pi paraṃ dharmaṃ yadbrūyustattathā kuru |
gurūṇāṃ hi prasādāddhi śreyaḥ paramavāpsyasi || 12-123-24||

Adhyaya: 124/353 (69)

MHB 12-124-1

युधिष्ठिर उवाच ।
इमे जना नरश्रेष्ठ प्रशंसन्ति सदा भुवि ।
धर्मस्य शीलमेवादौ ततो मे संशयो महान् ॥ १२-१२४-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
ime janā naraśreṣṭha praśaṃsanti sadā bhuvi |
dharmasya śīlamevādau tato me saṃśayo mahān || 12-124-1||

MHB 12-124-2

यदि तच्छक्यमस्माभिर्ज्ञातुं धर्मभृतां वर ।
श्रोतुमिच्छामि तत्सर्वं यथैतदुपलभ्यते ॥ १२-१२४-२॥
yadi tacchakyamasmābhirjñātuṃ dharmabhṛtāṃ vara |
śrotumicchāmi tatsarvaṃ yathaitadupalabhyate || 12-124-2||

MHB 12-124-3

कथं नु प्राप्यते शीलं श्रोतुमिच्छामि भारत ।
किंलक्षणं च तत्प्रोक्तं ब्रूहि मे वदतां वर ॥ १२-१२४-३॥
kathaṃ nu prāpyate śīlaṃ śrotumicchāmi bhārata |
kiṃlakṣaṇaṃ ca tatproktaṃ brūhi me vadatāṃ vara || 12-124-3||

MHB 12-124-4

भीष्म उवाच ।
पुरा दुर्योधनेनेह धृतराष्ट्राय मानद ।
आख्यातं तप्यमानेन श्रियं दृष्ट्वा तथागताम् ॥ १२-१२४-४॥
bhīṣma uvāca |
purā duryodhaneneha dhṛtarāṣṭrāya mānada |
ākhyātaṃ tapyamānena śriyaṃ dṛṣṭvā tathāgatām || 12-124-4||

MHB 12-124-5

इन्द्रप्रस्थे महाराज तव सभ्रातृकस्य ह ।
सभायां चावहसनं तत्सर्वं शृणु भारत ॥ १२-१२४-५॥
indraprasthe mahārāja tava sabhrātṛkasya ha |
sabhāyāṃ cāvahasanaṃ tatsarvaṃ śṛṇu bhārata || 12-124-5||

MHB 12-124-6

भवतस्तां सभां दृष्ट्वा समृद्धिं चाप्यनुत्तमाम् ।
दुर्योधनस्तदासीनः सर्वं पित्रे न्यवेदयत् ॥ १२-१२४-६॥
bhavatastāṃ sabhāṃ dṛṣṭvā samṛddhiṃ cāpyanuttamām |
duryodhanastadāsīnaḥ sarvaṃ pitre nyavedayat || 12-124-6||

MHB 12-124-7

श्रुत्वा च धृतराष्ट्रोऽपि दुर्योधनवचस्तदा ।
अब्रवीत्कर्णसहितं दुर्योधनमिदं वचः ॥ १२-१२४-७॥
śrutvā ca dhṛtarāṣṭro'pi duryodhanavacastadā |
abravītkarṇasahitaṃ duryodhanamidaṃ vacaḥ || 12-124-7||

MHB 12-124-8

किमर्थं तप्यसे पुत्र श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ।
श्रुत्वा त्वामनुनेष्यामि यदि सम्यग्भविष्यसि ॥ १२-१२४-८॥
kimarthaṃ tapyase putra śrotumicchāmi tattvataḥ |
śrutvā tvāmanuneṣyāmi yadi samyagbhaviṣyasi || 12-124-8||

MHB 12-124-9

यथा त्वं महदैश्वर्यं प्राप्तः परपुरंजय ।
किंकरा भ्रातरः सर्वे मित्राः संबन्धिनस्तथा ॥ १२-१२४-९॥
yathā tvaṃ mahadaiśvaryaṃ prāptaḥ parapuraṃjaya |
kiṃkarā bhrātaraḥ sarve mitrāḥ saṃbandhinastathā || 12-124-9||

MHB 12-124-10

आच्छादयसि प्रावारानश्नासि पिशितोदनम् ।
आजानेया वहन्ति त्वां कस्माच्छोचसि पुत्रक ॥ १२-१२४-१०॥
ācchādayasi prāvārānaśnāsi piśitodanam |
ājāneyā vahanti tvāṃ kasmācchocasi putraka || 12-124-10||

MHB 12-124-11

दुर्योधन उवाच ।
दश तानि सहस्राणि स्नातकानां महात्मनाम् ।
भुञ्जते रुक्मपात्रीषु युधिष्ठिरनिवेशने ॥ १२-१२४-११॥
duryodhana uvāca |
daśa tāni sahasrāṇi snātakānāṃ mahātmanām |
bhuñjate rukmapātrīṣu yudhiṣṭhiraniveśane || 12-124-11||

MHB 12-124-12

दृष्ट्वा च तां सभां दिव्यां दिव्यपुष्पफलान्विताम् ।
अश्वांस्तित्तिरकल्माषान्रत्नानि विविधानि च ॥ १२-१२४-१२॥
dṛṣṭvā ca tāṃ sabhāṃ divyāṃ divyapuṣpaphalānvitām |
aśvāṃstittirakalmāṣānratnāni vividhāni ca || 12-124-12||

MHB 12-124-13

दृष्ट्वा तां पाण्डवेयानामृद्धिमिन्द्रोपमां शुभाम् ।
अमित्राणां सुमहतीमनुशोचामि मानद ॥ १२-१२४-१३॥
dṛṣṭvā tāṃ pāṇḍaveyānāmṛddhimindropamāṃ śubhām |
amitrāṇāṃ sumahatīmanuśocāmi mānada || 12-124-13||

MHB 12-124-14

धृतराष्ट्र उवाच ।
यदीच्छसि श्रियं तात यादृशीं तां युधिष्ठिरे ।
विशिष्टां वा नरव्याघ्र शीलवान्भव पुत्रक ॥ १२-१२४-१४॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
yadīcchasi śriyaṃ tāta yādṛśīṃ tāṃ yudhiṣṭhire |
viśiṣṭāṃ vā naravyāghra śīlavānbhava putraka || 12-124-14||

MHB 12-124-15

शीलेन हि त्रयो लोकाः शक्या जेतुं न संशयः ।
न हि किंचिदसाध्यं वै लोके शीलवतां भवेत् ॥ १२-१२४-१५॥
śīlena hi trayo lokāḥ śakyā jetuṃ na saṃśayaḥ |
na hi kiṃcidasādhyaṃ vai loke śīlavatāṃ bhavet || 12-124-15||

MHB 12-124-16

एकरात्रेण मान्धाता त्र्यहेण जनमेजयः ।
सप्तरात्रेण नाभागः पृथिवीं प्रतिपेदिवान् ॥ १२-१२४-१६॥
ekarātreṇa māndhātā tryaheṇa janamejayaḥ |
saptarātreṇa nābhāgaḥ pṛthivīṃ pratipedivān || 12-124-16||

MHB 12-124-17

एते हि पार्थिवाः सर्वे शीलवन्तो दमान्विताः ।
अतस्तेषां गुणक्रीता वसुधा स्वयमागमत् ॥ १२-१२४-१७॥
ete hi pārthivāḥ sarve śīlavanto damānvitāḥ |
atasteṣāṃ guṇakrītā vasudhā svayamāgamat || 12-124-17||

MHB 12-124-18

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
नारदेन पुरा प्रोक्तं शीलमाश्रित्य भारत ॥ १२-१२४-१८॥
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
nāradena purā proktaṃ śīlamāśritya bhārata || 12-124-18||

MHB 12-124-19

प्रह्रादेन हृतं राज्यं महेन्द्रस्य महात्मनः ।
शीलमाश्रित्य दैत्येन त्रैलोक्यं च वशीकृतम् ॥ १२-१२४-१९॥
prahrādena hṛtaṃ rājyaṃ mahendrasya mahātmanaḥ |
śīlamāśritya daityena trailokyaṃ ca vaśīkṛtam || 12-124-19||

MHB 12-124-20

ततो बृहस्पतिं शक्रः प्राञ्जलिः समुपस्थितः ।
उवाच च महाप्राज्ञः श्रेय इच्छामि वेदितुम् ॥ १२-१२४-२०॥
tato bṛhaspatiṃ śakraḥ prāñjaliḥ samupasthitaḥ |
uvāca ca mahāprājñaḥ śreya icchāmi veditum || 12-124-20||

MHB 12-124-21

ततो बृहस्पतिस्तस्मै ज्ञानं नैःश्रेयसं परम् ।
कथयामास भगवान्देवेन्द्राय कुरूद्वह ॥ १२-१२४-२१॥
tato bṛhaspatistasmai jñānaṃ naiḥśreyasaṃ param |
kathayāmāsa bhagavāndevendrāya kurūdvaha || 12-124-21||

MHB 12-124-22

एतावच्छ्रेय इत्येव बृहस्पतिरभाषत ।
इन्द्रस्तु भूयः पप्रच्छ क्व विशेषो भवेदिति ॥ १२-१२४-२२॥
etāvacchreya ityeva bṛhaspatirabhāṣata |
indrastu bhūyaḥ papraccha kva viśeṣo bhavediti || 12-124-22||

MHB 12-124-23

बृहस्पतिरुवाच ।
विशेषोऽस्ति महांस्तात भार्गवस्य महात्मनः ।
तत्रागमय भद्रं ते भूय एव पुरंदर ॥ १२-१२४-२३॥
bṛhaspatiruvāca |
viśeṣo'sti mahāṃstāta bhārgavasya mahātmanaḥ |
tatrāgamaya bhadraṃ te bhūya eva puraṃdara || 12-124-23||

MHB 12-124-24

धृतराष्ट्र उवाच ।
आत्मनस्तु ततः श्रेयो भार्गवात्सुमहायशाः ।
ज्ञानमागमयत्प्रीत्या पुनः स परमद्युतिः ॥ १२-१२४-२४॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
ātmanastu tataḥ śreyo bhārgavātsumahāyaśāḥ |
jñānamāgamayatprītyā punaḥ sa paramadyutiḥ || 12-124-24||

MHB 12-124-25

तेनापि समनुज्ञातो भार्गवेण महात्मना ।
श्रेयोऽस्तीति पुनर्भूयः शुक्रमाह शतक्रतुः ॥ १२-१२४-२५॥
tenāpi samanujñāto bhārgaveṇa mahātmanā |
śreyo'stīti punarbhūyaḥ śukramāha śatakratuḥ || 12-124-25||

MHB 12-124-26

भार्गवस्त्वाह धर्मज्ञः प्रह्रादस्य महात्मनः ।
ज्ञानमस्ति विशेषेण ततो हृष्टश्च सोऽभवत् ॥ १२-१२४-२६॥
bhārgavastvāha dharmajñaḥ prahrādasya mahātmanaḥ |
jñānamasti viśeṣeṇa tato hṛṣṭaśca so'bhavat || 12-124-26||

MHB 12-124-27

स ततो ब्राह्मणो भूत्वा प्रह्रादं पाकशासनः ।
सृत्वा प्रोवाच मेधावी श्रेय इच्छामि वेदितुम् ॥ १२-१२४-२७॥
sa tato brāhmaṇo bhūtvā prahrādaṃ pākaśāsanaḥ |
sṛtvā provāca medhāvī śreya icchāmi veditum || 12-124-27||

MHB 12-124-28

प्रह्रादस्त्वब्रवीद्विप्रं क्षणो नास्ति द्विजर्षभ ।
त्रैलोक्यराज्ये सक्तस्य ततो नोपदिशामि ते ॥ १२-१२४-२८॥
prahrādastvabravīdvipraṃ kṣaṇo nāsti dvijarṣabha |
trailokyarājye saktasya tato nopadiśāmi te || 12-124-28||

MHB 12-124-29

ब्राह्मणस्त्वब्रवीद्वाक्यं कस्मिन्काले क्षणो भवेत् ।
ततोपदिष्टमिच्छामि यद्यत्कार्यान्तरं भवेत् ॥ १२-१२४-२९॥
brāhmaṇastvabravīdvākyaṃ kasminkāle kṣaṇo bhavet |
tatopadiṣṭamicchāmi yadyatkāryāntaraṃ bhavet || 12-124-29||

MHB 12-124-30

ततः प्रीतोऽभवद्राजा प्रह्रादो ब्रह्मवादिने ।
तथेत्युक्त्वा शुभे काले ज्ञानतत्त्वं ददौ तदा ॥ १२-१२४-३०॥
tataḥ prīto'bhavadrājā prahrādo brahmavādine |
tathetyuktvā śubhe kāle jñānatattvaṃ dadau tadā || 12-124-30||

MHB 12-124-31

ब्राह्मणोऽपि यथान्यायं गुरुवृत्तिमनुत्तमाम् ।
चकार सर्वभावेन यद्वत्स मनसेच्छति ॥ १२-१२४-३१॥
brāhmaṇo'pi yathānyāyaṃ guruvṛttimanuttamām |
cakāra sarvabhāvena yadvatsa manasecchati || 12-124-31||

MHB 12-124-32

पृष्टश्च तेन बहुशः प्राप्तं कथमरिंदम ।
त्रैलोक्यराज्यं धर्मज्ञ कारणं तद्ब्रवीहि मे ॥ १२-१२४-३२॥
pṛṣṭaśca tena bahuśaḥ prāptaṃ kathamariṃdama |
trailokyarājyaṃ dharmajña kāraṇaṃ tadbravīhi me || 12-124-32||

MHB 12-124-33

प्रह्राद उवाच ।
नासूयामि द्विजश्रेष्ठ राजास्मीति कदाचन ।
कव्यानि वदतां तात संयच्छामि वहामि च ॥ १२-१२४-३३॥
prahrāda uvāca |
nāsūyāmi dvijaśreṣṭha rājāsmīti kadācana |
kavyāni vadatāṃ tāta saṃyacchāmi vahāmi ca || 12-124-33||

MHB 12-124-34

ते विस्रब्धाः प्रभाषन्ते संयच्छन्ति च मां सदा ।
ते मा कव्यपदे सक्तं शुश्रूषुमनसूयकम् ॥ १२-१२४-३४॥
te visrabdhāḥ prabhāṣante saṃyacchanti ca māṃ sadā |
te mā kavyapade saktaṃ śuśrūṣumanasūyakam || 12-124-34||

MHB 12-124-35

धर्मात्मानं जितक्रोधं संयतं संयतेन्द्रियम् ।
समाचिन्वन्ति शास्तारः क्षौद्रं मध्विव मक्षिकाः ॥ १२-१२४-३५॥
dharmātmānaṃ jitakrodhaṃ saṃyataṃ saṃyatendriyam |
samācinvanti śāstāraḥ kṣaudraṃ madhviva makṣikāḥ || 12-124-35||

MHB 12-124-36

सोऽहं वागग्रपिष्टानां रसानामवलेहिता ।
स्वजात्यानधितिष्ठामि नक्षत्राणीव चन्द्रमाः ॥ १२-१२४-३६॥
so'haṃ vāgagrapiṣṭānāṃ rasānāmavalehitā |
svajātyānadhitiṣṭhāmi nakṣatrāṇīva candramāḥ || 12-124-36||

MHB 12-124-37

एतत्पृथिव्याममृतमेतच्चक्षुरनुत्तमम् ।
यद्ब्राह्मणमुखे कव्यमेतच्छ्रुत्वा प्रवर्तते ॥ १२-१२४-३७॥
etatpṛthivyāmamṛtametaccakṣuranuttamam |
yadbrāhmaṇamukhe kavyametacchrutvā pravartate || 12-124-37||

MHB 12-124-38

धृतराष्ट्र उवाच ।
एतावच्छ्रेय इत्याह प्रह्रादो ब्रह्मवादिनम् ।
शुश्रूषितस्तेन तदा दैत्येन्द्रो वाक्यमब्रवीत् ॥ १२-१२४-३८॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
etāvacchreya ityāha prahrādo brahmavādinam |
śuśrūṣitastena tadā daityendro vākyamabravīt || 12-124-38||

MHB 12-124-39

यथावद्गुरुवृत्त्या ते प्रीतोऽस्मि द्विजसत्तम ।
वरं वृणीष्व भद्रं ते प्रदातास्मि न संशयः ॥ १२-१२४-३९॥
yathāvadguruvṛttyā te prīto'smi dvijasattama |
varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te pradātāsmi na saṃśayaḥ || 12-124-39||

MHB 12-124-40

कृतमित्येव दैत्येन्द्रमुवाच स च वै द्विजः ।
प्रह्रादस्त्वब्रवीत्प्रीतो गृह्यतां वर इत्युत ॥ १२-१२४-४०॥
kṛtamityeva daityendramuvāca sa ca vai dvijaḥ |
prahrādastvabravītprīto gṛhyatāṃ vara ityuta || 12-124-40||

MHB 12-124-41

ब्राह्मण उवाच ।
यदि राजन्प्रसन्नस्त्वं मम चेच्छसि चेद्धितम् ।
भवतः शीलमिच्छामि प्राप्तुमेष वरो मम ॥ १२-१२४-४१॥
brāhmaṇa uvāca |
yadi rājanprasannastvaṃ mama cecchasi ceddhitam |
bhavataḥ śīlamicchāmi prāptumeṣa varo mama || 12-124-41||

MHB 12-124-42

धृतराष्ट्र उवाच ।
ततः प्रीतश्च दैत्येन्द्रो भयं चास्याभवन्महत् ।
वरे प्रदिष्टे विप्रेण नाल्पतेजायमित्युत ॥ १२-१२४-४२॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
tataḥ prītaśca daityendro bhayaṃ cāsyābhavanmahat |
vare pradiṣṭe vipreṇa nālpatejāyamityuta || 12-124-42||

MHB 12-124-43

एवमस्त्विति तं प्राह प्रह्रादो विस्मितस्तदा ।
उपाकृत्य तु विप्राय वरं दुःखान्वितोऽभवत् ॥ १२-१२४-४३॥
evamastviti taṃ prāha prahrādo vismitastadā |
upākṛtya tu viprāya varaṃ duḥkhānvito'bhavat || 12-124-43||

MHB 12-124-44

दत्ते वरे गते विप्रे चिन्तासीन्महती ततः ।
प्रह्रादस्य महाराज निश्चयं न च जग्मिवान् ॥ १२-१२४-४४॥
datte vare gate vipre cintāsīnmahatī tataḥ |
prahrādasya mahārāja niścayaṃ na ca jagmivān || 12-124-44||

MHB 12-124-45

तस्य चिन्तयतस्तात छायाभूतं महाद्युते ।
तेजो विग्रहवत्तात शरीरमजहात्तदा ॥ १२-१२४-४५॥
tasya cintayatastāta chāyābhūtaṃ mahādyute |
tejo vigrahavattāta śarīramajahāttadā || 12-124-45||

MHB 12-124-46

तमपृच्छन्महाकायं प्रह्रादः को भवानिति ।
प्रत्याह ननु शीलोऽस्मि त्यक्तो गच्छाम्यहं त्वया ॥ १२-१२४-४६॥
tamapṛcchanmahākāyaṃ prahrādaḥ ko bhavāniti |
pratyāha nanu śīlo'smi tyakto gacchāmyahaṃ tvayā || 12-124-46||

MHB 12-124-47

तस्मिन्द्विजवरे राजन्वत्स्याम्यहमनिन्दितम् ।
योऽसौ शिष्यत्वमागम्य त्वयि नित्यं समाहितः ।
इत्युक्त्वान्तर्हितं तद्वै शक्रं चान्वविशत्प्रभो ॥ १२-१२४-४७॥
tasmindvijavare rājanvatsyāmyahamaninditam |
yo'sau śiṣyatvamāgamya tvayi nityaṃ samāhitaḥ |
ityuktvāntarhitaṃ tadvai śakraṃ cānvaviśatprabho || 12-124-47||

MHB 12-124-48

तस्मिंस्तेजसि याते तु तादृग्रूपस्ततोऽपरः ।
शरीरान्निःसृतस्तस्य को भवानिति चाब्रवीत् ॥ १२-१२४-४८॥
tasmiṃstejasi yāte tu tādṛgrūpastato'paraḥ |
śarīrānniḥsṛtastasya ko bhavāniti cābravīt || 12-124-48||

MHB 12-124-49

धर्मं प्रह्राद मां विद्धि यत्रासौ द्विजसत्तमः ।
तत्र यास्यामि दैत्येन्द्र यतः शीलं ततो ह्यहम् ॥ १२-१२४-४९॥
dharmaṃ prahrāda māṃ viddhi yatrāsau dvijasattamaḥ |
tatra yāsyāmi daityendra yataḥ śīlaṃ tato hyaham || 12-124-49||

MHB 12-124-50

ततोऽपरो महाराज प्रज्वलन्निव तेजसा ।
शरीरान्निःसृतस्तस्य प्रह्रादस्य महात्मनः ॥ १२-१२४-५०॥
tato'paro mahārāja prajvalanniva tejasā |
śarīrānniḥsṛtastasya prahrādasya mahātmanaḥ || 12-124-50||

MHB 12-124-51

को भवानिति पृष्टश्च तमाह स महाद्युतिः ।
सत्यमस्म्यसुरेन्द्राग्र्य यास्येऽहं धर्ममन्विह ॥ १२-१२४-५१॥
ko bhavāniti pṛṣṭaśca tamāha sa mahādyutiḥ |
satyamasmyasurendrāgrya yāsye'haṃ dharmamanviha || 12-124-51||

MHB 12-124-52

तस्मिन्ननुगते धर्मं पुरुषे पुरुषोऽपरः ।
निश्चक्राम ततस्तस्मात्पृष्टश्चाह महात्मना ।
वृत्तं प्रह्राद मां विद्धि यतः सत्यं ततो ह्यहम् ॥ १२-१२४-५२॥
tasminnanugate dharmaṃ puruṣe puruṣo'paraḥ |
niścakrāma tatastasmātpṛṣṭaścāha mahātmanā |
vṛttaṃ prahrāda māṃ viddhi yataḥ satyaṃ tato hyaham || 12-124-52||

MHB 12-124-53

तस्मिन्गते महाश्वेतः शरीरात्तस्य निर्ययौ ।
पृष्टश्चाह बलं विद्धि यतो वृत्तमहं ततः ।
इत्युक्त्वा च ययौ तत्र यतो वृत्तं नराधिप ॥ १२-१२४-५३॥
tasmingate mahāśvetaḥ śarīrāttasya niryayau |
pṛṣṭaścāha balaṃ viddhi yato vṛttamahaṃ tataḥ |
ityuktvā ca yayau tatra yato vṛttaṃ narādhipa || 12-124-53||

MHB 12-124-54

ततः प्रभामयी देवी शरीरात्तस्य निर्ययौ ।
तामपृच्छत्स दैत्येन्द्रः सा श्रीरित्येवमब्रवीत् ॥ १२-१२४-५४॥
tataḥ prabhāmayī devī śarīrāttasya niryayau |
tāmapṛcchatsa daityendraḥ sā śrīrityevamabravīt || 12-124-54||

MHB 12-124-55

उषितास्मि सुखं वीर त्वयि सत्यपराक्रमे ।
त्वया त्यक्ता गमिष्यामि बलं यत्र ततो ह्यहम् ॥ १२-१२४-५५॥
uṣitāsmi sukhaṃ vīra tvayi satyaparākrame |
tvayā tyaktā gamiṣyāmi balaṃ yatra tato hyaham || 12-124-55||

MHB 12-124-56

ततो भयं प्रादुरासीत्प्रह्रादस्य महात्मनः ।
अपृच्छत च तां भूयः क्व यासि कमलालये ॥ १२-१२४-५६॥
tato bhayaṃ prādurāsītprahrādasya mahātmanaḥ |
apṛcchata ca tāṃ bhūyaḥ kva yāsi kamalālaye || 12-124-56||

MHB 12-124-57

त्वं हि सत्यव्रता देवी लोकस्य परमेश्वरी ।
कश्चासौ ब्राह्मणश्रेष्ठस्तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् ॥ १२-१२४-५७॥
tvaṃ hi satyavratā devī lokasya parameśvarī |
kaścāsau brāhmaṇaśreṣṭhastattvamicchāmi veditum || 12-124-57||

MHB 12-124-58

श्रीरुवाच ।
स शक्रो ब्रह्मचारी च यस्त्वया चोपशिक्षितः ।
त्रैलोक्ये ते यदैश्वर्यं तत्तेनापहृतं प्रभो ॥ १२-१२४-५८॥
śrīruvāca |
sa śakro brahmacārī ca yastvayā copaśikṣitaḥ |
trailokye te yadaiśvaryaṃ tattenāpahṛtaṃ prabho || 12-124-58||

MHB 12-124-59

शीलेन हि त्वया लोकाः सर्वे धर्मज्ञ निर्जिताः ।
तद्विज्ञाय महेन्द्रेण तव शीलं हृतं प्रभो ॥ १२-१२४-५९॥
śīlena hi tvayā lokāḥ sarve dharmajña nirjitāḥ |
tadvijñāya mahendreṇa tava śīlaṃ hṛtaṃ prabho || 12-124-59||

MHB 12-124-60

धर्मः सत्यं तथा वृत्तं बलं चैव तथा ह्यहम् ।
शीलमूला महाप्राज्ञ सदा नास्त्यत्र संशयः ॥ १२-१२४-६०॥
dharmaḥ satyaṃ tathā vṛttaṃ balaṃ caiva tathā hyaham |
śīlamūlā mahāprājña sadā nāstyatra saṃśayaḥ || 12-124-60||

MHB 12-124-61

भीष्म उवाच ।
एवमुक्त्वा गता तु श्रीस्ते च सर्वे युधिष्ठिर ।
दुर्योधनस्तु पितरं भूय एवाब्रवीदिदम् ॥ १२-१२४-६१॥
bhīṣma uvāca |
evamuktvā gatā tu śrīste ca sarve yudhiṣṭhira |
duryodhanastu pitaraṃ bhūya evābravīdidam || 12-124-61||

MHB 12-124-62

शीलस्य तत्त्वमिच्छामि वेत्तुं कौरवनन्दन ।
प्राप्यते च यथा शीलं तमुपायं वदस्व मे ॥ १२-१२४-६२॥
śīlasya tattvamicchāmi vettuṃ kauravanandana |
prāpyate ca yathā śīlaṃ tamupāyaṃ vadasva me || 12-124-62||

MHB 12-124-63

धृतराष्ट्र उवाच ।
सोपायं पूर्वमुद्दिष्टं प्रह्रादेन महात्मना ।
संक्षेपतस्तु शीलस्य शृणु प्राप्तिं नराधिप ॥ १२-१२४-६३॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
sopāyaṃ pūrvamuddiṣṭaṃ prahrādena mahātmanā |
saṃkṣepatastu śīlasya śṛṇu prāptiṃ narādhipa || 12-124-63||

MHB 12-124-64

अद्रोहः सर्वभूतेषु कर्मणा मनसा गिरा ।
अनुग्रहश्च दानं च शीलमेतत्प्रशस्यते ॥ १२-१२४-६४॥
adrohaḥ sarvabhūteṣu karmaṇā manasā girā |
anugrahaśca dānaṃ ca śīlametatpraśasyate || 12-124-64||

MHB 12-124-65

यदन्येषां हितं न स्यादात्मनः कर्म पौरुषम् ।
अपत्रपेत वा येन न तत्कुर्यात्कथंचन ॥ १२-१२४-६५॥
yadanyeṣāṃ hitaṃ na syādātmanaḥ karma pauruṣam |
apatrapeta vā yena na tatkuryātkathaṃcana || 12-124-65||

MHB 12-124-66

तत्तु कर्म तथा कुर्याद्येन श्लाघेत संसदि ।
एतच्छीलं समासेन कथितं कुरुसत्तम ॥ १२-१२४-६६॥
tattu karma tathā kuryādyena ślāgheta saṃsadi |
etacchīlaṃ samāsena kathitaṃ kurusattama || 12-124-66||

MHB 12-124-67

यद्यप्यशीला नृपते प्राप्नुवन्ति क्वचिच्छ्रियम् ।
न भुञ्जते चिरं तात समूलाश्च पतन्ति ते ॥ १२-१२४-६७॥
yadyapyaśīlā nṛpate prāpnuvanti kvacicchriyam |
na bhuñjate ciraṃ tāta samūlāśca patanti te || 12-124-67||

MHB 12-124-68

एतद्विदित्वा तत्त्वेन शीलवान्भव पुत्रक ।
यदीच्छसि श्रियं तात सुविशिष्टां युधिष्ठिरात् ॥ १२-१२४-६८॥
etadviditvā tattvena śīlavānbhava putraka |
yadīcchasi śriyaṃ tāta suviśiṣṭāṃ yudhiṣṭhirāt || 12-124-68||

MHB 12-124-69

भीष्म उवाच ।
एतत्कथितवान्पुत्रे धृतराष्ट्रो नराधिप ।
एतत्कुरुष्व कौन्तेय ततः प्राप्स्यसि तत्फलम् ॥ १२-१२४-६९॥
bhīṣma uvāca |
etatkathitavānputre dhṛtarāṣṭro narādhipa |
etatkuruṣva kaunteya tataḥ prāpsyasi tatphalam || 12-124-69||

Adhyaya: 125/353 (34)

MHB 12-125-1

युधिष्ठिर उवाच ।
शीलं प्रधानं पुरुषे कथितं ते पितामह ।
कथमाशा समुत्पन्ना या च सा तद्वदस्व मे ॥ १२-१२५-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
śīlaṃ pradhānaṃ puruṣe kathitaṃ te pitāmaha |
kathamāśā samutpannā yā ca sā tadvadasva me || 12-125-1||

MHB 12-125-2

संशयो मे महानेष समुत्पन्नः पितामह ।
छेत्ता च तस्य नान्योऽस्ति त्वत्तः परपुरंजय ॥ १२-१२५-२॥
saṃśayo me mahāneṣa samutpannaḥ pitāmaha |
chettā ca tasya nānyo'sti tvattaḥ parapuraṃjaya || 12-125-2||

MHB 12-125-3

पितामहाशा महती ममासीद्धि सुयोधने ।
प्राप्ते युद्धे तु यद्युक्तं तत्कर्तायमिति प्रभो ॥ १२-१२५-३॥
pitāmahāśā mahatī mamāsīddhi suyodhane |
prāpte yuddhe tu yadyuktaṃ tatkartāyamiti prabho || 12-125-3||

MHB 12-125-4

सर्वस्याशा सुमहती पुरुषस्योपजायते ।
तस्यां विहन्यमानायां दुःखो मृत्युरसंशयम् ॥ १२-१२५-४॥
sarvasyāśā sumahatī puruṣasyopajāyate |
tasyāṃ vihanyamānāyāṃ duḥkho mṛtyurasaṃśayam || 12-125-4||

MHB 12-125-5

सोऽहं हताशो दुर्बुद्धिः कृतस्तेन दुरात्मना ।
धार्तराष्ट्रेण राजेन्द्र पश्य मन्दात्मतां मम ॥ १२-१२५-५॥
so'haṃ hatāśo durbuddhiḥ kṛtastena durātmanā |
dhārtarāṣṭreṇa rājendra paśya mandātmatāṃ mama || 12-125-5||

MHB 12-125-6

आशां महत्तरां मन्ये पर्वतादपि सद्रुमात् ।
आकाशादपि वा राजन्नप्रमेयैव वा पुनः ॥ १२-१२५-६॥
āśāṃ mahattarāṃ manye parvatādapi sadrumāt |
ākāśādapi vā rājannaprameyaiva vā punaḥ || 12-125-6||

MHB 12-125-7

एषा चैव कुरुश्रेष्ठ दुर्विचिन्त्या सुदुर्लभा ।
दुर्लभत्वाच्च पश्यामि किमन्यद्दुर्लभं ततः ॥ १२-१२५-७॥
eṣā caiva kuruśreṣṭha durvicintyā sudurlabhā |
durlabhatvācca paśyāmi kimanyaddurlabhaṃ tataḥ || 12-125-7||

MHB 12-125-8

भीष्म उवाच ।
अत्र ते वर्तयिष्यामि युधिष्ठिर निबोध तत् ।
इतिहासं सुमित्रस्य निर्वृत्तमृषभस्य च ॥ १२-१२५-८॥
bhīṣma uvāca |
atra te vartayiṣyāmi yudhiṣṭhira nibodha tat |
itihāsaṃ sumitrasya nirvṛttamṛṣabhasya ca || 12-125-8||

MHB 12-125-9

सुमित्रो नाम राजर्षिर्हैहयो मृगयां गतः ।
ससार स मृगं विद्ध्वा बाणेन नतपर्वणा ॥ १२-१२५-९॥
sumitro nāma rājarṣirhaihayo mṛgayāṃ gataḥ |
sasāra sa mṛgaṃ viddhvā bāṇena nataparvaṇā || 12-125-9||

MHB 12-125-10

स मृगो बाणमादाय ययावमितविक्रमः ।
स च राजा बली तूर्णं ससार मृगमन्तिकात् ॥ १२-१२५-१०॥
sa mṛgo bāṇamādāya yayāvamitavikramaḥ |
sa ca rājā balī tūrṇaṃ sasāra mṛgamantikāt || 12-125-10||

MHB 12-125-11

ततो निम्नं स्थलं चैव स मृगोऽद्रवदाशुगः ।
मुहूर्तमेव राजेन्द्र समेन स पथागमत् ॥ १२-१२५-११॥
tato nimnaṃ sthalaṃ caiva sa mṛgo'dravadāśugaḥ |
muhūrtameva rājendra samena sa pathāgamat || 12-125-11||

MHB 12-125-12

ततः स राजा तारुण्यादौरसेन बलेन च ।
ससार बाणासनभृत्सखड्गो हंसवत्तदा ॥ १२-१२५-१२॥
tataḥ sa rājā tāruṇyādaurasena balena ca |
sasāra bāṇāsanabhṛtsakhaḍgo haṃsavattadā || 12-125-12||

MHB 12-125-13

तीर्त्वा नदान्नदीश्चैव पल्वलानि वनानि च ।
अतिक्रम्याभ्यतिक्रम्य ससारैव वने चरन् ॥ १२-१२५-१३॥
tīrtvā nadānnadīścaiva palvalāni vanāni ca |
atikramyābhyatikramya sasāraiva vane caran || 12-125-13||

MHB 12-125-14

स तु कामान्मृगो राजन्नासाद्यासाद्य तं नृपम् ।
पुनरभ्येति जवनो जवेन महता ततः ॥ १२-१२५-१४॥
sa tu kāmānmṛgo rājannāsādyāsādya taṃ nṛpam |
punarabhyeti javano javena mahatā tataḥ || 12-125-14||

MHB 12-125-15

स तस्य बाणैर्बहुभिः समभ्यस्तो वनेचरः ।
प्रक्रीडन्निव राजेन्द्र पुनरभ्येति चान्तिकम् ॥ १२-१२५-१५॥
sa tasya bāṇairbahubhiḥ samabhyasto vanecaraḥ |
prakrīḍanniva rājendra punarabhyeti cāntikam || 12-125-15||

MHB 12-125-16

पुनश्च जवमास्थाय जवनो मृगयूथपः ।
अतीत्यातीत्य राजेन्द्र पुनरभ्येति चान्तिकम् ॥ १२-१२५-१६॥
punaśca javamāsthāya javano mṛgayūthapaḥ |
atītyātītya rājendra punarabhyeti cāntikam || 12-125-16||

MHB 12-125-17

तस्य मर्मच्छिदं घोरं सुमित्रोऽमित्रकर्शनः ।
समादाय शरश्रेष्ठं कार्मुकान्निरवासृजत् ॥ १२-१२५-१७॥
tasya marmacchidaṃ ghoraṃ sumitro'mitrakarśanaḥ |
samādāya śaraśreṣṭhaṃ kārmukānniravāsṛjat || 12-125-17||

MHB 12-125-18

ततो गव्यूतिमात्रेण मृगयूथपयूथपः ।
तस्य बाणपथं त्यक्त्वा तस्थिवान्प्रहसन्निव ॥ १२-१२५-१८॥
tato gavyūtimātreṇa mṛgayūthapayūthapaḥ |
tasya bāṇapathaṃ tyaktvā tasthivānprahasanniva || 12-125-18||

MHB 12-125-19

तस्मिन्निपतिते बाणे भूमौ प्रज्वलिते ततः ।
प्रविवेश महारण्यं मृगो राजाप्यथाद्रवत् ॥ १२-१२५-१९॥
tasminnipatite bāṇe bhūmau prajvalite tataḥ |
praviveśa mahāraṇyaṃ mṛgo rājāpyathādravat || 12-125-19||

MHB 12-125-20

प्रविश्य तु महारण्यं तापसानामथाश्रमम् ।
आससाद ततो राजा श्रान्तश्चोपाविशत्पुनः ॥ १२-१२५-२०॥
praviśya tu mahāraṇyaṃ tāpasānāmathāśramam |
āsasāda tato rājā śrāntaścopāviśatpunaḥ || 12-125-20||

MHB 12-125-21

तं कार्मुकधरं दृष्ट्वा श्रमार्तं क्षुधितं तदा ।
समेत्य ऋषयस्तस्मिन्पूजां चक्रुर्यथाविधि ॥ १२-१२५-२१॥
taṃ kārmukadharaṃ dṛṣṭvā śramārtaṃ kṣudhitaṃ tadā |
sametya ṛṣayastasminpūjāṃ cakruryathāvidhi || 12-125-21||

MHB 12-125-22

ऋषयो राजशार्दूलमपृच्छन्स्वं प्रयोजनम् ।
केन भद्रमुखार्थेन संप्राप्तोऽसि तपोवनम् ॥ १२-१२५-२२॥
ṛṣayo rājaśārdūlamapṛcchansvaṃ prayojanam |
kena bhadramukhārthena saṃprāpto'si tapovanam || 12-125-22||

MHB 12-125-23

पदातिर्बद्धनिस्त्रिंशो धन्वी बाणी नरेश्वर ।
एतदिच्छाम विज्ञातुं कुतः प्राप्तोऽसि मानद ।
कस्मिन्कुले हि जातस्त्वं किंनामासि ब्रवीहि नः ॥ १२-१२५-२३॥
padātirbaddhanistriṃśo dhanvī bāṇī nareśvara |
etadicchāma vijñātuṃ kutaḥ prāpto'si mānada |
kasminkule hi jātastvaṃ kiṃnāmāsi bravīhi naḥ || 12-125-23||

MHB 12-125-24

ततः स राजा सर्वेभ्यो द्विजेभ्यः पुरुषर्षभ ।
आचख्यौ तद्यथान्यायं परिचर्यां च भारत ॥ १२-१२५-२४॥
tataḥ sa rājā sarvebhyo dvijebhyaḥ puruṣarṣabha |
ācakhyau tadyathānyāyaṃ paricaryāṃ ca bhārata || 12-125-24||

MHB 12-125-25

हैहयानां कुले जातः सुमित्रो मित्रनन्दनः ।
चरामि मृगयूथानि निघ्नन्बाणैः सहस्रशः ।
बलेन महता गुप्तः सामात्यः सावरोधनः ॥ १२-१२५-२५॥
haihayānāṃ kule jātaḥ sumitro mitranandanaḥ |
carāmi mṛgayūthāni nighnanbāṇaiḥ sahasraśaḥ |
balena mahatā guptaḥ sāmātyaḥ sāvarodhanaḥ || 12-125-25||

MHB 12-125-26

मृगस्तु विद्धो बाणेन मया सरति शल्यवान् ।
तं द्रवन्तमनु प्राप्तो वनमेतद्यदृच्छया ।
भवत्सकाशे नष्टश्रीर्हताशः श्रमकर्शितः ॥ १२-१२५-२६॥
mṛgastu viddho bāṇena mayā sarati śalyavān |
taṃ dravantamanu prāpto vanametadyadṛcchayā |
bhavatsakāśe naṣṭaśrīrhatāśaḥ śramakarśitaḥ || 12-125-26||

MHB 12-125-27

किं नु दुःखमतोऽन्यद्वै यदहं श्रमकर्शितः ।
भवतामाश्रमं प्राप्तो हताशो नष्टलक्षणः ॥ १२-१२५-२७॥
kiṃ nu duḥkhamato'nyadvai yadahaṃ śramakarśitaḥ |
bhavatāmāśramaṃ prāpto hatāśo naṣṭalakṣaṇaḥ || 12-125-27||

MHB 12-125-28

न राजलक्षणत्यागो न पुरस्य तपोधनाः ।
दुःखं करोति तत्तीव्रं यथाशा विहता मम ॥ १२-१२५-२८॥
na rājalakṣaṇatyāgo na purasya tapodhanāḥ |
duḥkhaṃ karoti tattīvraṃ yathāśā vihatā mama || 12-125-28||

MHB 12-125-29

हिमवान्वा महाशैलः समुद्रो वा महोदधिः ।
महत्त्वान्नान्वपद्येतां रोदस्योरन्तरं यथा ।
आशायास्तपसि श्रेष्ठास्तथा नान्तमहं गतः ॥ १२-१२५-२९॥
himavānvā mahāśailaḥ samudro vā mahodadhiḥ |
mahattvānnānvapadyetāṃ rodasyorantaraṃ yathā |
āśāyāstapasi śreṣṭhāstathā nāntamahaṃ gataḥ || 12-125-29||

MHB 12-125-30

भवतां विदितं सर्वं सर्वज्ञा हि तपोधनाः ।
भवन्तः सुमहाभागास्तस्मात्प्रक्ष्यामि संशयम् ॥ १२-१२५-३०॥
bhavatāṃ viditaṃ sarvaṃ sarvajñā hi tapodhanāḥ |
bhavantaḥ sumahābhāgāstasmātprakṣyāmi saṃśayam || 12-125-30||

MHB 12-125-31

आशावान्पुरुषो यः स्यादन्तरिक्षमथापि वा ।
किं नु ज्यायस्तरं लोके महत्त्वात्प्रतिभाति वः ।
एतदिच्छामि तत्त्वेन श्रोतुं किमिह दुर्लभम् ॥ १२-१२५-३१॥
āśāvānpuruṣo yaḥ syādantarikṣamathāpi vā |
kiṃ nu jyāyastaraṃ loke mahattvātpratibhāti vaḥ |
etadicchāmi tattvena śrotuṃ kimiha durlabham || 12-125-31||

MHB 12-125-32

यदि गुह्यं तपोनित्या न वो ब्रूतेह माचिरम् ।
न हि गुह्यमतः श्रोतुमिच्छामि द्विजपुंगवाः ॥ १२-१२५-३२॥
yadi guhyaṃ taponityā na vo brūteha māciram |
na hi guhyamataḥ śrotumicchāmi dvijapuṃgavāḥ || 12-125-32||

MHB 12-125-33

भवत्तपोविघातो वा येन स्याद्विरमे ततः ।
यदि वास्ति कथायोगो योऽयं प्रश्नो मयेरितः ॥ १२-१२५-३३॥
bhavattapovighāto vā yena syādvirame tataḥ |
yadi vāsti kathāyogo yo'yaṃ praśno mayeritaḥ || 12-125-33||

MHB 12-125-34

एतत्कारणसामग्र्यं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ।
भवन्तो हि तपोनित्या ब्रूयुरेतत्समाहिताः ॥ १२-१२५-३४॥
etatkāraṇasāmagryaṃ śrotumicchāmi tattvataḥ |
bhavanto hi taponityā brūyuretatsamāhitāḥ || 12-125-34||

Adhyaya: 126/353 (52)

MHB 12-126-1

भीष्म उवाच ।
ततस्तेषां समस्तानामृषीणामृषिसत्तमः ।
ऋषभो नाम विप्रर्षिः स्मयन्निव ततोऽब्रवीत् ॥ १२-१२६-१॥
bhīṣma uvāca |
tatasteṣāṃ samastānāmṛṣīṇāmṛṣisattamaḥ |
ṛṣabho nāma viprarṣiḥ smayanniva tato'bravīt || 12-126-1||

MHB 12-126-2

पुराहं राजशार्दूल तीर्थान्यनुचरन्प्रभो ।
समासादितवान्दिव्यं नरनारायणाश्रमम् ॥ १२-१२६-२॥
purāhaṃ rājaśārdūla tīrthānyanucaranprabho |
samāsāditavāndivyaṃ naranārāyaṇāśramam || 12-126-2||

MHB 12-126-3

यत्र सा बदरी रम्या ह्रदो वैहायसस्तथा ।
यत्र चाश्वशिरा राजन्वेदान्पठति शाश्वतान् ॥ १२-१२६-३॥
yatra sā badarī ramyā hrado vaihāyasastathā |
yatra cāśvaśirā rājanvedānpaṭhati śāśvatān || 12-126-3||

MHB 12-126-4

तस्मिन्सरसि कृत्वाहं विधिवत्तर्पणं पुरा ।
पितॄणां देवतानां च ततोऽऽश्रममियां तदा ॥ १२-१२६-४॥
tasminsarasi kṛtvāhaṃ vidhivattarpaṇaṃ purā |
pitṝṇāṃ devatānāṃ ca tato''śramamiyāṃ tadā || 12-126-4||

MHB 12-126-5

रेमाते यत्र तौ नित्यं नरनारायणावृषी ।
अदूरादाश्रमं कंचिद्वासार्थमगमं ततः ॥ १२-१२६-५॥
remāte yatra tau nityaṃ naranārāyaṇāvṛṣī |
adūrādāśramaṃ kaṃcidvāsārthamagamaṃ tataḥ || 12-126-5||

MHB 12-126-6

ततश्चीराजिनधरं कृशमुच्चमतीव च ।
अद्राक्षमृषिमायान्तं तनुं नाम तपोनिधिम् ॥ १२-१२६-६॥
tataścīrājinadharaṃ kṛśamuccamatīva ca |
adrākṣamṛṣimāyāntaṃ tanuṃ nāma taponidhim || 12-126-6||

MHB 12-126-7

अन्यैर्नरैर्महाबाहो वपुषाष्टगुणान्वितम् ।
कृशता चापि राजर्षे न दृष्टा तादृशी क्वचित् ॥ १२-१२६-७॥
anyairnarairmahābāho vapuṣāṣṭaguṇānvitam |
kṛśatā cāpi rājarṣe na dṛṣṭā tādṛśī kvacit || 12-126-7||

MHB 12-126-8

शरीरमपि राजेन्द्र तस्य कानिष्ठिकासमम् ।
ग्रीवा बाहू तथा पादौ केशाश्चाद्भुतदर्शनाः ॥ १२-१२६-८॥
śarīramapi rājendra tasya kāniṣṭhikāsamam |
grīvā bāhū tathā pādau keśāścādbhutadarśanāḥ || 12-126-8||

MHB 12-126-9

शिरः कायानुरूपं च कर्णौ नेत्रे तथैव च ।
तस्य वाक्चैव चेष्टा च सामान्ये राजसत्तम ॥ १२-१२६-९॥
śiraḥ kāyānurūpaṃ ca karṇau netre tathaiva ca |
tasya vākcaiva ceṣṭā ca sāmānye rājasattama || 12-126-9||

MHB 12-126-10

दृष्ट्वाहं तं कृशं विप्रं भीतः परमदुर्मनाः ।
पादौ तस्याभिवाद्याथ स्थितः प्राञ्जलिरग्रतः ॥ १२-१२६-१०॥
dṛṣṭvāhaṃ taṃ kṛśaṃ vipraṃ bhītaḥ paramadurmanāḥ |
pādau tasyābhivādyātha sthitaḥ prāñjaliragrataḥ || 12-126-10||

MHB 12-126-11

निवेद्य नाम गोत्रं च पितरं च नरर्षभ ।
प्रदिष्टे चासने तेन शनैरहमुपाविशम् ॥ १२-१२६-११॥
nivedya nāma gotraṃ ca pitaraṃ ca nararṣabha |
pradiṣṭe cāsane tena śanairahamupāviśam || 12-126-11||

MHB 12-126-12

ततः स कथयामास कथा धर्मार्थसंहिताः ।
ऋषिमध्ये महाराज तत्र धर्मभृतां वरः ॥ १२-१२६-१२॥
tataḥ sa kathayāmāsa kathā dharmārthasaṃhitāḥ |
ṛṣimadhye mahārāja tatra dharmabhṛtāṃ varaḥ || 12-126-12||

MHB 12-126-13

तस्मिंस्तु कथयत्येव राजा राजीवलोचनः ।
उपायाज्जवनैरश्वैः सबलः सावरोधनः ॥ १२-१२६-१३॥
tasmiṃstu kathayatyeva rājā rājīvalocanaḥ |
upāyājjavanairaśvaiḥ sabalaḥ sāvarodhanaḥ || 12-126-13||

MHB 12-126-14

स्मरन्पुत्रमरण्ये वै नष्टं परमदुर्मनाः ।
भूरिद्युम्नपिता धीमान्रघुश्रेष्ठो महायशाः ॥ १२-१२६-१४॥
smaranputramaraṇye vai naṣṭaṃ paramadurmanāḥ |
bhūridyumnapitā dhīmānraghuśreṣṭho mahāyaśāḥ || 12-126-14||

MHB 12-126-15

इह द्रक्ष्यामि तं पुत्रं द्रक्ष्यामीहेति पार्थिवः ।
एवमाशाकृतो राजंश्चरन्वनमिदं पुरा ॥ १२-१२६-१५॥
iha drakṣyāmi taṃ putraṃ drakṣyāmīheti pārthivaḥ |
evamāśākṛto rājaṃścaranvanamidaṃ purā || 12-126-15||

MHB 12-126-16

दुर्लभः स मया द्रष्टुं नूनं परमधार्मिकः ।
एकः पुत्रो महारण्ये नष्ट इत्यसकृत्तदा ॥ १२-१२६-१६॥
durlabhaḥ sa mayā draṣṭuṃ nūnaṃ paramadhārmikaḥ |
ekaḥ putro mahāraṇye naṣṭa ityasakṛttadā || 12-126-16||

MHB 12-126-17

दुर्लभः स मया द्रष्टुमाशा च महती मम ।
तया परीतगात्रोऽहं मुमूर्षुर्नात्र संशयः ॥ १२-१२६-१७॥
durlabhaḥ sa mayā draṣṭumāśā ca mahatī mama |
tayā parītagātro'haṃ mumūrṣurnātra saṃśayaḥ || 12-126-17||

MHB 12-126-18

एतच्छ्रुत्वा स भगवांस्तनुर्मुनिवरोत्तमः ।
अवाक्शिरा ध्यानपरो मुहूर्तमिव तस्थिवान् ॥ १२-१२६-१८॥
etacchrutvā sa bhagavāṃstanurmunivarottamaḥ |
avākśirā dhyānaparo muhūrtamiva tasthivān || 12-126-18||

MHB 12-126-19

तमनुध्यान्तमालक्ष्य राजा परमदुर्मनाः ।
उवाच वाक्यं दीनात्मा मन्दं मन्दमिवासकृत् ॥ १२-१२६-१९॥
tamanudhyāntamālakṣya rājā paramadurmanāḥ |
uvāca vākyaṃ dīnātmā mandaṃ mandamivāsakṛt || 12-126-19||

MHB 12-126-20

दुर्लभं किं नु विप्रर्षे आशायाश्चैव किं भवेत् ।
ब्रवीतु भगवानेतद्यदि गुह्यं न तन्मयि ॥ १२-१२६-२०॥
durlabhaṃ kiṃ nu viprarṣe āśāyāścaiva kiṃ bhavet |
bravītu bhagavānetadyadi guhyaṃ na tanmayi || 12-126-20||

MHB 12-126-21

महर्षिर्भगवांस्तेन पूर्वमासीद्विमानितः ।
बालिशां बुद्धिमास्थाय मन्दभाग्यतयात्मनः ॥ १२-१२६-२१॥
maharṣirbhagavāṃstena pūrvamāsīdvimānitaḥ |
bāliśāṃ buddhimāsthāya mandabhāgyatayātmanaḥ || 12-126-21||

MHB 12-126-22

अर्थयन्कलशं राजन्काञ्चनं वल्कलानि च ।
निर्विण्णः स तु विप्रर्षिर्निराशः समपद्यत ॥ १२-१२६-२२॥
arthayankalaśaṃ rājankāñcanaṃ valkalāni ca |
nirviṇṇaḥ sa tu viprarṣirnirāśaḥ samapadyata || 12-126-22||

MHB 12-126-23

एवमुक्त्वाभिवाद्याथ तमृषिं लोकपूजितम् ।
श्रान्तो न्यषीदद्धर्मात्मा यथा त्वं नरसत्तम ॥ १२-१२६-२३॥
evamuktvābhivādyātha tamṛṣiṃ lokapūjitam |
śrānto nyaṣīdaddharmātmā yathā tvaṃ narasattama || 12-126-23||

MHB 12-126-24

अर्घ्यं ततः समानीय पाद्यं चैव महानृषिः ।
आरण्यकेन विधिना राज्ञे सर्वं न्यवेदयत् ॥ १२-१२६-२४॥
arghyaṃ tataḥ samānīya pādyaṃ caiva mahānṛṣiḥ |
āraṇyakena vidhinā rājñe sarvaṃ nyavedayat || 12-126-24||

MHB 12-126-25

ततस्ते मुनयः सर्वे परिवार्य नरर्षभम् ।
उपाविशन्पुरस्कृत्य सप्तर्षय इव ध्रुवम् ॥ १२-१२६-२५॥
tataste munayaḥ sarve parivārya nararṣabham |
upāviśanpuraskṛtya saptarṣaya iva dhruvam || 12-126-25||

MHB 12-126-26

अपृच्छंश्चैव ते तत्र राजानमपराजितम् ।
प्रयोजनमिदं सर्वमाश्रमस्य प्रवेशनम् ॥ १२-१२६-२६॥
apṛcchaṃścaiva te tatra rājānamaparājitam |
prayojanamidaṃ sarvamāśramasya praveśanam || 12-126-26||

MHB 12-126-27

राजोवाच ।
वीरद्युम्न इति ख्यातो राजाहं दिक्षु विश्रुतः ।
भूरिद्युम्नं सुतं नष्टमन्वेष्टुं वनमागतः ॥ १२-१२६-२७॥
rājovāca |
vīradyumna iti khyāto rājāhaṃ dikṣu viśrutaḥ |
bhūridyumnaṃ sutaṃ naṣṭamanveṣṭuṃ vanamāgataḥ || 12-126-27||

MHB 12-126-28

एकपुत्रः स विप्राग्र्य बाल एव च सोऽनघ ।
न दृश्यते वने चास्मिंस्तमन्वेष्टुं चराम्यहम् ॥ १२-१२६-२८॥
ekaputraḥ sa viprāgrya bāla eva ca so'nagha |
na dṛśyate vane cāsmiṃstamanveṣṭuṃ carāmyaham || 12-126-28||

MHB 12-126-29

ऋषभ उवाच ।
एवमुक्ते तु वचने राज्ञा मुनिरधोमुखः ।
तूष्णीमेवाभवत्तत्र न च प्रत्युक्तवान्नृपम् ॥ १२-१२६-२९॥
ṛṣabha uvāca |
evamukte tu vacane rājñā muniradhomukhaḥ |
tūṣṇīmevābhavattatra na ca pratyuktavānnṛpam || 12-126-29||

MHB 12-126-30

स हि तेन पुरा विप्रो राज्ञा नात्यर्थमानितः ।
आशाकृशं च राजेन्द्र तपो दीर्घं समास्थितः ॥ १२-१२६-३०॥
sa hi tena purā vipro rājñā nātyarthamānitaḥ |
āśākṛśaṃ ca rājendra tapo dīrghaṃ samāsthitaḥ || 12-126-30||

MHB 12-126-31

प्रतिग्रहमहं राज्ञां न करिष्ये कथंचन ।
अन्येषां चैव वर्णानामिति कृत्वा धियं तदा ॥ १२-१२६-३१॥
pratigrahamahaṃ rājñāṃ na kariṣye kathaṃcana |
anyeṣāṃ caiva varṇānāmiti kṛtvā dhiyaṃ tadā || 12-126-31||

MHB 12-126-32

आशा हि पुरुषं बालं लालापयति तस्थुषी ।
तामहं व्यपनेष्यामि इति कृत्वा व्यवस्थितः ॥ १२-१२६-३२॥
āśā hi puruṣaṃ bālaṃ lālāpayati tasthuṣī |
tāmahaṃ vyapaneṣyāmi iti kṛtvā vyavasthitaḥ || 12-126-32||

MHB 12-126-33

राजोवाच ।
आशायाः किं कृशत्वं च किं चेह भुवि दुर्लभम् ।
ब्रवीतु भगवानेतत्त्वं हि धर्मार्थदर्शिवान् ॥ १२-१२६-३३॥
rājovāca |
āśāyāḥ kiṃ kṛśatvaṃ ca kiṃ ceha bhuvi durlabham |
bravītu bhagavānetattvaṃ hi dharmārthadarśivān || 12-126-33||

MHB 12-126-34

ऋषभ उवाच ।
ततः संस्मृत्य तत्सर्वं स्मारयिष्यन्निवाब्रवीत् ।
राजानं भगवान्विप्रस्ततः कृशतनुस्तनुः ॥ १२-१२६-३४॥
ṛṣabha uvāca |
tataḥ saṃsmṛtya tatsarvaṃ smārayiṣyannivābravīt |
rājānaṃ bhagavānviprastataḥ kṛśatanustanuḥ || 12-126-34||

MHB 12-126-35

कृशत्वे न समं राजन्नाशाया विद्यते नृप ।
तस्या वै दुर्लभत्वात्तु प्रार्थिताः पार्थिवा मया ॥ १२-१२६-३५॥
kṛśatve na samaṃ rājannāśāyā vidyate nṛpa |
tasyā vai durlabhatvāttu prārthitāḥ pārthivā mayā || 12-126-35||

MHB 12-126-36

राजोवाच ।
कृशाकृशे मया ब्रह्मन्गृहीते वचनात्तव ।
दुर्लभत्वं च तस्यैव वेदवाक्यमिव द्विज ॥ १२-१२६-३६॥
rājovāca |
kṛśākṛśe mayā brahmangṛhīte vacanāttava |
durlabhatvaṃ ca tasyaiva vedavākyamiva dvija || 12-126-36||

MHB 12-126-37

संशयस्तु महाप्राज्ञ संजातो हृदये मम ।
तन्मे सत्तम तत्त्वेन वक्तुमर्हसि पृच्छतः ॥ १२-१२६-३७॥
saṃśayastu mahāprājña saṃjāto hṛdaye mama |
tanme sattama tattvena vaktumarhasi pṛcchataḥ || 12-126-37||

MHB 12-126-38

त्वत्तः कृशतरं किं नु ब्रवीतु भगवानिदम् ।
यदि गुह्यं न ते विप्र लोकेऽस्मिन्किं नु दुर्लभम् ॥ १२-१२६-३८॥
tvattaḥ kṛśataraṃ kiṃ nu bravītu bhagavānidam |
yadi guhyaṃ na te vipra loke'sminkiṃ nu durlabham || 12-126-38||

MHB 12-126-39

कृशतनुरुवाच ।
दुर्लभोऽप्यथ वा नास्ति योऽर्थी धृतिमिवाप्नुयात् ।
सुदुर्लभतरस्तात योऽर्थिनं नावमन्यते ॥ १२-१२६-३९॥
kṛśatanuruvāca |
durlabho'pyatha vā nāsti yo'rthī dhṛtimivāpnuyāt |
sudurlabhatarastāta yo'rthinaṃ nāvamanyate || 12-126-39||

MHB 12-126-40

संश्रुत्य नोपक्रियते परं शक्त्या यथार्हतः ।
सक्ता या सर्वभूतेषु साशा कृशतरी मया ॥ १२-१२६-४०॥
saṃśrutya nopakriyate paraṃ śaktyā yathārhataḥ |
saktā yā sarvabhūteṣu sāśā kṛśatarī mayā || 12-126-40||

MHB 12-126-41

एकपुत्रः पिता पुत्रे नष्टे वा प्रोषिते तथा ।
प्रवृत्तिं यो न जानाति साशा कृशतरी मया ॥ १२-१२६-४१॥
ekaputraḥ pitā putre naṣṭe vā proṣite tathā |
pravṛttiṃ yo na jānāti sāśā kṛśatarī mayā || 12-126-41||

MHB 12-126-42

प्रसवे चैव नारीणां वृद्धानां पुत्रकारिता ।
तथा नरेन्द्र धनिनामाशा कृशतरी मया ॥ १२-१२६-४२॥
prasave caiva nārīṇāṃ vṛddhānāṃ putrakāritā |
tathā narendra dhanināmāśā kṛśatarī mayā || 12-126-42||

MHB 12-126-43

ऋषभ उवाच ।
एतच्छ्रुत्वा ततो राजन्स राजा सावरोधनः ।
संस्पृश्य पादौ शिरसा निपपात द्विजर्षभे ॥ १२-१२६-४३॥
ṛṣabha uvāca |
etacchrutvā tato rājansa rājā sāvarodhanaḥ |
saṃspṛśya pādau śirasā nipapāta dvijarṣabhe || 12-126-43||

MHB 12-126-44

राजोवाच ।
प्रसादये त्वा भगवन्पुत्रेणेच्छामि संगतिम् ।
वृणीष्व च वरं विप्र यमिच्छसि यथाविधि ॥ १२-१२६-४४॥
rājovāca |
prasādaye tvā bhagavanputreṇecchāmi saṃgatim |
vṛṇīṣva ca varaṃ vipra yamicchasi yathāvidhi || 12-126-44||

MHB 12-126-45

ऋषभ उवाच ।
अब्रवीच्च हि तं वाक्यं राजा राजीवलोचनः ।
सत्यमेतद्यथा विप्र त्वयोक्तं नास्त्यतो मृषा ॥ १२-१२६-४५॥
ṛṣabha uvāca |
abravīcca hi taṃ vākyaṃ rājā rājīvalocanaḥ |
satyametadyathā vipra tvayoktaṃ nāstyato mṛṣā || 12-126-45||

MHB 12-126-46

ततः प्रहस्य भगवांस्तनुर्धर्मभृतां वरः ।
पुत्रमस्यानयत्क्षिप्रं तपसा च श्रुतेन च ॥ १२-१२६-४६॥
tataḥ prahasya bhagavāṃstanurdharmabhṛtāṃ varaḥ |
putramasyānayatkṣipraṃ tapasā ca śrutena ca || 12-126-46||

MHB 12-126-47

तं समानाय्य पुत्रं तु तदोपालभ्य पार्थिवम् ।
आत्मानं दर्शयामास धर्मं धर्मभृतां वरः ॥ १२-१२६-४७॥
taṃ samānāyya putraṃ tu tadopālabhya pārthivam |
ātmānaṃ darśayāmāsa dharmaṃ dharmabhṛtāṃ varaḥ || 12-126-47||

MHB 12-126-48

संदर्शयित्वा चात्मानं दिव्यमद्भुतदर्शनम् ।
विपाप्मा विगतक्रोधश्चचार वनमन्तिकात् ॥ १२-१२६-४८॥
saṃdarśayitvā cātmānaṃ divyamadbhutadarśanam |
vipāpmā vigatakrodhaścacāra vanamantikāt || 12-126-48||

MHB 12-126-49

एतद्दृष्टं मया राजंस्ततश्च वचनं श्रुतम् ।
आशामपनयस्वाशु ततः कृशतरीमिमाम् ॥ १२-१२६-४९॥
etaddṛṣṭaṃ mayā rājaṃstataśca vacanaṃ śrutam |
āśāmapanayasvāśu tataḥ kṛśatarīmimām || 12-126-49||

MHB 12-126-50

भीष्म उवाच ।
स तत्रोक्तो महाराज ऋषभेण महात्मना ।
सुमित्रोऽपनयत्क्षिप्रमाशां कृशतरीं तदा ॥ १२-१२६-५०॥
bhīṣma uvāca |
sa tatrokto mahārāja ṛṣabheṇa mahātmanā |
sumitro'panayatkṣipramāśāṃ kṛśatarīṃ tadā || 12-126-50||

MHB 12-126-51

एवं त्वमपि कौन्तेय श्रुत्वा वाणीमिमां मम ।
स्थिरो भव यथा राजन्हिमवानचलोत्तमः ॥ १२-१२६-५१॥
evaṃ tvamapi kaunteya śrutvā vāṇīmimāṃ mama |
sthiro bhava yathā rājanhimavānacalottamaḥ || 12-126-51||

MHB 12-126-52

त्वं हि द्रष्टा च श्रोता च कृच्छ्रेष्वर्थकृतेष्विह ।
श्रुत्वा मम महाराज न संतप्तुमिहार्हसि ॥ १२-१२६-५२॥
tvaṃ hi draṣṭā ca śrotā ca kṛcchreṣvarthakṛteṣviha |
śrutvā mama mahārāja na saṃtaptumihārhasi || 12-126-52||

Adhyaya: 127/353 (10)

MHB 12-127-1

युधिष्ठिर उवाच ।
नामृतस्येव पर्याप्तिर्ममास्ति ब्रुवति त्वयि ।
तस्मात्कथय भूयस्त्वं धर्ममेव पितामह ॥ १२-१२७-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
nāmṛtasyeva paryāptirmamāsti bruvati tvayi |
tasmātkathaya bhūyastvaṃ dharmameva pitāmaha || 12-127-1||

MHB 12-127-2

भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
गौतमस्य च संवादं यमस्य च महात्मनः ॥ १२-१२७-२॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
gautamasya ca saṃvādaṃ yamasya ca mahātmanaḥ || 12-127-2||

MHB 12-127-3

पारियात्रगिरिं प्राप्य गौतमस्याश्रमो महान् ।
उवास गौतमो यत्र कालं तदपि मे शृणु ॥ १२-१२७-३॥
pāriyātragiriṃ prāpya gautamasyāśramo mahān |
uvāsa gautamo yatra kālaṃ tadapi me śṛṇu || 12-127-3||

MHB 12-127-4

षष्टिं वर्षसहस्राणि सोऽतप्यद्गौतमस्तपः ।
तमुग्रतपसं युक्तं तपसा भावितं मुनिम् ॥ १२-१२७-४॥
ṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi so'tapyadgautamastapaḥ |
tamugratapasaṃ yuktaṃ tapasā bhāvitaṃ munim || 12-127-4||

MHB 12-127-5

उपयातो नरव्याघ्र लोकपालो यमस्तदा ।
तमपश्यत्सुतपसमृषिं वै गौतमं मुनिम् ॥ १२-१२७-५॥
upayāto naravyāghra lokapālo yamastadā |
tamapaśyatsutapasamṛṣiṃ vai gautamaṃ munim || 12-127-5||

MHB 12-127-6

स तं विदित्वा ब्रह्मर्षिर्यममागतमोजसा ।
प्राञ्जलिः प्रयतो भूत्वा उपसृप्तस्तपोधनः ॥ १२-१२७-६॥
sa taṃ viditvā brahmarṣiryamamāgatamojasā |
prāñjaliḥ prayato bhūtvā upasṛptastapodhanaḥ || 12-127-6||

MHB 12-127-7

तं धर्मराजो दृष्ट्वैव नमस्कृत्य नरर्षभम् ।
न्यमन्त्रयत धर्मेण क्रियतां किमिति ब्रुवन् ॥ १२-१२७-७॥
taṃ dharmarājo dṛṣṭvaiva namaskṛtya nararṣabham |
nyamantrayata dharmeṇa kriyatāṃ kimiti bruvan || 12-127-7||

MHB 12-127-8

गौतम उवाच ।
मातापितृभ्यामानृण्यं किं कृत्वा समवाप्नुयात् ।
कथं च लोकानश्नाति पुरुषो दुर्लभाञ्शुभान् ॥ १२-१२७-८॥
gautama uvāca |
mātāpitṛbhyāmānṛṇyaṃ kiṃ kṛtvā samavāpnuyāt |
kathaṃ ca lokānaśnāti puruṣo durlabhāñśubhān || 12-127-8||

MHB 12-127-9

यम उवाच ।
तपःशौचवता नित्यं सत्यधर्मरतेन च ।
मातापित्रोरहरहः पूजनं कार्यमञ्जसा ॥ १२-१२७-९॥
yama uvāca |
tapaḥśaucavatā nityaṃ satyadharmaratena ca |
mātāpitroraharahaḥ pūjanaṃ kāryamañjasā || 12-127-9||

MHB 12-127-10

अश्वमेधैश्च यष्टव्यं बहुभिः स्वाप्तदक्षिणैः ।
तेन लोकानुपाश्नाति पुरुषोऽद्भुतदर्शनान् ॥ १२-१२७-१०॥
aśvamedhaiśca yaṣṭavyaṃ bahubhiḥ svāptadakṣiṇaiḥ |
tena lokānupāśnāti puruṣo'dbhutadarśanān || 12-127-10||

Adhyaya: 128/353 (49)

MHB 12-128-1

युधिष्ठिर उवाच ।
मित्रैः प्रहीयमाणस्य बह्वमित्रस्य का गतिः ।
राज्ञः संक्षीणकोशस्य बलहीनस्य भारत ॥ १२-१२८-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
mitraiḥ prahīyamāṇasya bahvamitrasya kā gatiḥ |
rājñaḥ saṃkṣīṇakośasya balahīnasya bhārata || 12-128-1||

MHB 12-128-2

दुष्टामात्यसहायस्य स्रुतमन्त्रस्य सर्वतः ।
राज्यात्प्रच्यवमानस्य गतिमन्यामपश्यतः ॥ १२-१२८-२॥
duṣṭāmātyasahāyasya srutamantrasya sarvataḥ |
rājyātpracyavamānasya gatimanyāmapaśyataḥ || 12-128-2||

MHB 12-128-3

परचक्राभियातस्य दुर्बलस्य बलीयसा ।
असंविहितराष्ट्रस्य देशकालावजानतः ॥ १२-१२८-३॥
paracakrābhiyātasya durbalasya balīyasā |
asaṃvihitarāṣṭrasya deśakālāvajānataḥ || 12-128-3||

MHB 12-128-4

अप्राप्यं च भवेत्सान्त्वं भेदो वाप्यतिपीडनात् ।
जीवितं चार्थहेतोर्वा तत्र किं सुकृतं भवेत् ॥ १२-१२८-४॥
aprāpyaṃ ca bhavetsāntvaṃ bhedo vāpyatipīḍanāt |
jīvitaṃ cārthahetorvā tatra kiṃ sukṛtaṃ bhavet || 12-128-4||

MHB 12-128-5

भीष्म उवाच ।
गुह्यं मा धर्ममप्राक्षीरतीव भरतर्षभ ।
अपृष्टो नोत्सहे वक्तुं धर्ममेनं युधिष्ठिर ॥ १२-१२८-५॥
bhīṣma uvāca |
guhyaṃ mā dharmamaprākṣīratīva bharatarṣabha |
apṛṣṭo notsahe vaktuṃ dharmamenaṃ yudhiṣṭhira || 12-128-5||

MHB 12-128-6

धर्मो ह्यणीयान्वचनाद्बुद्धेश्च भरतर्षभ ।
श्रुत्वोपास्य सदाचारैः साधुर्भवति स क्वचित् ॥ १२-१२८-६॥
dharmo hyaṇīyānvacanādbuddheśca bharatarṣabha |
śrutvopāsya sadācāraiḥ sādhurbhavati sa kvacit || 12-128-6||

MHB 12-128-7

कर्मणा बुद्धिपूर्वेण भवत्याढ्यो न वा पुनः ।
तादृशोऽयमनुप्रश्नः स व्यवस्यस्त्वया धिया ॥ १२-१२८-७॥
karmaṇā buddhipūrveṇa bhavatyāḍhyo na vā punaḥ |
tādṛśo'yamanupraśnaḥ sa vyavasyastvayā dhiyā || 12-128-7||

MHB 12-128-8

उपायं धर्मबहुलं यात्रार्थं शृणु भारत ।
नाहमेतादृशं धर्मं बुभूषे धर्मकारणात् ।
दुःखादान इहाढ्येषु स्यात्तु पश्चात्क्षमो मतः ॥ १२-१२८-८॥
upāyaṃ dharmabahulaṃ yātrārthaṃ śṛṇu bhārata |
nāhametādṛśaṃ dharmaṃ bubhūṣe dharmakāraṇāt |
duḥkhādāna ihāḍhyeṣu syāttu paścātkṣamo mataḥ || 12-128-8||

MHB 12-128-9

अनुगम्य गतीनां च सर्वासामेव निश्चयम् ।
यथा यथा हि पुरुषो नित्यं शास्त्रमवेक्षते ।
तथा तथा विजानाति विज्ञानं चास्य रोचते ॥ १२-१२८-९॥
anugamya gatīnāṃ ca sarvāsāmeva niścayam |
yathā yathā hi puruṣo nityaṃ śāstramavekṣate |
tathā tathā vijānāti vijñānaṃ cāsya rocate || 12-128-9||

MHB 12-128-10

अविज्ञानादयोगश्च पुरुषस्योपजायते ।
अविज्ञानादयोगो हि योगो भूतिकरः पुनः ॥ १२-१२८-१०॥
avijñānādayogaśca puruṣasyopajāyate |
avijñānādayogo hi yogo bhūtikaraḥ punaḥ || 12-128-10||

MHB 12-128-11

अशङ्कमानो वचनमनसूयुरिदं शृणु ।
राज्ञः कोशक्षयादेव जायते बलसंक्षयः ॥ १२-१२८-११॥
aśaṅkamāno vacanamanasūyuridaṃ śṛṇu |
rājñaḥ kośakṣayādeva jāyate balasaṃkṣayaḥ || 12-128-11||

MHB 12-128-12

कोशं संजनयेद्राजा निर्जलेभ्यो यथा जलम् ।
कालं प्राप्यानुगृह्णीयादेष धर्मोऽत्र सांप्रतम् ॥ १२-१२८-१२॥
kośaṃ saṃjanayedrājā nirjalebhyo yathā jalam |
kālaṃ prāpyānugṛhṇīyādeṣa dharmo'tra sāṃpratam || 12-128-12||

MHB 12-128-13

उपायधर्मं प्राप्यैनं पूर्वैराचरितं जनैः ।
अन्यो धर्मः समर्थानामापत्स्वन्यश्च भारत ॥ १२-१२८-१३॥
upāyadharmaṃ prāpyainaṃ pūrvairācaritaṃ janaiḥ |
anyo dharmaḥ samarthānāmāpatsvanyaśca bhārata || 12-128-13||

MHB 12-128-14

प्राक्कोशः प्रोच्यते धर्मो बुद्धिर्धर्माद्गरीयसी ।
धर्मं प्राप्य न्यायवृत्तिमबलीयान्न विन्दति ॥ १२-१२८-१४॥
prākkośaḥ procyate dharmo buddhirdharmādgarīyasī |
dharmaṃ prāpya nyāyavṛttimabalīyānna vindati || 12-128-14||

MHB 12-128-15

यस्माद्धनस्योपपत्तिरेकान्तेन न विद्यते ।
तस्मादापद्यधर्मोऽपि श्रूयते धर्मलक्षणः ॥ १२-१२८-१५॥
yasmāddhanasyopapattirekāntena na vidyate |
tasmādāpadyadharmo'pi śrūyate dharmalakṣaṇaḥ || 12-128-15||

MHB 12-128-16

अधर्मो जायते यस्मिन्निति वै कवयो विदुः ।
अनन्तरः क्षत्रियस्य इति वै विचिकित्ससे ॥ १२-१२८-१६॥
adharmo jāyate yasminniti vai kavayo viduḥ |
anantaraḥ kṣatriyasya iti vai vicikitsase || 12-128-16||

MHB 12-128-17

यथास्य धर्मो न ग्लायेन्नेयाच्छत्रुवशं यथा ।
तत्कर्तव्यमिहेत्याहुर्नात्मानमवसादयेत् ॥ १२-१२८-१७॥
yathāsya dharmo na glāyenneyācchatruvaśaṃ yathā |
tatkartavyamihetyāhurnātmānamavasādayet || 12-128-17||

MHB 12-128-18

सन्नात्मा नैव धर्मस्य न परस्य न चात्मनः ।
सर्वोपायैरुज्जिहीर्षेदात्मानमिति निश्चयः ॥ १२-१२८-१८॥
sannātmā naiva dharmasya na parasya na cātmanaḥ |
sarvopāyairujjihīrṣedātmānamiti niścayaḥ || 12-128-18||

MHB 12-128-19

तत्र धर्मविदां तात निश्चयो धर्मनैपुणे ।
उद्यमो जीवनं क्षत्रे बाहुवीर्यादिति श्रुतिः ॥ १२-१२८-१९॥
tatra dharmavidāṃ tāta niścayo dharmanaipuṇe |
udyamo jīvanaṃ kṣatre bāhuvīryāditi śrutiḥ || 12-128-19||

MHB 12-128-20

क्षत्रियो वृत्तिसंरोधे कस्य नादातुमर्हति ।
अन्यत्र तापसस्वाच्च ब्राह्मणस्वाच्च भारत ॥ १२-१२८-२०॥
kṣatriyo vṛttisaṃrodhe kasya nādātumarhati |
anyatra tāpasasvācca brāhmaṇasvācca bhārata || 12-128-20||

MHB 12-128-21

यथा वै ब्राह्मणः सीदन्नयाज्यमपि याजयेत् ।
अभोज्यान्नानि चाश्नीयात्तथेदं नात्र संशयः ॥ १२-१२८-२१॥
yathā vai brāhmaṇaḥ sīdannayājyamapi yājayet |
abhojyānnāni cāśnīyāttathedaṃ nātra saṃśayaḥ || 12-128-21||

MHB 12-128-22

पीडितस्य किमद्वारमुत्पथो निधृतस्य वा ।
अद्वारतः प्रद्रवति यदा भवति पीडितः ॥ १२-१२८-२२॥
pīḍitasya kimadvāramutpatho nidhṛtasya vā |
advārataḥ pradravati yadā bhavati pīḍitaḥ || 12-128-22||

MHB 12-128-23

तस्य कोशबलज्यान्या सर्वलोकपराभवः ।
भैक्षचर्या न विहिता न च विट्शूद्रजीविका ॥ १२-१२८-२३॥
tasya kośabalajyānyā sarvalokaparābhavaḥ |
bhaikṣacaryā na vihitā na ca viṭśūdrajīvikā || 12-128-23||

MHB 12-128-24

स्वधर्मानन्तरा वृत्तिर्यान्याननुपजीवतः ।
वहतः प्रथमं कल्पमनुकल्पेन जीवनम् ॥ १२-१२८-२४॥
svadharmānantarā vṛttiryānyānanupajīvataḥ |
vahataḥ prathamaṃ kalpamanukalpena jīvanam || 12-128-24||

MHB 12-128-25

आपद्गतेन धर्माणामन्यायेनोपजीवनम् ।
अपि ह्येतद्ब्राह्मणेषु दृष्टं वृत्तिपरिक्षये ॥ १२-१२८-२५॥
āpadgatena dharmāṇāmanyāyenopajīvanam |
api hyetadbrāhmaṇeṣu dṛṣṭaṃ vṛttiparikṣaye || 12-128-25||

MHB 12-128-26

क्षत्रिये संशयः कः स्यादित्येतन्निश्चितं सदा ।
आददीत विशिष्टेभ्यो नावसीदेत्कथंचन ॥ १२-१२८-२६॥
kṣatriye saṃśayaḥ kaḥ syādityetanniścitaṃ sadā |
ādadīta viśiṣṭebhyo nāvasīdetkathaṃcana || 12-128-26||

MHB 12-128-27

हन्तारं रक्षितारं च प्रजानां क्षत्रियं विदुः ।
तस्मात्संरक्षता कार्यमादानं क्षत्रबन्धुना ॥ १२-१२८-२७॥
hantāraṃ rakṣitāraṃ ca prajānāṃ kṣatriyaṃ viduḥ |
tasmātsaṃrakṣatā kāryamādānaṃ kṣatrabandhunā || 12-128-27||

MHB 12-128-28

अन्यत्र राजन्हिंसाया वृत्तिर्नेहास्ति कस्यचित् ।
अप्यरण्यसमुत्थस्य एकस्य चरतो मुनेः ॥ १२-१२८-२८॥
anyatra rājanhiṃsāyā vṛttirnehāsti kasyacit |
apyaraṇyasamutthasya ekasya carato muneḥ || 12-128-28||

MHB 12-128-29

न शङ्खलिखितां वृत्तिं शक्यमास्थाय जीवितुम् ।
विशेषतः कुरुश्रेष्ठ प्रजापालनमीप्सता ॥ १२-१२८-२९॥
na śaṅkhalikhitāṃ vṛttiṃ śakyamāsthāya jīvitum |
viśeṣataḥ kuruśreṣṭha prajāpālanamīpsatā || 12-128-29||

MHB 12-128-30

परस्पराभिसंरक्षा राज्ञा राष्ट्रेण चापदि ।
नित्यमेवेह कर्तव्या एष धर्मः सनातनः ॥ १२-१२८-३०॥
parasparābhisaṃrakṣā rājñā rāṣṭreṇa cāpadi |
nityameveha kartavyā eṣa dharmaḥ sanātanaḥ || 12-128-30||

MHB 12-128-31

राजा राष्ट्रं यथापत्सु द्रव्यौघैः परिरक्षति ।
राष्ट्रेण राजा व्यसने परिरक्ष्यस्तथा भवेत् ॥ १२-१२८-३१॥
rājā rāṣṭraṃ yathāpatsu dravyaughaiḥ parirakṣati |
rāṣṭreṇa rājā vyasane parirakṣyastathā bhavet || 12-128-31||

MHB 12-128-32

कोशं दण्डं बलं मित्रं यदन्यदपि संचितम् ।
न कुर्वीतान्तरं राष्ट्रे राजा परिगते क्षुधा ॥ १२-१२८-३२॥
kośaṃ daṇḍaṃ balaṃ mitraṃ yadanyadapi saṃcitam |
na kurvītāntaraṃ rāṣṭre rājā parigate kṣudhā || 12-128-32||

MHB 12-128-33

बीजं भक्तेन संपाद्यमिति धर्मविदो विदुः ।
अत्रैतच्छम्बरस्याहुर्महामायस्य दर्शनम् ॥ १२-१२८-३३॥
bījaṃ bhaktena saṃpādyamiti dharmavido viduḥ |
atraitacchambarasyāhurmahāmāyasya darśanam || 12-128-33||

MHB 12-128-34

धिक्तस्य जीवितं राज्ञो राष्ट्रे यस्यावसीदति ।
अवृत्त्यान्त्यमनुष्योऽपि यो वै वेद शिबेर्वचः ॥ १२-१२८-३४॥
dhiktasya jīvitaṃ rājño rāṣṭre yasyāvasīdati |
avṛttyāntyamanuṣyo'pi yo vai veda śibervacaḥ || 12-128-34||

MHB 12-128-35

राज्ञः कोशबलं मूलं कोशमूलं पुनर्बलम् ।
तन्मूलं सर्वधर्माणां धर्ममूलाः पुनः प्रजाः ॥ १२-१२८-३५॥
rājñaḥ kośabalaṃ mūlaṃ kośamūlaṃ punarbalam |
tanmūlaṃ sarvadharmāṇāṃ dharmamūlāḥ punaḥ prajāḥ || 12-128-35||

MHB 12-128-36

नान्यानपीडयित्वेह कोशः शक्यः कुतो बलम् ।
तदर्थं पीडयित्वा च दोषं न प्राप्तुमर्हति ॥ १२-१२८-३६॥
nānyānapīḍayitveha kośaḥ śakyaḥ kuto balam |
tadarthaṃ pīḍayitvā ca doṣaṃ na prāptumarhati || 12-128-36||

MHB 12-128-37

अकार्यमपि यज्ञार्थं क्रियते यज्ञकर्मसु ।
एतस्मात्कारणाद्राजा न दोषं प्राप्तुमर्हति ॥ १२-१२८-३७॥
akāryamapi yajñārthaṃ kriyate yajñakarmasu |
etasmātkāraṇādrājā na doṣaṃ prāptumarhati || 12-128-37||

MHB 12-128-38

अर्थार्थमन्यद्भवति विपरीतमथापरम् ।
अनर्थार्थमथाप्यन्यत्तत्सर्वं ह्यर्थलक्षणम् ।
एवं बुद्ध्या संप्रपश्येन्मेधावी कार्यनिश्चयम् ॥ १२-१२८-३८॥
arthārthamanyadbhavati viparītamathāparam |
anarthārthamathāpyanyattatsarvaṃ hyarthalakṣaṇam |
evaṃ buddhyā saṃprapaśyenmedhāvī kāryaniścayam || 12-128-38||

MHB 12-128-39

यज्ञार्थमन्यद्भवति यज्ञे नार्थस्तथापरः ।
यज्ञस्यार्थार्थमेवान्यत्तत्सर्वं यज्ञसाधनम् ॥ १२-१२८-३९॥
yajñārthamanyadbhavati yajñe nārthastathāparaḥ |
yajñasyārthārthamevānyattatsarvaṃ yajñasādhanam || 12-128-39||

MHB 12-128-40

उपमामत्र वक्ष्यामि धर्मतत्त्वप्रकाशिनीम् ।
यूपं छिन्दन्ति यज्ञार्थं तत्र ये परिपन्थिनः ॥ १२-१२८-४०॥
upamāmatra vakṣyāmi dharmatattvaprakāśinīm |
yūpaṃ chindanti yajñārthaṃ tatra ye paripanthinaḥ || 12-128-40||

MHB 12-128-41

द्रुमाः केचन सामन्ता ध्रुवं छिन्दन्ति तानपि ।
ते चापि निपतन्तोऽन्यान्निघ्नन्ति च वनस्पतीन् ॥ १२-१२८-४१॥
drumāḥ kecana sāmantā dhruvaṃ chindanti tānapi |
te cāpi nipatanto'nyānnighnanti ca vanaspatīn || 12-128-41||

MHB 12-128-42

एवं कोशस्य महतो ये नराः परिपन्थिनः ।
तानहत्वा न पश्यामि सिद्धिमत्र परंतप ॥ १२-१२८-४२॥
evaṃ kośasya mahato ye narāḥ paripanthinaḥ |
tānahatvā na paśyāmi siddhimatra paraṃtapa || 12-128-42||

MHB 12-128-43

धनेन जयते लोकावुभौ परमिमं तथा ।
सत्यं च धर्मवचनं यथा नास्त्यधनस्तथा ॥ १२-१२८-४३॥
dhanena jayate lokāvubhau paramimaṃ tathā |
satyaṃ ca dharmavacanaṃ yathā nāstyadhanastathā || 12-128-43||

MHB 12-128-44

सर्वोपायैराददीत धनं यज्ञप्रयोजनम् ।
न तुल्यदोषः स्यादेवं कार्याकार्येषु भारत ॥ १२-१२८-४४॥
sarvopāyairādadīta dhanaṃ yajñaprayojanam |
na tulyadoṣaḥ syādevaṃ kāryākāryeṣu bhārata || 12-128-44||

MHB 12-128-45

नैतौ संभवतो राजन्कथंचिदपि भारत ।
न ह्यरण्येषु पश्यामि धनवृद्धानहं क्वचित् ॥ १२-१२८-४५॥
naitau saṃbhavato rājankathaṃcidapi bhārata |
na hyaraṇyeṣu paśyāmi dhanavṛddhānahaṃ kvacit || 12-128-45||

MHB 12-128-46

यदिदं दृश्यते वित्तं पृथिव्यामिह किंचन ।
ममेदं स्यान्ममेदं स्यादित्ययं काङ्क्षते जनः ॥ १२-१२८-४६॥
yadidaṃ dṛśyate vittaṃ pṛthivyāmiha kiṃcana |
mamedaṃ syānmamedaṃ syādityayaṃ kāṅkṣate janaḥ || 12-128-46||

MHB 12-128-47

न च राज्यसमो धर्मः कश्चिदस्ति परंतप ।
धर्मं शंसन्ति ते राज्ञामापदर्थमितोऽन्यथा ॥ १२-१२८-४७॥
na ca rājyasamo dharmaḥ kaścidasti paraṃtapa |
dharmaṃ śaṃsanti te rājñāmāpadarthamito'nyathā || 12-128-47||

MHB 12-128-48

दानेन कर्मणा चान्ये तपसान्ये तपस्विनः ।
बुद्ध्या दाक्ष्येण चाप्यन्ये चिन्वन्ति धनसंचयान् ॥ १२-१२८-४८॥
dānena karmaṇā cānye tapasānye tapasvinaḥ |
buddhyā dākṣyeṇa cāpyanye cinvanti dhanasaṃcayān || 12-128-48||

MHB 12-128-49

अधनं दुर्बलं प्राहुर्धनेन बलवान्भवेत् ।
सर्वं धनवतः प्राप्यं सर्वं तरति कोशवान् ।
कोशाद्धर्मश्च कामश्च परो लोकस्तथाप्ययम् ॥ १२-१२८-४९॥
adhanaṃ durbalaṃ prāhurdhanena balavānbhavet |
sarvaṃ dhanavataḥ prāpyaṃ sarvaṃ tarati kośavān |
kośāddharmaśca kāmaśca paro lokastathāpyayam || 12-128-49||

Adhyaya: 129/353 (14)

MHB 12-129-1

युधिष्ठिर उवाच ।
क्षीणस्य दीर्घसूत्रस्य सानुक्रोशस्य बन्धुषु ।
विरक्तपौरराष्ट्रस्य निर्द्रव्यनिचयस्य च ॥ १२-१२९-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kṣīṇasya dīrghasūtrasya sānukrośasya bandhuṣu |
viraktapaurarāṣṭrasya nirdravyanicayasya ca || 12-129-1||

MHB 12-129-2

परिशङ्कितमुख्यस्य स्रुतमन्त्रस्य भारत ।
असंभावितमित्रस्य भिन्नामात्यस्य सर्वशः ॥ १२-१२९-२॥
pariśaṅkitamukhyasya srutamantrasya bhārata |
asaṃbhāvitamitrasya bhinnāmātyasya sarvaśaḥ || 12-129-2||

MHB 12-129-3

परचक्राभियातस्य दुर्बलस्य बलीयसा ।
आपन्नचेतसो ब्रूहि किं कार्यमवशिष्यते ॥ १२-१२९-३॥
paracakrābhiyātasya durbalasya balīyasā |
āpannacetaso brūhi kiṃ kāryamavaśiṣyate || 12-129-3||

MHB 12-129-4

भीष्म उवाच ।
बाह्यश्चेद्विजिगीषुः स्याद्धर्मार्थकुशलः शुचिः ।
जवेन संधिं कुर्वीत पूर्वान्पूर्वान्विमोक्षयन् ॥ १२-१२९-४॥
bhīṣma uvāca |
bāhyaścedvijigīṣuḥ syāddharmārthakuśalaḥ śuciḥ |
javena saṃdhiṃ kurvīta pūrvānpūrvānvimokṣayan || 12-129-4||

MHB 12-129-5

अधर्मविजिगीषुश्चेद्बलवान्पापनिश्चयः ।
आत्मनः संनिरोधेन संधिं तेनाभियोजयेत् ॥ १२-१२९-५॥
adharmavijigīṣuścedbalavānpāpaniścayaḥ |
ātmanaḥ saṃnirodhena saṃdhiṃ tenābhiyojayet || 12-129-5||

MHB 12-129-6

अपास्य राजधानीं वा तरेदन्येन वापदम् ।
तद्भावभावे द्रव्याणि जीवन्पुनरुपार्जयेत् ॥ १२-१२९-६॥
apāsya rājadhānīṃ vā taredanyena vāpadam |
tadbhāvabhāve dravyāṇi jīvanpunarupārjayet || 12-129-6||

MHB 12-129-7

यास्तु स्युः केवलत्यागाच्छक्यास्तरितुमापदः ।
कस्तत्राधिकमात्मानं संत्यजेदर्थधर्मवित् ॥ १२-१२९-७॥
yāstu syuḥ kevalatyāgācchakyāstaritumāpadaḥ |
kastatrādhikamātmānaṃ saṃtyajedarthadharmavit || 12-129-7||

MHB 12-129-8

अवरोधाज्जुगुप्सेत का सपत्नधने दया ।
न त्वेवात्मा प्रदातव्यः शक्ये सति कथंचन ॥ १२-१२९-८॥
avarodhājjugupseta kā sapatnadhane dayā |
na tvevātmā pradātavyaḥ śakye sati kathaṃcana || 12-129-8||

MHB 12-129-9

युधिष्ठिर उवाच ।
आभ्यन्तरे प्रकुपिते बाह्ये चोपनिपीडिते ।
क्षीणे कोशे स्रुते मन्त्रे किं कार्यमवशिष्यते ॥ १२-१२९-९॥
yudhiṣṭhira uvāca |
ābhyantare prakupite bāhye copanipīḍite |
kṣīṇe kośe srute mantre kiṃ kāryamavaśiṣyate || 12-129-9||

MHB 12-129-10

भीष्म उवाच ।
क्षिप्रं वा संधिकामः स्यात्क्षिप्रं वा तीक्ष्णविक्रमः ।
पदापनयनं क्षिप्रमेतावत्सांपरायिकम् ॥ १२-१२९-१०॥
bhīṣma uvāca |
kṣipraṃ vā saṃdhikāmaḥ syātkṣipraṃ vā tīkṣṇavikramaḥ |
padāpanayanaṃ kṣiprametāvatsāṃparāyikam || 12-129-10||

MHB 12-129-11

अनुरक्तेन पुष्टेन हृष्टेन जगतीपते ।
अल्पेनापि हि सैन्येन महीं जयति पार्थिवः ॥ १२-१२९-११॥
anuraktena puṣṭena hṛṣṭena jagatīpate |
alpenāpi hi sainyena mahīṃ jayati pārthivaḥ || 12-129-11||

MHB 12-129-12

हतो वा दिवमारोहेद्विजयी क्षितिमावसेत् ।
युद्धे तु संत्यजन्प्राणाञ्शक्रस्यैति सलोकताम् ॥ १२-१२९-१२॥
hato vā divamārohedvijayī kṣitimāvaset |
yuddhe tu saṃtyajanprāṇāñśakrasyaiti salokatām || 12-129-12||

MHB 12-129-13

सर्वलोकागमं कृत्वा मृदुत्वं गन्तुमेव च ।
विश्वासाद्विनयं कुर्याद्व्यवस्येद्वाप्युपानहौ ॥ १२-१२९-१३॥
sarvalokāgamaṃ kṛtvā mṛdutvaṃ gantumeva ca |
viśvāsādvinayaṃ kuryādvyavasyedvāpyupānahau || 12-129-13||

MHB 12-129-14

अपक्रमितुमिच्छेद्वा यथाकामं तु सान्त्वयेत् ।
विलिङ्गमित्वा मित्रेण ततः स्वयमुपक्रमेत् ॥ १२-१२९-१४॥
apakramitumicchedvā yathākāmaṃ tu sāntvayet |
viliṅgamitvā mitreṇa tataḥ svayamupakramet || 12-129-14||

Adhyaya: 130/353 (21)

MHB 12-130-1

युधिष्ठिर उवाच ।
हीने परमके धर्मे सर्वलोकातिलङ्घिनि ।
सर्वस्मिन्दस्युसाद्भूते पृथिव्यामुपजीवने ॥ १२-१३०-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
hīne paramake dharme sarvalokātilaṅghini |
sarvasmindasyusādbhūte pṛthivyāmupajīvane || 12-130-1||

MHB 12-130-2

केनास्मिन्ब्राह्मणो जीवेज्जघन्ये काल आगते ।
असंत्यजन्पुत्रपौत्राननुक्रोशात्पितामह ॥ १२-१३०-२॥
kenāsminbrāhmaṇo jīvejjaghanye kāla āgate |
asaṃtyajanputrapautrānanukrośātpitāmaha || 12-130-2||

MHB 12-130-3

भीष्म उवाच ।
विज्ञानबलमास्थाय जीवितव्यं तथागते ।
सर्वं साध्वर्थमेवेदमसाध्वर्थं न किंचन ॥ १२-१३०-३॥
bhīṣma uvāca |
vijñānabalamāsthāya jīvitavyaṃ tathāgate |
sarvaṃ sādhvarthamevedamasādhvarthaṃ na kiṃcana || 12-130-3||

MHB 12-130-4

असाधुभ्यो निरादाय साधुभ्यो यः प्रयच्छति ।
आत्मानं संक्रमं कृत्वा कृत्स्नधर्मविदेव सः ॥ १२-१३०-४॥
asādhubhyo nirādāya sādhubhyo yaḥ prayacchati |
ātmānaṃ saṃkramaṃ kṛtvā kṛtsnadharmavideva saḥ || 12-130-4||

MHB 12-130-5

सुरोषेणात्मनो राजन्राज्ये स्थितिमकोपयन् ।
अदत्तमप्याददीत दातुर्वित्तं ममेति वा ॥ १२-१३०-५॥
suroṣeṇātmano rājanrājye sthitimakopayan |
adattamapyādadīta dāturvittaṃ mameti vā || 12-130-5||

MHB 12-130-6

विज्ञानबलपूतो यो वर्तते निन्दितेष्वपि ।
वृत्तविज्ञानवान्धीरः कस्तं किं वक्तुमर्हति ॥ १२-१३०-६॥
vijñānabalapūto yo vartate ninditeṣvapi |
vṛttavijñānavāndhīraḥ kastaṃ kiṃ vaktumarhati || 12-130-6||

MHB 12-130-7

येषां बलकृता वृत्तिर्नैषामन्याभिरोचते ।
तेजसाभिप्रवर्धन्ते बलवन्तो युधिष्ठिर ॥ १२-१३०-७॥
yeṣāṃ balakṛtā vṛttirnaiṣāmanyābhirocate |
tejasābhipravardhante balavanto yudhiṣṭhira || 12-130-7||

MHB 12-130-8

यदेव प्रकृतं शास्त्रमविशेषेण विन्दति ।
तदेव मध्याः सेवन्ते मेधावी चाप्यथोत्तरम् ॥ १२-१३०-८॥
yadeva prakṛtaṃ śāstramaviśeṣeṇa vindati |
tadeva madhyāḥ sevante medhāvī cāpyathottaram || 12-130-8||

MHB 12-130-9

ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान्सत्कृतैरभिपूजितान् ।
न ब्राह्मणान्यातयेत दोषान्प्राप्नोति यातयन् ॥ १२-१३०-९॥
ṛtvikpurohitācāryānsatkṛtairabhipūjitān |
na brāhmaṇānyātayeta doṣānprāpnoti yātayan || 12-130-9||

MHB 12-130-10

एतत्प्रमाणं लोकस्य चक्षुरेतत्सनातनम् ।
तत्प्रमाणोऽवगाहेत तेन तत्साध्वसाधु वा ॥ १२-१३०-१०॥
etatpramāṇaṃ lokasya cakṣuretatsanātanam |
tatpramāṇo'vagāheta tena tatsādhvasādhu vā || 12-130-10||

MHB 12-130-11

बहूनि ग्रामवास्तव्या रोषाद्ब्रूयुः परस्परम् ।
न तेषां वचनाद्राजा सत्कुर्याद्यातयेत वा ॥ १२-१३०-११॥
bahūni grāmavāstavyā roṣādbrūyuḥ parasparam |
na teṣāṃ vacanādrājā satkuryādyātayeta vā || 12-130-11||

MHB 12-130-12

न वाच्यः परिवादो वै न श्रोतव्यः कथंचन ।
कर्णावेव पिधातव्यौ प्रस्थेयं वा ततोऽन्यतः ॥ १२-१३०-१२॥
na vācyaḥ parivādo vai na śrotavyaḥ kathaṃcana |
karṇāveva pidhātavyau prastheyaṃ vā tato'nyataḥ || 12-130-12||

MHB 12-130-13

न वै सतां वृत्तमेतत्परिवादो न पैशुनम् ।
गुणानामेव वक्तारः सन्तः सत्सु युधिष्ठिर ॥ १२-१३०-१३॥
na vai satāṃ vṛttametatparivādo na paiśunam |
guṇānāmeva vaktāraḥ santaḥ satsu yudhiṣṭhira || 12-130-13||

MHB 12-130-14

यथा समधुरौ दम्यौ सुदान्तौ साधुवाहिनौ ।
धुरमुद्यम्य वहतस्तथा वर्तेत वै नृपः ।
यथा यथास्य वहतः सहायाः स्युस्तथापरे ॥ १२-१३०-१४॥
yathā samadhurau damyau sudāntau sādhuvāhinau |
dhuramudyamya vahatastathā varteta vai nṛpaḥ |
yathā yathāsya vahataḥ sahāyāḥ syustathāpare || 12-130-14||

MHB 12-130-15

आचारमेव मन्यन्ते गरीयो धर्मलक्षणम् ।
अपरे नैवमिच्छन्ति ये शङ्खलिखितप्रियाः ।
मार्दवादथ लोभाद्वा ते ब्रूयुर्वाक्यमीदृशम् ॥ १२-१३०-१५॥
ācārameva manyante garīyo dharmalakṣaṇam |
apare naivamicchanti ye śaṅkhalikhitapriyāḥ |
mārdavādatha lobhādvā te brūyurvākyamīdṛśam || 12-130-15||

MHB 12-130-16

आर्षमप्यत्र पश्यन्ति विकर्मस्थस्य यापनम् ।
न चार्षात्सदृशं किंचित्प्रमाणं विद्यते क्वचित् ॥ १२-१३०-१६॥
ārṣamapyatra paśyanti vikarmasthasya yāpanam |
na cārṣātsadṛśaṃ kiṃcitpramāṇaṃ vidyate kvacit || 12-130-16||

MHB 12-130-17

देवा अपि विकर्मस्थं यातयन्ति नराधमम् ।
व्याजेन विन्दन्वित्तं हि धर्मात्तु परिहीयते ॥ १२-१३०-१७॥
devā api vikarmasthaṃ yātayanti narādhamam |
vyājena vindanvittaṃ hi dharmāttu parihīyate || 12-130-17||

MHB 12-130-18

सर्वतः सत्कृतः सद्भिर्भूतिप्रभवकारणैः ।
हृदयेनाभ्यनुज्ञातो यो धर्मस्तं व्यवस्यति ॥ १२-१३०-१८॥
sarvataḥ satkṛtaḥ sadbhirbhūtiprabhavakāraṇaiḥ |
hṛdayenābhyanujñāto yo dharmastaṃ vyavasyati || 12-130-18||

MHB 12-130-19

यश्चतुर्गुणसंपन्नं धर्मं वेद स धर्मवित् ।
अहेरिव हि धर्मस्य पदं दुःखं गवेषितुम् ॥ १२-१३०-१९॥
yaścaturguṇasaṃpannaṃ dharmaṃ veda sa dharmavit |
aheriva hi dharmasya padaṃ duḥkhaṃ gaveṣitum || 12-130-19||

MHB 12-130-20

यथा मृगस्य विद्धस्य मृगव्याधः पदं नयेत् ।
कक्षे रुधिरपातेन तथा धर्मपदं नयेत् ॥ १२-१३०-२०॥
yathā mṛgasya viddhasya mṛgavyādhaḥ padaṃ nayet |
kakṣe rudhirapātena tathā dharmapadaṃ nayet || 12-130-20||

MHB 12-130-21

एवं सद्भिर्विनीतेन पथा गन्तव्यमच्युत ।
राजर्षीणां वृत्तमेतदवगच्छ युधिष्ठिर ॥ १२-१३०-२१॥
evaṃ sadbhirvinītena pathā gantavyamacyuta |
rājarṣīṇāṃ vṛttametadavagaccha yudhiṣṭhira || 12-130-21||

Adhyaya: 131/353 (18)

MHB 12-131-1

भीष्म उवाच ।
स्वराष्ट्रात्परराष्ट्राच्च कोशं संजनयेन्नृपः ।
कोशाद्धि धर्मः कौन्तेय राज्यमूलः प्रवर्तते ॥ १२-१३१-१॥
bhīṣma uvāca |
svarāṣṭrātpararāṣṭrācca kośaṃ saṃjanayennṛpaḥ |
kośāddhi dharmaḥ kaunteya rājyamūlaḥ pravartate || 12-131-1||

MHB 12-131-2

तस्मात्संजनयेत्कोशं संहृत्य परिपालयेत् ।
परिपाल्यानुगृह्णीयादेष धर्मः सनातनः ॥ १२-१३१-२॥
tasmātsaṃjanayetkośaṃ saṃhṛtya paripālayet |
paripālyānugṛhṇīyādeṣa dharmaḥ sanātanaḥ || 12-131-2||

MHB 12-131-3

न कोशः शुद्धशौचेन न नृशंसेन जायते ।
पदं मध्यममास्थाय कोशसंग्रहणं चरेत् ॥ १२-१३१-३॥
na kośaḥ śuddhaśaucena na nṛśaṃsena jāyate |
padaṃ madhyamamāsthāya kośasaṃgrahaṇaṃ caret || 12-131-3||

MHB 12-131-4

अबलस्य कुतः कोशो ह्यकोशस्य कुतो बलम् ।
अबलस्य कुतो राज्यमराज्ञः श्रीः कुतो भवेत् ॥ १२-१३१-४॥
abalasya kutaḥ kośo hyakośasya kuto balam |
abalasya kuto rājyamarājñaḥ śrīḥ kuto bhavet || 12-131-4||

MHB 12-131-5

उच्चैर्वृत्तेः श्रियो हानिर्यथैव मरणं तथा ।
तस्मात्कोशं बलं मित्राण्यथ राजा विवर्धयेत् ॥ १२-१३१-५॥
uccairvṛtteḥ śriyo hāniryathaiva maraṇaṃ tathā |
tasmātkośaṃ balaṃ mitrāṇyatha rājā vivardhayet || 12-131-5||

MHB 12-131-6

हीनकोशं हि राजानमवजानन्ति मानवाः ।
न चास्याल्पेन तुष्यन्ति कार्यमभ्युत्सहन्ति च ॥ १२-१३१-६॥
hīnakośaṃ hi rājānamavajānanti mānavāḥ |
na cāsyālpena tuṣyanti kāryamabhyutsahanti ca || 12-131-6||

MHB 12-131-7

श्रियो हि कारणाद्राजा सत्क्रियां लभते पराम् ।
सास्य गूहति पापानि वासो गुह्यमिव स्त्रियाः ॥ १२-१३१-७॥
śriyo hi kāraṇādrājā satkriyāṃ labhate parām |
sāsya gūhati pāpāni vāso guhyamiva striyāḥ || 12-131-7||

MHB 12-131-8

ऋद्धिमस्यानुवर्तन्ते पुरा विप्रकृता जनाः ।
शालावृका इवाजस्रं जिघांसूनिव विन्दति ।
ईदृशस्य कुतो राज्ञः सुखं भरतसत्तम ॥ १२-१३१-८॥
ṛddhimasyānuvartante purā viprakṛtā janāḥ |
śālāvṛkā ivājasraṃ jighāṃsūniva vindati |
īdṛśasya kuto rājñaḥ sukhaṃ bharatasattama || 12-131-8||

MHB 12-131-9

उद्यच्छेदेव न ग्लायेदुद्यमो ह्येव पौरुषम् ।
अप्यपर्वणि भज्येत न नमेतेह कस्यचित् ॥ १२-१३१-९॥
udyacchedeva na glāyedudyamo hyeva pauruṣam |
apyaparvaṇi bhajyeta na nameteha kasyacit || 12-131-9||

MHB 12-131-10

अप्यरण्यं समाश्रित्य चरेद्दस्युगणैः सह ।
न त्वेवोद्धृतमर्यादैर्दस्युभिः सहितश्चरेत् ।
दस्यूनां सुलभा सेना रौद्रकर्मसु भारत ॥ १२-१३१-१०॥
apyaraṇyaṃ samāśritya careddasyugaṇaiḥ saha |
na tvevoddhṛtamaryādairdasyubhiḥ sahitaścaret |
dasyūnāṃ sulabhā senā raudrakarmasu bhārata || 12-131-10||

MHB 12-131-11

एकान्तेन ह्यमर्यादात्सर्वोऽप्युद्विजते जनः ।
दस्यवोऽप्युपशङ्कन्ते निरनुक्रोशकारिणः ॥ १२-१३१-११॥
ekāntena hyamaryādātsarvo'pyudvijate janaḥ |
dasyavo'pyupaśaṅkante niranukrośakāriṇaḥ || 12-131-11||

MHB 12-131-12

स्थापयेदेव मर्यादां जनचित्तप्रसादिनीम् ।
अल्पाप्यथेह मर्यादा लोके भवति पूजिता ॥ १२-१३१-१२॥
sthāpayedeva maryādāṃ janacittaprasādinīm |
alpāpyatheha maryādā loke bhavati pūjitā || 12-131-12||

MHB 12-131-13

नायं लोकोऽस्ति न पर इति व्यवसितो जनः ।
नालं गन्तुं च विश्वासं नास्तिके भयशङ्किनि ॥ १२-१३१-१३॥
nāyaṃ loko'sti na para iti vyavasito janaḥ |
nālaṃ gantuṃ ca viśvāsaṃ nāstike bhayaśaṅkini || 12-131-13||

MHB 12-131-14

यथा सद्भिः परादानमहिंसा दस्युभिस्तथा ।
अनुरज्यन्ति भूतानि समर्यादेषु दस्युषु ॥ १२-१३१-१४॥
yathā sadbhiḥ parādānamahiṃsā dasyubhistathā |
anurajyanti bhūtāni samaryādeṣu dasyuṣu || 12-131-14||

MHB 12-131-15

अयुध्यमानस्य वधो दारामर्शः कृतघ्नता ।
ब्रह्मवित्तस्य चादानं निःशेषकरणं तथा ।
स्त्रिया मोषः परिस्थानं दस्युष्वेतद्विगर्हितम् ॥ १२-१३१-१५॥
ayudhyamānasya vadho dārāmarśaḥ kṛtaghnatā |
brahmavittasya cādānaṃ niḥśeṣakaraṇaṃ tathā |
striyā moṣaḥ paristhānaṃ dasyuṣvetadvigarhitam || 12-131-15||

MHB 12-131-16

स एष एव भवति दस्युरेतानि वर्जयन् ।
अभिसंदधते ये न विनाशायास्य भारत ।
नशेषमेवोपालभ्य न कुर्वन्तीति निश्चयः ॥ १२-१३१-१६॥
sa eṣa eva bhavati dasyuretāni varjayan |
abhisaṃdadhate ye na vināśāyāsya bhārata |
naśeṣamevopālabhya na kurvantīti niścayaḥ || 12-131-16||

MHB 12-131-17

तस्मात्सशेषं कर्तव्यं स्वाधीनमपि दस्युभिः ।
न बलस्थोऽहमस्मीति नृशंसानि समाचरेत् ॥ १२-१३१-१७॥
tasmātsaśeṣaṃ kartavyaṃ svādhīnamapi dasyubhiḥ |
na balastho'hamasmīti nṛśaṃsāni samācaret || 12-131-17||

MHB 12-131-18

सशेषकारिणस्तात शेषं पश्यन्ति सर्वतः ।
निःशेषकारिणो नित्यमशेषकरणाद्भयम् ॥ १२-१३१-१८॥
saśeṣakāriṇastāta śeṣaṃ paśyanti sarvataḥ |
niḥśeṣakāriṇo nityamaśeṣakaraṇādbhayam || 12-131-18||

Adhyaya: 132/353 (15)

MHB 12-132-1

भीष्म उवाच ।
अत्र कर्मान्तवचनं कीर्तयन्ति पुराविदः ।
प्रत्यक्षावेव धर्मार्थौ क्षत्रियस्य विजानतः ।
तत्र न व्यवधातव्यं परोक्षा धर्मयापना ॥ १२-१३२-१॥
bhīṣma uvāca |
atra karmāntavacanaṃ kīrtayanti purāvidaḥ |
pratyakṣāveva dharmārthau kṣatriyasya vijānataḥ |
tatra na vyavadhātavyaṃ parokṣā dharmayāpanā || 12-132-1||

MHB 12-132-2

अधर्मो धर्म इत्येतद्यथा वृकपदं तथा ।
धर्माधर्मफले जातु न ददर्शेह कश्चन ॥ १२-१३२-२॥
adharmo dharma ityetadyathā vṛkapadaṃ tathā |
dharmādharmaphale jātu na dadarśeha kaścana || 12-132-2||

MHB 12-132-3

बुभूषेद्बलवानेव सर्वं बलवतो वशे ।
श्रियं बलममात्यांश्च बलवानिह विन्दति ॥ १२-१३२-३॥
bubhūṣedbalavāneva sarvaṃ balavato vaśe |
śriyaṃ balamamātyāṃśca balavāniha vindati || 12-132-3||

MHB 12-132-4

यो ह्यनाढ्यः स पतितस्तदुच्छिष्टं यदल्पकम् ।
बह्वपथ्यं बलवति न किंचित्त्रायते भयात् ॥ १२-१३२-४॥
yo hyanāḍhyaḥ sa patitastaducchiṣṭaṃ yadalpakam |
bahvapathyaṃ balavati na kiṃcittrāyate bhayāt || 12-132-4||

MHB 12-132-5

उभौ सत्याधिकारौ तौ त्रायेते महतो भयात् ।
अति धर्माद्बलं मन्ये बलाद्धर्मः प्रवर्तते ॥ १२-१३२-५॥
ubhau satyādhikārau tau trāyete mahato bhayāt |
ati dharmādbalaṃ manye balāddharmaḥ pravartate || 12-132-5||

MHB 12-132-6

बले प्रतिष्ठितो धर्मो धरण्यामिव जङ्गमः ।
धूमो वायोरिव वशं बलं धर्मोऽनुवर्तते ॥ १२-१३२-६॥
bale pratiṣṭhito dharmo dharaṇyāmiva jaṅgamaḥ |
dhūmo vāyoriva vaśaṃ balaṃ dharmo'nuvartate || 12-132-6||

MHB 12-132-7

अनीश्वरे बलं धर्मो द्रुमं वल्लीव संश्रिता ।
वश्यो बलवतां धर्मः सुखं भोगवतामिव ।
नास्त्यसाध्यं बलवतां सर्वं बलवतां शुचि ॥ १२-१३२-७॥
anīśvare balaṃ dharmo drumaṃ vallīva saṃśritā |
vaśyo balavatāṃ dharmaḥ sukhaṃ bhogavatāmiva |
nāstyasādhyaṃ balavatāṃ sarvaṃ balavatāṃ śuci || 12-132-7||

MHB 12-132-8

दुराचारः क्षीणबलः परिमाणं नियच्छति ।
अथ तस्मादुद्विजते सर्वो लोको वृकादिव ॥ १२-१३२-८॥
durācāraḥ kṣīṇabalaḥ parimāṇaṃ niyacchati |
atha tasmādudvijate sarvo loko vṛkādiva || 12-132-8||

MHB 12-132-9

अपध्वस्तो ह्यवमतो दुःखं जीवति जीवितम् ।
जीवितं यदवक्षिप्तं यथैव मरणं तथा ॥ १२-१३२-९॥
apadhvasto hyavamato duḥkhaṃ jīvati jīvitam |
jīvitaṃ yadavakṣiptaṃ yathaiva maraṇaṃ tathā || 12-132-9||

MHB 12-132-10

यदेनमाहुः पापेन चारित्रेण विनिक्षतम् ।
स भृशं तप्यतेऽनेन वाक्शल्येन परिक्षतः ॥ १२-१३२-१०॥
yadenamāhuḥ pāpena cāritreṇa vinikṣatam |
sa bhṛśaṃ tapyate'nena vākśalyena parikṣataḥ || 12-132-10||

MHB 12-132-11

अत्रैतदाहुराचार्याः पापस्य परिमोक्षणे ।
त्रयीं विद्यां निषेवेत तथोपासीत स द्विजान् ॥ १२-१३२-११॥
atraitadāhurācāryāḥ pāpasya parimokṣaṇe |
trayīṃ vidyāṃ niṣeveta tathopāsīta sa dvijān || 12-132-11||

MHB 12-132-12

प्रसादयेन्मधुरया वाचाप्यथ च कर्मणा ।
महामनाश्चैव भवेद्विवहेच्च महाकुले ॥ १२-१३२-१२॥
prasādayenmadhurayā vācāpyatha ca karmaṇā |
mahāmanāścaiva bhavedvivahecca mahākule || 12-132-12||

MHB 12-132-13

इत्यस्मीति वदेदेवं परेषां कीर्तयन्गुणान् ।
जपेदुदकशीलः स्यात्पेशलो नातिजल्पनः ॥ १२-१३२-१३॥
ityasmīti vadedevaṃ pareṣāṃ kīrtayanguṇān |
japedudakaśīlaḥ syātpeśalo nātijalpanaḥ || 12-132-13||

MHB 12-132-14

ब्रह्मक्षत्रं संप्रविशेद्बहु कृत्वा सुदुष्करम् ।
उच्यमानोऽपि लोकेन बहु तत्तदचिन्तयन् ॥ १२-१३२-१४॥
brahmakṣatraṃ saṃpraviśedbahu kṛtvā suduṣkaram |
ucyamāno'pi lokena bahu tattadacintayan || 12-132-14||

MHB 12-132-15

अपापो ह्येवमाचारः क्षिप्रं बहुमतो भवेत् ।
सुखं वित्तं च भुञ्जीत वृत्तेनैतेन गोपयेत् ।
लोके च लभते पूजां परत्र च महत्फलम् ॥ १२-१३२-१५॥
apāpo hyevamācāraḥ kṣipraṃ bahumato bhavet |
sukhaṃ vittaṃ ca bhuñjīta vṛttenaitena gopayet |
loke ca labhate pūjāṃ paratra ca mahatphalam || 12-132-15||

Adhyaya: 133/353 (26)

MHB 12-133-1

भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
यथा दस्युः समर्यादः प्रेत्यभावे न नश्यति ॥ १२-१३३-१॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
yathā dasyuḥ samaryādaḥ pretyabhāve na naśyati || 12-133-1||

MHB 12-133-2

प्रहर्ता मतिमाञ्शूरः श्रुतवाननृशंसवान् ।
रक्षन्नक्षयिणं धर्मं ब्रह्मण्यो गुरुपूजकः ॥ १२-१३३-२॥
prahartā matimāñśūraḥ śrutavānanṛśaṃsavān |
rakṣannakṣayiṇaṃ dharmaṃ brahmaṇyo gurupūjakaḥ || 12-133-2||

MHB 12-133-3

निषाद्यां क्षत्रियाज्जातः क्षत्रधर्मानुपालकः ।
कापव्यो नाम नैषादिर्दस्युत्वात्सिद्धिमाप्तवान् ॥ १२-१३३-३॥
niṣādyāṃ kṣatriyājjātaḥ kṣatradharmānupālakaḥ |
kāpavyo nāma naiṣādirdasyutvātsiddhimāptavān || 12-133-3||

MHB 12-133-4

अरण्ये सायपूर्वाह्णे मृगयूथप्रकोपिता ।
विधिज्ञो मृगजातीनां निपानानां च कोविदः ॥ १२-१३३-४॥
araṇye sāyapūrvāhṇe mṛgayūthaprakopitā |
vidhijño mṛgajātīnāṃ nipānānāṃ ca kovidaḥ || 12-133-4||

MHB 12-133-5

सर्वकाननदेशज्ञः पारियात्रचरः सदा ।
धर्मज्ञः सर्वभूतानाममोघेषुर्दृढायुधः ॥ १२-१३३-५॥
sarvakānanadeśajñaḥ pāriyātracaraḥ sadā |
dharmajñaḥ sarvabhūtānāmamogheṣurdṛḍhāyudhaḥ || 12-133-5||

MHB 12-133-6

अप्यनेकशताः सेना एक एव जिगाय सः ।
स वृद्धावन्धपितरौ महारण्येऽभ्यपूजयत् ॥ १२-१३३-६॥
apyanekaśatāḥ senā eka eva jigāya saḥ |
sa vṛddhāvandhapitarau mahāraṇye'bhyapūjayat || 12-133-6||

MHB 12-133-7

मधुमांसैर्मूलफलैरन्नैरुच्चावचैरपि ।
सत्कृत्य भोजयामास सम्यक्परिचचार च ॥ १२-१३३-७॥
madhumāṃsairmūlaphalairannairuccāvacairapi |
satkṛtya bhojayāmāsa samyakparicacāra ca || 12-133-7||

MHB 12-133-8

आरण्यकान्प्रव्रजितान्ब्राह्मणान्परिपालयन् ।
अपि तेभ्यो मृगान्हत्वा निनाय च महावने ॥ १२-१३३-८॥
āraṇyakānpravrajitānbrāhmaṇānparipālayan |
api tebhyo mṛgānhatvā nināya ca mahāvane || 12-133-8||

MHB 12-133-9

ये स्म न प्रतिगृह्णन्ति दस्युभोजनशङ्कया ।
तेषामासज्य गेहेषु काल्य एव स गच्छति ॥ १२-१३३-९॥
ye sma na pratigṛhṇanti dasyubhojanaśaṅkayā |
teṣāmāsajya geheṣu kālya eva sa gacchati || 12-133-9||

MHB 12-133-10

तं बहूनि सहस्राणि ग्रामणित्वेऽभिवव्रिरे ।
निर्मर्यादानि दस्यूनां निरनुक्रोशकारिणाम् ॥ १२-१३३-१०॥
taṃ bahūni sahasrāṇi grāmaṇitve'bhivavrire |
nirmaryādāni dasyūnāṃ niranukrośakāriṇām || 12-133-10||

MHB 12-133-11

दस्यव ऊचुः ।
मुहूर्तदेशकालज्ञ प्राज्ञ शीलदृढायुध ।
ग्रामणीर्भव नो मुख्यः सर्वेषामेव संमतः ॥ १२-१३३-११॥
dasyava ūcuḥ |
muhūrtadeśakālajña prājña śīladṛḍhāyudha |
grāmaṇīrbhava no mukhyaḥ sarveṣāmeva saṃmataḥ || 12-133-11||

MHB 12-133-12

यथा यथा वक्ष्यसि नः करिष्यामस्तथा तथा ।
पालयास्मान्यथान्यायं यथा माता यथा पिता ॥ १२-१३३-१२॥
yathā yathā vakṣyasi naḥ kariṣyāmastathā tathā |
pālayāsmānyathānyāyaṃ yathā mātā yathā pitā || 12-133-12||

MHB 12-133-13

कापव्य उवाच ।
मा वधीस्त्वं स्त्रियं भीरुं मा शिशुं मा तपस्विनम् ।
नायुध्यमानो हन्तव्यो न च ग्राह्या बलात्स्त्रियः ॥ १२-१३३-१३॥
kāpavya uvāca |
mā vadhīstvaṃ striyaṃ bhīruṃ mā śiśuṃ mā tapasvinam |
nāyudhyamāno hantavyo na ca grāhyā balātstriyaḥ || 12-133-13||

MHB 12-133-14

सर्वथा स्त्री न हन्तव्या सर्वसत्त्वेषु युध्यता ।
नित्यं गोब्राह्मणे स्वस्ति योद्धव्यं च तदर्थतः ॥ १२-१३३-१४॥
sarvathā strī na hantavyā sarvasattveṣu yudhyatā |
nityaṃ gobrāhmaṇe svasti yoddhavyaṃ ca tadarthataḥ || 12-133-14||

MHB 12-133-15

सस्यं च नापहन्तव्यं सीरविघ्नं च मा कृथाः ।
पूज्यन्ते यत्र देवाश्च पितरोऽतिथयस्तथा ॥ १२-१३३-१५॥
sasyaṃ ca nāpahantavyaṃ sīravighnaṃ ca mā kṛthāḥ |
pūjyante yatra devāśca pitaro'tithayastathā || 12-133-15||

MHB 12-133-16

सर्वभूतेष्वपि च वै ब्राह्मणो मोक्षमर्हति ।
कार्या चापचितिस्तेषां सर्वस्वेनापि या भवेत् ॥ १२-१३३-१६॥
sarvabhūteṣvapi ca vai brāhmaṇo mokṣamarhati |
kāryā cāpacitisteṣāṃ sarvasvenāpi yā bhavet || 12-133-16||

MHB 12-133-17

यस्य ह्येते संप्ररुष्टा मन्त्रयन्ति पराभवम् ।
न तस्य त्रिषु लोकेषु त्राता भवति कश्चन ॥ १२-१३३-१७॥
yasya hyete saṃpraruṣṭā mantrayanti parābhavam |
na tasya triṣu lokeṣu trātā bhavati kaścana || 12-133-17||

MHB 12-133-18

यो ब्राह्मणान्परिभवेद्विनाशं वापि रोचयेत् ।
सूर्योदय इवावश्यं ध्रुवं तस्य पराभवः ॥ १२-१३३-१८॥
yo brāhmaṇānparibhavedvināśaṃ vāpi rocayet |
sūryodaya ivāvaśyaṃ dhruvaṃ tasya parābhavaḥ || 12-133-18||

MHB 12-133-19

इहैव फलमासीनः प्रत्याकाङ्क्षति शक्तितः ।
ये ये नो न प्रदास्यन्ति तांस्तान्सेनाभियास्यति ॥ १२-१३३-१९॥
ihaiva phalamāsīnaḥ pratyākāṅkṣati śaktitaḥ |
ye ye no na pradāsyanti tāṃstānsenābhiyāsyati || 12-133-19||

MHB 12-133-20

शिष्ट्यर्थं विहितो दण्डो न वधार्थं विनिश्चयः ।
ये च शिष्टान्प्रबाधन्ते धर्मस्तेषां वधः स्मृतः ॥ १२-१३३-२०॥
śiṣṭyarthaṃ vihito daṇḍo na vadhārthaṃ viniścayaḥ |
ye ca śiṣṭānprabādhante dharmasteṣāṃ vadhaḥ smṛtaḥ || 12-133-20||

MHB 12-133-21

ये हि राष्ट्रोपरोधेन वृत्तिं कुर्वन्ति केचन ।
तदेव तेऽनु मीयन्ते कुणपं कृमयो यथा ॥ १२-१३३-२१॥
ye hi rāṣṭroparodhena vṛttiṃ kurvanti kecana |
tadeva te'nu mīyante kuṇapaṃ kṛmayo yathā || 12-133-21||

MHB 12-133-22

ये पुनर्धर्मशास्त्रेण वर्तेरन्निह दस्यवः ।
अपि ते दस्यवो भूत्वा क्षिप्रं सिद्धिमवाप्नुयुः ॥ १२-१३३-२२॥
ye punardharmaśāstreṇa varteranniha dasyavaḥ |
api te dasyavo bhūtvā kṣipraṃ siddhimavāpnuyuḥ || 12-133-22||

MHB 12-133-23

भीष्म उवाच ।
तत्सर्वमुपचक्रुस्ते कापव्यस्यानुशासनम् ।
वृत्तिं च लेभिरे सर्वे पापेभ्यश्चाप्युपारमन् ॥ १२-१३३-२३॥
bhīṣma uvāca |
tatsarvamupacakruste kāpavyasyānuśāsanam |
vṛttiṃ ca lebhire sarve pāpebhyaścāpyupāraman || 12-133-23||

MHB 12-133-24

कापव्यः कर्मणा तेन महतीं सिद्धिमाप्तवान् ।
साधूनामाचरन्क्षेमं दस्यून्पापान्निवर्तयन् ॥ १२-१३३-२४॥
kāpavyaḥ karmaṇā tena mahatīṃ siddhimāptavān |
sādhūnāmācarankṣemaṃ dasyūnpāpānnivartayan || 12-133-24||

MHB 12-133-25

इदं कापव्यचरितं यो नित्यमनुकीर्तयेत् ।
नारण्येभ्यः स भूतेभ्यो भयमार्छेत्कदाचन ॥ १२-१३३-२५॥
idaṃ kāpavyacaritaṃ yo nityamanukīrtayet |
nāraṇyebhyaḥ sa bhūtebhyo bhayamārchetkadācana || 12-133-25||

MHB 12-133-26

भयं तस्य न मर्त्येभ्यो नामर्त्येभ्यः कथंचन ।
न सतो नासतो राजन्स ह्यरण्येषु गोपतिः ॥ १२-१३३-२६॥
bhayaṃ tasya na martyebhyo nāmartyebhyaḥ kathaṃcana |
na sato nāsato rājansa hyaraṇyeṣu gopatiḥ || 12-133-26||

Adhyaya: 134/353 (10)

MHB 12-134-1

भीष्म उवाच ।
अत्र गाथा ब्रह्मगीताः कीर्तयन्ति पुराविदः ।
येन मार्गेण राजानः कोशं संजनयन्ति च ॥ १२-१३४-१॥
bhīṣma uvāca |
atra gāthā brahmagītāḥ kīrtayanti purāvidaḥ |
yena mārgeṇa rājānaḥ kośaṃ saṃjanayanti ca || 12-134-1||

MHB 12-134-2

न धनं यज्ञशीलानां हार्यं देवस्वमेव तत् ।
दस्यूनां निष्क्रियाणां च क्षत्रियो हर्तुमर्हति ॥ १२-१३४-२॥
na dhanaṃ yajñaśīlānāṃ hāryaṃ devasvameva tat |
dasyūnāṃ niṣkriyāṇāṃ ca kṣatriyo hartumarhati || 12-134-2||

MHB 12-134-3

इमाः प्रजाः क्षत्रियाणां रक्ष्याश्चाद्याश्च भारत ।
धनं हि क्षत्रियस्येह द्वितीयस्य न विद्यते ॥ १२-१३४-३॥
imāḥ prajāḥ kṣatriyāṇāṃ rakṣyāścādyāśca bhārata |
dhanaṃ hi kṣatriyasyeha dvitīyasya na vidyate || 12-134-3||

MHB 12-134-4

तदस्य स्याद्बलार्थं वा धनं यज्ञार्थमेव वा ।
अभोग्या ह्योषधीश्छित्त्वा भोग्या एव पचन्त्युत ॥ १२-१३४-४॥
tadasya syādbalārthaṃ vā dhanaṃ yajñārthameva vā |
abhogyā hyoṣadhīśchittvā bhogyā eva pacantyuta || 12-134-4||

MHB 12-134-5

यो वै न देवान्न पितॄन्न मर्त्यान्हविषार्चति ।
आनन्तिकां तां धनितामाहुर्वेदविदो जनाः ॥ १२-१३४-५॥
yo vai na devānna pitṝnna martyānhaviṣārcati |
ānantikāṃ tāṃ dhanitāmāhurvedavido janāḥ || 12-134-5||

MHB 12-134-6

हरेत्तद्द्रविणं राजन्धार्मिकः पृथिवीपतिः ।
न हि तत्प्रीणयेल्लोकान्न कोशं तद्विधं नृपः ॥ १२-१३४-६॥
harettaddraviṇaṃ rājandhārmikaḥ pṛthivīpatiḥ |
na hi tatprīṇayellokānna kośaṃ tadvidhaṃ nṛpaḥ || 12-134-6||

MHB 12-134-7

असाधुभ्यो निरादाय साधुभ्यो यः प्रयच्छति ।
आत्मानं संक्रमं कृत्वा मन्ये धर्मविदेव सः ॥ १२-१३४-७॥
asādhubhyo nirādāya sādhubhyo yaḥ prayacchati |
ātmānaṃ saṃkramaṃ kṛtvā manye dharmavideva saḥ || 12-134-7||

MHB 12-134-8

औद्भिज्जा जन्तवः केचिद्युक्तवाचो यथा तथा ।
अनिष्टतः संभवन्ति तथायज्ञः प्रतायते ॥ १२-१३४-८॥
audbhijjā jantavaḥ kecidyuktavāco yathā tathā |
aniṣṭataḥ saṃbhavanti tathāyajñaḥ pratāyate || 12-134-8||

MHB 12-134-9

यथैव दंशमशकं यथा चाण्डपिपीलिकम् ।
सैव वृत्तिरयज्ञेषु तथा धर्मो विधीयते ॥ १२-१३४-९॥
yathaiva daṃśamaśakaṃ yathā cāṇḍapipīlikam |
saiva vṛttirayajñeṣu tathā dharmo vidhīyate || 12-134-9||

MHB 12-134-10

यथा ह्यकस्माद्भवति भूमौ पांसुतृणोलपम् ।
तथैवेह भवेद्धर्मः सूक्ष्मः सूक्ष्मतरोऽपि च ॥ १२-१३४-१०॥
yathā hyakasmādbhavati bhūmau pāṃsutṛṇolapam |
tathaiveha bhaveddharmaḥ sūkṣmaḥ sūkṣmataro'pi ca || 12-134-10||

Adhyaya: 135/353 (23)

MHB 12-135-1

भीष्म उवाच ।
अत्रैव चेदमव्यग्रः शृण्वाख्यानमनुत्तमम् ।
दीर्घसूत्रं समाश्रित्य कार्याकार्यविनिश्चये ॥ १२-१३५-१॥
bhīṣma uvāca |
atraiva cedamavyagraḥ śṛṇvākhyānamanuttamam |
dīrghasūtraṃ samāśritya kāryākāryaviniścaye || 12-135-1||

MHB 12-135-2

नातिगाधे जलस्थाये सुहृदः शकुलास्त्रयः ।
प्रभूतमत्स्ये कौन्तेय बभूवुः सहचारिणः ॥ १२-१३५-२॥
nātigādhe jalasthāye suhṛdaḥ śakulāstrayaḥ |
prabhūtamatsye kaunteya babhūvuḥ sahacāriṇaḥ || 12-135-2||

MHB 12-135-3

अत्रैकः प्राप्तकालज्ञो दीर्घदर्शी तथापरः ।
दीर्घसूत्रश्च तत्रैकस्त्रयाणां जलचारिणाम् ॥ १२-१३५-३॥
atraikaḥ prāptakālajño dīrghadarśī tathāparaḥ |
dīrghasūtraśca tatraikastrayāṇāṃ jalacāriṇām || 12-135-3||

MHB 12-135-4

कदाचित्तज्जलस्थायं मत्स्यबन्धाः समन्ततः ।
निःस्रावयामासुरथो निम्नेषु विविधैर्मुखैः ॥ १२-१३५-४॥
kadācittajjalasthāyaṃ matsyabandhāḥ samantataḥ |
niḥsrāvayāmāsuratho nimneṣu vividhairmukhaiḥ || 12-135-4||

MHB 12-135-5

प्रक्षीयमाणं तं बुद्ध्वा जलस्थायं भयागमे ।
अब्रवीद्दीर्घदर्शी तु तावुभौ सुहृदौ तदा ॥ १२-१३५-५॥
prakṣīyamāṇaṃ taṃ buddhvā jalasthāyaṃ bhayāgame |
abravīddīrghadarśī tu tāvubhau suhṛdau tadā || 12-135-5||

MHB 12-135-6

इयमापत्समुत्पन्ना सर्वेषां सलिलौकसाम् ।
शीघ्रमन्यत्र गच्छामः पन्था यावन्न दुष्यति ॥ १२-१३५-६॥
iyamāpatsamutpannā sarveṣāṃ salilaukasām |
śīghramanyatra gacchāmaḥ panthā yāvanna duṣyati || 12-135-6||

MHB 12-135-7

अनागतमनर्थं हि सुनयैर्यः प्रबाधते ।
न स संशयमाप्नोति रोचतां वां व्रजामहे ॥ १२-१३५-७॥
anāgatamanarthaṃ hi sunayairyaḥ prabādhate |
na sa saṃśayamāpnoti rocatāṃ vāṃ vrajāmahe || 12-135-7||

MHB 12-135-8

दीर्घसूत्रस्तु यस्तत्र सोऽब्रवीत्सम्यगुच्यते ।
न तु कार्या त्वरा यावदिति मे निश्चिता मतिः ॥ १२-१३५-८॥
dīrghasūtrastu yastatra so'bravītsamyagucyate |
na tu kāryā tvarā yāvaditi me niścitā matiḥ || 12-135-8||

MHB 12-135-9

अथ संप्रतिपत्तिज्ञः प्राब्रवीद्दीर्घदर्शिनम् ।
प्राप्ते काले न मे किंचिन्न्यायतः परिहास्यते ॥ १२-१३५-९॥
atha saṃpratipattijñaḥ prābravīddīrghadarśinam |
prāpte kāle na me kiṃcinnyāyataḥ parihāsyate || 12-135-9||

MHB 12-135-10

एवमुक्तो निराक्रामद्दीर्घदर्शी महामतिः ।
जगाम स्रोतसैकेन गम्भीरसलिलाशयम् ॥ १२-१३५-१०॥
evamukto nirākrāmaddīrghadarśī mahāmatiḥ |
jagāma srotasaikena gambhīrasalilāśayam || 12-135-10||

MHB 12-135-11

ततः प्रस्रुततोयं तं समीक्ष्य सलिलाशयम् ।
बबन्धुर्विविधैर्योगैर्मत्स्यान्मत्स्योपजीविनः ॥ १२-१३५-११॥
tataḥ prasrutatoyaṃ taṃ samīkṣya salilāśayam |
babandhurvividhairyogairmatsyānmatsyopajīvinaḥ || 12-135-11||

MHB 12-135-12

विलोड्यमाने तस्मिंस्तु स्रुततोये जलाशये ।
अगच्छद्ग्रहणं तत्र दीर्घसूत्रः सहापरैः ॥ १२-१३५-१२॥
viloḍyamāne tasmiṃstu srutatoye jalāśaye |
agacchadgrahaṇaṃ tatra dīrghasūtraḥ sahāparaiḥ || 12-135-12||

MHB 12-135-13

उद्दानं क्रियमाणं च मत्स्यानां वीक्ष्य रज्जुभिः ।
प्रविश्यान्तरमन्येषामग्रसत्प्रतिपत्तिमान् ॥ १२-१३५-१३॥
uddānaṃ kriyamāṇaṃ ca matsyānāṃ vīkṣya rajjubhiḥ |
praviśyāntaramanyeṣāmagrasatpratipattimān || 12-135-13||

MHB 12-135-14

ग्रस्तमेव तदुद्दानं गृहीत्वास्त तथैव सः ।
सर्वानेव तु तांस्तत्र ते विदुर्ग्रथिता इति ॥ १२-१३५-१४॥
grastameva taduddānaṃ gṛhītvāsta tathaiva saḥ |
sarvāneva tu tāṃstatra te vidurgrathitā iti || 12-135-14||

MHB 12-135-15

ततः प्रक्षाल्यमानेषु मत्स्येषु विमले जले ।
त्यक्त्वा रज्जुं विमुक्तोऽभूच्छीघ्रं संप्रतिपत्तिमान् ॥ १२-१३५-१५॥
tataḥ prakṣālyamāneṣu matsyeṣu vimale jale |
tyaktvā rajjuṃ vimukto'bhūcchīghraṃ saṃpratipattimān || 12-135-15||

MHB 12-135-16

दीर्घसूत्रस्तु मन्दात्मा हीनबुद्धिरचेतनः ।
मरणं प्राप्तवान्मूढो यथैवोपहतेन्द्रियः ॥ १२-१३५-१६॥
dīrghasūtrastu mandātmā hīnabuddhiracetanaḥ |
maraṇaṃ prāptavānmūḍho yathaivopahatendriyaḥ || 12-135-16||

MHB 12-135-17

एवं प्राप्ततमं कालं यो मोहान्नावबुध्यते ।
स विनश्यति वै क्षिप्रं दीर्घसूत्रो यथा झषः ॥ १२-१३५-१७॥
evaṃ prāptatamaṃ kālaṃ yo mohānnāvabudhyate |
sa vinaśyati vai kṣipraṃ dīrghasūtro yathā jhaṣaḥ || 12-135-17||

MHB 12-135-18

आदौ न कुरुते श्रेयः कुशलोऽस्मीति यः पुमान् ।
स संशयमवाप्नोति यथा संप्रतिपत्तिमान् ॥ १२-१३५-१८॥
ādau na kurute śreyaḥ kuśalo'smīti yaḥ pumān |
sa saṃśayamavāpnoti yathā saṃpratipattimān || 12-135-18||

MHB 12-135-19

अनागतविधानं तु यो नरः कुरुते क्षमम् ।
श्रेयः प्राप्नोति सोऽत्यर्थं दीर्घदर्शी यथा ह्यसौ ॥ १२-१३५-१९॥
anāgatavidhānaṃ tu yo naraḥ kurute kṣamam |
śreyaḥ prāpnoti so'tyarthaṃ dīrghadarśī yathā hyasau || 12-135-19||

MHB 12-135-20

कलाः काष्ठा मुहूर्ताश्च दिना नाड्यः क्षणा लवाः ।
पक्षा मासाश्च ऋतवस्तुल्याः संवत्सराणि च ॥ १२-१३५-२०॥
kalāḥ kāṣṭhā muhūrtāśca dinā nāḍyaḥ kṣaṇā lavāḥ |
pakṣā māsāśca ṛtavastulyāḥ saṃvatsarāṇi ca || 12-135-20||

MHB 12-135-21

पृथिवी देश इत्युक्तः कालः स च न दृश्यते ।
अभिप्रेतार्थसिद्ध्यर्थं न्यायतो यच्च तत्तथा ॥ १२-१३५-२१॥
pṛthivī deśa ityuktaḥ kālaḥ sa ca na dṛśyate |
abhipretārthasiddhyarthaṃ nyāyato yacca tattathā || 12-135-21||

MHB 12-135-22

एतौ धर्मार्थशास्त्रेषु मोक्षशास्त्रेषु चर्षिभिः ।
प्रधानाविति निर्दिष्टौ कामेशाभिमतौ नृणाम् ॥ १२-१३५-२२॥
etau dharmārthaśāstreṣu mokṣaśāstreṣu carṣibhiḥ |
pradhānāviti nirdiṣṭau kāmeśābhimatau nṛṇām || 12-135-22||

MHB 12-135-23

परीक्ष्यकारी युक्तस्तु सम्यक्समुपपादयेत् ।
देशकालावभिप्रेतौ ताभ्यां फलमवाप्नुयात् ॥ १२-१३५-२३॥
parīkṣyakārī yuktastu samyaksamupapādayet |
deśakālāvabhipretau tābhyāṃ phalamavāpnuyāt || 12-135-23||

Adhyaya: 136/353 (211)

MHB 12-136-1

युधिष्ठिर उवाच ।
सर्वत्र बुद्धिः कथिता श्रेष्ठा ते भरतर्षभ ।
अनागता तथोत्पन्ना दीर्घसूत्रा विनाशिनी ॥ १२-१३६-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
sarvatra buddhiḥ kathitā śreṣṭhā te bharatarṣabha |
anāgatā tathotpannā dīrghasūtrā vināśinī || 12-136-1||

MHB 12-136-2

तदिच्छामि परां बुद्धिं श्रोतुं भरतसत्तम ।
यथा राजन्न मुह्येत शत्रुभिः परिवारितः ॥ १२-१३६-२॥
tadicchāmi parāṃ buddhiṃ śrotuṃ bharatasattama |
yathā rājanna muhyeta śatrubhiḥ parivāritaḥ || 12-136-2||

MHB 12-136-3

धर्मार्थकुशल प्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद ।
पृच्छामि त्वा कुरुश्रेष्ठ तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १२-१३६-३॥
dharmārthakuśala prājña sarvaśāstraviśārada |
pṛcchāmi tvā kuruśreṣṭha tanme vyākhyātumarhasi || 12-136-3||

MHB 12-136-4

शत्रुभिर्बहुभिर्ग्रस्तो यथा वर्तेत पार्थिवः ।
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं सर्वमेव यथाविधि ॥ १२-१३६-४॥
śatrubhirbahubhirgrasto yathā varteta pārthivaḥ |
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ sarvameva yathāvidhi || 12-136-4||

MHB 12-136-5

विषमस्थं हि राजानं शत्रवः परिपन्थिनः ।
बहवोऽप्येकमुद्धर्तुं यतन्ते पूर्वतापिताः ॥ १२-१३६-५॥
viṣamasthaṃ hi rājānaṃ śatravaḥ paripanthinaḥ |
bahavo'pyekamuddhartuṃ yatante pūrvatāpitāḥ || 12-136-5||

MHB 12-136-6

सर्वतः प्रार्थ्यमानेन दुर्बलेन महाबलैः ।
एकेनैवासहायेन शक्यं स्थातुं कथं भवेत् ॥ १२-१३६-६॥
sarvataḥ prārthyamānena durbalena mahābalaiḥ |
ekenaivāsahāyena śakyaṃ sthātuṃ kathaṃ bhavet || 12-136-6||

MHB 12-136-7

कथं मित्रमरिं चैव विन्देत भरतर्षभ ।
चेष्टितव्यं कथं चात्र शत्रोर्मित्रस्य चान्तरे ॥ १२-१३६-७॥
kathaṃ mitramariṃ caiva vindeta bharatarṣabha |
ceṣṭitavyaṃ kathaṃ cātra śatrormitrasya cāntare || 12-136-7||

MHB 12-136-8

प्रज्ञातलक्षणे राजन्नमित्रे मित्रतां गते ।
कथं नु पुरुषः कुर्यात्किं वा कृत्वा सुखी भवेत् ॥ १२-१३६-८॥
prajñātalakṣaṇe rājannamitre mitratāṃ gate |
kathaṃ nu puruṣaḥ kuryātkiṃ vā kṛtvā sukhī bhavet || 12-136-8||

MHB 12-136-9

विग्रहं केन वा कुर्यात्संधिं वा केन योजयेत् ।
कथं वा शत्रुमध्यस्थो वर्तेताबलवानिति ॥ १२-१३६-९॥
vigrahaṃ kena vā kuryātsaṃdhiṃ vā kena yojayet |
kathaṃ vā śatrumadhyastho vartetābalavāniti || 12-136-9||

MHB 12-136-10

एतद्वै सर्वकृत्यानां परं कृत्यं परंतप ।
नैतस्य कश्चिद्वक्तास्ति श्रोता चापि सुदुर्लभः ॥ १२-१३६-१०॥
etadvai sarvakṛtyānāṃ paraṃ kṛtyaṃ paraṃtapa |
naitasya kaścidvaktāsti śrotā cāpi sudurlabhaḥ || 12-136-10||

MHB 12-136-11

ऋते शांतनवाद्भीष्मात्सत्यसंधाज्जितेन्द्रियात् ।
तदन्विष्य महाबाहो सर्वमेतद्वदस्व मे ॥ १२-१३६-११॥
ṛte śāṃtanavādbhīṣmātsatyasaṃdhājjitendriyāt |
tadanviṣya mahābāho sarvametadvadasva me || 12-136-11||

MHB 12-136-12

भीष्म उवाच ।
त्वद्युक्तोऽयमनुप्रश्नो युधिष्ठिर गुणोदयः ।
शृणु मे पुत्र कार्त्स्न्येन गुह्यमापत्सु भारत ॥ १२-१३६-१२॥
bhīṣma uvāca |
tvadyukto'yamanupraśno yudhiṣṭhira guṇodayaḥ |
śṛṇu me putra kārtsnyena guhyamāpatsu bhārata || 12-136-12||

MHB 12-136-13

अमित्रो मित्रतां याति मित्रं चापि प्रदुष्यति ।
सामर्थ्ययोगात्कार्याणां तद्गत्या हि सदा गतिः ॥ १२-१३६-१३॥
amitro mitratāṃ yāti mitraṃ cāpi praduṣyati |
sāmarthyayogātkāryāṇāṃ tadgatyā hi sadā gatiḥ || 12-136-13||

MHB 12-136-14

तस्माद्विश्वसितव्यं च विग्रहं च समाचरेत् ।
देशं कालं च विज्ञाय कार्याकार्यविनिश्चये ॥ १२-१३६-१४॥
tasmādviśvasitavyaṃ ca vigrahaṃ ca samācaret |
deśaṃ kālaṃ ca vijñāya kāryākāryaviniścaye || 12-136-14||

MHB 12-136-15

संधातव्यं बुधैर्नित्यं व्यवस्यं च हितार्थिभिः ।
अमित्रैरपि संधेयं प्राणा रक्ष्याश्च भारत ॥ १२-१३६-१५॥
saṃdhātavyaṃ budhairnityaṃ vyavasyaṃ ca hitārthibhiḥ |
amitrairapi saṃdheyaṃ prāṇā rakṣyāśca bhārata || 12-136-15||

MHB 12-136-16

यो ह्यमित्रैर्नरो नित्यं न संदध्यादपण्डितः ।
न सोऽर्थमाप्नुयात्किंचित्फलान्यपि च भारत ॥ १२-१३६-१६॥
yo hyamitrairnaro nityaṃ na saṃdadhyādapaṇḍitaḥ |
na so'rthamāpnuyātkiṃcitphalānyapi ca bhārata || 12-136-16||

MHB 12-136-17

यस्त्वमित्रेण संधत्ते मित्रेण च विरुध्यते ।
अर्थयुक्तिं समालोक्य सुमहद्विन्दते फलम् ॥ १२-१३६-१७॥
yastvamitreṇa saṃdhatte mitreṇa ca virudhyate |
arthayuktiṃ samālokya sumahadvindate phalam || 12-136-17||

MHB 12-136-18

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
मार्जारस्य च संवादं न्यग्रोधे मूषकस्य च ॥ १२-१३६-१८॥
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
mārjārasya ca saṃvādaṃ nyagrodhe mūṣakasya ca || 12-136-18||

MHB 12-136-19

वने महति कस्मिंश्चिन्न्यग्रोधः सुमहानभूत् ।
लताजालपरिच्छन्नो नानाद्विजगणायुतः ॥ १२-१३६-१९॥
vane mahati kasmiṃścinnyagrodhaḥ sumahānabhūt |
latājālaparicchanno nānādvijagaṇāyutaḥ || 12-136-19||

MHB 12-136-20

स्कन्धवान्मेघसंकाशः शीतच्छायो मनोरमः ।
वैरन्त्यमभितो जातस्तरुर्व्यालमृगाकुलः ॥ १२-१३६-२०॥
skandhavānmeghasaṃkāśaḥ śītacchāyo manoramaḥ |
vairantyamabhito jātastarurvyālamṛgākulaḥ || 12-136-20||

MHB 12-136-21

तस्य मूलं समाश्रित्य कृत्वा शतमुखं बिलम् ।
वसति स्म महाप्राज्ञः पलितो नाम मूषकः ॥ १२-१३६-२१॥
tasya mūlaṃ samāśritya kṛtvā śatamukhaṃ bilam |
vasati sma mahāprājñaḥ palito nāma mūṣakaḥ || 12-136-21||

MHB 12-136-22

शाखाश्च तस्य संश्रित्य वसति स्म सुखं पुरः ।
लोमशो नाम मार्जारः पक्षिसत्त्वावसादकः ॥ १२-१३६-२२॥
śākhāśca tasya saṃśritya vasati sma sukhaṃ puraḥ |
lomaśo nāma mārjāraḥ pakṣisattvāvasādakaḥ || 12-136-22||

MHB 12-136-23

तत्र चागत्य चण्डालो वैरन्त्यकृतकेतनः ।
अयोजयत्तमुन्माथं नित्यमस्तं गते रवौ ॥ १२-१३६-२३॥
tatra cāgatya caṇḍālo vairantyakṛtaketanaḥ |
ayojayattamunmāthaṃ nityamastaṃ gate ravau || 12-136-23||

MHB 12-136-24

तत्र स्नायुमयान्पाशान्यथावत्संनिधाय सः ।
गृहं गत्वा सुखं शेते प्रभातामेति शर्वरीम् ॥ १२-१३६-२४॥
tatra snāyumayānpāśānyathāvatsaṃnidhāya saḥ |
gṛhaṃ gatvā sukhaṃ śete prabhātāmeti śarvarīm || 12-136-24||

MHB 12-136-25

तत्र स्म नित्यं बध्यन्ते नक्तं बहुविधा मृगाः ।
कदाचित्तत्र मार्जारस्त्वप्रमत्तोऽप्यबध्यत ॥ १२-१३६-२५॥
tatra sma nityaṃ badhyante naktaṃ bahuvidhā mṛgāḥ |
kadācittatra mārjārastvapramatto'pyabadhyata || 12-136-25||

MHB 12-136-26

तस्मिन्बद्धे महाप्राज्ञः शत्रौ नित्याततायिनि ।
तं कालं पलितो ज्ञात्वा विचचार सुनिर्भयः ॥ १२-१३६-२६॥
tasminbaddhe mahāprājñaḥ śatrau nityātatāyini |
taṃ kālaṃ palito jñātvā vicacāra sunirbhayaḥ || 12-136-26||

MHB 12-136-27

तेनानुचरता तस्मिन्वने विश्वस्तचारिणा ।
भक्षं विचरमाणेन नचिराद्दृष्टमामिषम् ॥ १२-१३६-२७॥
tenānucaratā tasminvane viśvastacāriṇā |
bhakṣaṃ vicaramāṇena nacirāddṛṣṭamāmiṣam || 12-136-27||

MHB 12-136-28

स तमुन्माथमारुह्य तदामिषमभक्षयत् ।
तस्योपरि सपत्नस्य बद्धस्य मनसा हसन् ॥ १२-१३६-२८॥
sa tamunmāthamāruhya tadāmiṣamabhakṣayat |
tasyopari sapatnasya baddhasya manasā hasan || 12-136-28||

MHB 12-136-29

आमिषे तु प्रसक्तः स कदाचिदवलोकयन् ।
अपश्यदपरं घोरमात्मनः शत्रुमागतम् ॥ १२-१३६-२९॥
āmiṣe tu prasaktaḥ sa kadācidavalokayan |
apaśyadaparaṃ ghoramātmanaḥ śatrumāgatam || 12-136-29||

MHB 12-136-30

शरप्रसूनसंकाशं महीविवरशायिनम् ।
नकुलं हरिकं नाम चपलं ताम्रलोचनम् ॥ १२-१३६-३०॥
śaraprasūnasaṃkāśaṃ mahīvivaraśāyinam |
nakulaṃ harikaṃ nāma capalaṃ tāmralocanam || 12-136-30||

MHB 12-136-31

तेन मूषकगन्धेन त्वरमाणमुपागतम् ।
भक्षार्थं लेलिहद्वक्त्रं भूमावूर्ध्वमुखं स्थितम् ॥ १२-१३६-३१॥
tena mūṣakagandhena tvaramāṇamupāgatam |
bhakṣārthaṃ lelihadvaktraṃ bhūmāvūrdhvamukhaṃ sthitam || 12-136-31||

MHB 12-136-32

शाखागतमरिं चान्यदपश्यत्कोटरालयम् ।
उलूकं चन्द्रकं नाम तीक्ष्णतुण्डं क्षपाचरम् ॥ १२-१३६-३२॥
śākhāgatamariṃ cānyadapaśyatkoṭarālayam |
ulūkaṃ candrakaṃ nāma tīkṣṇatuṇḍaṃ kṣapācaram || 12-136-32||

MHB 12-136-33

गतस्य विषयं तस्य नकुलोलूकयोस्तदा ।
अथास्यासीदियं चिन्ता तत्प्राप्य सुमहद्भयम् ॥ १२-१३६-३३॥
gatasya viṣayaṃ tasya nakulolūkayostadā |
athāsyāsīdiyaṃ cintā tatprāpya sumahadbhayam || 12-136-33||

MHB 12-136-34

आपद्यस्यां सुकष्टायां मरणे समुपस्थिते ।
समन्ताद्भय उत्पन्ने कथं कार्यं हितैषिणा ॥ १२-१३६-३४॥
āpadyasyāṃ sukaṣṭāyāṃ maraṇe samupasthite |
samantādbhaya utpanne kathaṃ kāryaṃ hitaiṣiṇā || 12-136-34||

MHB 12-136-35

स तथा सर्वतो रुद्धः सर्वत्र समदर्शनः ।
अभवद्भयसंतप्तश्चक्रे चेमां परां गतिम् ॥ १२-१३६-३५॥
sa tathā sarvato ruddhaḥ sarvatra samadarśanaḥ |
abhavadbhayasaṃtaptaścakre cemāṃ parāṃ gatim || 12-136-35||

MHB 12-136-36

आपद्विनाशभूयिष्ठा शतैकीयं च जीवितम् ।
समन्तसंशया चेयमस्मानापदुपस्थिता ॥ १२-१३६-३६॥
āpadvināśabhūyiṣṭhā śataikīyaṃ ca jīvitam |
samantasaṃśayā ceyamasmānāpadupasthitā || 12-136-36||

MHB 12-136-37

गतं हि सहसा भूमिं नकुलो मां समाप्नुयात् ।
उलूकश्चेह तिष्ठन्तं मार्जारः पाशसंक्षयात् ॥ १२-१३६-३७॥
gataṃ hi sahasā bhūmiṃ nakulo māṃ samāpnuyāt |
ulūkaśceha tiṣṭhantaṃ mārjāraḥ pāśasaṃkṣayāt || 12-136-37||

MHB 12-136-38

न त्वेवास्मद्विधः प्राज्ञः संमोहं गन्तुमर्हति ।
करिष्ये जीविते यत्नं यावदुच्छ्वासनिग्रहम् ॥ १२-१३६-३८॥
na tvevāsmadvidhaḥ prājñaḥ saṃmohaṃ gantumarhati |
kariṣye jīvite yatnaṃ yāvaducchvāsanigraham || 12-136-38||

MHB 12-136-39

न हि बुद्ध्यान्विताः प्राज्ञा नीतिशास्त्रविशारदाः ।
संभ्रमन्त्यापदं प्राप्य महतोऽर्थानवाप्य च ॥ १२-१३६-३९॥
na hi buddhyānvitāḥ prājñā nītiśāstraviśāradāḥ |
saṃbhramantyāpadaṃ prāpya mahato'rthānavāpya ca || 12-136-39||

MHB 12-136-40

न त्वन्यामिह मार्जाराद्गतिं पश्यामि सांप्रतम् ।
विषमस्थो ह्ययं जन्तुः कृत्यं चास्य महन्मया ॥ १२-१३६-४०॥
na tvanyāmiha mārjārādgatiṃ paśyāmi sāṃpratam |
viṣamastho hyayaṃ jantuḥ kṛtyaṃ cāsya mahanmayā || 12-136-40||

MHB 12-136-41

जीवितार्थी कथं त्वद्य प्रार्थितः शत्रुभिस्त्रिभिः ।
तस्मादिममहं शत्रुं मार्जारं संश्रयामि वै ॥ १२-१३६-४१॥
jīvitārthī kathaṃ tvadya prārthitaḥ śatrubhistribhiḥ |
tasmādimamahaṃ śatruṃ mārjāraṃ saṃśrayāmi vai || 12-136-41||

MHB 12-136-42

क्षत्रविद्यां समाश्रित्य हितमस्योपधारये ।
येनेमं शत्रुसंघातं मतिपूर्वेण वञ्चये ॥ १२-१३६-४२॥
kṣatravidyāṃ samāśritya hitamasyopadhāraye |
yenemaṃ śatrusaṃghātaṃ matipūrveṇa vañcaye || 12-136-42||

MHB 12-136-43

अयमत्यन्तशत्रुर्मे वैषम्यं परमं गतः ।
मूढो ग्राहयितुं स्वार्थं संगत्या यदि शक्यते ॥ १२-१३६-४३॥
ayamatyantaśatrurme vaiṣamyaṃ paramaṃ gataḥ |
mūḍho grāhayituṃ svārthaṃ saṃgatyā yadi śakyate || 12-136-43||

MHB 12-136-44

कदाचिद्व्यसनं प्राप्य संधिं कुर्यान्मया सह ।
बलिना संनिविष्टस्य शत्रोरपि परिग्रहः ।
कार्य इत्याहुराचार्या विषमे जीवितार्थिना ॥ १२-१३६-४४॥
kadācidvyasanaṃ prāpya saṃdhiṃ kuryānmayā saha |
balinā saṃniviṣṭasya śatrorapi parigrahaḥ |
kārya ityāhurācāryā viṣame jīvitārthinā || 12-136-44||

MHB 12-136-45

श्रेयान्हि पण्डितः शत्रुर्न च मित्रमपण्डितम् ।
मम ह्यमित्रे मार्जारे जीवितं संप्रतिष्ठितम् ॥ १२-१३६-४५॥
śreyānhi paṇḍitaḥ śatrurna ca mitramapaṇḍitam |
mama hyamitre mārjāre jīvitaṃ saṃpratiṣṭhitam || 12-136-45||

MHB 12-136-46

हन्तैनं संप्रवक्ष्यामि हेतुमात्माभिरक्षणे ।
अपीदानीमयं शत्रुः संगत्या पण्डितो भवेत् ॥ १२-१३६-४६॥
hantainaṃ saṃpravakṣyāmi hetumātmābhirakṣaṇe |
apīdānīmayaṃ śatruḥ saṃgatyā paṇḍito bhavet || 12-136-46||

MHB 12-136-47

ततोऽर्थगतितत्त्वज्ञः संधिविग्रहकालवित् ।
सान्त्वपूर्वमिदं वाक्यं मार्जारं मूषकोऽब्रवीत् ॥ १२-१३६-४७॥
tato'rthagatitattvajñaḥ saṃdhivigrahakālavit |
sāntvapūrvamidaṃ vākyaṃ mārjāraṃ mūṣako'bravīt || 12-136-47||

MHB 12-136-48

सौहृदेनाभिभाषे त्वा कच्चिन्मार्जार जीवसि ।
जीवितं हि तवेच्छामि श्रेयः साधारणं हि नौ ॥ १२-१३६-४८॥
sauhṛdenābhibhāṣe tvā kaccinmārjāra jīvasi |
jīvitaṃ hi tavecchāmi śreyaḥ sādhāraṇaṃ hi nau || 12-136-48||

MHB 12-136-49

न ते सौम्य विषत्तव्यं जीविष्यसि यथा पुरा ।
अहं त्वामुद्धरिष्यामि प्राणाञ्जह्यां हि ते कृते ॥ १२-१३६-४९॥
na te saumya viṣattavyaṃ jīviṣyasi yathā purā |
ahaṃ tvāmuddhariṣyāmi prāṇāñjahyāṃ hi te kṛte || 12-136-49||

MHB 12-136-50

अस्ति कश्चिदुपायोऽत्र पुष्कलः प्रतिभाति माम् ।
येन शक्यस्त्वया मोक्षः प्राप्तुं श्रेयो यथा मया ॥ १२-१३६-५०॥
asti kaścidupāyo'tra puṣkalaḥ pratibhāti mām |
yena śakyastvayā mokṣaḥ prāptuṃ śreyo yathā mayā || 12-136-50||

MHB 12-136-51

मया ह्युपायो दृष्टोऽयं विचार्य मतिमात्मनः ।
आत्मार्थं च त्वदर्थं च श्रेयः साधारणं हि नौ ॥ १२-१३६-५१॥
mayā hyupāyo dṛṣṭo'yaṃ vicārya matimātmanaḥ |
ātmārthaṃ ca tvadarthaṃ ca śreyaḥ sādhāraṇaṃ hi nau || 12-136-51||

MHB 12-136-52

इदं हि नकुलोलूकं पापबुद्ध्यभितः स्थितम् ।
न धर्षयति मार्जार तेन मे स्वस्ति सांप्रतम् ॥ १२-१३६-५२॥
idaṃ hi nakulolūkaṃ pāpabuddhyabhitaḥ sthitam |
na dharṣayati mārjāra tena me svasti sāṃpratam || 12-136-52||

MHB 12-136-53

कूजंश्चपलनेत्रोऽयं कौशिको मां निरीक्षते ।
नगशाखाग्रहस्तिष्ठंस्तस्याहं भृशमुद्विजे ॥ १२-१३६-५३॥
kūjaṃścapalanetro'yaṃ kauśiko māṃ nirīkṣate |
nagaśākhāgrahastiṣṭhaṃstasyāhaṃ bhṛśamudvije || 12-136-53||

MHB 12-136-54

सतां साप्तपदं सख्यं सवासो मेऽसि पण्डितः ।
सांवास्यकं करिष्यामि नास्ति ते मृत्युतो भयम् ॥ १२-१३६-५४॥
satāṃ sāptapadaṃ sakhyaṃ savāso me'si paṇḍitaḥ |
sāṃvāsyakaṃ kariṣyāmi nāsti te mṛtyuto bhayam || 12-136-54||

MHB 12-136-55

न हि शक्नोषि मार्जार पाशं छेत्तुं विना मया ।
अहं छेत्स्यामि ते पाशं यदि मां त्वं न हिंससि ॥ १२-१३६-५५॥
na hi śaknoṣi mārjāra pāśaṃ chettuṃ vinā mayā |
ahaṃ chetsyāmi te pāśaṃ yadi māṃ tvaṃ na hiṃsasi || 12-136-55||

MHB 12-136-56

त्वमाश्रितो नगस्याग्रं मूलं त्वहमुपाश्रितः ।
चिरोषिताविहावां वै वृक्षेऽस्मिन्विदितं हि ते ॥ १२-१३६-५६॥
tvamāśrito nagasyāgraṃ mūlaṃ tvahamupāśritaḥ |
ciroṣitāvihāvāṃ vai vṛkṣe'sminviditaṃ hi te || 12-136-56||

MHB 12-136-57

यस्मिन्नाश्वसते कश्चिद्यश्च नाश्वसते क्वचित् ।
न तौ धीराः प्रशंसन्ति नित्यमुद्विग्नचेतसौ ॥ १२-१३६-५७॥
yasminnāśvasate kaścidyaśca nāśvasate kvacit |
na tau dhīrāḥ praśaṃsanti nityamudvignacetasau || 12-136-57||

MHB 12-136-58

तस्माद्विवर्धतां प्रीतिः सत्या संगतिरस्तु नौ ।
कालातीतमपार्थं हि न प्रशंसन्ति पण्डिताः ॥ १२-१३६-५८॥
tasmādvivardhatāṃ prītiḥ satyā saṃgatirastu nau |
kālātītamapārthaṃ hi na praśaṃsanti paṇḍitāḥ || 12-136-58||

MHB 12-136-59

अर्थयुक्तिमिमां तावद्यथाभूतां निशामय ।
तव जीवितमिच्छामि त्वं ममेच्छसि जीवितम् ॥ १२-१३६-५९॥
arthayuktimimāṃ tāvadyathābhūtāṃ niśāmaya |
tava jīvitamicchāmi tvaṃ mamecchasi jīvitam || 12-136-59||

MHB 12-136-60

कश्चित्तरति काष्ठेन सुगम्भीरां महानदीम् ।
स तारयति तत्काष्ठं स च काष्ठेन तार्यते ॥ १२-१३६-६०॥
kaścittarati kāṣṭhena sugambhīrāṃ mahānadīm |
sa tārayati tatkāṣṭhaṃ sa ca kāṣṭhena tāryate || 12-136-60||

MHB 12-136-61

ईदृशो नौ समायोगो भविष्यति सुनिस्तरः ।
अहं त्वां तारयिष्यामि त्वं च मां तारयिष्यसि ॥ १२-१३६-६१॥
īdṛśo nau samāyogo bhaviṣyati sunistaraḥ |
ahaṃ tvāṃ tārayiṣyāmi tvaṃ ca māṃ tārayiṣyasi || 12-136-61||

MHB 12-136-62

एवमुक्त्वा तु पलितस्तदर्थमुभयोर्हितम् ।
हेतुमद्ग्रहणीयं च कालाकाङ्क्षी व्यपैक्षत ॥ १२-१३६-६२॥
evamuktvā tu palitastadarthamubhayorhitam |
hetumadgrahaṇīyaṃ ca kālākāṅkṣī vyapaikṣata || 12-136-62||

MHB 12-136-63

अथ सुव्याहृतं तस्य श्रुत्वा शत्रुर्विचक्षणः ।
हेतुमद्ग्रहणीयार्थं मार्जारो वाक्यमब्रवीत् ॥ १२-१३६-६३॥
atha suvyāhṛtaṃ tasya śrutvā śatrurvicakṣaṇaḥ |
hetumadgrahaṇīyārthaṃ mārjāro vākyamabravīt || 12-136-63||

MHB 12-136-64

बुद्धिमान्वाक्यसंपन्नस्तद्वाक्यमनुवर्णयन् ।
तामवस्थामवेक्ष्यान्त्यां साम्नैव प्रत्यपूजयत् ॥ १२-१३६-६४॥
buddhimānvākyasaṃpannastadvākyamanuvarṇayan |
tāmavasthāmavekṣyāntyāṃ sāmnaiva pratyapūjayat || 12-136-64||

MHB 12-136-65

ततस्तीक्ष्णाग्रदशनो वैडूर्यमणिलोचनः ।
मूषकं मन्दमुद्वीक्ष्य मार्जारो लोमशोऽब्रवीत् ॥ १२-१३६-६५॥
tatastīkṣṇāgradaśano vaiḍūryamaṇilocanaḥ |
mūṣakaṃ mandamudvīkṣya mārjāro lomaśo'bravīt || 12-136-65||

MHB 12-136-66

नन्दामि सौम्य भद्रं ते यो मां जीवन्तमिच्छसि ।
श्रेयश्च यदि जानीषे क्रियतां मा विचारय ॥ १२-१३६-६६॥
nandāmi saumya bhadraṃ te yo māṃ jīvantamicchasi |
śreyaśca yadi jānīṣe kriyatāṃ mā vicāraya || 12-136-66||

MHB 12-136-67

अहं हि दृढमापन्नस्त्वमापन्नतरो मया ।
द्वयोरापन्नयोः संधिः क्रियतां मा विचारय ॥ १२-१३६-६७॥
ahaṃ hi dṛḍhamāpannastvamāpannataro mayā |
dvayorāpannayoḥ saṃdhiḥ kriyatāṃ mā vicāraya || 12-136-67||

MHB 12-136-68

विधत्स्व प्राप्तकालं यत्कार्यं सिध्यतु चावयोः ।
मयि कृच्छ्राद्विनिर्मुक्ते न विनङ्क्ष्यति ते कृतम् ॥ १२-१३६-६८॥
vidhatsva prāptakālaṃ yatkāryaṃ sidhyatu cāvayoḥ |
mayi kṛcchrādvinirmukte na vinaṅkṣyati te kṛtam || 12-136-68||

MHB 12-136-69

न्यस्तमानोऽस्मि भक्तोऽस्मि शिष्यस्त्वद्धितकृत्तथा ।
निदेशवशवर्ती च भवन्तं शरणं गतः ॥ १२-१३६-६९॥
nyastamāno'smi bhakto'smi śiṣyastvaddhitakṛttathā |
nideśavaśavartī ca bhavantaṃ śaraṇaṃ gataḥ || 12-136-69||

MHB 12-136-70

इत्येवमुक्तः पलितो मार्जारं वशमागतम् ।
वाक्यं हितमुवाचेदमभिनीतार्थमर्थवत् ॥ १२-१३६-७०॥
ityevamuktaḥ palito mārjāraṃ vaśamāgatam |
vākyaṃ hitamuvācedamabhinītārthamarthavat || 12-136-70||

MHB 12-136-71

उदारं यद्भवानाह नैतच्चित्रं भवद्विधे ।
विदितो यस्तु मार्गो मे हितार्थं शृणु तं मम ॥ १२-१३६-७१॥
udāraṃ yadbhavānāha naitaccitraṃ bhavadvidhe |
vidito yastu mārgo me hitārthaṃ śṛṇu taṃ mama || 12-136-71||

MHB 12-136-72

अहं त्वानुप्रवेक्ष्यामि नकुलान्मे महद्भयम् ।
त्रायस्व मां मा वधीश्च शक्तोऽस्मि तव मोक्षणे ॥ १२-१३६-७२॥
ahaṃ tvānupravekṣyāmi nakulānme mahadbhayam |
trāyasva māṃ mā vadhīśca śakto'smi tava mokṣaṇe || 12-136-72||

MHB 12-136-73

उलूकाच्चैव मां रक्ष क्षुद्रः प्रार्थयते हि माम् ।
अहं छेत्स्यामि ते पाशान्सखे सत्येन ते शपे ॥ १२-१३६-७३॥
ulūkāccaiva māṃ rakṣa kṣudraḥ prārthayate hi mām |
ahaṃ chetsyāmi te pāśānsakhe satyena te śape || 12-136-73||

MHB 12-136-74

तद्वचः संगतं श्रुत्वा लोमशो युक्तमर्थवत् ।
हर्षादुद्वीक्ष्य पलितं स्वागतेनाभ्यपूजयत् ॥ १२-१३६-७४॥
tadvacaḥ saṃgataṃ śrutvā lomaśo yuktamarthavat |
harṣādudvīkṣya palitaṃ svāgatenābhyapūjayat || 12-136-74||

MHB 12-136-75

स तं संपूज्य पलितं मार्जारः सौहृदे स्थितः ।
सुविचिन्त्याब्रवीद्धीरः प्रीतस्त्वरित एव हि ॥ १२-१३६-७५॥
sa taṃ saṃpūjya palitaṃ mārjāraḥ sauhṛde sthitaḥ |
suvicintyābravīddhīraḥ prītastvarita eva hi || 12-136-75||

MHB 12-136-76

क्षिप्रमागच्छ भद्रं ते त्वं मे प्राणसमः सखा ।
तव प्राज्ञ प्रसादाद्धि क्षिप्रं प्राप्स्यामि जीवितम् ॥ १२-१३६-७६॥
kṣipramāgaccha bhadraṃ te tvaṃ me prāṇasamaḥ sakhā |
tava prājña prasādāddhi kṣipraṃ prāpsyāmi jīvitam || 12-136-76||

MHB 12-136-77

यद्यदेवंगतेनाद्य शक्यं कर्तुं मया तव ।
तदाज्ञापय कर्ताहं संधिरेवास्तु नौ सखे ॥ १२-१३६-७७॥
yadyadevaṃgatenādya śakyaṃ kartuṃ mayā tava |
tadājñāpaya kartāhaṃ saṃdhirevāstu nau sakhe || 12-136-77||

MHB 12-136-78

अस्मात्ते संशयान्मुक्तः समित्रगणबान्धवः ।
सर्वकार्याणि कर्ताहं प्रियाणि च हितानि च ॥ १२-१३६-७८॥
asmātte saṃśayānmuktaḥ samitragaṇabāndhavaḥ |
sarvakāryāṇi kartāhaṃ priyāṇi ca hitāni ca || 12-136-78||

MHB 12-136-79

मुक्तश्च व्यसनादस्मात्सौम्याहमपि नाम ते ।
प्रीतिमुत्पादयेयं च प्रतिकर्तुं च शक्नुयाम् ॥ १२-१३६-७९॥
muktaśca vyasanādasmātsaumyāhamapi nāma te |
prītimutpādayeyaṃ ca pratikartuṃ ca śaknuyām || 12-136-79||

MHB 12-136-80

ग्राहयित्वा तु तं स्वार्थं मार्जारं मूषकस्तदा ।
प्रविवेश सुविस्रब्धः सम्यगर्थांश्चचार ह ॥ १२-१३६-८०॥
grāhayitvā tu taṃ svārthaṃ mārjāraṃ mūṣakastadā |
praviveśa suvisrabdhaḥ samyagarthāṃścacāra ha || 12-136-80||

MHB 12-136-81

एवमाश्वासितो विद्वान्मार्जारेण स मूषकः ।
मार्जारोरसि विस्रब्धः सुष्वाप पितृमातृवत् ॥ १२-१३६-८१॥
evamāśvāsito vidvānmārjāreṇa sa mūṣakaḥ |
mārjārorasi visrabdhaḥ suṣvāpa pitṛmātṛvat || 12-136-81||

MHB 12-136-82

लीनं तु तस्य गात्रेषु मार्जारस्याथ मूषकम् ।
तौ दृष्ट्वा नकुलोलूकौ निराशौ जग्मतुर्गृहान् ॥ १२-१३६-८२॥
līnaṃ tu tasya gātreṣu mārjārasyātha mūṣakam |
tau dṛṣṭvā nakulolūkau nirāśau jagmaturgṛhān || 12-136-82||

MHB 12-136-83

लीनस्तु तस्य गात्रेषु पलितो देशकालवित् ।
चिच्छेद पाशान्नृपते कालाकाङ्क्षी शनैः शनैः ॥ १२-१३६-८३॥
līnastu tasya gātreṣu palito deśakālavit |
ciccheda pāśānnṛpate kālākāṅkṣī śanaiḥ śanaiḥ || 12-136-83||

MHB 12-136-84

अथ बन्धपरिक्लिष्टो मार्जारो वीक्ष्य मूषकम् ।
छिन्दन्तं वै तदा पाशानत्वरन्तं त्वरान्वितः ॥ १२-१३६-८४॥
atha bandhaparikliṣṭo mārjāro vīkṣya mūṣakam |
chindantaṃ vai tadā pāśānatvarantaṃ tvarānvitaḥ || 12-136-84||

MHB 12-136-85

तमत्वरन्तं पलितं पाशानां छेदने तदा ।
संचोदयितुमारेभे मार्जारो मूषकं तदा ॥ १२-१३६-८५॥
tamatvarantaṃ palitaṃ pāśānāṃ chedane tadā |
saṃcodayitumārebhe mārjāro mūṣakaṃ tadā || 12-136-85||

MHB 12-136-86

किं सौम्य नाभित्वरसे किं कृतार्थोऽवमन्यसे ।
छिन्धि पाशानमित्रघ्न पुरा श्वपच एति सः ॥ १२-१३६-८६॥
kiṃ saumya nābhitvarase kiṃ kṛtārtho'vamanyase |
chindhi pāśānamitraghna purā śvapaca eti saḥ || 12-136-86||

MHB 12-136-87

इत्युक्तस्त्वरता तेन मतिमान्पलितोऽब्रवीत् ।
मार्जारमकृतप्रज्ञं वश्यमात्महितं वचः ॥ १२-१३६-८७॥
ityuktastvaratā tena matimānpalito'bravīt |
mārjāramakṛtaprajñaṃ vaśyamātmahitaṃ vacaḥ || 12-136-87||

MHB 12-136-88

तूष्णीं भव न ते सौम्य त्वरा कार्या न संभ्रमः ।
वयमेवात्र कालज्ञा न कालः परिहास्यते ॥ १२-१३६-८८॥
tūṣṇīṃ bhava na te saumya tvarā kāryā na saṃbhramaḥ |
vayamevātra kālajñā na kālaḥ parihāsyate || 12-136-88||

MHB 12-136-89

अकाले कृत्यमारब्धं कर्तुं नार्थाय कल्पते ।
तदेव काल आरब्धं महतेऽर्थाय कल्पते ॥ १२-१३६-८९॥
akāle kṛtyamārabdhaṃ kartuṃ nārthāya kalpate |
tadeva kāla ārabdhaṃ mahate'rthāya kalpate || 12-136-89||

MHB 12-136-90

अकालविप्रमुक्तान्मे त्वत्त एव भयं भवेत् ।
तस्मात्कालं प्रतीक्षस्व किमिति त्वरसे सखे ॥ १२-१३६-९०॥
akālavipramuktānme tvatta eva bhayaṃ bhavet |
tasmātkālaṃ pratīkṣasva kimiti tvarase sakhe || 12-136-90||

MHB 12-136-91

यावत्पश्यामि चण्डालमायान्तं शस्त्रपाणिनम् ।
ततश्छेत्स्यामि ते पाशं प्राप्ते साधारणे भये ॥ १२-१३६-९१॥
yāvatpaśyāmi caṇḍālamāyāntaṃ śastrapāṇinam |
tataśchetsyāmi te pāśaṃ prāpte sādhāraṇe bhaye || 12-136-91||

MHB 12-136-92

तस्मिन्काले प्रमुक्तस्त्वं तरुमेवाधिरोहसि ।
न हि ते जीवितादन्यत्किंचित्कृत्यं भविष्यति ॥ १२-१३६-९२॥
tasminkāle pramuktastvaṃ tarumevādhirohasi |
na hi te jīvitādanyatkiṃcitkṛtyaṃ bhaviṣyati || 12-136-92||

MHB 12-136-93

ततो भवत्यतिक्रान्ते त्रस्ते भीते च लोमश ।
अहं बिलं प्रवेक्ष्यामि भवाञ्शाखां गमिष्यति ॥ १२-१३६-९३॥
tato bhavatyatikrānte traste bhīte ca lomaśa |
ahaṃ bilaṃ pravekṣyāmi bhavāñśākhāṃ gamiṣyati || 12-136-93||

MHB 12-136-94

एवमुक्तस्तु मार्जारो मूषकेणात्मनो हितम् ।
वचनं वाक्यतत्त्वज्ञो जीवितार्थी महामतिः ॥ १२-१३६-९४॥
evamuktastu mārjāro mūṣakeṇātmano hitam |
vacanaṃ vākyatattvajño jīvitārthī mahāmatiḥ || 12-136-94||

MHB 12-136-95

अथात्मकृत्यत्वरितः सम्यक्प्रश्रयमाचरन् ।
उवाच लोमशो वाक्यं मूषकं चिरकारिणम् ॥ १२-१३६-९५॥
athātmakṛtyatvaritaḥ samyakpraśrayamācaran |
uvāca lomaśo vākyaṃ mūṣakaṃ cirakāriṇam || 12-136-95||

MHB 12-136-96

न ह्येवं मित्रकार्याणि प्रीत्या कुर्वन्ति साधवः ।
यथा त्वं मोक्षितः कृच्छ्रात्त्वरमाणेन वै मया ॥ १२-१३६-९६॥
na hyevaṃ mitrakāryāṇi prītyā kurvanti sādhavaḥ |
yathā tvaṃ mokṣitaḥ kṛcchrāttvaramāṇena vai mayā || 12-136-96||

MHB 12-136-97

तथैव त्वरमाणेन त्वया कार्यं हितं मम ।
यत्नं कुरु महाप्राज्ञ यथा स्वस्त्यावयोर्भवेत् ॥ १२-१३६-९७॥
tathaiva tvaramāṇena tvayā kāryaṃ hitaṃ mama |
yatnaṃ kuru mahāprājña yathā svastyāvayorbhavet || 12-136-97||

MHB 12-136-98

अथ वा पूर्ववैरं त्वं स्मरन्कालं विकर्षसि ।
पश्य दुष्कृतकर्मत्वं व्यक्तमायुःक्षयो मम ॥ १२-१३६-९८॥
atha vā pūrvavairaṃ tvaṃ smarankālaṃ vikarṣasi |
paśya duṣkṛtakarmatvaṃ vyaktamāyuḥkṣayo mama || 12-136-98||

MHB 12-136-99

यच्च किंचिन्मयाज्ञानात्पुरस्ताद्विप्रियं कृतम् ।
न तन्मनसि कर्तव्यं क्षमये त्वां प्रसीद मे ॥ १२-१३६-९९॥
yacca kiṃcinmayājñānātpurastādvipriyaṃ kṛtam |
na tanmanasi kartavyaṃ kṣamaye tvāṃ prasīda me || 12-136-99||

MHB 12-136-100

तमेवंवादिनं प्राज्ञः शास्त्रविद्बुद्धिसंमतः ।
उवाचेदं वचः श्रेष्ठं मार्जारं मूषकस्तदा ॥ १२-१३६-१००॥
tamevaṃvādinaṃ prājñaḥ śāstravidbuddhisaṃmataḥ |
uvācedaṃ vacaḥ śreṣṭhaṃ mārjāraṃ mūṣakastadā || 12-136-100||

MHB 12-136-101

श्रुतं मे तव मार्जार स्वमर्थं परिगृह्णतः ।
ममापि त्वं विजानीहि स्वमर्थं परिगृह्णतः ॥ १२-१३६-१०१॥
śrutaṃ me tava mārjāra svamarthaṃ parigṛhṇataḥ |
mamāpi tvaṃ vijānīhi svamarthaṃ parigṛhṇataḥ || 12-136-101||

MHB 12-136-102

यन्मित्रं भीतवत्साध्यं यन्मित्रं भयसंहितम् ।
सुरक्षितं ततः कार्यं पाणिः सर्पमुखादिव ॥ १२-१३६-१०२॥
yanmitraṃ bhītavatsādhyaṃ yanmitraṃ bhayasaṃhitam |
surakṣitaṃ tataḥ kāryaṃ pāṇiḥ sarpamukhādiva || 12-136-102||

MHB 12-136-103

कृत्वा बलवता संधिमात्मानं यो न रक्षति ।
अपथ्यमिव तद्भुक्तं तस्यानर्थाय कल्पते ॥ १२-१३६-१०३॥
kṛtvā balavatā saṃdhimātmānaṃ yo na rakṣati |
apathyamiva tadbhuktaṃ tasyānarthāya kalpate || 12-136-103||

MHB 12-136-104

न कश्चित्कस्यचिन्मित्रं न कश्चित्कस्यचित्सुहृत् ।
अर्थैरर्था निबध्यन्ते गजैर्वनगजा इव ॥ १२-१३६-१०४॥
na kaścitkasyacinmitraṃ na kaścitkasyacitsuhṛt |
arthairarthā nibadhyante gajairvanagajā iva || 12-136-104||

MHB 12-136-105

न हि कश्चित्कृते कार्ये कर्तारं समवेक्षते ।
तस्मात्सर्वाणि कार्याणि सावशेषाणि कारयेत् ॥ १२-१३६-१०५॥
na hi kaścitkṛte kārye kartāraṃ samavekṣate |
tasmātsarvāṇi kāryāṇi sāvaśeṣāṇi kārayet || 12-136-105||

MHB 12-136-106

तस्मिन्कालेऽपि च भवान्दिवाकीर्तिभयान्वितः ।
मम न ग्रहणे शक्तः पलायनपरायणः ॥ १२-१३६-१०६॥
tasminkāle'pi ca bhavāndivākīrtibhayānvitaḥ |
mama na grahaṇe śaktaḥ palāyanaparāyaṇaḥ || 12-136-106||

MHB 12-136-107

छिन्नं तु तन्तुबाहुल्यं तन्तुरेकोऽवशेषितः ।
छेत्स्याम्यहं तदप्याशु निर्वृतो भव लोमश ॥ १२-१३६-१०७॥
chinnaṃ tu tantubāhulyaṃ tantureko'vaśeṣitaḥ |
chetsyāmyahaṃ tadapyāśu nirvṛto bhava lomaśa || 12-136-107||

MHB 12-136-108

तयोः संवदतोरेवं तथैवापन्नयोर्द्वयोः ।
क्षयं जगाम सा रात्रिर्लोमशं चाविशद्भयम् ॥ १२-१३६-१०८॥
tayoḥ saṃvadatorevaṃ tathaivāpannayordvayoḥ |
kṣayaṃ jagāma sā rātrirlomaśaṃ cāviśadbhayam || 12-136-108||

MHB 12-136-109

ततः प्रभातसमये विकृतः कृष्णपिङ्गलः ।
स्थूलस्फिग्विकचो रूक्षः श्वचक्रपरिवारितः ॥ १२-१३६-१०९॥
tataḥ prabhātasamaye vikṛtaḥ kṛṣṇapiṅgalaḥ |
sthūlasphigvikaco rūkṣaḥ śvacakraparivāritaḥ || 12-136-109||

MHB 12-136-110

शङ्कुकर्णो महावक्त्रः पलितो घोरदर्शनः ।
परिघो नाम चण्डालः शस्त्रपाणिरदृश्यत ॥ १२-१३६-११०॥
śaṅkukarṇo mahāvaktraḥ palito ghoradarśanaḥ |
parigho nāma caṇḍālaḥ śastrapāṇiradṛśyata || 12-136-110||

MHB 12-136-111

तं दृष्ट्वा यमदूताभं मार्जारस्त्रस्तचेतनः ।
उवाच पलितं भीतः किमिदानीं करिष्यसि ॥ १२-१३६-१११॥
taṃ dṛṣṭvā yamadūtābhaṃ mārjārastrastacetanaḥ |
uvāca palitaṃ bhītaḥ kimidānīṃ kariṣyasi || 12-136-111||

MHB 12-136-112

अथ चापि सुसंत्रस्तौ तं दृष्ट्वा घोरदर्शनम् ।
क्षणेन नकुलोलूकौ नैराश्यं जग्मतुस्तदा ॥ १२-१३६-११२॥
atha cāpi susaṃtrastau taṃ dṛṣṭvā ghoradarśanam |
kṣaṇena nakulolūkau nairāśyaṃ jagmatustadā || 12-136-112||

MHB 12-136-113

बलिनौ मतिमन्तौ च संघातं चाप्युपागतौ ।
अशक्यौ सुनयात्तस्मात्संप्रधर्षयितुं बलात् ॥ १२-१३६-११३॥
balinau matimantau ca saṃghātaṃ cāpyupāgatau |
aśakyau sunayāttasmātsaṃpradharṣayituṃ balāt || 12-136-113||

MHB 12-136-114

कार्यार्थं कृतसंधी तौ दृष्ट्वा मार्जारमूषकौ ।
उलूकनकुलौ तूर्णं जग्मतुः स्वं स्वमालयम् ॥ १२-१३६-११४॥
kāryārthaṃ kṛtasaṃdhī tau dṛṣṭvā mārjāramūṣakau |
ulūkanakulau tūrṇaṃ jagmatuḥ svaṃ svamālayam || 12-136-114||

MHB 12-136-115

ततश्चिच्छेद तं तन्तुं मार्जारस्य स मूषकः ।
विप्रमुक्तोऽथ मार्जारस्तमेवाभ्यपतद्द्रुमम् ॥ १२-१३६-११५॥
tataściccheda taṃ tantuṃ mārjārasya sa mūṣakaḥ |
vipramukto'tha mārjārastamevābhyapataddrumam || 12-136-115||

MHB 12-136-116

स च तस्माद्भयान्मुक्तो मुक्तो घोरेण शत्रुणा ।
बिलं विवेश पलितः शाखां भेजे च लोमशः ॥ १२-१३६-११६॥
sa ca tasmādbhayānmukto mukto ghoreṇa śatruṇā |
bilaṃ viveśa palitaḥ śākhāṃ bheje ca lomaśaḥ || 12-136-116||

MHB 12-136-117

उन्माथमप्यथादाय चण्डालो वीक्ष्य सर्वशः ।
विहताशः क्षणेनाथ तस्माद्देशादपाक्रमत् ।
जगाम च स्वभवनं चण्डालो भरतर्षभ ॥ १२-१३६-११७॥
unmāthamapyathādāya caṇḍālo vīkṣya sarvaśaḥ |
vihatāśaḥ kṣaṇenātha tasmāddeśādapākramat |
jagāma ca svabhavanaṃ caṇḍālo bharatarṣabha || 12-136-117||

MHB 12-136-118

ततस्तस्माद्भयान्मुक्तो दुर्लभं प्राप्य जीवितम् ।
बिलस्थं पादपाग्रस्थः पलितं लोमशोऽब्रवीत् ॥ १२-१३६-११८॥
tatastasmādbhayānmukto durlabhaṃ prāpya jīvitam |
bilasthaṃ pādapāgrasthaḥ palitaṃ lomaśo'bravīt || 12-136-118||

MHB 12-136-119

अकृत्वा संविदं कांचित्सहसाहमुपप्लुतः ।
कृतज्ञं कृतकल्याणं कच्चिन्मां नाभिशङ्कसे ॥ १२-१३६-११९॥
akṛtvā saṃvidaṃ kāṃcitsahasāhamupaplutaḥ |
kṛtajñaṃ kṛtakalyāṇaṃ kaccinmāṃ nābhiśaṅkase || 12-136-119||

MHB 12-136-120

गत्वा च मम विश्वासं दत्त्वा च मम जीवितम् ।
मित्रोपभोगसमये किं त्वं नैवोपसर्पसि ॥ १२-१३६-१२०॥
gatvā ca mama viśvāsaṃ dattvā ca mama jīvitam |
mitropabhogasamaye kiṃ tvaṃ naivopasarpasi || 12-136-120||

MHB 12-136-121

कृत्वा हि पूर्वं मित्राणि यः पश्चान्नानुतिष्ठति ।
न स मित्राणि लभते कृच्छ्रास्वापत्सु दुर्मतिः ॥ १२-१३६-१२१॥
kṛtvā hi pūrvaṃ mitrāṇi yaḥ paścānnānutiṣṭhati |
na sa mitrāṇi labhate kṛcchrāsvāpatsu durmatiḥ || 12-136-121||

MHB 12-136-122

तत्कृतोऽहं त्वया मित्रं सामर्थ्यादात्मनः सखे ।
स मां मित्रत्वमापन्नमुपभोक्तुं त्वमर्हसि ॥ १२-१३६-१२२॥
tatkṛto'haṃ tvayā mitraṃ sāmarthyādātmanaḥ sakhe |
sa māṃ mitratvamāpannamupabhoktuṃ tvamarhasi || 12-136-122||

MHB 12-136-123

यानि मे सन्ति मित्राणि ये च मे सन्ति बान्धवाः ।
सर्वे त्वां पूजयिष्यन्ति शिष्या गुरुमिव प्रियम् ॥ १२-१३६-१२३॥
yāni me santi mitrāṇi ye ca me santi bāndhavāḥ |
sarve tvāṃ pūjayiṣyanti śiṣyā gurumiva priyam || 12-136-123||

MHB 12-136-124

अहं च पूजयिष्ये त्वां समित्रगणबान्धवम् ।
जीवितस्य प्रदातारं कृतज्ञः को न पूजयेत् ॥ १२-१३६-१२४॥
ahaṃ ca pūjayiṣye tvāṃ samitragaṇabāndhavam |
jīvitasya pradātāraṃ kṛtajñaḥ ko na pūjayet || 12-136-124||

MHB 12-136-125

ईश्वरो मे भवानस्तु शरीरस्य गृहस्य च ।
अर्थानां चैव सर्वेषामनुशास्ता च मे भव ॥ १२-१३६-१२५॥
īśvaro me bhavānastu śarīrasya gṛhasya ca |
arthānāṃ caiva sarveṣāmanuśāstā ca me bhava || 12-136-125||

MHB 12-136-126

अमात्यो मे भव प्राज्ञ पितेव हि प्रशाधि माम् ।
न तेऽस्ति भयमस्मत्तो जीवितेनात्मनः शपे ॥ १२-१३६-१२६॥
amātyo me bhava prājña piteva hi praśādhi mām |
na te'sti bhayamasmatto jīvitenātmanaḥ śape || 12-136-126||

MHB 12-136-127

बुद्ध्या त्वमुशनाः साक्षाद्बले त्वधिकृता वयम् ।
त्वन्मन्त्रबलयुक्तो हि विन्देत जयमेव ह ॥ १२-१३६-१२७॥
buddhyā tvamuśanāḥ sākṣādbale tvadhikṛtā vayam |
tvanmantrabalayukto hi vindeta jayameva ha || 12-136-127||

MHB 12-136-128

एवमुक्तः परं सान्त्वं मार्जारेण स मूषकः ।
उवाच परमार्थज्ञः श्लक्ष्णमात्महितं वचः ॥ १२-१३६-१२८॥
evamuktaḥ paraṃ sāntvaṃ mārjāreṇa sa mūṣakaḥ |
uvāca paramārthajñaḥ ślakṣṇamātmahitaṃ vacaḥ || 12-136-128||

MHB 12-136-129

यद्भवानाह तत्सर्वं मया ते लोमश श्रुतम् ।
ममापि तावद्ब्रुवतः शृणु यत्प्रतिभाति माम् ॥ १२-१३६-१२९॥
yadbhavānāha tatsarvaṃ mayā te lomaśa śrutam |
mamāpi tāvadbruvataḥ śṛṇu yatpratibhāti mām || 12-136-129||

MHB 12-136-130

वेदितव्यानि मित्राणि बोद्धव्याश्चापि शत्रवः ।
एतत्सुसूक्ष्मं लोकेऽस्मिन्दृश्यते प्राज्ञसंमतम् ॥ १२-१३६-१३०॥
veditavyāni mitrāṇi boddhavyāścāpi śatravaḥ |
etatsusūkṣmaṃ loke'smindṛśyate prājñasaṃmatam || 12-136-130||

MHB 12-136-131

शत्रुरूपाश्च सुहृदो मित्ररूपाश्च शत्रवः ।
सान्त्वितास्ते न बुध्यन्ते रागलोभवशं गताः ॥ १२-१३६-१३१॥
śatrurūpāśca suhṛdo mitrarūpāśca śatravaḥ |
sāntvitāste na budhyante rāgalobhavaśaṃ gatāḥ || 12-136-131||

MHB 12-136-132

नास्ति जात्या रिपुर्नाम मित्रं नाम न विद्यते ।
सामर्थ्ययोगाज्जायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा ॥ १२-१३६-१३२॥
nāsti jātyā ripurnāma mitraṃ nāma na vidyate |
sāmarthyayogājjāyante mitrāṇi ripavastathā || 12-136-132||

MHB 12-136-133

यो यस्मिञ्जीवति स्वार्थं पश्येत्तावत्स जीवति ।
स तस्य तावन्मित्रं स्याद्यावन्न स्याद्विपर्ययः ॥ १२-१३६-१३३॥
yo yasmiñjīvati svārthaṃ paśyettāvatsa jīvati |
sa tasya tāvanmitraṃ syādyāvanna syādviparyayaḥ || 12-136-133||

MHB 12-136-134

नास्ति मैत्री स्थिरा नाम न च ध्रुवमसौहृदम् ।
अर्थयुक्त्या हि जायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा ॥ १२-१३६-१३४॥
nāsti maitrī sthirā nāma na ca dhruvamasauhṛdam |
arthayuktyā hi jāyante mitrāṇi ripavastathā || 12-136-134||

MHB 12-136-135

मित्रं च शत्रुतामेति कस्मिंश्चित्कालपर्यये ।
शत्रुश्च मित्रतामेति स्वार्थो हि बलवत्तरः ॥ १२-१३६-१३५॥
mitraṃ ca śatrutāmeti kasmiṃścitkālaparyaye |
śatruśca mitratāmeti svārtho hi balavattaraḥ || 12-136-135||

MHB 12-136-136

यो विश्वसति मित्रेषु न चाश्वसति शत्रुषु ।
अर्थयुक्तिमविज्ञाय चलितं तस्य जीवितम् ॥ १२-१३६-१३६॥
yo viśvasati mitreṣu na cāśvasati śatruṣu |
arthayuktimavijñāya calitaṃ tasya jīvitam || 12-136-136||

MHB 12-136-137

अर्थयुक्तिमविज्ञाय यः शुभे कुरुते मतिम् ।
मित्रे वा यदि वा शत्रौ तस्यापि चलिता मतिः ॥ १२-१३६-१३७॥
arthayuktimavijñāya yaḥ śubhe kurute matim |
mitre vā yadi vā śatrau tasyāpi calitā matiḥ || 12-136-137||

MHB 12-136-138

न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्तेऽपि न विश्वसेत् ।
विश्वासाद्भयमुत्पन्नं मूलान्यपि निकृन्तति ॥ १२-१३६-१३८॥
na viśvasedaviśvaste viśvaste'pi na viśvaset |
viśvāsādbhayamutpannaṃ mūlānyapi nikṛntati || 12-136-138||

MHB 12-136-139

अर्थयुक्त्या हि दृश्यन्ते पिता माता सुतास्तथा ।
मातुला भागिनेयाश्च तथा संबन्धिबान्धवाः ॥ १२-१३६-१३९॥
arthayuktyā hi dṛśyante pitā mātā sutāstathā |
mātulā bhāgineyāśca tathā saṃbandhibāndhavāḥ || 12-136-139||

MHB 12-136-140

पुत्रं हि मातापितरु त्यजतः पतितं प्रियम् ।
लोको रक्षति चात्मानं पश्य स्वार्थस्य सारताम् ॥ १२-१३६-१४०॥
putraṃ hi mātāpitaru tyajataḥ patitaṃ priyam |
loko rakṣati cātmānaṃ paśya svārthasya sāratām || 12-136-140||

MHB 12-136-141

तं मन्ये निकृतिप्रज्ञं यो मोक्षं प्रत्यनन्तरम् ।
कृत्यं मृगयसे कर्तुं सुखोपायमसंशयम् ॥ १२-१३६-१४१॥
taṃ manye nikṛtiprajñaṃ yo mokṣaṃ pratyanantaram |
kṛtyaṃ mṛgayase kartuṃ sukhopāyamasaṃśayam || 12-136-141||

MHB 12-136-142

अस्मिन्निलय एव त्वं न्यग्रोधादवतारितः ।
पूर्वं निविष्टमुन्माथं चपलत्वान्न बुद्धवान् ॥ १२-१३६-१४२॥
asminnilaya eva tvaṃ nyagrodhādavatāritaḥ |
pūrvaṃ niviṣṭamunmāthaṃ capalatvānna buddhavān || 12-136-142||

MHB 12-136-143

आत्मनश्चपलो नास्ति कुतोऽन्येषां भविष्यति ।
तस्मात्सर्वाणि कार्याणि चपलो हन्त्यसंशयम् ॥ १२-१३६-१४३॥
ātmanaścapalo nāsti kuto'nyeṣāṃ bhaviṣyati |
tasmātsarvāṇi kāryāṇi capalo hantyasaṃśayam || 12-136-143||

MHB 12-136-144

ब्रवीति मधुरं कंचित्प्रियो मे ह भवानिति ।
तन्मिथ्याकरणं सर्वं विस्तरेणापि मे शृणु ॥ १२-१३६-१४४॥
bravīti madhuraṃ kaṃcitpriyo me ha bhavāniti |
tanmithyākaraṇaṃ sarvaṃ vistareṇāpi me śṛṇu || 12-136-144||

MHB 12-136-145

कारणात्प्रियतामेति द्वेष्यो भवति कारणात् ।
अर्थार्थी जीवलोकोऽयं न कश्चित्कस्यचित्प्रियः ॥ १२-१३६-१४५॥
kāraṇātpriyatāmeti dveṣyo bhavati kāraṇāt |
arthārthī jīvaloko'yaṃ na kaścitkasyacitpriyaḥ || 12-136-145||

MHB 12-136-146

सख्यं सोदरयोर्भ्रात्रोर्दंपत्योर्वा परस्परम् ।
कस्यचिन्नाभिजानामि प्रीतिं निष्कारणामिह ॥ १२-१३६-१४६॥
sakhyaṃ sodarayorbhrātrordaṃpatyorvā parasparam |
kasyacinnābhijānāmi prītiṃ niṣkāraṇāmiha || 12-136-146||

MHB 12-136-147

यद्यपि भ्रातरः क्रुद्धा भार्या वा कारणान्तरे ।
स्वभावतस्ते प्रीयन्ते नेतरः प्रीयते जनः ॥ १२-१३६-१४७॥
yadyapi bhrātaraḥ kruddhā bhāryā vā kāraṇāntare |
svabhāvataste prīyante netaraḥ prīyate janaḥ || 12-136-147||

MHB 12-136-148

प्रियो भवति दानेन प्रियवादेन चापरः ।
मन्त्रहोमजपैरन्यः कार्यार्थं प्रीयते जनः ॥ १२-१३६-१४८॥
priyo bhavati dānena priyavādena cāparaḥ |
mantrahomajapairanyaḥ kāryārthaṃ prīyate janaḥ || 12-136-148||

MHB 12-136-149

उत्पन्ने कारणे प्रीतिर्नास्ति नौ कारणान्तरे ।
प्रध्वस्ते कारणस्थाने सा प्रीतिर्विनिवर्तते ॥ १२-१३६-१४९॥
utpanne kāraṇe prītirnāsti nau kāraṇāntare |
pradhvaste kāraṇasthāne sā prītirvinivartate || 12-136-149||

MHB 12-136-150

किं नु तत्कारणं मन्ये येनाहं भवतः प्रियः ।
अन्यत्राभ्यवहारार्थात्तत्रापि च बुधा वयम् ॥ १२-१३६-१५०॥
kiṃ nu tatkāraṇaṃ manye yenāhaṃ bhavataḥ priyaḥ |
anyatrābhyavahārārthāttatrāpi ca budhā vayam || 12-136-150||

MHB 12-136-151

कालो हेतुं विकुरुते स्वार्थस्तमनुवर्तते ।
स्वार्थं प्राज्ञोऽभिजानाति प्राज्ञं लोकोऽनुवर्तते ॥ १२-१३६-१५१॥
kālo hetuṃ vikurute svārthastamanuvartate |
svārthaṃ prājño'bhijānāti prājñaṃ loko'nuvartate || 12-136-151||

MHB 12-136-152

न त्वीदृशं त्वया वाच्यं विदुषि स्वार्थपण्डिते ।
अकालेऽविषमस्थस्य स्वार्थहेतुरयं तव ॥ १२-१३६-१५२॥
na tvīdṛśaṃ tvayā vācyaṃ viduṣi svārthapaṇḍite |
akāle'viṣamasthasya svārthaheturayaṃ tava || 12-136-152||

MHB 12-136-153

तस्मान्नाहं चले स्वार्थात्सुस्थितः संधिविग्रहे ।
अभ्राणामिव रूपाणि विकुर्वन्ति क्षणे क्षणे ॥ १२-१३६-१५३॥
tasmānnāhaṃ cale svārthātsusthitaḥ saṃdhivigrahe |
abhrāṇāmiva rūpāṇi vikurvanti kṣaṇe kṣaṇe || 12-136-153||

MHB 12-136-154

अद्यैव हि रिपुर्भूत्वा पुनरद्यैव सौहृदम् ।
पुनश्च रिपुरद्यैव युक्तीनां पश्य चापलम् ॥ १२-१३६-१५४॥
adyaiva hi ripurbhūtvā punaradyaiva sauhṛdam |
punaśca ripuradyaiva yuktīnāṃ paśya cāpalam || 12-136-154||

MHB 12-136-155

आसीत्तावत्तु मैत्री नौ यावद्धेतुरभूत्पुरा ।
सा गता सह तेनैव कालयुक्तेन हेतुना ॥ १२-१३६-१५५॥
āsīttāvattu maitrī nau yāvaddheturabhūtpurā |
sā gatā saha tenaiva kālayuktena hetunā || 12-136-155||

MHB 12-136-156

त्वं हि मेऽत्यन्ततः शत्रुः सामर्थ्यान्मित्रतां गतः ।
तत्कृत्यमभिनिर्वृत्तं प्रकृतिः शत्रुतां गता ॥ १२-१३६-१५६॥
tvaṃ hi me'tyantataḥ śatruḥ sāmarthyānmitratāṃ gataḥ |
tatkṛtyamabhinirvṛttaṃ prakṛtiḥ śatrutāṃ gatā || 12-136-156||

MHB 12-136-157

सोऽहमेवं प्रणीतानि ज्ञात्वा शास्त्राणि तत्त्वतः ।
प्रविशेयं कथं पाशं त्वत्कृतं तद्वदस्व मे ॥ १२-१३६-१५७॥
so'hamevaṃ praṇītāni jñātvā śāstrāṇi tattvataḥ |
praviśeyaṃ kathaṃ pāśaṃ tvatkṛtaṃ tadvadasva me || 12-136-157||

MHB 12-136-158

त्वद्वीर्येण विमुक्तोऽहं मद्वीर्येण तथा भवान् ।
अन्योन्यानुग्रहे वृत्ते नास्ति भूयः समागमः ॥ १२-१३६-१५८॥
tvadvīryeṇa vimukto'haṃ madvīryeṇa tathā bhavān |
anyonyānugrahe vṛtte nāsti bhūyaḥ samāgamaḥ || 12-136-158||

MHB 12-136-159

त्वं हि सौम्य कृतार्थोऽद्य निर्वृत्तार्थास्तथा वयम् ।
न तेऽस्त्यन्यन्मया कृत्यं किंचिदन्यत्र भक्षणात् ॥ १२-१३६-१५९॥
tvaṃ hi saumya kṛtārtho'dya nirvṛttārthāstathā vayam |
na te'styanyanmayā kṛtyaṃ kiṃcidanyatra bhakṣaṇāt || 12-136-159||

MHB 12-136-160

अहमन्नं भवान्भोक्ता दुर्बलोऽहं भवान्बली ।
नावयोर्विद्यते संधिर्नियुक्ते विषमे बले ॥ १२-१३६-१६०॥
ahamannaṃ bhavānbhoktā durbalo'haṃ bhavānbalī |
nāvayorvidyate saṃdhirniyukte viṣame bale || 12-136-160||

MHB 12-136-161

संमन्येऽहं तव प्रज्ञां यन्मोक्षात्प्रत्यनन्तरम् ।
भक्ष्यं मृगयसे नूनं सुखोपायमसंशयम् ॥ १२-१३६-१६१॥
saṃmanye'haṃ tava prajñāṃ yanmokṣātpratyanantaram |
bhakṣyaṃ mṛgayase nūnaṃ sukhopāyamasaṃśayam || 12-136-161||

MHB 12-136-162

भक्ष्यार्थमेव बद्धस्त्वं स मुक्तः प्रसृतः क्षुधा ।
शास्त्रज्ञमभिसंधाय नूनं भक्षयिताद्य माम् ॥ १२-१३६-१६२॥
bhakṣyārthameva baddhastvaṃ sa muktaḥ prasṛtaḥ kṣudhā |
śāstrajñamabhisaṃdhāya nūnaṃ bhakṣayitādya mām || 12-136-162||

MHB 12-136-163

जानामि क्षुधितं हि त्वामाहारसमयश्च ते ।
स त्वं मामभिसंधाय भक्ष्यं मृगयसे पुनः ॥ १२-१३६-१६३॥
jānāmi kṣudhitaṃ hi tvāmāhārasamayaśca te |
sa tvaṃ māmabhisaṃdhāya bhakṣyaṃ mṛgayase punaḥ || 12-136-163||

MHB 12-136-164

यच्चापि पुत्रदारं स्वं तत्संनिसृजसे मयि ।
शुश्रूषां नाम मे कर्तुं सखे मम न तत्क्षमम् ॥ १२-१३६-१६४॥
yaccāpi putradāraṃ svaṃ tatsaṃnisṛjase mayi |
śuśrūṣāṃ nāma me kartuṃ sakhe mama na tatkṣamam || 12-136-164||

MHB 12-136-165

त्वया मां सहितं दृष्ट्वा प्रिया भार्या सुताश्च ये ।
कस्मान्मां ते न खादेयुर्हृष्टाः प्रणयिनस्त्वयि ॥ १२-१३६-१६५॥
tvayā māṃ sahitaṃ dṛṣṭvā priyā bhāryā sutāśca ye |
kasmānmāṃ te na khādeyurhṛṣṭāḥ praṇayinastvayi || 12-136-165||

MHB 12-136-166

नाहं त्वया समेष्यामि वृत्तो हेतुः समागमे ।
शिवं ध्यायस्व मेऽत्रस्थः सुकृतं स्मर्यते यदि ॥ १२-१३६-१६६॥
nāhaṃ tvayā sameṣyāmi vṛtto hetuḥ samāgame |
śivaṃ dhyāyasva me'trasthaḥ sukṛtaṃ smaryate yadi || 12-136-166||

MHB 12-136-167

शत्रोरन्नाद्यभूतः सन्क्लिष्टस्य क्षुधितस्य च ।
भक्ष्यं मृगयमाणस्य कः प्राज्ञो विषयं व्रजेत् ॥ १२-१३६-१६७॥
śatrorannādyabhūtaḥ sankliṣṭasya kṣudhitasya ca |
bhakṣyaṃ mṛgayamāṇasya kaḥ prājño viṣayaṃ vrajet || 12-136-167||

MHB 12-136-168

स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि दूरादपि तवोद्विजे ।
नाहं त्वया समेष्यामि निर्वृतो भव लोमश ॥ १२-१३६-१६८॥
svasti te'stu gamiṣyāmi dūrādapi tavodvije |
nāhaṃ tvayā sameṣyāmi nirvṛto bhava lomaśa || 12-136-168||

MHB 12-136-169

बलवत्संनिकर्षो हि न कदाचित्प्रशस्यते ।
प्रशान्तादपि मे प्राज्ञ भेतव्यं बलिनः सदा ॥ १२-१३६-१६९॥
balavatsaṃnikarṣo hi na kadācitpraśasyate |
praśāntādapi me prājña bhetavyaṃ balinaḥ sadā || 12-136-169||

MHB 12-136-170

यदि त्वर्थेन मे कार्यं ब्रूहि किं करवाणि ते ।
कामं सर्वं प्रदास्यामि न त्वात्मानं कदाचन ॥ १२-१३६-१७०॥
yadi tvarthena me kāryaṃ brūhi kiṃ karavāṇi te |
kāmaṃ sarvaṃ pradāsyāmi na tvātmānaṃ kadācana || 12-136-170||

MHB 12-136-171

आत्मार्थे संततिस्त्याज्या राज्यं रत्नं धनं तथा ।
अपि सर्वस्वमुत्सृज्य रक्षेदात्मानमात्मना ॥ १२-१३६-१७१॥
ātmārthe saṃtatistyājyā rājyaṃ ratnaṃ dhanaṃ tathā |
api sarvasvamutsṛjya rakṣedātmānamātmanā || 12-136-171||

MHB 12-136-172

ऐश्वर्यधनरत्नानां प्रत्यमित्रेऽपि तिष्ठताम् ।
दृष्टा हि पुनरावृत्तिर्जीवतामिति नः श्रुतम् ॥ १२-१३६-१७२॥
aiśvaryadhanaratnānāṃ pratyamitre'pi tiṣṭhatām |
dṛṣṭā hi punarāvṛttirjīvatāmiti naḥ śrutam || 12-136-172||

MHB 12-136-173

न त्वात्मनः संप्रदानं धनरत्नवदिष्यते ।
आत्मा तु सर्वतो रक्ष्यो दारैरपि धनैरपि ॥ १२-१३६-१७३॥
na tvātmanaḥ saṃpradānaṃ dhanaratnavadiṣyate |
ātmā tu sarvato rakṣyo dārairapi dhanairapi || 12-136-173||

MHB 12-136-174

आत्मरक्षिततन्त्राणां सुपरीक्षितकारिणाम् ।
आपदो नोपपद्यन्ते पुरुषाणां स्वदोषजाः ॥ १२-१३६-१७४॥
ātmarakṣitatantrāṇāṃ suparīkṣitakāriṇām |
āpado nopapadyante puruṣāṇāṃ svadoṣajāḥ || 12-136-174||

MHB 12-136-175

शत्रून्सम्यग्विजानन्ति दुर्बला ये बलीयसः ।
तेषां न चाल्यते बुद्धिरात्मार्थं कृतनिश्चया ॥ १२-१३६-१७५॥
śatrūnsamyagvijānanti durbalā ye balīyasaḥ |
teṣāṃ na cālyate buddhirātmārthaṃ kṛtaniścayā || 12-136-175||

MHB 12-136-176

इत्यभिव्यक्तमेवासौ पलितेनावभर्त्सितः ।
मार्जारो व्रीडितो भूत्वा मूषकं वाक्यमब्रवीत् ॥ १२-१३६-१७६॥
ityabhivyaktamevāsau palitenāvabhartsitaḥ |
mārjāro vrīḍito bhūtvā mūṣakaṃ vākyamabravīt || 12-136-176||

MHB 12-136-177

संमन्येऽहं तव प्रज्ञां यस्त्वं मम हिते रतः ।
उक्तवानर्थतत्त्वेन मया संभिन्नदर्शनः ॥ १२-१३६-१७७॥
saṃmanye'haṃ tava prajñāṃ yastvaṃ mama hite rataḥ |
uktavānarthatattvena mayā saṃbhinnadarśanaḥ || 12-136-177||

MHB 12-136-178

न तु मामन्यथा साधो त्वं विज्ञातुमिहार्हसि ।
प्राणप्रदानजं त्वत्तो मम सौहृदमागतम् ॥ १२-१३६-१७८॥
na tu māmanyathā sādho tvaṃ vijñātumihārhasi |
prāṇapradānajaṃ tvatto mama sauhṛdamāgatam || 12-136-178||

MHB 12-136-179

धर्मज्ञोऽस्मि गुणज्ञोऽस्मि कृतज्ञोऽस्मि विशेषतः ।
मित्रेषु वत्सलश्चास्मि त्वद्विधेषु विशेषतः ॥ १२-१३६-१७९॥
dharmajño'smi guṇajño'smi kṛtajño'smi viśeṣataḥ |
mitreṣu vatsalaścāsmi tvadvidheṣu viśeṣataḥ || 12-136-179||

MHB 12-136-180

तन्मामेवंगते साधो न यावयितुमर्हसि ।
त्वया हि याव्यमानोऽहं प्राणाञ्जह्यां सबान्धवः ॥ १२-१३६-१८०॥
tanmāmevaṃgate sādho na yāvayitumarhasi |
tvayā hi yāvyamāno'haṃ prāṇāñjahyāṃ sabāndhavaḥ || 12-136-180||

MHB 12-136-181

धिक्शब्दो हि बुधैर्दृष्टो मद्विधेषु मनस्विषु ।
मरणं धर्मतत्त्वज्ञ न मां शङ्कितुमर्हसि ॥ १२-१३६-१८१॥
dhikśabdo hi budhairdṛṣṭo madvidheṣu manasviṣu |
maraṇaṃ dharmatattvajña na māṃ śaṅkitumarhasi || 12-136-181||

MHB 12-136-182

इति संस्तूयमानो हि मार्जारेण स मूषकः ।
मनसा भावगम्भीरं मार्जारं वाक्यमब्रवीत् ॥ १२-१३६-१८२॥
iti saṃstūyamāno hi mārjāreṇa sa mūṣakaḥ |
manasā bhāvagambhīraṃ mārjāraṃ vākyamabravīt || 12-136-182||

MHB 12-136-183

साधुर्भवाञ्श्रुतार्थोऽस्मि प्रीयते न च विश्वसे ।
संस्तवैर्वा धनौघैर्वा नाहं शक्यः पुनस्त्वया ॥ १२-१३६-१८३॥
sādhurbhavāñśrutārtho'smi prīyate na ca viśvase |
saṃstavairvā dhanaughairvā nāhaṃ śakyaḥ punastvayā || 12-136-183||

MHB 12-136-184

न ह्यमित्रवशं यान्ति प्राज्ञा निष्कारणं सखे ।
अस्मिन्नर्थे च गाथे द्वे निबोधोशनसा कृते ॥ १२-१३६-१८४॥
na hyamitravaśaṃ yānti prājñā niṣkāraṇaṃ sakhe |
asminnarthe ca gāthe dve nibodhośanasā kṛte || 12-136-184||

MHB 12-136-185

शत्रुसाधारणे कृत्ये कृत्वा संधिं बलीयसा ।
समाहितश्चरेद्युक्त्या कृतार्थश्च न विश्वसेत् ॥ १२-१३६-१८५॥
śatrusādhāraṇe kṛtye kṛtvā saṃdhiṃ balīyasā |
samāhitaścaredyuktyā kṛtārthaśca na viśvaset || 12-136-185||

MHB 12-136-186

तस्मात्सर्वास्ववस्थासु रक्षेज्जीवितमात्मनः ।
द्रव्याणि संततिश्चैव सर्वं भवति जीवतः ॥ १२-१३६-१८६॥
tasmātsarvāsvavasthāsu rakṣejjīvitamātmanaḥ |
dravyāṇi saṃtatiścaiva sarvaṃ bhavati jīvataḥ || 12-136-186||

MHB 12-136-187

संक्षेपो नीतिशास्त्राणामविश्वासः परो मतः ।
नृषु तस्मादविश्वासः पुष्कलं हितमात्मनः ॥ १२-१३६-१८७॥
saṃkṣepo nītiśāstrāṇāmaviśvāsaḥ paro mataḥ |
nṛṣu tasmādaviśvāsaḥ puṣkalaṃ hitamātmanaḥ || 12-136-187||

MHB 12-136-188

वध्यन्ते न ह्यविश्वस्ताः शत्रुभिर्दुर्बला अपि ।
विश्वस्तास्त्वाशु वध्यन्ते बलवन्तोऽपि दुर्बलैः ॥ १२-१३६-१८८॥
vadhyante na hyaviśvastāḥ śatrubhirdurbalā api |
viśvastāstvāśu vadhyante balavanto'pi durbalaiḥ || 12-136-188||

MHB 12-136-189

त्वद्विधेभ्यो मया ह्यात्मा रक्ष्यो मार्जार सर्वदा ।
रक्ष त्वमपि चात्मानं चण्डालाज्जातिकिल्बिषात् ॥ १२-१३६-१८९॥
tvadvidhebhyo mayā hyātmā rakṣyo mārjāra sarvadā |
rakṣa tvamapi cātmānaṃ caṇḍālājjātikilbiṣāt || 12-136-189||

MHB 12-136-190

स तस्य ब्रुवतस्त्वेवं संत्रासाज्जातसाध्वसः ।
स्वबिलं हि जवेनाशु मार्जारः प्रययौ ततः ॥ १२-१३६-१९०॥
sa tasya bruvatastvevaṃ saṃtrāsājjātasādhvasaḥ |
svabilaṃ hi javenāśu mārjāraḥ prayayau tataḥ || 12-136-190||

MHB 12-136-191

ततः शास्त्रार्थतत्त्वज्ञो बुद्धिसामर्थ्यमात्मनः ।
विश्राव्य पलितः प्राज्ञो बिलमन्यज्जगाम ह ॥ १२-१३६-१९१॥
tataḥ śāstrārthatattvajño buddhisāmarthyamātmanaḥ |
viśrāvya palitaḥ prājño bilamanyajjagāma ha || 12-136-191||

MHB 12-136-192

एवं प्रज्ञावता बुद्ध्या दुर्बलेन महाबलाः ।
एकेन बहवोऽमित्राः पलितेनाभिसंधिताः ॥ १२-१३६-१९२॥
evaṃ prajñāvatā buddhyā durbalena mahābalāḥ |
ekena bahavo'mitrāḥ palitenābhisaṃdhitāḥ || 12-136-192||

MHB 12-136-193

अरिणापि समर्थेन संधिं कुर्वीत पण्डितः ।
मूषकश्च बिडालश्च मुक्तावन्योन्यसंश्रयात् ॥ १२-१३६-१९३॥
ariṇāpi samarthena saṃdhiṃ kurvīta paṇḍitaḥ |
mūṣakaśca biḍālaśca muktāvanyonyasaṃśrayāt || 12-136-193||

MHB 12-136-194

इत्येष क्षत्रधर्मस्य मया मार्गोऽनुदर्शितः ।
विस्तरेण महीपाल संक्षेपेण पुनः शृणु ॥ १२-१३६-१९४॥
ityeṣa kṣatradharmasya mayā mārgo'nudarśitaḥ |
vistareṇa mahīpāla saṃkṣepeṇa punaḥ śṛṇu || 12-136-194||

MHB 12-136-195

अन्योन्यकृतवैरौ तु चक्रतुः प्रीतिमुत्तमाम् ।
अन्योन्यमभिसंधातुमभूच्चैव तयोर्मतिः ॥ १२-१३६-१९५॥
anyonyakṛtavairau tu cakratuḥ prītimuttamām |
anyonyamabhisaṃdhātumabhūccaiva tayormatiḥ || 12-136-195||

MHB 12-136-196

तत्र प्राज्ञोऽभिसंधत्ते सम्यग्बुद्धिबलाश्रयात् ।
अभिसंधीयते प्राज्ञः प्रमादादपि चाबुधैः ॥ १२-१३६-१९६॥
tatra prājño'bhisaṃdhatte samyagbuddhibalāśrayāt |
abhisaṃdhīyate prājñaḥ pramādādapi cābudhaiḥ || 12-136-196||

MHB 12-136-197

तस्मादभीतवद्भीतो विश्वस्तवदविश्वसन् ।
न ह्यप्रमत्तश्चलति चलितो वा विनश्यति ॥ १२-१३६-१९७॥
tasmādabhītavadbhīto viśvastavadaviśvasan |
na hyapramattaścalati calito vā vinaśyati || 12-136-197||

MHB 12-136-198

कालेन रिपुणा संधिः काले मित्रेण विग्रहः ।
कार्य इत्येव तत्त्वज्ञाः प्राहुर्नित्यं युधिष्ठिर ॥ १२-१३६-१९८॥
kālena ripuṇā saṃdhiḥ kāle mitreṇa vigrahaḥ |
kārya ityeva tattvajñāḥ prāhurnityaṃ yudhiṣṭhira || 12-136-198||

MHB 12-136-199

एवं मत्वा महाराज शास्त्रार्थमभिगम्य च ।
अभियुक्तोऽप्रमत्तश्च प्राग्भयाद्भीतवच्चरेत् ॥ १२-१३६-१९९॥
evaṃ matvā mahārāja śāstrārthamabhigamya ca |
abhiyukto'pramattaśca prāgbhayādbhītavaccaret || 12-136-199||

MHB 12-136-200

भीतवत्संविधिः कार्यः प्रतिसंधिस्तथैव च ।
भयादुत्पद्यते बुद्धिरप्रमत्ताभियोगजा ॥ १२-१३६-२००॥
bhītavatsaṃvidhiḥ kāryaḥ pratisaṃdhistathaiva ca |
bhayādutpadyate buddhirapramattābhiyogajā || 12-136-200||

MHB 12-136-201

न भयं विद्यते राजन्भीतस्यानागते भये ।
अभीतस्य तु विस्रम्भात्सुमहज्जायते भयम् ॥ १२-१३६-२०१॥
na bhayaṃ vidyate rājanbhītasyānāgate bhaye |
abhītasya tu visrambhātsumahajjāyate bhayam || 12-136-201||

MHB 12-136-202

न भीरुरिति चात्यन्तं मन्त्रोऽदेयः कथंचन ।
अविज्ञानाद्धि विज्ञाते गच्छेदास्पददर्शिषु ॥ १२-१३६-२०२॥
na bhīruriti cātyantaṃ mantro'deyaḥ kathaṃcana |
avijñānāddhi vijñāte gacchedāspadadarśiṣu || 12-136-202||

MHB 12-136-203

तस्मादभीतवद्भीतो विश्वस्तवदविश्वसन् ।
कार्याणां गुरुतां बुद्ध्वा नानृतं किंचिदाचरेत् ॥ १२-१३६-२०३॥
tasmādabhītavadbhīto viśvastavadaviśvasan |
kāryāṇāṃ gurutāṃ buddhvā nānṛtaṃ kiṃcidācaret || 12-136-203||

MHB 12-136-204

एवमेतन्मया प्रोक्तमितिहासं युधिष्ठिर ।
श्रुत्वा त्वं सुहृदां मध्ये यथावत्समुपाचर ॥ १२-१३६-२०४॥
evametanmayā proktamitihāsaṃ yudhiṣṭhira |
śrutvā tvaṃ suhṛdāṃ madhye yathāvatsamupācara || 12-136-204||

MHB 12-136-205

उपलभ्य मतिं चाग्र्यामरिमित्रान्तरं तथा ।
संधिविग्रहकालं च मोक्षोपायं तथापदि ॥ १२-१३६-२०५॥
upalabhya matiṃ cāgryāmarimitrāntaraṃ tathā |
saṃdhivigrahakālaṃ ca mokṣopāyaṃ tathāpadi || 12-136-205||

MHB 12-136-206

शत्रुसाधारणे कृत्ये कृत्वा संधिं बलीयसा ।
समागमं चरेद्युक्त्या कृतार्थो न च विश्वसेत् ॥ १२-१३६-२०६॥
śatrusādhāraṇe kṛtye kṛtvā saṃdhiṃ balīyasā |
samāgamaṃ caredyuktyā kṛtārtho na ca viśvaset || 12-136-206||

MHB 12-136-207

अविरुद्धां त्रिवर्गेण नीतिमेतां युधिष्ठिर ।
अभ्युत्तिष्ठ श्रुतादस्माद्भूयस्त्वं रञ्जयन्प्रजाः ॥ १२-१३६-२०७॥
aviruddhāṃ trivargeṇa nītimetāṃ yudhiṣṭhira |
abhyuttiṣṭha śrutādasmādbhūyastvaṃ rañjayanprajāḥ || 12-136-207||

MHB 12-136-208

ब्राह्मणैश्चापि ते सार्धं यात्रा भवतु पाण्डव ।
ब्राह्मणा हि परं श्रेयो दिवि चेह च भारत ॥ १२-१३६-२०८॥
brāhmaṇaiścāpi te sārdhaṃ yātrā bhavatu pāṇḍava |
brāhmaṇā hi paraṃ śreyo divi ceha ca bhārata || 12-136-208||

MHB 12-136-209

एते धर्मस्य वेत्तारः कृतज्ञाः सततं प्रभो ।
पूजिताः शुभकर्माणः पूर्वजित्या नराधिप ॥ १२-१३६-२०९॥
ete dharmasya vettāraḥ kṛtajñāḥ satataṃ prabho |
pūjitāḥ śubhakarmāṇaḥ pūrvajityā narādhipa || 12-136-209||

MHB 12-136-210

राज्यं श्रेयः परं राजन्यशः कीर्तिं च लप्स्यसे ।
कुलस्य संततिं चैव यथान्यायं यथाक्रमम् ॥ १२-१३६-२१०॥
rājyaṃ śreyaḥ paraṃ rājanyaśaḥ kīrtiṃ ca lapsyase |
kulasya saṃtatiṃ caiva yathānyāyaṃ yathākramam || 12-136-210||

MHB 12-136-211

द्वयोरिमं भारत संधिविग्रहं सुभाषितं बुद्धिविशेषकारितम् ।
तथान्ववेक्ष्य क्षितिपेन सर्वदा निषेवितव्यं नृप शत्रुमण्डले ॥ १२-१३६-२११॥
dvayorimaṃ bhārata saṃdhivigrahaṃ subhāṣitaṃ buddhiviśeṣakāritam |
tathānvavekṣya kṣitipena sarvadā niṣevitavyaṃ nṛpa śatrumaṇḍale || 12-136-211||

Adhyaya: 137/353 (109)

MHB 12-137-1

युधिष्ठिर उवाच ।
उक्तो मन्त्रो महाबाहो न विश्वासोऽस्ति शत्रुषु ।
कथं हि राजा वर्तेत यदि सर्वत्र नाश्वसेत् ॥ १२-१३७-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
ukto mantro mahābāho na viśvāso'sti śatruṣu |
kathaṃ hi rājā varteta yadi sarvatra nāśvaset || 12-137-1||

MHB 12-137-2

विश्वासाद्धि परं राज्ञो राजन्नुत्पद्यते भयम् ।
कथं वै नाश्वसन्राजा शत्रूञ्जयति पार्थिव ॥ १२-१३७-२॥
viśvāsāddhi paraṃ rājño rājannutpadyate bhayam |
kathaṃ vai nāśvasanrājā śatrūñjayati pārthiva || 12-137-2||

MHB 12-137-3

एतन्मे संशयं छिन्धि मनो मे संप्रमुह्यति ।
अविश्वासकथामेतामुपश्रुत्य पितामह ॥ १२-१३७-३॥
etanme saṃśayaṃ chindhi mano me saṃpramuhyati |
aviśvāsakathāmetāmupaśrutya pitāmaha || 12-137-3||

MHB 12-137-4

भीष्म उवाच ।
शृणु कौन्तेय यो वृत्तो ब्रह्मदत्तनिवेशने ।
पूजन्या सह संवादो ब्रह्मदत्तस्य पार्थिव ॥ १२-१३७-४॥
bhīṣma uvāca |
śṛṇu kaunteya yo vṛtto brahmadattaniveśane |
pūjanyā saha saṃvādo brahmadattasya pārthiva || 12-137-4||

MHB 12-137-5

काम्पिल्ये ब्रह्मदत्तस्य अन्तःपुरनिवासिनी ।
पूजनी नाम शकुनी दीर्घकालं सहोषिता ॥ १२-१३७-५॥
kāmpilye brahmadattasya antaḥpuranivāsinī |
pūjanī nāma śakunī dīrghakālaṃ sahoṣitā || 12-137-5||

MHB 12-137-6

रुतज्ञा सर्वभूतानां यथा वै जीवजीवकः ।
सर्वज्ञा सर्वधर्मज्ञा तिर्यग्योनिगतापि सा ॥ १२-१३७-६॥
rutajñā sarvabhūtānāṃ yathā vai jīvajīvakaḥ |
sarvajñā sarvadharmajñā tiryagyonigatāpi sā || 12-137-6||

MHB 12-137-7

अभिप्रजाता सा तत्र पुत्रमेकं सुवर्चसम् ।
समकालं च राज्ञोऽपि देव्याः पुत्रो व्यजायत ॥ १२-१३७-७॥
abhiprajātā sā tatra putramekaṃ suvarcasam |
samakālaṃ ca rājño'pi devyāḥ putro vyajāyata || 12-137-7||

MHB 12-137-8

समुद्रतीरं गत्वा सा त्वाजहार फलद्वयम् ।
पुष्ट्यर्थं च स्वपुत्रस्य राजपुत्रस्य चैव ह ॥ १२-१३७-८॥
samudratīraṃ gatvā sā tvājahāra phaladvayam |
puṣṭyarthaṃ ca svaputrasya rājaputrasya caiva ha || 12-137-8||

MHB 12-137-9

फलमेकं सुतायादाद्राजपुत्राय चापरम् ।
अमृतास्वादसदृशं बलतेजोविवर्धनम् ।
तत्रागच्छत्परां वृद्धिं राजपुत्रः फलाशनात् ॥ १२-१३७-९॥
phalamekaṃ sutāyādādrājaputrāya cāparam |
amṛtāsvādasadṛśaṃ balatejovivardhanam |
tatrāgacchatparāṃ vṛddhiṃ rājaputraḥ phalāśanāt || 12-137-9||

MHB 12-137-10

धात्र्या हस्तगतश्चापि तेनाक्रीडत पक्षिणा ।
शून्ये तु तमुपादाय पक्षिणं समजातकम् ।
हत्वा ततः स राजेन्द्र धात्र्या हस्तमुपागमत् ॥ १२-१३७-१०॥
dhātryā hastagataścāpi tenākrīḍata pakṣiṇā |
śūnye tu tamupādāya pakṣiṇaṃ samajātakam |
hatvā tataḥ sa rājendra dhātryā hastamupāgamat || 12-137-10||

MHB 12-137-11

अथ सा शकुनी राजन्नागमत्फलहारिका ।
अपश्यन्निहतं पुत्रं तेन बालेन भूतले ॥ १२-१३७-११॥
atha sā śakunī rājannāgamatphalahārikā |
apaśyannihataṃ putraṃ tena bālena bhūtale || 12-137-11||

MHB 12-137-12

बाष्पपूर्णमुखी दीना दृष्ट्वा सा तु हतं सुतम् ।
पूजनी दुःखसंतप्ता रुदती वाक्यमब्रवीत् ॥ १२-१३७-१२॥
bāṣpapūrṇamukhī dīnā dṛṣṭvā sā tu hataṃ sutam |
pūjanī duḥkhasaṃtaptā rudatī vākyamabravīt || 12-137-12||

MHB 12-137-13

क्षत्रिये संगतं नास्ति न प्रीतिर्न च सौहृदम् ।
कारणे संभजन्तीह कृतार्थाः संत्यजन्ति च ॥ १२-१३७-१३॥
kṣatriye saṃgataṃ nāsti na prītirna ca sauhṛdam |
kāraṇe saṃbhajantīha kṛtārthāḥ saṃtyajanti ca || 12-137-13||

MHB 12-137-14

क्षत्रियेषु न विश्वासः कार्यः सर्वोपघातिषु ।
अपकृत्यापि सततं सान्त्वयन्ति निरर्थकम् ॥ १२-१३७-१४॥
kṣatriyeṣu na viśvāsaḥ kāryaḥ sarvopaghātiṣu |
apakṛtyāpi satataṃ sāntvayanti nirarthakam || 12-137-14||

MHB 12-137-15

अहमस्य करोम्यद्य सदृशीं वैरयातनाम् ।
कृतघ्नस्य नृशंसस्य भृशं विश्वासघातिनः ॥ १२-१३७-१५॥
ahamasya karomyadya sadṛśīṃ vairayātanām |
kṛtaghnasya nṛśaṃsasya bhṛśaṃ viśvāsaghātinaḥ || 12-137-15||

MHB 12-137-16

सहसंजातवृद्धस्य तथैव सहभोजिनः ।
शरणागतस्य च वधस्त्रिविधं ह्यस्य किल्बिषम् ॥ १२-१३७-१६॥
sahasaṃjātavṛddhasya tathaiva sahabhojinaḥ |
śaraṇāgatasya ca vadhastrividhaṃ hyasya kilbiṣam || 12-137-16||

MHB 12-137-17

इत्युक्त्वा चरणाभ्यां तु नेत्रे नृपसुतस्य सा ।
भित्त्वा स्वस्था तत इदं पूजनी वाक्यमब्रवीत् ॥ १२-१३७-१७॥
ityuktvā caraṇābhyāṃ tu netre nṛpasutasya sā |
bhittvā svasthā tata idaṃ pūjanī vākyamabravīt || 12-137-17||

MHB 12-137-18

इच्छयैव कृतं पापं सद्य एवोपसर्पति ।
कृतप्रतिक्रियं तेषां न नश्यति शुभाशुभम् ॥ १२-१३७-१८॥
icchayaiva kṛtaṃ pāpaṃ sadya evopasarpati |
kṛtapratikriyaṃ teṣāṃ na naśyati śubhāśubham || 12-137-18||

MHB 12-137-19

पापं कर्म कृतं किंचिन्न तस्मिन्यदि विद्यते ।
निपात्यतेऽस्य पुत्रेषु न चेत्पौत्रेषु नप्तृषु ॥ १२-१३७-१९॥
pāpaṃ karma kṛtaṃ kiṃcinna tasminyadi vidyate |
nipātyate'sya putreṣu na cetpautreṣu naptṛṣu || 12-137-19||

MHB 12-137-20

ब्रह्मदत्त उवाच ।
अस्ति वै कृतमस्माभिरस्ति प्रतिकृतं त्वया ।
उभयं तत्समीभूतं वस पूजनि मा गमः ॥ १२-१३७-२०॥
brahmadatta uvāca |
asti vai kṛtamasmābhirasti pratikṛtaṃ tvayā |
ubhayaṃ tatsamībhūtaṃ vasa pūjani mā gamaḥ || 12-137-20||

MHB 12-137-21

पूजन्युवाच ।
सकृत्कृतापराधस्य तत्रैव परिलम्बतः ।
न तद्बुधाः प्रशंसन्ति श्रेयस्तत्रापसर्पणम् ॥ १२-१३७-२१॥
pūjanyuvāca |
sakṛtkṛtāparādhasya tatraiva parilambataḥ |
na tadbudhāḥ praśaṃsanti śreyastatrāpasarpaṇam || 12-137-21||

MHB 12-137-22

सान्त्वे प्रयुक्ते नृपते कृतवैरे न विश्वसेत् ।
क्षिप्रं प्रबध्यते मूढो न हि वैरं प्रशाम्यति ॥ १२-१३७-२२॥
sāntve prayukte nṛpate kṛtavaire na viśvaset |
kṣipraṃ prabadhyate mūḍho na hi vairaṃ praśāmyati || 12-137-22||

MHB 12-137-23

अन्योन्यं कृतवैराणां पुत्रपौत्रं निगच्छति ।
पुत्रपौत्रे विनष्टे तु परलोकं निगच्छति ॥ १२-१३७-२३॥
anyonyaṃ kṛtavairāṇāṃ putrapautraṃ nigacchati |
putrapautre vinaṣṭe tu paralokaṃ nigacchati || 12-137-23||

MHB 12-137-24

सर्वेषां कृतवैराणामविश्वासः सुखावहः ।
एकान्ततो न विश्वासः कार्यो विश्वासघातकः ॥ १२-१३७-२४॥
sarveṣāṃ kṛtavairāṇāmaviśvāsaḥ sukhāvahaḥ |
ekāntato na viśvāsaḥ kāryo viśvāsaghātakaḥ || 12-137-24||

MHB 12-137-25

न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्तेऽपि न विश्वसेत् ।
कामं विश्वासयेदन्यान्परेषां तु न विश्वसेत् ॥ १२-१३७-२५॥
na viśvasedaviśvaste viśvaste'pi na viśvaset |
kāmaṃ viśvāsayedanyānpareṣāṃ tu na viśvaset || 12-137-25||

MHB 12-137-26

माता पिता बान्धवानां वरिष्ठौ भार्या जरा बीजमात्रं तु पुत्रः ।
भ्राता शत्रुः क्लिन्नपाणिर्वयस्य आत्मा ह्येकः सुखदुःखस्य वेत्ता ॥ १२-१३७-२६॥
mātā pitā bāndhavānāṃ variṣṭhau bhāryā jarā bījamātraṃ tu putraḥ |
bhrātā śatruḥ klinnapāṇirvayasya ātmā hyekaḥ sukhaduḥkhasya vettā || 12-137-26||

MHB 12-137-27

अन्योन्यकृतवैराणां न संधिरुपपद्यते ।
स च हेतुरतिक्रान्तो यदर्थमहमावसम् ॥ १२-१३७-२७॥
anyonyakṛtavairāṇāṃ na saṃdhirupapadyate |
sa ca heturatikrānto yadarthamahamāvasam || 12-137-27||

MHB 12-137-28

पूजितस्यार्थमानाभ्यां जन्तोः पूर्वापकारिणः ।
चेतो भवत्यविश्वस्तं पूर्वं त्रासयते बलात् ॥ १२-१३७-२८॥
pūjitasyārthamānābhyāṃ jantoḥ pūrvāpakāriṇaḥ |
ceto bhavatyaviśvastaṃ pūrvaṃ trāsayate balāt || 12-137-28||

MHB 12-137-29

पूर्वं संमानना यत्र पश्चाच्चैव विमानना ।
जह्यात्तं सत्त्ववान्वासं संमानितविमानितः ॥ १२-१३७-२९॥
pūrvaṃ saṃmānanā yatra paścāccaiva vimānanā |
jahyāttaṃ sattvavānvāsaṃ saṃmānitavimānitaḥ || 12-137-29||

MHB 12-137-30

उषितास्मि तवागारे दीर्घकालमहिंसिता ।
तदिदं वैरमुत्पन्नं सुखमास्स्व व्रजाम्यहम् ॥ १२-१३७-३०॥
uṣitāsmi tavāgāre dīrghakālamahiṃsitā |
tadidaṃ vairamutpannaṃ sukhamāssva vrajāmyaham || 12-137-30||

MHB 12-137-31

ब्रह्मदत्त उवाच ।
यत्कृते प्रतिकुर्याद्वै न स तत्रापराध्नुयात् ।
अनृणस्तेन भवति वस पूजनि मा गमः ॥ १२-१३७-३१॥
brahmadatta uvāca |
yatkṛte pratikuryādvai na sa tatrāparādhnuyāt |
anṛṇastena bhavati vasa pūjani mā gamaḥ || 12-137-31||

MHB 12-137-32

पूजन्युवाच ।
न कृतस्य न कर्तुश्च सख्यं संधीयते पुनः ।
हृदयं तत्र जानाति कर्तुश्चैव कृतस्य च ॥ १२-१३७-३२॥
pūjanyuvāca |
na kṛtasya na kartuśca sakhyaṃ saṃdhīyate punaḥ |
hṛdayaṃ tatra jānāti kartuścaiva kṛtasya ca || 12-137-32||

MHB 12-137-33

ब्रह्मदत्त उवाच ।
कृतस्य चैव कर्तुश्च सख्यं संधीयते पुनः ।
वैरस्योपशमो दृष्टः पापं नोपाश्नुते पुनः ॥ १२-१३७-३३॥
brahmadatta uvāca |
kṛtasya caiva kartuśca sakhyaṃ saṃdhīyate punaḥ |
vairasyopaśamo dṛṣṭaḥ pāpaṃ nopāśnute punaḥ || 12-137-33||

MHB 12-137-34

पूजन्युवाच ।
नास्ति वैरमुपक्रान्तं सान्त्वितोऽस्मीति नाश्वसेत् ।
विश्वासाद्बध्यते बालस्तस्माच्छ्रेयो ह्यदर्शनम् ॥ १२-१३७-३४॥
pūjanyuvāca |
nāsti vairamupakrāntaṃ sāntvito'smīti nāśvaset |
viśvāsādbadhyate bālastasmācchreyo hyadarśanam || 12-137-34||

MHB 12-137-35

तरसा ये न शक्यन्ते शस्त्रैः सुनिशितैरपि ।
साम्ना ते विनिगृह्यन्ते गजा इव करेणुभिः ॥ १२-१३७-३५॥
tarasā ye na śakyante śastraiḥ suniśitairapi |
sāmnā te vinigṛhyante gajā iva kareṇubhiḥ || 12-137-35||

MHB 12-137-36

ब्रह्मदत्त उवाच ।
संवासाज्जायते स्नेहो जीवितान्तकरेष्वपि ।
अन्योन्यस्य च विश्वासः श्वपचेन शुनो यथा ॥ १२-१३७-३६॥
brahmadatta uvāca |
saṃvāsājjāyate sneho jīvitāntakareṣvapi |
anyonyasya ca viśvāsaḥ śvapacena śuno yathā || 12-137-36||

MHB 12-137-37

अन्योन्यकृतवैराणां संवासान्मृदुतां गतम् ।
नैव तिष्ठति तद्वैरं पुष्करस्थमिवोदकम् ॥ १२-१३७-३७॥
anyonyakṛtavairāṇāṃ saṃvāsānmṛdutāṃ gatam |
naiva tiṣṭhati tadvairaṃ puṣkarasthamivodakam || 12-137-37||

MHB 12-137-38

पूजन्युवाच ।
वैरं पञ्चसमुत्थानं तच्च बुध्यन्ति पण्डिताः ।
स्त्रीकृतं वास्तुजं वाग्जं ससपत्नापराधजम् ॥ १२-१३७-३८॥
pūjanyuvāca |
vairaṃ pañcasamutthānaṃ tacca budhyanti paṇḍitāḥ |
strīkṛtaṃ vāstujaṃ vāgjaṃ sasapatnāparādhajam || 12-137-38||

MHB 12-137-39

तत्र दाता निहन्तव्यः क्षत्रियेण विशेषतः ।
प्रकाशं वाप्रकाशं वा बुद्ध्वा देशबलादिकम् ॥ १२-१३७-३९॥
tatra dātā nihantavyaḥ kṣatriyeṇa viśeṣataḥ |
prakāśaṃ vāprakāśaṃ vā buddhvā deśabalādikam || 12-137-39||

MHB 12-137-40

कृतवैरे न विश्वासः कार्यस्त्विह सुहृद्यपि ।
छन्नं संतिष्ठते वैरं गूढोऽग्निरिव दारुषु ॥ १२-१३७-४०॥
kṛtavaire na viśvāsaḥ kāryastviha suhṛdyapi |
channaṃ saṃtiṣṭhate vairaṃ gūḍho'gniriva dāruṣu || 12-137-40||

MHB 12-137-41

न वित्तेन न पारुष्यैर्न सान्त्वेन न च श्रुतैः ।
वैराग्निः शाम्यते राजन्नौर्वाग्निरिव सागरे ॥ १२-१३७-४१॥
na vittena na pāruṣyairna sāntvena na ca śrutaiḥ |
vairāgniḥ śāmyate rājannaurvāgniriva sāgare || 12-137-41||

MHB 12-137-42

न हि वैराग्निरुद्भूतः कर्म वाप्यपराधजम् ।
शाम्यत्यदग्ध्वा नृपते विना ह्येकतरक्षयात् ॥ १२-१३७-४२॥
na hi vairāgnirudbhūtaḥ karma vāpyaparādhajam |
śāmyatyadagdhvā nṛpate vinā hyekatarakṣayāt || 12-137-42||

MHB 12-137-43

सत्कृतस्यार्थमानाभ्यां स्यात्तु पूर्वापकारिणः ।
नैव शान्तिर्न विश्वासः कर्म त्रासयते बलात् ॥ १२-१३७-४३॥
satkṛtasyārthamānābhyāṃ syāttu pūrvāpakāriṇaḥ |
naiva śāntirna viśvāsaḥ karma trāsayate balāt || 12-137-43||

MHB 12-137-44

नैवापकारे कस्मिंश्चिदहं त्वयि तथा भवान् ।
विश्वासादुषिता पूर्वं नेदानीं विश्वसाम्यहम् ॥ १२-१३७-४४॥
naivāpakāre kasmiṃścidahaṃ tvayi tathā bhavān |
viśvāsāduṣitā pūrvaṃ nedānīṃ viśvasāmyaham || 12-137-44||

MHB 12-137-45

ब्रह्मदत्त उवाच ।
कालेन क्रियते कार्यं तथैव विविधाः क्रियाः ।
कालेनैव प्रवर्तन्ते कः कस्येहापराध्यति ॥ १२-१३७-४५॥
brahmadatta uvāca |
kālena kriyate kāryaṃ tathaiva vividhāḥ kriyāḥ |
kālenaiva pravartante kaḥ kasyehāparādhyati || 12-137-45||

MHB 12-137-46

तुल्यं चोभे प्रवर्तेते मरणं जन्म चैव ह ।
कार्यते चैव कालेन तन्निमित्तं हि जीवति ॥ १२-१३७-४६॥
tulyaṃ cobhe pravartete maraṇaṃ janma caiva ha |
kāryate caiva kālena tannimittaṃ hi jīvati || 12-137-46||

MHB 12-137-47

बध्यन्ते युगपत्केचिदेकैकस्य न चापरे ।
कालो दहति भूतानि संप्राप्याग्निरिवेन्धनम् ॥ १२-१३७-४७॥
badhyante yugapatkecidekaikasya na cāpare |
kālo dahati bhūtāni saṃprāpyāgnirivendhanam || 12-137-47||

MHB 12-137-48

नाहं प्रमाणं नैव त्वमन्योन्यकरणे शुभे ।
कालो नित्यमुपाधत्ते सुखं दुःखं च देहिनाम् ॥ १२-१३७-४८॥
nāhaṃ pramāṇaṃ naiva tvamanyonyakaraṇe śubhe |
kālo nityamupādhatte sukhaṃ duḥkhaṃ ca dehinām || 12-137-48||

MHB 12-137-49

एवं वसेह सस्नेहा यथाकालमहिंसिता ।
यत्कृतं तच्च मे क्षान्तं त्वं चैव क्षम पूजनि ॥ १२-१३७-४९॥
evaṃ vaseha sasnehā yathākālamahiṃsitā |
yatkṛtaṃ tacca me kṣāntaṃ tvaṃ caiva kṣama pūjani || 12-137-49||

MHB 12-137-50

पूजन्युवाच ।
यदि कालः प्रमाणं ते न वैरं कस्यचिद्भवेत् ।
कस्मात्त्वपचितिं यान्ति बान्धवा बान्धवे हते ॥ १२-१३७-५०॥
pūjanyuvāca |
yadi kālaḥ pramāṇaṃ te na vairaṃ kasyacidbhavet |
kasmāttvapacitiṃ yānti bāndhavā bāndhave hate || 12-137-50||

MHB 12-137-51

कस्माद्देवासुराः पूर्वमन्योन्यमभिजघ्निरे ।
यदि कालेन निर्याणं सुखदुःखे भवाभवौ ॥ १२-१३७-५१॥
kasmāddevāsurāḥ pūrvamanyonyamabhijaghnire |
yadi kālena niryāṇaṃ sukhaduḥkhe bhavābhavau || 12-137-51||

MHB 12-137-52

भिषजो भेषजं कर्तुं कस्मादिच्छन्ति रोगिणे ।
यदि कालेन पच्यन्ते भेषजैः किं प्रयोजनम् ॥ १२-१३७-५२॥
bhiṣajo bheṣajaṃ kartuṃ kasmādicchanti rogiṇe |
yadi kālena pacyante bheṣajaiḥ kiṃ prayojanam || 12-137-52||

MHB 12-137-53

प्रलापः क्रियते कस्मात्सुमहाञ्शोकमूर्छितैः ।
यदि कालः प्रमाणं ते कस्माद्धर्मोऽस्ति कर्तृषु ॥ १२-१३७-५३॥
pralāpaḥ kriyate kasmātsumahāñśokamūrchitaiḥ |
yadi kālaḥ pramāṇaṃ te kasmāddharmo'sti kartṛṣu || 12-137-53||

MHB 12-137-54

तव पुत्रो ममापत्यं हतवान्हिंसितो मया ।
अनन्तरं त्वया चाहं बन्धनीया महीपते ॥ १२-१३७-५४॥
tava putro mamāpatyaṃ hatavānhiṃsito mayā |
anantaraṃ tvayā cāhaṃ bandhanīyā mahīpate || 12-137-54||

MHB 12-137-55

अहं हि पुत्रशोकेन कृतपापा तवात्मजे ।
तथा त्वया प्रहर्तव्यं मयि तत्त्वं च मे शृणु ॥ १२-१३७-५५॥
ahaṃ hi putraśokena kṛtapāpā tavātmaje |
tathā tvayā prahartavyaṃ mayi tattvaṃ ca me śṛṇu || 12-137-55||

MHB 12-137-56

भक्षार्थं क्रीडनार्थं वा नरा वाञ्छन्ति पक्षिणः ।
तृतीयो नास्ति संयोगो वधबन्धादृते क्षमः ॥ १२-१३७-५६॥
bhakṣārthaṃ krīḍanārthaṃ vā narā vāñchanti pakṣiṇaḥ |
tṛtīyo nāsti saṃyogo vadhabandhādṛte kṣamaḥ || 12-137-56||

MHB 12-137-57

वधबन्धभयादेके मोक्षतन्त्रमुपागताः ।
मरणोत्पातजं दुःखमाहुर्धर्मविदो जनाः ॥ १२-१३७-५७॥
vadhabandhabhayādeke mokṣatantramupāgatāḥ |
maraṇotpātajaṃ duḥkhamāhurdharmavido janāḥ || 12-137-57||

MHB 12-137-58

सर्वस्य दयिताः प्राणाः सर्वस्य दयिताः सुताः ।
दुःखादुद्विजते सर्वः सर्वस्य सुखमीप्सितम् ॥ १२-१३७-५८॥
sarvasya dayitāḥ prāṇāḥ sarvasya dayitāḥ sutāḥ |
duḥkhādudvijate sarvaḥ sarvasya sukhamīpsitam || 12-137-58||

MHB 12-137-59

दुःखं जरा ब्रह्मदत्त दुःखमर्थविपर्ययः ।
दुःखं चानिष्टसंवासो दुःखमिष्टवियोगजम् ॥ १२-१३७-५९॥
duḥkhaṃ jarā brahmadatta duḥkhamarthaviparyayaḥ |
duḥkhaṃ cāniṣṭasaṃvāso duḥkhamiṣṭaviyogajam || 12-137-59||

MHB 12-137-60

वैरबन्धकृतं दुःखं हिंसाजं स्त्रीकृतं तथा ।
दुःखं सुखेन सततं जनाद्विपरिवर्तते ॥ १२-१३७-६०॥
vairabandhakṛtaṃ duḥkhaṃ hiṃsājaṃ strīkṛtaṃ tathā |
duḥkhaṃ sukhena satataṃ janādviparivartate || 12-137-60||

MHB 12-137-61

न दुःखं परदुःखे वै केचिदाहुरबुद्धयः ।
यो दुःखं नाभिजानाति स जल्पति महाजने ॥ १२-१३७-६१॥
na duḥkhaṃ paraduḥkhe vai kecidāhurabuddhayaḥ |
yo duḥkhaṃ nābhijānāti sa jalpati mahājane || 12-137-61||

MHB 12-137-62

यस्तु शोचति दुःखार्तः स कथं वक्तुमुत्सहेत् ।
रसज्ञः सर्वदुःखस्य यथात्मनि तथा परे ॥ १२-१३७-६२॥
yastu śocati duḥkhārtaḥ sa kathaṃ vaktumutsahet |
rasajñaḥ sarvaduḥkhasya yathātmani tathā pare || 12-137-62||

MHB 12-137-63

यत्कृतं ते मया राजंस्त्वया च मम यत्कृतम् ।
न तद्वर्षशतैः शक्यं व्यपोहितुमरिंदम ॥ १२-१३७-६३॥
yatkṛtaṃ te mayā rājaṃstvayā ca mama yatkṛtam |
na tadvarṣaśataiḥ śakyaṃ vyapohitumariṃdama || 12-137-63||

MHB 12-137-64

आवयोः कृतमन्योन्यं तत्र संधिर्न विद्यते ।
स्मृत्वा स्मृत्वा हि ते पुत्रं नवं वैरं भविष्यति ॥ १२-१३७-६४॥
āvayoḥ kṛtamanyonyaṃ tatra saṃdhirna vidyate |
smṛtvā smṛtvā hi te putraṃ navaṃ vairaṃ bhaviṣyati || 12-137-64||

MHB 12-137-65

वैरमन्तिकमासज्य यः प्रीतिं कर्तुमिच्छति ।
मृन्मयस्येव भग्नस्य तस्य संधिर्न विद्यते ॥ १२-१३७-६५॥
vairamantikamāsajya yaḥ prītiṃ kartumicchati |
mṛnmayasyeva bhagnasya tasya saṃdhirna vidyate || 12-137-65||

MHB 12-137-66

निश्चितश्चार्थशास्त्रज्ञैरविश्वासः सुखोदयः ।
उशनाश्चाथ गाथे द्वे प्रह्रादायाब्रवीत्पुरा ॥ १२-१३७-६६॥
niścitaścārthaśāstrajñairaviśvāsaḥ sukhodayaḥ |
uśanāścātha gāthe dve prahrādāyābravītpurā || 12-137-66||

MHB 12-137-67

ये वैरिणः श्रद्दधते सत्ये सत्येतरेऽपि वा ।
ते श्रद्दधाना वध्यन्ते मधु शुष्कतृणैर्यथा ॥ १२-१३७-६७॥
ye vairiṇaḥ śraddadhate satye satyetare'pi vā |
te śraddadhānā vadhyante madhu śuṣkatṛṇairyathā || 12-137-67||

MHB 12-137-68

न हि वैराणि शाम्यन्ति कुलेष्वा दशमाद्युगात् ।
आख्यातारश्च विद्यन्ते कुले चेद्विद्यते पुमान् ॥ १२-१३७-६८॥
na hi vairāṇi śāmyanti kuleṣvā daśamādyugāt |
ākhyātāraśca vidyante kule cedvidyate pumān || 12-137-68||

MHB 12-137-69

उपगुह्य हि वैराणि सान्त्वयन्ति नराधिपाः ।
अथैनं प्रतिपिंषन्ति पूर्णं घटमिवाश्मनि ॥ १२-१३७-६९॥
upaguhya hi vairāṇi sāntvayanti narādhipāḥ |
athainaṃ pratipiṃṣanti pūrṇaṃ ghaṭamivāśmani || 12-137-69||

MHB 12-137-70

सदा न विश्वसेद्राजन्पापं कृत्वेह कस्यचित् ।
अपकृत्य परेषां हि विश्वासाद्दुःखमश्नुते ॥ १२-१३७-७०॥
sadā na viśvasedrājanpāpaṃ kṛtveha kasyacit |
apakṛtya pareṣāṃ hi viśvāsādduḥkhamaśnute || 12-137-70||

MHB 12-137-71

ब्रह्मदत्त उवाच ।
नाविश्वासाच्चिन्वतेऽर्थान्नेहन्ते चापि किंचन ।
भयादेकतरान्नित्यं मृतकल्पा भवन्ति च ॥ १२-१३७-७१॥
brahmadatta uvāca |
nāviśvāsāccinvate'rthānnehante cāpi kiṃcana |
bhayādekatarānnityaṃ mṛtakalpā bhavanti ca || 12-137-71||

MHB 12-137-72

पूजन्युवाच ।
यस्येह व्रणिनौ पादौ पद्भ्यां च परिसर्पति ।
क्षण्येते तस्य तौ पादौ सुगुप्तमभिधावतः ॥ १२-१३७-७२॥
pūjanyuvāca |
yasyeha vraṇinau pādau padbhyāṃ ca parisarpati |
kṣaṇyete tasya tau pādau suguptamabhidhāvataḥ || 12-137-72||

MHB 12-137-73

नेत्राभ्यां सरुजाभ्यां यः प्रतिवातमुदीक्षते ।
तस्य वायुरुजात्यर्थं नेत्रयोर्भवति ध्रुवम् ॥ १२-१३७-७३॥
netrābhyāṃ sarujābhyāṃ yaḥ prativātamudīkṣate |
tasya vāyurujātyarthaṃ netrayorbhavati dhruvam || 12-137-73||

MHB 12-137-74

दुष्टं पन्थानमाश्रित्य यो मोहादभिपद्यते ।
आत्मनो बलमज्ञात्वा तदन्तं तस्य जीवितम् ॥ १२-१३७-७४॥
duṣṭaṃ panthānamāśritya yo mohādabhipadyate |
ātmano balamajñātvā tadantaṃ tasya jīvitam || 12-137-74||

MHB 12-137-75

यस्तु वर्षमविज्ञाय क्षेत्रं कृषति मानवः ।
हीनं पुरुषकारेण सस्यं नैवाप्नुते पुनः ॥ १२-१३७-७५॥
yastu varṣamavijñāya kṣetraṃ kṛṣati mānavaḥ |
hīnaṃ puruṣakāreṇa sasyaṃ naivāpnute punaḥ || 12-137-75||

MHB 12-137-76

यश्च तिक्तं कषायं वाप्यास्वादविधुरं हितम् ।
आहारं कुरुते नित्यं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥ १२-१३७-७६॥
yaśca tiktaṃ kaṣāyaṃ vāpyāsvādavidhuraṃ hitam |
āhāraṃ kurute nityaṃ so'mṛtatvāya kalpate || 12-137-76||

MHB 12-137-77

पथ्यं भुक्त्वा नरो लोभाद्योऽन्यदश्नाति भोजनम् ।
परिणाममविज्ञाय तदन्तं तस्य जीवितम् ॥ १२-१३७-७७॥
pathyaṃ bhuktvā naro lobhādyo'nyadaśnāti bhojanam |
pariṇāmamavijñāya tadantaṃ tasya jīvitam || 12-137-77||

MHB 12-137-78

दैवं पुरुषकारश्च स्थितावन्योन्यसंश्रयात् ।
उदात्तानां कर्म तन्त्रं दैवं क्लीबा उपासते ॥ १२-१३७-७८॥
daivaṃ puruṣakāraśca sthitāvanyonyasaṃśrayāt |
udāttānāṃ karma tantraṃ daivaṃ klībā upāsate || 12-137-78||

MHB 12-137-79

कर्म चात्महितं कार्यं तीक्ष्णं वा यदि वा मृदु ।
ग्रस्यतेऽकर्मशीलस्तु सदानर्थैरकिंचनः ॥ १२-१३७-७९॥
karma cātmahitaṃ kāryaṃ tīkṣṇaṃ vā yadi vā mṛdu |
grasyate'karmaśīlastu sadānarthairakiṃcanaḥ || 12-137-79||

MHB 12-137-80

तस्मात्संशयितेऽप्यर्थे कार्य एव पराक्रमः ।
सर्वस्वमपि संत्यज्य कार्यमात्महितं नरैः ॥ १२-१३७-८०॥
tasmātsaṃśayite'pyarthe kārya eva parākramaḥ |
sarvasvamapi saṃtyajya kāryamātmahitaṃ naraiḥ || 12-137-80||

MHB 12-137-81

विद्या शौर्यं च दाक्ष्यं च बलं धैर्यं च पञ्चमम् ।
मित्राणि सहजान्याहुर्वर्तयन्तीह यैर्बुधाः ॥ १२-१३७-८१॥
vidyā śauryaṃ ca dākṣyaṃ ca balaṃ dhairyaṃ ca pañcamam |
mitrāṇi sahajānyāhurvartayantīha yairbudhāḥ || 12-137-81||

MHB 12-137-82

निवेशनं च कुप्यं च क्षेत्रं भार्या सुहृज्जनः ।
एतान्युपचितान्याहुः सर्वत्र लभते पुमान् ॥ १२-१३७-८२॥
niveśanaṃ ca kupyaṃ ca kṣetraṃ bhāryā suhṛjjanaḥ |
etānyupacitānyāhuḥ sarvatra labhate pumān || 12-137-82||

MHB 12-137-83

सर्वत्र रमते प्राज्ञः सर्वत्र च विरोचते ।
न विभीषयते कंचिद्भीषितो न बिभेति च ॥ १२-१३७-८३॥
sarvatra ramate prājñaḥ sarvatra ca virocate |
na vibhīṣayate kaṃcidbhīṣito na bibheti ca || 12-137-83||

MHB 12-137-84

नित्यं बुद्धिमतो ह्यर्थः स्वल्पकोऽपि विवर्धते ।
दाक्ष्येण कुरुते कर्म संयमात्प्रतितिष्ठति ॥ १२-१३७-८४॥
nityaṃ buddhimato hyarthaḥ svalpako'pi vivardhate |
dākṣyeṇa kurute karma saṃyamātpratitiṣṭhati || 12-137-84||

MHB 12-137-85

गृहस्नेहावबद्धानां नराणामल्पमेधसाम् ।
कुस्त्री खादति मांसानि माघमा सेगवामिव ॥ १२-१३७-८५॥
gṛhasnehāvabaddhānāṃ narāṇāmalpamedhasām |
kustrī khādati māṃsāni māghamā segavāmiva || 12-137-85||

MHB 12-137-86

गृहं क्षेत्राणि मित्राणि स्वदेश इति चापरे ।
इत्येवमवसीदन्ति नरा बुद्धिविपर्यये ॥ १२-१३७-८६॥
gṛhaṃ kṣetrāṇi mitrāṇi svadeśa iti cāpare |
ityevamavasīdanti narā buddhiviparyaye || 12-137-86||

MHB 12-137-87

उत्पतेत्सरुजाद्देशाद्व्याधिदुर्भिक्षपीडितात् ।
अन्यत्र वस्तुं गच्छेद्वा वसेद्वा नित्यमानितः ॥ १२-१३७-८७॥
utpatetsarujāddeśādvyādhidurbhikṣapīḍitāt |
anyatra vastuṃ gacchedvā vasedvā nityamānitaḥ || 12-137-87||

MHB 12-137-88

तस्मादन्यत्र यास्यामि वस्तुं नाहमिहोत्सहे ।
कृतमेतदनाहार्यं तव पुत्रेण पार्थिव ॥ १२-१३७-८८॥
tasmādanyatra yāsyāmi vastuṃ nāhamihotsahe |
kṛtametadanāhāryaṃ tava putreṇa pārthiva || 12-137-88||

MHB 12-137-89

कुभार्यां च कुपुत्रं च कुराजानं कुसौहृदम् ।
कुसंबन्धं कुदेशं च दूरतः परिवर्जयेत् ॥ १२-१३७-८९॥
kubhāryāṃ ca kuputraṃ ca kurājānaṃ kusauhṛdam |
kusaṃbandhaṃ kudeśaṃ ca dūrataḥ parivarjayet || 12-137-89||

MHB 12-137-90

कुमित्रे नास्ति विश्वासः कुभार्यायां कुतो रतिः ।
कुराज्ये निर्वृतिर्नास्ति कुदेशे न प्रजीव्यते ॥ १२-१३७-९०॥
kumitre nāsti viśvāsaḥ kubhāryāyāṃ kuto ratiḥ |
kurājye nirvṛtirnāsti kudeśe na prajīvyate || 12-137-90||

MHB 12-137-91

कुमित्रे संगतं नास्ति नित्यमस्थिरसौहृदे ।
अवमानः कुसंबन्धे भवत्यर्थविपर्यये ॥ १२-१३७-९१॥
kumitre saṃgataṃ nāsti nityamasthirasauhṛde |
avamānaḥ kusaṃbandhe bhavatyarthaviparyaye || 12-137-91||

MHB 12-137-92

सा भार्या या प्रियं ब्रूते स पुत्रो यत्र निर्वृतिः ।
तन्मित्रं यत्र विश्वासः स देशो यत्र जीव्यते ॥ १२-१३७-९२॥
sā bhāryā yā priyaṃ brūte sa putro yatra nirvṛtiḥ |
tanmitraṃ yatra viśvāsaḥ sa deśo yatra jīvyate || 12-137-92||

MHB 12-137-93

यत्र नास्ति बलात्कारः स राजा तीव्रशासनः ।
न चैव ह्यभिसंबन्धो दरिद्रं यो बुभूषति ॥ १२-१३७-९३॥
yatra nāsti balātkāraḥ sa rājā tīvraśāsanaḥ |
na caiva hyabhisaṃbandho daridraṃ yo bubhūṣati || 12-137-93||

MHB 12-137-94

भार्या देशोऽथ मित्राणि पुत्रसंबन्धिबान्धवाः ।
एतत्सर्वं गुणवति धर्मनेत्रे महीपतौ ॥ १२-१३७-९४॥
bhāryā deśo'tha mitrāṇi putrasaṃbandhibāndhavāḥ |
etatsarvaṃ guṇavati dharmanetre mahīpatau || 12-137-94||

MHB 12-137-95

अधर्मज्ञस्य विलयं प्रजा गच्छन्त्यनिग्रहात् ।
राजा मूलं त्रिवर्गस्य अप्रमत्तोऽनुपालयन् ॥ १२-१३७-९५॥
adharmajñasya vilayaṃ prajā gacchantyanigrahāt |
rājā mūlaṃ trivargasya apramatto'nupālayan || 12-137-95||

MHB 12-137-96

बलिषड्भागमुद्धृत्य बलिं तमुपयोजयेत् ।
न रक्षति प्रजाः सम्यग्यः स पार्थिवतस्करः ॥ १२-१३७-९६॥
baliṣaḍbhāgamuddhṛtya baliṃ tamupayojayet |
na rakṣati prajāḥ samyagyaḥ sa pārthivataskaraḥ || 12-137-96||

MHB 12-137-97

दत्त्वाभयं यः स्वयमेव राजा न तत्प्रमाणं कुरुते यथावत् ।
स सर्वलोकादुपलभ्य पापमधर्मबुद्धिर्निरयं प्रयाति ॥ १२-१३७-९७॥
dattvābhayaṃ yaḥ svayameva rājā na tatpramāṇaṃ kurute yathāvat |
sa sarvalokādupalabhya pāpamadharmabuddhirnirayaṃ prayāti || 12-137-97||

MHB 12-137-98

दत्त्वाभयं यः स्म राजा प्रमाणं कुरुते सदा ।
स सर्वसुखकृज्ज्ञेयः प्रजा धर्मेण पालयन् ॥ १२-१३७-९८॥
dattvābhayaṃ yaḥ sma rājā pramāṇaṃ kurute sadā |
sa sarvasukhakṛjjñeyaḥ prajā dharmeṇa pālayan || 12-137-98||

MHB 12-137-99

पिता माता गुरुर्गोप्ता वह्निर्वैश्रवणो यमः ।
सप्त राज्ञो गुणानेतान्मनुराह प्रजापतिः ॥ १२-१३७-९९॥
pitā mātā gururgoptā vahnirvaiśravaṇo yamaḥ |
sapta rājño guṇānetānmanurāha prajāpatiḥ || 12-137-99||

MHB 12-137-100

पिता हि राजा राष्ट्रस्य प्रजानां योऽनुकम्पकः ।
तस्मिन्मिथ्याप्रणीते हि तिर्यग्गच्छति मानवः ॥ १२-१३७-१००॥
pitā hi rājā rāṣṭrasya prajānāṃ yo'nukampakaḥ |
tasminmithyāpraṇīte hi tiryaggacchati mānavaḥ || 12-137-100||

MHB 12-137-101

संभावयति मातेव दीनमभ्यवपद्यते ।
दहत्यग्निरिवानिष्टान्यमयन्भवते यमः ॥ १२-१३७-१०१॥
saṃbhāvayati māteva dīnamabhyavapadyate |
dahatyagnirivāniṣṭānyamayanbhavate yamaḥ || 12-137-101||

MHB 12-137-102

इष्टेषु विसृजत्यर्थान्कुबेर इव कामदः ।
गुरुर्धर्मोपदेशेन गोप्ता च परिपालनात् ॥ १२-१३७-१०२॥
iṣṭeṣu visṛjatyarthānkubera iva kāmadaḥ |
gururdharmopadeśena goptā ca paripālanāt || 12-137-102||

MHB 12-137-103

यस्तु रञ्जयते राजा पौरजानपदान्गुणैः ।
न तस्य भ्रश्यते राज्यं गुणधर्मानुपालनात् ॥ १२-१३७-१०३॥
yastu rañjayate rājā paurajānapadānguṇaiḥ |
na tasya bhraśyate rājyaṃ guṇadharmānupālanāt || 12-137-103||

MHB 12-137-104

स्वयं समुपजानन्हि पौरजानपदक्रियाः ।
स सुखं मोदते भूप इह लोके परत्र च ॥ १२-१३७-१०४॥
svayaṃ samupajānanhi paurajānapadakriyāḥ |
sa sukhaṃ modate bhūpa iha loke paratra ca || 12-137-104||

MHB 12-137-105

नित्योद्विग्नाः प्रजा यस्य करभारप्रपीडिताः ।
अनर्थैर्विप्रलुप्यन्ते स गच्छति पराभवम् ॥ १२-१३७-१०५॥
nityodvignāḥ prajā yasya karabhāraprapīḍitāḥ |
anarthairvipralupyante sa gacchati parābhavam || 12-137-105||

MHB 12-137-106

प्रजा यस्य विवर्धन्ते सरसीव महोत्पलम् ।
स सर्वयज्ञफलभाग्राजा लोके महीयते ॥ १२-१३७-१०६॥
prajā yasya vivardhante sarasīva mahotpalam |
sa sarvayajñaphalabhāgrājā loke mahīyate || 12-137-106||

MHB 12-137-107

बलिना विग्रहो राजन्न कथंचित्प्रशस्यते ।
बलिना विगृहीतस्य कुतो राज्यं कुतः सुखम् ॥ १२-१३७-१०७॥
balinā vigraho rājanna kathaṃcitpraśasyate |
balinā vigṛhītasya kuto rājyaṃ kutaḥ sukham || 12-137-107||

MHB 12-137-108

भीष्म उवाच ।
सैवमुक्त्वा शकुनिका ब्रह्मदत्तं नराधिपम् ।
राजानं समनुज्ञाप्य जगामाथेप्सितां दिशम् ॥ १२-१३७-१०८॥
bhīṣma uvāca |
saivamuktvā śakunikā brahmadattaṃ narādhipam |
rājānaṃ samanujñāpya jagāmāthepsitāṃ diśam || 12-137-108||

MHB 12-137-109

एतत्ते ब्रह्मदत्तस्य पूजन्या सह भाषितम् ।
मयोक्तं भरतश्रेष्ठ किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ १२-१३७-१०९॥
etatte brahmadattasya pūjanyā saha bhāṣitam |
mayoktaṃ bharataśreṣṭha kimanyacchrotumicchasi || 12-137-109||

Adhyaya: 138/353 (70)

MHB 12-138-1

युधिष्ठिर उवाच ।
युगक्षयात्परिक्षीणे धर्मे लोके च भारत ।
दस्युभिः पीड्यमाने च कथं स्थेयं पितामह ॥ १२-१३८-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
yugakṣayātparikṣīṇe dharme loke ca bhārata |
dasyubhiḥ pīḍyamāne ca kathaṃ stheyaṃ pitāmaha || 12-138-1||

MHB 12-138-2

भीष्म उवाच ।
हन्त ते कथयिष्यामि नीतिमापत्सु भारत ।
उत्सृज्यापि घृणां काले यथा वर्तेत भूमिपः ॥ १२-१३८-२॥
bhīṣma uvāca |
hanta te kathayiṣyāmi nītimāpatsu bhārata |
utsṛjyāpi ghṛṇāṃ kāle yathā varteta bhūmipaḥ || 12-138-2||

MHB 12-138-3

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
भरद्वाजस्य संवादं राज्ञः शत्रुंतपस्य च ॥ १२-१३८-३॥
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
bharadvājasya saṃvādaṃ rājñaḥ śatruṃtapasya ca || 12-138-3||

MHB 12-138-4

राजा शत्रुंतपो नाम सौवीराणां महारथः ।
कणिङ्कमुपसंगम्य पप्रच्छार्थविनिश्चयम् ॥ १२-१३८-४॥
rājā śatruṃtapo nāma sauvīrāṇāṃ mahārathaḥ |
kaṇiṅkamupasaṃgamya papracchārthaviniścayam || 12-138-4||

MHB 12-138-5

अलब्धस्य कथं लिप्सा लब्धं केन विवर्धते ।
वर्धितं पालयेत्केन पालितं प्रणयेत्कथम् ॥ १२-१३८-५॥
alabdhasya kathaṃ lipsā labdhaṃ kena vivardhate |
vardhitaṃ pālayetkena pālitaṃ praṇayetkatham || 12-138-5||

MHB 12-138-6

तस्मै विनिश्चयार्थं स परिपृष्टार्थनिश्चयः ।
उवाच ब्राह्मणो वाक्यमिदं हेतुमदुत्तरम् ॥ १२-१३८-६॥
tasmai viniścayārthaṃ sa paripṛṣṭārthaniścayaḥ |
uvāca brāhmaṇo vākyamidaṃ hetumaduttaram || 12-138-6||

MHB 12-138-7

नित्यमुद्यतदण्डः स्यान्नित्यं विवृतपौरुषः ।
अच्छिद्रश्छिद्रदर्शी च परेषां विवरानुगः ॥ १२-१३८-७॥
nityamudyatadaṇḍaḥ syānnityaṃ vivṛtapauruṣaḥ |
acchidraśchidradarśī ca pareṣāṃ vivarānugaḥ || 12-138-7||

MHB 12-138-8

नित्यमुद्यतदण्डस्य भृशमुद्विजते जनः ।
तस्मात्सर्वाणि भूतानि दण्डेनैव प्ररोधयेत् ॥ १२-१३८-८॥
nityamudyatadaṇḍasya bhṛśamudvijate janaḥ |
tasmātsarvāṇi bhūtāni daṇḍenaiva prarodhayet || 12-138-8||

MHB 12-138-9

एवमेव प्रशंसन्ति पण्डितास्तत्त्वदर्शिनः ।
तस्माच्चतुष्टये तस्मिन्प्रधानो दण्ड उच्यते ॥ १२-१३८-९॥
evameva praśaṃsanti paṇḍitāstattvadarśinaḥ |
tasmāccatuṣṭaye tasminpradhāno daṇḍa ucyate || 12-138-9||

MHB 12-138-10

छिन्नमूले ह्यधिष्ठाने सर्वे तज्जीविनो हताः ।
कथं हि शाखास्तिष्ठेयुश्छिन्नमूले वनस्पतौ ॥ १२-१३८-१०॥
chinnamūle hyadhiṣṭhāne sarve tajjīvino hatāḥ |
kathaṃ hi śākhāstiṣṭheyuśchinnamūle vanaspatau || 12-138-10||

MHB 12-138-11

मूलमेवादितश्छिन्द्यात्परपक्षस्य पण्डितः ।
ततः सहायान्पक्षं च सर्वमेवानुसारयेत् ॥ १२-१३८-११॥
mūlamevāditaśchindyātparapakṣasya paṇḍitaḥ |
tataḥ sahāyānpakṣaṃ ca sarvamevānusārayet || 12-138-11||

MHB 12-138-12

सुमन्त्रितं सुविक्रान्तं सुयुद्धं सुपलायितम् ।
आपदां पदकालेषु कुर्वीत न विचारयेत् ॥ १२-१३८-१२॥
sumantritaṃ suvikrāntaṃ suyuddhaṃ supalāyitam |
āpadāṃ padakāleṣu kurvīta na vicārayet || 12-138-12||

MHB 12-138-13

वाङ्मात्रेण विनीतः स्याद्धृदयेन यथा क्षुरः ।
श्लक्ष्णपूर्वाभिभाषी च कामक्रोधौ विवर्जयेत् ॥ १२-१३८-१३॥
vāṅmātreṇa vinītaḥ syāddhṛdayena yathā kṣuraḥ |
ślakṣṇapūrvābhibhāṣī ca kāmakrodhau vivarjayet || 12-138-13||

MHB 12-138-14

सपत्नसहिते कार्ये कृत्वा संधिं न विश्वसेत् ।
अपक्रामेत्ततः क्षिप्रं कृतकार्यो विचक्षणः ॥ १२-१३८-१४॥
sapatnasahite kārye kṛtvā saṃdhiṃ na viśvaset |
apakrāmettataḥ kṣipraṃ kṛtakāryo vicakṣaṇaḥ || 12-138-14||

MHB 12-138-15

शत्रुं च मित्ररूपेण सान्त्वेनैवाभिसान्त्वयेत् ।
नित्यशश्चोद्विजेत्तस्मात्सर्पाद्वेश्मगतादिव ॥ १२-१३८-१५॥
śatruṃ ca mitrarūpeṇa sāntvenaivābhisāntvayet |
nityaśaścodvijettasmātsarpādveśmagatādiva || 12-138-15||

MHB 12-138-16

यस्य बुद्धिं परिभवेत्तमतीतेन सान्त्वयेत् ।
अनागतेन दुष्प्रज्ञं प्रत्युत्पन्नेन पण्डितम् ॥ १२-१३८-१६॥
yasya buddhiṃ paribhavettamatītena sāntvayet |
anāgatena duṣprajñaṃ pratyutpannena paṇḍitam || 12-138-16||

MHB 12-138-17

अञ्जलिं शपथं सान्त्वं प्रणम्य शिरसा वदेत् ।
अश्रुप्रपातनं चैव कर्तव्यं भूतिमिच्छता ॥ १२-१३८-१७॥
añjaliṃ śapathaṃ sāntvaṃ praṇamya śirasā vadet |
aśruprapātanaṃ caiva kartavyaṃ bhūtimicchatā || 12-138-17||

MHB 12-138-18

वहेदमित्रं स्कन्धेन यावत्कालविपर्ययः ।
अथैनमागते काले भिन्द्याद्घटमिवाश्मनि ॥ १२-१३८-१८॥
vahedamitraṃ skandhena yāvatkālaviparyayaḥ |
athainamāgate kāle bhindyādghaṭamivāśmani || 12-138-18||

MHB 12-138-19

मुहूर्तमपि राजेन्द्र तिन्दुकालातवज्ज्वलेत् ।
न तुषाग्निरिवानर्चिर्धूमायेत नरश्चिरम् ॥ १२-१३८-१९॥
muhūrtamapi rājendra tindukālātavajjvalet |
na tuṣāgnirivānarcirdhūmāyeta naraściram || 12-138-19||

MHB 12-138-20

नानर्थकेनार्थवत्त्वं कृतघ्नेन समाचरेत् ।
अर्थे तु शक्यते भोक्तुं कृतकार्योऽवमन्यते ।
तस्मात्सर्वाणि कार्याणि सावशेषाणि कारयेत् ॥ १२-१३८-२०॥
nānarthakenārthavattvaṃ kṛtaghnena samācaret |
arthe tu śakyate bhoktuṃ kṛtakāryo'vamanyate |
tasmātsarvāṇi kāryāṇi sāvaśeṣāṇi kārayet || 12-138-20||

MHB 12-138-21

कोकिलस्य वराहस्य मेरोः शून्यस्य वेश्मनः ।
व्याडस्य भक्तिचित्रस्य यच्छ्रेष्ठं तत्समाचरेत् ॥ १२-१३८-२१॥
kokilasya varāhasya meroḥ śūnyasya veśmanaḥ |
vyāḍasya bhakticitrasya yacchreṣṭhaṃ tatsamācaret || 12-138-21||

MHB 12-138-22

उत्थायोत्थाय गच्छेच्च नित्ययुक्तो रिपोर्गृहान् ।
कुशलं चापि पृच्छेत यद्यप्यकुशलं भवेत् ॥ १२-१३८-२२॥
utthāyotthāya gacchecca nityayukto riporgṛhān |
kuśalaṃ cāpi pṛccheta yadyapyakuśalaṃ bhavet || 12-138-22||

MHB 12-138-23

नालसाः प्राप्नुवन्त्यर्थान्न क्लीबा न च मानिनः ।
न च लोकरवाद्भीता न च शश्वत्प्रतीक्षिणः ॥ १२-१३८-२३॥
nālasāḥ prāpnuvantyarthānna klībā na ca māninaḥ |
na ca lokaravādbhītā na ca śaśvatpratīkṣiṇaḥ || 12-138-23||

MHB 12-138-24

नास्य छिद्रं परो विद्याद्विद्याच्छिद्रं परस्य तु ।
गूहेत्कूर्म इवाङ्गानि रक्षेद्विवरमात्मनः ॥ १२-१३८-२४॥
nāsya chidraṃ paro vidyādvidyācchidraṃ parasya tu |
gūhetkūrma ivāṅgāni rakṣedvivaramātmanaḥ || 12-138-24||

MHB 12-138-25

बकवच्चिन्तयेदर्थान्सिंहवच्च पराक्रमेत् ।
वृकवच्चावलुम्पेत शशवच्च विनिष्पतेत् ॥ १२-१३८-२५॥
bakavaccintayedarthānsiṃhavacca parākramet |
vṛkavaccāvalumpeta śaśavacca viniṣpatet || 12-138-25||

MHB 12-138-26

पानमक्षास्तथा नार्यो मृगया गीतवादितम् ।
एतानि युक्त्या सेवेत प्रसङ्गो ह्यत्र दोषवान् ॥ १२-१३८-२६॥
pānamakṣāstathā nāryo mṛgayā gītavāditam |
etāni yuktyā seveta prasaṅgo hyatra doṣavān || 12-138-26||

MHB 12-138-27

कुर्यात्तृणमयं चापं शयीत मृगशायिकाम् ।
अन्धः स्यादन्धवेलायां बाधिर्यमपि संश्रयेत् ॥ १२-१३८-२७॥
kuryāttṛṇamayaṃ cāpaṃ śayīta mṛgaśāyikām |
andhaḥ syādandhavelāyāṃ bādhiryamapi saṃśrayet || 12-138-27||

MHB 12-138-28

देशं कालं समासाद्य विक्रमेत विचक्षणः ।
देशकालाभ्यतीतो हि विक्रमो निष्फलो भवेत् ॥ १२-१३८-२८॥
deśaṃ kālaṃ samāsādya vikrameta vicakṣaṇaḥ |
deśakālābhyatīto hi vikramo niṣphalo bhavet || 12-138-28||

MHB 12-138-29

कालाकालौ संप्रधार्य बलाबलमथात्मनः ।
परस्परबलं ज्ञात्वा तथात्मानं नियोजयेत् ॥ १२-१३८-२९॥
kālākālau saṃpradhārya balābalamathātmanaḥ |
parasparabalaṃ jñātvā tathātmānaṃ niyojayet || 12-138-29||

MHB 12-138-30

दण्डेनोपनतं शत्रुं यो राजा न नियच्छति ।
स मृत्युमुपगूह्यास्ते गर्भमश्वतरी यथा ॥ १२-१३८-३०॥
daṇḍenopanataṃ śatruṃ yo rājā na niyacchati |
sa mṛtyumupagūhyāste garbhamaśvatarī yathā || 12-138-30||

MHB 12-138-31

सुपुष्पितः स्यादफलः फलवान्स्याद्दुरारुहः ।
आमः स्यात्पक्वसंकाशो न च शीर्येत कस्यचित् ॥ १२-१३८-३१॥
supuṣpitaḥ syādaphalaḥ phalavānsyāddurāruhaḥ |
āmaḥ syātpakvasaṃkāśo na ca śīryeta kasyacit || 12-138-31||

MHB 12-138-32

आशां कालवतीं कुर्यात्तां च विघ्नेन योजयेत् ।
विघ्नं निमित्ततो ब्रूयान्निमित्तं चापि हेतुतः ॥ १२-१३८-३२॥
āśāṃ kālavatīṃ kuryāttāṃ ca vighnena yojayet |
vighnaṃ nimittato brūyānnimittaṃ cāpi hetutaḥ || 12-138-32||

MHB 12-138-33

भीतवत्संविधातव्यं यावद्भयमनागतम् ।
आगतं तु भयं दृष्ट्वा प्रहर्तव्यमभीतवत् ॥ १२-१३८-३३॥
bhītavatsaṃvidhātavyaṃ yāvadbhayamanāgatam |
āgataṃ tu bhayaṃ dṛṣṭvā prahartavyamabhītavat || 12-138-33||

MHB 12-138-34

न संशयमनारुह्य नरो भद्राणि पश्यति ।
संशयं पुनरारुह्य यदि जीवति पश्यति ॥ १२-१३८-३४॥
na saṃśayamanāruhya naro bhadrāṇi paśyati |
saṃśayaṃ punarāruhya yadi jīvati paśyati || 12-138-34||

MHB 12-138-35

अनागतं विजानीयाद्यच्छेद्भयमुपस्थितम् ।
पुनर्वृद्धिक्षयात्किंचिदभिवृत्तं निशामयेत् ॥ १२-१३८-३५॥
anāgataṃ vijānīyādyacchedbhayamupasthitam |
punarvṛddhikṣayātkiṃcidabhivṛttaṃ niśāmayet || 12-138-35||

MHB 12-138-36

प्रत्युपस्थितकालस्य सुखस्य परिवर्जनम् ।
अनागतसुखाशा च नैष बुद्धिमतां नयः ॥ १२-१३८-३६॥
pratyupasthitakālasya sukhasya parivarjanam |
anāgatasukhāśā ca naiṣa buddhimatāṃ nayaḥ || 12-138-36||

MHB 12-138-37

योऽरिणा सह संधाय सुखं स्वपिति विश्वसन् ।
स वृक्षाग्रप्रसुप्तो वा पतितः प्रतिबुध्यते ॥ १२-१३८-३७॥
yo'riṇā saha saṃdhāya sukhaṃ svapiti viśvasan |
sa vṛkṣāgraprasupto vā patitaḥ pratibudhyate || 12-138-37||

MHB 12-138-38

कर्मणा येन तेनेह मृदुना दारुणेन वा ।
उद्धरेद्दीनमात्मानं समर्थो धर्ममाचरेत् ॥ १२-१३८-३८॥
karmaṇā yena teneha mṛdunā dāruṇena vā |
uddhareddīnamātmānaṃ samartho dharmamācaret || 12-138-38||

MHB 12-138-39

ये सपत्नाः सपत्नानां सर्वांस्तानपवत्सयेत् ।
आत्मनश्चापि बोद्धव्याश्चाराः प्रणिहिताः परैः ॥ १२-१३८-३९॥
ye sapatnāḥ sapatnānāṃ sarvāṃstānapavatsayet |
ātmanaścāpi boddhavyāścārāḥ praṇihitāḥ paraiḥ || 12-138-39||

MHB 12-138-40

चारः सुविहितः कार्य आत्मनोऽथ परस्य च ।
पाषण्डांस्तापसादींश्च परराष्ट्रं प्रवेशयेत् ॥ १२-१३८-४०॥
cāraḥ suvihitaḥ kārya ātmano'tha parasya ca |
pāṣaṇḍāṃstāpasādīṃśca pararāṣṭraṃ praveśayet || 12-138-40||

MHB 12-138-41

उद्यानेषु विहारेषु प्रपास्वावसथेषु च ।
पानागारेषु वेशेषु तीर्थेषु च सभासु च ॥ १२-१३८-४१॥
udyāneṣu vihāreṣu prapāsvāvasatheṣu ca |
pānāgāreṣu veśeṣu tīrtheṣu ca sabhāsu ca || 12-138-41||

MHB 12-138-42

धर्माभिचारिणः पापाश्चारा लोकस्य कण्टकाः ।
समागच्छन्ति तान्बुद्ध्वा नियच्छेच्छमयेदपि ॥ १२-१३८-४२॥
dharmābhicāriṇaḥ pāpāścārā lokasya kaṇṭakāḥ |
samāgacchanti tānbuddhvā niyacchecchamayedapi || 12-138-42||

MHB 12-138-43

न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नापि विश्वसेत् ।
विश्वस्तं भयमन्वेति नापरीक्ष्य च विश्वसेत् ॥ १२-१३८-४३॥
na viśvasedaviśvaste viśvaste nāpi viśvaset |
viśvastaṃ bhayamanveti nāparīkṣya ca viśvaset || 12-138-43||

MHB 12-138-44

विश्वासयित्वा तु परं तत्त्वभूतेन हेतुना ।
अथास्य प्रहरेत्काले किंचिद्विचलिते पदे ॥ १२-१३८-४४॥
viśvāsayitvā tu paraṃ tattvabhūtena hetunā |
athāsya praharetkāle kiṃcidvicalite pade || 12-138-44||

MHB 12-138-45

अशङ्क्यमपि शङ्केत नित्यं शङ्केत शङ्कितात् ।
भयं हि शङ्किताज्जातं समूलमपि कृन्तति ॥ १२-१३८-४५॥
aśaṅkyamapi śaṅketa nityaṃ śaṅketa śaṅkitāt |
bhayaṃ hi śaṅkitājjātaṃ samūlamapi kṛntati || 12-138-45||

MHB 12-138-46

अवधानेन मौनेन काषायेण जटाजिनैः ।
विश्वासयित्वा द्वेष्टारमवलुम्पेद्यथा वृकः ॥ १२-१३८-४६॥
avadhānena maunena kāṣāyeṇa jaṭājinaiḥ |
viśvāsayitvā dveṣṭāramavalumpedyathā vṛkaḥ || 12-138-46||

MHB 12-138-47

पुत्रो वा यदि वा भ्राता पिता वा यदि वा सुहृत् ।
अर्थस्य विघ्नं कुर्वाणा हन्तव्या भूतिवर्धनाः ॥ १२-१३८-४७॥
putro vā yadi vā bhrātā pitā vā yadi vā suhṛt |
arthasya vighnaṃ kurvāṇā hantavyā bhūtivardhanāḥ || 12-138-47||

MHB 12-138-48

गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः ।
उत्पथप्रतिपन्नस्य दण्डो भवति शासनम् ॥ १२-१३८-४८॥
gurorapyavaliptasya kāryākāryamajānataḥ |
utpathapratipannasya daṇḍo bhavati śāsanam || 12-138-48||

MHB 12-138-49

प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां संप्रदानेन कस्यचित् ।
प्रतिपुष्कलघाती स्यात्तीक्ष्णतुण्ड इव द्विजः ॥ १२-१३८-४९॥
pratyutthānābhivādābhyāṃ saṃpradānena kasyacit |
pratipuṣkalaghātī syāttīkṣṇatuṇḍa iva dvijaḥ || 12-138-49||

MHB 12-138-50

नाच्छित्त्वा परमर्माणि नाकृत्वा कर्म दारुणम् ।
नाहत्वा मत्स्यघातीव प्राप्नोति परमां श्रियम् ॥ १२-१३८-५०॥
nācchittvā paramarmāṇi nākṛtvā karma dāruṇam |
nāhatvā matsyaghātīva prāpnoti paramāṃ śriyam || 12-138-50||

MHB 12-138-51

नास्ति जात्या रिपुर्नाम मित्रं नाम न विद्यते ।
सामर्थ्ययोगाज्जायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा ॥ १२-१३८-५१॥
nāsti jātyā ripurnāma mitraṃ nāma na vidyate |
sāmarthyayogājjāyante mitrāṇi ripavastathā || 12-138-51||

MHB 12-138-52

अमित्रं नैव मुञ्चेत ब्रुवन्तं करुणान्यपि ।
दुःखं तत्र न कुर्वीत हन्यात्पूर्वापकारिणम् ॥ १२-१३८-५२॥
amitraṃ naiva muñceta bruvantaṃ karuṇānyapi |
duḥkhaṃ tatra na kurvīta hanyātpūrvāpakāriṇam || 12-138-52||

MHB 12-138-53

संग्रहानुग्रहे यत्नः सदा कार्योऽनसूयता ।
निग्रहश्चापि यत्नेन कर्तव्यो भूतिमिच्छता ॥ १२-१३८-५३॥
saṃgrahānugrahe yatnaḥ sadā kāryo'nasūyatā |
nigrahaścāpi yatnena kartavyo bhūtimicchatā || 12-138-53||

MHB 12-138-54

प्रहरिष्यन्प्रियं ब्रूयात्प्रहृत्यापि प्रियोत्तरम् ।
अपि चास्य शिरश्छित्त्वा रुद्याच्छोचेदथापि वा ॥ १२-१३८-५४॥
prahariṣyanpriyaṃ brūyātprahṛtyāpi priyottaram |
api cāsya śiraśchittvā rudyācchocedathāpi vā || 12-138-54||

MHB 12-138-55

निमन्त्रयेत सान्त्वेन संमानेन तितिक्षया ।
आशाकारणमित्येतत्कर्तव्यं भूतिमिच्छता ॥ १२-१३८-५५॥
nimantrayeta sāntvena saṃmānena titikṣayā |
āśākāraṇamityetatkartavyaṃ bhūtimicchatā || 12-138-55||

MHB 12-138-56

न शुष्कवैरं कुर्वीत न बाहुभ्यां नदीं तरेत् ।
अपार्थकमनायुष्यं गोविषाणस्य भक्षणम् ।
दन्ताश्च परिघृष्यन्ते रसश्चापि न लभ्यते ॥ १२-१३८-५६॥
na śuṣkavairaṃ kurvīta na bāhubhyāṃ nadīṃ taret |
apārthakamanāyuṣyaṃ goviṣāṇasya bhakṣaṇam |
dantāśca parighṛṣyante rasaścāpi na labhyate || 12-138-56||

MHB 12-138-57

त्रिवर्गे त्रिविधा पीडानुबन्धास्त्रय एव च ।
अनुबन्धवधौ ज्ञात्वा पीडां हि परिवर्जयेत् ॥ १२-१३८-५७॥
trivarge trividhā pīḍānubandhāstraya eva ca |
anubandhavadhau jñātvā pīḍāṃ hi parivarjayet || 12-138-57||

MHB 12-138-58

ऋणशेषोऽग्निशेषश्च शत्रुशेषस्तथैव च ।
पुनः पुनर्विवर्धेत स्वल्पोऽप्यनिवारितः ॥ १२-१३८-५८॥
ṛṇaśeṣo'gniśeṣaśca śatruśeṣastathaiva ca |
punaḥ punarvivardheta svalpo'pyanivāritaḥ || 12-138-58||

MHB 12-138-59

वर्धमानमृणं तिष्ठत्परिभूताश्च शत्रवः ।
आवहन्त्यनयं तीव्रं व्याधयश्चाप्युपेक्षिताः ॥ १२-१३८-५९॥
vardhamānamṛṇaṃ tiṣṭhatparibhūtāśca śatravaḥ |
āvahantyanayaṃ tīvraṃ vyādhayaścāpyupekṣitāḥ || 12-138-59||

MHB 12-138-60

नासम्यक्कृतकारी स्यादप्रमत्तः सदा भवेत् ।
कण्टकोऽपि हि दुश्छिन्नो विकारं कुरुते चिरम् ॥ १२-१३८-६०॥
nāsamyakkṛtakārī syādapramattaḥ sadā bhavet |
kaṇṭako'pi hi duśchinno vikāraṃ kurute ciram || 12-138-60||

MHB 12-138-61

वधेन च मनुष्याणां मार्गाणां दूषणेन च ।
आकराणां विनाशैश्च परराष्ट्रं विनाशयेत् ॥ १२-१३८-६१॥
vadhena ca manuṣyāṇāṃ mārgāṇāṃ dūṣaṇena ca |
ākarāṇāṃ vināśaiśca pararāṣṭraṃ vināśayet || 12-138-61||

MHB 12-138-62

गृध्रदृष्टिर्बकालीनः श्वचेष्टः सिंहविक्रमः ।
अनुद्विग्नः काकशङ्की भुजंगचरितं चरेत् ॥ १२-१३८-६२॥
gṛdhradṛṣṭirbakālīnaḥ śvaceṣṭaḥ siṃhavikramaḥ |
anudvignaḥ kākaśaṅkī bhujaṃgacaritaṃ caret || 12-138-62||

MHB 12-138-63

श्रेणिमुख्योपजापेषु वल्लभानुनयेषु च ।
अमात्यान्परिरक्षेत भेदसंघातयोरपि ॥ १२-१३८-६३॥
śreṇimukhyopajāpeṣu vallabhānunayeṣu ca |
amātyānparirakṣeta bhedasaṃghātayorapi || 12-138-63||

MHB 12-138-64

मृदुरित्यवमन्यन्ते तीक्ष्ण इत्युद्विजन्ति च ।
तीक्ष्णकाले च तीक्ष्णः स्यान्मृदुकाले मृदुर्भवेत् ॥ १२-१३८-६४॥
mṛdurityavamanyante tīkṣṇa ityudvijanti ca |
tīkṣṇakāle ca tīkṣṇaḥ syānmṛdukāle mṛdurbhavet || 12-138-64||

MHB 12-138-65

मृदुना सुमृदुं हन्ति मृदुना हन्ति दारुणम् ।
नासाध्यं मृदुना किंचित्तस्मात्तीक्ष्णतरं मृदु ॥ १२-१३८-६५॥
mṛdunā sumṛduṃ hanti mṛdunā hanti dāruṇam |
nāsādhyaṃ mṛdunā kiṃcittasmāttīkṣṇataraṃ mṛdu || 12-138-65||

MHB 12-138-66

काले मृदुर्यो भवति काले भवति दारुणः ।
स साधयति कृत्यानि शत्रूंश्चैवाधितिष्ठति ॥ १२-१३८-६६॥
kāle mṛduryo bhavati kāle bhavati dāruṇaḥ |
sa sādhayati kṛtyāni śatrūṃścaivādhitiṣṭhati || 12-138-66||

MHB 12-138-67

पण्डितेन विरुद्धः सन्दूरेऽस्मीति न विश्वसेत् ।
दीर्घौ बुद्धिमतो बाहू याभ्यां हिंसति हिंसितः ॥ १२-१३८-६७॥
paṇḍitena viruddhaḥ sandūre'smīti na viśvaset |
dīrghau buddhimato bāhū yābhyāṃ hiṃsati hiṃsitaḥ || 12-138-67||

MHB 12-138-68

न तत्तरेद्यस्य न पारमुत्तरेन्न तद्धरेद्यत्पुनराहरेत्परः ।
न तत्खनेद्यस्य न मूलमुत्खनेन्न तं हन्याद्यस्य शिरो न पातयेत् ॥ १२-१३८-६८॥
na tattaredyasya na pāramuttarenna taddharedyatpunarāharetparaḥ |
na tatkhanedyasya na mūlamutkhanenna taṃ hanyādyasya śiro na pātayet || 12-138-68||

MHB 12-138-69

इतीदमुक्तं वृजिनाभिसंहितं न चैतदेवं पुरुषः समाचरेत् ।
परप्रयुक्तं तु कथं निशामयेदतो मयोक्तं भवतो हितार्थिना ॥ १२-१३८-६९॥
itīdamuktaṃ vṛjinābhisaṃhitaṃ na caitadevaṃ puruṣaḥ samācaret |
paraprayuktaṃ tu kathaṃ niśāmayedato mayoktaṃ bhavato hitārthinā || 12-138-69||

MHB 12-138-70

यथावदुक्तं वचनं हितं तदा निशम्य विप्रेण सुवीरराष्ट्रियः ।
तथाकरोद्वाक्यमदीनचेतनः श्रियं च दीप्तां बुभुजे सबान्धवः ॥ १२-१३८-७०॥
yathāvaduktaṃ vacanaṃ hitaṃ tadā niśamya vipreṇa suvīrarāṣṭriyaḥ |
tathākarodvākyamadīnacetanaḥ śriyaṃ ca dīptāṃ bubhuje sabāndhavaḥ || 12-138-70||

Adhyaya: 139/353 (94)

MHB 12-139-1

युधिष्ठिर उवाच ।
हीने परमके धर्मे सर्वलोकातिलङ्घिनि ।
अधर्मे धर्मतां नीते धर्मे चाधर्मतां गते ॥ १२-१३९-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
hīne paramake dharme sarvalokātilaṅghini |
adharme dharmatāṃ nīte dharme cādharmatāṃ gate || 12-139-1||

MHB 12-139-2

मर्यादासु प्रभिन्नासु क्षुभिते धर्मनिश्चये ।
राजभिः पीडिते लोके चोरैर्वापि विशां पते ॥ १२-१३९-२॥
maryādāsu prabhinnāsu kṣubhite dharmaniścaye |
rājabhiḥ pīḍite loke corairvāpi viśāṃ pate || 12-139-2||

MHB 12-139-3

सर्वाश्रमेषु मूढेषु कर्मसूपहतेषु च ।
कामान्मोहाच्च लोभाच्च भयं पश्यत्सु भारत ॥ १२-१३९-३॥
sarvāśrameṣu mūḍheṣu karmasūpahateṣu ca |
kāmānmohācca lobhācca bhayaṃ paśyatsu bhārata || 12-139-3||

MHB 12-139-4

अविश्वस्तेषु सर्वेषु नित्यभीतेषु पार्थिव ।
निकृत्या हन्यमानेषु वञ्चयत्सु परस्परम् ॥ १२-१३९-४॥
aviśvasteṣu sarveṣu nityabhīteṣu pārthiva |
nikṛtyā hanyamāneṣu vañcayatsu parasparam || 12-139-4||

MHB 12-139-5

संप्रदीप्तेषु देशेषु ब्राह्मण्ये चाभिपीडिते ।
अवर्षति च पर्जन्ये मिथो भेदे समुत्थिते ॥ १२-१३९-५॥
saṃpradīpteṣu deśeṣu brāhmaṇye cābhipīḍite |
avarṣati ca parjanye mitho bhede samutthite || 12-139-5||

MHB 12-139-6

सर्वस्मिन्दस्युसाद्भूते पृथिव्यामुपजीवने ।
केन स्विद्ब्राह्मणो जीवेज्जघन्ये काल आगते ॥ १२-१३९-६॥
sarvasmindasyusādbhūte pṛthivyāmupajīvane |
kena svidbrāhmaṇo jīvejjaghanye kāla āgate || 12-139-6||

MHB 12-139-7

अतित्यक्षुः पुत्रपौत्राननुक्रोशान्नराधिप ।
कथमापत्सु वर्तेत तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-१३९-७॥
atityakṣuḥ putrapautrānanukrośānnarādhipa |
kathamāpatsu varteta tanme brūhi pitāmaha || 12-139-7||

MHB 12-139-8

कथं च राजा वर्तेत लोके कलुषतां गते ।
कथमर्थाच्च धर्माच्च न हीयेत परंतप ॥ १२-१३९-८॥
kathaṃ ca rājā varteta loke kaluṣatāṃ gate |
kathamarthācca dharmācca na hīyeta paraṃtapa || 12-139-8||

MHB 12-139-9

भीष्म उवाच ।
राजमूला महाराज योगक्षेमसुवृष्टयः ।
प्रजासु व्याधयश्चैव मरणं च भयानि च ॥ १२-१३९-९॥
bhīṣma uvāca |
rājamūlā mahārāja yogakṣemasuvṛṣṭayaḥ |
prajāsu vyādhayaścaiva maraṇaṃ ca bhayāni ca || 12-139-9||

MHB 12-139-10

कृतं त्रेता द्वापरश्च कलिश्च भरतर्षभ ।
राजमूलानि सर्वाणि मम नास्त्यत्र संशयः ॥ १२-१३९-१०॥
kṛtaṃ tretā dvāparaśca kaliśca bharatarṣabha |
rājamūlāni sarvāṇi mama nāstyatra saṃśayaḥ || 12-139-10||

MHB 12-139-11

तस्मिंस्त्वभ्यागते काले प्रजानां दोषकारके ।
विज्ञानबलमास्थाय जीवितव्यं तदा भवेत् ॥ १२-१३९-११॥
tasmiṃstvabhyāgate kāle prajānāṃ doṣakārake |
vijñānabalamāsthāya jīvitavyaṃ tadā bhavet || 12-139-11||

MHB 12-139-12

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
विश्वामित्रस्य संवादं चण्डालस्य च पक्कणे ॥ १२-१३९-१२॥
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
viśvāmitrasya saṃvādaṃ caṇḍālasya ca pakkaṇe || 12-139-12||

MHB 12-139-13

त्रेताद्वापरयोः संधौ पुरा दैवविधिक्रमात् ।
अनावृष्टिरभूद्घोरा राजन्द्वादशवार्षिकी ॥ १२-१३९-१३॥
tretādvāparayoḥ saṃdhau purā daivavidhikramāt |
anāvṛṣṭirabhūdghorā rājandvādaśavārṣikī || 12-139-13||

MHB 12-139-14

प्रजानामभिवृद्धानां युगान्ते पर्युपस्थिते ।
त्रेतानिर्मोक्षसमये द्वापरप्रतिपादने ॥ १२-१३९-१४॥
prajānāmabhivṛddhānāṃ yugānte paryupasthite |
tretānirmokṣasamaye dvāparapratipādane || 12-139-14||

MHB 12-139-15

न ववर्ष सहस्राक्षः प्रतिलोमोऽभवद्गुरुः ।
जगाम दक्षिणं मार्गं सोमो व्यावृत्तलक्षणः ॥ १२-१३९-१५॥
na vavarṣa sahasrākṣaḥ pratilomo'bhavadguruḥ |
jagāma dakṣiṇaṃ mārgaṃ somo vyāvṛttalakṣaṇaḥ || 12-139-15||

MHB 12-139-16

नावश्यायोऽपि रात्र्यन्ते कुत एवाभ्रराजयः ।
नद्यः संक्षिप्ततोयौघाः क्वचिदन्तर्गताभवन् ॥ १२-१३९-१६॥
nāvaśyāyo'pi rātryante kuta evābhrarājayaḥ |
nadyaḥ saṃkṣiptatoyaughāḥ kvacidantargatābhavan || 12-139-16||

MHB 12-139-17

सरांसि सरितश्चैव कूपाः प्रस्रवणानि च ।
हतत्विट्कान्यलक्ष्यन्त निसर्गाद्दैवकारितात् ॥ १२-१३९-१७॥
sarāṃsi saritaścaiva kūpāḥ prasravaṇāni ca |
hatatviṭkānyalakṣyanta nisargāddaivakāritāt || 12-139-17||

MHB 12-139-18

उपशुष्कजलस्थाया विनिवृत्तसभाप्रपा ।
निवृत्तयज्ञस्वाध्याया निर्वषट्कारमङ्गला ॥ १२-१३९-१८॥
upaśuṣkajalasthāyā vinivṛttasabhāprapā |
nivṛttayajñasvādhyāyā nirvaṣaṭkāramaṅgalā || 12-139-18||

MHB 12-139-19

उत्सन्नकृषिगोरक्ष्या निवृत्तविपणापणा ।
निवृत्तपूगसमया संप्रनष्टमहोत्सवा ॥ १२-१३९-१९॥
utsannakṛṣigorakṣyā nivṛttavipaṇāpaṇā |
nivṛttapūgasamayā saṃpranaṣṭamahotsavā || 12-139-19||

MHB 12-139-20

अस्थिकङ्कालसंकीर्णा हाहाभूतजनाकुला ।
शून्यभूयिष्ठनगरा दग्धग्रामनिवेशना ॥ १२-१३९-२०॥
asthikaṅkālasaṃkīrṇā hāhābhūtajanākulā |
śūnyabhūyiṣṭhanagarā dagdhagrāmaniveśanā || 12-139-20||

MHB 12-139-21

क्वचिच्चोरैः क्वचिच्छस्त्रैः क्वचिद्राजभिरातुरैः ।
परस्परभयाच्चैव शून्यभूयिष्ठनिर्जना ॥ १२-१३९-२१॥
kvaciccoraiḥ kvacicchastraiḥ kvacidrājabhirāturaiḥ |
parasparabhayāccaiva śūnyabhūyiṣṭhanirjanā || 12-139-21||

MHB 12-139-22

गतदैवतसंकल्पा वृद्धबालविनाकृता ।
गोजाविमहिषैर्हीना परस्परहराहरा ॥ १२-१३९-२२॥
gatadaivatasaṃkalpā vṛddhabālavinākṛtā |
gojāvimahiṣairhīnā parasparaharāharā || 12-139-22||

MHB 12-139-23

हतविप्रा हतारक्षा प्रनष्टौषधिसंचया ।
श्यावभूतनरप्राया बभूव वसुधा तदा ॥ १२-१३९-२३॥
hataviprā hatārakṣā pranaṣṭauṣadhisaṃcayā |
śyāvabhūtanaraprāyā babhūva vasudhā tadā || 12-139-23||

MHB 12-139-24

तस्मिन्प्रतिभये काले क्षीणे धर्मे युधिष्ठिर ।
बभ्रमुः क्षुधिता मर्त्याः खादन्तः स्म परस्परम् ॥ १२-१३९-२४॥
tasminpratibhaye kāle kṣīṇe dharme yudhiṣṭhira |
babhramuḥ kṣudhitā martyāḥ khādantaḥ sma parasparam || 12-139-24||

MHB 12-139-25

ऋषयो नियमांस्त्यक्त्वा परित्यक्ताग्निदैवताः ।
आश्रमान्संपरित्यज्य पर्यधावन्नितस्ततः ॥ १२-१३९-२५॥
ṛṣayo niyamāṃstyaktvā parityaktāgnidaivatāḥ |
āśramānsaṃparityajya paryadhāvannitastataḥ || 12-139-25||

MHB 12-139-26

विश्वामित्रोऽथ भगवान्महर्षिरनिकेतनः ।
क्षुधा परिगतो धीमान्समन्तात्पर्यधावत ॥ १२-१३९-२६॥
viśvāmitro'tha bhagavānmaharṣiraniketanaḥ |
kṣudhā parigato dhīmānsamantātparyadhāvata || 12-139-26||

MHB 12-139-27

स कदाचित्परिपतञ्श्वपचानां निवेशनम् ।
हिंस्राणां प्राणिहन्तॄणामाससाद वने क्वचित् ॥ १२-१३९-२७॥
sa kadācitparipatañśvapacānāṃ niveśanam |
hiṃsrāṇāṃ prāṇihantṝṇāmāsasāda vane kvacit || 12-139-27||

MHB 12-139-28

विभिन्नकलशाकीर्णं श्वचर्माच्छादनायुतम् ।
वराहखरभग्नास्थिकपालघटसंकुलम् ॥ १२-१३९-२८॥
vibhinnakalaśākīrṇaṃ śvacarmācchādanāyutam |
varāhakharabhagnāsthikapālaghaṭasaṃkulam || 12-139-28||

MHB 12-139-29

मृतचेलपरिस्तीर्णं निर्माल्यकृतभूषणम् ।
सर्पनिर्मोकमालाभिः कृतचिह्नकुटीमठम् ॥ १२-१३९-२९॥
mṛtacelaparistīrṇaṃ nirmālyakṛtabhūṣaṇam |
sarpanirmokamālābhiḥ kṛtacihnakuṭīmaṭham || 12-139-29||

MHB 12-139-30

उलूकपक्षध्वजिभिर्देवतायतनैर्वृतम् ।
लोहघण्टापरिष्कारं श्वयूथपरिवारितम् ॥ १२-१३९-३०॥
ulūkapakṣadhvajibhirdevatāyatanairvṛtam |
lohaghaṇṭāpariṣkāraṃ śvayūthaparivāritam || 12-139-30||

MHB 12-139-31

तत्प्रविश्य क्षुधाविष्टो गाधेः पुत्रो महानृषिः ।
आहारान्वेषणे युक्तः परं यत्नं समास्थितः ॥ १२-१३९-३१॥
tatpraviśya kṣudhāviṣṭo gādheḥ putro mahānṛṣiḥ |
āhārānveṣaṇe yuktaḥ paraṃ yatnaṃ samāsthitaḥ || 12-139-31||

MHB 12-139-32

न च क्वचिदविन्दत्स भिक्षमाणोऽपि कौशिकः ।
मांसमन्नं मूलफलमन्यद्वा तत्र किंचन ॥ १२-१३९-३२॥
na ca kvacidavindatsa bhikṣamāṇo'pi kauśikaḥ |
māṃsamannaṃ mūlaphalamanyadvā tatra kiṃcana || 12-139-32||

MHB 12-139-33

अहो कृच्छ्रं मया प्राप्तमिति निश्चित्य कौशिकः ।
पपात भूमौ दौर्बल्यात्तस्मिंश्चण्डालपक्कणे ॥ १२-१३९-३३॥
aho kṛcchraṃ mayā prāptamiti niścitya kauśikaḥ |
papāta bhūmau daurbalyāttasmiṃścaṇḍālapakkaṇe || 12-139-33||

MHB 12-139-34

चिन्तयामास स मुनिः किं नु मे सुकृतं भवेत् ।
कथं वृथा न मृत्युः स्यादिति पार्थिवसत्तम ॥ १२-१३९-३४॥
cintayāmāsa sa muniḥ kiṃ nu me sukṛtaṃ bhavet |
kathaṃ vṛthā na mṛtyuḥ syāditi pārthivasattama || 12-139-34||

MHB 12-139-35

स ददर्श श्वमांसस्य कुतन्तीं विततां मुनिः ।
चण्डालस्य गृहे राजन्सद्यः शस्त्रहतस्य च ॥ १२-१३९-३५॥
sa dadarśa śvamāṃsasya kutantīṃ vitatāṃ muniḥ |
caṇḍālasya gṛhe rājansadyaḥ śastrahatasya ca || 12-139-35||

MHB 12-139-36

स चिन्तयामास तदा स्तेयं कार्यमितो मया ।
न हीदानीमुपायोऽन्यो विद्यते प्राणधारणे ॥ १२-१३९-३६॥
sa cintayāmāsa tadā steyaṃ kāryamito mayā |
na hīdānīmupāyo'nyo vidyate prāṇadhāraṇe || 12-139-36||

MHB 12-139-37

आपत्सु विहितं स्तेयं विशिष्टसमहीनतः ।
परं परं भवेत्पूर्वमस्तेयमिति निश्चयः ॥ १२-१३९-३७॥
āpatsu vihitaṃ steyaṃ viśiṣṭasamahīnataḥ |
paraṃ paraṃ bhavetpūrvamasteyamiti niścayaḥ || 12-139-37||

MHB 12-139-38

हीनादादेयमादौ स्यात्समानात्तदनन्तरम् ।
असंभवादाददीत विशिष्टादपि धार्मिकात् ॥ १२-१३९-३८॥
hīnādādeyamādau syātsamānāttadanantaram |
asaṃbhavādādadīta viśiṣṭādapi dhārmikāt || 12-139-38||

MHB 12-139-39

सोऽहमन्तावसानानां हरमाणः परिग्रहात् ।
न स्तेयदोषं पश्यामि हरिष्याम्येतदामिषम् ॥ १२-१३९-३९॥
so'hamantāvasānānāṃ haramāṇaḥ parigrahāt |
na steyadoṣaṃ paśyāmi hariṣyāmyetadāmiṣam || 12-139-39||

MHB 12-139-40

एतां बुद्धिं समास्थाय विश्वामित्रो महामुनिः ।
तस्मिन्देशे प्रसुष्वाप पतितो यत्र भारत ॥ १२-१३९-४०॥
etāṃ buddhiṃ samāsthāya viśvāmitro mahāmuniḥ |
tasmindeśe prasuṣvāpa patito yatra bhārata || 12-139-40||

MHB 12-139-41

स विगाढां निशां दृष्ट्वा सुप्ते चण्डालपक्कणे ।
शनैरुत्थाय भगवान्प्रविवेश कुटीमठम् ॥ १२-१३९-४१॥
sa vigāḍhāṃ niśāṃ dṛṣṭvā supte caṇḍālapakkaṇe |
śanairutthāya bhagavānpraviveśa kuṭīmaṭham || 12-139-41||

MHB 12-139-42

स सुप्त एव चण्डालः श्लेष्मापिहितलोचनः ।
परिभिन्नस्वरो रूक्ष उवाचाप्रियदर्शनः ॥ १२-१३९-४२॥
sa supta eva caṇḍālaḥ śleṣmāpihitalocanaḥ |
paribhinnasvaro rūkṣa uvācāpriyadarśanaḥ || 12-139-42||

MHB 12-139-43

कः कुतन्तीं घट्टयति सुप्ते चण्डालपक्कणे ।
जागर्मि नावसुप्तोऽस्मि हतोऽसीति च दारुणः ॥ १२-१३९-४३॥
kaḥ kutantīṃ ghaṭṭayati supte caṇḍālapakkaṇe |
jāgarmi nāvasupto'smi hato'sīti ca dāruṇaḥ || 12-139-43||

MHB 12-139-44

विश्वामित्रोऽहमित्येव सहसा तमुवाच सः ।
सहसाभ्यागतभयः सोद्वेगस्तेन कर्मणा ॥ १२-१३९-४४॥
viśvāmitro'hamityeva sahasā tamuvāca saḥ |
sahasābhyāgatabhayaḥ sodvegastena karmaṇā || 12-139-44||

MHB 12-139-45

चण्डालस्तद्वचः श्रुत्वा महर्षेर्भावितात्मनः ।
शयनादुपसंभ्रान्त इयेषोत्पतितुं ततः ॥ १२-१३९-४५॥
caṇḍālastadvacaḥ śrutvā maharṣerbhāvitātmanaḥ |
śayanādupasaṃbhrānta iyeṣotpatituṃ tataḥ || 12-139-45||

MHB 12-139-46

स विसृज्याश्रु नेत्राभ्यां बहुमानात्कृताञ्जलिः ।
उवाच कौशिकं रात्रौ ब्रह्मन्किं ते चिकीर्षितम् ॥ १२-१३९-४६॥
sa visṛjyāśru netrābhyāṃ bahumānātkṛtāñjaliḥ |
uvāca kauśikaṃ rātrau brahmankiṃ te cikīrṣitam || 12-139-46||

MHB 12-139-47

विश्वामित्रस्तु मातङ्गमुवाच परिसान्त्वयन् ।
क्षुधितोऽहं गतप्राणो हरिष्यामि श्वजाघनीम् ॥ १२-१३९-४७॥
viśvāmitrastu mātaṅgamuvāca parisāntvayan |
kṣudhito'haṃ gataprāṇo hariṣyāmi śvajāghanīm || 12-139-47||

MHB 12-139-48

अवसीदन्ति मे प्राणाः स्मृतिर्मे नश्यति क्षुधा ।
स्वधर्मं बुध्यमानोऽपि हरिष्यामि श्वजाघनीम् ॥ १२-१३९-४८॥
avasīdanti me prāṇāḥ smṛtirme naśyati kṣudhā |
svadharmaṃ budhyamāno'pi hariṣyāmi śvajāghanīm || 12-139-48||

MHB 12-139-49

अटन्भैक्षं न विन्दामि यदा युष्माकमालये ।
तदा बुद्धिः कृता पापे हरिष्यामि श्वजाघनीम् ॥ १२-१३९-४९॥
aṭanbhaikṣaṃ na vindāmi yadā yuṣmākamālaye |
tadā buddhiḥ kṛtā pāpe hariṣyāmi śvajāghanīm || 12-139-49||

MHB 12-139-50

तृषितः कलुषं पाता नास्ति ह्रीरशनार्थिनः ।
क्षुद्धर्मं दूषयत्यत्र हरिष्यामि श्वजाघनीम् ॥ १२-१३९-५०॥
tṛṣitaḥ kaluṣaṃ pātā nāsti hrīraśanārthinaḥ |
kṣuddharmaṃ dūṣayatyatra hariṣyāmi śvajāghanīm || 12-139-50||

MHB 12-139-51

अग्निर्मुखं पुरोधाश्च देवानां शुचिपाद्विभुः ।
यथा स सर्वभुग्ब्रह्मा तथा मां विद्धि धर्मतः ॥ १२-१३९-५१॥
agnirmukhaṃ purodhāśca devānāṃ śucipādvibhuḥ |
yathā sa sarvabhugbrahmā tathā māṃ viddhi dharmataḥ || 12-139-51||

MHB 12-139-52

तमुवाच स चण्डालो महर्षे शृणु मे वचः ।
श्रुत्वा तथा समातिष्ठ यथा धर्मान्न हीयसे ॥ १२-१३९-५२॥
tamuvāca sa caṇḍālo maharṣe śṛṇu me vacaḥ |
śrutvā tathā samātiṣṭha yathā dharmānna hīyase || 12-139-52||

MHB 12-139-53

मृगाणामधमं श्वानं प्रवदन्ति मनीषिणः ।
तस्याप्यधम उद्देशः शरीरस्योरुजाघनी ॥ १२-१३९-५३॥
mṛgāṇāmadhamaṃ śvānaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ |
tasyāpyadhama uddeśaḥ śarīrasyorujāghanī || 12-139-53||

MHB 12-139-54

नेदं सम्यग्व्यवसितं महर्षे कर्म वैकृतम् ।
चण्डालस्वस्य हरणमभक्ष्यस्य विशेषतः ॥ १२-१३९-५४॥
nedaṃ samyagvyavasitaṃ maharṣe karma vaikṛtam |
caṇḍālasvasya haraṇamabhakṣyasya viśeṣataḥ || 12-139-54||

MHB 12-139-55

साध्वन्यमनुपश्य त्वमुपायं प्राणधारणे ।
न मांसलोभात्तपसो नाशस्ते स्यान्महामुने ॥ १२-१३९-५५॥
sādhvanyamanupaśya tvamupāyaṃ prāṇadhāraṇe |
na māṃsalobhāttapaso nāśaste syānmahāmune || 12-139-55||

MHB 12-139-56

जानतोऽविहितो मार्गो न कार्यो धर्मसंकरः ।
मा स्म धर्मं परित्याक्षीस्त्वं हि धर्मविदुत्तमः ॥ १२-१३९-५६॥
jānato'vihito mārgo na kāryo dharmasaṃkaraḥ |
mā sma dharmaṃ parityākṣīstvaṃ hi dharmaviduttamaḥ || 12-139-56||

MHB 12-139-57

विश्वामित्रस्ततो राजन्नित्युक्तो भरतर्षभ ।
क्षुधार्तः प्रत्युवाचेदं पुनरेव महामुनिः ॥ १२-१३९-५७॥
viśvāmitrastato rājannityukto bharatarṣabha |
kṣudhārtaḥ pratyuvācedaṃ punareva mahāmuniḥ || 12-139-57||

MHB 12-139-58

निराहारस्य सुमहान्मम कालोऽभिधावतः ।
न विद्यतेऽभ्युपायश्च कश्चिन्मे प्राणधारणे ॥ १२-१३९-५८॥
nirāhārasya sumahānmama kālo'bhidhāvataḥ |
na vidyate'bhyupāyaśca kaścinme prāṇadhāraṇe || 12-139-58||

MHB 12-139-59

येन तेन विशेषेण कर्मणा येन केनचित् ।
अभ्युज्जीवेत्सीदमानः समर्थो धर्ममाचरेत् ॥ १२-१३९-५९॥
yena tena viśeṣeṇa karmaṇā yena kenacit |
abhyujjīvetsīdamānaḥ samartho dharmamācaret || 12-139-59||

MHB 12-139-60

ऐन्द्रो धर्मः क्षत्रियाणां ब्राह्मणानामथाग्निकः ।
ब्रह्मवह्निर्मम बलं भक्ष्यामि समयं क्षुधा ॥ १२-१३९-६०॥
aindro dharmaḥ kṣatriyāṇāṃ brāhmaṇānāmathāgnikaḥ |
brahmavahnirmama balaṃ bhakṣyāmi samayaṃ kṣudhā || 12-139-60||

MHB 12-139-61

यथा यथा वै जीवेद्धि तत्कर्तव्यमपीडया ।
जीवितं मरणाच्छ्रेयो जीवन्धर्ममवाप्नुयात् ॥ १२-१३९-६१॥
yathā yathā vai jīveddhi tatkartavyamapīḍayā |
jīvitaṃ maraṇācchreyo jīvandharmamavāpnuyāt || 12-139-61||

MHB 12-139-62

सोऽहं जीवितमाकाङ्क्षन्नभक्षस्यापि भक्षणम् ।
व्यवस्ये बुद्धिपूर्वं वै तद्भवाननुमन्यताम् ॥ १२-१३९-६२॥
so'haṃ jīvitamākāṅkṣannabhakṣasyāpi bhakṣaṇam |
vyavasye buddhipūrvaṃ vai tadbhavānanumanyatām || 12-139-62||

MHB 12-139-63

जीवन्धर्मं चरिष्यामि प्रणोत्स्याम्यशुभानि च ।
तपोभिर्विद्यया चैव ज्योतींषीव महत्तमः ॥ १२-१३९-६३॥
jīvandharmaṃ cariṣyāmi praṇotsyāmyaśubhāni ca |
tapobhirvidyayā caiva jyotīṃṣīva mahattamaḥ || 12-139-63||

MHB 12-139-64

श्वपच उवाच ।
नैतत्खादन्प्राप्स्यसे प्राणमन्यं नायुर्दीर्घं नामृतस्येव तृप्तिम् ।
भिक्षामन्यां भिक्ष मा ते मनोऽस्तु श्वभक्षणे श्वा ह्यभक्षो द्विजानाम् ॥ १२-१३९-६४॥
śvapaca uvāca |
naitatkhādanprāpsyase prāṇamanyaṃ nāyurdīrghaṃ nāmṛtasyeva tṛptim |
bhikṣāmanyāṃ bhikṣa mā te mano'stu śvabhakṣaṇe śvā hyabhakṣo dvijānām || 12-139-64||

MHB 12-139-65

विश्वामित्र उवाच ।
न दुर्भिक्षे सुलभं मांसमन्यच्छ्वपाक नान्नं न च मेऽस्ति वित्तम् ।
क्षुधार्तश्चाहमगतिर्निराशः श्वमांसे चास्मिन्षड्रसान्साधु मन्ये ॥ १२-१३९-६५॥
viśvāmitra uvāca |
na durbhikṣe sulabhaṃ māṃsamanyacchvapāka nānnaṃ na ca me'sti vittam |
kṣudhārtaścāhamagatirnirāśaḥ śvamāṃse cāsminṣaḍrasānsādhu manye || 12-139-65||

MHB 12-139-66

श्वपच उवाच ।
पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या ब्रह्मक्षत्रस्य वै द्विज ।
यदि शास्त्रं प्रमाणं ते माभक्ष्ये मानसं कृथाः ॥ १२-१३९-६६॥
śvapaca uvāca |
pañca pañcanakhā bhakṣyā brahmakṣatrasya vai dvija |
yadi śāstraṃ pramāṇaṃ te mābhakṣye mānasaṃ kṛthāḥ || 12-139-66||

MHB 12-139-67

विश्वामित्र उवाच ।
अगस्त्येनासुरो जग्धो वातापिः क्षुधितेन वै ।
अहमापद्गतः क्षुब्धो भक्षयिष्ये श्वजाघनीम् ॥ १२-१३९-६७॥
viśvāmitra uvāca |
agastyenāsuro jagdho vātāpiḥ kṣudhitena vai |
ahamāpadgataḥ kṣubdho bhakṣayiṣye śvajāghanīm || 12-139-67||

MHB 12-139-68

श्वपच उवाच ।
भिक्षामन्यामाहरेति न चैतत्कर्तुमर्हसि ।
न नूनं कार्यमेतद्वै हर कामं श्वजाघनीम् ॥ १२-१३९-६८॥
śvapaca uvāca |
bhikṣāmanyāmāhareti na caitatkartumarhasi |
na nūnaṃ kāryametadvai hara kāmaṃ śvajāghanīm || 12-139-68||

MHB 12-139-69

विश्वामित्र उवाच ।
शिष्टा वै कारणं धर्मे तद्वृत्तमनुवर्तये ।
परां मेध्याशनादेतां भक्ष्यां मन्ये श्वजाघनीम् ॥ १२-१३९-६९॥
viśvāmitra uvāca |
śiṣṭā vai kāraṇaṃ dharme tadvṛttamanuvartaye |
parāṃ medhyāśanādetāṃ bhakṣyāṃ manye śvajāghanīm || 12-139-69||

MHB 12-139-70

श्वपच उवाच ।
असता यत्समाचीर्णं न स धर्मः सनातनः ।
नावृत्तमनुकार्यं वै मा छलेनानृतं कृथाः ॥ १२-१३९-७०॥
śvapaca uvāca |
asatā yatsamācīrṇaṃ na sa dharmaḥ sanātanaḥ |
nāvṛttamanukāryaṃ vai mā chalenānṛtaṃ kṛthāḥ || 12-139-70||

MHB 12-139-71

विश्वामित्र उवाच ।
न पातकं नावमतमृषिः सन्कर्तुमर्हसि ।
समौ च श्वमृगौ मन्ये तस्माद्भक्ष्या श्वजाघनी ॥ १२-१३९-७१॥
viśvāmitra uvāca |
na pātakaṃ nāvamatamṛṣiḥ sankartumarhasi |
samau ca śvamṛgau manye tasmādbhakṣyā śvajāghanī || 12-139-71||

MHB 12-139-72

श्वपच उवाच ।
यद्ब्राह्मणार्थे कृतमर्थितेन तेनर्षिणा तच्च भक्ष्याधिकारम् ।
स वै धर्मो यत्र न पापमस्ति सर्वैरुपायैर्हि स रक्षितव्यः ॥ १२-१३९-७२॥
śvapaca uvāca |
yadbrāhmaṇārthe kṛtamarthitena tenarṣiṇā tacca bhakṣyādhikāram |
sa vai dharmo yatra na pāpamasti sarvairupāyairhi sa rakṣitavyaḥ || 12-139-72||

MHB 12-139-73

विश्वामित्र उवाच ।
मित्रं च मे ब्राह्मणश्चायमात्मा प्रियश्च मे पूज्यतमश्च लोके ।
तं भर्तुकामोऽहमिमां हरिष्ये नृशंसानामीदृशानां न बिभ्ये ॥ १२-१३९-७३॥
viśvāmitra uvāca |
mitraṃ ca me brāhmaṇaścāyamātmā priyaśca me pūjyatamaśca loke |
taṃ bhartukāmo'hamimāṃ hariṣye nṛśaṃsānāmīdṛśānāṃ na bibhye || 12-139-73||

MHB 12-139-74

श्वपच उवाच ।
कामं नरा जीवितं संत्यजन्ति न चाभक्ष्यैः प्रतिकुर्वन्ति तत्र ।
सर्वान्कामान्प्राप्नुवन्तीह विद्वन्प्रियस्व कामं सहितः क्षुधा वै ॥ १२-१३९-७४॥
śvapaca uvāca |
kāmaṃ narā jīvitaṃ saṃtyajanti na cābhakṣyaiḥ pratikurvanti tatra |
sarvānkāmānprāpnuvantīha vidvanpriyasva kāmaṃ sahitaḥ kṣudhā vai || 12-139-74||

MHB 12-139-75

विश्वामित्र उवाच ।
स्थाने तावत्संशयः प्रेत्यभावे निःसंशयं कर्मणां वा विनाशः ।
अहं पुनर्वर्त इत्याशयात्मा मूलं रक्षन्भक्षयिष्याम्यभक्ष्यम् ॥ १२-१३९-७५॥
viśvāmitra uvāca |
sthāne tāvatsaṃśayaḥ pretyabhāve niḥsaṃśayaṃ karmaṇāṃ vā vināśaḥ |
ahaṃ punarvarta ityāśayātmā mūlaṃ rakṣanbhakṣayiṣyāmyabhakṣyam || 12-139-75||

MHB 12-139-76

बुद्ध्यात्मके व्यस्तमस्तीति तुष्टो मोहादेकत्वं यथा चर्म चक्षुः ।
यद्यप्येनः संशयादाचरामि नाहं भविष्यामि यथा त्वमेव ॥ १२-१३९-७६॥
buddhyātmake vyastamastīti tuṣṭo mohādekatvaṃ yathā carma cakṣuḥ |
yadyapyenaḥ saṃśayādācarāmi nāhaṃ bhaviṣyāmi yathā tvameva || 12-139-76||

MHB 12-139-77

श्वपच उवाच ।
पतनीयमिदं दुःखमिति मे वर्तते मतिः ।
दुष्कृती ब्राह्मणं सन्तं यस्त्वामहमुपालभे ॥ १२-१३९-७७॥
śvapaca uvāca |
patanīyamidaṃ duḥkhamiti me vartate matiḥ |
duṣkṛtī brāhmaṇaṃ santaṃ yastvāmahamupālabhe || 12-139-77||

MHB 12-139-78

विश्वामित्र उवाच ।
पिबन्त्येवोदकं गावो मण्डूकेषु रुवत्स्वपि ।
न तेऽधिकारो धर्मेऽस्ति मा भूरात्मप्रशंसकः ॥ १२-१३९-७८॥
viśvāmitra uvāca |
pibantyevodakaṃ gāvo maṇḍūkeṣu ruvatsvapi |
na te'dhikāro dharme'sti mā bhūrātmapraśaṃsakaḥ || 12-139-78||

MHB 12-139-79

श्वपच उवाच ।
सुहृद्भूत्वानुशास्मि त्वा कृपा हि त्वयि मे द्विज ।
तदेवं श्रेय आधत्स्व मा लोभाच्छ्वानमादिथाः ॥ १२-१३९-७९॥
śvapaca uvāca |
suhṛdbhūtvānuśāsmi tvā kṛpā hi tvayi me dvija |
tadevaṃ śreya ādhatsva mā lobhācchvānamādithāḥ || 12-139-79||

MHB 12-139-80

विश्वामित्र उवाच ।
सुहृन्मे त्वं सुखेप्सुश्चेदापदो मां समुद्धर ।
जानेऽहं धर्मतोऽऽत्मानं श्वानीमुत्सृज जाघनीम् ॥ १२-१३९-८०॥
viśvāmitra uvāca |
suhṛnme tvaṃ sukhepsuścedāpado māṃ samuddhara |
jāne'haṃ dharmato''tmānaṃ śvānīmutsṛja jāghanīm || 12-139-80||

MHB 12-139-81

श्वपच उवाच ।
नैवोत्सहे भवते दातुमेतां नोपेक्षितुं ह्रियमाणं स्वमन्नम् ।
उभौ स्यावः स्वमलेनावलिप्तौ दाताहं च त्वं च विप्र प्रतीच्छन् ॥ १२-१३९-८१॥
śvapaca uvāca |
naivotsahe bhavate dātumetāṃ nopekṣituṃ hriyamāṇaṃ svamannam |
ubhau syāvaḥ svamalenāvaliptau dātāhaṃ ca tvaṃ ca vipra pratīcchan || 12-139-81||

MHB 12-139-82

विश्वामित्र उवाच ।
अद्याहमेतद्वृजिनं कर्म कृत्वा जीवंश्चरिष्यामि महापवित्रम् ।
प्रपूतात्मा धर्ममेवाभिपत्स्ये यदेतयोर्गुरु तद्वै ब्रवीहि ॥ १२-१३९-८२॥
viśvāmitra uvāca |
adyāhametadvṛjinaṃ karma kṛtvā jīvaṃścariṣyāmi mahāpavitram |
prapūtātmā dharmamevābhipatsye yadetayorguru tadvai bravīhi || 12-139-82||

MHB 12-139-83

श्वपच उवाच ।
आत्मैव साक्षी किल लोककृत्ये त्वमेव जानासि यदत्र दुष्टम् ।
यो ह्याद्रियेद्भक्ष्यमिति श्वमांसं मन्ये न तस्यास्ति विवर्जनीयम् ॥ १२-१३९-८३॥
śvapaca uvāca |
ātmaiva sākṣī kila lokakṛtye tvameva jānāsi yadatra duṣṭam |
yo hyādriyedbhakṣyamiti śvamāṃsaṃ manye na tasyāsti vivarjanīyam || 12-139-83||

MHB 12-139-84

विश्वामित्र उवाच ।
उपादाने खादने वास्य दोषः कार्यो न्यायैर्नित्यमत्रापवादः ।
यस्मिन्न हिंसा नानृते वाक्यलेशो भक्ष्यक्रिया तत्र न तद्गरीयः ॥ १२-१३९-८४॥
viśvāmitra uvāca |
upādāne khādane vāsya doṣaḥ kāryo nyāyairnityamatrāpavādaḥ |
yasminna hiṃsā nānṛte vākyaleśo bhakṣyakriyā tatra na tadgarīyaḥ || 12-139-84||

MHB 12-139-85

श्वपच उवाच ।
यद्येष हेतुस्तव खादनस्य न ते वेदः कारणं नान्यधर्मः ।
तस्मादभक्ष्ये भक्षणाद्वा द्विजेन्द्र दोषं न पश्यामि यथेदमात्थ ॥ १२-१३९-८५॥
śvapaca uvāca |
yadyeṣa hetustava khādanasya na te vedaḥ kāraṇaṃ nānyadharmaḥ |
tasmādabhakṣye bhakṣaṇādvā dvijendra doṣaṃ na paśyāmi yathedamāttha || 12-139-85||

MHB 12-139-86

विश्वामित्र उवाच ।
न पातकं भक्षणमस्य दृष्टं सुरां पीत्वा पततीतीह शब्दः ।
अन्योन्यकर्माणि तथा तथैव न लेशमात्रेण कृत्यं हिनस्ति ॥ १२-१३९-८६॥
viśvāmitra uvāca |
na pātakaṃ bhakṣaṇamasya dṛṣṭaṃ surāṃ pītvā patatītīha śabdaḥ |
anyonyakarmāṇi tathā tathaiva na leśamātreṇa kṛtyaṃ hinasti || 12-139-86||

MHB 12-139-87

श्वपच उवाच ।
अस्थानतो हीनतः कुत्सिताद्वा तं विद्वांसं बाधते साधुवृत्तम् ।
स्थानं पुनर्यो लभते निषङ्गात्तेनापि दण्डः सहितव्य एव ॥ १२-१३९-८७॥
śvapaca uvāca |
asthānato hīnataḥ kutsitādvā taṃ vidvāṃsaṃ bādhate sādhuvṛttam |
sthānaṃ punaryo labhate niṣaṅgāttenāpi daṇḍaḥ sahitavya eva || 12-139-87||

MHB 12-139-88

भीष्म उवाच ।
एवमुक्त्वा निववृते मातङ्गः कौशिकं तदा ।
विश्वामित्रो जहारैव कृतबुद्धिः श्वजाघनीम् ॥ १२-१३९-८८॥
bhīṣma uvāca |
evamuktvā nivavṛte mātaṅgaḥ kauśikaṃ tadā |
viśvāmitro jahāraiva kṛtabuddhiḥ śvajāghanīm || 12-139-88||

MHB 12-139-89

ततो जग्राह पञ्चाङ्गीं जीवितार्थी महामुनिः ।
सदारस्तामुपाकृत्य वने यातो महामुनिः ॥ १२-१३९-८९॥
tato jagrāha pañcāṅgīṃ jīvitārthī mahāmuniḥ |
sadārastāmupākṛtya vane yāto mahāmuniḥ || 12-139-89||

MHB 12-139-90

एतस्मिन्नेव काले तु प्रववर्षाथ वासवः ।
संजीवयन्प्रजाः सर्वा जनयामास चौषधीः ॥ १२-१३९-९०॥
etasminneva kāle tu pravavarṣātha vāsavaḥ |
saṃjīvayanprajāḥ sarvā janayāmāsa cauṣadhīḥ || 12-139-90||

MHB 12-139-91

विश्वामित्रोऽपि भगवांस्तपसा दग्धकिल्बिषः ।
कालेन महता सिद्धिमवाप परमाद्भुताम् ॥ १२-१३९-९१॥
viśvāmitro'pi bhagavāṃstapasā dagdhakilbiṣaḥ |
kālena mahatā siddhimavāpa paramādbhutām || 12-139-91||

MHB 12-139-92

एवं विद्वानदीनात्मा व्यसनस्थो जिजीविषुः ।
सर्वोपायैरुपायज्ञो दीनमात्मानमुद्धरेत् ॥ १२-१३९-९२॥
evaṃ vidvānadīnātmā vyasanastho jijīviṣuḥ |
sarvopāyairupāyajño dīnamātmānamuddharet || 12-139-92||

MHB 12-139-93

एतां बुद्धिं समास्थाय जीवितव्यं सदा भवेत् ।
जीवन्पुण्यमवाप्नोति नरो भद्राणि पश्यति ॥ १२-१३९-९३॥
etāṃ buddhiṃ samāsthāya jīvitavyaṃ sadā bhavet |
jīvanpuṇyamavāpnoti naro bhadrāṇi paśyati || 12-139-93||

MHB 12-139-94

तस्मात्कौन्तेय विदुषा धर्माधर्मविनिश्चये ।
बुद्धिमास्थाय लोकेऽस्मिन्वर्तितव्यं यतात्मना ॥ १२-१३९-९४॥
tasmātkaunteya viduṣā dharmādharmaviniścaye |
buddhimāsthāya loke'sminvartitavyaṃ yatātmanā || 12-139-94||

Adhyaya: 140/353 (37)

MHB 12-140-1

युधिष्ठिर उवाच ।
यदिदं घोरमुद्दिष्टमश्रद्धेयमिवानृतम् ।
अस्ति स्विद्दस्युमर्यादा यामहं परिवर्जये ॥ १२-१४०-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
yadidaṃ ghoramuddiṣṭamaśraddheyamivānṛtam |
asti sviddasyumaryādā yāmahaṃ parivarjaye || 12-140-1||

MHB 12-140-2

संमुह्यामि विषीदामि धर्मो मे शिथिलीकृतः ।
उद्यमं नाधिगच्छामि कुतश्चित्परिचिन्तयन् ॥ १२-१४०-२॥
saṃmuhyāmi viṣīdāmi dharmo me śithilīkṛtaḥ |
udyamaṃ nādhigacchāmi kutaścitparicintayan || 12-140-2||

MHB 12-140-3

भीष्म उवाच ।
नैतच्छुद्धागमादेव तव धर्मानुशासनम् ।
प्रज्ञासमवतारोऽयं कविभिः संभृतं मधु ॥ १२-१४०-३॥
bhīṣma uvāca |
naitacchuddhāgamādeva tava dharmānuśāsanam |
prajñāsamavatāro'yaṃ kavibhiḥ saṃbhṛtaṃ madhu || 12-140-3||

MHB 12-140-4

बह्व्यः प्रतिविधातव्याः प्रज्ञा राज्ञा ततस्ततः ।
नैकशाखेन धर्मेण यात्रैषा संप्रवर्तते ॥ १२-१४०-४॥
bahvyaḥ pratividhātavyāḥ prajñā rājñā tatastataḥ |
naikaśākhena dharmeṇa yātraiṣā saṃpravartate || 12-140-4||

MHB 12-140-5

बुद्धिसंजननं राज्ञां धर्ममाचरतां सदा ।
जयो भवति कौरव्य तदा तद्विद्धि मे वचः ॥ १२-१४०-५॥
buddhisaṃjananaṃ rājñāṃ dharmamācaratāṃ sadā |
jayo bhavati kauravya tadā tadviddhi me vacaḥ || 12-140-5||

MHB 12-140-6

बुद्धिश्रेष्ठा हि राजानो जयन्ति विजयैषिणः ।
धर्मः प्रतिविधातव्यो बुद्ध्या राज्ञा ततस्ततः ॥ १२-१४०-६॥
buddhiśreṣṭhā hi rājāno jayanti vijayaiṣiṇaḥ |
dharmaḥ pratividhātavyo buddhyā rājñā tatastataḥ || 12-140-6||

MHB 12-140-7

नैकशाखेन धर्मेण राज्ञां धर्मो विधीयते ।
दुर्बलस्य कुतः प्रज्ञा पुरस्तादनुदाहृता ॥ १२-१४०-७॥
naikaśākhena dharmeṇa rājñāṃ dharmo vidhīyate |
durbalasya kutaḥ prajñā purastādanudāhṛtā || 12-140-7||

MHB 12-140-8

अद्वैधज्ञः पथि द्वैधे संशयं प्राप्तुमर्हति ।
बुद्धिद्वैधं वेदितव्यं पुरस्तादेव भारत ॥ १२-१४०-८॥
advaidhajñaḥ pathi dvaidhe saṃśayaṃ prāptumarhati |
buddhidvaidhaṃ veditavyaṃ purastādeva bhārata || 12-140-8||

MHB 12-140-9

पार्श्वतःकरणं प्रज्ञा विषूची त्वापगा इव ।
जनस्तूच्चारितं धर्मं विजानात्यन्यथान्यथा ॥ १२-१४०-९॥
pārśvataḥkaraṇaṃ prajñā viṣūcī tvāpagā iva |
janastūccāritaṃ dharmaṃ vijānātyanyathānyathā || 12-140-9||

MHB 12-140-10

सम्यग्विज्ञानिनः केचिन्मिथ्याविज्ञानिनोऽपरे ।
तद्वै यथातथं बुद्ध्वा ज्ञानमाददते सताम् ॥ १२-१४०-१०॥
samyagvijñāninaḥ kecinmithyāvijñānino'pare |
tadvai yathātathaṃ buddhvā jñānamādadate satām || 12-140-10||

MHB 12-140-11

परिमुष्णन्ति शास्त्राणि धर्मस्य परिपन्थिनः ।
वैषम्यमर्थविद्यानां नैरर्थ्यात्ख्यापयन्ति ते ॥ १२-१४०-११॥
parimuṣṇanti śāstrāṇi dharmasya paripanthinaḥ |
vaiṣamyamarthavidyānāṃ nairarthyātkhyāpayanti te || 12-140-11||

MHB 12-140-12

आजिजीविषवो विद्यां यशस्कामाः समन्ततः ।
ते सर्वे नरपापिष्ठा धर्मस्य परिपन्थिनः ॥ १२-१४०-१२॥
ājijīviṣavo vidyāṃ yaśaskāmāḥ samantataḥ |
te sarve narapāpiṣṭhā dharmasya paripanthinaḥ || 12-140-12||

MHB 12-140-13

अपक्वमतयो मन्दा न जानन्ति यथातथम् ।
सदा ह्यशास्त्रकुशलाः सर्वत्रापरिनिष्ठिताः ॥ १२-१४०-१३॥
apakvamatayo mandā na jānanti yathātatham |
sadā hyaśāstrakuśalāḥ sarvatrāpariniṣṭhitāḥ || 12-140-13||

MHB 12-140-14

परिमुष्णन्ति शास्त्राणि शास्त्रदोषानुदर्शिनः ।
विज्ञानमथ विद्यानां न सम्यगिति वर्तते ॥ १२-१४०-१४॥
parimuṣṇanti śāstrāṇi śāstradoṣānudarśinaḥ |
vijñānamatha vidyānāṃ na samyagiti vartate || 12-140-14||

MHB 12-140-15

निन्दया परविद्यानां स्वां विद्यां ख्यापयन्ति ये ।
वागस्त्रा वाक्छुरीमत्त्वा दुग्धविद्याफला इव ।
तान्विद्यावणिजो विद्धि राक्षसानिव भारत ॥ १२-१४०-१५॥
nindayā paravidyānāṃ svāṃ vidyāṃ khyāpayanti ye |
vāgastrā vākchurīmattvā dugdhavidyāphalā iva |
tānvidyāvaṇijo viddhi rākṣasāniva bhārata || 12-140-15||

MHB 12-140-16

व्याजेन कृत्स्नो विदितो धर्मस्ते परिहास्यते ।
न धर्मवचनं वाचा न बुद्ध्या चेति नः श्रुतम् ॥ १२-१४०-१६॥
vyājena kṛtsno vidito dharmaste parihāsyate |
na dharmavacanaṃ vācā na buddhyā ceti naḥ śrutam || 12-140-16||

MHB 12-140-17

इति बार्हस्पतं ज्ञानं प्रोवाच मघवा स्वयम् ।
न त्वेव वचनं किंचिदनिमित्तादिहोच्यते ॥ १२-१४०-१७॥
iti bārhaspataṃ jñānaṃ provāca maghavā svayam |
na tveva vacanaṃ kiṃcidanimittādihocyate || 12-140-17||

MHB 12-140-18

स्वविनीतेन शास्त्रेण व्यवस्यन्ति तथापरे ।
लोकयात्रामिहैके तु धर्ममाहुर्मनीषिणः ॥ १२-१४०-१८॥
svavinītena śāstreṇa vyavasyanti tathāpare |
lokayātrāmihaike tu dharmamāhurmanīṣiṇaḥ || 12-140-18||

MHB 12-140-19

समुद्दिष्टं सतां धर्मं स्वयमूहेन्न पण्डितः ।
अमर्षाच्छास्त्रसंमोहादविज्ञानाच्च भारत ॥ १२-१४०-१९॥
samuddiṣṭaṃ satāṃ dharmaṃ svayamūhenna paṇḍitaḥ |
amarṣācchāstrasaṃmohādavijñānācca bhārata || 12-140-19||

MHB 12-140-20

शास्त्रं प्राज्ञस्य वदतः समूहे यात्यदर्शनम् ।
आगतागमया बुद्ध्या वचनेन प्रशस्यते ॥ १२-१४०-२०॥
śāstraṃ prājñasya vadataḥ samūhe yātyadarśanam |
āgatāgamayā buddhyā vacanena praśasyate || 12-140-20||

MHB 12-140-21

अज्ञानाज्ज्ञानहेतुत्वाद्वचनं साधु मन्यते ।
अनपाहतमेवेदं नेदं शास्त्रमपार्थकम् ॥ १२-१४०-२१॥
ajñānājjñānahetutvādvacanaṃ sādhu manyate |
anapāhatamevedaṃ nedaṃ śāstramapārthakam || 12-140-21||

MHB 12-140-22

दैतेयानुशनाः प्राह संशयच्छेदने पुरा ।
ज्ञानमव्यपदेश्यं हि यथा नास्ति तथैव तत् ॥ १२-१४०-२२॥
daiteyānuśanāḥ prāha saṃśayacchedane purā |
jñānamavyapadeśyaṃ hi yathā nāsti tathaiva tat || 12-140-22||

MHB 12-140-23

तेन त्वं छिन्नमूलेन कं तोषयितुमर्हसि ।
अतथ्यविहितं यो वा नेदं वाक्यमुपाश्नुयात् ॥ १२-१४०-२३॥
tena tvaṃ chinnamūlena kaṃ toṣayitumarhasi |
atathyavihitaṃ yo vā nedaṃ vākyamupāśnuyāt || 12-140-23||

MHB 12-140-24

उग्रायैव हि सृष्टोऽसि कर्मणे न त्ववेक्षसे ।
अङ्गेमामन्ववेक्षस्व राजनीतिं बुभूषितुम् ।
यया प्रमुच्यते त्वन्यो यदर्थं च प्रमोदते ॥ १२-१४०-२४॥
ugrāyaiva hi sṛṣṭo'si karmaṇe na tvavekṣase |
aṅgemāmanvavekṣasva rājanītiṃ bubhūṣitum |
yayā pramucyate tvanyo yadarthaṃ ca pramodate || 12-140-24||

MHB 12-140-25

अजोऽश्वः क्षत्रमित्येतत्सदृशं ब्रह्मणा कृतम् ।
तस्मान्नतीक्ष्णभूतानां यात्रा काचित्प्रसिध्यति ॥ १२-१४०-२५॥
ajo'śvaḥ kṣatramityetatsadṛśaṃ brahmaṇā kṛtam |
tasmānnatīkṣṇabhūtānāṃ yātrā kācitprasidhyati || 12-140-25||

MHB 12-140-26

यस्त्ववध्यवधे दोषः स वध्यस्यावधे स्मृतः ।
एषैव खलु मर्यादा यामयं परिवर्जयेत् ॥ १२-१४०-२६॥
yastvavadhyavadhe doṣaḥ sa vadhyasyāvadhe smṛtaḥ |
eṣaiva khalu maryādā yāmayaṃ parivarjayet || 12-140-26||

MHB 12-140-27

तस्मात्तीक्ष्णः प्रजा राजा स्वधर्मे स्थापयेदुत ।
अन्योन्यं भक्षयन्तो हि प्रचरेयुर्वृका इव ॥ १२-१४०-२७॥
tasmāttīkṣṇaḥ prajā rājā svadharme sthāpayeduta |
anyonyaṃ bhakṣayanto hi pracareyurvṛkā iva || 12-140-27||

MHB 12-140-28

यस्य दस्युगणा राष्ट्रे ध्वाङ्क्षा मत्स्याञ्जलादिव ।
विहरन्ति परस्वानि स वै क्षत्रियपांसनः ॥ १२-१४०-२८॥
yasya dasyugaṇā rāṣṭre dhvāṅkṣā matsyāñjalādiva |
viharanti parasvāni sa vai kṣatriyapāṃsanaḥ || 12-140-28||

MHB 12-140-29

कुलीनान्सचिवान्कृत्वा वेदविद्यासमन्वितान् ।
प्रशाधि पृथिवीं राजन्प्रजा धर्मेण पालयन् ॥ १२-१४०-२९॥
kulīnānsacivānkṛtvā vedavidyāsamanvitān |
praśādhi pṛthivīṃ rājanprajā dharmeṇa pālayan || 12-140-29||

MHB 12-140-30

विहीनजमकर्माणं यः प्रगृह्णाति भूमिपः ।
उभयस्याविशेषज्ञस्तद्वै क्षत्रं नपुंसकम् ॥ १२-१४०-३०॥
vihīnajamakarmāṇaṃ yaḥ pragṛhṇāti bhūmipaḥ |
ubhayasyāviśeṣajñastadvai kṣatraṃ napuṃsakam || 12-140-30||

MHB 12-140-31

नैवोग्रं नैव चानुग्रं धर्मेणेह प्रशस्यते ।
उभयं न व्यतिक्रामेदुग्रो भूत्वा मृदुर्भव ॥ १२-१४०-३१॥
naivograṃ naiva cānugraṃ dharmeṇeha praśasyate |
ubhayaṃ na vyatikrāmedugro bhūtvā mṛdurbhava || 12-140-31||

MHB 12-140-32

कष्टः क्षत्रियधर्मोऽयं सौहृदं त्वयि यत्स्थितम् ।
उग्रे कर्मणि सृष्टोऽसि तस्माद्राज्यं प्रशाधि वै ॥ १२-१४०-३२॥
kaṣṭaḥ kṣatriyadharmo'yaṃ sauhṛdaṃ tvayi yatsthitam |
ugre karmaṇi sṛṣṭo'si tasmādrājyaṃ praśādhi vai || 12-140-32||

MHB 12-140-33

अशिष्टनिग्रहो नित्यं शिष्टस्य परिपालनम् ।
इति शक्रोऽब्रवीद्धीमानापत्सु भरतर्षभ ॥ १२-१४०-३३॥
aśiṣṭanigraho nityaṃ śiṣṭasya paripālanam |
iti śakro'bravīddhīmānāpatsu bharatarṣabha || 12-140-33||

MHB 12-140-34

युधिष्ठिर उवाच ।
अस्ति स्विद्दस्युमर्यादा यामन्यो नातिलङ्घयेत् ।
पृच्छामि त्वां सतां श्रेष्ठ तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-१४०-३४॥
yudhiṣṭhira uvāca |
asti sviddasyumaryādā yāmanyo nātilaṅghayet |
pṛcchāmi tvāṃ satāṃ śreṣṭha tanme brūhi pitāmaha || 12-140-34||

MHB 12-140-35

भीष्म उवाच ।
ब्राह्मणानेव सेवेत विद्यावृद्धांस्तपस्विनः ।
श्रुतचारित्रवृत्ताढ्यान्पवित्रं ह्येतदुत्तमम् ॥ १२-१४०-३५॥
bhīṣma uvāca |
brāhmaṇāneva seveta vidyāvṛddhāṃstapasvinaḥ |
śrutacāritravṛttāḍhyānpavitraṃ hyetaduttamam || 12-140-35||

MHB 12-140-36

या देवतासु वृत्तिस्ते सास्तु विप्रेषु सर्वदा ।
क्रुद्धैर्हि विप्रैः कर्माणि कृतानि बहुधा नृप ॥ १२-१४०-३६॥
yā devatāsu vṛttiste sāstu vipreṣu sarvadā |
kruddhairhi vipraiḥ karmāṇi kṛtāni bahudhā nṛpa || 12-140-36||

MHB 12-140-37

तेषां प्रीत्या यशो मुख्यमप्रीत्या तु विपर्ययः ।
प्रीत्या ह्यमृतवद्विप्राः क्रुद्धाश्चैव यथा विषम् ॥ १२-१४०-३७॥
teṣāṃ prītyā yaśo mukhyamaprītyā tu viparyayaḥ |
prītyā hyamṛtavadviprāḥ kruddhāścaiva yathā viṣam || 12-140-37||

Adhyaya: 141/353 (27)

MHB 12-141-1

युधिष्ठिर उवाच ।
पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद ।
शरणं पालयानस्य यो धर्मस्तं वदस्व मे ॥ १२-१४१-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada |
śaraṇaṃ pālayānasya yo dharmastaṃ vadasva me || 12-141-1||

MHB 12-141-2

भीष्म उवाच ।
महान्धर्मो महाराज शरणागतपालने ।
अर्हः प्रष्टुं भवांश्चैव प्रश्नं भरतसत्तम ॥ १२-१४१-२॥
bhīṣma uvāca |
mahāndharmo mahārāja śaraṇāgatapālane |
arhaḥ praṣṭuṃ bhavāṃścaiva praśnaṃ bharatasattama || 12-141-2||

MHB 12-141-3

नृगप्रभृतयो राजन्राजानः शरणागतान् ।
परिपाल्य महाराज संसिद्धिं परमां गताः ॥ १२-१४१-३॥
nṛgaprabhṛtayo rājanrājānaḥ śaraṇāgatān |
paripālya mahārāja saṃsiddhiṃ paramāṃ gatāḥ || 12-141-3||

MHB 12-141-4

श्रूयते हि कपोतेन शत्रुः शरणमागतः ।
पूजितश्च यथान्यायं स्वैश्च मांसैर्निमन्त्रितः ॥ १२-१४१-४॥
śrūyate hi kapotena śatruḥ śaraṇamāgataḥ |
pūjitaśca yathānyāyaṃ svaiśca māṃsairnimantritaḥ || 12-141-4||

MHB 12-141-5

युधिष्ठिर उवाच ।
कथं कपोतेन पुरा शत्रुः शरणमागतः ।
स्वमांसैर्भोजितः कां च गतिं लेभे स भारत ॥ १२-१४१-५॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kathaṃ kapotena purā śatruḥ śaraṇamāgataḥ |
svamāṃsairbhojitaḥ kāṃ ca gatiṃ lebhe sa bhārata || 12-141-5||

MHB 12-141-6

भीष्म उवाच ।
शृणु राजन्कथां दिव्यां सर्वपापप्रणाशिनीम् ।
नृपतेर्मुचुकुन्दस्य कथितां भार्गवेण ह ॥ १२-१४१-६॥
bhīṣma uvāca |
śṛṇu rājankathāṃ divyāṃ sarvapāpapraṇāśinīm |
nṛpatermucukundasya kathitāṃ bhārgaveṇa ha || 12-141-6||

MHB 12-141-7

इममर्थं पुरा पार्थ मुचुकुन्दो नराधिपः ।
भार्गवं परिपप्रच्छ प्रणतो भरतर्षभ ॥ १२-१४१-७॥
imamarthaṃ purā pārtha mucukundo narādhipaḥ |
bhārgavaṃ paripapraccha praṇato bharatarṣabha || 12-141-7||

MHB 12-141-8

तस्मै शुश्रूषमाणाय भार्गवोऽकथयत्कथाम् ।
इयं यथा कपोतेन सिद्धिः प्राप्ता नराधिप ॥ १२-१४१-८॥
tasmai śuśrūṣamāṇāya bhārgavo'kathayatkathām |
iyaṃ yathā kapotena siddhiḥ prāptā narādhipa || 12-141-8||

MHB 12-141-9

धर्मनिश्चयसंयुक्तां कामार्थसहितां कथाम् ।
शृणुष्वावहितो राजन्गदतो मे महाभुज ॥ १२-१४१-९॥
dharmaniścayasaṃyuktāṃ kāmārthasahitāṃ kathām |
śṛṇuṣvāvahito rājangadato me mahābhuja || 12-141-9||

MHB 12-141-10

कश्चित्क्षुद्रसमाचारः पृथिव्यां कालसंमतः ।
चचार पृथिवीं पापो घोरः शकुनिलुब्धकः ॥ १२-१४१-१०॥
kaścitkṣudrasamācāraḥ pṛthivyāṃ kālasaṃmataḥ |
cacāra pṛthivīṃ pāpo ghoraḥ śakunilubdhakaḥ || 12-141-10||

MHB 12-141-11

काकोल इव कृष्णाङ्गो रूक्षः पापसमाहितः ।
यवमध्यः कृशग्रीवो ह्रस्वपादो महाहनुः ॥ १२-१४१-११॥
kākola iva kṛṣṇāṅgo rūkṣaḥ pāpasamāhitaḥ |
yavamadhyaḥ kṛśagrīvo hrasvapādo mahāhanuḥ || 12-141-11||

MHB 12-141-12

नैव तस्य सुहृत्कश्चिन्न संबन्धी न बान्धवः ।
स हि तैः संपरित्यक्तस्तेन घोरेण कर्मणा ॥ १२-१४१-१२॥
naiva tasya suhṛtkaścinna saṃbandhī na bāndhavaḥ |
sa hi taiḥ saṃparityaktastena ghoreṇa karmaṇā || 12-141-12||

MHB 12-141-13

स वै क्षारकमादाय द्विजान्हत्वा वने सदा ।
चकार विक्रयं तेषां पतंगानां नराधिप ॥ १२-१४१-१३॥
sa vai kṣārakamādāya dvijānhatvā vane sadā |
cakāra vikrayaṃ teṣāṃ pataṃgānāṃ narādhipa || 12-141-13||

MHB 12-141-14

एवं तु वर्तमानस्य तस्य वृत्तिं दुरात्मनः ।
अगमत्सुमहान्कालो न चाधर्ममबुध्यत ॥ १२-१४१-१४॥
evaṃ tu vartamānasya tasya vṛttiṃ durātmanaḥ |
agamatsumahānkālo na cādharmamabudhyata || 12-141-14||

MHB 12-141-15

तस्य भार्यासहायस्य रममाणस्य शाश्वतम् ।
दैवयोगविमूढस्य नान्या वृत्तिररोचत ॥ १२-१४१-१५॥
tasya bhāryāsahāyasya ramamāṇasya śāśvatam |
daivayogavimūḍhasya nānyā vṛttirarocata || 12-141-15||

MHB 12-141-16

ततः कदाचित्तस्याथ वनस्थस्य समुद्गतः ।
पातयन्निव वृक्षांस्तान्सुमहान्वातसंभ्रमः ॥ १२-१४१-१६॥
tataḥ kadācittasyātha vanasthasya samudgataḥ |
pātayanniva vṛkṣāṃstānsumahānvātasaṃbhramaḥ || 12-141-16||

MHB 12-141-17

मेघसंकुलमाकाशं विद्युन्मण्डलमण्डितम् ।
संछन्नं सुमुहूर्तेन नौस्थानेनेव सागरः ॥ १२-१४१-१७॥
meghasaṃkulamākāśaṃ vidyunmaṇḍalamaṇḍitam |
saṃchannaṃ sumuhūrtena nausthāneneva sāgaraḥ || 12-141-17||

MHB 12-141-18

वारिधारासमूहैश्च संप्रहृष्टः शतक्रतुः ।
क्षणेन पूरयामास सलिलेन वसुंधराम् ॥ १२-१४१-१८॥
vāridhārāsamūhaiśca saṃprahṛṣṭaḥ śatakratuḥ |
kṣaṇena pūrayāmāsa salilena vasuṃdharām || 12-141-18||

MHB 12-141-19

ततो धाराकुले लोके संभ्रमन्नष्टचेतनः ।
शीतार्तस्तद्वनं सर्वमाकुलेनान्तरात्मना ॥ १२-१४१-१९॥
tato dhārākule loke saṃbhramannaṣṭacetanaḥ |
śītārtastadvanaṃ sarvamākulenāntarātmanā || 12-141-19||

MHB 12-141-20

नैव निम्नं स्थलं वापि सोऽविन्दत विहंगहा ।
पूरितो हि जलौघेन मार्गस्तस्य वनस्य वै ॥ १२-१४१-२०॥
naiva nimnaṃ sthalaṃ vāpi so'vindata vihaṃgahā |
pūrito hi jalaughena mārgastasya vanasya vai || 12-141-20||

MHB 12-141-21

पक्षिणो वातवेगेन हता लीनास्तदाभवन् ।
मृगाः सिंहा वराहाश्च स्थलान्याश्रित्य तस्थिरे ॥ १२-१४१-२१॥
pakṣiṇo vātavegena hatā līnāstadābhavan |
mṛgāḥ siṃhā varāhāśca sthalānyāśritya tasthire || 12-141-21||

MHB 12-141-22

महता वातवर्षेण त्रासितास्ते वनौकसः ।
भयार्ताश्च क्षुधार्ताश्च बभ्रमुः सहिता वने ॥ १२-१४१-२२॥
mahatā vātavarṣeṇa trāsitāste vanaukasaḥ |
bhayārtāśca kṣudhārtāśca babhramuḥ sahitā vane || 12-141-22||

MHB 12-141-23

स तु शीतहतैर्गात्रैर्जगामैव न तस्थिवान् ।
सोऽपश्यद्वनषण्डेषु मेघनीलं वनस्पतिम् ॥ १२-१४१-२३॥
sa tu śītahatairgātrairjagāmaiva na tasthivān |
so'paśyadvanaṣaṇḍeṣu meghanīlaṃ vanaspatim || 12-141-23||

MHB 12-141-24

ताराढ्यं कुमुदाकारमाकाशं निर्मलं च ह ।
मेघैर्मुक्तं नभो दृष्ट्वा लुब्धकः शीतविह्वलः ॥ १२-१४१-२४॥
tārāḍhyaṃ kumudākāramākāśaṃ nirmalaṃ ca ha |
meghairmuktaṃ nabho dṛṣṭvā lubdhakaḥ śītavihvalaḥ || 12-141-24||

MHB 12-141-25

दिशोऽवलोकयामास वेलां चैव दुरात्मवान् ।
दूरे ग्रामनिवेशश्च तस्माद्देशादिति प्रभो ।
कृतबुद्धिर्वने तस्मिन्वस्तुं तां रजनीं तदा ॥ १२-१४१-२५॥
diśo'valokayāmāsa velāṃ caiva durātmavān |
dūre grāmaniveśaśca tasmāddeśāditi prabho |
kṛtabuddhirvane tasminvastuṃ tāṃ rajanīṃ tadā || 12-141-25||

MHB 12-141-26

सोऽञ्जलिं प्रयतः कृत्वा वाक्यमाह वनस्पतिम् ।
शरणं यामि यान्यस्मिन्दैवतानीह भारत ॥ १२-१४१-२६॥
so'ñjaliṃ prayataḥ kṛtvā vākyamāha vanaspatim |
śaraṇaṃ yāmi yānyasmindaivatānīha bhārata || 12-141-26||

MHB 12-141-27

स शिलायां शिरः कृत्वा पर्णान्यास्तीर्य भूतले ।
दुःखेन महताविष्टस्ततः सुष्वाप पक्षिहा ॥ १२-१४१-२७॥
sa śilāyāṃ śiraḥ kṛtvā parṇānyāstīrya bhūtale |
duḥkhena mahatāviṣṭastataḥ suṣvāpa pakṣihā || 12-141-27||

Adhyaya: 142/353 (44)

MHB 12-142-1

भीष्म उवाच ।
अथ वृक्षस्य शाखायां विहंगः ससुहृज्जनः ।
दीर्घकालोषितो राजंस्तत्र चित्रतनूरुहः ॥ १२-१४२-१॥
bhīṣma uvāca |
atha vṛkṣasya śākhāyāṃ vihaṃgaḥ sasuhṛjjanaḥ |
dīrghakāloṣito rājaṃstatra citratanūruhaḥ || 12-142-1||

MHB 12-142-2

तस्य काल्यं गता भार्या चरितुं नाभ्यवर्तत ।
प्राप्तां च रजनीं दृष्ट्वा स पक्षी पर्यतप्यत ॥ १२-१४२-२॥
tasya kālyaṃ gatā bhāryā carituṃ nābhyavartata |
prāptāṃ ca rajanīṃ dṛṣṭvā sa pakṣī paryatapyata || 12-142-2||

MHB 12-142-3

वातवर्षं महच्चासीन्न चागच्छति मे प्रिया ।
किं नु तत्कारणं येन साद्यापि न निवर्तते ॥ १२-१४२-३॥
vātavarṣaṃ mahaccāsīnna cāgacchati me priyā |
kiṃ nu tatkāraṇaṃ yena sādyāpi na nivartate || 12-142-3||

MHB 12-142-4

अपि स्वस्ति भवेत्तस्याः प्रियाया मम कानने ।
तया विरहितं हीदं शून्यमद्य गृहं मम ॥ १२-१४२-४॥
api svasti bhavettasyāḥ priyāyā mama kānane |
tayā virahitaṃ hīdaṃ śūnyamadya gṛhaṃ mama || 12-142-4||

MHB 12-142-5

यदि सा रक्तनेत्रान्ता चित्राङ्गी मधुरस्वरा ।
अद्य नाभ्येति मे कान्ता न कार्यं जीवितेन मे ॥ १२-१४२-५॥
yadi sā raktanetrāntā citrāṅgī madhurasvarā |
adya nābhyeti me kāntā na kāryaṃ jīvitena me || 12-142-5||

MHB 12-142-6

पतिधर्मरता साध्वी प्राणेभ्योऽपि गरीयसी ।
सा हि श्रान्तं क्षुधार्तं च जानीते मां तपस्विनी ॥ १२-१४२-६॥
patidharmaratā sādhvī prāṇebhyo'pi garīyasī |
sā hi śrāntaṃ kṣudhārtaṃ ca jānīte māṃ tapasvinī || 12-142-6||

MHB 12-142-7

अनुरक्ता हिता चैव स्निग्धा चैव पतिव्रता ।
यस्य वै तादृशी भार्या धन्यः स मनुजो भुवि ॥ १२-१४२-७॥
anuraktā hitā caiva snigdhā caiva pativratā |
yasya vai tādṛśī bhāryā dhanyaḥ sa manujo bhuvi || 12-142-7||

MHB 12-142-8

भार्या हि परमो नाथः पुरुषस्येह पठ्यते ।
असहायस्य लोकेऽस्मिँल्लोकयात्रासहायिनी ॥ १२-१४२-८॥
bhāryā hi paramo nāthaḥ puruṣasyeha paṭhyate |
asahāyasya loke'smi~llokayātrāsahāyinī || 12-142-8||

MHB 12-142-9

तथा रोगाभिभूतस्य नित्यं कृच्छ्रगतस्य च ।
नास्ति भार्यासमं किंचिन्नरस्यार्तस्य भेषजम् ॥ १२-१४२-९॥
tathā rogābhibhūtasya nityaṃ kṛcchragatasya ca |
nāsti bhāryāsamaṃ kiṃcinnarasyārtasya bheṣajam || 12-142-9||

MHB 12-142-10

नास्ति भार्यासमो बन्धुर्नास्ति भार्यासमा गतिः ।
नास्ति भार्यासमो लोके सहायो धर्मसाधनः ॥ १२-१४२-१०॥
nāsti bhāryāsamo bandhurnāsti bhāryāsamā gatiḥ |
nāsti bhāryāsamo loke sahāyo dharmasādhanaḥ || 12-142-10||

MHB 12-142-11

एवं विलपतस्तस्य द्विजस्यार्तस्य तत्र वै ।
गृहीता शकुनघ्नेन भार्या शुश्राव भारतीम् ॥ १२-१४२-११॥
evaṃ vilapatastasya dvijasyārtasya tatra vai |
gṛhītā śakunaghnena bhāryā śuśrāva bhāratīm || 12-142-11||

MHB 12-142-12

न सा स्त्रीत्यभिभाषा स्याद्यस्या भर्ता न तुष्यति ।
अग्निसाक्षिकमप्येतद्भर्ता हि शरणं स्त्रियः ॥ १२-१४२-१२॥
na sā strītyabhibhāṣā syādyasyā bhartā na tuṣyati |
agnisākṣikamapyetadbhartā hi śaraṇaṃ striyaḥ || 12-142-12||

MHB 12-142-13

इति संचिन्त्य दुःखार्ता भर्तारं दुःखितं तदा ।
कपोती लुब्धकेनाथ यत्ता वचनमब्रवीत् ॥ १२-१४२-१३॥
iti saṃcintya duḥkhārtā bhartāraṃ duḥkhitaṃ tadā |
kapotī lubdhakenātha yattā vacanamabravīt || 12-142-13||

MHB 12-142-14

हन्त वक्ष्यामि ते श्रेयः श्रुत्वा च कुरु तत्तथा ।
शरणागतसंत्राता भव कान्त विशेषतः ॥ १२-१४२-१४॥
hanta vakṣyāmi te śreyaḥ śrutvā ca kuru tattathā |
śaraṇāgatasaṃtrātā bhava kānta viśeṣataḥ || 12-142-14||

MHB 12-142-15

एष शाकुनिकः शेते तव वासं समाश्रितः ।
शीतार्तश्च क्षुधार्तश्च पूजामस्मै प्रयोजय ॥ १२-१४२-१५॥
eṣa śākunikaḥ śete tava vāsaṃ samāśritaḥ |
śītārtaśca kṣudhārtaśca pūjāmasmai prayojaya || 12-142-15||

MHB 12-142-16

यो हि कश्चिद्द्विजं हन्याद्गां वा लोकस्य मातरम् ।
शरणागतं च यो हन्यात्तुल्यं तेषां च पातकम् ॥ १२-१४२-१६॥
yo hi kaściddvijaṃ hanyādgāṃ vā lokasya mātaram |
śaraṇāgataṃ ca yo hanyāttulyaṃ teṣāṃ ca pātakam || 12-142-16||

MHB 12-142-17

यास्माकं विहिता वृत्तिः कापोती जातिधर्मतः ।
सा न्याय्यात्मवता नित्यं त्वद्विधेनाभिवर्तितुम् ॥ १२-१४२-१७॥
yāsmākaṃ vihitā vṛttiḥ kāpotī jātidharmataḥ |
sā nyāyyātmavatā nityaṃ tvadvidhenābhivartitum || 12-142-17||

MHB 12-142-18

यस्तु धर्मं यथाशक्ति गृहस्थो ह्यनुवर्तते ।
स प्रेत्य लभते लोकानक्षयानिति शुश्रुम ॥ १२-१४२-१८॥
yastu dharmaṃ yathāśakti gṛhastho hyanuvartate |
sa pretya labhate lokānakṣayāniti śuśruma || 12-142-18||

MHB 12-142-19

स त्वं संतानवानद्य पुत्रवानपि च द्विज ।
तत्स्वदेहे दयां त्यक्त्वा धर्मार्थौ परिगृह्य वै ।
पूजामस्मै प्रयुङ्क्ष्व त्वं प्रीयेतास्य मनो यथा ॥ १२-१४२-१९॥
sa tvaṃ saṃtānavānadya putravānapi ca dvija |
tatsvadehe dayāṃ tyaktvā dharmārthau parigṛhya vai |
pūjāmasmai prayuṅkṣva tvaṃ prīyetāsya mano yathā || 12-142-19||

MHB 12-142-20

इति सा शकुनी वाक्यं क्षारकस्था तपस्विनी ।
अतिदुःखान्विता प्रोच्य भर्तारं समुदैक्षत ॥ १२-१४२-२०॥
iti sā śakunī vākyaṃ kṣārakasthā tapasvinī |
atiduḥkhānvitā procya bhartāraṃ samudaikṣata || 12-142-20||

MHB 12-142-21

स पत्न्या वचनं श्रुत्वा धर्मयुक्तिसमन्वितम् ।
हर्षेण महता युक्तो बाष्पव्याकुललोचनः ॥ १२-१४२-२१॥
sa patnyā vacanaṃ śrutvā dharmayuktisamanvitam |
harṣeṇa mahatā yukto bāṣpavyākulalocanaḥ || 12-142-21||

MHB 12-142-22

तं वै शाकुनिकं दृष्ट्वा विधिदृष्टेन कर्मणा ।
पूजयामास यत्नेन स पक्षी पक्षिजीविनम् ॥ १२-१४२-२२॥
taṃ vai śākunikaṃ dṛṣṭvā vidhidṛṣṭena karmaṇā |
pūjayāmāsa yatnena sa pakṣī pakṣijīvinam || 12-142-22||

MHB 12-142-23

उवाच च स्वागतं ते ब्रूहि किं करवाण्यहम् ।
संतापश्च न कर्तव्यः स्वगृहे वर्तते भवान् ॥ १२-१४२-२३॥
uvāca ca svāgataṃ te brūhi kiṃ karavāṇyaham |
saṃtāpaśca na kartavyaḥ svagṛhe vartate bhavān || 12-142-23||

MHB 12-142-24

तद्ब्रवीतु भवान्क्षिप्रं किं करोमि किमिच्छसि ।
प्रणयेन ब्रवीमि त्वां त्वं हि नः शरणागतः ॥ १२-१४२-२४॥
tadbravītu bhavānkṣipraṃ kiṃ karomi kimicchasi |
praṇayena bravīmi tvāṃ tvaṃ hi naḥ śaraṇāgataḥ || 12-142-24||

MHB 12-142-25

शरणागतस्य कर्तव्यमातिथ्यमिह यत्नतः ।
पञ्चयज्ञप्रवृत्तेन गृहस्थेन विशेषतः ॥ १२-१४२-२५॥
śaraṇāgatasya kartavyamātithyamiha yatnataḥ |
pañcayajñapravṛttena gṛhasthena viśeṣataḥ || 12-142-25||

MHB 12-142-26

पञ्चयज्ञांस्तु यो मोहान्न करोति गृहाश्रमी ।
तस्य नायं न च परो लोको भवति धर्मतः ॥ १२-१४२-२६॥
pañcayajñāṃstu yo mohānna karoti gṛhāśramī |
tasya nāyaṃ na ca paro loko bhavati dharmataḥ || 12-142-26||

MHB 12-142-27

तद्ब्रूहि त्वं सुविस्रब्धो यत्त्वं वाचा वदिष्यसि ।
तत्करिष्याम्यहं सर्वं मा त्वं शोके मनः कृथाः ॥ १२-१४२-२७॥
tadbrūhi tvaṃ suvisrabdho yattvaṃ vācā vadiṣyasi |
tatkariṣyāmyahaṃ sarvaṃ mā tvaṃ śoke manaḥ kṛthāḥ || 12-142-27||

MHB 12-142-28

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शकुनेर्लुब्धकोऽब्रवीत् ।
बाधते खलु मा शीतं हिमत्राणं विधीयताम् ॥ १२-१४२-२८॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā śakunerlubdhako'bravīt |
bādhate khalu mā śītaṃ himatrāṇaṃ vidhīyatām || 12-142-28||

MHB 12-142-29

एवमुक्तस्ततः पक्षी पर्णान्यास्तीर्य भूतले ।
यथाशुष्काणि यत्नेन ज्वलनार्थं द्रुतं ययौ ॥ १२-१४२-२९॥
evamuktastataḥ pakṣī parṇānyāstīrya bhūtale |
yathāśuṣkāṇi yatnena jvalanārthaṃ drutaṃ yayau || 12-142-29||

MHB 12-142-30

स गत्वाङ्गारकर्मान्तं गृहीत्वाग्निमथागमत् ।
ततः शुष्केषु पर्णेषु पावकं सोऽभ्यदीदिपत् ॥ १२-१४२-३०॥
sa gatvāṅgārakarmāntaṃ gṛhītvāgnimathāgamat |
tataḥ śuṣkeṣu parṇeṣu pāvakaṃ so'bhyadīdipat || 12-142-30||

MHB 12-142-31

सुसंदीप्तं महत्कृत्वा तमाह शरणागतम् ।
प्रतापय सुविस्रब्धं स्वगात्राण्यकुतोभयः ॥ १२-१४२-३१॥
susaṃdīptaṃ mahatkṛtvā tamāha śaraṇāgatam |
pratāpaya suvisrabdhaṃ svagātrāṇyakutobhayaḥ || 12-142-31||

MHB 12-142-32

स तथोक्तस्तथेत्युक्त्वा लुब्धो गात्राण्यतापयत् ।
अग्निप्रत्यागतप्राणस्ततः प्राह विहंगमम् ॥ १२-१४२-३२॥
sa tathoktastathetyuktvā lubdho gātrāṇyatāpayat |
agnipratyāgataprāṇastataḥ prāha vihaṃgamam || 12-142-32||

MHB 12-142-33

दत्तमाहारमिच्छामि त्वया क्षुद्बाधते हि माम् ।
तद्वचः स प्रतिश्रुत्य वाक्यमाह विहंगमः ॥ १२-१४२-३३॥
dattamāhāramicchāmi tvayā kṣudbādhate hi mām |
tadvacaḥ sa pratiśrutya vākyamāha vihaṃgamaḥ || 12-142-33||

MHB 12-142-34

न मेऽस्ति विभवो येन नाशयामि तव क्षुधाम् ।
उत्पन्नेन हि जीवामो वयं नित्यं वनौकसः ॥ १२-१४२-३४॥
na me'sti vibhavo yena nāśayāmi tava kṣudhām |
utpannena hi jīvāmo vayaṃ nityaṃ vanaukasaḥ || 12-142-34||

MHB 12-142-35

संचयो नास्ति चास्माकं मुनीनामिव कानने ।
इत्युक्त्वा स तदा तत्र विवर्णवदनोऽभवत् ॥ १२-१४२-३५॥
saṃcayo nāsti cāsmākaṃ munīnāmiva kānane |
ityuktvā sa tadā tatra vivarṇavadano'bhavat || 12-142-35||

MHB 12-142-36

कथं नु खलु कर्तव्यमिति चिन्तापरः सदा ।
बभूव भरतश्रेष्ठ गर्हयन्वृत्तिमात्मनः ॥ १२-१४२-३६॥
kathaṃ nu khalu kartavyamiti cintāparaḥ sadā |
babhūva bharataśreṣṭha garhayanvṛttimātmanaḥ || 12-142-36||

MHB 12-142-37

मुहूर्ताल्लब्धसंज्ञस्तु स पक्षी पक्षिघातकम् ।
उवाच तर्पयिष्ये त्वां मुहूर्तं प्रतिपालय ॥ १२-१४२-३७॥
muhūrtāllabdhasaṃjñastu sa pakṣī pakṣighātakam |
uvāca tarpayiṣye tvāṃ muhūrtaṃ pratipālaya || 12-142-37||

MHB 12-142-38

इत्युक्त्वा शुष्कपर्णैः स संप्रज्वाल्य हुताशनम् ।
हर्षेण महता युक्तः कपोतः पुनरब्रवीत् ॥ १२-१४२-३८॥
ityuktvā śuṣkaparṇaiḥ sa saṃprajvālya hutāśanam |
harṣeṇa mahatā yuktaḥ kapotaḥ punarabravīt || 12-142-38||

MHB 12-142-39

देवानां च मुनीनां च पितॄणां च महात्मनाम् ।
श्रुतपूर्वो मया धर्मो महानतिथिपूजने ॥ १२-१४२-३९॥
devānāṃ ca munīnāṃ ca pitṝṇāṃ ca mahātmanām |
śrutapūrvo mayā dharmo mahānatithipūjane || 12-142-39||

MHB 12-142-40

कुरुष्वानुग्रहं मेऽद्य सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ।
निश्चिता खलु मे बुद्धिरतिथिप्रतिपूजने ॥ १२-१४२-४०॥
kuruṣvānugrahaṃ me'dya satyametadbravīmi te |
niścitā khalu me buddhiratithipratipūjane || 12-142-40||

MHB 12-142-41

ततः सत्यप्रतिज्ञो वै स पक्षी प्रहसन्निव ।
तमग्निं त्रिः परिक्रम्य प्रविवेश महीपते ॥ १२-१४२-४१॥
tataḥ satyapratijño vai sa pakṣī prahasanniva |
tamagniṃ triḥ parikramya praviveśa mahīpate || 12-142-41||

MHB 12-142-42

अग्निमध्यं प्रविष्टं तं लुब्धो दृष्ट्वाथ पक्षिणम् ।
चिन्तयामास मनसा किमिदं नु कृतं मया ॥ १२-१४२-४२॥
agnimadhyaṃ praviṣṭaṃ taṃ lubdho dṛṣṭvātha pakṣiṇam |
cintayāmāsa manasā kimidaṃ nu kṛtaṃ mayā || 12-142-42||

MHB 12-142-43

अहो मम नृशंसस्य गर्हितस्य स्वकर्मणा ।
अधर्मः सुमहान्घोरो भविष्यति न संशयः ॥ १२-१४२-४३॥
aho mama nṛśaṃsasya garhitasya svakarmaṇā |
adharmaḥ sumahānghoro bhaviṣyati na saṃśayaḥ || 12-142-43||

MHB 12-142-44

एवं बहुविधं भूरि विललाप स लुब्धकः ।
गर्हयन्स्वानि कर्माणि द्विजं दृष्ट्वा तथागतम् ॥ १२-१४२-४४॥
evaṃ bahuvidhaṃ bhūri vilalāpa sa lubdhakaḥ |
garhayansvāni karmāṇi dvijaṃ dṛṣṭvā tathāgatam || 12-142-44||

Adhyaya: 143/353 (10)

MHB 12-143-1

भीष्म उवाच ।
ततस्तं लुब्धकः पश्यन्कृपयाभिपरिप्लुतः ।
कपोतमग्नौ पतितं वाक्यं पुनरुवाच ह ॥ १२-१४३-१॥
bhīṣma uvāca |
tatastaṃ lubdhakaḥ paśyankṛpayābhipariplutaḥ |
kapotamagnau patitaṃ vākyaṃ punaruvāca ha || 12-143-1||

MHB 12-143-2

किमीदृशं नृशंसेन मया कृतमबुद्धिना ।
भविष्यति हि मे नित्यं पातकं हृदि जीवतः ॥ १२-१४३-२॥
kimīdṛśaṃ nṛśaṃsena mayā kṛtamabuddhinā |
bhaviṣyati hi me nityaṃ pātakaṃ hṛdi jīvataḥ || 12-143-2||

MHB 12-143-3

स विनिन्दन्नथात्मानं पुनः पुनरुवाच ह ।
धिङ्मामस्तु सुदुर्बुद्धिं सदा निकृतिनिश्चयम् ।
शुभं कर्म परित्यज्य योऽहं शकुनिलुब्धकः ॥ १२-१४३-३॥
sa vinindannathātmānaṃ punaḥ punaruvāca ha |
dhiṅmāmastu sudurbuddhiṃ sadā nikṛtiniścayam |
śubhaṃ karma parityajya yo'haṃ śakunilubdhakaḥ || 12-143-3||

MHB 12-143-4

नृशंसस्य ममाद्यायं प्रत्यादेशो न संशयः ।
दत्तः स्वमांसं ददता कपोतेन महात्मना ॥ १२-१४३-४॥
nṛśaṃsasya mamādyāyaṃ pratyādeśo na saṃśayaḥ |
dattaḥ svamāṃsaṃ dadatā kapotena mahātmanā || 12-143-4||

MHB 12-143-5

सोऽहं त्यक्ष्ये प्रियान्प्राणान्पुत्रदारं विसृज्य च ।
उपदिष्टो हि मे धर्मः कपोतेनातिधर्मिणा ॥ १२-१४३-५॥
so'haṃ tyakṣye priyānprāṇānputradāraṃ visṛjya ca |
upadiṣṭo hi me dharmaḥ kapotenātidharmiṇā || 12-143-5||

MHB 12-143-6

अद्य प्रभृति देहं स्वं सर्वभोगैर्विवर्जितम् ।
यथा स्वल्पं जलं ग्रीष्मे शोषयिष्याम्यहं तथा ॥ १२-१४३-६॥
adya prabhṛti dehaṃ svaṃ sarvabhogairvivarjitam |
yathā svalpaṃ jalaṃ grīṣme śoṣayiṣyāmyahaṃ tathā || 12-143-6||

MHB 12-143-7

क्षुत्पिपासातपसहः कृशो धमनिसंततः ।
उपवासैर्बहुविधैश्चरिष्ये पारलौकिकम् ॥ १२-१४३-७॥
kṣutpipāsātapasahaḥ kṛśo dhamanisaṃtataḥ |
upavāsairbahuvidhaiścariṣye pāralaukikam || 12-143-7||

MHB 12-143-8

अहो देहप्रदानेन दर्शितातिथिपूजना ।
तस्माद्धर्मं चरिष्यामि धर्मो हि परमा गतिः ।
दृष्टो हि धर्मो धर्मिष्ठैर्यादृशो विहगोत्तमे ॥ १२-१४३-८॥
aho dehapradānena darśitātithipūjanā |
tasmāddharmaṃ cariṣyāmi dharmo hi paramā gatiḥ |
dṛṣṭo hi dharmo dharmiṣṭhairyādṛśo vihagottame || 12-143-8||

MHB 12-143-9

एवमुक्त्वा विनिश्चित्य रौद्रकर्मा स लुब्धकः ।
महाप्रस्थानमाश्रित्य प्रययौ संशितव्रतः ॥ १२-१४३-९॥
evamuktvā viniścitya raudrakarmā sa lubdhakaḥ |
mahāprasthānamāśritya prayayau saṃśitavrataḥ || 12-143-9||

MHB 12-143-10

ततो यष्टिं शलाकाश्च क्षारकं पञ्जरं तथा ।
तांश्च बद्धा कपोतान्स संप्रमुच्योत्ससर्ज ह ॥ १२-१४३-१०॥
tato yaṣṭiṃ śalākāśca kṣārakaṃ pañjaraṃ tathā |
tāṃśca baddhā kapotānsa saṃpramucyotsasarja ha || 12-143-10||

Adhyaya: 144/353 (12)

MHB 12-144-1

भीष्म उवाच ।
ततो गते शाकुनिके कपोती प्राह दुःखिता ।
संस्मृत्य भर्तारमथो रुदती शोकमूर्छिता ॥ १२-१४४-१॥
bhīṣma uvāca |
tato gate śākunike kapotī prāha duḥkhitā |
saṃsmṛtya bhartāramatho rudatī śokamūrchitā || 12-144-1||

MHB 12-144-2

नाहं ते विप्रियं कान्त कदाचिदपि संस्मरे ।
सर्वा वै विधवा नारी बहुपुत्रापि खेचर ।
शोच्या भवति बन्धूनां पतिहीना मनस्विनी ॥ १२-१४४-२॥
nāhaṃ te vipriyaṃ kānta kadācidapi saṃsmare |
sarvā vai vidhavā nārī bahuputrāpi khecara |
śocyā bhavati bandhūnāṃ patihīnā manasvinī || 12-144-2||

MHB 12-144-3

लालिताहं त्वया नित्यं बहुमानाच्च सान्त्विता ।
वचनैर्मधुरैः स्निग्धैरसकृत्सुमनोहरैः ॥ १२-१४४-३॥
lālitāhaṃ tvayā nityaṃ bahumānācca sāntvitā |
vacanairmadhuraiḥ snigdhairasakṛtsumanoharaiḥ || 12-144-3||

MHB 12-144-4

कन्दरेषु च शैलानां नदीनां निर्झरेषु च ।
द्रुमाग्रेषु च रम्येषु रमिताहं त्वया प्रिय ॥ १२-१४४-४॥
kandareṣu ca śailānāṃ nadīnāṃ nirjhareṣu ca |
drumāgreṣu ca ramyeṣu ramitāhaṃ tvayā priya || 12-144-4||

MHB 12-144-5

आकाशगमने चैव सुखिताहं त्वया सुखम् ।
विहृतास्मि त्वया कान्त तन्मे नाद्यास्ति किंचन ॥ १२-१४४-५॥
ākāśagamane caiva sukhitāhaṃ tvayā sukham |
vihṛtāsmi tvayā kānta tanme nādyāsti kiṃcana || 12-144-5||

MHB 12-144-6

मितं ददाति हि पिता मितं माता मितं सुतः ।
अमितस्य तु दातारं भर्तारं का न पूजयेत् ॥ १२-१४४-६॥
mitaṃ dadāti hi pitā mitaṃ mātā mitaṃ sutaḥ |
amitasya tu dātāraṃ bhartāraṃ kā na pūjayet || 12-144-6||

MHB 12-144-7

नास्ति भर्तृसमो नाथो न च भर्तृसमं सुखम् ।
विसृज्य धनसर्वस्वं भर्ता वै शरणं स्त्रियाः ॥ १२-१४४-७॥
nāsti bhartṛsamo nātho na ca bhartṛsamaṃ sukham |
visṛjya dhanasarvasvaṃ bhartā vai śaraṇaṃ striyāḥ || 12-144-7||

MHB 12-144-8

न कार्यमिह मे नाथ जीवितेन त्वया विना ।
पतिहीनापि का नारी सती जीवितुमुत्सहेत् ॥ १२-१४४-८॥
na kāryamiha me nātha jīvitena tvayā vinā |
patihīnāpi kā nārī satī jīvitumutsahet || 12-144-8||

MHB 12-144-9

एवं विलप्य बहुधा करुणं सा सुदुःखिता ।
पतिव्रता संप्रदीप्तं प्रविवेश हुताशनम् ॥ १२-१४४-९॥
evaṃ vilapya bahudhā karuṇaṃ sā suduḥkhitā |
pativratā saṃpradīptaṃ praviveśa hutāśanam || 12-144-9||

MHB 12-144-10

ततश्चित्राम्बरधरं भर्तारं सान्वपश्यत ।
विमानस्थं सुकृतिभिः पूज्यमानं महात्मभिः ॥ १२-१४४-१०॥
tataścitrāmbaradharaṃ bhartāraṃ sānvapaśyata |
vimānasthaṃ sukṛtibhiḥ pūjyamānaṃ mahātmabhiḥ || 12-144-10||

MHB 12-144-11

चित्रमाल्याम्बरधरं सर्वाभरणभूषितम् ।
विमानशतकोटीभिरावृतं पुण्यकीर्तिभिः ॥ १२-१४४-११॥
citramālyāmbaradharaṃ sarvābharaṇabhūṣitam |
vimānaśatakoṭībhirāvṛtaṃ puṇyakīrtibhiḥ || 12-144-11||

MHB 12-144-12

ततः स्वर्गगतः पक्षी भार्यया सह संगतः ।
कर्मणा पूजितस्तेन रेमे तत्र स भार्यया ॥ १२-१४४-१२॥
tataḥ svargagataḥ pakṣī bhāryayā saha saṃgataḥ |
karmaṇā pūjitastena reme tatra sa bhāryayā || 12-144-12||

Adhyaya: 145/353 (18)

MHB 12-145-1

भीष्म उवाच ।
विमानस्थौ तु तौ राजँल्लुब्धको वै ददर्श ह ।
दृष्ट्वा तौ दंपती दुःखादचिन्तयत सद्गतिम् ॥ १२-१४५-१॥
bhīṣma uvāca |
vimānasthau tu tau rāja~llubdhako vai dadarśa ha |
dṛṣṭvā tau daṃpatī duḥkhādacintayata sadgatim || 12-145-1||

MHB 12-145-2

कीदृशेनेह तपसा गच्छेयं परमां गतिम् ।
इति बुद्ध्या विनिश्चित्य गमनायोपचक्रमे ॥ १२-१४५-२॥
kīdṛśeneha tapasā gaccheyaṃ paramāṃ gatim |
iti buddhyā viniścitya gamanāyopacakrame || 12-145-2||

MHB 12-145-3

महाप्रस्थानमाश्रित्य लुब्धकः पक्षिजीवनः ।
निश्चेष्टो मारुताहारो निर्ममः स्वर्गकाङ्क्षया ॥ १२-१४५-३॥
mahāprasthānamāśritya lubdhakaḥ pakṣijīvanaḥ |
niśceṣṭo mārutāhāro nirmamaḥ svargakāṅkṣayā || 12-145-3||

MHB 12-145-4

ततोऽपश्यत्सुविस्तीर्णं हृद्यं पद्मविभूषितम् ।
नानाद्विजगणाकीर्णं सरः शीतजलं शुभम् ।
पिपासार्तोऽपि तद्दृष्ट्वा तृप्तः स्यान्नात्र संशयः ॥ १२-१४५-४॥
tato'paśyatsuvistīrṇaṃ hṛdyaṃ padmavibhūṣitam |
nānādvijagaṇākīrṇaṃ saraḥ śītajalaṃ śubham |
pipāsārto'pi taddṛṣṭvā tṛptaḥ syānnātra saṃśayaḥ || 12-145-4||

MHB 12-145-5

उपवासकृशोऽत्यर्थं स तु पार्थिव लुब्धकः ।
उपसर्पत संहृष्टः श्वापदाध्युषितं वनम् ॥ १२-१४५-५॥
upavāsakṛśo'tyarthaṃ sa tu pārthiva lubdhakaḥ |
upasarpata saṃhṛṣṭaḥ śvāpadādhyuṣitaṃ vanam || 12-145-5||

MHB 12-145-6

महान्तं निश्चयं कृत्वा लुब्धकः प्रविवेश ह ।
प्रविशन्नेव च वनं निगृहीतः स कण्टकैः ॥ १२-१४५-६॥
mahāntaṃ niścayaṃ kṛtvā lubdhakaḥ praviveśa ha |
praviśanneva ca vanaṃ nigṛhītaḥ sa kaṇṭakaiḥ || 12-145-6||

MHB 12-145-7

स कण्टकविभुग्नाङ्गो लोहितार्द्रीकृतच्छविः ।
बभ्राम तस्मिन्विजने नानामृगसमाकुले ॥ १२-१४५-७॥
sa kaṇṭakavibhugnāṅgo lohitārdrīkṛtacchaviḥ |
babhrāma tasminvijane nānāmṛgasamākule || 12-145-7||

MHB 12-145-8

ततो द्रुमाणां महतां पवनेन वने तदा ।
उदतिष्ठत संघर्षात्सुमहान्हव्यवाहनः ॥ १२-१४५-८॥
tato drumāṇāṃ mahatāṃ pavanena vane tadā |
udatiṣṭhata saṃgharṣātsumahānhavyavāhanaḥ || 12-145-8||

MHB 12-145-9

तद्वनं वृक्षसंकीर्णं लताविटपसंकुलम् ।
ददाह पावकः क्रुद्धो युगान्ताग्निसमप्रभः ॥ १२-१४५-९॥
tadvanaṃ vṛkṣasaṃkīrṇaṃ latāviṭapasaṃkulam |
dadāha pāvakaḥ kruddho yugāntāgnisamaprabhaḥ || 12-145-9||

MHB 12-145-10

सज्वालैः पवनोद्धूतैर्विस्फुलिङ्गैः समन्वितः ।
ददाह तद्वनं घोरं मृगपक्षिसमाकुलम् ॥ १२-१४५-१०॥
sajvālaiḥ pavanoddhūtairvisphuliṅgaiḥ samanvitaḥ |
dadāha tadvanaṃ ghoraṃ mṛgapakṣisamākulam || 12-145-10||

MHB 12-145-11

ततः स देहमोक्षार्थं संप्रहृष्टेन चेतसा ।
अभ्यधावत संवृद्धं पावकं लुब्धकस्तदा ॥ १२-१४५-११॥
tataḥ sa dehamokṣārthaṃ saṃprahṛṣṭena cetasā |
abhyadhāvata saṃvṛddhaṃ pāvakaṃ lubdhakastadā || 12-145-11||

MHB 12-145-12

ततस्तेनाग्निना दग्धो लुब्धको नष्टकिल्बिषः ।
जगाम परमां सिद्धिं तदा भरतसत्तम ॥ १२-१४५-१२॥
tatastenāgninā dagdho lubdhako naṣṭakilbiṣaḥ |
jagāma paramāṃ siddhiṃ tadā bharatasattama || 12-145-12||

MHB 12-145-13

ततः स्वर्गस्थमात्मानं सोऽपश्यद्विगतज्वरः ।
यक्षगन्धर्वसिद्धानां मध्ये भ्राजन्तमिन्द्रवत् ॥ १२-१४५-१३॥
tataḥ svargasthamātmānaṃ so'paśyadvigatajvaraḥ |
yakṣagandharvasiddhānāṃ madhye bhrājantamindravat || 12-145-13||

MHB 12-145-14

एवं खलु कपोतश्च कपोती च पतिव्रता ।
लुब्धकेन सह स्वर्गं गताः पुण्येन कर्मणा ॥ १२-१४५-१४॥
evaṃ khalu kapotaśca kapotī ca pativratā |
lubdhakena saha svargaṃ gatāḥ puṇyena karmaṇā || 12-145-14||

MHB 12-145-15

यापि चैवंविधा नारी भर्तारमनुवर्तते ।
विराजते हि सा क्षिप्रं कपोतीव दिवि स्थिता ॥ १२-१४५-१५॥
yāpi caivaṃvidhā nārī bhartāramanuvartate |
virājate hi sā kṣipraṃ kapotīva divi sthitā || 12-145-15||

MHB 12-145-16

एवमेतत्पुरा वृत्तं लुब्धकस्य महात्मनः ।
कपोतस्य च धर्मिष्ठा गतिः पुण्येन कर्मणा ॥ १२-१४५-१६॥
evametatpurā vṛttaṃ lubdhakasya mahātmanaḥ |
kapotasya ca dharmiṣṭhā gatiḥ puṇyena karmaṇā || 12-145-16||

MHB 12-145-17

यश्चेदं शृणुयान्नित्यं यश्चेदं परिकीर्तयेत् ।
नाशुभं विद्यते तस्य मनसापि प्रमाद्यतः ॥ १२-१४५-१७॥
yaścedaṃ śṛṇuyānnityaṃ yaścedaṃ parikīrtayet |
nāśubhaṃ vidyate tasya manasāpi pramādyataḥ || 12-145-17||

MHB 12-145-18

युधिष्ठिर महानेष धर्मो धर्मभृतां वर ।
गोघ्नेष्वपि भवेदस्मिन्निष्कृतिः पापकर्मणः ।
निष्कृतिर्न भवेत्तस्मिन्यो हन्याच्छरणागतम् ॥ १२-१४५-१८॥
yudhiṣṭhira mahāneṣa dharmo dharmabhṛtāṃ vara |
goghneṣvapi bhavedasminniṣkṛtiḥ pāpakarmaṇaḥ |
niṣkṛtirna bhavettasminyo hanyāccharaṇāgatam || 12-145-18||

Adhyaya: 146/353 (18)

MHB 12-146-1

युधिष्ठिर उवाच ।
अबुद्धिपूर्वं यः पापं कुर्याद्भरतसत्तम ।
मुच्यते स कथं तस्मादेनसस्तद्वदस्व मे ॥ १२-१४६-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
abuddhipūrvaṃ yaḥ pāpaṃ kuryādbharatasattama |
mucyate sa kathaṃ tasmādenasastadvadasva me || 12-146-1||

MHB 12-146-2

भीष्म उवाच ।
अत्र ते वर्णयिष्येऽहमितिहासं पुरातनम् ।
इन्द्रोतः शौनको विप्रो यदाह जनमेजयम् ॥ १२-१४६-२॥
bhīṣma uvāca |
atra te varṇayiṣye'hamitihāsaṃ purātanam |
indrotaḥ śaunako vipro yadāha janamejayam || 12-146-2||

MHB 12-146-3

आसीद्राजा महावीर्यः पारिक्षिज्जनमेजयः ।
अबुद्धिपूर्वं ब्रह्महत्या तमागच्छन्महीपतिम् ॥ १२-१४६-३॥
āsīdrājā mahāvīryaḥ pārikṣijjanamejayaḥ |
abuddhipūrvaṃ brahmahatyā tamāgacchanmahīpatim || 12-146-3||

MHB 12-146-4

तं ब्राह्मणाः सर्व एव तत्यजुः सपुरोहिताः ।
जगाम स वनं राजा दह्यमानो दिवानिशम् ॥ १२-१४६-४॥
taṃ brāhmaṇāḥ sarva eva tatyajuḥ sapurohitāḥ |
jagāma sa vanaṃ rājā dahyamāno divāniśam || 12-146-4||

MHB 12-146-5

स प्रजाभिः परित्यक्तश्चकार कुशलं महत् ।
अतिवेलं तपस्तेपे दह्यमानः स मन्युना ॥ १२-१४६-५॥
sa prajābhiḥ parityaktaścakāra kuśalaṃ mahat |
ativelaṃ tapastepe dahyamānaḥ sa manyunā || 12-146-5||

MHB 12-146-6

तत्रेतिहासं वक्ष्यामि धर्मस्यास्योपबृंहणम् ।
दह्यमानः पापकृत्या जगाम जनमेजयः ॥ १२-१४६-६॥
tatretihāsaṃ vakṣyāmi dharmasyāsyopabṛṃhaṇam |
dahyamānaḥ pāpakṛtyā jagāma janamejayaḥ || 12-146-6||

MHB 12-146-7

वरिष्यमाण इन्द्रोतं शौनकं संशितव्रतम् ।
समासाद्योपजग्राह पादयोः परिपीडयन् ॥ १२-१४६-७॥
variṣyamāṇa indrotaṃ śaunakaṃ saṃśitavratam |
samāsādyopajagrāha pādayoḥ paripīḍayan || 12-146-7||

MHB 12-146-8

ततो भीतो महाप्राज्ञो जगर्हे सुभृशं तदा ।
कर्ता पापस्य महतो भ्रूणहा किमिहागतः ॥ १२-१४६-८॥
tato bhīto mahāprājño jagarhe subhṛśaṃ tadā |
kartā pāpasya mahato bhrūṇahā kimihāgataḥ || 12-146-8||

MHB 12-146-9

किं तवास्मासु कर्तव्यं मा मा स्प्राक्षीः कथंचन ।
गच्छ गच्छ न ते स्थानं प्रीणात्यस्मानिह ध्रुवम् ॥ १२-१४६-९॥
kiṃ tavāsmāsu kartavyaṃ mā mā sprākṣīḥ kathaṃcana |
gaccha gaccha na te sthānaṃ prīṇātyasmāniha dhruvam || 12-146-9||

MHB 12-146-10

रुधिरस्येव ते गन्धः शवस्येव च दर्शनम् ।
अशिवः शिवसंकाशो मृतो जीवन्निवाटसि ॥ १२-१४६-१०॥
rudhirasyeva te gandhaḥ śavasyeva ca darśanam |
aśivaḥ śivasaṃkāśo mṛto jīvannivāṭasi || 12-146-10||

MHB 12-146-11

अन्तर्मृत्युरशुद्धात्मा पापमेवानुचिन्तयन् ।
प्रबुध्यसे प्रस्वपिषि वर्तसे चरसे सुखी ॥ १२-१४६-११॥
antarmṛtyuraśuddhātmā pāpamevānucintayan |
prabudhyase prasvapiṣi vartase carase sukhī || 12-146-11||

MHB 12-146-12

मोघं ते जीवितं राजन्परिक्लिष्टं च जीवसि ।
पापायेव च सृष्टोऽसि कर्मणे ह यवीयसे ॥ १२-१४६-१२॥
moghaṃ te jīvitaṃ rājanparikliṣṭaṃ ca jīvasi |
pāpāyeva ca sṛṣṭo'si karmaṇe ha yavīyase || 12-146-12||

MHB 12-146-13

बहु कल्याणमिच्छन्त ईहन्ते पितरः सुतान् ।
तपसा देवतेज्याभिर्वन्दनेन तितिक्षया ॥ १२-१४६-१३॥
bahu kalyāṇamicchanta īhante pitaraḥ sutān |
tapasā devatejyābhirvandanena titikṣayā || 12-146-13||

MHB 12-146-14

पितृवंशमिमं पश्य त्वत्कृते नरकं गतम् ।
निरर्थाः सर्व एवैषामाशाबन्धास्त्वदाश्रयाः ॥ १२-१४६-१४॥
pitṛvaṃśamimaṃ paśya tvatkṛte narakaṃ gatam |
nirarthāḥ sarva evaiṣāmāśābandhāstvadāśrayāḥ || 12-146-14||

MHB 12-146-15

यान्पूजयन्तो विन्दन्ति स्वर्गमायुर्यशः सुखम् ।
तेषु ते सततं द्वेषो ब्राह्मणेषु निरर्थकः ॥ १२-१४६-१५॥
yānpūjayanto vindanti svargamāyuryaśaḥ sukham |
teṣu te satataṃ dveṣo brāhmaṇeṣu nirarthakaḥ || 12-146-15||

MHB 12-146-16

इमं लोकं विमुच्य त्वमवाङ्मूर्धा पतिष्यसि ।
अशाश्वतीः शाश्वतीश्च समाः पापेन कर्मणा ॥ १२-१४६-१६॥
imaṃ lokaṃ vimucya tvamavāṅmūrdhā patiṣyasi |
aśāśvatīḥ śāśvatīśca samāḥ pāpena karmaṇā || 12-146-16||

MHB 12-146-17

अद्यमानो जन्तुगृध्रैः शितिकण्ठैरयोमुखैः ।
ततोऽपि पुनरावृत्तः पापयोनिं गमिष्यसि ॥ १२-१४६-१७॥
adyamāno jantugṛdhraiḥ śitikaṇṭhairayomukhaiḥ |
tato'pi punarāvṛttaḥ pāpayoniṃ gamiṣyasi || 12-146-17||

MHB 12-146-18

यदिदं मन्यसे राजन्नायमस्ति परः कुतः ।
प्रतिस्मारयितारस्त्वां यमदूता यमक्षये ॥ १२-१४६-१८॥
yadidaṃ manyase rājannāyamasti paraḥ kutaḥ |
pratismārayitārastvāṃ yamadūtā yamakṣaye || 12-146-18||

Adhyaya: 147/353 (22)

MHB 12-147-1

भीष्म उवाच ।
एवमुक्तः प्रत्युवाच तं मुनिं जनमेजयः ।
गर्ह्यं भवान्गर्हयति निन्द्यं निन्दति मा भवान् ॥ १२-१४७-१॥
bhīṣma uvāca |
evamuktaḥ pratyuvāca taṃ muniṃ janamejayaḥ |
garhyaṃ bhavāngarhayati nindyaṃ nindati mā bhavān || 12-147-1||

MHB 12-147-2

धिक्कार्यं मा धिक्कुरुते तस्मात्त्वाहं प्रसादये ।
सर्वं हीदं स्वकृतं मे ज्वलाम्यग्नाविवाहितः ॥ १२-१४७-२॥
dhikkāryaṃ mā dhikkurute tasmāttvāhaṃ prasādaye |
sarvaṃ hīdaṃ svakṛtaṃ me jvalāmyagnāvivāhitaḥ || 12-147-2||

MHB 12-147-3

स्वकर्माण्यभिसंधाय नाभिनन्दति मे मनः ।
प्राप्तं नूनं मया घोरं भयं वैवस्वतादपि ॥ १२-१४७-३॥
svakarmāṇyabhisaṃdhāya nābhinandati me manaḥ |
prāptaṃ nūnaṃ mayā ghoraṃ bhayaṃ vaivasvatādapi || 12-147-3||

MHB 12-147-4

तत्तु शल्यमनिर्हृत्य कथं शक्ष्यामि जीवितुम् ।
सर्वमन्यून्विनीय त्वमभि मा वद शौनक ॥ १२-१४७-४॥
tattu śalyamanirhṛtya kathaṃ śakṣyāmi jīvitum |
sarvamanyūnvinīya tvamabhi mā vada śaunaka || 12-147-4||

MHB 12-147-5

महानसं ब्राह्मणानां भविष्याम्यर्थवान्पुनः ।
अस्तु शेषं कुलस्यास्य मा पराभूदिदं कुलम् ॥ १२-१४७-५॥
mahānasaṃ brāhmaṇānāṃ bhaviṣyāmyarthavānpunaḥ |
astu śeṣaṃ kulasyāsya mā parābhūdidaṃ kulam || 12-147-5||

MHB 12-147-6

न हि नो ब्रह्मशप्तानां शेषो भवितुमर्हति ।
श्रुतीरलभमानानां संविदं वेदनिश्चयात् ॥ १२-१४७-६॥
na hi no brahmaśaptānāṃ śeṣo bhavitumarhati |
śrutīralabhamānānāṃ saṃvidaṃ vedaniścayāt || 12-147-6||

MHB 12-147-7

निर्विद्यमानः सुभृशं भूयो वक्ष्यामि सांप्रतम् ।
भूयश्चैवाभिनङ्क्षन्ति निर्धर्मा निर्जपा इव ॥ १२-१४७-७॥
nirvidyamānaḥ subhṛśaṃ bhūyo vakṣyāmi sāṃpratam |
bhūyaścaivābhinaṅkṣanti nirdharmā nirjapā iva || 12-147-7||

MHB 12-147-8

अर्वाक्च प्रतितिष्ठन्ति पुलिन्दशबरा इव ।
न ह्ययज्ञा अमुं लोकं प्राप्नुवन्ति कथंचन ॥ १२-१४७-८॥
arvākca pratitiṣṭhanti pulindaśabarā iva |
na hyayajñā amuṃ lokaṃ prāpnuvanti kathaṃcana || 12-147-8||

MHB 12-147-9

अविज्ञायैव मे प्रज्ञां बालस्येव सुपण्डितः ।
ब्रह्मन्पितेव पुत्रेभ्यः प्रति मां वाञ्छ शौनक ॥ १२-१४७-९॥
avijñāyaiva me prajñāṃ bālasyeva supaṇḍitaḥ |
brahmanpiteva putrebhyaḥ prati māṃ vāñcha śaunaka || 12-147-9||

MHB 12-147-10

शौनक उवाच ।
किमाश्चर्यं यतः प्राज्ञो बहु कुर्याद्धि सांप्रतम् ।
इति वै पण्डितो भूत्वा भूतानां नोपतप्यति ॥ १२-१४७-१०॥
śaunaka uvāca |
kimāścaryaṃ yataḥ prājño bahu kuryāddhi sāṃpratam |
iti vai paṇḍito bhūtvā bhūtānāṃ nopatapyati || 12-147-10||

MHB 12-147-11

प्रज्ञाप्रासादमारुह्य अशोच्यः शोचते जनान् ।
जगतीस्थानिवाद्रिस्थः प्रज्ञया प्रतिपश्यति ॥ १२-१४७-११॥
prajñāprāsādamāruhya aśocyaḥ śocate janān |
jagatīsthānivādristhaḥ prajñayā pratipaśyati || 12-147-11||

MHB 12-147-12

न चोपलभते तत्र न च कार्याणि पश्यति ।
निर्विण्णात्मा परोक्षो वा धिक्कृतः सर्वसाधुषु ॥ १२-१४७-१२॥
na copalabhate tatra na ca kāryāṇi paśyati |
nirviṇṇātmā parokṣo vā dhikkṛtaḥ sarvasādhuṣu || 12-147-12||

MHB 12-147-13

विदित्वोभयतो वीर्यं माहात्म्यं वेद आगमे ।
कुरुष्वेह महाशान्तिं ब्रह्मा शरणमस्तु ते ॥ १२-१४७-१३॥
viditvobhayato vīryaṃ māhātmyaṃ veda āgame |
kuruṣveha mahāśāntiṃ brahmā śaraṇamastu te || 12-147-13||

MHB 12-147-14

तद्वै पारत्रिकं चारु ब्राह्मणानामकुप्यताम् ।
अथ चेत्तप्यसे पापैर्धर्मं चेदनुपश्यसि ॥ १२-१४७-१४॥
tadvai pāratrikaṃ cāru brāhmaṇānāmakupyatām |
atha cettapyase pāpairdharmaṃ cedanupaśyasi || 12-147-14||

MHB 12-147-15

जनमेजय उवाच ।
अनुतप्ये च पापेन न चाधर्मं चराम्यहम् ।
बुभूषुं भजमानं च प्रतिवाञ्छामि शौनक ॥ १२-१४७-१५॥
janamejaya uvāca |
anutapye ca pāpena na cādharmaṃ carāmyaham |
bubhūṣuṃ bhajamānaṃ ca prativāñchāmi śaunaka || 12-147-15||

MHB 12-147-16

शौनक उवाच ।
छित्त्वा स्तम्भं च मानं च प्रीतिमिच्छामि ते नृप ।
सर्वभूतहिते तिष्ठ धर्मं चैव प्रतिस्मर ॥ १२-१४७-१६॥
śaunaka uvāca |
chittvā stambhaṃ ca mānaṃ ca prītimicchāmi te nṛpa |
sarvabhūtahite tiṣṭha dharmaṃ caiva pratismara || 12-147-16||

MHB 12-147-17

न भयान्न च कार्पण्यान्न लोभात्त्वामुपाह्वये ।
तां मे देवा गिरं सत्यां शृण्वन्तु ब्राह्मणैः सह ॥ १२-१४७-१७॥
na bhayānna ca kārpaṇyānna lobhāttvāmupāhvaye |
tāṃ me devā giraṃ satyāṃ śṛṇvantu brāhmaṇaiḥ saha || 12-147-17||

MHB 12-147-18

सोऽहं न केनचिच्चार्थी त्वां च धर्ममुपाह्वये ।
क्रोशतां सर्वभूतानामहो धिगिति कुर्वताम् ॥ १२-१४७-१८॥
so'haṃ na kenaciccārthī tvāṃ ca dharmamupāhvaye |
krośatāṃ sarvabhūtānāmaho dhigiti kurvatām || 12-147-18||

MHB 12-147-19

वक्ष्यन्ति मामधर्मज्ञा वक्ष्यन्त्यसुहृदो जनाः ।
वाचस्ताः सुहृदः श्रुत्वा संज्वरिष्यन्ति मे भृशम् ॥ १२-१४७-१९॥
vakṣyanti māmadharmajñā vakṣyantyasuhṛdo janāḥ |
vācastāḥ suhṛdaḥ śrutvā saṃjvariṣyanti me bhṛśam || 12-147-19||

MHB 12-147-20

केचिदेव महाप्राज्ञाः परिज्ञास्यन्ति कार्यताम् ।
जानीहि मे कृतं तात ब्राह्मणान्प्रति भारत ॥ १२-१४७-२०॥
kecideva mahāprājñāḥ parijñāsyanti kāryatām |
jānīhi me kṛtaṃ tāta brāhmaṇānprati bhārata || 12-147-20||

MHB 12-147-21

यथा ते मत्कृते क्षेमं लभेरंस्तत्तथा कुरु ।
प्रतिजानीहि चाद्रोहं ब्राह्मणानां नराधिप ॥ १२-१४७-२१॥
yathā te matkṛte kṣemaṃ labheraṃstattathā kuru |
pratijānīhi cādrohaṃ brāhmaṇānāṃ narādhipa || 12-147-21||

MHB 12-147-22

जनमेजय उवाच ।
नैव वाचा न मनसा न पुनर्जातु कर्मणा ।
द्रोग्धास्मि ब्राह्मणान्विप्र चरणावेव ते स्पृशे ॥ १२-१४७-२२॥
janamejaya uvāca |
naiva vācā na manasā na punarjātu karmaṇā |
drogdhāsmi brāhmaṇānvipra caraṇāveva te spṛśe || 12-147-22||

Adhyaya: 148/353 (35)

MHB 12-148-1

शौनक उवाच ।
तस्मात्तेऽहं प्रवक्ष्यामि धर्ममावृत्तचेतसे ।
श्रीमान्महाबलस्तुष्टो यस्त्वं धर्ममवेक्षसे ।
पुरस्ताद्दारुणो भूत्वा सुचित्रतरमेव तत् ॥ १२-१४८-१॥
śaunaka uvāca |
tasmātte'haṃ pravakṣyāmi dharmamāvṛttacetase |
śrīmānmahābalastuṣṭo yastvaṃ dharmamavekṣase |
purastāddāruṇo bhūtvā sucitratarameva tat || 12-148-1||

MHB 12-148-2

अनुगृह्णन्ति भूतानि स्वेन वृत्तेन पार्थिव ।
कृत्स्ने नूनं सदसती इति लोको व्यवस्यति ।
यत्र त्वं तादृशो भूत्वा धर्ममद्यानुपश्यसि ॥ १२-१४८-२॥
anugṛhṇanti bhūtāni svena vṛttena pārthiva |
kṛtsne nūnaṃ sadasatī iti loko vyavasyati |
yatra tvaṃ tādṛśo bhūtvā dharmamadyānupaśyasi || 12-148-2||

MHB 12-148-3

हित्वा सुरुचिरं भक्ष्यं भोगांश्च तप आस्थितः ।
इत्येतदपि भूतानामद्भुतं जनमेजय ॥ १२-१४८-३॥
hitvā suruciraṃ bhakṣyaṃ bhogāṃśca tapa āsthitaḥ |
ityetadapi bhūtānāmadbhutaṃ janamejaya || 12-148-3||

MHB 12-148-4

यो दुर्बलो भवेद्दाता कृपणो वा तपोधनः ।
अनाश्चर्यं तदित्याहुर्नातिदूरे हि वर्तते ॥ १२-१४८-४॥
yo durbalo bhaveddātā kṛpaṇo vā tapodhanaḥ |
anāścaryaṃ tadityāhurnātidūre hi vartate || 12-148-4||

MHB 12-148-5

एतदेव हि कार्पण्यं समग्रमसमीक्षितम् ।
तस्मात्समीक्षयैव स्याद्भवेत्तस्मिंस्ततो गुणः ॥ १२-१४८-५॥
etadeva hi kārpaṇyaṃ samagramasamīkṣitam |
tasmātsamīkṣayaiva syādbhavettasmiṃstato guṇaḥ || 12-148-5||

MHB 12-148-6

यज्ञो दानं दया वेदाः सत्यं च पृथिवीपते ।
पञ्चैतानि पवित्राणि षष्ठं सुचरितं तपः ॥ १२-१४८-६॥
yajño dānaṃ dayā vedāḥ satyaṃ ca pṛthivīpate |
pañcaitāni pavitrāṇi ṣaṣṭhaṃ sucaritaṃ tapaḥ || 12-148-6||

MHB 12-148-7

तदेव राज्ञां परमं पवित्रं जनमेजय ।
तेन सम्यग्गृहीतेन श्रेयांसं धर्ममाप्स्यसि ॥ १२-१४८-७॥
tadeva rājñāṃ paramaṃ pavitraṃ janamejaya |
tena samyaggṛhītena śreyāṃsaṃ dharmamāpsyasi || 12-148-7||

MHB 12-148-8

पुण्यदेशाभिगमनं पवित्रं परमं स्मृतम् ।
अपि ह्युदाहरन्तीमा गाथा गीता ययातिना ॥ १२-१४८-८॥
puṇyadeśābhigamanaṃ pavitraṃ paramaṃ smṛtam |
api hyudāharantīmā gāthā gītā yayātinā || 12-148-8||

MHB 12-148-9

यो मर्त्यः प्रतिपद्येत आयुर्जीवेत वा पुनः ।
यज्ञमेकान्ततः कृत्वा तत्संन्यस्य तपश्चरेत् ॥ १२-१४८-९॥
yo martyaḥ pratipadyeta āyurjīveta vā punaḥ |
yajñamekāntataḥ kṛtvā tatsaṃnyasya tapaścaret || 12-148-9||

MHB 12-148-10

पुण्यमाहुः कुरुक्षेत्रं सरस्वत्यां पृथूदकम् ।
यत्रावगाह्य पीत्वा वा नैवं श्वोमरणं तपेत् ॥ १२-१४८-१०॥
puṇyamāhuḥ kurukṣetraṃ sarasvatyāṃ pṛthūdakam |
yatrāvagāhya pītvā vā naivaṃ śvomaraṇaṃ tapet || 12-148-10||

MHB 12-148-11

महासरः पुष्कराणि प्रभासोत्तरमानसे ।
कालोदं त्वेव गन्तासि लब्धायुर्जीविते पुनः ॥ १२-१४८-११॥
mahāsaraḥ puṣkarāṇi prabhāsottaramānase |
kālodaṃ tveva gantāsi labdhāyurjīvite punaḥ || 12-148-11||

MHB 12-148-12

सरस्वतीदृषद्वत्यौ सेवमानोऽनुसंचरेः ।
स्वाध्यायशीलः स्थानेषु सर्वेषु समुपस्पृशेः ॥ १२-१४८-१२॥
sarasvatīdṛṣadvatyau sevamāno'nusaṃcareḥ |
svādhyāyaśīlaḥ sthāneṣu sarveṣu samupaspṛśeḥ || 12-148-12||

MHB 12-148-13

त्यागधर्मं पवित्राणां संन्यासं परमब्रवीत् ।
अत्राप्युदाहरन्तीमा गाथाः सत्यवता कृताः ॥ १२-१४८-१३॥
tyāgadharmaṃ pavitrāṇāṃ saṃnyāsaṃ paramabravīt |
atrāpyudāharantīmā gāthāḥ satyavatā kṛtāḥ || 12-148-13||

MHB 12-148-14

यथा कुमारः सत्यो वै न पुण्यो न च पापकृत् ।
न ह्यस्ति सर्वभूतेषु दुःखमस्मिन्कुतः सुखम् ॥ १२-१४८-१४॥
yathā kumāraḥ satyo vai na puṇyo na ca pāpakṛt |
na hyasti sarvabhūteṣu duḥkhamasminkutaḥ sukham || 12-148-14||

MHB 12-148-15

एवं प्रकृतिभूतानां सर्वसंसर्गयायिनाम् ।
त्यजतां जीवितं प्रायो विवृते पुण्यपातके ॥ १२-१४८-१५॥
evaṃ prakṛtibhūtānāṃ sarvasaṃsargayāyinām |
tyajatāṃ jīvitaṃ prāyo vivṛte puṇyapātake || 12-148-15||

MHB 12-148-16

यत्त्वेव राज्ञो ज्यायो वै कार्याणां तद्वदामि ते ।
बलेन संविभागैश्च जय स्वर्गं पुनीष्व च ॥ १२-१४८-१६॥
yattveva rājño jyāyo vai kāryāṇāṃ tadvadāmi te |
balena saṃvibhāgaiśca jaya svargaṃ punīṣva ca || 12-148-16||

MHB 12-148-17

यस्यैवं बलमोजश्च स धर्मस्य प्रभुर्नरः ।
ब्राह्मणानां सुखार्थं त्वं पर्येहि पृथिवीमिमाम् ॥ १२-१४८-१७॥
yasyaivaṃ balamojaśca sa dharmasya prabhurnaraḥ |
brāhmaṇānāṃ sukhārthaṃ tvaṃ paryehi pṛthivīmimām || 12-148-17||

MHB 12-148-18

यथैवैनान्पुराक्षैप्सीस्तथैवैनान्प्रसादय ।
अपि धिक्क्रियमाणोऽपि त्यज्यमानोऽप्यनेकधा ॥ १२-१४८-१८॥
yathaivainānpurākṣaipsīstathaivainānprasādaya |
api dhikkriyamāṇo'pi tyajyamāno'pyanekadhā || 12-148-18||

MHB 12-148-19

आत्मनो दर्शनं विद्वन्नाहन्तास्मीति मा क्रुधः ।
घटमानः स्वकार्येषु कुरु नैःश्रेयसं परम् ॥ १२-१४८-१९॥
ātmano darśanaṃ vidvannāhantāsmīti mā krudhaḥ |
ghaṭamānaḥ svakāryeṣu kuru naiḥśreyasaṃ param || 12-148-19||

MHB 12-148-20

हिमाग्निघोरसदृशो राजा भवति कश्चन ।
लाङ्गलाशनिकल्पो वा भवत्यन्यः परंतप ॥ १२-१४८-२०॥
himāgnighorasadṛśo rājā bhavati kaścana |
lāṅgalāśanikalpo vā bhavatyanyaḥ paraṃtapa || 12-148-20||

MHB 12-148-21

न निःशेषेण मन्तव्यमचिकित्स्येन वा पुनः ।
न जातु नाहमस्मीति प्रसक्तव्यमसाधुषु ॥ १२-१४८-२१॥
na niḥśeṣeṇa mantavyamacikitsyena vā punaḥ |
na jātu nāhamasmīti prasaktavyamasādhuṣu || 12-148-21||

MHB 12-148-22

विकर्मणा तप्यमानः पादात्पापस्य मुच्यते ।
नैतत्कार्यं पुनरिति द्वितीयात्परिमुच्यते ।
चरिष्ये धर्ममेवेति तृतीयात्परिमुच्यते ॥ १२-१४८-२२॥
vikarmaṇā tapyamānaḥ pādātpāpasya mucyate |
naitatkāryaṃ punariti dvitīyātparimucyate |
cariṣye dharmameveti tṛtīyātparimucyate || 12-148-22||

MHB 12-148-23

कल्याणमनुमन्तव्यं पुरुषेण बुभूषता ।
ये सुगन्धीनि सेवन्ते तथागन्धा भवन्ति ते ।
ये दुर्गन्धीनि सेवन्ते तथागन्धा भवन्ति ते ॥ १२-१४८-२३॥
kalyāṇamanumantavyaṃ puruṣeṇa bubhūṣatā |
ye sugandhīni sevante tathāgandhā bhavanti te |
ye durgandhīni sevante tathāgandhā bhavanti te || 12-148-23||

MHB 12-148-24

तपश्चर्यापरः सद्यः पापाद्धि परिमुच्यते ।
संवत्सरमुपास्याग्निमभिशस्तः प्रमुच्यते ।
त्रीणि वर्षाण्युपास्याग्निं भ्रूणहा विप्रमुच्यते ॥ १२-१४८-२४॥
tapaścaryāparaḥ sadyaḥ pāpāddhi parimucyate |
saṃvatsaramupāsyāgnimabhiśastaḥ pramucyate |
trīṇi varṣāṇyupāsyāgniṃ bhrūṇahā vipramucyate || 12-148-24||

MHB 12-148-25

यावतः प्राणिनो हन्यात्तज्जातीयान्स्वभावतः ।
प्रमीयमाणानुन्मोच्य भ्रूणहा विप्रमुच्यते ॥ १२-१४८-२५॥
yāvataḥ prāṇino hanyāttajjātīyānsvabhāvataḥ |
pramīyamāṇānunmocya bhrūṇahā vipramucyate || 12-148-25||

MHB 12-148-26

अपि वाप्सु निमज्जेत त्रिर्जपन्नघमर्षणम् ।
यथाश्वमेधावभृथस्तथा तन्मनुरब्रवीत् ॥ १२-१४८-२६॥
api vāpsu nimajjeta trirjapannaghamarṣaṇam |
yathāśvamedhāvabhṛthastathā tanmanurabravīt || 12-148-26||

MHB 12-148-27

क्षिप्रं प्रणुदते पापं सत्कारं लभते तथा ।
अपि चैनं प्रसीदन्ति भूतानि जडमूकवत् ॥ १२-१४८-२७॥
kṣipraṃ praṇudate pāpaṃ satkāraṃ labhate tathā |
api cainaṃ prasīdanti bhūtāni jaḍamūkavat || 12-148-27||

MHB 12-148-28

बृहस्पतिं देवगुरुं सुरासुराः समेत्य सर्वे नृपतेऽन्वयुञ्जन् ।
धर्मे फलं वेत्थ कृते महर्षे तथेतरस्मिन्नरके पापलोके ॥ १२-१४८-२८॥
bṛhaspatiṃ devaguruṃ surāsurāḥ sametya sarve nṛpate'nvayuñjan |
dharme phalaṃ vettha kṛte maharṣe tathetarasminnarake pāpaloke || 12-148-28||

MHB 12-148-29

उभे तु यस्य सुकृते भवेतां किं स्वित्तयोस्तत्र जयोत्तरं स्यात् ।
आचक्ष्व नः कर्मफलं महर्षे कथं पापं नुदते पुण्यशीलः ॥ १२-१४८-२९॥
ubhe tu yasya sukṛte bhavetāṃ kiṃ svittayostatra jayottaraṃ syāt |
ācakṣva naḥ karmaphalaṃ maharṣe kathaṃ pāpaṃ nudate puṇyaśīlaḥ || 12-148-29||

MHB 12-148-30

बृहस्पतिरुवाच ।
कृत्वा पापं पूर्वमबुद्धिपूर्वं पुण्यानि यः कुरुते बुद्धिपूर्वम् ।
स तत्पापं नुदते पुण्यशीलो वासो यथा मलिनं क्षारयुक्त्या ॥ १२-१४८-३०॥
bṛhaspatiruvāca |
kṛtvā pāpaṃ pūrvamabuddhipūrvaṃ puṇyāni yaḥ kurute buddhipūrvam |
sa tatpāpaṃ nudate puṇyaśīlo vāso yathā malinaṃ kṣārayuktyā || 12-148-30||

MHB 12-148-31

पापं कृत्वा न मन्येत नाहमस्मीति पूरुषः ।
चिकीर्षेदेव कल्याणं श्रद्दधानोऽनसूयकः ॥ १२-१४८-३१॥
pāpaṃ kṛtvā na manyeta nāhamasmīti pūruṣaḥ |
cikīrṣedeva kalyāṇaṃ śraddadhāno'nasūyakaḥ || 12-148-31||

MHB 12-148-32

छिद्राणि वसनस्येव साधुना विवृणोति यः ।
यः पापं पुरुषः कृत्वा कल्याणमभिपद्यते ॥ १२-१४८-३२॥
chidrāṇi vasanasyeva sādhunā vivṛṇoti yaḥ |
yaḥ pāpaṃ puruṣaḥ kṛtvā kalyāṇamabhipadyate || 12-148-32||

MHB 12-148-33

यथादित्यः पुनरुद्यंस्तमः सर्वं व्यपोहति ।
कल्याणमाचरन्नेवं सर्वं पापं व्यपोहति ॥ १२-१४८-३३॥
yathādityaḥ punarudyaṃstamaḥ sarvaṃ vyapohati |
kalyāṇamācarannevaṃ sarvaṃ pāpaṃ vyapohati || 12-148-33||

MHB 12-148-34

भीष्म उवाच ।
एवमुक्त्वा स राजानमिन्द्रोतो जनमेजयम् ।
याजयामास विधिवद्वाजिमेधेन शौनकः ॥ १२-१४८-३४॥
bhīṣma uvāca |
evamuktvā sa rājānamindroto janamejayam |
yājayāmāsa vidhivadvājimedhena śaunakaḥ || 12-148-34||

MHB 12-148-35

ततः स राजा व्यपनीतकल्मषः श्रिया युतः प्रज्वलिताग्निरूपया ।
विवेश राज्यं स्वममित्रकर्शनो दिवं यथा पूर्णवपुर्निशाकरः ॥ १२-१४८-३५॥
tataḥ sa rājā vyapanītakalmaṣaḥ śriyā yutaḥ prajvalitāgnirūpayā |
viveśa rājyaṃ svamamitrakarśano divaṃ yathā pūrṇavapurniśākaraḥ || 12-148-35||

Adhyaya: 149/353 (117)

MHB 12-149-1

भीष्म उवाच ।
शृणु पार्थ यथावृत्तमितिहासं पुरातनम् ।
गृध्रजम्बुकसंवादं यो वृत्तो वैदिशे पुरा ॥ १२-१४९-१॥
bhīṣma uvāca |
śṛṇu pārtha yathāvṛttamitihāsaṃ purātanam |
gṛdhrajambukasaṃvādaṃ yo vṛtto vaidiśe purā || 12-149-1||

MHB 12-149-2

दुःखिताः केचिदादाय बालमप्राप्तयौवनम् ।
कुलसर्वस्वभूतं वै रुदन्तः शोकविह्वलाः ॥ १२-१४९-२॥
duḥkhitāḥ kecidādāya bālamaprāptayauvanam |
kulasarvasvabhūtaṃ vai rudantaḥ śokavihvalāḥ || 12-149-2||

MHB 12-149-3

बालं मृतं गृहीत्वाथ श्मशानाभिमुखाः स्थिताः ।
अङ्केनाङ्कं च संक्रम्य रुरुदुर्भूतले तदा ॥ १२-१४९-३॥
bālaṃ mṛtaṃ gṛhītvātha śmaśānābhimukhāḥ sthitāḥ |
aṅkenāṅkaṃ ca saṃkramya rurudurbhūtale tadā || 12-149-3||

MHB 12-149-4

तेषां रुदितशब्देन गृध्रोऽभ्येत्य वचोऽब्रवीत् ।
एकात्मकमिमं लोके त्यक्त्वा गच्छत माचिरम् ॥ १२-१४९-४॥
teṣāṃ ruditaśabdena gṛdhro'bhyetya vaco'bravīt |
ekātmakamimaṃ loke tyaktvā gacchata māciram || 12-149-4||

MHB 12-149-5

इह पुंसां सहस्राणि स्त्रीसहस्राणि चैव हि ।
समानीतानि कालेन किं ते वै जात्वबान्धवाः ॥ १२-१४९-५॥
iha puṃsāṃ sahasrāṇi strīsahasrāṇi caiva hi |
samānītāni kālena kiṃ te vai jātvabāndhavāḥ || 12-149-5||

MHB 12-149-6

संपश्यत जगत्सर्वं सुखदुःखैरधिष्ठितम् ।
संयोगो विप्रयोगश्च पर्यायेणोपलभ्यते ॥ १२-१४९-६॥
saṃpaśyata jagatsarvaṃ sukhaduḥkhairadhiṣṭhitam |
saṃyogo viprayogaśca paryāyeṇopalabhyate || 12-149-6||

MHB 12-149-7

गृहीत्वा ये च गच्छन्ति येऽनुयान्ति च तान्मृतान् ।
तेऽप्यायुषः प्रमाणेन स्वेन गच्छन्ति जन्तवः ॥ १२-१४९-७॥
gṛhītvā ye ca gacchanti ye'nuyānti ca tānmṛtān |
te'pyāyuṣaḥ pramāṇena svena gacchanti jantavaḥ || 12-149-7||

MHB 12-149-8

अलं स्थित्वा श्मशानेऽस्मिन्गृध्रगोमायुसंकुले ।
कङ्कालबहुले घोरे सर्वप्राणिभयंकरे ॥ १२-१४९-८॥
alaṃ sthitvā śmaśāne'smingṛdhragomāyusaṃkule |
kaṅkālabahule ghore sarvaprāṇibhayaṃkare || 12-149-8||

MHB 12-149-9

न पुनर्जीवितः कश्चित्कालधर्ममुपागतः ।
प्रियो वा यदि वा द्वेष्यः प्राणिनां गतिरीदृशी ॥ १२-१४९-९॥
na punarjīvitaḥ kaścitkāladharmamupāgataḥ |
priyo vā yadi vā dveṣyaḥ prāṇināṃ gatirīdṛśī || 12-149-9||

MHB 12-149-10

सर्वेण खलु मर्तव्यं मर्त्यलोके प्रसूयता ।
कृतान्तविहिते मार्गे को मृतं जीवयिष्यति ॥ १२-१४९-१०॥
sarveṇa khalu martavyaṃ martyaloke prasūyatā |
kṛtāntavihite mārge ko mṛtaṃ jīvayiṣyati || 12-149-10||

MHB 12-149-11

कर्मान्तविहिते लोके चास्तं गच्छति भास्करे ।
गम्यतां स्वमधिष्ठानं सुतस्नेहं विसृज्य वै ॥ १२-१४९-११॥
karmāntavihite loke cāstaṃ gacchati bhāskare |
gamyatāṃ svamadhiṣṭhānaṃ sutasnehaṃ visṛjya vai || 12-149-11||

MHB 12-149-12

ततो गृध्रवचः श्रुत्वा विक्रोशन्तस्तदा नृप ।
बान्धवास्तेऽभ्यगच्छन्त पुत्रमुत्सृज्य भूतले ॥ १२-१४९-१२॥
tato gṛdhravacaḥ śrutvā vikrośantastadā nṛpa |
bāndhavāste'bhyagacchanta putramutsṛjya bhūtale || 12-149-12||

MHB 12-149-13

विनिश्चित्याथ च ततः संत्यजन्तः स्वमात्मजम् ।
निराशा जीविते तस्य मार्गमारुह्य धिष्ठिताः ॥ १२-१४९-१३॥
viniścityātha ca tataḥ saṃtyajantaḥ svamātmajam |
nirāśā jīvite tasya mārgamāruhya dhiṣṭhitāḥ || 12-149-13||

MHB 12-149-14

ध्वाङ्क्षाभ्रसमवर्णस्तु बिलान्निःसृत्य जम्बुकः ।
गच्छमानान्स्म तानाह निर्घृणाः खलु मानवाः ॥ १२-१४९-१४॥
dhvāṅkṣābhrasamavarṇastu bilānniḥsṛtya jambukaḥ |
gacchamānānsma tānāha nirghṛṇāḥ khalu mānavāḥ || 12-149-14||

MHB 12-149-15

आदित्योऽयं स्थितो मूढाः स्नेहं कुरुत मा भयम् ।
बहुरूपो मुहूर्तश्च जीवेतापि कदाचन ॥ १२-१४९-१५॥
ādityo'yaṃ sthito mūḍhāḥ snehaṃ kuruta mā bhayam |
bahurūpo muhūrtaśca jīvetāpi kadācana || 12-149-15||

MHB 12-149-16

यूयं भूमौ विनिक्षिप्य पुत्रस्नेहविनाकृताः ।
श्मशाने पुत्रमुत्सृज्य कस्माद्गच्छथ निर्घृणाः ॥ १२-१४९-१६॥
yūyaṃ bhūmau vinikṣipya putrasnehavinākṛtāḥ |
śmaśāne putramutsṛjya kasmādgacchatha nirghṛṇāḥ || 12-149-16||

MHB 12-149-17

न वोऽस्त्यस्मिन्सुते स्नेहो बाले मधुरभाषिणि ।
यस्य भाषितमात्रेण प्रसादमुपगच्छथ ॥ १२-१४९-१७॥
na vo'styasminsute sneho bāle madhurabhāṣiṇi |
yasya bhāṣitamātreṇa prasādamupagacchatha || 12-149-17||

MHB 12-149-18

न पश्यथ सुतस्नेहं यादृशः पशुपक्षिणाम् ।
न येषां धारयित्वा तान्कश्चिदस्ति फलागमः ॥ १२-१४९-१८॥
na paśyatha sutasnehaṃ yādṛśaḥ paśupakṣiṇām |
na yeṣāṃ dhārayitvā tānkaścidasti phalāgamaḥ || 12-149-18||

MHB 12-149-19

चतुष्पात्पक्षिकीटानां प्राणिनां स्नेहसङ्गिनाम् ।
परलोकगतिस्थानां मुनियज्ञक्रिया इव ॥ १२-१४९-१९॥
catuṣpātpakṣikīṭānāṃ prāṇināṃ snehasaṅginām |
paralokagatisthānāṃ muniyajñakriyā iva || 12-149-19||

MHB 12-149-20

तेषां पुत्राभिरामाणामिह लोके परत्र च ।
न गुणो दृश्यते कश्चित्प्रजाः संधारयन्ति च ॥ १२-१४९-२०॥
teṣāṃ putrābhirāmāṇāmiha loke paratra ca |
na guṇo dṛśyate kaścitprajāḥ saṃdhārayanti ca || 12-149-20||

MHB 12-149-21

अपश्यतां प्रियान्पुत्रान्नैषां शोकोऽनुतिष्ठति ।
न च पुष्णन्ति संवृद्धास्ते मातापितरौ क्वचित् ॥ १२-१४९-२१॥
apaśyatāṃ priyānputrānnaiṣāṃ śoko'nutiṣṭhati |
na ca puṣṇanti saṃvṛddhāste mātāpitarau kvacit || 12-149-21||

MHB 12-149-22

मानुषाणां कुतः स्नेहो येषां शोको भविष्यति ।
इमं कुलकरं पुत्रं कथं त्यक्त्वा गमिष्यथ ॥ १२-१४९-२२॥
mānuṣāṇāṃ kutaḥ sneho yeṣāṃ śoko bhaviṣyati |
imaṃ kulakaraṃ putraṃ kathaṃ tyaktvā gamiṣyatha || 12-149-22||

MHB 12-149-23

चिरं मुञ्चत बाष्पं च चिरं स्नेहेन पश्यत ।
एवंविधानि हीष्टानि दुस्त्यजानि विशेषतः ॥ १२-१४९-२३॥
ciraṃ muñcata bāṣpaṃ ca ciraṃ snehena paśyata |
evaṃvidhāni hīṣṭāni dustyajāni viśeṣataḥ || 12-149-23||

MHB 12-149-24

क्षीणस्याथाभियुक्तस्य श्मशानाभिमुखस्य च ।
बान्धवा यत्र तिष्ठन्ति तत्रान्यो नावतिष्ठते ॥ १२-१४९-२४॥
kṣīṇasyāthābhiyuktasya śmaśānābhimukhasya ca |
bāndhavā yatra tiṣṭhanti tatrānyo nāvatiṣṭhate || 12-149-24||

MHB 12-149-25

सर्वस्य दयिताः प्राणाः सर्वः स्नेहं च विन्दति ।
तिर्यग्योनिष्वपि सतां स्नेहं पश्यत यादृशम् ॥ १२-१४९-२५॥
sarvasya dayitāḥ prāṇāḥ sarvaḥ snehaṃ ca vindati |
tiryagyoniṣvapi satāṃ snehaṃ paśyata yādṛśam || 12-149-25||

MHB 12-149-26

त्यक्त्वा कथं गच्छेथेमं पद्मलोलायताक्षकम् ।
यथा नवोद्वाहकृतं स्नानमाल्यविभूषितम् ॥ १२-१४९-२६॥
tyaktvā kathaṃ gacchethemaṃ padmalolāyatākṣakam |
yathā navodvāhakṛtaṃ snānamālyavibhūṣitam || 12-149-26||

MHB 12-149-27

भीष्म उवाच ।
जम्बुकस्य वचः श्रुत्वा कृपणं परिदेवतः ।
न्यवर्तन्त तदा सर्वे शवार्थं ते स्म मानुषाः ॥ १२-१४९-२७॥
bhīṣma uvāca |
jambukasya vacaḥ śrutvā kṛpaṇaṃ paridevataḥ |
nyavartanta tadā sarve śavārthaṃ te sma mānuṣāḥ || 12-149-27||

MHB 12-149-28

गृध्र उवाच ।
अहो धिक्सुनृशंसेन जम्बुकेनाल्पमेधसा ।
क्षुद्रेणोक्ता हीनसत्त्वा मानुषाः किं निवर्तथ ॥ १२-१४९-२८॥
gṛdhra uvāca |
aho dhiksunṛśaṃsena jambukenālpamedhasā |
kṣudreṇoktā hīnasattvā mānuṣāḥ kiṃ nivartatha || 12-149-28||

MHB 12-149-29

पञ्चभूतपरित्यक्तं शून्यं काष्ठत्वमागतम् ।
कस्माच्छोचथ निश्चेष्टमात्मानं किं न शोचथ ॥ १२-१४९-२९॥
pañcabhūtaparityaktaṃ śūnyaṃ kāṣṭhatvamāgatam |
kasmācchocatha niśceṣṭamātmānaṃ kiṃ na śocatha || 12-149-29||

MHB 12-149-30

तपः कुरुत वै तीव्रं मुच्यध्वं येन किल्बिषात् ।
तपसा लभ्यते सर्वं विलापः किं करिष्यति ॥ १२-१४९-३०॥
tapaḥ kuruta vai tīvraṃ mucyadhvaṃ yena kilbiṣāt |
tapasā labhyate sarvaṃ vilāpaḥ kiṃ kariṣyati || 12-149-30||

MHB 12-149-31

अनिष्टानि च भाग्यानि जानीत सह मूर्तिभिः ।
येन गच्छति लोकोऽयं दत्त्वा शोकमनन्तकम् ॥ १२-१४९-३१॥
aniṣṭāni ca bhāgyāni jānīta saha mūrtibhiḥ |
yena gacchati loko'yaṃ dattvā śokamanantakam || 12-149-31||

MHB 12-149-32

धनं गाश्च सुवर्णं च मणिरत्नमथापि च ।
अपत्यं च तपोमूलं तपोयोगाच्च लभ्यते ॥ १२-१४९-३२॥
dhanaṃ gāśca suvarṇaṃ ca maṇiratnamathāpi ca |
apatyaṃ ca tapomūlaṃ tapoyogācca labhyate || 12-149-32||

MHB 12-149-33

यथाकृता च भूतेषु प्राप्यते सुखदुःखता ।
गृहीत्वा जायते जन्तुर्दुःखानि च सुखानि च ॥ १२-१४९-३३॥
yathākṛtā ca bhūteṣu prāpyate sukhaduḥkhatā |
gṛhītvā jāyate janturduḥkhāni ca sukhāni ca || 12-149-33||

MHB 12-149-34

न कर्मणा पितुः पुत्रः पिता वा पुत्रकर्मणा ।
मार्गेणान्येन गच्छन्ति त्यक्त्वा सुकृतदुष्कृते ॥ १२-१४९-३४॥
na karmaṇā pituḥ putraḥ pitā vā putrakarmaṇā |
mārgeṇānyena gacchanti tyaktvā sukṛtaduṣkṛte || 12-149-34||

MHB 12-149-35

धर्मं चरत यत्नेन तथाधर्मान्निवर्तत ।
वर्तध्वं च यथाकालं दैवतेषु द्विजेषु च ॥ १२-१४९-३५॥
dharmaṃ carata yatnena tathādharmānnivartata |
vartadhvaṃ ca yathākālaṃ daivateṣu dvijeṣu ca || 12-149-35||

MHB 12-149-36

शोकं त्यजत दैन्यं च सुतस्नेहान्निवर्तत ।
त्यज्यतामयमाकाशे ततः शीघ्रं निवर्तत ॥ १२-१४९-३६॥
śokaṃ tyajata dainyaṃ ca sutasnehānnivartata |
tyajyatāmayamākāśe tataḥ śīghraṃ nivartata || 12-149-36||

MHB 12-149-37

यत्करोति शुभं कर्म तथाधर्मं सुदारुणम् ।
तत्कर्तैव समश्नाति बान्धवानां किमत्र हि ॥ १२-१४९-३७॥
yatkaroti śubhaṃ karma tathādharmaṃ sudāruṇam |
tatkartaiva samaśnāti bāndhavānāṃ kimatra hi || 12-149-37||

MHB 12-149-38

इह त्यक्त्वा न तिष्ठन्ति बान्धवा बान्धवं प्रियम् ।
स्नेहमुत्सृज्य गच्छन्ति बाष्पपूर्णाविलेक्षणाः ॥ १२-१४९-३८॥
iha tyaktvā na tiṣṭhanti bāndhavā bāndhavaṃ priyam |
snehamutsṛjya gacchanti bāṣpapūrṇāvilekṣaṇāḥ || 12-149-38||

MHB 12-149-39

प्राज्ञो वा यदि वा मूर्खः सधनो निर्धनोऽपि वा ।
सर्वः कालवशं याति शुभाशुभसमन्वितः ॥ १२-१४९-३९॥
prājño vā yadi vā mūrkhaḥ sadhano nirdhano'pi vā |
sarvaḥ kālavaśaṃ yāti śubhāśubhasamanvitaḥ || 12-149-39||

MHB 12-149-40

किं करिष्यथ शोचित्वा मृतं किमनुशोचथ ।
सर्वस्य हि प्रभुः कालो धर्मतः समदर्शनः ॥ १२-१४९-४०॥
kiṃ kariṣyatha śocitvā mṛtaṃ kimanuśocatha |
sarvasya hi prabhuḥ kālo dharmataḥ samadarśanaḥ || 12-149-40||

MHB 12-149-41

यौवनस्थांश्च बालांश्च वृद्धान्गर्भगतानपि ।
सर्वानाविशते मृत्युरेवंभूतमिदं जगत् ॥ १२-१४९-४१॥
yauvanasthāṃśca bālāṃśca vṛddhāngarbhagatānapi |
sarvānāviśate mṛtyurevaṃbhūtamidaṃ jagat || 12-149-41||

MHB 12-149-42

जम्बुक उवाच ।
अहो मन्दीकृतः स्नेहो गृध्रेणेहाल्पमेधसा ।
पुत्रस्नेहाभिभूतानां युष्माकं शोचतां भृशम् ॥ १२-१४९-४२॥
jambuka uvāca |
aho mandīkṛtaḥ sneho gṛdhreṇehālpamedhasā |
putrasnehābhibhūtānāṃ yuṣmākaṃ śocatāṃ bhṛśam || 12-149-42||

MHB 12-149-43

समैः सम्यक्प्रयुक्तैश्च वचनैः प्रश्रयोत्तरैः ।
यद्गच्छथ जलस्थायं स्नेहमुत्सृज्य दुस्त्यजम् ॥ १२-१४९-४३॥
samaiḥ samyakprayuktaiśca vacanaiḥ praśrayottaraiḥ |
yadgacchatha jalasthāyaṃ snehamutsṛjya dustyajam || 12-149-43||

MHB 12-149-44

अहो पुत्रवियोगेन मृतशून्योपसेवनात् ।
क्रोशतां वै भृशं दुःखं विवत्सानां गवामिव ॥ १२-१४९-४४॥
aho putraviyogena mṛtaśūnyopasevanāt |
krośatāṃ vai bhṛśaṃ duḥkhaṃ vivatsānāṃ gavāmiva || 12-149-44||

MHB 12-149-45

अद्य शोकं विजानामि मानुषाणां महीतले ।
स्नेहं हि करुणं दृष्ट्वा ममाप्यश्रूण्यथागमन् ॥ १२-१४९-४५॥
adya śokaṃ vijānāmi mānuṣāṇāṃ mahītale |
snehaṃ hi karuṇaṃ dṛṣṭvā mamāpyaśrūṇyathāgaman || 12-149-45||

MHB 12-149-46

यत्नो हि सततं कार्यः कृतो दैवेन सिध्यति ।
दैवं पुरुषकारश्च कृतान्तेनोपपद्यते ॥ १२-१४९-४६॥
yatno hi satataṃ kāryaḥ kṛto daivena sidhyati |
daivaṃ puruṣakāraśca kṛtāntenopapadyate || 12-149-46||

MHB 12-149-47

अनिर्वेदः सदा कार्यो निर्वेदाद्धि कुतः सुखम् ।
प्रयत्नात्प्राप्यते ह्यर्थः कस्माद्गच्छथ निर्दयाः ॥ १२-१४९-४७॥
anirvedaḥ sadā kāryo nirvedāddhi kutaḥ sukham |
prayatnātprāpyate hyarthaḥ kasmādgacchatha nirdayāḥ || 12-149-47||

MHB 12-149-48

आत्ममांसोपवृत्तं च शरीरार्धमयीं तनुम् ।
पितॄणां वंशकर्तारं वने त्यक्त्वा क्व यास्यथ ॥ १२-१४९-४८॥
ātmamāṃsopavṛttaṃ ca śarīrārdhamayīṃ tanum |
pitṝṇāṃ vaṃśakartāraṃ vane tyaktvā kva yāsyatha || 12-149-48||

MHB 12-149-49

अथ वास्तं गते सूर्ये संध्याकाल उपस्थिते ।
ततो नेष्यथ वा पुत्रमिहस्था वा भविष्यथ ॥ १२-१४९-४९॥
atha vāstaṃ gate sūrye saṃdhyākāla upasthite |
tato neṣyatha vā putramihasthā vā bhaviṣyatha || 12-149-49||

MHB 12-149-50

गृध्र उवाच ।
अद्य वर्षसहस्रं मे साग्रं जातस्य मानुषाः ।
न च पश्यामि जीवन्तं मृतं स्त्रीपुंनपुंसकम् ॥ १२-१४९-५०॥
gṛdhra uvāca |
adya varṣasahasraṃ me sāgraṃ jātasya mānuṣāḥ |
na ca paśyāmi jīvantaṃ mṛtaṃ strīpuṃnapuṃsakam || 12-149-50||

MHB 12-149-51

मृता गर्भेषु जायन्ते म्रियन्ते जातमात्रकाः ।
विक्रमन्तो म्रियन्ते च यौवनस्थास्तथापरे ॥ १२-१४९-५१॥
mṛtā garbheṣu jāyante mriyante jātamātrakāḥ |
vikramanto mriyante ca yauvanasthāstathāpare || 12-149-51||

MHB 12-149-52

अनित्यानीह भाग्यानि चतुष्पात्पक्षिणामपि ।
जङ्गमाजङ्गमानां चाप्यायुरग्रेऽवतिष्ठते ॥ १२-१४९-५२॥
anityānīha bhāgyāni catuṣpātpakṣiṇāmapi |
jaṅgamājaṅgamānāṃ cāpyāyuragre'vatiṣṭhate || 12-149-52||

MHB 12-149-53

इष्टदारवियुक्ताश्च पुत्रशोकान्वितास्तथा ।
दह्यमानाः स्म शोकेन गृहं गच्छन्ति नित्यदा ॥ १२-१४९-५३॥
iṣṭadāraviyuktāśca putraśokānvitāstathā |
dahyamānāḥ sma śokena gṛhaṃ gacchanti nityadā || 12-149-53||

MHB 12-149-54

अनिष्टानां सहस्राणि तथेष्टानां शतानि च ।
उत्सृज्येह प्रयाता वै बान्धवा भृशदुःखिताः ॥ १२-१४९-५४॥
aniṣṭānāṃ sahasrāṇi tatheṣṭānāṃ śatāni ca |
utsṛjyeha prayātā vai bāndhavā bhṛśaduḥkhitāḥ || 12-149-54||

MHB 12-149-55

त्यज्यतामेष निस्तेजाः शून्यः काष्ठत्वमागतः ।
अन्यदेहविषक्तो हि शावं काष्ठमुपासते ॥ १२-१४९-५५॥
tyajyatāmeṣa nistejāḥ śūnyaḥ kāṣṭhatvamāgataḥ |
anyadehaviṣakto hi śāvaṃ kāṣṭhamupāsate || 12-149-55||

MHB 12-149-56

भ्रान्तजीवस्य वै बाष्पं कस्माद्धित्वा न गच्छथ ।
निरर्थको ह्ययं स्नेहो निरर्थश्च परिग्रहः ॥ १२-१४९-५६॥
bhrāntajīvasya vai bāṣpaṃ kasmāddhitvā na gacchatha |
nirarthako hyayaṃ sneho nirarthaśca parigrahaḥ || 12-149-56||

MHB 12-149-57

न चक्षुर्भ्यां न कर्णाभ्यां संशृणोति समीक्षते ।
तस्मादेनं समुत्सृज्य स्वगृहान्गच्छताशु वै ॥ १२-१४९-५७॥
na cakṣurbhyāṃ na karṇābhyāṃ saṃśṛṇoti samīkṣate |
tasmādenaṃ samutsṛjya svagṛhāngacchatāśu vai || 12-149-57||

MHB 12-149-58

मोक्षधर्माश्रितैर्वाक्यैर्हेतुमद्भिरनिष्ठुरैः ।
मयोक्ता गच्छत क्षिप्रं स्वं स्वमेव निवेशनम् ॥ १२-१४९-५८॥
mokṣadharmāśritairvākyairhetumadbhiraniṣṭhuraiḥ |
mayoktā gacchata kṣipraṃ svaṃ svameva niveśanam || 12-149-58||

MHB 12-149-59

प्रज्ञाविज्ञानयुक्तेन बुद्धिसंज्ञाप्रदायिना ।
वचनं श्राविता रूक्षं मानुषाः संनिवर्तत ॥ १२-१४९-५९॥
prajñāvijñānayuktena buddhisaṃjñāpradāyinā |
vacanaṃ śrāvitā rūkṣaṃ mānuṣāḥ saṃnivartata || 12-149-59||

MHB 12-149-60

जम्बुक उवाच ।
इमं कनकवर्णाभं भूषणैः समलंकृतम् ।
गृध्रवाक्यात्कथं पुत्रं त्यजध्वं पितृपिण्डदम् ॥ १२-१४९-६०॥
jambuka uvāca |
imaṃ kanakavarṇābhaṃ bhūṣaṇaiḥ samalaṃkṛtam |
gṛdhravākyātkathaṃ putraṃ tyajadhvaṃ pitṛpiṇḍadam || 12-149-60||

MHB 12-149-61

न स्नेहस्य विरोधोऽस्ति विलापरुदितस्य वै ।
मृतस्यास्य परित्यागात्तापो वै भविता ध्रुवम् ॥ १२-१४९-६१॥
na snehasya virodho'sti vilāparuditasya vai |
mṛtasyāsya parityāgāttāpo vai bhavitā dhruvam || 12-149-61||

MHB 12-149-62

श्रूयते शम्बुके शूद्रे हते ब्राह्मणदारकः ।
जीवितो धर्ममासाद्य रामात्सत्यपराक्रमात् ॥ १२-१४९-६२॥
śrūyate śambuke śūdre hate brāhmaṇadārakaḥ |
jīvito dharmamāsādya rāmātsatyaparākramāt || 12-149-62||

MHB 12-149-63

तथा श्वेतस्य राजर्षेर्बालो दिष्टान्तमागतः ।
श्वोऽभूते धर्मनित्येन मृतः संजीवितः पुनः ॥ १२-१४९-६३॥
tathā śvetasya rājarṣerbālo diṣṭāntamāgataḥ |
śvo'bhūte dharmanityena mṛtaḥ saṃjīvitaḥ punaḥ || 12-149-63||

MHB 12-149-64

तथा कश्चिद्भवेत्सिद्धो मुनिर्वा देवतापि वा ।
कृपणानामनुक्रोशं कुर्याद्वो रुदतामिह ॥ १२-१४९-६४॥
tathā kaścidbhavetsiddho munirvā devatāpi vā |
kṛpaṇānāmanukrośaṃ kuryādvo rudatāmiha || 12-149-64||

MHB 12-149-65

भीष्म उवाच ।
इत्युक्ताः संन्यवर्तन्त शोकार्ताः पुत्रवत्सलाः ।
अङ्के शिरः समाधाय रुरुदुर्बहुविस्तरम् ॥ १२-१४९-६५॥
bhīṣma uvāca |
ityuktāḥ saṃnyavartanta śokārtāḥ putravatsalāḥ |
aṅke śiraḥ samādhāya rurudurbahuvistaram || 12-149-65||

MHB 12-149-66

गृध्र उवाच ।
अश्रुपातपरिक्लिन्नः पाणिस्पर्शनपीडितः ।
धर्मराजप्रयोगाच्च दीर्घां निद्रां प्रवेशितः ॥ १२-१४९-६६॥
gṛdhra uvāca |
aśrupātapariklinnaḥ pāṇisparśanapīḍitaḥ |
dharmarājaprayogācca dīrghāṃ nidrāṃ praveśitaḥ || 12-149-66||

MHB 12-149-67

तपसापि हि संयुक्तो न काले नोपहन्यते ।
सर्वस्नेहावसानं तदिदं तत्प्रेतपत्तनम् ॥ १२-१४९-६७॥
tapasāpi hi saṃyukto na kāle nopahanyate |
sarvasnehāvasānaṃ tadidaṃ tatpretapattanam || 12-149-67||

MHB 12-149-68

बालवृद्धसहस्राणि सदा संत्यज्य बान्धवाः ।
दिनानि चैव रात्रीश्च दुःखं तिष्ठन्ति भूतले ॥ १२-१४९-६८॥
bālavṛddhasahasrāṇi sadā saṃtyajya bāndhavāḥ |
dināni caiva rātrīśca duḥkhaṃ tiṣṭhanti bhūtale || 12-149-68||

MHB 12-149-69

अलं निर्बन्धमागम्य शोकस्य परिवारणम् ।
अप्रत्ययं कुतो ह्यस्य पुनरद्येह जीवितम् ॥ १२-१४९-६९॥
alaṃ nirbandhamāgamya śokasya parivāraṇam |
apratyayaṃ kuto hyasya punaradyeha jīvitam || 12-149-69||

MHB 12-149-70

नैष जम्बुकवाक्येन पुनः प्राप्स्यति जीवितम् ।
मृतस्योत्सृष्टदेहस्य पुनर्देहो न विद्यते ॥ १२-१४९-७०॥
naiṣa jambukavākyena punaḥ prāpsyati jīvitam |
mṛtasyotsṛṣṭadehasya punardeho na vidyate || 12-149-70||

MHB 12-149-71

न वै मूर्तिप्रदानेन न जम्बुकशतैरपि ।
शक्यो जीवयितुं ह्येष बालो वर्षशतैरपि ॥ १२-१४९-७१॥
na vai mūrtipradānena na jambukaśatairapi |
śakyo jīvayituṃ hyeṣa bālo varṣaśatairapi || 12-149-71||

MHB 12-149-72

अपि रुद्रः कुमारो वा ब्रह्मा वा विष्णुरेव वा ।
वरमस्मै प्रयच्छेयुस्ततो जीवेदयं शिशुः ॥ १२-१४९-७२॥
api rudraḥ kumāro vā brahmā vā viṣṇureva vā |
varamasmai prayaccheyustato jīvedayaṃ śiśuḥ || 12-149-72||

MHB 12-149-73

न च बाष्पविमोक्षेण न चाश्वासकृतेन वै ।
न दीर्घरुदितेनेह पुनर्जीवो भविष्यति ॥ १२-१४९-७३॥
na ca bāṣpavimokṣeṇa na cāśvāsakṛtena vai |
na dīrgharuditeneha punarjīvo bhaviṣyati || 12-149-73||

MHB 12-149-74

अहं च क्रोष्टुकश्चैव यूयं चैवास्य बान्धवाः ।
धर्माधर्मौ गृहीत्वेह सर्वे वर्तामहेऽध्वनि ॥ १२-१४९-७४॥
ahaṃ ca kroṣṭukaścaiva yūyaṃ caivāsya bāndhavāḥ |
dharmādharmau gṛhītveha sarve vartāmahe'dhvani || 12-149-74||

MHB 12-149-75

अप्रियं परुषं चापि परद्रोहं परस्त्रियम् ।
अधर्ममनृतं चैव दूरात्प्राज्ञो निवर्तयेत् ॥ १२-१४९-७५॥
apriyaṃ paruṣaṃ cāpi paradrohaṃ parastriyam |
adharmamanṛtaṃ caiva dūrātprājño nivartayet || 12-149-75||

MHB 12-149-76

सत्यं धर्मं शुभं न्याय्यं प्राणिनां महतीं दयाम् ।
अजिह्मत्वमशाठ्यं च यत्नतः परिमार्गत ॥ १२-१४९-७६॥
satyaṃ dharmaṃ śubhaṃ nyāyyaṃ prāṇināṃ mahatīṃ dayām |
ajihmatvamaśāṭhyaṃ ca yatnataḥ parimārgata || 12-149-76||

MHB 12-149-77

मातरं पितरं चैव बान्धवान्सुहृदस्तथा ।
जीवतो ये न पश्यन्ति तेषां धर्मविपर्ययः ॥ १२-१४९-७७॥
mātaraṃ pitaraṃ caiva bāndhavānsuhṛdastathā |
jīvato ye na paśyanti teṣāṃ dharmaviparyayaḥ || 12-149-77||

MHB 12-149-78

यो न पश्यति चक्षुर्भ्यां नेङ्गते च कथंचन ।
तस्य निष्ठावसानान्ते रुदन्तः किं करिष्यथ ॥ १२-१४९-७८॥
yo na paśyati cakṣurbhyāṃ neṅgate ca kathaṃcana |
tasya niṣṭhāvasānānte rudantaḥ kiṃ kariṣyatha || 12-149-78||

MHB 12-149-79

भीष्म उवाच ।
इत्युक्तास्तं सुतं त्यक्त्वा भूमौ शोकपरिप्लुताः ।
दह्यमानाः सुतस्नेहात्प्रययुर्बान्धवा गृहान् ॥ १२-१४९-७९॥
bhīṣma uvāca |
ityuktāstaṃ sutaṃ tyaktvā bhūmau śokapariplutāḥ |
dahyamānāḥ sutasnehātprayayurbāndhavā gṛhān || 12-149-79||

MHB 12-149-80

जम्बुक उवाच ।
दारुणो मर्त्यलोकोऽयं सर्वप्राणिविनाशनः ।
इष्टबन्धुवियोगश्च तथैवाल्पं च जीवितम् ॥ १२-१४९-८०॥
jambuka uvāca |
dāruṇo martyaloko'yaṃ sarvaprāṇivināśanaḥ |
iṣṭabandhuviyogaśca tathaivālpaṃ ca jīvitam || 12-149-80||

MHB 12-149-81

बह्वलीकमसत्यं च प्रतिवादाप्रियंवदम् ।
इमं प्रेक्ष्य पुनर्भावं दुःखशोकाभिवर्धनम् ॥ १२-१४९-८१॥
bahvalīkamasatyaṃ ca prativādāpriyaṃvadam |
imaṃ prekṣya punarbhāvaṃ duḥkhaśokābhivardhanam || 12-149-81||

MHB 12-149-82

न मे मानुषलोकोऽयं मुहूर्तमपि रोचते ।
अहो धिग्गृध्रवाक्येन संनिवर्तथ मानुषाः ॥ १२-१४९-८२॥
na me mānuṣaloko'yaṃ muhūrtamapi rocate |
aho dhiggṛdhravākyena saṃnivartatha mānuṣāḥ || 12-149-82||

MHB 12-149-83

प्रदीप्ताः पुत्रशोकेन यथैवाबुद्धयस्तथा ।
कथं गच्छथ सस्नेहाः सुतस्नेहं विसृज्य च ।
श्रुत्वा गृध्रस्य वचनं पापस्येहाकृतात्मनः ॥ १२-१४९-८३॥
pradīptāḥ putraśokena yathaivābuddhayastathā |
kathaṃ gacchatha sasnehāḥ sutasnehaṃ visṛjya ca |
śrutvā gṛdhrasya vacanaṃ pāpasyehākṛtātmanaḥ || 12-149-83||

MHB 12-149-84

सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम् ।
सुखदुःखान्विते लोके नेहास्त्येकमनन्तकम् ॥ १२-१४९-८४॥
sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ duḥkhasyānantaraṃ sukham |
sukhaduḥkhānvite loke nehāstyekamanantakam || 12-149-84||

MHB 12-149-85

इमं क्षितितले न्यस्य बालं रूपसमन्वितम् ।
कुलशोकाकरं मूढाः पुत्रं त्यक्त्वा क्व यास्यथ ॥ १२-१४९-८५॥
imaṃ kṣititale nyasya bālaṃ rūpasamanvitam |
kulaśokākaraṃ mūḍhāḥ putraṃ tyaktvā kva yāsyatha || 12-149-85||

MHB 12-149-86

रूपयौवनसंपन्नं द्योतमानमिव श्रिया ।
जीवन्तमेनं पश्यामि मनसा नात्र संशयः ॥ १२-१४९-८६॥
rūpayauvanasaṃpannaṃ dyotamānamiva śriyā |
jīvantamenaṃ paśyāmi manasā nātra saṃśayaḥ || 12-149-86||

MHB 12-149-87

विनाशश्चाप्यनर्होऽस्य सुखं प्राप्स्यथ मानुषाः ।
पुत्रशोकाग्निदग्धानां मृतमप्यद्य वः क्षमम् ॥ १२-१४९-८७॥
vināśaścāpyanarho'sya sukhaṃ prāpsyatha mānuṣāḥ |
putraśokāgnidagdhānāṃ mṛtamapyadya vaḥ kṣamam || 12-149-87||

MHB 12-149-88

दुःखसंभावनां कृत्वा धारयित्वा स्वयं सुखम् ।
त्यक्त्वा गमिष्यथ क्वाद्य समुत्सृज्याल्पबुद्धिवत् ॥ १२-१४९-८८॥
duḥkhasaṃbhāvanāṃ kṛtvā dhārayitvā svayaṃ sukham |
tyaktvā gamiṣyatha kvādya samutsṛjyālpabuddhivat || 12-149-88||

MHB 12-149-89

भीष्म उवाच ।
तथा धर्मविरोधेन प्रियमिथ्याभिध्यायिना ।
श्मशानवासिना नित्यं रात्रिं मृगयता तदा ॥ १२-१४९-८९॥
bhīṣma uvāca |
tathā dharmavirodhena priyamithyābhidhyāyinā |
śmaśānavāsinā nityaṃ rātriṃ mṛgayatā tadā || 12-149-89||

MHB 12-149-90

ततो मध्यस्थतां नीता वचनैरमृतोपमैः ।
जम्बुकेन स्वकार्यार्थं बान्धवास्तस्य धिष्ठिताः ॥ १२-१४९-९०॥
tato madhyasthatāṃ nītā vacanairamṛtopamaiḥ |
jambukena svakāryārthaṃ bāndhavāstasya dhiṣṭhitāḥ || 12-149-90||

MHB 12-149-91

गृध्र उवाच ।
अयं प्रेतसमाकीर्णो यक्षराक्षससेवितः ।
दारुणः काननोद्देशः कौशिकैरभिनादितः ॥ १२-१४९-९१॥
gṛdhra uvāca |
ayaṃ pretasamākīrṇo yakṣarākṣasasevitaḥ |
dāruṇaḥ kānanoddeśaḥ kauśikairabhināditaḥ || 12-149-91||

MHB 12-149-92

भीमः सुघोरश्च तथा नीलमेघसमप्रभः ।
अस्मिञ्शवं परित्यज्य प्रेतकार्याण्युपासत ॥ १२-१४९-९२॥
bhīmaḥ sughoraśca tathā nīlameghasamaprabhaḥ |
asmiñśavaṃ parityajya pretakāryāṇyupāsata || 12-149-92||

MHB 12-149-93

भानुर्यावन्न यात्यस्तं यावच्च विमला दिशः ।
तावदेनं परित्यज्य प्रेतकार्याण्युपासत ॥ १२-१४९-९३॥
bhānuryāvanna yātyastaṃ yāvacca vimalā diśaḥ |
tāvadenaṃ parityajya pretakāryāṇyupāsata || 12-149-93||

MHB 12-149-94

नदन्ति परुषं श्येनाः शिवाः क्रोशन्ति दारुणाः ।
मृगेन्द्राः प्रतिनन्दन्ति रविरस्तं च गच्छति ॥ १२-१४९-९४॥
nadanti paruṣaṃ śyenāḥ śivāḥ krośanti dāruṇāḥ |
mṛgendrāḥ pratinandanti ravirastaṃ ca gacchati || 12-149-94||

MHB 12-149-95

चिताधूमेन नीलेन संरज्यन्ते च पादपाः ।
श्मशाने च निराहाराः प्रतिनन्दन्ति देहिनः ॥ १२-१४९-९५॥
citādhūmena nīlena saṃrajyante ca pādapāḥ |
śmaśāne ca nirāhārāḥ pratinandanti dehinaḥ || 12-149-95||

MHB 12-149-96

सर्वे विक्रान्तवीर्याश्च अस्मिन्देशे सुदारुणाः ।
युष्मान्प्रधर्षयिष्यन्ति विकृता मांसभोजनाः ॥ १२-१४९-९६॥
sarve vikrāntavīryāśca asmindeśe sudāruṇāḥ |
yuṣmānpradharṣayiṣyanti vikṛtā māṃsabhojanāḥ || 12-149-96||

MHB 12-149-97

दूराच्चायं वनोद्देशो भयमत्र भविष्यति ।
त्यज्यतां काष्ठभूतोऽयं मृष्यतां जाम्बुकं वचः ॥ १२-१४९-९७॥
dūrāccāyaṃ vanoddeśo bhayamatra bhaviṣyati |
tyajyatāṃ kāṣṭhabhūto'yaṃ mṛṣyatāṃ jāmbukaṃ vacaḥ || 12-149-97||

MHB 12-149-98

यदि जम्बुकवाक्यानि निष्फलान्यनृतानि च ।
श्रोष्यथ भ्रष्टविज्ञानास्ततः सर्वे विनङ्क्ष्यथ ॥ १२-१४९-९८॥
yadi jambukavākyāni niṣphalānyanṛtāni ca |
śroṣyatha bhraṣṭavijñānāstataḥ sarve vinaṅkṣyatha || 12-149-98||

MHB 12-149-99

जम्बुक उवाच ।
स्थीयतां नेह भेतव्यं यावत्तपति भास्करः ।
तावदस्मिन्सुतस्नेहादनिर्वेदेन वर्तत ॥ १२-१४९-९९॥
jambuka uvāca |
sthīyatāṃ neha bhetavyaṃ yāvattapati bhāskaraḥ |
tāvadasminsutasnehādanirvedena vartata || 12-149-99||

MHB 12-149-100

स्वैरं रुदत विस्रब्धाः स्वैरं स्नेहेन पश्यत ।
स्थीयतां यावदादित्यः किं वः क्रव्यादभाषितैः ॥ १२-१४९-१००॥
svairaṃ rudata visrabdhāḥ svairaṃ snehena paśyata |
sthīyatāṃ yāvadādityaḥ kiṃ vaḥ kravyādabhāṣitaiḥ || 12-149-100||

MHB 12-149-101

यदि गृध्रस्य वाक्यानि तीव्राणि रभसानि च ।
गृह्णीत मोहितात्मानः सुतो वो न भविष्यति ॥ १२-१४९-१०१॥
yadi gṛdhrasya vākyāni tīvrāṇi rabhasāni ca |
gṛhṇīta mohitātmānaḥ suto vo na bhaviṣyati || 12-149-101||

MHB 12-149-102

भीष्म उवाच ।
गृध्रोऽनस्तमिते त्वाह गतेऽस्तमिति जम्बुकः ।
मृतस्य तं परिजनमूचतुस्तौ क्षुधान्वितौ ॥ १२-१४९-१०२॥
bhīṣma uvāca |
gṛdhro'nastamite tvāha gate'stamiti jambukaḥ |
mṛtasya taṃ parijanamūcatustau kṣudhānvitau || 12-149-102||

MHB 12-149-103

स्वकार्यदक्षिणौ राजन्गृध्रो जम्बुक एव च ।
क्षुत्पिपासापरिश्रान्तौ शास्त्रमालम्ब्य जल्पतः ॥ १२-१४९-१०३॥
svakāryadakṣiṇau rājangṛdhro jambuka eva ca |
kṣutpipāsāpariśrāntau śāstramālambya jalpataḥ || 12-149-103||

MHB 12-149-104

तयोर्विज्ञानविदुषोर्द्वयोर्जम्बुकपत्रिणोः ।
वाक्यैरमृतकल्पैर्हि प्रातिष्ठन्त व्रजन्ति च ॥ १२-१४९-१०४॥
tayorvijñānaviduṣordvayorjambukapatriṇoḥ |
vākyairamṛtakalpairhi prātiṣṭhanta vrajanti ca || 12-149-104||

MHB 12-149-105

शोकदैन्यसमाविष्टा रुदन्तस्तस्थिरे तदा ।
स्वकार्यकुशलाभ्यां ते संभ्राम्यन्ते ह नैपुणात् ॥ १२-१४९-१०५॥
śokadainyasamāviṣṭā rudantastasthire tadā |
svakāryakuśalābhyāṃ te saṃbhrāmyante ha naipuṇāt || 12-149-105||

MHB 12-149-106

तथा तयोर्विवदतोर्विज्ञानविदुषोर्द्वयोः ।
बान्धवानां स्थितानां च उपातिष्ठत शंकरः ॥ १२-१४९-१०६॥
tathā tayorvivadatorvijñānaviduṣordvayoḥ |
bāndhavānāṃ sthitānāṃ ca upātiṣṭhata śaṃkaraḥ || 12-149-106||

MHB 12-149-107

ततस्तानाह मनुजान्वरदोऽस्मीति शूलभृत् ।
ते प्रत्यूचुरिदं वाक्यं दुःखिताः प्रणताः स्थिताः ॥ १२-१४९-१०७॥
tatastānāha manujānvarado'smīti śūlabhṛt |
te pratyūcuridaṃ vākyaṃ duḥkhitāḥ praṇatāḥ sthitāḥ || 12-149-107||

MHB 12-149-108

एकपुत्रविहीनानां सर्वेषां जीवितार्थिनाम् ।
पुत्रस्य नो जीवदानाज्जीवितं दातुमर्हसि ॥ १२-१४९-१०८॥
ekaputravihīnānāṃ sarveṣāṃ jīvitārthinām |
putrasya no jīvadānājjīvitaṃ dātumarhasi || 12-149-108||

MHB 12-149-109

एवमुक्तः स भगवान्वारिपूर्णेन पाणिना ।
जीवं तस्मै कुमाराय प्रादाद्वर्षशताय वै ॥ १२-१४९-१०९॥
evamuktaḥ sa bhagavānvāripūrṇena pāṇinā |
jīvaṃ tasmai kumārāya prādādvarṣaśatāya vai || 12-149-109||

MHB 12-149-110

तथा गोमायुगृध्राभ्यामददत्क्षुद्विनाशनम् ।
वरं पिनाकी भगवान्सर्वभूतहिते रतः ॥ १२-१४९-११०॥
tathā gomāyugṛdhrābhyāmadadatkṣudvināśanam |
varaṃ pinākī bhagavānsarvabhūtahite rataḥ || 12-149-110||

MHB 12-149-111

ततः प्रणम्य तं देवं श्रेयोहर्षसमन्विताः ।
कृतकृत्याः सुखं हृष्टाः प्रातिष्ठन्त तदा विभो ॥ १२-१४९-१११॥
tataḥ praṇamya taṃ devaṃ śreyoharṣasamanvitāḥ |
kṛtakṛtyāḥ sukhaṃ hṛṣṭāḥ prātiṣṭhanta tadā vibho || 12-149-111||

MHB 12-149-112

अनिर्वेदेन दीर्घेण निश्चयेन ध्रुवेण च ।
देवदेवप्रसादाच्च क्षिप्रं फलमवाप्यते ॥ १२-१४९-११२॥
anirvedena dīrgheṇa niścayena dhruveṇa ca |
devadevaprasādācca kṣipraṃ phalamavāpyate || 12-149-112||

MHB 12-149-113

पश्य देवस्य संयोगं बान्धवानां च निश्चयम् ।
कृपणानां हि रुदतां कृतमश्रुप्रमार्जनम् ॥ १२-१४९-११३॥
paśya devasya saṃyogaṃ bāndhavānāṃ ca niścayam |
kṛpaṇānāṃ hi rudatāṃ kṛtamaśrupramārjanam || 12-149-113||

MHB 12-149-114

पश्य चाल्पेन कालेन निश्चयान्वेषणेन च ।
प्रसादं शंकरात्प्राप्य दुःखिताः सुखमाप्नुवन् ॥ १२-१४९-११४॥
paśya cālpena kālena niścayānveṣaṇena ca |
prasādaṃ śaṃkarātprāpya duḥkhitāḥ sukhamāpnuvan || 12-149-114||

MHB 12-149-115

ते विस्मिताः प्रहृष्टाश्च पुत्रसंजीवनात्पुनः ।
बभूवुर्भरतश्रेष्ठ प्रसादाच्छंकरस्य वै ॥ १२-१४९-११५॥
te vismitāḥ prahṛṣṭāśca putrasaṃjīvanātpunaḥ |
babhūvurbharataśreṣṭha prasādācchaṃkarasya vai || 12-149-115||

MHB 12-149-116

ततस्ते त्वरिता राजञ्श्रुत्वा शोकमघोद्भवम् ।
विविशुः पुत्रमादाय नगरं हृष्टमानसाः ।
एषा बुद्धिः समस्तानां चातुर्वर्ण्ये निदर्शिता ॥ १२-१४९-११६॥
tataste tvaritā rājañśrutvā śokamaghodbhavam |
viviśuḥ putramādāya nagaraṃ hṛṣṭamānasāḥ |
eṣā buddhiḥ samastānāṃ cāturvarṇye nidarśitā || 12-149-116||

MHB 12-149-117

धर्मार्थमोक्षसंयुक्तमितिहासमिमं शुभम् ।
श्रुत्वा मनुष्यः सततमिह प्रेत्य च मोदते ॥ १२-१४९-११७॥
dharmārthamokṣasaṃyuktamitihāsamimaṃ śubham |
śrutvā manuṣyaḥ satatamiha pretya ca modate || 12-149-117||

Adhyaya: 150/353 (36)

MHB 12-150-1

भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
संवादं भरतश्रेष्ठ शल्मलेः पवनस्य च ॥ १२-१५०-१॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
saṃvādaṃ bharataśreṣṭha śalmaleḥ pavanasya ca || 12-150-1||

MHB 12-150-2

हिमवन्तं समासाद्य महानासीद्वनस्पतिः ।
वर्षपूगाभिसंवृद्धः शाखास्कन्धपलाशवान् ॥ १२-१५०-२॥
himavantaṃ samāsādya mahānāsīdvanaspatiḥ |
varṣapūgābhisaṃvṛddhaḥ śākhāskandhapalāśavān || 12-150-2||

MHB 12-150-3

तत्र स्म मत्ता मातङ्गा धर्मार्ताः श्रमकर्शिताः ।
विश्रमन्ति महाबाहो तथान्या मृगजातयः ॥ १२-१५०-३॥
tatra sma mattā mātaṅgā dharmārtāḥ śramakarśitāḥ |
viśramanti mahābāho tathānyā mṛgajātayaḥ || 12-150-3||

MHB 12-150-4

नल्वमात्रपरीणाहो घनच्छायो वनस्पतिः ।
शुकशारिकसंघुष्टः फलवान्पुष्पवानपि ॥ १२-१५०-४॥
nalvamātraparīṇāho ghanacchāyo vanaspatiḥ |
śukaśārikasaṃghuṣṭaḥ phalavānpuṣpavānapi || 12-150-4||

MHB 12-150-5

सार्थिका वणिजश्चापि तापसाश्च वनौकसः ।
वसन्ति वासान्मार्गस्थाः सुरम्ये तरुसत्तमे ॥ १२-१५०-५॥
sārthikā vaṇijaścāpi tāpasāśca vanaukasaḥ |
vasanti vāsānmārgasthāḥ suramye tarusattame || 12-150-5||

MHB 12-150-6

तस्या ता विपुलाः शाखा दृष्ट्वा स्कन्धांश्च सर्वतः ।
अभिगम्याब्रवीदेनं नारदो भरतर्षभ ॥ १२-१५०-६॥
tasyā tā vipulāḥ śākhā dṛṣṭvā skandhāṃśca sarvataḥ |
abhigamyābravīdenaṃ nārado bharatarṣabha || 12-150-6||

MHB 12-150-7

अहो नु रमणीयस्त्वमहो चासि मनोरमः ।
प्रीयामहे त्वया नित्यं तरुप्रवर शल्मले ॥ १२-१५०-७॥
aho nu ramaṇīyastvamaho cāsi manoramaḥ |
prīyāmahe tvayā nityaṃ tarupravara śalmale || 12-150-7||

MHB 12-150-8

सदैव शकुनास्तात मृगाश्चाधस्तथा गजाः ।
वसन्ति तव संहृष्टा मनोहरतरास्तथा ॥ १२-१५०-८॥
sadaiva śakunāstāta mṛgāścādhastathā gajāḥ |
vasanti tava saṃhṛṣṭā manoharatarāstathā || 12-150-8||

MHB 12-150-9

तव शाखा महाशाख स्कन्धं च विपुलं तथा ।
न वै प्रभग्नान्पश्यामि मारुतेन कथंचन ॥ १२-१५०-९॥
tava śākhā mahāśākha skandhaṃ ca vipulaṃ tathā |
na vai prabhagnānpaśyāmi mārutena kathaṃcana || 12-150-9||

MHB 12-150-10

किं नु ते मारुतस्तात प्रीतिमानथ वा सुहृत् ।
त्वां रक्षति सदा येन वनेऽस्मिन्पवनो ध्रुवम् ॥ १२-१५०-१०॥
kiṃ nu te mārutastāta prītimānatha vā suhṛt |
tvāṃ rakṣati sadā yena vane'sminpavano dhruvam || 12-150-10||

MHB 12-150-11

विवान्हि पवनः स्थानाद्वृक्षानुच्चावचानपि ।
पर्वतानां च शिखराण्याचालयति वेगवान् ॥ १२-१५०-११॥
vivānhi pavanaḥ sthānādvṛkṣānuccāvacānapi |
parvatānāṃ ca śikharāṇyācālayati vegavān || 12-150-11||

MHB 12-150-12

शोषयत्येव पातालं विवान्गन्धवहः शुचिः ।
ह्रदांश्च सरितश्चैव सागरांश्च तथैव ह ॥ १२-१५०-१२॥
śoṣayatyeva pātālaṃ vivāngandhavahaḥ śuciḥ |
hradāṃśca saritaścaiva sāgarāṃśca tathaiva ha || 12-150-12||

MHB 12-150-13

त्वां संरक्षेत पवनः सखित्वेन न संशयः ।
तस्माद्बहलशाखोऽसि पर्णवान्पुष्पवानपि ॥ १२-१५०-१३॥
tvāṃ saṃrakṣeta pavanaḥ sakhitvena na saṃśayaḥ |
tasmādbahalaśākho'si parṇavānpuṣpavānapi || 12-150-13||

MHB 12-150-14

इदं च रमणीयं ते प्रतिभाति वनस्पते ।
यदिमे विहगास्तात रमन्ते मुदितास्त्वयि ॥ १२-१५०-१४॥
idaṃ ca ramaṇīyaṃ te pratibhāti vanaspate |
yadime vihagāstāta ramante muditāstvayi || 12-150-14||

MHB 12-150-15

एषां पृथक्समस्तानां श्रूयते मधुरः स्वरः ।
पुष्पसंमोदने काले वाशतां सुमनोहरम् ॥ १२-१५०-१५॥
eṣāṃ pṛthaksamastānāṃ śrūyate madhuraḥ svaraḥ |
puṣpasaṃmodane kāle vāśatāṃ sumanoharam || 12-150-15||

MHB 12-150-16

तथेमे मुदिता नागाः स्वयूथकुलशोभिनः ।
घर्मार्तास्त्वां समासाद्य सुखं विन्दन्ति शल्मले ॥ १२-१५०-१६॥
tatheme muditā nāgāḥ svayūthakulaśobhinaḥ |
gharmārtāstvāṃ samāsādya sukhaṃ vindanti śalmale || 12-150-16||

MHB 12-150-17

तथैव मृगजातीभिरन्याभिरुपशोभसे ।
तथा सार्थाधिवासैश्च शोभसे मेरुवद्द्रुम ॥ १२-१५०-१७॥
tathaiva mṛgajātībhiranyābhirupaśobhase |
tathā sārthādhivāsaiśca śobhase meruvaddruma || 12-150-17||

MHB 12-150-18

ब्राह्मणैश्च तपःसिद्धैस्तापसैः श्रमणैरपि ।
त्रिविष्टपसमं मन्ये तवायतनमेव ह ॥ १२-१५०-१८॥
brāhmaṇaiśca tapaḥsiddhaistāpasaiḥ śramaṇairapi |
triviṣṭapasamaṃ manye tavāyatanameva ha || 12-150-18||

MHB 12-150-19

बन्धुत्वादथ वा सख्याच्छल्मले नात्र संशयः ।
पालयत्येव सततं भीमः सर्वत्रगोऽनिलः ॥ १२-१५०-१९॥
bandhutvādatha vā sakhyācchalmale nātra saṃśayaḥ |
pālayatyeva satataṃ bhīmaḥ sarvatrago'nilaḥ || 12-150-19||

MHB 12-150-20

न्यग्भावं परमं वायोः शल्मले त्वमुपागतः ।
तवाहमस्मीति सदा येन रक्षति मारुतः ॥ १२-१५०-२०॥
nyagbhāvaṃ paramaṃ vāyoḥ śalmale tvamupāgataḥ |
tavāhamasmīti sadā yena rakṣati mārutaḥ || 12-150-20||

MHB 12-150-21

न तं पश्याम्यहं वृक्षं पर्वतं वापि तं दृढम् ।
यो न वायुबलाद्भग्नः पृथिव्यामिति मे मतिः ॥ १२-१५०-२१॥
na taṃ paśyāmyahaṃ vṛkṣaṃ parvataṃ vāpi taṃ dṛḍham |
yo na vāyubalādbhagnaḥ pṛthivyāmiti me matiḥ || 12-150-21||

MHB 12-150-22

त्वं पुनः कारणैर्नूनं शल्मले रक्ष्यसे सदा ।
वायुना सपरीवारस्तेन तिष्ठस्यसंशयम् ॥ १२-१५०-२२॥
tvaṃ punaḥ kāraṇairnūnaṃ śalmale rakṣyase sadā |
vāyunā saparīvārastena tiṣṭhasyasaṃśayam || 12-150-22||

MHB 12-150-23

शल्मलिरुवाच ।
न मे वायुः सखा ब्रह्मन्न बन्धुर्न च मे सुहृत् ।
परमेष्ठी तथा नैव येन रक्षति मानिलः ॥ १२-१५०-२३॥
śalmaliruvāca |
na me vāyuḥ sakhā brahmanna bandhurna ca me suhṛt |
parameṣṭhī tathā naiva yena rakṣati mānilaḥ || 12-150-23||

MHB 12-150-24

मम तेजोबलं वायोर्भीममपि हि नारद ।
कलामष्टादशीं प्राणैर्न मे प्राप्नोति मारुतः ॥ १२-१५०-२४॥
mama tejobalaṃ vāyorbhīmamapi hi nārada |
kalāmaṣṭādaśīṃ prāṇairna me prāpnoti mārutaḥ || 12-150-24||

MHB 12-150-25

आगच्छन्परमो वायुर्मया विष्टम्भितो बलात् ।
रुजन्द्रुमान्पर्वतांश्च यच्चान्यदपि किंचन ॥ १२-१५०-२५॥
āgacchanparamo vāyurmayā viṣṭambhito balāt |
rujandrumānparvatāṃśca yaccānyadapi kiṃcana || 12-150-25||

MHB 12-150-26

स मया बहुशो भग्नः प्रभञ्जन्वै प्रभञ्जनः ।
तस्मान्न बिभ्ये देवर्षे क्रुद्धादपि समीरणात् ॥ १२-१५०-२६॥
sa mayā bahuśo bhagnaḥ prabhañjanvai prabhañjanaḥ |
tasmānna bibhye devarṣe kruddhādapi samīraṇāt || 12-150-26||

MHB 12-150-27

नारद उवाच ।
शल्मले विपरीतं ते दर्शनं नात्र संशयः ।
न हि वायोर्बलेनास्ति भूतं तुल्यबलं क्वचित् ॥ १२-१५०-२७॥
nārada uvāca |
śalmale viparītaṃ te darśanaṃ nātra saṃśayaḥ |
na hi vāyorbalenāsti bhūtaṃ tulyabalaṃ kvacit || 12-150-27||

MHB 12-150-28

इन्द्रो यमो वैश्रवणो वरुणश्च जलेश्वरः ।
न तेऽपि तुल्या मरुतः किं पुनस्त्वं वनस्पते ॥ १२-१५०-२८॥
indro yamo vaiśravaṇo varuṇaśca jaleśvaraḥ |
na te'pi tulyā marutaḥ kiṃ punastvaṃ vanaspate || 12-150-28||

MHB 12-150-29

यद्धि किंचिदिह प्राणि शल्मले चेष्टते भुवि ।
सर्वत्र भगवान्वायुश्चेष्टाप्राणकरः प्रभुः ॥ १२-१५०-२९॥
yaddhi kiṃcidiha prāṇi śalmale ceṣṭate bhuvi |
sarvatra bhagavānvāyuśceṣṭāprāṇakaraḥ prabhuḥ || 12-150-29||

MHB 12-150-30

एष चेष्टयते सम्यक्प्राणिनः सम्यगायतः ।
असम्यगायतो भूयश्चेष्टते विकृतो नृषु ॥ १२-१५०-३०॥
eṣa ceṣṭayate samyakprāṇinaḥ samyagāyataḥ |
asamyagāyato bhūyaśceṣṭate vikṛto nṛṣu || 12-150-30||

MHB 12-150-31

स त्वमेवंविधं वायुं सर्वसत्त्वभृतां वरम् ।
न पूजयसि पूज्यं तं किमन्यद्बुद्धिलाघवात् ॥ १२-१५०-३१॥
sa tvamevaṃvidhaṃ vāyuṃ sarvasattvabhṛtāṃ varam |
na pūjayasi pūjyaṃ taṃ kimanyadbuddhilāghavāt || 12-150-31||

MHB 12-150-32

असारश्चासि दुर्बुद्धे केवलं बहु भाषसे ।
क्रोधादिभिरवच्छन्नो मिथ्या वदसि शल्मले ॥ १२-१५०-३२॥
asāraścāsi durbuddhe kevalaṃ bahu bhāṣase |
krodhādibhiravacchanno mithyā vadasi śalmale || 12-150-32||

MHB 12-150-33

मम रोषः समुत्पन्नस्त्वय्येवं संप्रभाषति ।
ब्रवीम्येष स्वयं वायोस्तव दुर्भाषितं बहु ॥ १२-१५०-३३॥
mama roṣaḥ samutpannastvayyevaṃ saṃprabhāṣati |
bravīmyeṣa svayaṃ vāyostava durbhāṣitaṃ bahu || 12-150-33||

MHB 12-150-34

चन्दनैः स्पन्दनैः शालैः सरलैर्देवदारुभिः ।
वेतसैर्बन्धनैश्चापि ये चान्ये बलवत्तराः ॥ १२-१५०-३४॥
candanaiḥ spandanaiḥ śālaiḥ saralairdevadārubhiḥ |
vetasairbandhanaiścāpi ye cānye balavattarāḥ || 12-150-34||

MHB 12-150-35

तैश्चापि नैवं दुर्बुद्धे क्षिप्तो वायुः कृतात्मभिः ।
ते हि जानन्ति वायोश्च बलमात्मन एव च ॥ १२-१५०-३५॥
taiścāpi naivaṃ durbuddhe kṣipto vāyuḥ kṛtātmabhiḥ |
te hi jānanti vāyośca balamātmana eva ca || 12-150-35||

MHB 12-150-36

तस्मात्ते वै नमस्यन्ति श्वसनं द्रुमसत्तमाः ।
त्वं तु मोहान्न जानीषे वायोर्बलमनन्तकम् ॥ १२-१५०-३६॥
tasmātte vai namasyanti śvasanaṃ drumasattamāḥ |
tvaṃ tu mohānna jānīṣe vāyorbalamanantakam || 12-150-36||

Adhyaya: 151/353 (34)

MHB 12-151-1

भीष्म उवाच ।
एवमुक्त्वा तु राजेन्द्र शल्मलिं ब्रह्मवित्तमः ।
नारदः पवने सर्वं शल्मलेर्वाक्यमब्रवीत् ॥ १२-१५१-१॥
bhīṣma uvāca |
evamuktvā tu rājendra śalmaliṃ brahmavittamaḥ |
nāradaḥ pavane sarvaṃ śalmalervākyamabravīt || 12-151-1||

MHB 12-151-2

हिमवत्पृष्ठजः कश्चिच्छल्मलिः परिवारवान् ।
बृहन्मूलो बृहच्छाखः स त्वां वायोऽवमन्यते ॥ १२-१५१-२॥
himavatpṛṣṭhajaḥ kaścicchalmaliḥ parivāravān |
bṛhanmūlo bṛhacchākhaḥ sa tvāṃ vāyo'vamanyate || 12-151-2||

MHB 12-151-3

बहून्याक्षेपयुक्तानि त्वामाह वचनानि सः ।
न युक्तानि मया वायो तानि वक्तुं त्वयि प्रभो ॥ १२-१५१-३॥
bahūnyākṣepayuktāni tvāmāha vacanāni saḥ |
na yuktāni mayā vāyo tāni vaktuṃ tvayi prabho || 12-151-3||

MHB 12-151-4

जानामि त्वामहं वायो सर्वप्राणभृतां वरम् ।
वरिष्ठं च गरिष्ठं च क्रोधे वैवस्वतं यथा ॥ १२-१५१-४॥
jānāmi tvāmahaṃ vāyo sarvaprāṇabhṛtāṃ varam |
variṣṭhaṃ ca gariṣṭhaṃ ca krodhe vaivasvataṃ yathā || 12-151-4||

MHB 12-151-5

एवं तु वचनं श्रुत्वा नारदस्य समीरणः ।
शल्मलिं तमुपागम्य क्रुद्धो वचनमब्रवीत् ॥ १२-१५१-५॥
evaṃ tu vacanaṃ śrutvā nāradasya samīraṇaḥ |
śalmaliṃ tamupāgamya kruddho vacanamabravīt || 12-151-5||

MHB 12-151-6

शल्मले नारदे यत्तत्त्वयोक्तं मद्विगर्हणम् ।
अहं वायुः प्रभावं ते दर्शयाम्यात्मनो बलम् ॥ १२-१५१-६॥
śalmale nārade yattattvayoktaṃ madvigarhaṇam |
ahaṃ vāyuḥ prabhāvaṃ te darśayāmyātmano balam || 12-151-6||

MHB 12-151-7

नाहं त्वा नाभिजानामि विदितश्चासि मे द्रुम ।
पितामहः प्रजासर्गे त्वयि विश्रान्तवान्प्रभुः ॥ १२-१५१-७॥
nāhaṃ tvā nābhijānāmi viditaścāsi me druma |
pitāmahaḥ prajāsarge tvayi viśrāntavānprabhuḥ || 12-151-7||

MHB 12-151-8

तस्य विश्रमणादेव प्रसादो यः कृतस्तव ।
रक्ष्यसे तेन दुर्बुद्धे नात्मवीर्याद्द्रुमाधम ॥ १२-१५१-८॥
tasya viśramaṇādeva prasādo yaḥ kṛtastava |
rakṣyase tena durbuddhe nātmavīryāddrumādhama || 12-151-8||

MHB 12-151-9

यन्मा त्वमवजानीषे यथान्यं प्राकृतं तथा ।
दर्शयाम्येष आत्मानं यथा मामवभोत्स्यसे ॥ १२-१५१-९॥
yanmā tvamavajānīṣe yathānyaṃ prākṛtaṃ tathā |
darśayāmyeṣa ātmānaṃ yathā māmavabhotsyase || 12-151-9||

MHB 12-151-10

एवमुक्तस्ततः प्राह शल्मलिः प्रहसन्निव ।
पवन त्वं वने क्रुद्धो दर्शयात्मानमात्मना ॥ १२-१५१-१०॥
evamuktastataḥ prāha śalmaliḥ prahasanniva |
pavana tvaṃ vane kruddho darśayātmānamātmanā || 12-151-10||

MHB 12-151-11

मयि वै त्यज्यतां क्रोधः किं मे क्रुद्धः करिष्यसि ।
न ते बिभेमि पवन यद्यपि त्वं स्वयंप्रभुः ॥ १२-१५१-११॥
mayi vai tyajyatāṃ krodhaḥ kiṃ me kruddhaḥ kariṣyasi |
na te bibhemi pavana yadyapi tvaṃ svayaṃprabhuḥ || 12-151-11||

MHB 12-151-12

इत्येवमुक्तः पवनः श्व इत्येवाब्रवीद्वचः ।
दर्शयिष्यामि ते तेजस्ततो रात्रिरुपागमत् ॥ १२-१५१-१२॥
ityevamuktaḥ pavanaḥ śva ityevābravīdvacaḥ |
darśayiṣyāmi te tejastato rātrirupāgamat || 12-151-12||

MHB 12-151-13

अथ निश्चित्य मनसा शल्मलिर्वातकारितम् ।
पश्यमानस्तदात्मानमसमं मातरिश्वनः ॥ १२-१५१-१३॥
atha niścitya manasā śalmalirvātakāritam |
paśyamānastadātmānamasamaṃ mātariśvanaḥ || 12-151-13||

MHB 12-151-14

नारदे यन्मया प्रोक्तं पवनं प्रति तन्मृषा ।
असमर्थो ह्यहं वायोर्बलेन बलवान्हि सः ॥ १२-१५१-१४॥
nārade yanmayā proktaṃ pavanaṃ prati tanmṛṣā |
asamartho hyahaṃ vāyorbalena balavānhi saḥ || 12-151-14||

MHB 12-151-15

मारुतो बलवान्नित्यं यथैनं नारदोऽब्रवीत् ।
अहं हि दुर्बलोऽन्येभ्यो वृक्षेभ्यो नात्र संशयः ॥ १२-१५१-१५॥
māruto balavānnityaṃ yathainaṃ nārado'bravīt |
ahaṃ hi durbalo'nyebhyo vṛkṣebhyo nātra saṃśayaḥ || 12-151-15||

MHB 12-151-16

किं तु बुद्ध्या समो नास्ति मम कश्चिद्वनस्पतिः ।
तदहं बुद्धिमास्थाय भयं मोक्ष्ये समीरणात् ॥ १२-१५१-१६॥
kiṃ tu buddhyā samo nāsti mama kaścidvanaspatiḥ |
tadahaṃ buddhimāsthāya bhayaṃ mokṣye samīraṇāt || 12-151-16||

MHB 12-151-17

यदि तां बुद्धिमास्थाय चरेयुः पर्णिनो वने ।
अरिष्टाः स्युः सदा क्रुद्धात्पवनान्नात्र संशयः ॥ १२-१५१-१७॥
yadi tāṃ buddhimāsthāya careyuḥ parṇino vane |
ariṣṭāḥ syuḥ sadā kruddhātpavanānnātra saṃśayaḥ || 12-151-17||

MHB 12-151-18

तेऽत्र बाला न जानन्ति यथा नैनान्समीरणः ।
समीरयेत संक्रुद्धो यथा जानाम्यहं तथा ॥ १२-१५१-१८॥
te'tra bālā na jānanti yathā nainānsamīraṇaḥ |
samīrayeta saṃkruddho yathā jānāmyahaṃ tathā || 12-151-18||

MHB 12-151-19

ततो निश्चित्य मनसा शल्मलिः क्षुभितस्तदा ।
शाखाः स्कन्धान्प्रशाखाश्च स्वयमेव व्यशातयत् ॥ १२-१५१-१९॥
tato niścitya manasā śalmaliḥ kṣubhitastadā |
śākhāḥ skandhānpraśākhāśca svayameva vyaśātayat || 12-151-19||

MHB 12-151-20

स परित्यज्य शाखाश्च पत्राणि कुसुमानि च ।
प्रभाते वायुमायान्तं प्रत्यैक्षत वनस्पतिः ॥ १२-१५१-२०॥
sa parityajya śākhāśca patrāṇi kusumāni ca |
prabhāte vāyumāyāntaṃ pratyaikṣata vanaspatiḥ || 12-151-20||

MHB 12-151-21

ततः क्रुद्धः श्वसन्वायुः पातयन्वै महाद्रुमान् ।
आजगामाथ तं देशं स्थितो यत्र स शल्मलिः ॥ १२-१५१-२१॥
tataḥ kruddhaḥ śvasanvāyuḥ pātayanvai mahādrumān |
ājagāmātha taṃ deśaṃ sthito yatra sa śalmaliḥ || 12-151-21||

MHB 12-151-22

तं हीनपर्णं पतिताग्रशाखं विशीर्णपुष्पं प्रसमीक्ष्य वायुः ।
उवाच वाक्यं स्मयमान एनं मुदा युतं शल्मलिं रुग्णशाखम् ॥ १२-१५१-२२॥
taṃ hīnaparṇaṃ patitāgraśākhaṃ viśīrṇapuṣpaṃ prasamīkṣya vāyuḥ |
uvāca vākyaṃ smayamāna enaṃ mudā yutaṃ śalmaliṃ rugṇaśākham || 12-151-22||

MHB 12-151-23

अहमप्येवमेव त्वां कुर्वाणः शल्मले रुषा ।
आत्मना यत्कृतं कृत्स्नं शाखानामपकर्षणम् ॥ १२-१५१-२३॥
ahamapyevameva tvāṃ kurvāṇaḥ śalmale ruṣā |
ātmanā yatkṛtaṃ kṛtsnaṃ śākhānāmapakarṣaṇam || 12-151-23||

MHB 12-151-24

हीनपुष्पाग्रशाखस्त्वं शीर्णाङ्कुरपलाशवान् ।
आत्मदुर्मन्त्रितेनेह मद्वीर्यवशगोऽभवः ॥ १२-१५१-२४॥
hīnapuṣpāgraśākhastvaṃ śīrṇāṅkurapalāśavān |
ātmadurmantriteneha madvīryavaśago'bhavaḥ || 12-151-24||

MHB 12-151-25

एतच्छ्रुत्वा वचो वायोः शल्मलिर्व्रीडितस्तदा ।
अतप्यत वचः स्मृत्वा नारदो यत्तदाब्रवीत् ॥ १२-१५१-२५॥
etacchrutvā vaco vāyoḥ śalmalirvrīḍitastadā |
atapyata vacaḥ smṛtvā nārado yattadābravīt || 12-151-25||

MHB 12-151-26

एवं यो राजशार्दूल दुर्बलः सन्बलीयसा ।
वैरमासज्जते बालस्तप्यते शल्मलिर्यथा ॥ १२-१५१-२६॥
evaṃ yo rājaśārdūla durbalaḥ sanbalīyasā |
vairamāsajjate bālastapyate śalmaliryathā || 12-151-26||

MHB 12-151-27

तस्माद्वैरं न कुर्वीत दुर्बलो बलवत्तरैः ।
शोचेद्धि वैरं कुर्वाणो यथा वै शल्मलिस्तथा ॥ १२-१५१-२७॥
tasmādvairaṃ na kurvīta durbalo balavattaraiḥ |
śoceddhi vairaṃ kurvāṇo yathā vai śalmalistathā || 12-151-27||

MHB 12-151-28

न हि वैरं महात्मानो विवृण्वन्त्यपकारिषु ।
शनैः शनैर्महाराज दर्शयन्ति स्म ते बलम् ॥ १२-१५१-२८॥
na hi vairaṃ mahātmāno vivṛṇvantyapakāriṣu |
śanaiḥ śanairmahārāja darśayanti sma te balam || 12-151-28||

MHB 12-151-29

वैरं न कुर्वीत नरो दुर्बुद्धिर्बुद्धिजीविना ।
बुद्धिर्बुद्धिमतो याति तूलेष्विव हुताशनः ॥ १२-१५१-२९॥
vairaṃ na kurvīta naro durbuddhirbuddhijīvinā |
buddhirbuddhimato yāti tūleṣviva hutāśanaḥ || 12-151-29||

MHB 12-151-30

न हि बुद्ध्या समं किंचिद्विद्यते पुरुषे नृप ।
तथा बलेन राजेन्द्र न समोऽस्तीति चिन्तयेत् ॥ १२-१५१-३०॥
na hi buddhyā samaṃ kiṃcidvidyate puruṣe nṛpa |
tathā balena rājendra na samo'stīti cintayet || 12-151-30||

MHB 12-151-31

तस्मात्क्षमेत बालाय जडाय बधिराय च ।
बलाधिकाय राजेन्द्र तद्दृष्टं त्वयि शत्रुहन् ॥ १२-१५१-३१॥
tasmātkṣameta bālāya jaḍāya badhirāya ca |
balādhikāya rājendra taddṛṣṭaṃ tvayi śatruhan || 12-151-31||

MHB 12-151-32

अक्षौहिण्यो दशैका च सप्त चैव महाद्युते ।
बलेन न समा राजन्नर्जुनस्य महात्मनः ॥ १२-१५१-३२॥
akṣauhiṇyo daśaikā ca sapta caiva mahādyute |
balena na samā rājannarjunasya mahātmanaḥ || 12-151-32||

MHB 12-151-33

हतास्ताश्चैव भग्नाश्च पाण्डवेन यशस्विना ।
चरता बलमास्थाय पाकशासनिना मृधे ॥ १२-१५१-३३॥
hatāstāścaiva bhagnāśca pāṇḍavena yaśasvinā |
caratā balamāsthāya pākaśāsaninā mṛdhe || 12-151-33||

MHB 12-151-34

उक्तास्ते राजधर्माश्च आपद्धर्माश्च भारत ।
विस्तरेण महाराज किं भूयः प्रब्रवीमि ते ॥ १२-१५१-३४॥
uktāste rājadharmāśca āpaddharmāśca bhārata |
vistareṇa mahārāja kiṃ bhūyaḥ prabravīmi te || 12-151-34||

Adhyaya: 152/353 (32)

MHB 12-152-1

युधिष्ठिर उवाच ।
पापस्य यदधिष्ठानं यतः पापं प्रवर्तते ।
एतदिच्छाम्यहं ज्ञातुं तत्त्वेन भरतर्षभ ॥ १२-१५२-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
pāpasya yadadhiṣṭhānaṃ yataḥ pāpaṃ pravartate |
etadicchāmyahaṃ jñātuṃ tattvena bharatarṣabha || 12-152-1||

MHB 12-152-2

भीष्म उवाच ।
पापस्य यदधिष्ठानं तच्छृणुष्व नराधिप ।
एको लोभो महाग्राहो लोभात्पापं प्रवर्तते ॥ १२-१५२-२॥
bhīṣma uvāca |
pāpasya yadadhiṣṭhānaṃ tacchṛṇuṣva narādhipa |
eko lobho mahāgrāho lobhātpāpaṃ pravartate || 12-152-2||

MHB 12-152-3

अतः पापमधर्मश्च तथा दुःखमनुत्तमम् ।
निकृत्या मूलमेतद्धि येन पापकृतो जनाः ॥ १२-१५२-३॥
ataḥ pāpamadharmaśca tathā duḥkhamanuttamam |
nikṛtyā mūlametaddhi yena pāpakṛto janāḥ || 12-152-3||

MHB 12-152-4

लोभात्क्रोधः प्रभवति लोभात्कामः प्रवर्तते ।
लोभान्मोहश्च माया च मानस्तम्भः परासुता ॥ १२-१५२-४॥
lobhātkrodhaḥ prabhavati lobhātkāmaḥ pravartate |
lobhānmohaśca māyā ca mānastambhaḥ parāsutā || 12-152-4||

MHB 12-152-5

अक्षमा ह्रीपरित्यागः श्रीनाशो धर्मसंक्षयः ।
अभिध्याप्रज्ञता चैव सर्वं लोभात्प्रवर्तते ॥ १२-१५२-५॥
akṣamā hrīparityāgaḥ śrīnāśo dharmasaṃkṣayaḥ |
abhidhyāprajñatā caiva sarvaṃ lobhātpravartate || 12-152-5||

MHB 12-152-6

अन्यायश्चावितर्कश्च विकर्मसु च याः क्रियाः ।
कूटविद्यादयश्चैव रूपैश्वर्यमदस्तथा ॥ १२-१५२-६॥
anyāyaścāvitarkaśca vikarmasu ca yāḥ kriyāḥ |
kūṭavidyādayaścaiva rūpaiśvaryamadastathā || 12-152-6||

MHB 12-152-7

सर्वभूतेष्वविश्वासः सर्वभूतेष्वनार्जवम् ।
सर्वभूतेष्वभिद्रोहः सर्वभूतेष्वयुक्तता ।
हरणं परवित्तानां परदाराभिमर्शनम् ॥ १२-१५२-७॥
sarvabhūteṣvaviśvāsaḥ sarvabhūteṣvanārjavam |
sarvabhūteṣvabhidrohaḥ sarvabhūteṣvayuktatā |
haraṇaṃ paravittānāṃ paradārābhimarśanam || 12-152-7||

MHB 12-152-8

वाग्वेगो मानसो वेगो निन्दावेगस्तथैव च ।
उपस्थोदरयोर्वेगो मृत्युवेगश्च दारुणः ॥ १२-१५२-८॥
vāgvego mānaso vego nindāvegastathaiva ca |
upasthodarayorvego mṛtyuvegaśca dāruṇaḥ || 12-152-8||

MHB 12-152-9

ईर्ष्यावेगश्च बलवान्मिथ्यावेगश्च दुस्त्यजः ।
रसवेगश्च दुर्वारः श्रोत्रवेगश्च दुःसहः ॥ १२-१५२-९॥
īrṣyāvegaśca balavānmithyāvegaśca dustyajaḥ |
rasavegaśca durvāraḥ śrotravegaśca duḥsahaḥ || 12-152-9||

MHB 12-152-10

कुत्सा विकत्था मात्सर्यं पापं दुष्करकारिता ।
साहसानां च सर्वेषामकार्याणां क्रियास्तथा ॥ १२-१५२-१०॥
kutsā vikatthā mātsaryaṃ pāpaṃ duṣkarakāritā |
sāhasānāṃ ca sarveṣāmakāryāṇāṃ kriyāstathā || 12-152-10||

MHB 12-152-11

जातौ बाल्येऽथ कौमारे यौवने चापि मानवः ।
न संत्यजत्यात्मकर्म यन्न जीर्यति जीर्यतः ॥ १२-१५२-११॥
jātau bālye'tha kaumāre yauvane cāpi mānavaḥ |
na saṃtyajatyātmakarma yanna jīryati jīryataḥ || 12-152-11||

MHB 12-152-12

यो न पूरयितुं शक्यो लोभः प्राप्त्या कुरूद्वह ।
नित्यं गम्भीरतोयाभिरापगाभिरिवोदधिः ।
न प्रहृष्यति लाभैर्यो यश्च कामैर्न तृप्यति ॥ १२-१५२-१२॥
yo na pūrayituṃ śakyo lobhaḥ prāptyā kurūdvaha |
nityaṃ gambhīratoyābhirāpagābhirivodadhiḥ |
na prahṛṣyati lābhairyo yaśca kāmairna tṛpyati || 12-152-12||

MHB 12-152-13

यो न देवैर्न गन्धर्वैर्नासुरैर्न महोरगैः ।
ज्ञायते नृप तत्त्वेन सर्वैर्भूतगणैस्तथा ।
स लोभः सह मोहेन विजेतव्यो जितात्मना ॥ १२-१५२-१३॥
yo na devairna gandharvairnāsurairna mahoragaiḥ |
jñāyate nṛpa tattvena sarvairbhūtagaṇaistathā |
sa lobhaḥ saha mohena vijetavyo jitātmanā || 12-152-13||

MHB 12-152-14

दम्भो द्रोहश्च निन्दा च पैशुन्यं मत्सरस्तथा ।
भवन्त्येतानि कौरव्य लुब्धानामकृतात्मनाम् ॥ १२-१५२-१४॥
dambho drohaśca nindā ca paiśunyaṃ matsarastathā |
bhavantyetāni kauravya lubdhānāmakṛtātmanām || 12-152-14||

MHB 12-152-15

सुमहान्त्यपि शास्त्राणि धारयन्ति बहुश्रुताः ।
छेत्तारः संशयानां च क्लिश्यन्तीहाल्पबुद्धयः ॥ १२-१५२-१५॥
sumahāntyapi śāstrāṇi dhārayanti bahuśrutāḥ |
chettāraḥ saṃśayānāṃ ca kliśyantīhālpabuddhayaḥ || 12-152-15||

MHB 12-152-16

द्वेषक्रोधप्रसक्ताश्च शिष्टाचारबहिष्कृताः ।
अन्तःक्षुरा वाङ्मधुराः कूपाश्छन्नास्तृणैरिव ।
धर्मवैतंसिकाः क्षुद्रा मुष्णन्ति ध्वजिनो जगत् ॥ १२-१५२-१६॥
dveṣakrodhaprasaktāśca śiṣṭācārabahiṣkṛtāḥ |
antaḥkṣurā vāṅmadhurāḥ kūpāśchannāstṛṇairiva |
dharmavaitaṃsikāḥ kṣudrā muṣṇanti dhvajino jagat || 12-152-16||

MHB 12-152-17

कुर्वते च बहून्मार्गांस्तांस्तान्हेतुबलाश्रिताः ।
सर्वं मार्गं विलुम्पन्ति लोभाज्ञानेषु निष्ठिताः ॥ १२-१५२-१७॥
kurvate ca bahūnmārgāṃstāṃstānhetubalāśritāḥ |
sarvaṃ mārgaṃ vilumpanti lobhājñāneṣu niṣṭhitāḥ || 12-152-17||

MHB 12-152-18

धर्मस्याह्रियमाणस्य लोभग्रस्तैर्दुरात्मभिः ।
या या विक्रियते संस्था ततः साभिप्रपद्यते ॥ १२-१५२-१८॥
dharmasyāhriyamāṇasya lobhagrastairdurātmabhiḥ |
yā yā vikriyate saṃsthā tataḥ sābhiprapadyate || 12-152-18||

MHB 12-152-19

दर्पः क्रोधो मदः स्वप्नो हर्षः शोकोऽतिमानिता ।
तत एव हि कौरव्य दृश्यन्ते लुब्धबुद्धिषु ।
एतानशिष्टान्बुध्यस्व नित्यं लोभसमन्वितान् ॥ १२-१५२-१९॥
darpaḥ krodho madaḥ svapno harṣaḥ śoko'timānitā |
tata eva hi kauravya dṛśyante lubdhabuddhiṣu |
etānaśiṣṭānbudhyasva nityaṃ lobhasamanvitān || 12-152-19||

MHB 12-152-20

शिष्टांस्तु परिपृच्छेथा यान्वक्ष्यामि शुचिव्रतान् ।
येषु वृत्तिभयं नास्ति परलोकभयं न च ॥ १२-१५२-२०॥
śiṣṭāṃstu paripṛcchethā yānvakṣyāmi śucivratān |
yeṣu vṛttibhayaṃ nāsti paralokabhayaṃ na ca || 12-152-20||

MHB 12-152-21

नामिषेषु प्रसङ्गोऽस्ति न प्रियेष्वप्रियेषु च ।
शिष्टाचारः प्रियो येषु दमो येषु प्रतिष्ठितः ॥ १२-१५२-२१॥
nāmiṣeṣu prasaṅgo'sti na priyeṣvapriyeṣu ca |
śiṣṭācāraḥ priyo yeṣu damo yeṣu pratiṣṭhitaḥ || 12-152-21||

MHB 12-152-22

सुखं दुःखं परं येषां सत्यं येषां परायणम् ।
दातारो न गृहीतारो दयावन्तस्तथैव च ॥ १२-१५२-२२॥
sukhaṃ duḥkhaṃ paraṃ yeṣāṃ satyaṃ yeṣāṃ parāyaṇam |
dātāro na gṛhītāro dayāvantastathaiva ca || 12-152-22||

MHB 12-152-23

पितृदेवातिथेयाश्च नित्योद्युक्तास्तथैव च ।
सर्वोपकारिणो धीराः सर्वधर्मानुपालकाः ॥ १२-१५२-२३॥
pitṛdevātitheyāśca nityodyuktāstathaiva ca |
sarvopakāriṇo dhīrāḥ sarvadharmānupālakāḥ || 12-152-23||

MHB 12-152-24

सर्वभूतहिताश्चैव सर्वदेयाश्च भारत ।
न ते चालयितुं शक्या धर्मव्यापारपारगाः ॥ १२-१५२-२४॥
sarvabhūtahitāścaiva sarvadeyāśca bhārata |
na te cālayituṃ śakyā dharmavyāpārapāragāḥ || 12-152-24||

MHB 12-152-25

न तेषां भिद्यते वृत्तं यत्पुरा साधुभिः कृतम् ।
न त्रासिनो न चपला न रौद्राः सत्पथे स्थिताः ॥ १२-१५२-२५॥
na teṣāṃ bhidyate vṛttaṃ yatpurā sādhubhiḥ kṛtam |
na trāsino na capalā na raudrāḥ satpathe sthitāḥ || 12-152-25||

MHB 12-152-26

ते सेव्याः साधुभिर्नित्यं येष्वहिंसा प्रतिष्ठिता ।
कामक्रोधव्यपेता ये निर्ममा निरहंकृताः ।
सुव्रताः स्थिरमर्यादास्तानुपास्स्व च पृच्छ च ॥ १२-१५२-२६॥
te sevyāḥ sādhubhirnityaṃ yeṣvahiṃsā pratiṣṭhitā |
kāmakrodhavyapetā ye nirmamā nirahaṃkṛtāḥ |
suvratāḥ sthiramaryādāstānupāssva ca pṛccha ca || 12-152-26||

MHB 12-152-27

न गवार्थं यशोर्थं वा धर्मस्तेषां युधिष्ठिर ।
अवश्यकार्य इत्येव शरीरस्य क्रियास्तथा ॥ १२-१५२-२७॥
na gavārthaṃ yaśorthaṃ vā dharmasteṣāṃ yudhiṣṭhira |
avaśyakārya ityeva śarīrasya kriyāstathā || 12-152-27||

MHB 12-152-28

न भयं क्रोधचापल्यं न शोकस्तेषु विद्यते ।
न धर्मध्वजिनश्चैव न गुह्यं किंचिदास्थिताः ॥ १२-१५२-२८॥
na bhayaṃ krodhacāpalyaṃ na śokasteṣu vidyate |
na dharmadhvajinaścaiva na guhyaṃ kiṃcidāsthitāḥ || 12-152-28||

MHB 12-152-29

येष्वलोभस्तथामोहो ये च सत्यार्जवे रताः ।
तेषु कौन्तेय रज्येथा येष्वतन्द्रीकृतं मनः ॥ १२-१५२-२९॥
yeṣvalobhastathāmoho ye ca satyārjave ratāḥ |
teṣu kaunteya rajyethā yeṣvatandrīkṛtaṃ manaḥ || 12-152-29||

MHB 12-152-30

ये न हृष्यन्ति लाभेषु नालाभेषु व्यथन्ति च ।
निर्ममा निरहंकाराः सत्त्वस्थाः समदर्शिनः ॥ १२-१५२-३०॥
ye na hṛṣyanti lābheṣu nālābheṣu vyathanti ca |
nirmamā nirahaṃkārāḥ sattvasthāḥ samadarśinaḥ || 12-152-30||

MHB 12-152-31

लाभालाभौ सुखदुःखे च तात प्रियाप्रिये मरणं जीवितं च ।
समानि येषां स्थिरविक्रमाणां बुद्धात्मनां सत्त्वमवस्थितानाम् ॥ १२-१५२-३१॥
lābhālābhau sukhaduḥkhe ca tāta priyāpriye maraṇaṃ jīvitaṃ ca |
samāni yeṣāṃ sthiravikramāṇāṃ buddhātmanāṃ sattvamavasthitānām || 12-152-31||

MHB 12-152-32

सुखप्रियैस्तान्सुमहाप्रतापान्यत्तोऽप्रमत्तश्च समर्थयेथाः ।
दैवात्सर्वे गुणवन्तो भवन्ति शुभाशुभा वाक्प्रलापा यथैव ॥ १२-१५२-३२॥
sukhapriyaistānsumahāpratāpānyatto'pramattaśca samarthayethāḥ |
daivātsarve guṇavanto bhavanti śubhāśubhā vākpralāpā yathaiva || 12-152-32||

Adhyaya: 153/353 (14)

MHB 12-153-1

युधिष्ठिर उवाच ।
अनर्थानामधिष्ठानमुक्तो लोभः पितामह ।
अज्ञानमपि वै तात श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ १२-१५३-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
anarthānāmadhiṣṭhānamukto lobhaḥ pitāmaha |
ajñānamapi vai tāta śrotumicchāmi tattvataḥ || 12-153-1||

MHB 12-153-2

भीष्म उवाच ।
करोति पापं योऽज्ञानान्नात्मनो वेत्ति च क्षमम् ।
प्रद्वेष्टि साधुवृत्तांश्च स लोकस्यैति वाच्यताम् ॥ १२-१५३-२॥
bhīṣma uvāca |
karoti pāpaṃ yo'jñānānnātmano vetti ca kṣamam |
pradveṣṭi sādhuvṛttāṃśca sa lokasyaiti vācyatām || 12-153-2||

MHB 12-153-3

अज्ञानान्निरयं याति तथाज्ञानेन दुर्गतिम् ।
अज्ञानात्क्लेशमाप्नोति तथापत्सु निमज्जति ॥ १२-१५३-३॥
ajñānānnirayaṃ yāti tathājñānena durgatim |
ajñānātkleśamāpnoti tathāpatsu nimajjati || 12-153-3||

MHB 12-153-4

युधिष्ठिर उवाच ।
अज्ञानस्य प्रवृत्तिं च स्थानं वृद्धिं क्षयोदयौ ।
मूलं योगं गतिं कालं कारणं हेतुमेव च ॥ १२-१५३-४॥
yudhiṣṭhira uvāca |
ajñānasya pravṛttiṃ ca sthānaṃ vṛddhiṃ kṣayodayau |
mūlaṃ yogaṃ gatiṃ kālaṃ kāraṇaṃ hetumeva ca || 12-153-4||

MHB 12-153-5

श्रोतुमिच्छामि तत्त्वेन यथावदिह पार्थिव ।
अज्ञानप्रभवं हीदं यद्दुःखमुपलभ्यते ॥ १२-१५३-५॥
śrotumicchāmi tattvena yathāvadiha pārthiva |
ajñānaprabhavaṃ hīdaṃ yadduḥkhamupalabhyate || 12-153-5||

MHB 12-153-6

भीष्म उवाच ।
रागो द्वेषस्तथा मोहो हर्षः शोकोऽभिमानिता ।
कामः क्रोधश्च दर्पश्च तन्द्रीरालस्यमेव च ॥ १२-१५३-६॥
bhīṣma uvāca |
rāgo dveṣastathā moho harṣaḥ śoko'bhimānitā |
kāmaḥ krodhaśca darpaśca tandrīrālasyameva ca || 12-153-6||

MHB 12-153-7

इच्छा द्वेषस्तथा तापः परवृद्ध्युपतापिता ।
अज्ञानमेतन्निर्दिष्टं पापानां चैव याः क्रियाः ॥ १२-१५३-७॥
icchā dveṣastathā tāpaḥ paravṛddhyupatāpitā |
ajñānametannirdiṣṭaṃ pāpānāṃ caiva yāḥ kriyāḥ || 12-153-7||

MHB 12-153-8

एतया या प्रवृत्तिश्च वृद्ध्यादीन्यांश्च पृच्छसि ।
विस्तरेण महाबाहो शृणु तच्च विशां पते ॥ १२-१५३-८॥
etayā yā pravṛttiśca vṛddhyādīnyāṃśca pṛcchasi |
vistareṇa mahābāho śṛṇu tacca viśāṃ pate || 12-153-8||

MHB 12-153-9

उभावेतौ समफलौ समदोषौ च भारत ।
अज्ञानं चातिलोभश्चाप्येकं जानीहि पार्थिव ॥ १२-१५३-९॥
ubhāvetau samaphalau samadoṣau ca bhārata |
ajñānaṃ cātilobhaścāpyekaṃ jānīhi pārthiva || 12-153-9||

MHB 12-153-10

लोभप्रभवमज्ञानं वृद्धं भूयः प्रवर्धते ।
स्थाने स्थानं क्षये क्षैण्यमुपैति विविधां गतिम् ॥ १२-१५३-१०॥
lobhaprabhavamajñānaṃ vṛddhaṃ bhūyaḥ pravardhate |
sthāne sthānaṃ kṣaye kṣaiṇyamupaiti vividhāṃ gatim || 12-153-10||

MHB 12-153-11

मूलं लोभस्य महतः कालात्मगतिरेव च ।
छिन्नेऽच्छिन्ने तथा लोभे कारणं काल एव हि ॥ १२-१५३-११॥
mūlaṃ lobhasya mahataḥ kālātmagatireva ca |
chinne'cchinne tathā lobhe kāraṇaṃ kāla eva hi || 12-153-11||

MHB 12-153-12

तस्याज्ञानात्तु लोभो हि लोभादज्ञानमेव च ।
सर्वे दोषास्तथा लोभात्तस्माल्लोभं विवर्जयेत् ॥ १२-१५३-१२॥
tasyājñānāttu lobho hi lobhādajñānameva ca |
sarve doṣāstathā lobhāttasmāllobhaṃ vivarjayet || 12-153-12||

MHB 12-153-13

जनको युवनाश्वश्च वृषादर्भिः प्रसेनजित् ।
लोभक्षयाद्दिवं प्राप्तास्तथैवान्ये जनाधिपाः ॥ १२-१५३-१३॥
janako yuvanāśvaśca vṛṣādarbhiḥ prasenajit |
lobhakṣayāddivaṃ prāptāstathaivānye janādhipāḥ || 12-153-13||

MHB 12-153-14

प्रत्यक्षं तु कुरुश्रेष्ठ त्यज लोभमिहात्मना ।
त्यक्त्वा लोभं सुखं लोके प्रेत्य चानुचरिष्यसि ॥ १२-१५३-१४॥
pratyakṣaṃ tu kuruśreṣṭha tyaja lobhamihātmanā |
tyaktvā lobhaṃ sukhaṃ loke pretya cānucariṣyasi || 12-153-14||

Adhyaya: 154/353 (38)

MHB 12-154-1

युधिष्ठिर उवाच ।
स्वाध्यायकृतयत्नस्य ब्राह्मणस्य पितामह ।
धर्मकामस्य धर्मात्मन्किं नु श्रेय इहोच्यते ॥ १२-१५४-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
svādhyāyakṛtayatnasya brāhmaṇasya pitāmaha |
dharmakāmasya dharmātmankiṃ nu śreya ihocyate || 12-154-1||

MHB 12-154-2

बहुधादर्शने लोके श्रेयो यदिह मन्यसे ।
अस्मिँल्लोके परे चैव तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-१५४-२॥
bahudhādarśane loke śreyo yadiha manyase |
asmi~lloke pare caiva tanme brūhi pitāmaha || 12-154-2||

MHB 12-154-3

महानयं धर्मपथो बहुशाखश्च भारत ।
किं स्विदेवेह धर्माणामनुष्ठेयतमं मतम् ॥ १२-१५४-३॥
mahānayaṃ dharmapatho bahuśākhaśca bhārata |
kiṃ svideveha dharmāṇāmanuṣṭheyatamaṃ matam || 12-154-3||

MHB 12-154-4

धर्मस्य महतो राजन्बहुशाखस्य तत्त्वतः ।
यन्मूलं परमं तात तत्सर्वं ब्रूह्यतन्द्रितः ॥ १२-१५४-४॥
dharmasya mahato rājanbahuśākhasya tattvataḥ |
yanmūlaṃ paramaṃ tāta tatsarvaṃ brūhyatandritaḥ || 12-154-4||

MHB 12-154-5

भीष्म उवाच ।
हन्त ते कथयिष्यामि येन श्रेयः प्रपत्स्यसे ।
पीत्वामृतमिव प्राज्ञो ज्ञानतृप्तो भविष्यसि ॥ १२-१५४-५॥
bhīṣma uvāca |
hanta te kathayiṣyāmi yena śreyaḥ prapatsyase |
pītvāmṛtamiva prājño jñānatṛpto bhaviṣyasi || 12-154-5||

MHB 12-154-6

धर्मस्य विधयो नैके ते ते प्रोक्ता महर्षिभिः ।
स्वं स्वं विज्ञानमाश्रित्य दमस्तेषां परायणम् ॥ १२-१५४-६॥
dharmasya vidhayo naike te te proktā maharṣibhiḥ |
svaṃ svaṃ vijñānamāśritya damasteṣāṃ parāyaṇam || 12-154-6||

MHB 12-154-7

दमं निःश्रेयसं प्राहुर्वृद्धा निश्चयदर्शिनः ।
ब्राह्मणस्य विशेषेण दमो धर्मः सनातनः ॥ १२-१५४-७॥
damaṃ niḥśreyasaṃ prāhurvṛddhā niścayadarśinaḥ |
brāhmaṇasya viśeṣeṇa damo dharmaḥ sanātanaḥ || 12-154-7||

MHB 12-154-8

नादान्तस्य क्रियासिद्धिर्यथावदुपलभ्यते ।
दमो दानं तथा यज्ञानधीतं चातिवर्तते ॥ १२-१५४-८॥
nādāntasya kriyāsiddhiryathāvadupalabhyate |
damo dānaṃ tathā yajñānadhītaṃ cātivartate || 12-154-8||

MHB 12-154-9

दमस्तेजो वर्धयति पवित्रं च दमः परम् ।
विपाप्मा तेजसा युक्तः पुरुषो विन्दते महत् ॥ १२-१५४-९॥
damastejo vardhayati pavitraṃ ca damaḥ param |
vipāpmā tejasā yuktaḥ puruṣo vindate mahat || 12-154-9||

MHB 12-154-10

दमेन सदृशं धर्मं नान्यं लोकेषु शुश्रुम ।
दमो हि परमो लोके प्रशस्तः सर्वधर्मिणाम् ॥ १२-१५४-१०॥
damena sadṛśaṃ dharmaṃ nānyaṃ lokeṣu śuśruma |
damo hi paramo loke praśastaḥ sarvadharmiṇām || 12-154-10||

MHB 12-154-11

प्रेत्य चापि मनुष्येन्द्र परमं विन्दते सुखम् ।
दमेन हि समायुक्तो महान्तं धर्ममश्नुते ॥ १२-१५४-११॥
pretya cāpi manuṣyendra paramaṃ vindate sukham |
damena hi samāyukto mahāntaṃ dharmamaśnute || 12-154-11||

MHB 12-154-12

सुखं दान्तः प्रस्वपिति सुखं च प्रतिबुध्यते ।
सुखं पर्येति लोकांश्च मनश्चास्य प्रसीदति ॥ १२-१५४-१२॥
sukhaṃ dāntaḥ prasvapiti sukhaṃ ca pratibudhyate |
sukhaṃ paryeti lokāṃśca manaścāsya prasīdati || 12-154-12||

MHB 12-154-13

अदान्तः पुरुषः क्लेशमभीक्ष्णं प्रतिपद्यते ।
अनर्थांश्च बहूनन्यान्प्रसृजत्यात्मदोषजान् ॥ १२-१५४-१३॥
adāntaḥ puruṣaḥ kleśamabhīkṣṇaṃ pratipadyate |
anarthāṃśca bahūnanyānprasṛjatyātmadoṣajān || 12-154-13||

MHB 12-154-14

आश्रमेषु चतुर्ष्वाहुर्दममेवोत्तमं व्रतम् ।
तस्य लिङ्गानि वक्ष्यामि येषां समुदयो दमः ॥ १२-१५४-१४॥
āśrameṣu caturṣvāhurdamamevottamaṃ vratam |
tasya liṅgāni vakṣyāmi yeṣāṃ samudayo damaḥ || 12-154-14||

MHB 12-154-15

क्षमा धृतिरहिंसा च समता सत्यमार्जवम् ।
इन्द्रियावजयो दाक्ष्यं मार्दवं ह्रीरचापलम् ॥ १२-१५४-१५॥
kṣamā dhṛtirahiṃsā ca samatā satyamārjavam |
indriyāvajayo dākṣyaṃ mārdavaṃ hrīracāpalam || 12-154-15||

MHB 12-154-16

अकार्पण्यमसंरम्भः संतोषः प्रियवादिता ।
अविवित्सानसूया चाप्येषां समुदयो दमः ॥ १२-१५४-१६॥
akārpaṇyamasaṃrambhaḥ saṃtoṣaḥ priyavāditā |
avivitsānasūyā cāpyeṣāṃ samudayo damaḥ || 12-154-16||

MHB 12-154-17

गुरुपूजा च कौरव्य दया भूतेष्वपैशुनम् ।
जनवादोऽमृषावादः स्तुतिनिन्दाविवर्जनम् ॥ १२-१५४-१७॥
gurupūjā ca kauravya dayā bhūteṣvapaiśunam |
janavādo'mṛṣāvādaḥ stutinindāvivarjanam || 12-154-17||

MHB 12-154-18

कामः क्रोधश्च लोभश्च दर्पः स्तम्भो विकत्थनम् ।
मोह ईर्ष्यावमानश्चेत्येतद्दान्तो न सेवते ॥ १२-१५४-१८॥
kāmaḥ krodhaśca lobhaśca darpaḥ stambho vikatthanam |
moha īrṣyāvamānaścetyetaddānto na sevate || 12-154-18||

MHB 12-154-19

अनिन्दितो ह्यकामात्माथाल्पेच्छोऽथानसूयकः ।
समुद्रकल्पः स नरो न कदाचन पूर्यते ॥ १२-१५४-१९॥
anindito hyakāmātmāthālpeccho'thānasūyakaḥ |
samudrakalpaḥ sa naro na kadācana pūryate || 12-154-19||

MHB 12-154-20

अहं त्वयि मम त्वं च मयि ते तेषु चाप्यहम् ।
पूर्वसंबन्धिसंयोगान्नैतद्दान्तो निषेवते ॥ १२-१५४-२०॥
ahaṃ tvayi mama tvaṃ ca mayi te teṣu cāpyaham |
pūrvasaṃbandhisaṃyogānnaitaddānto niṣevate || 12-154-20||

MHB 12-154-21

सर्वा ग्राम्यास्तथारण्या याश्च लोके प्रवृत्तयः ।
निन्दां चैव प्रशंसां च यो नाश्रयति मुच्यते ॥ १२-१५४-२१॥
sarvā grāmyāstathāraṇyā yāśca loke pravṛttayaḥ |
nindāṃ caiva praśaṃsāṃ ca yo nāśrayati mucyate || 12-154-21||

MHB 12-154-22

मैत्रोऽथ शीलसंपन्नः सुसहायपरश्च यः ।
मुक्तश्च विविधैः सङ्गैस्तस्य प्रेत्य महत्फलम् ॥ १२-१५४-२२॥
maitro'tha śīlasaṃpannaḥ susahāyaparaśca yaḥ |
muktaśca vividhaiḥ saṅgaistasya pretya mahatphalam || 12-154-22||

MHB 12-154-23

सुवृत्तः शीलसंपन्नः प्रसन्नात्मात्मविद्बुधः ।
प्राप्येह लोके सत्कारं सुगतिं प्रतिपद्यते ॥ १२-१५४-२३॥
suvṛttaḥ śīlasaṃpannaḥ prasannātmātmavidbudhaḥ |
prāpyeha loke satkāraṃ sugatiṃ pratipadyate || 12-154-23||

MHB 12-154-24

कर्म यच्छुभमेवेह सद्भिराचरितं च यत् ।
तदेव ज्ञानयुक्तस्य मुनेर्धर्मो न हीयते ॥ १२-१५४-२४॥
karma yacchubhameveha sadbhirācaritaṃ ca yat |
tadeva jñānayuktasya munerdharmo na hīyate || 12-154-24||

MHB 12-154-25

निष्क्रम्य वनमास्थाय ज्ञानयुक्तो जितेन्द्रियः ।
कालाकाङ्क्षी चरन्नेवं ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ १२-१५४-२५॥
niṣkramya vanamāsthāya jñānayukto jitendriyaḥ |
kālākāṅkṣī carannevaṃ brahmabhūyāya kalpate || 12-154-25||

MHB 12-154-26

अभयं यस्य भूतेभ्यो भूतानामभयं यतः ।
तस्य देहाद्विमुक्तस्य भयं नास्ति कुतश्चन ॥ १२-१५४-२६॥
abhayaṃ yasya bhūtebhyo bhūtānāmabhayaṃ yataḥ |
tasya dehādvimuktasya bhayaṃ nāsti kutaścana || 12-154-26||

MHB 12-154-27

अवाचिनोति कर्माणि न च संप्रचिनोति ह ।
समः सर्वेषु भूतेषु मैत्रायणगतिश्चरेत् ॥ १२-१५४-२७॥
avācinoti karmāṇi na ca saṃpracinoti ha |
samaḥ sarveṣu bhūteṣu maitrāyaṇagatiścaret || 12-154-27||

MHB 12-154-28

शकुनीनामिवाकाशे जले वारिचरस्य वा ।
यथा गतिर्न दृश्येत तथा तस्य न संशयः ॥ १२-१५४-२८॥
śakunīnāmivākāśe jale vāricarasya vā |
yathā gatirna dṛśyeta tathā tasya na saṃśayaḥ || 12-154-28||

MHB 12-154-29

गृहानुत्सृज्य यो राजन्मोक्षमेवाभिपद्यते ।
लोकास्तेजोमयास्तस्य कल्पन्ते शाश्वतीः समाः ॥ १२-१५४-२९॥
gṛhānutsṛjya yo rājanmokṣamevābhipadyate |
lokāstejomayāstasya kalpante śāśvatīḥ samāḥ || 12-154-29||

MHB 12-154-30

संन्यस्य सर्वकर्माणि संन्यस्य विधिवत्तपः ।
संन्यस्य विविधा विद्याः सर्वं संन्यस्य चैव ह ॥ १२-१५४-३०॥
saṃnyasya sarvakarmāṇi saṃnyasya vidhivattapaḥ |
saṃnyasya vividhā vidyāḥ sarvaṃ saṃnyasya caiva ha || 12-154-30||

MHB 12-154-31

कामेषु चाप्यनावृत्तः प्रसन्नात्मात्मविच्छुचिः ।
प्राप्येह लोके सत्कारं स्वर्गं समभिपद्यते ॥ १२-१५४-३१॥
kāmeṣu cāpyanāvṛttaḥ prasannātmātmavicchuciḥ |
prāpyeha loke satkāraṃ svargaṃ samabhipadyate || 12-154-31||

MHB 12-154-32

यच्च पैतामहं स्थानं ब्रह्मराशिसमुद्भवम् ।
गुहायां पिहितं नित्यं तद्दमेनाभिपद्यते ॥ १२-१५४-३२॥
yacca paitāmahaṃ sthānaṃ brahmarāśisamudbhavam |
guhāyāṃ pihitaṃ nityaṃ taddamenābhipadyate || 12-154-32||

MHB 12-154-33

ज्ञानारामस्य बुद्धस्य सर्वभूताविरोधिनः ।
नावृत्तिभयमस्तीह परलोके भयं कुतः ॥ १२-१५४-३३॥
jñānārāmasya buddhasya sarvabhūtāvirodhinaḥ |
nāvṛttibhayamastīha paraloke bhayaṃ kutaḥ || 12-154-33||

MHB 12-154-34

एक एव दमे दोषो द्वितीयो नोपपद्यते ।
यदेनं क्षमया युक्तमशक्तं मन्यते जनः ॥ १२-१५४-३४॥
eka eva dame doṣo dvitīyo nopapadyate |
yadenaṃ kṣamayā yuktamaśaktaṃ manyate janaḥ || 12-154-34||

MHB 12-154-35

एतस्य तु महाप्राज्ञ दोषस्य सुमहान्गुणः ।
क्षमायां विपुला लोकाः सुलभा हि सहिष्णुना ॥ १२-१५४-३५॥
etasya tu mahāprājña doṣasya sumahānguṇaḥ |
kṣamāyāṃ vipulā lokāḥ sulabhā hi sahiṣṇunā || 12-154-35||

MHB 12-154-36

दान्तस्य किमरण्येन तथादान्तस्य भारत ।
यत्रैव हि वसेद्दान्तस्तदरण्यं स आश्रमः ॥ १२-१५४-३६॥
dāntasya kimaraṇyena tathādāntasya bhārata |
yatraiva hi vaseddāntastadaraṇyaṃ sa āśramaḥ || 12-154-36||

MHB 12-154-37

वैशंपायन उवाच ।
एतद्भीष्मस्य वचनं श्रुत्वा राजा युधिष्ठिरः ।
अमृतेनेव संतृप्तः प्रहृष्टः समपद्यत ॥ १२-१५४-३७॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
etadbhīṣmasya vacanaṃ śrutvā rājā yudhiṣṭhiraḥ |
amṛteneva saṃtṛptaḥ prahṛṣṭaḥ samapadyata || 12-154-37||

MHB 12-154-38

पुनश्च परिपप्रच्छ भीष्मं धर्मभृतां वरम् ।
तपः प्रति स चोवाच तस्मै सर्वं कुरूद्वह ॥ १२-१५४-३८॥
punaśca paripapraccha bhīṣmaṃ dharmabhṛtāṃ varam |
tapaḥ prati sa covāca tasmai sarvaṃ kurūdvaha || 12-154-38||

Adhyaya: 155/353 (13)

MHB 12-155-1

भीष्म उवाच ।
सर्वमेतत्तपोमूलं कवयः परिचक्षते ।
न ह्यतप्ततपा मूढः क्रियाफलमवाप्यते ॥ १२-१५५-१॥
bhīṣma uvāca |
sarvametattapomūlaṃ kavayaḥ paricakṣate |
na hyataptatapā mūḍhaḥ kriyāphalamavāpyate || 12-155-1||

MHB 12-155-2

प्रजापतिरिदं सर्वं तपसैवासृजत्प्रभुः ।
तथैव वेदानृषयस्तपसा प्रतिपेदिरे ॥ १२-१५५-२॥
prajāpatiridaṃ sarvaṃ tapasaivāsṛjatprabhuḥ |
tathaiva vedānṛṣayastapasā pratipedire || 12-155-2||

MHB 12-155-3

तपसो ह्यानुपूर्व्येण फलमूलानिलाशनाः ।
त्रीँल्लोकांस्तपसा सिद्धाः पश्यन्ति सुसमाहिताः ॥ १२-१५५-३॥
tapaso hyānupūrvyeṇa phalamūlānilāśanāḥ |
trī~llokāṃstapasā siddhāḥ paśyanti susamāhitāḥ || 12-155-3||

MHB 12-155-4

औषधान्यगदादीनि तिस्रो विद्याश्च संस्कृताः ।
तपसैव हि सिध्यन्ति तपोमूलं हि साधनम् ॥ १२-१५५-४॥
auṣadhānyagadādīni tisro vidyāśca saṃskṛtāḥ |
tapasaiva hi sidhyanti tapomūlaṃ hi sādhanam || 12-155-4||

MHB 12-155-5

यद्दुरापं दुराम्नायं दुराधर्षं दुरुत्सहम् ।
सर्वं तत्तपसा शक्यं तपो हि दुरतिक्रमम् ॥ १२-१५५-५॥
yaddurāpaṃ durāmnāyaṃ durādharṣaṃ durutsaham |
sarvaṃ tattapasā śakyaṃ tapo hi duratikramam || 12-155-5||

MHB 12-155-6

सुरापोऽसंमतादायी भ्रूणहा गुरुतल्पगः ।
तपसैव सुतप्तेन नरः पापाद्विमुच्यते ॥ १२-१५५-६॥
surāpo'saṃmatādāyī bhrūṇahā gurutalpagaḥ |
tapasaiva sutaptena naraḥ pāpādvimucyate || 12-155-6||

MHB 12-155-7

तपसो बहुरूपस्य तैस्तैर्द्वारैः प्रवर्ततः ।
निवृत्त्या वर्तमानस्य तपो नानशनात्परम् ॥ १२-१५५-७॥
tapaso bahurūpasya taistairdvāraiḥ pravartataḥ |
nivṛttyā vartamānasya tapo nānaśanātparam || 12-155-7||

MHB 12-155-8

अहिंसा सत्यवचनं दानमिन्द्रियनिग्रहः ।
एतेभ्यो हि महाराज तपो नानशनात्परम् ॥ १२-१५५-८॥
ahiṃsā satyavacanaṃ dānamindriyanigrahaḥ |
etebhyo hi mahārāja tapo nānaśanātparam || 12-155-8||

MHB 12-155-9

न दुष्करतरं दानान्नातिमातरमाश्रमः ।
त्रैविद्येभ्यः परं नास्ति संन्यासः परमं तपः ॥ १२-१५५-९॥
na duṣkarataraṃ dānānnātimātaramāśramaḥ |
traividyebhyaḥ paraṃ nāsti saṃnyāsaḥ paramaṃ tapaḥ || 12-155-9||

MHB 12-155-10

इन्द्रियाणीह रक्षन्ति धनधान्याभिगुप्तये ।
तस्मादर्थे च धर्मे च तपो नानशनात्परम् ॥ १२-१५५-१०॥
indriyāṇīha rakṣanti dhanadhānyābhiguptaye |
tasmādarthe ca dharme ca tapo nānaśanātparam || 12-155-10||

MHB 12-155-11

ऋषयः पितरो देवा मनुष्या मृगसत्तमाः ।
यानि चान्यानि भूतानि स्थावराणि चराणि च ॥ १२-१५५-११॥
ṛṣayaḥ pitaro devā manuṣyā mṛgasattamāḥ |
yāni cānyāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca || 12-155-11||

MHB 12-155-12

तपःपरायणाः सर्वे सिध्यन्ति तपसा च ते ।
इत्येवं तपसा देवा महत्त्वं चाप्यवाप्नुवन् ॥ १२-१५५-१२॥
tapaḥparāyaṇāḥ sarve sidhyanti tapasā ca te |
ityevaṃ tapasā devā mahattvaṃ cāpyavāpnuvan || 12-155-12||

MHB 12-155-13

इमानीष्टविभागानि फलानि तपसा सदा ।
तपसा शक्यते प्राप्तुं देवत्वमपि निश्चयात् ॥ १२-१५५-१३॥
imānīṣṭavibhāgāni phalāni tapasā sadā |
tapasā śakyate prāptuṃ devatvamapi niścayāt || 12-155-13||

Adhyaya: 156/353 (26)

MHB 12-156-1

युधिष्ठिर उवाच ।
सत्यं धर्मे प्रशंसन्ति विप्रर्षिपितृदेवताः ।
सत्यमिच्छाम्यहं श्रोतुं तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-१५६-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
satyaṃ dharme praśaṃsanti viprarṣipitṛdevatāḥ |
satyamicchāmyahaṃ śrotuṃ tanme brūhi pitāmaha || 12-156-1||

MHB 12-156-2

सत्यं किंलक्षणं राजन्कथं वा तदवाप्यते ।
सत्यं प्राप्य भवेत्किं च कथं चैव तदुच्यते ॥ १२-१५६-२॥
satyaṃ kiṃlakṣaṇaṃ rājankathaṃ vā tadavāpyate |
satyaṃ prāpya bhavetkiṃ ca kathaṃ caiva taducyate || 12-156-2||

MHB 12-156-3

भीष्म उवाच ।
चातुर्वर्ण्यस्य धर्माणां संकरो न प्रशस्यते ।
अविकारितमं सत्यं सर्ववर्णेषु भारत ॥ १२-१५६-३॥
bhīṣma uvāca |
cāturvarṇyasya dharmāṇāṃ saṃkaro na praśasyate |
avikāritamaṃ satyaṃ sarvavarṇeṣu bhārata || 12-156-3||

MHB 12-156-4

सत्यं सत्सु सदा धर्मः सत्यं धर्मः सनातनः ।
सत्यमेव नमस्येत सत्यं हि परमा गतिः ॥ १२-१५६-४॥
satyaṃ satsu sadā dharmaḥ satyaṃ dharmaḥ sanātanaḥ |
satyameva namasyeta satyaṃ hi paramā gatiḥ || 12-156-4||

MHB 12-156-5

सत्यं धर्मस्तपो योगः सत्यं ब्रह्म सनातनम् ।
सत्यं यज्ञः परः प्रोक्तः सत्ये सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ १२-१५६-५॥
satyaṃ dharmastapo yogaḥ satyaṃ brahma sanātanam |
satyaṃ yajñaḥ paraḥ proktaḥ satye sarvaṃ pratiṣṭhitam || 12-156-5||

MHB 12-156-6

आचारानिह सत्यस्य यथावदनुपूर्वशः ।
लक्षणं च प्रवक्ष्यामि सत्यस्येह यथाक्रमम् ॥ १२-१५६-६॥
ācārāniha satyasya yathāvadanupūrvaśaḥ |
lakṣaṇaṃ ca pravakṣyāmi satyasyeha yathākramam || 12-156-6||

MHB 12-156-7

प्राप्यते हि यथा सत्यं तच्च श्रोतुं त्वमर्हसि ।
सत्यं त्रयोदशविधं सर्वलोकेषु भारत ॥ १२-१५६-७॥
prāpyate hi yathā satyaṃ tacca śrotuṃ tvamarhasi |
satyaṃ trayodaśavidhaṃ sarvalokeṣu bhārata || 12-156-7||

MHB 12-156-8

सत्यं च समता चैव दमश्चैव न संशयः ।
अमात्सर्यं क्षमा चैव ह्रीस्तितिक्षानसूयता ॥ १२-१५६-८॥
satyaṃ ca samatā caiva damaścaiva na saṃśayaḥ |
amātsaryaṃ kṣamā caiva hrīstitikṣānasūyatā || 12-156-8||

MHB 12-156-9

त्यागो ध्यानमथार्यत्वं धृतिश्च सततं स्थिरा ।
अहिंसा चैव राजेन्द्र सत्याकारास्त्रयोदश ॥ १२-१५६-९॥
tyāgo dhyānamathāryatvaṃ dhṛtiśca satataṃ sthirā |
ahiṃsā caiva rājendra satyākārāstrayodaśa || 12-156-9||

MHB 12-156-10

सत्यं नामाव्ययं नित्यमविकारि तथैव च ।
सर्वधर्माविरुद्धं च योगेनैतदवाप्यते ॥ १२-१५६-१०॥
satyaṃ nāmāvyayaṃ nityamavikāri tathaiva ca |
sarvadharmāviruddhaṃ ca yogenaitadavāpyate || 12-156-10||

MHB 12-156-11

आत्मनीष्टे तथानिष्टे रिपौ च समता तथा ।
इच्छाद्वेषक्षयं प्राप्य कामक्रोधक्षयं तथा ॥ १२-१५६-११॥
ātmanīṣṭe tathāniṣṭe ripau ca samatā tathā |
icchādveṣakṣayaṃ prāpya kāmakrodhakṣayaṃ tathā || 12-156-11||

MHB 12-156-12

दमो नान्यस्पृहा नित्यं धैर्यं गाम्भीर्यमेव च ।
अभयं क्रोधशमनं ज्ञानेनैतदवाप्यते ॥ १२-१५६-१२॥
damo nānyaspṛhā nityaṃ dhairyaṃ gāmbhīryameva ca |
abhayaṃ krodhaśamanaṃ jñānenaitadavāpyate || 12-156-12||

MHB 12-156-13

अमात्सर्यं बुधाः प्राहुर्दानं धर्मे च संयमम् ।
अवस्थितेन नित्यं च सत्येनामत्सरी भवेत् ॥ १२-१५६-१३॥
amātsaryaṃ budhāḥ prāhurdānaṃ dharme ca saṃyamam |
avasthitena nityaṃ ca satyenāmatsarī bhavet || 12-156-13||

MHB 12-156-14

अक्षमायाः क्षमायाश्च प्रियाणीहाप्रियाणि च ।
क्षमते सर्वतः साधुः साध्वाप्नोति च सत्यवान् ॥ १२-१५६-१४॥
akṣamāyāḥ kṣamāyāśca priyāṇīhāpriyāṇi ca |
kṣamate sarvataḥ sādhuḥ sādhvāpnoti ca satyavān || 12-156-14||

MHB 12-156-15

कल्याणं कुरुते गाढं ह्रीमान्न श्लाघते क्वचित् ।
प्रशान्तवाङ्मना नित्यं ह्रीस्तु धर्मादवाप्यते ॥ १२-१५६-१५॥
kalyāṇaṃ kurute gāḍhaṃ hrīmānna ślāghate kvacit |
praśāntavāṅmanā nityaṃ hrīstu dharmādavāpyate || 12-156-15||

MHB 12-156-16

धर्मार्थहेतोः क्षमते तितिक्षा क्षान्तिरुच्यते ।
लोकसंग्रहणार्थं तु सा तु धैर्येण लभ्यते ॥ १२-१५६-१६॥
dharmārthahetoḥ kṣamate titikṣā kṣāntirucyate |
lokasaṃgrahaṇārthaṃ tu sā tu dhairyeṇa labhyate || 12-156-16||

MHB 12-156-17

त्यागः स्नेहस्य यस्त्यागो विषयाणां तथैव च ।
रागद्वेषप्रहीणस्य त्यागो भवति नान्यथा ॥ १२-१५६-१७॥
tyāgaḥ snehasya yastyāgo viṣayāṇāṃ tathaiva ca |
rāgadveṣaprahīṇasya tyāgo bhavati nānyathā || 12-156-17||

MHB 12-156-18

आर्यता नाम भूतानां यः करोति प्रयत्नतः ।
शुभं कर्म निराकारो वीतरागत्वमेव च ॥ १२-१५६-१८॥
āryatā nāma bhūtānāṃ yaḥ karoti prayatnataḥ |
śubhaṃ karma nirākāro vītarāgatvameva ca || 12-156-18||

MHB 12-156-19

धृतिर्नाम सुखे दुःखे यथा नाप्नोति विक्रियाम् ।
तां भजेत सदा प्राज्ञो य इच्छेद्भूतिमात्मनः ॥ १२-१५६-१९॥
dhṛtirnāma sukhe duḥkhe yathā nāpnoti vikriyām |
tāṃ bhajeta sadā prājño ya icchedbhūtimātmanaḥ || 12-156-19||

MHB 12-156-20

सर्वथा क्षमिणा भाव्यं तथा सत्यपरेण च ।
वीतहर्षभयक्रोधो धृतिमाप्नोति पण्डितः ॥ १२-१५६-२०॥
sarvathā kṣamiṇā bhāvyaṃ tathā satyapareṇa ca |
vītaharṣabhayakrodho dhṛtimāpnoti paṇḍitaḥ || 12-156-20||

MHB 12-156-21

अद्रोहः सर्वभूतेषु कर्मणा मनसा गिरा ।
अनुग्रहश्च दानं च सतां धर्मः सनातनः ॥ १२-१५६-२१॥
adrohaḥ sarvabhūteṣu karmaṇā manasā girā |
anugrahaśca dānaṃ ca satāṃ dharmaḥ sanātanaḥ || 12-156-21||

MHB 12-156-22

एते त्रयोदशाकाराः पृथक्सत्यैकलक्षणाः ।
भजन्ते सत्यमेवेह बृंहयन्ति च भारत ॥ १२-१५६-२२॥
ete trayodaśākārāḥ pṛthaksatyaikalakṣaṇāḥ |
bhajante satyameveha bṛṃhayanti ca bhārata || 12-156-22||

MHB 12-156-23

नान्तः शक्यो गुणानां हि वक्तुं सत्यस्य भारत ।
अतः सत्यं प्रशंसन्ति विप्राः सपितृदेवताः ॥ १२-१५६-२३॥
nāntaḥ śakyo guṇānāṃ hi vaktuṃ satyasya bhārata |
ataḥ satyaṃ praśaṃsanti viprāḥ sapitṛdevatāḥ || 12-156-23||

MHB 12-156-24

नास्ति सत्यात्परो धर्मो नानृतात्पातकं परम् ।
स्थितिर्हि सत्यं धर्मस्य तस्मात्सत्यं न लोपयेत् ॥ १२-१५६-२४॥
nāsti satyātparo dharmo nānṛtātpātakaṃ param |
sthitirhi satyaṃ dharmasya tasmātsatyaṃ na lopayet || 12-156-24||

MHB 12-156-25

उपैति सत्याद्दानं हि तथा यज्ञाः सदक्षिणाः ।
व्रताग्निहोत्रं वेदाश्च ये चान्ये धर्मनिश्चयाः ॥ १२-१५६-२५॥
upaiti satyāddānaṃ hi tathā yajñāḥ sadakṣiṇāḥ |
vratāgnihotraṃ vedāśca ye cānye dharmaniścayāḥ || 12-156-25||

MHB 12-156-26

अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् ।
अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेवातिरिच्यते ॥ १२-१५६-२६॥
aśvamedhasahasraṃ ca satyaṃ ca tulayā dhṛtam |
aśvamedhasahasrāddhi satyamevātiricyate || 12-156-26||

Adhyaya: 157/353 (18)

MHB 12-157-1

युधिष्ठिर उवाच ।
यतः प्रभवति क्रोधः कामश्च भरतर्षभ ।
शोकमोहौ विवित्सा च परासुत्वं तथा मदः ॥ १२-१५७-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
yataḥ prabhavati krodhaḥ kāmaśca bharatarṣabha |
śokamohau vivitsā ca parāsutvaṃ tathā madaḥ || 12-157-1||

MHB 12-157-2

लोभो मात्सर्यमीर्ष्या च कुत्सासूया कृपा तथा ।
एतत्सर्वं महाप्राज्ञ याथातथ्येन मे वद ॥ १२-१५७-२॥
lobho mātsaryamīrṣyā ca kutsāsūyā kṛpā tathā |
etatsarvaṃ mahāprājña yāthātathyena me vada || 12-157-2||

MHB 12-157-3

भीष्म उवाच ।
त्रयोदशैतेऽतिबलाः शत्रवः प्राणिनां स्मृताः ।
उपासते महाराज समस्ताः पुरुषानिह ॥ १२-१५७-३॥
bhīṣma uvāca |
trayodaśaite'tibalāḥ śatravaḥ prāṇināṃ smṛtāḥ |
upāsate mahārāja samastāḥ puruṣāniha || 12-157-3||

MHB 12-157-4

एते प्रमत्तं पुरुषमप्रमत्ता नुदन्ति हि ।
वृका इव विलुम्पन्ति दृष्ट्वैव पुरुषेतरान् ॥ १२-१५७-४॥
ete pramattaṃ puruṣamapramattā nudanti hi |
vṛkā iva vilumpanti dṛṣṭvaiva puruṣetarān || 12-157-4||

MHB 12-157-5

एभ्यः प्रवर्तते दुःखमेभ्यः पापं प्रवर्तते ।
इति मर्त्यो विजानीयात्सततं भरतर्षभ ॥ १२-१५७-५॥
ebhyaḥ pravartate duḥkhamebhyaḥ pāpaṃ pravartate |
iti martyo vijānīyātsatataṃ bharatarṣabha || 12-157-5||

MHB 12-157-6

एतेषामुदयं स्थानं क्षयं च पुरुषोत्तम ।
हन्त ते वर्तयिष्यामि तन्मे निगदतः शृणु ॥ १२-१५७-६॥
eteṣāmudayaṃ sthānaṃ kṣayaṃ ca puruṣottama |
hanta te vartayiṣyāmi tanme nigadataḥ śṛṇu || 12-157-6||

MHB 12-157-7

लोभात्क्रोधः प्रभवति परदोषैरुदीर्यते ।
क्षमया तिष्ठते राजञ्श्रीमांश्च विनिवर्तते ॥ १२-१५७-७॥
lobhātkrodhaḥ prabhavati paradoṣairudīryate |
kṣamayā tiṣṭhate rājañśrīmāṃśca vinivartate || 12-157-7||

MHB 12-157-8

संकल्पाज्जायते कामः सेव्यमानो विवर्धते ।
अवद्यदर्शनाद्व्येति तत्त्वज्ञानाच्च धीमताम् ॥ १२-१५७-८॥
saṃkalpājjāyate kāmaḥ sevyamāno vivardhate |
avadyadarśanādvyeti tattvajñānācca dhīmatām || 12-157-8||

MHB 12-157-9

विरुद्धानि हि शास्त्राणि पश्यन्तीहाल्पबुद्धयः ।
विवित्सा जायते तत्र तत्त्वज्ञानान्निवर्तते ॥ १२-१५७-९॥
viruddhāni hi śāstrāṇi paśyantīhālpabuddhayaḥ |
vivitsā jāyate tatra tattvajñānānnivartate || 12-157-9||

MHB 12-157-10

प्रीतेः शोकः प्रभवति वियोगात्तस्य देहिनः ।
यदा निरर्थकं वेत्ति तदा सद्यः प्रणश्यति ॥ १२-१५७-१०॥
prīteḥ śokaḥ prabhavati viyogāttasya dehinaḥ |
yadā nirarthakaṃ vetti tadā sadyaḥ praṇaśyati || 12-157-10||

MHB 12-157-11

परासुता क्रोधलोभादभ्यासाच्च प्रवर्तते ।
दयया सर्वभूतानां निर्वेदात्सा निवर्तते ॥ १२-१५७-११॥
parāsutā krodhalobhādabhyāsācca pravartate |
dayayā sarvabhūtānāṃ nirvedātsā nivartate || 12-157-11||

MHB 12-157-12

सत्त्वत्यागात्तु मात्सर्यमहितानि च सेवते ।
एतत्तु क्षीयते तात साधूनामुपसेवनात् ॥ १२-१५७-१२॥
sattvatyāgāttu mātsaryamahitāni ca sevate |
etattu kṣīyate tāta sādhūnāmupasevanāt || 12-157-12||

MHB 12-157-13

कुलाज्ज्ञानात्तथैश्वर्यान्मदो भवति देहिनाम् ।
एभिरेव तु विज्ञातैर्मदः सद्यः प्रणश्यति ॥ १२-१५७-१३॥
kulājjñānāttathaiśvaryānmado bhavati dehinām |
ebhireva tu vijñātairmadaḥ sadyaḥ praṇaśyati || 12-157-13||

MHB 12-157-14

ईर्ष्या कामात्प्रभवति संघर्षाच्चैव भारत ।
इतरेषां तु मर्त्यानां प्रज्ञया सा प्रणश्यति ॥ १२-१५७-१४॥
īrṣyā kāmātprabhavati saṃgharṣāccaiva bhārata |
itareṣāṃ tu martyānāṃ prajñayā sā praṇaśyati || 12-157-14||

MHB 12-157-15

विभ्रमाल्लोकबाह्यानां द्वेष्यैर्वाक्यैरसंगतैः ।
कुत्सा संजायते राजन्नुपेक्षाभिः प्रशाम्यति ॥ १२-१५७-१५॥
vibhramāllokabāhyānāṃ dveṣyairvākyairasaṃgataiḥ |
kutsā saṃjāyate rājannupekṣābhiḥ praśāmyati || 12-157-15||

MHB 12-157-16

प्रतिकर्तुमशक्याय बलस्थायापकारिणे ।
असूया जायते तीव्रा कारुण्याद्विनिवर्तते ॥ १२-१५७-१६॥
pratikartumaśakyāya balasthāyāpakāriṇe |
asūyā jāyate tīvrā kāruṇyādvinivartate || 12-157-16||

MHB 12-157-17

कृपणान्सततं दृष्ट्वा ततः संजायते कृपा ।
धर्मनिष्ठां यदा वेत्ति तदा शाम्यति सा कृपा ॥ १२-१५७-१७॥
kṛpaṇānsatataṃ dṛṣṭvā tataḥ saṃjāyate kṛpā |
dharmaniṣṭhāṃ yadā vetti tadā śāmyati sā kṛpā || 12-157-17||

MHB 12-157-18

एतान्येव जितान्याहुः प्रशमाच्च त्रयोदश ।
एते हि धार्तराष्ट्राणां सर्वे दोषास्त्रयोदश ।
त्वया सर्वात्मना नित्यं विजिता जेष्यसे च तान् ॥ १२-१५७-१८॥
etānyeva jitānyāhuḥ praśamācca trayodaśa |
ete hi dhārtarāṣṭrāṇāṃ sarve doṣāstrayodaśa |
tvayā sarvātmanā nityaṃ vijitā jeṣyase ca tān || 12-157-18||

Adhyaya: 158/353 (13)

MHB 12-158-1

युधिष्ठिर उवाच ।
आनृशंस्यं विजानामि दर्शनेन सतां सदा ।
नृशंसान्न विजानामि तेषां कर्म च भारत ॥ १२-१५८-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
ānṛśaṃsyaṃ vijānāmi darśanena satāṃ sadā |
nṛśaṃsānna vijānāmi teṣāṃ karma ca bhārata || 12-158-1||

MHB 12-158-2

कण्टकान्कूपमग्निं च वर्जयन्ति यथा नराः ।
तथा नृशंसकर्माणं वर्जयन्ति नरा नरम् ॥ १२-१५८-२॥
kaṇṭakānkūpamagniṃ ca varjayanti yathā narāḥ |
tathā nṛśaṃsakarmāṇaṃ varjayanti narā naram || 12-158-2||

MHB 12-158-3

नृशंसो ह्यधमो नित्यं प्रेत्य चेह च भारत ।
तस्माद्ब्रवीहि कौरव्य तस्य धर्मविनिश्चयम् ॥ १२-१५८-३॥
nṛśaṃso hyadhamo nityaṃ pretya ceha ca bhārata |
tasmādbravīhi kauravya tasya dharmaviniścayam || 12-158-3||

MHB 12-158-4

भीष्म उवाच ।
स्पृहास्यान्तर्हिता चैव विदितार्था च कर्मणा ।
आक्रोष्टा क्रुश्यते चैव बन्धिता बध्यते च यः ॥ १२-१५८-४॥
bhīṣma uvāca |
spṛhāsyāntarhitā caiva viditārthā ca karmaṇā |
ākroṣṭā kruśyate caiva bandhitā badhyate ca yaḥ || 12-158-4||

MHB 12-158-5

दत्तानुकीर्तिर्विषमः क्षुद्रो नैकृतिकः शठः ।
असंभोगी च मानी च तथा सङ्गी विकत्थनः ॥ १२-१५८-५॥
dattānukīrtirviṣamaḥ kṣudro naikṛtikaḥ śaṭhaḥ |
asaṃbhogī ca mānī ca tathā saṅgī vikatthanaḥ || 12-158-5||

MHB 12-158-6

सर्वातिशङ्की परुषो बालिशः कृपणस्तथा ।
वर्गप्रशंसी सततमाश्रमद्वेषसंकरी ॥ १२-१५८-६॥
sarvātiśaṅkī paruṣo bāliśaḥ kṛpaṇastathā |
vargapraśaṃsī satatamāśramadveṣasaṃkarī || 12-158-6||

MHB 12-158-7

हिंसाविहारी सततमविशेषगुणागुणः ।
बह्वलीको मनस्वी च लुब्धोऽत्यर्थं नृशंसकृत् ॥ १२-१५८-७॥
hiṃsāvihārī satatamaviśeṣaguṇāguṇaḥ |
bahvalīko manasvī ca lubdho'tyarthaṃ nṛśaṃsakṛt || 12-158-7||

MHB 12-158-8

धर्मशीलं गुणोपेतं पाप इत्यवगच्छति ।
आत्मशीलानुमानेन न विश्वसिति कस्यचित् ॥ १२-१५८-८॥
dharmaśīlaṃ guṇopetaṃ pāpa ityavagacchati |
ātmaśīlānumānena na viśvasiti kasyacit || 12-158-8||

MHB 12-158-9

परेषां यत्र दोषः स्यात्तद्गुह्यं संप्रकाशयेत् ।
समानेष्वेव दोषेषु वृत्त्यर्थमुपघातयेत् ॥ १२-१५८-९॥
pareṣāṃ yatra doṣaḥ syāttadguhyaṃ saṃprakāśayet |
samāneṣveva doṣeṣu vṛttyarthamupaghātayet || 12-158-9||

MHB 12-158-10

तथोपकारिणं चैव मन्यते वञ्चितं परम् ।
दत्त्वापि च धनं काले संतपत्युपकारिणे ॥ १२-१५८-१०॥
tathopakāriṇaṃ caiva manyate vañcitaṃ param |
dattvāpi ca dhanaṃ kāle saṃtapatyupakāriṇe || 12-158-10||

MHB 12-158-11

भक्ष्यं भोज्यमथो लेह्यं यच्चान्यत्साधु भोजनम् ।
प्रेक्षमाणेषु योऽश्नीयान्नृशंस इति तं विदुः ॥ १२-१५८-११॥
bhakṣyaṃ bhojyamatho lehyaṃ yaccānyatsādhu bhojanam |
prekṣamāṇeṣu yo'śnīyānnṛśaṃsa iti taṃ viduḥ || 12-158-11||

MHB 12-158-12

ब्राह्मणेभ्यः प्रदायाग्रं यः सुहृद्भिः सहाश्नुते ।
स प्रेत्य लभते स्वर्गमिह चानन्त्यमश्नुते ॥ १२-१५८-१२॥
brāhmaṇebhyaḥ pradāyāgraṃ yaḥ suhṛdbhiḥ sahāśnute |
sa pretya labhate svargamiha cānantyamaśnute || 12-158-12||

MHB 12-158-13

एष ते भरतश्रेष्ठ नृशंसः परिकीर्तितः ।
सदा विवर्जनीयो वै पुरुषेण बुभूषता ॥ १२-१५८-१३॥
eṣa te bharataśreṣṭha nṛśaṃsaḥ parikīrtitaḥ |
sadā vivarjanīyo vai puruṣeṇa bubhūṣatā || 12-158-13||

Adhyaya: 159/353 (72)

MHB 12-159-1

भीष्म उवाच ।
कृतार्थो यक्ष्यमाणश्च सर्ववेदान्तगश्च यः ।
आचार्यपितृभार्यार्थं स्वाध्यायार्थमथापि वा ॥ १२-१५९-१॥
bhīṣma uvāca |
kṛtārtho yakṣyamāṇaśca sarvavedāntagaśca yaḥ |
ācāryapitṛbhāryārthaṃ svādhyāyārthamathāpi vā || 12-159-1||

MHB 12-159-2

एते वै साधवो दृष्टा ब्राह्मणा धर्मभिक्षवः ।
अस्वेभ्यो देयमेतेभ्यो दानं विद्याविशेषतः ॥ १२-१५९-२॥
ete vai sādhavo dṛṣṭā brāhmaṇā dharmabhikṣavaḥ |
asvebhyo deyametebhyo dānaṃ vidyāviśeṣataḥ || 12-159-2||

MHB 12-159-3

अन्यत्र दक्षिणा या तु देया भरतसत्तम ।
अन्येभ्यो हि बहिर्वेद्यां नाकृतान्नं विधीयते ॥ १२-१५९-३॥
anyatra dakṣiṇā yā tu deyā bharatasattama |
anyebhyo hi bahirvedyāṃ nākṛtānnaṃ vidhīyate || 12-159-3||

MHB 12-159-4

सर्वरत्नानि राजा च यथार्हं प्रतिपादयेत् ।
ब्राह्मणाश्चैव यज्ञाश्च सहान्नाः सहदक्षिणाः ॥ १२-१५९-४॥
sarvaratnāni rājā ca yathārhaṃ pratipādayet |
brāhmaṇāścaiva yajñāśca sahānnāḥ sahadakṣiṇāḥ || 12-159-4||

MHB 12-159-5

यस्य त्रैवार्षिकं भक्तं पर्याप्तं भृत्यवृत्तये ।
अधिकं वापि विद्येत स सोमं पातुमर्हति ॥ १२-१५९-५॥
yasya traivārṣikaṃ bhaktaṃ paryāptaṃ bhṛtyavṛttaye |
adhikaṃ vāpi vidyeta sa somaṃ pātumarhati || 12-159-5||

MHB 12-159-6

यज्ञश्चेत्प्रतिविद्धः स्यादङ्गेनैकेन यज्वनः ।
ब्राह्मणस्य विशेषेण धार्मिके सति राजनि ॥ १२-१५९-६॥
yajñaścetpratividdhaḥ syādaṅgenaikena yajvanaḥ |
brāhmaṇasya viśeṣeṇa dhārmike sati rājani || 12-159-6||

MHB 12-159-7

यो वैश्यः स्याद्बहुपशुर्हीनक्रतुरसोमपः ।
कुटुम्बात्तस्य तद्द्रव्यं यज्ञार्थं पार्थिवो हरेत् ॥ १२-१५९-७॥
yo vaiśyaḥ syādbahupaśurhīnakraturasomapaḥ |
kuṭumbāttasya taddravyaṃ yajñārthaṃ pārthivo haret || 12-159-7||

MHB 12-159-8

आहरेद्वेश्मतः किंचित्कामं शूद्रस्य द्रव्यतः ।
न हि वेश्मनि शूद्रस्य कश्चिदस्ति परिग्रहः ॥ १२-१५९-८॥
āharedveśmataḥ kiṃcitkāmaṃ śūdrasya dravyataḥ |
na hi veśmani śūdrasya kaścidasti parigrahaḥ || 12-159-8||

MHB 12-159-9

योऽनाहिताग्निः शतगुरयज्वा च सहस्रगुः ।
तयोरपि कुटुम्बाभ्यामाहरेदविचारयन् ॥ १२-१५९-९॥
yo'nāhitāgniḥ śatagurayajvā ca sahasraguḥ |
tayorapi kuṭumbābhyāmāharedavicārayan || 12-159-9||

MHB 12-159-10

अदातृभ्यो हरेन्नित्यं व्याख्याप्य नृपतिः प्रभो ।
तथा ह्याचरतो धर्मो नृपतेः स्यादथाखिलः ॥ १२-१५९-१०॥
adātṛbhyo harennityaṃ vyākhyāpya nṛpatiḥ prabho |
tathā hyācarato dharmo nṛpateḥ syādathākhilaḥ || 12-159-10||

MHB 12-159-11

तथैव सप्तमे भक्ते भक्तानि षडनश्नता ।
अश्वस्तनविधानेन हर्तव्यं हीनकर्मणः ।
खलात्क्षेत्रात्तथागाराद्यतो वाप्युपपद्यते ॥ १२-१५९-११॥
tathaiva saptame bhakte bhaktāni ṣaḍanaśnatā |
aśvastanavidhānena hartavyaṃ hīnakarmaṇaḥ |
khalātkṣetrāttathāgārādyato vāpyupapadyate || 12-159-11||

MHB 12-159-12

आख्यातव्यं नृपस्यैतत्पृच्छतोऽपृच्छतोऽपि वा ।
न तस्मै धारयेद्दण्डं राजा धर्मेण धर्मवित् ॥ १२-१५९-१२॥
ākhyātavyaṃ nṛpasyaitatpṛcchato'pṛcchato'pi vā |
na tasmai dhārayeddaṇḍaṃ rājā dharmeṇa dharmavit || 12-159-12||

MHB 12-159-13

क्षत्रियस्य हि बालिश्याद्ब्राह्मणः क्लिश्यते क्षुधा ।
श्रुतशीले समाज्ञाय वृत्तिमस्य प्रकल्पयेत् ।
अथैनं परिरक्षेत पिता पुत्रमिवौरसम् ॥ १२-१५९-१३॥
kṣatriyasya hi bāliśyādbrāhmaṇaḥ kliśyate kṣudhā |
śrutaśīle samājñāya vṛttimasya prakalpayet |
athainaṃ parirakṣeta pitā putramivaurasam || 12-159-13||

MHB 12-159-14

इष्टिं वैश्वानरीं नित्यं निर्वपेदब्दपर्यये ।
अविकल्पः पुराधर्मो धर्मवादैस्तु केवलम् ॥ १२-१५९-१४॥
iṣṭiṃ vaiśvānarīṃ nityaṃ nirvapedabdaparyaye |
avikalpaḥ purādharmo dharmavādaistu kevalam || 12-159-14||

MHB 12-159-15

विश्वैस्तु देवैः साध्यैश्च ब्राह्मणैश्च महर्षिभिः ।
आपत्सु मरणाद्भीतैर्लिङ्गप्रतिनिधिः कृतः ॥ १२-१५९-१५॥
viśvaistu devaiḥ sādhyaiśca brāhmaṇaiśca maharṣibhiḥ |
āpatsu maraṇādbhītairliṅgapratinidhiḥ kṛtaḥ || 12-159-15||

MHB 12-159-16

प्रभुः प्रथमकल्पस्य योऽनुकल्पेन वर्तते ।
न सांपरायिकं तस्य दुर्मतेर्विद्यते फलम् ॥ १२-१५९-१६॥
prabhuḥ prathamakalpasya yo'nukalpena vartate |
na sāṃparāyikaṃ tasya durmatervidyate phalam || 12-159-16||

MHB 12-159-17

न ब्राह्मणान्वेदयेत कश्चिद्राजनि मानवः ।
अवीर्यो वेदनाद्विद्यात्सुवीर्यो वीर्यवत्तरम् ॥ १२-१५९-१७॥
na brāhmaṇānvedayeta kaścidrājani mānavaḥ |
avīryo vedanādvidyātsuvīryo vīryavattaram || 12-159-17||

MHB 12-159-18

तस्माद्राज्ञा सदा तेजो दुःसहं ब्रह्मवादिनाम् ।
मन्ता शास्ता विधाता च ब्राह्मणो देव उच्यते ।
तस्मिन्नाकुशलं ब्रूयान्न शुक्तामीरयेद्गिरम् ॥ १२-१५९-१८॥
tasmādrājñā sadā tejo duḥsahaṃ brahmavādinām |
mantā śāstā vidhātā ca brāhmaṇo deva ucyate |
tasminnākuśalaṃ brūyānna śuktāmīrayedgiram || 12-159-18||

MHB 12-159-19

क्षत्रियो बाहुवीर्येण तरत्यापदमात्मनः ।
धनेन वैश्यः शूद्रश्च मन्त्रैर्होमैश्च वै द्विजः ॥ १२-१५९-१९॥
kṣatriyo bāhuvīryeṇa taratyāpadamātmanaḥ |
dhanena vaiśyaḥ śūdraśca mantrairhomaiśca vai dvijaḥ || 12-159-19||

MHB 12-159-20

न वै कन्या न युवतिर्नामन्त्रो न च बालिशः ।
परिवेष्टाग्निहोत्रस्य भवेन्नासंस्कृतस्तथा ।
नरके निपतन्त्येते जुह्वानाः स च यस्य तत् ॥ १२-१५९-२०॥
na vai kanyā na yuvatirnāmantro na ca bāliśaḥ |
pariveṣṭāgnihotrasya bhavennāsaṃskṛtastathā |
narake nipatantyete juhvānāḥ sa ca yasya tat || 12-159-20||

MHB 12-159-21

प्राजापत्यमदत्त्वाश्वमग्न्याधेयस्य दक्षिणाम् ।
अनाहिताग्निरिति स प्रोच्यते धर्मदर्शिभिः ॥ १२-१५९-२१॥
prājāpatyamadattvāśvamagnyādheyasya dakṣiṇām |
anāhitāgniriti sa procyate dharmadarśibhiḥ || 12-159-21||

MHB 12-159-22

पुण्यान्यन्यानि कुर्वीत श्रद्दधानो जितेन्द्रियः ।
अनाप्तदक्षिणैर्यज्ञैर्न यजेत कथंचन ॥ १२-१५९-२२॥
puṇyānyanyāni kurvīta śraddadhāno jitendriyaḥ |
anāptadakṣiṇairyajñairna yajeta kathaṃcana || 12-159-22||

MHB 12-159-23

प्रजाः पशूंश्च स्वर्गं च हन्ति यज्ञो ह्यदक्षिणः ।
इन्द्रियाणि यशः कीर्तिमायुश्चास्योपकृन्तति ॥ १२-१५९-२३॥
prajāḥ paśūṃśca svargaṃ ca hanti yajño hyadakṣiṇaḥ |
indriyāṇi yaśaḥ kīrtimāyuścāsyopakṛntati || 12-159-23||

MHB 12-159-24

उदक्या ह्यासते ये च ये च केचिदनग्नयः ।
कुलं चाश्रोत्रियं येषां सर्वे ते शूद्रधर्मिणः ॥ १२-१५९-२४॥
udakyā hyāsate ye ca ye ca kecidanagnayaḥ |
kulaṃ cāśrotriyaṃ yeṣāṃ sarve te śūdradharmiṇaḥ || 12-159-24||

MHB 12-159-25

उदपानोदके ग्रामे ब्राह्मणो वृषलीपतिः ।
उषित्वा द्वादश समाः शूद्रकर्मेह गच्छति ॥ १२-१५९-२५॥
udapānodake grāme brāhmaṇo vṛṣalīpatiḥ |
uṣitvā dvādaśa samāḥ śūdrakarmeha gacchati || 12-159-25||

MHB 12-159-26

अनार्यां शयने बिभ्रदुज्झन्बिभ्रच्च यो द्विजाम् ।
अब्राह्मणो मन्यमानस्तृणेष्वासीत पृष्ठतः ।
तथा स शुध्यते राजञ्शृणु चात्र वचो मम ॥ १२-१५९-२६॥
anāryāṃ śayane bibhradujjhanbibhracca yo dvijām |
abrāhmaṇo manyamānastṛṇeṣvāsīta pṛṣṭhataḥ |
tathā sa śudhyate rājañśṛṇu cātra vaco mama || 12-159-26||

MHB 12-159-27

यदेकरात्रेण करोति पापं कृष्णं वर्णं ब्राह्मणः सेवमानः ।
स्थानासनाभ्यां विचरन्व्रती संस्त्रिभिर्वर्षैः शमयेदात्मपापम् ॥ १२-१५९-२७॥
yadekarātreṇa karoti pāpaṃ kṛṣṇaṃ varṇaṃ brāhmaṇaḥ sevamānaḥ |
sthānāsanābhyāṃ vicaranvratī saṃstribhirvarṣaiḥ śamayedātmapāpam || 12-159-27||

MHB 12-159-28

न नर्मयुक्तं वचनं हिनस्ति न स्त्रीषु राजन्न विवाहकाले ।
न गुर्वर्थे नात्मनो जीवितार्थे पञ्चानृतान्याहुरपातकानि ॥ १२-१५९-२८॥
na narmayuktaṃ vacanaṃ hinasti na strīṣu rājanna vivāhakāle |
na gurvarthe nātmano jīvitārthe pañcānṛtānyāhurapātakāni || 12-159-28||

MHB 12-159-29

श्रद्दधानः शुभां विद्यां हीनादपि समाचरेत् ।
सुवर्णमपि चामेध्यादाददीतेति धारणा ॥ १२-१५९-२९॥
śraddadhānaḥ śubhāṃ vidyāṃ hīnādapi samācaret |
suvarṇamapi cāmedhyādādadīteti dhāraṇā || 12-159-29||

MHB 12-159-30

स्त्रीरत्नं दुष्कुलाच्चापि विषादप्यमृतं पिबेत् ।
अदुष्टा हि स्त्रियो रत्नमाप इत्येव धर्मतः ॥ १२-१५९-३०॥
strīratnaṃ duṣkulāccāpi viṣādapyamṛtaṃ pibet |
aduṣṭā hi striyo ratnamāpa ityeva dharmataḥ || 12-159-30||

MHB 12-159-31

गोब्राह्मणहितार्थं च वर्णानां संकरेषु च ।
गृह्णीयात्तु धनुर्वैश्यः परित्राणाय चात्मनः ॥ १२-१५९-३१॥
gobrāhmaṇahitārthaṃ ca varṇānāṃ saṃkareṣu ca |
gṛhṇīyāttu dhanurvaiśyaḥ paritrāṇāya cātmanaḥ || 12-159-31||

MHB 12-159-32

सुरापानं ब्रह्महत्या गुरुतल्पमथापि वा ।
अनिर्देश्यानि मन्यन्ते प्राणान्तानीति धारणा ॥ १२-१५९-३२॥
surāpānaṃ brahmahatyā gurutalpamathāpi vā |
anirdeśyāni manyante prāṇāntānīti dhāraṇā || 12-159-32||

MHB 12-159-33

सुवर्णहरणं स्तैन्यं विप्रासङ्गश्च पातकम् ।
विहरन्मद्यपानं चाप्यगम्यागमनं तथा ॥ १२-१५९-३३॥
suvarṇaharaṇaṃ stainyaṃ viprāsaṅgaśca pātakam |
viharanmadyapānaṃ cāpyagamyāgamanaṃ tathā || 12-159-33||

MHB 12-159-34

पतितैः संप्रयोगाच्च ब्राह्मणैर्योनितस्तथा ।
अचिरेण महाराज तादृशो वै भवत्युत ॥ १२-१५९-३४॥
patitaiḥ saṃprayogācca brāhmaṇairyonitastathā |
acireṇa mahārāja tādṛśo vai bhavatyuta || 12-159-34||

MHB 12-159-35

संवत्सरेण पतति पतितेन सहाचरन् ।
याजनाध्यापनाद्यौनान्न तु यानासनाशनात् ॥ १२-१५९-३५॥
saṃvatsareṇa patati patitena sahācaran |
yājanādhyāpanādyaunānna tu yānāsanāśanāt || 12-159-35||

MHB 12-159-36

एतानि च ततोऽन्यानि निर्देश्यानीति धारणा ।
निर्देश्यकेन विधिना कालेनाव्यसनी भवेत् ॥ १२-१५९-३६॥
etāni ca tato'nyāni nirdeśyānīti dhāraṇā |
nirdeśyakena vidhinā kālenāvyasanī bhavet || 12-159-36||

MHB 12-159-37

अन्नं तिर्यङ्न होतव्यं प्रेतकर्मण्यपातिते ।
त्रिषु त्वेतेषु पूर्वेषु न कुर्वीत विचारणाम् ॥ १२-१५९-३७॥
annaṃ tiryaṅna hotavyaṃ pretakarmaṇyapātite |
triṣu tveteṣu pūrveṣu na kurvīta vicāraṇām || 12-159-37||

MHB 12-159-38

अमात्यान्वा गुरून्वापि जह्याद्धर्मेण धार्मिकः ।
प्रायश्चित्तमकुर्वाणैर्नैतैरर्हति संविदम् ॥ १२-१५९-३८॥
amātyānvā gurūnvāpi jahyāddharmeṇa dhārmikaḥ |
prāyaścittamakurvāṇairnaitairarhati saṃvidam || 12-159-38||

MHB 12-159-39

अधर्मकारी धर्मेण तपसा हन्ति किल्बिषम् ।
ब्रुवन्स्तेन इति स्तेनं तावत्प्राप्नोति किल्बिषम् ।
अस्तेनं स्तेन इत्युक्त्वा द्विगुणं पापमाप्नुयात् ॥ १२-१५९-३९॥
adharmakārī dharmeṇa tapasā hanti kilbiṣam |
bruvanstena iti stenaṃ tāvatprāpnoti kilbiṣam |
astenaṃ stena ityuktvā dviguṇaṃ pāpamāpnuyāt || 12-159-39||

MHB 12-159-40

त्रिभागं ब्रह्महत्यायाः कन्या प्राप्नोति दुष्यती ।
यस्तु दूषयिता तस्याः शेषं प्राप्नोति किल्बिषम् ॥ १२-१५९-४०॥
tribhāgaṃ brahmahatyāyāḥ kanyā prāpnoti duṣyatī |
yastu dūṣayitā tasyāḥ śeṣaṃ prāpnoti kilbiṣam || 12-159-40||

MHB 12-159-41

ब्राह्मणायावगूर्येह स्पृष्ट्वा गुरुतरं भवेत् ।
वर्षाणां हि शतं पापः प्रतिष्ठां नाधिगच्छति ॥ १२-१५९-४१॥
brāhmaṇāyāvagūryeha spṛṣṭvā gurutaraṃ bhavet |
varṣāṇāṃ hi śataṃ pāpaḥ pratiṣṭhāṃ nādhigacchati || 12-159-41||

MHB 12-159-42

सहस्रं त्वेव वर्षाणां निपात्य नरके वसेत् ।
तस्मान्नैवावगूर्याद्धि नैव जातु निपातयेत् ॥ १२-१५९-४२॥
sahasraṃ tveva varṣāṇāṃ nipātya narake vaset |
tasmānnaivāvagūryāddhi naiva jātu nipātayet || 12-159-42||

MHB 12-159-43

शोणितं यावतः पांसून्संगृह्णीयाद्द्विजक्षतात् ।
तावतीः स समा राजन्नरके परिवर्तते ॥ १२-१५९-४३॥
śoṇitaṃ yāvataḥ pāṃsūnsaṃgṛhṇīyāddvijakṣatāt |
tāvatīḥ sa samā rājannarake parivartate || 12-159-43||

MHB 12-159-44

भ्रूणहाहवमध्ये तु शुध्यते शस्त्रपातितः ।
आत्मानं जुहुयाद्वह्नौ समिद्धे तेन शुध्यति ॥ १२-१५९-४४॥
bhrūṇahāhavamadhye tu śudhyate śastrapātitaḥ |
ātmānaṃ juhuyādvahnau samiddhe tena śudhyati || 12-159-44||

MHB 12-159-45

सुरापो वारुणीमुष्णां पीत्वा पापाद्विमुच्यते ।
तया स काये निर्दग्धे मृत्युना प्रेत्य शुध्यति ।
लोकांश्च लभते विप्रो नान्यथा लभते हि सः ॥ १२-१५९-४५॥
surāpo vāruṇīmuṣṇāṃ pītvā pāpādvimucyate |
tayā sa kāye nirdagdhe mṛtyunā pretya śudhyati |
lokāṃśca labhate vipro nānyathā labhate hi saḥ || 12-159-45||

MHB 12-159-46

गुरुतल्पमधिष्ठाय दुरात्मा पापचेतनः ।
सूर्मीं ज्वलन्तीमाश्लिष्य मृत्युना स विशुध्यति ॥ १२-१५९-४६॥
gurutalpamadhiṣṭhāya durātmā pāpacetanaḥ |
sūrmīṃ jvalantīmāśliṣya mṛtyunā sa viśudhyati || 12-159-46||

MHB 12-159-47

अथ वा शिश्नवृषणावादायाञ्जलिना स्वयम् ।
नैरृतीं दिशमास्थाय निपतेत्स त्वजिह्मगः ॥ १२-१५९-४७॥
atha vā śiśnavṛṣaṇāvādāyāñjalinā svayam |
nairṛtīṃ diśamāsthāya nipatetsa tvajihmagaḥ || 12-159-47||

MHB 12-159-48

ब्राह्मणार्थेऽपि वा प्राणान्संत्यजेत्तेन शुध्यति ।
अश्वमेधेन वापीष्ट्वा गोमेधेनापि वा पुनः ।
अग्निष्टोमेन वा सम्यगिह प्रेत्य च पूयते ॥ १२-१५९-४८॥
brāhmaṇārthe'pi vā prāṇānsaṃtyajettena śudhyati |
aśvamedhena vāpīṣṭvā gomedhenāpi vā punaḥ |
agniṣṭomena vā samyagiha pretya ca pūyate || 12-159-48||

MHB 12-159-49

तथैव द्वादश समाः कपाली ब्रह्महा भवेत् ।
ब्रह्मचारी चरेद्भैक्षं स्वकर्मोदाहरन्मुनिः ॥ १२-१५९-४९॥
tathaiva dvādaśa samāḥ kapālī brahmahā bhavet |
brahmacārī caredbhaikṣaṃ svakarmodāharanmuniḥ || 12-159-49||

MHB 12-159-50

एवं वा तपसा युक्तो ब्रह्महा सवनी भवेत् ।
एवं वा गर्भमज्ञाता चात्रेयीं योऽभिगच्छति ।
द्विगुणा ब्रह्महत्या वै आत्रेयीव्यसने भवेत् ॥ १२-१५९-५०॥
evaṃ vā tapasā yukto brahmahā savanī bhavet |
evaṃ vā garbhamajñātā cātreyīṃ yo'bhigacchati |
dviguṇā brahmahatyā vai ātreyīvyasane bhavet || 12-159-50||

MHB 12-159-51

सुरापो नियताहारो ब्रह्मचारी क्षमाचरः ।
ऊर्ध्वं त्रिभ्योऽथ वर्षेभ्यो यजेताग्निष्टुता परम् ।
ऋषभैकसहस्रं गा दत्त्वा शुभमवाप्नुयात् ॥ १२-१५९-५१॥
surāpo niyatāhāro brahmacārī kṣamācaraḥ |
ūrdhvaṃ tribhyo'tha varṣebhyo yajetāgniṣṭutā param |
ṛṣabhaikasahasraṃ gā dattvā śubhamavāpnuyāt || 12-159-51||

MHB 12-159-52

वैश्यं हत्वा तु वर्षे द्वे ऋषभैकशताश्च गाः ।
शूद्रं हत्वाब्दमेवैकमृषभैकादशाश्च गाः ॥ १२-१५९-५२॥
vaiśyaṃ hatvā tu varṣe dve ṛṣabhaikaśatāśca gāḥ |
śūdraṃ hatvābdamevaikamṛṣabhaikādaśāśca gāḥ || 12-159-52||

MHB 12-159-53

श्वबर्बरखरान्हत्वा शौद्रमेव व्रतं चरेत् ।
मार्जारचाषमण्डूकान्काकं भासं च मूषकम् ॥ १२-१५९-५३॥
śvabarbarakharānhatvā śaudrameva vrataṃ caret |
mārjāracāṣamaṇḍūkānkākaṃ bhāsaṃ ca mūṣakam || 12-159-53||

MHB 12-159-54

उक्तः पशुसमो धर्मो राजन्प्राणिनिपातनात् ।
प्रायश्चित्तान्यथान्यानि प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः ॥ १२-१५९-५४॥
uktaḥ paśusamo dharmo rājanprāṇinipātanāt |
prāyaścittānyathānyāni pravakṣyāmyanupūrvaśaḥ || 12-159-54||

MHB 12-159-55

तल्पे चान्यस्य चौर्ये च पृथक्संवत्सरं चरेत् ।
त्रीणि श्रोत्रियभार्यायां परदारे तु द्वे स्मृते ॥ १२-१५९-५५॥
talpe cānyasya caurye ca pṛthaksaṃvatsaraṃ caret |
trīṇi śrotriyabhāryāyāṃ paradāre tu dve smṛte || 12-159-55||

MHB 12-159-56

काले चतुर्थे भुञ्जानो ब्रह्मचारी व्रती भवेत् ।
स्थानासनाभ्यां विहरेत्त्रिरह्नोऽभ्युदितादपः ।
एवमेव निराचान्तो यश्चाग्नीनपविध्यति ॥ १२-१५९-५६॥
kāle caturthe bhuñjāno brahmacārī vratī bhavet |
sthānāsanābhyāṃ viharettrirahno'bhyuditādapaḥ |
evameva nirācānto yaścāgnīnapavidhyati || 12-159-56||

MHB 12-159-57

त्यजत्यकारणे यश्च पितरं मातरं तथा ।
पतितः स्यात्स कौरव्य तथा धर्मेषु निश्चयः ॥ १२-१५९-५७॥
tyajatyakāraṇe yaśca pitaraṃ mātaraṃ tathā |
patitaḥ syātsa kauravya tathā dharmeṣu niścayaḥ || 12-159-57||

MHB 12-159-58

ग्रासाच्छादनमत्यर्थं दद्यादिति निदर्शनम् ।
भार्यायां व्यभिचारिण्यां निरुद्धायां विशेषतः ।
यत्पुंसां परदारेषु तच्चैनां चारयेद्व्रतम् ॥ १२-१५९-५८॥
grāsācchādanamatyarthaṃ dadyāditi nidarśanam |
bhāryāyāṃ vyabhicāriṇyāṃ niruddhāyāṃ viśeṣataḥ |
yatpuṃsāṃ paradāreṣu taccaināṃ cārayedvratam || 12-159-58||

MHB 12-159-59

श्रेयांसं शयने हित्वा या पापीयांसमृच्छति ।
श्वभिस्तां खादयेद्राजा संस्थाने बहुसंवृते ॥ १२-१५९-५९॥
śreyāṃsaṃ śayane hitvā yā pāpīyāṃsamṛcchati |
śvabhistāṃ khādayedrājā saṃsthāne bahusaṃvṛte || 12-159-59||

MHB 12-159-60

पुमांसं बन्धयेत्प्राज्ञः शयने तप्त आयसे ।
अप्यादधीत दारूणि तत्र दह्येत पापकृत् ॥ १२-१५९-६०॥
pumāṃsaṃ bandhayetprājñaḥ śayane tapta āyase |
apyādadhīta dārūṇi tatra dahyeta pāpakṛt || 12-159-60||

MHB 12-159-61

एष दण्डो महाराज स्त्रीणां भर्तृव्यतिक्रमे ।
संवत्सराभिशस्तस्य दुष्टस्य द्विगुणो भवेत् ॥ १२-१५९-६१॥
eṣa daṇḍo mahārāja strīṇāṃ bhartṛvyatikrame |
saṃvatsarābhiśastasya duṣṭasya dviguṇo bhavet || 12-159-61||

MHB 12-159-62

द्वे तस्य त्रीणि वर्षाणि चत्वारि सहसेविनः ।
कुचरः पञ्च वर्षाणि चरेद्भैक्षं मुनिव्रतः ॥ १२-१५९-६२॥
dve tasya trīṇi varṣāṇi catvāri sahasevinaḥ |
kucaraḥ pañca varṣāṇi caredbhaikṣaṃ munivrataḥ || 12-159-62||

MHB 12-159-63

परिवित्तिः परिवेत्ता यया च परिविद्यते ।
पाणिग्राहश्च धर्मेण सर्वे ते पतिताः स्मृताः ॥ १२-१५९-६३॥
parivittiḥ parivettā yayā ca parividyate |
pāṇigrāhaśca dharmeṇa sarve te patitāḥ smṛtāḥ || 12-159-63||

MHB 12-159-64

चरेयुः सर्व एवैते वीरहा यद्व्रतं चरेत् ।
चान्द्रायणं चरेन्मासं कृच्छ्रं वा पापशुद्धये ॥ १२-१५९-६४॥
careyuḥ sarva evaite vīrahā yadvrataṃ caret |
cāndrāyaṇaṃ carenmāsaṃ kṛcchraṃ vā pāpaśuddhaye || 12-159-64||

MHB 12-159-65

परिवेत्ता प्रयच्छेत परिवित्ताय तां स्नुषाम् ।
ज्येष्ठेन त्वभ्यनुज्ञातो यवीयान्प्रत्यनन्तरम् ।
एनसो मोक्षमाप्नोति सा च तौ चैव धर्मतः ॥ १२-१५९-६५॥
parivettā prayaccheta parivittāya tāṃ snuṣām |
jyeṣṭhena tvabhyanujñāto yavīyānpratyanantaram |
enaso mokṣamāpnoti sā ca tau caiva dharmataḥ || 12-159-65||

MHB 12-159-66

अमानुषीषु गोवर्जमनावृष्टिर्न दुष्यति ।
अधिष्ठातारमत्तारं पशूनां पुरुषं विदुः ॥ १२-१५९-६६॥
amānuṣīṣu govarjamanāvṛṣṭirna duṣyati |
adhiṣṭhātāramattāraṃ paśūnāṃ puruṣaṃ viduḥ || 12-159-66||

MHB 12-159-67

परिधायोर्ध्ववालं तु पात्रमादाय मृन्मयम् ।
चरेत्सप्त गृहान्भैक्षं स्वकर्म परिकीर्तयन् ॥ १२-१५९-६७॥
paridhāyordhvavālaṃ tu pātramādāya mṛnmayam |
caretsapta gṛhānbhaikṣaṃ svakarma parikīrtayan || 12-159-67||

MHB 12-159-68

तत्रैव लब्धभोजी स्याद्द्वादशाहात्स शुध्यति ।
चरेत्संवत्सरं चापि तद्व्रतं यन्निराकृति ॥ १२-१५९-६८॥
tatraiva labdhabhojī syāddvādaśāhātsa śudhyati |
caretsaṃvatsaraṃ cāpi tadvrataṃ yannirākṛti || 12-159-68||

MHB 12-159-69

भवेत्तु मानुषेष्वेवं प्रायश्चित्तमनुत्तमम् ।
दानं वादानसक्तेषु सर्वमेव प्रकल्पयेत् ।
अनास्तिकेषु गोमात्रं प्राणमेकं प्रचक्षते ॥ १२-१५९-६९॥
bhavettu mānuṣeṣvevaṃ prāyaścittamanuttamam |
dānaṃ vādānasakteṣu sarvameva prakalpayet |
anāstikeṣu gomātraṃ prāṇamekaṃ pracakṣate || 12-159-69||

MHB 12-159-70

श्ववराहमनुष्याणां कुक्कुटस्य खरस्य च ।
मांसं मूत्रपुरीषं च प्राश्य संस्कारमर्हति ॥ १२-१५९-७०॥
śvavarāhamanuṣyāṇāṃ kukkuṭasya kharasya ca |
māṃsaṃ mūtrapurīṣaṃ ca prāśya saṃskāramarhati || 12-159-70||

MHB 12-159-71

ब्राह्मणस्य सुरापस्य गन्धमाघ्राय सोमपः ।
अपस्त्र्यहं पिबेदुष्णास्त्र्यहमुष्णं पयः पिबेत् ।
त्र्यहमुष्णं घृतं पीत्वा वायुभक्षो भवेत्त्र्यहम् ॥ १२-१५९-७१॥
brāhmaṇasya surāpasya gandhamāghrāya somapaḥ |
apastryahaṃ pibeduṣṇāstryahamuṣṇaṃ payaḥ pibet |
tryahamuṣṇaṃ ghṛtaṃ pītvā vāyubhakṣo bhavettryaham || 12-159-71||

MHB 12-159-72

एवमेतत्समुद्दिष्टं प्रायश्चित्तं सनातनम् ।
ब्राह्मणस्य विशेषेण तत्त्वज्ञानेन जायते ॥ १२-१५९-७२॥
evametatsamuddiṣṭaṃ prāyaścittaṃ sanātanam |
brāhmaṇasya viśeṣeṇa tattvajñānena jāyate || 12-159-72||

Adhyaya: 160/353 (87)

MHB 12-160-1

वैशंपायन उवाच ।
कथान्तरमथासाद्य खड्गयुद्धविशारदः ।
नकुलः शरतल्पस्थमिदमाह पितामहम् ॥ १२-१६०-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
kathāntaramathāsādya khaḍgayuddhaviśāradaḥ |
nakulaḥ śaratalpasthamidamāha pitāmaham || 12-160-1||

MHB 12-160-2

धनुः प्रहरणं श्रेष्ठमिति वादः पितामह ।
मतस्तु मम धर्मज्ञ खड्ग एव सुसंशितः ॥ १२-१६०-२॥
dhanuḥ praharaṇaṃ śreṣṭhamiti vādaḥ pitāmaha |
matastu mama dharmajña khaḍga eva susaṃśitaḥ || 12-160-2||

MHB 12-160-3

विशीर्णे कार्मुके राजन्प्रक्षीणेषु च वाजिषु ।
खड्गेन शक्यते युद्धे साध्वात्मा परिरक्षितुम् ॥ १२-१६०-३॥
viśīrṇe kārmuke rājanprakṣīṇeṣu ca vājiṣu |
khaḍgena śakyate yuddhe sādhvātmā parirakṣitum || 12-160-3||

MHB 12-160-4

शरासनधरांश्चैव गदाशक्तिधरांस्तथा ।
एकः खड्गधरो वीरः समर्थः प्रतिबाधितुम् ॥ १२-१६०-४॥
śarāsanadharāṃścaiva gadāśaktidharāṃstathā |
ekaḥ khaḍgadharo vīraḥ samarthaḥ pratibādhitum || 12-160-4||

MHB 12-160-5

अत्र मे संशयश्चैव कौतूहलमतीव च ।
किं स्वित्प्रहरणं श्रेष्ठं सर्वयुद्धेषु पार्थिव ॥ १२-१६०-५॥
atra me saṃśayaścaiva kautūhalamatīva ca |
kiṃ svitpraharaṇaṃ śreṣṭhaṃ sarvayuddheṣu pārthiva || 12-160-5||

MHB 12-160-6

कथं चोत्पादितः खड्गः कस्यार्थाय च केन वा ।
पूर्वाचार्यं च खड्गस्य प्रब्रूहि प्रपितामह ॥ १२-१६०-६॥
kathaṃ cotpāditaḥ khaḍgaḥ kasyārthāya ca kena vā |
pūrvācāryaṃ ca khaḍgasya prabrūhi prapitāmaha || 12-160-6||

MHB 12-160-7

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा माद्रीपुत्रस्य धीमतः ।
सर्वकौशलसंयुक्तं सूक्ष्मचित्रार्थवच्छुभम् ॥ १२-१६०-७॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā mādrīputrasya dhīmataḥ |
sarvakauśalasaṃyuktaṃ sūkṣmacitrārthavacchubham || 12-160-7||

MHB 12-160-8

ततस्तस्योत्तरं वाक्यं स्वरवर्णोपपादितम् ।
शिक्षान्यायोपसंपन्नं द्रोणशिष्याय पृच्छते ॥ १२-१६०-८॥
tatastasyottaraṃ vākyaṃ svaravarṇopapāditam |
śikṣānyāyopasaṃpannaṃ droṇaśiṣyāya pṛcchate || 12-160-8||

MHB 12-160-9

उवाच सर्वधर्मज्ञो धनुर्वेदस्य पारगः ।
शरतल्पगतो भीष्मो नकुलाय महात्मने ॥ १२-१६०-९॥
uvāca sarvadharmajño dhanurvedasya pāragaḥ |
śaratalpagato bhīṣmo nakulāya mahātmane || 12-160-9||

MHB 12-160-10

तत्त्वं शृणुष्व माद्रेय यदेतत्परिपृच्छसि ।
प्रबोधितोऽस्मि भवता धातुमानिव पर्वतः ॥ १२-१६०-१०॥
tattvaṃ śṛṇuṣva mādreya yadetatparipṛcchasi |
prabodhito'smi bhavatā dhātumāniva parvataḥ || 12-160-10||

MHB 12-160-11

सलिलैकार्णवं तात पुरा सर्वमभूदिदम् ।
निष्प्रकम्पमनाकाशमनिर्देश्यमहीतलम् ॥ १२-१६०-११॥
salilaikārṇavaṃ tāta purā sarvamabhūdidam |
niṣprakampamanākāśamanirdeśyamahītalam || 12-160-11||

MHB 12-160-12

तमःसंवृतमस्पर्शमतिगम्भीरदर्शनम् ।
निःशब्दं चाप्रमेयं च तत्र जज्ञे पितामहः ॥ १२-१६०-१२॥
tamaḥsaṃvṛtamasparśamatigambhīradarśanam |
niḥśabdaṃ cāprameyaṃ ca tatra jajñe pitāmahaḥ || 12-160-12||

MHB 12-160-13

सोऽसृजद्वायुमग्निं च भास्करं चापि वीर्यवान् ।
आकाशमसृजच्चोर्ध्वमधो भूमिं च नैरृतिम् ॥ १२-१६०-१३॥
so'sṛjadvāyumagniṃ ca bhāskaraṃ cāpi vīryavān |
ākāśamasṛjaccordhvamadho bhūmiṃ ca nairṛtim || 12-160-13||

MHB 12-160-14

नभः सचन्द्रतारं च नक्षत्राणि ग्रहांस्तथा ।
संवत्सरानहोरात्रानृतूनथ लवान्क्षणान् ॥ १२-१६०-१४॥
nabhaḥ sacandratāraṃ ca nakṣatrāṇi grahāṃstathā |
saṃvatsarānahorātrānṛtūnatha lavānkṣaṇān || 12-160-14||

MHB 12-160-15

ततः शरीरं लोकस्थं स्थापयित्वा पितामहः ।
जनयामास भगवान्पुत्रानुत्तमतेजसः ॥ १२-१६०-१५॥
tataḥ śarīraṃ lokasthaṃ sthāpayitvā pitāmahaḥ |
janayāmāsa bhagavānputrānuttamatejasaḥ || 12-160-15||

MHB 12-160-16

मरीचिमृषिमत्रिं च पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् ।
वसिष्ठाङ्गिरसौ चोभौ रुद्रं च प्रभुमीश्वरम् ॥ १२-१६०-१६॥
marīcimṛṣimatriṃ ca pulastyaṃ pulahaṃ kratum |
vasiṣṭhāṅgirasau cobhau rudraṃ ca prabhumīśvaram || 12-160-16||

MHB 12-160-17

प्राचेतसस्तथा दक्षः कन्याः षष्टिमजीजनत् ।
ता वै ब्रह्मर्षयः सर्वाः प्रजार्थं प्रतिपेदिरे ॥ १२-१६०-१७॥
prācetasastathā dakṣaḥ kanyāḥ ṣaṣṭimajījanat |
tā vai brahmarṣayaḥ sarvāḥ prajārthaṃ pratipedire || 12-160-17||

MHB 12-160-18

ताभ्यो विश्वानि भूतानि देवाः पितृगणास्तथा ।
गन्धर्वाप्सरसश्चैव रक्षांसि विविधानि च ॥ १२-१६०-१८॥
tābhyo viśvāni bhūtāni devāḥ pitṛgaṇāstathā |
gandharvāpsarasaścaiva rakṣāṃsi vividhāni ca || 12-160-18||

MHB 12-160-19

पतत्रिमृगमीनाश्च प्लवंगाश्च महोरगाः ।
नानाकृतिबलाश्चान्ये जलक्षितिविचारिणः ॥ १२-१६०-१९॥
patatrimṛgamīnāśca plavaṃgāśca mahoragāḥ |
nānākṛtibalāścānye jalakṣitivicāriṇaḥ || 12-160-19||

MHB 12-160-20

औद्भिदाः स्वेदजाश्चैव अण्डजाश्च जरायुजाः ।
जज्ञे तात तथा सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥ १२-१६०-२०॥
audbhidāḥ svedajāścaiva aṇḍajāśca jarāyujāḥ |
jajñe tāta tathā sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam || 12-160-20||

MHB 12-160-21

भूतसर्गमिमं कृत्वा सर्वलोकपितामहः ।
शाश्वतं वेदपठितं धर्मं च युयुजे पुनः ॥ १२-१६०-२१॥
bhūtasargamimaṃ kṛtvā sarvalokapitāmahaḥ |
śāśvataṃ vedapaṭhitaṃ dharmaṃ ca yuyuje punaḥ || 12-160-21||

MHB 12-160-22

तस्मिन्धर्मे स्थिता देवाः सहाचार्यपुरोहिताः ।
आदित्या वसवो रुद्राः ससाध्या मरुदश्विनः ॥ १२-१६०-२२॥
tasmindharme sthitā devāḥ sahācāryapurohitāḥ |
ādityā vasavo rudrāḥ sasādhyā marudaśvinaḥ || 12-160-22||

MHB 12-160-23

भृग्वत्र्यङ्गिरसः सिद्धाः काश्यपश्च तपोधनः ।
वसिष्ठगौतमागस्त्यास्तथा नारदपर्वतौ ॥ १२-१६०-२३॥
bhṛgvatryaṅgirasaḥ siddhāḥ kāśyapaśca tapodhanaḥ |
vasiṣṭhagautamāgastyāstathā nāradaparvatau || 12-160-23||

MHB 12-160-24

ऋषयो वालखिल्याश्च प्रभासाः सिकतास्तथा ।
घृताचाः सोमवायव्या वैखानसमरीचिपाः ॥ १२-१६०-२४॥
ṛṣayo vālakhilyāśca prabhāsāḥ sikatāstathā |
ghṛtācāḥ somavāyavyā vaikhānasamarīcipāḥ || 12-160-24||

MHB 12-160-25

अकृष्टाश्चैव हंसाश्च ऋषयोऽथाग्नियोनिजाः ।
वानप्रस्थाः पृश्नयश्च स्थिता ब्रह्मानुशासने ॥ १२-१६०-२५॥
akṛṣṭāścaiva haṃsāśca ṛṣayo'thāgniyonijāḥ |
vānaprasthāḥ pṛśnayaśca sthitā brahmānuśāsane || 12-160-25||

MHB 12-160-26

दानवेन्द्रास्त्वतिक्रम्य तत्पितामहशासनम् ।
धर्मस्यापचयं चक्रुः क्रोधलोभसमन्विताः ॥ १२-१६०-२६॥
dānavendrāstvatikramya tatpitāmahaśāsanam |
dharmasyāpacayaṃ cakruḥ krodhalobhasamanvitāḥ || 12-160-26||

MHB 12-160-27

हिरण्यकशिपुश्चैव हिरण्याक्षो विरोचनः ।
शम्बरो विप्रचित्तिश्च प्रह्रादो नमुचिर्बलिः ॥ १२-१६०-२७॥
hiraṇyakaśipuścaiva hiraṇyākṣo virocanaḥ |
śambaro vipracittiśca prahrādo namucirbaliḥ || 12-160-27||

MHB 12-160-28

एते चान्ये च बहवः सगणा दैत्यदानवाः ।
धर्मसेतुमतिक्रम्य रेमिरेऽधर्मनिश्चयाः ॥ १२-१६०-२८॥
ete cānye ca bahavaḥ sagaṇā daityadānavāḥ |
dharmasetumatikramya remire'dharmaniścayāḥ || 12-160-28||

MHB 12-160-29

सर्वे स्म तुल्यजातीया यथा देवास्तथा वयम् ।
इत्येवं हेतुमास्थाय स्पर्धमानाः सुरर्षिभिः ॥ १२-१६०-२९॥
sarve sma tulyajātīyā yathā devāstathā vayam |
ityevaṃ hetumāsthāya spardhamānāḥ surarṣibhiḥ || 12-160-29||

MHB 12-160-30

न प्रियं नाप्यनुक्रोशं चक्रुर्भूतेषु भारत ।
त्रीनुपायानतिक्रम्य दण्डेन रुरुधुः प्रजाः ।
न जग्मुः संविदं तैश्च दर्पादसुरसत्तमाः ॥ १२-१६०-३०॥
na priyaṃ nāpyanukrośaṃ cakrurbhūteṣu bhārata |
trīnupāyānatikramya daṇḍena rurudhuḥ prajāḥ |
na jagmuḥ saṃvidaṃ taiśca darpādasurasattamāḥ || 12-160-30||

MHB 12-160-31

अथ वै भगवान्ब्रह्मा ब्रह्मर्षिभिरुपस्थितः ।
तदा हिमवतः पृष्ठे सुरम्ये पद्मतारके ॥ १२-१६०-३१॥
atha vai bhagavānbrahmā brahmarṣibhirupasthitaḥ |
tadā himavataḥ pṛṣṭhe suramye padmatārake || 12-160-31||

MHB 12-160-32

शतयोजनविस्तारे मणिमुक्ताचयाचिते ।
तस्मिन्गिरिवरे पुत्र पुष्पितद्रुमकानने ।
तस्थौ स विबुधश्रेष्ठो ब्रह्मा लोकार्थसिद्धये ॥ १२-१६०-३२॥
śatayojanavistāre maṇimuktācayācite |
tasmingirivare putra puṣpitadrumakānane |
tasthau sa vibudhaśreṣṭho brahmā lokārthasiddhaye || 12-160-32||

MHB 12-160-33

ततो वर्षसहस्रान्ते वितानमकरोत्प्रभुः ।
विधिना कल्पदृष्टेन यथोक्तेनोपपादितम् ॥ १२-१६०-३३॥
tato varṣasahasrānte vitānamakarotprabhuḥ |
vidhinā kalpadṛṣṭena yathoktenopapāditam || 12-160-33||

MHB 12-160-34

ऋषिभिर्यज्ञपटुभिर्यथावत्कर्मकर्तृभिः ।
मरुद्भिः परिसंस्तीर्णं दीप्यमानैश्च पावकैः ॥ १२-१६०-३४॥
ṛṣibhiryajñapaṭubhiryathāvatkarmakartṛbhiḥ |
marudbhiḥ parisaṃstīrṇaṃ dīpyamānaiśca pāvakaiḥ || 12-160-34||

MHB 12-160-35

काञ्चनैर्यज्ञभाण्डैश्च भ्राजिष्णुभिरलंकृतम् ।
वृतं देवगणैश्चैव प्रबभौ यज्ञमण्डलम् ॥ १२-१६०-३५॥
kāñcanairyajñabhāṇḍaiśca bhrājiṣṇubhiralaṃkṛtam |
vṛtaṃ devagaṇaiścaiva prababhau yajñamaṇḍalam || 12-160-35||

MHB 12-160-36

तथा ब्रह्मर्षिभिश्चैव सदस्यैरुपशोभितम् ।
तत्र घोरतमं वृत्तमृषीणां मे परिश्रुतम् ॥ १२-१६०-३६॥
tathā brahmarṣibhiścaiva sadasyairupaśobhitam |
tatra ghoratamaṃ vṛttamṛṣīṇāṃ me pariśrutam || 12-160-36||

MHB 12-160-37

चन्द्रमा विमलं व्योम यथाभ्युदिततारकम् ।
विदार्याग्निं तथा भूतमुत्थितं श्रूयते ततः ॥ १२-१६०-३७॥
candramā vimalaṃ vyoma yathābhyuditatārakam |
vidāryāgniṃ tathā bhūtamutthitaṃ śrūyate tataḥ || 12-160-37||

MHB 12-160-38

नीलोत्पलसवर्णाभं तीक्ष्णदंष्ट्रं कृशोदरम् ।
प्रांशु दुर्दर्शनं चैवाप्यतितेजस्तथैव च ॥ १२-१६०-३८॥
nīlotpalasavarṇābhaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃ kṛśodaram |
prāṃśu durdarśanaṃ caivāpyatitejastathaiva ca || 12-160-38||

MHB 12-160-39

तस्मिन्नुत्पतमाने च प्रचचाल वसुंधरा ।
तत्रोर्मिकलिलावर्तश्चुक्षुभे च महार्णवः ॥ १२-१६०-३९॥
tasminnutpatamāne ca pracacāla vasuṃdharā |
tatrormikalilāvartaścukṣubhe ca mahārṇavaḥ || 12-160-39||

MHB 12-160-40

पेतुरुल्का महोत्पाताः शाखाश्च मुमुचुर्द्रुमाः ।
अप्रसन्ना दिशः सर्वाः पवनश्चाशिवो ववौ ।
मुहुर्मुहुश्च भूतानि प्राव्यथन्त भयात्तथा ॥ १२-१६०-४०॥
peturulkā mahotpātāḥ śākhāśca mumucurdrumāḥ |
aprasannā diśaḥ sarvāḥ pavanaścāśivo vavau |
muhurmuhuśca bhūtāni prāvyathanta bhayāttathā || 12-160-40||

MHB 12-160-41

ततः सुतुमुलं दृष्ट्वा तदद्भुतमुपस्थितम् ।
महर्षिसुरगन्धर्वानुवाचेदं पितामहः ॥ १२-१६०-४१॥
tataḥ sutumulaṃ dṛṣṭvā tadadbhutamupasthitam |
maharṣisuragandharvānuvācedaṃ pitāmahaḥ || 12-160-41||

MHB 12-160-42

मयैतच्चिन्तितं भूतमसिर्नामैष वीर्यवान् ।
रक्षणार्थाय लोकस्य वधाय च सुरद्विषाम् ॥ १२-१६०-४२॥
mayaitaccintitaṃ bhūtamasirnāmaiṣa vīryavān |
rakṣaṇārthāya lokasya vadhāya ca suradviṣām || 12-160-42||

MHB 12-160-43

ततस्तद्रूपमुत्सृज्य बभौ निस्त्रिंश एव सः ।
विमलस्तीक्ष्णधारश्च कालान्तक इवोद्यतः ॥ १२-१६०-४३॥
tatastadrūpamutsṛjya babhau nistriṃśa eva saḥ |
vimalastīkṣṇadhāraśca kālāntaka ivodyataḥ || 12-160-43||

MHB 12-160-44

ततस्तं शितिकण्ठाय रुद्रायर्षभकेतवे ।
ब्रह्मा ददावसिं दीप्तमधर्मप्रतिवारणम् ॥ १२-१६०-४४॥
tatastaṃ śitikaṇṭhāya rudrāyarṣabhaketave |
brahmā dadāvasiṃ dīptamadharmaprativāraṇam || 12-160-44||

MHB 12-160-45

ततः स भगवान्रुद्रो ब्रह्मर्षिगणसंस्तुतः ।
प्रगृह्यासिममेयात्मा रूपमन्यच्चकार ह ॥ १२-१६०-४५॥
tataḥ sa bhagavānrudro brahmarṣigaṇasaṃstutaḥ |
pragṛhyāsimameyātmā rūpamanyaccakāra ha || 12-160-45||

MHB 12-160-46

चतुर्बाहुः स्पृशन्मूर्ध्ना भूस्थितोऽपि नभस्तलम् ।
ऊर्ध्वदृष्टिर्महालिङ्गो मुखाज्ज्वालाः समुत्सृजन् ।
विकुर्वन्बहुधा वर्णान्नीलपाण्डुरलोहितान् ॥ १२-१६०-४६॥
caturbāhuḥ spṛśanmūrdhnā bhūsthito'pi nabhastalam |
ūrdhvadṛṣṭirmahāliṅgo mukhājjvālāḥ samutsṛjan |
vikurvanbahudhā varṇānnīlapāṇḍuralohitān || 12-160-46||

MHB 12-160-47

बिभ्रत्कृष्णाजिनं वासो हेमप्रवरतारकम् ।
नेत्रं चैकं ललाटेन भास्करप्रतिमं महत् ।
शुशुभाते च विमले द्वे नेत्रे कृष्णपिङ्गले ॥ १२-१६०-४७॥
bibhratkṛṣṇājinaṃ vāso hemapravaratārakam |
netraṃ caikaṃ lalāṭena bhāskarapratimaṃ mahat |
śuśubhāte ca vimale dve netre kṛṣṇapiṅgale || 12-160-47||

MHB 12-160-48

ततो देवो महादेवः शूलपाणिर्भगाक्षिहा ।
संप्रगृह्य तु निस्त्रिंशं कालार्कानलसंनिभम् ॥ १२-१६०-४८॥
tato devo mahādevaḥ śūlapāṇirbhagākṣihā |
saṃpragṛhya tu nistriṃśaṃ kālārkānalasaṃnibham || 12-160-48||

MHB 12-160-49

त्रिकूटं चर्म चोद्यम्य सविद्युतमिवाम्बुदम् ।
चचार विविधान्मार्गान्महाबलपराक्रमः ।
विधुन्वन्नसिमाकाशे दानवान्तचिकीर्षया ॥ १२-१६०-४९॥
trikūṭaṃ carma codyamya savidyutamivāmbudam |
cacāra vividhānmārgānmahābalaparākramaḥ |
vidhunvannasimākāśe dānavāntacikīrṣayā || 12-160-49||

MHB 12-160-50

तस्य नादं विनदतो महाहासं च मुञ्चतः ।
बभौ प्रतिभयं रूपं तदा रुद्रस्य भारत ॥ १२-१६०-५०॥
tasya nādaṃ vinadato mahāhāsaṃ ca muñcataḥ |
babhau pratibhayaṃ rūpaṃ tadā rudrasya bhārata || 12-160-50||

MHB 12-160-51

तद्रूपधारिणं रुद्रं रौद्रकर्म चिकीर्षवः ।
निशम्य दानवाः सर्वे हृष्टाः समभिदुद्रुवुः ॥ १२-१६०-५१॥
tadrūpadhāriṇaṃ rudraṃ raudrakarma cikīrṣavaḥ |
niśamya dānavāḥ sarve hṛṣṭāḥ samabhidudruvuḥ || 12-160-51||

MHB 12-160-52

अश्मभिश्चाप्यवर्षन्त प्रदीप्तैश्च तथोल्मुकैः ।
घोरैः प्रहरणैश्चान्यैः शितधारैरयोमुखैः ॥ १२-१६०-५२॥
aśmabhiścāpyavarṣanta pradīptaiśca tatholmukaiḥ |
ghoraiḥ praharaṇaiścānyaiḥ śitadhārairayomukhaiḥ || 12-160-52||

MHB 12-160-53

ततस्तद्दानवानीकं संप्रणेतारमच्युतम् ।
रुद्रखड्गबलोद्धूतं प्रचचाल मुमोह च ॥ १२-१६०-५३॥
tatastaddānavānīkaṃ saṃpraṇetāramacyutam |
rudrakhaḍgabaloddhūtaṃ pracacāla mumoha ca || 12-160-53||

MHB 12-160-54

चित्रं शीघ्रतरत्वाच्च चरन्तमसिधारिणम् ।
तमेकमसुराः सर्वे सहस्रमिति मेनिरे ॥ १२-१६०-५४॥
citraṃ śīghrataratvācca carantamasidhāriṇam |
tamekamasurāḥ sarve sahasramiti menire || 12-160-54||

MHB 12-160-55

छिन्दन्भिन्दन्रुजन्कृन्तन्दारयन्प्रमथन्नपि ।
अचरद्दैत्यसंघेषु रुद्रोऽग्निरिव कक्षगः ॥ १२-१६०-५५॥
chindanbhindanrujankṛntandārayanpramathannapi |
acaraddaityasaṃgheṣu rudro'gniriva kakṣagaḥ || 12-160-55||

MHB 12-160-56

असिवेगप्ररुग्णास्ते छिन्नबाहूरुवक्षसः ।
संप्रकृत्तोत्तमाङ्गाश्च पेतुरुर्व्यां महासुराः ॥ १२-१६०-५६॥
asivegaprarugṇāste chinnabāhūruvakṣasaḥ |
saṃprakṛttottamāṅgāśca petururvyāṃ mahāsurāḥ || 12-160-56||

MHB 12-160-57

अपरे दानवा भग्ना रुद्रघातावपीडिताः ।
अन्योन्यमभिनर्दन्तो दिशः संप्रतिपेदिरे ॥ १२-१६०-५७॥
apare dānavā bhagnā rudraghātāvapīḍitāḥ |
anyonyamabhinardanto diśaḥ saṃpratipedire || 12-160-57||

MHB 12-160-58

भूमिं केचित्प्रविविशुः पर्वतानपरे तथा ।
अपरे जग्मुराकाशमपरेऽम्भः समाविशन् ॥ १२-१६०-५८॥
bhūmiṃ kecitpraviviśuḥ parvatānapare tathā |
apare jagmurākāśamapare'mbhaḥ samāviśan || 12-160-58||

MHB 12-160-59

तस्मिन्महति संवृत्ते समरे भृशदारुणे ।
बभौ भूमिः प्रतिभया तदा रुधिरकर्दमा ॥ १२-१६०-५९॥
tasminmahati saṃvṛtte samare bhṛśadāruṇe |
babhau bhūmiḥ pratibhayā tadā rudhirakardamā || 12-160-59||

MHB 12-160-60

दानवानां शरीरैश्च महद्भिः शोणितोक्षितैः ।
समाकीर्णा महाबाहो शैलैरिव सकिंशुकैः ॥ १२-१६०-६०॥
dānavānāṃ śarīraiśca mahadbhiḥ śoṇitokṣitaiḥ |
samākīrṇā mahābāho śailairiva sakiṃśukaiḥ || 12-160-60||

MHB 12-160-61

रुधिरेण परिक्लिन्ना प्रबभौ वसुधा तदा ।
रक्तार्द्रवसना श्यामा नारीव मदविह्वला ॥ १२-१६०-६१॥
rudhireṇa pariklinnā prababhau vasudhā tadā |
raktārdravasanā śyāmā nārīva madavihvalā || 12-160-61||

MHB 12-160-62

स रुद्रो दानवान्हत्वा कृत्वा धर्मोत्तरं जगत् ।
रौद्रं रूपं विहायाशु चक्रे रूपं शिवं शिवः ॥ १२-१६०-६२॥
sa rudro dānavānhatvā kṛtvā dharmottaraṃ jagat |
raudraṃ rūpaṃ vihāyāśu cakre rūpaṃ śivaṃ śivaḥ || 12-160-62||

MHB 12-160-63

ततो महर्षयः सर्वे सर्वे देवगणास्तथा ।
जयेनाद्भुतकल्पेन देवदेवमथार्चयन् ॥ १२-१६०-६३॥
tato maharṣayaḥ sarve sarve devagaṇāstathā |
jayenādbhutakalpena devadevamathārcayan || 12-160-63||

MHB 12-160-64

ततः स भगवान्रुद्रो दानवक्षतजोक्षितम् ।
असिं धर्मस्य गोप्तारं ददौ सत्कृत्य विष्णवे ॥ १२-१६०-६४॥
tataḥ sa bhagavānrudro dānavakṣatajokṣitam |
asiṃ dharmasya goptāraṃ dadau satkṛtya viṣṇave || 12-160-64||

MHB 12-160-65

विष्णुर्मरीचये प्रादान्मरीचिर्भगवांश्च तम् ।
महर्षिभ्यो ददौ खड्गमृषयो वासवाय तु ॥ १२-१६०-६५॥
viṣṇurmarīcaye prādānmarīcirbhagavāṃśca tam |
maharṣibhyo dadau khaḍgamṛṣayo vāsavāya tu || 12-160-65||

MHB 12-160-66

महेन्द्रो लोकपालेभ्यो लोकपालास्तु पुत्रक ।
मनवे सूर्यपुत्राय ददुः खड्गं सुविस्तरम् ॥ १२-१६०-६६॥
mahendro lokapālebhyo lokapālāstu putraka |
manave sūryaputrāya daduḥ khaḍgaṃ suvistaram || 12-160-66||

MHB 12-160-67

ऊचुश्चैनं तथैवाद्यं मानुषाणां त्वमीश्वरः ।
असिना धर्मगर्भेण पालयस्व प्रजा इति ॥ १२-१६०-६७॥
ūcuścainaṃ tathaivādyaṃ mānuṣāṇāṃ tvamīśvaraḥ |
asinā dharmagarbheṇa pālayasva prajā iti || 12-160-67||

MHB 12-160-68

धर्मसेतुमतिक्रान्ताः सूक्ष्मस्थूलार्थकारणात् ।
विभज्य दण्डं रक्ष्याः स्युर्धर्मतो न यदृच्छया ॥ १२-१६०-६८॥
dharmasetumatikrāntāḥ sūkṣmasthūlārthakāraṇāt |
vibhajya daṇḍaṃ rakṣyāḥ syurdharmato na yadṛcchayā || 12-160-68||

MHB 12-160-69

दुर्वाचा निग्रहो दण्डो हिरण्यबहुलस्तथा ।
व्यङ्गनं च शरीरस्य वधो वानल्पकारणात् ॥ १२-१६०-६९॥
durvācā nigraho daṇḍo hiraṇyabahulastathā |
vyaṅganaṃ ca śarīrasya vadho vānalpakāraṇāt || 12-160-69||

MHB 12-160-70

असेरेतानि रूपाणि दुर्वाचादीनि निर्दिशेत् ।
असेरेव प्रमाणानि परिमाणव्यतिक्रमात् ॥ १२-१६०-७०॥
aseretāni rūpāṇi durvācādīni nirdiśet |
asereva pramāṇāni parimāṇavyatikramāt || 12-160-70||

MHB 12-160-71

अधिसृज्याथ पुत्रं स्वं प्रजानामधिपं ततः ।
मनुः प्रजानां रक्षार्थं क्षुपाय प्रददावसिम् ॥ १२-१६०-७१॥
adhisṛjyātha putraṃ svaṃ prajānāmadhipaṃ tataḥ |
manuḥ prajānāṃ rakṣārthaṃ kṣupāya pradadāvasim || 12-160-71||

MHB 12-160-72

क्षुपाज्जग्राह चेक्ष्वाकुरिक्ष्वाकोश्च पुरूरवाः ।
आयुश्च तस्माल्लेभे तं नहुषश्च ततो भुवि ॥ १२-१६०-७२॥
kṣupājjagrāha cekṣvākurikṣvākośca purūravāḥ |
āyuśca tasmāllebhe taṃ nahuṣaśca tato bhuvi || 12-160-72||

MHB 12-160-73

ययातिर्नहुषाच्चापि पूरुस्तस्माच्च लब्धवान् ।
आमूर्तरयसस्तस्मात्ततो भूमिशयो नृपः ॥ १२-१६०-७३॥
yayātirnahuṣāccāpi pūrustasmācca labdhavān |
āmūrtarayasastasmāttato bhūmiśayo nṛpaḥ || 12-160-73||

MHB 12-160-74

भरतश्चापि दौःषन्तिर्लेभे भूमिशयादसिम् ।
तस्माच्च लेभे धर्मज्ञो राजन्नैडबिडस्तथा ॥ १२-१६०-७४॥
bharataścāpi dauḥṣantirlebhe bhūmiśayādasim |
tasmācca lebhe dharmajño rājannaiḍabiḍastathā || 12-160-74||

MHB 12-160-75

ततश्चैडबिडाल्लेभे धुन्धुमारो जनेश्वरः ।
धुन्धुमाराच्च काम्बोजो मुचुकुन्दस्ततोऽलभत् ॥ १२-१६०-७५॥
tataścaiḍabiḍāllebhe dhundhumāro janeśvaraḥ |
dhundhumārācca kāmbojo mucukundastato'labhat || 12-160-75||

MHB 12-160-76

मुचुकुन्दान्मरुत्तश्च मरुत्तादपि रैवतः ।
रैवताद्युवनाश्वश्च युवनाश्वात्ततो रघुः ॥ १२-१६०-७६॥
mucukundānmaruttaśca maruttādapi raivataḥ |
raivatādyuvanāśvaśca yuvanāśvāttato raghuḥ || 12-160-76||

MHB 12-160-77

इक्ष्वाकुवंशजस्तस्माद्धरिणाश्वः प्रतापवान् ।
हरिणाश्वादसिं लेभे शुनकः शुनकादपि ॥ १२-१६०-७७॥
ikṣvākuvaṃśajastasmāddhariṇāśvaḥ pratāpavān |
hariṇāśvādasiṃ lebhe śunakaḥ śunakādapi || 12-160-77||

MHB 12-160-78

उशीनरो वै धर्मात्मा तस्माद्भोजाः सयादवाः ।
यदुभ्यश्च शिबिर्लेभे शिबेश्चापि प्रतर्दनः ॥ १२-१६०-७८॥
uśīnaro vai dharmātmā tasmādbhojāḥ sayādavāḥ |
yadubhyaśca śibirlebhe śibeścāpi pratardanaḥ || 12-160-78||

MHB 12-160-79

प्रतर्दनादष्टकश्च रुशदश्वोऽष्टकादपि ।
रुशदश्वाद्भरद्वाजो द्रोणस्तस्मात्कृपस्ततः ।
ततस्त्वं भ्रातृभिः सार्धं परमासिमवाप्तवान् ॥ १२-१६०-७९॥
pratardanādaṣṭakaśca ruśadaśvo'ṣṭakādapi |
ruśadaśvādbharadvājo droṇastasmātkṛpastataḥ |
tatastvaṃ bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ paramāsimavāptavān || 12-160-79||

MHB 12-160-80

कृत्तिकाश्चास्य नक्षत्रमसेरग्निश्च दैवतम् ।
रोहिण्यो गोत्रमस्याथ रुद्रश्च गुरुरुत्तमः ॥ १२-१६०-८०॥
kṛttikāścāsya nakṣatramaseragniśca daivatam |
rohiṇyo gotramasyātha rudraśca gururuttamaḥ || 12-160-80||

MHB 12-160-81

असेरष्टौ च नामानि रहस्यानि निबोध मे ।
पाण्डवेय सदा यानि कीर्तयँल्लभते जयम् ॥ १२-१६०-८१॥
aseraṣṭau ca nāmāni rahasyāni nibodha me |
pāṇḍaveya sadā yāni kīrtaya~llabhate jayam || 12-160-81||

MHB 12-160-82

असिर्विशसनः खड्गस्तीक्ष्णवर्त्मा दुरासदः ।
श्रीगर्भो विजयश्चैव धर्मपालस्तथैव च ॥ १२-१६०-८२॥
asirviśasanaḥ khaḍgastīkṣṇavartmā durāsadaḥ |
śrīgarbho vijayaścaiva dharmapālastathaiva ca || 12-160-82||

MHB 12-160-83

अग्र्यः प्रहरणानां च खड्गो माद्रवतीसुत ।
महेश्वरप्रणीतश्च पुराणे निश्चयं गतः ॥ १२-१६०-८३॥
agryaḥ praharaṇānāṃ ca khaḍgo mādravatīsuta |
maheśvarapraṇītaśca purāṇe niścayaṃ gataḥ || 12-160-83||

MHB 12-160-84

पृथुस्तूत्पादयामास धनुराद्यमरिंदम ।
तेनेयं पृथिवी पूर्वं वैन्येन परिरक्षिता ॥ १२-१६०-८४॥
pṛthustūtpādayāmāsa dhanurādyamariṃdama |
teneyaṃ pṛthivī pūrvaṃ vainyena parirakṣitā || 12-160-84||

MHB 12-160-85

तदेतदार्षं माद्रेय प्रमाणं कर्तुमर्हसि ।
असेश्च पूजा कर्तव्या सदा युद्धविशारदैः ॥ १२-१६०-८५॥
tadetadārṣaṃ mādreya pramāṇaṃ kartumarhasi |
aseśca pūjā kartavyā sadā yuddhaviśāradaiḥ || 12-160-85||

MHB 12-160-86

इत्येष प्रथमः कल्पो व्याख्यातस्ते सुविस्तरः ।
असेरुत्पत्तिसंसर्गो यथावद्भरतर्षभ ॥ १२-१६०-८६॥
ityeṣa prathamaḥ kalpo vyākhyātaste suvistaraḥ |
aserutpattisaṃsargo yathāvadbharatarṣabha || 12-160-86||

MHB 12-160-87

सर्वथैतदिह श्रुत्वा खड्गसाधनमुत्तमम् ।
लभते पुरुषः कीर्तिं प्रेत्य चानन्त्यमश्नुते ॥ १२-१६०-८७॥
sarvathaitadiha śrutvā khaḍgasādhanamuttamam |
labhate puruṣaḥ kīrtiṃ pretya cānantyamaśnute || 12-160-87||

Adhyaya: 161/353 (48)

MHB 12-161-1

वैशंपायन उवाच ।
इत्युक्तवति भीष्मे तु तूष्णींभूते युधिष्ठिरः ।
पप्रच्छावसरं गत्वा भ्रातॄन्विदुरपञ्चमान् ॥ १२-१६१-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
ityuktavati bhīṣme tu tūṣṇīṃbhūte yudhiṣṭhiraḥ |
papracchāvasaraṃ gatvā bhrātṝnvidurapañcamān || 12-161-1||

MHB 12-161-2

धर्मे चार्थे च कामे च लोकवृत्तिः समाहिता ।
तेषां गरीयान्कतमो मध्यमः को लघुश्च कः ॥ १२-१६१-२॥
dharme cārthe ca kāme ca lokavṛttiḥ samāhitā |
teṣāṃ garīyānkatamo madhyamaḥ ko laghuśca kaḥ || 12-161-2||

MHB 12-161-3

कस्मिंश्चात्मा नियन्तव्यस्त्रिवर्गविजयाय वै ।
संतुष्टा नैष्ठिकं वाक्यं यथावद्वक्तुमर्हथ ॥ १२-१६१-३॥
kasmiṃścātmā niyantavyastrivargavijayāya vai |
saṃtuṣṭā naiṣṭhikaṃ vākyaṃ yathāvadvaktumarhatha || 12-161-3||

MHB 12-161-4

ततोऽर्थगतितत्त्वज्ञः प्रथमं प्रतिभानवान् ।
जगाद विदुरो वाक्यं धर्मशास्त्रमनुस्मरन् ॥ १२-१६१-४॥
tato'rthagatitattvajñaḥ prathamaṃ pratibhānavān |
jagāda viduro vākyaṃ dharmaśāstramanusmaran || 12-161-4||

MHB 12-161-5

बाहुश्रुत्यं तपस्त्यागः श्रद्धा यज्ञक्रिया क्षमा ।
भावशुद्धिर्दया सत्यं संयमश्चात्मसंपदः ॥ १२-१६१-५॥
bāhuśrutyaṃ tapastyāgaḥ śraddhā yajñakriyā kṣamā |
bhāvaśuddhirdayā satyaṃ saṃyamaścātmasaṃpadaḥ || 12-161-5||

MHB 12-161-6

एतदेवाभिपद्यस्व मा ते भूच्चलितं मनः ।
एतन्मूलौ हि धर्मार्थावेतदेकपदं हितम् ॥ १२-१६१-६॥
etadevābhipadyasva mā te bhūccalitaṃ manaḥ |
etanmūlau hi dharmārthāvetadekapadaṃ hitam || 12-161-6||

MHB 12-161-7

धर्मेणैवर्षयस्तीर्णा धर्मे लोकाः प्रतिष्ठिताः ।
धर्मेण देवा दिविगा धर्मे चार्थः समाहितः ॥ १२-१६१-७॥
dharmeṇaivarṣayastīrṇā dharme lokāḥ pratiṣṭhitāḥ |
dharmeṇa devā divigā dharme cārthaḥ samāhitaḥ || 12-161-7||

MHB 12-161-8

धर्मो राजन्गुणश्रेष्ठो मध्यमो ह्यर्थ उच्यते ।
कामो यवीयानिति च प्रवदन्ति मनीषिणः ।
तस्माद्धर्मप्रधानेन भवितव्यं यतात्मना ॥ १२-१६१-८॥
dharmo rājanguṇaśreṣṭho madhyamo hyartha ucyate |
kāmo yavīyāniti ca pravadanti manīṣiṇaḥ |
tasmāddharmapradhānena bhavitavyaṃ yatātmanā || 12-161-8||

MHB 12-161-9

समाप्तवचने तस्मिन्नर्थशास्त्रविशारदः ।
पार्थो वाक्यार्थतत्त्वज्ञो जगौ वाक्यमतन्द्रितः ॥ १२-१६१-९॥
samāptavacane tasminnarthaśāstraviśāradaḥ |
pārtho vākyārthatattvajño jagau vākyamatandritaḥ || 12-161-9||

MHB 12-161-10

कर्मभूमिरियं राजन्निह वार्त्ता प्रशस्यते ।
कृषिवाणिज्यगोरक्ष्यं शिल्पानि विविधानि च ॥ १२-१६१-१०॥
karmabhūmiriyaṃ rājanniha vārttā praśasyate |
kṛṣivāṇijyagorakṣyaṃ śilpāni vividhāni ca || 12-161-10||

MHB 12-161-11

अर्थ इत्येव सर्वेषां कर्मणामव्यतिक्रमः ।
न ऋतेऽर्थेन वर्तेते धर्मकामाविति श्रुतिः ॥ १२-१६१-११॥
artha ityeva sarveṣāṃ karmaṇāmavyatikramaḥ |
na ṛte'rthena vartete dharmakāmāviti śrutiḥ || 12-161-11||

MHB 12-161-12

विजयी ह्यर्थवान्धर्ममाराधयितुमुत्तमम् ।
कामं च चरितुं शक्तो दुष्प्रापमकृतात्मभिः ॥ १२-१६१-१२॥
vijayī hyarthavāndharmamārādhayitumuttamam |
kāmaṃ ca carituṃ śakto duṣprāpamakṛtātmabhiḥ || 12-161-12||

MHB 12-161-13

अर्थस्यावयवावेतौ धर्मकामाविति श्रुतिः ।
अर्थसिद्ध्या हि निर्वृत्तावुभावेतौ भविष्यतः ॥ १२-१६१-१३॥
arthasyāvayavāvetau dharmakāmāviti śrutiḥ |
arthasiddhyā hi nirvṛttāvubhāvetau bhaviṣyataḥ || 12-161-13||

MHB 12-161-14

उद्भूतार्थं हि पुरुषं विशिष्टतरयोनयः ।
ब्रह्माणमिव भूतानि सततं पर्युपासते ॥ १२-१६१-१४॥
udbhūtārthaṃ hi puruṣaṃ viśiṣṭatarayonayaḥ |
brahmāṇamiva bhūtāni satataṃ paryupāsate || 12-161-14||

MHB 12-161-15

जटाजिनधरा दान्ताः पङ्कदिग्धा जितेन्द्रियाः ।
मुण्डा निस्तन्तवश्चापि वसन्त्यर्थार्थिनः पृथक् ॥ १२-१६१-१५॥
jaṭājinadharā dāntāḥ paṅkadigdhā jitendriyāḥ |
muṇḍā nistantavaścāpi vasantyarthārthinaḥ pṛthak || 12-161-15||

MHB 12-161-16

काषायवसनाश्चान्ये श्मश्रुला ह्रीसुसंवृताः ।
विद्वांसश्चैव शान्ताश्च मुक्ताः सर्वपरिग्रहैः ॥ १२-१६१-१६॥
kāṣāyavasanāścānye śmaśrulā hrīsusaṃvṛtāḥ |
vidvāṃsaścaiva śāntāśca muktāḥ sarvaparigrahaiḥ || 12-161-16||

MHB 12-161-17

अर्थार्थिनः सन्ति केचिदपरे स्वर्गकाङ्क्षिणः ।
कुलप्रत्यागमाश्चैके स्वं स्वं मार्गमनुष्ठिताः ॥ १२-१६१-१७॥
arthārthinaḥ santi kecidapare svargakāṅkṣiṇaḥ |
kulapratyāgamāścaike svaṃ svaṃ mārgamanuṣṭhitāḥ || 12-161-17||

MHB 12-161-18

आस्तिका नास्तिकाश्चैव नियताः संयमे परे ।
अप्रज्ञानं तमोभूतं प्रज्ञानं तु प्रकाशता ॥ १२-१६१-१८॥
āstikā nāstikāścaiva niyatāḥ saṃyame pare |
aprajñānaṃ tamobhūtaṃ prajñānaṃ tu prakāśatā || 12-161-18||

MHB 12-161-19

भृत्यान्भोगैर्द्विषो दण्डैर्यो योजयति सोऽर्थवान् ।
एतन्मतिमतां श्रेष्ठ मतं मम यथातथम् ।
अनयोस्तु निबोध त्वं वचनं वाक्यकण्ठयोः ॥ १२-१६१-१९॥
bhṛtyānbhogairdviṣo daṇḍairyo yojayati so'rthavān |
etanmatimatāṃ śreṣṭha mataṃ mama yathātatham |
anayostu nibodha tvaṃ vacanaṃ vākyakaṇṭhayoḥ || 12-161-19||

MHB 12-161-20

ततो धर्मार्थकुशलौ माद्रीपुत्रावनन्तरम् ।
नकुलः सहदेवश्च वाक्यं जगदतुः परम् ॥ १२-१६१-२०॥
tato dharmārthakuśalau mādrīputrāvanantaram |
nakulaḥ sahadevaśca vākyaṃ jagadatuḥ param || 12-161-20||

MHB 12-161-21

आसीनश्च शयानश्च विचरन्नपि च स्थितः ।
अर्थयोगं दृढं कुर्याद्योगैरुच्चावचैरपि ॥ १२-१६१-२१॥
āsīnaśca śayānaśca vicarannapi ca sthitaḥ |
arthayogaṃ dṛḍhaṃ kuryādyogairuccāvacairapi || 12-161-21||

MHB 12-161-22

अस्मिंस्तु वै सुसंवृत्ते दुर्लभे परमप्रिये ।
इह कामानवाप्नोति प्रत्यक्षं नात्र संशयः ॥ १२-१६१-२२॥
asmiṃstu vai susaṃvṛtte durlabhe paramapriye |
iha kāmānavāpnoti pratyakṣaṃ nātra saṃśayaḥ || 12-161-22||

MHB 12-161-23

योऽर्थो धर्मेण संयुक्तो धर्मो यश्चार्थसंयुतः ।
मध्विवामृतसंयुक्तं तस्मादेतौ मताविह ॥ १२-१६१-२३॥
yo'rtho dharmeṇa saṃyukto dharmo yaścārthasaṃyutaḥ |
madhvivāmṛtasaṃyuktaṃ tasmādetau matāviha || 12-161-23||

MHB 12-161-24

अनर्थस्य न कामोऽस्ति तथार्थोऽधर्मिणः कुतः ।
तस्मादुद्विजते लोको धर्मार्थाद्यो बहिष्कृतः ॥ १२-१६१-२४॥
anarthasya na kāmo'sti tathārtho'dharmiṇaḥ kutaḥ |
tasmādudvijate loko dharmārthādyo bahiṣkṛtaḥ || 12-161-24||

MHB 12-161-25

तस्माद्धर्मप्रधानेन साध्योऽर्थः संयतात्मना ।
विश्वस्तेषु च भूतेषु कल्पते सर्व एव हि ॥ १२-१६१-२५॥
tasmāddharmapradhānena sādhyo'rthaḥ saṃyatātmanā |
viśvasteṣu ca bhūteṣu kalpate sarva eva hi || 12-161-25||

MHB 12-161-26

धर्मं समाचरेत्पूर्वं तथार्थं धर्मसंयुतम् ।
ततः कामं चरेत्पश्चात्सिद्धार्थस्य हि तत्फलम् ॥ १२-१६१-२६॥
dharmaṃ samācaretpūrvaṃ tathārthaṃ dharmasaṃyutam |
tataḥ kāmaṃ caretpaścātsiddhārthasya hi tatphalam || 12-161-26||

MHB 12-161-27

विरेमतुस्तु तद्वाक्यमुक्त्वा तावश्विनोः सुतौ ।
भीमसेनस्तदा वाक्यमिदं वक्तुं प्रचक्रमे ॥ १२-१६१-२७॥
virematustu tadvākyamuktvā tāvaśvinoḥ sutau |
bhīmasenastadā vākyamidaṃ vaktuṃ pracakrame || 12-161-27||

MHB 12-161-28

नाकामः कामयत्यर्थं नाकामो धर्ममिच्छति ।
नाकामः कामयानोऽस्ति तस्मात्कामो विशिष्यते ॥ १२-१६१-२८॥
nākāmaḥ kāmayatyarthaṃ nākāmo dharmamicchati |
nākāmaḥ kāmayāno'sti tasmātkāmo viśiṣyate || 12-161-28||

MHB 12-161-29

कामेन युक्ता ऋषयस्तपस्येव समाहिताः ।
पलाशफलमूलाशा वायुभक्षाः सुसंयताः ॥ १२-१६१-२९॥
kāmena yuktā ṛṣayastapasyeva samāhitāḥ |
palāśaphalamūlāśā vāyubhakṣāḥ susaṃyatāḥ || 12-161-29||

MHB 12-161-30

वेदोपवादेष्वपरे युक्ताः स्वाध्यायपारगाः ।
श्राद्धयज्ञक्रियायां च तथा दानप्रतिग्रहे ॥ १२-१६१-३०॥
vedopavādeṣvapare yuktāḥ svādhyāyapāragāḥ |
śrāddhayajñakriyāyāṃ ca tathā dānapratigrahe || 12-161-30||

MHB 12-161-31

वणिजः कर्षका गोपाः कारवः शिल्पिनस्तथा ।
दैवकर्मकृतश्चैव युक्ताः कामेन कर्मसु ॥ १२-१६१-३१॥
vaṇijaḥ karṣakā gopāḥ kāravaḥ śilpinastathā |
daivakarmakṛtaścaiva yuktāḥ kāmena karmasu || 12-161-31||

MHB 12-161-32

समुद्रं चाविशन्त्यन्ये नराः कामेन संयुताः ।
कामो हि विविधाकारः सर्वं कामेन संततम् ॥ १२-१६१-३२॥
samudraṃ cāviśantyanye narāḥ kāmena saṃyutāḥ |
kāmo hi vividhākāraḥ sarvaṃ kāmena saṃtatam || 12-161-32||

MHB 12-161-33

नास्ति नासीन्नाभविष्यद्भूतं कामात्मकात्परम् ।
एतत्सारं महाराज धर्मार्थावत्र संश्रितौ ॥ १२-१६१-३३॥
nāsti nāsīnnābhaviṣyadbhūtaṃ kāmātmakātparam |
etatsāraṃ mahārāja dharmārthāvatra saṃśritau || 12-161-33||

MHB 12-161-34

नवनीतं यथा दध्नस्तथा कामोऽर्थधर्मतः ।
श्रेयस्तैलं च पिण्याकाद्घृतं श्रेय उदश्वितः ॥ १२-१६१-३४॥
navanītaṃ yathā dadhnastathā kāmo'rthadharmataḥ |
śreyastailaṃ ca piṇyākādghṛtaṃ śreya udaśvitaḥ || 12-161-34||

MHB 12-161-35

श्रेयः पुष्पफलं काष्ठात्कामो धर्मार्थयोर्वरः ।
पुष्पतो मध्विव रसः कामात्संजायते सुखम् ॥ १२-१६१-३५॥
śreyaḥ puṣpaphalaṃ kāṣṭhātkāmo dharmārthayorvaraḥ |
puṣpato madhviva rasaḥ kāmātsaṃjāyate sukham || 12-161-35||

MHB 12-161-36

सुचारुवेषाभिरलंकृताभिर्मदोत्कटाभिः प्रियवादिनीभिः ।
रमस्व योषाभिरुपेत्य कामं कामो हि राजंस्तरसाभिपाती ॥ १२-१६१-३६॥
sucāruveṣābhiralaṃkṛtābhirmadotkaṭābhiḥ priyavādinībhiḥ |
ramasva yoṣābhirupetya kāmaṃ kāmo hi rājaṃstarasābhipātī || 12-161-36||

MHB 12-161-37

बुद्धिर्ममैषा परिषत्स्थितस्य मा भूद्विचारस्तव धर्मपुत्र ।
स्यात्संहितं सद्भिरफल्गुसारं समेत्य वाक्यं परमानृशंस्यम् ॥ १२-१६१-३७॥
buddhirmamaiṣā pariṣatsthitasya mā bhūdvicārastava dharmaputra |
syātsaṃhitaṃ sadbhiraphalgusāraṃ sametya vākyaṃ paramānṛśaṃsyam || 12-161-37||

MHB 12-161-38

धर्मार्थकामाः सममेव सेव्या यस्त्वेकसेवी स नरो जघन्यः ।
द्वयोस्तु दक्षं प्रवदन्ति मध्यं स उत्तमो यो निरतस्त्रिवर्गे ॥ १२-१६१-३८॥
dharmārthakāmāḥ samameva sevyā yastvekasevī sa naro jaghanyaḥ |
dvayostu dakṣaṃ pravadanti madhyaṃ sa uttamo yo niratastrivarge || 12-161-38||

MHB 12-161-39

प्राज्ञः सुहृच्चन्दनसारलिप्तो विचित्रमाल्याभरणैरुपेतः ।
ततो वचः संग्रहविग्रहेण प्रोक्त्वा यवीयान्विरराम भीमः ॥ १२-१६१-३९॥
prājñaḥ suhṛccandanasāralipto vicitramālyābharaṇairupetaḥ |
tato vacaḥ saṃgrahavigraheṇa proktvā yavīyānvirarāma bhīmaḥ || 12-161-39||

MHB 12-161-40

ततो मुहूर्तादथ धर्मराजो वाक्यानि तेषामनुचिन्त्य सम्यक् ।
उवाच वाचावितथं स्मयन्वै बहुश्रुतो धर्मभृतां वरिष्ठः ॥ १२-१६१-४०॥
tato muhūrtādatha dharmarājo vākyāni teṣāmanucintya samyak |
uvāca vācāvitathaṃ smayanvai bahuśruto dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ || 12-161-40||

MHB 12-161-41

निःसंशयं निश्चितधर्मशास्त्राः सर्वे भवन्तो विदितप्रमाणाः ।
विज्ञातुकामस्य ममेह वाक्यमुक्तं यद्वै नैष्ठिकं तच्छ्रुतं मे ।
इह त्ववश्यं गदतो ममापि वाक्यं निबोधध्वमनन्यभावाः ॥ १२-१६१-४१॥
niḥsaṃśayaṃ niścitadharmaśāstrāḥ sarve bhavanto viditapramāṇāḥ |
vijñātukāmasya mameha vākyamuktaṃ yadvai naiṣṭhikaṃ tacchrutaṃ me |
iha tvavaśyaṃ gadato mamāpi vākyaṃ nibodhadhvamananyabhāvāḥ || 12-161-41||

MHB 12-161-42

यो वै न पापे निरतो न पुण्ये नार्थे न धर्मे मनुजो न कामे ।
विमुक्तदोषः समलोष्टकाञ्चनः स मुच्यते दुःखसुखार्थसिद्धेः ॥ १२-१६१-४२॥
yo vai na pāpe nirato na puṇye nārthe na dharme manujo na kāme |
vimuktadoṣaḥ samaloṣṭakāñcanaḥ sa mucyate duḥkhasukhārthasiddheḥ || 12-161-42||

MHB 12-161-43

भूतानि जातीमरणान्वितानि जराविकारैश्च समन्वितानि ।
भूयश्च तैस्तैः प्रतिबोधितानि मोक्षं प्रशंसन्ति न तं च विद्मः ॥ १२-१६१-४३॥
bhūtāni jātīmaraṇānvitāni jarāvikāraiśca samanvitāni |
bhūyaśca taistaiḥ pratibodhitāni mokṣaṃ praśaṃsanti na taṃ ca vidmaḥ || 12-161-43||

MHB 12-161-44

स्नेहे नबद्धस्य न सन्ति तानीत्येवं स्वयंभूर्भगवानुवाच ।
बुधाश्च निर्वाणपरा वदन्ति तस्मान्न कुर्यात्प्रियमप्रियं च ॥ १२-१६१-४४॥
snehe nabaddhasya na santi tānītyevaṃ svayaṃbhūrbhagavānuvāca |
budhāśca nirvāṇaparā vadanti tasmānna kuryātpriyamapriyaṃ ca || 12-161-44||

MHB 12-161-45

एतत्प्रधानं न तु कामकारो यथा नियुक्तोऽस्मि तथा चरामि ।
भूतानि सर्वाणि विधिर्नियुङ्क्ते विधिर्बलीयानिति वित्त सर्वे ॥ १२-१६१-४५॥
etatpradhānaṃ na tu kāmakāro yathā niyukto'smi tathā carāmi |
bhūtāni sarvāṇi vidhirniyuṅkte vidhirbalīyāniti vitta sarve || 12-161-45||

MHB 12-161-46

न कर्मणाप्नोत्यनवाप्यमर्थं यद्भावि सर्वं भवतीति वित्त ।
त्रिवर्गहीनोऽपि हि विन्दतेऽर्थं तस्मादिदं लोकहिताय गुह्यम् ॥ १२-१६१-४६॥
na karmaṇāpnotyanavāpyamarthaṃ yadbhāvi sarvaṃ bhavatīti vitta |
trivargahīno'pi hi vindate'rthaṃ tasmādidaṃ lokahitāya guhyam || 12-161-46||

MHB 12-161-47

ततस्तदग्र्यं वचनं मनोनुगं समस्तमाज्ञाय ततोऽतिहेतुमत् ।
तदा प्रणेदुश्च जहर्षिरे च ते कुरुप्रवीराय च चक्रुरञ्जलीन् ॥ १२-१६१-४७॥
tatastadagryaṃ vacanaṃ manonugaṃ samastamājñāya tato'tihetumat |
tadā praṇeduśca jaharṣire ca te kurupravīrāya ca cakrurañjalīn || 12-161-47||

MHB 12-161-48

सुचारुवर्णाक्षरशब्दभूषितां मनोनुगां निर्धुतवाक्यकण्टकाम् ।
निशम्य तां पार्थिव पार्थभाषितां गिरं नरेन्द्राः प्रशशंसुरेव ते ।
पुनश्च पप्रच्छ सरिद्वरासुतं ततः परं धर्ममहीनसत्त्वः ॥ १२-१६१-४८॥
sucāruvarṇākṣaraśabdabhūṣitāṃ manonugāṃ nirdhutavākyakaṇṭakām |
niśamya tāṃ pārthiva pārthabhāṣitāṃ giraṃ narendrāḥ praśaśaṃsureva te |
punaśca papraccha saridvarāsutaṃ tataḥ paraṃ dharmamahīnasattvaḥ || 12-161-48||

Adhyaya: 162/353 (49)

MHB 12-162-1

युधिष्ठिर उवाच ।
पितामह महाप्राज्ञ कुरूणां कीर्तिवर्धन ।
प्रश्नं कंचित्प्रवक्ष्यामि तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १२-१६२-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
pitāmaha mahāprājña kurūṇāṃ kīrtivardhana |
praśnaṃ kaṃcitpravakṣyāmi tanme vyākhyātumarhasi || 12-162-1||

MHB 12-162-2

कीदृशा मानवाः सौम्याः कैः प्रीतिः परमा भवेत् ।
आयत्यां च तदात्वे च के क्षमास्तान्वदस्व मे ॥ १२-१६२-२॥
kīdṛśā mānavāḥ saumyāḥ kaiḥ prītiḥ paramā bhavet |
āyatyāṃ ca tadātve ca ke kṣamāstānvadasva me || 12-162-2||

MHB 12-162-3

न हि तत्र धनं स्फीतं न च संबन्धिबान्धवाः ।
तिष्ठन्ति यत्र सुहृदस्तिष्ठन्तीति मतिर्मम ॥ १२-१६२-३॥
na hi tatra dhanaṃ sphītaṃ na ca saṃbandhibāndhavāḥ |
tiṣṭhanti yatra suhṛdastiṣṭhantīti matirmama || 12-162-3||

MHB 12-162-4

दुर्लभो हि सुहृच्छ्रोता दुर्लभश्च हितः सुहृत् ।
एतद्धर्मभृतां श्रेष्ठ सर्वं व्याख्यातुमर्हसि ॥ १२-१६२-४॥
durlabho hi suhṛcchrotā durlabhaśca hitaḥ suhṛt |
etaddharmabhṛtāṃ śreṣṭha sarvaṃ vyākhyātumarhasi || 12-162-4||

MHB 12-162-5

भीष्म उवाच ।
संधेयान्पुरुषान्राजन्नसंधेयांश्च तत्त्वतः ।
वदतो मे निबोध त्वं निखिलेन युधिष्ठिर ॥ १२-१६२-५॥
bhīṣma uvāca |
saṃdheyānpuruṣānrājannasaṃdheyāṃśca tattvataḥ |
vadato me nibodha tvaṃ nikhilena yudhiṣṭhira || 12-162-5||

MHB 12-162-6

लुब्धः क्रूरस्त्यक्तधर्मा निकृतः शठ एव च ।
क्षुद्रः पापसमाचारः सर्वशङ्की तथालसः ॥ १२-१६२-६॥
lubdhaḥ krūrastyaktadharmā nikṛtaḥ śaṭha eva ca |
kṣudraḥ pāpasamācāraḥ sarvaśaṅkī tathālasaḥ || 12-162-6||

MHB 12-162-7

दीर्घसूत्रोऽनृजुः कष्टो गुरुदारप्रधर्षकः ।
व्यसने यः परित्यागी दुरात्मा निरपत्रपः ॥ १२-१६२-७॥
dīrghasūtro'nṛjuḥ kaṣṭo gurudārapradharṣakaḥ |
vyasane yaḥ parityāgī durātmā nirapatrapaḥ || 12-162-7||

MHB 12-162-8

सर्वतः पापदर्शी च नास्तिको वेदनिन्दकः ।
संप्रकीर्णेन्द्रियो लोके यः कामनिरतश्चरेत् ॥ १२-१६२-८॥
sarvataḥ pāpadarśī ca nāstiko vedanindakaḥ |
saṃprakīrṇendriyo loke yaḥ kāmanirataścaret || 12-162-8||

MHB 12-162-9

असत्यो लोकविद्विष्टः समये चानवस्थितः ।
पिशुनोऽथाकृतप्रज्ञो मत्सरी पापनिश्चयः ॥ १२-१६२-९॥
asatyo lokavidviṣṭaḥ samaye cānavasthitaḥ |
piśuno'thākṛtaprajño matsarī pāpaniścayaḥ || 12-162-9||

MHB 12-162-10

दुःशीलोऽथाकृतात्मा च नृशंसः कितवस्तथा ।
मित्रैरर्थकृती नित्यमिच्छत्यर्थपरश्च यः ॥ १२-१६२-१०॥
duḥśīlo'thākṛtātmā ca nṛśaṃsaḥ kitavastathā |
mitrairarthakṛtī nityamicchatyarthaparaśca yaḥ || 12-162-10||

MHB 12-162-11

वहतश्च यथाशक्ति यो न तुष्यति मन्दधीः ।
अमित्रमिव यो भुङ्क्ते सदा मित्रं नरर्षभ ॥ १२-१६२-११॥
vahataśca yathāśakti yo na tuṣyati mandadhīḥ |
amitramiva yo bhuṅkte sadā mitraṃ nararṣabha || 12-162-11||

MHB 12-162-12

अस्थानक्रोधनो यश्च अकस्माच्च विरज्यते ।
सुहृदश्चैव कल्याणानाशु त्यजति किल्बिषी ॥ १२-१६२-१२॥
asthānakrodhano yaśca akasmācca virajyate |
suhṛdaścaiva kalyāṇānāśu tyajati kilbiṣī || 12-162-12||

MHB 12-162-13

अल्पेऽप्यपकृते मूढस्तथाज्ञानात्कृतेऽपि च ।
कार्योपसेवी मित्रेषु मित्रद्वेषी नराधिप ॥ १२-१६२-१३॥
alpe'pyapakṛte mūḍhastathājñānātkṛte'pi ca |
kāryopasevī mitreṣu mitradveṣī narādhipa || 12-162-13||

MHB 12-162-14

शत्रुर्मित्रमुखो यश्च जिह्मप्रेक्षी विलोभनः ।
न रज्यति च कल्याणे यस्त्यजेत्तादृशं नरम् ॥ १२-१६२-१४॥
śatrurmitramukho yaśca jihmaprekṣī vilobhanaḥ |
na rajyati ca kalyāṇe yastyajettādṛśaṃ naram || 12-162-14||

MHB 12-162-15

पानपो द्वेषणः क्रूरो निर्घृणः परुषस्तथा ।
परोपतापी मित्रध्रुक्तथा प्राणिवधे रतः ॥ १२-१६२-१५॥
pānapo dveṣaṇaḥ krūro nirghṛṇaḥ paruṣastathā |
paropatāpī mitradhruktathā prāṇivadhe rataḥ || 12-162-15||

MHB 12-162-16

कृतघ्नश्चाधमो लोके न संधेयः कथंचन ।
छिद्रान्वेषी न संधेयः संधेयानपि मे शृणु ॥ १२-१६२-१६॥
kṛtaghnaścādhamo loke na saṃdheyaḥ kathaṃcana |
chidrānveṣī na saṃdheyaḥ saṃdheyānapi me śṛṇu || 12-162-16||

MHB 12-162-17

कुलीना वाक्यसंपन्ना ज्ञानविज्ञानकोविदाः ।
मित्रज्ञाश्च कृतज्ञाश्च सर्वज्ञाः शोकवर्जिताः ॥ १२-१६२-१७॥
kulīnā vākyasaṃpannā jñānavijñānakovidāḥ |
mitrajñāśca kṛtajñāśca sarvajñāḥ śokavarjitāḥ || 12-162-17||

MHB 12-162-18

माधुर्यगुणसंपन्नाः सत्यसंधा जितेन्द्रियाः ।
व्यायामशीलाः सततं भृतपुत्राः कुलोद्गताः ॥ १२-१६२-१८॥
mādhuryaguṇasaṃpannāḥ satyasaṃdhā jitendriyāḥ |
vyāyāmaśīlāḥ satataṃ bhṛtaputrāḥ kulodgatāḥ || 12-162-18||

MHB 12-162-19

रूपवन्तो गुणोपेतास्तथालुब्धा जितश्रमाः ।
दोषैर्वियुक्ताः प्रथितैस्ते ग्राह्याः पार्थिवेन ह ॥ १२-१६२-१९॥
rūpavanto guṇopetāstathālubdhā jitaśramāḥ |
doṣairviyuktāḥ prathitaiste grāhyāḥ pārthivena ha || 12-162-19||

MHB 12-162-20

यथाशक्तिसमाचाराः सन्तस्तुष्यन्ति हि प्रभो ।
नास्थाने क्रोधवन्तश्च न चाकस्माद्विरागिणः ॥ १२-१६२-२०॥
yathāśaktisamācārāḥ santastuṣyanti hi prabho |
nāsthāne krodhavantaśca na cākasmādvirāgiṇaḥ || 12-162-20||

MHB 12-162-21

विरक्ताश्च न रुष्यन्ति मनसाप्यर्थकोविदाः ।
आत्मानं पीडयित्वापि सुहृत्कार्यपरायणाः ।
न विरज्यन्ति मित्रेभ्यो वासो रक्तमिवाविकम् ॥ १२-१६२-२१॥
viraktāśca na ruṣyanti manasāpyarthakovidāḥ |
ātmānaṃ pīḍayitvāpi suhṛtkāryaparāyaṇāḥ |
na virajyanti mitrebhyo vāso raktamivāvikam || 12-162-21||

MHB 12-162-22

दोषांश्च लोभमोहादीनर्थेषु युवतिष्वथ ।
न दर्शयन्ति सुहृदां विश्वस्ता बन्धुवत्सलाः ॥ १२-१६२-२२॥
doṣāṃśca lobhamohādīnartheṣu yuvatiṣvatha |
na darśayanti suhṛdāṃ viśvastā bandhuvatsalāḥ || 12-162-22||

MHB 12-162-23

लोष्टकाञ्चनतुल्यार्थाः सुहृत्स्वशठबुद्धयः ।
ये चरन्त्यनभीमाना निसृष्टार्थविभूषणाः ।
संगृह्णन्तः परिजनं स्वाम्यर्थपरमाः सदा ॥ १२-१६२-२३॥
loṣṭakāñcanatulyārthāḥ suhṛtsvaśaṭhabuddhayaḥ |
ye carantyanabhīmānā nisṛṣṭārthavibhūṣaṇāḥ |
saṃgṛhṇantaḥ parijanaṃ svāmyarthaparamāḥ sadā || 12-162-23||

MHB 12-162-24

ईदृशैः पुरुषश्रेष्ठैः संधिं यः कुरुते नृपः ।
तस्य विस्तीर्यते राष्ट्रं ज्योत्स्ना ग्रहपतेरिव ॥ १२-१६२-२४॥
īdṛśaiḥ puruṣaśreṣṭhaiḥ saṃdhiṃ yaḥ kurute nṛpaḥ |
tasya vistīryate rāṣṭraṃ jyotsnā grahapateriva || 12-162-24||

MHB 12-162-25

शास्त्रनित्या जितक्रोधा बलवन्तो रणप्रियाः ।
क्षान्ताः शीलगुणोपेताः संधेयाः पुरुषोत्तमाः ॥ १२-१६२-२५॥
śāstranityā jitakrodhā balavanto raṇapriyāḥ |
kṣāntāḥ śīlaguṇopetāḥ saṃdheyāḥ puruṣottamāḥ || 12-162-25||

MHB 12-162-26

ये च दोषसमायुक्ता नराः प्रोक्ता मयानघ ।
तेषामप्यधमो राजन्कृतघ्नो मित्रघातकः ।
त्यक्तव्यः स दुराचारः सर्वेषामिति निश्चयः ॥ १२-१६२-२६॥
ye ca doṣasamāyuktā narāḥ proktā mayānagha |
teṣāmapyadhamo rājankṛtaghno mitraghātakaḥ |
tyaktavyaḥ sa durācāraḥ sarveṣāmiti niścayaḥ || 12-162-26||

MHB 12-162-27

युधिष्ठिर उवाच ।
विस्तरेणार्थसंबन्धं श्रोतुमिच्छामि पार्थिव ।
मित्रद्रोही कृतघ्नश्च यः प्रोक्तस्तं च मे वद ॥ १२-१६२-२७॥
yudhiṣṭhira uvāca |
vistareṇārthasaṃbandhaṃ śrotumicchāmi pārthiva |
mitradrohī kṛtaghnaśca yaḥ proktastaṃ ca me vada || 12-162-27||

MHB 12-162-28

भीष्म उवाच ।
हन्त ते वर्तयिष्येऽहमितिहासं पुरातनम् ।
उदीच्यां दिशि यद्वृत्तं म्लेच्छेषु मनुजाधिप ॥ १२-१६२-२८॥
bhīṣma uvāca |
hanta te vartayiṣye'hamitihāsaṃ purātanam |
udīcyāṃ diśi yadvṛttaṃ mleccheṣu manujādhipa || 12-162-28||

MHB 12-162-29

ब्राह्मणो मध्यदेशीयः कृष्णाङ्गो ब्रह्मवर्जितः ।
ग्रामं प्रेक्ष्य जनाकीर्णं प्राविशद्भैक्षकाङ्क्षया ॥ १२-१६२-२९॥
brāhmaṇo madhyadeśīyaḥ kṛṣṇāṅgo brahmavarjitaḥ |
grāmaṃ prekṣya janākīrṇaṃ prāviśadbhaikṣakāṅkṣayā || 12-162-29||

MHB 12-162-30

तत्र दस्युर्धनयुतः सर्ववर्णविशेषवित् ।
ब्रह्मण्यः सत्यसंधश्च दाने च निरतोऽभवत् ॥ १२-१६२-३०॥
tatra dasyurdhanayutaḥ sarvavarṇaviśeṣavit |
brahmaṇyaḥ satyasaṃdhaśca dāne ca nirato'bhavat || 12-162-30||

MHB 12-162-31

तस्य क्षयमुपागम्य ततो भिक्षामयाचत ।
प्रतिश्रयं च वासार्थं भिक्षां चैवाथ वार्षिकीम् ॥ १२-१६२-३१॥
tasya kṣayamupāgamya tato bhikṣāmayācata |
pratiśrayaṃ ca vāsārthaṃ bhikṣāṃ caivātha vārṣikīm || 12-162-31||

MHB 12-162-32

प्रादात्तस्मै स विप्राय वस्त्रं च सदृशं नवम् ।
नारीं चापि वयोपेतां भर्त्रा विरहितां तदा ॥ १२-१६२-३२॥
prādāttasmai sa viprāya vastraṃ ca sadṛśaṃ navam |
nārīṃ cāpi vayopetāṃ bhartrā virahitāṃ tadā || 12-162-32||

MHB 12-162-33

एतत्संप्राप्य हृष्टात्मा दस्योः सर्वं द्विजस्तदा ।
तस्मिन्गृहवरे राजंस्तया रेमे स गौतमः ॥ १२-१६२-३३॥
etatsaṃprāpya hṛṣṭātmā dasyoḥ sarvaṃ dvijastadā |
tasmingṛhavare rājaṃstayā reme sa gautamaḥ || 12-162-33||

MHB 12-162-34

कुटुम्बार्थेषु दस्योः स साहाय्यं चाप्यथाकरोत् ।
तत्रावसत्सोऽथ वर्षाः समृद्धे शबरालये ।
बाणवेध्ये परं यत्नमकरोच्चैव गौतमः ॥ १२-१६२-३४॥
kuṭumbārtheṣu dasyoḥ sa sāhāyyaṃ cāpyathākarot |
tatrāvasatso'tha varṣāḥ samṛddhe śabarālaye |
bāṇavedhye paraṃ yatnamakaroccaiva gautamaḥ || 12-162-34||

MHB 12-162-35

वक्राङ्गांस्तु स नित्यं वै सर्वतो बाणगोचरे ।
जघान गौतमो राजन्यथा दस्युगणस्तथा ॥ १२-१६२-३५॥
vakrāṅgāṃstu sa nityaṃ vai sarvato bāṇagocare |
jaghāna gautamo rājanyathā dasyugaṇastathā || 12-162-35||

MHB 12-162-36

हिंसापरो घृणाहीनः सदा प्राणिवधे रतः ।
गौतमः संनिकर्षेण दस्युभिः समतामियात् ॥ १२-१६२-३६॥
hiṃsāparo ghṛṇāhīnaḥ sadā prāṇivadhe rataḥ |
gautamaḥ saṃnikarṣeṇa dasyubhiḥ samatāmiyāt || 12-162-36||

MHB 12-162-37

तथा तु वसतस्तस्य दस्युग्रामे सुखं तदा ।
अगच्छन्बहवो मासा निघ्नतः पक्षिणो बहून् ॥ १२-१६२-३७॥
tathā tu vasatastasya dasyugrāme sukhaṃ tadā |
agacchanbahavo māsā nighnataḥ pakṣiṇo bahūn || 12-162-37||

MHB 12-162-38

ततः कदाचिदपरो द्विजस्तं देशमागमत् ।
जटी चीराजिनधरः स्वाध्यायपरमः शुचिः ॥ १२-१६२-३८॥
tataḥ kadācidaparo dvijastaṃ deśamāgamat |
jaṭī cīrājinadharaḥ svādhyāyaparamaḥ śuciḥ || 12-162-38||

MHB 12-162-39

विनीतो नियताहारो ब्रह्मण्यो वेदपारगः ।
सब्रह्मचारी तद्देश्यः सखा तस्यैव सुप्रियम् ।
तं दस्युग्राममगमद्यत्रासौ गौतमोऽभवत् ॥ १२-१६२-३९॥
vinīto niyatāhāro brahmaṇyo vedapāragaḥ |
sabrahmacārī taddeśyaḥ sakhā tasyaiva supriyam |
taṃ dasyugrāmamagamadyatrāsau gautamo'bhavat || 12-162-39||

MHB 12-162-40

स तु विप्रगृहान्वेषी शूद्रान्नपरिवर्जकः ।
ग्रामे दस्युजनाकीर्णे व्यचरत्सर्वतोदिशम् ॥ १२-१६२-४०॥
sa tu vipragṛhānveṣī śūdrānnaparivarjakaḥ |
grāme dasyujanākīrṇe vyacaratsarvatodiśam || 12-162-40||

MHB 12-162-41

ततः स गौतमगृहं प्रविवेश द्विजोत्तमः ।
गौतमश्चापि संप्राप्तस्तावन्योन्येन संगतौ ॥ १२-१६२-४१॥
tataḥ sa gautamagṛhaṃ praviveśa dvijottamaḥ |
gautamaścāpi saṃprāptastāvanyonyena saṃgatau || 12-162-41||

MHB 12-162-42

वक्राङ्गभारहस्तं तं धनुष्पाणिं कृतागसम् ।
रुधिरेणावसिक्ताङ्गं गृहद्वारमुपागतम् ॥ १२-१६२-४२॥
vakrāṅgabhārahastaṃ taṃ dhanuṣpāṇiṃ kṛtāgasam |
rudhireṇāvasiktāṅgaṃ gṛhadvāramupāgatam || 12-162-42||

MHB 12-162-43

तं दृष्ट्वा पुरुषादाभमपध्वस्तं क्षयागतम् ।
अभिज्ञाय द्विजो व्रीडामगमद्वाक्यमाह च ॥ १२-१६२-४३॥
taṃ dṛṣṭvā puruṣādābhamapadhvastaṃ kṣayāgatam |
abhijñāya dvijo vrīḍāmagamadvākyamāha ca || 12-162-43||

MHB 12-162-44

किमिदं कुरुषे मौढ्याद्विप्रस्त्वं हि कुलोद्गतः ।
मध्यदेशपरिज्ञातो दस्युभावं गतः कथम् ॥ १२-१६२-४४॥
kimidaṃ kuruṣe mauḍhyādviprastvaṃ hi kulodgataḥ |
madhyadeśaparijñāto dasyubhāvaṃ gataḥ katham || 12-162-44||

MHB 12-162-45

पूर्वान्स्मर द्विजाग्र्यांस्तान्प्रख्यातान्वेदपारगान् ।
येषां वंशेऽभिजातस्त्वमीदृशः कुलपांसनः ॥ १२-१६२-४५॥
pūrvānsmara dvijāgryāṃstānprakhyātānvedapāragān |
yeṣāṃ vaṃśe'bhijātastvamīdṛśaḥ kulapāṃsanaḥ || 12-162-45||

MHB 12-162-46

अवबुध्यात्मनात्मानं सत्यं शीलं श्रुतं दमम् ।
अनुक्रोशं च संस्मृत्य त्यज वासमिमं द्विज ॥ १२-१६२-४६॥
avabudhyātmanātmānaṃ satyaṃ śīlaṃ śrutaṃ damam |
anukrośaṃ ca saṃsmṛtya tyaja vāsamimaṃ dvija || 12-162-46||

MHB 12-162-47

एवमुक्तः स सुहृदा तदा तेन हितैषिणा ।
प्रत्युवाच ततो राजन्विनिश्चित्य तदार्तवत् ॥ १२-१६२-४७॥
evamuktaḥ sa suhṛdā tadā tena hitaiṣiṇā |
pratyuvāca tato rājanviniścitya tadārtavat || 12-162-47||

MHB 12-162-48

अधनोऽस्मि द्विजश्रेष्ठ न च वेदविदप्यहम् ।
वृत्त्यर्थमिह संप्राप्तं विद्धि मां द्विजसत्तम ॥ १२-१६२-४८॥
adhano'smi dvijaśreṣṭha na ca vedavidapyaham |
vṛttyarthamiha saṃprāptaṃ viddhi māṃ dvijasattama || 12-162-48||

MHB 12-162-49

त्वद्दर्शनात्तु विप्रर्षे कृतार्थं वेद्म्यहं द्विज ।
आत्मानं सह यास्यावः श्वो वसाद्येह शर्वरीम् ॥ १२-१६२-४९॥
tvaddarśanāttu viprarṣe kṛtārthaṃ vedmyahaṃ dvija |
ātmānaṃ saha yāsyāvaḥ śvo vasādyeha śarvarīm || 12-162-49||

Adhyaya: 163/353 (23)

MHB 12-163-1

भीष्म उवाच ।
तस्यां निशायां व्युष्टायां गते तस्मिन्द्विजोत्तमे ।
निष्क्रम्य गौतमोऽगच्छत्समुद्रं प्रति भारत ॥ १२-१६३-१॥
bhīṣma uvāca |
tasyāṃ niśāyāṃ vyuṣṭāyāṃ gate tasmindvijottame |
niṣkramya gautamo'gacchatsamudraṃ prati bhārata || 12-163-1||

MHB 12-163-2

सामुद्रकान्स वणिजस्ततोऽपश्यत्स्थितान्पथि ।
स तेन सार्थेन सह प्रययौ सागरं प्रति ॥ १२-१६३-२॥
sāmudrakānsa vaṇijastato'paśyatsthitānpathi |
sa tena sārthena saha prayayau sāgaraṃ prati || 12-163-2||

MHB 12-163-3

स तु सार्थो महाराज कस्मिंश्चिद्गिरिगह्वरे ।
मत्तेन द्विरदेनाथ निहतः प्रायशोऽभवत् ॥ १२-१६३-३॥
sa tu sārtho mahārāja kasmiṃścidgirigahvare |
mattena dviradenātha nihataḥ prāyaśo'bhavat || 12-163-3||

MHB 12-163-4

स कथंचित्ततस्तस्मात्सार्थान्मुक्तो द्विजस्तदा ।
कांदिग्भूतो जीवितार्थी प्रदुद्रावोत्तरां दिशम् ॥ १२-१६३-४॥
sa kathaṃcittatastasmātsārthānmukto dvijastadā |
kāṃdigbhūto jīvitārthī pradudrāvottarāṃ diśam || 12-163-4||

MHB 12-163-5

स सर्वतः परिभ्रष्टः सार्थाद्देशात्तथार्थतः ।
एकाकी व्यद्रवत्तत्र वने किंपुरुषो यथा ॥ १२-१६३-५॥
sa sarvataḥ paribhraṣṭaḥ sārthāddeśāttathārthataḥ |
ekākī vyadravattatra vane kiṃpuruṣo yathā || 12-163-5||

MHB 12-163-6

स पन्थानमथासाद्य समुद्राभिसरं तदा ।
आससाद वनं रम्यं महत्पुष्पितपादपम् ॥ १२-१६३-६॥
sa panthānamathāsādya samudrābhisaraṃ tadā |
āsasāda vanaṃ ramyaṃ mahatpuṣpitapādapam || 12-163-6||

MHB 12-163-7

सर्वर्तुकैराम्रवनैः पुष्पितैरुपशोभितम् ।
नन्दनोद्देशसदृशं यक्षकिंनरसेवितम् ॥ १२-१६३-७॥
sarvartukairāmravanaiḥ puṣpitairupaśobhitam |
nandanoddeśasadṛśaṃ yakṣakiṃnarasevitam || 12-163-7||

MHB 12-163-8

शालतालधवाश्वत्थत्वचागुरुवनैस्तथा ।
चन्दनस्य च मुख्यस्य पादपैरुपशोभितम् ।
गिरिप्रस्थेषु रम्येषु शुभेषु सुसुगन्धिषु ॥ १२-१६३-८॥
śālatāladhavāśvatthatvacāguruvanaistathā |
candanasya ca mukhyasya pādapairupaśobhitam |
giriprastheṣu ramyeṣu śubheṣu susugandhiṣu || 12-163-8||

MHB 12-163-9

समन्ततो द्विजश्रेष्ठा वल्गु कूजन्ति तत्र वै ।
मनुष्यवदनास्त्वन्ये भारुण्डा इति विश्रुताः ।
भूलिङ्गशकुनाश्चान्ये समुद्रं सर्वतोऽभवन् ॥ १२-१६३-९॥
samantato dvijaśreṣṭhā valgu kūjanti tatra vai |
manuṣyavadanāstvanye bhāruṇḍā iti viśrutāḥ |
bhūliṅgaśakunāścānye samudraṃ sarvato'bhavan || 12-163-9||

MHB 12-163-10

स तान्यतिमनोज्ञानि विहंगाभिरुतानि वै ।
शृण्वन्सुरमणीयानि विप्रोऽगच्छत गौतमः ॥ १२-१६३-१०॥
sa tānyatimanojñāni vihaṃgābhirutāni vai |
śṛṇvansuramaṇīyāni vipro'gacchata gautamaḥ || 12-163-10||

MHB 12-163-11

ततोऽपश्यत्सुरम्ये स सुवर्णसिकताचिते ।
देशभागे समे चित्रे स्वर्गोद्देशसमप्रभे ॥ १२-१६३-११॥
tato'paśyatsuramye sa suvarṇasikatācite |
deśabhāge same citre svargoddeśasamaprabhe || 12-163-11||

MHB 12-163-12

श्रिया जुष्टं महावृक्षं न्यग्रोधं परिमण्डलम् ।
शाखाभिरनुरूपाभिर्भूषितं छत्रसंनिभम् ॥ १२-१६३-१२॥
śriyā juṣṭaṃ mahāvṛkṣaṃ nyagrodhaṃ parimaṇḍalam |
śākhābhiranurūpābhirbhūṣitaṃ chatrasaṃnibham || 12-163-12||

MHB 12-163-13

तस्य मूलं सुसंसिक्तं वरचन्दनवारिणा ।
दिव्यपुष्पान्वितं श्रीमत्पितामहसदोपमम् ॥ १२-१६३-१३॥
tasya mūlaṃ susaṃsiktaṃ varacandanavāriṇā |
divyapuṣpānvitaṃ śrīmatpitāmahasadopamam || 12-163-13||

MHB 12-163-14

तं दृष्ट्वा गौतमः प्रीतो मुनिकान्तमनुत्तमम् ।
मेध्यं सुरगृहप्रख्यं पुष्पितैः पादपैर्वृतम् ।
तमागम्य मुदा युक्तस्तस्याधस्तादुपाविशत् ॥ १२-१६३-१४॥
taṃ dṛṣṭvā gautamaḥ prīto munikāntamanuttamam |
medhyaṃ suragṛhaprakhyaṃ puṣpitaiḥ pādapairvṛtam |
tamāgamya mudā yuktastasyādhastādupāviśat || 12-163-14||

MHB 12-163-15

तत्रासीनस्य कौरव्य गौतमस्य सुखः शिवः ।
पुष्पाणि समुपस्पृश्य प्रववावनिलः शुचिः ।
ह्लादयन्सर्वगात्राणि गौतमस्य तदा नृप ॥ १२-१६३-१५॥
tatrāsīnasya kauravya gautamasya sukhaḥ śivaḥ |
puṣpāṇi samupaspṛśya pravavāvanilaḥ śuciḥ |
hlādayansarvagātrāṇi gautamasya tadā nṛpa || 12-163-15||

MHB 12-163-16

स तु विप्रः परिश्रान्तः स्पृष्टः पुण्येन वायुना ।
सुखमासाद्य सुष्वाप भास्करश्चास्तमभ्यगात् ॥ १२-१६३-१६॥
sa tu vipraḥ pariśrāntaḥ spṛṣṭaḥ puṇyena vāyunā |
sukhamāsādya suṣvāpa bhāskaraścāstamabhyagāt || 12-163-16||

MHB 12-163-17

ततोऽस्तं भास्करे याते संध्याकाल उपस्थिते ।
आजगाम स्वभवनं ब्रह्मलोकात्खगोत्तमः ॥ १२-१६३-१७॥
tato'staṃ bhāskare yāte saṃdhyākāla upasthite |
ājagāma svabhavanaṃ brahmalokātkhagottamaḥ || 12-163-17||

MHB 12-163-18

नाडीजङ्घ इति ख्यातो दयितो ब्रह्मणः सखा ।
बकराजो महाप्राज्ञः कश्यपस्यात्मसंभवः ॥ १२-१६३-१८॥
nāḍījaṅgha iti khyāto dayito brahmaṇaḥ sakhā |
bakarājo mahāprājñaḥ kaśyapasyātmasaṃbhavaḥ || 12-163-18||

MHB 12-163-19

राजधर्मेति विख्यातो बभूवाप्रतिमो भुवि ।
देवकन्यासुतः श्रीमान्विद्वान्देवपतिप्रभः ॥ १२-१६३-१९॥
rājadharmeti vikhyāto babhūvāpratimo bhuvi |
devakanyāsutaḥ śrīmānvidvāndevapatiprabhaḥ || 12-163-19||

MHB 12-163-20

मृष्टहाटकसंछन्नो भूषणैरर्कसंनिभैः ।
भूषितः सर्वगात्रेषु देवगर्भः श्रिया ज्वलन् ॥ १२-१६३-२०॥
mṛṣṭahāṭakasaṃchanno bhūṣaṇairarkasaṃnibhaiḥ |
bhūṣitaḥ sarvagātreṣu devagarbhaḥ śriyā jvalan || 12-163-20||

MHB 12-163-21

तमागतं द्विजं दृष्ट्वा विस्मितो गौतमोऽभवत् ।
क्षुत्पिपासापरीतात्मा हिंसार्थी चाप्यवैक्षत ॥ १२-१६३-२१॥
tamāgataṃ dvijaṃ dṛṣṭvā vismito gautamo'bhavat |
kṣutpipāsāparītātmā hiṃsārthī cāpyavaikṣata || 12-163-21||

MHB 12-163-22

राजधर्मोवाच ।
स्वागतं भवते विप्र दिष्ट्या प्राप्तोऽसि मे गृहम् ।
अस्तं च सविता यातः संध्येयं समुपस्थिता ॥ १२-१६३-२२॥
rājadharmovāca |
svāgataṃ bhavate vipra diṣṭyā prāpto'si me gṛham |
astaṃ ca savitā yātaḥ saṃdhyeyaṃ samupasthitā || 12-163-22||

MHB 12-163-23

मम त्वं निलयं प्राप्तः प्रियातिथिरनिन्दितः ।
पूजितो यास्यसि प्रातर्विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ १२-१६३-२३॥
mama tvaṃ nilayaṃ prāptaḥ priyātithiraninditaḥ |
pūjito yāsyasi prātarvidhidṛṣṭena karmaṇā || 12-163-23||

Adhyaya: 164/353 (26)

MHB 12-164-1

भीष्म उवाच ।
गिरं तां मधुरां श्रुत्वा गौतमो विस्मितस्तदा ।
कौतूहलान्वितो राजन्राजधर्माणमैक्षत ॥ १२-१६४-१॥
bhīṣma uvāca |
giraṃ tāṃ madhurāṃ śrutvā gautamo vismitastadā |
kautūhalānvito rājanrājadharmāṇamaikṣata || 12-164-1||

MHB 12-164-2

राजधर्मोवाच ।
भोः कश्यपस्य पुत्रोऽहं माता दाक्षायणी च मे ।
अतिथिस्त्वं गुणोपेतः स्वागतं ते द्विजर्षभ ॥ १२-१६४-२॥
rājadharmovāca |
bhoḥ kaśyapasya putro'haṃ mātā dākṣāyaṇī ca me |
atithistvaṃ guṇopetaḥ svāgataṃ te dvijarṣabha || 12-164-2||

MHB 12-164-3

भीष्म उवाच ।
तस्मै दत्त्वा स सत्कारं विधिदृष्टेन कर्मणा ।
शालपुष्पमयीं दिव्यां बृसीं समुपकल्पयत् ॥ १२-१६४-३॥
bhīṣma uvāca |
tasmai dattvā sa satkāraṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā |
śālapuṣpamayīṃ divyāṃ bṛsīṃ samupakalpayat || 12-164-3||

MHB 12-164-4

भगीरथरथाक्रान्तान्देशान्गङ्गानिषेवितान् ।
ये चरन्ति महामीनास्तांश्च तस्यान्वकल्पयत् ॥ १२-१६४-४॥
bhagīratharathākrāntāndeśāngaṅgāniṣevitān |
ye caranti mahāmīnāstāṃśca tasyānvakalpayat || 12-164-4||

MHB 12-164-5

वह्निं चापि सुसंदीप्तं मीनांश्चैव सुपीवरान् ।
स गौतमायातिथये न्यवेदयत काश्यपः ॥ १२-१६४-५॥
vahniṃ cāpi susaṃdīptaṃ mīnāṃścaiva supīvarān |
sa gautamāyātithaye nyavedayata kāśyapaḥ || 12-164-5||

MHB 12-164-6

भुक्तवन्तं च तं विप्रं प्रीतात्मानं महामनाः ।
क्लमापनयनार्थं स पक्षाभ्यामभ्यवीजयत् ॥ १२-१६४-६॥
bhuktavantaṃ ca taṃ vipraṃ prītātmānaṃ mahāmanāḥ |
klamāpanayanārthaṃ sa pakṣābhyāmabhyavījayat || 12-164-6||

MHB 12-164-7

ततो विश्रान्तमासीनं गोत्रप्रश्नमपृच्छत ।
सोऽब्रवीद्गौतमोऽस्मीति ब्राह्म नान्यदुदाहरत् ॥ १२-१६४-७॥
tato viśrāntamāsīnaṃ gotrapraśnamapṛcchata |
so'bravīdgautamo'smīti brāhma nānyadudāharat || 12-164-7||

MHB 12-164-8

तस्मै पर्णमयं दिव्यं दिव्यपुष्पाधिवासितम् ।
गन्धाढ्यं शयनं प्रादात्स शिश्ये तत्र वै सुखम् ॥ १२-१६४-८॥
tasmai parṇamayaṃ divyaṃ divyapuṣpādhivāsitam |
gandhāḍhyaṃ śayanaṃ prādātsa śiśye tatra vai sukham || 12-164-8||

MHB 12-164-9

अथोपविष्टं शयने गौतमं बकराट्तदा ।
पप्रच्छ काश्यपो वाग्मी किमागमनकारणम् ॥ १२-१६४-९॥
athopaviṣṭaṃ śayane gautamaṃ bakarāṭtadā |
papraccha kāśyapo vāgmī kimāgamanakāraṇam || 12-164-9||

MHB 12-164-10

ततोऽब्रवीद्गौतमस्तं दरिद्रोऽहं महामते ।
समुद्रगमनाकाङ्क्षी द्रव्यार्थमिति भारत ॥ १२-१६४-१०॥
tato'bravīdgautamastaṃ daridro'haṃ mahāmate |
samudragamanākāṅkṣī dravyārthamiti bhārata || 12-164-10||

MHB 12-164-11

तं काश्यपोऽब्रवीत्प्रीतो नोत्कण्ठां कर्तुमर्हसि ।
कृतकार्यो द्विजश्रेष्ठ सद्रव्यो यास्यसे गृहान् ॥ १२-१६४-११॥
taṃ kāśyapo'bravītprīto notkaṇṭhāṃ kartumarhasi |
kṛtakāryo dvijaśreṣṭha sadravyo yāsyase gṛhān || 12-164-11||

MHB 12-164-12

चतुर्विधा ह्यर्थगतिर्बृहस्पतिमतं यथा ।
पारंपर्यं तथा दैवं कर्म मित्रमिति प्रभो ॥ १२-१६४-१२॥
caturvidhā hyarthagatirbṛhaspatimataṃ yathā |
pāraṃparyaṃ tathā daivaṃ karma mitramiti prabho || 12-164-12||

MHB 12-164-13

प्रादुर्भूतोऽस्मि ते मित्रं सुहृत्त्वं च मम त्वयि ।
सोऽहं तथा यतिष्यामि भविष्यसि यथार्थवान् ॥ १२-१६४-१३॥
prādurbhūto'smi te mitraṃ suhṛttvaṃ ca mama tvayi |
so'haṃ tathā yatiṣyāmi bhaviṣyasi yathārthavān || 12-164-13||

MHB 12-164-14

ततः प्रभातसमये सुखं पृष्ट्वाब्रवीदिदम् ।
गच्छ सौम्य पथानेन कृतकृत्यो भविष्यसि ॥ १२-१६४-१४॥
tataḥ prabhātasamaye sukhaṃ pṛṣṭvābravīdidam |
gaccha saumya pathānena kṛtakṛtyo bhaviṣyasi || 12-164-14||

MHB 12-164-15

इतस्त्रियोजनं गत्वा राक्षसाधिपतिर्महान् ।
विरूपाक्ष इति ख्यातः सखा मम महाबलः ॥ १२-१६४-१५॥
itastriyojanaṃ gatvā rākṣasādhipatirmahān |
virūpākṣa iti khyātaḥ sakhā mama mahābalaḥ || 12-164-15||

MHB 12-164-16

तं गच्छ द्विजमुख्य त्वं मम वाक्यप्रचोदितः ।
कामानभीप्सितांस्तुभ्यं दाता नास्त्यत्र संशयः ॥ १२-१६४-१६॥
taṃ gaccha dvijamukhya tvaṃ mama vākyapracoditaḥ |
kāmānabhīpsitāṃstubhyaṃ dātā nāstyatra saṃśayaḥ || 12-164-16||

MHB 12-164-17

इत्युक्तः प्रययौ राजन्गौतमो विगतक्लमः ।
फलान्यमृतकल्पानि भक्षयन्स्म यथेष्टतः ॥ १२-१६४-१७॥
ityuktaḥ prayayau rājangautamo vigataklamaḥ |
phalānyamṛtakalpāni bhakṣayansma yatheṣṭataḥ || 12-164-17||

MHB 12-164-18

चन्दनागुरुमुख्यानि त्वक्पत्राणां वनानि च ।
तस्मिन्पथि महाराज सेवमानो द्रुतं ययौ ॥ १२-१६४-१८॥
candanāgurumukhyāni tvakpatrāṇāṃ vanāni ca |
tasminpathi mahārāja sevamāno drutaṃ yayau || 12-164-18||

MHB 12-164-19

ततो मेरुव्रजं नाम नगरं शैलतोरणम् ।
शैलप्राकारवप्रं च शैलयन्त्रार्गलं तथा ॥ १२-१६४-१९॥
tato meruvrajaṃ nāma nagaraṃ śailatoraṇam |
śailaprākāravapraṃ ca śailayantrārgalaṃ tathā || 12-164-19||

MHB 12-164-20

विदितश्चाभवत्तस्य राक्षसेन्द्रस्य धीमतः ।
प्रहितः सुहृदा राजन्प्रीयता वै प्रियातिथिः ॥ १२-१६४-२०॥
viditaścābhavattasya rākṣasendrasya dhīmataḥ |
prahitaḥ suhṛdā rājanprīyatā vai priyātithiḥ || 12-164-20||

MHB 12-164-21

ततः स राक्षसेन्द्रः स्वान्प्रेष्यानाह युधिष्ठिर ।
गौतमो नगरद्वाराच्छीघ्रमानीयतामिति ॥ १२-१६४-२१॥
tataḥ sa rākṣasendraḥ svānpreṣyānāha yudhiṣṭhira |
gautamo nagaradvārācchīghramānīyatāmiti || 12-164-21||

MHB 12-164-22

ततः पुरवरात्तस्मात्पुरुषाः श्वेतवेष्टनाः ।
गौतमेत्यभिभाषन्तः पुरद्वारमुपागमन् ॥ १२-१६४-२२॥
tataḥ puravarāttasmātpuruṣāḥ śvetaveṣṭanāḥ |
gautametyabhibhāṣantaḥ puradvāramupāgaman || 12-164-22||

MHB 12-164-23

ते तमूचुर्महाराज प्रेष्या रक्षःपतेर्द्विजम् ।
त्वरस्व तूर्णमागच्छ राजा त्वां द्रष्टुमिच्छति ॥ १२-१६४-२३॥
te tamūcurmahārāja preṣyā rakṣaḥpaterdvijam |
tvarasva tūrṇamāgaccha rājā tvāṃ draṣṭumicchati || 12-164-23||

MHB 12-164-24

राक्षसाधिपतिर्वीरो विरूपाक्ष इति श्रुतः ।
स त्वां त्वरति वै द्रष्टुं तत्क्षिप्रं संविधीयताम् ॥ १२-१६४-२४॥
rākṣasādhipatirvīro virūpākṣa iti śrutaḥ |
sa tvāṃ tvarati vai draṣṭuṃ tatkṣipraṃ saṃvidhīyatām || 12-164-24||

MHB 12-164-25

ततः स प्राद्रवद्विप्रो विस्मयाद्विगतक्लमः ।
गौतमो नगरर्द्धिं तां पश्यन्परमविस्मितः ॥ १२-१६४-२५॥
tataḥ sa prādravadvipro vismayādvigataklamaḥ |
gautamo nagararddhiṃ tāṃ paśyanparamavismitaḥ || 12-164-25||

MHB 12-164-26

तैरेव सहितो राज्ञो वेश्म तूर्णमुपाद्रवत् ।
दर्शनं राक्षसेन्द्रस्य काङ्क्षमाणो द्विजस्तदा ॥ १२-१६४-२६॥
taireva sahito rājño veśma tūrṇamupādravat |
darśanaṃ rākṣasendrasya kāṅkṣamāṇo dvijastadā || 12-164-26||

Adhyaya: 165/353 (31)

MHB 12-165-1

भीष्म उवाच ।
ततः स विदितो राज्ञः प्रविश्य गृहमुत्तमम् ।
पूजितो राक्षसेन्द्रेण निषसादासनोत्तमे ॥ १२-१६५-१॥
bhīṣma uvāca |
tataḥ sa vidito rājñaḥ praviśya gṛhamuttamam |
pūjito rākṣasendreṇa niṣasādāsanottame || 12-165-1||

MHB 12-165-2

पृष्टश्च गोत्रचरणं स्वाध्यायं ब्रह्मचारिकम् ।
न तत्र व्याजहारान्यद्गोत्रमात्रादृते द्विजः ॥ १२-१६५-२॥
pṛṣṭaśca gotracaraṇaṃ svādhyāyaṃ brahmacārikam |
na tatra vyājahārānyadgotramātrādṛte dvijaḥ || 12-165-2||

MHB 12-165-3

ब्रह्मवर्चसहीनस्य स्वाध्यायविरतस्य च ।
गोत्रमात्रविदो राजा निवासं समपृच्छत ॥ १२-१६५-३॥
brahmavarcasahīnasya svādhyāyaviratasya ca |
gotramātravido rājā nivāsaṃ samapṛcchata || 12-165-3||

MHB 12-165-4

क्व ते निवासः कल्याण किंगोत्रा ब्राह्मणी च ते ।
तत्त्वं ब्रूहि न भीः कार्या विश्रमस्व यथासुखम् ॥ १२-१६५-४॥
kva te nivāsaḥ kalyāṇa kiṃgotrā brāhmaṇī ca te |
tattvaṃ brūhi na bhīḥ kāryā viśramasva yathāsukham || 12-165-4||

MHB 12-165-5

गौतम उवाच ।
मध्यदेशप्रसूतोऽहं वासो मे शबरालये ।
शूद्रा पुनर्भूर्भार्या मे सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ १२-१६५-५॥
gautama uvāca |
madhyadeśaprasūto'haṃ vāso me śabarālaye |
śūdrā punarbhūrbhāryā me satyametadbravīmi te || 12-165-5||

MHB 12-165-6

भीष्म उवाच ।
ततो राजा विममृशे कथं कार्यमिदं भवेत् ।
कथं वा सुकृतं मे स्यादिति बुद्ध्यान्वचिन्तयत् ॥ १२-१६५-६॥
bhīṣma uvāca |
tato rājā vimamṛśe kathaṃ kāryamidaṃ bhavet |
kathaṃ vā sukṛtaṃ me syāditi buddhyānvacintayat || 12-165-6||

MHB 12-165-7

अयं वै जननाद्विप्रः सुहृत्तस्य महात्मनः ।
संप्रेषितश्च तेनायं काश्यपेन ममान्तिकम् ॥ १२-१६५-७॥
ayaṃ vai jananādvipraḥ suhṛttasya mahātmanaḥ |
saṃpreṣitaśca tenāyaṃ kāśyapena mamāntikam || 12-165-7||

MHB 12-165-8

तस्य प्रियं करिष्यामि स हि मामाश्रितः सदा ।
भ्राता मे बान्धवश्चासौ सखा च हृदयंगमः ॥ १२-१६५-८॥
tasya priyaṃ kariṣyāmi sa hi māmāśritaḥ sadā |
bhrātā me bāndhavaścāsau sakhā ca hṛdayaṃgamaḥ || 12-165-8||

MHB 12-165-9

कार्त्तिक्यामद्य भोक्तारः सहस्रं मे द्विजोत्तमाः ।
तत्रायमपि भोक्ता वै देयमस्मै च मे धनम् ॥ १२-१६५-९॥
kārttikyāmadya bhoktāraḥ sahasraṃ me dvijottamāḥ |
tatrāyamapi bhoktā vai deyamasmai ca me dhanam || 12-165-9||

MHB 12-165-10

ततः सहस्रं विप्राणां विदुषां समलंकृतम् ।
स्नातानामनुसंप्राप्तमहतक्षौमवाससाम् ॥ १२-१६५-१०॥
tataḥ sahasraṃ viprāṇāṃ viduṣāṃ samalaṃkṛtam |
snātānāmanusaṃprāptamahatakṣaumavāsasām || 12-165-10||

MHB 12-165-11

तानागतान्द्विजश्रेष्ठान्विरूपाक्षो विशां पते ।
यथार्हं प्रतिजग्राह विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ १२-१६५-११॥
tānāgatāndvijaśreṣṭhānvirūpākṣo viśāṃ pate |
yathārhaṃ pratijagrāha vidhidṛṣṭena karmaṇā || 12-165-11||

MHB 12-165-12

बृस्यस्तेषां तु संन्यस्ता राक्षसेन्द्रस्य शासनात् ।
भूमौ वरकुथास्तीर्णाः प्रेष्यैर्भरतसत्तम ॥ १२-१६५-१२॥
bṛsyasteṣāṃ tu saṃnyastā rākṣasendrasya śāsanāt |
bhūmau varakuthāstīrṇāḥ preṣyairbharatasattama || 12-165-12||

MHB 12-165-13

तासु ते पूजिता राज्ञा निषण्णा द्विजसत्तमाः ।
व्यराजन्त महाराज नक्षत्रपतयो यथा ॥ १२-१६५-१३॥
tāsu te pūjitā rājñā niṣaṇṇā dvijasattamāḥ |
vyarājanta mahārāja nakṣatrapatayo yathā || 12-165-13||

MHB 12-165-14

ततो जाम्बूनदाः पात्रीर्वज्राङ्का विमलाः शुभाः ।
वरान्नपूर्णा विप्रेभ्यः प्रादान्मधुघृताप्लुताः ॥ १२-१६५-१४॥
tato jāmbūnadāḥ pātrīrvajrāṅkā vimalāḥ śubhāḥ |
varānnapūrṇā viprebhyaḥ prādānmadhughṛtāplutāḥ || 12-165-14||

MHB 12-165-15

तस्य नित्यं तथाषाढ्यां माघ्यां च बहवो द्विजाः ।
ईप्सितं भोजनवरं लभन्ते सत्कृतं सदा ॥ १२-१६५-१५॥
tasya nityaṃ tathāṣāḍhyāṃ māghyāṃ ca bahavo dvijāḥ |
īpsitaṃ bhojanavaraṃ labhante satkṛtaṃ sadā || 12-165-15||

MHB 12-165-16

विशेषतस्तु कार्त्तिक्यां द्विजेभ्यः संप्रयच्छति ।
शरद्व्यपाये रत्नानि पौर्णमास्यामिति श्रुतिः ॥ १२-१६५-१६॥
viśeṣatastu kārttikyāṃ dvijebhyaḥ saṃprayacchati |
śaradvyapāye ratnāni paurṇamāsyāmiti śrutiḥ || 12-165-16||

MHB 12-165-17

सुवर्णं रजतं चैव मणीनथ च मौक्तिकम् ।
वज्रान्महाधनांश्चैव वैडूर्याजिनराङ्कवान् ॥ १२-१६५-१७॥
suvarṇaṃ rajataṃ caiva maṇīnatha ca mauktikam |
vajrānmahādhanāṃścaiva vaiḍūryājinarāṅkavān || 12-165-17||

MHB 12-165-18

रत्नराशीन्विनिक्षिप्य दक्षिणार्थे स भारत ।
ततः प्राह द्विजश्रेष्ठान्विरूपाक्षो महायशाः ॥ १२-१६५-१८॥
ratnarāśīnvinikṣipya dakṣiṇārthe sa bhārata |
tataḥ prāha dvijaśreṣṭhānvirūpākṣo mahāyaśāḥ || 12-165-18||

MHB 12-165-19

गृह्णीत रत्नान्येतानि यथोत्साहं यथेष्टतः ।
येषु येषु च भाण्डेषु भुक्तं वो द्विजसत्तमाः ।
तान्येवादाय गच्छध्वं स्ववेश्मानीति भारत ॥ १२-१६५-१९॥
gṛhṇīta ratnānyetāni yathotsāhaṃ yatheṣṭataḥ |
yeṣu yeṣu ca bhāṇḍeṣu bhuktaṃ vo dvijasattamāḥ |
tānyevādāya gacchadhvaṃ svaveśmānīti bhārata || 12-165-19||

MHB 12-165-20

इत्युक्तवचने तस्मिन्राक्षसेन्द्रे महात्मनि ।
यथेष्टं तानि रत्नानि जगृहुर्ब्राह्मणर्षभाः ॥ १२-१६५-२०॥
ityuktavacane tasminrākṣasendre mahātmani |
yatheṣṭaṃ tāni ratnāni jagṛhurbrāhmaṇarṣabhāḥ || 12-165-20||

MHB 12-165-21

ततो महार्हैस्ते सर्वे रत्नैरभ्यर्चिताः शुभैः ।
ब्राह्मणा मृष्टवसनाः सुप्रीताः स्म तदाभवन् ॥ १२-१६५-२१॥
tato mahārhaiste sarve ratnairabhyarcitāḥ śubhaiḥ |
brāhmaṇā mṛṣṭavasanāḥ suprītāḥ sma tadābhavan || 12-165-21||

MHB 12-165-22

ततस्तान्राक्षसेन्द्रश्च द्विजानाह पुनर्वचः ।
नानादिगागतान्राजन्राक्षसान्प्रतिषिध्य वै ॥ १२-१६५-२२॥
tatastānrākṣasendraśca dvijānāha punarvacaḥ |
nānādigāgatānrājanrākṣasānpratiṣidhya vai || 12-165-22||

MHB 12-165-23

अध्यैकदिवसं विप्रा न वोऽस्तीह भयं क्वचित् ।
राक्षसेभ्यः प्रमोदध्वमिष्टतो यात माचिरम् ॥ १२-१६५-२३॥
adhyaikadivasaṃ viprā na vo'stīha bhayaṃ kvacit |
rākṣasebhyaḥ pramodadhvamiṣṭato yāta māciram || 12-165-23||

MHB 12-165-24

ततः प्रदुद्रुवुः सर्वे विप्रसंघाः समन्ततः ।
गौतमोऽपि सुवर्णस्य भारमादाय सत्वरः ॥ १२-१६५-२४॥
tataḥ pradudruvuḥ sarve viprasaṃghāḥ samantataḥ |
gautamo'pi suvarṇasya bhāramādāya satvaraḥ || 12-165-24||

MHB 12-165-25

कृच्छ्रात्समुद्वहन्वीर न्यग्रोधं समुपागमत् ।
न्यषीदच्च परिश्रान्तः क्लान्तश्च क्षुधितश्च ह ॥ १२-१६५-२५॥
kṛcchrātsamudvahanvīra nyagrodhaṃ samupāgamat |
nyaṣīdacca pariśrāntaḥ klāntaśca kṣudhitaśca ha || 12-165-25||

MHB 12-165-26

ततस्तमभ्यगाद्राजन्राजधर्मा खगोत्तमः ।
स्वागतेनाभ्यनन्दच्च गौतमं मित्रवत्सलः ॥ १२-१६५-२६॥
tatastamabhyagādrājanrājadharmā khagottamaḥ |
svāgatenābhyanandacca gautamaṃ mitravatsalaḥ || 12-165-26||

MHB 12-165-27

तस्य पक्षाग्रविक्षेपैः क्लमं व्यपनयत्खगः ।
पूजां चाप्यकरोद्धीमान्भोजनं चाप्यकल्पयत् ॥ १२-१६५-२७॥
tasya pakṣāgravikṣepaiḥ klamaṃ vyapanayatkhagaḥ |
pūjāṃ cāpyakaroddhīmānbhojanaṃ cāpyakalpayat || 12-165-27||

MHB 12-165-28

स भुक्तवान्सुविश्रान्तो गौतमोऽचिन्तयत्तदा ।
हाटकस्याभिरूपस्य भारोऽयं सुमहान्मया ।
गृहीतो लोभमोहाद्वै दूरं च गमनं मम ॥ १२-१६५-२८॥
sa bhuktavānsuviśrānto gautamo'cintayattadā |
hāṭakasyābhirūpasya bhāro'yaṃ sumahānmayā |
gṛhīto lobhamohādvai dūraṃ ca gamanaṃ mama || 12-165-28||

MHB 12-165-29

न चास्ति पथि भोक्तव्यं प्राणसंधारणं मम ।
किं कृत्वा धारयेयं वै प्राणानित्यभ्यचिन्तयत् ॥ १२-१६५-२९॥
na cāsti pathi bhoktavyaṃ prāṇasaṃdhāraṇaṃ mama |
kiṃ kṛtvā dhārayeyaṃ vai prāṇānityabhyacintayat || 12-165-29||

MHB 12-165-30

ततः स पथि भोक्तव्यं प्रेक्षमाणो न किंचन ।
कृतघ्नः पुरुषव्याघ्र मनसेदमचिन्तयत् ॥ १२-१६५-३०॥
tataḥ sa pathi bhoktavyaṃ prekṣamāṇo na kiṃcana |
kṛtaghnaḥ puruṣavyāghra manasedamacintayat || 12-165-30||

MHB 12-165-31

अयं बकपतिः पार्श्वे मांसराशिः स्थितो मम ।
इमं हत्वा गृहीत्वा च यास्येऽहं समभिद्रुतम् ॥ १२-१६५-३१॥
ayaṃ bakapatiḥ pārśve māṃsarāśiḥ sthito mama |
imaṃ hatvā gṛhītvā ca yāsye'haṃ samabhidrutam || 12-165-31||

Adhyaya: 166/353 (25)

MHB 12-166-1

भीष्म उवाच ।
अथ तत्र महार्चिष्माननलो वातसारथिः ।
तस्याविदूरे रक्षार्थं खगेन्द्रेण कृतोऽभवत् ॥ १२-१६६-१॥
bhīṣma uvāca |
atha tatra mahārciṣmānanalo vātasārathiḥ |
tasyāvidūre rakṣārthaṃ khagendreṇa kṛto'bhavat || 12-166-1||

MHB 12-166-2

स चापि पार्श्वे सुष्वाप विश्वस्तो बकराट्तदा ।
कृतघ्नस्तु स दुष्टात्मा तं जिघांसुरजागरत् ॥ १२-१६६-२॥
sa cāpi pārśve suṣvāpa viśvasto bakarāṭtadā |
kṛtaghnastu sa duṣṭātmā taṃ jighāṃsurajāgarat || 12-166-2||

MHB 12-166-3

ततोऽलातेन दीप्तेन विश्वस्तं निजघान तम् ।
निहत्य च मुदा युक्तः सोऽनुबन्धं न दृष्टवान् ॥ १२-१६६-३॥
tato'lātena dīptena viśvastaṃ nijaghāna tam |
nihatya ca mudā yuktaḥ so'nubandhaṃ na dṛṣṭavān || 12-166-3||

MHB 12-166-4

स तं विपक्षरोमाणं कृत्वाग्नावपचत्तदा ।
तं गृहीत्वा सुवर्णं च ययौ द्रुततरं द्विजः ॥ १२-१६६-४॥
sa taṃ vipakṣaromāṇaṃ kṛtvāgnāvapacattadā |
taṃ gṛhītvā suvarṇaṃ ca yayau drutataraṃ dvijaḥ || 12-166-4||

MHB 12-166-5

ततोऽन्यस्मिन्गते चाह्नि विरूपाक्षोऽब्रवीत्सुतम् ।
न प्रेक्षे राजधर्माणमद्य पुत्र खगोत्तमम् ॥ १२-१६६-५॥
tato'nyasmingate cāhni virūpākṣo'bravītsutam |
na prekṣe rājadharmāṇamadya putra khagottamam || 12-166-5||

MHB 12-166-6

स पूर्वसंध्यां ब्रह्माणं वन्दितुं याति सर्वदा ।
मां चादृष्ट्वा कदाचित्स न गच्छति गृहान्खगः ॥ १२-१६६-६॥
sa pūrvasaṃdhyāṃ brahmāṇaṃ vandituṃ yāti sarvadā |
māṃ cādṛṣṭvā kadācitsa na gacchati gṛhānkhagaḥ || 12-166-6||

MHB 12-166-7

उभे द्विरात्रं संध्ये वै नाभ्यगात्स ममालयम् ।
तस्मान्न शुध्यते भावो मम स ज्ञायतां सुहृत् ॥ १२-१६६-७॥
ubhe dvirātraṃ saṃdhye vai nābhyagātsa mamālayam |
tasmānna śudhyate bhāvo mama sa jñāyatāṃ suhṛt || 12-166-7||

MHB 12-166-8

स्वाध्यायेन वियुक्तो हि ब्रह्मवर्चसवर्जितः ।
तं गतस्तत्र मे शङ्का हन्यात्तं स द्विजाधमः ॥ १२-१६६-८॥
svādhyāyena viyukto hi brahmavarcasavarjitaḥ |
taṃ gatastatra me śaṅkā hanyāttaṃ sa dvijādhamaḥ || 12-166-8||

MHB 12-166-9

दुराचारस्तु दुर्बुद्धिरिङ्गितैर्लक्षितो मया ।
निष्क्रियो दारुणाकारः कृष्णो दस्युरिवाधमः ॥ १२-१६६-९॥
durācārastu durbuddhiriṅgitairlakṣito mayā |
niṣkriyo dāruṇākāraḥ kṛṣṇo dasyurivādhamaḥ || 12-166-9||

MHB 12-166-10

गौतमः स गतस्तत्र तेनोद्विग्नं मनो मम ।
पुत्र शीघ्रमितो गत्वा राजधर्मनिवेशनम् ।
ज्ञायतां स विशुद्धात्मा यदि जीवति माचिरम् ॥ १२-१६६-१०॥
gautamaḥ sa gatastatra tenodvignaṃ mano mama |
putra śīghramito gatvā rājadharmaniveśanam |
jñāyatāṃ sa viśuddhātmā yadi jīvati māciram || 12-166-10||

MHB 12-166-11

स एवमुक्तस्त्वरितो रक्षोभिः सहितो ययौ ।
न्यग्रोधं तत्र चापश्यत्कङ्कालं राजधर्मणः ॥ १२-१६६-११॥
sa evamuktastvarito rakṣobhiḥ sahito yayau |
nyagrodhaṃ tatra cāpaśyatkaṅkālaṃ rājadharmaṇaḥ || 12-166-11||

MHB 12-166-12

स रुदन्नगमत्पुत्रो राक्षसेन्द्रस्य धीमतः ।
त्वरमाणः परं शक्त्या गौतमग्रहणाय वै ॥ १२-१६६-१२॥
sa rudannagamatputro rākṣasendrasya dhīmataḥ |
tvaramāṇaḥ paraṃ śaktyā gautamagrahaṇāya vai || 12-166-12||

MHB 12-166-13

ततोऽविदूरे जगृहुर्गौतमं राक्षसास्तदा ।
राजधर्मशरीरं च पक्षास्थिचरणोज्झितम् ॥ १२-१६६-१३॥
tato'vidūre jagṛhurgautamaṃ rākṣasāstadā |
rājadharmaśarīraṃ ca pakṣāsthicaraṇojjhitam || 12-166-13||

MHB 12-166-14

तमादायाथ रक्षांसि द्रुतं मेरुव्रजं ययुः ।
राज्ञश्च दर्शयामासुः शरीरं राजधर्मणः ।
कृतघ्नं पुरुषं तं च गौतमं पापचेतसम् ॥ १२-१६६-१४॥
tamādāyātha rakṣāṃsi drutaṃ meruvrajaṃ yayuḥ |
rājñaśca darśayāmāsuḥ śarīraṃ rājadharmaṇaḥ |
kṛtaghnaṃ puruṣaṃ taṃ ca gautamaṃ pāpacetasam || 12-166-14||

MHB 12-166-15

रुरोद राजा तं दृष्ट्वा सामात्यः सपुरोहितः ।
आर्तनादश्च सुमहानभूत्तस्य निवेशने ॥ १२-१६६-१५॥
ruroda rājā taṃ dṛṣṭvā sāmātyaḥ sapurohitaḥ |
ārtanādaśca sumahānabhūttasya niveśane || 12-166-15||

MHB 12-166-16

सस्त्रीकुमारं च पुरं बभूवास्वस्थमानसम् ।
अथाब्रवीन्नृपः पुत्रं पापोऽयं वध्यतामिति ॥ १२-१६६-१६॥
sastrīkumāraṃ ca puraṃ babhūvāsvasthamānasam |
athābravīnnṛpaḥ putraṃ pāpo'yaṃ vadhyatāmiti || 12-166-16||

MHB 12-166-17

अस्य मांसैरिमे सर्वे विहरन्तु यथेष्टतः ।
पापाचारः पापकर्मा पापात्मा पापनिश्चयः ।
हन्तव्योऽयं मम मतिर्भवद्भिरिति राक्षसाः ॥ १२-१६६-१७॥
asya māṃsairime sarve viharantu yatheṣṭataḥ |
pāpācāraḥ pāpakarmā pāpātmā pāpaniścayaḥ |
hantavyo'yaṃ mama matirbhavadbhiriti rākṣasāḥ || 12-166-17||

MHB 12-166-18

इत्युक्ता राक्षसेन्द्रेण राक्षसा घोरविक्रमाः ।
नैच्छन्त तं भक्षयितुं पापकर्मायमित्युत ॥ १२-१६६-१८॥
ityuktā rākṣasendreṇa rākṣasā ghoravikramāḥ |
naicchanta taṃ bhakṣayituṃ pāpakarmāyamityuta || 12-166-18||

MHB 12-166-19

दस्यूनां दीयतामेष साध्वद्य पुरुषाधमः ।
इत्यूचुस्तं महाराज राक्षसेन्द्रं निशाचराः ॥ १२-१६६-१९॥
dasyūnāṃ dīyatāmeṣa sādhvadya puruṣādhamaḥ |
ityūcustaṃ mahārāja rākṣasendraṃ niśācarāḥ || 12-166-19||

MHB 12-166-20

शिरोभिश्च गता भूमिमूचू रक्षोगणाधिपम् ।
न दातुमर्हसि त्वं नो भक्षणायास्य किल्बिषम् ॥ १२-१६६-२०॥
śirobhiśca gatā bhūmimūcū rakṣogaṇādhipam |
na dātumarhasi tvaṃ no bhakṣaṇāyāsya kilbiṣam || 12-166-20||

MHB 12-166-21

एवमस्त्विति तानाह राक्षसेन्द्रो निशाचरान् ।
दस्यूनां दीयतामेष कृतघ्नोऽद्यैव राक्षसाः ॥ १२-१६६-२१॥
evamastviti tānāha rākṣasendro niśācarān |
dasyūnāṃ dīyatāmeṣa kṛtaghno'dyaiva rākṣasāḥ || 12-166-21||

MHB 12-166-22

इत्युक्ते तस्य ते दासाः शूलमुद्गरपाणयः ।
छित्त्वा तं खण्डशः पापं दस्युभ्यः प्रददुस्तदा ॥ १२-१६६-२२॥
ityukte tasya te dāsāḥ śūlamudgarapāṇayaḥ |
chittvā taṃ khaṇḍaśaḥ pāpaṃ dasyubhyaḥ pradadustadā || 12-166-22||

MHB 12-166-23

दस्यवश्चापि नैच्छन्त तमत्तुं पापकारिणम् ।
क्रव्यादा अपि राजेन्द्र कृतघ्नं नोपभुञ्जते ॥ १२-१६६-२३॥
dasyavaścāpi naicchanta tamattuṃ pāpakāriṇam |
kravyādā api rājendra kṛtaghnaṃ nopabhuñjate || 12-166-23||

MHB 12-166-24

ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चोरे भग्नव्रते तथा ।
निष्कृतिर्विहिता राजन्कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः ॥ १२-१६६-२४॥
brahmaghne ca surāpe ca core bhagnavrate tathā |
niṣkṛtirvihitā rājankṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ || 12-166-24||

MHB 12-166-25

मित्रद्रोही नृशंसश्च कृतघ्नश्च नराधमः ।
क्रव्यादैः कृमिभिश्चान्यैर्न भुज्यन्ते हि तादृशाः ॥ १२-१६६-२५॥
mitradrohī nṛśaṃsaśca kṛtaghnaśca narādhamaḥ |
kravyādaiḥ kṛmibhiścānyairna bhujyante hi tādṛśāḥ || 12-166-25||

Adhyaya: 167/353 (24)

MHB 12-167-1

भीष्म उवाच ।
ततश्चितां बकपतेः कारयामास राक्षसः ।
रत्नैर्गन्धैश्च बहुभिर्वस्त्रैश्च समलंकृताम् ॥ १२-१६७-१॥
bhīṣma uvāca |
tataścitāṃ bakapateḥ kārayāmāsa rākṣasaḥ |
ratnairgandhaiśca bahubhirvastraiśca samalaṃkṛtām || 12-167-1||

MHB 12-167-2

तत्र प्रज्वाल्य नृपते बकराजं प्रतापवान् ।
प्रेतकार्याणि विधिवद्राक्षसेन्द्रश्चकार ह ॥ १२-१६७-२॥
tatra prajvālya nṛpate bakarājaṃ pratāpavān |
pretakāryāṇi vidhivadrākṣasendraścakāra ha || 12-167-2||

MHB 12-167-3

तस्मिन्कालेऽथ सुरभिर्देवी दाक्षायणी शुभा ।
उपरिष्टात्ततस्तस्य सा बभूव पयस्विनी ॥ १२-१६७-३॥
tasminkāle'tha surabhirdevī dākṣāyaṇī śubhā |
upariṣṭāttatastasya sā babhūva payasvinī || 12-167-3||

MHB 12-167-4

तस्या वक्त्राच्च्युतः फेनः क्षीरमिश्रस्तदानघ ।
सोऽपतद्वै ततस्तस्यां चितायां राजधर्मणः ॥ १२-१६७-४॥
tasyā vaktrāccyutaḥ phenaḥ kṣīramiśrastadānagha |
so'patadvai tatastasyāṃ citāyāṃ rājadharmaṇaḥ || 12-167-4||

MHB 12-167-5

ततः संजीवितस्तेन बकराजस्तदानघ ।
उत्पत्य च समेयाय विरूपाक्षं बकाधिपः ॥ १२-१६७-५॥
tataḥ saṃjīvitastena bakarājastadānagha |
utpatya ca sameyāya virūpākṣaṃ bakādhipaḥ || 12-167-5||

MHB 12-167-6

ततोऽभ्ययाद्देवराजो विरूपाक्षपुरं तदा ।
प्राह चेदं विरूपाक्षं दिष्ट्यायं जीवतीत्युत ॥ १२-१६७-६॥
tato'bhyayāddevarājo virūpākṣapuraṃ tadā |
prāha cedaṃ virūpākṣaṃ diṣṭyāyaṃ jīvatītyuta || 12-167-6||

MHB 12-167-7

श्रावयामास चेन्द्रस्तं विरूपाक्षं पुरातनम् ।
यथा शापः पुरा दत्तो ब्रह्मणा राजधर्मणः ॥ १२-१६७-७॥
śrāvayāmāsa cendrastaṃ virūpākṣaṃ purātanam |
yathā śāpaḥ purā datto brahmaṇā rājadharmaṇaḥ || 12-167-7||

MHB 12-167-8

यदा बकपती राजन्ब्रह्माणं नोपसर्पति ।
ततो रोषादिदं प्राह बकेन्द्राय पितामहः ॥ १२-१६७-८॥
yadā bakapatī rājanbrahmāṇaṃ nopasarpati |
tato roṣādidaṃ prāha bakendrāya pitāmahaḥ || 12-167-8||

MHB 12-167-9

यस्मान्मूढो मम सदो नागतोऽसौ बकाधमः ।
तस्माद्वधं स दुष्टात्मा नचिरात्समवाप्स्यति ॥ १२-१६७-९॥
yasmānmūḍho mama sado nāgato'sau bakādhamaḥ |
tasmādvadhaṃ sa duṣṭātmā nacirātsamavāpsyati || 12-167-9||

MHB 12-167-10

तदायं तस्य वचनान्निहतो गौतमेन वै ।
तेनैवामृतसिक्तश्च पुनः संजीवितो बकः ॥ १२-१६७-१०॥
tadāyaṃ tasya vacanānnihato gautamena vai |
tenaivāmṛtasiktaśca punaḥ saṃjīvito bakaḥ || 12-167-10||

MHB 12-167-11

राजधर्मा ततः प्राह प्रणिपत्य पुरंदरम् ।
यदि तेऽनुग्रहकृता मयि बुद्धिः पुरंदर ।
सखायं मे सुदयितं गौतमं जीवयेत्युत ॥ १२-१६७-११॥
rājadharmā tataḥ prāha praṇipatya puraṃdaram |
yadi te'nugrahakṛtā mayi buddhiḥ puraṃdara |
sakhāyaṃ me sudayitaṃ gautamaṃ jīvayetyuta || 12-167-11||

MHB 12-167-12

तस्य वाक्यं समाज्ञाय वासवः पुरुषर्षभ ।
संजीवयित्वा सख्ये वै प्रादात्तं गौतमं तदा ॥ १२-१६७-१२॥
tasya vākyaṃ samājñāya vāsavaḥ puruṣarṣabha |
saṃjīvayitvā sakhye vai prādāttaṃ gautamaṃ tadā || 12-167-12||

MHB 12-167-13

सभाण्डोपस्करं राजंस्तमासाद्य बकाधिपः ।
संपरिष्वज्य सुहृदं प्रीत्या परमया युतः ॥ १२-१६७-१३॥
sabhāṇḍopaskaraṃ rājaṃstamāsādya bakādhipaḥ |
saṃpariṣvajya suhṛdaṃ prītyā paramayā yutaḥ || 12-167-13||

MHB 12-167-14

अथ तं पापकर्माणं राजधर्मा बकाधिपः ।
विसर्जयित्वा सधनं प्रविवेश स्वमालयम् ॥ १२-१६७-१४॥
atha taṃ pāpakarmāṇaṃ rājadharmā bakādhipaḥ |
visarjayitvā sadhanaṃ praviveśa svamālayam || 12-167-14||

MHB 12-167-15

यथोचितं च स बको ययौ ब्रह्मसदस्तदा ।
ब्रह्मा च तं महात्मानमातिथ्येनाभ्यपूजयत् ॥ १२-१६७-१५॥
yathocitaṃ ca sa bako yayau brahmasadastadā |
brahmā ca taṃ mahātmānamātithyenābhyapūjayat || 12-167-15||

MHB 12-167-16

गौतमश्चापि संप्राप्य पुनस्तं शबरालयम् ।
शूद्रायां जनयामास पुत्रान्दुष्कृतकारिणः ॥ १२-१६७-१६॥
gautamaścāpi saṃprāpya punastaṃ śabarālayam |
śūdrāyāṃ janayāmāsa putrānduṣkṛtakāriṇaḥ || 12-167-16||

MHB 12-167-17

शापश्च सुमहांस्तस्य दत्तः सुरगणैस्तदा ।
कुक्षौ पुनर्भ्वां भार्यायां जनयित्वा चिरात्सुतान् ।
निरयं प्राप्स्यति महत्कृतघ्नोऽयमिति प्रभो ॥ १२-१६७-१७॥
śāpaśca sumahāṃstasya dattaḥ suragaṇaistadā |
kukṣau punarbhvāṃ bhāryāyāṃ janayitvā cirātsutān |
nirayaṃ prāpsyati mahatkṛtaghno'yamiti prabho || 12-167-17||

MHB 12-167-18

एतत्प्राह पुरा सर्वं नारदो मम भारत ।
संस्मृत्य चापि सुमहदाख्यानं पुरुषर्षभ ।
मयापि भवते सर्वं यथावदुपवर्णितम् ॥ १२-१६७-१८॥
etatprāha purā sarvaṃ nārado mama bhārata |
saṃsmṛtya cāpi sumahadākhyānaṃ puruṣarṣabha |
mayāpi bhavate sarvaṃ yathāvadupavarṇitam || 12-167-18||

MHB 12-167-19

कुतः कृतघ्नस्य यशः कुतः स्थानं कुतः सुखम् ।
अश्रद्धेयः कृतघ्नो हि कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः ॥ १२-१६७-१९॥
kutaḥ kṛtaghnasya yaśaḥ kutaḥ sthānaṃ kutaḥ sukham |
aśraddheyaḥ kṛtaghno hi kṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ || 12-167-19||

MHB 12-167-20

मित्रद्रोहो न कर्तव्यः पुरुषेण विशेषतः ।
मित्रध्रुङ्निरयं घोरमनन्तं प्रतिपद्यते ॥ १२-१६७-२०॥
mitradroho na kartavyaḥ puruṣeṇa viśeṣataḥ |
mitradhruṅnirayaṃ ghoramanantaṃ pratipadyate || 12-167-20||

MHB 12-167-21

कृतज्ञेन सदा भाव्यं मित्रकामेन चानघ ।
मित्रात्प्रभवते सत्यं मित्रात्प्रभवते बलम् ।
सत्कारैरुत्तमैर्मित्रं पूजयेत विचक्षणः ॥ १२-१६७-२१॥
kṛtajñena sadā bhāvyaṃ mitrakāmena cānagha |
mitrātprabhavate satyaṃ mitrātprabhavate balam |
satkārairuttamairmitraṃ pūjayeta vicakṣaṇaḥ || 12-167-21||

MHB 12-167-22

परित्याज्यो बुधैः पापः कृतघ्नो निरपत्रपः ।
मित्रद्रोही कुलाङ्गारः पापकर्मा नराधमः ॥ १२-१६७-२२॥
parityājyo budhaiḥ pāpaḥ kṛtaghno nirapatrapaḥ |
mitradrohī kulāṅgāraḥ pāpakarmā narādhamaḥ || 12-167-22||

MHB 12-167-23

एष धर्मभृतां श्रेष्ठ प्रोक्तः पापो मया तव ।
मित्रद्रोही कृतघ्नो वै किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ १२-१६७-२३॥
eṣa dharmabhṛtāṃ śreṣṭha proktaḥ pāpo mayā tava |
mitradrohī kṛtaghno vai kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi || 12-167-23||

MHB 12-167-24

वैशंपायन उवाच ।
एतच्छ्रुत्वा तदा वाक्यं भीष्मेणोक्तं महात्मना ।
युधिष्ठिरः प्रीतमना बभूव जनमेजय ॥ १२-१६७-२४॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
etacchrutvā tadā vākyaṃ bhīṣmeṇoktaṃ mahātmanā |
yudhiṣṭhiraḥ prītamanā babhūva janamejaya || 12-167-24||

Adhyaya: 168/353 (53)

MHB 12-168-1

युधिष्ठिर उवाच ।
धर्माः पितामहेनोक्ता राजधर्माश्रिताः शुभाः ।
धर्ममाश्रमिणां श्रेष्ठं वक्तुमर्हसि पार्थिव ॥ १२-१६८-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
dharmāḥ pitāmahenoktā rājadharmāśritāḥ śubhāḥ |
dharmamāśramiṇāṃ śreṣṭhaṃ vaktumarhasi pārthiva || 12-168-1||

MHB 12-168-2

भीष्म उवाच ।
सर्वत्र विहितो धर्मः स्वर्ग्यः सत्यफलं तपः ।
बहुद्वारस्य धर्मस्य नेहास्ति विफला क्रिया ॥ १२-१६८-२॥
bhīṣma uvāca |
sarvatra vihito dharmaḥ svargyaḥ satyaphalaṃ tapaḥ |
bahudvārasya dharmasya nehāsti viphalā kriyā || 12-168-2||

MHB 12-168-3

यस्मिन्यस्मिंस्तु विनये यो यो याति विनिश्चयम् ।
स तमेवाभिजानाति नान्यं भरतसत्तम ॥ १२-१६८-३॥
yasminyasmiṃstu vinaye yo yo yāti viniścayam |
sa tamevābhijānāti nānyaṃ bharatasattama || 12-168-3||

MHB 12-168-4

यथा यथा च पर्येति लोकतन्त्रमसारवत् ।
तथा तथा विरागोऽत्र जायते नात्र संशयः ॥ १२-१६८-४॥
yathā yathā ca paryeti lokatantramasāravat |
tathā tathā virāgo'tra jāyate nātra saṃśayaḥ || 12-168-4||

MHB 12-168-5

एवं व्यवसिते लोके बहुदोषे युधिष्ठिर ।
आत्ममोक्षनिमित्तं वै यतेत मतिमान्नरः ॥ १२-१६८-५॥
evaṃ vyavasite loke bahudoṣe yudhiṣṭhira |
ātmamokṣanimittaṃ vai yateta matimānnaraḥ || 12-168-5||

MHB 12-168-6

युधिष्ठिर उवाच ।
नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते ।
यया बुद्ध्या नुदेच्छोकं तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-१६८-६॥
yudhiṣṭhira uvāca |
naṣṭe dhane vā dāre vā putre pitari vā mṛte |
yayā buddhyā nudecchokaṃ tanme brūhi pitāmaha || 12-168-6||

MHB 12-168-7

भीष्म उवाच ।
नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते ।
अहो दुःखमिति ध्यायञ्शोकस्यापचितिं चरेत् ॥ १२-१६८-७॥
bhīṣma uvāca |
naṣṭe dhane vā dāre vā putre pitari vā mṛte |
aho duḥkhamiti dhyāyañśokasyāpacitiṃ caret || 12-168-7||

MHB 12-168-8

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
यथा सेनजितं विप्रः कश्चिदित्यब्रवीद्वचः ॥ १२-१६८-८॥
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
yathā senajitaṃ vipraḥ kaścidityabravīdvacaḥ || 12-168-8||

MHB 12-168-9

पुत्रशोकाभिसंतप्तं राजानं शोकविह्वलम् ।
विषण्णवदनं दृष्ट्वा विप्रो वचनमब्रवीत् ॥ १२-१६८-९॥
putraśokābhisaṃtaptaṃ rājānaṃ śokavihvalam |
viṣaṇṇavadanaṃ dṛṣṭvā vipro vacanamabravīt || 12-168-9||

MHB 12-168-10

किं नु खल्वसि मूढस्त्वं शोच्यः किमनुशोचसि ।
यदा त्वामपि शोचन्तः शोच्या यास्यन्ति तां गतिम् ॥ १२-१६८-१०॥
kiṃ nu khalvasi mūḍhastvaṃ śocyaḥ kimanuśocasi |
yadā tvāmapi śocantaḥ śocyā yāsyanti tāṃ gatim || 12-168-10||

MHB 12-168-11

त्वं चैवाहं च ये चान्ये त्वां राजन्पर्युपासते ।
सर्वे तत्र गमिष्यामो यत एवागता वयम् ॥ १२-१६८-११॥
tvaṃ caivāhaṃ ca ye cānye tvāṃ rājanparyupāsate |
sarve tatra gamiṣyāmo yata evāgatā vayam || 12-168-11||

MHB 12-168-12

सेनजिदुवाच ।
का बुद्धिः किं तपो विप्र कः समाधिस्तपोधन ।
किं ज्ञानं किं श्रुतं वा ते यत्प्राप्य न विषीदसि ॥ १२-१६८-१२॥
senajiduvāca |
kā buddhiḥ kiṃ tapo vipra kaḥ samādhistapodhana |
kiṃ jñānaṃ kiṃ śrutaṃ vā te yatprāpya na viṣīdasi || 12-168-12||

MHB 12-168-13

ब्राह्मण उवाच ।
पश्य भूतानि दुःखेन व्यतिषक्तानि सर्वशः ।
आत्मापि चायं न मम सर्वा वा पृथिवी मम ॥ १२-१६८-१३॥
brāhmaṇa uvāca |
paśya bhūtāni duḥkhena vyatiṣaktāni sarvaśaḥ |
ātmāpi cāyaṃ na mama sarvā vā pṛthivī mama || 12-168-13||

MHB 12-168-14

यथा मम तथान्येषामिति बुद्ध्या न मे व्यथा ।
एतां बुद्धिमहं प्राप्य न प्रहृष्ये न च व्यथे ॥ १२-१६८-१४॥
yathā mama tathānyeṣāmiti buddhyā na me vyathā |
etāṃ buddhimahaṃ prāpya na prahṛṣye na ca vyathe || 12-168-14||

MHB 12-168-15

यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ ।
समेत्य च व्यपेयातां तद्वद्भूतसमागमः ॥ १२-१६८-१५॥
yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahodadhau |
sametya ca vyapeyātāṃ tadvadbhūtasamāgamaḥ || 12-168-15||

MHB 12-168-16

एवं पुत्राश्च पौत्राश्च ज्ञातयो बान्धवास्तथा ।
तेषु स्नेहो न कर्तव्यो विप्रयोगो हि तैर्ध्रुवम् ॥ १२-१६८-१६॥
evaṃ putrāśca pautrāśca jñātayo bāndhavāstathā |
teṣu sneho na kartavyo viprayogo hi tairdhruvam || 12-168-16||

MHB 12-168-17

अदर्शनादापतितः पुनश्चादर्शनं गतः ।
न त्वासौ वेद न त्वं तं कः सन्कमनुशोचसि ॥ १२-१६८-१७॥
adarśanādāpatitaḥ punaścādarśanaṃ gataḥ |
na tvāsau veda na tvaṃ taṃ kaḥ sankamanuśocasi || 12-168-17||

MHB 12-168-18

तृष्णार्तिप्रभवं दुःखं दुःखार्तिप्रभवं सुखम् ।
सुखात्संजायते दुःखमेवमेतत्पुनः पुनः ।
सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम् ॥ १२-१६८-१८॥
tṛṣṇārtiprabhavaṃ duḥkhaṃ duḥkhārtiprabhavaṃ sukham |
sukhātsaṃjāyate duḥkhamevametatpunaḥ punaḥ |
sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ duḥkhasyānantaraṃ sukham || 12-168-18||

MHB 12-168-19

सुखात्त्वं दुःखमापन्नः पुनरापत्स्यसे सुखम् ।
न नित्यं लभते दुःखं न नित्यं लभते सुखम् ॥ १२-१६८-१९॥
sukhāttvaṃ duḥkhamāpannaḥ punarāpatsyase sukham |
na nityaṃ labhate duḥkhaṃ na nityaṃ labhate sukham || 12-168-19||

MHB 12-168-20

नालं सुखाय सुहृदो नालं दुःखाय शत्रवः ।
न च प्रज्ञालमर्थानां न सुखानामलं धनम् ॥ १२-१६८-२०॥
nālaṃ sukhāya suhṛdo nālaṃ duḥkhāya śatravaḥ |
na ca prajñālamarthānāṃ na sukhānāmalaṃ dhanam || 12-168-20||

MHB 12-168-21

न बुद्धिर्धनलाभाय न जाड्यमसमृद्धये ।
लोकपर्यायवृत्तान्तं प्राज्ञो जानाति नेतरः ॥ १२-१६८-२१॥
na buddhirdhanalābhāya na jāḍyamasamṛddhaye |
lokaparyāyavṛttāntaṃ prājño jānāti netaraḥ || 12-168-21||

MHB 12-168-22

बुद्धिमन्तं च मूढं च शूरं भीरुं जडं कविम् ।
दुर्बलं बलवन्तं च भागिनं भजते सुखम् ॥ १२-१६८-२२॥
buddhimantaṃ ca mūḍhaṃ ca śūraṃ bhīruṃ jaḍaṃ kavim |
durbalaṃ balavantaṃ ca bhāginaṃ bhajate sukham || 12-168-22||

MHB 12-168-23

धेनुर्वत्सस्य गोपस्य स्वामिनस्तस्करस्य च ।
पयः पिबति यस्तस्या धेनुस्तस्येति निश्चयः ॥ १२-१६८-२३॥
dhenurvatsasya gopasya svāminastaskarasya ca |
payaḥ pibati yastasyā dhenustasyeti niścayaḥ || 12-168-23||

MHB 12-168-24

ये च मूढतमा लोके ये च बुद्धेः परं गताः ।
ते नराः सुखमेधन्ते क्लिश्यत्यन्तरितो जनः ॥ १२-१६८-२४॥
ye ca mūḍhatamā loke ye ca buddheḥ paraṃ gatāḥ |
te narāḥ sukhamedhante kliśyatyantarito janaḥ || 12-168-24||

MHB 12-168-25

अन्त्येषु रेमिरे धीरा न ते मध्येषु रेमिरे ।
अन्त्यप्राप्तिं सुखामाहुर्दुःखमन्तरमन्तयोः ॥ १२-१६८-२५॥
antyeṣu remire dhīrā na te madhyeṣu remire |
antyaprāptiṃ sukhāmāhurduḥkhamantaramantayoḥ || 12-168-25||

MHB 12-168-26

ये तु बुद्धिसुखं प्राप्ता द्वंद्वातीता विमत्सराः ।
तान्नैवार्था न चानर्था व्यथयन्ति कदाचन ॥ १२-१६८-२६॥
ye tu buddhisukhaṃ prāptā dvaṃdvātītā vimatsarāḥ |
tānnaivārthā na cānarthā vyathayanti kadācana || 12-168-26||

MHB 12-168-27

अथ ये बुद्धिमप्राप्ता व्यतिक्रान्ताश्च मूढताम् ।
तेऽतिवेलं प्रहृष्यन्ति संतापमुपयान्ति च ॥ १२-१६८-२७॥
atha ye buddhimaprāptā vyatikrāntāśca mūḍhatām |
te'tivelaṃ prahṛṣyanti saṃtāpamupayānti ca || 12-168-27||

MHB 12-168-28

नित्यप्रमुदिता मूढा दिवि देवगणा इव ।
अवलेपेन महता परिदृब्धा विचेतसः ॥ १२-१६८-२८॥
nityapramuditā mūḍhā divi devagaṇā iva |
avalepena mahatā paridṛbdhā vicetasaḥ || 12-168-28||

MHB 12-168-29

सुखं दुःखान्तमालस्यं दुःखं दाक्ष्यं सुखोदयम् ।
भूतिश्चैव श्रिया सार्धं दक्षे वसति नालसे ॥ १२-१६८-२९॥
sukhaṃ duḥkhāntamālasyaṃ duḥkhaṃ dākṣyaṃ sukhodayam |
bhūtiścaiva śriyā sārdhaṃ dakṣe vasati nālase || 12-168-29||

MHB 12-168-30

सुखं वा यदि वा दुःखं द्वेष्यं वा यदि वा प्रियम् ।
प्राप्तं प्राप्तमुपासीत हृदयेनापराजितः ॥ १२-१६८-३०॥
sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ dveṣyaṃ vā yadi vā priyam |
prāptaṃ prāptamupāsīta hṛdayenāparājitaḥ || 12-168-30||

MHB 12-168-31

शोकस्थानसहस्राणि हर्षस्थानशतानि च ।
दिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ॥ १२-१६८-३१॥
śokasthānasahasrāṇi harṣasthānaśatāni ca |
divase divase mūḍhamāviśanti na paṇḍitam || 12-168-31||

MHB 12-168-32

बुद्धिमन्तं कृतप्रज्ञं शुश्रूषुमनसूयकम् ।
दान्तं जितेन्द्रियं चापि शोको न स्पृशते नरम् ॥ १२-१६८-३२॥
buddhimantaṃ kṛtaprajñaṃ śuśrūṣumanasūyakam |
dāntaṃ jitendriyaṃ cāpi śoko na spṛśate naram || 12-168-32||

MHB 12-168-33

एतां बुद्धिं समास्थाय गुप्तचित्तश्चरेद्बुधः ।
उदयास्तमयज्ञं हि न शोकः स्प्रष्टुमर्हति ॥ १२-१६८-३३॥
etāṃ buddhiṃ samāsthāya guptacittaścaredbudhaḥ |
udayāstamayajñaṃ hi na śokaḥ spraṣṭumarhati || 12-168-33||

MHB 12-168-34

यन्निमित्तं भवेच्छोकस्त्रासो वा दुःखमेव वा ।
आयासो वा यतोमूलस्तदेकाङ्गमपि त्यजेत् ॥ १२-१६८-३४॥
yannimittaṃ bhavecchokastrāso vā duḥkhameva vā |
āyāso vā yatomūlastadekāṅgamapi tyajet || 12-168-34||

MHB 12-168-35

यद्यत्त्यजति कामानां तत्सुखस्याभिपूर्यते ।
कामानुसारी पुरुषः कामाननु विनश्यति ॥ १२-१६८-३५॥
yadyattyajati kāmānāṃ tatsukhasyābhipūryate |
kāmānusārī puruṣaḥ kāmānanu vinaśyati || 12-168-35||

MHB 12-168-36

यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम् ।
तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः षोडशीं कलाम् ॥ १२-१६८-३६॥
yacca kāmasukhaṃ loke yacca divyaṃ mahatsukham |
tṛṣṇākṣayasukhasyaite nārhataḥ ṣoḍaśīṃ kalām || 12-168-36||

MHB 12-168-37

पूर्वदेहकृतं कर्म शुभं वा यदि वाशुभम् ।
प्राज्ञं मूढं तथा शूरं भजते यादृशं कृतम् ॥ १२-१६८-३७॥
pūrvadehakṛtaṃ karma śubhaṃ vā yadi vāśubham |
prājñaṃ mūḍhaṃ tathā śūraṃ bhajate yādṛśaṃ kṛtam || 12-168-37||

MHB 12-168-38

एवमेव किलैतानि प्रियाण्येवाप्रियाणि च ।
जीवेषु परिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च ॥ १२-१६८-३८॥
evameva kilaitāni priyāṇyevāpriyāṇi ca |
jīveṣu parivartante duḥkhāni ca sukhāni ca || 12-168-38||

MHB 12-168-39

तदेवं बुद्धिमास्थाय सुखं जीवेद्गुणान्वितः ।
सर्वान्कामाञ्जुगुप्सेत सङ्गान्कुर्वीत पृष्ठतः ।
वृत्त एष हृदि प्रौढो मृत्युरेष मनोमयः ॥ १२-१६८-३९॥
tadevaṃ buddhimāsthāya sukhaṃ jīvedguṇānvitaḥ |
sarvānkāmāñjugupseta saṅgānkurvīta pṛṣṭhataḥ |
vṛtta eṣa hṛdi prauḍho mṛtyureṣa manomayaḥ || 12-168-39||

MHB 12-168-40

यदा संहरते कामान्कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः ।
तदात्मज्योतिरात्मा च आत्मन्येव प्रसीदति ॥ १२-१६८-४०॥
yadā saṃharate kāmānkūrmo'ṅgānīva sarvaśaḥ |
tadātmajyotirātmā ca ātmanyeva prasīdati || 12-168-40||

MHB 12-168-41

किंचिदेव ममत्वेन यदा भवति कल्पितम् ।
तदेव परितापार्थं सर्वं संपद्यते तदा ॥ १२-१६८-४१॥
kiṃcideva mamatvena yadā bhavati kalpitam |
tadeva paritāpārthaṃ sarvaṃ saṃpadyate tadā || 12-168-41||

MHB 12-168-42

न बिभेति यदा चायं यदा चास्मान्न बिभ्यति ।
यदा नेच्छति न द्वेष्टि ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ १२-१६८-४२॥
na bibheti yadā cāyaṃ yadā cāsmānna bibhyati |
yadā necchati na dveṣṭi brahma saṃpadyate tadā || 12-168-42||

MHB 12-168-43

उभे सत्यानृते त्यक्त्वा शोकानन्दौ भयाभये ।
प्रियाप्रिये परित्यज्य प्रशान्तात्मा भविष्यसि ॥ १२-१६८-४३॥
ubhe satyānṛte tyaktvā śokānandau bhayābhaye |
priyāpriye parityajya praśāntātmā bhaviṣyasi || 12-168-43||

MHB 12-168-44

यदा न कुरुते धीरः सर्वभूतेषु पापकम् ।
कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ १२-१६८-४४॥
yadā na kurute dhīraḥ sarvabhūteṣu pāpakam |
karmaṇā manasā vācā brahma saṃpadyate tadā || 12-168-44||

MHB 12-168-45

या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः ।
योऽसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम् ॥ १२-१६८-४५॥
yā dustyajā durmatibhiryā na jīryati jīryataḥ |
yo'sau prāṇāntiko rogastāṃ tṛṣṇāṃ tyajataḥ sukham || 12-168-45||

MHB 12-168-46

अत्र पिङ्गलया गीता गाथाः श्रूयन्ति पार्थिव ।
यथा सा कृच्छ्रकालेऽपि लेभे धर्मं सनातनम् ॥ १२-१६८-४६॥
atra piṅgalayā gītā gāthāḥ śrūyanti pārthiva |
yathā sā kṛcchrakāle'pi lebhe dharmaṃ sanātanam || 12-168-46||

MHB 12-168-47

संकेते पिङ्गला वेश्या कान्तेनासीद्विनाकृता ।
अथ कृच्छ्रगता शान्तां बुद्धिमास्थापयत्तदा ॥ १२-१६८-४७॥
saṃkete piṅgalā veśyā kāntenāsīdvinākṛtā |
atha kṛcchragatā śāntāṃ buddhimāsthāpayattadā || 12-168-47||

MHB 12-168-48

पिङ्गलोवाच ।
उन्मत्ताहमनुन्मत्तं कान्तमन्ववसं चिरम् ।
अन्तिके रमणं सन्तं नैनमध्यगमं पुरा ॥ १२-१६८-४८॥
piṅgalovāca |
unmattāhamanunmattaṃ kāntamanvavasaṃ ciram |
antike ramaṇaṃ santaṃ nainamadhyagamaṃ purā || 12-168-48||

MHB 12-168-49

एकस्थूणं नवद्वारमपिधास्याम्यगारकम् ।
का हि कान्तमिहायान्तमयं कान्तेति मंस्यते ॥ १२-१६८-४९॥
ekasthūṇaṃ navadvāramapidhāsyāmyagārakam |
kā hi kāntamihāyāntamayaṃ kānteti maṃsyate || 12-168-49||

MHB 12-168-50

अकामाः कामरूपेण धूर्ता नरकरूपिणः ।
न पुनर्वञ्चयिष्यन्ति प्रतिबुद्धास्मि जागृमि ॥ १२-१६८-५०॥
akāmāḥ kāmarūpeṇa dhūrtā narakarūpiṇaḥ |
na punarvañcayiṣyanti pratibuddhāsmi jāgṛmi || 12-168-50||

MHB 12-168-51

अनर्थोऽपि भवत्यर्थो दैवात्पूर्वकृतेन वा ।
संबुद्धाहं निराकारा नाहमद्याजितेन्द्रिया ॥ १२-१६८-५१॥
anartho'pi bhavatyartho daivātpūrvakṛtena vā |
saṃbuddhāhaṃ nirākārā nāhamadyājitendriyā || 12-168-51||

MHB 12-168-52

सुखं निराशः स्वपिति नैराश्यं परमं सुखम् ।
आशामनाशां कृत्वा हि सुखं स्वपिति पिङ्गला ॥ १२-१६८-५२॥
sukhaṃ nirāśaḥ svapiti nairāśyaṃ paramaṃ sukham |
āśāmanāśāṃ kṛtvā hi sukhaṃ svapiti piṅgalā || 12-168-52||

MHB 12-168-53

भीष्म उवाच ।
एतैश्चान्यैश्च विप्रस्य हेतुमद्भिः प्रभाषितैः ।
पर्यवस्थापितो राजा सेनजिन्मुमुदे सुखम् ॥ १२-१६८-५३॥
bhīṣma uvāca |
etaiścānyaiśca viprasya hetumadbhiḥ prabhāṣitaiḥ |
paryavasthāpito rājā senajinmumude sukham || 12-168-53||

Adhyaya: 169/353 (37)

MHB 12-169-1

युधिष्ठिर उवाच ।
अतिक्रामति कालेऽस्मिन्सर्वभूतक्षयावहे ।
किं श्रेयः प्रतिपद्येत तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-१६९-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
atikrāmati kāle'sminsarvabhūtakṣayāvahe |
kiṃ śreyaḥ pratipadyeta tanme brūhi pitāmaha || 12-169-1||

MHB 12-169-2

भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
पितुः पुत्रेण संवादं तन्निबोध युधिष्ठिर ॥ १२-१६९-२॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
pituḥ putreṇa saṃvādaṃ tannibodha yudhiṣṭhira || 12-169-2||

MHB 12-169-3

द्विजातेः कस्यचित्पार्थ स्वाध्यायनिरतस्य वै ।
बभूव पुत्रो मेधावी मेधावी नाम नामतः ॥ १२-१६९-३॥
dvijāteḥ kasyacitpārtha svādhyāyaniratasya vai |
babhūva putro medhāvī medhāvī nāma nāmataḥ || 12-169-3||

MHB 12-169-4

सोऽब्रवीत्पितरं पुत्रः स्वाध्यायकरणे रतम् ।
मोक्षधर्मार्थकुशलो लोकतत्त्वविचक्षणः ॥ १२-१६९-४॥
so'bravītpitaraṃ putraḥ svādhyāyakaraṇe ratam |
mokṣadharmārthakuśalo lokatattvavicakṣaṇaḥ || 12-169-4||

MHB 12-169-5

धीरः किं स्वित्तात कुर्यात्प्रजानन्क्षिप्रं ह्यायुर्भ्रश्यते मानवानाम् ।
पितस्तदाचक्ष्व यथार्थयोगं ममानुपूर्व्या येन धर्मं चरेयम् ॥ १२-१६९-५॥
dhīraḥ kiṃ svittāta kuryātprajānankṣipraṃ hyāyurbhraśyate mānavānām |
pitastadācakṣva yathārthayogaṃ mamānupūrvyā yena dharmaṃ careyam || 12-169-5||

MHB 12-169-6

पितोवाच ।
वेदानधीत्य ब्रह्मचर्येण पुत्र पुत्रानिच्छेत्पावनार्थं पितॄणाम् ।
अग्नीनाधाय विधिवच्चेष्टयज्ञो वनं प्रविश्याथ मुनिर्बुभूषेत् ॥ १२-१६९-६॥
pitovāca |
vedānadhītya brahmacaryeṇa putra putrānicchetpāvanārthaṃ pitṝṇām |
agnīnādhāya vidhivacceṣṭayajño vanaṃ praviśyātha munirbubhūṣet || 12-169-6||

MHB 12-169-7

पुत्र उवाच ।
एवमभ्याहते लोके समन्तात्परिवारिते ।
अमोघासु पतन्तीषु किं धीर इव भाषसे ॥ १२-१६९-७॥
putra uvāca |
evamabhyāhate loke samantātparivārite |
amoghāsu patantīṣu kiṃ dhīra iva bhāṣase || 12-169-7||

MHB 12-169-8

पितोवाच ।
कथमभ्याहतो लोकः केन वा परिवारितः ।
अमोघाः काः पतन्तीह किं नु भीषयसीव माम् ॥ १२-१६९-८॥
pitovāca |
kathamabhyāhato lokaḥ kena vā parivāritaḥ |
amoghāḥ kāḥ patantīha kiṃ nu bhīṣayasīva mām || 12-169-8||

MHB 12-169-9

पुत्र उवाच ।
मृत्युनाभ्याहतो लोको जरया परिवारितः ।
अहोरात्राः पतन्त्येते ननु कस्मान्न बुध्यसे ॥ १२-१६९-९॥
putra uvāca |
mṛtyunābhyāhato loko jarayā parivāritaḥ |
ahorātrāḥ patantyete nanu kasmānna budhyase || 12-169-9||

MHB 12-169-10

यदाहमेतज्जानामि न मृत्युस्तिष्ठतीति ह ।
सोऽहं कथं प्रतीक्षिष्ये जालेनापिहितश्चरन् ॥ १२-१६९-१०॥
yadāhametajjānāmi na mṛtyustiṣṭhatīti ha |
so'haṃ kathaṃ pratīkṣiṣye jālenāpihitaścaran || 12-169-10||

MHB 12-169-11

रात्र्यां रात्र्यां व्यतीतायामायुरल्पतरं यदा ।
गाधोदके मत्स्य इव सुखं विन्देत कस्तदा ।
तदेव वन्ध्यं दिवसमिति विद्याद्विचक्षणः ॥ १२-१६९-११॥
rātryāṃ rātryāṃ vyatītāyāmāyuralpataraṃ yadā |
gādhodake matsya iva sukhaṃ vindeta kastadā |
tadeva vandhyaṃ divasamiti vidyādvicakṣaṇaḥ || 12-169-11||

MHB 12-169-12

अनवाप्तेषु कामेषु मृत्युरभ्येति मानवम् ।
शष्पाणीव विचिन्वन्तमन्यत्रगतमानसम् ।
वृकीवोरणमासाद्य मृत्युरादाय गच्छति ॥ १२-१६९-१२॥
anavāpteṣu kāmeṣu mṛtyurabhyeti mānavam |
śaṣpāṇīva vicinvantamanyatragatamānasam |
vṛkīvoraṇamāsādya mṛtyurādāya gacchati || 12-169-12||

MHB 12-169-13

अद्यैव कुरु यच्छ्रेयो मा त्वा कालोऽत्यगादयम् ।
अकृतेष्वेव कार्येषु मृत्युर्वै संप्रकर्षति ॥ १२-१६९-१३॥
adyaiva kuru yacchreyo mā tvā kālo'tyagādayam |
akṛteṣveva kāryeṣu mṛtyurvai saṃprakarṣati || 12-169-13||

MHB 12-169-14

श्वःकार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्णिकम् ।
न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतं वास्य न वा कृतम् ।
को हि जानाति कस्याद्य मृत्युसेना निवेक्ष्यते ॥ १२-१६९-१४॥
śvaḥkāryamadya kurvīta pūrvāhṇe cāparāhṇikam |
na hi pratīkṣate mṛtyuḥ kṛtaṃ vāsya na vā kṛtam |
ko hi jānāti kasyādya mṛtyusenā nivekṣyate || 12-169-14||

MHB 12-169-15

युवैव धर्मशीलः स्यादनिमित्तं हि जीवितम् ।
कृते धर्मे भवेत्कीर्तिरिह प्रेत्य च वै सुखम् ॥ १२-१६९-१५॥
yuvaiva dharmaśīlaḥ syādanimittaṃ hi jīvitam |
kṛte dharme bhavetkīrtiriha pretya ca vai sukham || 12-169-15||

MHB 12-169-16

मोहेन हि समाविष्टः पुत्रदारार्थमुद्यतः ।
कृत्वा कार्यमकार्यं वा पुष्टिमेषां प्रयच्छति ॥ १२-१६९-१६॥
mohena hi samāviṣṭaḥ putradārārthamudyataḥ |
kṛtvā kāryamakāryaṃ vā puṣṭimeṣāṃ prayacchati || 12-169-16||

MHB 12-169-17

तं पुत्रपशुसंमत्तं व्यासक्तमनसं नरम् ।
सुप्तं व्याघ्रं महौघो वा मृत्युरादाय गच्छति ॥ १२-१६९-१७॥
taṃ putrapaśusaṃmattaṃ vyāsaktamanasaṃ naram |
suptaṃ vyāghraṃ mahaugho vā mṛtyurādāya gacchati || 12-169-17||

MHB 12-169-18

संचिन्वानकमेवैकं कामानामवितृप्तकम् ।
व्याघ्रः पशुमिवादाय मृत्युरादाय गच्छति ॥ १२-१६९-१८॥
saṃcinvānakamevaikaṃ kāmānāmavitṛptakam |
vyāghraḥ paśumivādāya mṛtyurādāya gacchati || 12-169-18||

MHB 12-169-19

इदं कृतमिदं कार्यमिदमन्यत्कृताकृतम् ।
एवमीहासुखासक्तं कृतान्तः कुरुते वशे ॥ १२-१६९-१९॥
idaṃ kṛtamidaṃ kāryamidamanyatkṛtākṛtam |
evamīhāsukhāsaktaṃ kṛtāntaḥ kurute vaśe || 12-169-19||

MHB 12-169-20

कृतानां फलमप्राप्तं कर्मणां फलसङ्गिनम् ।
क्षेत्रापणगृहासक्तं मृत्युरादाय गच्छति ॥ १२-१६९-२०॥
kṛtānāṃ phalamaprāptaṃ karmaṇāṃ phalasaṅginam |
kṣetrāpaṇagṛhāsaktaṃ mṛtyurādāya gacchati || 12-169-20||

MHB 12-169-21

मृत्युर्जरा च व्याधिश्च दुःखं चानेककारणम् ।
अनुषक्तं यदा देहे किं स्वस्थ इव तिष्ठसि ॥ १२-१६९-२१॥
mṛtyurjarā ca vyādhiśca duḥkhaṃ cānekakāraṇam |
anuṣaktaṃ yadā dehe kiṃ svastha iva tiṣṭhasi || 12-169-21||

MHB 12-169-22

जातमेवान्तकोऽन्ताय जरा चान्वेति देहिनम् ।
अनुषक्ता द्वयेनैते भावाः स्थावरजङ्गमाः ॥ १२-१६९-२२॥
jātamevāntako'ntāya jarā cānveti dehinam |
anuṣaktā dvayenaite bhāvāḥ sthāvarajaṅgamāḥ || 12-169-22||

MHB 12-169-23

मृत्योर्वा गृहमेवैतद्या ग्रामे वसतो रतिः ।
देवानामेष वै गोष्ठो यदरण्यमिति श्रुतिः ॥ १२-१६९-२३॥
mṛtyorvā gṛhamevaitadyā grāme vasato ratiḥ |
devānāmeṣa vai goṣṭho yadaraṇyamiti śrutiḥ || 12-169-23||

MHB 12-169-24

निबन्धनी रज्जुरेषा या ग्रामे वसतो रतिः ।
छित्त्वैनां सुकृतो यान्ति नैनां छिन्दन्ति दुष्कृतः ॥ १२-१६९-२४॥
nibandhanī rajjureṣā yā grāme vasato ratiḥ |
chittvaināṃ sukṛto yānti naināṃ chindanti duṣkṛtaḥ || 12-169-24||

MHB 12-169-25

न हिंसयति यः प्राणान्मनोवाक्कायहेतुभिः ।
जीवितार्थापनयनैः कर्मभिर्न स बध्यते ॥ १२-१६९-२५॥
na hiṃsayati yaḥ prāṇānmanovākkāyahetubhiḥ |
jīvitārthāpanayanaiḥ karmabhirna sa badhyate || 12-169-25||

MHB 12-169-26

न मृत्युसेनामायान्तीं जातु कश्चित्प्रबाधते ।
ऋते सत्यमसंत्याज्यं सत्ये ह्यमृतमाश्रितम् ॥ १२-१६९-२६॥
na mṛtyusenāmāyāntīṃ jātu kaścitprabādhate |
ṛte satyamasaṃtyājyaṃ satye hyamṛtamāśritam || 12-169-26||

MHB 12-169-27

तस्मात्सत्यव्रताचारः सत्ययोगपरायणः ।
सत्यारामः समो दान्तः सत्येनैवान्तकं जयेत् ॥ १२-१६९-२७॥
tasmātsatyavratācāraḥ satyayogaparāyaṇaḥ |
satyārāmaḥ samo dāntaḥ satyenaivāntakaṃ jayet || 12-169-27||

MHB 12-169-28

अमृतं चैव मृत्युश्च द्वयं देहे प्रतिष्ठितम् ।
मृत्युमापद्यते मोहात्सत्येनापद्यतेऽमृतम् ॥ १२-१६९-२८॥
amṛtaṃ caiva mṛtyuśca dvayaṃ dehe pratiṣṭhitam |
mṛtyumāpadyate mohātsatyenāpadyate'mṛtam || 12-169-28||

MHB 12-169-29

सोऽहं ह्यहिंस्रः सत्यार्थी कामक्रोधबहिष्कृतः ।
समदुःखसुखः क्षेमी मृत्युं हास्याम्यमर्त्यवत् ॥ १२-१६९-२९॥
so'haṃ hyahiṃsraḥ satyārthī kāmakrodhabahiṣkṛtaḥ |
samaduḥkhasukhaḥ kṣemī mṛtyuṃ hāsyāmyamartyavat || 12-169-29||

MHB 12-169-30

शान्तियज्ञरतो दान्तो ब्रह्मयज्ञे स्थितो मुनिः ।
वाङ्मनःकर्मयज्ञश्च भविष्याम्युदगायने ॥ १२-१६९-३०॥
śāntiyajñarato dānto brahmayajñe sthito muniḥ |
vāṅmanaḥkarmayajñaśca bhaviṣyāmyudagāyane || 12-169-30||

MHB 12-169-31

पशुयज्ञैः कथं हिंस्रैर्मादृशो यष्टुमर्हति ।
अन्तवद्भिरुत प्राज्ञः क्षत्रयज्ञैः पिशाचवत् ॥ १२-१६९-३१॥
paśuyajñaiḥ kathaṃ hiṃsrairmādṛśo yaṣṭumarhati |
antavadbhiruta prājñaḥ kṣatrayajñaiḥ piśācavat || 12-169-31||

MHB 12-169-32

यस्य वाङ्मनसी स्यातां सम्यक्प्रणिहिते सदा ।
तपस्त्यागश्च योगश्च स वै सर्वमवाप्नुयात् ॥ १२-१६९-३२॥
yasya vāṅmanasī syātāṃ samyakpraṇihite sadā |
tapastyāgaśca yogaśca sa vai sarvamavāpnuyāt || 12-169-32||

MHB 12-169-33

नास्ति विद्यासमं चक्षुर्नास्ति विद्यासमं बलम् ।
नास्ति रागसमं दुःखं नास्ति त्यागसमं सुखम् ॥ १२-१६९-३३॥
nāsti vidyāsamaṃ cakṣurnāsti vidyāsamaṃ balam |
nāsti rāgasamaṃ duḥkhaṃ nāsti tyāgasamaṃ sukham || 12-169-33||

MHB 12-169-34

आत्मन्येवात्मना जात आत्मनिष्ठोऽप्रजोऽपि वा ।
आत्मन्येव भविष्यामि न मां तारयति प्रजा ॥ १२-१६९-३४॥
ātmanyevātmanā jāta ātmaniṣṭho'prajo'pi vā |
ātmanyeva bhaviṣyāmi na māṃ tārayati prajā || 12-169-34||

MHB 12-169-35

नैतादृशं ब्राह्मणस्यास्ति वित्तं यथैकता समता सत्यता च ।
शीले स्थितिर्दण्डनिधानमार्जवं ततस्ततश्चोपरमः क्रियाभ्यः ॥ १२-१६९-३५॥
naitādṛśaṃ brāhmaṇasyāsti vittaṃ yathaikatā samatā satyatā ca |
śīle sthitirdaṇḍanidhānamārjavaṃ tatastataścoparamaḥ kriyābhyaḥ || 12-169-35||

MHB 12-169-36

किं ते धनैर्बान्धवैर्वापि किं ते किं ते दारैर्ब्राह्मण यो मरिष्यसि ।
आत्मानमन्विच्छ गुहां प्रविष्टं पितामहस्ते क्व गतः पिता च ॥ १२-१६९-३६॥
kiṃ te dhanairbāndhavairvāpi kiṃ te kiṃ te dārairbrāhmaṇa yo mariṣyasi |
ātmānamanviccha guhāṃ praviṣṭaṃ pitāmahaste kva gataḥ pitā ca || 12-169-36||

MHB 12-169-37

भीष्म उवाच ।
पुत्रस्यैतद्वचः श्रुत्वा तथाकार्षीत्पिता नृप ।
तथा त्वमपि वर्तस्व सत्यधर्मपरायणः ॥ १२-१६९-३७॥
bhīṣma uvāca |
putrasyaitadvacaḥ śrutvā tathākārṣītpitā nṛpa |
tathā tvamapi vartasva satyadharmaparāyaṇaḥ || 12-169-37||

Adhyaya: 170/353 (23)

MHB 12-170-1

युधिष्ठिर उवाच ।
धनिनो वाधना ये च वर्तयन्ति स्वतन्त्रिणः ।
सुखदुःखागमस्तेषां कः कथं वा पितामह ॥ १२-१७०-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
dhanino vādhanā ye ca vartayanti svatantriṇaḥ |
sukhaduḥkhāgamasteṣāṃ kaḥ kathaṃ vā pitāmaha || 12-170-1||

MHB 12-170-2

भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
शम्याकेन विमुक्तेन गीतं शान्तिगतेन ह ॥ १२-१७०-२॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
śamyākena vimuktena gītaṃ śāntigatena ha || 12-170-2||

MHB 12-170-3

अब्रवीन्मां पुरा कश्चिद्ब्राह्मणस्त्यागमास्थितः ।
क्लिश्यमानः कुदारेण कुचैलेन बुभुक्षया ॥ १२-१७०-३॥
abravīnmāṃ purā kaścidbrāhmaṇastyāgamāsthitaḥ |
kliśyamānaḥ kudāreṇa kucailena bubhukṣayā || 12-170-3||

MHB 12-170-4

उत्पन्नमिह लोके वै जन्मप्रभृति मानवम् ।
विविधान्युपवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च ॥ १२-१७०-४॥
utpannamiha loke vai janmaprabhṛti mānavam |
vividhānyupavartante duḥkhāni ca sukhāni ca || 12-170-4||

MHB 12-170-5

तयोरेकतरे मार्गे यद्येनमभिसंनयेत् ।
न सुखं प्राप्य संहृष्येन्न दुःखं प्राप्य संज्वरेत् ॥ १२-१७०-५॥
tayorekatare mārge yadyenamabhisaṃnayet |
na sukhaṃ prāpya saṃhṛṣyenna duḥkhaṃ prāpya saṃjvaret || 12-170-5||

MHB 12-170-6

न वै चरसि यच्छ्रेय आत्मनो वा यदीहसे ।
अकामात्मापि हि सदा धुरमुद्यम्य चैव हि ॥ १२-१७०-६॥
na vai carasi yacchreya ātmano vā yadīhase |
akāmātmāpi hi sadā dhuramudyamya caiva hi || 12-170-6||

MHB 12-170-7

अकिंचनः परिपतन्सुखमास्वादयिष्यसि ।
अकिंचनः सुखं शेते समुत्तिष्ठति चैव हि ॥ १२-१७०-७॥
akiṃcanaḥ paripatansukhamāsvādayiṣyasi |
akiṃcanaḥ sukhaṃ śete samuttiṣṭhati caiva hi || 12-170-7||

MHB 12-170-8

आकिंचन्यं सुखं लोके पथ्यं शिवमनामयम् ।
अनमित्रमथो ह्येतद्दुर्लभं सुलभं सताम् ॥ १२-१७०-८॥
ākiṃcanyaṃ sukhaṃ loke pathyaṃ śivamanāmayam |
anamitramatho hyetaddurlabhaṃ sulabhaṃ satām || 12-170-8||

MHB 12-170-9

अकिंचनस्य शुद्धस्य उपपन्नस्य सर्वशः ।
अवेक्षमाणस्त्रीँल्लोकान्न तुल्यमुपलक्षये ॥ १२-१७०-९॥
akiṃcanasya śuddhasya upapannasya sarvaśaḥ |
avekṣamāṇastrī~llokānna tulyamupalakṣaye || 12-170-9||

MHB 12-170-10

आकिंचन्यं च राज्यं च तुलया समतोलयम् ।
अत्यरिच्यत दारिद्र्यं राज्यादपि गुणाधिकम् ॥ १२-१७०-१०॥
ākiṃcanyaṃ ca rājyaṃ ca tulayā samatolayam |
atyaricyata dāridryaṃ rājyādapi guṇādhikam || 12-170-10||

MHB 12-170-11

आकिंचन्ये च राज्ये च विशेषः सुमहानयम् ।
नित्योद्विग्नो हि धनवान्मृत्योरास्यगतो यथा ॥ १२-१७०-११॥
ākiṃcanye ca rājye ca viśeṣaḥ sumahānayam |
nityodvigno hi dhanavānmṛtyorāsyagato yathā || 12-170-11||

MHB 12-170-12

नैवास्याग्निर्न चादित्यो न मृत्युर्न च दस्यवः ।
प्रभवन्ति धनज्यानिनिर्मुक्तस्य निराशिषः ॥ १२-१७०-१२॥
naivāsyāgnirna cādityo na mṛtyurna ca dasyavaḥ |
prabhavanti dhanajyāninirmuktasya nirāśiṣaḥ || 12-170-12||

MHB 12-170-13

तं वै सदा कामचरमनुपस्तीर्णशायिनम् ।
बाहूपधानं शाम्यन्तं प्रशंसन्ति दिवौकसः ॥ १२-१७०-१३॥
taṃ vai sadā kāmacaramanupastīrṇaśāyinam |
bāhūpadhānaṃ śāmyantaṃ praśaṃsanti divaukasaḥ || 12-170-13||

MHB 12-170-14

धनवान्क्रोधलोभाभ्यामाविष्टो नष्टचेतनः ।
तिर्यगीक्षः शुष्कमुखः पापको भ्रुकुटीमुखः ॥ १२-१७०-१४॥
dhanavānkrodhalobhābhyāmāviṣṭo naṣṭacetanaḥ |
tiryagīkṣaḥ śuṣkamukhaḥ pāpako bhrukuṭīmukhaḥ || 12-170-14||

MHB 12-170-15

निर्दशंश्चाधरोष्ठं च क्रुद्धो दारुणभाषिता ।
कस्तमिच्छेत्परिद्रष्टुं दातुमिच्छति चेन्महीम् ॥ १२-१७०-१५॥
nirdaśaṃścādharoṣṭhaṃ ca kruddho dāruṇabhāṣitā |
kastamicchetparidraṣṭuṃ dātumicchati cenmahīm || 12-170-15||

MHB 12-170-16

श्रिया ह्यभीक्ष्णं संवासो मोहयत्यविचक्षणम् ।
सा तस्य चित्तं हरति शारदाभ्रमिवानिलः ॥ १२-१७०-१६॥
śriyā hyabhīkṣṇaṃ saṃvāso mohayatyavicakṣaṇam |
sā tasya cittaṃ harati śāradābhramivānilaḥ || 12-170-16||

MHB 12-170-17

अथैनं रूपमानश्च धनमानश्च विन्दति ।
अभिजातोऽस्मि सिद्धोऽस्मि नास्मि केवलमानुषः ।
इत्येभिः कारणैस्तस्य त्रिभिश्चित्तं प्रसिच्यते ॥ १२-१७०-१७॥
athainaṃ rūpamānaśca dhanamānaśca vindati |
abhijāto'smi siddho'smi nāsmi kevalamānuṣaḥ |
ityebhiḥ kāraṇaistasya tribhiścittaṃ prasicyate || 12-170-17||

MHB 12-170-18

स प्रसिक्तमना भोगान्विसृज्य पितृसंचितान् ।
परिक्षीणः परस्वानामादानं साधु मन्यते ॥ १२-१७०-१८॥
sa prasiktamanā bhogānvisṛjya pitṛsaṃcitān |
parikṣīṇaḥ parasvānāmādānaṃ sādhu manyate || 12-170-18||

MHB 12-170-19

तमतिक्रान्तमर्यादमाददानं ततस्ततः ।
प्रतिषेधन्ति राजानो लुब्धा मृगमिवेषुभिः ॥ १२-१७०-१९॥
tamatikrāntamaryādamādadānaṃ tatastataḥ |
pratiṣedhanti rājāno lubdhā mṛgamiveṣubhiḥ || 12-170-19||

MHB 12-170-20

एवमेतानि दुःखानि तानि तानीह मानवम् ।
विविधान्युपवर्तन्ते गात्रसंस्पर्शजानि च ॥ १२-१७०-२०॥
evametāni duḥkhāni tāni tānīha mānavam |
vividhānyupavartante gātrasaṃsparśajāni ca || 12-170-20||

MHB 12-170-21

तेषां परमदुःखानां बुद्ध्या भैषज्यमाचरेत् ।
लोकधर्मं समाज्ञाय ध्रुवाणामध्रुवैः सह ॥ १२-१७०-२१॥
teṣāṃ paramaduḥkhānāṃ buddhyā bhaiṣajyamācaret |
lokadharmaṃ samājñāya dhruvāṇāmadhruvaiḥ saha || 12-170-21||

MHB 12-170-22

नात्यक्त्वा सुखमाप्नोति नात्यक्त्वा विन्दते परम् ।
नात्यक्त्वा चाभयः शेते त्यक्त्वा सर्वं सुखी भव ॥ १२-१७०-२२॥
nātyaktvā sukhamāpnoti nātyaktvā vindate param |
nātyaktvā cābhayaḥ śete tyaktvā sarvaṃ sukhī bhava || 12-170-22||

MHB 12-170-23

इत्येतद्धास्तिनपुरे ब्राह्मणेनोपवर्णितम् ।
शम्याकेन पुरा मह्यं तस्मात्त्यागः परो मतः ॥ १२-१७०-२३॥
ityetaddhāstinapure brāhmaṇenopavarṇitam |
śamyākena purā mahyaṃ tasmāttyāgaḥ paro mataḥ || 12-170-23||

Adhyaya: 171/353 (61)

MHB 12-171-1

युधिष्ठिर उवाच ।
ईहमानः समारम्भान्यदि नासादयेद्धनम् ।
धनतृष्णाभिभूतश्च किं कुर्वन्सुखमाप्नुयात् ॥ १२-१७१-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
īhamānaḥ samārambhānyadi nāsādayeddhanam |
dhanatṛṣṇābhibhūtaśca kiṃ kurvansukhamāpnuyāt || 12-171-1||

MHB 12-171-2

भीष्म उवाच ।
सर्वसाम्यमनायासः सत्यवाक्यं च भारत ।
निर्वेदश्चाविवित्सा च यस्य स्यात्स सुखी नरः ॥ १२-१७१-२॥
bhīṣma uvāca |
sarvasāmyamanāyāsaḥ satyavākyaṃ ca bhārata |
nirvedaścāvivitsā ca yasya syātsa sukhī naraḥ || 12-171-2||

MHB 12-171-3

एतान्येव पदान्याहुः पञ्च वृद्धाः प्रशान्तये ।
एष स्वर्गश्च धर्मश्च सुखं चानुत्तमं सताम् ॥ १२-१७१-३॥
etānyeva padānyāhuḥ pañca vṛddhāḥ praśāntaye |
eṣa svargaśca dharmaśca sukhaṃ cānuttamaṃ satām || 12-171-3||

MHB 12-171-4

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
निर्वेदान्मङ्किना गीतं तन्निबोध युधिष्ठिर ॥ १२-१७१-४॥
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
nirvedānmaṅkinā gītaṃ tannibodha yudhiṣṭhira || 12-171-4||

MHB 12-171-5

ईहमानो धनं मङ्किर्भग्नेहश्च पुनः पुनः ।
केनचिद्धनशेषेण क्रीतवान्दम्यगोयुगम् ॥ १२-१७१-५॥
īhamāno dhanaṃ maṅkirbhagnehaśca punaḥ punaḥ |
kenaciddhanaśeṣeṇa krītavāndamyagoyugam || 12-171-5||

MHB 12-171-6

सुसंबद्धौ तु तौ दम्यौ दमनायाभिनिःसृतौ ।
आसीनमुष्ट्रं मध्येन सहसैवाभ्यधावताम् ॥ १२-१७१-६॥
susaṃbaddhau tu tau damyau damanāyābhiniḥsṛtau |
āsīnamuṣṭraṃ madhyena sahasaivābhyadhāvatām || 12-171-6||

MHB 12-171-7

तयोः संप्राप्तयोरुष्ट्रः स्कन्धदेशममर्षणः ।
उत्थायोत्क्षिप्य तौ दम्यौ प्रससार महाजवः ॥ १२-१७१-७॥
tayoḥ saṃprāptayoruṣṭraḥ skandhadeśamamarṣaṇaḥ |
utthāyotkṣipya tau damyau prasasāra mahājavaḥ || 12-171-7||

MHB 12-171-8

ह्रियमाणौ तु तौ दम्यौ तेनोष्ट्रेण प्रमाथिना ।
म्रियमाणौ च संप्रेक्ष्य मङ्किस्तत्राब्रवीदिदम् ॥ १२-१७१-८॥
hriyamāṇau tu tau damyau tenoṣṭreṇa pramāthinā |
mriyamāṇau ca saṃprekṣya maṅkistatrābravīdidam || 12-171-8||

MHB 12-171-9

न चैवाविहितं शक्यं दक्षेणापीहितुं धनम् ।
युक्तेन श्रद्धया सम्यगीहां समनुतिष्ठता ॥ १२-१७१-९॥
na caivāvihitaṃ śakyaṃ dakṣeṇāpīhituṃ dhanam |
yuktena śraddhayā samyagīhāṃ samanutiṣṭhatā || 12-171-9||

MHB 12-171-10

कृतस्य पूर्वं चानर्थैर्युक्तस्याप्यनुतिष्ठतः ।
इमं पश्यत संगत्या मम दैवमुपप्लवम् ॥ १२-१७१-१०॥
kṛtasya pūrvaṃ cānarthairyuktasyāpyanutiṣṭhataḥ |
imaṃ paśyata saṃgatyā mama daivamupaplavam || 12-171-10||

MHB 12-171-11

उद्यम्योद्यम्य मे दम्यौ विषमेणेव गच्छति ।
उत्क्षिप्य काकतालीयमुन्माथेनेव जम्बुकः ॥ १२-१७१-११॥
udyamyodyamya me damyau viṣameṇeva gacchati |
utkṣipya kākatālīyamunmātheneva jambukaḥ || 12-171-11||

MHB 12-171-12

मणी वोष्ट्रस्य लम्बेते प्रियौ वत्सतरौ मम ।
शुद्धं हि दैवमेवेदमतो नैवास्ति पौरुषम् ॥ १२-१७१-१२॥
maṇī voṣṭrasya lambete priyau vatsatarau mama |
śuddhaṃ hi daivamevedamato naivāsti pauruṣam || 12-171-12||

MHB 12-171-13

यदि वाप्युपपद्येत पौरुषं नाम कर्हिचित् ।
अन्विष्यमाणं तदपि दैवमेवावतिष्ठते ॥ १२-१७१-१३॥
yadi vāpyupapadyeta pauruṣaṃ nāma karhicit |
anviṣyamāṇaṃ tadapi daivamevāvatiṣṭhate || 12-171-13||

MHB 12-171-14

तस्मान्निर्वेद एवेह गन्तव्यः सुखमीप्सता ।
सुखं स्वपिति निर्विण्णो निराशश्चार्थसाधने ॥ १२-१७१-१४॥
tasmānnirveda eveha gantavyaḥ sukhamīpsatā |
sukhaṃ svapiti nirviṇṇo nirāśaścārthasādhane || 12-171-14||

MHB 12-171-15

अहो सम्यक्शुकेनोक्तं सर्वतः परिमुच्यता ।
प्रतिष्ठता महारण्यं जनकस्य निवेशनात् ॥ १२-१७१-१५॥
aho samyakśukenoktaṃ sarvataḥ parimucyatā |
pratiṣṭhatā mahāraṇyaṃ janakasya niveśanāt || 12-171-15||

MHB 12-171-16

यः कामान्प्राप्नुयात्सर्वान्यश्चैनान्केवलांस्त्यजेत् ।
प्रापणात्सर्वकामानां परित्यागो विशिष्यते ॥ १२-१७१-१६॥
yaḥ kāmānprāpnuyātsarvānyaścainānkevalāṃstyajet |
prāpaṇātsarvakāmānāṃ parityāgo viśiṣyate || 12-171-16||

MHB 12-171-17

नान्तं सर्वविवित्सानां गतपूर्वोऽस्ति कश्चन ।
शरीरे जीविते चैव तृष्णा मन्दस्य वर्धते ॥ १२-१७१-१७॥
nāntaṃ sarvavivitsānāṃ gatapūrvo'sti kaścana |
śarīre jīvite caiva tṛṣṇā mandasya vardhate || 12-171-17||

MHB 12-171-18

निवर्तस्व विवित्साभ्यः शाम्य निर्विद्य मामक ।
असकृच्चासि निकृतो न च निर्विद्यसे तनो ॥ १२-१७१-१८॥
nivartasva vivitsābhyaḥ śāmya nirvidya māmaka |
asakṛccāsi nikṛto na ca nirvidyase tano || 12-171-18||

MHB 12-171-19

यदि नाहं विनाश्यस्ते यद्येवं रमसे मया ।
मा मां योजय लोभेन वृथा त्वं वित्तकामुक ॥ १२-१७१-१९॥
yadi nāhaṃ vināśyaste yadyevaṃ ramase mayā |
mā māṃ yojaya lobhena vṛthā tvaṃ vittakāmuka || 12-171-19||

MHB 12-171-20

संचितं संचितं द्रव्यं नष्टं तव पुनः पुनः ।
कदा विमोक्ष्यसे मूढ धनेहां धनकामुक ॥ १२-१७१-२०॥
saṃcitaṃ saṃcitaṃ dravyaṃ naṣṭaṃ tava punaḥ punaḥ |
kadā vimokṣyase mūḍha dhanehāṃ dhanakāmuka || 12-171-20||

MHB 12-171-21

अहो नु मम बालिश्यं योऽहं क्रीडनकस्तव ।
किं नैव जातु पुरुषः परेषां प्रेष्यतामियात् ॥ १२-१७१-२१॥
aho nu mama bāliśyaṃ yo'haṃ krīḍanakastava |
kiṃ naiva jātu puruṣaḥ pareṣāṃ preṣyatāmiyāt || 12-171-21||

MHB 12-171-22

न पूर्वे नापरे जातु कामानामन्तमाप्नुवन् ।
त्यक्त्वा सर्वसमारम्भान्प्रतिबुद्धोऽस्मि जागृमि ॥ १२-१७१-२२॥
na pūrve nāpare jātu kāmānāmantamāpnuvan |
tyaktvā sarvasamārambhānpratibuddho'smi jāgṛmi || 12-171-22||

MHB 12-171-23

नूनं ते हृदयं काम वज्रसारमयं दृधम् ।
यदनर्थशताविष्टं शतधा न विदीर्यते ॥ १२-१७१-२३॥
nūnaṃ te hṛdayaṃ kāma vajrasāramayaṃ dṛdham |
yadanarthaśatāviṣṭaṃ śatadhā na vidīryate || 12-171-23||

MHB 12-171-24

त्यजामि काम त्वां चैव यच्च किंचित्प्रियं तव ।
तवाहं सुखमन्विच्छन्नात्मन्युपलभे सुखम् ॥ १२-१७१-२४॥
tyajāmi kāma tvāṃ caiva yacca kiṃcitpriyaṃ tava |
tavāhaṃ sukhamanvicchannātmanyupalabhe sukham || 12-171-24||

MHB 12-171-25

काम जानामि ते मूलं संकल्पात्किल जायसे ।
न त्वां संकल्पयिष्यामि समूलो न भविष्यसि ॥ १२-१७१-२५॥
kāma jānāmi te mūlaṃ saṃkalpātkila jāyase |
na tvāṃ saṃkalpayiṣyāmi samūlo na bhaviṣyasi || 12-171-25||

MHB 12-171-26

ईहा धनस्य न सुखा लब्ध्वा चिन्ता च भूयसी ।
लब्धनाशो यथा मृत्युर्लब्धं भवति वा न वा ॥ १२-१७१-२६॥
īhā dhanasya na sukhā labdhvā cintā ca bhūyasī |
labdhanāśo yathā mṛtyurlabdhaṃ bhavati vā na vā || 12-171-26||

MHB 12-171-27

परेत्य यो न लभते ततो दुःखतरं नु किम् ।
न च तुष्यति लब्धेन भूय एव च मार्गति ॥ १२-१७१-२७॥
paretya yo na labhate tato duḥkhataraṃ nu kim |
na ca tuṣyati labdhena bhūya eva ca mārgati || 12-171-27||

MHB 12-171-28

अनुतर्षुल एवार्थः स्वादु गाङ्गमिवोदकम् ।
मद्विलापनमेतत्तु प्रतिबुद्धोऽस्मि संत्यज ॥ १२-१७१-२८॥
anutarṣula evārthaḥ svādu gāṅgamivodakam |
madvilāpanametattu pratibuddho'smi saṃtyaja || 12-171-28||

MHB 12-171-29

य इमं मामकं देहं भूतग्रामः समाश्रितः ।
स यात्वितो यथाकामं वसतां वा यथासुखम् ॥ १२-१७१-२९॥
ya imaṃ māmakaṃ dehaṃ bhūtagrāmaḥ samāśritaḥ |
sa yātvito yathākāmaṃ vasatāṃ vā yathāsukham || 12-171-29||

MHB 12-171-30

न युष्मास्विह मे प्रीतिः कामलोभानुसारिषु ।
तस्मादुत्सृज्य सर्वान्वः सत्यमेवाश्रयाम्यहम् ॥ १२-१७१-३०॥
na yuṣmāsviha me prītiḥ kāmalobhānusāriṣu |
tasmādutsṛjya sarvānvaḥ satyamevāśrayāmyaham || 12-171-30||

MHB 12-171-31

सर्वभूतान्यहं देहे पश्यन्मनसि चात्मनः ।
योगे बुद्धिं श्रुते सत्त्वं मनो ब्रह्मणि धारयन् ॥ १२-१७१-३१॥
sarvabhūtānyahaṃ dehe paśyanmanasi cātmanaḥ |
yoge buddhiṃ śrute sattvaṃ mano brahmaṇi dhārayan || 12-171-31||

MHB 12-171-32

विहरिष्याम्यनासक्तः सुखी लोकान्निरामयः ।
यथा मा त्वं पुनर्नैवं दुःखेषु प्रणिधास्यसि ॥ १२-१७१-३२॥
vihariṣyāmyanāsaktaḥ sukhī lokānnirāmayaḥ |
yathā mā tvaṃ punarnaivaṃ duḥkheṣu praṇidhāsyasi || 12-171-32||

MHB 12-171-33

त्वया हि मे प्रणुन्नस्य गतिरन्या न विद्यते ।
तृष्णाशोकश्रमाणां हि त्वं काम प्रभवः सदा ॥ १२-१७१-३३॥
tvayā hi me praṇunnasya gatiranyā na vidyate |
tṛṣṇāśokaśramāṇāṃ hi tvaṃ kāma prabhavaḥ sadā || 12-171-33||

MHB 12-171-34

धननाशोऽधिकं दुःखं मन्ये सर्वमहत्तरम् ।
ज्ञातयो ह्यवमन्यन्ते मित्राणि च धनच्युतम् ॥ १२-१७१-३४॥
dhananāśo'dhikaṃ duḥkhaṃ manye sarvamahattaram |
jñātayo hyavamanyante mitrāṇi ca dhanacyutam || 12-171-34||

MHB 12-171-35

अवज्ञानसहस्रैस्तु दोषाः कष्टतराधने ।
धने सुखकला या च सापि दुःखैर्विधीयते ॥ १२-१७१-३५॥
avajñānasahasraistu doṣāḥ kaṣṭatarādhane |
dhane sukhakalā yā ca sāpi duḥkhairvidhīyate || 12-171-35||

MHB 12-171-36

धनमस्येति पुरुषं पुरा निघ्नन्ति दस्यवः ।
क्लिश्यन्ति विविधैर्दण्डैर्नित्यमुद्वेजयन्ति च ॥ १२-१७१-३६॥
dhanamasyeti puruṣaṃ purā nighnanti dasyavaḥ |
kliśyanti vividhairdaṇḍairnityamudvejayanti ca || 12-171-36||

MHB 12-171-37

मन्दलोलुपता दुःखमिति बुद्धं चिरान्मया ।
यद्यदालम्बसे काम तत्तदेवानुरुध्यसे ॥ १२-१७१-३७॥
mandalolupatā duḥkhamiti buddhaṃ cirānmayā |
yadyadālambase kāma tattadevānurudhyase || 12-171-37||

MHB 12-171-38

अतत्त्वज्ञोऽसि बालश्च दुस्तोषोऽपूरणोऽनलः ।
नैव त्वं वेत्थ सुलभं नैव त्वं वेत्थ दुर्लभम् ॥ १२-१७१-३८॥
atattvajño'si bālaśca dustoṣo'pūraṇo'nalaḥ |
naiva tvaṃ vettha sulabhaṃ naiva tvaṃ vettha durlabham || 12-171-38||

MHB 12-171-39

पातालमिव दुष्पूरो मां दुःखैर्योक्तुमिच्छसि ।
नाहमद्य समावेष्टुं शक्यः काम पुनस्त्वया ॥ १२-१७१-३९॥
pātālamiva duṣpūro māṃ duḥkhairyoktumicchasi |
nāhamadya samāveṣṭuṃ śakyaḥ kāma punastvayā || 12-171-39||

MHB 12-171-40

निर्वेदमहमासाद्य द्रव्यनाशाद्यदृच्छया ।
निर्वृतिं परमां प्राप्य नाद्य कामान्विचिन्तये ॥ १२-१७१-४०॥
nirvedamahamāsādya dravyanāśādyadṛcchayā |
nirvṛtiṃ paramāṃ prāpya nādya kāmānvicintaye || 12-171-40||

MHB 12-171-41

अतिक्लेशान्सहामीह नाहं बुध्याम्यबुद्धिमान् ।
निकृतो धननाशेन शये सर्वाङ्गविज्वरः ॥ १२-१७१-४१॥
atikleśānsahāmīha nāhaṃ budhyāmyabuddhimān |
nikṛto dhananāśena śaye sarvāṅgavijvaraḥ || 12-171-41||

MHB 12-171-42

परित्यजामि काम त्वां हित्वा सर्वमनोगतीः ।
न त्वं मया पुनः काम नस्योतेनेव रंस्यसे ॥ १२-१७१-४२॥
parityajāmi kāma tvāṃ hitvā sarvamanogatīḥ |
na tvaṃ mayā punaḥ kāma nasyoteneva raṃsyase || 12-171-42||

MHB 12-171-43

क्षमिष्येऽक्षममाणानां न हिंसिष्ये च हिंसितः ।
द्वेष्यमुक्तः प्रियं वक्ष्याम्यनादृत्य तदप्रियम् ॥ १२-१७१-४३॥
kṣamiṣye'kṣamamāṇānāṃ na hiṃsiṣye ca hiṃsitaḥ |
dveṣyamuktaḥ priyaṃ vakṣyāmyanādṛtya tadapriyam || 12-171-43||

MHB 12-171-44

तृप्तः स्वस्थेन्द्रियो नित्यं यथालब्धेन वर्तयन् ।
न सकामं करिष्यामि त्वामहं शत्रुमात्मनः ॥ १२-१७१-४४॥
tṛptaḥ svasthendriyo nityaṃ yathālabdhena vartayan |
na sakāmaṃ kariṣyāmi tvāmahaṃ śatrumātmanaḥ || 12-171-44||

MHB 12-171-45

निर्वेदं निर्वृतिं तृप्तिं शान्तिं सत्यं दमं क्षमाम् ।
सर्वभूतदयां चैव विद्धि मां शरणागतम् ॥ १२-१७१-४५॥
nirvedaṃ nirvṛtiṃ tṛptiṃ śāntiṃ satyaṃ damaṃ kṣamām |
sarvabhūtadayāṃ caiva viddhi māṃ śaraṇāgatam || 12-171-45||

MHB 12-171-46

तस्मात्कामश्च लोभश्च तृष्णा कार्पण्यमेव च ।
त्यजन्तु मां प्रतिष्ठन्तं सत्त्वस्थो ह्यस्मि सांप्रतम् ॥ १२-१७१-४६॥
tasmātkāmaśca lobhaśca tṛṣṇā kārpaṇyameva ca |
tyajantu māṃ pratiṣṭhantaṃ sattvastho hyasmi sāṃpratam || 12-171-46||

MHB 12-171-47

प्रहाय कामं लोभं च क्रोधं पारुष्यमेव च ।
नाद्य लोभवशं प्राप्तो दुःखं प्राप्स्याम्यनात्मवान् ॥ १२-१७१-४७॥
prahāya kāmaṃ lobhaṃ ca krodhaṃ pāruṣyameva ca |
nādya lobhavaśaṃ prāpto duḥkhaṃ prāpsyāmyanātmavān || 12-171-47||

MHB 12-171-48

यद्यत्त्यजति कामानां तत्सुखस्याभिपूर्यते ।
कामस्य वशगो नित्यं दुःखमेव प्रपद्यते ॥ १२-१७१-४८॥
yadyattyajati kāmānāṃ tatsukhasyābhipūryate |
kāmasya vaśago nityaṃ duḥkhameva prapadyate || 12-171-48||

MHB 12-171-49

कामान्व्युदस्य धुनुते यत्किंचित्पुरुषो रजः ।
कामक्रोधोद्भवं दुःखमह्रीररतिरेव च ॥ १२-१७१-४९॥
kāmānvyudasya dhunute yatkiṃcitpuruṣo rajaḥ |
kāmakrodhodbhavaṃ duḥkhamahrīraratireva ca || 12-171-49||

MHB 12-171-50

एष ब्रह्मप्रविष्टोऽहं ग्रीष्मे शीतमिव ह्रदम् ।
शाम्यामि परिनिर्वामि सुखमासे च केवलम् ॥ १२-१७१-५०॥
eṣa brahmapraviṣṭo'haṃ grīṣme śītamiva hradam |
śāmyāmi parinirvāmi sukhamāse ca kevalam || 12-171-50||

MHB 12-171-51

यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम् ।
तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः षोडशीं कलाम् ॥ १२-१७१-५१॥
yacca kāmasukhaṃ loke yacca divyaṃ mahatsukham |
tṛṣṇākṣayasukhasyaite nārhataḥ ṣoḍaśīṃ kalām || 12-171-51||

MHB 12-171-52

आत्मना सप्तमं कामं हत्वा शत्रुमिवोत्तमम् ।
प्राप्यावध्यं ब्रह्मपुरं राजेव स्यामहं सुखी ॥ १२-१७१-५२॥
ātmanā saptamaṃ kāmaṃ hatvā śatrumivottamam |
prāpyāvadhyaṃ brahmapuraṃ rājeva syāmahaṃ sukhī || 12-171-52||

MHB 12-171-53

एतां बुद्धिं समास्थाय मङ्किर्निर्वेदमागतः ।
सर्वान्कामान्परित्यज्य प्राप्य ब्रह्म महत्सुखम् ॥ १२-१७१-५३॥
etāṃ buddhiṃ samāsthāya maṅkirnirvedamāgataḥ |
sarvānkāmānparityajya prāpya brahma mahatsukham || 12-171-53||

MHB 12-171-54

दम्यनाशकृते मङ्किरमरत्वं किलागमत् ।
अच्छिनत्काममूलं स तेन प्राप महत्सुखम् ॥ १२-१७१-५४॥
damyanāśakṛte maṅkiramaratvaṃ kilāgamat |
acchinatkāmamūlaṃ sa tena prāpa mahatsukham || 12-171-54||

MHB 12-171-55

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
गीतं विदेहराजेन जनकेन प्रशाम्यता ॥ १२-१७१-५५॥
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
gītaṃ videharājena janakena praśāmyatā || 12-171-55||

MHB 12-171-56

अनन्तं बत मे वित्तं यस्य मे नास्ति किंचन ।
मिथिलायां प्रदीप्तायां न मे दह्यति किंचन ॥ १२-१७१-५६॥
anantaṃ bata me vittaṃ yasya me nāsti kiṃcana |
mithilāyāṃ pradīptāyāṃ na me dahyati kiṃcana || 12-171-56||

MHB 12-171-57

अत्रैवोदाहरन्तीमं बोध्यस्य पदसंचयम् ।
निर्वेदं प्रति विन्यस्तं प्रतिबोध युधिष्ठिर ॥ १२-१७१-५७॥
atraivodāharantīmaṃ bodhyasya padasaṃcayam |
nirvedaṃ prati vinyastaṃ pratibodha yudhiṣṭhira || 12-171-57||

MHB 12-171-58

बोध्यं दान्तमृषिं राजा नहुषः पर्यपृच्छत ।
निर्वेदाच्छान्तिमापन्नं शान्तं प्रज्ञानतर्पितम् ॥ १२-१७१-५८॥
bodhyaṃ dāntamṛṣiṃ rājā nahuṣaḥ paryapṛcchata |
nirvedācchāntimāpannaṃ śāntaṃ prajñānatarpitam || 12-171-58||

MHB 12-171-59

उपदेशं महाप्राज्ञ शमस्योपदिशस्व मे ।
कां बुद्धिं समनुध्याय शान्तश्चरसि निर्वृतः ॥ १२-१७१-५९॥
upadeśaṃ mahāprājña śamasyopadiśasva me |
kāṃ buddhiṃ samanudhyāya śāntaścarasi nirvṛtaḥ || 12-171-59||

MHB 12-171-60

बोध्य उवाच ।
उपदेशेन वर्तामि नानुशास्मीह कंचन ।
लक्षणं तस्य वक्ष्येऽहं तत्स्वयं प्रविमृश्यताम् ॥ १२-१७१-६०॥
bodhya uvāca |
upadeśena vartāmi nānuśāsmīha kaṃcana |
lakṣaṇaṃ tasya vakṣye'haṃ tatsvayaṃ pravimṛśyatām || 12-171-60||

MHB 12-171-61

पिङ्गला कुररः सर्पः सारङ्गान्वेषणं वने ।
इषुकारः कुमारी च षडेते गुरवो मम ॥ १२-१७१-६१॥
piṅgalā kuraraḥ sarpaḥ sāraṅgānveṣaṇaṃ vane |
iṣukāraḥ kumārī ca ṣaḍete guravo mama || 12-171-61||

Adhyaya: 172/353 (37)

MHB 12-172-1

युधिष्ठिर उवाच ।
केन वृत्तेन वृत्तज्ञ वीतशोकश्चरेन्महीम् ।
किं च कुर्वन्नरो लोके प्राप्नोति परमां गतिम् ॥ १२-१७२-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kena vṛttena vṛttajña vītaśokaścarenmahīm |
kiṃ ca kurvannaro loke prāpnoti paramāṃ gatim || 12-172-1||

MHB 12-172-2

भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
प्रह्रादस्य च संवादं मुनेराजगरस्य च ॥ १२-१७२-२॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
prahrādasya ca saṃvādaṃ munerājagarasya ca || 12-172-2||

MHB 12-172-3

चरन्तं ब्राह्मणं कंचित्कल्यचित्तमनामयम् ।
पप्रच्छ राजन्प्रह्रादो बुद्धिमान्प्राज्ञसंमतः ॥ १२-१७२-३॥
carantaṃ brāhmaṇaṃ kaṃcitkalyacittamanāmayam |
papraccha rājanprahrādo buddhimānprājñasaṃmataḥ || 12-172-3||

MHB 12-172-4

स्वस्थः शक्तो मृदुर्दान्तो निर्विवित्सोऽनसूयकः ।
सुवाग्बहुमतो लोके प्राज्ञश्चरसि बालवत् ॥ १२-१७२-४॥
svasthaḥ śakto mṛdurdānto nirvivitso'nasūyakaḥ |
suvāgbahumato loke prājñaścarasi bālavat || 12-172-4||

MHB 12-172-5

नैव प्रार्थयसे लाभं नालाभेष्वनुशोचसि ।
नित्यतृप्त इव ब्रह्मन्न किंचिदवमन्यसे ॥ १२-१७२-५॥
naiva prārthayase lābhaṃ nālābheṣvanuśocasi |
nityatṛpta iva brahmanna kiṃcidavamanyase || 12-172-5||

MHB 12-172-6

स्रोतसा ह्रियमाणासु प्रजास्वविमना इव ।
धर्मकामार्थकार्येषु कूटस्थ इव लक्ष्यसे ॥ १२-१७२-६॥
srotasā hriyamāṇāsu prajāsvavimanā iva |
dharmakāmārthakāryeṣu kūṭastha iva lakṣyase || 12-172-6||

MHB 12-172-7

नानुतिष्ठसि धर्मार्थौ न कामे चापि वर्तसे ।
इन्द्रियार्थाननादृत्य मुक्तश्चरसि साक्षिवत् ॥ १२-१७२-७॥
nānutiṣṭhasi dharmārthau na kāme cāpi vartase |
indriyārthānanādṛtya muktaścarasi sākṣivat || 12-172-7||

MHB 12-172-8

का नु प्रज्ञा श्रुतं वा किं वृत्तिर्वा का नु ते मुने ।
क्षिप्रमाचक्ष्व मे ब्रह्मञ्श्रेयो यदिह मन्यसे ॥ १२-१७२-८॥
kā nu prajñā śrutaṃ vā kiṃ vṛttirvā kā nu te mune |
kṣipramācakṣva me brahmañśreyo yadiha manyase || 12-172-8||

MHB 12-172-9

अनुयुक्तः स मेधावी लोकधर्मविधानवित् ।
उवाच श्लक्ष्णया वाचा प्रह्रादमनपार्थया ॥ १२-१७२-९॥
anuyuktaḥ sa medhāvī lokadharmavidhānavit |
uvāca ślakṣṇayā vācā prahrādamanapārthayā || 12-172-9||

MHB 12-172-10

पश्यन्प्रह्राद भूतानामुत्पत्तिमनिमित्ततः ।
ह्रासं वृद्धिं विनाशं च न प्रहृष्ये न च व्यथे ॥ १२-१७२-१०॥
paśyanprahrāda bhūtānāmutpattimanimittataḥ |
hrāsaṃ vṛddhiṃ vināśaṃ ca na prahṛṣye na ca vyathe || 12-172-10||

MHB 12-172-11

स्वभावादेव संदृश्य वर्तमानाः प्रवृत्तयः ।
स्वभावनिरताः सर्वाः परितप्ये न केनचित् ॥ १२-१७२-११॥
svabhāvādeva saṃdṛśya vartamānāḥ pravṛttayaḥ |
svabhāvaniratāḥ sarvāḥ paritapye na kenacit || 12-172-11||

MHB 12-172-12

पश्यन्प्रह्राद संयोगान्विप्रयोगपरायणान् ।
संचयांश्च विनाशान्तान्न क्वचिद्विदधे मनः ॥ १२-१७२-१२॥
paśyanprahrāda saṃyogānviprayogaparāyaṇān |
saṃcayāṃśca vināśāntānna kvacidvidadhe manaḥ || 12-172-12||

MHB 12-172-13

अन्तवन्ति च भूतानि गुणयुक्तानि पश्यतः ।
उत्पत्तिनिधनज्ञस्य किं कार्यमवशिष्यते ॥ १२-१७२-१३॥
antavanti ca bhūtāni guṇayuktāni paśyataḥ |
utpattinidhanajñasya kiṃ kāryamavaśiṣyate || 12-172-13||

MHB 12-172-14

जलजानामपि ह्यन्तं पर्यायेणोपलक्षये ।
महतामपि कायानां सूक्ष्माणां च महोदधौ ॥ १२-१७२-१४॥
jalajānāmapi hyantaṃ paryāyeṇopalakṣaye |
mahatāmapi kāyānāṃ sūkṣmāṇāṃ ca mahodadhau || 12-172-14||

MHB 12-172-15

जङ्गमस्थावराणां च भूतानामसुराधिप ।
पार्थिवानामपि व्यक्तं मृत्युं पश्यामि सर्वशः ॥ १२-१७२-१५॥
jaṅgamasthāvarāṇāṃ ca bhūtānāmasurādhipa |
pārthivānāmapi vyaktaṃ mṛtyuṃ paśyāmi sarvaśaḥ || 12-172-15||

MHB 12-172-16

अन्तरिक्षचराणां च दानवोत्तम पक्षिणाम् ।
उत्तिष्ठति यथाकालं मृत्युर्बलवतामपि ॥ १२-१७२-१६॥
antarikṣacarāṇāṃ ca dānavottama pakṣiṇām |
uttiṣṭhati yathākālaṃ mṛtyurbalavatāmapi || 12-172-16||

MHB 12-172-17

दिवि संचरमाणानि ह्रस्वानि च महान्ति च ।
ज्योतींषि च यथाकालं पतमानानि लक्षये ॥ १२-१७२-१७॥
divi saṃcaramāṇāni hrasvāni ca mahānti ca |
jyotīṃṣi ca yathākālaṃ patamānāni lakṣaye || 12-172-17||

MHB 12-172-18

इति भूतानि संपश्यन्ननुषक्तानि मृत्युना ।
सर्वसामान्यतो विद्वान्कृतकृत्यः सुखं स्वपे ॥ १२-१७२-१८॥
iti bhūtāni saṃpaśyannanuṣaktāni mṛtyunā |
sarvasāmānyato vidvānkṛtakṛtyaḥ sukhaṃ svape || 12-172-18||

MHB 12-172-19

सुमहान्तमपि ग्रासं ग्रसे लब्धं यदृच्छया ।
शये पुनरभुञ्जानो दिवसानि बहून्यपि ॥ १२-१७२-१९॥
sumahāntamapi grāsaṃ grase labdhaṃ yadṛcchayā |
śaye punarabhuñjāno divasāni bahūnyapi || 12-172-19||

MHB 12-172-20

आस्रवत्यपि मामन्नं पुनर्बहुगुणं बहु ।
पुनरल्पगुणं स्तोकं पुनर्नैवोपपद्यते ॥ १२-१७२-२०॥
āsravatyapi māmannaṃ punarbahuguṇaṃ bahu |
punaralpaguṇaṃ stokaṃ punarnaivopapadyate || 12-172-20||

MHB 12-172-21

कणान्कदाचित्खादामि पिण्याकमपि च ग्रसे ।
भक्षये शालिमांसानि भक्षांश्चोच्चावचान्पुनः ॥ १२-१७२-२१॥
kaṇānkadācitkhādāmi piṇyākamapi ca grase |
bhakṣaye śālimāṃsāni bhakṣāṃścoccāvacānpunaḥ || 12-172-21||

MHB 12-172-22

शये कदाचित्पर्यङ्के भूमावपि पुनः शये ।
प्रासादेऽपि च मे शय्या कदाचिदुपपद्यते ॥ १२-१७२-२२॥
śaye kadācitparyaṅke bhūmāvapi punaḥ śaye |
prāsāde'pi ca me śayyā kadācidupapadyate || 12-172-22||

MHB 12-172-23

धारयामि च चीराणि शाणीं क्षौमाजिनानि च ।
महार्हाणि च वासांसि धारयाम्यहमेकदा ॥ १२-१७२-२३॥
dhārayāmi ca cīrāṇi śāṇīṃ kṣaumājināni ca |
mahārhāṇi ca vāsāṃsi dhārayāmyahamekadā || 12-172-23||

MHB 12-172-24

न संनिपतितं धर्म्यमुपभोगं यदृच्छया ।
प्रत्याचक्षे न चाप्येनमनुरुध्ये सुदुर्लभम् ॥ १२-१७२-२४॥
na saṃnipatitaṃ dharmyamupabhogaṃ yadṛcchayā |
pratyācakṣe na cāpyenamanurudhye sudurlabham || 12-172-24||

MHB 12-172-25

अचलमनिधनं शिवं विशोकं शुचिमतुलं विदुषां मते निविष्टम् ।
अनभिमतमसेवितं च मूढैर्व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि ॥ १२-१७२-२५॥
acalamanidhanaṃ śivaṃ viśokaṃ śucimatulaṃ viduṣāṃ mate niviṣṭam |
anabhimatamasevitaṃ ca mūḍhairvratamidamājagaraṃ śuciścarāmi || 12-172-25||

MHB 12-172-26

अचलितमतिरच्युतः स्वधर्मात्परिमितसंसरणः परावरज्ञः ।
विगतभयकषायलोभमोहो व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि ॥ १२-१७२-२६॥
acalitamatiracyutaḥ svadharmātparimitasaṃsaraṇaḥ parāvarajñaḥ |
vigatabhayakaṣāyalobhamoho vratamidamājagaraṃ śuciścarāmi || 12-172-26||

MHB 12-172-27

अनियतफलभक्ष्यभोज्यपेयं विधिपरिणामविभक्तदेशकालम् ।
हृदयसुखमसेवितं कदर्यैर्व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि ॥ १२-१७२-२७॥
aniyataphalabhakṣyabhojyapeyaṃ vidhipariṇāmavibhaktadeśakālam |
hṛdayasukhamasevitaṃ kadaryairvratamidamājagaraṃ śuciścarāmi || 12-172-27||

MHB 12-172-28

इदमिदमिति तृष्णयाभिभूतं जनमनवाप्तधनं विषीदमानम् ।
निपुणमनुनिशाम्य तत्त्वबुद्ध्या व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि ॥ १२-१७२-२८॥
idamidamiti tṛṣṇayābhibhūtaṃ janamanavāptadhanaṃ viṣīdamānam |
nipuṇamanuniśāmya tattvabuddhyā vratamidamājagaraṃ śuciścarāmi || 12-172-28||

MHB 12-172-29

बहुविधमनुदृश्य चार्थहेतोः कृपणमिहार्यमनार्यमाश्रयन्तम् ।
उपशमरुचिरात्मवान्प्रशान्तो व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि ॥ १२-१७२-२९॥
bahuvidhamanudṛśya cārthahetoḥ kṛpaṇamihāryamanāryamāśrayantam |
upaśamarucirātmavānpraśānto vratamidamājagaraṃ śuciścarāmi || 12-172-29||

MHB 12-172-30

सुखमसुखमनर्थमर्थलाभं रतिमरतिं मरणं च जीवितं च ।
विधिनियतमवेक्ष्य तत्त्वतोऽहं व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि ॥ १२-१७२-३०॥
sukhamasukhamanarthamarthalābhaṃ ratimaratiṃ maraṇaṃ ca jīvitaṃ ca |
vidhiniyatamavekṣya tattvato'haṃ vratamidamājagaraṃ śuciścarāmi || 12-172-30||

MHB 12-172-31

अपगतभयरागमोहदर्पो धृतिमतिबुद्धिसमन्वितः प्रशान्तः ।
उपगतफलभोगिनो निशाम्य व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि ॥ १२-१७२-३१॥
apagatabhayarāgamohadarpo dhṛtimatibuddhisamanvitaḥ praśāntaḥ |
upagataphalabhogino niśāmya vratamidamājagaraṃ śuciścarāmi || 12-172-31||

MHB 12-172-32

अनियतशयनासनः प्रकृत्या दमनियमव्रतसत्यशौचयुक्तः ।
अपगतफलसंचयः प्रहृष्टो व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि ॥ १२-१७२-३२॥
aniyataśayanāsanaḥ prakṛtyā damaniyamavratasatyaśaucayuktaḥ |
apagataphalasaṃcayaḥ prahṛṣṭo vratamidamājagaraṃ śuciścarāmi || 12-172-32||

MHB 12-172-33

अभिगतमसुखार्थमीहनार्थैरुपगतबुद्धिरवेक्ष्य चात्मसंस्थः ।
तृषितमनियतं मनो नियन्तुं व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि ॥ १२-१७२-३३॥
abhigatamasukhārthamīhanārthairupagatabuddhiravekṣya cātmasaṃsthaḥ |
tṛṣitamaniyataṃ mano niyantuṃ vratamidamājagaraṃ śuciścarāmi || 12-172-33||

MHB 12-172-34

न हृदयमनुरुध्यते मनो वा प्रियसुखदुर्लभतामनित्यतां च ।
तदुभयमुपलक्षयन्निवाहं व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि ॥ १२-१७२-३४॥
na hṛdayamanurudhyate mano vā priyasukhadurlabhatāmanityatāṃ ca |
tadubhayamupalakṣayannivāhaṃ vratamidamājagaraṃ śuciścarāmi || 12-172-34||

MHB 12-172-35

बहु कथितमिदं हि बुद्धिमद्भिः कविभिरभिप्रथयद्भिरात्मकीर्तिम् ।
इदमिदमिति तत्र तत्र तत्तत्स्वपरमतैर्गहनं प्रतर्कयद्भिः ॥ १२-१७२-३५॥
bahu kathitamidaṃ hi buddhimadbhiḥ kavibhirabhiprathayadbhirātmakīrtim |
idamidamiti tatra tatra tattatsvaparamatairgahanaṃ pratarkayadbhiḥ || 12-172-35||

MHB 12-172-36

तदहमनुनिशाम्य विप्रयातं पृथगभिपन्नमिहाबुधैर्मनुष्यैः ।
अनवसितमनन्तदोषपारं नृषु विहरामि विनीतरोषतृष्णः ॥ १२-१७२-३६॥
tadahamanuniśāmya viprayātaṃ pṛthagabhipannamihābudhairmanuṣyaiḥ |
anavasitamanantadoṣapāraṃ nṛṣu viharāmi vinītaroṣatṛṣṇaḥ || 12-172-36||

MHB 12-172-37

भीष्म उवाच ।
अजगरचरितं व्रतं महात्मा य इह नरोऽनुचरेद्विनीतरागः ।
अपगतभयमन्युलोभमोहः स खलु सुखी विहरेदिमं विहारम् ॥ १२-१७२-३७॥
bhīṣma uvāca |
ajagaracaritaṃ vrataṃ mahātmā ya iha naro'nucaredvinītarāgaḥ |
apagatabhayamanyulobhamohaḥ sa khalu sukhī viharedimaṃ vihāram || 12-172-37||

Adhyaya: 173/353 (52)

MHB 12-173-1

युधिष्ठिर उवाच ।
बान्धवाः कर्म वित्तं वा प्रज्ञा वेह पितामह ।
नरस्य का प्रतिष्ठा स्यादेतत्पृष्टो वदस्व मे ॥ १२-१७३-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
bāndhavāḥ karma vittaṃ vā prajñā veha pitāmaha |
narasya kā pratiṣṭhā syādetatpṛṣṭo vadasva me || 12-173-1||

MHB 12-173-2

भीष्म उवाच ।
प्रज्ञा प्रतिष्ठा भूतानां प्रज्ञा लाभः परो मतः ।
प्रज्ञा नैःश्रेयसी लोके प्रज्ञा स्वर्गो मतः सताम् ॥ १२-१७३-२॥
bhīṣma uvāca |
prajñā pratiṣṭhā bhūtānāṃ prajñā lābhaḥ paro mataḥ |
prajñā naiḥśreyasī loke prajñā svargo mataḥ satām || 12-173-2||

MHB 12-173-3

प्रज्ञया प्रापितार्थो हि बलिरैश्वर्यसंक्षये ।
प्रह्रादो नमुचिर्मङ्किस्तस्याः किं विद्यते परम् ॥ १२-१७३-३॥
prajñayā prāpitārtho hi baliraiśvaryasaṃkṣaye |
prahrādo namucirmaṅkistasyāḥ kiṃ vidyate param || 12-173-3||

MHB 12-173-4

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
इन्द्रकाश्यपसंवादं तन्निबोध युधिष्ठिर ॥ १२-१७३-४॥
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
indrakāśyapasaṃvādaṃ tannibodha yudhiṣṭhira || 12-173-4||

MHB 12-173-5

वैश्यः कश्चिदृषिं तात काश्यपं संशितव्रतम् ।
रथेन पातयामास श्रीमान्दृप्तस्तपस्विनम् ॥ १२-१७३-५॥
vaiśyaḥ kaścidṛṣiṃ tāta kāśyapaṃ saṃśitavratam |
rathena pātayāmāsa śrīmāndṛptastapasvinam || 12-173-5||

MHB 12-173-6

आर्तः स पतितः क्रुद्धस्त्यक्त्वात्मानमथाब्रवीत् ।
मरिष्याम्यधनस्येह जीवितार्थो न विद्यते ॥ १२-१७३-६॥
ārtaḥ sa patitaḥ kruddhastyaktvātmānamathābravīt |
mariṣyāmyadhanasyeha jīvitārtho na vidyate || 12-173-6||

MHB 12-173-7

तथा मुमूर्षुमासीनमकूजन्तमचेतसम् ।
इन्द्रः सृगालरूपेण बभाषे क्रुद्धमानसम् ॥ १२-१७३-७॥
tathā mumūrṣumāsīnamakūjantamacetasam |
indraḥ sṛgālarūpeṇa babhāṣe kruddhamānasam || 12-173-7||

MHB 12-173-8

मनुष्ययोनिमिच्छन्ति सर्वभूतानि सर्वशः ।
मनुष्यत्वे च विप्रत्वं सर्व एवाभिनन्दति ॥ १२-१७३-८॥
manuṣyayonimicchanti sarvabhūtāni sarvaśaḥ |
manuṣyatve ca vipratvaṃ sarva evābhinandati || 12-173-8||

MHB 12-173-9

मनुष्यो ब्राह्मणश्चासि श्रोत्रियश्चासि काश्यप ।
सुदुर्लभमवाप्यैतददोषान्मर्तुमिच्छसि ॥ १२-१७३-९॥
manuṣyo brāhmaṇaścāsi śrotriyaścāsi kāśyapa |
sudurlabhamavāpyaitadadoṣānmartumicchasi || 12-173-9||

MHB 12-173-10

सर्वे लाभाः साभिमाना इति सत्या बत श्रुतिः ।
संतोषणीयरूपोऽसि लोभाद्यदभिमन्यसे ॥ १२-१७३-१०॥
sarve lābhāḥ sābhimānā iti satyā bata śrutiḥ |
saṃtoṣaṇīyarūpo'si lobhādyadabhimanyase || 12-173-10||

MHB 12-173-11

अहो सिद्धार्थता तेषां येषां सन्तीह पाणयः ।
पाणिमद्भ्यः स्पृहास्माकं यथा तव धनस्य वै ॥ १२-१७३-११॥
aho siddhārthatā teṣāṃ yeṣāṃ santīha pāṇayaḥ |
pāṇimadbhyaḥ spṛhāsmākaṃ yathā tava dhanasya vai || 12-173-11||

MHB 12-173-12

न पाणिलाभादधिको लाभः कश्चन विद्यते ।
अपाणित्वाद्वयं ब्रह्मन्कण्टकान्नोद्धरामहे ॥ १२-१७३-१२॥
na pāṇilābhādadhiko lābhaḥ kaścana vidyate |
apāṇitvādvayaṃ brahmankaṇṭakānnoddharāmahe || 12-173-12||

MHB 12-173-13

अथ येषां पुनः पाणी देवदत्तौ दशाङ्गुली ।
उद्धरन्ति कृमीनङ्गाद्दशमानान्कषन्ति च ॥ १२-१७३-१३॥
atha yeṣāṃ punaḥ pāṇī devadattau daśāṅgulī |
uddharanti kṛmīnaṅgāddaśamānānkaṣanti ca || 12-173-13||

MHB 12-173-14

हिमवर्षातपानां च परित्राणानि कुर्वते ।
चेलमन्नं सुखं शय्यां निवातं चोपभुञ्जते ॥ १२-१७३-१४॥
himavarṣātapānāṃ ca paritrāṇāni kurvate |
celamannaṃ sukhaṃ śayyāṃ nivātaṃ copabhuñjate || 12-173-14||

MHB 12-173-15

अधिष्ठाय च गां लोके भुञ्जते वाहयन्ति च ।
उपायैर्बहुभिश्चैव वश्यानात्मनि कुर्वते ॥ १२-१७३-१५॥
adhiṣṭhāya ca gāṃ loke bhuñjate vāhayanti ca |
upāyairbahubhiścaiva vaśyānātmani kurvate || 12-173-15||

MHB 12-173-16

ये खल्वजिह्वाः कृपणा अल्पप्राणा अपाणयः ।
सहन्ते तानि दुःखानि दिष्ट्या त्वं न तथा मुने ॥ १२-१७३-१६॥
ye khalvajihvāḥ kṛpaṇā alpaprāṇā apāṇayaḥ |
sahante tāni duḥkhāni diṣṭyā tvaṃ na tathā mune || 12-173-16||

MHB 12-173-17

दिष्ट्या त्वं न सृगालो वै न कृमिर्न च मूषकः ।
न सर्पो न च मण्डूको न चान्यः पापयोनिजः ॥ १२-१७३-१७॥
diṣṭyā tvaṃ na sṛgālo vai na kṛmirna ca mūṣakaḥ |
na sarpo na ca maṇḍūko na cānyaḥ pāpayonijaḥ || 12-173-17||

MHB 12-173-18

एतावतापि लाभेन तोष्टुमर्हसि काश्यप ।
किं पुनर्योऽसि सत्त्वानां सर्वेषां ब्राह्मणोत्तमः ॥ १२-१७३-१८॥
etāvatāpi lābhena toṣṭumarhasi kāśyapa |
kiṃ punaryo'si sattvānāṃ sarveṣāṃ brāhmaṇottamaḥ || 12-173-18||

MHB 12-173-19

इमे मां कृमयोऽदन्ति तेषामुद्धरणाय मे ।
नास्ति शक्तिरपाणित्वात्पश्यावस्थामिमां मम ॥ १२-१७३-१९॥
ime māṃ kṛmayo'danti teṣāmuddharaṇāya me |
nāsti śaktirapāṇitvātpaśyāvasthāmimāṃ mama || 12-173-19||

MHB 12-173-20

अकार्यमिति चैवेमं नात्मानं संत्यजाम्यहम् ।
नेतः पापीयसीं योनिं पतेयमपरामिति ॥ १२-१७३-२०॥
akāryamiti caivemaṃ nātmānaṃ saṃtyajāmyaham |
netaḥ pāpīyasīṃ yoniṃ pateyamaparāmiti || 12-173-20||

MHB 12-173-21

मध्ये वै पापयोनीनां सार्गाली यामहं गतः ।
पापीयस्यो बहुतरा इतोऽन्याः पापयोनयः ॥ १२-१७३-२१॥
madhye vai pāpayonīnāṃ sārgālī yāmahaṃ gataḥ |
pāpīyasyo bahutarā ito'nyāḥ pāpayonayaḥ || 12-173-21||

MHB 12-173-22

जात्यैवैके सुखतराः सन्त्यन्ये भृशदुःखिताः ।
नैकान्तसुखमेवेह क्वचित्पश्यामि कस्यचित् ॥ १२-१७३-२२॥
jātyaivaike sukhatarāḥ santyanye bhṛśaduḥkhitāḥ |
naikāntasukhameveha kvacitpaśyāmi kasyacit || 12-173-22||

MHB 12-173-23

मनुष्या ह्याढ्यतां प्राप्य राज्यमिच्छन्त्यनन्तरम् ।
राज्याद्देवत्वमिच्छन्ति देवत्वादिन्द्रतामपि ॥ १२-१७३-२३॥
manuṣyā hyāḍhyatāṃ prāpya rājyamicchantyanantaram |
rājyāddevatvamicchanti devatvādindratāmapi || 12-173-23||

MHB 12-173-24

भवेस्त्वं यद्यपि त्वाढ्यो न राजा न च दैवतम् ।
देवत्वं प्राप्य चेन्द्रत्वं नैव तुष्येस्तथा सति ॥ १२-१७३-२४॥
bhavestvaṃ yadyapi tvāḍhyo na rājā na ca daivatam |
devatvaṃ prāpya cendratvaṃ naiva tuṣyestathā sati || 12-173-24||

MHB 12-173-25

न तृप्तिः प्रियलाभेऽस्ति तृष्णा नाद्भिः प्रशाम्यति ।
संप्रज्वलति सा भूयः समिद्भिरिव पावकः ॥ १२-१७३-२५॥
na tṛptiḥ priyalābhe'sti tṛṣṇā nādbhiḥ praśāmyati |
saṃprajvalati sā bhūyaḥ samidbhiriva pāvakaḥ || 12-173-25||

MHB 12-173-26

अस्त्येव त्वयि शोको वै हर्षश्चास्ति तथा त्वयि ।
सुखदुःखे तथा चोभे तत्र का परिदेवना ॥ १२-१७३-२६॥
astyeva tvayi śoko vai harṣaścāsti tathā tvayi |
sukhaduḥkhe tathā cobhe tatra kā paridevanā || 12-173-26||

MHB 12-173-27

परिच्छिद्यैव कामानां सर्वेषां चैव कर्मणाम् ।
मूलं रुन्धीन्द्रियग्रामं शकुन्तानिव पञ्जरे ॥ १२-१७३-२७॥
paricchidyaiva kāmānāṃ sarveṣāṃ caiva karmaṇām |
mūlaṃ rundhīndriyagrāmaṃ śakuntāniva pañjare || 12-173-27||

MHB 12-173-28

न खल्वप्यरसज्ञस्य कामः क्वचन जायते ।
संस्पर्शाद्दर्शनाद्वापि श्रवणाद्वापि जायते ॥ १२-१७३-२८॥
na khalvapyarasajñasya kāmaḥ kvacana jāyate |
saṃsparśāddarśanādvāpi śravaṇādvāpi jāyate || 12-173-28||

MHB 12-173-29

न त्वं स्मरसि वारुण्या लट्वाकानां च पक्षिणाम् ।
ताभ्यां चाभ्यधिको भक्ष्यो न कश्चिद्विद्यते क्वचित् ॥ १२-१७३-२९॥
na tvaṃ smarasi vāruṇyā laṭvākānāṃ ca pakṣiṇām |
tābhyāṃ cābhyadhiko bhakṣyo na kaścidvidyate kvacit || 12-173-29||

MHB 12-173-30

यानि चान्यानि दूरेषु भक्ष्यभोज्यानि काश्यप ।
येषामभुक्तपूर्वं ते तेषामस्मृतिरेव च ॥ १२-१७३-३०॥
yāni cānyāni dūreṣu bhakṣyabhojyāni kāśyapa |
yeṣāmabhuktapūrvaṃ te teṣāmasmṛtireva ca || 12-173-30||

MHB 12-173-31

अप्राशनमसंस्पर्शमसंदर्शनमेव च ।
पुरुषस्यैष नियमो मन्ये श्रेयो न संशयः ॥ १२-१७३-३१॥
aprāśanamasaṃsparśamasaṃdarśanameva ca |
puruṣasyaiṣa niyamo manye śreyo na saṃśayaḥ || 12-173-31||

MHB 12-173-32

पाणिमन्तो धनैर्युक्ता बलवन्तो न संशयः ।
मनुष्या मानुषैरेव दासत्वमुपपादिताः ॥ १२-१७३-३२॥
pāṇimanto dhanairyuktā balavanto na saṃśayaḥ |
manuṣyā mānuṣaireva dāsatvamupapāditāḥ || 12-173-32||

MHB 12-173-33

वधबन्धपरिक्लेशैः क्लिश्यन्ते च पुनः पुनः ।
ते खल्वपि रमन्ते च मोदन्ते च हसन्ति च ॥ १२-१७३-३३॥
vadhabandhaparikleśaiḥ kliśyante ca punaḥ punaḥ |
te khalvapi ramante ca modante ca hasanti ca || 12-173-33||

MHB 12-173-34

अपरे बाहुबलिनः कृतविद्या मनस्विनः ।
जुगुप्सितां सुकृपणां पापां वृत्तिमुपासते ॥ १२-१७३-३४॥
apare bāhubalinaḥ kṛtavidyā manasvinaḥ |
jugupsitāṃ sukṛpaṇāṃ pāpāṃ vṛttimupāsate || 12-173-34||

MHB 12-173-35

उत्सहन्ते च ते वृत्तिमन्यामप्युपसेवितुम् ।
स्वकर्मणा तु नियतं भवितव्यं तु तत्तथा ॥ १२-१७३-३५॥
utsahante ca te vṛttimanyāmapyupasevitum |
svakarmaṇā tu niyataṃ bhavitavyaṃ tu tattathā || 12-173-35||

MHB 12-173-36

न पुल्कसो न चण्डाल आत्मानं त्यक्तुमिच्छति ।
असंतुष्टः स्वया योन्या मायां पश्यस्व यादृशीम् ॥ १२-१७३-३६॥
na pulkaso na caṇḍāla ātmānaṃ tyaktumicchati |
asaṃtuṣṭaḥ svayā yonyā māyāṃ paśyasva yādṛśīm || 12-173-36||

MHB 12-173-37

दृष्ट्वा कुणीन्पक्षहतान्मनुष्यानामयाविनः ।
सुसंपूर्णः स्वया योन्या लब्धलाभोऽसि काश्यप ॥ १२-१७३-३७॥
dṛṣṭvā kuṇīnpakṣahatānmanuṣyānāmayāvinaḥ |
susaṃpūrṇaḥ svayā yonyā labdhalābho'si kāśyapa || 12-173-37||

MHB 12-173-38

यदि ब्राह्मण देहस्ते निरातङ्को निरामयः ।
अङ्गानि च समग्राणि न च लोकेषु धिक्कृतः ॥ १२-१७३-३८॥
yadi brāhmaṇa dehaste nirātaṅko nirāmayaḥ |
aṅgāni ca samagrāṇi na ca lokeṣu dhikkṛtaḥ || 12-173-38||

MHB 12-173-39

न केनचित्प्रवादेन सत्येनैवापहारिणा ।
धर्मायोत्तिष्ठ विप्रर्षे नात्मानं त्यक्तुमर्हसि ॥ १२-१७३-३९॥
na kenacitpravādena satyenaivāpahāriṇā |
dharmāyottiṣṭha viprarṣe nātmānaṃ tyaktumarhasi || 12-173-39||

MHB 12-173-40

यदि ब्रह्मञ्शृणोष्येतच्छ्रद्दधासि च मे वचः ।
वेदोक्तस्य च धर्मस्य फलं मुख्यमवाप्स्यसि ॥ १२-१७३-४०॥
yadi brahmañśṛṇoṣyetacchraddadhāsi ca me vacaḥ |
vedoktasya ca dharmasya phalaṃ mukhyamavāpsyasi || 12-173-40||

MHB 12-173-41

स्वाध्यायमग्निसंस्कारमप्रमत्तोऽनुपालय ।
सत्यं दमं च दानं च स्पर्धिष्ठा मा च केनचित् ॥ १२-१७३-४१॥
svādhyāyamagnisaṃskāramapramatto'nupālaya |
satyaṃ damaṃ ca dānaṃ ca spardhiṣṭhā mā ca kenacit || 12-173-41||

MHB 12-173-42

ये केचन स्वध्ययनाः प्राप्ता यजनयाजनम् ।
कथं ते जातु शोचेयुर्ध्यायेयुर्वाप्यशोभनम् ॥ १२-१७३-४२॥
ye kecana svadhyayanāḥ prāptā yajanayājanam |
kathaṃ te jātu śoceyurdhyāyeyurvāpyaśobhanam || 12-173-42||

MHB 12-173-43

इच्छन्तस्ते विहाराय सुखं महदवाप्नुयुः ।
उत जाताः सुनक्षत्रे सुतीर्थाः सुमुहूर्तजाः ॥ १२-१७३-४३॥
icchantaste vihārāya sukhaṃ mahadavāpnuyuḥ |
uta jātāḥ sunakṣatre sutīrthāḥ sumuhūrtajāḥ || 12-173-43||

MHB 12-173-44

नक्षत्रेष्वासुरेष्वन्ये दुस्तीर्था दुर्मुहूर्तजाः ।
संपतन्त्यासुरीं योनिं यज्ञप्रसववर्जिताम् ॥ १२-१७३-४४॥
nakṣatreṣvāsureṣvanye dustīrthā durmuhūrtajāḥ |
saṃpatantyāsurīṃ yoniṃ yajñaprasavavarjitām || 12-173-44||

MHB 12-173-45

अहमासं पण्डितको हैतुको वेदनिन्दकः ।
आन्वीक्षिकीं तर्कविद्यामनुरक्तो निरर्थिकाम् ॥ १२-१७३-४५॥
ahamāsaṃ paṇḍitako haituko vedanindakaḥ |
ānvīkṣikīṃ tarkavidyāmanurakto nirarthikām || 12-173-45||

MHB 12-173-46

हेतुवादान्प्रवदिता वक्ता संसत्सु हेतुमत् ।
आक्रोष्टा चाभिवक्ता च ब्रह्मयज्ञेषु वै द्विजान् ॥ १२-१७३-४६॥
hetuvādānpravaditā vaktā saṃsatsu hetumat |
ākroṣṭā cābhivaktā ca brahmayajñeṣu vai dvijān || 12-173-46||

MHB 12-173-47

नास्तिकः सर्वशङ्की च मूर्खः पण्डितमानिकः ।
तस्येयं फलनिर्वृत्तिः सृगालत्वं मम द्विज ॥ १२-१७३-४७॥
nāstikaḥ sarvaśaṅkī ca mūrkhaḥ paṇḍitamānikaḥ |
tasyeyaṃ phalanirvṛttiḥ sṛgālatvaṃ mama dvija || 12-173-47||

MHB 12-173-48

अपि जातु तथा तत्स्यादहोरात्रशतैरपि ।
यदहं मानुषीं योनिं सृगालः प्राप्नुयां पुनः ॥ १२-१७३-४८॥
api jātu tathā tatsyādahorātraśatairapi |
yadahaṃ mānuṣīṃ yoniṃ sṛgālaḥ prāpnuyāṃ punaḥ || 12-173-48||

MHB 12-173-49

संतुष्टश्चाप्रमत्तश्च यज्ञदानतपोरतिः ।
ज्ञेयज्ञाता भवेयं वै वर्ज्यवर्जयिता तथा ॥ १२-१७३-४९॥
saṃtuṣṭaścāpramattaśca yajñadānataporatiḥ |
jñeyajñātā bhaveyaṃ vai varjyavarjayitā tathā || 12-173-49||

MHB 12-173-50

ततः स मुनिरुत्थाय काश्यपस्तमुवाच ह ।
अहो बतासि कुशलो बुद्धिमानिति विस्मितः ॥ १२-१७३-५०॥
tataḥ sa munirutthāya kāśyapastamuvāca ha |
aho batāsi kuśalo buddhimāniti vismitaḥ || 12-173-50||

MHB 12-173-51

समवैक्षत तं विप्रो ज्ञानदीर्घेण चक्षुषा ।
ददर्श चैनं देवानामिन्द्रं देवं शचीपतिम् ॥ १२-१७३-५१॥
samavaikṣata taṃ vipro jñānadīrgheṇa cakṣuṣā |
dadarśa cainaṃ devānāmindraṃ devaṃ śacīpatim || 12-173-51||

MHB 12-173-52

ततः संपूजयामास काश्यपो हरिवाहनम् ।
अनुज्ञातश्च तेनाथ प्रविवेश स्वमाश्रमम् ॥ १२-१७३-५२॥
tataḥ saṃpūjayāmāsa kāśyapo harivāhanam |
anujñātaśca tenātha praviveśa svamāśramam || 12-173-52||

Adhyaya: 174/353 (20)

MHB 12-174-1

युधिष्ठिर उवाच ।
यद्यस्ति दत्तमिष्टं वा तपस्तप्तं तथैव च ।
गुरूणां चापि शुश्रूषा तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-१७४-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
yadyasti dattamiṣṭaṃ vā tapastaptaṃ tathaiva ca |
gurūṇāṃ cāpi śuśrūṣā tanme brūhi pitāmaha || 12-174-1||

MHB 12-174-2

भीष्म उवाच ।
आत्मनानर्थयुक्तेन पापे निविशते मनः ।
स कर्म कलुषं कृत्वा क्लेशे महति धीयते ॥ १२-१७४-२॥
bhīṣma uvāca |
ātmanānarthayuktena pāpe niviśate manaḥ |
sa karma kaluṣaṃ kṛtvā kleśe mahati dhīyate || 12-174-2||

MHB 12-174-3

दुर्भिक्षादेव दुर्भिक्षं क्लेशात्क्लेशं भयाद्भयम् ।
मृतेभ्यः प्रमृतं यान्ति दरिद्राः पापकारिणः ॥ १२-१७४-३॥
durbhikṣādeva durbhikṣaṃ kleśātkleśaṃ bhayādbhayam |
mṛtebhyaḥ pramṛtaṃ yānti daridrāḥ pāpakāriṇaḥ || 12-174-3||

MHB 12-174-4

उत्सवादुत्सवं यान्ति स्वर्गात्स्वर्गं सुखात्सुखम् ।
श्रद्दधानाश्च दान्ताश्च धनाढ्याः शुभकारिणः ॥ १२-१७४-४॥
utsavādutsavaṃ yānti svargātsvargaṃ sukhātsukham |
śraddadhānāśca dāntāśca dhanāḍhyāḥ śubhakāriṇaḥ || 12-174-4||

MHB 12-174-5

व्यालकुञ्जरदुर्गेषु सर्पचोरभयेषु च ।
हस्तावापेन गच्छन्ति नास्तिकाः किमतः परम् ॥ १२-१७४-५॥
vyālakuñjaradurgeṣu sarpacorabhayeṣu ca |
hastāvāpena gacchanti nāstikāḥ kimataḥ param || 12-174-5||

MHB 12-174-6

प्रियदेवातिथेयाश्च वदान्याः प्रियसाधवः ।
क्षेम्यमात्मवतां मार्गमास्थिता हस्तदक्षिणम् ॥ १२-१७४-६॥
priyadevātitheyāśca vadānyāḥ priyasādhavaḥ |
kṣemyamātmavatāṃ mārgamāsthitā hastadakṣiṇam || 12-174-6||

MHB 12-174-7

पुलाका इव धान्येषु पुत्तिका इव पक्षिषु ।
तद्विधास्ते मनुष्येषु येषां धर्मो न कारणम् ॥ १२-१७४-७॥
pulākā iva dhānyeṣu puttikā iva pakṣiṣu |
tadvidhāste manuṣyeṣu yeṣāṃ dharmo na kāraṇam || 12-174-7||

MHB 12-174-8

सुशीघ्रमपि धावन्तं विधानमनुधावति ।
शेते सह शयानेन येन येन यथा कृतम् ॥ १२-१७४-८॥
suśīghramapi dhāvantaṃ vidhānamanudhāvati |
śete saha śayānena yena yena yathā kṛtam || 12-174-8||

MHB 12-174-9

उपतिष्ठति तिष्ठन्तं गच्छन्तमनुगच्छति ।
करोति कुर्वतः कर्म छायेवानुविधीयते ॥ १२-१७४-९॥
upatiṣṭhati tiṣṭhantaṃ gacchantamanugacchati |
karoti kurvataḥ karma chāyevānuvidhīyate || 12-174-9||

MHB 12-174-10

येन येन यथा यद्यत्पुरा कर्म समाचितम् ।
तत्तदेव नरो भुङ्क्ते नित्यं विहितमात्मना ॥ १२-१७४-१०॥
yena yena yathā yadyatpurā karma samācitam |
tattadeva naro bhuṅkte nityaṃ vihitamātmanā || 12-174-10||

MHB 12-174-11

स्वकर्मफलविक्षिप्तं विधानपरिरक्षितम् ।
भूतग्राममिमं कालः समन्तात्परिकर्षति ॥ १२-१७४-११॥
svakarmaphalavikṣiptaṃ vidhānaparirakṣitam |
bhūtagrāmamimaṃ kālaḥ samantātparikarṣati || 12-174-11||

MHB 12-174-12

अचोद्यमानानि यथा पुष्पाणि च फलानि च ।
स्वकालं नातिवर्तन्ते तथा कर्म पुराकृतम् ॥ १२-१७४-१२॥
acodyamānāni yathā puṣpāṇi ca phalāni ca |
svakālaṃ nātivartante tathā karma purākṛtam || 12-174-12||

MHB 12-174-13

संमानश्चावमानश्च लाभालाभौ क्षयोदयौ ।
प्रवृत्ता विनिवर्तन्ते विधानान्ते पुनः पुनः ॥ १२-१७४-१३॥
saṃmānaścāvamānaśca lābhālābhau kṣayodayau |
pravṛttā vinivartante vidhānānte punaḥ punaḥ || 12-174-13||

MHB 12-174-14

आत्मना विहितं दुःखमात्मना विहितं सुखम् ।
गर्भशय्यामुपादाय भुज्यते पौर्वदेहिकम् ॥ १२-१७४-१४॥
ātmanā vihitaṃ duḥkhamātmanā vihitaṃ sukham |
garbhaśayyāmupādāya bhujyate paurvadehikam || 12-174-14||

MHB 12-174-15

बालो युवा च वृद्धश्च यत्करोति शुभाशुभम् ।
तस्यां तस्यामवस्थायां भुङ्क्ते जन्मनि जन्मनि ॥ १२-१७४-१५॥
bālo yuvā ca vṛddhaśca yatkaroti śubhāśubham |
tasyāṃ tasyāmavasthāyāṃ bhuṅkte janmani janmani || 12-174-15||

MHB 12-174-16

यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दति मातरम् ।
तथा पूर्वकृतं कर्म कर्तारमनुगच्छति ॥ १२-१७४-१६॥
yathā dhenusahasreṣu vatso vindati mātaram |
tathā pūrvakṛtaṃ karma kartāramanugacchati || 12-174-16||

MHB 12-174-17

समुन्नमग्रतो वस्त्रं पश्चाच्छुध्यति कर्मणा ।
उपवासैः प्रतप्तानां दीर्घं सुखमनन्तकम् ॥ १२-१७४-१७॥
samunnamagrato vastraṃ paścācchudhyati karmaṇā |
upavāsaiḥ prataptānāṃ dīrghaṃ sukhamanantakam || 12-174-17||

MHB 12-174-18

दीर्घकालेन तपसा सेवितेन तपोवने ।
धर्मनिर्धूतपापानां संसिध्यन्ते मनोरथाः ॥ १२-१७४-१८॥
dīrghakālena tapasā sevitena tapovane |
dharmanirdhūtapāpānāṃ saṃsidhyante manorathāḥ || 12-174-18||

MHB 12-174-19

शकुनीनामिवाकाशे मत्स्यानामिव चोदके ।
पदं यथा न दृश्येत तथा ज्ञानविदां गतिः ॥ १२-१७४-१९॥
śakunīnāmivākāśe matsyānāmiva codake |
padaṃ yathā na dṛśyeta tathā jñānavidāṃ gatiḥ || 12-174-19||

MHB 12-174-20

अलमन्यैरुपालम्भैः कीर्तितैश्च व्यतिक्रमैः ।
पेशलं चानुरूपं च कर्तव्यं हितमात्मनः ॥ १२-१७४-२०॥
alamanyairupālambhaiḥ kīrtitaiśca vyatikramaiḥ |
peśalaṃ cānurūpaṃ ca kartavyaṃ hitamātmanaḥ || 12-174-20||

Adhyaya: 175/353 (37)

MHB 12-175-1

युधिष्ठिर उवाच ।
कुतः सृष्टमिदं विश्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
प्रलये च कमभ्येति तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-१७५-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kutaḥ sṛṣṭamidaṃ viśvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam |
pralaye ca kamabhyeti tanme brūhi pitāmaha || 12-175-1||

MHB 12-175-2

ससागरः सगगनः सशैलः सबलाहकः ।
सभूमिः साग्निपवनो लोकोऽयं केन निर्मितः ॥ १२-१७५-२॥
sasāgaraḥ sagaganaḥ saśailaḥ sabalāhakaḥ |
sabhūmiḥ sāgnipavano loko'yaṃ kena nirmitaḥ || 12-175-2||

MHB 12-175-3

कथं सृष्टानि भूतानि कथं वर्णविभक्तयः ।
शौचाशौचं कथं तेषां धर्माधर्मावथो कथम् ॥ १२-१७५-३॥
kathaṃ sṛṣṭāni bhūtāni kathaṃ varṇavibhaktayaḥ |
śaucāśaucaṃ kathaṃ teṣāṃ dharmādharmāvatho katham || 12-175-3||

MHB 12-175-4

कीदृशो जीवतां जीवः क्व वा गच्छन्ति ये मृताः ।
अस्माल्लोकादमुं लोकं सर्वं शंसतु नो भवान् ॥ १२-१७५-४॥
kīdṛśo jīvatāṃ jīvaḥ kva vā gacchanti ye mṛtāḥ |
asmāllokādamuṃ lokaṃ sarvaṃ śaṃsatu no bhavān || 12-175-4||

MHB 12-175-5

भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
भृगुणाभिहितं श्रेष्ठं भरद्वाजाय पृच्छते ॥ १२-१७५-५॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
bhṛguṇābhihitaṃ śreṣṭhaṃ bharadvājāya pṛcchate || 12-175-5||

MHB 12-175-6

कैलासशिखरे दृष्ट्वा दीप्यमानमिवौजसा ।
भृगुं महर्षिमासीनं भरद्वाजोऽन्वपृच्छत ॥ १२-१७५-६॥
kailāsaśikhare dṛṣṭvā dīpyamānamivaujasā |
bhṛguṃ maharṣimāsīnaṃ bharadvājo'nvapṛcchata || 12-175-6||

MHB 12-175-7

ससागरः सगगनः सशैलः सबलाहकः ।
सभूमिः साग्निपवनो लोकोऽयं केन निर्मितः ॥ १२-१७५-७॥
sasāgaraḥ sagaganaḥ saśailaḥ sabalāhakaḥ |
sabhūmiḥ sāgnipavano loko'yaṃ kena nirmitaḥ || 12-175-7||

MHB 12-175-8

कथं सृष्टानि भूतानि कथं वर्णविभक्तयः ।
शौचाशौचं कथं तेषां धर्माधर्मावथो कथम् ॥ १२-१७५-८॥
kathaṃ sṛṣṭāni bhūtāni kathaṃ varṇavibhaktayaḥ |
śaucāśaucaṃ kathaṃ teṣāṃ dharmādharmāvatho katham || 12-175-8||

MHB 12-175-9

कीदृशो जीवतां जीवः क्व वा गच्छन्ति ये मृताः ।
परलोकमिमं चापि सर्वं शंसतु नो भवान् ॥ १२-१७५-९॥
kīdṛśo jīvatāṃ jīvaḥ kva vā gacchanti ye mṛtāḥ |
paralokamimaṃ cāpi sarvaṃ śaṃsatu no bhavān || 12-175-9||

MHB 12-175-10

एवं स भगवान्पृष्टो भरद्वाजेन संशयम् ।
महर्षिर्ब्रह्मसंकाशः सर्वं तस्मै ततोऽब्रवीत् ॥ १२-१७५-१०॥
evaṃ sa bhagavānpṛṣṭo bharadvājena saṃśayam |
maharṣirbrahmasaṃkāśaḥ sarvaṃ tasmai tato'bravīt || 12-175-10||

MHB 12-175-11

मानसो नाम विख्यातः श्रुतपूर्वो महर्षिभिः ।
अनादिनिधनो देवस्तथाभेद्योऽजरामरः ॥ १२-१७५-११॥
mānaso nāma vikhyātaḥ śrutapūrvo maharṣibhiḥ |
anādinidhano devastathābhedyo'jarāmaraḥ || 12-175-11||

MHB 12-175-12

अव्यक्त इति विख्यातः शाश्वतोऽथाक्षरोऽव्ययः ।
यतः सृष्टानि भूतानि जायन्ते च म्रियन्ति च ॥ १२-१७५-१२॥
avyakta iti vikhyātaḥ śāśvato'thākṣaro'vyayaḥ |
yataḥ sṛṣṭāni bhūtāni jāyante ca mriyanti ca || 12-175-12||

MHB 12-175-13

सोऽसृजत्प्रथमं देवो महान्तं नाम नामतः ।
आकाशमिति विख्यातं सर्वभूतधरः प्रभुः ॥ १२-१७५-१३॥
so'sṛjatprathamaṃ devo mahāntaṃ nāma nāmataḥ |
ākāśamiti vikhyātaṃ sarvabhūtadharaḥ prabhuḥ || 12-175-13||

MHB 12-175-14

आकाशादभवद्वारि सलिलादग्निमारुतौ ।
अग्निमारुतसंयोगात्ततः समभवन्मही ॥ १२-१७५-१४॥
ākāśādabhavadvāri salilādagnimārutau |
agnimārutasaṃyogāttataḥ samabhavanmahī || 12-175-14||

MHB 12-175-15

ततस्तेजोमयं दिव्यं पद्मं सृष्टं स्वयंभुवा ।
तस्मात्पद्मात्समभवद्ब्रह्मा वेदमयो निधिः ॥ १२-१७५-१५॥
tatastejomayaṃ divyaṃ padmaṃ sṛṣṭaṃ svayaṃbhuvā |
tasmātpadmātsamabhavadbrahmā vedamayo nidhiḥ || 12-175-15||

MHB 12-175-16

अहंकार इति ख्यातः सर्वभूतात्मभूतकृत् ।
ब्रह्मा वै सुमहातेजा य एते पञ्च धातवः ॥ १२-१७५-१६॥
ahaṃkāra iti khyātaḥ sarvabhūtātmabhūtakṛt |
brahmā vai sumahātejā ya ete pañca dhātavaḥ || 12-175-16||

MHB 12-175-17

शैलास्तस्यास्थिसंज्ञास्तु मेदो मांसं च मेदिनी ।
समुद्रास्तस्य रुधिरमाकाशमुदरं तथा ॥ १२-१७५-१७॥
śailāstasyāsthisaṃjñāstu medo māṃsaṃ ca medinī |
samudrāstasya rudhiramākāśamudaraṃ tathā || 12-175-17||

MHB 12-175-18

पवनश्चैव निःश्वासस्तेजोऽग्निर्निम्नगाः सिराः ।
अग्नीषोमौ तु चन्द्रार्कौ नयने तस्य विश्रुते ॥ १२-१७५-१८॥
pavanaścaiva niḥśvāsastejo'gnirnimnagāḥ sirāḥ |
agnīṣomau tu candrārkau nayane tasya viśrute || 12-175-18||

MHB 12-175-19

नभश्चोर्ध्वं शिरस्तस्य क्षितिः पादौ दिशो भुजौ ।
दुर्विज्ञेयो ह्यनन्तत्वात्सिद्धैरपि न संशयः ॥ १२-१७५-१९॥
nabhaścordhvaṃ śirastasya kṣitiḥ pādau diśo bhujau |
durvijñeyo hyanantatvātsiddhairapi na saṃśayaḥ || 12-175-19||

MHB 12-175-20

स एव भगवान्विष्णुरनन्त इति विश्रुतः ।
सर्वभूतात्मभूतस्थो दुर्विज्ञेयोऽकृतात्मभिः ॥ १२-१७५-२०॥
sa eva bhagavānviṣṇurananta iti viśrutaḥ |
sarvabhūtātmabhūtastho durvijñeyo'kṛtātmabhiḥ || 12-175-20||

MHB 12-175-21

अहंकारस्य यः स्रष्टा सर्वभूतभवाय वै ।
यतः समभवद्विश्वं पृष्टोऽहं यदिह त्वया ॥ १२-१७५-२१॥
ahaṃkārasya yaḥ sraṣṭā sarvabhūtabhavāya vai |
yataḥ samabhavadviśvaṃ pṛṣṭo'haṃ yadiha tvayā || 12-175-21||

MHB 12-175-22

भरद्वाज उवाच ।
गगनस्य दिशां चैव भूतलस्यानिलस्य च ।
कान्यत्र परिमाणानि संशयं छिन्धि मेऽर्थतः ॥ १२-१७५-२२॥
bharadvāja uvāca |
gaganasya diśāṃ caiva bhūtalasyānilasya ca |
kānyatra parimāṇāni saṃśayaṃ chindhi me'rthataḥ || 12-175-22||

MHB 12-175-23

भृगुरुवाच ।
अनन्तमेतदाकाशं सिद्धचारणसेवितम् ।
रम्यं नानाश्रयाकीर्णं यस्यान्तो नाधिगम्यते ॥ १२-१७५-२३॥
bhṛguruvāca |
anantametadākāśaṃ siddhacāraṇasevitam |
ramyaṃ nānāśrayākīrṇaṃ yasyānto nādhigamyate || 12-175-23||

MHB 12-175-24

ऊर्ध्वं गतेरधस्तात्तु चन्द्रादित्यौ न दृश्यतः ।
तत्र देवाः स्वयं दीप्ता भास्वराश्चाग्निवर्चसः ॥ १२-१७५-२४॥
ūrdhvaṃ gateradhastāttu candrādityau na dṛśyataḥ |
tatra devāḥ svayaṃ dīptā bhāsvarāścāgnivarcasaḥ || 12-175-24||

MHB 12-175-25

ते चाप्यन्तं न पश्यन्ति नभसः प्रथितौजसः ।
दुर्गमत्वादनन्तत्वादिति मे विद्धि मानद ॥ १२-१७५-२५॥
te cāpyantaṃ na paśyanti nabhasaḥ prathitaujasaḥ |
durgamatvādanantatvāditi me viddhi mānada || 12-175-25||

MHB 12-175-26

उपरिष्टोपरिष्टात्तु प्रज्वलद्भिः स्वयंप्रभैः ।
निरुद्धमेतदाकाशमप्रमेयं सुरैरपि ॥ १२-१७५-२६॥
upariṣṭopariṣṭāttu prajvaladbhiḥ svayaṃprabhaiḥ |
niruddhametadākāśamaprameyaṃ surairapi || 12-175-26||

MHB 12-175-27

पृथिव्यन्ते समुद्रास्तु समुद्रान्ते तमः स्मृतम् ।
तमसोऽन्ते जलं प्राहुर्जलस्यान्तेऽग्निरेव च ॥ १२-१७५-२७॥
pṛthivyante samudrāstu samudrānte tamaḥ smṛtam |
tamaso'nte jalaṃ prāhurjalasyānte'gnireva ca || 12-175-27||

MHB 12-175-28

रसातलान्ते सलिलं जलान्ते पन्नगाधिपः ।
तदन्ते पुनराकाशमाकाशान्ते पुनर्जलम् ॥ १२-१७५-२८॥
rasātalānte salilaṃ jalānte pannagādhipaḥ |
tadante punarākāśamākāśānte punarjalam || 12-175-28||

MHB 12-175-29

एवमन्तं भगवतः प्रमाणं सलिलस्य च ।
अग्निमारुततोयेभ्यो दुर्ज्ञेयं दैवतैरपि ॥ १२-१७५-२९॥
evamantaṃ bhagavataḥ pramāṇaṃ salilasya ca |
agnimārutatoyebhyo durjñeyaṃ daivatairapi || 12-175-29||

MHB 12-175-30

अग्निमारुततोयानां वर्णाः क्षितितलस्य च ।
आकाशसदृशा ह्येते भिद्यन्ते तत्त्वदर्शनात् ॥ १२-१७५-३०॥
agnimārutatoyānāṃ varṇāḥ kṣititalasya ca |
ākāśasadṛśā hyete bhidyante tattvadarśanāt || 12-175-30||

MHB 12-175-31

पठन्ति चैव मुनयः शास्त्रेषु विविधेषु च ।
त्रैलोक्ये सागरे चैव प्रमाणं विहितं यथा ।
अदृश्याय त्वगम्याय कः प्रमाणमुदाहरेत् ॥ १२-१७५-३१॥
paṭhanti caiva munayaḥ śāstreṣu vividheṣu ca |
trailokye sāgare caiva pramāṇaṃ vihitaṃ yathā |
adṛśyāya tvagamyāya kaḥ pramāṇamudāharet || 12-175-31||

MHB 12-175-32

सिद्धानां देवतानां च यदा परिमिता गतिः ।
तदा गौणमनन्तस्य नामानन्तेति विश्रुतम् ।
नामधेयानुरूपस्य मानसस्य महात्मनः ॥ १२-१७५-३२॥
siddhānāṃ devatānāṃ ca yadā parimitā gatiḥ |
tadā gauṇamanantasya nāmānanteti viśrutam |
nāmadheyānurūpasya mānasasya mahātmanaḥ || 12-175-32||

MHB 12-175-33

यदा तु दिव्यं तद्रूपं ह्रसते वर्धते पुनः ।
कोऽन्यस्तद्वेदितुं शक्तो योऽपि स्यात्तद्विधोऽपरः ॥ १२-१७५-३३॥
yadā tu divyaṃ tadrūpaṃ hrasate vardhate punaḥ |
ko'nyastadvedituṃ śakto yo'pi syāttadvidho'paraḥ || 12-175-33||

MHB 12-175-34

ततः पुष्करतः सृष्टः सर्वज्ञो मूर्तिमान्प्रभुः ।
ब्रह्मा धर्ममयः पूर्वः प्रजापतिरनुत्तमः ॥ १२-१७५-३४॥
tataḥ puṣkarataḥ sṛṣṭaḥ sarvajño mūrtimānprabhuḥ |
brahmā dharmamayaḥ pūrvaḥ prajāpatiranuttamaḥ || 12-175-34||

MHB 12-175-35

भरद्वाज उवाच ।
पुष्कराद्यदि संभूतो ज्येष्ठं भवति पुष्करम् ।
ब्रह्माणं पूर्वजं चाह भवान्संदेह एव मे ॥ १२-१७५-३५॥
bharadvāja uvāca |
puṣkarādyadi saṃbhūto jyeṣṭhaṃ bhavati puṣkaram |
brahmāṇaṃ pūrvajaṃ cāha bhavānsaṃdeha eva me || 12-175-35||

MHB 12-175-36

भृगुरुवाच ।
मानसस्येह या मूर्तिर्ब्रह्मत्वं समुपागता ।
तस्यासनविधानार्थं पृथिवी पद्ममुच्यते ॥ १२-१७५-३६॥
bhṛguruvāca |
mānasasyeha yā mūrtirbrahmatvaṃ samupāgatā |
tasyāsanavidhānārthaṃ pṛthivī padmamucyate || 12-175-36||

MHB 12-175-37

कर्णिका तस्य पद्मस्य मेरुर्गगनमुच्छ्रितः ।
तस्य मध्ये स्थितो लोकान्सृजते जगतः प्रभुः ॥ १२-१७५-३७॥
karṇikā tasya padmasya merurgaganamucchritaḥ |
tasya madhye sthito lokānsṛjate jagataḥ prabhuḥ || 12-175-37||

Adhyaya: 176/353 (17)

MHB 12-176-1

भरद्वाज उवाच ।
प्रजाविसर्गं विविधं कथं स सृजते प्रभुः ।
मेरुमध्ये स्थितो ब्रह्मा तद्ब्रूहि द्विजसत्तम ॥ १२-१७६-१॥
bharadvāja uvāca |
prajāvisargaṃ vividhaṃ kathaṃ sa sṛjate prabhuḥ |
merumadhye sthito brahmā tadbrūhi dvijasattama || 12-176-1||

MHB 12-176-2

भृगुरुवाच ।
प्रजाविसर्गं विविधं मानसो मनसासृजत् ।
संधुक्षणार्थं भूतानां सृष्टं प्रथमतो जलम् ॥ १२-१७६-२॥
bhṛguruvāca |
prajāvisargaṃ vividhaṃ mānaso manasāsṛjat |
saṃdhukṣaṇārthaṃ bhūtānāṃ sṛṣṭaṃ prathamato jalam || 12-176-2||

MHB 12-176-3

यत्प्राणाः सर्वभूतानां वर्धन्ते येन च प्रजाः ।
परित्यक्ताश्च नश्यन्ति तेनेदं सर्वमावृतम् ॥ १२-१७६-३॥
yatprāṇāḥ sarvabhūtānāṃ vardhante yena ca prajāḥ |
parityaktāśca naśyanti tenedaṃ sarvamāvṛtam || 12-176-3||

MHB 12-176-4

पृथिवी पर्वता मेघा मूर्तिमन्तश्च ये परे ।
सर्वं तद्वारुणं ज्ञेयमापस्तस्तम्भिरे पुनः ॥ १२-१७६-४॥
pṛthivī parvatā meghā mūrtimantaśca ye pare |
sarvaṃ tadvāruṇaṃ jñeyamāpastastambhire punaḥ || 12-176-4||

MHB 12-176-5

भरद्वाज उवाच ।
कथं सलिलमुत्पन्नं कथं चैवाग्निमारुतौ ।
कथं च मेदिनी सृष्टेत्यत्र मे संशयो महान् ॥ १२-१७६-५॥
bharadvāja uvāca |
kathaṃ salilamutpannaṃ kathaṃ caivāgnimārutau |
kathaṃ ca medinī sṛṣṭetyatra me saṃśayo mahān || 12-176-5||

MHB 12-176-6

भृगुरुवाच ।
ब्रह्मकल्पे पुरा ब्रह्मन्ब्रह्मर्षीणां समागमे ।
लोकसंभवसंदेहः समुत्पन्नो महात्मनाम् ॥ १२-१७६-६॥
bhṛguruvāca |
brahmakalpe purā brahmanbrahmarṣīṇāṃ samāgame |
lokasaṃbhavasaṃdehaḥ samutpanno mahātmanām || 12-176-6||

MHB 12-176-7

तेऽतिष्ठन्ध्यानमालम्ब्य मौनमास्थाय निश्चलाः ।
त्यक्ताहाराः पवनपा दिव्यं वर्षशतं द्विजाः ॥ १२-१७६-७॥
te'tiṣṭhandhyānamālambya maunamāsthāya niścalāḥ |
tyaktāhārāḥ pavanapā divyaṃ varṣaśataṃ dvijāḥ || 12-176-7||

MHB 12-176-8

तेषां धर्ममयी वाणी सर्वेषां श्रोत्रमागमत् ।
दिव्या सरस्वती तत्र संबभूव नभस्तलात् ॥ १२-१७६-८॥
teṣāṃ dharmamayī vāṇī sarveṣāṃ śrotramāgamat |
divyā sarasvatī tatra saṃbabhūva nabhastalāt || 12-176-8||

MHB 12-176-9

पुरा स्तिमितनिःशब्दमाकाशमचलोपमम् ।
नष्टचन्द्रार्कपवनं प्रसुप्तमिव संबभौ ॥ १२-१७६-९॥
purā stimitaniḥśabdamākāśamacalopamam |
naṣṭacandrārkapavanaṃ prasuptamiva saṃbabhau || 12-176-9||

MHB 12-176-10

ततः सलिलमुत्पन्नं तमसीवापरं तमः ।
तस्माच्च सलिलोत्पीडादुदतिष्ठत मारुतः ॥ १२-१७६-१०॥
tataḥ salilamutpannaṃ tamasīvāparaṃ tamaḥ |
tasmācca salilotpīḍādudatiṣṭhata mārutaḥ || 12-176-10||

MHB 12-176-11

यथा भाजनमच्छिद्रं निःशब्दमिव लक्ष्यते ।
तच्चाम्भसा पूर्यमाणं सशब्दं कुरुतेऽनिलः ॥ १२-१७६-११॥
yathā bhājanamacchidraṃ niḥśabdamiva lakṣyate |
taccāmbhasā pūryamāṇaṃ saśabdaṃ kurute'nilaḥ || 12-176-11||

MHB 12-176-12

तथा सलिलसंरुद्धे नभसोऽन्ते निरन्तरे ।
भित्त्वार्णवतलं वायुः समुत्पतति घोषवान् ॥ १२-१७६-१२॥
tathā salilasaṃruddhe nabhaso'nte nirantare |
bhittvārṇavatalaṃ vāyuḥ samutpatati ghoṣavān || 12-176-12||

MHB 12-176-13

स एष चरते वायुरर्णवोत्पीडसंभवः ।
आकाशस्थानमासाद्य प्रशान्तिं नाधिगच्छति ॥ १२-१७६-१३॥
sa eṣa carate vāyurarṇavotpīḍasaṃbhavaḥ |
ākāśasthānamāsādya praśāntiṃ nādhigacchati || 12-176-13||

MHB 12-176-14

तस्मिन्वाय्वम्बुसंघर्षे दीप्ततेजा महाबलः ।
प्रादुर्भवत्यूर्ध्वशिखः कृत्वा वितिमिरं नभः ॥ १२-१७६-१४॥
tasminvāyvambusaṃgharṣe dīptatejā mahābalaḥ |
prādurbhavatyūrdhvaśikhaḥ kṛtvā vitimiraṃ nabhaḥ || 12-176-14||

MHB 12-176-15

अग्निः पवनसंयुक्तः खात्समुत्पतते जलम् ।
सोऽग्निर्मारुतसंयोगाद्घनत्वमुपपद्यते ॥ १२-१७६-१५॥
agniḥ pavanasaṃyuktaḥ khātsamutpatate jalam |
so'gnirmārutasaṃyogādghanatvamupapadyate || 12-176-15||

MHB 12-176-16

तस्याकाशे निपतितः स्नेहस्तिष्ठति योऽपरः ।
स संघातत्वमापन्नो भूमित्वमुपगच्छति ॥ १२-१७६-१६॥
tasyākāśe nipatitaḥ snehastiṣṭhati yo'paraḥ |
sa saṃghātatvamāpanno bhūmitvamupagacchati || 12-176-16||

MHB 12-176-17

रसानां सर्वगन्धानां स्नेहानां प्राणिनां तथा ।
भूमिर्योनिरिह ज्ञेया यस्यां सर्वं प्रसूयते ॥ १२-१७६-१७॥
rasānāṃ sarvagandhānāṃ snehānāṃ prāṇināṃ tathā |
bhūmiryoniriha jñeyā yasyāṃ sarvaṃ prasūyate || 12-176-17||

Adhyaya: 177/353 (39)

MHB 12-177-1

भरद्वाज उवाच ।
एते ते धातवः पञ्च ब्रह्मा यानसृजत्पुरा ।
आवृता यैरिमे लोका महाभूताभिसंज्ञितैः ॥ १२-१७७-१॥
bharadvāja uvāca |
ete te dhātavaḥ pañca brahmā yānasṛjatpurā |
āvṛtā yairime lokā mahābhūtābhisaṃjñitaiḥ || 12-177-1||

MHB 12-177-2

यदासृजत्सहस्राणि भूतानां स महामतिः ।
पञ्चानामेव भूतत्वं कथं समुपपद्यते ॥ १२-१७७-२॥
yadāsṛjatsahasrāṇi bhūtānāṃ sa mahāmatiḥ |
pañcānāmeva bhūtatvaṃ kathaṃ samupapadyate || 12-177-2||

MHB 12-177-3

भृगुरुवाच ।
अमितानां महाशब्दो यान्ति भूतानि संभवम् ।
ततस्तेषां महाभूतशब्दोऽयमुपपद्यते ॥ १२-१७७-३॥
bhṛguruvāca |
amitānāṃ mahāśabdo yānti bhūtāni saṃbhavam |
tatasteṣāṃ mahābhūtaśabdo'yamupapadyate || 12-177-3||

MHB 12-177-4

चेष्टा वायुः खमाकाशमूष्माग्निः सलिलं द्रवः ।
पृथिवी चात्र संघातः शरीरं पाञ्चभौतिकम् ॥ १२-१७७-४॥
ceṣṭā vāyuḥ khamākāśamūṣmāgniḥ salilaṃ dravaḥ |
pṛthivī cātra saṃghātaḥ śarīraṃ pāñcabhautikam || 12-177-4||

MHB 12-177-5

इत्येतैः पञ्चभिर्भूतैर्युक्तं स्थावरजङ्गमम् ।
श्रोत्रं घ्राणं रसः स्पर्शो दृष्टिश्चेन्द्रियसंज्ञिताः ॥ १२-१७७-५॥
ityetaiḥ pañcabhirbhūtairyuktaṃ sthāvarajaṅgamam |
śrotraṃ ghrāṇaṃ rasaḥ sparśo dṛṣṭiścendriyasaṃjñitāḥ || 12-177-5||

MHB 12-177-6

भरद्वाज उवाच ।
पञ्चभिर्यदि भूतैस्तु युक्ताः स्थावरजङ्गमाः ।
स्थावराणां न दृश्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः ॥ १२-१७७-६॥
bharadvāja uvāca |
pañcabhiryadi bhūtaistu yuktāḥ sthāvarajaṅgamāḥ |
sthāvarāṇāṃ na dṛśyante śarīre pañca dhātavaḥ || 12-177-6||

MHB 12-177-7

अनूष्मणामचेष्टानां घनानां चैव तत्त्वतः ।
वृक्षाणां नोपलभ्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः ॥ १२-१७७-७॥
anūṣmaṇāmaceṣṭānāṃ ghanānāṃ caiva tattvataḥ |
vṛkṣāṇāṃ nopalabhyante śarīre pañca dhātavaḥ || 12-177-7||

MHB 12-177-8

न शृण्वन्ति न पश्यन्ति न गन्धरसवेदिनः ।
न च स्पर्शं विजानन्ति ते कथं पाञ्चभौतिकाः ॥ १२-१७७-८॥
na śṛṇvanti na paśyanti na gandharasavedinaḥ |
na ca sparśaṃ vijānanti te kathaṃ pāñcabhautikāḥ || 12-177-8||

MHB 12-177-9

अद्रवत्वादनग्नित्वादभौमत्वादवायुतः ।
आकाशस्याप्रमेयत्वाद्वृक्षाणां नास्ति भौतिकम् ॥ १२-१७७-९॥
adravatvādanagnitvādabhaumatvādavāyutaḥ |
ākāśasyāprameyatvādvṛkṣāṇāṃ nāsti bhautikam || 12-177-9||

MHB 12-177-10

भृगुरुवाच ।
घनानामपि वृक्षाणामाकाशोऽस्ति न संशयः ।
तेषां पुष्पफले व्यक्तिर्नित्यं समुपलभ्यते ॥ १२-१७७-१०॥
bhṛguruvāca |
ghanānāmapi vṛkṣāṇāmākāśo'sti na saṃśayaḥ |
teṣāṃ puṣpaphale vyaktirnityaṃ samupalabhyate || 12-177-10||

MHB 12-177-11

ऊष्मतो ग्लानपर्णानां त्वक्फलं पुष्पमेव च ।
म्लायते चैव शीते न स्पर्शस्तेनात्र विद्यते ॥ १२-१७७-११॥
ūṣmato glānaparṇānāṃ tvakphalaṃ puṣpameva ca |
mlāyate caiva śīte na sparśastenātra vidyate || 12-177-11||

MHB 12-177-12

वाय्वग्न्यशनिनिष्पेषैः फलपुष्पं विशीर्यते ।
श्रोत्रेण गृह्यते शब्दस्तस्माच्छृण्वन्ति पादपाः ॥ १२-१७७-१२॥
vāyvagnyaśaniniṣpeṣaiḥ phalapuṣpaṃ viśīryate |
śrotreṇa gṛhyate śabdastasmācchṛṇvanti pādapāḥ || 12-177-12||

MHB 12-177-13

वल्ली वेष्टयते वृक्षं सर्वतश्चैव गच्छति ।
न ह्यदृष्टेश्च मार्गोऽस्ति तस्मात्पश्यन्ति पादपाः ॥ १२-१७७-१३॥
vallī veṣṭayate vṛkṣaṃ sarvataścaiva gacchati |
na hyadṛṣṭeśca mārgo'sti tasmātpaśyanti pādapāḥ || 12-177-13||

MHB 12-177-14

पुण्यापुण्यैस्तथा गन्धैर्धूपैश्च विविधैरपि ।
अरोगाः पुष्पिताः सन्ति तस्माज्जिघ्रन्ति पादपाः ॥ १२-१७७-१४॥
puṇyāpuṇyaistathā gandhairdhūpaiśca vividhairapi |
arogāḥ puṣpitāḥ santi tasmājjighranti pādapāḥ || 12-177-14||

MHB 12-177-15

पादैः सलिलपानं च व्याधीनामपि दर्शनम् ।
व्याधिप्रतिक्रियत्वाच्च विद्यते रसनं द्रुमे ॥ १२-१७७-१५॥
pādaiḥ salilapānaṃ ca vyādhīnāmapi darśanam |
vyādhipratikriyatvācca vidyate rasanaṃ drume || 12-177-15||

MHB 12-177-16

वक्त्रेणोत्पलनालेन यथोर्ध्वं जलमाददेत् ।
तथा पवनसंयुक्तः पादैः पिबति पादपः ॥ १२-१७७-१६॥
vaktreṇotpalanālena yathordhvaṃ jalamādadet |
tathā pavanasaṃyuktaḥ pādaiḥ pibati pādapaḥ || 12-177-16||

MHB 12-177-17

ग्रहणात्सुखदुःखस्य छिन्नस्य च विरोहणात् ।
जीवं पश्यामि वृक्षाणामचैतन्यं न विद्यते ॥ १२-१७७-१७॥
grahaṇātsukhaduḥkhasya chinnasya ca virohaṇāt |
jīvaṃ paśyāmi vṛkṣāṇāmacaitanyaṃ na vidyate || 12-177-17||

MHB 12-177-18

तेन तज्जलमादत्तं जरयत्यग्निमारुतौ ।
आहारपरिणामाच्च स्नेहो वृद्धिश्च जायते ॥ १२-१७७-१८॥
tena tajjalamādattaṃ jarayatyagnimārutau |
āhārapariṇāmācca sneho vṛddhiśca jāyate || 12-177-18||

MHB 12-177-19

जङ्गमानां च सर्वेषां शरीरे पञ्च धातवः ।
प्रत्येकशः प्रभिद्यन्ते यैः शरीरं विचेष्टते ॥ १२-१७७-१९॥
jaṅgamānāṃ ca sarveṣāṃ śarīre pañca dhātavaḥ |
pratyekaśaḥ prabhidyante yaiḥ śarīraṃ viceṣṭate || 12-177-19||

MHB 12-177-20

त्वक्च मांसं तथास्थीनि मज्जा स्नायु च पञ्चमम् ।
इत्येतदिह संख्यातं शरीरे पृथिवीमयम् ॥ १२-१७७-२०॥
tvakca māṃsaṃ tathāsthīni majjā snāyu ca pañcamam |
ityetadiha saṃkhyātaṃ śarīre pṛthivīmayam || 12-177-20||

MHB 12-177-21

तेजोऽग्निश्च तथा क्रोधश्चक्षुरूष्मा तथैव च ।
अग्निर्जरयते चापि पञ्चाग्नेयाः शरीरिणः ॥ १२-१७७-२१॥
tejo'gniśca tathā krodhaścakṣurūṣmā tathaiva ca |
agnirjarayate cāpi pañcāgneyāḥ śarīriṇaḥ || 12-177-21||

MHB 12-177-22

श्रोत्रं घ्राणमथास्यं च हृदयं कोष्ठमेव च ।
आकाशात्प्राणिनामेते शरीरे पञ्च धातवः ॥ १२-१७७-२२॥
śrotraṃ ghrāṇamathāsyaṃ ca hṛdayaṃ koṣṭhameva ca |
ākāśātprāṇināmete śarīre pañca dhātavaḥ || 12-177-22||

MHB 12-177-23

श्लेष्मा पित्तमथ स्वेदो वसा शोणितमेव च ।
इत्यापः पञ्चधा देहे भवन्ति प्राणिनां सदा ॥ १२-१७७-२३॥
śleṣmā pittamatha svedo vasā śoṇitameva ca |
ityāpaḥ pañcadhā dehe bhavanti prāṇināṃ sadā || 12-177-23||

MHB 12-177-24

प्राणात्प्रणीयते प्राणी व्यानाद्व्यायच्छते तथा ।
गच्छत्यपानोऽवाक्चैव समानो हृद्यवस्थितः ॥ १२-१७७-२४॥
prāṇātpraṇīyate prāṇī vyānādvyāyacchate tathā |
gacchatyapāno'vākcaiva samāno hṛdyavasthitaḥ || 12-177-24||

MHB 12-177-25

उदानादुच्छ्वसिति च प्रतिभेदाच्च भाषते ।
इत्येते वायवः पञ्च चेष्टयन्तीह देहिनम् ॥ १२-१७७-२५॥
udānāducchvasiti ca pratibhedācca bhāṣate |
ityete vāyavaḥ pañca ceṣṭayantīha dehinam || 12-177-25||

MHB 12-177-26

भूमेर्गन्धगुणान्वेत्ति रसं चाद्भ्यः शरीरवान् ।
ज्योतिः पश्यति चक्षुर्भ्यां स्पर्शं वेत्ति च वायुना ॥ १२-१७७-२६॥
bhūmergandhaguṇānvetti rasaṃ cādbhyaḥ śarīravān |
jyotiḥ paśyati cakṣurbhyāṃ sparśaṃ vetti ca vāyunā || 12-177-26||

MHB 12-177-27

तस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तराभिहितान्गुणान् ।
इष्टश्चानिष्टगन्धश्च मधुरः कटुरेव च ॥ १२-१७७-२७॥
tasya gandhasya vakṣyāmi vistarābhihitānguṇān |
iṣṭaścāniṣṭagandhaśca madhuraḥ kaṭureva ca || 12-177-27||

MHB 12-177-28

निर्हारी संहतः स्निग्धो रूक्षो विशद एव च ।
एवं नवविधो ज्ञेयः पार्थिवो गन्धविस्तरः ॥ १२-१७७-२८॥
nirhārī saṃhataḥ snigdho rūkṣo viśada eva ca |
evaṃ navavidho jñeyaḥ pārthivo gandhavistaraḥ || 12-177-28||

MHB 12-177-29

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसश्चापां गुणाः स्मृताः ।
रसज्ञानं तु वक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु ॥ १२-१७७-२९॥
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca rasaścāpāṃ guṇāḥ smṛtāḥ |
rasajñānaṃ tu vakṣyāmi tanme nigadataḥ śṛṇu || 12-177-29||

MHB 12-177-30

रसो बहुविधः प्रोक्तः सूरिभिः प्रथितात्मभिः ।
मधुरो लवणस्तिक्तः कषायोऽम्लः कटुस्तथा ।
एष षड्विधविस्तारो रसो वारिमयः स्मृतः ॥ १२-१७७-३०॥
raso bahuvidhaḥ proktaḥ sūribhiḥ prathitātmabhiḥ |
madhuro lavaṇastiktaḥ kaṣāyo'mlaḥ kaṭustathā |
eṣa ṣaḍvidhavistāro raso vārimayaḥ smṛtaḥ || 12-177-30||

MHB 12-177-31

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते ।
ज्योतिः पश्यति रूपाणि रूपं च बहुधा स्मृतम् ॥ १२-१७७-३१॥
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca triguṇaṃ jyotirucyate |
jyotiḥ paśyati rūpāṇi rūpaṃ ca bahudhā smṛtam || 12-177-31||

MHB 12-177-32

ह्रस्वो दीर्घस्तथा स्थूलश्चतुरस्रोऽणु वृत्तवान् ।
शुक्लः कृष्णस्तथा रक्तो नीलः पीतोऽरुणस्तथा ।
एवं द्वादशविस्तारो ज्योतीरूपगुणः स्मृतः ॥ १२-१७७-३२॥
hrasvo dīrghastathā sthūlaścaturasro'ṇu vṛttavān |
śuklaḥ kṛṣṇastathā rakto nīlaḥ pīto'ruṇastathā |
evaṃ dvādaśavistāro jyotīrūpaguṇaḥ smṛtaḥ || 12-177-32||

MHB 12-177-33

शब्दस्पर्शौ तु विज्ञेयौ द्विगुणो वायुरुच्यते ।
वायव्यस्तु गुणः स्पर्शः स्पर्शश्च बहुधा स्मृतः ॥ १२-१७७-३३॥
śabdasparśau tu vijñeyau dviguṇo vāyurucyate |
vāyavyastu guṇaḥ sparśaḥ sparśaśca bahudhā smṛtaḥ || 12-177-33||

MHB 12-177-34

कठिनश्चिक्कणः श्लक्ष्णः पिच्छलो मृदुदारुणः ।
उष्णः शीतः सुखो दुःखः स्निग्धो विशद एव च ।
एवं द्वादशविस्तारो वायव्यो गुण उच्यते ॥ १२-१७७-३४॥
kaṭhinaścikkaṇaḥ ślakṣṇaḥ picchalo mṛdudāruṇaḥ |
uṣṇaḥ śītaḥ sukho duḥkhaḥ snigdho viśada eva ca |
evaṃ dvādaśavistāro vāyavyo guṇa ucyate || 12-177-34||

MHB 12-177-35

तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव तत्स्मृतम् ।
तस्य शब्दस्य वक्ष्यामि विस्तरं विविधात्मकम् ॥ १२-१७७-३५॥
tatraikaguṇamākāśaṃ śabda ityeva tatsmṛtam |
tasya śabdasya vakṣyāmi vistaraṃ vividhātmakam || 12-177-35||

MHB 12-177-36

षड्ज ऋषभगान्धारौ मध्यमः पञ्चमस्तथा ।
धैवतश्चापि विज्ञेयस्तथा चापि निषादकः ॥ १२-१७७-३६॥
ṣaḍja ṛṣabhagāndhārau madhyamaḥ pañcamastathā |
dhaivataścāpi vijñeyastathā cāpi niṣādakaḥ || 12-177-36||

MHB 12-177-37

एष सप्तविधः प्रोक्तो गुण आकाशलक्षणः ।
त्रैस्वर्येण तु सर्वत्र स्थितोऽपि पटहादिषु ॥ १२-१७७-३७॥
eṣa saptavidhaḥ prokto guṇa ākāśalakṣaṇaḥ |
traisvaryeṇa tu sarvatra sthito'pi paṭahādiṣu || 12-177-37||

MHB 12-177-38

आकाशजं शब्दमाहुरेभिर्वायुगुणैः सह ।
अव्याहतैश्चेतयते न वेत्ति विषमागतैः ॥ १२-१७७-३८॥
ākāśajaṃ śabdamāhurebhirvāyuguṇaiḥ saha |
avyāhataiścetayate na vetti viṣamāgataiḥ || 12-177-38||

MHB 12-177-39

आप्यायन्ते च ते नित्यं धातवस्तैस्तु धातुभिः ।
आपोऽग्निर्मारुतश्चैव नित्यं जाग्रति देहिषु ॥ १२-१७७-३९॥
āpyāyante ca te nityaṃ dhātavastaistu dhātubhiḥ |
āpo'gnirmārutaścaiva nityaṃ jāgrati dehiṣu || 12-177-39||

Adhyaya: 178/353 (17)

MHB 12-178-1

भरद्वाज उवाच ।
पार्थिवं धातुमाश्रित्य शारीरोऽग्निः कथं भवेत् ।
अवकाशविशेषेण कथं वर्तयतेऽनिलः ॥ १२-१७८-१॥
bharadvāja uvāca |
pārthivaṃ dhātumāśritya śārīro'gniḥ kathaṃ bhavet |
avakāśaviśeṣeṇa kathaṃ vartayate'nilaḥ || 12-178-1||

MHB 12-178-2

भृगुरुवाच ।
वायोर्गतिमहं ब्रह्मन्कीर्तयिष्यामि तेऽनघ ।
प्राणिनामनिलो देहान्यथा चेष्टयते बली ॥ १२-१७८-२॥
bhṛguruvāca |
vāyorgatimahaṃ brahmankīrtayiṣyāmi te'nagha |
prāṇināmanilo dehānyathā ceṣṭayate balī || 12-178-2||

MHB 12-178-3

श्रितो मूर्धानमग्निस्तु शरीरं परिपालयन् ।
प्राणो मूर्धनि चाग्नौ च वर्तमानो विचेष्टते ॥ १२-१७८-३॥
śrito mūrdhānamagnistu śarīraṃ paripālayan |
prāṇo mūrdhani cāgnau ca vartamāno viceṣṭate || 12-178-3||

MHB 12-178-4

स जन्तुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः ।
मनो बुद्धिरहंकारो भूतानि विषयाश्च सः ॥ १२-१७८-४॥
sa jantuḥ sarvabhūtātmā puruṣaḥ sa sanātanaḥ |
mano buddhirahaṃkāro bhūtāni viṣayāśca saḥ || 12-178-4||

MHB 12-178-5

एवं त्विह स सर्वत्र प्राणेन परिपाल्यते ।
पृष्ठतश्च समानेन स्वां स्वां गतिमुपाश्रितः ॥ १२-१७८-५॥
evaṃ tviha sa sarvatra prāṇena paripālyate |
pṛṣṭhataśca samānena svāṃ svāṃ gatimupāśritaḥ || 12-178-5||

MHB 12-178-6

वस्तिमूलं गुदं चैव पावकं च समाश्रितः ।
वहन्मूत्रं पुरीषं चाप्यपानः परिवर्तते ॥ १२-१७८-६॥
vastimūlaṃ gudaṃ caiva pāvakaṃ ca samāśritaḥ |
vahanmūtraṃ purīṣaṃ cāpyapānaḥ parivartate || 12-178-6||

MHB 12-178-7

प्रयत्ने कर्मणि बले य एकस्त्रिषु वर्तते ।
उदान इति तं प्राहुरध्यात्मविदुषो जनाः ॥ १२-१७८-७॥
prayatne karmaṇi bale ya ekastriṣu vartate |
udāna iti taṃ prāhuradhyātmaviduṣo janāḥ || 12-178-7||

MHB 12-178-8

संधिष्वपि च सर्वेषु संनिविष्टस्तथानिलः ।
शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्युपदिश्यते ॥ १२-१७८-८॥
saṃdhiṣvapi ca sarveṣu saṃniviṣṭastathānilaḥ |
śarīreṣu manuṣyāṇāṃ vyāna ityupadiśyate || 12-178-8||

MHB 12-178-9

धातुष्वग्निस्तु विततः समानेन समीरितः ।
रसान्धातूंश्च दोषांश्च वर्तयन्नवतिष्ठति ॥ १२-१७८-९॥
dhātuṣvagnistu vitataḥ samānena samīritaḥ |
rasāndhātūṃśca doṣāṃśca vartayannavatiṣṭhati || 12-178-9||

MHB 12-178-10

अपानप्राणयोर्मध्ये प्राणापानसमाहितः ।
समन्वितः स्वधिष्ठानः सम्यक्पचति पावकः ॥ १२-१७८-१०॥
apānaprāṇayormadhye prāṇāpānasamāhitaḥ |
samanvitaḥ svadhiṣṭhānaḥ samyakpacati pāvakaḥ || 12-178-10||

MHB 12-178-11

आस्यं हि पायुसंयुक्तमन्ते स्याद्गुदसंज्ञितम् ।
स्रोतस्तस्मात्प्रजायन्ते सर्वस्रोतांसि देहिनाम् ॥ १२-१७८-११॥
āsyaṃ hi pāyusaṃyuktamante syādgudasaṃjñitam |
srotastasmātprajāyante sarvasrotāṃsi dehinām || 12-178-11||

MHB 12-178-12

प्राणानां संनिपाताच्च संनिपातः प्रजायते ।
ऊष्मा चाग्निरिति ज्ञेयो योऽन्नं पचति देहिनाम् ॥ १२-१७८-१२॥
prāṇānāṃ saṃnipātācca saṃnipātaḥ prajāyate |
ūṣmā cāgniriti jñeyo yo'nnaṃ pacati dehinām || 12-178-12||

MHB 12-178-13

अग्निवेगवहः प्राणो गुदान्ते प्रतिहन्यते ।
स ऊर्ध्वमागम्य पुनः समुत्क्षिपति पावकम् ॥ १२-१७८-१३॥
agnivegavahaḥ prāṇo gudānte pratihanyate |
sa ūrdhvamāgamya punaḥ samutkṣipati pāvakam || 12-178-13||

MHB 12-178-14

पक्वाशयस्त्वधो नाभेरूर्ध्वमामाशयः स्थितः ।
नाभिमध्ये शरीरस्य सर्वे प्राणाः समाहिताः ॥ १२-१७८-१४॥
pakvāśayastvadho nābherūrdhvamāmāśayaḥ sthitaḥ |
nābhimadhye śarīrasya sarve prāṇāḥ samāhitāḥ || 12-178-14||

MHB 12-178-15

प्रसृता हृदयात्सर्वे तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा ।
वहन्त्यन्नरसान्नाड्यो दश प्राणप्रचोदिताः ॥ १२-१७८-१५॥
prasṛtā hṛdayātsarve tiryagūrdhvamadhastathā |
vahantyannarasānnāḍyo daśa prāṇapracoditāḥ || 12-178-15||

MHB 12-178-16

एष मार्गोऽथ योगानां येन गच्छन्ति तत्पदम् ।
जितक्लमासना धीरा मूर्धन्यात्मानमादधुः ॥ १२-१७८-१६॥
eṣa mārgo'tha yogānāṃ yena gacchanti tatpadam |
jitaklamāsanā dhīrā mūrdhanyātmānamādadhuḥ || 12-178-16||

MHB 12-178-17

एवं सर्वेषु विहितः प्राणापानेषु देहिनाम् ।
तस्मिन्स्थितो नित्यमग्निः स्थाल्यामिव समाहितः ॥ १२-१७८-१७॥
evaṃ sarveṣu vihitaḥ prāṇāpāneṣu dehinām |
tasminsthito nityamagniḥ sthālyāmiva samāhitaḥ || 12-178-17||

Adhyaya: 179/353 (15)

MHB 12-179-1

भरद्वाज उवाच ।
यदि प्राणायते वायुर्वायुरेव विचेष्टते ।
श्वसित्याभाषते चैव तस्माज्जीवो निरर्थकः ॥ १२-१७९-१॥
bharadvāja uvāca |
yadi prāṇāyate vāyurvāyureva viceṣṭate |
śvasityābhāṣate caiva tasmājjīvo nirarthakaḥ || 12-179-1||

MHB 12-179-2

यद्यूष्मभाव आग्नेयो वह्निना पच्यते यदि ।
अग्निर्जरयते चैव तस्माज्जीवो निरर्थकः ॥ १२-१७९-२॥
yadyūṣmabhāva āgneyo vahninā pacyate yadi |
agnirjarayate caiva tasmājjīvo nirarthakaḥ || 12-179-2||

MHB 12-179-3

जन्तोः प्रमीयमाणस्य जीवो नैवोपलभ्यते ।
वायुरेव जहात्येनमूष्मभावश्च नश्यति ॥ १२-१७९-३॥
jantoḥ pramīyamāṇasya jīvo naivopalabhyate |
vāyureva jahātyenamūṣmabhāvaśca naśyati || 12-179-3||

MHB 12-179-4

यदि वातोपमो जीवः संश्लेषो यदि वायुना ।
वायुमण्डलवद्दृश्यो गच्छेत्सह मरुद्गणैः ॥ १२-१७९-४॥
yadi vātopamo jīvaḥ saṃśleṣo yadi vāyunā |
vāyumaṇḍalavaddṛśyo gacchetsaha marudgaṇaiḥ || 12-179-4||

MHB 12-179-5

श्लेषो यदि च वातेन यदि तस्मात्प्रणश्यति ।
महार्णवविमुक्तत्वादन्यत्सलिलभाजनम् ॥ १२-१७९-५॥
śleṣo yadi ca vātena yadi tasmātpraṇaśyati |
mahārṇavavimuktatvādanyatsalilabhājanam || 12-179-5||

MHB 12-179-6

कूपे वा सलिलं दद्यात्प्रदीपं वा हुताशने ।
प्रक्षिप्तं नश्यति क्षिप्रं यथा नश्यत्यसौ तथा ॥ १२-१७९-६॥
kūpe vā salilaṃ dadyātpradīpaṃ vā hutāśane |
prakṣiptaṃ naśyati kṣipraṃ yathā naśyatyasau tathā || 12-179-6||

MHB 12-179-7

पञ्चसाधारणे ह्यस्मिञ्शरीरे जीवितं कुतः ।
येषामन्यतरत्यागाच्चतुर्णां नास्ति संग्रहः ॥ १२-१७९-७॥
pañcasādhāraṇe hyasmiñśarīre jīvitaṃ kutaḥ |
yeṣāmanyataratyāgāccaturṇāṃ nāsti saṃgrahaḥ || 12-179-7||

MHB 12-179-8

नश्यन्त्यापो ह्यनाहाराद्वायुरुच्छ्वासनिग्रहात् ।
नश्यते कोष्ठभेदात्खमग्निर्नश्यत्यभोजनात् ॥ १२-१७९-८॥
naśyantyāpo hyanāhārādvāyurucchvāsanigrahāt |
naśyate koṣṭhabhedātkhamagnirnaśyatyabhojanāt || 12-179-8||

MHB 12-179-9

व्याधिव्रणपरिक्लेशैर्मेदिनी चैव शीर्यते ।
पीडितेऽन्यतरे ह्येषां संघातो याति पञ्चधा ॥ १२-१७९-९॥
vyādhivraṇaparikleśairmedinī caiva śīryate |
pīḍite'nyatare hyeṣāṃ saṃghāto yāti pañcadhā || 12-179-9||

MHB 12-179-10

तस्मिन्पञ्चत्वमापन्ने जीवः किमनुधावति ।
किं वेदयति वा जीवः किं शृणोति ब्रवीति वा ॥ १२-१७९-१०॥
tasminpañcatvamāpanne jīvaḥ kimanudhāvati |
kiṃ vedayati vā jīvaḥ kiṃ śṛṇoti bravīti vā || 12-179-10||

MHB 12-179-11

एषा गौः परलोकस्थं तारयिष्यति मामिति ।
यो दत्त्वा म्रियते जन्तुः सा गौः कं तारयिष्यति ॥ १२-१७९-११॥
eṣā gauḥ paralokasthaṃ tārayiṣyati māmiti |
yo dattvā mriyate jantuḥ sā gauḥ kaṃ tārayiṣyati || 12-179-11||

MHB 12-179-12

गौश्च प्रतिग्रहीता च दाता चैव समं यदा ।
इहैव विलयं यान्ति कुतस्तेषां समागमः ॥ १२-१७९-१२॥
gauśca pratigrahītā ca dātā caiva samaṃ yadā |
ihaiva vilayaṃ yānti kutasteṣāṃ samāgamaḥ || 12-179-12||

MHB 12-179-13

विहगैरुपयुक्तस्य शैलाग्रात्पतितस्य वा ।
अग्निना चोपयुक्तस्य कुतः संजीवनं पुनः ॥ १२-१७९-१३॥
vihagairupayuktasya śailāgrātpatitasya vā |
agninā copayuktasya kutaḥ saṃjīvanaṃ punaḥ || 12-179-13||

MHB 12-179-14

छिन्नस्य यदि वृक्षस्य न मूलं प्रतिरोहति ।
बीजान्यस्य प्रवर्तन्ते मृतः क्व पुनरेष्यति ॥ १२-१७९-१४॥
chinnasya yadi vṛkṣasya na mūlaṃ pratirohati |
bījānyasya pravartante mṛtaḥ kva punareṣyati || 12-179-14||

MHB 12-179-15

बीजमात्रं पुरा सृष्टं यदेतत्परिवर्तते ।
मृता मृताः प्रणश्यन्ति बीजाद्बीजं प्रवर्तते ॥ १२-१७९-१५॥
bījamātraṃ purā sṛṣṭaṃ yadetatparivartate |
mṛtā mṛtāḥ praṇaśyanti bījādbījaṃ pravartate || 12-179-15||

Adhyaya: 180/353 (30)

MHB 12-180-1

भृगुरुवाच ।
न प्रणाशोऽस्ति जीवानां दत्तस्य च कृतस्य च ।
याति देहान्तरं प्राणी शरीरं तु विशीर्यते ॥ १२-१८०-१॥
bhṛguruvāca |
na praṇāśo'sti jīvānāṃ dattasya ca kṛtasya ca |
yāti dehāntaraṃ prāṇī śarīraṃ tu viśīryate || 12-180-1||

MHB 12-180-2

न शरीराश्रितो जीवस्तस्मिन्नष्टे प्रणश्यति ।
यथा समित्सु दग्धासु न प्रणश्यति पावकः ॥ १२-१८०-२॥
na śarīrāśrito jīvastasminnaṣṭe praṇaśyati |
yathā samitsu dagdhāsu na praṇaśyati pāvakaḥ || 12-180-2||

MHB 12-180-3

भरद्वाज उवाच ।
अग्नेर्यथा तथा तस्य यदि नाशो न विद्यते ।
इन्धनस्योपयोगान्ते स चाग्निर्नोपलभ्यते ॥ १२-१८०-३॥
bharadvāja uvāca |
agneryathā tathā tasya yadi nāśo na vidyate |
indhanasyopayogānte sa cāgnirnopalabhyate || 12-180-3||

MHB 12-180-4

नश्यतीत्येव जानामि शान्तमग्निमनिन्धनम् ।
गतिर्यस्य प्रमाणं वा संस्थानं वा न दृश्यते ॥ १२-१८०-४॥
naśyatītyeva jānāmi śāntamagnimanindhanam |
gatiryasya pramāṇaṃ vā saṃsthānaṃ vā na dṛśyate || 12-180-4||

MHB 12-180-5

भृगुरुवाच ।
समिधामुपयोगान्ते सन्नेवाग्निर्न दृश्यते ।
आकाशानुगतत्वाद्धि दुर्ग्रहः स निराश्रयः ॥ १२-१८०-५॥
bhṛguruvāca |
samidhāmupayogānte sannevāgnirna dṛśyate |
ākāśānugatatvāddhi durgrahaḥ sa nirāśrayaḥ || 12-180-5||

MHB 12-180-6

तथा शरीरसंत्यागे जीवो ह्याकाशवत्स्थितः ।
न गृह्यते सुसूक्ष्मत्वाद्यथा ज्योतिर्न संशयः ॥ १२-१८०-६॥
tathā śarīrasaṃtyāge jīvo hyākāśavatsthitaḥ |
na gṛhyate susūkṣmatvādyathā jyotirna saṃśayaḥ || 12-180-6||

MHB 12-180-7

प्राणान्धारयते ह्यग्निः स जीव उपधार्यताम् ।
वायुसंधारणो ह्यग्निर्नश्यत्युच्छ्वासनिग्रहात् ॥ १२-१८०-७॥
prāṇāndhārayate hyagniḥ sa jīva upadhāryatām |
vāyusaṃdhāraṇo hyagnirnaśyatyucchvāsanigrahāt || 12-180-7||

MHB 12-180-8

तस्मिन्नष्टे शरीराग्नौ शरीरं तदचेतनम् ।
पतितं याति भूमित्वमयनं तस्य हि क्षितिः ॥ १२-१८०-८॥
tasminnaṣṭe śarīrāgnau śarīraṃ tadacetanam |
patitaṃ yāti bhūmitvamayanaṃ tasya hi kṣitiḥ || 12-180-8||

MHB 12-180-9

जङ्गमानां हि सर्वेषां स्थावराणां तथैव च ।
आकाशं पवनोऽभ्येति ज्योतिस्तमनुगच्छति ।
तत्र त्रयाणामेकत्वं द्वयं भूमौ प्रतिष्ठितम् ॥ १२-१८०-९॥
jaṅgamānāṃ hi sarveṣāṃ sthāvarāṇāṃ tathaiva ca |
ākāśaṃ pavano'bhyeti jyotistamanugacchati |
tatra trayāṇāmekatvaṃ dvayaṃ bhūmau pratiṣṭhitam || 12-180-9||

MHB 12-180-10

यत्र खं तत्र पवनस्तत्राग्निर्यत्र मारुतः ।
अमूर्तयस्ते विज्ञेया आपो मूर्तास्तथा क्षितिः ॥ १२-१८०-१०॥
yatra khaṃ tatra pavanastatrāgniryatra mārutaḥ |
amūrtayaste vijñeyā āpo mūrtāstathā kṣitiḥ || 12-180-10||

MHB 12-180-11

भरद्वाज उवाच ।
यद्यग्निमारुतौ भूमिः खमापश्च शरीरिषु ।
जीवः किंलक्षणस्तत्रेत्येतदाचक्ष्व मेऽनघ ॥ १२-१८०-११॥
bharadvāja uvāca |
yadyagnimārutau bhūmiḥ khamāpaśca śarīriṣu |
jīvaḥ kiṃlakṣaṇastatretyetadācakṣva me'nagha || 12-180-11||

MHB 12-180-12

पञ्चात्मके पञ्चरतौ पञ्चविज्ञानसंयुते ।
शरीरे प्राणिनां जीवं ज्ञातुमिच्छामि यादृशम् ॥ १२-१८०-१२॥
pañcātmake pañcaratau pañcavijñānasaṃyute |
śarīre prāṇināṃ jīvaṃ jñātumicchāmi yādṛśam || 12-180-12||

MHB 12-180-13

मांसशोणितसंघाते मेदःस्नाय्वस्थिसंचये ।
भिद्यमाने शरीरे तु जीवो नैवोपलभ्यते ॥ १२-१८०-१३॥
māṃsaśoṇitasaṃghāte medaḥsnāyvasthisaṃcaye |
bhidyamāne śarīre tu jīvo naivopalabhyate || 12-180-13||

MHB 12-180-14

यद्यजीवं शरीरं तु पञ्चभूतसमन्वितम् ।
शारीरे मानसे दुःखे कस्तां वेदयते रुजम् ॥ १२-१८०-१४॥
yadyajīvaṃ śarīraṃ tu pañcabhūtasamanvitam |
śārīre mānase duḥkhe kastāṃ vedayate rujam || 12-180-14||

MHB 12-180-15

शृणोति कथितं जीवः कर्णाभ्यां न शृणोति तत् ।
महर्षे मनसि व्यग्रे तस्माज्जीवो निरर्थकः ॥ १२-१८०-१५॥
śṛṇoti kathitaṃ jīvaḥ karṇābhyāṃ na śṛṇoti tat |
maharṣe manasi vyagre tasmājjīvo nirarthakaḥ || 12-180-15||

MHB 12-180-16

सर्वं पश्यति यद्दृश्यं मनोयुक्तेन चक्षुषा ।
मनसि व्याकुले तद्धि पश्यन्नपि न पश्यति ॥ १२-१८०-१६॥
sarvaṃ paśyati yaddṛśyaṃ manoyuktena cakṣuṣā |
manasi vyākule taddhi paśyannapi na paśyati || 12-180-16||

MHB 12-180-17

न पश्यति न च ब्रूते न शृणोति न जिघ्रति ।
न च स्पर्शरसौ वेत्ति निद्रावशगतः पुनः ॥ १२-१८०-१७॥
na paśyati na ca brūte na śṛṇoti na jighrati |
na ca sparśarasau vetti nidrāvaśagataḥ punaḥ || 12-180-17||

MHB 12-180-18

हृष्यति क्रुध्यति च कः शोचत्युद्विजते च कः ।
इच्छति ध्यायति द्वेष्टि वाचमीरयते च कः ॥ १२-१८०-१८॥
hṛṣyati krudhyati ca kaḥ śocatyudvijate ca kaḥ |
icchati dhyāyati dveṣṭi vācamīrayate ca kaḥ || 12-180-18||

MHB 12-180-19

भृगुरुवाच ।
न पञ्चसाधारणमत्र किंचिच्छरीरमेको वहतेऽन्तरात्मा ।
स वेत्ति गन्धांश्च रसाञ्श्रुतिं च स्पर्शं च रूपं च गुणाश्च येऽन्ये ॥ १२-१८०-१९॥
bhṛguruvāca |
na pañcasādhāraṇamatra kiṃciccharīrameko vahate'ntarātmā |
sa vetti gandhāṃśca rasāñśrutiṃ ca sparśaṃ ca rūpaṃ ca guṇāśca ye'nye || 12-180-19||

MHB 12-180-20

पञ्चात्मके पञ्चगुणप्रदर्शी स सर्वगात्रानुगतोऽन्तरात्मा ।
स वेत्ति दुःखानि सुखानि चात्र तद्विप्रयोगात्तु न वेत्ति देहः ॥ १२-१८०-२०॥
pañcātmake pañcaguṇapradarśī sa sarvagātrānugato'ntarātmā |
sa vetti duḥkhāni sukhāni cātra tadviprayogāttu na vetti dehaḥ || 12-180-20||

MHB 12-180-21

यदा न रूपं न स्पर्शो नोष्मभावश्च पावके ।
तदा शान्ते शरीराग्नौ देहं त्यक्त्वा स नश्यति ॥ १२-१८०-२१॥
yadā na rūpaṃ na sparśo noṣmabhāvaśca pāvake |
tadā śānte śarīrāgnau dehaṃ tyaktvā sa naśyati || 12-180-21||

MHB 12-180-22

अम्मयं सर्वमेवेदमापो मूर्तिः शरीरिणाम् ।
तत्रात्मा मानसो ब्रह्मा सर्वभूतेषु लोककृत् ॥ १२-१८०-२२॥
ammayaṃ sarvamevedamāpo mūrtiḥ śarīriṇām |
tatrātmā mānaso brahmā sarvabhūteṣu lokakṛt || 12-180-22||

MHB 12-180-23

आत्मानं तं विजानीहि सर्वलोकहितात्मकम् ।
तस्मिन्यः संश्रितो देहे ह्यब्बिन्दुरिव पुष्करे ॥ १२-१८०-२३॥
ātmānaṃ taṃ vijānīhi sarvalokahitātmakam |
tasminyaḥ saṃśrito dehe hyabbinduriva puṣkare || 12-180-23||

MHB 12-180-24

क्षेत्रज्ञं तं विजानीहि नित्यं लोकहितात्मकम् ।
तमो रजश्च सत्त्वं च विद्धि जीवगुणानिमान् ॥ १२-१८०-२४॥
kṣetrajñaṃ taṃ vijānīhi nityaṃ lokahitātmakam |
tamo rajaśca sattvaṃ ca viddhi jīvaguṇānimān || 12-180-24||

MHB 12-180-25

सचेतनं जीवगुणं वदन्ति स चेष्टते चेष्टयते च सर्वम् ।
ततः परं क्षेत्रविदं वदन्ति प्रावर्तयद्यो भुवनानि सप्त ॥ १२-१८०-२५॥
sacetanaṃ jīvaguṇaṃ vadanti sa ceṣṭate ceṣṭayate ca sarvam |
tataḥ paraṃ kṣetravidaṃ vadanti prāvartayadyo bhuvanāni sapta || 12-180-25||

MHB 12-180-26

न जीवनाशोऽस्ति हि देहभेदे मिथ्यैतदाहुर्मृत इत्यबुद्धाः ।
जीवस्तु देहान्तरितः प्रयाति दशार्धतैवास्य शरीरभेदः ॥ १२-१८०-२६॥
na jīvanāśo'sti hi dehabhede mithyaitadāhurmṛta ityabuddhāḥ |
jīvastu dehāntaritaḥ prayāti daśārdhataivāsya śarīrabhedaḥ || 12-180-26||

MHB 12-180-27

एवं सर्वेषु भूतेषु गूढश्चरति संवृतः ।
दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया तत्त्वदर्शिभिः ॥ १२-१८०-२७॥
evaṃ sarveṣu bhūteṣu gūḍhaścarati saṃvṛtaḥ |
dṛśyate tvagryayā buddhyā sūkṣmayā tattvadarśibhiḥ || 12-180-27||

MHB 12-180-28

तं पूर्वापररात्रेषु युञ्जानः सततं बुधः ।
लघ्वाहारो विशुद्धात्मा पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ १२-१८०-२८॥
taṃ pūrvāpararātreṣu yuñjānaḥ satataṃ budhaḥ |
laghvāhāro viśuddhātmā paśyatyātmānamātmani || 12-180-28||

MHB 12-180-29

चित्तस्य हि प्रसादेन हित्वा कर्म शुभाशुभम् ।
प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमक्षयमश्नुते ॥ १२-१८०-२९॥
cittasya hi prasādena hitvā karma śubhāśubham |
prasannātmātmani sthitvā sukhamakṣayamaśnute || 12-180-29||

MHB 12-180-30

मानसोऽग्निः शरीरेषु जीव इत्यभिधीयते ।
सृष्टिः प्रजापतेरेषा भूताध्यात्मविनिश्चये ॥ १२-१८०-३०॥
mānaso'gniḥ śarīreṣu jīva ityabhidhīyate |
sṛṣṭiḥ prajāpatereṣā bhūtādhyātmaviniścaye || 12-180-30||

Adhyaya: 181/353 (20)

MHB 12-181-1

भृगुरुवाच ।
असृजद्ब्राह्मणानेव पूर्वं ब्रह्मा प्रजापतिः ।
आत्मतेजोभिनिर्वृत्तान्भास्कराग्निसमप्रभान् ॥ १२-१८१-१॥
bhṛguruvāca |
asṛjadbrāhmaṇāneva pūrvaṃ brahmā prajāpatiḥ |
ātmatejobhinirvṛttānbhāskarāgnisamaprabhān || 12-181-1||

MHB 12-181-2

ततः सत्यं च धर्मं च तपो ब्रह्म च शाश्वतम् ।
आचारं चैव शौचं च स्वर्गाय विदधे प्रभुः ॥ १२-१८१-२॥
tataḥ satyaṃ ca dharmaṃ ca tapo brahma ca śāśvatam |
ācāraṃ caiva śaucaṃ ca svargāya vidadhe prabhuḥ || 12-181-2||

MHB 12-181-3

देवदानवगन्धर्वदैत्यासुरमहोरगाः ।
यक्षराक्षसनागाश्च पिशाचा मनुजास्तथा ॥ १२-१८१-३॥
devadānavagandharvadaityāsuramahoragāḥ |
yakṣarākṣasanāgāśca piśācā manujāstathā || 12-181-3||

MHB 12-181-4

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च द्विजसत्तम ।
ये चान्ये भूतसंघानां संघास्तांश्चापि निर्ममे ॥ १२-१८१-४॥
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāśca dvijasattama |
ye cānye bhūtasaṃghānāṃ saṃghāstāṃścāpi nirmame || 12-181-4||

MHB 12-181-5

ब्राह्मणानां सितो वर्णः क्षत्रियाणां तु लोहितः ।
वैश्यानां पीतको वर्णः शूद्राणामसितस्तथा ॥ १२-१८१-५॥
brāhmaṇānāṃ sito varṇaḥ kṣatriyāṇāṃ tu lohitaḥ |
vaiśyānāṃ pītako varṇaḥ śūdrāṇāmasitastathā || 12-181-5||

MHB 12-181-6

भरद्वाज उवाच ।
चातुर्वर्ण्यस्य वर्णेन यदि वर्णो विभज्यते ।
सर्वेषां खलु वर्णानां दृश्यते वर्णसंकरः ॥ १२-१८१-६॥
bharadvāja uvāca |
cāturvarṇyasya varṇena yadi varṇo vibhajyate |
sarveṣāṃ khalu varṇānāṃ dṛśyate varṇasaṃkaraḥ || 12-181-6||

MHB 12-181-7

कामः क्रोधो भयं लोभः शोकश्चिन्ता क्षुधा श्रमः ।
सर्वेषां नः प्रभवति कस्माद्वर्णो विभज्यते ॥ १२-१८१-७॥
kāmaḥ krodho bhayaṃ lobhaḥ śokaścintā kṣudhā śramaḥ |
sarveṣāṃ naḥ prabhavati kasmādvarṇo vibhajyate || 12-181-7||

MHB 12-181-8

स्वेदमूत्रपुरीषाणि श्लेष्मा पित्तं सशोणितम् ।
तनुः क्षरति सर्वेषां कस्माद्वर्णो विभज्यते ॥ १२-१८१-८॥
svedamūtrapurīṣāṇi śleṣmā pittaṃ saśoṇitam |
tanuḥ kṣarati sarveṣāṃ kasmādvarṇo vibhajyate || 12-181-8||

MHB 12-181-9

जङ्गमानामसंख्येयाः स्थावराणां च जातयः ।
तेषां विविधवर्णानां कुतो वर्णविनिश्चयः ॥ १२-१८१-९॥
jaṅgamānāmasaṃkhyeyāḥ sthāvarāṇāṃ ca jātayaḥ |
teṣāṃ vividhavarṇānāṃ kuto varṇaviniścayaḥ || 12-181-9||

MHB 12-181-10

भृगुरुवाच ।
न विशेषोऽस्ति वर्णानां सर्वं ब्राह्ममिदं जगत् ।
ब्रह्मणा पूर्वसृष्टं हि कर्मभिर्वर्णतां गतम् ॥ १२-१८१-१०॥
bhṛguruvāca |
na viśeṣo'sti varṇānāṃ sarvaṃ brāhmamidaṃ jagat |
brahmaṇā pūrvasṛṣṭaṃ hi karmabhirvarṇatāṃ gatam || 12-181-10||

MHB 12-181-11

कामभोगप्रियास्तीक्ष्णाः क्रोधनाः प्रियसाहसाः ।
त्यक्तस्वधर्मा रक्ताङ्गास्ते द्विजाः क्षत्रतां गताः ॥ १२-१८१-११॥
kāmabhogapriyāstīkṣṇāḥ krodhanāḥ priyasāhasāḥ |
tyaktasvadharmā raktāṅgāste dvijāḥ kṣatratāṃ gatāḥ || 12-181-11||

MHB 12-181-12

गोषु वृत्तिं समाधाय पीताः कृष्युपजीविनः ।
स्वधर्मं नानुतिष्ठन्ति ते द्विजा वैश्यतां गताः ॥ १२-१८१-१२॥
goṣu vṛttiṃ samādhāya pītāḥ kṛṣyupajīvinaḥ |
svadharmaṃ nānutiṣṭhanti te dvijā vaiśyatāṃ gatāḥ || 12-181-12||

MHB 12-181-13

हिंसानृतप्रिया लुब्धाः सर्वकर्मोपजीविनः ।
कृष्णाः शौचपरिभ्रष्टास्ते द्विजाः शूद्रतां गताः ॥ १२-१८१-१३॥
hiṃsānṛtapriyā lubdhāḥ sarvakarmopajīvinaḥ |
kṛṣṇāḥ śaucaparibhraṣṭāste dvijāḥ śūdratāṃ gatāḥ || 12-181-13||

MHB 12-181-14

इत्येतैः कर्मभिर्व्यस्ता द्विजा वर्णान्तरं गताः ।
धर्मो यज्ञक्रिया चैषां नित्यं न प्रतिषिध्यते ॥ १२-१८१-१४॥
ityetaiḥ karmabhirvyastā dvijā varṇāntaraṃ gatāḥ |
dharmo yajñakriyā caiṣāṃ nityaṃ na pratiṣidhyate || 12-181-14||

MHB 12-181-15

वर्णाश्चत्वार एते हि येषां ब्राह्मी सरस्वती ।
विहिता ब्रह्मणा पूर्वं लोभात्त्वज्ञानतां गताः ॥ १२-१८१-१५॥
varṇāścatvāra ete hi yeṣāṃ brāhmī sarasvatī |
vihitā brahmaṇā pūrvaṃ lobhāttvajñānatāṃ gatāḥ || 12-181-15||

MHB 12-181-16

ब्राह्मणा धर्मतन्त्रस्थास्तपस्तेषां न नश्यति ।
ब्रह्म धारयतां नित्यं व्रतानि नियमांस्तथा ॥ १२-१८१-१६॥
brāhmaṇā dharmatantrasthāstapasteṣāṃ na naśyati |
brahma dhārayatāṃ nityaṃ vratāni niyamāṃstathā || 12-181-16||

MHB 12-181-17

ब्रह्म चैतत्पुरा सृष्टं ये न जानन्त्यतद्विदः ।
तेषां बहुविधास्त्वन्यास्तत्र तत्र हि जातयः ॥ १२-१८१-१७॥
brahma caitatpurā sṛṣṭaṃ ye na jānantyatadvidaḥ |
teṣāṃ bahuvidhāstvanyāstatra tatra hi jātayaḥ || 12-181-17||

MHB 12-181-18

पिशाचा राक्षसाः प्रेता बहुधा म्लेच्छजातयः ।
प्रनष्टज्ञानविज्ञानाः स्वच्छन्दाचारचेष्टिताः ॥ १२-१८१-१८॥
piśācā rākṣasāḥ pretā bahudhā mlecchajātayaḥ |
pranaṣṭajñānavijñānāḥ svacchandācāraceṣṭitāḥ || 12-181-18||

MHB 12-181-19

प्रजा ब्राह्मणसंस्काराः स्वधर्मकृतनिश्चयाः ।
ऋषिभिः स्वेन तपसा सृज्यन्ते चापरे परैः ॥ १२-१८१-१९॥
prajā brāhmaṇasaṃskārāḥ svadharmakṛtaniścayāḥ |
ṛṣibhiḥ svena tapasā sṛjyante cāpare paraiḥ || 12-181-19||

MHB 12-181-20

आदिदेवसमुद्भूता ब्रह्ममूलाक्षयाव्यया ।
सा सृष्टिर्मानसी नाम धर्मतन्त्रपरायणा ॥ १२-१८१-२०॥
ādidevasamudbhūtā brahmamūlākṣayāvyayā |
sā sṛṣṭirmānasī nāma dharmatantraparāyaṇā || 12-181-20||

Adhyaya: 182/353 (17)

MHB 12-182-1

भरद्वाज उवाच ।
ब्राह्मणः केन भवति क्षत्रियो वा द्विजोत्तम ।
वैश्यः शूद्रश्च विप्रर्षे तद्ब्रूहि वदतां वर ॥ १२-१८२-१॥
bharadvāja uvāca |
brāhmaṇaḥ kena bhavati kṣatriyo vā dvijottama |
vaiśyaḥ śūdraśca viprarṣe tadbrūhi vadatāṃ vara || 12-182-1||

MHB 12-182-2

भृगुरुवाच ।
जातकर्मादिभिर्यस्तु संस्कारैः संस्कृतः शुचिः ।
वेदाध्ययनसंपन्नः षट्सु कर्मस्ववस्थितः ॥ १२-१८२-२॥
bhṛguruvāca |
jātakarmādibhiryastu saṃskāraiḥ saṃskṛtaḥ śuciḥ |
vedādhyayanasaṃpannaḥ ṣaṭsu karmasvavasthitaḥ || 12-182-2||

MHB 12-182-3

शौचाचारस्थितः सम्यग्विघसाशी गुरुप्रियः ।
नित्यव्रती सत्यपरः स वै ब्राह्मण उच्यते ॥ १२-१८२-३॥
śaucācārasthitaḥ samyagvighasāśī gurupriyaḥ |
nityavratī satyaparaḥ sa vai brāhmaṇa ucyate || 12-182-3||

MHB 12-182-4

सत्यं दानं दमोऽद्रोह आनृशंस्यं क्षमा घृणा ।
तपश्च दृश्यते यत्र स ब्राह्मण इति स्मृतः ॥ १२-१८२-४॥
satyaṃ dānaṃ damo'droha ānṛśaṃsyaṃ kṣamā ghṛṇā |
tapaśca dṛśyate yatra sa brāhmaṇa iti smṛtaḥ || 12-182-4||

MHB 12-182-5

क्षत्रजं सेवते कर्म वेदाध्ययनसंमतः ।
दानादानरतिर्यश्च स वै क्षत्रिय उच्यते ॥ १२-१८२-५॥
kṣatrajaṃ sevate karma vedādhyayanasaṃmataḥ |
dānādānaratiryaśca sa vai kṣatriya ucyate || 12-182-5||

MHB 12-182-6

कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यं यो विशत्यनिशं शुचिः ।
वेदाध्ययनसंपन्नः स वैश्य इति संज्ञितः ॥ १२-१८२-६॥
kṛṣigorakṣyavāṇijyaṃ yo viśatyaniśaṃ śuciḥ |
vedādhyayanasaṃpannaḥ sa vaiśya iti saṃjñitaḥ || 12-182-6||

MHB 12-182-7

सर्वभक्षरतिर्नित्यं सर्वकर्मकरोऽशुचिः ।
त्यक्तवेदस्त्वनाचारः स वै शूद्र इति स्मृतः ॥ १२-१८२-७॥
sarvabhakṣaratirnityaṃ sarvakarmakaro'śuciḥ |
tyaktavedastvanācāraḥ sa vai śūdra iti smṛtaḥ || 12-182-7||

MHB 12-182-8

शूद्रे चैतद्भवेल्लक्ष्यं द्विजे चैतन्न विद्यते ।
न वै शूद्रो भवेच्छूद्रो ब्राह्मणो न च ब्राह्मणः ॥ १२-१८२-८॥
śūdre caitadbhavellakṣyaṃ dvije caitanna vidyate |
na vai śūdro bhavecchūdro brāhmaṇo na ca brāhmaṇaḥ || 12-182-8||

MHB 12-182-9

सर्वोपायैस्तु लोभस्य क्रोधस्य च विनिग्रहः ।
एतत्पवित्रं ज्ञातव्यं तथा चैवात्मसंयमः ॥ १२-१८२-९॥
sarvopāyaistu lobhasya krodhasya ca vinigrahaḥ |
etatpavitraṃ jñātavyaṃ tathā caivātmasaṃyamaḥ || 12-182-9||

MHB 12-182-10

नित्यं क्रोधात्तपो रक्षेच्छ्रियं रक्षेत मत्सरात् ।
विद्यां मानावमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः ॥ १२-१८२-१०॥
nityaṃ krodhāttapo rakṣecchriyaṃ rakṣeta matsarāt |
vidyāṃ mānāvamānābhyāmātmānaṃ tu pramādataḥ || 12-182-10||

MHB 12-182-11

यस्य सर्वे समारम्भा निराशीर्बन्धनास्त्विह ।
त्यागे यस्य हुतं सर्वं स त्यागी स च बुद्धिमान् ॥ १२-१८२-११॥
yasya sarve samārambhā nirāśīrbandhanāstviha |
tyāge yasya hutaṃ sarvaṃ sa tyāgī sa ca buddhimān || 12-182-11||

MHB 12-182-12

अहिंस्रः सर्वभूतानां मैत्रायणगतश्चरेत् ।
अविस्रम्भे न गन्तव्यं विस्रम्भे धारयेन्मनः ॥ १२-१८२-१२॥
ahiṃsraḥ sarvabhūtānāṃ maitrāyaṇagataścaret |
avisrambhe na gantavyaṃ visrambhe dhārayenmanaḥ || 12-182-12||

MHB 12-182-13

परिग्रहान्परित्यज्य भवेद्बुद्ध्या जितेन्द्रियः ।
अशोकं स्थानमातिष्ठेदिह चामुत्र चाभयम् ॥ १२-१८२-१३॥
parigrahānparityajya bhavedbuddhyā jitendriyaḥ |
aśokaṃ sthānamātiṣṭhediha cāmutra cābhayam || 12-182-13||

MHB 12-182-14

तपोनित्येन दान्तेन मुनिना संयतात्मना ।
अजितं जेतुकामेन भाव्यं सङ्गेष्वसङ्गिना ॥ १२-१८२-१४॥
taponityena dāntena muninā saṃyatātmanā |
ajitaṃ jetukāmena bhāvyaṃ saṅgeṣvasaṅginā || 12-182-14||

MHB 12-182-15

इन्द्रियैर्गृह्यते यद्यत्तत्तद्व्यक्तमिति स्थितिः ।
अव्यक्तमिति विज्ञेयं लिङ्गग्राह्यमतीन्द्रियम् ॥ १२-१८२-१५॥
indriyairgṛhyate yadyattattadvyaktamiti sthitiḥ |
avyaktamiti vijñeyaṃ liṅgagrāhyamatīndriyam || 12-182-15||

MHB 12-182-16

मनः प्राणे निगृह्णीयात्प्राणं ब्रह्मणि धारयेत् ।
निर्वाणादेव निर्वाणो न च किंचिद्विचिन्तयेत् ।
सुखं वै ब्राह्मणो ब्रह्म स वै तेनाधिगच्छति ॥ १२-१८२-१६॥
manaḥ prāṇe nigṛhṇīyātprāṇaṃ brahmaṇi dhārayet |
nirvāṇādeva nirvāṇo na ca kiṃcidvicintayet |
sukhaṃ vai brāhmaṇo brahma sa vai tenādhigacchati || 12-182-16||

MHB 12-182-17

शौचेन सततं युक्तस्तथाचारसमन्वितः ।
सानुक्रोशश्च भूतेषु तद्द्विजातिषु लक्षणम् ॥ १२-१८२-१७॥
śaucena satataṃ yuktastathācārasamanvitaḥ |
sānukrośaśca bhūteṣu taddvijātiṣu lakṣaṇam || 12-182-17||

Adhyaya: 183/353 (16)

MHB 12-183-1

भृगुरुवाच ।
सत्यं ब्रह्म तपः सत्यं सत्यं सृजति च प्रजाः ।
सत्येन धार्यते लोकः स्वर्गं सत्येन गच्छति ॥ १२-१८३-१॥
bhṛguruvāca |
satyaṃ brahma tapaḥ satyaṃ satyaṃ sṛjati ca prajāḥ |
satyena dhāryate lokaḥ svargaṃ satyena gacchati || 12-183-1||

MHB 12-183-2

अनृतं तमसो रूपं तमसा नीयते ह्यधः ।
तमोग्रस्ता न पश्यन्ति प्रकाशं तमसावृतम् ॥ १२-१८३-२॥
anṛtaṃ tamaso rūpaṃ tamasā nīyate hyadhaḥ |
tamograstā na paśyanti prakāśaṃ tamasāvṛtam || 12-183-2||

MHB 12-183-3

स्वर्गः प्रकाश इत्याहुर्नरकं तम एव च ।
सत्यानृतात्तदुभयं प्राप्यते जगतीचरैः ॥ १२-१८३-३॥
svargaḥ prakāśa ityāhurnarakaṃ tama eva ca |
satyānṛtāttadubhayaṃ prāpyate jagatīcaraiḥ || 12-183-3||

MHB 12-183-4

तत्र त्वेवंविधा वृत्तिर्लोके सत्यानृता भवेत् ।
धर्माधर्मौ प्रकाशश्च तमो दुःखं सुखं तथा ॥ १२-१८३-४॥
tatra tvevaṃvidhā vṛttirloke satyānṛtā bhavet |
dharmādharmau prakāśaśca tamo duḥkhaṃ sukhaṃ tathā || 12-183-4||

MHB 12-183-5

तत्र यत्सत्यं स धर्मो यो धर्मः स प्रकाशो यः प्रकाशस्तत्सुखमिति ।
तत्र यदनृतं सोऽधर्मो योऽधर्मस्तत्तमो यत्तमस्तद्दुःखमिति ॥ १२-१८३-५॥
tatra yatsatyaṃ sa dharmo yo dharmaḥ sa prakāśo yaḥ prakāśastatsukhamiti |
tatra yadanṛtaṃ so'dharmo yo'dharmastattamo yattamastadduḥkhamiti || 12-183-5||

MHB 12-183-6

अत्रोच्यते ।
शारीरैर्मानसैर्दुःखैः सुखैश्चाप्यसुखोदयैः ।
लोकसृष्टिं प्रपश्यन्तो न मुह्यन्ति विचक्षणाः ॥ १२-१८३-६॥
atrocyate |
śārīrairmānasairduḥkhaiḥ sukhaiścāpyasukhodayaiḥ |
lokasṛṣṭiṃ prapaśyanto na muhyanti vicakṣaṇāḥ || 12-183-6||

MHB 12-183-7

तत्र दुःखविमोक्षार्थं प्रयतेत विचक्षणः ।
सुखं ह्यनित्यं भूतानामिह लोके परत्र च ॥ १२-१८३-७॥
tatra duḥkhavimokṣārthaṃ prayateta vicakṣaṇaḥ |
sukhaṃ hyanityaṃ bhūtānāmiha loke paratra ca || 12-183-7||

MHB 12-183-8

राहुग्रस्तस्य सोमस्य यथा ज्योत्स्ना न भासते ।
तथा तमोभिभूतानां भूतानां भ्रश्यते सुखम् ॥ १२-१८३-८॥
rāhugrastasya somasya yathā jyotsnā na bhāsate |
tathā tamobhibhūtānāṃ bhūtānāṃ bhraśyate sukham || 12-183-8||

MHB 12-183-9

तत्खलु द्विविधं सुखमुच्यते शारीरं मानसं च ।
इह खल्वमुष्मिंश्च लोके सर्वारम्भप्रवृत्तयः सुखार्था अभिधीयन्ते ।
न ह्यतस्त्रिवर्गफलं विशिष्टतरमस्ति ।
स एष काम्यो गुणविशेषो धर्मार्थयोरारम्भस्तद्धेतुरस्योत्पत्तिः सुखप्रयोजना ॥ १२-१८३-९॥
tatkhalu dvividhaṃ sukhamucyate śārīraṃ mānasaṃ ca |
iha khalvamuṣmiṃśca loke sarvārambhapravṛttayaḥ sukhārthā abhidhīyante |
na hyatastrivargaphalaṃ viśiṣṭataramasti |
sa eṣa kāmyo guṇaviśeṣo dharmārthayorārambhastaddheturasyotpattiḥ sukhaprayojanā || 12-183-9||

MHB 12-183-10

भरद्वाज उवाच ।
यदेतद्भवताभिहितं सुखानां परमाः स्त्रिय इति तन्न गृह्णीमः ।
न ह्येषामृषीणां महति स्थितानामप्राप्य एष गुणविशेषो न चैनमभिलषन्ति ।
श्रूयते च भगवांस्त्रिलोककृद्ब्रह्मा प्रभुरेकाकी तिष्ठति ।
ब्रह्मचारी न कामसुखेष्वात्मानमवदधाति ।
अपि च भगवान्विश्वेश्वर उमापतिः काममभिवर्तमानमनङ्गत्वेन शममनयत् ।
तस्माद्ब्रूमो न महात्मभिरयं प्रतिगृहीतो न त्वेष तावद्विशिष्टो गुण इति नैतद्भगवतः प्रत्येमि ।
भगवता तूक्तं सुखानां परमाः स्त्रिय इति ।
लोकप्रवादोऽपि च भवति द्विविधः फलोदयः सुकृतात्सुखमवाप्यते दुष्कृताद्दुःखमिति ।
अत्रोच्यताम् ॥ १२-१८३-१०॥
bharadvāja uvāca |
yadetadbhavatābhihitaṃ sukhānāṃ paramāḥ striya iti tanna gṛhṇīmaḥ |
na hyeṣāmṛṣīṇāṃ mahati sthitānāmaprāpya eṣa guṇaviśeṣo na cainamabhilaṣanti |
śrūyate ca bhagavāṃstrilokakṛdbrahmā prabhurekākī tiṣṭhati |
brahmacārī na kāmasukheṣvātmānamavadadhāti |
api ca bhagavānviśveśvara umāpatiḥ kāmamabhivartamānamanaṅgatvena śamamanayat |
tasmādbrūmo na mahātmabhirayaṃ pratigṛhīto na tveṣa tāvadviśiṣṭo guṇa iti naitadbhagavataḥ pratyemi |
bhagavatā tūktaṃ sukhānāṃ paramāḥ striya iti |
lokapravādo'pi ca bhavati dvividhaḥ phalodayaḥ sukṛtātsukhamavāpyate duṣkṛtādduḥkhamiti |
atrocyatām || 12-183-10||

MHB 12-183-11

भृगुरुवाच ।
अनृतात्खलु तमः प्रादुर्भूतं तमोग्रस्ता अधर्ममेवानुवर्तन्ते न धर्मम् ।
क्रोधलोभमोहमानानृतादिभिरवच्छन्ना न खल्वस्मिँल्लोके न चामुत्र सुखमाप्नुवन्ति ।
विविधव्याधिगणोपतापैरवकीर्यन्ते ।
वधबन्धरोगपरिक्लेशादिभिश्च क्षुत्पिपासाश्रमकृतैरुपतापैरुपतप्यन्ते ।
चण्डवातात्युष्णातिशीतकृतैश्च प्रतिभयैः शारीरैर्दुःखैरुपतप्यन्ते ।
बन्धुधनविनाशविप्रयोगकृतैश्च मानसैः शोकैरभिभूयन्ते जरामृत्युकृतैश्चान्यैरिति ॥ १२-१८३-११॥
bhṛguruvāca |
anṛtātkhalu tamaḥ prādurbhūtaṃ tamograstā adharmamevānuvartante na dharmam |
krodhalobhamohamānānṛtādibhiravacchannā na khalvasmi~lloke na cāmutra sukhamāpnuvanti |
vividhavyādhigaṇopatāpairavakīryante |
vadhabandharogaparikleśādibhiśca kṣutpipāsāśramakṛtairupatāpairupatapyante |
caṇḍavātātyuṣṇātiśītakṛtaiśca pratibhayaiḥ śārīrairduḥkhairupatapyante |
bandhudhanavināśaviprayogakṛtaiśca mānasaiḥ śokairabhibhūyante jarāmṛtyukṛtaiścānyairiti || 12-183-11||

MHB 12-183-12

यस्त्वेतैः शारीरैर्मानसैर्दुःखैर्न स्पृश्यते स सुखं वेद ।
न चैते दोषाः स्वर्गे प्रादुर्भवन्ति ।
तत्र भवति खलु ॥ १२-१८३-१२॥
yastvetaiḥ śārīrairmānasairduḥkhairna spṛśyate sa sukhaṃ veda |
na caite doṣāḥ svarge prādurbhavanti |
tatra bhavati khalu || 12-183-12||

MHB 12-183-13

सुसुखः पवनः स्वर्गे गन्धश्च सुरभिस्तथा ।
क्षुत्पिपासाश्रमो नास्ति न जरा न च पापकम् ॥ १२-१८३-१३॥
susukhaḥ pavanaḥ svarge gandhaśca surabhistathā |
kṣutpipāsāśramo nāsti na jarā na ca pāpakam || 12-183-13||

MHB 12-183-14

नित्यमेव सुखं स्वर्गे सुखं दुःखमिहोभयम् ।
नरके दुःखमेवाहुः समं तु परमं पदम् ॥ १२-१८३-१४॥
nityameva sukhaṃ svarge sukhaṃ duḥkhamihobhayam |
narake duḥkhamevāhuḥ samaṃ tu paramaṃ padam || 12-183-14||

MHB 12-183-15

पृथिवी सर्वभूतानां जनित्री तद्विधाः स्त्रियः ।
पुमान्प्रजापतिस्तत्र शुक्रं तेजोमयं विदुः ॥ १२-१८३-१५॥
pṛthivī sarvabhūtānāṃ janitrī tadvidhāḥ striyaḥ |
pumānprajāpatistatra śukraṃ tejomayaṃ viduḥ || 12-183-15||

MHB 12-183-16

इत्येतल्लोकनिर्माणं ब्रह्मणा विहितं पुरा ।
प्रजा विपरिवर्तन्ते स्वैः स्वैः कर्मभिरावृताः ॥ १२-१८३-१६॥
ityetallokanirmāṇaṃ brahmaṇā vihitaṃ purā |
prajā viparivartante svaiḥ svaiḥ karmabhirāvṛtāḥ || 12-183-16||

Adhyaya: 184/353 (18)

MHB 12-184-1

भरद्वाज उवाच ।
दानस्य किं फलं प्राहुर्धर्मस्य चरितस्य च ।
तपसश्च सुतप्तस्य स्वाध्यायस्य हुतस्य च ॥ १२-१८४-१॥
bharadvāja uvāca |
dānasya kiṃ phalaṃ prāhurdharmasya caritasya ca |
tapasaśca sutaptasya svādhyāyasya hutasya ca || 12-184-1||

MHB 12-184-2

भृगुरुवाच ।
हुतेन शाम्यते पापं स्वाध्याये शान्तिरुत्तमा ।
दानेन भोग इत्याहुस्तपसा सर्वमाप्नुयात् ॥ १२-१८४-२॥
bhṛguruvāca |
hutena śāmyate pāpaṃ svādhyāye śāntiruttamā |
dānena bhoga ityāhustapasā sarvamāpnuyāt || 12-184-2||

MHB 12-184-3

दानं तु द्विविधं प्राहुः परत्रार्थमिहैव च ।
सद्भ्यो यद्दीयते किंचित्तत्परत्रोपतिष्ठति ॥ १२-१८४-३॥
dānaṃ tu dvividhaṃ prāhuḥ paratrārthamihaiva ca |
sadbhyo yaddīyate kiṃcittatparatropatiṣṭhati || 12-184-3||

MHB 12-184-4

असत्सु दीयते यत्तु तद्दानमिह भुज्यते ।
यादृशं दीयते दानं तादृशं फलमाप्यते ॥ १२-१८४-४॥
asatsu dīyate yattu taddānamiha bhujyate |
yādṛśaṃ dīyate dānaṃ tādṛśaṃ phalamāpyate || 12-184-4||

MHB 12-184-5

भरद्वाज उवाच ।
किं कस्य धर्मचरणं किं वा धर्मस्य लक्षणम् ।
धर्मः कतिविधो वापि तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १२-१८४-५॥
bharadvāja uvāca |
kiṃ kasya dharmacaraṇaṃ kiṃ vā dharmasya lakṣaṇam |
dharmaḥ katividho vāpi tadbhavānvaktumarhati || 12-184-5||

MHB 12-184-6

भृगुरुवाच ।
स्वधर्मचरणे युक्ता ये भवन्ति मनीषिणः ।
तेषां धर्मफलावाप्तिर्योऽन्यथा स विमुह्यति ॥ १२-१८४-६॥
bhṛguruvāca |
svadharmacaraṇe yuktā ye bhavanti manīṣiṇaḥ |
teṣāṃ dharmaphalāvāptiryo'nyathā sa vimuhyati || 12-184-6||

MHB 12-184-7

भरद्वाज उवाच ।
यदेतच्चातुराश्रम्यं ब्रह्मर्षिविहितं पुरा ।
तेषां स्वे स्वे य आचारास्तान्मे वक्तुमिहार्हसि ॥ १२-१८४-७॥
bharadvāja uvāca |
yadetaccāturāśramyaṃ brahmarṣivihitaṃ purā |
teṣāṃ sve sve ya ācārāstānme vaktumihārhasi || 12-184-7||

MHB 12-184-8

भृगुरुवाच ।
पूर्वमेव भगवता लोकहितमनुतिष्ठता धर्मसंरक्षणार्थमाश्रमाश्चत्वारोऽभिनिर्दिष्टाः ।
तत्र गुरुकुलवासमेव तावत्प्रथममाश्रममुदाहरन्ति ।
सम्यगत्र शौचसंस्कारविनयनियमप्रणीतो विनीतात्मा उभे संध्ये भास्कराग्निदैवतान्युपस्थाय विहाय तन्द्रालस्ये गुरोरभिवादनवेदाभ्यासश्रवणपवित्रीकृतान्तरात्मा त्रिषवणमुपस्पृश्य ब्रह्मचर्याग्निपरिचरणगुरुशुश्रूषानित्यो भैक्षादिसर्वनिवेदितान्तरात्मा गुरुवचननिर्देशानुष्ठानाप्रतिकूलो गुरुप्रसादलब्धस्वाध्यायतत्परः स्यात् ॥ १२-१८४-८॥
bhṛguruvāca |
pūrvameva bhagavatā lokahitamanutiṣṭhatā dharmasaṃrakṣaṇārthamāśramāścatvāro'bhinirdiṣṭāḥ |
tatra gurukulavāsameva tāvatprathamamāśramamudāharanti |
samyagatra śaucasaṃskāravinayaniyamapraṇīto vinītātmā ubhe saṃdhye bhāskarāgnidaivatānyupasthāya vihāya tandrālasye gurorabhivādanavedābhyāsaśravaṇapavitrīkṛtāntarātmā triṣavaṇamupaspṛśya brahmacaryāgniparicaraṇaguruśuśrūṣānityo bhaikṣādisarvaniveditāntarātmā guruvacananirdeśānuṣṭhānāpratikūlo guruprasādalabdhasvādhyāyatatparaḥ syāt || 12-184-8||

MHB 12-184-9

भवति चात्र श्लोकः ।
गुरुं यस्तु समाराध्य द्विजो वेदमवाप्नुयात् ।
तस्य स्वर्गफलावाप्तिः सिध्यते चास्य मानसम् ॥ १२-१८४-९॥
bhavati cātra ślokaḥ |
guruṃ yastu samārādhya dvijo vedamavāpnuyāt |
tasya svargaphalāvāptiḥ sidhyate cāsya mānasam || 12-184-9||

MHB 12-184-10

गार्हस्थ्यं खलु द्वितीयमाश्रमं वदन्ति ।
तस्य समुदाचारलक्षणं सर्वमनुव्याख्यास्यामः ।
समावृत्तानां सदाराणां सहधर्मचर्याफलार्थिनां गृहाश्रमो विधीयते ।
धर्मार्थकामावाप्तिर्ह्यत्र त्रिवर्गसाधनमवेक्ष्यागर्हितेन कर्मणा धनान्यादाय स्वाध्यायप्रकर्षोपलब्धेन ब्रह्मर्षिनिर्मितेन वा अद्रिसारगतेन वा हव्यनियमाभ्यासदैवतप्रसादोपलब्धेन वा धनेन गृहस्थो गार्हस्थ्यं प्रवर्तयेत् ।
तद्धि सर्वाश्रमाणां मूलमुदाहरन्ति ।
गुरुकुलवासिनः परिव्राजका ये चान्ये संकल्पितव्रतनियमधर्मानुष्ठायिनस्तेषामप्यत एव भिक्षाबलिसंविभागाः प्रवर्तन्ते ॥ १२-१८४-१०॥
gārhasthyaṃ khalu dvitīyamāśramaṃ vadanti |
tasya samudācāralakṣaṇaṃ sarvamanuvyākhyāsyāmaḥ |
samāvṛttānāṃ sadārāṇāṃ sahadharmacaryāphalārthināṃ gṛhāśramo vidhīyate |
dharmārthakāmāvāptirhyatra trivargasādhanamavekṣyāgarhitena karmaṇā dhanānyādāya svādhyāyaprakarṣopalabdhena brahmarṣinirmitena vā adrisāragatena vā havyaniyamābhyāsadaivataprasādopalabdhena vā dhanena gṛhastho gārhasthyaṃ pravartayet |
taddhi sarvāśramāṇāṃ mūlamudāharanti |
gurukulavāsinaḥ parivrājakā ye cānye saṃkalpitavrataniyamadharmānuṣṭhāyinasteṣāmapyata eva bhikṣābalisaṃvibhāgāḥ pravartante || 12-184-10||

MHB 12-184-11

वानप्रस्थानां द्रव्योपस्कार इति प्रायशः खल्वेते साधवः साधुपथ्यदर्शनाः स्वाध्यायप्रसङ्गिनस्तीर्थाभिगमनदेशदर्शनार्थं पृथिवीं पर्यटन्ति ।
तेषां प्रत्युत्थानाभिवादनानसूयावाक्प्रदानसौमुख्यशक्त्यासनशयनाभ्यवहारसत्क्रियाश्चेति ॥ १२-१८४-११॥
vānaprasthānāṃ dravyopaskāra iti prāyaśaḥ khalvete sādhavaḥ sādhupathyadarśanāḥ svādhyāyaprasaṅginastīrthābhigamanadeśadarśanārthaṃ pṛthivīṃ paryaṭanti |
teṣāṃ pratyutthānābhivādanānasūyāvākpradānasaumukhyaśaktyāsanaśayanābhyavahārasatkriyāśceti || 12-184-11||

MHB 12-184-12

भवति चात्र श्लोकः ।
अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रतिनिवर्तते ।
स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यमादाय गच्छति ॥ १२-१८४-१२॥
bhavati cātra ślokaḥ |
atithiryasya bhagnāśo gṛhātpratinivartate |
sa dattvā duṣkṛtaṃ tasmai puṇyamādāya gacchati || 12-184-12||

MHB 12-184-13

अपि चात्र यज्ञक्रियाभिर्देवताः प्रीयन्ते निवापेन पितरो वेदाभ्यासश्रवणधारणेन ऋषयः ।
अपत्योत्पादनेन प्रजापतिरिति ॥ १२-१८४-१३॥
api cātra yajñakriyābhirdevatāḥ prīyante nivāpena pitaro vedābhyāsaśravaṇadhāraṇena ṛṣayaḥ |
apatyotpādanena prajāpatiriti || 12-184-13||

MHB 12-184-14

श्लोकौ चात्र भवतः ।
वत्सलाः सर्वभूतानां वाच्याः श्रोत्रसुखा गिरः ।
परिवादोपघातौ च पारुष्यं चात्र गर्हितम् ॥ १२-१८४-१४॥
ślokau cātra bhavataḥ |
vatsalāḥ sarvabhūtānāṃ vācyāḥ śrotrasukhā giraḥ |
parivādopaghātau ca pāruṣyaṃ cātra garhitam || 12-184-14||

MHB 12-184-15

अवज्ञानमहंकारो दम्भश्चैव विगर्हितः ।
अहिंसा सत्यमक्रोधः सर्वाश्रमगतं तपः ॥ १२-१८४-१५॥
avajñānamahaṃkāro dambhaścaiva vigarhitaḥ |
ahiṃsā satyamakrodhaḥ sarvāśramagataṃ tapaḥ || 12-184-15||

MHB 12-184-16

अपि चात्र माल्याभरणवस्त्राभ्यङ्गगन्धोपभोगनृत्तगीतवादित्रश्रुतिसुखनयनाभिरामसंदर्शनानां प्राप्तिर्भक्ष्यभोज्यपेयलेह्यचोष्याणामभ्यवहार्याणां विविधानामुपभोगः स्वदारविहारसंतोषः कामसुखावाप्तिरिति ॥ १२-१८४-१६॥
api cātra mālyābharaṇavastrābhyaṅgagandhopabhoganṛttagītavāditraśrutisukhanayanābhirāmasaṃdarśanānāṃ prāptirbhakṣyabhojyapeyalehyacoṣyāṇāmabhyavahāryāṇāṃ vividhānāmupabhogaḥ svadāravihārasaṃtoṣaḥ kāmasukhāvāptiriti || 12-184-16||

MHB 12-184-17

त्रिवर्गगुणनिर्वृत्तिर्यस्य नित्यं गृहाश्रमे ।
स सुखान्यनुभूयेह शिष्टानां गतिमाप्नुयात् ॥ १२-१८४-१७॥
trivargaguṇanirvṛttiryasya nityaṃ gṛhāśrame |
sa sukhānyanubhūyeha śiṣṭānāṃ gatimāpnuyāt || 12-184-17||

MHB 12-184-18

उञ्छवृत्तिर्गृहस्थो यः स्वधर्मचरणे रतः ।
त्यक्तकामसुखारम्भस्तस्य स्वर्गो न दुर्लभः ॥ १२-१८४-१८॥
uñchavṛttirgṛhastho yaḥ svadharmacaraṇe rataḥ |
tyaktakāmasukhārambhastasya svargo na durlabhaḥ || 12-184-18||

Adhyaya: 185/353 (27)

MHB 12-185-1

भृगुरुवाच ।
वानप्रस्थाः खलु ऋषिधर्ममनुसरन्तः पुण्यानि तीर्थानि नदीप्रस्रवणानि सुविविक्तेष्वरण्येषु मृगमहिषवराहसृमरगजाकीर्णेषु तपस्यन्तोऽनुसंचरन्ति ।
त्यक्तग्राम्यवस्त्राहारोपभोगा वन्यौषधिमूलफलपर्णपरिमितविचित्रनियताहाराः स्थानासनिनो भूमिपाषाणसिकताशर्करावालुकाभस्मशायिनः काशकुशचर्मवल्कलसंवृताङ्गाः केशश्मश्रुनखरोमधारिणो नियतकालोपस्पर्शना अस्कन्नहोमबलिकालानुष्ठायिनः समित्कुशकुसुमोपहारहोमार्जनलब्धविश्रामाः शीतोष्णपवननिष्टप्तविभिन्नसर्वत्वचो विविधनियमयोगचर्याविहितधर्मानुष्ठानहृतमांसशोणितास्त्वगस्थिभूता धृतिपराः सत्त्वयोगाच्छरीराण्युद्वहन्ति ॥ १२-१८५-१॥
bhṛguruvāca |
vānaprasthāḥ khalu ṛṣidharmamanusarantaḥ puṇyāni tīrthāni nadīprasravaṇāni suvivikteṣvaraṇyeṣu mṛgamahiṣavarāhasṛmaragajākīrṇeṣu tapasyanto'nusaṃcaranti |
tyaktagrāmyavastrāhāropabhogā vanyauṣadhimūlaphalaparṇaparimitavicitraniyatāhārāḥ sthānāsanino bhūmipāṣāṇasikatāśarkarāvālukābhasmaśāyinaḥ kāśakuśacarmavalkalasaṃvṛtāṅgāḥ keśaśmaśrunakharomadhāriṇo niyatakālopasparśanā askannahomabalikālānuṣṭhāyinaḥ samitkuśakusumopahārahomārjanalabdhaviśrāmāḥ śītoṣṇapavananiṣṭaptavibhinnasarvatvaco vividhaniyamayogacaryāvihitadharmānuṣṭhānahṛtamāṃsaśoṇitāstvagasthibhūtā dhṛtiparāḥ sattvayogāccharīrāṇyudvahanti || 12-185-1||

MHB 12-185-2

यस्त्वेतां नियतश्चर्यां ब्रह्मर्षिविहितां चरेत् ।
स दहेदग्निवद्दोषाञ्जयेल्लोकांश्च दुर्जयान् ॥ १२-१८५-२॥
yastvetāṃ niyataścaryāṃ brahmarṣivihitāṃ caret |
sa dahedagnivaddoṣāñjayellokāṃśca durjayān || 12-185-2||

MHB 12-185-3

परिव्राजकानां पुनराचारस्तद्यथा ।
विमुच्याग्निधनकलत्रपरिबर्हसङ्गानात्मनः स्नेहपाशानवधूय परिव्रजन्ति समलोष्टाश्मकाञ्चनास्त्रिवर्गप्रवृत्तेष्वारम्भेष्वसक्तबुद्धयोऽरिमित्रोदासीनेषु तुल्यवृत्तयः स्थावरजरायुजाण्डजस्वेदजोद्भिज्जानां भूतानां वाङ्मनःकर्मभिरनभिद्रोहिणोऽनिकेताः पर्वतपुलिनवृक्षमूलदेवतायतनान्यनुचरन्तो वासार्थमुपेयुर्नगरं ग्रामं वा नगरे पञ्चरात्रिका ग्रामैकरात्रिकाः ।
प्रविश्य च प्राणधारणमात्रार्थं द्विजातीनां भवनान्यसंकीर्णकर्मणामुपतिष्ठेयुः पात्रपतितायाचितभैक्षाः कामक्रोधदर्पमोहलोभकार्पण्यदम्भपरिवादाभिमानहिंसानिवृत्ता इति ॥ १२-१८५-३॥
parivrājakānāṃ punarācārastadyathā |
vimucyāgnidhanakalatraparibarhasaṅgānātmanaḥ snehapāśānavadhūya parivrajanti samaloṣṭāśmakāñcanāstrivargapravṛtteṣvārambheṣvasaktabuddhayo'rimitrodāsīneṣu tulyavṛttayaḥ sthāvarajarāyujāṇḍajasvedajodbhijjānāṃ bhūtānāṃ vāṅmanaḥkarmabhiranabhidrohiṇo'niketāḥ parvatapulinavṛkṣamūladevatāyatanānyanucaranto vāsārthamupeyurnagaraṃ grāmaṃ vā nagare pañcarātrikā grāmaikarātrikāḥ |
praviśya ca prāṇadhāraṇamātrārthaṃ dvijātīnāṃ bhavanānyasaṃkīrṇakarmaṇāmupatiṣṭheyuḥ pātrapatitāyācitabhaikṣāḥ kāmakrodhadarpamohalobhakārpaṇyadambhaparivādābhimānahiṃsānivṛttā iti || 12-185-3||

MHB 12-185-4

भवति चात्र श्लोकः ।
अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्त्वा चरति यो मुनिः ।
न तस्य सर्वभूतेभ्यो भयमुत्पद्यते क्वचित् ॥ १२-१८५-४॥
bhavati cātra ślokaḥ |
abhayaṃ sarvabhūtebhyo dattvā carati yo muniḥ |
na tasya sarvabhūtebhyo bhayamutpadyate kvacit || 12-185-4||

MHB 12-185-5

कृत्वाग्निहोत्रं स्वशरीरसंस्थं शारीरमग्निं स्वमुखे जुहोति ।
यो भैक्षचर्योपगतैर्हविर्भिश्चिताग्निनां स व्यतियाति लोकान् ॥ १२-१८५-५॥
kṛtvāgnihotraṃ svaśarīrasaṃsthaṃ śārīramagniṃ svamukhe juhoti |
yo bhaikṣacaryopagatairhavirbhiścitāgnināṃ sa vyatiyāti lokān || 12-185-5||

MHB 12-185-6

मोक्षाश्रमं यः कुरुते यथोक्तं शुचिः सुसंकल्पितबुद्धियुक्तः ।
अनिन्धनं ज्योतिरिव प्रशान्तं स ब्रह्मलोकं श्रयते द्विजातिः ॥ १२-१८५-६॥
mokṣāśramaṃ yaḥ kurute yathoktaṃ śuciḥ susaṃkalpitabuddhiyuktaḥ |
anindhanaṃ jyotiriva praśāntaṃ sa brahmalokaṃ śrayate dvijātiḥ || 12-185-6||

MHB 12-185-7

भरद्वाज उवाच ।
अस्माल्लोकात्परो लोकः श्रूयते नोपलभ्यते ।
तमहं ज्ञातुमिच्छामि तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १२-१८५-७॥
bharadvāja uvāca |
asmāllokātparo lokaḥ śrūyate nopalabhyate |
tamahaṃ jñātumicchāmi tadbhavānvaktumarhati || 12-185-7||

MHB 12-185-8

भृगुरुवाच ।
उत्तरे हिमवत्पार्श्वे पुण्ये सर्वगुणान्विते ।
पुण्यः क्षेम्यश्च काम्यश्च स वरो लोक उच्यते ॥ १२-१८५-८॥
bhṛguruvāca |
uttare himavatpārśve puṇye sarvaguṇānvite |
puṇyaḥ kṣemyaśca kāmyaśca sa varo loka ucyate || 12-185-8||

MHB 12-185-9

तत्र ह्यपापकर्माणः शुचयोऽत्यन्तनिर्मलाः ।
लोभमोहपरित्यक्ता मानवा निरुपद्रवाः ॥ १२-१८५-९॥
tatra hyapāpakarmāṇaḥ śucayo'tyantanirmalāḥ |
lobhamohaparityaktā mānavā nirupadravāḥ || 12-185-9||

MHB 12-185-10

स स्वर्गसदृशो देशस्तत्र ह्युक्ताः शुभा गुणाः ।
काले मृत्युः प्रभवति स्पृशन्ति व्याधयो न च ॥ १२-१८५-१०॥
sa svargasadṛśo deśastatra hyuktāḥ śubhā guṇāḥ |
kāle mṛtyuḥ prabhavati spṛśanti vyādhayo na ca || 12-185-10||

MHB 12-185-11

न लोभः परदारेषु स्वदारनिरतो जनः ।
न चान्योन्यवधस्तत्र द्रव्येषु न च विस्मयः ।
परोक्षधर्मो नैवास्ति संदेहो नापि जायते ॥ १२-१८५-११॥
na lobhaḥ paradāreṣu svadāranirato janaḥ |
na cānyonyavadhastatra dravyeṣu na ca vismayaḥ |
parokṣadharmo naivāsti saṃdeho nāpi jāyate || 12-185-11||

MHB 12-185-12

कृतस्य तु फलं तत्र प्रत्यक्षमुपलभ्यते ।
शय्यायानासनोपेताः प्रासादभवनाश्रयाः ।
सर्वकामैर्वृताः केचिद्धेमाभरणभूषिताः ॥ १२-१८५-१२॥
kṛtasya tu phalaṃ tatra pratyakṣamupalabhyate |
śayyāyānāsanopetāḥ prāsādabhavanāśrayāḥ |
sarvakāmairvṛtāḥ keciddhemābharaṇabhūṣitāḥ || 12-185-12||

MHB 12-185-13

प्राणधारणमात्रं तु केषांचिदुपपद्यते ।
श्रमेण महता केचित्कुर्वन्ति प्राणधारणम् ॥ १२-१८५-१३॥
prāṇadhāraṇamātraṃ tu keṣāṃcidupapadyate |
śrameṇa mahatā kecitkurvanti prāṇadhāraṇam || 12-185-13||

MHB 12-185-14

इह धर्मपराः केचित्केचिन्नैकृतिका नराः ।
सुखिता दुःखिताः केचिन्निर्धना धनिनोऽपरे ॥ १२-१८५-१४॥
iha dharmaparāḥ kecitkecinnaikṛtikā narāḥ |
sukhitā duḥkhitāḥ kecinnirdhanā dhanino'pare || 12-185-14||

MHB 12-185-15

इह श्रमो भयं मोहः क्षुधा तीव्रा च जायते ।
लोभश्चार्थकृतो नॄणां येन मुह्यन्ति पण्डिताः ॥ १२-१८५-१५॥
iha śramo bhayaṃ mohaḥ kṣudhā tīvrā ca jāyate |
lobhaścārthakṛto nṝṇāṃ yena muhyanti paṇḍitāḥ || 12-185-15||

MHB 12-185-16

इह चिन्ता बहुविधा धर्माधर्मस्य कर्मणः ।
यस्तद्वेदोभयं प्राज्ञः पाप्मना न स लिप्यते ॥ १२-१८५-१६॥
iha cintā bahuvidhā dharmādharmasya karmaṇaḥ |
yastadvedobhayaṃ prājñaḥ pāpmanā na sa lipyate || 12-185-16||

MHB 12-185-17

सोपधं निकृतिः स्तेयं परिवादोऽभ्यसूयता ।
परोपघातो हिंसा च पैशुन्यमनृतं तथा ॥ १२-१८५-१७॥
sopadhaṃ nikṛtiḥ steyaṃ parivādo'bhyasūyatā |
paropaghāto hiṃsā ca paiśunyamanṛtaṃ tathā || 12-185-17||

MHB 12-185-18

एतानासेवते यस्तु तपस्तस्य प्रहीयते ।
यस्त्वेतान्नाचरेद्विद्वांस्तपस्तस्याभिवर्धते ॥ १२-१८५-१८॥
etānāsevate yastu tapastasya prahīyate |
yastvetānnācaredvidvāṃstapastasyābhivardhate || 12-185-18||

MHB 12-185-19

कर्मभूमिरियं लोक इह कृत्वा शुभाशुभम् ।
शुभैः शुभमवाप्नोति कृत्वाशुभमतोऽन्यथा ॥ १२-१८५-१९॥
karmabhūmiriyaṃ loka iha kṛtvā śubhāśubham |
śubhaiḥ śubhamavāpnoti kṛtvāśubhamato'nyathā || 12-185-19||

MHB 12-185-20

इह प्रजापतिः पूर्वं देवाः सर्षिगणास्तथा ।
इष्ट्वेष्टतपसः पूता ब्रह्मलोकमुपाश्रिताः ॥ १२-१८५-२०॥
iha prajāpatiḥ pūrvaṃ devāḥ sarṣigaṇāstathā |
iṣṭveṣṭatapasaḥ pūtā brahmalokamupāśritāḥ || 12-185-20||

MHB 12-185-21

उत्तरः पृथिवीभागः सर्वपुण्यतमः शुभः ।
इहत्यास्तत्र जायन्ते ये वै पुण्यकृतो जनाः ॥ १२-१८५-२१॥
uttaraḥ pṛthivībhāgaḥ sarvapuṇyatamaḥ śubhaḥ |
ihatyāstatra jāyante ye vai puṇyakṛto janāḥ || 12-185-21||

MHB 12-185-22

असत्कर्माणि कुर्वन्तस्तिर्यग्योनिषु चापरे ।
क्षीणायुषस्तथैवान्ये नश्यन्ति पृथिवीतले ॥ १२-१८५-२२॥
asatkarmāṇi kurvantastiryagyoniṣu cāpare |
kṣīṇāyuṣastathaivānye naśyanti pṛthivītale || 12-185-22||

MHB 12-185-23

अन्योन्यभक्षणे सक्ता लोभमोहसमन्विताः ।
इहैव परिवर्तन्ते न ते यान्त्युत्तरां दिशम् ॥ १२-१८५-२३॥
anyonyabhakṣaṇe saktā lobhamohasamanvitāḥ |
ihaiva parivartante na te yāntyuttarāṃ diśam || 12-185-23||

MHB 12-185-24

ये गुरूनुपसेवन्ते नियता ब्रह्मचारिणः ।
पन्थानं सर्वलोकानां ते जानन्ति मनीषिणः ॥ १२-१८५-२४॥
ye gurūnupasevante niyatā brahmacāriṇaḥ |
panthānaṃ sarvalokānāṃ te jānanti manīṣiṇaḥ || 12-185-24||

MHB 12-185-25

इत्युक्तोऽयं मया धर्मः संक्षेपाद्ब्रह्मनिर्मितः ।
धर्माधर्मौ हि लोकस्य यो वै वेत्ति स बुद्धिमान् ॥ १२-१८५-२५॥
ityukto'yaṃ mayā dharmaḥ saṃkṣepādbrahmanirmitaḥ |
dharmādharmau hi lokasya yo vai vetti sa buddhimān || 12-185-25||

MHB 12-185-26

भीष्म उवाच ।
इत्युक्तो भृगुणा राजन्भरद्वाजः प्रतापवान् ।
भृगुं परमधर्मात्मा विस्मितः प्रत्यपूजयत् ॥ १२-१८५-२६॥
bhīṣma uvāca |
ityukto bhṛguṇā rājanbharadvājaḥ pratāpavān |
bhṛguṃ paramadharmātmā vismitaḥ pratyapūjayat || 12-185-26||

MHB 12-185-27

एष ते प्रभवो राजञ्जगतः संप्रकीर्तितः ।
निखिलेन महाप्राज्ञ किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ १२-१८५-२७॥
eṣa te prabhavo rājañjagataḥ saṃprakīrtitaḥ |
nikhilena mahāprājña kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi || 12-185-27||

Adhyaya: 186/353 (32)

MHB 12-186-1

युधिष्ठिर उवाच ।
आचारस्य विधिं तात प्रोच्यमानं त्वयानघ ।
श्रोतुमिच्छामि धर्मज्ञ सर्वज्ञो ह्यसि मे मतः ॥ १२-१८६-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
ācārasya vidhiṃ tāta procyamānaṃ tvayānagha |
śrotumicchāmi dharmajña sarvajño hyasi me mataḥ || 12-186-1||

MHB 12-186-2

भीष्म उवाच ।
दुराचारा दुर्विचेष्टा दुष्प्रज्ञाः प्रियसाहसाः ।
असन्तो ह्यभिविख्याताः सन्तश्चाचारलक्षणाः ॥ १२-१८६-२॥
bhīṣma uvāca |
durācārā durviceṣṭā duṣprajñāḥ priyasāhasāḥ |
asanto hyabhivikhyātāḥ santaścācāralakṣaṇāḥ || 12-186-2||

MHB 12-186-3

पुरीषं यदि वा मूत्रं ये न कुर्वन्ति मानवाः ।
राजमार्गे गवां मध्ये धान्यमध्ये च ते शुभाः ॥ १२-१८६-३॥
purīṣaṃ yadi vā mūtraṃ ye na kurvanti mānavāḥ |
rājamārge gavāṃ madhye dhānyamadhye ca te śubhāḥ || 12-186-3||

MHB 12-186-4

शौचमावश्यकं कृत्वा देवतानां च तर्पणम् ।
धर्ममाहुर्मनुष्याणामुपस्पृश्य नदीं तरेत् ॥ १२-१८६-४॥
śaucamāvaśyakaṃ kṛtvā devatānāṃ ca tarpaṇam |
dharmamāhurmanuṣyāṇāmupaspṛśya nadīṃ taret || 12-186-4||

MHB 12-186-5

सूर्यं सदोपतिष्ठेत न स्वप्याद्भास्करोदये ।
सायं प्रातर्जपन्संध्यां तिष्ठेत्पूर्वां तथापराम् ॥ १२-१८६-५॥
sūryaṃ sadopatiṣṭheta na svapyādbhāskarodaye |
sāyaṃ prātarjapansaṃdhyāṃ tiṣṭhetpūrvāṃ tathāparām || 12-186-5||

MHB 12-186-6

पञ्चार्द्रो भोजनं कुर्यात्प्राङ्मुखो मौनमास्थितः ।
न निन्देदन्नभक्ष्यांश्च स्वाद्वस्वादु च भक्षयेत् ॥ १२-१८६-६॥
pañcārdro bhojanaṃ kuryātprāṅmukho maunamāsthitaḥ |
na nindedannabhakṣyāṃśca svādvasvādu ca bhakṣayet || 12-186-6||

MHB 12-186-7

नार्द्रपाणिः समुत्तिष्ठेन्नार्द्रपादः स्वपेन्निशि ।
देवर्षिनारदप्रोक्तमेतदाचारलक्षणम् ॥ १२-१८६-७॥
nārdrapāṇiḥ samuttiṣṭhennārdrapādaḥ svapenniśi |
devarṣināradaproktametadācāralakṣaṇam || 12-186-7||

MHB 12-186-8

शुचिकाममनड्वाहं देवगोष्ठं चतुष्पथम् ।
ब्राह्मणं धार्मिकं चैव नित्यं कुर्यात्प्रदक्षिणम् ॥ १२-१८६-८॥
śucikāmamanaḍvāhaṃ devagoṣṭhaṃ catuṣpatham |
brāhmaṇaṃ dhārmikaṃ caiva nityaṃ kuryātpradakṣiṇam || 12-186-8||

MHB 12-186-9

अतिथीनां च सर्वेषां प्रेष्याणां स्वजनस्य च ।
सामान्यं भोजनं भृत्यैः पुरुषस्य प्रशस्यते ॥ १२-१८६-९॥
atithīnāṃ ca sarveṣāṃ preṣyāṇāṃ svajanasya ca |
sāmānyaṃ bhojanaṃ bhṛtyaiḥ puruṣasya praśasyate || 12-186-9||

MHB 12-186-10

सायं प्रातर्मनुष्याणामशनं देवनिर्मितम् ।
नान्तरा भोजनं दृष्टमुपवासी तथा भवेत् ॥ १२-१८६-१०॥
sāyaṃ prātarmanuṣyāṇāmaśanaṃ devanirmitam |
nāntarā bhojanaṃ dṛṣṭamupavāsī tathā bhavet || 12-186-10||

MHB 12-186-11

होमकाले तथा जुह्वन्नृतुकाले तथा व्रजन् ।
अनन्यस्त्रीजनः प्राज्ञो ब्रह्मचारी तथा भवेत् ॥ १२-१८६-११॥
homakāle tathā juhvannṛtukāle tathā vrajan |
ananyastrījanaḥ prājño brahmacārī tathā bhavet || 12-186-11||

MHB 12-186-12

अमृतं ब्राह्मणोच्छिष्टं जनन्या हृदयं कृतम् ।
उपासीत जनः सत्यं सत्यं सन्त उपासते ॥ १२-१८६-१२॥
amṛtaṃ brāhmaṇocchiṣṭaṃ jananyā hṛdayaṃ kṛtam |
upāsīta janaḥ satyaṃ satyaṃ santa upāsate || 12-186-12||

MHB 12-186-13

यजुषा संस्कृतं मांसं निवृत्तो मांसभक्षणात् ।
न भक्षयेद्वृथामांसं पृष्ठमांसं च वर्जयेत् ॥ १२-१८६-१३॥
yajuṣā saṃskṛtaṃ māṃsaṃ nivṛtto māṃsabhakṣaṇāt |
na bhakṣayedvṛthāmāṃsaṃ pṛṣṭhamāṃsaṃ ca varjayet || 12-186-13||

MHB 12-186-14

स्वदेशे परदेशे वा अतिथिं नोपवासयेत् ।
काम्यं कर्मफलं लब्ध्वा गुरूणामुपपादयेत् ॥ १२-१८६-१४॥
svadeśe paradeśe vā atithiṃ nopavāsayet |
kāmyaṃ karmaphalaṃ labdhvā gurūṇāmupapādayet || 12-186-14||

MHB 12-186-15

गुरुभ्य आसनं देयं कर्तव्यं चाभिवादनम् ।
गुरूनभ्यर्च्य युज्यन्ते आयुषा यशसा श्रिया ॥ १२-१८६-१५॥
gurubhya āsanaṃ deyaṃ kartavyaṃ cābhivādanam |
gurūnabhyarcya yujyante āyuṣā yaśasā śriyā || 12-186-15||

MHB 12-186-16

नेक्षेतादित्यमुद्यन्तं न च नग्नां परस्त्रियम् ।
मैथुनं समये धर्म्यं गुह्यं चैव समाचरेत् ॥ १२-१८६-१६॥
nekṣetādityamudyantaṃ na ca nagnāṃ parastriyam |
maithunaṃ samaye dharmyaṃ guhyaṃ caiva samācaret || 12-186-16||

MHB 12-186-17

तीर्थानां हृदयं तीर्थं शुचीनां हृदयं शुचिः ।
सर्वमार्यकृतं शौचं वालसंस्पर्शनानि च ॥ १२-१८६-१७॥
tīrthānāṃ hṛdayaṃ tīrthaṃ śucīnāṃ hṛdayaṃ śuciḥ |
sarvamāryakṛtaṃ śaucaṃ vālasaṃsparśanāni ca || 12-186-17||

MHB 12-186-18

दर्शने दर्शने नित्यं सुखप्रश्नमुदाहरेत् ।
सायं प्रातश्च विप्राणां प्रदिष्टमभिवादनम् ॥ १२-१८६-१८॥
darśane darśane nityaṃ sukhapraśnamudāharet |
sāyaṃ prātaśca viprāṇāṃ pradiṣṭamabhivādanam || 12-186-18||

MHB 12-186-19

देवगोष्ठे गवां मध्ये ब्राह्मणानां क्रियापथे ।
स्वाध्याये भोजने चैव दक्षिणं पाणिमुद्धरेत् ॥ १२-१८६-१९॥
devagoṣṭhe gavāṃ madhye brāhmaṇānāṃ kriyāpathe |
svādhyāye bhojane caiva dakṣiṇaṃ pāṇimuddharet || 12-186-19||

MHB 12-186-20

पण्यानां शोभनं पण्यं कृषीणां बाद्यते कृषिः ।
बहुकारं च सस्यानां वाह्ये वाह्यं तथा गवाम् ॥ १२-१८६-२०॥
paṇyānāṃ śobhanaṃ paṇyaṃ kṛṣīṇāṃ bādyate kṛṣiḥ |
bahukāraṃ ca sasyānāṃ vāhye vāhyaṃ tathā gavām || 12-186-20||

MHB 12-186-21

संपन्नं भोजने नित्यं पानीये तर्पणं तथा ।
सुशृतं पायसे ब्रूयाद्यवाग्वां कृसरे तथा ॥ १२-१८६-२१॥
saṃpannaṃ bhojane nityaṃ pānīye tarpaṇaṃ tathā |
suśṛtaṃ pāyase brūyādyavāgvāṃ kṛsare tathā || 12-186-21||

MHB 12-186-22

श्मश्रुकर्मणि संप्राप्ते क्षुते स्नानेऽथ भोजने ।
व्याधितानां च सर्वेषामायुष्यमभिनन्दनम् ॥ १२-१८६-२२॥
śmaśrukarmaṇi saṃprāpte kṣute snāne'tha bhojane |
vyādhitānāṃ ca sarveṣāmāyuṣyamabhinandanam || 12-186-22||

MHB 12-186-23

प्रत्यादित्यं न मेहेत न पश्येदात्मनः शकृत् ।
सुतस्त्रिया च शयनं सहभोज्यं च वर्जयेत् ॥ १२-१८६-२३॥
pratyādityaṃ na meheta na paśyedātmanaḥ śakṛt |
sutastriyā ca śayanaṃ sahabhojyaṃ ca varjayet || 12-186-23||

MHB 12-186-24

त्वंकारं नामधेयं च ज्येष्ठानां परिवर्जयेत् ।
अवराणां समानानामुभयेषां न दुष्यति ॥ १२-१८६-२४॥
tvaṃkāraṃ nāmadheyaṃ ca jyeṣṭhānāṃ parivarjayet |
avarāṇāṃ samānānāmubhayeṣāṃ na duṣyati || 12-186-24||

MHB 12-186-25

हृदयं पापवृत्तानां पापमाख्याति वैकृतम् ।
ज्ञानपूर्वं विनश्यन्ति गूहमाना महाजने ॥ १२-१८६-२५॥
hṛdayaṃ pāpavṛttānāṃ pāpamākhyāti vaikṛtam |
jñānapūrvaṃ vinaśyanti gūhamānā mahājane || 12-186-25||

MHB 12-186-26

ज्ञानपूर्वं कृतं पापं छादयन्त्यबहुश्रुताः ।
नैनं मनुष्याः पश्यन्ति पश्यन्ति त्रिदिवौकसः ॥ १२-१८६-२६॥
jñānapūrvaṃ kṛtaṃ pāpaṃ chādayantyabahuśrutāḥ |
nainaṃ manuṣyāḥ paśyanti paśyanti tridivaukasaḥ || 12-186-26||

MHB 12-186-27

पापेन हि कृतं पापं पापमेवानुवर्तते ।
धार्मिकेण कृतो धर्मः कर्तारमनुवर्तते ॥ १२-१८६-२७॥
pāpena hi kṛtaṃ pāpaṃ pāpamevānuvartate |
dhārmikeṇa kṛto dharmaḥ kartāramanuvartate || 12-186-27||

MHB 12-186-28

पापं कृतं न स्मरतीह मूढो विवर्तमानस्य तदेति कर्तुः ।
राहुर्यथा चन्द्रमुपैति चापि तथाबुधं पापमुपैति कर्म ॥ १२-१८६-२८॥
pāpaṃ kṛtaṃ na smaratīha mūḍho vivartamānasya tadeti kartuḥ |
rāhuryathā candramupaiti cāpi tathābudhaṃ pāpamupaiti karma || 12-186-28||

MHB 12-186-29

आशया संचितं द्रव्यं यत्काले नेह भुज्यते ।
तद्बुधा न प्रशंसन्ति मरणं न प्रतीक्षते ॥ १२-१८६-२९॥
āśayā saṃcitaṃ dravyaṃ yatkāle neha bhujyate |
tadbudhā na praśaṃsanti maraṇaṃ na pratīkṣate || 12-186-29||

MHB 12-186-30

मानसं सर्वभूतानां धर्ममाहुर्मनीषिणः ।
तस्मात्सर्वेषु भूतेषु मनसा शिवमाचरेत् ॥ १२-१८६-३०॥
mānasaṃ sarvabhūtānāṃ dharmamāhurmanīṣiṇaḥ |
tasmātsarveṣu bhūteṣu manasā śivamācaret || 12-186-30||

MHB 12-186-31

एक एव चरेद्धर्मं नास्ति धर्मे सहायता ।
केवलं विधिमासाद्य सहायः किं करिष्यति ॥ १२-१८६-३१॥
eka eva careddharmaṃ nāsti dharme sahāyatā |
kevalaṃ vidhimāsādya sahāyaḥ kiṃ kariṣyati || 12-186-31||

MHB 12-186-32

देवा योनिर्मनुष्याणां देवानाममृतं दिवि ।
प्रेत्यभावे सुखं धर्माच्छश्वत्तैरुपभुज्यते ॥ १२-१८६-३२॥
devā yonirmanuṣyāṇāṃ devānāmamṛtaṃ divi |
pretyabhāve sukhaṃ dharmācchaśvattairupabhujyate || 12-186-32||

Adhyaya: 187/353 (60)

MHB 12-187-1

युधिष्ठिर उवाच ।
अध्यात्मं नाम यदिदं पुरुषस्येह चिन्त्यते ।
यदध्यात्मं यतश्चैतत्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-१८७-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
adhyātmaṃ nāma yadidaṃ puruṣasyeha cintyate |
yadadhyātmaṃ yataścaitattanme brūhi pitāmaha || 12-187-1||

MHB 12-187-2

भीष्म उवाच ।
अध्यात्ममिति मां पार्थ यदेतदनुपृच्छसि ।
तद्व्याख्यास्यामि ते तात श्रेयस्करतरं सुखम् ॥ १२-१८७-२॥
bhīṣma uvāca |
adhyātmamiti māṃ pārtha yadetadanupṛcchasi |
tadvyākhyāsyāmi te tāta śreyaskarataraṃ sukham || 12-187-2||

MHB 12-187-3

यज्ज्ञात्वा पुरुषो लोके प्रीतिं सौख्यं च विन्दति ।
फललाभश्च सद्यः स्यात्सर्वभूतहितं च तत् ॥ १२-१८७-३॥
yajjñātvā puruṣo loke prītiṃ saukhyaṃ ca vindati |
phalalābhaśca sadyaḥ syātsarvabhūtahitaṃ ca tat || 12-187-3||

MHB 12-187-4

पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ।
महाभूतानि भूतानां सर्वेषां प्रभवाप्ययौ ॥ १२-१८७-४॥
pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam |
mahābhūtāni bhūtānāṃ sarveṣāṃ prabhavāpyayau || 12-187-4||

MHB 12-187-5

ततः सृष्टानि तत्रैव तानि यान्ति पुनः पुनः ।
महाभूतानि भूतेषु सागरस्योर्मयो यथा ॥ १२-१८७-५॥
tataḥ sṛṣṭāni tatraiva tāni yānti punaḥ punaḥ |
mahābhūtāni bhūteṣu sāgarasyormayo yathā || 12-187-5||

MHB 12-187-6

प्रसार्य च यथाङ्गानि कूर्मः संहरते पुनः ।
तद्वद्भूतानि भूतात्मा सृष्ट्वा संहरते पुनः ॥ १२-१८७-६॥
prasārya ca yathāṅgāni kūrmaḥ saṃharate punaḥ |
tadvadbhūtāni bhūtātmā sṛṣṭvā saṃharate punaḥ || 12-187-6||

MHB 12-187-7

महाभूतानि पञ्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत् ।
अकरोत्तेषु वैषम्यं तत्तु जीवोऽनु पश्यति ॥ १२-१८७-७॥
mahābhūtāni pañcaiva sarvabhūteṣu bhūtakṛt |
akarotteṣu vaiṣamyaṃ tattu jīvo'nu paśyati || 12-187-7||

MHB 12-187-8

शब्दः श्रोत्रं तथा खानि त्रयमाकाशयोनिजम् ।
वायोस्त्वक्स्पर्शचेष्टाश्च वागित्येतच्चतुष्टयम् ॥ १२-१८७-८॥
śabdaḥ śrotraṃ tathā khāni trayamākāśayonijam |
vāyostvaksparśaceṣṭāśca vāgityetaccatuṣṭayam || 12-187-8||

MHB 12-187-9

रूपं चक्षुस्तथा पक्तिस्त्रिविधं तेज उच्यते ।
रसः क्लेदश्च जिह्वा च त्रयो जलगुणाः स्मृताः ॥ १२-१८७-९॥
rūpaṃ cakṣustathā paktistrividhaṃ teja ucyate |
rasaḥ kledaśca jihvā ca trayo jalaguṇāḥ smṛtāḥ || 12-187-9||

MHB 12-187-10

घ्रेयं घ्राणं शरीरं च ते तु भूमिगुणास्त्रयः ।
महाभूतानि पञ्चैव षष्ठं तु मन उच्यते ॥ १२-१८७-१०॥
ghreyaṃ ghrāṇaṃ śarīraṃ ca te tu bhūmiguṇāstrayaḥ |
mahābhūtāni pañcaiva ṣaṣṭhaṃ tu mana ucyate || 12-187-10||

MHB 12-187-11

इन्द्रियाणि मनश्चैव विज्ञानान्यस्य भारत ।
सप्तमी बुद्धिरित्याहुः क्षेत्रज्ञः पुनरष्टमः ॥ १२-१८७-११॥
indriyāṇi manaścaiva vijñānānyasya bhārata |
saptamī buddhirityāhuḥ kṣetrajñaḥ punaraṣṭamaḥ || 12-187-11||

MHB 12-187-12

चक्षुरालोकनायैव संशयं कुरुते मनः ।
बुद्धिरध्यवसायाय क्षेत्रज्ञः साक्षिवत्स्थितः ॥ १२-१८७-१२॥
cakṣurālokanāyaiva saṃśayaṃ kurute manaḥ |
buddhiradhyavasāyāya kṣetrajñaḥ sākṣivatsthitaḥ || 12-187-12||

MHB 12-187-13

ऊर्ध्वं पादतलाभ्यां यदर्वागूर्ध्वं च पश्यति ।
एतेन सर्वमेवेदं विद्ध्यभिव्याप्तमन्तरम् ॥ १२-१८७-१३॥
ūrdhvaṃ pādatalābhyāṃ yadarvāgūrdhvaṃ ca paśyati |
etena sarvamevedaṃ viddhyabhivyāptamantaram || 12-187-13||

MHB 12-187-14

पुरुषे चेन्द्रियाणीह वेदितव्यानि कृत्स्नशः ।
तमो रजश्च सत्त्वं च विद्धि भावांस्तदाश्रयान् ॥ १२-१८७-१४॥
puruṣe cendriyāṇīha veditavyāni kṛtsnaśaḥ |
tamo rajaśca sattvaṃ ca viddhi bhāvāṃstadāśrayān || 12-187-14||

MHB 12-187-15

एतां बुद्ध्वा नरो बुद्ध्या भूतानामागतिं गतिम् ।
समवेक्ष्य शनैश्चैव लभते शममुत्तमम् ॥ १२-१८७-१५॥
etāṃ buddhvā naro buddhyā bhūtānāmāgatiṃ gatim |
samavekṣya śanaiścaiva labhate śamamuttamam || 12-187-15||

MHB 12-187-16

गुणान्नेनीयते बुद्धिर्बुद्धिरेवेन्द्रियाण्यपि ।
मनःषष्ठानि सर्वाणि बुद्ध्यभावे कुतो गुणाः ॥ १२-१८७-१६॥
guṇānnenīyate buddhirbuddhirevendriyāṇyapi |
manaḥṣaṣṭhāni sarvāṇi buddhyabhāve kuto guṇāḥ || 12-187-16||

MHB 12-187-17

इति तन्मयमेवैतत्सर्वं स्थावरजङ्गमम् ।
प्रलीयते चोद्भवति तस्मान्निर्दिश्यते तथा ॥ १२-१८७-१७॥
iti tanmayamevaitatsarvaṃ sthāvarajaṅgamam |
pralīyate codbhavati tasmānnirdiśyate tathā || 12-187-17||

MHB 12-187-18

येन पश्यति तच्चक्षुः शृणोति श्रोत्रमुच्यते ।
जिघ्रति घ्राणमित्याहू रसं जानाति जिह्वया ॥ १२-१८७-१८॥
yena paśyati taccakṣuḥ śṛṇoti śrotramucyate |
jighrati ghrāṇamityāhū rasaṃ jānāti jihvayā || 12-187-18||

MHB 12-187-19

त्वचा स्पृशति च स्पर्शान्बुद्धिर्विक्रियतेऽसकृत् ।
येन संकल्पयत्यर्थं किंचिद्भवति तन्मनः ॥ १२-१८७-१९॥
tvacā spṛśati ca sparśānbuddhirvikriyate'sakṛt |
yena saṃkalpayatyarthaṃ kiṃcidbhavati tanmanaḥ || 12-187-19||

MHB 12-187-20

अधिष्ठानानि बुद्धेर्हि पृथगर्थानि पञ्चधा ।
पञ्चेन्द्रियाणि यान्याहुस्तान्यदृश्योऽधितिष्ठति ॥ १२-१८७-२०॥
adhiṣṭhānāni buddherhi pṛthagarthāni pañcadhā |
pañcendriyāṇi yānyāhustānyadṛśyo'dhitiṣṭhati || 12-187-20||

MHB 12-187-21

पुरुषाधिष्ठिता बुद्धिस्त्रिषु भावेषु वर्तते ।
कदाचिल्लभते प्रीतिं कदाचिदनुशोचति ॥ १२-१८७-२१॥
puruṣādhiṣṭhitā buddhistriṣu bhāveṣu vartate |
kadācillabhate prītiṃ kadācidanuśocati || 12-187-21||

MHB 12-187-22

न सुखेन न दुःखेन कदाचिदपि वर्तते ।
एवं नराणां मनसि त्रिषु भावेष्ववस्थिता ॥ १२-१८७-२२॥
na sukhena na duḥkhena kadācidapi vartate |
evaṃ narāṇāṃ manasi triṣu bhāveṣvavasthitā || 12-187-22||

MHB 12-187-23

सेयं भावात्मिका भावांस्त्रीनेतान्नातिवर्तते ।
सरितां सागरो भर्ता महावेलामिवोर्मिमान् ॥ १२-१८७-२३॥
seyaṃ bhāvātmikā bhāvāṃstrīnetānnātivartate |
saritāṃ sāgaro bhartā mahāvelāmivormimān || 12-187-23||

MHB 12-187-24

अतिभावगता बुद्धिर्भावे मनसि वर्तते ।
प्रवर्तमानं हि रजस्तद्भावमनुवर्तते ॥ १२-१८७-२४॥
atibhāvagatā buddhirbhāve manasi vartate |
pravartamānaṃ hi rajastadbhāvamanuvartate || 12-187-24||

MHB 12-187-25

इन्द्रियाणि हि सर्वाणि प्रदर्शयति सा सदा ।
प्रीतिः सत्त्वं रजः शोकस्तमो मोहश्च ते त्रयः ॥ १२-१८७-२५॥
indriyāṇi hi sarvāṇi pradarśayati sā sadā |
prītiḥ sattvaṃ rajaḥ śokastamo mohaśca te trayaḥ || 12-187-25||

MHB 12-187-26

ये ये च भावा लोकेऽस्मिन्सर्वेष्वेतेषु ते त्रिषु ।
इति बुद्धिगतिः सर्वा व्याख्याता तव भारत ॥ १२-१८७-२६॥
ye ye ca bhāvā loke'sminsarveṣveteṣu te triṣu |
iti buddhigatiḥ sarvā vyākhyātā tava bhārata || 12-187-26||

MHB 12-187-27

इन्द्रियाणि च सर्वाणि विजेतव्यानि धीमता ।
सत्त्वं रजस्तमश्चैव प्राणिनां संश्रिताः सदा ॥ १२-१८७-२७॥
indriyāṇi ca sarvāṇi vijetavyāni dhīmatā |
sattvaṃ rajastamaścaiva prāṇināṃ saṃśritāḥ sadā || 12-187-27||

MHB 12-187-28

त्रिविधा वेदना चैव सर्वसत्त्वेषु दृश्यते ।
सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति भारत ॥ १२-१८७-२८॥
trividhā vedanā caiva sarvasattveṣu dṛśyate |
sāttvikī rājasī caiva tāmasī ceti bhārata || 12-187-28||

MHB 12-187-29

सुखस्पर्शः सत्त्वगुणो दुःखस्पर्शो रजोगुणः ।
तमोगुणेन संयुक्तौ भवतोऽव्यावहारिकौ ॥ १२-१८७-२९॥
sukhasparśaḥ sattvaguṇo duḥkhasparśo rajoguṇaḥ |
tamoguṇena saṃyuktau bhavato'vyāvahārikau || 12-187-29||

MHB 12-187-30

तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
वर्तते सात्त्विको भाव इत्यवेक्षेत तत्तदा ॥ १२-१८७-३०॥
tatra yatprītisaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet |
vartate sāttviko bhāva ityavekṣeta tattadā || 12-187-30||

MHB 12-187-31

अथ यद्दुःखसंयुक्तमतुष्टिकरमात्मनः ।
प्रवृत्तं रज इत्येव तन्नसंरभ्य चिन्तयेत् ॥ १२-१८७-३१॥
atha yadduḥkhasaṃyuktamatuṣṭikaramātmanaḥ |
pravṛttaṃ raja ityeva tannasaṃrabhya cintayet || 12-187-31||

MHB 12-187-32

अथ यन्मोहसंयुक्तमव्यक्तमिव यद्भवेत् ।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत् ॥ १२-१८७-३२॥
atha yanmohasaṃyuktamavyaktamiva yadbhavet |
apratarkyamavijñeyaṃ tamastadupadhārayet || 12-187-32||

MHB 12-187-33

प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः सुखं संशान्तचित्तता ।
कथंचिदभिवर्तन्त इत्येते सात्त्विका गुणाः ॥ १२-१८७-३३॥
praharṣaḥ prītirānandaḥ sukhaṃ saṃśāntacittatā |
kathaṃcidabhivartanta ityete sāttvikā guṇāḥ || 12-187-33||

MHB 12-187-34

अतुष्टिः परितापश्च शोको लोभस्तथाक्षमा ।
लिङ्गानि रजसस्तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुभिः ॥ १२-१८७-३४॥
atuṣṭiḥ paritāpaśca śoko lobhastathākṣamā |
liṅgāni rajasastāni dṛśyante hetvahetubhiḥ || 12-187-34||

MHB 12-187-35

अभिमानस्तथा मोहः प्रमादः स्वप्नतन्द्रिता ।
कथंचिदभिवर्तन्ते विविधास्तामसा गुणाः ॥ १२-१८७-३५॥
abhimānastathā mohaḥ pramādaḥ svapnatandritā |
kathaṃcidabhivartante vividhāstāmasā guṇāḥ || 12-187-35||

MHB 12-187-36

दूरगं बहुधागामि प्रार्थनासंशयात्मकम् ।
मनः सुनियतं यस्य स सुखी प्रेत्य चेह च ॥ १२-१८७-३६॥
dūragaṃ bahudhāgāmi prārthanāsaṃśayātmakam |
manaḥ suniyataṃ yasya sa sukhī pretya ceha ca || 12-187-36||

MHB 12-187-37

सत्त्वक्षेत्रज्ञयोरेतदन्तरं पश्य सूक्ष्मयोः ।
सृजते तु गुणानेक एको न सृजते गुणान् ॥ १२-१८७-३७॥
sattvakṣetrajñayoretadantaraṃ paśya sūkṣmayoḥ |
sṛjate tu guṇāneka eko na sṛjate guṇān || 12-187-37||

MHB 12-187-38

मशकोदुम्बरौ चापि संप्रयुक्तौ यथा सदा ।
अन्योन्यमन्यौ च यथा संप्रयोगस्तथा तयोः ॥ १२-१८७-३८॥
maśakodumbarau cāpi saṃprayuktau yathā sadā |
anyonyamanyau ca yathā saṃprayogastathā tayoḥ || 12-187-38||

MHB 12-187-39

पृथग्भूतौ प्रकृत्या तौ संप्रयुक्तौ च सर्वदा ।
यथा मत्स्यो जलं चैव संप्रयुक्तौ तथैव तौ ॥ १२-१८७-३९॥
pṛthagbhūtau prakṛtyā tau saṃprayuktau ca sarvadā |
yathā matsyo jalaṃ caiva saṃprayuktau tathaiva tau || 12-187-39||

MHB 12-187-40

न गुणा विदुरात्मानं स गुणान्वेत्ति सर्वशः ।
परिद्रष्टा गुणानां च संस्रष्टा मन्यते सदा ॥ १२-१८७-४०॥
na guṇā vidurātmānaṃ sa guṇānvetti sarvaśaḥ |
paridraṣṭā guṇānāṃ ca saṃsraṣṭā manyate sadā || 12-187-40||

MHB 12-187-41

इन्द्रियैस्तु प्रदीपार्थं कुरुते बुद्धिसप्तमैः ।
निर्विचेष्टैरजानद्भिः परमात्मा प्रदीपवत् ॥ १२-१८७-४१॥
indriyaistu pradīpārthaṃ kurute buddhisaptamaiḥ |
nirviceṣṭairajānadbhiḥ paramātmā pradīpavat || 12-187-41||

MHB 12-187-42

सृजते हि गुणान्सत्त्वं क्षेत्रज्ञः परिपश्यति ।
संप्रयोगस्तयोरेष सत्त्वक्षेत्रज्ञयोर्ध्रुवः ॥ १२-१८७-४२॥
sṛjate hi guṇānsattvaṃ kṣetrajñaḥ paripaśyati |
saṃprayogastayoreṣa sattvakṣetrajñayordhruvaḥ || 12-187-42||

MHB 12-187-43

आश्रयो नास्ति सत्त्वस्य क्षेत्रज्ञस्य च कश्चन ।
सत्त्वं मनः संसृजति न गुणान्वै कदाचन ॥ १२-१८७-४३॥
āśrayo nāsti sattvasya kṣetrajñasya ca kaścana |
sattvaṃ manaḥ saṃsṛjati na guṇānvai kadācana || 12-187-43||

MHB 12-187-44

रश्मींस्तेषां स मनसा यदा सम्यङ्नियच्छति ।
तदा प्रकाशतेऽस्यात्मा घटे दीपो ज्वलन्निव ॥ १२-१८७-४४॥
raśmīṃsteṣāṃ sa manasā yadā samyaṅniyacchati |
tadā prakāśate'syātmā ghaṭe dīpo jvalanniva || 12-187-44||

MHB 12-187-45

त्यक्त्वा यः प्राकृतं कर्म नित्यमात्मरतिर्मुनिः ।
सर्वभूतात्मभूतः स्यात्स गच्छेत्परमां गतिम् ॥ १२-१८७-४५॥
tyaktvā yaḥ prākṛtaṃ karma nityamātmaratirmuniḥ |
sarvabhūtātmabhūtaḥ syātsa gacchetparamāṃ gatim || 12-187-45||

MHB 12-187-46

यथा वारिचरः पक्षी लिप्यमानो न लिप्यते ।
एवमेव कृतप्रज्ञो भूतेषु परिवर्तते ॥ १२-१८७-४६॥
yathā vāricaraḥ pakṣī lipyamāno na lipyate |
evameva kṛtaprajño bhūteṣu parivartate || 12-187-46||

MHB 12-187-47

एवंस्वभावमेवैतत्स्वबुद्ध्या विहरेन्नरः ।
अशोचन्नप्रहृष्यंश्च चरेद्विगतमत्सरः ॥ १२-१८७-४७॥
evaṃsvabhāvamevaitatsvabuddhyā viharennaraḥ |
aśocannaprahṛṣyaṃśca caredvigatamatsaraḥ || 12-187-47||

MHB 12-187-48

स्वभावसिद्ध्या संसिद्धान्स नित्यं सृजते गुणान् ।
ऊर्णनाभिर्यथा स्रष्टा विज्ञेयास्तन्तुवद्गुणाः ॥ १२-१८७-४८॥
svabhāvasiddhyā saṃsiddhānsa nityaṃ sṛjate guṇān |
ūrṇanābhiryathā sraṣṭā vijñeyāstantuvadguṇāḥ || 12-187-48||

MHB 12-187-49

प्रध्वस्ता न निवर्तन्ते निवृत्तिर्नोपलभ्यते ।
प्रत्यक्षेण परोक्षं तदनुमानेन सिध्यति ॥ १२-१८७-४९॥
pradhvastā na nivartante nivṛttirnopalabhyate |
pratyakṣeṇa parokṣaṃ tadanumānena sidhyati || 12-187-49||

MHB 12-187-50

एवमेके व्यवस्यन्ति निवृत्तिरिति चापरे ।
उभयं संप्रधार्यैतदध्यवस्येद्यथामति ॥ १२-१८७-५०॥
evameke vyavasyanti nivṛttiriti cāpare |
ubhayaṃ saṃpradhāryaitadadhyavasyedyathāmati || 12-187-50||

MHB 12-187-51

इतीमं हृदयग्रन्थिं बुद्धिभेदमयं दृढम् ।
विमुच्य सुखमासीत न शोचेच्छिन्नसंशयः ॥ १२-१८७-५१॥
itīmaṃ hṛdayagranthiṃ buddhibhedamayaṃ dṛḍham |
vimucya sukhamāsīta na śocecchinnasaṃśayaḥ || 12-187-51||

MHB 12-187-52

मलिनाः प्राप्नुयुः शुद्धिं यथा पूर्णां नदीं नराः ।
अवगाह्य सुविद्वंसो विद्धि ज्ञानमिदं तथा ॥ १२-१८७-५२॥
malināḥ prāpnuyuḥ śuddhiṃ yathā pūrṇāṃ nadīṃ narāḥ |
avagāhya suvidvaṃso viddhi jñānamidaṃ tathā || 12-187-52||

MHB 12-187-53

महानदीं हि पारज्ञस्तप्यते न तरन्यथा ।
एवं ये विदुरध्यात्मं कैवल्यं ज्ञानमुत्तमम् ॥ १२-१८७-५३॥
mahānadīṃ hi pārajñastapyate na taranyathā |
evaṃ ye viduradhyātmaṃ kaivalyaṃ jñānamuttamam || 12-187-53||

MHB 12-187-54

एतां बुद्ध्वा नरः सर्वां भूतानामागतिं गतिम् ।
अवेक्ष्य च शनैर्बुद्ध्या लभते शं परं ततः ॥ १२-१८७-५४॥
etāṃ buddhvā naraḥ sarvāṃ bhūtānāmāgatiṃ gatim |
avekṣya ca śanairbuddhyā labhate śaṃ paraṃ tataḥ || 12-187-54||

MHB 12-187-55

त्रिवर्गो यस्य विदितः प्राग्ज्योतिः स विमुच्यते ।
अन्विष्य मनसा युक्तस्तत्त्वदर्शी निरुत्सुकः ॥ १२-१८७-५५॥
trivargo yasya viditaḥ prāgjyotiḥ sa vimucyate |
anviṣya manasā yuktastattvadarśī nirutsukaḥ || 12-187-55||

MHB 12-187-56

न चात्मा शक्यते द्रष्टुमिन्द्रियेषु विभागशः ।
तत्र तत्र विसृष्टेषु दुर्जयेष्वकृतात्मभिः ॥ १२-१८७-५६॥
na cātmā śakyate draṣṭumindriyeṣu vibhāgaśaḥ |
tatra tatra visṛṣṭeṣu durjayeṣvakṛtātmabhiḥ || 12-187-56||

MHB 12-187-57

एतद्बुद्ध्वा भवेद्बुद्धः किमन्यद्बुद्धलक्षणम् ।
विज्ञाय तद्धि मन्यन्ते कृतकृत्या मनीषिणः ॥ १२-१८७-५७॥
etadbuddhvā bhavedbuddhaḥ kimanyadbuddhalakṣaṇam |
vijñāya taddhi manyante kṛtakṛtyā manīṣiṇaḥ || 12-187-57||

MHB 12-187-58

न भवति विदुषां ततो भयं यदविदुषां सुमहद्भयं भवेत् ।
न हि गतिरधिकास्ति कस्यचित्सति हि गुणे प्रवदन्त्यतुल्यताम् ॥ १२-१८७-५८॥
na bhavati viduṣāṃ tato bhayaṃ yadaviduṣāṃ sumahadbhayaṃ bhavet |
na hi gatiradhikāsti kasyacitsati hi guṇe pravadantyatulyatām || 12-187-58||

MHB 12-187-59

यत्करोत्यनभिसंधिपूर्वकं तच्च निर्णुदति यत्पुरा कृतम् ।
नाप्रियं तदुभयं कुतः प्रियं तस्य तज्जनयतीह कुर्वतः ॥ १२-१८७-५९॥
yatkarotyanabhisaṃdhipūrvakaṃ tacca nirṇudati yatpurā kṛtam |
nāpriyaṃ tadubhayaṃ kutaḥ priyaṃ tasya tajjanayatīha kurvataḥ || 12-187-59||

MHB 12-187-60

लोक आतुरजनान्विराविणस्तत्तदेव बहु पश्य शोचतः ।
तत्र पश्य कुशलानशोचतो ये विदुस्तदुभयं पदं सदा ॥ १२-१८७-६०॥
loka āturajanānvirāviṇastattadeva bahu paśya śocataḥ |
tatra paśya kuśalānaśocato ye vidustadubhayaṃ padaṃ sadā || 12-187-60||

Adhyaya: 188/353 (22)

MHB 12-188-1

भीष्म उवाच ।
हन्त वक्ष्यामि ते पार्थ ध्यानयोगं चतुर्विधम् ।
यं ज्ञात्वा शाश्वतीं सिद्धिं गच्छन्ति परमर्षयः ॥ १२-१८८-१॥
bhīṣma uvāca |
hanta vakṣyāmi te pārtha dhyānayogaṃ caturvidham |
yaṃ jñātvā śāśvatīṃ siddhiṃ gacchanti paramarṣayaḥ || 12-188-1||

MHB 12-188-2

यथा स्वनुष्ठितं ध्यानं तथा कुर्वन्ति योगिनः ।
महर्षयो ज्ञानतृप्ता निर्वाणगतमानसाः ॥ १२-१८८-२॥
yathā svanuṣṭhitaṃ dhyānaṃ tathā kurvanti yoginaḥ |
maharṣayo jñānatṛptā nirvāṇagatamānasāḥ || 12-188-2||

MHB 12-188-3

नावर्तन्ते पुनः पार्थ मुक्ताः संसारदोषतः ।
जन्मदोषपरिक्षीणाः स्वभावे पर्यवस्थिताः ॥ १२-१८८-३॥
nāvartante punaḥ pārtha muktāḥ saṃsāradoṣataḥ |
janmadoṣaparikṣīṇāḥ svabhāve paryavasthitāḥ || 12-188-3||

MHB 12-188-4

निर्द्वंद्वा नित्यसत्त्वस्था विमुक्ता नित्यमाश्रिताः ।
असङ्गीन्यविवादीनि मनःशान्तिकराणि च ॥ १२-१८८-४॥
nirdvaṃdvā nityasattvasthā vimuktā nityamāśritāḥ |
asaṅgīnyavivādīni manaḥśāntikarāṇi ca || 12-188-4||

MHB 12-188-5

तत्र स्वाध्यायसंश्लिष्टमेकाग्रं धारयेन्मनः ।
पिण्डीकृत्येन्द्रियग्राममासीनः काष्ठवन्मुनिः ॥ १२-१८८-५॥
tatra svādhyāyasaṃśliṣṭamekāgraṃ dhārayenmanaḥ |
piṇḍīkṛtyendriyagrāmamāsīnaḥ kāṣṭhavanmuniḥ || 12-188-5||

MHB 12-188-6

शब्दं न विन्देच्छ्रोत्रेण स्पर्शं त्वचा न वेदयेत् ।
रूपं न चक्षुषा विद्याज्जिह्वया न रसांस्तथा ॥ १२-१८८-६॥
śabdaṃ na vindecchrotreṇa sparśaṃ tvacā na vedayet |
rūpaṃ na cakṣuṣā vidyājjihvayā na rasāṃstathā || 12-188-6||

MHB 12-188-7

घ्रेयाण्यपि च सर्वाणि जह्याद्ध्यानेन योगवित् ।
पञ्चवर्गप्रमाथीनि नेच्छेच्चैतानि वीर्यवान् ॥ १२-१८८-७॥
ghreyāṇyapi ca sarvāṇi jahyāddhyānena yogavit |
pañcavargapramāthīni neccheccaitāni vīryavān || 12-188-7||

MHB 12-188-8

ततो मनसि संसज्य पञ्चवर्गं विचक्षणः ।
समादध्यान्मनो भ्रान्तमिन्द्रियैः सह पञ्चभिः ॥ १२-१८८-८॥
tato manasi saṃsajya pañcavargaṃ vicakṣaṇaḥ |
samādadhyānmano bhrāntamindriyaiḥ saha pañcabhiḥ || 12-188-8||

MHB 12-188-9

विसंचारि निरालम्बं पञ्चद्वारं चलाचलम् ।
पूर्वे ध्यानपथे धीरः समादध्यान्मनोऽन्तरम् ॥ १२-१८८-९॥
visaṃcāri nirālambaṃ pañcadvāraṃ calācalam |
pūrve dhyānapathe dhīraḥ samādadhyānmano'ntaram || 12-188-9||

MHB 12-188-10

इन्द्रियाणि मनश्चैव यदा पिण्डीकरोत्ययम् ।
एष ध्यानपथः पूर्वो मया समनुवर्णितः ॥ १२-१८८-१०॥
indriyāṇi manaścaiva yadā piṇḍīkarotyayam |
eṣa dhyānapathaḥ pūrvo mayā samanuvarṇitaḥ || 12-188-10||

MHB 12-188-11

तस्य तत्पूर्वसंरुद्धं मनःषष्ठमनन्तरम् ।
स्फुरिष्यति समुद्भ्रान्तं विद्युदम्बुधरे यथा ॥ १२-१८८-११॥
tasya tatpūrvasaṃruddhaṃ manaḥṣaṣṭhamanantaram |
sphuriṣyati samudbhrāntaṃ vidyudambudhare yathā || 12-188-11||

MHB 12-188-12

जलबिन्दुर्यथा लोलः पर्णस्थः सर्वतश्चलः ।
एवमेवास्य तच्चित्तं भवति ध्यानवर्त्मनि ॥ १२-१८८-१२॥
jalabinduryathā lolaḥ parṇasthaḥ sarvataścalaḥ |
evamevāsya taccittaṃ bhavati dhyānavartmani || 12-188-12||

MHB 12-188-13

समाहितं क्षणं किंचिद्ध्यानवर्त्मनि तिष्ठति ।
पुनर्वायुपथं भ्रान्तं मनो भवति वायुवत् ॥ १२-१८८-१३॥
samāhitaṃ kṣaṇaṃ kiṃciddhyānavartmani tiṣṭhati |
punarvāyupathaṃ bhrāntaṃ mano bhavati vāyuvat || 12-188-13||

MHB 12-188-14

अनिर्वेदो गतक्लेशो गततन्द्रीरमत्सरः ।
समादध्यात्पुनश्चेतो ध्यानेन ध्यानयोगवित् ॥ १२-१८८-१४॥
anirvedo gatakleśo gatatandrīramatsaraḥ |
samādadhyātpunaśceto dhyānena dhyānayogavit || 12-188-14||

MHB 12-188-15

विचारश्च वितर्कश्च विवेकश्चोपजायते ।
मुनेः समादधानस्य प्रथमं ध्यानमादितः ॥ १२-१८८-१५॥
vicāraśca vitarkaśca vivekaścopajāyate |
muneḥ samādadhānasya prathamaṃ dhyānamāditaḥ || 12-188-15||

MHB 12-188-16

मनसा क्लिश्यमानस्तु समाधानं च कारयेत् ।
न निर्वेदं मुनिर्गच्छेत्कुर्यादेवात्मनो हितम् ॥ १२-१८८-१६॥
manasā kliśyamānastu samādhānaṃ ca kārayet |
na nirvedaṃ munirgacchetkuryādevātmano hitam || 12-188-16||

MHB 12-188-17

पांसुभस्मकरीषाणां यथा वै राशयश्चिताः ।
सहसा वारिणा सिक्ता न यान्ति परिभावनाम् ॥ १२-१८८-१७॥
pāṃsubhasmakarīṣāṇāṃ yathā vai rāśayaścitāḥ |
sahasā vāriṇā siktā na yānti paribhāvanām || 12-188-17||

MHB 12-188-18

किंचित्स्निग्धं यथा च स्याच्छुष्कचूर्णमभावितम् ।
क्रमशस्तु शनैर्गच्छेत्सर्वं तत्परिभावनम् ॥ १२-१८८-१८॥
kiṃcitsnigdhaṃ yathā ca syācchuṣkacūrṇamabhāvitam |
kramaśastu śanairgacchetsarvaṃ tatparibhāvanam || 12-188-18||

MHB 12-188-19

एवमेवेन्द्रियग्रामं शनैः संपरिभावयेत् ।
संहरेत्क्रमशश्चैव स सम्यक्प्रशमिष्यति ॥ १२-१८८-१९॥
evamevendriyagrāmaṃ śanaiḥ saṃparibhāvayet |
saṃharetkramaśaścaiva sa samyakpraśamiṣyati || 12-188-19||

MHB 12-188-20

स्वयमेव मनश्चैव पञ्चवर्गश्च भारत ।
पूर्वं ध्यानपथं प्राप्य नित्ययोगेन शाम्यति ॥ १२-१८८-२०॥
svayameva manaścaiva pañcavargaśca bhārata |
pūrvaṃ dhyānapathaṃ prāpya nityayogena śāmyati || 12-188-20||

MHB 12-188-21

न तत्पुरुषकारेण न च दैवेन केनचित् ।
सुखमेष्यति तत्तस्य यदेवं संयतात्मनः ॥ १२-१८८-२१॥
na tatpuruṣakāreṇa na ca daivena kenacit |
sukhameṣyati tattasya yadevaṃ saṃyatātmanaḥ || 12-188-21||

MHB 12-188-22

सुखेन तेन संयुक्तो रंस्यते ध्यानकर्मणि ।
गच्छन्ति योगिनो ह्येवं निर्वाणं तन्निरामयम् ॥ १२-१८८-२२॥
sukhena tena saṃyukto raṃsyate dhyānakarmaṇi |
gacchanti yogino hyevaṃ nirvāṇaṃ tannirāmayam || 12-188-22||

Adhyaya: 189/353 (21)

MHB 12-189-1

युधिष्ठिर उवाच ।
चातुराश्रम्यमुक्तं ते राजधर्मास्तथैव च ।
नानाश्रयाश्च बहव इतिहासाः पृथग्विधाः ॥ १२-१८९-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
cāturāśramyamuktaṃ te rājadharmāstathaiva ca |
nānāśrayāśca bahava itihāsāḥ pṛthagvidhāḥ || 12-189-1||

MHB 12-189-2

श्रुतास्त्वत्तः कथाश्चैव धर्मयुक्ता महामते ।
संदेहोऽस्ति तु कश्चिन्मे तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १२-१८९-२॥
śrutāstvattaḥ kathāścaiva dharmayuktā mahāmate |
saṃdeho'sti tu kaścinme tadbhavānvaktumarhati || 12-189-2||

MHB 12-189-3

जापकानां फलावाप्तिं श्रोतुमिच्छामि भारत ।
किं फलं जपतामुक्तं क्व वा तिष्ठन्ति जापकाः ॥ १२-१८९-३॥
jāpakānāṃ phalāvāptiṃ śrotumicchāmi bhārata |
kiṃ phalaṃ japatāmuktaṃ kva vā tiṣṭhanti jāpakāḥ || 12-189-3||

MHB 12-189-4

जपस्य च विधिं कृत्स्नं वक्तुमर्हसि मेऽनघ ।
जापका इति किं चैतत्सांख्ययोगक्रियाविधिः ॥ १२-१८९-४॥
japasya ca vidhiṃ kṛtsnaṃ vaktumarhasi me'nagha |
jāpakā iti kiṃ caitatsāṃkhyayogakriyāvidhiḥ || 12-189-4||

MHB 12-189-5

किं यज्ञविधिरेवैष किमेतज्जप्यमुच्यते ।
एतन्मे सर्वमाचक्ष्व सर्वज्ञो ह्यसि मे मतः ॥ १२-१८९-५॥
kiṃ yajñavidhirevaiṣa kimetajjapyamucyate |
etanme sarvamācakṣva sarvajño hyasi me mataḥ || 12-189-5||

MHB 12-189-6

भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
यमस्य यत्पुरा वृत्तं कालस्य ब्राह्मणस्य च ॥ १२-१८९-६॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
yamasya yatpurā vṛttaṃ kālasya brāhmaṇasya ca || 12-189-6||

MHB 12-189-7

संन्यास एव वेदान्ते वर्तते जपनं प्रति ।
वेदवादाभिनिर्वृत्ता शान्तिर्ब्रह्मण्यवस्थितौ ।
मार्गौ तावप्युभावेतौ संश्रितौ न च संश्रितौ ॥ १२-१८९-७॥
saṃnyāsa eva vedānte vartate japanaṃ prati |
vedavādābhinirvṛttā śāntirbrahmaṇyavasthitau |
mārgau tāvapyubhāvetau saṃśritau na ca saṃśritau || 12-189-7||

MHB 12-189-8

यथा संश्रूयते राजन्कारणं चात्र वक्ष्यते ।
मनःसमाधिरत्रापि तथेन्द्रियजयः स्मृतः ॥ १२-१८९-८॥
yathā saṃśrūyate rājankāraṇaṃ cātra vakṣyate |
manaḥsamādhiratrāpi tathendriyajayaḥ smṛtaḥ || 12-189-8||

MHB 12-189-9

सत्यमग्निपरीचारो विविक्तानां च सेवनम् ।
ध्यानं तपो दमः क्षान्तिरनसूया मिताशनम् ॥ १२-१८९-९॥
satyamagniparīcāro viviktānāṃ ca sevanam |
dhyānaṃ tapo damaḥ kṣāntiranasūyā mitāśanam || 12-189-9||

MHB 12-189-10

विषयप्रतिसंहारो मितजल्पस्तथा शमः ।
एष प्रवृत्तको धर्मो निवृत्तकमथो शृणु ॥ १२-१८९-१०॥
viṣayapratisaṃhāro mitajalpastathā śamaḥ |
eṣa pravṛttako dharmo nivṛttakamatho śṛṇu || 12-189-10||

MHB 12-189-11

यथा निवर्तते कर्म जपतो ब्रह्मचारिणः ।
एतत्सर्वमशेषेण यथोक्तं परिवर्जयेत् ।
त्रिविधं मार्गमासाद्य व्यक्ताव्यक्तमनाश्रयम् ॥ १२-१८९-११॥
yathā nivartate karma japato brahmacāriṇaḥ |
etatsarvamaśeṣeṇa yathoktaṃ parivarjayet |
trividhaṃ mārgamāsādya vyaktāvyaktamanāśrayam || 12-189-11||

MHB 12-189-12

कुशोच्चयनिषण्णः सन्कुशहस्तः कुशैः शिखी ।
चीरैः परिवृतस्तस्मिन्मध्ये छन्नः कुशैस्तथा ॥ १२-१८९-१२॥
kuśoccayaniṣaṇṇaḥ sankuśahastaḥ kuśaiḥ śikhī |
cīraiḥ parivṛtastasminmadhye channaḥ kuśaistathā || 12-189-12||

MHB 12-189-13

विषयेभ्यो नमस्कुर्याद्विषयान्न च भावयेत् ।
साम्यमुत्पाद्य मनसो मनस्येव मनो दधत् ॥ १२-१८९-१३॥
viṣayebhyo namaskuryādviṣayānna ca bhāvayet |
sāmyamutpādya manaso manasyeva mano dadhat || 12-189-13||

MHB 12-189-14

तद्धिया ध्यायति ब्रह्म जपन्वै संहितां हिताम् ।
संन्यस्यत्यथ वा तां वै समाधौ पर्यवस्थितः ॥ १२-१८९-१४॥
taddhiyā dhyāyati brahma japanvai saṃhitāṃ hitām |
saṃnyasyatyatha vā tāṃ vai samādhau paryavasthitaḥ || 12-189-14||

MHB 12-189-15

ध्यानमुत्पादयत्यत्र संहिताबलसंश्रयात् ।
शुद्धात्मा तपसा दान्तो निवृत्तद्वेषकामवान् ॥ १२-१८९-१५॥
dhyānamutpādayatyatra saṃhitābalasaṃśrayāt |
śuddhātmā tapasā dānto nivṛttadveṣakāmavān || 12-189-15||

MHB 12-189-16

अरागमोहो निर्द्वंद्वो न शोचति न सज्जते ।
न कर्ताकरणीयानां न कार्याणामिति स्थितिः ॥ १२-१८९-१६॥
arāgamoho nirdvaṃdvo na śocati na sajjate |
na kartākaraṇīyānāṃ na kāryāṇāmiti sthitiḥ || 12-189-16||

MHB 12-189-17

न चाहंकारयोगेन मनः प्रस्थापयेत्क्वचित् ।
न चात्मग्रहणे युक्तो नावमानी न चाक्रियः ॥ १२-१८९-१७॥
na cāhaṃkārayogena manaḥ prasthāpayetkvacit |
na cātmagrahaṇe yukto nāvamānī na cākriyaḥ || 12-189-17||

MHB 12-189-18

ध्यानक्रियापरो युक्तो ध्यानवान्ध्याननिश्चयः ।
ध्याने समाधिमुत्पाद्य तदपि त्यजति क्रमात् ॥ १२-१८९-१८॥
dhyānakriyāparo yukto dhyānavāndhyānaniścayaḥ |
dhyāne samādhimutpādya tadapi tyajati kramāt || 12-189-18||

MHB 12-189-19

स वै तस्यामवस्थायां सर्वत्यागकृतः सुखी ।
निरीहस्त्यजति प्राणान्ब्राह्मीं संश्रयते तनुम् ॥ १२-१८९-१९॥
sa vai tasyāmavasthāyāṃ sarvatyāgakṛtaḥ sukhī |
nirīhastyajati prāṇānbrāhmīṃ saṃśrayate tanum || 12-189-19||

MHB 12-189-20

अथ वा नेच्छते तत्र ब्रह्मकायनिषेवणम् ।
उत्क्रामति च मार्गस्थो नैव क्वचन जायते ॥ १२-१८९-२०॥
atha vā necchate tatra brahmakāyaniṣevaṇam |
utkrāmati ca mārgastho naiva kvacana jāyate || 12-189-20||

MHB 12-189-21

आत्मबुद्धिं समास्थाय शान्तीभूतो निरामयः ।
अमृतं विरजःशुद्धमात्मानं प्रतिपद्यते ॥ १२-१८९-२१॥
ātmabuddhiṃ samāsthāya śāntībhūto nirāmayaḥ |
amṛtaṃ virajaḥśuddhamātmānaṃ pratipadyate || 12-189-21||

Adhyaya: 190/353 (13)

MHB 12-190-1

युधिष्ठिर उवाच ।
गतीनामुत्तमा प्राप्तिः कथिता जापकेष्विह ।
एकैवैषा गतिस्तेषामुत यान्त्यपरामपि ॥ १२-१९०-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
gatīnāmuttamā prāptiḥ kathitā jāpakeṣviha |
ekaivaiṣā gatisteṣāmuta yāntyaparāmapi || 12-190-1||

MHB 12-190-2

भीष्म उवाच ।
शृणुष्वावहितो राजञ्जापकानां गतिं विभो ।
यथा गच्छन्ति निरयमनेकं पुरुषर्षभ ॥ १२-१९०-२॥
bhīṣma uvāca |
śṛṇuṣvāvahito rājañjāpakānāṃ gatiṃ vibho |
yathā gacchanti nirayamanekaṃ puruṣarṣabha || 12-190-2||

MHB 12-190-3

यथोक्तमेतत्पूर्वं यो नानुतिष्ठति जापकः ।
एकदेशक्रियश्चात्र निरयं स निगच्छति ॥ १२-१९०-३॥
yathoktametatpūrvaṃ yo nānutiṣṭhati jāpakaḥ |
ekadeśakriyaścātra nirayaṃ sa nigacchati || 12-190-3||

MHB 12-190-4

अवज्ञानेन कुरुते न तुष्यति न शोचति ।
ईदृशो जापको याति निरयं नात्र संशयः ॥ १२-१९०-४॥
avajñānena kurute na tuṣyati na śocati |
īdṛśo jāpako yāti nirayaṃ nātra saṃśayaḥ || 12-190-4||

MHB 12-190-5

अहंकारकृतश्चैव सर्वे निरयगामिनः ।
परावमानी पुरुषो भविता निरयोपगः ॥ १२-१९०-५॥
ahaṃkārakṛtaścaiva sarve nirayagāminaḥ |
parāvamānī puruṣo bhavitā nirayopagaḥ || 12-190-5||

MHB 12-190-6

अभिध्यापूर्वकं जप्यं कुरुते यश्च मोहितः ।
यत्राभिध्यां स कुरुते तं वै निरयमृच्छति ॥ १२-१९०-६॥
abhidhyāpūrvakaṃ japyaṃ kurute yaśca mohitaḥ |
yatrābhidhyāṃ sa kurute taṃ vai nirayamṛcchati || 12-190-6||

MHB 12-190-7

अथैश्वर्यप्रवृत्तः सञ्जापकस्तत्र रज्यते ।
स एव निरयस्तस्य नासौ तस्मात्प्रमुच्यते ॥ १२-१९०-७॥
athaiśvaryapravṛttaḥ sañjāpakastatra rajyate |
sa eva nirayastasya nāsau tasmātpramucyate || 12-190-7||

MHB 12-190-8

रागेण जापको जप्यं कुरुते तत्र मोहितः ।
यत्रास्य रागः पतति तत्र तत्रोपजायते ॥ १२-१९०-८॥
rāgeṇa jāpako japyaṃ kurute tatra mohitaḥ |
yatrāsya rāgaḥ patati tatra tatropajāyate || 12-190-8||

MHB 12-190-9

दुर्बुद्धिरकृतप्रज्ञश्चले मनसि तिष्ठति ।
चलामेव गतिं याति निरयं वाधिगच्छति ॥ १२-१९०-९॥
durbuddhirakṛtaprajñaścale manasi tiṣṭhati |
calāmeva gatiṃ yāti nirayaṃ vādhigacchati || 12-190-9||

MHB 12-190-10

अकृतप्रज्ञको बालो मोहं गच्छति जापकः ।
स मोहान्निरयं याति तत्र गत्वानुशोचति ॥ १२-१९०-१०॥
akṛtaprajñako bālo mohaṃ gacchati jāpakaḥ |
sa mohānnirayaṃ yāti tatra gatvānuśocati || 12-190-10||

MHB 12-190-11

दृढग्राही करोमीति जप्यं जपति जापकः ।
न संपूर्णो न वा युक्तो निरयं सोऽधिगच्छति ॥ १२-१९०-११॥
dṛḍhagrāhī karomīti japyaṃ japati jāpakaḥ |
na saṃpūrṇo na vā yukto nirayaṃ so'dhigacchati || 12-190-11||

MHB 12-190-12

युधिष्ठिर उवाच ।
अनिमित्तं परं यत्तदव्यक्तं ब्रह्मणि स्थितम् ।
सद्भूतो जापकः कस्मात्स शरीरमथाविशेत् ॥ १२-१९०-१२॥
yudhiṣṭhira uvāca |
animittaṃ paraṃ yattadavyaktaṃ brahmaṇi sthitam |
sadbhūto jāpakaḥ kasmātsa śarīramathāviśet || 12-190-12||

MHB 12-190-13

भीष्म उवाच ।
दुष्प्रज्ञानेन निरया बहवः समुदाहृताः ।
प्रशस्तं जापकत्वं च दोषाश्चैते तदात्मकाः ॥ १२-१९०-१३॥
bhīṣma uvāca |
duṣprajñānena nirayā bahavaḥ samudāhṛtāḥ |
praśastaṃ jāpakatvaṃ ca doṣāścaite tadātmakāḥ || 12-190-13||

Adhyaya: 191/353 (11)

MHB 12-191-1

युधिष्ठिर उवाच ।
कीदृशो जापको याति निरयं वर्णयस्व मे ।
कौतूहलं हि मे जातं तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १२-१९१-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kīdṛśo jāpako yāti nirayaṃ varṇayasva me |
kautūhalaṃ hi me jātaṃ tadbhavānvaktumarhati || 12-191-1||

MHB 12-191-2

भीष्म उवाच ।
धर्मस्यांशः प्रसूतोऽसि धर्मिष्ठोऽसि स्वभावतः ।
धर्ममूलाश्रयं वाक्यं शृणुष्वावहितोऽनघ ॥ १२-१९१-२॥
bhīṣma uvāca |
dharmasyāṃśaḥ prasūto'si dharmiṣṭho'si svabhāvataḥ |
dharmamūlāśrayaṃ vākyaṃ śṛṇuṣvāvahito'nagha || 12-191-2||

MHB 12-191-3

अमूनि यानि स्थानानि देवानां परमात्मनाम् ।
नानासंस्थानवर्णानि नानारूपफलानि च ॥ १२-१९१-३॥
amūni yāni sthānāni devānāṃ paramātmanām |
nānāsaṃsthānavarṇāni nānārūpaphalāni ca || 12-191-3||

MHB 12-191-4

दिव्यानि कामचारीणि विमानानि सभास्तथा ।
आक्रीडा विविधा राजन्पद्मिन्यश्चामलोदकाः ॥ १२-१९१-४॥
divyāni kāmacārīṇi vimānāni sabhāstathā |
ākrīḍā vividhā rājanpadminyaścāmalodakāḥ || 12-191-4||

MHB 12-191-5

चतुर्णां लोकपालानां शुक्रस्याथ बृहस्पतेः ।
मरुतां विश्वदेवानां साध्यानामश्विनोरपि ॥ १२-१९१-५॥
caturṇāṃ lokapālānāṃ śukrasyātha bṛhaspateḥ |
marutāṃ viśvadevānāṃ sādhyānāmaśvinorapi || 12-191-5||

MHB 12-191-6

रुद्रादित्यवसूनां च तथान्येषां दिवौकसाम् ।
एते वै निरयास्तात स्थानस्य परमात्मनः ॥ १२-१९१-६॥
rudrādityavasūnāṃ ca tathānyeṣāṃ divaukasām |
ete vai nirayāstāta sthānasya paramātmanaḥ || 12-191-6||

MHB 12-191-7

अभयं चानिमित्तं च न च क्लेशभयावृतम् ।
द्वाभ्यां मुक्तं त्रिभिर्मुक्तमष्टाभिस्त्रिभिरेव च ॥ १२-१९१-७॥
abhayaṃ cānimittaṃ ca na ca kleśabhayāvṛtam |
dvābhyāṃ muktaṃ tribhirmuktamaṣṭābhistribhireva ca || 12-191-7||

MHB 12-191-8

चतुर्लक्षणवर्जं तु चतुष्कारणवर्जितम् ।
अप्रहर्षमनानन्दमशोकं विगतक्लमम् ॥ १२-१९१-८॥
caturlakṣaṇavarjaṃ tu catuṣkāraṇavarjitam |
apraharṣamanānandamaśokaṃ vigataklamam || 12-191-8||

MHB 12-191-9

कालः संपच्यते तत्र न कालस्तत्र वै प्रभुः ।
स कालस्य प्रभू राजन्स्वर्गस्यापि तथेश्वरः ॥ १२-१९१-९॥
kālaḥ saṃpacyate tatra na kālastatra vai prabhuḥ |
sa kālasya prabhū rājansvargasyāpi tatheśvaraḥ || 12-191-9||

MHB 12-191-10

आत्मकेवलतां प्राप्तस्तत्र गत्वा न शोचति ।
ईदृशं परमं स्थानं निरयास्ते च तादृशाः ॥ १२-१९१-१०॥
ātmakevalatāṃ prāptastatra gatvā na śocati |
īdṛśaṃ paramaṃ sthānaṃ nirayāste ca tādṛśāḥ || 12-191-10||

MHB 12-191-11

एते ते निरयाः प्रोक्ताः सर्व एव यथातथम् ।
तस्य स्थानवरस्येह सर्वे निरयसंज्ञिताः ॥ १२-१९१-११॥
ete te nirayāḥ proktāḥ sarva eva yathātatham |
tasya sthānavarasyeha sarve nirayasaṃjñitāḥ || 12-191-11||

Adhyaya: 192/353 (127)

MHB 12-192-1

युधिष्ठिर उवाच ।
कालमृत्युयमानां च ब्राह्मणस्य च सत्तम ।
विवादो व्याहृतः पूर्वं तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १२-१९२-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kālamṛtyuyamānāṃ ca brāhmaṇasya ca sattama |
vivādo vyāhṛtaḥ pūrvaṃ tadbhavānvaktumarhati || 12-192-1||

MHB 12-192-2

भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
इक्ष्वाकोः सूर्यपुत्रस्य यद्वृत्तं ब्राह्मणस्य च ॥ १२-१९२-२॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
ikṣvākoḥ sūryaputrasya yadvṛttaṃ brāhmaṇasya ca || 12-192-2||

MHB 12-192-3

कालस्य मृत्योश्च तथा यद्वृत्तं तन्निबोध मे ।
यथा स तेषां संवादो यस्मिन्स्थानेऽपि चाभवत् ॥ १२-१९२-३॥
kālasya mṛtyośca tathā yadvṛttaṃ tannibodha me |
yathā sa teṣāṃ saṃvādo yasminsthāne'pi cābhavat || 12-192-3||

MHB 12-192-4

ब्राह्मणो जापकः कश्चिद्धर्मवृत्तो महायशाः ।
षडङ्गविन्महाप्राज्ञः पैप्पलादिः स कौशिकः ॥ १२-१९२-४॥
brāhmaṇo jāpakaḥ kaściddharmavṛtto mahāyaśāḥ |
ṣaḍaṅgavinmahāprājñaḥ paippalādiḥ sa kauśikaḥ || 12-192-4||

MHB 12-192-5

तस्यापरोक्षं विज्ञानं षडङ्गेषु तथैव च ।
वेदेषु चैव निष्णातो हिमवत्पादसंश्रयः ॥ १२-१९२-५॥
tasyāparokṣaṃ vijñānaṃ ṣaḍaṅgeṣu tathaiva ca |
vedeṣu caiva niṣṇāto himavatpādasaṃśrayaḥ || 12-192-5||

MHB 12-192-6

सोऽन्त्यं ब्राह्मं तपस्तेपे संहितां संयतो जपन् ।
तस्य वर्षसहस्रं तु नियमेन तथा गतम् ॥ १२-१९२-६॥
so'ntyaṃ brāhmaṃ tapastepe saṃhitāṃ saṃyato japan |
tasya varṣasahasraṃ tu niyamena tathā gatam || 12-192-6||

MHB 12-192-7

स देव्या दर्शितः साक्षात्प्रीतास्मीति तदा किल ।
जप्यमावर्तयंस्तूष्णीं न च तां किंचिदब्रवीत् ॥ १२-१९२-७॥
sa devyā darśitaḥ sākṣātprītāsmīti tadā kila |
japyamāvartayaṃstūṣṇīṃ na ca tāṃ kiṃcidabravīt || 12-192-7||

MHB 12-192-8

तस्यानुकम्पया देवी प्रीता समभवत्तदा ।
वेदमाता ततस्तस्य तज्जप्यं समपूजयत् ॥ १२-१९२-८॥
tasyānukampayā devī prītā samabhavattadā |
vedamātā tatastasya tajjapyaṃ samapūjayat || 12-192-8||

MHB 12-192-9

समाप्तजप्यस्तूत्थाय शिरसा पादयोस्तथा ।
पपात देव्या धर्मात्मा वचनं चेदमब्रवीत् ॥ १२-१९२-९॥
samāptajapyastūtthāya śirasā pādayostathā |
papāta devyā dharmātmā vacanaṃ cedamabravīt || 12-192-9||

MHB 12-192-10

दिष्ट्या देवि प्रसन्ना त्वं दर्शनं चागता मम ।
यदि वापि प्रसन्नासि जप्ये मे रमतां मनः ॥ १२-१९२-१०॥
diṣṭyā devi prasannā tvaṃ darśanaṃ cāgatā mama |
yadi vāpi prasannāsi japye me ramatāṃ manaḥ || 12-192-10||

MHB 12-192-11

सावित्र्युवाच ।
किं प्रार्थयसि विप्रर्षे किं चेष्टं करवाणि ते ।
प्रब्रूहि जपतां श्रेष्ठ सर्वं तत्ते भविष्यति ॥ १२-१९२-११॥
sāvitryuvāca |
kiṃ prārthayasi viprarṣe kiṃ ceṣṭaṃ karavāṇi te |
prabrūhi japatāṃ śreṣṭha sarvaṃ tatte bhaviṣyati || 12-192-11||

MHB 12-192-12

भीष्म उवाच ।
इत्युक्तः स तदा देव्या विप्रः प्रोवाच धर्मवित् ।
जप्यं प्रति ममेच्छेयं वर्धत्विति पुनः पुनः ॥ १२-१९२-१२॥
bhīṣma uvāca |
ityuktaḥ sa tadā devyā vipraḥ provāca dharmavit |
japyaṃ prati mameccheyaṃ vardhatviti punaḥ punaḥ || 12-192-12||

MHB 12-192-13

मनसश्च समाधिर्मे वर्धेताहरहः शुभे ।
तत्तथेति ततो देवी मधुरं प्रत्यभाषत ॥ १२-१९२-१३॥
manasaśca samādhirme vardhetāharahaḥ śubhe |
tattatheti tato devī madhuraṃ pratyabhāṣata || 12-192-13||

MHB 12-192-14

इदं चैवापरं प्राह देवी तत्प्रियकाम्यया ।
निरयं नैव यातासि यत्र याता द्विजर्षभाः ॥ १२-१९२-१४॥
idaṃ caivāparaṃ prāha devī tatpriyakāmyayā |
nirayaṃ naiva yātāsi yatra yātā dvijarṣabhāḥ || 12-192-14||

MHB 12-192-15

यास्यसि ब्रह्मणः स्थानमनिमित्तमनिन्दितम् ।
साधये भविता चैतद्यत्त्वयाहमिहार्थिता ॥ १२-१९२-१५॥
yāsyasi brahmaṇaḥ sthānamanimittamaninditam |
sādhaye bhavitā caitadyattvayāhamihārthitā || 12-192-15||

MHB 12-192-16

नियतो जप चैकाग्रो धर्मस्त्वां समुपैष्यति ।
कालो मृत्युर्यमश्चैव समायास्यन्ति तेऽन्तिकम् ।
भविता च विवादोऽत्र तव तेषां च धर्मतः ॥ १२-१९२-१६॥
niyato japa caikāgro dharmastvāṃ samupaiṣyati |
kālo mṛtyuryamaścaiva samāyāsyanti te'ntikam |
bhavitā ca vivādo'tra tava teṣāṃ ca dharmataḥ || 12-192-16||

MHB 12-192-17

एवमुक्त्वा भगवती जगाम भवनं स्वकम् ।
ब्राह्मणोऽपि जपन्नास्ते दिव्यं वर्षशतं तदा ॥ १२-१९२-१७॥
evamuktvā bhagavatī jagāma bhavanaṃ svakam |
brāhmaṇo'pi japannāste divyaṃ varṣaśataṃ tadā || 12-192-17||

MHB 12-192-18

समाप्ते नियमे तस्मिन्नथ विप्रस्य धीमतः ।
साक्षात्प्रीतस्तदा धर्मो दर्शयामास तं द्विजम् ॥ १२-१९२-१८॥
samāpte niyame tasminnatha viprasya dhīmataḥ |
sākṣātprītastadā dharmo darśayāmāsa taṃ dvijam || 12-192-18||

MHB 12-192-19

धर्म उवाच ।
द्विजाते पश्य मां धर्ममहं त्वां द्रष्टुमागतः ।
जप्यस्य च फलं यत्ते संप्राप्तं तच्च मे शृणु ॥ १२-१९२-१९॥
dharma uvāca |
dvijāte paśya māṃ dharmamahaṃ tvāṃ draṣṭumāgataḥ |
japyasya ca phalaṃ yatte saṃprāptaṃ tacca me śṛṇu || 12-192-19||

MHB 12-192-20

जिता लोकास्त्वया सर्वे ये दिव्या ये च मानुषाः ।
देवानां निरयान्साधो सर्वानुत्क्रम्य यास्यसि ॥ १२-१९२-२०॥
jitā lokāstvayā sarve ye divyā ye ca mānuṣāḥ |
devānāṃ nirayānsādho sarvānutkramya yāsyasi || 12-192-20||

MHB 12-192-21

प्राणत्यागं कुरु मुने गच्छ लोकान्यथेप्सितान् ।
त्यक्त्वात्मनः शरीरं च ततो लोकानवाप्स्यसि ॥ १२-१९२-२१॥
prāṇatyāgaṃ kuru mune gaccha lokānyathepsitān |
tyaktvātmanaḥ śarīraṃ ca tato lokānavāpsyasi || 12-192-21||

MHB 12-192-22

ब्राह्मण उवाच ।
कृतं लोकैर्हि मे धर्म गच्छ च त्वं यथासुखम् ।
बहुदुःखसुखं देहं नोत्सृजेयमहं विभो ॥ १२-१९२-२२॥
brāhmaṇa uvāca |
kṛtaṃ lokairhi me dharma gaccha ca tvaṃ yathāsukham |
bahuduḥkhasukhaṃ dehaṃ notsṛjeyamahaṃ vibho || 12-192-22||

MHB 12-192-23

धर्म उवाच ।
अवश्यं भोः शरीरं ते त्यक्तव्यं मुनिपुंगव ।
स्वर्ग आरोह्यतां विप्र किं वा ते रोचतेऽनघ ॥ १२-१९२-२३॥
dharma uvāca |
avaśyaṃ bhoḥ śarīraṃ te tyaktavyaṃ munipuṃgava |
svarga ārohyatāṃ vipra kiṃ vā te rocate'nagha || 12-192-23||

MHB 12-192-24

ब्राह्मण उवाच ।
न रोचये स्वर्गवासं विना देहादहं विभो ।
गच्छ धर्म न मे श्रद्धा स्वर्गं गन्तुं विनात्मना ॥ १२-१९२-२४॥
brāhmaṇa uvāca |
na rocaye svargavāsaṃ vinā dehādahaṃ vibho |
gaccha dharma na me śraddhā svargaṃ gantuṃ vinātmanā || 12-192-24||

MHB 12-192-25

धर्म उवाच ।
अलं देहे मनः कृत्वा त्यक्त्वा देहं सुखी भव ।
गच्छ लोकानरजसो यत्र गत्वा न शोचसि ॥ १२-१९२-२५॥
dharma uvāca |
alaṃ dehe manaḥ kṛtvā tyaktvā dehaṃ sukhī bhava |
gaccha lokānarajaso yatra gatvā na śocasi || 12-192-25||

MHB 12-192-26

ब्राह्मण उवाच ।
रमे जपन्महाभाग कृतं लोकैः सनातनैः ।
सशरीरेण गन्तव्यो मया स्वर्गो न वा विभो ॥ १२-१९२-२६॥
brāhmaṇa uvāca |
rame japanmahābhāga kṛtaṃ lokaiḥ sanātanaiḥ |
saśarīreṇa gantavyo mayā svargo na vā vibho || 12-192-26||

MHB 12-192-27

धर्म उवाच ।
यदि त्वं नेच्छसि त्यक्तुं शरीरं पश्य वै द्विज ।
एष कालस्तथा मृत्युर्यमश्च त्वामुपागताः ॥ १२-१९२-२७॥
dharma uvāca |
yadi tvaṃ necchasi tyaktuṃ śarīraṃ paśya vai dvija |
eṣa kālastathā mṛtyuryamaśca tvāmupāgatāḥ || 12-192-27||

MHB 12-192-28

भीष्म उवाच ।
अथ वैवस्वतः कालो मृत्युश्च त्रितयं विभो ।
ब्राह्मणं तं महाभागमुपागम्येदमब्रुवन् ॥ १२-१९२-२८॥
bhīṣma uvāca |
atha vaivasvataḥ kālo mṛtyuśca tritayaṃ vibho |
brāhmaṇaṃ taṃ mahābhāgamupāgamyedamabruvan || 12-192-28||

MHB 12-192-29

तपसोऽस्य सुतप्तस्य तथा सुचरितस्य च ।
फलप्राप्तिस्तव श्रेष्ठा यमोऽहं त्वामुपब्रुवे ॥ १२-१९२-२९॥
tapaso'sya sutaptasya tathā sucaritasya ca |
phalaprāptistava śreṣṭhā yamo'haṃ tvāmupabruve || 12-192-29||

MHB 12-192-30

यथावदस्य जप्यस्य फलं प्राप्तस्त्वमुत्तमम् ।
कालस्ते स्वर्गमारोढुं कालोऽहं त्वामुपागतः ॥ १२-१९२-३०॥
yathāvadasya japyasya phalaṃ prāptastvamuttamam |
kālaste svargamāroḍhuṃ kālo'haṃ tvāmupāgataḥ || 12-192-30||

MHB 12-192-31

मृत्युं मा विद्धि धर्मज्ञ रूपिणं स्वयमागतम् ।
कालेन चोदितं विप्र त्वामितो नेतुमद्य वै ॥ १२-१९२-३१॥
mṛtyuṃ mā viddhi dharmajña rūpiṇaṃ svayamāgatam |
kālena coditaṃ vipra tvāmito netumadya vai || 12-192-31||

MHB 12-192-32

ब्राह्मण उवाच ।
स्वागतं सूर्यपुत्राय कालाय च महात्मने ।
मृत्यवे चाथ धर्माय किं कार्यं करवाणि वः ॥ १२-१९२-३२॥
brāhmaṇa uvāca |
svāgataṃ sūryaputrāya kālāya ca mahātmane |
mṛtyave cātha dharmāya kiṃ kāryaṃ karavāṇi vaḥ || 12-192-32||

MHB 12-192-33

भीष्म उवाच ।
अर्घ्यं पाद्यं च दत्त्वा स तेभ्यस्तत्र समागमे ।
अब्रवीत्परमप्रीतः स्वशक्त्या किं करोमि वः ॥ १२-१९२-३३॥
bhīṣma uvāca |
arghyaṃ pādyaṃ ca dattvā sa tebhyastatra samāgame |
abravītparamaprītaḥ svaśaktyā kiṃ karomi vaḥ || 12-192-33||

MHB 12-192-34

तस्मिन्नेवाथ काले तु तीर्थयात्रामुपागतः ।
इक्ष्वाकुरगमत्तत्र समेता यत्र ते विभो ॥ १२-१९२-३४॥
tasminnevātha kāle tu tīrthayātrāmupāgataḥ |
ikṣvākuragamattatra sametā yatra te vibho || 12-192-34||

MHB 12-192-35

सर्वानेव तु राजर्षिः संपूज्याभिप्रणम्य च ।
कुशलप्रश्नमकरोत्सर्वेषां राजसत्तमः ॥ १२-१९२-३५॥
sarvāneva tu rājarṣiḥ saṃpūjyābhipraṇamya ca |
kuśalapraśnamakarotsarveṣāṃ rājasattamaḥ || 12-192-35||

MHB 12-192-36

तस्मै सोऽथासनं दत्त्वा पाद्यमर्घ्यं तथैव च ।
अब्रवीद्ब्राह्मणो वाक्यं कृत्वा कुशलसंविदम् ॥ १२-१९२-३६॥
tasmai so'thāsanaṃ dattvā pādyamarghyaṃ tathaiva ca |
abravīdbrāhmaṇo vākyaṃ kṛtvā kuśalasaṃvidam || 12-192-36||

MHB 12-192-37

स्वागतं ते महाराज ब्रूहि यद्यदिहेच्छसि ।
स्वशक्त्या किं करोमीह तद्भवान्प्रब्रवीतु मे ॥ १२-१९२-३७॥
svāgataṃ te mahārāja brūhi yadyadihecchasi |
svaśaktyā kiṃ karomīha tadbhavānprabravītu me || 12-192-37||

MHB 12-192-38

राजोवाच ।
राजाहं ब्राह्मणश्च त्वं यदि षट्कर्मसंस्थितः ।
ददामि वसु किंचित्ते प्रार्थितं तद्वदस्व मे ॥ १२-१९२-३८॥
rājovāca |
rājāhaṃ brāhmaṇaśca tvaṃ yadi ṣaṭkarmasaṃsthitaḥ |
dadāmi vasu kiṃcitte prārthitaṃ tadvadasva me || 12-192-38||

MHB 12-192-39

ब्राह्मण उवाच ।
द्विविधा ब्राह्मणा राजन्धर्मश्च द्विविधः स्मृतः ।
प्रवृत्तश्च निवृत्तश्च निवृत्तोऽस्मि प्रतिग्रहात् ॥ १२-१९२-३९॥
brāhmaṇa uvāca |
dvividhā brāhmaṇā rājandharmaśca dvividhaḥ smṛtaḥ |
pravṛttaśca nivṛttaśca nivṛtto'smi pratigrahāt || 12-192-39||

MHB 12-192-40

तेभ्यः प्रयच्छ दानानि ये प्रवृत्ता नराधिप ।
अहं न प्रतिगृह्णामि किमिष्टं किं ददानि ते ।
ब्रूहि त्वं नृपतिश्रेष्ठ तपसा साधयामि किम् ॥ १२-१९२-४०॥
tebhyaḥ prayaccha dānāni ye pravṛttā narādhipa |
ahaṃ na pratigṛhṇāmi kimiṣṭaṃ kiṃ dadāni te |
brūhi tvaṃ nṛpatiśreṣṭha tapasā sādhayāmi kim || 12-192-40||

MHB 12-192-41

राजोवाच ।
क्षत्रियोऽहं न जानामि देहीति वचनं क्वचित् ।
प्रयच्छ युद्धमित्येवं वादिनः स्मो द्विजोत्तम ॥ १२-१९२-४१॥
rājovāca |
kṣatriyo'haṃ na jānāmi dehīti vacanaṃ kvacit |
prayaccha yuddhamityevaṃ vādinaḥ smo dvijottama || 12-192-41||

MHB 12-192-42

ब्राह्मण उवाच ।
तुष्यसि त्वं स्वधर्मेण तथा तुष्टा वयं नृप ।
अन्योन्यस्योत्तरं नास्ति यदिष्टं तत्समाचर ॥ १२-१९२-४२॥
brāhmaṇa uvāca |
tuṣyasi tvaṃ svadharmeṇa tathā tuṣṭā vayaṃ nṛpa |
anyonyasyottaraṃ nāsti yadiṣṭaṃ tatsamācara || 12-192-42||

MHB 12-192-43

राजोवाच ।
स्वशक्त्याहं ददानीति त्वया पूर्वं प्रभाषितम् ।
याचे त्वां दीयतां मह्यं जप्यस्यास्य फलं द्विज ॥ १२-१९२-४३॥
rājovāca |
svaśaktyāhaṃ dadānīti tvayā pūrvaṃ prabhāṣitam |
yāce tvāṃ dīyatāṃ mahyaṃ japyasyāsya phalaṃ dvija || 12-192-43||

MHB 12-192-44

ब्राह्मण उवाच ।
युद्धं मम सदा वाणी याचतीति विकत्थसे ।
न च युद्धं मया सार्धं किमर्थं याचसे पुनः ॥ १२-१९२-४४॥
brāhmaṇa uvāca |
yuddhaṃ mama sadā vāṇī yācatīti vikatthase |
na ca yuddhaṃ mayā sārdhaṃ kimarthaṃ yācase punaḥ || 12-192-44||

MHB 12-192-45

राजोवाच ।
वाग्वज्रा ब्राह्मणाः प्रोक्ताः क्षत्रिया बाहुजीविनः ।
वाग्युद्धं तदिदं तीव्रं मम विप्र त्वया सह ॥ १२-१९२-४५॥
rājovāca |
vāgvajrā brāhmaṇāḥ proktāḥ kṣatriyā bāhujīvinaḥ |
vāgyuddhaṃ tadidaṃ tīvraṃ mama vipra tvayā saha || 12-192-45||

MHB 12-192-46

ब्राह्मण उवाच ।
सैवाद्यापि प्रतिज्ञा मे स्वशक्त्या किं प्रदीयताम् ।
ब्रूहि दास्यामि राजेन्द्र विभवे सति माचिरम् ॥ १२-१९२-४६॥
brāhmaṇa uvāca |
saivādyāpi pratijñā me svaśaktyā kiṃ pradīyatām |
brūhi dāsyāmi rājendra vibhave sati māciram || 12-192-46||

MHB 12-192-47

राजोवाच ।
यत्तद्वर्षशतं पूर्णं जप्यं वै जपता त्वया ।
फलं प्राप्तं तत्प्रयच्छ मम दित्सुर्भवान्यदि ॥ १२-१९२-४७॥
rājovāca |
yattadvarṣaśataṃ pūrṇaṃ japyaṃ vai japatā tvayā |
phalaṃ prāptaṃ tatprayaccha mama ditsurbhavānyadi || 12-192-47||

MHB 12-192-48

ब्राह्मण उवाच ।
परमं गृह्यतां तस्य फलं यज्जपितं मया ।
अर्धं त्वमविचारेण फलं तस्य समाप्नुहि ॥ १२-१९२-४८॥
brāhmaṇa uvāca |
paramaṃ gṛhyatāṃ tasya phalaṃ yajjapitaṃ mayā |
ardhaṃ tvamavicāreṇa phalaṃ tasya samāpnuhi || 12-192-48||

MHB 12-192-49

अथ वा सर्वमेवेह जप्यकं मामकं फलम् ।
राजन्प्राप्नुहि कामं त्वं यदि सर्वमिहेच्छसि ॥ १२-१९२-४९॥
atha vā sarvameveha japyakaṃ māmakaṃ phalam |
rājanprāpnuhi kāmaṃ tvaṃ yadi sarvamihecchasi || 12-192-49||

MHB 12-192-50

राजोवाच ।
कृतं सर्वेण भद्रं ते जप्यं यद्याचितं मया ।
स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि किं च तस्य फलं वद ॥ १२-१९२-५०॥
rājovāca |
kṛtaṃ sarveṇa bhadraṃ te japyaṃ yadyācitaṃ mayā |
svasti te'stu gamiṣyāmi kiṃ ca tasya phalaṃ vada || 12-192-50||

MHB 12-192-51

ब्राह्मण उवाच ।
फलप्राप्तिं न जानामि दत्तं यज्जपितं मया ।
अयं धर्मश्च कालश्च यमो मृत्युश्च साक्षिणः ॥ १२-१९२-५१॥
brāhmaṇa uvāca |
phalaprāptiṃ na jānāmi dattaṃ yajjapitaṃ mayā |
ayaṃ dharmaśca kālaśca yamo mṛtyuśca sākṣiṇaḥ || 12-192-51||

MHB 12-192-52

राजोवाच ।
अज्ञातमस्य धर्मस्य फलं मे किं करिष्यति ।
प्राप्नोतु तत्फलं विप्रो नाहमिच्छे ससंशयम् ॥ १२-१९२-५२॥
rājovāca |
ajñātamasya dharmasya phalaṃ me kiṃ kariṣyati |
prāpnotu tatphalaṃ vipro nāhamicche sasaṃśayam || 12-192-52||

MHB 12-192-53

ब्राह्मण उवाच ।
नाददेऽपरवक्तव्यं दत्तं वाचा फलं मया ।
वाक्यं प्रमाणं राजर्षे ममापि तव चैव हि ॥ १२-१९२-५३॥
brāhmaṇa uvāca |
nādade'paravaktavyaṃ dattaṃ vācā phalaṃ mayā |
vākyaṃ pramāṇaṃ rājarṣe mamāpi tava caiva hi || 12-192-53||

MHB 12-192-54

नाभिसंधिर्मया जप्ये कृतपूर्वः कथंचन ।
जप्यस्य राजशार्दूल कथं ज्ञास्याम्यहं फलम् ॥ १२-१९२-५४॥
nābhisaṃdhirmayā japye kṛtapūrvaḥ kathaṃcana |
japyasya rājaśārdūla kathaṃ jñāsyāmyahaṃ phalam || 12-192-54||

MHB 12-192-55

ददस्वेति त्वया चोक्तं ददामीति तथा मया ।
न वाचं दूषयिष्यामि सत्यं रक्ष स्थिरो भव ॥ १२-१९२-५५॥
dadasveti tvayā coktaṃ dadāmīti tathā mayā |
na vācaṃ dūṣayiṣyāmi satyaṃ rakṣa sthiro bhava || 12-192-55||

MHB 12-192-56

अथैवं वदतो मेऽद्य वचनं न करिष्यसि ।
महानधर्मो भविता तव राजन्मृषाकृतः ॥ १२-१९२-५६॥
athaivaṃ vadato me'dya vacanaṃ na kariṣyasi |
mahānadharmo bhavitā tava rājanmṛṣākṛtaḥ || 12-192-56||

MHB 12-192-57

न युक्तं तु मृषा वाणी त्वया वक्तुमरिंदम ।
तथा मयाप्यभ्यधिकं मृषा वक्तुं न शक्यते ॥ १२-१९२-५७॥
na yuktaṃ tu mṛṣā vāṇī tvayā vaktumariṃdama |
tathā mayāpyabhyadhikaṃ mṛṣā vaktuṃ na śakyate || 12-192-57||

MHB 12-192-58

संश्रुतं च मया पूर्वं ददानीत्यविचारितम् ।
तद्गृह्णीष्वाविचारेण यदि सत्ये स्थितो भवान् ॥ १२-१९२-५८॥
saṃśrutaṃ ca mayā pūrvaṃ dadānītyavicāritam |
tadgṛhṇīṣvāvicāreṇa yadi satye sthito bhavān || 12-192-58||

MHB 12-192-59

इहागम्य हि मां राजञ्जाप्यं फलमयाचिथाः ।
तन्मन्निसृष्टं गृह्णीष्व भव सत्ये स्थिरोऽपि च ॥ १२-१९२-५९॥
ihāgamya hi māṃ rājañjāpyaṃ phalamayācithāḥ |
tanmannisṛṣṭaṃ gṛhṇīṣva bhava satye sthiro'pi ca || 12-192-59||

MHB 12-192-60

नायं लोकोऽस्ति न परो न च पूर्वान्स तारयेत् ।
कुत एवावरान्राजन्मृषावादपरायणः ॥ १२-१९२-६०॥
nāyaṃ loko'sti na paro na ca pūrvānsa tārayet |
kuta evāvarānrājanmṛṣāvādaparāyaṇaḥ || 12-192-60||

MHB 12-192-61

न यज्ञाध्ययने दानं नियमास्तारयन्ति हि ।
तथा सत्यं परे लोके यथा वै पुरुषर्षभ ॥ १२-१९२-६१॥
na yajñādhyayane dānaṃ niyamāstārayanti hi |
tathā satyaṃ pare loke yathā vai puruṣarṣabha || 12-192-61||

MHB 12-192-62

तपांसि यानि चीर्णानि चरिष्यसि च यत्तपः ।
समाः शतैः सहस्रैश्च तत्सत्यान्न विशिष्यते ॥ १२-१९२-६२॥
tapāṃsi yāni cīrṇāni cariṣyasi ca yattapaḥ |
samāḥ śataiḥ sahasraiśca tatsatyānna viśiṣyate || 12-192-62||

MHB 12-192-63

सत्यमेकाक्षरं ब्रह्म सत्यमेकाक्षरं तपः ।
सत्यमेकाक्षरो यज्ञः सत्यमेकाक्षरं श्रुतम् ॥ १२-१९२-६३॥
satyamekākṣaraṃ brahma satyamekākṣaraṃ tapaḥ |
satyamekākṣaro yajñaḥ satyamekākṣaraṃ śrutam || 12-192-63||

MHB 12-192-64

सत्यं वेदेषु जागर्ति फलं सत्ये परं स्मृतम् ।
सत्याद्धर्मो दमश्चैव सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम् ॥ १२-१९२-६४॥
satyaṃ vedeṣu jāgarti phalaṃ satye paraṃ smṛtam |
satyāddharmo damaścaiva sarvaṃ satye pratiṣṭhitam || 12-192-64||

MHB 12-192-65

सत्यं वेदास्तथाङ्गानि सत्यं यज्ञस्तथा विधिः ।
व्रतचर्यास्तथा सत्यमोंकारः सत्यमेव च ॥ १२-१९२-६५॥
satyaṃ vedāstathāṅgāni satyaṃ yajñastathā vidhiḥ |
vratacaryāstathā satyamoṃkāraḥ satyameva ca || 12-192-65||

MHB 12-192-66

प्राणिनां जननं सत्यं सत्यं संततिरेव च ।
सत्येन वायुरभ्येति सत्येन तपते रविः ॥ १२-१९२-६६॥
prāṇināṃ jananaṃ satyaṃ satyaṃ saṃtatireva ca |
satyena vāyurabhyeti satyena tapate raviḥ || 12-192-66||

MHB 12-192-67

सत्येन चाग्निर्दहति स्वर्गः सत्ये प्रतिष्ठितः ।
सत्यं यज्ञस्तपो वेदाः स्तोभा मन्त्राः सरस्वती ॥ १२-१९२-६७॥
satyena cāgnirdahati svargaḥ satye pratiṣṭhitaḥ |
satyaṃ yajñastapo vedāḥ stobhā mantrāḥ sarasvatī || 12-192-67||

MHB 12-192-68

तुलामारोपितो धर्मः सत्यं चैवेति नः श्रुतम् ।
समां कक्षां धारयतो यतः सत्यं ततोऽधिकम् ॥ १२-१९२-६८॥
tulāmāropito dharmaḥ satyaṃ caiveti naḥ śrutam |
samāṃ kakṣāṃ dhārayato yataḥ satyaṃ tato'dhikam || 12-192-68||

MHB 12-192-69

यतो धर्मस्ततः सत्यं सर्वं सत्येन वर्धते ।
किमर्थमनृतं कर्म कर्तुं राजंस्त्वमिच्छसि ॥ १२-१९२-६९॥
yato dharmastataḥ satyaṃ sarvaṃ satyena vardhate |
kimarthamanṛtaṃ karma kartuṃ rājaṃstvamicchasi || 12-192-69||

MHB 12-192-70

सत्ये कुरु स्थिरं भावं मा राजन्ननृतं कृथाः ।
कस्मात्त्वमनृतं वाक्यं देहीति कुरुषेऽशुभम् ॥ १२-१९२-७०॥
satye kuru sthiraṃ bhāvaṃ mā rājannanṛtaṃ kṛthāḥ |
kasmāttvamanṛtaṃ vākyaṃ dehīti kuruṣe'śubham || 12-192-70||

MHB 12-192-71

यदि जप्यफलं दत्तं मया नेषिष्यसे नृप ।
स्वधर्मेभ्यः परिभ्रष्टो लोकाननुचरिष्यसि ॥ १२-१९२-७१॥
yadi japyaphalaṃ dattaṃ mayā neṣiṣyase nṛpa |
svadharmebhyaḥ paribhraṣṭo lokānanucariṣyasi || 12-192-71||

MHB 12-192-72

संश्रुत्य यो न दित्सेत याचित्वा यश्च नेच्छति ।
उभावानृतिकावेतौ न मृषा कर्तुमर्हसि ॥ १२-१९२-७२॥
saṃśrutya yo na ditseta yācitvā yaśca necchati |
ubhāvānṛtikāvetau na mṛṣā kartumarhasi || 12-192-72||

MHB 12-192-73

राजोवाच ।
योद्धव्यं रक्षितव्यं च क्षत्रधर्मः किल द्विज ।
दातारः क्षत्रियाः प्रोक्ता गृह्णीयां भवतः कथम् ॥ १२-१९२-७३॥
rājovāca |
yoddhavyaṃ rakṣitavyaṃ ca kṣatradharmaḥ kila dvija |
dātāraḥ kṣatriyāḥ proktā gṛhṇīyāṃ bhavataḥ katham || 12-192-73||

MHB 12-192-74

ब्राह्मण उवाच ।
न छन्दयामि ते राजन्नापि ते गृहमाव्रजम् ।
इहागम्य तु याचित्वा न गृह्णीषे पुनः कथम् ॥ १२-१९२-७४॥
brāhmaṇa uvāca |
na chandayāmi te rājannāpi te gṛhamāvrajam |
ihāgamya tu yācitvā na gṛhṇīṣe punaḥ katham || 12-192-74||

MHB 12-192-75

धर्म उवाच ।
अविवादोऽस्तु युवयोर्वित्तं मां धर्ममागतम् ।
द्विजो दानफलैर्युक्तो राजा सत्यफलेन च ॥ १२-१९२-७५॥
dharma uvāca |
avivādo'stu yuvayorvittaṃ māṃ dharmamāgatam |
dvijo dānaphalairyukto rājā satyaphalena ca || 12-192-75||

MHB 12-192-76

स्वर्ग उवाच ।
स्वर्गं मां विद्धि राजेन्द्र रूपिणं स्वयमागतम् ।
अविवादोऽस्तु युवयोरुभौ तुल्यफलौ युवाम् ॥ १२-१९२-७६॥
svarga uvāca |
svargaṃ māṃ viddhi rājendra rūpiṇaṃ svayamāgatam |
avivādo'stu yuvayorubhau tulyaphalau yuvām || 12-192-76||

MHB 12-192-77

राजोवाच ।
कृतं स्वर्गेण मे कार्यं गच्छ स्वर्ग यथासुखम् ।
विप्रो यदीच्छते दातुं प्रतीच्छतु च मे धनम् ॥ १२-१९२-७७॥
rājovāca |
kṛtaṃ svargeṇa me kāryaṃ gaccha svarga yathāsukham |
vipro yadīcchate dātuṃ pratīcchatu ca me dhanam || 12-192-77||

MHB 12-192-78

ब्राह्मण उवाच ।
बाल्ये यदि स्यादज्ञानान्मया हस्तः प्रसारितः ।
निवृत्तिलक्षणं धर्ममुपासे संहितां जपन् ॥ १२-१९२-७८॥
brāhmaṇa uvāca |
bālye yadi syādajñānānmayā hastaḥ prasāritaḥ |
nivṛttilakṣaṇaṃ dharmamupāse saṃhitāṃ japan || 12-192-78||

MHB 12-192-79

निवृत्तं मां चिरं राजन्विप्रं लोभयसे कथम् ।
स्वेन कार्यं करिष्यामि त्वत्तो नेच्छे फलं नृप ।
तपःस्वाध्यायशीलोऽहं निवृत्तश्च प्रतिग्रहात् ॥ १२-१९२-७९॥
nivṛttaṃ māṃ ciraṃ rājanvipraṃ lobhayase katham |
svena kāryaṃ kariṣyāmi tvatto necche phalaṃ nṛpa |
tapaḥsvādhyāyaśīlo'haṃ nivṛttaśca pratigrahāt || 12-192-79||

MHB 12-192-80

राजोवाच ।
यदि विप्र निसृष्टं ते जप्यस्य फलमुत्तमम् ।
आवयोर्यत्फलं किंचित्सहितं नौ तदस्त्विह ॥ १२-१९२-८०॥
rājovāca |
yadi vipra nisṛṣṭaṃ te japyasya phalamuttamam |
āvayoryatphalaṃ kiṃcitsahitaṃ nau tadastviha || 12-192-80||

MHB 12-192-81

द्विजाः प्रतिग्रहे युक्ता दातारो राजवंशजाः ।
यदि धर्मः श्रुतो विप्र सहैव फलमस्तु नौ ॥ १२-१९२-८१॥
dvijāḥ pratigrahe yuktā dātāro rājavaṃśajāḥ |
yadi dharmaḥ śruto vipra sahaiva phalamastu nau || 12-192-81||

MHB 12-192-82

मा वा भूत्सहभोज्यं नौ मदीयं फलमाप्नुहि ।
प्रतीच्छ मत्कृतं धर्मं यदि ते मय्यनुग्रहः ॥ १२-१९२-८२॥
mā vā bhūtsahabhojyaṃ nau madīyaṃ phalamāpnuhi |
pratīccha matkṛtaṃ dharmaṃ yadi te mayyanugrahaḥ || 12-192-82||

MHB 12-192-83

भीष्म उवाच ।
ततो विकृतचेष्टौ द्वौ पुरुषौ समुपस्थितौ ।
गृहीत्वान्योन्यमावेष्ट्य कुचेलावूचतुर्वचः ॥ १२-१९२-८३॥
bhīṣma uvāca |
tato vikṛtaceṣṭau dvau puruṣau samupasthitau |
gṛhītvānyonyamāveṣṭya kucelāvūcaturvacaḥ || 12-192-83||

MHB 12-192-84

न मे धारयसीत्येको धारयामीति चापरः ।
इहास्ति नौ विवादोऽयमयं राजानुशासकः ॥ १२-१९२-८४॥
na me dhārayasītyeko dhārayāmīti cāparaḥ |
ihāsti nau vivādo'yamayaṃ rājānuśāsakaḥ || 12-192-84||

MHB 12-192-85

सत्यं ब्रवीम्यहमिदं न मे धारयते भवान् ।
अनृतं वदसीह त्वमृणं ते धारयाम्यहम् ॥ १२-१९२-८५॥
satyaṃ bravīmyahamidaṃ na me dhārayate bhavān |
anṛtaṃ vadasīha tvamṛṇaṃ te dhārayāmyaham || 12-192-85||

MHB 12-192-86

तावुभौ भृशसंतप्तौ राजानमिदमूचतुः ।
परीक्ष्यतां यथा स्याव नावामिह विगर्हितौ ॥ १२-१९२-८६॥
tāvubhau bhṛśasaṃtaptau rājānamidamūcatuḥ |
parīkṣyatāṃ yathā syāva nāvāmiha vigarhitau || 12-192-86||

MHB 12-192-87

विरूप उवाच ।
धारयामि नरव्याघ्र विकृतस्येह गोः फलम् ।
ददतश्च न गृह्णाति विकृतो मे महीपते ॥ १२-१९२-८७॥
virūpa uvāca |
dhārayāmi naravyāghra vikṛtasyeha goḥ phalam |
dadataśca na gṛhṇāti vikṛto me mahīpate || 12-192-87||

MHB 12-192-88

विकृत उवाच ।
न मे धारयते किंचिद्विरूपोऽयं नराधिप ।
मिथ्या ब्रवीत्ययं हि त्वा मिथ्याभासं नराधिप ॥ १२-१९२-८८॥
vikṛta uvāca |
na me dhārayate kiṃcidvirūpo'yaṃ narādhipa |
mithyā bravītyayaṃ hi tvā mithyābhāsaṃ narādhipa || 12-192-88||

MHB 12-192-89

राजोवाच ।
विरूप किं धारयते भवानस्य वदस्व मे ।
श्रुत्वा तथा करिष्यामीत्येवं मे धीयते मतिः ॥ १२-१९२-८९॥
rājovāca |
virūpa kiṃ dhārayate bhavānasya vadasva me |
śrutvā tathā kariṣyāmītyevaṃ me dhīyate matiḥ || 12-192-89||

MHB 12-192-90

विरूप उवाच ।
शृणुष्वावहितो राजन्यथैतद्धारयाम्यहम् ।
विकृतस्यास्य राजर्षे निखिलेन नरर्षभ ॥ १२-१९२-९०॥
virūpa uvāca |
śṛṇuṣvāvahito rājanyathaitaddhārayāmyaham |
vikṛtasyāsya rājarṣe nikhilena nararṣabha || 12-192-90||

MHB 12-192-91

अनेन धर्मप्राप्त्यर्थं शुभा दत्ता पुरानघ ।
धेनुर्विप्राय राजर्षे तपःस्वाध्यायशीलिने ॥ १२-१९२-९१॥
anena dharmaprāptyarthaṃ śubhā dattā purānagha |
dhenurviprāya rājarṣe tapaḥsvādhyāyaśīline || 12-192-91||

MHB 12-192-92

तस्याश्चायं मया राजन्फलमभ्येत्य याचितः ।
विकृतेन च मे दत्तं विशूद्धेनान्तरात्मना ॥ १२-१९२-९२॥
tasyāścāyaṃ mayā rājanphalamabhyetya yācitaḥ |
vikṛtena ca me dattaṃ viśūddhenāntarātmanā || 12-192-92||

MHB 12-192-93

ततो मे सुकृतं कर्म कृतमात्मविशुद्धये ।
गावौ हि कपिले क्रीत्वा वत्सले बहुदोहने ॥ १२-१९२-९३॥
tato me sukṛtaṃ karma kṛtamātmaviśuddhaye |
gāvau hi kapile krītvā vatsale bahudohane || 12-192-93||

MHB 12-192-94

ते चोञ्छवृत्तये राजन्मया समपवर्जिते ।
यथाविधि यथाश्रद्धं तदस्याहं पुनः प्रभो ॥ १२-१९२-९४॥
te coñchavṛttaye rājanmayā samapavarjite |
yathāvidhi yathāśraddhaṃ tadasyāhaṃ punaḥ prabho || 12-192-94||

MHB 12-192-95

इहाद्य वै गृहीत्वा तत्प्रयच्छे द्विगुणं फलम् ।
एकस्याः पुरुषव्याघ्र कः शुद्धः कोऽत्र दोषवान् ॥ १२-१९२-९५॥
ihādya vai gṛhītvā tatprayacche dviguṇaṃ phalam |
ekasyāḥ puruṣavyāghra kaḥ śuddhaḥ ko'tra doṣavān || 12-192-95||

MHB 12-192-96

एवं विवदमानौ स्वस्त्वामिहाभ्यागतौ नृप ।
कुरु धर्ममधर्मं वा विनये नौ समाधय ॥ १२-१९२-९६॥
evaṃ vivadamānau svastvāmihābhyāgatau nṛpa |
kuru dharmamadharmaṃ vā vinaye nau samādhaya || 12-192-96||

MHB 12-192-97

यदि नेच्छति मे दानं यथा दत्तमनेन वै ।
भवानत्र स्थिरो भूत्वा मार्गे स्थापयतु प्रभुः ॥ १२-१९२-९७॥
yadi necchati me dānaṃ yathā dattamanena vai |
bhavānatra sthiro bhūtvā mārge sthāpayatu prabhuḥ || 12-192-97||

MHB 12-192-98

राजोवाच ।
दीयमानं न गृह्णासि ऋणं कस्मात्त्वमद्य वै ।
यथैव तेऽभ्यनुज्ञातं तथा गृह्णीष्व माचिरम् ॥ १२-१९२-९८॥
rājovāca |
dīyamānaṃ na gṛhṇāsi ṛṇaṃ kasmāttvamadya vai |
yathaiva te'bhyanujñātaṃ tathā gṛhṇīṣva māciram || 12-192-98||

MHB 12-192-99

विकृत उवाच ।
दीयतामित्यनेनोक्तं ददानीति तथा मया ।
नायं मे धारयत्यत्र गम्यतां यत्र वाञ्छति ॥ १२-१९२-९९॥
vikṛta uvāca |
dīyatāmityanenoktaṃ dadānīti tathā mayā |
nāyaṃ me dhārayatyatra gamyatāṃ yatra vāñchati || 12-192-99||

MHB 12-192-100

राजोवाच ।
ददतोऽस्य न गृह्णासि विषमं प्रतिभाति मे ।
दण्ड्यो हि त्वं मम मतो नास्त्यत्र खलु संशयः ॥ १२-१९२-१००॥
rājovāca |
dadato'sya na gṛhṇāsi viṣamaṃ pratibhāti me |
daṇḍyo hi tvaṃ mama mato nāstyatra khalu saṃśayaḥ || 12-192-100||

MHB 12-192-101

विकृत उवाच ।
मयास्य दत्तं राजर्षे गृह्णीयां तत्कथं पुनः ।
काममत्रापराधो मे दण्ड्यमाज्ञापय प्रभो ॥ १२-१९२-१०१॥
vikṛta uvāca |
mayāsya dattaṃ rājarṣe gṛhṇīyāṃ tatkathaṃ punaḥ |
kāmamatrāparādho me daṇḍyamājñāpaya prabho || 12-192-101||

MHB 12-192-102

विरूप उवाच ।
दीयमानं यदि मया नेषिष्यसि कथंचन ।
नियंस्यति त्वा नृपतिरयं धर्मानुशासकः ॥ १२-१९२-१०२॥
virūpa uvāca |
dīyamānaṃ yadi mayā neṣiṣyasi kathaṃcana |
niyaṃsyati tvā nṛpatirayaṃ dharmānuśāsakaḥ || 12-192-102||

MHB 12-192-103

विकृत उवाच ।
स्वं मया याचितेनेह दत्तं कथमिहाद्य तत् ।
गृह्णीयां गच्छतु भवानभ्यनुज्ञां ददानि ते ॥ १२-१९२-१०३॥
vikṛta uvāca |
svaṃ mayā yāciteneha dattaṃ kathamihādya tat |
gṛhṇīyāṃ gacchatu bhavānabhyanujñāṃ dadāni te || 12-192-103||

MHB 12-192-104

ब्राह्मण उवाच ।
श्रुतमेतत्त्वया राजन्ननयोः कथितं द्वयोः ।
प्रतिज्ञातं मया यत्ते तद्गृहाणाविचारितम् ॥ १२-१९२-१०४॥
brāhmaṇa uvāca |
śrutametattvayā rājannanayoḥ kathitaṃ dvayoḥ |
pratijñātaṃ mayā yatte tadgṛhāṇāvicāritam || 12-192-104||

MHB 12-192-105

राजोवाच ।
प्रस्तुतं सुमहत्कार्यमावयोर्गह्वरं यथा ।
जापकस्य दृढीकारः कथमेतद्भविष्यति ॥ १२-१९२-१०५॥
rājovāca |
prastutaṃ sumahatkāryamāvayorgahvaraṃ yathā |
jāpakasya dṛḍhīkāraḥ kathametadbhaviṣyati || 12-192-105||

MHB 12-192-106

यदि तावन्न गृह्णामि ब्राह्मणेनापवर्जितम् ।
कथं न लिप्येयमहं दोषेण महताद्य वै ॥ १२-१९२-१०६॥
yadi tāvanna gṛhṇāmi brāhmaṇenāpavarjitam |
kathaṃ na lipyeyamahaṃ doṣeṇa mahatādya vai || 12-192-106||

MHB 12-192-107

भीष्म उवाच ।
तौ चोवाच स राजर्षिः कृतकार्यौ गमिष्यथः ।
नेदानीं मामिहासाद्य राजधर्मो भवेन्मृषा ॥ १२-१९२-१०७॥
bhīṣma uvāca |
tau covāca sa rājarṣiḥ kṛtakāryau gamiṣyathaḥ |
nedānīṃ māmihāsādya rājadharmo bhavenmṛṣā || 12-192-107||

MHB 12-192-108

स्वधर्मः परिपाल्यश्च राज्ञामेष विनिश्चयः ।
विप्रधर्मश्च सुगुरुर्मामनात्मानमाविशत् ॥ १२-१९२-१०८॥
svadharmaḥ paripālyaśca rājñāmeṣa viniścayaḥ |
vipradharmaśca sugururmāmanātmānamāviśat || 12-192-108||

MHB 12-192-109

ब्राह्मण उवाच ।
गृहाण धारयेऽहं ते याचितं ते श्रुतं मया ।
न चेद्ग्रहीष्यसे राजञ्शपिष्ये त्वां न संशयः ॥ १२-१९२-१०९॥
brāhmaṇa uvāca |
gṛhāṇa dhāraye'haṃ te yācitaṃ te śrutaṃ mayā |
na cedgrahīṣyase rājañśapiṣye tvāṃ na saṃśayaḥ || 12-192-109||

MHB 12-192-110

राजोवाच ।
धिग्राजधर्मं यस्यायं कार्यस्येह विनिश्चयः ।
इत्यर्थं मे ग्रहीतव्यं कथं तुल्यं भवेदिति ॥ १२-१९२-११०॥
rājovāca |
dhigrājadharmaṃ yasyāyaṃ kāryasyeha viniścayaḥ |
ityarthaṃ me grahītavyaṃ kathaṃ tulyaṃ bhavediti || 12-192-110||

MHB 12-192-111

एष पाणिरपूर्वं भो निक्षेपार्थं प्रसारितः ।
यन्मे धारयसे विप्र तदिदानीं प्रदीयताम् ॥ १२-१९२-१११॥
eṣa pāṇirapūrvaṃ bho nikṣepārthaṃ prasāritaḥ |
yanme dhārayase vipra tadidānīṃ pradīyatām || 12-192-111||

MHB 12-192-112

ब्राह्मण उवाच ।
संहितां जपता यावान्मया कश्चिद्गुणः कृतः ।
तत्सर्वं प्रतिगृह्णीष्व यदि किंचिदिहास्ति मे ॥ १२-१९२-११२॥
brāhmaṇa uvāca |
saṃhitāṃ japatā yāvānmayā kaścidguṇaḥ kṛtaḥ |
tatsarvaṃ pratigṛhṇīṣva yadi kiṃcidihāsti me || 12-192-112||

MHB 12-192-113

राजोवाच ।
जलमेतन्निपतितं मम पाणौ द्विजोत्तम ।
सममस्तु सहैवास्तु प्रतिगृह्णातु वै भवान् ॥ १२-१९२-११३॥
rājovāca |
jalametannipatitaṃ mama pāṇau dvijottama |
samamastu sahaivāstu pratigṛhṇātu vai bhavān || 12-192-113||

MHB 12-192-114

विरूप उवाच ।
कामक्रोधौ विद्धि नौ त्वमावाभ्यां कारितो भवान् ।
समेति च यदुक्तं ते समा लोकास्तवास्य च ॥ १२-१९२-११४॥
virūpa uvāca |
kāmakrodhau viddhi nau tvamāvābhyāṃ kārito bhavān |
sameti ca yaduktaṃ te samā lokāstavāsya ca || 12-192-114||

MHB 12-192-115

नायं धारयते किंचिज्जिज्ञासा त्वत्कृते कृता ।
कालो धर्मस्तथा मृत्युः कामक्रोधौ तथा युवाम् ॥ १२-१९२-११५॥
nāyaṃ dhārayate kiṃcijjijñāsā tvatkṛte kṛtā |
kālo dharmastathā mṛtyuḥ kāmakrodhau tathā yuvām || 12-192-115||

MHB 12-192-116

सर्वमन्योन्यनिकषे निघृष्टं पश्यतस्तव ।
गच्छ लोकाञ्जितान्स्वेन कर्मणा यत्र वाञ्छसि ॥ १२-१९२-११६॥
sarvamanyonyanikaṣe nighṛṣṭaṃ paśyatastava |
gaccha lokāñjitānsvena karmaṇā yatra vāñchasi || 12-192-116||

MHB 12-192-117

भीष्म उवाच ।
जापकानां फलावाप्तिर्मया ते संप्रकीर्तिता ।
गतिः स्थानं च लोकाश्च जापकेन यथा जिताः ॥ १२-१९२-११७॥
bhīṣma uvāca |
jāpakānāṃ phalāvāptirmayā te saṃprakīrtitā |
gatiḥ sthānaṃ ca lokāśca jāpakena yathā jitāḥ || 12-192-117||

MHB 12-192-118

प्रयाति संहिताध्यायी ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् ।
अथ वाग्निं समायाति सूर्यमाविशतेऽपि वा ॥ १२-१९२-११८॥
prayāti saṃhitādhyāyī brahmāṇaṃ parameṣṭhinam |
atha vāgniṃ samāyāti sūryamāviśate'pi vā || 12-192-118||

MHB 12-192-119

स तैजसेन भावेन यदि तत्राश्नुते रतिम् ।
गुणांस्तेषां समादत्ते रागेण प्रतिमोहितः ॥ १२-१९२-११९॥
sa taijasena bhāvena yadi tatrāśnute ratim |
guṇāṃsteṣāṃ samādatte rāgeṇa pratimohitaḥ || 12-192-119||

MHB 12-192-120

एवं सोमे तथा वायौ भूम्याकाशशरीरगः ।
सरागस्तत्र वसति गुणांस्तेषां समाचरन् ॥ १२-१९२-१२०॥
evaṃ some tathā vāyau bhūmyākāśaśarīragaḥ |
sarāgastatra vasati guṇāṃsteṣāṃ samācaran || 12-192-120||

MHB 12-192-121

अथ तत्र विरागी स गच्छति त्वथ संशयम् ।
परमव्ययमिच्छन्स तमेवाविशते पुनः ॥ १२-१९२-१२१॥
atha tatra virāgī sa gacchati tvatha saṃśayam |
paramavyayamicchansa tamevāviśate punaḥ || 12-192-121||

MHB 12-192-122

अमृताच्चामृतं प्राप्तः शीतीभूतो निरात्मवान् ।
ब्रह्मभूतः स निर्द्वंद्वः सुखी शान्तो निरामयः ॥ १२-१९२-१२२॥
amṛtāccāmṛtaṃ prāptaḥ śītībhūto nirātmavān |
brahmabhūtaḥ sa nirdvaṃdvaḥ sukhī śānto nirāmayaḥ || 12-192-122||

MHB 12-192-123

ब्रह्मस्थानमनावर्तमेकमक्षरसंज्ञकम् ।
अदुःखमजरं शान्तं स्थानं तत्प्रतिपद्यते ॥ १२-१९२-१२३॥
brahmasthānamanāvartamekamakṣarasaṃjñakam |
aduḥkhamajaraṃ śāntaṃ sthānaṃ tatpratipadyate || 12-192-123||

MHB 12-192-124

चतुर्भिर्लक्षणैर्हीनं तथा षड्भिः सषोडशैः ।
पुरुषं समतिक्रम्य आकाशं प्रतिपद्यते ॥ १२-१९२-१२४॥
caturbhirlakṣaṇairhīnaṃ tathā ṣaḍbhiḥ saṣoḍaśaiḥ |
puruṣaṃ samatikramya ākāśaṃ pratipadyate || 12-192-124||

MHB 12-192-125

अथ वेच्छति रागात्मा सर्वं तदधितिष्ठति ।
यच्च प्रार्थयते तच्च मनसा प्रतिपद्यते ॥ १२-१९२-१२५॥
atha vecchati rāgātmā sarvaṃ tadadhitiṣṭhati |
yacca prārthayate tacca manasā pratipadyate || 12-192-125||

MHB 12-192-126

अथ वा वीक्षते लोकान्सर्वान्निरयसंस्थितान् ।
निःस्पृहः सर्वतो मुक्तस्तत्रैव रमते सुखी ॥ १२-१९२-१२६॥
atha vā vīkṣate lokānsarvānnirayasaṃsthitān |
niḥspṛhaḥ sarvato muktastatraiva ramate sukhī || 12-192-126||

MHB 12-192-127

एवमेषा महाराज जापकस्य गतिर्यथा ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ १२-१९२-१२७॥
evameṣā mahārāja jāpakasya gatiryathā |
etatte sarvamākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi || 12-192-127||

Adhyaya: 193/353 (32)

MHB 12-193-1

युधिष्ठिर उवाच ।
किमुत्तरं तदा तौ स्म चक्रतुस्तेन भाषिते ।
ब्राह्मणो वाथ वा राजा तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-१९३-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kimuttaraṃ tadā tau sma cakratustena bhāṣite |
brāhmaṇo vātha vā rājā tanme brūhi pitāmaha || 12-193-1||

MHB 12-193-2

अथ वा तौ गतौ तत्र यदेतत्कीर्तितं त्वया ।
संवादो वा तयोः कोऽभूत्किं वा तौ तत्र चक्रतुः ॥ १२-१९३-२॥
atha vā tau gatau tatra yadetatkīrtitaṃ tvayā |
saṃvādo vā tayoḥ ko'bhūtkiṃ vā tau tatra cakratuḥ || 12-193-2||

MHB 12-193-3

भीष्म उवाच ।
तथेत्येवं प्रतिश्रुत्य धर्मं संपूज्य चाभिभो ।
यमं कालं च मृत्युं च स्वर्गं संपूज्य चार्हतः ॥ १२-१९३-३॥
bhīṣma uvāca |
tathetyevaṃ pratiśrutya dharmaṃ saṃpūjya cābhibho |
yamaṃ kālaṃ ca mṛtyuṃ ca svargaṃ saṃpūjya cārhataḥ || 12-193-3||

MHB 12-193-4

पूर्वं ये चापरे तत्र समेता ब्राह्मणर्षभाः ।
सर्वान्संपूज्य शिरसा राजानं सोऽब्रवीद्वचः ॥ १२-१९३-४॥
pūrvaṃ ye cāpare tatra sametā brāhmaṇarṣabhāḥ |
sarvānsaṃpūjya śirasā rājānaṃ so'bravīdvacaḥ || 12-193-4||

MHB 12-193-5

फलेनानेन संयुक्तो राजर्षे गच्छ पुण्यताम् ।
भवता चाभ्यनुज्ञातो जपेयं भूय एव हि ॥ १२-१९३-५॥
phalenānena saṃyukto rājarṣe gaccha puṇyatām |
bhavatā cābhyanujñāto japeyaṃ bhūya eva hi || 12-193-5||

MHB 12-193-6

वरश्च मम पूर्वं हि देव्या दत्तो महाबल ।
श्रद्धा ते जपतो नित्यं भवितेति विशां पते ॥ १२-१९३-६॥
varaśca mama pūrvaṃ hi devyā datto mahābala |
śraddhā te japato nityaṃ bhaviteti viśāṃ pate || 12-193-6||

MHB 12-193-7

राजोवाच ।
यद्येवमफला सिद्धिः श्रद्धा च जपितुं तव ।
गच्छ विप्र मया सार्धं जापकं फलमाप्नुहि ॥ १२-१९३-७॥
rājovāca |
yadyevamaphalā siddhiḥ śraddhā ca japituṃ tava |
gaccha vipra mayā sārdhaṃ jāpakaṃ phalamāpnuhi || 12-193-7||

MHB 12-193-8

ब्राह्मण उवाच ।
कृतः प्रयत्नः सुमहान्सर्वेषां संनिधाविह ।
सह तुल्यफलौ चावां गच्छावो यत्र नौ गतिः ॥ १२-१९३-८॥
brāhmaṇa uvāca |
kṛtaḥ prayatnaḥ sumahānsarveṣāṃ saṃnidhāviha |
saha tulyaphalau cāvāṃ gacchāvo yatra nau gatiḥ || 12-193-8||

MHB 12-193-9

भीष्म उवाच ।
व्यवसायं तयोस्तत्र विदित्वा त्रिदशेश्वरः ।
सह देवैरुपययौ लोकपालैस्तथैव च ॥ १२-१९३-९॥
bhīṣma uvāca |
vyavasāyaṃ tayostatra viditvā tridaśeśvaraḥ |
saha devairupayayau lokapālaistathaiva ca || 12-193-9||

MHB 12-193-10

साध्या विश्वेऽथ मरुतो ज्योतींषि सुमहान्ति च ।
नद्यः शैलाः समुद्राश्च तीर्थानि विविधानि च ॥ १२-१९३-१०॥
sādhyā viśve'tha maruto jyotīṃṣi sumahānti ca |
nadyaḥ śailāḥ samudrāśca tīrthāni vividhāni ca || 12-193-10||

MHB 12-193-11

तपांसि संयोगविधिर्वेदाः स्तोभाः सरस्वती ।
नारदः पर्वतश्चैव विश्वावसुर्हहा हुहूः ॥ १२-१९३-११॥
tapāṃsi saṃyogavidhirvedāḥ stobhāḥ sarasvatī |
nāradaḥ parvataścaiva viśvāvasurhahā huhūḥ || 12-193-11||

MHB 12-193-12

गन्धर्वश्चित्रसेनश्च परिवारगणैर्युतः ।
नागाः सिद्धाश्च मुनयो देवदेवः प्रजापतिः ।
विष्णुः सहस्रशीर्षश्च देवोऽचिन्त्यः समागमत् ॥ १२-१९३-१२॥
gandharvaścitrasenaśca parivāragaṇairyutaḥ |
nāgāḥ siddhāśca munayo devadevaḥ prajāpatiḥ |
viṣṇuḥ sahasraśīrṣaśca devo'cintyaḥ samāgamat || 12-193-12||

MHB 12-193-13

अवाद्यन्तान्तरिक्षे च भेर्यस्तूर्याणि चाभिभो ।
पुष्पवर्षाणि दिव्यानि तत्र तेषां महात्मनाम् ।
ननृतुश्चाप्सरःसंघास्तत्र तत्र समन्ततः ॥ १२-१९३-१३॥
avādyantāntarikṣe ca bheryastūryāṇi cābhibho |
puṣpavarṣāṇi divyāni tatra teṣāṃ mahātmanām |
nanṛtuścāpsaraḥsaṃghāstatra tatra samantataḥ || 12-193-13||

MHB 12-193-14

अथ स्वर्गस्तथा रूपी ब्राह्मणं वाक्यमब्रवीत् ।
संसिद्धस्त्वं महाभाग त्वं च सिद्धस्तथा नृप ॥ १२-१९३-१४॥
atha svargastathā rūpī brāhmaṇaṃ vākyamabravīt |
saṃsiddhastvaṃ mahābhāga tvaṃ ca siddhastathā nṛpa || 12-193-14||

MHB 12-193-15

अथ तौ सहितौ राजन्नन्योन्येन विधानतः ।
विषयप्रतिसंहारमुभावेव प्रचक्रतुः ॥ १२-१९३-१५॥
atha tau sahitau rājannanyonyena vidhānataḥ |
viṣayapratisaṃhāramubhāveva pracakratuḥ || 12-193-15||

MHB 12-193-16

प्राणापानौ तथोदानं समानं व्यानमेव च ।
एवं तान्मनसि स्थाप्य दधतुः प्राणयोर्मनः ॥ १२-१९३-१६॥
prāṇāpānau tathodānaṃ samānaṃ vyānameva ca |
evaṃ tānmanasi sthāpya dadhatuḥ prāṇayormanaḥ || 12-193-16||

MHB 12-193-17

उपस्थितकृतौ तत्र नासिकाग्रमधो भ्रुवौ ।
कुङ्कुण्यां चैव मनसा शनैर्धारयतः स्म तौ ॥ १२-१९३-१७॥
upasthitakṛtau tatra nāsikāgramadho bhruvau |
kuṅkuṇyāṃ caiva manasā śanairdhārayataḥ sma tau || 12-193-17||

MHB 12-193-18

निश्चेष्टाभ्यां शरीराभ्यां स्थिरदृष्टी समाहितौ ।
जितासनौ तथाधाय मूर्धन्यात्मानमेव च ॥ १२-१९३-१८॥
niśceṣṭābhyāṃ śarīrābhyāṃ sthiradṛṣṭī samāhitau |
jitāsanau tathādhāya mūrdhanyātmānameva ca || 12-193-18||

MHB 12-193-19

तालुदेशमथोद्दाल्य ब्राह्मणस्य महात्मनः ।
ज्योतिर्ज्वाला सुमहती जगाम त्रिदिवं तदा ॥ १२-१९३-१९॥
tāludeśamathoddālya brāhmaṇasya mahātmanaḥ |
jyotirjvālā sumahatī jagāma tridivaṃ tadā || 12-193-19||

MHB 12-193-20

हाहाकारस्ततो दिक्षु सर्वासु सुमहानभूत् ।
तज्ज्योतिः स्तूयमानं स्म ब्रह्माणं प्राविशत्तदा ॥ १२-१९३-२०॥
hāhākārastato dikṣu sarvāsu sumahānabhūt |
tajjyotiḥ stūyamānaṃ sma brahmāṇaṃ prāviśattadā || 12-193-20||

MHB 12-193-21

ततः स्वागतमित्याह तत्तेजः स पितामहः ।
प्रादेशमात्रं पुरुषं प्रत्युद्गम्य विशां पते ॥ १२-१९३-२१॥
tataḥ svāgatamityāha tattejaḥ sa pitāmahaḥ |
prādeśamātraṃ puruṣaṃ pratyudgamya viśāṃ pate || 12-193-21||

MHB 12-193-22

भूयश्चैवापरं प्राह वचनं मधुरं स्म सः ।
जापकैस्तुल्यफलता योगानां नात्र संशयः ॥ १२-१९३-२२॥
bhūyaścaivāparaṃ prāha vacanaṃ madhuraṃ sma saḥ |
jāpakaistulyaphalatā yogānāṃ nātra saṃśayaḥ || 12-193-22||

MHB 12-193-23

योगस्य तावदेतेभ्यः फलं प्रत्यक्षदर्शनम् ।
जापकानां विशिष्टं तु प्रत्युत्थानं समाधिकम् ॥ १२-१९३-२३॥
yogasya tāvadetebhyaḥ phalaṃ pratyakṣadarśanam |
jāpakānāṃ viśiṣṭaṃ tu pratyutthānaṃ samādhikam || 12-193-23||

MHB 12-193-24

उष्यतां मयि चेत्युक्त्वाचेतयत्स ततः पुनः ।
अथास्य प्रविवेशास्यं ब्राह्मणो विगतज्वरः ॥ १२-१९३-२४॥
uṣyatāṃ mayi cetyuktvācetayatsa tataḥ punaḥ |
athāsya praviveśāsyaṃ brāhmaṇo vigatajvaraḥ || 12-193-24||

MHB 12-193-25

राजाप्येतेन विधिना भगवन्तं पितामहम् ।
यथैव द्विजशार्दूलस्तथैव प्राविशत्तदा ॥ १२-१९३-२५॥
rājāpyetena vidhinā bhagavantaṃ pitāmaham |
yathaiva dvijaśārdūlastathaiva prāviśattadā || 12-193-25||

MHB 12-193-26

स्वयंभुवमथो देवा अभिवाद्य ततोऽब्रुवन् ।
जापकार्थमयं यत्नस्तदर्थं वयमागताः ॥ १२-१९३-२६॥
svayaṃbhuvamatho devā abhivādya tato'bruvan |
jāpakārthamayaṃ yatnastadarthaṃ vayamāgatāḥ || 12-193-26||

MHB 12-193-27

कृतपूजाविमौ तुल्यं त्वया तुल्यफलाविमौ ।
योगजापकयोर्दृष्टं फलं सुमहदद्य वै ।
सर्वाँल्लोकानतीत्यैतौ गच्छेतां यत्र वाञ्छितम् ॥ १२-१९३-२७॥
kṛtapūjāvimau tulyaṃ tvayā tulyaphalāvimau |
yogajāpakayordṛṣṭaṃ phalaṃ sumahadadya vai |
sarvā~llokānatītyaitau gacchetāṃ yatra vāñchitam || 12-193-27||

MHB 12-193-28

ब्रह्मोवाच ।
महास्मृतिं पठेद्यस्तु तथैवानुस्मृतिं शुभाम् ।
तावप्येतेन विधिना गच्छेतां मत्सलोकताम् ॥ १२-१९३-२८॥
brahmovāca |
mahāsmṛtiṃ paṭhedyastu tathaivānusmṛtiṃ śubhām |
tāvapyetena vidhinā gacchetāṃ matsalokatām || 12-193-28||

MHB 12-193-29

यश्च योगे भवेद्भक्तः सोऽपि नास्त्यत्र संशयः ।
विधिनानेन देहान्ते मम लोकानवाप्नुयात् ।
गम्यतां साधयिष्यामि यथास्थानानि सिद्धये ॥ १२-१९३-२९॥
yaśca yoge bhavedbhaktaḥ so'pi nāstyatra saṃśayaḥ |
vidhinānena dehānte mama lokānavāpnuyāt |
gamyatāṃ sādhayiṣyāmi yathāsthānāni siddhaye || 12-193-29||

MHB 12-193-30

भीष्म उवाच ।
इत्युक्त्वा स तदा देवस्तत्रैवान्तरधीयत ।
आमन्त्र्य तं ततो देवा ययुः स्वं स्वं निवेशनम् ॥ १२-१९३-३०॥
bhīṣma uvāca |
ityuktvā sa tadā devastatraivāntaradhīyata |
āmantrya taṃ tato devā yayuḥ svaṃ svaṃ niveśanam || 12-193-30||

MHB 12-193-31

ते च सर्वे महात्मानो धर्मं सत्कृत्य तत्र वै ।
पृष्ठतोऽनुययू राजन्सर्वे सुप्रीतमानसाः ॥ १२-१९३-३१॥
te ca sarve mahātmāno dharmaṃ satkṛtya tatra vai |
pṛṣṭhato'nuyayū rājansarve suprītamānasāḥ || 12-193-31||

MHB 12-193-32

एतत्फलं जापकानां गतिश्चैव प्रकीर्तिता ।
यथाश्रुतं महाराज किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ १२-१९३-३२॥
etatphalaṃ jāpakānāṃ gatiścaiva prakīrtitā |
yathāśrutaṃ mahārāja kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi || 12-193-32||

Adhyaya: 194/353 (24)

MHB 12-194-1

युधिष्ठिर उवाच ।
किं फलं ज्ञानयोगस्य वेदानां नियमस्य च ।
भूतात्मा वा कथं ज्ञेयस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-१९४-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kiṃ phalaṃ jñānayogasya vedānāṃ niyamasya ca |
bhūtātmā vā kathaṃ jñeyastanme brūhi pitāmaha || 12-194-1||

MHB 12-194-2

भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
मनोः प्रजापतेर्वादं महर्षेश्च बृहस्पतेः ॥ १२-१९४-२॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
manoḥ prajāpatervādaṃ maharṣeśca bṛhaspateḥ || 12-194-2||

MHB 12-194-3

प्रजापतिं श्रेष्ठतमं पृथिव्यां देवर्षिसंघप्रवरो महर्षिः ।
बृहस्पतिः प्रश्नमिमं पुराणं पप्रच्छ शिष्योऽथ गुरुं प्रणम्य ॥ १२-१९४-३॥
prajāpatiṃ śreṣṭhatamaṃ pṛthivyāṃ devarṣisaṃghapravaro maharṣiḥ |
bṛhaspatiḥ praśnamimaṃ purāṇaṃ papraccha śiṣyo'tha guruṃ praṇamya || 12-194-3||

MHB 12-194-4

यत्कारणं मन्त्रविधिः प्रवृत्तो ज्ञाने फलं यत्प्रवदन्ति विप्राः ।
यन्मन्त्रशब्दैरकृतप्रकाशं तदुच्यतां मे भगवन्यथावत् ॥ १२-१९४-४॥
yatkāraṇaṃ mantravidhiḥ pravṛtto jñāne phalaṃ yatpravadanti viprāḥ |
yanmantraśabdairakṛtaprakāśaṃ taducyatāṃ me bhagavanyathāvat || 12-194-4||

MHB 12-194-5

यदर्थशास्त्रागममन्त्रविद्भिर्यज्ञैरनेकैर्वरगोप्रदानैः ।
फलं महद्भिर्यदुपास्यते च तत्किं कथं वा भविता क्व वा तत् ॥ १२-१९४-५॥
yadarthaśāstrāgamamantravidbhiryajñairanekairvaragopradānaiḥ |
phalaṃ mahadbhiryadupāsyate ca tatkiṃ kathaṃ vā bhavitā kva vā tat || 12-194-5||

MHB 12-194-6

मही महीजाः पवनोऽन्तरिक्षं जलौकसश्चैव जलं दिवं च ।
दिवौकसश्चैव यतः प्रसूतास्तदुच्यतां मे भगवन्पुराणम् ॥ १२-१९४-६॥
mahī mahījāḥ pavano'ntarikṣaṃ jalaukasaścaiva jalaṃ divaṃ ca |
divaukasaścaiva yataḥ prasūtāstaducyatāṃ me bhagavanpurāṇam || 12-194-6||

MHB 12-194-7

ज्ञानं यतः प्रार्थयते नरो वै ततस्तदर्था भवति प्रवृत्तिः ।
न चाप्यहं वेद परं पुराणं मिथ्याप्रवृत्तिं च कथं नु कुर्याम् ॥ १२-१९४-७॥
jñānaṃ yataḥ prārthayate naro vai tatastadarthā bhavati pravṛttiḥ |
na cāpyahaṃ veda paraṃ purāṇaṃ mithyāpravṛttiṃ ca kathaṃ nu kuryām || 12-194-7||

MHB 12-194-8

ऋक्सामसंघांश्च यजूंषि चाहं छन्दांसि नक्षत्रगतिं निरुक्तम् ।
अधीत्य च व्याकरणं सकल्पं शिक्षां च भूतप्रकृतिं न वेद्मि ॥ १२-१९४-८॥
ṛksāmasaṃghāṃśca yajūṃṣi cāhaṃ chandāṃsi nakṣatragatiṃ niruktam |
adhītya ca vyākaraṇaṃ sakalpaṃ śikṣāṃ ca bhūtaprakṛtiṃ na vedmi || 12-194-8||

MHB 12-194-9

स मे भवाञ्शंसतु सर्वमेतज्ज्ञाने फलं कर्मणि वा यदस्ति ।
यथा च देहाच्च्यवते शरीरी पुनः शरीरं च यथाभ्युपैति ॥ १२-१९४-९॥
sa me bhavāñśaṃsatu sarvametajjñāne phalaṃ karmaṇi vā yadasti |
yathā ca dehāccyavate śarīrī punaḥ śarīraṃ ca yathābhyupaiti || 12-194-9||

MHB 12-194-10

मनुरुवाच ।
यद्यत्प्रियं यस्य सुखं तदाहुस्तदेव दुःखं प्रवदन्त्यनिष्टम् ।
इष्टं च मे स्यादितरच्च न स्यादेतत्कृते कर्मविधिः प्रवृत्तः ।
इष्टं त्वनिष्टं च न मां भजेतेत्येतत्कृते ज्ञानविधिः प्रवृत्तः ॥ १२-१९४-१०॥
manuruvāca |
yadyatpriyaṃ yasya sukhaṃ tadāhustadeva duḥkhaṃ pravadantyaniṣṭam |
iṣṭaṃ ca me syāditaracca na syādetatkṛte karmavidhiḥ pravṛttaḥ |
iṣṭaṃ tvaniṣṭaṃ ca na māṃ bhajetetyetatkṛte jñānavidhiḥ pravṛttaḥ || 12-194-10||

MHB 12-194-11

कामात्मकाश्छन्दसि कर्मयोगा एभिर्विमुक्तः परमश्नुवीत ।
नानाविधे कर्मपथे सुखार्थी नरः प्रवृत्तो न परं प्रयाति ।
परं हि तत्कर्मपथादपेतं निराशिषं ब्रह्मपरं ह्यवश्यम् ॥ १२-१९४-११॥
kāmātmakāśchandasi karmayogā ebhirvimuktaḥ paramaśnuvīta |
nānāvidhe karmapathe sukhārthī naraḥ pravṛtto na paraṃ prayāti |
paraṃ hi tatkarmapathādapetaṃ nirāśiṣaṃ brahmaparaṃ hyavaśyam || 12-194-11||

MHB 12-194-12

प्रजाः सृष्टा मनसा कर्मणा च द्वावप्येतौ सत्पथौ लोकजुष्टौ ।
दृष्ट्वा कर्म शाश्वतं चान्तवच्च मनस्त्यागः कारणं नान्यदस्ति ॥ १२-१९४-१२॥
prajāḥ sṛṣṭā manasā karmaṇā ca dvāvapyetau satpathau lokajuṣṭau |
dṛṣṭvā karma śāśvataṃ cāntavacca manastyāgaḥ kāraṇaṃ nānyadasti || 12-194-12||

MHB 12-194-13

स्वेनात्मना चक्षुरिव प्रणेता निशात्यये तमसा संवृतात्मा ।
ज्ञानं तु विज्ञानगुणेन युक्तं कर्माशुभं पश्यति वर्जनीयम् ॥ १२-१९४-१३॥
svenātmanā cakṣuriva praṇetā niśātyaye tamasā saṃvṛtātmā |
jñānaṃ tu vijñānaguṇena yuktaṃ karmāśubhaṃ paśyati varjanīyam || 12-194-13||

MHB 12-194-14

सर्पान्कुशाग्राणि तथोदपानं ज्ञात्वा मनुष्याः परिवर्जयन्ति ।
अज्ञानतस्तत्र पतन्ति मूढा ज्ञाने फलं पश्य यथा विशिष्टम् ॥ १२-१९४-१४॥
sarpānkuśāgrāṇi tathodapānaṃ jñātvā manuṣyāḥ parivarjayanti |
ajñānatastatra patanti mūḍhā jñāne phalaṃ paśya yathā viśiṣṭam || 12-194-14||

MHB 12-194-15

कृत्स्नस्तु मन्त्रो विधिवत्प्रयुक्तो यज्ञा यथोक्तास्त्वथ दक्षिणाश्च ।
अन्नप्रदानं मनसः समाधिः पञ्चात्मकं कर्मफलं वदन्ति ॥ १२-१९४-१५॥
kṛtsnastu mantro vidhivatprayukto yajñā yathoktāstvatha dakṣiṇāśca |
annapradānaṃ manasaḥ samādhiḥ pañcātmakaṃ karmaphalaṃ vadanti || 12-194-15||

MHB 12-194-16

गुणात्मकं कर्म वदन्ति वेदास्तस्मान्मन्त्रा मन्त्रमूलं हि कर्म ।
विधिर्विधेयं मनसोपपत्तिः फलस्य भोक्ता तु यथा शरीरी ॥ १२-१९४-१६॥
guṇātmakaṃ karma vadanti vedāstasmānmantrā mantramūlaṃ hi karma |
vidhirvidheyaṃ manasopapattiḥ phalasya bhoktā tu yathā śarīrī || 12-194-16||

MHB 12-194-17

शब्दाश्च रूपाणि रसाश्च पुण्याः स्पर्शाश्च गन्धाश्च शुभास्तथैव ।
नरो नसंस्थानगतः प्रभुः स्यादेतत्फलं सिध्यति कर्मलोके ॥ १२-१९४-१७॥
śabdāśca rūpāṇi rasāśca puṇyāḥ sparśāśca gandhāśca śubhāstathaiva |
naro nasaṃsthānagataḥ prabhuḥ syādetatphalaṃ sidhyati karmaloke || 12-194-17||

MHB 12-194-18

यद्यच्छरीरेण करोति कर्म शरीरयुक्तः समुपाश्नुते तत् ।
शरीरमेवायतनं सुखस्य दुःखस्य चाप्यायतनं शरीरम् ॥ १२-१९४-१८॥
yadyaccharīreṇa karoti karma śarīrayuktaḥ samupāśnute tat |
śarīramevāyatanaṃ sukhasya duḥkhasya cāpyāyatanaṃ śarīram || 12-194-18||

MHB 12-194-19

वाचा तु यत्कर्म करोति किंचिद्वाचैव सर्वं समुपाश्नुते तत् ।
मनस्तु यत्कर्म करोति किंचिन्मनःस्थ एवायमुपाश्नुते तत् ॥ १२-१९४-१९॥
vācā tu yatkarma karoti kiṃcidvācaiva sarvaṃ samupāśnute tat |
manastu yatkarma karoti kiṃcinmanaḥstha evāyamupāśnute tat || 12-194-19||

MHB 12-194-20

यथागुणं कर्मगणं फलार्थी करोत्ययं कर्मफले निविष्टः ।
तथा तथायं गुणसंप्रयुक्तः शुभाशुभं कर्मफलं भुनक्ति ॥ १२-१९४-२०॥
yathāguṇaṃ karmagaṇaṃ phalārthī karotyayaṃ karmaphale niviṣṭaḥ |
tathā tathāyaṃ guṇasaṃprayuktaḥ śubhāśubhaṃ karmaphalaṃ bhunakti || 12-194-20||

MHB 12-194-21

मत्स्यो यथा स्रोत इवाभिपाती तथा कृतं पूर्वमुपैति कर्म ।
शुभे त्वसौ तुष्यति दुष्कृते तु न तुष्यते वै परमः शरीरी ॥ १२-१९४-२१॥
matsyo yathā srota ivābhipātī tathā kṛtaṃ pūrvamupaiti karma |
śubhe tvasau tuṣyati duṣkṛte tu na tuṣyate vai paramaḥ śarīrī || 12-194-21||

MHB 12-194-22

यतो जगत्सर्वमिदं प्रसूतं ज्ञात्वात्मवन्तो व्यतियान्ति यत्तत् ।
यन्मन्त्रशब्दैरकृतप्रकाशं तदुच्यमानं शृणु मे परं यत् ॥ १२-१९४-२२॥
yato jagatsarvamidaṃ prasūtaṃ jñātvātmavanto vyatiyānti yattat |
yanmantraśabdairakṛtaprakāśaṃ taducyamānaṃ śṛṇu me paraṃ yat || 12-194-22||

MHB 12-194-23

रसैर्वियुक्तं विविधैश्च गन्धैरशब्दमस्पर्शमरूपवच्च ।
अग्राह्यमव्यक्तमवर्णमेकं पञ्चप्रकारं ससृजे प्रजानाम् ॥ १२-१९४-२३॥
rasairviyuktaṃ vividhaiśca gandhairaśabdamasparśamarūpavacca |
agrāhyamavyaktamavarṇamekaṃ pañcaprakāraṃ sasṛje prajānām || 12-194-23||

MHB 12-194-24

न स्त्री पुमान्वापि नपुंसकं च न सन्न चासत्सदसच्च तन्न ।
पश्यन्ति यद्ब्रह्मविदो मनुष्यास्तदक्षरं न क्षरतीति विद्धि ॥ १२-१९४-२४॥
na strī pumānvāpi napuṃsakaṃ ca na sanna cāsatsadasacca tanna |
paśyanti yadbrahmavido manuṣyāstadakṣaraṃ na kṣaratīti viddhi || 12-194-24||

Adhyaya: 195/353 (23)

MHB 12-195-1

मनुरुवाच ।
अक्षरात्खं ततो वायुर्वायोर्ज्योतिस्ततो जलम् ।
जलात्प्रसूता जगती जगत्यां जायते जगत् ॥ १२-१९५-१॥
manuruvāca |
akṣarātkhaṃ tato vāyurvāyorjyotistato jalam |
jalātprasūtā jagatī jagatyāṃ jāyate jagat || 12-195-1||

MHB 12-195-2

इमे शरीरैर्जलमेव गत्वा जलाच्च तेजः पवनोऽन्तरिक्षम् ।
खाद्वै निवर्तन्ति नभाविनस्ते ये भाविनस्ते परमाप्नुवन्ति ॥ १२-१९५-२॥
ime śarīrairjalameva gatvā jalācca tejaḥ pavano'ntarikṣam |
khādvai nivartanti nabhāvinaste ye bhāvinaste paramāpnuvanti || 12-195-2||

MHB 12-195-3

नोष्णं न शीतं मृदु नापि तीक्ष्णं नाम्लं कषायं मधुरं न तिक्तम् ।
न शब्दवन्नापि च गन्धवत्तन्न रूपवत्तत्परमस्वभावम् ॥ १२-१९५-३॥
noṣṇaṃ na śītaṃ mṛdu nāpi tīkṣṇaṃ nāmlaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ na tiktam |
na śabdavannāpi ca gandhavattanna rūpavattatparamasvabhāvam || 12-195-3||

MHB 12-195-4

स्पर्शं तनुर्वेद रसं तु जिह्वा घ्राणं च गन्धाञ्श्रवणे च शब्दान् ।
रूपाणि चक्षुर्न च तत्परं यद्गृह्णन्त्यनध्यात्मविदो मनुष्याः ॥ १२-१९५-४॥
sparśaṃ tanurveda rasaṃ tu jihvā ghrāṇaṃ ca gandhāñśravaṇe ca śabdān |
rūpāṇi cakṣurna ca tatparaṃ yadgṛhṇantyanadhyātmavido manuṣyāḥ || 12-195-4||

MHB 12-195-5

निवर्तयित्वा रसनं रसेभ्यो घ्राणं च गन्धाच्छ्रवणे च शब्दात् ।
स्पर्शात्तनुं रूपगुणात्तु चक्षुस्ततः परं पश्यति स्वं स्वभावम् ॥ १२-१९५-५॥
nivartayitvā rasanaṃ rasebhyo ghrāṇaṃ ca gandhācchravaṇe ca śabdāt |
sparśāttanuṃ rūpaguṇāttu cakṣustataḥ paraṃ paśyati svaṃ svabhāvam || 12-195-5||

MHB 12-195-6

यतो गृहीत्वा हि करोति यच्च यस्मिंश्च तामारभते प्रवृत्तिम् ।
यस्मिंश्च यद्येन च यश्च कर्ता तत्कारणं तं समुपायमाहुः ॥ १२-१९५-६॥
yato gṛhītvā hi karoti yacca yasmiṃśca tāmārabhate pravṛttim |
yasmiṃśca yadyena ca yaśca kartā tatkāraṇaṃ taṃ samupāyamāhuḥ || 12-195-6||

MHB 12-195-7

यच्चाभिभूः साधकं व्यापकं च यन्मन्त्रवच्छंस्यते चैव लोके ।
यः सर्वहेतुः परमार्थकारी तत्कारणं कार्यमतो यदन्यत् ॥ १२-१९५-७॥
yaccābhibhūḥ sādhakaṃ vyāpakaṃ ca yanmantravacchaṃsyate caiva loke |
yaḥ sarvahetuḥ paramārthakārī tatkāraṇaṃ kāryamato yadanyat || 12-195-7||

MHB 12-195-8

यथा च कश्चित्सुकृतैर्मनुष्यः शुभाशुभं प्राप्नुतेऽथाविरोधात् ।
एवं शरीरेषु शुभाशुभेषु स्वकर्मजैर्ज्ञानमिदं निबद्धम् ॥ १२-१९५-८॥
yathā ca kaścitsukṛtairmanuṣyaḥ śubhāśubhaṃ prāpnute'thāvirodhāt |
evaṃ śarīreṣu śubhāśubheṣu svakarmajairjñānamidaṃ nibaddham || 12-195-8||

MHB 12-195-9

यथा प्रदीपः पुरतः प्रदीप्तः प्रकाशमन्यस्य करोति दीप्यन् ।
तथेह पञ्चेन्द्रियदीपवृक्षा ज्ञानप्रदीप्ताः परवन्त एव ॥ १२-१९५-९॥
yathā pradīpaḥ purataḥ pradīptaḥ prakāśamanyasya karoti dīpyan |
tatheha pañcendriyadīpavṛkṣā jñānapradīptāḥ paravanta eva || 12-195-9||

MHB 12-195-10

यथा हि राज्ञो बहवो ह्यमात्याः पृथक्प्रमानं प्रवदन्ति युक्ताः ।
तद्वच्छरीरेषु भवन्ति पञ्च ज्ञानैकदेशः परमः स तेभ्यः ॥ १२-१९५-१०॥
yathā hi rājño bahavo hyamātyāḥ pṛthakpramānaṃ pravadanti yuktāḥ |
tadvaccharīreṣu bhavanti pañca jñānaikadeśaḥ paramaḥ sa tebhyaḥ || 12-195-10||

MHB 12-195-11

यथार्चिषोऽग्नेः पवनस्य वेगा मरीचयोऽर्कस्य नदीषु चापः ।
गच्छन्ति चायान्ति च तन्यमानास्तद्वच्छरीराणि शरीरिणां तु ॥ १२-१९५-११॥
yathārciṣo'gneḥ pavanasya vegā marīcayo'rkasya nadīṣu cāpaḥ |
gacchanti cāyānti ca tanyamānāstadvaccharīrāṇi śarīriṇāṃ tu || 12-195-11||

MHB 12-195-12

यथा च कश्चित्परशुं गृहीत्वा धूमं न पश्येज्ज्वलनं च काष्ठे ।
तद्वच्छरीरोदरपाणिपादं छित्त्वा न पश्यन्ति ततो यदन्यत् ॥ १२-१९५-१२॥
yathā ca kaścitparaśuṃ gṛhītvā dhūmaṃ na paśyejjvalanaṃ ca kāṣṭhe |
tadvaccharīrodarapāṇipādaṃ chittvā na paśyanti tato yadanyat || 12-195-12||

MHB 12-195-13

तान्येव काष्ठानि यथा विमथ्य धूमं च पश्येज्ज्वलनं च योगात् ।
तद्वत्सुबुद्धिः सममिन्द्रियत्वाद्बुधः परं पश्यति स्वं स्वभावम् ॥ १२-१९५-१३॥
tānyeva kāṣṭhāni yathā vimathya dhūmaṃ ca paśyejjvalanaṃ ca yogāt |
tadvatsubuddhiḥ samamindriyatvādbudhaḥ paraṃ paśyati svaṃ svabhāvam || 12-195-13||

MHB 12-195-14

यथात्मनोऽङ्गं पतितं पृथिव्यां स्वप्नान्तरे पश्यति चात्मनोऽन्यत् ।
श्रोत्रादियुक्तः सुमनाः सुबुद्धिर्लिङ्गात्तथा गच्छति लिङ्गमन्यत् ॥ १२-१९५-१४॥
yathātmano'ṅgaṃ patitaṃ pṛthivyāṃ svapnāntare paśyati cātmano'nyat |
śrotrādiyuktaḥ sumanāḥ subuddhirliṅgāttathā gacchati liṅgamanyat || 12-195-14||

MHB 12-195-15

उत्पत्तिवृद्धिक्षयसंनिपातैर्न युज्यतेऽसौ परमः शरीरी ।
अनेन लिङ्गेन तु लिङ्गमन्यद्गच्छत्यदृष्टः प्रतिसंधियोगात् ॥ १२-१९५-१५॥
utpattivṛddhikṣayasaṃnipātairna yujyate'sau paramaḥ śarīrī |
anena liṅgena tu liṅgamanyadgacchatyadṛṣṭaḥ pratisaṃdhiyogāt || 12-195-15||

MHB 12-195-16

न चक्षुषा पश्यति रूपमात्मनो न चापि संस्पर्शमुपैति किंचित् ।
न चापि तैः साधयतेऽथ कार्यं ते तं न पश्यन्ति स पश्यते तान् ॥ १२-१९५-१६॥
na cakṣuṣā paśyati rūpamātmano na cāpi saṃsparśamupaiti kiṃcit |
na cāpi taiḥ sādhayate'tha kāryaṃ te taṃ na paśyanti sa paśyate tān || 12-195-16||

MHB 12-195-17

यथा प्रदीपे ज्वलतोऽनलस्य संतापजं रूपमुपैति किंचित् ।
न चान्तरं रूपगुणं बिभर्ति तथैव तद्दृश्यते रूपमस्य ॥ १२-१९५-१७॥
yathā pradīpe jvalato'nalasya saṃtāpajaṃ rūpamupaiti kiṃcit |
na cāntaraṃ rūpaguṇaṃ bibharti tathaiva taddṛśyate rūpamasya || 12-195-17||

MHB 12-195-18

यथा मनुष्यः परिमुच्य कायमदृश्यमन्यद्विशते शरीरम् ।
विसृज्य भूतेषु महत्सु देहं तदाश्रयं चैव बिभर्ति रूपम् ॥ १२-१९५-१८॥
yathā manuṣyaḥ parimucya kāyamadṛśyamanyadviśate śarīram |
visṛjya bhūteṣu mahatsu dehaṃ tadāśrayaṃ caiva bibharti rūpam || 12-195-18||

MHB 12-195-19

खं वायुमग्निं सलिलं तथोर्वीं समन्ततोऽभ्याविशते शरीरी ।
नानाश्रयाः कर्मसु वर्तमानाः श्रोत्रादयः पञ्च गुणाञ्श्रयन्ते ॥ १२-१९५-१९॥
khaṃ vāyumagniṃ salilaṃ tathorvīṃ samantato'bhyāviśate śarīrī |
nānāśrayāḥ karmasu vartamānāḥ śrotrādayaḥ pañca guṇāñśrayante || 12-195-19||

MHB 12-195-20

श्रोत्रं खतो घ्राणमथो पृथिव्यास्तेजोमयं रूपमथो विपाकः ।
जलाश्रयः स्वेद उक्तो रसश्च वाय्वात्मकः स्पर्शकृतो गुणश्च ॥ १२-१९५-२०॥
śrotraṃ khato ghrāṇamatho pṛthivyāstejomayaṃ rūpamatho vipākaḥ |
jalāśrayaḥ sveda ukto rasaśca vāyvātmakaḥ sparśakṛto guṇaśca || 12-195-20||

MHB 12-195-21

महत्सु भूतेषु वसन्ति पञ्च पञ्चेन्द्रियार्थाश्च तथेन्द्रियेषु ।
सर्वाणि चैतानि मनोनुगानि बुद्धिं मनोऽन्वेति मनः स्वभावम् ॥ १२-१९५-२१॥
mahatsu bhūteṣu vasanti pañca pañcendriyārthāśca tathendriyeṣu |
sarvāṇi caitāni manonugāni buddhiṃ mano'nveti manaḥ svabhāvam || 12-195-21||

MHB 12-195-22

शुभाशुभं कर्म कृतं यदस्य तदेव प्रत्याददते स्वदेहे ।
मनोऽनुवर्तन्ति परावराणि जलौकसः स्रोत इवानुकूलम् ॥ १२-१९५-२२॥
śubhāśubhaṃ karma kṛtaṃ yadasya tadeva pratyādadate svadehe |
mano'nuvartanti parāvarāṇi jalaukasaḥ srota ivānukūlam || 12-195-22||

MHB 12-195-23

चलं यथा दृष्टिपथं परैति सूक्ष्मं महद्रूपमिवाभिपाति ।
स्वरूपमालोचयते च रूपं परं तथा बुद्धिपथं परैति ॥ १२-१९५-२३॥
calaṃ yathā dṛṣṭipathaṃ paraiti sūkṣmaṃ mahadrūpamivābhipāti |
svarūpamālocayate ca rūpaṃ paraṃ tathā buddhipathaṃ paraiti || 12-195-23||

Adhyaya: 196/353 (23)

MHB 12-196-1

मनुरुवाच ।
यदिन्द्रियैस्तूपकृतान्पुरस्तात्प्राप्तान्गुणान्संस्मरते चिराय ।
तेष्विन्द्रियेषूपहतेषु पश्चात्स बुद्धिरूपः परमः स्वभावः ॥ १२-१९६-१॥
manuruvāca |
yadindriyaistūpakṛtānpurastātprāptānguṇānsaṃsmarate cirāya |
teṣvindriyeṣūpahateṣu paścātsa buddhirūpaḥ paramaḥ svabhāvaḥ || 12-196-1||

MHB 12-196-2

यथेन्द्रियार्थान्युगपत्समस्तान्नावेक्षते कृत्स्नमतुल्यकालम् ।
यथाबलं संचरते स विद्वांस्तस्मात्स एकः परमः शरीरी ॥ १२-१९६-२॥
yathendriyārthānyugapatsamastānnāvekṣate kṛtsnamatulyakālam |
yathābalaṃ saṃcarate sa vidvāṃstasmātsa ekaḥ paramaḥ śarīrī || 12-196-2||

MHB 12-196-3

रजस्तमः सत्त्वमथो तृतीयं गच्छत्यसौ ज्ञानगुणान्विरूपान् ।
तथेन्द्रियाण्याविशते शरीरी हुताशनं वायुरिवेन्धनस्थम् ॥ १२-१९६-३॥
rajastamaḥ sattvamatho tṛtīyaṃ gacchatyasau jñānaguṇānvirūpān |
tathendriyāṇyāviśate śarīrī hutāśanaṃ vāyurivendhanastham || 12-196-3||

MHB 12-196-4

न चक्षुषा पश्यति रूपमात्मनो न पश्यति स्पर्शनमिन्द्रियेन्द्रियम् ।
न श्रोत्रलिङ्गं श्रवणे निदर्शनं तथागतं पश्यति तद्विनश्यति ॥ १२-१९६-४॥
na cakṣuṣā paśyati rūpamātmano na paśyati sparśanamindriyendriyam |
na śrotraliṅgaṃ śravaṇe nidarśanaṃ tathāgataṃ paśyati tadvinaśyati || 12-196-4||

MHB 12-196-5

श्रोत्रादीनि न पश्यन्ति स्वं स्वमात्मानमात्मना ।
सर्वज्ञः सर्वदर्शी च क्षेत्रज्ञस्तानि पश्यति ॥ १२-१९६-५॥
śrotrādīni na paśyanti svaṃ svamātmānamātmanā |
sarvajñaḥ sarvadarśī ca kṣetrajñastāni paśyati || 12-196-5||

MHB 12-196-6

यथा हिमवतः पार्श्वं पृष्ठं चन्द्रमसो यथा ।
न दृष्टपूर्वं मनुजैर्न च तन्नास्ति तावता ॥ १२-१९६-६॥
yathā himavataḥ pārśvaṃ pṛṣṭhaṃ candramaso yathā |
na dṛṣṭapūrvaṃ manujairna ca tannāsti tāvatā || 12-196-6||

MHB 12-196-7

तद्वद्भूतेषु भूतात्मा सूक्ष्मो ज्ञानात्मवानसौ ।
अदृष्टपूर्वश्चक्षुर्भ्यां न चासौ नास्ति तावता ॥ १२-१९६-७॥
tadvadbhūteṣu bhūtātmā sūkṣmo jñānātmavānasau |
adṛṣṭapūrvaścakṣurbhyāṃ na cāsau nāsti tāvatā || 12-196-7||

MHB 12-196-8

पश्यन्नपि यथा लक्ष्म जगत्सोमे न विन्दति ।
एवमस्ति न वेत्येतन्न च तन्न परायणम् ॥ १२-१९६-८॥
paśyannapi yathā lakṣma jagatsome na vindati |
evamasti na vetyetanna ca tanna parāyaṇam || 12-196-8||

MHB 12-196-9

रूपवन्तमरूपत्वादुदयास्तमये बुधाः ।
धिया समनुपश्यन्ति तद्गताः सवितुर्गतिम् ॥ १२-१९६-९॥
rūpavantamarūpatvādudayāstamaye budhāḥ |
dhiyā samanupaśyanti tadgatāḥ saviturgatim || 12-196-9||

MHB 12-196-10

तथा बुद्धिप्रदीपेन दूरस्थं सुविपश्चितः ।
प्रत्यासन्नं निनीषन्ति ज्ञेयं ज्ञानाभिसंहितम् ॥ १२-१९६-१०॥
tathā buddhipradīpena dūrasthaṃ suvipaścitaḥ |
pratyāsannaṃ ninīṣanti jñeyaṃ jñānābhisaṃhitam || 12-196-10||

MHB 12-196-11

न हि खल्वनुपायेन कश्चिदर्थोऽभिसिध्यति ।
सूत्रजालैर्यथा मत्स्यान्बध्नन्ति जलजीविनः ॥ १२-१९६-११॥
na hi khalvanupāyena kaścidartho'bhisidhyati |
sūtrajālairyathā matsyānbadhnanti jalajīvinaḥ || 12-196-11||

MHB 12-196-12

मृगैर्मृगाणां ग्रहणं पक्षिणां पक्षिभिर्यथा ।
गजानां च गजैरेवं ज्ञेयं ज्ञानेन गृह्यते ॥ १२-१९६-१२॥
mṛgairmṛgāṇāṃ grahaṇaṃ pakṣiṇāṃ pakṣibhiryathā |
gajānāṃ ca gajairevaṃ jñeyaṃ jñānena gṛhyate || 12-196-12||

MHB 12-196-13

अहिरेव ह्यहेः पादान्पश्यतीति निदर्शनम् ।
तद्वन्मूर्तिषु मूर्तिष्ठं ज्ञेयं ज्ञानेन पश्यति ॥ १२-१९६-१३॥
ahireva hyaheḥ pādānpaśyatīti nidarśanam |
tadvanmūrtiṣu mūrtiṣṭhaṃ jñeyaṃ jñānena paśyati || 12-196-13||

MHB 12-196-14

नोत्सहन्ते यथा वेत्तुमिन्द्रियैरिन्द्रियाण्यपि ।
तथैवेह परा बुद्धिः परं बुद्ध्या न पश्यति ॥ १२-१९६-१४॥
notsahante yathā vettumindriyairindriyāṇyapi |
tathaiveha parā buddhiḥ paraṃ buddhyā na paśyati || 12-196-14||

MHB 12-196-15

यथा चन्द्रो ह्यमावास्यामलिङ्गत्वान्न दृश्यते ।
न च नाशोऽस्य भवति तथा विद्धि शरीरिणम् ॥ १२-१९६-१५॥
yathā candro hyamāvāsyāmaliṅgatvānna dṛśyate |
na ca nāśo'sya bhavati tathā viddhi śarīriṇam || 12-196-15||

MHB 12-196-16

क्षीणकोशो ह्यमावास्यां चन्द्रमा न प्रकाशते ।
तद्वन्मूर्तिवियुक्तः सञ्शरीरी नोपलभ्यते ॥ १२-१९६-१६॥
kṣīṇakośo hyamāvāsyāṃ candramā na prakāśate |
tadvanmūrtiviyuktaḥ sañśarīrī nopalabhyate || 12-196-16||

MHB 12-196-17

यथा कोशान्तरं प्राप्य चन्द्रमा भ्राजते पुनः ।
तद्वल्लिङ्गान्तरं प्राप्य शरीरी भ्राजते पुनः ॥ १२-१९६-१७॥
yathā kośāntaraṃ prāpya candramā bhrājate punaḥ |
tadvalliṅgāntaraṃ prāpya śarīrī bhrājate punaḥ || 12-196-17||

MHB 12-196-18

जन्मवृद्धिक्षयश्चास्य प्रत्यक्षेणोपलभ्यते ।
सा तु चन्द्रमसो व्यक्तिर्न तु तस्य शरीरिणः ॥ १२-१९६-१८॥
janmavṛddhikṣayaścāsya pratyakṣeṇopalabhyate |
sā tu candramaso vyaktirna tu tasya śarīriṇaḥ || 12-196-18||

MHB 12-196-19

उत्पत्तिवृद्धिव्ययतो यथा स इति गृह्यते ।
चन्द्र एव त्वमावास्यां तथा भवति मूर्तिमान् ॥ १२-१९६-१९॥
utpattivṛddhivyayato yathā sa iti gṛhyate |
candra eva tvamāvāsyāṃ tathā bhavati mūrtimān || 12-196-19||

MHB 12-196-20

नाभिसर्पद्विमुञ्चद्वा शशिनं दृश्यते तमः ।
विसृजंश्चोपसर्पंश्च तद्वत्पश्य शरीरिणम् ॥ १२-१९६-२०॥
nābhisarpadvimuñcadvā śaśinaṃ dṛśyate tamaḥ |
visṛjaṃścopasarpaṃśca tadvatpaśya śarīriṇam || 12-196-20||

MHB 12-196-21

यथा चन्द्रार्कसंयुक्तं तमस्तदुपलभ्यते ।
तद्वच्छरीरसंयुक्तः शरीरीत्युपलभ्यते ॥ १२-१९६-२१॥
yathā candrārkasaṃyuktaṃ tamastadupalabhyate |
tadvaccharīrasaṃyuktaḥ śarīrītyupalabhyate || 12-196-21||

MHB 12-196-22

यथा चन्द्रार्कनिर्मुक्तः स राहुर्नोपलभ्यते ।
तद्वच्छरीरनिर्मुक्तः शरीरी नोपलभ्यते ॥ १२-१९६-२२॥
yathā candrārkanirmuktaḥ sa rāhurnopalabhyate |
tadvaccharīranirmuktaḥ śarīrī nopalabhyate || 12-196-22||

MHB 12-196-23

यथा चन्द्रो ह्यमावास्यां नक्षत्रैर्युज्यते गतः ।
तद्वच्छरीरनिर्मुक्तः फलैर्युज्यति कर्मणः ॥ १२-१९६-२३॥
yathā candro hyamāvāsyāṃ nakṣatrairyujyate gataḥ |
tadvaccharīranirmuktaḥ phalairyujyati karmaṇaḥ || 12-196-23||

Adhyaya: 197/353 (20)

MHB 12-197-1

मनुरुवाच ।
यथा व्यक्तमिदं शेते स्वप्ने चरति चेतनम् ।
ज्ञानमिन्द्रियसंयुक्तं तद्वत्प्रेत्य भवाभवौ ॥ १२-१९७-१॥
manuruvāca |
yathā vyaktamidaṃ śete svapne carati cetanam |
jñānamindriyasaṃyuktaṃ tadvatpretya bhavābhavau || 12-197-1||

MHB 12-197-2

यथाम्भसि प्रसन्ने तु रूपं पश्यति चक्षुषा ।
तद्वत्प्रसन्नेन्द्रियवाञ्ज्ञेयं ज्ञानेन पश्यति ॥ १२-१९७-२॥
yathāmbhasi prasanne tu rūpaṃ paśyati cakṣuṣā |
tadvatprasannendriyavāñjñeyaṃ jñānena paśyati || 12-197-2||

MHB 12-197-3

स एव लुलिते तस्मिन्यथा रूपं न पश्यति ।
तथेन्द्रियाकुलीभावे ज्ञेयं ज्ञाने न पश्यति ॥ १२-१९७-३॥
sa eva lulite tasminyathā rūpaṃ na paśyati |
tathendriyākulībhāve jñeyaṃ jñāne na paśyati || 12-197-3||

MHB 12-197-4

अबुद्धिरज्ञानकृता अबुद्ध्या दुष्यते मनः ।
दुष्टस्य मनसः पञ्च संप्रदुष्यन्ति मानसाः ॥ १२-१९७-४॥
abuddhirajñānakṛtā abuddhyā duṣyate manaḥ |
duṣṭasya manasaḥ pañca saṃpraduṣyanti mānasāḥ || 12-197-4||

MHB 12-197-5

अज्ञानतृप्तो विषयेष्ववगाढो न दृश्यते ।
अदृष्ट्वैव तु पूतात्मा विषयेभ्यो निवर्तते ॥ १२-१९७-५॥
ajñānatṛpto viṣayeṣvavagāḍho na dṛśyate |
adṛṣṭvaiva tu pūtātmā viṣayebhyo nivartate || 12-197-5||

MHB 12-197-6

तर्षच्छेदो न भवति पुरुषस्येह कल्मषात् ।
निवर्तते तथा तर्षः पापमन्तं गतं यथा ॥ १२-१९७-६॥
tarṣacchedo na bhavati puruṣasyeha kalmaṣāt |
nivartate tathā tarṣaḥ pāpamantaṃ gataṃ yathā || 12-197-6||

MHB 12-197-7

विषयेषु च संसर्गाच्छाश्वतस्य नसंश्रयात् ।
मनसा चान्यदाकाङ्क्षन्परं न प्रतिपद्यते ॥ १२-१९७-७॥
viṣayeṣu ca saṃsargācchāśvatasya nasaṃśrayāt |
manasā cānyadākāṅkṣanparaṃ na pratipadyate || 12-197-7||

MHB 12-197-8

ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्पापस्य कर्मणः ।
अथादर्शतलप्रख्ये पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ १२-१९७-८॥
jñānamutpadyate puṃsāṃ kṣayātpāpasya karmaṇaḥ |
athādarśatalaprakhye paśyatyātmānamātmani || 12-197-8||

MHB 12-197-9

प्रसृतैरिन्द्रियैर्दुःखी तैरेव नियतैः सुखी ।
तस्मादिन्द्रियरूपेभ्यो यच्छेदात्मानमात्मना ॥ १२-१९७-९॥
prasṛtairindriyairduḥkhī taireva niyataiḥ sukhī |
tasmādindriyarūpebhyo yacchedātmānamātmanā || 12-197-9||

MHB 12-197-10

इन्द्रियेभ्यो मनः पूर्वं बुद्धिः परतरा ततः ।
बुद्धेः परतरं ज्ञानं ज्ञानात्परतरं परम् ॥ १२-१९७-१०॥
indriyebhyo manaḥ pūrvaṃ buddhiḥ paratarā tataḥ |
buddheḥ parataraṃ jñānaṃ jñānātparataraṃ param || 12-197-10||

MHB 12-197-11

अव्यक्तात्प्रसृतं ज्ञानं ततो बुद्धिस्ततो मनः ।
मनः श्रोत्रादिभिर्युक्तं शब्दादीन्साधु पश्यति ॥ १२-१९७-११॥
avyaktātprasṛtaṃ jñānaṃ tato buddhistato manaḥ |
manaḥ śrotrādibhiryuktaṃ śabdādīnsādhu paśyati || 12-197-11||

MHB 12-197-12

यस्तांस्त्यजति शब्दादीन्सर्वाश्च व्यक्तयस्तथा ।
विमुञ्चत्याकृतिग्रामांस्तान्मुक्त्वामृतमश्नुते ॥ १२-१९७-१२॥
yastāṃstyajati śabdādīnsarvāśca vyaktayastathā |
vimuñcatyākṛtigrāmāṃstānmuktvāmṛtamaśnute || 12-197-12||

MHB 12-197-13

उद्यन्हि सविता यद्वत्सृजते रश्मिमण्डलम् ।
स एवास्तमुपागच्छंस्तदेवात्मनि यच्छति ॥ १२-१९७-१३॥
udyanhi savitā yadvatsṛjate raśmimaṇḍalam |
sa evāstamupāgacchaṃstadevātmani yacchati || 12-197-13||

MHB 12-197-14

अन्तरात्मा तथा देहमाविश्येन्द्रियरश्मिभिः ।
प्राप्येन्द्रियगुणान्पञ्च सोऽस्तमावृत्य गच्छति ॥ १२-१९७-१४॥
antarātmā tathā dehamāviśyendriyaraśmibhiḥ |
prāpyendriyaguṇānpañca so'stamāvṛtya gacchati || 12-197-14||

MHB 12-197-15

प्रणीतं कर्मणा मार्गं नीयमानः पुनः पुनः ।
प्राप्नोत्ययं कर्मफलं प्रवृद्धं धर्ममात्मवान् ॥ १२-१९७-१५॥
praṇītaṃ karmaṇā mārgaṃ nīyamānaḥ punaḥ punaḥ |
prāpnotyayaṃ karmaphalaṃ pravṛddhaṃ dharmamātmavān || 12-197-15||

MHB 12-197-16

विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः ।
रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥ १२-१९७-१६॥
viṣayā vinivartante nirāhārasya dehinaḥ |
rasavarjaṃ raso'pyasya paraṃ dṛṣṭvā nivartate || 12-197-16||

MHB 12-197-17

बुद्धिः कर्मगुणैर्हीना यदा मनसि वर्तते ।
तदा संपद्यते ब्रह्म तत्रैव प्रलयं गतम् ॥ १२-१९७-१७॥
buddhiḥ karmaguṇairhīnā yadā manasi vartate |
tadā saṃpadyate brahma tatraiva pralayaṃ gatam || 12-197-17||

MHB 12-197-18

अस्पर्शनमशृण्वानमनास्वादमदर्शनम् ।
अघ्राणमवितर्कं च सत्त्वं प्रविशते परम् ॥ १२-१९७-१८॥
asparśanamaśṛṇvānamanāsvādamadarśanam |
aghrāṇamavitarkaṃ ca sattvaṃ praviśate param || 12-197-18||

MHB 12-197-19

मनस्याकृतयो मग्ना मनस्त्वतिगतं मतिम् ।
मतिस्त्वतिगता ज्ञानं ज्ञानं त्वभिगतं परम् ॥ १२-१९७-१९॥
manasyākṛtayo magnā manastvatigataṃ matim |
matistvatigatā jñānaṃ jñānaṃ tvabhigataṃ param || 12-197-19||

MHB 12-197-20

इन्द्रियैर्मनसः सिद्धिर्न बुद्धिं बुध्यते मनः ।
न बुद्धिर्बुध्यतेऽव्यक्तं सूक्ष्मस्त्वेतानि पश्यति ॥ १२-१९७-२०॥
indriyairmanasaḥ siddhirna buddhiṃ budhyate manaḥ |
na buddhirbudhyate'vyaktaṃ sūkṣmastvetāni paśyati || 12-197-20||

Adhyaya: 198/353 (18)

MHB 12-198-1

मनुरुवाच ।
ज्ञानं ज्ञेयाभिनिर्वृत्तं विद्धि ज्ञानगुणं मनः ।
प्रज्ञाकरणसंयुक्तं ततो बुद्धिः प्रवर्तते ॥ १२-१९८-१॥
manuruvāca |
jñānaṃ jñeyābhinirvṛttaṃ viddhi jñānaguṇaṃ manaḥ |
prajñākaraṇasaṃyuktaṃ tato buddhiḥ pravartate || 12-198-1||

MHB 12-198-2

यदा कर्मगुणोपेता बुद्धिर्मनसि वर्तते ।
तदा प्रज्ञायते ब्रह्म ध्यानयोगसमाधिना ॥ १२-१९८-२॥
yadā karmaguṇopetā buddhirmanasi vartate |
tadā prajñāyate brahma dhyānayogasamādhinā || 12-198-2||

MHB 12-198-3

सेयं गुणवती बुद्धिर्गुणेष्वेवाभिवर्तते ।
अवताराभिनिःस्रोतं गिरेः शृङ्गादिवोदकम् ॥ १२-१९८-३॥
seyaṃ guṇavatī buddhirguṇeṣvevābhivartate |
avatārābhiniḥsrotaṃ gireḥ śṛṅgādivodakam || 12-198-3||

MHB 12-198-4

यदा निर्गुणमाप्नोति ध्यानं मनसि पूर्वजम् ।
तदा प्रज्ञायते ब्रह्म निकष्यं निकषे यथा ॥ १२-१९८-४॥
yadā nirguṇamāpnoti dhyānaṃ manasi pūrvajam |
tadā prajñāyate brahma nikaṣyaṃ nikaṣe yathā || 12-198-4||

MHB 12-198-5

मनस्त्वपहृतं बुद्धिमिन्द्रियार्थनिदर्शनम् ।
न समक्षं गुणावेक्षि निर्गुणस्य निदर्शनम् ॥ १२-१९८-५॥
manastvapahṛtaṃ buddhimindriyārthanidarśanam |
na samakṣaṃ guṇāvekṣi nirguṇasya nidarśanam || 12-198-5||

MHB 12-198-6

सर्वाण्येतानि संवार्य द्वाराणि मनसि स्थितः ।
मनस्येकाग्रतां कृत्वा तत्परं प्रतिपद्यते ॥ १२-१९८-६॥
sarvāṇyetāni saṃvārya dvārāṇi manasi sthitaḥ |
manasyekāgratāṃ kṛtvā tatparaṃ pratipadyate || 12-198-6||

MHB 12-198-7

यथा महान्ति भूतानि निवर्तन्ते गुणक्षये ।
तथेन्द्रियाण्युपादाय बुद्धिर्मनसि वर्तते ॥ १२-१९८-७॥
yathā mahānti bhūtāni nivartante guṇakṣaye |
tathendriyāṇyupādāya buddhirmanasi vartate || 12-198-7||

MHB 12-198-8

यदा मनसि सा बुद्धिर्वर्ततेऽन्तरचारिणी ।
व्यवसायगुणोपेता तदा संपद्यते मनः ॥ १२-१९८-८॥
yadā manasi sā buddhirvartate'ntaracāriṇī |
vyavasāyaguṇopetā tadā saṃpadyate manaḥ || 12-198-8||

MHB 12-198-9

गुणवद्भिर्गुणोपेतं यदा ध्यानगुणं मनः ।
तदा सर्वगुणान्हित्वा निर्गुणं प्रतिपद्यते ॥ १२-१९८-९॥
guṇavadbhirguṇopetaṃ yadā dhyānaguṇaṃ manaḥ |
tadā sarvaguṇānhitvā nirguṇaṃ pratipadyate || 12-198-9||

MHB 12-198-10

अव्यक्तस्येह विज्ञाने नास्ति तुल्यं निदर्शनम् ।
यत्र नास्ति पदन्यासः कस्तं विषयमाप्नुयात् ॥ १२-१९८-१०॥
avyaktasyeha vijñāne nāsti tulyaṃ nidarśanam |
yatra nāsti padanyāsaḥ kastaṃ viṣayamāpnuyāt || 12-198-10||

MHB 12-198-11

तपसा चानुमानेन गुणैर्जात्या श्रुतेन च ।
निनीषेत्तत्परं ब्रह्म विशुद्धेनान्तरात्मना ॥ १२-१९८-११॥
tapasā cānumānena guṇairjātyā śrutena ca |
ninīṣettatparaṃ brahma viśuddhenāntarātmanā || 12-198-11||

MHB 12-198-12

गुणहीनो हि तं मार्गं बहिः समनुवर्तते ।
गुणाभावात्प्रकृत्या च निस्तर्क्यं ज्ञेयसंमितम् ॥ १२-१९८-१२॥
guṇahīno hi taṃ mārgaṃ bahiḥ samanuvartate |
guṇābhāvātprakṛtyā ca nistarkyaṃ jñeyasaṃmitam || 12-198-12||

MHB 12-198-13

नैर्गुण्याद्ब्रह्म चाप्नोति सगुणत्वान्निवर्तते ।
गुणप्रसारिणी बुद्धिर्हुताशन इवेन्धने ॥ १२-१९८-१३॥
nairguṇyādbrahma cāpnoti saguṇatvānnivartate |
guṇaprasāriṇī buddhirhutāśana ivendhane || 12-198-13||

MHB 12-198-14

यथा पञ्च विमुक्तानि इन्द्रियाणि स्वकर्मभिः ।
तथा तत्परमं ब्रह्म विमुक्तं प्रकृतेः परम् ॥ १२-१९८-१४॥
yathā pañca vimuktāni indriyāṇi svakarmabhiḥ |
tathā tatparamaṃ brahma vimuktaṃ prakṛteḥ param || 12-198-14||

MHB 12-198-15

एवं प्रकृतितः सर्वे प्रभवन्ति शरीरिणः ।
निवर्तन्ते निवृत्तौ च सर्गं नैवोपयान्ति च ॥ १२-१९८-१५॥
evaṃ prakṛtitaḥ sarve prabhavanti śarīriṇaḥ |
nivartante nivṛttau ca sargaṃ naivopayānti ca || 12-198-15||

MHB 12-198-16

पुरुषः प्रकृतिर्बुद्धिर्विशेषाश्चेन्द्रियाणि च ।
अहंकारोऽभिमानश्च संभूतो भूतसंज्ञकः ॥ १२-१९८-१६॥
puruṣaḥ prakṛtirbuddhirviśeṣāścendriyāṇi ca |
ahaṃkāro'bhimānaśca saṃbhūto bhūtasaṃjñakaḥ || 12-198-16||

MHB 12-198-17

एकस्याद्या प्रवृत्तिस्तु प्रधानात्संप्रवर्तते ।
द्वितीया मिथुनव्यक्तिमविशेषान्नियच्छति ॥ १२-१९८-१७॥
ekasyādyā pravṛttistu pradhānātsaṃpravartate |
dvitīyā mithunavyaktimaviśeṣānniyacchati || 12-198-17||

MHB 12-198-18

धर्मादुत्कृष्यते श्रेयस्तथाश्रेयोऽप्यधर्मतः ।
रागवान्प्रकृतिं ह्येति विरक्तो ज्ञानवान्भवेत् ॥ १२-१९८-१८॥
dharmādutkṛṣyate śreyastathāśreyo'pyadharmataḥ |
rāgavānprakṛtiṃ hyeti virakto jñānavānbhavet || 12-198-18||

Adhyaya: 199/353 (32)

MHB 12-199-1

मनुरुवाच ।
यदा ते पञ्चभिः पञ्च विमुक्ता मनसा सह ।
अथ तद्द्रक्ष्यसे ब्रह्म मणौ सूत्रमिवार्पितम् ॥ १२-१९९-१॥
manuruvāca |
yadā te pañcabhiḥ pañca vimuktā manasā saha |
atha taddrakṣyase brahma maṇau sūtramivārpitam || 12-199-1||

MHB 12-199-2

तदेव च यथा सूत्रं सुवर्णे वर्तते पुनः ।
मुक्तास्वथ प्रवालेषु मृन्मये राजते तथा ॥ १२-१९९-२॥
tadeva ca yathā sūtraṃ suvarṇe vartate punaḥ |
muktāsvatha pravāleṣu mṛnmaye rājate tathā || 12-199-2||

MHB 12-199-3

तद्वद्गोषु मनुष्येषु तद्वद्धस्तिमृगादिषु ।
तद्वत्कीटपतंगेषु प्रसक्तात्मा स्वकर्मभिः ॥ १२-१९९-३॥
tadvadgoṣu manuṣyeṣu tadvaddhastimṛgādiṣu |
tadvatkīṭapataṃgeṣu prasaktātmā svakarmabhiḥ || 12-199-3||

MHB 12-199-4

येन येन शरीरेण यद्यत्कर्म करोत्ययम् ।
तेन तेन शरीरेण तत्तत्फलमुपाश्नुते ॥ १२-१९९-४॥
yena yena śarīreṇa yadyatkarma karotyayam |
tena tena śarīreṇa tattatphalamupāśnute || 12-199-4||

MHB 12-199-5

यथा ह्येकरसा भूमिरोषध्यात्मानुसारिणी ।
तथा कर्मानुगा बुद्धिरन्तरात्मानुदर्शिनी ॥ १२-१९९-५॥
yathā hyekarasā bhūmiroṣadhyātmānusāriṇī |
tathā karmānugā buddhirantarātmānudarśinī || 12-199-5||

MHB 12-199-6

ज्ञानपूर्वोद्भवा लिप्सा लिप्सापूर्वाभिसंधिता ।
अभिसंधिपूर्वकं कर्म कर्ममूलं ततः फलम् ॥ १२-१९९-६॥
jñānapūrvodbhavā lipsā lipsāpūrvābhisaṃdhitā |
abhisaṃdhipūrvakaṃ karma karmamūlaṃ tataḥ phalam || 12-199-6||

MHB 12-199-7

फलं कर्मात्मकं विद्यात्कर्म ज्ञेयात्मकं तथा ।
ज्ञेयं ज्ञानात्मकं विद्याज्ज्ञानं सदसदात्मकम् ॥ १२-१९९-७॥
phalaṃ karmātmakaṃ vidyātkarma jñeyātmakaṃ tathā |
jñeyaṃ jñānātmakaṃ vidyājjñānaṃ sadasadātmakam || 12-199-7||

MHB 12-199-8

ज्ञानानां च फलानां च ज्ञेयानां कर्मणां तथा ।
क्षयान्ते तत्फलं दिव्यं ज्ञानं ज्ञेयप्रतिष्ठितम् ॥ १२-१९९-८॥
jñānānāṃ ca phalānāṃ ca jñeyānāṃ karmaṇāṃ tathā |
kṣayānte tatphalaṃ divyaṃ jñānaṃ jñeyapratiṣṭhitam || 12-199-8||

MHB 12-199-9

महद्धि परमं भूतं युक्ताः पश्यन्ति योगिनः ।
अबुधास्तं न पश्यन्ति ह्यात्मस्था गुणबुद्धयः ॥ १२-१९९-९॥
mahaddhi paramaṃ bhūtaṃ yuktāḥ paśyanti yoginaḥ |
abudhāstaṃ na paśyanti hyātmasthā guṇabuddhayaḥ || 12-199-9||

MHB 12-199-10

पृथिवीरूपतो रूपमपामिह महत्तरम् ।
अद्भ्यो महत्तरं तेजस्तेजसः पवनो महान् ॥ १२-१९९-१०॥
pṛthivīrūpato rūpamapāmiha mahattaram |
adbhyo mahattaraṃ tejastejasaḥ pavano mahān || 12-199-10||

MHB 12-199-11

पवनाच्च महद्व्योम तस्मात्परतरं मनः ।
मनसो महती बुद्धिर्बुद्धेः कालो महान्स्मृतः ॥ १२-१९९-११॥
pavanācca mahadvyoma tasmātparataraṃ manaḥ |
manaso mahatī buddhirbuddheḥ kālo mahānsmṛtaḥ || 12-199-11||

MHB 12-199-12

कालात्स भगवान्विष्णुर्यस्य सर्वमिदं जगत् ।
नादिर्न मध्यं नैवान्तस्तस्य देवस्य विद्यते ॥ १२-१९९-१२॥
kālātsa bhagavānviṣṇuryasya sarvamidaṃ jagat |
nādirna madhyaṃ naivāntastasya devasya vidyate || 12-199-12||

MHB 12-199-13

अनादित्वादमध्यत्वादनन्तत्वाच्च सोऽव्ययः ।
अत्येति सर्वदुःखानि दुःखं ह्यन्तवदुच्यते ॥ १२-१९९-१३॥
anāditvādamadhyatvādanantatvācca so'vyayaḥ |
atyeti sarvaduḥkhāni duḥkhaṃ hyantavaducyate || 12-199-13||

MHB 12-199-14

तद्ब्रह्म परमं प्रोक्तं तद्धाम परमं स्मृतम् ।
तद्गत्वा कालविषयाद्विमुक्ता मोक्षमाश्रिताः ॥ १२-१९९-१४॥
tadbrahma paramaṃ proktaṃ taddhāma paramaṃ smṛtam |
tadgatvā kālaviṣayādvimuktā mokṣamāśritāḥ || 12-199-14||

MHB 12-199-15

गुणैस्त्वेतैः प्रकाशन्ते निर्गुणत्वात्ततः परम् ।
निवृत्तिलक्षणो धर्मस्तथानन्त्याय कल्पते ॥ १२-१९९-१५॥
guṇaistvetaiḥ prakāśante nirguṇatvāttataḥ param |
nivṛttilakṣaṇo dharmastathānantyāya kalpate || 12-199-15||

MHB 12-199-16

ऋचो यजूंषि सामानि शरीराणि व्यपाश्रिताः ।
जिह्वाग्रेषु प्रवर्तन्ते यत्नसाध्या विनाशिनः ॥ १२-१९९-१६॥
ṛco yajūṃṣi sāmāni śarīrāṇi vyapāśritāḥ |
jihvāgreṣu pravartante yatnasādhyā vināśinaḥ || 12-199-16||

MHB 12-199-17

न चैवमिष्यते ब्रह्म शरीराश्रयसंभवम् ।
न यत्नसाध्यं तद्ब्रह्म नादिमध्यं न चान्तवत् ॥ १२-१९९-१७॥
na caivamiṣyate brahma śarīrāśrayasaṃbhavam |
na yatnasādhyaṃ tadbrahma nādimadhyaṃ na cāntavat || 12-199-17||

MHB 12-199-18

ऋचामादिस्तथा साम्नां यजुषामादिरुच्यते ।
अन्तश्चादिमतां दृष्टो न चादिर्ब्रह्मणः स्मृतः ॥ १२-१९९-१८॥
ṛcāmādistathā sāmnāṃ yajuṣāmādirucyate |
antaścādimatāṃ dṛṣṭo na cādirbrahmaṇaḥ smṛtaḥ || 12-199-18||

MHB 12-199-19

अनादित्वादनन्तत्वात्तदनन्तमथाव्ययम् ।
अव्ययत्वाच्च निर्द्वंद्वं द्वंद्वाभावात्ततः परम् ॥ १२-१९९-१९॥
anāditvādanantatvāttadanantamathāvyayam |
avyayatvācca nirdvaṃdvaṃ dvaṃdvābhāvāttataḥ param || 12-199-19||

MHB 12-199-20

अदृष्टतोऽनुपायाच्चाप्यभिसंधेश्च कर्मणः ।
न तेन मर्त्याः पश्यन्ति येन गच्छन्ति तत्परम् ॥ १२-१९९-२०॥
adṛṣṭato'nupāyāccāpyabhisaṃdheśca karmaṇaḥ |
na tena martyāḥ paśyanti yena gacchanti tatparam || 12-199-20||

MHB 12-199-21

विषयेषु च संसर्गाच्छाश्वतस्य च दर्शनात् ।
मनसा चान्यदाकाङ्क्षन्परं न प्रतिपद्यते ॥ १२-१९९-२१॥
viṣayeṣu ca saṃsargācchāśvatasya ca darśanāt |
manasā cānyadākāṅkṣanparaṃ na pratipadyate || 12-199-21||

MHB 12-199-22

गुणान्यदिह पश्यन्ति तदिच्छन्त्यपरे जनाः ।
परं नैवाभिकाङ्क्षन्ति निर्गुणत्वाद्गुणार्थिनः ॥ १२-१९९-२२॥
guṇānyadiha paśyanti tadicchantyapare janāḥ |
paraṃ naivābhikāṅkṣanti nirguṇatvādguṇārthinaḥ || 12-199-22||

MHB 12-199-23

गुणैर्यस्त्ववरैर्युक्तः कथं विद्याद्गुणानिमान् ।
अनुमानाद्धि गन्तव्यं गुणैरवयवैः सह ॥ १२-१९९-२३॥
guṇairyastvavarairyuktaḥ kathaṃ vidyādguṇānimān |
anumānāddhi gantavyaṃ guṇairavayavaiḥ saha || 12-199-23||

MHB 12-199-24

सूक्ष्मेण मनसा विद्मो वाचा वक्तुं न शक्नुमः ।
मनो हि मनसा ग्राह्यं दर्शनेन च दर्शनम् ॥ १२-१९९-२४॥
sūkṣmeṇa manasā vidmo vācā vaktuṃ na śaknumaḥ |
mano hi manasā grāhyaṃ darśanena ca darśanam || 12-199-24||

MHB 12-199-25

ज्ञानेन निर्मलीकृत्य बुद्धिं बुद्ध्या तथा मनः ।
मनसा चेन्द्रियग्राममनन्तं प्रतिपद्यते ॥ १२-१९९-२५॥
jñānena nirmalīkṛtya buddhiṃ buddhyā tathā manaḥ |
manasā cendriyagrāmamanantaṃ pratipadyate || 12-199-25||

MHB 12-199-26

बुद्धिप्रहीणो मनसासमृद्धस्तथा निराशीर्गुणतामुपैति ।
परं त्यजन्तीह विलोभ्यमाना हुताशनं वायुरिवेन्धनस्थम् ॥ १२-१९९-२६॥
buddhiprahīṇo manasāsamṛddhastathā nirāśīrguṇatāmupaiti |
paraṃ tyajantīha vilobhyamānā hutāśanaṃ vāyurivendhanastham || 12-199-26||

MHB 12-199-27

गुणादाने विप्रयोगे च तेषां मनः सदा बुद्धिपरावराभ्याम् ।
अनेनैव विधिना संप्रवृत्तो गुणादाने ब्रह्मशरीरमेति ॥ १२-१९९-२७॥
guṇādāne viprayoge ca teṣāṃ manaḥ sadā buddhiparāvarābhyām |
anenaiva vidhinā saṃpravṛtto guṇādāne brahmaśarīrameti || 12-199-27||

MHB 12-199-28

अव्यक्तात्मा पुरुषोऽव्यक्तकर्मा सोऽव्यक्तत्वं गच्छति ह्यन्तकाले ।
तैरेवायं चेन्द्रियैर्वर्धमानैर्ग्लायद्भिर्वा वर्तते कर्मरूपः ॥ १२-१९९-२८॥
avyaktātmā puruṣo'vyaktakarmā so'vyaktatvaṃ gacchati hyantakāle |
tairevāyaṃ cendriyairvardhamānairglāyadbhirvā vartate karmarūpaḥ || 12-199-28||

MHB 12-199-29

सर्वैरयं चेन्द्रियैः संप्रयुक्तो देहः प्राप्तः पञ्चभूताश्रयः स्यात् ।
नासामर्थ्याद्गच्छति कर्मणेह हीनस्तेन परमेणाव्ययेन ॥ १२-१९९-२९॥
sarvairayaṃ cendriyaiḥ saṃprayukto dehaḥ prāptaḥ pañcabhūtāśrayaḥ syāt |
nāsāmarthyādgacchati karmaṇeha hīnastena parameṇāvyayena || 12-199-29||

MHB 12-199-30

पृथ्व्या नरः पश्यति नान्तमस्या ह्यन्तश्चास्या भविता चेति विद्धि ।
परं नयन्तीह विलोभ्यमानं यथा प्लवं वायुरिवार्णवस्थम् ॥ १२-१९९-३०॥
pṛthvyā naraḥ paśyati nāntamasyā hyantaścāsyā bhavitā ceti viddhi |
paraṃ nayantīha vilobhyamānaṃ yathā plavaṃ vāyurivārṇavastham || 12-199-30||

MHB 12-199-31

दिवाकरो गुणमुपलभ्य निर्गुणो यथा भवेद्व्यपगतरश्मिमण्डलः ।
तथा ह्यसौ मुनिरिह निर्विशेषवान्स निर्गुणं प्रविशति ब्रह्म चाव्ययम् ॥ १२-१९९-३१॥
divākaro guṇamupalabhya nirguṇo yathā bhavedvyapagataraśmimaṇḍalaḥ |
tathā hyasau muniriha nirviśeṣavānsa nirguṇaṃ praviśati brahma cāvyayam || 12-199-31||

MHB 12-199-32

अनागतिं सुकृतिमतां परां गतिं स्वयंभुवं प्रभवनिधानमव्ययम् ।
सनातनं यदमृतमव्ययं पदं विचार्य तं शमममृतत्वमश्नुते ॥ १२-१९९-३२॥
anāgatiṃ sukṛtimatāṃ parāṃ gatiṃ svayaṃbhuvaṃ prabhavanidhānamavyayam |
sanātanaṃ yadamṛtamavyayaṃ padaṃ vicārya taṃ śamamamṛtatvamaśnute || 12-199-32||

Adhyaya: 200/353 (46)

MHB 12-200-1

युधिष्ठिर उवाच ।
पितामह महाप्राज्ञ पुण्डरीकाक्षमच्युतम् ।
कर्तारमकृतं विष्णुं भूतानां प्रभवाप्ययम् ॥ १२-२००-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
pitāmaha mahāprājña puṇḍarīkākṣamacyutam |
kartāramakṛtaṃ viṣṇuṃ bhūtānāṃ prabhavāpyayam || 12-200-1||

MHB 12-200-2

नारायणं हृषीकेशं गोविन्दमपराजितम् ।
तत्त्वेन भरतश्रेष्ठ श्रोतुमिच्छामि केशवम् ॥ १२-२००-२॥
nārāyaṇaṃ hṛṣīkeśaṃ govindamaparājitam |
tattvena bharataśreṣṭha śrotumicchāmi keśavam || 12-200-2||

MHB 12-200-3

भीष्म उवाच ।
श्रुतोऽयमर्थो रामस्य जामदग्न्यस्य जल्पतः ।
नारदस्य च देवर्षेः कृष्णद्वैपायनस्य च ॥ १२-२००-३॥
bhīṣma uvāca |
śruto'yamartho rāmasya jāmadagnyasya jalpataḥ |
nāradasya ca devarṣeḥ kṛṣṇadvaipāyanasya ca || 12-200-3||

MHB 12-200-4

असितो देवलस्तात वाल्मीकिश्च महातपाः ।
मार्कण्डेयश्च गोविन्दे कथयत्यद्भुतं महत् ॥ १२-२००-४॥
asito devalastāta vālmīkiśca mahātapāḥ |
mārkaṇḍeyaśca govinde kathayatyadbhutaṃ mahat || 12-200-4||

MHB 12-200-5

केशवो भरतश्रेष्ठ भगवानीश्वरः प्रभुः ।
पुरुषः सर्वमित्येव श्रूयते बहुधा विभुः ॥ १२-२००-५॥
keśavo bharataśreṣṭha bhagavānīśvaraḥ prabhuḥ |
puruṣaḥ sarvamityeva śrūyate bahudhā vibhuḥ || 12-200-5||

MHB 12-200-6

किं तु यानि विदुर्लोके ब्राह्मणाः शार्ङ्गधन्वनः ।
माहात्म्यानि महाबाहो शृणु तानि युधिष्ठिर ॥ १२-२००-६॥
kiṃ tu yāni vidurloke brāhmaṇāḥ śārṅgadhanvanaḥ |
māhātmyāni mahābāho śṛṇu tāni yudhiṣṭhira || 12-200-6||

MHB 12-200-7

यानि चाहुर्मनुष्येन्द्र ये पुराणविदो जनाः ।
अशेषेण हि गोविन्दे कीर्तयिष्यामि तान्यहम् ॥ १२-२००-७॥
yāni cāhurmanuṣyendra ye purāṇavido janāḥ |
aśeṣeṇa hi govinde kīrtayiṣyāmi tānyaham || 12-200-7||

MHB 12-200-8

महाभूतानि भूतात्मा महात्मा पुरुषोत्तमः ।
वायुर्ज्योतिस्तथा चापः खं गां चैवान्वकल्पयत् ॥ १२-२००-८॥
mahābhūtāni bhūtātmā mahātmā puruṣottamaḥ |
vāyurjyotistathā cāpaḥ khaṃ gāṃ caivānvakalpayat || 12-200-8||

MHB 12-200-9

स दृष्ट्वा पृथिवीं चैव सर्वभूतेश्वरः प्रभुः ।
अप्स्वेव शयनं चक्रे महात्मा पुरुषोत्तमः ॥ १२-२००-९॥
sa dṛṣṭvā pṛthivīṃ caiva sarvabhūteśvaraḥ prabhuḥ |
apsveva śayanaṃ cakre mahātmā puruṣottamaḥ || 12-200-9||

MHB 12-200-10

सर्वतेजोमयस्तस्मिञ्शयानः शयने शुभे ।
सोऽग्रजं सर्वभूतानां संकर्षणमचिन्तयत् ॥ १२-२००-१०॥
sarvatejomayastasmiñśayānaḥ śayane śubhe |
so'grajaṃ sarvabhūtānāṃ saṃkarṣaṇamacintayat || 12-200-10||

MHB 12-200-11

आश्रयं सर्वभूतानां मनसेति विशुश्रुम ।
स धारयति भूतात्मा उभे भूतभविष्यती ॥ १२-२००-११॥
āśrayaṃ sarvabhūtānāṃ manaseti viśuśruma |
sa dhārayati bhūtātmā ubhe bhūtabhaviṣyatī || 12-200-11||

MHB 12-200-12

ततस्तस्मिन्महाबाहो प्रादुर्भूते महात्मनि ।
भास्करप्रतिमं दिव्यं नाभ्यां पद्ममजायत ॥ १२-२००-१२॥
tatastasminmahābāho prādurbhūte mahātmani |
bhāskarapratimaṃ divyaṃ nābhyāṃ padmamajāyata || 12-200-12||

MHB 12-200-13

स तत्र भगवान्देवः पुष्करे भासयन्दिशः ।
ब्रह्मा समभवत्तात सर्वभूतपितामहः ॥ १२-२००-१३॥
sa tatra bhagavāndevaḥ puṣkare bhāsayandiśaḥ |
brahmā samabhavattāta sarvabhūtapitāmahaḥ || 12-200-13||

MHB 12-200-14

तस्मिन्नपि महाबाहो प्रादुर्भूते महात्मनि ।
तमसः पूर्वजो जज्ञे मधुर्नाम महासुरः ॥ १२-२००-१४॥
tasminnapi mahābāho prādurbhūte mahātmani |
tamasaḥ pūrvajo jajñe madhurnāma mahāsuraḥ || 12-200-14||

MHB 12-200-15

तमुग्रमुग्रकर्माणमुग्रां बुद्धिं समास्थितम् ।
ब्रह्मणोपचितिं कुर्वञ्जघान पुरुषोत्तमः ॥ १२-२००-१५॥
tamugramugrakarmāṇamugrāṃ buddhiṃ samāsthitam |
brahmaṇopacitiṃ kurvañjaghāna puruṣottamaḥ || 12-200-15||

MHB 12-200-16

तस्य तात वधात्सर्वे देवदानवमानवाः ।
मधुसूदनमित्याहुर्वृषभं सर्वसात्वताम् ॥ १२-२००-१६॥
tasya tāta vadhātsarve devadānavamānavāḥ |
madhusūdanamityāhurvṛṣabhaṃ sarvasātvatām || 12-200-16||

MHB 12-200-17

ब्रह्मा तु ससृजे पुत्रान्मानसान्दक्षसप्तमान् ।
मरीचिमत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् ॥ १२-२००-१७॥
brahmā tu sasṛje putrānmānasāndakṣasaptamān |
marīcimatryaṅgirasau pulastyaṃ pulahaṃ kratum || 12-200-17||

MHB 12-200-18

मरीचिः कश्यपं तात पुत्रं चासृजदग्रजम् ।
मानसं जनयामास तैजसं ब्रह्मसत्तमम् ॥ १२-२००-१८॥
marīciḥ kaśyapaṃ tāta putraṃ cāsṛjadagrajam |
mānasaṃ janayāmāsa taijasaṃ brahmasattamam || 12-200-18||

MHB 12-200-19

अङ्गुष्ठादसृजद्ब्रह्मा मरीचेरपि पूर्वजम् ।
सोऽभवद्भरतश्रेष्ठ दक्षो नाम प्रजापतिः ॥ १२-२००-१९॥
aṅguṣṭhādasṛjadbrahmā marīcerapi pūrvajam |
so'bhavadbharataśreṣṭha dakṣo nāma prajāpatiḥ || 12-200-19||

MHB 12-200-20

तस्य पूर्वमजायन्त दश तिस्रश्च भारत ।
प्रजापतेर्दुहितरस्तासां ज्येष्ठाभवद्दितिः ॥ १२-२००-२०॥
tasya pūrvamajāyanta daśa tisraśca bhārata |
prajāpaterduhitarastāsāṃ jyeṣṭhābhavadditiḥ || 12-200-20||

MHB 12-200-21

सर्वधर्मविशेषज्ञः पुण्यकीर्तिर्महायशाः ।
मारीचः कश्यपस्तात सर्वासामभवत्पतिः ॥ १२-२००-२१॥
sarvadharmaviśeṣajñaḥ puṇyakīrtirmahāyaśāḥ |
mārīcaḥ kaśyapastāta sarvāsāmabhavatpatiḥ || 12-200-21||

MHB 12-200-22

उत्पाद्य तु महाभागस्तासामवरजा दश ।
ददौ धर्माय धर्मज्ञो दक्ष एव प्रजापतिः ॥ १२-२००-२२॥
utpādya tu mahābhāgastāsāmavarajā daśa |
dadau dharmāya dharmajño dakṣa eva prajāpatiḥ || 12-200-22||

MHB 12-200-23

धर्मस्य वसवः पुत्रा रुद्राश्चामिततेजसः ।
विश्वेदेवाश्च साध्याश्च मरुत्वन्तश्च भारत ॥ १२-२००-२३॥
dharmasya vasavaḥ putrā rudrāścāmitatejasaḥ |
viśvedevāśca sādhyāśca marutvantaśca bhārata || 12-200-23||

MHB 12-200-24

अपरास्तु यवीयस्यस्ताभ्योऽन्याः सप्तविंशतिः ।
सोमस्तासां महाभागः सर्वासामभवत्पतिः ॥ १२-२००-२४॥
aparāstu yavīyasyastābhyo'nyāḥ saptaviṃśatiḥ |
somastāsāṃ mahābhāgaḥ sarvāsāmabhavatpatiḥ || 12-200-24||

MHB 12-200-25

इतरास्तु व्यजायन्त गन्धर्वांस्तुरगान्द्विजान् ।
गाश्च किंपुरुषान्मत्स्यानौद्भिदांश्च वनस्पतीन् ॥ १२-२००-२५॥
itarāstu vyajāyanta gandharvāṃsturagāndvijān |
gāśca kiṃpuruṣānmatsyānaudbhidāṃśca vanaspatīn || 12-200-25||

MHB 12-200-26

आदित्यानदितिर्जज्ञे देवश्रेष्ठान्महाबलान् ।
तेषां विष्णुर्वामनोऽभूद्गोविन्दश्चाभवत्प्रभुः ॥ १२-२००-२६॥
ādityānaditirjajñe devaśreṣṭhānmahābalān |
teṣāṃ viṣṇurvāmano'bhūdgovindaścābhavatprabhuḥ || 12-200-26||

MHB 12-200-27

तस्य विक्रमणादेव देवानां श्रीर्व्यवर्धत ।
दानवाश्च पराभूता दैतेयी चासुरी प्रजा ॥ १२-२००-२७॥
tasya vikramaṇādeva devānāṃ śrīrvyavardhata |
dānavāśca parābhūtā daiteyī cāsurī prajā || 12-200-27||

MHB 12-200-28

विप्रचित्तिप्रधानांश्च दानवानसृजद्दनुः ।
दितिस्तु सर्वानसुरान्महासत्त्वान्व्यजायत ॥ १२-२००-२८॥
vipracittipradhānāṃśca dānavānasṛjaddanuḥ |
ditistu sarvānasurānmahāsattvānvyajāyata || 12-200-28||

MHB 12-200-29

अहोरात्रं च कालं च यथर्तु मधुसूदनः ।
पूर्वाह्णं चापराह्णं च सर्वमेवान्वकल्पयत् ॥ १२-२००-२९॥
ahorātraṃ ca kālaṃ ca yathartu madhusūdanaḥ |
pūrvāhṇaṃ cāparāhṇaṃ ca sarvamevānvakalpayat || 12-200-29||

MHB 12-200-30

बुद्ध्यापः सोऽसृजन्मेघांस्तथा स्थावरजङ्गमान् ।
पृथिवीं सोऽसृजद्विश्वां सहितां भूरितेजसा ॥ १२-२००-३०॥
buddhyāpaḥ so'sṛjanmeghāṃstathā sthāvarajaṅgamān |
pṛthivīṃ so'sṛjadviśvāṃ sahitāṃ bhūritejasā || 12-200-30||

MHB 12-200-31

ततः कृष्णो महाबाहुः पुनरेव युधिष्ठिर ।
ब्राह्मणानां शतं श्रेष्ठं मुखादसृजत प्रभुः ॥ १२-२००-३१॥
tataḥ kṛṣṇo mahābāhuḥ punareva yudhiṣṭhira |
brāhmaṇānāṃ śataṃ śreṣṭhaṃ mukhādasṛjata prabhuḥ || 12-200-31||

MHB 12-200-32

बाहुभ्यां क्षत्रियशतं वैश्यानामूरुतः शतम् ।
पद्भ्यां शूद्रशतं चैव केशवो भरतर्षभ ॥ १२-२००-३२॥
bāhubhyāṃ kṣatriyaśataṃ vaiśyānāmūrutaḥ śatam |
padbhyāṃ śūdraśataṃ caiva keśavo bharatarṣabha || 12-200-32||

MHB 12-200-33

स एवं चतुरो वर्णान्समुत्पाद्य महायशाः ।
अध्यक्षं सर्वभूतानां धातारमकरोत्प्रभुः ॥ १२-२००-३३॥
sa evaṃ caturo varṇānsamutpādya mahāyaśāḥ |
adhyakṣaṃ sarvabhūtānāṃ dhātāramakarotprabhuḥ || 12-200-33||

MHB 12-200-34

यावद्यावदभूच्छ्रद्धा देहं धारयितुं नृणाम् ।
तावत्तावदजीवंस्ते नासीद्यमकृतं भयम् ॥ १२-२००-३४॥
yāvadyāvadabhūcchraddhā dehaṃ dhārayituṃ nṛṇām |
tāvattāvadajīvaṃste nāsīdyamakṛtaṃ bhayam || 12-200-34||

MHB 12-200-35

न चैषां मैथुनो धर्मो बभूव भरतर्षभ ।
संकल्पादेव चैतेषामपत्यमुदपद्यत ॥ १२-२००-३५॥
na caiṣāṃ maithuno dharmo babhūva bharatarṣabha |
saṃkalpādeva caiteṣāmapatyamudapadyata || 12-200-35||

MHB 12-200-36

तत्र त्रेतायुगे काले संकल्पाज्जायते प्रजा ।
न ह्यभून्मैथुनो धर्मस्तेषामपि जनाधिप ॥ १२-२००-३६॥
tatra tretāyuge kāle saṃkalpājjāyate prajā |
na hyabhūnmaithuno dharmasteṣāmapi janādhipa || 12-200-36||

MHB 12-200-37

द्वापरे मैथुनो धर्मः प्रजानामभवन्नृप ।
तथा कलियुगे राजन्द्वंद्वमापेदिरे जनाः ॥ १२-२००-३७॥
dvāpare maithuno dharmaḥ prajānāmabhavannṛpa |
tathā kaliyuge rājandvaṃdvamāpedire janāḥ || 12-200-37||

MHB 12-200-38

एष भूतपतिस्तात स्वध्यक्षश्च प्रकीर्तितः ।
निरध्यक्षांस्तु कौन्तेय कीर्तयिष्यामि तानपि ॥ १२-२००-३८॥
eṣa bhūtapatistāta svadhyakṣaśca prakīrtitaḥ |
niradhyakṣāṃstu kaunteya kīrtayiṣyāmi tānapi || 12-200-38||

MHB 12-200-39

दक्षिणापथजन्मानः सर्वे तलवरान्ध्रकाः ।
उत्साः पुलिन्दाः शबराश्चूचुपा मण्डपैः सह ॥ १२-२००-३९॥
dakṣiṇāpathajanmānaḥ sarve talavarāndhrakāḥ |
utsāḥ pulindāḥ śabarāścūcupā maṇḍapaiḥ saha || 12-200-39||

MHB 12-200-40

उत्तरापथजन्मानः कीर्तयिष्यामि तानपि ।
यौनकाम्बोजगान्धाराः किराता बर्बरैः सह ॥ १२-२००-४०॥
uttarāpathajanmānaḥ kīrtayiṣyāmi tānapi |
yaunakāmbojagāndhārāḥ kirātā barbaraiḥ saha || 12-200-40||

MHB 12-200-41

एते पापकृतस्तात चरन्ति पृथिवीमिमाम् ।
श्वकाकबलगृध्राणां सधर्माणो नराधिप ॥ १२-२००-४१॥
ete pāpakṛtastāta caranti pṛthivīmimām |
śvakākabalagṛdhrāṇāṃ sadharmāṇo narādhipa || 12-200-41||

MHB 12-200-42

नैते कृतयुगे तात चरन्ति पृथिवीमिमाम् ।
त्रेताप्रभृति वर्तन्ते ते जना भरतर्षभ ॥ १२-२००-४२॥
naite kṛtayuge tāta caranti pṛthivīmimām |
tretāprabhṛti vartante te janā bharatarṣabha || 12-200-42||

MHB 12-200-43

ततस्तस्मिन्महाघोरे संध्याकाले युगान्तिके ।
राजानः समसज्जन्त समासाद्येतरेतरम् ॥ १२-२००-४३॥
tatastasminmahāghore saṃdhyākāle yugāntike |
rājānaḥ samasajjanta samāsādyetaretaram || 12-200-43||

MHB 12-200-44

एवमेष कुरुश्रेष्ठ प्रादुर्भावो महात्मनः ।
देवदेवर्षिराचष्ट नारदः सर्वलोकदृक् ॥ १२-२००-४४॥
evameṣa kuruśreṣṭha prādurbhāvo mahātmanaḥ |
devadevarṣirācaṣṭa nāradaḥ sarvalokadṛk || 12-200-44||

MHB 12-200-45

नारदोऽप्यथ कृष्णस्य परं मेने नराधिप ।
शाश्वतत्वं महाबाहो यथावद्भरतर्षभ ॥ १२-२००-४५॥
nārado'pyatha kṛṣṇasya paraṃ mene narādhipa |
śāśvatatvaṃ mahābāho yathāvadbharatarṣabha || 12-200-45||

MHB 12-200-46

एवमेष महाबाहुः केशवः सत्यविक्रमः ।
अचिन्त्यः पुण्डरीकाक्षो नैष केवलमानुषः ॥ १२-२००-४६॥
evameṣa mahābāhuḥ keśavaḥ satyavikramaḥ |
acintyaḥ puṇḍarīkākṣo naiṣa kevalamānuṣaḥ || 12-200-46||

Adhyaya: 201/353 (35)

MHB 12-201-1

युधिष्ठिर उवाच ।
के पूर्वमासन्पतयः प्रजानां भरतर्षभ ।
के चर्षयो महाभागा दिक्षु प्रत्येकशः स्मृताः ॥ १२-२०१-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
ke pūrvamāsanpatayaḥ prajānāṃ bharatarṣabha |
ke carṣayo mahābhāgā dikṣu pratyekaśaḥ smṛtāḥ || 12-201-1||

MHB 12-201-2

भीष्म उवाच ।
श्रूयतां भरतश्रेष्ठ यन्मा त्वं परिपृच्छसि ।
प्रजानां पतयो ये स्म दिक्षु प्रत्येकशः स्मृताः ॥ १२-२०१-२॥
bhīṣma uvāca |
śrūyatāṃ bharataśreṣṭha yanmā tvaṃ paripṛcchasi |
prajānāṃ patayo ye sma dikṣu pratyekaśaḥ smṛtāḥ || 12-201-2||

MHB 12-201-3

एकः स्वयंभूर्भगवानाद्यो ब्रह्मा सनातनः ।
ब्रह्मणः सप्त पुत्रा वै महात्मानः स्वयंभुवः ॥ १२-२०१-३॥
ekaḥ svayaṃbhūrbhagavānādyo brahmā sanātanaḥ |
brahmaṇaḥ sapta putrā vai mahātmānaḥ svayaṃbhuvaḥ || 12-201-3||

MHB 12-201-4

मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।
वसिष्ठश्च महाभागः सदृशा वै स्वयंभुवा ॥ १२-२०१-४॥
marīciratryaṅgirasau pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ |
vasiṣṭhaśca mahābhāgaḥ sadṛśā vai svayaṃbhuvā || 12-201-4||

MHB 12-201-5

सप्त ब्रह्माण इत्येष पुराणे निश्चयो गतः ।
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि सर्वानेव प्रजापतीन् ॥ १२-२०१-५॥
sapta brahmāṇa ityeṣa purāṇe niścayo gataḥ |
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi sarvāneva prajāpatīn || 12-201-5||

MHB 12-201-6

अत्रिवंशसमुत्पन्नो ब्रह्मयोनिः सनातनः ।
प्राचीनबर्हिर्भगवांस्तस्मात्प्राचेतसो दश ॥ १२-२०१-६॥
atrivaṃśasamutpanno brahmayoniḥ sanātanaḥ |
prācīnabarhirbhagavāṃstasmātprācetaso daśa || 12-201-6||

MHB 12-201-7

दशानां तनयस्त्वेको दक्षो नाम प्रजापतिः ।
तस्य द्वे नामनी लोके दक्षः क इति चोच्यते ॥ १२-२०१-७॥
daśānāṃ tanayastveko dakṣo nāma prajāpatiḥ |
tasya dve nāmanī loke dakṣaḥ ka iti cocyate || 12-201-7||

MHB 12-201-8

मरीचेः कश्यपः पुत्रस्तस्य द्वे नामनी श्रुते ।
अरिष्टनेमिरित्येकं कश्यपेत्यपरं विदुः ॥ १२-२०१-८॥
marīceḥ kaśyapaḥ putrastasya dve nāmanī śrute |
ariṣṭanemirityekaṃ kaśyapetyaparaṃ viduḥ || 12-201-8||

MHB 12-201-9

अङ्गश्चैवौरसः श्रीमान्राजा भौमश्च वीर्यवान् ।
सहस्रं यश्च दिव्यानां युगानां पर्युपासिता ॥ १२-२०१-९॥
aṅgaścaivaurasaḥ śrīmānrājā bhaumaśca vīryavān |
sahasraṃ yaśca divyānāṃ yugānāṃ paryupāsitā || 12-201-9||

MHB 12-201-10

अर्यमा चैव भगवान्ये चान्ये तनया विभो ।
एते प्रदेशाः कथिता भुवनानां प्रभावनाः ॥ १२-२०१-१०॥
aryamā caiva bhagavānye cānye tanayā vibho |
ete pradeśāḥ kathitā bhuvanānāṃ prabhāvanāḥ || 12-201-10||

MHB 12-201-11

शशबिन्दोश्च भार्याणां सहस्राणि दशाच्युत ।
एकैकस्यां सहस्रं तु तनयानामभूत्तदा ॥ १२-२०१-११॥
śaśabindośca bhāryāṇāṃ sahasrāṇi daśācyuta |
ekaikasyāṃ sahasraṃ tu tanayānāmabhūttadā || 12-201-11||

MHB 12-201-12

एवं शतसहस्राणां शतं तस्य महात्मनः ।
पुत्राणां न च ते कंचिदिच्छन्त्यन्यं प्रजापतिम् ॥ १२-२०१-१२॥
evaṃ śatasahasrāṇāṃ śataṃ tasya mahātmanaḥ |
putrāṇāṃ na ca te kaṃcidicchantyanyaṃ prajāpatim || 12-201-12||

MHB 12-201-13

प्रजामाचक्षते विप्राः पौराणीं शाशबिन्दवीम् ।
स वृष्णिवंशप्रभवो महान्वंशः प्रजापतेः ॥ १२-२०१-१३॥
prajāmācakṣate viprāḥ paurāṇīṃ śāśabindavīm |
sa vṛṣṇivaṃśaprabhavo mahānvaṃśaḥ prajāpateḥ || 12-201-13||

MHB 12-201-14

एते प्रजानां पतयः समुद्दिष्टा यशस्विनः ।
अतः परं प्रवक्ष्यामि देवांस्त्रिभुवनेश्वरान् ॥ १२-२०१-१४॥
ete prajānāṃ patayaḥ samuddiṣṭā yaśasvinaḥ |
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi devāṃstribhuvaneśvarān || 12-201-14||

MHB 12-201-15

भगोंऽशश्चार्यमा चैव मित्रोऽथ वरुणस्तथा ।
सविता चैव धाता च विवस्वांश्च महाबलः ॥ १२-२०१-१५॥
bhagoṃ'śaścāryamā caiva mitro'tha varuṇastathā |
savitā caiva dhātā ca vivasvāṃśca mahābalaḥ || 12-201-15||

MHB 12-201-16

पूषा त्वष्टा तथैवेन्द्रो द्वादशो विष्णुरुच्यते ।
त एते द्वादशादित्याः कश्यपस्यात्मसंभवाः ॥ १२-२०१-१६॥
pūṣā tvaṣṭā tathaivendro dvādaśo viṣṇurucyate |
ta ete dvādaśādityāḥ kaśyapasyātmasaṃbhavāḥ || 12-201-16||

MHB 12-201-17

नासत्यश्चैव दस्रश्च स्मृतौ द्वावश्विनावपि ।
मार्ताण्डस्यात्मजावेतावष्टमस्य प्रजापतेः ॥ १२-२०१-१७॥
nāsatyaścaiva dasraśca smṛtau dvāvaśvināvapi |
mārtāṇḍasyātmajāvetāvaṣṭamasya prajāpateḥ || 12-201-17||

MHB 12-201-18

त्वष्टुश्चैवात्मजः श्रीमान्विश्वरूपो महायशाः ।
अजैकपादहिर्बुध्न्यो विरूपाक्षोऽथ रैवतः ॥ १२-२०१-१८॥
tvaṣṭuścaivātmajaḥ śrīmānviśvarūpo mahāyaśāḥ |
ajaikapādahirbudhnyo virūpākṣo'tha raivataḥ || 12-201-18||

MHB 12-201-19

हरश्च बहुरूपश्च त्र्यम्बकश्च सुरेश्वरः ।
सावित्रश्च जयन्तश्च पिनाकी चापराजितः ।
पूर्वमेव महाभागा वसवोऽष्टौ प्रकीर्तिताः ॥ १२-२०१-१९॥
haraśca bahurūpaśca tryambakaśca sureśvaraḥ |
sāvitraśca jayantaśca pinākī cāparājitaḥ |
pūrvameva mahābhāgā vasavo'ṣṭau prakīrtitāḥ || 12-201-19||

MHB 12-201-20

एत एवंविधा देवा मनोरेव प्रजापतेः ।
ते च पूर्वे सुराश्चेति द्विविधाः पितरः स्मृताः ॥ १२-२०१-२०॥
eta evaṃvidhā devā manoreva prajāpateḥ |
te ca pūrve surāśceti dvividhāḥ pitaraḥ smṛtāḥ || 12-201-20||

MHB 12-201-21

शीलरूपरतास्त्वन्ये तथान्ये सिद्धसाध्ययोः ।
ऋभवो मरुतश्चैव देवानां चोदिता गणाः ॥ १२-२०१-२१॥
śīlarūparatāstvanye tathānye siddhasādhyayoḥ |
ṛbhavo marutaścaiva devānāṃ coditā gaṇāḥ || 12-201-21||

MHB 12-201-22

एवमेते समाम्नाता विश्वेदेवास्तथाश्विनौ ।
आदित्याः क्षत्रियास्तेषां विशस्तु मरुतस्तथा ॥ १२-२०१-२२॥
evamete samāmnātā viśvedevāstathāśvinau |
ādityāḥ kṣatriyāsteṣāṃ viśastu marutastathā || 12-201-22||

MHB 12-201-23

अश्विनौ तु मतौ शूद्रौ तपस्युग्रे समाहितौ ।
स्मृतास्त्वङ्गिरसो देवा ब्राह्मणा इति निश्चयः ।
इत्येतत्सर्वदेवानां चातुर्वर्ण्यं प्रकीर्तितम् ॥ १२-२०१-२३॥
aśvinau tu matau śūdrau tapasyugre samāhitau |
smṛtāstvaṅgiraso devā brāhmaṇā iti niścayaḥ |
ityetatsarvadevānāṃ cāturvarṇyaṃ prakīrtitam || 12-201-23||

MHB 12-201-24

एतान्वै प्रातरुत्थाय देवान्यस्तु प्रकीर्तयेत् ।
स्वजादन्यकृताच्चैव सर्वपापात्प्रमुच्यते ॥ १२-२०१-२४॥
etānvai prātarutthāya devānyastu prakīrtayet |
svajādanyakṛtāccaiva sarvapāpātpramucyate || 12-201-24||

MHB 12-201-25

यवक्रीतोऽथ रैभ्यश्च अर्वावसुपरावसू ।
औशिजश्चैव कक्षीवान्नलश्चाङ्गिरसः सुताः ॥ १२-२०१-२५॥
yavakrīto'tha raibhyaśca arvāvasuparāvasū |
auśijaścaiva kakṣīvānnalaścāṅgirasaḥ sutāḥ || 12-201-25||

MHB 12-201-26

ऋषेर्मेधातिथेः पुत्रः कण्वो बर्हिषदस्तथा ।
त्रैलोक्यभावनास्तात प्राच्यां सप्तर्षयस्तथा ॥ १२-२०१-२६॥
ṛṣermedhātitheḥ putraḥ kaṇvo barhiṣadastathā |
trailokyabhāvanāstāta prācyāṃ saptarṣayastathā || 12-201-26||

MHB 12-201-27

उन्मुचो विमुचश्चैव स्वस्त्यात्रेयश्च वीर्यवान् ।
प्रमुचश्चेध्मवाहश्च भगवांश्च दृढव्रतः ॥ १२-२०१-२७॥
unmuco vimucaścaiva svastyātreyaśca vīryavān |
pramucaścedhmavāhaśca bhagavāṃśca dṛḍhavrataḥ || 12-201-27||

MHB 12-201-28

मित्रावरुणयोः पुत्रस्तथागस्त्यः प्रतापवान् ।
एते ब्रह्मर्षयो नित्यमाश्रिता दक्षिणां दिशम् ॥ १२-२०१-२८॥
mitrāvaruṇayoḥ putrastathāgastyaḥ pratāpavān |
ete brahmarṣayo nityamāśritā dakṣiṇāṃ diśam || 12-201-28||

MHB 12-201-29

रुषद्गुः कवषो धौम्यः परिव्याधश्च वीर्यवान् ।
एकतश्च द्वितश्चैव त्रितश्चैव महर्षयः ॥ १२-२०१-२९॥
ruṣadguḥ kavaṣo dhaumyaḥ parivyādhaśca vīryavān |
ekataśca dvitaścaiva tritaścaiva maharṣayaḥ || 12-201-29||

MHB 12-201-30

अत्रेः पुत्रश्च भगवांस्तथा सारस्वतः प्रभुः ।
एते नव महात्मानः पश्चिमामाश्रिता दिशम् ॥ १२-२०१-३०॥
atreḥ putraśca bhagavāṃstathā sārasvataḥ prabhuḥ |
ete nava mahātmānaḥ paścimāmāśritā diśam || 12-201-30||

MHB 12-201-31

आत्रेयश्च वसिष्ठश्च कश्यपश्च महानृषिः ।
गौतमः सभरद्वाजो विश्वामित्रोऽथ कौशिकः ॥ १२-२०१-३१॥
ātreyaśca vasiṣṭhaśca kaśyapaśca mahānṛṣiḥ |
gautamaḥ sabharadvājo viśvāmitro'tha kauśikaḥ || 12-201-31||

MHB 12-201-32

तथैव पुत्रो भगवानृचीकस्य महात्मनः ।
जमदग्निश्च सप्तैते उदीचीं दिशमाश्रिताः ॥ १२-२०१-३२॥
tathaiva putro bhagavānṛcīkasya mahātmanaḥ |
jamadagniśca saptaite udīcīṃ diśamāśritāḥ || 12-201-32||

MHB 12-201-33

एते प्रतिदिशं सर्वे कीर्तितास्तिग्मतेजसः ।
साक्षिभूता महात्मानो भुवनानां प्रभावनाः ॥ १२-२०१-३३॥
ete pratidiśaṃ sarve kīrtitāstigmatejasaḥ |
sākṣibhūtā mahātmāno bhuvanānāṃ prabhāvanāḥ || 12-201-33||

MHB 12-201-34

एवमेते महात्मानः स्थिताः प्रत्येकशो दिशः ।
एतेषां कीर्तनं कृत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ १२-२०१-३४॥
evamete mahātmānaḥ sthitāḥ pratyekaśo diśaḥ |
eteṣāṃ kīrtanaṃ kṛtvā sarvapāpaiḥ pramucyate || 12-201-34||

MHB 12-201-35

यस्यां यस्यां दिशि ह्येते तां दिशं शरणं गतः ।
मुच्यते सर्वपापेभ्यः स्वस्तिमांश्च गृहान्व्रजेत् ॥ १२-२०१-३५॥
yasyāṃ yasyāṃ diśi hyete tāṃ diśaṃ śaraṇaṃ gataḥ |
mucyate sarvapāpebhyaḥ svastimāṃśca gṛhānvrajet || 12-201-35||

Adhyaya: 202/353 (33)

MHB 12-202-1

युधिष्ठिर उवाच ।
पितामह महाप्राज्ञ युधि सत्यपराक्रम ।
श्रोतुमिच्छामि कार्त्स्न्येन कृष्णमव्ययमीश्वरम् ॥ १२-२०२-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
pitāmaha mahāprājña yudhi satyaparākrama |
śrotumicchāmi kārtsnyena kṛṣṇamavyayamīśvaram || 12-202-1||

MHB 12-202-2

यच्चास्य तेजः सुमहद्यच्च कर्म पुरातनम् ।
तन्मे सर्वं यथातत्त्वं प्रब्रूहि भरतर्षभ ॥ १२-२०२-२॥
yaccāsya tejaḥ sumahadyacca karma purātanam |
tanme sarvaṃ yathātattvaṃ prabrūhi bharatarṣabha || 12-202-2||

MHB 12-202-3

तिर्यग्योनिगतं रूपं कथं धारितवान्हरिः ।
केन कार्यविसर्गेण तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२-२०२-३॥
tiryagyonigataṃ rūpaṃ kathaṃ dhāritavānhariḥ |
kena kāryavisargeṇa tanme brūhi pitāmaha || 12-202-3||

MHB 12-202-4

भीष्म उवाच ।
पुराहं मृगयां यातो मार्कण्डेयाश्रमे स्थितः ।
तत्रापश्यं मुनिगणान्समासीनान्सहस्रशः ॥ १२-२०२-४॥
bhīṣma uvāca |
purāhaṃ mṛgayāṃ yāto mārkaṇḍeyāśrame sthitaḥ |
tatrāpaśyaṃ munigaṇānsamāsīnānsahasraśaḥ || 12-202-4||

MHB 12-202-5

ततस्ते मधुपर्केण पूजां चक्रुरथो मयि ।
प्रतिगृह्य च तां पूजां प्रत्यनन्दमृषीनहम् ॥ १२-२०२-५॥
tataste madhuparkeṇa pūjāṃ cakruratho mayi |
pratigṛhya ca tāṃ pūjāṃ pratyanandamṛṣīnaham || 12-202-5||

MHB 12-202-6

कथैषा कथिता तत्र कश्यपेन महर्षिणा ।
मनःप्रह्लादिनीं दिव्यां तामिहैकमनाः शृणु ॥ १२-२०२-६॥
kathaiṣā kathitā tatra kaśyapena maharṣiṇā |
manaḥprahlādinīṃ divyāṃ tāmihaikamanāḥ śṛṇu || 12-202-6||

MHB 12-202-7

पुरा दानवमुख्या हि क्रोधलोभसमन्विताः ।
बलेन मत्ताः शतशो नरकाद्या महासुराः ॥ १२-२०२-७॥
purā dānavamukhyā hi krodhalobhasamanvitāḥ |
balena mattāḥ śataśo narakādyā mahāsurāḥ || 12-202-7||

MHB 12-202-8

तथैव चान्ये बहवो दानवा युद्धदुर्मदाः ।
न सहन्ते स्म देवानां समृद्धिं तामनुत्तमाम् ॥ १२-२०२-८॥
tathaiva cānye bahavo dānavā yuddhadurmadāḥ |
na sahante sma devānāṃ samṛddhiṃ tāmanuttamām || 12-202-8||

MHB 12-202-9

दानवैरर्द्यमानास्तु देवा देवर्षयस्तथा ।
न शर्म लेभिरे राजन्विशमानास्ततस्ततः ॥ १२-२०२-९॥
dānavairardyamānāstu devā devarṣayastathā |
na śarma lebhire rājanviśamānāstatastataḥ || 12-202-9||

MHB 12-202-10

पृथिवीं चार्तरूपां ते समपश्यन्दिवौकसः ।
दानवैरभिसंकीर्णां घोररूपैर्महाबलैः ।
भारार्तामपकृष्टां च दुःखितां संनिमज्जतीम् ॥ १२-२०२-१०॥
pṛthivīṃ cārtarūpāṃ te samapaśyandivaukasaḥ |
dānavairabhisaṃkīrṇāṃ ghorarūpairmahābalaiḥ |
bhārārtāmapakṛṣṭāṃ ca duḥkhitāṃ saṃnimajjatīm || 12-202-10||

MHB 12-202-11

अथादितेयाः संत्रस्ता ब्रह्माणमिदमब्रुवन् ।
कथं शक्यामहे ब्रह्मन्दानवैरुपमर्दनम् ॥ १२-२०२-११॥
athāditeyāḥ saṃtrastā brahmāṇamidamabruvan |
kathaṃ śakyāmahe brahmandānavairupamardanam || 12-202-11||

MHB 12-202-12

स्वयंभूस्तानुवाचेदं निसृष्टोऽत्र विधिर्मया ।
ते वरेणाभिसंमत्ता बलेन च मदेन च ॥ १२-२०२-१२॥
svayaṃbhūstānuvācedaṃ nisṛṣṭo'tra vidhirmayā |
te vareṇābhisaṃmattā balena ca madena ca || 12-202-12||

MHB 12-202-13

नावभोत्स्यन्ति संमूढा विष्णुमव्यक्तदर्शनम् ।
वराहरूपिणं देवमधृष्यममरैरपि ॥ १२-२०२-१३॥
nāvabhotsyanti saṃmūḍhā viṣṇumavyaktadarśanam |
varāharūpiṇaṃ devamadhṛṣyamamarairapi || 12-202-13||

MHB 12-202-14

एष वेगेन गत्वा हि यत्र ते दानवाधमाः ।
अन्तर्भूमिगता घोरा निवसन्ति सहस्रशः ।
शमयिष्यति श्रुत्वा ते जहृषुः सुरसत्तमाः ॥ १२-२०२-१४॥
eṣa vegena gatvā hi yatra te dānavādhamāḥ |
antarbhūmigatā ghorā nivasanti sahasraśaḥ |
śamayiṣyati śrutvā te jahṛṣuḥ surasattamāḥ || 12-202-14||

MHB 12-202-15

ततो विष्णुर्महातेजा वाराहं रूपमाश्रितः ।
अन्तर्भूमिं संप्रविश्य जगाम दितिजान्प्रति ॥ १२-२०२-१५॥
tato viṣṇurmahātejā vārāhaṃ rūpamāśritaḥ |
antarbhūmiṃ saṃpraviśya jagāma ditijānprati || 12-202-15||

MHB 12-202-16

दृष्ट्वा च सहिताः सर्वे दैत्याः सत्त्वममानुषम् ।
प्रसह्य सहसा सर्वे संतस्थुः कालमोहिताः ॥ १२-२०२-१६॥
dṛṣṭvā ca sahitāḥ sarve daityāḥ sattvamamānuṣam |
prasahya sahasā sarve saṃtasthuḥ kālamohitāḥ || 12-202-16||

MHB 12-202-17

सर्वे च समभिद्रुत्य वराहं जगृहुः समम् ।
संक्रुद्धाश्च वराहं तं व्यकर्षन्त समन्ततः ॥ १२-२०२-१७॥
sarve ca samabhidrutya varāhaṃ jagṛhuḥ samam |
saṃkruddhāśca varāhaṃ taṃ vyakarṣanta samantataḥ || 12-202-17||

MHB 12-202-18

दानवेन्द्रा महाकाया महावीर्या बलोच्छ्रिताः ।
नाशक्नुवंश्च किंचित्ते तस्य कर्तुं तदा विभो ॥ १२-२०२-१८॥
dānavendrā mahākāyā mahāvīryā balocchritāḥ |
nāśaknuvaṃśca kiṃcitte tasya kartuṃ tadā vibho || 12-202-18||

MHB 12-202-19

ततोऽगमन्विस्मयं ते दानवेन्द्रा भयात्तदा ।
संशयं गतमात्मानं मेनिरे च सहस्रशः ॥ १२-२०२-१९॥
tato'gamanvismayaṃ te dānavendrā bhayāttadā |
saṃśayaṃ gatamātmānaṃ menire ca sahasraśaḥ || 12-202-19||

MHB 12-202-20

ततो देवादिदेवः स योगात्मा योगसारथिः ।
योगमास्थाय भगवांस्तदा भरतसत्तम ॥ १२-२०२-२०॥
tato devādidevaḥ sa yogātmā yogasārathiḥ |
yogamāsthāya bhagavāṃstadā bharatasattama || 12-202-20||

MHB 12-202-21

विननाद महानादं क्षोभयन्दैत्यदानवान् ।
संनादिता येन लोकाः सर्वाश्चैव दिशो दश ॥ १२-२०२-२१॥
vinanāda mahānādaṃ kṣobhayandaityadānavān |
saṃnāditā yena lokāḥ sarvāścaiva diśo daśa || 12-202-21||

MHB 12-202-22

तेन संनादशब्देन लोकाः संक्षोभमागमन् ।
संभ्रान्ताश्च दिशः सर्वा देवाः शक्रपुरोगमाः ॥ १२-२०२-२२॥
tena saṃnādaśabdena lokāḥ saṃkṣobhamāgaman |
saṃbhrāntāśca diśaḥ sarvā devāḥ śakrapurogamāḥ || 12-202-22||

MHB 12-202-23

निर्विचेष्टं जगच्चापि बभूवातिभृशं तदा ।
स्थावरं जङ्गमं चैव तेन नादेन मोहितम् ॥ १२-२०२-२३॥
nirviceṣṭaṃ jagaccāpi babhūvātibhṛśaṃ tadā |
sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva tena nādena mohitam || 12-202-23||

MHB 12-202-24

ततस्ते दानवाः सर्वे तेन शब्देन भीषिताः ।
पेतुर्गतासवश्चैव विष्णुतेजोविमोहिताः ॥ १२-२०२-२४॥
tataste dānavāḥ sarve tena śabdena bhīṣitāḥ |
peturgatāsavaścaiva viṣṇutejovimohitāḥ || 12-202-24||

MHB 12-202-25

रसातलगतांश्चैव वराहस्त्रिदशद्विषः ।
खुरैः संदारयामास मांसमेदोस्थिसंचयम् ॥ १२-२०२-२५॥
rasātalagatāṃścaiva varāhastridaśadviṣaḥ |
khuraiḥ saṃdārayāmāsa māṃsamedosthisaṃcayam || 12-202-25||

MHB 12-202-26

नादेन तेन महता सनातन इति स्मृतः ।
पद्मनाभो महायोगी भूताचार्यः स भूतराट् ॥ १२-२०२-२६॥
nādena tena mahatā sanātana iti smṛtaḥ |
padmanābho mahāyogī bhūtācāryaḥ sa bhūtarāṭ || 12-202-26||

MHB 12-202-27

ततो देवगणाः सर्वे पितामहमुपाब्रुवन् ।
नादोऽयं कीदृशो देव नैनं विद्म वयं विभो ।
कोऽसौ हि कस्य वा नादो येन विह्वलितं जगत् ॥ १२-२०२-२७॥
tato devagaṇāḥ sarve pitāmahamupābruvan |
nādo'yaṃ kīdṛśo deva nainaṃ vidma vayaṃ vibho |
ko'sau hi kasya vā nādo yena vihvalitaṃ jagat || 12-202-27||

MHB 12-202-28

एतस्मिन्नन्तरे विष्णुर्वाराहं रूपमास्थितः ।
उदतिष्ठन्महादेवः स्तूयमानो महर्षिभिः ॥ १२-२०२-२८॥
etasminnantare viṣṇurvārāhaṃ rūpamāsthitaḥ |
udatiṣṭhanmahādevaḥ stūyamāno maharṣibhiḥ || 12-202-28||

MHB 12-202-29

पितामह उवाच ।
निहत्य दानवपतीन्महावर्ष्मा महाबलः ।
एष देवो महायोगी भूतात्मा भूतभावनः ॥ १२-२०२-२९॥
pitāmaha uvāca |
nihatya dānavapatīnmahāvarṣmā mahābalaḥ |
eṣa devo mahāyogī bhūtātmā bhūtabhāvanaḥ || 12-202-29||

MHB 12-202-30

सर्वभूतेश्वरो योगी योनिरात्मा तथात्मनः ।
स्थिरीभवत कृष्णोऽयं सर्वपापप्रणाशनः ॥ १२-२०२-३०॥
sarvabhūteśvaro yogī yonirātmā tathātmanaḥ |
sthirībhavata kṛṣṇo'yaṃ sarvapāpapraṇāśanaḥ || 12-202-30||

MHB 12-202-31

कृत्वा कर्मातिसाध्वेतदशक्यममितप्रभः ।
समायातः स्वमात्मानं महाभागो महाद्युतिः ।
पद्मनाभो महायोगी भूतात्मा भूतभावनः ॥ १२-२०२-३१॥
kṛtvā karmātisādhvetadaśakyamamitaprabhaḥ |
samāyātaḥ svamātmānaṃ mahābhāgo mahādyutiḥ |
padmanābho mahāyogī bhūtātmā bhūtabhāvanaḥ || 12-202-31||

MHB 12-202-32

न संतापो न भीः कार्या शोको वा सुरसत्तमाः ।
विधिरेष प्रभावश्च कालः संक्षयकारकः ।
लोकान्धारयतानेन नादो मुक्तो महात्मना ॥ १२-२०२-३२॥
na saṃtāpo na bhīḥ kāryā śoko vā surasattamāḥ |
vidhireṣa prabhāvaśca kālaḥ saṃkṣayakārakaḥ |
lokāndhārayatānena nādo mukto mahātmanā || 12-202-32||

MHB 12-202-33

स एव हि महाभागः सर्वलोकनमस्कृतः ।
अच्युतः पुण्डरीकाक्षः सर्वभूतसमुद्भवः ॥ १२-२०२-३३॥
sa eva hi mahābhāgaḥ sarvalokanamaskṛtaḥ |
acyutaḥ puṇḍarīkākṣaḥ sarvabhūtasamudbhavaḥ || 12-202-33||

Adhyaya: 203/353 (43)

MHB 12-203-1

युधिष्ठिर उवाच ।
योगं मे परमं तात मोक्षस्य वद भारत ।
तमहं तत्त्वतो ज्ञातुमिच्छामि वदतां वर ॥ १२-२०३-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
yogaṃ me paramaṃ tāta mokṣasya vada bhārata |
tamahaṃ tattvato jñātumicchāmi vadatāṃ vara || 12-203-1||

MHB 12-203-2

भीष्म उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
संवादं मोक्षसंयुक्तं शिष्यस्य गुरुणा सह ॥ १२-२०३-२॥
bhīṣma uvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
saṃvādaṃ mokṣasaṃyuktaṃ śiṣyasya guruṇā saha || 12-203-2||

MHB 12-203-3

कश्चिद्ब्राह्मणमासीनमाचार्यमृषिसत्तमम् ।
शिष्यः परममेधावी श्रेयोर्थी सुसमाहितः ।
चरणावुपसंगृह्य स्थितः प्राञ्जलिरब्रवीत् ॥ १२-२०३-३॥
kaścidbrāhmaṇamāsīnamācāryamṛṣisattamam |
śiṣyaḥ paramamedhāvī śreyorthī susamāhitaḥ |
caraṇāvupasaṃgṛhya sthitaḥ prāñjalirabravīt || 12-203-3||

MHB 12-203-4

उपासनात्प्रसन्नोऽसि यदि वै भगवन्मम ।
संशयो मे महान्कश्चित्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १२-२०३-४॥
upāsanātprasanno'si yadi vai bhagavanmama |
saṃśayo me mahānkaścittanme vyākhyātumarhasi || 12-203-4||

MHB 12-203-5

कुतश्चाहं कुतश्च त्वं तत्सम्यग्ब्रूहि यत्परम् ।
कथं च सर्वभूतेषु समेषु द्विजसत्तम ।
सम्यग्वृत्ता निवर्तन्ते विपरीताः क्षयोदयाः ॥ १२-२०३-५॥
kutaścāhaṃ kutaśca tvaṃ tatsamyagbrūhi yatparam |
kathaṃ ca sarvabhūteṣu sameṣu dvijasattama |
samyagvṛttā nivartante viparītāḥ kṣayodayāḥ || 12-203-5||

MHB 12-203-6

वेदेषु चापि यद्वाक्यं लौकिकं व्यापकं च यत् ।
एतद्विद्वन्यथातत्त्वं सर्वं व्याख्यातुमर्हसि ॥ १२-२०३-६॥
vedeṣu cāpi yadvākyaṃ laukikaṃ vyāpakaṃ ca yat |
etadvidvanyathātattvaṃ sarvaṃ vyākhyātumarhasi || 12-203-6||

MHB 12-203-7

गुरुरुवाच ।
शृणु शिष्य महाप्राज्ञ ब्रह्मगुह्यमिदं परम् ।
अध्यात्मं सर्वभूतानामागमानां च यद्वसु ॥ १२-२०३-७॥
gururuvāca |
śṛṇu śiṣya mahāprājña brahmaguhyamidaṃ param |
adhyātmaṃ sarvabhūtānāmāgamānāṃ ca yadvasu || 12-203-7||

MHB 12-203-8

वासुदेवः सर्वमिदं विश्वस्य ब्रह्मणो मुखम् ।
सत्यं दानमथो यज्ञस्तितिक्षा दम आर्जवम् ॥ १२-२०३-८॥
vāsudevaḥ sarvamidaṃ viśvasya brahmaṇo mukham |
satyaṃ dānamatho yajñastitikṣā dama ārjavam || 12-203-8||

MHB 12-203-9

पुरुषं सनातनं विष्णुं यत्तद्वेदविदो विदुः ।
सर्गप्रलयकर्तारमव्यक्तं ब्रह्म शाश्वतम् ।
तदिदं ब्रह्म वार्ष्णेयमितिहासं शृणुष्व मे ॥ १२-२०३-९॥
puruṣaṃ sanātanaṃ viṣṇuṃ yattadvedavido viduḥ |
sargapralayakartāramavyaktaṃ brahma śāśvatam |
tadidaṃ brahma vārṣṇeyamitihāsaṃ śṛṇuṣva me || 12-203-9||

MHB 12-203-10

ब्राह्मणो ब्राह्मणैः श्राव्यो राजन्यः क्षत्रियैस्तथा ।
माहात्म्यं देवदेवस्य विष्णोरमिततेजसः ।
अर्हस्त्वमसि कल्याण वार्ष्णेयं शृणु यत्परम् ॥ १२-२०३-१०॥
brāhmaṇo brāhmaṇaiḥ śrāvyo rājanyaḥ kṣatriyaistathā |
māhātmyaṃ devadevasya viṣṇoramitatejasaḥ |
arhastvamasi kalyāṇa vārṣṇeyaṃ śṛṇu yatparam || 12-203-10||

MHB 12-203-11

कालचक्रमनाद्यन्तं भावाभावस्वलक्षणम् ।
त्रैलोक्यं सर्वभूतेषु चक्रवत्परिवर्तते ॥ १२-२०३-११॥
kālacakramanādyantaṃ bhāvābhāvasvalakṣaṇam |
trailokyaṃ sarvabhūteṣu cakravatparivartate || 12-203-11||

MHB 12-203-12

यत्तदक्षरमव्यक्तममृतं ब्रह्म शाश्वतम् ।
वदन्ति पुरुषव्याघ्रं केशवं पुरुषर्षभम् ॥ १२-२०३-१२॥
yattadakṣaramavyaktamamṛtaṃ brahma śāśvatam |
vadanti puruṣavyāghraṃ keśavaṃ puruṣarṣabham || 12-203-12||

MHB 12-203-13

पितॄन्देवानृषींश्चैव तथा वै यक्षदानवान् ।
नागासुरमनुष्यांश्च सृजते परमोऽव्ययः ॥ १२-२०३-१३॥
pitṝndevānṛṣīṃścaiva tathā vai yakṣadānavān |
nāgāsuramanuṣyāṃśca sṛjate paramo'vyayaḥ || 12-203-13||

MHB 12-203-14

तथैव वेदशास्त्राणि लोकधर्मांश्च शाश्वतान् ।
प्रलये प्रकृतिं प्राप्य युगादौ सृजते प्रभुः ॥ १२-२०३-१४॥
tathaiva vedaśāstrāṇi lokadharmāṃśca śāśvatān |
pralaye prakṛtiṃ prāpya yugādau sṛjate prabhuḥ || 12-203-14||

MHB 12-203-15

यथर्तुष्वृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये ।
दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा ब्रह्माहरात्रिषु ॥ १२-२०३-१५॥
yathartuṣvṛtuliṅgāni nānārūpāṇi paryaye |
dṛśyante tāni tānyeva tathā brahmāharātriṣu || 12-203-15||

MHB 12-203-16

अथ यद्यद्यदा भावि काल