Mahabharata - Stri Parva

Stri Parva narrates the aftermath of the Kurukshetra war through the grief and lamentation of women who lost family members in the conflict. The Parva reflects on suffering, mourning, moral consequence, and the human cost of war.

Editorial Note

Stri Parva is the lamentation and mourning section of the Mahabharata.

After the great war ends, attention shifts away from battlefield heroism and military strategy.

Instead, the narrative focuses on:

  • grief
  • mourning
  • emotional devastation
  • and the suffering left behind.

The voices of women become central in this Parva.

Mothers, wives, and queens walk through the battlefield filled with the bodies of their loved ones.

This section forces the reader to confront the true human cost of war.

Structure and Composition

  • Total Adhyayas: ~27 (Critical Edition alignment)

  • Narrative Coverage:

    • Visit to the battlefield after the war
    • Lamentation of women from both sides
    • Gandhari’s grief over her sons
    • Dhritarashtra’s sorrow and anger
    • Funeral rites for the dead
    • Reflection on destruction and loss
    • Gandhari’s curse upon Krishna

📌 Textual Note: This edition follows the BORI Critical Edition, a scholarly reconstruction based on extensive manuscript comparison, digitally preserved and maintained through the work of Tokunaga and John Smith.

Major Characters and Roles

  • Gandhari - grieving mother mourning the destruction of her sons
  • Dhritarashtra - blind king devastated by the collapse of his dynasty
  • Kunti - mother carrying hidden sorrow and painful truth
  • Draupadi - grieving the deaths of her children and family
  • Krishna - witness to the consequences of war and recipient of Gandhari’s curse
  • Yudhishthira - victorious king overwhelmed by guilt and sorrow

Thematic Flow

  1. Encounter with Destruction Survivors witness the devastation of the battlefield

  2. Voices of Mourning Women express grief beyond political divisions

  3. Collapse of Dynasties Royal power proves temporary and fragile

  4. Guilt and Responsibility Victors and defeated alike struggle with moral consequence

  5. Funeral and Ritual Society attempts to restore order through rites for the dead

  6. Curse and Future Consequence Gandhari’s grief extends into future destruction

Philosophical Significance

Stri Parva presents one of the strongest anti-war perspectives in the Mahabharata.

Major themes include:

  • Human Cost of War - political ambition destroys families and generations
  • Shared Suffering - grief affects victors and defeated alike
  • Impermanence of Power - kingdoms and glory disappear quickly
  • Voice of the Marginalized - women reveal realities ignored during war
  • Consequences beyond Victory - military success does not remove emotional devastation

This Parva shifts attention away from heroism and toward the suffering created by violence.

Simple Summary (For Easy Understanding)

Stri Parva takes place after the Kurukshetra war has ended.

The battlefield is now filled with the dead.

Women from both the Pandava and Kaurava sides come to mourn their family members.

The Parva especially focuses on Gandhari, who lost all her sons in the war.

Dhritarashtra and Kunti also experience deep sorrow.

Even the victorious Pandavas feel guilt and sadness after seeing the destruction.

Draupadi mourns the deaths of her sons.

Funeral ceremonies are performed for the dead warriors.

One of the most important moments occurs when Gandhari, filled with grief, blames Krishna for not preventing the war.

She curses that Krishna’s own dynasty will also eventually perish.

Stri Parva teaches that:

  • war causes suffering for everyone
  • victory cannot erase grief
  • and political ambition often destroys ordinary human happiness.

Important Events in Stri Parva

1. Women Enter the Battlefield

Women from the royal families visit Kurukshetra and witness the destruction left by the war.

The emotional reality of conflict becomes fully visible.

2. Gandhari’s Lament

Gandhari mourns the deaths of her sons, especially Duryodhana.

Her grief becomes one of the emotional centers of the Parva.

3. Dhritarashtra’s Sorrow

Dhritarashtra struggles with anger, helplessness, and grief after the destruction of the Kuru dynasty.

4. Draupadi’s Mourning

Draupadi grieves for her sons and the immense suffering caused by the war.

5. Funeral Rites

Large-scale funeral rituals are performed for the countless dead warriors.

Society attempts to restore dignity to the fallen.

6. Gandhari’s Curse on Krishna

In sorrow and anger, Gandhari curses Krishna that the Yadava dynasty will also face destruction in the future.

This curse becomes important in later Parvas.

Historical and Literary Importance

Stri Parva is one of the most emotionally powerful and human-centered sections of the Mahabharata.

It is important because it shifts focus from:

  • kings
  • warriors
  • and military victory

toward:

  • mourning
  • emotional suffering
  • and social consequence.

The Parva gives rare centrality to the voices of women in epic literature, showing how they experience the aftermath of political violence.

It also reinforces a major theme of the Mahabharata: no side truly wins in war.

Source Note: This presentation follows the Mahabharata Critical Edition prepared at the Bhandarkar Oriental Research Institute (BORI), based on systematic manuscript comparison. The digital text lineage originates from Prof. Tokunaga and has been maintained and updated by Prof. John Smith.

Reading Mode - Change for details

Original Texts

Adhyaya: 1/27 (37)

MHB 11-1-1

जनमेजय उवाच ।
हते दुर्योधने चैव हते सैन्ये च सर्वशः ।
धृतराष्ट्रो महाराजः श्रुत्वा किमकरोन्मुने ॥ ११-१-१॥
janamejaya uvāca |
hate duryodhane caiva hate sainye ca sarvaśaḥ |
dhṛtarāṣṭro mahārājaḥ śrutvā kimakaronmune || 11-1-1||

MHB 11-1-2

तथैव कौरवो राजा धर्मपुत्रो महामनाः ।
कृपप्रभृतयश्चैव किमकुर्वत ते त्रयः ॥ ११-१-२॥
tathaiva kauravo rājā dharmaputro mahāmanāḥ |
kṛpaprabhṛtayaścaiva kimakurvata te trayaḥ || 11-1-2||

MHB 11-1-3

अश्वत्थाम्नः श्रुतं कर्म शापश्चान्योन्यकारितः ।
वृत्तान्तमुत्तरं ब्रूहि यदभाषत संजयः ॥ ११-१-३॥
aśvatthāmnaḥ śrutaṃ karma śāpaścānyonyakāritaḥ |
vṛttāntamuttaraṃ brūhi yadabhāṣata saṃjayaḥ || 11-1-3||

MHB 11-1-4

वैशंपायन उवाच ।
हते पुत्रशते दीनं छिन्नशाखमिव द्रुमम् ।
पुत्रशोकाभिसंतप्तं धृतराष्ट्रं महीपतिम् ॥ ११-१-४॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
hate putraśate dīnaṃ chinnaśākhamiva drumam |
putraśokābhisaṃtaptaṃ dhṛtarāṣṭraṃ mahīpatim || 11-1-4||

MHB 11-1-5

ध्यानमूकत्वमापन्नं चिन्तया समभिप्लुतम् ।
अभिगम्य महाप्राज्ञः संजयो वाक्यमब्रवीत् ॥ ११-१-५॥
dhyānamūkatvamāpannaṃ cintayā samabhiplutam |
abhigamya mahāprājñaḥ saṃjayo vākyamabravīt || 11-1-5||

MHB 11-1-6

किं शोचसि महाराज नास्ति शोके सहायता ।
अक्षौहिण्यो हताश्चाष्टौ दश चैव विशां पते ।
निर्जनेयं वसुमती शून्या संप्रति केवला ॥ ११-१-६॥
kiṃ śocasi mahārāja nāsti śoke sahāyatā |
akṣauhiṇyo hatāścāṣṭau daśa caiva viśāṃ pate |
nirjaneyaṃ vasumatī śūnyā saṃprati kevalā || 11-1-6||

MHB 11-1-7

नानादिग्भ्यः समागम्य नानादेश्या नराधिपाः ।
सहितास्तव पुत्रेण सर्वे वै निधनं गताः ॥ ११-१-७॥
nānādigbhyaḥ samāgamya nānādeśyā narādhipāḥ |
sahitāstava putreṇa sarve vai nidhanaṃ gatāḥ || 11-1-7||

MHB 11-1-8

पितॄणां पुत्रपौत्राणां ज्ञातीनां सुहृदां तथा ।
गुरूणां चानुपूर्व्येण प्रेतकार्याणि कारय ॥ ११-१-८॥
pitṝṇāṃ putrapautrāṇāṃ jñātīnāṃ suhṛdāṃ tathā |
gurūṇāṃ cānupūrvyeṇa pretakāryāṇi kāraya || 11-1-8||

MHB 11-1-9

वैशंपायन उवाच ।
तच्छ्रुत्वा करुणं वाक्यं पुत्रपौत्रवधार्दितः ।
पपात भुवि दुर्धर्षो वाताहत इव द्रुमः ॥ ११-१-९॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tacchrutvā karuṇaṃ vākyaṃ putrapautravadhārditaḥ |
papāta bhuvi durdharṣo vātāhata iva drumaḥ || 11-1-9||

MHB 11-1-10

धृतराष्ट्र उवाच ।
हतपुत्रो हतामात्यो हतसर्वसुहृज्जनः ।
दुःखं नूनं भविष्यामि विचरन्पृथिवीमिमाम् ॥ ११-१-१०॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
hataputro hatāmātyo hatasarvasuhṛjjanaḥ |
duḥkhaṃ nūnaṃ bhaviṣyāmi vicaranpṛthivīmimām || 11-1-10||

MHB 11-1-11

किं नु बन्धुविहीनस्य जीवितेन ममाद्य वै ।
लूनपक्षस्य इव मे जराजीर्णस्य पक्षिणः ॥ ११-१-११॥
kiṃ nu bandhuvihīnasya jīvitena mamādya vai |
lūnapakṣasya iva me jarājīrṇasya pakṣiṇaḥ || 11-1-11||

MHB 11-1-12

हृतराज्यो हतसुहृद्धतचक्षुश्च वै तथा ।
न भ्राजिष्ये महाप्राज्ञ क्षीणरश्मिरिवांशुमान् ॥ ११-१-१२॥
hṛtarājyo hatasuhṛddhatacakṣuśca vai tathā |
na bhrājiṣye mahāprājña kṣīṇaraśmirivāṃśumān || 11-1-12||

MHB 11-1-13

न कृतं सुहृदां वाक्यं जामदग्न्यस्य जल्पतः ।
नारदस्य च देवर्षेः कृष्णद्वैपायनस्य च ॥ ११-१-१३॥
na kṛtaṃ suhṛdāṃ vākyaṃ jāmadagnyasya jalpataḥ |
nāradasya ca devarṣeḥ kṛṣṇadvaipāyanasya ca || 11-1-13||

MHB 11-1-14

सभामध्ये तु कृष्णेन यच्छ्रेयोऽभिहितं मम ।
अलं वैरेण ते राजन्पुत्रः संगृह्यतामिति ॥ ११-१-१४॥
sabhāmadhye tu kṛṣṇena yacchreyo'bhihitaṃ mama |
alaṃ vaireṇa te rājanputraḥ saṃgṛhyatāmiti || 11-1-14||

MHB 11-1-15

तच्च वाक्यमकृत्वाहं भृशं तप्यामि दुर्मतिः ।
न हि श्रोतास्मि भीष्मस्य धर्मयुक्तं प्रभाषितम् ॥ ११-१-१५॥
tacca vākyamakṛtvāhaṃ bhṛśaṃ tapyāmi durmatiḥ |
na hi śrotāsmi bhīṣmasya dharmayuktaṃ prabhāṣitam || 11-1-15||

MHB 11-1-16

दुर्योधनस्य च तथा वृषभस्येव नर्दतः ।
दुःशासनवधं श्रुत्वा कर्णस्य च विपर्ययम् ।
द्रोणसूर्योपरागं च हृदयं मे विदीर्यते ॥ ११-१-१६॥
duryodhanasya ca tathā vṛṣabhasyeva nardataḥ |
duḥśāsanavadhaṃ śrutvā karṇasya ca viparyayam |
droṇasūryoparāgaṃ ca hṛdayaṃ me vidīryate || 11-1-16||

MHB 11-1-17

न स्मराम्यात्मनः किंचित्पुरा संजय दुष्कृतम् ।
यस्येदं फलमद्येह मया मूढेन भुज्यते ॥ ११-१-१७॥
na smarāmyātmanaḥ kiṃcitpurā saṃjaya duṣkṛtam |
yasyedaṃ phalamadyeha mayā mūḍhena bhujyate || 11-1-17||

MHB 11-1-18

नूनं ह्यपकृतं किंचिन्मया पूर्वेषु जन्मसु ।
येन मां दुःखभागेषु धाता कर्मसु युक्तवान् ॥ ११-१-१८॥
nūnaṃ hyapakṛtaṃ kiṃcinmayā pūrveṣu janmasu |
yena māṃ duḥkhabhāgeṣu dhātā karmasu yuktavān || 11-1-18||

MHB 11-1-19

परिणामश्च वयसः सर्वबन्धुक्षयश्च मे ।
सुहृन्मित्रविनाशश्च दैवयोगादुपागतः ।
कोऽन्योऽस्ति दुःखिततरो मया लोके पुमानिह ॥ ११-१-१९॥
pariṇāmaśca vayasaḥ sarvabandhukṣayaśca me |
suhṛnmitravināśaśca daivayogādupāgataḥ |
ko'nyo'sti duḥkhitataro mayā loke pumāniha || 11-1-19||

MHB 11-1-20

तन्मामद्यैव पश्यन्तु पाण्डवाः संशितव्रतम् ।
विवृतं ब्रह्मलोकस्य दीर्घमध्वानमास्थितम् ॥ ११-१-२०॥
tanmāmadyaiva paśyantu pāṇḍavāḥ saṃśitavratam |
vivṛtaṃ brahmalokasya dīrghamadhvānamāsthitam || 11-1-20||

MHB 11-1-21

वैशंपायन उवाच ।
तस्य लालप्यमानस्य बहुशोकं विचिन्वतः ।
शोकापहं नरेन्द्रस्य संजयो वाक्यमब्रवीत् ॥ ११-१-२१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tasya lālapyamānasya bahuśokaṃ vicinvataḥ |
śokāpahaṃ narendrasya saṃjayo vākyamabravīt || 11-1-21||

MHB 11-1-22

शोकं राजन्व्यपनुद श्रुतास्ते वेदनिश्चयाः ।
शास्त्रागमाश्च विविधा वृद्धेभ्यो नृपसत्तम ।
सृञ्जये पुत्रशोकार्ते यदूचुर्मुनयः पुरा ॥ ११-१-२२॥
śokaṃ rājanvyapanuda śrutāste vedaniścayāḥ |
śāstrāgamāśca vividhā vṛddhebhyo nṛpasattama |
sṛñjaye putraśokārte yadūcurmunayaḥ purā || 11-1-22||

MHB 11-1-23

तथा यौवनजं दर्पमास्थिते ते सुते नृप ।
न त्वया सुहृदां वाक्यं ब्रुवतामवधारितम् ।
स्वार्थश्च न कृतः कश्चिल्लुब्धेन फलगृद्धिना ॥ ११-१-२३॥
tathā yauvanajaṃ darpamāsthite te sute nṛpa |
na tvayā suhṛdāṃ vākyaṃ bruvatāmavadhāritam |
svārthaśca na kṛtaḥ kaścillubdhena phalagṛddhinā || 11-1-23||

MHB 11-1-24

तव दुःशासनो मन्त्री राधेयश्च दुरात्मवान् ।
शकुनिश्चैव दुष्टात्मा चित्रसेनश्च दुर्मतिः ।
शल्यश्च येन वै सर्वं शल्यभूतं कृतं जगत् ॥ ११-१-२४॥
tava duḥśāsano mantrī rādheyaśca durātmavān |
śakuniścaiva duṣṭātmā citrasenaśca durmatiḥ |
śalyaśca yena vai sarvaṃ śalyabhūtaṃ kṛtaṃ jagat || 11-1-24||

MHB 11-1-25

कुरुवृद्धस्य भीष्मस्य गान्धार्या विदुरस्य च ।
न कृतं वचनं तेन तव पुत्रेण भारत ॥ ११-१-२५॥
kuruvṛddhasya bhīṣmasya gāndhāryā vidurasya ca |
na kṛtaṃ vacanaṃ tena tava putreṇa bhārata || 11-1-25||

MHB 11-1-26

न धर्मः सत्कृतः कश्चिन्नित्यं युद्धमिति ब्रुवन् ।
क्षपिताः क्षत्रियाः सर्वे शत्रूणां वर्धितं यशः ॥ ११-१-२६॥
na dharmaḥ satkṛtaḥ kaścinnityaṃ yuddhamiti bruvan |
kṣapitāḥ kṣatriyāḥ sarve śatrūṇāṃ vardhitaṃ yaśaḥ || 11-1-26||

MHB 11-1-27

मध्यस्थो हि त्वमप्यासीर्न क्षमं किंचिदुक्तवान् ।
धूर्धरेण त्वया भारस्तुलया न समं धृतः ॥ ११-१-२७॥
madhyastho hi tvamapyāsīrna kṣamaṃ kiṃciduktavān |
dhūrdhareṇa tvayā bhārastulayā na samaṃ dhṛtaḥ || 11-1-27||

MHB 11-1-28

आदावेव मनुष्येण वर्तितव्यं यथा क्षमम् ।
यथा नातीतमर्थं वै पश्चात्तापेन युज्यते ॥ ११-१-२८॥
ādāveva manuṣyeṇa vartitavyaṃ yathā kṣamam |
yathā nātītamarthaṃ vai paścāttāpena yujyate || 11-1-28||

MHB 11-1-29

पुत्रगृद्ध्या त्वया राजन्प्रियं तस्य चिकीर्षता ।
पश्चात्तापमिदं प्राप्तं न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ ११-१-२९॥
putragṛddhyā tvayā rājanpriyaṃ tasya cikīrṣatā |
paścāttāpamidaṃ prāptaṃ na tvaṃ śocitumarhasi || 11-1-29||

MHB 11-1-30

मधु यः केवलं दृष्ट्वा प्रपातं नानुपश्यति ।
स भ्रष्टो मधुलोभेन शोचत्येव यथा भवान् ॥ ११-१-३०॥
madhu yaḥ kevalaṃ dṛṣṭvā prapātaṃ nānupaśyati |
sa bhraṣṭo madhulobhena śocatyeva yathā bhavān || 11-1-30||

MHB 11-1-31

अर्थान्न शोचन्प्राप्नोति न शोचन्विन्दते सुखम् ।
न शोचञ्श्रियमाप्नोति न शोचन्विन्दते परम् ॥ ११-१-३१॥
arthānna śocanprāpnoti na śocanvindate sukham |
na śocañśriyamāpnoti na śocanvindate param || 11-1-31||

MHB 11-1-32

स्वयमुत्पादयित्वाग्निं वस्त्रेण परिवेष्टयेत् ।
दह्यमानो मनस्तापं भजते न स पण्डितः ॥ ११-१-३२॥
svayamutpādayitvāgniṃ vastreṇa pariveṣṭayet |
dahyamāno manastāpaṃ bhajate na sa paṇḍitaḥ || 11-1-32||

MHB 11-1-33

त्वयैव ससुतेनायं वाक्यवायुसमीरितः ।
लोभाज्येन च संसिक्तो ज्वलितः पार्थपावकः ॥ ११-१-३३॥
tvayaiva sasutenāyaṃ vākyavāyusamīritaḥ |
lobhājyena ca saṃsikto jvalitaḥ pārthapāvakaḥ || 11-1-33||

MHB 11-1-34

तस्मिन्समिद्धे पतिताः शलभा इव ते सुताः ।
तान्केशवार्चिर्निर्दग्धान्न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ ११-१-३४॥
tasminsamiddhe patitāḥ śalabhā iva te sutāḥ |
tānkeśavārcirnirdagdhānna tvaṃ śocitumarhasi || 11-1-34||

MHB 11-1-35

यच्चाश्रुपातकलिलं वदनं वहसे नृप ।
अशास्त्रदृष्टमेतद्धि न प्रशंसन्ति पण्डिताः ॥ ११-१-३५॥
yaccāśrupātakalilaṃ vadanaṃ vahase nṛpa |
aśāstradṛṣṭametaddhi na praśaṃsanti paṇḍitāḥ || 11-1-35||

MHB 11-1-36

विस्फुलिङ्गा इव ह्येतान्दहन्ति किल मानवान् ।
जहीहि मन्युं बुद्ध्या वै धारयात्मानमात्मना ॥ ११-१-३६॥
visphuliṅgā iva hyetāndahanti kila mānavān |
jahīhi manyuṃ buddhyā vai dhārayātmānamātmanā || 11-1-36||

MHB 11-1-37

एवमाश्वासितस्तेन संजयेन महात्मना ।
विदुरो भूय एवाह बुद्धिपूर्वं परंतप ॥ ११-१-३७॥
evamāśvāsitastena saṃjayena mahātmanā |
viduro bhūya evāha buddhipūrvaṃ paraṃtapa || 11-1-37||

Adhyaya: 2/27 (23)

MHB 11-2-1

वैशंपायन उवाच ।
ततोऽमृतसमैर्वाक्यैर्ह्लादयन्पुरुषर्षभम् ।
वैचित्रवीर्यं विदुरो यदुवाच निबोध तत् ॥ ११-२-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato'mṛtasamairvākyairhlādayanpuruṣarṣabham |
vaicitravīryaṃ viduro yaduvāca nibodha tat || 11-2-1||

MHB 11-2-2

विदुर उवाच ।
उत्तिष्ठ राजन्किं शेषे धारयात्मानमात्मना ।
स्थिरजङ्गममर्त्यानां सर्वेषामेष निर्णयः ॥ ११-२-२॥
vidura uvāca |
uttiṣṭha rājankiṃ śeṣe dhārayātmānamātmanā |
sthirajaṅgamamartyānāṃ sarveṣāmeṣa nirṇayaḥ || 11-2-2||

MHB 11-2-3

सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः ।
संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं हि जीवितम् ॥ ११-२-३॥
sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ |
saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ hi jīvitam || 11-2-3||

MHB 11-2-4

यदा शूरं च भीरुं च यमः कर्षति भारत ।
तत्किं न योत्स्यन्ति हि ते क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभ ॥ ११-२-४॥
yadā śūraṃ ca bhīruṃ ca yamaḥ karṣati bhārata |
tatkiṃ na yotsyanti hi te kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabha || 11-2-4||

MHB 11-2-5

अयुध्यमानो म्रियते युध्यमानश्च जीवति ।
कालं प्राप्य महाराज न कश्चिदतिवर्तते ॥ ११-२-५॥
ayudhyamāno mriyate yudhyamānaśca jīvati |
kālaṃ prāpya mahārāja na kaścidativartate || 11-2-5||

MHB 11-2-6

न चाप्येतान्हतान्युद्धे राजञ्शोचितुमर्हसि ।
प्रमाणं यदि शास्त्राणि गतास्ते परमां गतिम् ॥ ११-२-६॥
na cāpyetānhatānyuddhe rājañśocitumarhasi |
pramāṇaṃ yadi śāstrāṇi gatāste paramāṃ gatim || 11-2-6||

MHB 11-2-7

सर्वे स्वाध्यायवन्तो हि सर्वे च चरितव्रताः ।
सर्वे चाभिमुखाः क्षीणास्तत्र का परिदेवना ॥ ११-२-७॥
sarve svādhyāyavanto hi sarve ca caritavratāḥ |
sarve cābhimukhāḥ kṣīṇāstatra kā paridevanā || 11-2-7||

MHB 11-2-8

अदर्शनादापतिताः पुनश्चादर्शनं गताः ।
न ते तव न तेषां त्वं तत्र का परिदेवना ॥ ११-२-८॥
adarśanādāpatitāḥ punaścādarśanaṃ gatāḥ |
na te tava na teṣāṃ tvaṃ tatra kā paridevanā || 11-2-8||

MHB 11-2-9

हतोऽपि लभते स्वर्गं हत्वा च लभते यशः ।
उभयं नो बहुगुणं नास्ति निष्फलता रणे ॥ ११-२-९॥
hato'pi labhate svargaṃ hatvā ca labhate yaśaḥ |
ubhayaṃ no bahuguṇaṃ nāsti niṣphalatā raṇe || 11-2-9||

MHB 11-2-10

तेषां कामदुघाँल्लोकानिन्द्रः संकल्पयिष्यति ।
इन्द्रस्यातिथयो ह्येते भवन्ति पुरुषर्षभ ॥ ११-२-१०॥
teṣāṃ kāmadughā~llokānindraḥ saṃkalpayiṣyati |
indrasyātithayo hyete bhavanti puruṣarṣabha || 11-2-10||

MHB 11-2-11

न यज्ञैर्दक्षिणावद्भिर्न तपोभिर्न विद्यया ।
स्वर्गं यान्ति तथा मर्त्या यथा शूरा रणे हताः ॥ ११-२-११॥
na yajñairdakṣiṇāvadbhirna tapobhirna vidyayā |
svargaṃ yānti tathā martyā yathā śūrā raṇe hatāḥ || 11-2-11||

MHB 11-2-12

मातापितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च ।
संसारेष्वनुभूतानि कस्य ते कस्य वा वयम् ॥ ११-२-१२॥
mātāpitṛsahasrāṇi putradāraśatāni ca |
saṃsāreṣvanubhūtāni kasya te kasya vā vayam || 11-2-12||

MHB 11-2-13

शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च ।
दिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ॥ ११-२-१३॥
śokasthānasahasrāṇi bhayasthānaśatāni ca |
divase divase mūḍhamāviśanti na paṇḍitam || 11-2-13||

MHB 11-2-14

न कालस्य प्रियः कश्चिन्न द्वेष्यः कुरुसत्तम ।
न मध्यस्थः क्वचित्कालः सर्वं कालः प्रकर्षति ॥ ११-२-१४॥
na kālasya priyaḥ kaścinna dveṣyaḥ kurusattama |
na madhyasthaḥ kvacitkālaḥ sarvaṃ kālaḥ prakarṣati || 11-2-14||

MHB 11-2-15

अनित्यं जीवितं रूपं यौवनं द्रव्यसंचयः ।
आरोग्यं प्रियसंवासो गृध्येदेषु न पण्डितः ॥ ११-२-१५॥
anityaṃ jīvitaṃ rūpaṃ yauvanaṃ dravyasaṃcayaḥ |
ārogyaṃ priyasaṃvāso gṛdhyedeṣu na paṇḍitaḥ || 11-2-15||

MHB 11-2-16

न जानपदिकं दुःखमेकः शोचितुमर्हसि ।
अप्यभावेन युज्येत तच्चास्य न निवर्तते ॥ ११-२-१६॥
na jānapadikaṃ duḥkhamekaḥ śocitumarhasi |
apyabhāvena yujyeta taccāsya na nivartate || 11-2-16||

MHB 11-2-17

अशोचन्प्रतिकुर्वीत यदि पश्येत्पराक्रमम् ।
भैषज्यमेतद्दुःखस्य यदेतन्नानुचिन्तयेत् ।
चिन्त्यमानं हि न व्येति भूयश्चापि विवर्धते ॥ ११-२-१७॥
aśocanpratikurvīta yadi paśyetparākramam |
bhaiṣajyametadduḥkhasya yadetannānucintayet |
cintyamānaṃ hi na vyeti bhūyaścāpi vivardhate || 11-2-17||

MHB 11-2-18

अनिष्टसंप्रयोगाच्च विप्रयोगात्प्रियस्य च ।
मनुष्या मानसैर्दुःखैर्युज्यन्ते येऽल्पबुद्धयः ॥ ११-२-१८॥
aniṣṭasaṃprayogācca viprayogātpriyasya ca |
manuṣyā mānasairduḥkhairyujyante ye'lpabuddhayaḥ || 11-2-18||

MHB 11-2-19

नार्थो न धर्मो न सुखं यदेतदनुशोचसि ।
न च नापैति कार्यार्थात्त्रिवर्गाच्चैव भ्रश्यते ॥ ११-२-१९॥
nārtho na dharmo na sukhaṃ yadetadanuśocasi |
na ca nāpaiti kāryārthāttrivargāccaiva bhraśyate || 11-2-19||

MHB 11-2-20

अन्यामन्यां धनावस्थां प्राप्य वैशेषिकीं नराः ।
असंतुष्टाः प्रमुह्यन्ति संतोषं यान्ति पण्डिताः ॥ ११-२-२०॥
anyāmanyāṃ dhanāvasthāṃ prāpya vaiśeṣikīṃ narāḥ |
asaṃtuṣṭāḥ pramuhyanti saṃtoṣaṃ yānti paṇḍitāḥ || 11-2-20||

MHB 11-2-21

प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्याच्छारीरमौषधैः ।
एतज्ज्ञानस्य सामर्थ्यं न बालैः समतामियात् ॥ ११-२-२१॥
prajñayā mānasaṃ duḥkhaṃ hanyācchārīramauṣadhaiḥ |
etajjñānasya sāmarthyaṃ na bālaiḥ samatāmiyāt || 11-2-21||

MHB 11-2-22

शयानं चानुशयति तिष्ठन्तं चानुतिष्ठति ।
अनुधावति धावन्तं कर्म पूर्वकृतं नरम् ॥ ११-२-२२॥
śayānaṃ cānuśayati tiṣṭhantaṃ cānutiṣṭhati |
anudhāvati dhāvantaṃ karma pūrvakṛtaṃ naram || 11-2-22||

MHB 11-2-23

यस्यां यस्यामवस्थायां यत्करोति शुभाशुभम् ।
तस्यां तस्यामवस्थायां तत्तत्फलमुपाश्नुते ॥ ११-२-२३॥
yasyāṃ yasyāmavasthāyāṃ yatkaroti śubhāśubham |
tasyāṃ tasyāmavasthāyāṃ tattatphalamupāśnute || 11-2-23||

Adhyaya: 3/27 (17)

MHB 11-3-1

धृतराष्ट्र उवाच ।
सुभाषितैर्महाप्राज्ञ शोकोऽयं विगतो मम ।
भुय एव तु वाक्यानि श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ ११-३-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
subhāṣitairmahāprājña śoko'yaṃ vigato mama |
bhuya eva tu vākyāni śrotumicchāmi tattvataḥ || 11-3-1||

MHB 11-3-2

अनिष्टानां च संसर्गादिष्टानां च विवर्जनात् ।
कथं हि मानसैर्दुःखैः प्रमुच्यन्तेऽत्र पण्डिताः ॥ ११-३-२॥
aniṣṭānāṃ ca saṃsargādiṣṭānāṃ ca vivarjanāt |
kathaṃ hi mānasairduḥkhaiḥ pramucyante'tra paṇḍitāḥ || 11-3-2||

MHB 11-3-3

विदुर उवाच ।
यतो यतो मनो दुःखात्सुखाद्वापि प्रमुच्यते ।
ततस्ततः शमं लब्ध्वा सुगतिं विन्दते बुधः ॥ ११-३-३॥
vidura uvāca |
yato yato mano duḥkhātsukhādvāpi pramucyate |
tatastataḥ śamaṃ labdhvā sugatiṃ vindate budhaḥ || 11-3-3||

MHB 11-3-4

अशाश्वतमिदं सर्वं चिन्त्यमानं नरर्षभ ।
कदलीसंनिभो लोकः सारो ह्यस्य न विद्यते ॥ ११-३-४॥
aśāśvatamidaṃ sarvaṃ cintyamānaṃ nararṣabha |
kadalīsaṃnibho lokaḥ sāro hyasya na vidyate || 11-3-4||

MHB 11-3-5

गृहाण्येव हि मर्त्यानामाहुर्देहानि पण्डिताः ।
कालेन विनियुज्यन्ते सत्त्वमेकं तु शोभनम् ॥ ११-३-५॥
gṛhāṇyeva hi martyānāmāhurdehāni paṇḍitāḥ |
kālena viniyujyante sattvamekaṃ tu śobhanam || 11-3-5||

MHB 11-3-6

यथा जीर्णमजीर्णं वा वस्त्रं त्यक्त्वा तु वै नरः ।
अन्यद्रोचयते वस्त्रमेवं देहाः शरीरिणाम् ॥ ११-३-६॥
yathā jīrṇamajīrṇaṃ vā vastraṃ tyaktvā tu vai naraḥ |
anyadrocayate vastramevaṃ dehāḥ śarīriṇām || 11-3-6||

MHB 11-3-7

वैचित्रवीर्य वासं हि दुःखं वा यदि वा सुखम् ।
प्राप्नुवन्तीह भूतानि स्वकृतेनैव कर्मणा ॥ ११-३-७॥
vaicitravīrya vāsaṃ hi duḥkhaṃ vā yadi vā sukham |
prāpnuvantīha bhūtāni svakṛtenaiva karmaṇā || 11-3-7||

MHB 11-3-8

कर्मणा प्राप्यते स्वर्गं सुखं दुःखं च भारत ।
ततो वहति तं भारमवशः स्ववशोऽपि वा ॥ ११-३-८॥
karmaṇā prāpyate svargaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ ca bhārata |
tato vahati taṃ bhāramavaśaḥ svavaśo'pi vā || 11-3-8||

MHB 11-3-9

यथा च मृन्मयं भाण्डं चक्रारूढं विपद्यते ।
किंचित्प्रक्रियमाणं वा कृतमात्रमथापि वा ॥ ११-३-९॥
yathā ca mṛnmayaṃ bhāṇḍaṃ cakrārūḍhaṃ vipadyate |
kiṃcitprakriyamāṇaṃ vā kṛtamātramathāpi vā || 11-3-9||

MHB 11-3-10

छिन्नं वाप्यवरोप्यन्तमवतीर्णमथापि वा ।
आर्द्रं वाप्यथ वा शुष्कं पच्यमानमथापि वा ॥ ११-३-१०॥
chinnaṃ vāpyavaropyantamavatīrṇamathāpi vā |
ārdraṃ vāpyatha vā śuṣkaṃ pacyamānamathāpi vā || 11-3-10||

MHB 11-3-11

अवतार्यमाणमापाकादुद्धृतं वापि भारत ।
अथ वा परिभुज्यन्तमेवं देहाः शरीरिणाम् ॥ ११-३-११॥
avatāryamāṇamāpākāduddhṛtaṃ vāpi bhārata |
atha vā paribhujyantamevaṃ dehāḥ śarīriṇām || 11-3-11||

MHB 11-3-12

गर्भस्थो वा प्रसूतो वाप्यथ वा दिवसान्तरः ।
अर्धमासगतो वापि मासमात्रगतोऽपि वा ॥ ११-३-१२॥
garbhastho vā prasūto vāpyatha vā divasāntaraḥ |
ardhamāsagato vāpi māsamātragato'pi vā || 11-3-12||

MHB 11-3-13

संवत्सरगतो वापि द्विसंवत्सर एव वा ।
यौवनस्थोऽपि मध्यस्थो वृद्धो वापि विपद्यते ॥ ११-३-१३॥
saṃvatsaragato vāpi dvisaṃvatsara eva vā |
yauvanastho'pi madhyastho vṛddho vāpi vipadyate || 11-3-13||

MHB 11-3-14

प्राक्कर्मभिस्तु भूतानि भवन्ति न भवन्ति च ।
एवं सांसिद्धिके लोके किमर्थमनुतप्यसे ॥ ११-३-१४॥
prākkarmabhistu bhūtāni bhavanti na bhavanti ca |
evaṃ sāṃsiddhike loke kimarthamanutapyase || 11-3-14||

MHB 11-3-15

यथा च सलिले राजन्क्रीडार्थमनुसंचरन् ।
उन्मज्जेच्च निमज्जेच्च किंचित्सत्त्वं नराधिप ॥ ११-३-१५॥
yathā ca salile rājankrīḍārthamanusaṃcaran |
unmajjecca nimajjecca kiṃcitsattvaṃ narādhipa || 11-3-15||

MHB 11-3-16

एवं संसारगहनादुन्मज्जननिमज्जनात् ।
कर्मभोगेन बध्यन्तः क्लिश्यन्ते येऽल्पबुद्धयः ॥ ११-३-१६॥
evaṃ saṃsāragahanādunmajjananimajjanāt |
karmabhogena badhyantaḥ kliśyante ye'lpabuddhayaḥ || 11-3-16||

MHB 11-3-17

ये तु प्राज्ञाः स्थिताः सत्ये संसारान्तगवेषिणः ।
समागमज्ञा भूतानां ते यान्ति परमां गतिम् ॥ ११-३-१७॥
ye tu prājñāḥ sthitāḥ satye saṃsārāntagaveṣiṇaḥ |
samāgamajñā bhūtānāṃ te yānti paramāṃ gatim || 11-3-17||

Adhyaya: 4/27 (15)

MHB 11-4-1

धृतराष्ट्र उवाच ।
कथं संसारगहनं विज्ञेयं वदतां वर ।
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तत्त्वमाख्याहि पृच्छतः ॥ ११-४-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
kathaṃ saṃsāragahanaṃ vijñeyaṃ vadatāṃ vara |
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ tattvamākhyāhi pṛcchataḥ || 11-4-1||

MHB 11-4-2

विदुर उवाच ।
जन्मप्रभृति भूतानां क्रियाः सर्वाः शृणु प्रभो ।
पूर्वमेवेह कलले वसते किंचिदन्तरम् ॥ ११-४-२॥
vidura uvāca |
janmaprabhṛti bhūtānāṃ kriyāḥ sarvāḥ śṛṇu prabho |
pūrvameveha kalale vasate kiṃcidantaram || 11-4-2||

MHB 11-4-3

ततः स पञ्चमेऽतीते मासे मांसं प्रकल्पयेत् ।
ततः सर्वाङ्गसंपूर्णो गर्भो मासे प्रजायते ॥ ११-४-३॥
tataḥ sa pañcame'tīte māse māṃsaṃ prakalpayet |
tataḥ sarvāṅgasaṃpūrṇo garbho māse prajāyate || 11-4-3||

MHB 11-4-4

अमेध्यमध्ये वसति मांसशोणितलेपने ।
ततस्तु वायुवेगेन ऊर्ध्वपादो ह्यधःशिराः ॥ ११-४-४॥
amedhyamadhye vasati māṃsaśoṇitalepane |
tatastu vāyuvegena ūrdhvapādo hyadhaḥśirāḥ || 11-4-4||

MHB 11-4-5

योनिद्वारमुपागम्य बहून्क्लेशान्समृच्छति ।
योनिसंपीडनाच्चैव पूर्वकर्मभिरन्वितः ॥ ११-४-५॥
yonidvāramupāgamya bahūnkleśānsamṛcchati |
yonisaṃpīḍanāccaiva pūrvakarmabhiranvitaḥ || 11-4-5||

MHB 11-4-6

तस्मान्मुक्तः स संसारादन्यान्पश्यत्युपद्रवान् ।
ग्रहास्तमुपसर्पन्ति सारमेया इवामिषम् ॥ ११-४-६॥
tasmānmuktaḥ sa saṃsārādanyānpaśyatyupadravān |
grahāstamupasarpanti sārameyā ivāmiṣam || 11-4-6||

MHB 11-4-7

ततः प्राप्तोत्तरे काले व्याधयश्चापि तं तथा ।
उपसर्पन्ति जीवन्तं बध्यमानं स्वकर्मभिः ॥ ११-४-७॥
tataḥ prāptottare kāle vyādhayaścāpi taṃ tathā |
upasarpanti jīvantaṃ badhyamānaṃ svakarmabhiḥ || 11-4-7||

MHB 11-4-8

बद्धमिन्द्रियपाशैस्तं सङ्गस्वादुभिरातुरम् ।
व्यसनान्युपवर्तन्ते विविधानि नराधिप ।
बध्यमानश्च तैर्भूयो नैव तृप्तिमुपैति सः ॥ ११-४-८॥
baddhamindriyapāśaistaṃ saṅgasvādubhirāturam |
vyasanānyupavartante vividhāni narādhipa |
badhyamānaśca tairbhūyo naiva tṛptimupaiti saḥ || 11-4-8||

MHB 11-4-9

अयं न बुध्यते तावद्यमलोकमथागतम् ।
यमदूतैर्विकृष्यंश्च मृत्युं कालेन गच्छति ॥ ११-४-९॥
ayaṃ na budhyate tāvadyamalokamathāgatam |
yamadūtairvikṛṣyaṃśca mṛtyuṃ kālena gacchati || 11-4-9||

MHB 11-4-10

वाग्घीनस्य च यन्मात्रमिष्टानिष्टं कृतं मुखे ।
भूय एवात्मनात्मानं बध्यमानमुपेक्षते ॥ ११-४-१०॥
vāgghīnasya ca yanmātramiṣṭāniṣṭaṃ kṛtaṃ mukhe |
bhūya evātmanātmānaṃ badhyamānamupekṣate || 11-4-10||

MHB 11-4-11

अहो विनिकृतो लोको लोभेन च वशीकृतः ।
लोभक्रोधमदोन्मत्तो नात्मानमवबुध्यते ॥ ११-४-११॥
aho vinikṛto loko lobhena ca vaśīkṛtaḥ |
lobhakrodhamadonmatto nātmānamavabudhyate || 11-4-11||

MHB 11-4-12

कुलीनत्वेन रमते दुष्कुलीनान्विकुत्सयन् ।
धनदर्पेण दृप्तश्च दरिद्रान्परिकुत्सयन् ॥ ११-४-१२॥
kulīnatvena ramate duṣkulīnānvikutsayan |
dhanadarpeṇa dṛptaśca daridrānparikutsayan || 11-4-12||

MHB 11-4-13

मूर्खानिति परानाह नात्मानं समवेक्षते ।
शिक्षां क्षिपति चान्येषां नात्मानं शास्तुमिच्छति ॥ ११-४-१३॥
mūrkhāniti parānāha nātmānaṃ samavekṣate |
śikṣāṃ kṣipati cānyeṣāṃ nātmānaṃ śāstumicchati || 11-4-13||

MHB 11-4-14

अध्रुवे जीवलोकेऽस्मिन्यो धर्ममनुपालयन् ।
जन्मप्रभृति वर्तेत प्राप्नुयात्परमां गतिम् ॥ ११-४-१४॥
adhruve jīvaloke'sminyo dharmamanupālayan |
janmaprabhṛti varteta prāpnuyātparamāṃ gatim || 11-4-14||

MHB 11-4-15

एवं सर्वं विदित्वा वै यस्तत्त्वमनुवर्तते ।
स प्रमोक्षाय लभते पन्थानं मनुजाधिप ॥ ११-४-१५॥
evaṃ sarvaṃ viditvā vai yastattvamanuvartate |
sa pramokṣāya labhate panthānaṃ manujādhipa || 11-4-15||

Adhyaya: 5/27 (22)

MHB 11-5-1

धृतराष्ट्र उवाच ।
यदिदं धर्मगहनं बुद्ध्या समनुगम्यते ।
एतद्विस्तरशः सर्वं बुद्धिमार्गं प्रशंस मे ॥ ११-५-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
yadidaṃ dharmagahanaṃ buddhyā samanugamyate |
etadvistaraśaḥ sarvaṃ buddhimārgaṃ praśaṃsa me || 11-5-1||

MHB 11-5-2

विदुर उवाच ।
अत्र ते वर्तयिष्यामि नमस्कृत्वा स्वयंभुवे ।
यथा संसारगहनं वदन्ति परमर्षयः ॥ ११-५-२॥
vidura uvāca |
atra te vartayiṣyāmi namaskṛtvā svayaṃbhuve |
yathā saṃsāragahanaṃ vadanti paramarṣayaḥ || 11-5-2||

MHB 11-5-3

कश्चिन्महति संसारे वर्तमानो द्विजः किल ।
वनं दुर्गमनुप्राप्तो महत्क्रव्यादसंकुलम् ॥ ११-५-३॥
kaścinmahati saṃsāre vartamāno dvijaḥ kila |
vanaṃ durgamanuprāpto mahatkravyādasaṃkulam || 11-5-3||

MHB 11-5-4

सिंहव्याघ्रगजाकारैरतिघोरैर्महाशनैः ।
समन्तात्संपरिक्षिप्तं मृत्योरपि भयप्रदम् ॥ ११-५-४॥
siṃhavyāghragajākārairatighorairmahāśanaiḥ |
samantātsaṃparikṣiptaṃ mṛtyorapi bhayapradam || 11-5-4||

MHB 11-5-5

तदस्य दृष्ट्वा हृदयमुद्वेगमगमत्परम् ।
अभ्युच्छ्रयश्च रोम्णां वै विक्रियाश्च परंतप ॥ ११-५-५॥
tadasya dṛṣṭvā hṛdayamudvegamagamatparam |
abhyucchrayaśca romṇāṃ vai vikriyāśca paraṃtapa || 11-5-5||

MHB 11-5-6

स तद्वनं व्यनुसरन्विप्रधावनितस्ततः ।
वीक्षमाणो दिशः सर्वाः शरणं क्व भवेदिति ॥ ११-५-६॥
sa tadvanaṃ vyanusaranvipradhāvanitastataḥ |
vīkṣamāṇo diśaḥ sarvāḥ śaraṇaṃ kva bhavediti || 11-5-6||

MHB 11-5-7

स तेषां छिद्रमन्विच्छन्प्रद्रुतो भयपीडितः ।
न च निर्याति वै दूरं न च तैर्विप्रयुज्यते ॥ ११-५-७॥
sa teṣāṃ chidramanvicchanpradruto bhayapīḍitaḥ |
na ca niryāti vai dūraṃ na ca tairviprayujyate || 11-5-7||

MHB 11-5-8

अथापश्यद्वनं घोरं समन्ताद्वागुरावृतम् ।
बाहुभ्यां संपरिष्वक्तं स्त्रिया परमघोरया ॥ ११-५-८॥
athāpaśyadvanaṃ ghoraṃ samantādvāgurāvṛtam |
bāhubhyāṃ saṃpariṣvaktaṃ striyā paramaghorayā || 11-5-8||

MHB 11-5-9

पञ्चशीर्षधरैर्नागैः शैलैरिव समुन्नतैः ।
नभःस्पृशैर्महावृक्षैः परिक्षिप्तं महावनम् ॥ ११-५-९॥
pañcaśīrṣadharairnāgaiḥ śailairiva samunnataiḥ |
nabhaḥspṛśairmahāvṛkṣaiḥ parikṣiptaṃ mahāvanam || 11-5-9||

MHB 11-5-10

वनमध्ये च तत्राभूदुदपानः समावृतः ।
वल्लीभिस्तृणछन्नाभिर्गूढाभिरभिसंवृतः ॥ ११-५-१०॥
vanamadhye ca tatrābhūdudapānaḥ samāvṛtaḥ |
vallībhistṛṇachannābhirgūḍhābhirabhisaṃvṛtaḥ || 11-5-10||

MHB 11-5-11

पपात स द्विजस्तत्र निगूढे सलिलाशये ।
विलग्नश्चाभवत्तस्मिँल्लतासंतानसंकटे ॥ ११-५-११॥
papāta sa dvijastatra nigūḍhe salilāśaye |
vilagnaścābhavattasmi~llatāsaṃtānasaṃkaṭe || 11-5-11||

MHB 11-5-12

पनसस्य यथा जातं वृन्तबद्धं महाफलम् ।
स तथा लम्बते तत्र ऊर्ध्वपादो ह्यधःशिराः ॥ ११-५-१२॥
panasasya yathā jātaṃ vṛntabaddhaṃ mahāphalam |
sa tathā lambate tatra ūrdhvapādo hyadhaḥśirāḥ || 11-5-12||

MHB 11-5-13

अथ तत्रापि चान्योऽस्य भूयो जात उपद्रवः ।
कूपवीनाहवेलायामपश्यत महागजम् ॥ ११-५-१३॥
atha tatrāpi cānyo'sya bhūyo jāta upadravaḥ |
kūpavīnāhavelāyāmapaśyata mahāgajam || 11-5-13||

MHB 11-5-14

षड्वक्त्रं कृष्णशबलं द्विषट्कपदचारिणम् ।
क्रमेण परिसर्पन्तं वल्लीवृक्षसमावृतम् ॥ ११-५-१४॥
ṣaḍvaktraṃ kṛṣṇaśabalaṃ dviṣaṭkapadacāriṇam |
krameṇa parisarpantaṃ vallīvṛkṣasamāvṛtam || 11-5-14||

MHB 11-5-15

तस्य चापि प्रशाखासु वृक्षशाखावलम्बिनः ।
नानारूपा मधुकरा घोररूपा भयावहाः ।
आसते मधु संभृत्य पूर्वमेव निकेतजाः ॥ ११-५-१५॥
tasya cāpi praśākhāsu vṛkṣaśākhāvalambinaḥ |
nānārūpā madhukarā ghorarūpā bhayāvahāḥ |
āsate madhu saṃbhṛtya pūrvameva niketajāḥ || 11-5-15||

MHB 11-5-16

भूयो भूयः समीहन्ते मधूनि भरतर्षभ ।
स्वादनीयानि भूतानां न यैर्बालोऽपि तृप्यते ॥ ११-५-१६॥
bhūyo bhūyaḥ samīhante madhūni bharatarṣabha |
svādanīyāni bhūtānāṃ na yairbālo'pi tṛpyate || 11-5-16||

MHB 11-5-17

तेषां मधूनां बहुधा धारा प्रस्रवते सदा ।
तां लम्बमानः स पुमान्धारां पिबति सर्वदा ।
न चास्य तृष्णा विरता पिबमानस्य संकटे ॥ ११-५-१७॥
teṣāṃ madhūnāṃ bahudhā dhārā prasravate sadā |
tāṃ lambamānaḥ sa pumāndhārāṃ pibati sarvadā |
na cāsya tṛṣṇā viratā pibamānasya saṃkaṭe || 11-5-17||

MHB 11-5-18

अभीप्सति च तां नित्यमतृप्तः स पुनः पुनः ।
न चास्य जीविते राजन्निर्वेदः समजायत ॥ ११-५-१८॥
abhīpsati ca tāṃ nityamatṛptaḥ sa punaḥ punaḥ |
na cāsya jīvite rājannirvedaḥ samajāyata || 11-5-18||

MHB 11-5-19

तत्रैव च मनुष्यस्य जीविताशा प्रतिष्ठिता ।
कृष्णाः श्वेताश्च तं वृक्षं कुट्टयन्ति स्म मूषकाः ॥ ११-५-१९॥
tatraiva ca manuṣyasya jīvitāśā pratiṣṭhitā |
kṛṣṇāḥ śvetāśca taṃ vṛkṣaṃ kuṭṭayanti sma mūṣakāḥ || 11-5-19||

MHB 11-5-20

व्यालैश्च वनदुर्गान्ते स्त्रिया च परमोग्रया ।
कूपाधस्ताच्च नागेन वीनाहे कुञ्जरेण च ॥ ११-५-२०॥
vyālaiśca vanadurgānte striyā ca paramograyā |
kūpādhastācca nāgena vīnāhe kuñjareṇa ca || 11-5-20||

MHB 11-5-21

वृक्षप्रपाताच्च भयं मूषकेभ्यश्च पञ्चमम् ।
मधुलोभान्मधुकरैः षष्ठमाहुर्महद्भयम् ॥ ११-५-२१॥
vṛkṣaprapātācca bhayaṃ mūṣakebhyaśca pañcamam |
madhulobhānmadhukaraiḥ ṣaṣṭhamāhurmahadbhayam || 11-5-21||

MHB 11-5-22

एवं स वसते तत्र क्षिप्तः संसारसागरे ।
न चैव जीविताशायां निर्वेदमुपगच्छति ॥ ११-५-२२॥
evaṃ sa vasate tatra kṣiptaḥ saṃsārasāgare |
na caiva jīvitāśāyāṃ nirvedamupagacchati || 11-5-22||

Adhyaya: 6/27 (12)

MHB 11-6-1

धृतराष्ट्र उवाच ।
अहो खलु महद्दुःखं कृच्छ्रवासं वसत्यसौ ।
कथं तस्य रतिस्तत्र तुष्टिर्वा वदतां वर ॥ ११-६-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
aho khalu mahadduḥkhaṃ kṛcchravāsaṃ vasatyasau |
kathaṃ tasya ratistatra tuṣṭirvā vadatāṃ vara || 11-6-1||

MHB 11-6-2

स देशः क्व नु यत्रासौ वसते धर्मसंकटे ।
कथं वा स विमुच्येत नरस्तस्मान्महाभयात् ॥ ११-६-२॥
sa deśaḥ kva nu yatrāsau vasate dharmasaṃkaṭe |
kathaṃ vā sa vimucyeta narastasmānmahābhayāt || 11-6-2||

MHB 11-6-3

एतन्मे सर्वमाचक्ष्व साधु चेष्टामहे तथा ।
कृपा मे महती जाता तस्याभ्युद्धरणेन हि ॥ ११-६-३॥
etanme sarvamācakṣva sādhu ceṣṭāmahe tathā |
kṛpā me mahatī jātā tasyābhyuddharaṇena hi || 11-6-3||

MHB 11-6-4

विदुर उवाच ।
उपमानमिदं राजन्मोक्षविद्भिरुदाहृतम् ।
सुगतिं विन्दते येन परलोकेषु मानवः ॥ ११-६-४॥
vidura uvāca |
upamānamidaṃ rājanmokṣavidbhirudāhṛtam |
sugatiṃ vindate yena paralokeṣu mānavaḥ || 11-6-4||

MHB 11-6-5

यत्तदुच्यति कान्तारं महत्संसार एव सः ।
वनं दुर्गं हि यत्त्वेतत्संसारगहनं हि तत् ॥ ११-६-५॥
yattaducyati kāntāraṃ mahatsaṃsāra eva saḥ |
vanaṃ durgaṃ hi yattvetatsaṃsāragahanaṃ hi tat || 11-6-5||

MHB 11-6-6

ये च ते कथिता व्याला व्याधयस्ते प्रकीर्तिताः ।
या सा नारी बृहत्काया अधितिष्ठति तत्र वै ।
तामाहुस्तु जरां प्राज्ञा वर्णरूपविनाशिनीम् ॥ ११-६-६॥
ye ca te kathitā vyālā vyādhayaste prakīrtitāḥ |
yā sā nārī bṛhatkāyā adhitiṣṭhati tatra vai |
tāmāhustu jarāṃ prājñā varṇarūpavināśinīm || 11-6-6||

MHB 11-6-7

यस्तत्र कूपो नृपते स तु देहः शरीरिणाम् ।
यस्तत्र वसतेऽधस्तान्महाहिः काल एव सः ।
अन्तकः सर्वभूतानां देहिनां सर्वहार्यसौ ॥ ११-६-७॥
yastatra kūpo nṛpate sa tu dehaḥ śarīriṇām |
yastatra vasate'dhastānmahāhiḥ kāla eva saḥ |
antakaḥ sarvabhūtānāṃ dehināṃ sarvahāryasau || 11-6-7||

MHB 11-6-8

कूपमध्ये च या जाता वल्ली यत्र स मानवः ।
प्रताने लम्बते सा तु जीविताशा शरीरिणाम् ॥ ११-६-८॥
kūpamadhye ca yā jātā vallī yatra sa mānavaḥ |
pratāne lambate sā tu jīvitāśā śarīriṇām || 11-6-8||

MHB 11-6-9

स यस्तु कूपवीनाहे तं वृक्षं परिसर्पति ।
षड्वक्त्रः कुञ्जरो राजन्स तु संवत्सरः स्मृतः ।
मुखानि ऋतवो मासाः पादा द्वादश कीर्तिताः ॥ ११-६-९॥
sa yastu kūpavīnāhe taṃ vṛkṣaṃ parisarpati |
ṣaḍvaktraḥ kuñjaro rājansa tu saṃvatsaraḥ smṛtaḥ |
mukhāni ṛtavo māsāḥ pādā dvādaśa kīrtitāḥ || 11-6-9||

MHB 11-6-10

ये तु वृक्षं निकृन्तन्ति मूषकाः सततोत्थिताः ।
रात्र्यहानि तु तान्याहुर्भूतानां परिचिन्तकाः ।
ये ते मधुकरास्तत्र कामास्ते परिकीर्तिताः ॥ ११-६-१०॥
ye tu vṛkṣaṃ nikṛntanti mūṣakāḥ satatotthitāḥ |
rātryahāni tu tānyāhurbhūtānāṃ paricintakāḥ |
ye te madhukarāstatra kāmāste parikīrtitāḥ || 11-6-10||

MHB 11-6-11

यास्तु ता बहुशो धाराः स्रवन्ति मधुनिस्रवम् ।
तांस्तु कामरसान्विद्याद्यत्र मज्जन्ति मानवाः ॥ ११-६-११॥
yāstu tā bahuśo dhārāḥ sravanti madhunisravam |
tāṃstu kāmarasānvidyādyatra majjanti mānavāḥ || 11-6-11||

MHB 11-6-12

एवं संसारचक्रस्य परिवृत्तिं स्म ये विदुः ।
ते वै संसारचक्रस्य पाशांश्छिन्दन्ति वै बुधाः ॥ ११-६-१२॥
evaṃ saṃsāracakrasya parivṛttiṃ sma ye viduḥ |
te vai saṃsāracakrasya pāśāṃśchindanti vai budhāḥ || 11-6-12||

Adhyaya: 7/27 (20)

MHB 11-7-1

धृतराष्ट्र उवाच ।
अहोऽभिहितमाख्यानं भवता तत्त्वदर्शिना ।
भूय एव तु मे हर्षः श्रोतुं वागमृतं तव ॥ ११-७-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
aho'bhihitamākhyānaṃ bhavatā tattvadarśinā |
bhūya eva tu me harṣaḥ śrotuṃ vāgamṛtaṃ tava || 11-7-1||

MHB 11-7-2

विदुर उवाच ।
शृणु भूयः प्रवक्ष्यामि मार्गस्यैतस्य विस्तरम् ।
यच्छ्रुत्वा विप्रमुच्यन्ते संसारेभ्यो विचक्षणाः ॥ ११-७-२॥
vidura uvāca |
śṛṇu bhūyaḥ pravakṣyāmi mārgasyaitasya vistaram |
yacchrutvā vipramucyante saṃsārebhyo vicakṣaṇāḥ || 11-7-2||

MHB 11-7-3

यथा तु पुरुषो राजन्दीर्घमध्वानमास्थितः ।
क्वचित्क्वचिच्छ्रमात्स्थाता कुरुते वासमेव वा ॥ ११-७-३॥
yathā tu puruṣo rājandīrghamadhvānamāsthitaḥ |
kvacitkvacicchramātsthātā kurute vāsameva vā || 11-7-3||

MHB 11-7-4

एवं संसारपर्याये गर्भवासेषु भारत ।
कुर्वन्ति दुर्बुधा वासं मुच्यन्ते तत्र पण्डिताः ॥ ११-७-४॥
evaṃ saṃsāraparyāye garbhavāseṣu bhārata |
kurvanti durbudhā vāsaṃ mucyante tatra paṇḍitāḥ || 11-7-4||

MHB 11-7-5

तस्मादध्वानमेवैतमाहुः शास्त्रविदो जनाः ।
यत्तु संसारगहनं वनमाहुर्मनीषिणः ॥ ११-७-५॥
tasmādadhvānamevaitamāhuḥ śāstravido janāḥ |
yattu saṃsāragahanaṃ vanamāhurmanīṣiṇaḥ || 11-7-5||

MHB 11-7-6

सोऽयं लोकसमावर्तो मर्त्यानां भरतर्षभ ।
चराणां स्थावराणां च गृध्येत्तत्र न पण्डितः ॥ ११-७-६॥
so'yaṃ lokasamāvarto martyānāṃ bharatarṣabha |
carāṇāṃ sthāvarāṇāṃ ca gṛdhyettatra na paṇḍitaḥ || 11-7-6||

MHB 11-7-7

शारीरा मानसाश्चैव मर्त्यानां ये तु व्याधयः ।
प्रत्यक्षाश्च परोक्षाश्च ते व्यालाः कथिता बुधैः ॥ ११-७-७॥
śārīrā mānasāścaiva martyānāṃ ye tu vyādhayaḥ |
pratyakṣāśca parokṣāśca te vyālāḥ kathitā budhaiḥ || 11-7-7||

MHB 11-7-8

क्लिश्यमानाश्च तैर्नित्यं हन्यमानाश्च भारत ।
स्वकर्मभिर्महाव्यालैर्नोद्विजन्त्यल्पबुद्धयः ॥ ११-७-८॥
kliśyamānāśca tairnityaṃ hanyamānāśca bhārata |
svakarmabhirmahāvyālairnodvijantyalpabuddhayaḥ || 11-7-8||

MHB 11-7-9

अथापि तैर्विमुच्येत व्याधिभिः पुरुषो नृप ।
आवृणोत्येव तं पश्चाज्जरा रूपविनाशिनी ॥ ११-७-९॥
athāpi tairvimucyeta vyādhibhiḥ puruṣo nṛpa |
āvṛṇotyeva taṃ paścājjarā rūpavināśinī || 11-7-9||

MHB 11-7-10

शब्दरूपरसस्पर्शैर्गन्धैश्च विविधैरपि ।
मज्जमानं महापङ्के निरालम्बे समन्ततः ॥ ११-७-१०॥
śabdarūparasasparśairgandhaiśca vividhairapi |
majjamānaṃ mahāpaṅke nirālambe samantataḥ || 11-7-10||

MHB 11-7-11

संवत्सरर्तवो मासाः पक्षाहोरात्रसंधयः ।
क्रमेणास्य प्रलुम्पन्ति रूपमायुस्तथैव च ॥ ११-७-११॥
saṃvatsarartavo māsāḥ pakṣāhorātrasaṃdhayaḥ |
krameṇāsya pralumpanti rūpamāyustathaiva ca || 11-7-11||

MHB 11-7-12

एते कालस्य निधयो नैताञ्जानन्ति दुर्बुधाः ।
अत्राभिलिखितान्याहुः सर्वभूतानि कर्मणा ॥ ११-७-१२॥
ete kālasya nidhayo naitāñjānanti durbudhāḥ |
atrābhilikhitānyāhuḥ sarvabhūtāni karmaṇā || 11-7-12||

MHB 11-7-13

रथं शरीरं भूतानां सत्त्वमाहुस्तु सारथिम् ।
इन्द्रियाणि हयानाहुः कर्म बुद्धिश्च रश्मयः ॥ ११-७-१३॥
rathaṃ śarīraṃ bhūtānāṃ sattvamāhustu sārathim |
indriyāṇi hayānāhuḥ karma buddhiśca raśmayaḥ || 11-7-13||

MHB 11-7-14

तेषां हयानां यो वेगं धावतामनुधावति ।
स तु संसारचक्रेऽस्मिंश्चक्रवत्परिवर्तते ॥ ११-७-१४॥
teṣāṃ hayānāṃ yo vegaṃ dhāvatāmanudhāvati |
sa tu saṃsāracakre'smiṃścakravatparivartate || 11-7-14||

MHB 11-7-15

यस्तान्यमयते बुद्ध्या स यन्ता न निवर्तते ।
याम्यमाहू रथं ह्येनं मुह्यन्ते येन दुर्बुधाः ॥ ११-७-१५॥
yastānyamayate buddhyā sa yantā na nivartate |
yāmyamāhū rathaṃ hyenaṃ muhyante yena durbudhāḥ || 11-7-15||

MHB 11-7-16

स चैतत्प्राप्नुते राजन्यत्त्वं प्राप्तो नराधिप ।
राज्यनाशं सुहृन्नाशं सुतनाशं च भारत ॥ ११-७-१६॥
sa caitatprāpnute rājanyattvaṃ prāpto narādhipa |
rājyanāśaṃ suhṛnnāśaṃ sutanāśaṃ ca bhārata || 11-7-16||

MHB 11-7-17

अनुतर्षुलमेवैतद्दुःखं भवति भारत ।
साधुः परमदुःखानां दुःखभैषज्यमाचरेत् ॥ ११-७-१७॥
anutarṣulamevaitadduḥkhaṃ bhavati bhārata |
sādhuḥ paramaduḥkhānāṃ duḥkhabhaiṣajyamācaret || 11-7-17||

MHB 11-7-18

न विक्रमो न चाप्यर्थो न मित्रं न सुहृज्जनः ।
तथोन्मोचयते दुःखाद्यथात्मा स्थिरसंयमः ॥ ११-७-१८॥
na vikramo na cāpyartho na mitraṃ na suhṛjjanaḥ |
tathonmocayate duḥkhādyathātmā sthirasaṃyamaḥ || 11-7-18||

MHB 11-7-19

तस्मान्मैत्रं समास्थाय शीलमापद्य भारत ।
दमस्त्यागोऽप्रमादश्च ते त्रयो ब्रह्मणो हयाः ॥ ११-७-१९॥
tasmānmaitraṃ samāsthāya śīlamāpadya bhārata |
damastyāgo'pramādaśca te trayo brahmaṇo hayāḥ || 11-7-19||

MHB 11-7-20

शीलरश्मिसमायुक्ते स्थितो यो मानसे रथे ।
त्यक्त्वा मृत्युभयं राजन्ब्रह्मलोकं स गच्छति ॥ ११-७-२०॥
śīlaraśmisamāyukte sthito yo mānase rathe |
tyaktvā mṛtyubhayaṃ rājanbrahmalokaṃ sa gacchati || 11-7-20||

Adhyaya: 8/27 (48)

MHB 11-8-1

वैशंपायन उवाच ।
विदुरस्य तु तद्वाक्यं निशम्य कुरुसत्तमः ।
पुत्रशोकाभिसंतप्तः पपात भुवि मूर्छितः ॥ ११-८-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
vidurasya tu tadvākyaṃ niśamya kurusattamaḥ |
putraśokābhisaṃtaptaḥ papāta bhuvi mūrchitaḥ || 11-8-1||

MHB 11-8-2

तं तथा पतितं भूमौ निःसंज्ञं प्रेक्ष्य बान्धवाः ।
कृष्णद्वैपायनश्चैव क्षत्ता च विदुरस्तथा ॥ ११-८-२॥
taṃ tathā patitaṃ bhūmau niḥsaṃjñaṃ prekṣya bāndhavāḥ |
kṛṣṇadvaipāyanaścaiva kṣattā ca vidurastathā || 11-8-2||

MHB 11-8-3

संजयः सुहृदश्चान्ये द्वाःस्था ये चास्य संमताः ।
जलेन सुखशीतेन तालवृन्तैश्च भारत ॥ ११-८-३॥
saṃjayaḥ suhṛdaścānye dvāḥsthā ye cāsya saṃmatāḥ |
jalena sukhaśītena tālavṛntaiśca bhārata || 11-8-3||

MHB 11-8-4

पस्पृशुश्च करैर्गात्रं वीजमानाश्च यत्नतः ।
अन्वासन्सुचिरं कालं धृतराष्ट्रं तथागतम् ॥ ११-८-४॥
paspṛśuśca karairgātraṃ vījamānāśca yatnataḥ |
anvāsansuciraṃ kālaṃ dhṛtarāṣṭraṃ tathāgatam || 11-8-4||

MHB 11-8-5

अथ दीर्घस्य कालस्य लब्धसंज्ञो महीपतिः ।
विललाप चिरं कालं पुत्राधिभिरभिप्लुतः ॥ ११-८-५॥
atha dīrghasya kālasya labdhasaṃjño mahīpatiḥ |
vilalāpa ciraṃ kālaṃ putrādhibhirabhiplutaḥ || 11-8-5||

MHB 11-8-6

धिगस्तु खलु मानुष्यं मानुष्ये च परिग्रहम् ।
यतोमूलानि दुःखानि संभवन्ति मुहुर्मुहुः ॥ ११-८-६॥
dhigastu khalu mānuṣyaṃ mānuṣye ca parigraham |
yatomūlāni duḥkhāni saṃbhavanti muhurmuhuḥ || 11-8-6||

MHB 11-8-7

पुत्रनाशेऽर्थनाशे च ज्ञातिसंबन्धिनामपि ।
प्राप्यते सुमहद्दुःखं विषाग्निप्रतिमं विभो ॥ ११-८-७॥
putranāśe'rthanāśe ca jñātisaṃbandhināmapi |
prāpyate sumahadduḥkhaṃ viṣāgnipratimaṃ vibho || 11-8-7||

MHB 11-8-8

येन दह्यन्ति गात्राणि येन प्रज्ञा विनश्यति ।
येनाभिभूतः पुरुषो मरणं बहु मन्यते ॥ ११-८-८॥
yena dahyanti gātrāṇi yena prajñā vinaśyati |
yenābhibhūtaḥ puruṣo maraṇaṃ bahu manyate || 11-8-8||

MHB 11-8-9

तदिदं व्यसनं प्राप्तं मया भाग्यविपर्ययात् ।
तच्चैवाहं करिष्यामि अद्यैव द्विजसत्तम ॥ ११-८-९॥
tadidaṃ vyasanaṃ prāptaṃ mayā bhāgyaviparyayāt |
taccaivāhaṃ kariṣyāmi adyaiva dvijasattama || 11-8-9||

MHB 11-8-10

इत्युक्त्वा तु महात्मानं पितरं ब्रह्मवित्तमम् ।
धृतराष्ट्रोऽभवन्मूढः शोकं च परमं गतः ।
अभूच्च तूष्णीं राजासौ ध्यायमानो महीपते ॥ ११-८-१०॥
ityuktvā tu mahātmānaṃ pitaraṃ brahmavittamam |
dhṛtarāṣṭro'bhavanmūḍhaḥ śokaṃ ca paramaṃ gataḥ |
abhūcca tūṣṇīṃ rājāsau dhyāyamāno mahīpate || 11-8-10||

MHB 11-8-11

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कृष्णद्वैपायनः प्रभुः ।
पुत्रशोकाभिसंतप्तं पुत्रं वचनमब्रवीत् ॥ ११-८-११॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā kṛṣṇadvaipāyanaḥ prabhuḥ |
putraśokābhisaṃtaptaṃ putraṃ vacanamabravīt || 11-8-11||

MHB 11-8-12

धृतराष्ट्र महाबाहो यत्त्वां वक्ष्यामि तच्छृणु ।
श्रुतवानसि मेधावी धर्मार्थकुशलस्तथा ॥ ११-८-१२॥
dhṛtarāṣṭra mahābāho yattvāṃ vakṣyāmi tacchṛṇu |
śrutavānasi medhāvī dharmārthakuśalastathā || 11-8-12||

MHB 11-8-13

न तेऽस्त्यविदितं किंचिद्वेदितव्यं परंतप ।
अनित्यतां हि मर्त्यानां विजानासि न संशयः ॥ ११-८-१३॥
na te'styaviditaṃ kiṃcidveditavyaṃ paraṃtapa |
anityatāṃ hi martyānāṃ vijānāsi na saṃśayaḥ || 11-8-13||

MHB 11-8-14

अध्रुवे जीवलोके च स्थाने वाशाश्वते सति ।
जीविते मरणान्ते च कस्माच्छोचसि भारत ॥ ११-८-१४॥
adhruve jīvaloke ca sthāne vāśāśvate sati |
jīvite maraṇānte ca kasmācchocasi bhārata || 11-8-14||

MHB 11-8-15

प्रत्यक्षं तव राजेन्द्र वैरस्यास्य समुद्भवः ।
पुत्रं ते कारणं कृत्वा कालयोगेन कारितः ॥ ११-८-१५॥
pratyakṣaṃ tava rājendra vairasyāsya samudbhavaḥ |
putraṃ te kāraṇaṃ kṛtvā kālayogena kāritaḥ || 11-8-15||

MHB 11-8-16

अवश्यं भवितव्ये च कुरूणां वैशसे नृप ।
कस्माच्छोचसि ताञ्शूरान्गतान्परमिकां गतिम् ॥ ११-८-१६॥
avaśyaṃ bhavitavye ca kurūṇāṃ vaiśase nṛpa |
kasmācchocasi tāñśūrāngatānparamikāṃ gatim || 11-8-16||

MHB 11-8-17

जानता च महाबाहो विदुरेण महात्मना ।
यतितं सर्वयत्नेन शमं प्रति जनेश्वर ॥ ११-८-१७॥
jānatā ca mahābāho vidureṇa mahātmanā |
yatitaṃ sarvayatnena śamaṃ prati janeśvara || 11-8-17||

MHB 11-8-18

न च दैवकृतो मार्गः शक्यो भूतेन केनचित् ।
घटतापि चिरं कालं नियन्तुमिति मे मतिः ॥ ११-८-१८॥
na ca daivakṛto mārgaḥ śakyo bhūtena kenacit |
ghaṭatāpi ciraṃ kālaṃ niyantumiti me matiḥ || 11-8-18||

MHB 11-8-19

देवतानां हि यत्कार्यं मया प्रत्यक्षतः श्रुतम् ।
तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि कथं स्थैर्यं भवेत्तव ॥ ११-८-१९॥
devatānāṃ hi yatkāryaṃ mayā pratyakṣataḥ śrutam |
tatte'haṃ saṃpravakṣyāmi kathaṃ sthairyaṃ bhavettava || 11-8-19||

MHB 11-8-20

पुराहं त्वरितो यातः सभामैन्द्रीं जितक्लमः ।
अपश्यं तत्र च तदा समवेतान्दिवौकसः ।
नारदप्रमुखांश्चापि सर्वान्देवऋषींस्तथा ॥ ११-८-२०॥
purāhaṃ tvarito yātaḥ sabhāmaindrīṃ jitaklamaḥ |
apaśyaṃ tatra ca tadā samavetāndivaukasaḥ |
nāradapramukhāṃścāpi sarvāndevaṛṣīṃstathā || 11-8-20||

MHB 11-8-21

तत्र चापि मया दृष्टा पृथिवी पृथिवीपते ।
कार्यार्थमुपसंप्राप्ता देवतानां समीपतः ॥ ११-८-२१॥
tatra cāpi mayā dṛṣṭā pṛthivī pṛthivīpate |
kāryārthamupasaṃprāptā devatānāṃ samīpataḥ || 11-8-21||

MHB 11-8-22

उपगम्य तदा धात्री देवानाह समागतान् ।
यत्कार्यं मम युष्माभिर्ब्रह्मणः सदने तदा ।
प्रतिज्ञातं महाभागास्तच्छीघ्रं संविधीयताम् ॥ ११-८-२२॥
upagamya tadā dhātrī devānāha samāgatān |
yatkāryaṃ mama yuṣmābhirbrahmaṇaḥ sadane tadā |
pratijñātaṃ mahābhāgāstacchīghraṃ saṃvidhīyatām || 11-8-22||

MHB 11-8-23

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा विष्णुर्लोकनमस्कृतः ।
उवाच प्रहसन्वाक्यं पृथिवीं देवसंसदि ॥ ११-८-२३॥
tasyāstadvacanaṃ śrutvā viṣṇurlokanamaskṛtaḥ |
uvāca prahasanvākyaṃ pṛthivīṃ devasaṃsadi || 11-8-23||

MHB 11-8-24

धृतराष्ट्रस्य पुत्राणां यस्तु ज्येष्ठः शतस्य वै ।
दुर्योधन इति ख्यातः स ते कार्यं करिष्यति ।
तं च प्राप्य महीपालं कृतकृत्या भविष्यसि ॥ ११-८-२४॥
dhṛtarāṣṭrasya putrāṇāṃ yastu jyeṣṭhaḥ śatasya vai |
duryodhana iti khyātaḥ sa te kāryaṃ kariṣyati |
taṃ ca prāpya mahīpālaṃ kṛtakṛtyā bhaviṣyasi || 11-8-24||

MHB 11-8-25

तस्यार्थे पृथिवीपालाः कुरुक्षेत्रे समागताः ।
अन्योन्यं घातयिष्यन्ति दृढैः शस्त्रैः प्रहारिणः ॥ ११-८-२५॥
tasyārthe pṛthivīpālāḥ kurukṣetre samāgatāḥ |
anyonyaṃ ghātayiṣyanti dṛḍhaiḥ śastraiḥ prahāriṇaḥ || 11-8-25||

MHB 11-8-26

ततस्ते भविता देवि भारस्य युधि नाशनम् ।
गच्छ शीघ्रं स्वकं स्थानं लोकान्धारय शोभने ॥ ११-८-२६॥
tataste bhavitā devi bhārasya yudhi nāśanam |
gaccha śīghraṃ svakaṃ sthānaṃ lokāndhāraya śobhane || 11-8-26||

MHB 11-8-27

स एष ते सुतो राजँल्लोकसंहारकारणात् ।
कलेरंशः समुत्पन्नो गान्धार्या जठरे नृप ॥ ११-८-२७॥
sa eṣa te suto rāja~llokasaṃhārakāraṇāt |
kaleraṃśaḥ samutpanno gāndhāryā jaṭhare nṛpa || 11-8-27||

MHB 11-8-28

अमर्षी चपलश्चापि क्रोधनो दुष्प्रसाधनः ।
दैवयोगात्समुत्पन्ना भ्रातरश्चास्य तादृशाः ॥ ११-८-२८॥
amarṣī capalaścāpi krodhano duṣprasādhanaḥ |
daivayogātsamutpannā bhrātaraścāsya tādṛśāḥ || 11-8-28||

MHB 11-8-29

शकुनिर्मातुलश्चैव कर्णश्च परमः सखा ।
समुत्पन्ना विनाशार्थं पृथिव्यां सहिता नृपाः ।
एतमर्थं महाबाहो नारदो वेद तत्त्वतः ॥ ११-८-२९॥
śakunirmātulaścaiva karṇaśca paramaḥ sakhā |
samutpannā vināśārthaṃ pṛthivyāṃ sahitā nṛpāḥ |
etamarthaṃ mahābāho nārado veda tattvataḥ || 11-8-29||

MHB 11-8-30

आत्मापराधात्पुत्रास्ते विनष्टाः पृथिवीपते ।
मा ताञ्शोचस्व राजेन्द्र न हि शोकेऽस्ति कारणम् ॥ ११-८-३०॥
ātmāparādhātputrāste vinaṣṭāḥ pṛthivīpate |
mā tāñśocasva rājendra na hi śoke'sti kāraṇam || 11-8-30||

MHB 11-8-31

न हि ते पाण्डवाः स्वल्पमपराध्यन्ति भारत ।
पुत्रास्तव दुरात्मानो यैरियं घातिता मही ॥ ११-८-३१॥
na hi te pāṇḍavāḥ svalpamaparādhyanti bhārata |
putrāstava durātmāno yairiyaṃ ghātitā mahī || 11-8-31||

MHB 11-8-32

नारदेन च भद्रं ते पूर्वमेव न संशयः ।
युधिष्ठिरस्य समितौ राजसूये निवेदितम् ॥ ११-८-३२॥
nāradena ca bhadraṃ te pūrvameva na saṃśayaḥ |
yudhiṣṭhirasya samitau rājasūye niveditam || 11-8-32||

MHB 11-8-33

पाण्डवाः कौरवाश्चैव समासाद्य परस्परम् ।
न भविष्यन्ति कौन्तेय यत्ते कृत्यं तदाचर ॥ ११-८-३३॥
pāṇḍavāḥ kauravāścaiva samāsādya parasparam |
na bhaviṣyanti kaunteya yatte kṛtyaṃ tadācara || 11-8-33||

MHB 11-8-34

नारदस्य वचः श्रुत्वा तदाशोचन्त पाण्डवाः ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं देवगुह्यं सनातनम् ॥ ११-८-३४॥
nāradasya vacaḥ śrutvā tadāśocanta pāṇḍavāḥ |
etatte sarvamākhyātaṃ devaguhyaṃ sanātanam || 11-8-34||

MHB 11-8-35

कथं ते शोकनाशः स्यात्प्राणेषु च दया प्रभो ।
स्नेहश्च पाण्डुपुत्रेषु ज्ञात्वा दैवकृतं विधिम् ॥ ११-८-३५॥
kathaṃ te śokanāśaḥ syātprāṇeṣu ca dayā prabho |
snehaśca pāṇḍuputreṣu jñātvā daivakṛtaṃ vidhim || 11-8-35||

MHB 11-8-36

एष चार्थो महाबाहो पूर्वमेव मया श्रुतः ।
कथितो धर्मराजस्य राजसूये क्रतूत्तमे ॥ ११-८-३६॥
eṣa cārtho mahābāho pūrvameva mayā śrutaḥ |
kathito dharmarājasya rājasūye kratūttame || 11-8-36||

MHB 11-8-37

यतितं धर्मपुत्रेण मया गुह्ये निवेदिते ।
अविग्रहे कौरवाणां दैवं तु बलवत्तरम् ॥ ११-८-३७॥
yatitaṃ dharmaputreṇa mayā guhye nivedite |
avigrahe kauravāṇāṃ daivaṃ tu balavattaram || 11-8-37||

MHB 11-8-38

अनतिक्रमणीयो हि विधी राजन्कथंचन ।
कृतान्तस्य हि भूतेन स्थावरेण त्रसेन च ॥ ११-८-३८॥
anatikramaṇīyo hi vidhī rājankathaṃcana |
kṛtāntasya hi bhūtena sthāvareṇa trasena ca || 11-8-38||

MHB 11-8-39

भवान्धर्मपरो यत्र बुद्धिश्रेष्ठश्च भारत ।
मुह्यते प्राणिनां ज्ञात्वा गतिं चागतिमेव च ॥ ११-८-३९॥
bhavāndharmaparo yatra buddhiśreṣṭhaśca bhārata |
muhyate prāṇināṃ jñātvā gatiṃ cāgatimeva ca || 11-8-39||

MHB 11-8-40

त्वां तु शोकेन संतप्तं मुह्यमानं मुहुर्मुहुः ।
ज्ञात्वा युधिष्ठिरो राजा प्राणानपि परित्यजेत् ॥ ११-८-४०॥
tvāṃ tu śokena saṃtaptaṃ muhyamānaṃ muhurmuhuḥ |
jñātvā yudhiṣṭhiro rājā prāṇānapi parityajet || 11-8-40||

MHB 11-8-41

कृपालुर्नित्यशो वीरस्तिर्यग्योनिगतेष्वपि ।
स कथं त्वयि राजेन्द्र कृपां वै न करिष्यति ॥ ११-८-४१॥
kṛpālurnityaśo vīrastiryagyonigateṣvapi |
sa kathaṃ tvayi rājendra kṛpāṃ vai na kariṣyati || 11-8-41||

MHB 11-8-42

मम चैव नियोगेन विधेश्चाप्यनिवर्तनात् ।
पाण्डवानां च कारुण्यात्प्राणान्धारय भारत ॥ ११-८-४२॥
mama caiva niyogena vidheścāpyanivartanāt |
pāṇḍavānāṃ ca kāruṇyātprāṇāndhāraya bhārata || 11-8-42||

MHB 11-8-43

एवं ते वर्तमानस्य लोके कीर्तिर्भविष्यति ।
धर्मश्च सुमहांस्तात तप्तं स्याच्च तपश्चिरात् ॥ ११-८-४३॥
evaṃ te vartamānasya loke kīrtirbhaviṣyati |
dharmaśca sumahāṃstāta taptaṃ syācca tapaścirāt || 11-8-43||

MHB 11-8-44

पुत्रशोकसमुत्पन्नं हुताशं ज्वलितं यथा ।
प्रज्ञाम्भसा महाराज निर्वापय सदा सदा ॥ ११-८-४४॥
putraśokasamutpannaṃ hutāśaṃ jvalitaṃ yathā |
prajñāmbhasā mahārāja nirvāpaya sadā sadā || 11-8-44||

MHB 11-8-45

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं व्यासस्यामिततेजसः ।
मुहूर्तं समनुध्याय धृतराष्ट्रोऽभ्यभाषत ॥ ११-८-४५॥
etacchrutvā tu vacanaṃ vyāsasyāmitatejasaḥ |
muhūrtaṃ samanudhyāya dhṛtarāṣṭro'bhyabhāṣata || 11-8-45||

MHB 11-8-46

महता शोकजालेन प्रणुन्नोऽस्मि द्विजोत्तम ।
नात्मानमवबुध्यामि मुह्यमानो मुहुर्मुहुः ॥ ११-८-४६॥
mahatā śokajālena praṇunno'smi dvijottama |
nātmānamavabudhyāmi muhyamāno muhurmuhuḥ || 11-8-46||

MHB 11-8-47

इदं तु वचनं श्रुत्वा तव दैवनियोगजम् ।
धारयिष्याम्यहं प्राणान्यतिष्ये च नशोचितुम् ॥ ११-८-४७॥
idaṃ tu vacanaṃ śrutvā tava daivaniyogajam |
dhārayiṣyāmyahaṃ prāṇānyatiṣye ca naśocitum || 11-8-47||

MHB 11-8-48

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं व्यासः सत्यवतीसुतः ।
धृतराष्ट्रस्य राजेन्द्र तत्रैवान्तरधीयत ॥ ११-८-४८॥
etacchrutvā tu vacanaṃ vyāsaḥ satyavatīsutaḥ |
dhṛtarāṣṭrasya rājendra tatraivāntaradhīyata || 11-8-48||

Adhyaya: 9/27 (21)

MHB 11-9-1

जनमेजय उवाच ।
गते भगवति व्यासे धृतराष्ट्रो महीपतिः ।
किमचेष्टत विप्रर्षे तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ ११-९-१॥
janamejaya uvāca |
gate bhagavati vyāse dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ |
kimaceṣṭata viprarṣe tanme vyākhyātumarhasi || 11-9-1||

MHB 11-9-2

वैशंपायन उवाच ।
एतच्छ्रुत्वा नरश्रेष्ठ चिरं ध्यात्वा त्वचेतनः ।
संजयं योजयेत्युक्त्वा विदुरं प्रत्यभाषत ॥ ११-९-२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
etacchrutvā naraśreṣṭha ciraṃ dhyātvā tvacetanaḥ |
saṃjayaṃ yojayetyuktvā viduraṃ pratyabhāṣata || 11-9-2||

MHB 11-9-3

क्षिप्रमानय गान्धारीं सर्वाश्च भरतस्त्रियः ।
वधूं कुन्तीमुपादाय याश्चान्यास्तत्र योषितः ॥ ११-९-३॥
kṣipramānaya gāndhārīṃ sarvāśca bharatastriyaḥ |
vadhūṃ kuntīmupādāya yāścānyāstatra yoṣitaḥ || 11-9-3||

MHB 11-9-4

एवमुक्त्वा स धर्मात्मा विदुरं धर्मवित्तमम् ।
शोकविप्रहतज्ञानो यानमेवान्वपद्यत ॥ ११-९-४॥
evamuktvā sa dharmātmā viduraṃ dharmavittamam |
śokaviprahatajñāno yānamevānvapadyata || 11-9-4||

MHB 11-9-5

गान्धारी चैव शोकार्ता भर्तुर्वचनचोदिता ।
सह कुन्त्या यतो राजा सह स्त्रीभिरुपाद्रवत् ॥ ११-९-५॥
gāndhārī caiva śokārtā bharturvacanacoditā |
saha kuntyā yato rājā saha strībhirupādravat || 11-9-5||

MHB 11-9-6

ताः समासाद्य राजानं भृशं शोकसमन्विताः ।
आमन्त्र्यान्योन्यमीयुः स्म भृशमुच्चुक्रुशुस्ततः ॥ ११-९-६॥
tāḥ samāsādya rājānaṃ bhṛśaṃ śokasamanvitāḥ |
āmantryānyonyamīyuḥ sma bhṛśamuccukruśustataḥ || 11-9-6||

MHB 11-9-7

ताः समाश्वासयत्क्षत्ता ताभ्यश्चार्ततरः स्वयम् ।
अश्रुकण्ठीः समारोप्य ततोऽसौ निर्ययौ पुरात् ॥ ११-९-७॥
tāḥ samāśvāsayatkṣattā tābhyaścārtataraḥ svayam |
aśrukaṇṭhīḥ samāropya tato'sau niryayau purāt || 11-9-7||

MHB 11-9-8

ततः प्रणादः संजज्ञे सर्वेषु कुरुवेश्मसु ।
आकुमारं पुरं सर्वमभवच्छोककर्शितम् ॥ ११-९-८॥
tataḥ praṇādaḥ saṃjajñe sarveṣu kuruveśmasu |
ākumāraṃ puraṃ sarvamabhavacchokakarśitam || 11-9-8||

MHB 11-9-9

अदृष्टपूर्वा या नार्यः पुरा देवगणैरपि ।
पृथग्जनेन दृश्यन्त तास्तदा निहतेश्वराः ॥ ११-९-९॥
adṛṣṭapūrvā yā nāryaḥ purā devagaṇairapi |
pṛthagjanena dṛśyanta tāstadā nihateśvarāḥ || 11-9-9||

MHB 11-9-10

प्रकीर्य केशान्सुशुभान्भूषणान्यवमुच्य च ।
एकवस्त्रधरा नार्यः परिपेतुरनाथवत् ॥ ११-९-१०॥
prakīrya keśānsuśubhānbhūṣaṇānyavamucya ca |
ekavastradharā nāryaḥ paripeturanāthavat || 11-9-10||

MHB 11-9-11

श्वेतपर्वतरूपेभ्यो गृहेभ्यस्तास्त्वपाक्रमन् ।
गुहाभ्य इव शैलानां पृषत्यो हतयूथपाः ॥ ११-९-११॥
śvetaparvatarūpebhyo gṛhebhyastāstvapākraman |
guhābhya iva śailānāṃ pṛṣatyo hatayūthapāḥ || 11-9-11||

MHB 11-9-12

तान्युदीर्णानि नारीणां तदा वृन्दान्यनेकशः ।
शोकार्तान्यद्रवन्राजन्किशोरीणामिवाङ्गने ॥ ११-९-१२॥
tānyudīrṇāni nārīṇāṃ tadā vṛndānyanekaśaḥ |
śokārtānyadravanrājankiśorīṇāmivāṅgane || 11-9-12||

MHB 11-9-13

प्रगृह्य बाहून्क्रोशन्त्यः पुत्रान्भ्रातॄन्पितॄनपि ।
दर्शयन्तीव ता ह स्म युगान्ते लोकसंक्षयम् ॥ ११-९-१३॥
pragṛhya bāhūnkrośantyaḥ putrānbhrātṝnpitṝnapi |
darśayantīva tā ha sma yugānte lokasaṃkṣayam || 11-9-13||

MHB 11-9-14

विलपन्त्यो रुदन्त्यश्च धावमानास्ततस्ततः ।
शोकेनाभ्याहतज्ञानाः कर्तव्यं न प्रजज्ञिरे ॥ ११-९-१४॥
vilapantyo rudantyaśca dhāvamānāstatastataḥ |
śokenābhyāhatajñānāḥ kartavyaṃ na prajajñire || 11-9-14||

MHB 11-9-15

व्रीडां जग्मुः पुरा याः स्म सखीनामपि योषितः ।
ता एकवस्त्रा निर्लज्जाः श्वश्रूणां पुरतोऽभवन् ॥ ११-९-१५॥
vrīḍāṃ jagmuḥ purā yāḥ sma sakhīnāmapi yoṣitaḥ |
tā ekavastrā nirlajjāḥ śvaśrūṇāṃ purato'bhavan || 11-9-15||

MHB 11-9-16

परस्परं सुसूक्ष्मेषु शोकेष्वाश्वासयन्स्म याः ।
ताः शोकविह्वला राजन्नुपैक्षन्त परस्परम् ॥ ११-९-१६॥
parasparaṃ susūkṣmeṣu śokeṣvāśvāsayansma yāḥ |
tāḥ śokavihvalā rājannupaikṣanta parasparam || 11-9-16||

MHB 11-9-17

ताभिः परिवृतो राजा रुदतीभिः सहस्रशः ।
निर्ययौ नगराद्दीनस्तूर्णमायोधनं प्रति ॥ ११-९-१७॥
tābhiḥ parivṛto rājā rudatībhiḥ sahasraśaḥ |
niryayau nagarāddīnastūrṇamāyodhanaṃ prati || 11-9-17||

MHB 11-9-18

शिल्पिनो वणिजो वैश्याः सर्वकर्मोपजीविनः ।
ते पार्थिवं पुरस्कृत्य निर्ययुर्नगराद्बहिः ॥ ११-९-१८॥
śilpino vaṇijo vaiśyāḥ sarvakarmopajīvinaḥ |
te pārthivaṃ puraskṛtya niryayurnagarādbahiḥ || 11-9-18||

MHB 11-9-19

तासां विक्रोशमानानामार्तानां कुरुसंक्षये ।
प्रादुरासीन्महाञ्शब्दो व्यथयन्भुवनान्युत ॥ ११-९-१९॥
tāsāṃ vikrośamānānāmārtānāṃ kurusaṃkṣaye |
prādurāsīnmahāñśabdo vyathayanbhuvanānyuta || 11-9-19||

MHB 11-9-20

युगान्तकाले संप्राप्ते भूतानां दह्यतामिव ।
अभावः स्यादयं प्राप्त इति भूतानि मेनिरे ॥ ११-९-२०॥
yugāntakāle saṃprāpte bhūtānāṃ dahyatāmiva |
abhāvaḥ syādayaṃ prāpta iti bhūtāni menire || 11-9-20||

MHB 11-9-21

भृशमुद्विग्नमनसस्ते पौराः कुरुसंक्षये ।
प्राक्रोशन्त महाराज स्वनुरक्तास्तदा भृशम् ॥ ११-९-२१॥
bhṛśamudvignamanasaste paurāḥ kurusaṃkṣaye |
prākrośanta mahārāja svanuraktāstadā bhṛśam || 11-9-21||

Adhyaya: 10/27 (23)

MHB 11-10-1

वैशंपायन उवाच ।
क्रोशमात्रं ततो गत्वा ददृशुस्तान्महारथान् ।
शारद्वतं कृपं द्रौणिं कृतवर्माणमेव च ॥ ११-१०-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
krośamātraṃ tato gatvā dadṛśustānmahārathān |
śāradvataṃ kṛpaṃ drauṇiṃ kṛtavarmāṇameva ca || 11-10-1||

MHB 11-10-2

ते तु दृष्ट्वैव राजानं प्रज्ञाचक्षुषमीश्वरम् ।
अश्रुकण्ठा विनिःश्वस्य रुदन्तमिदमब्रुवन् ॥ ११-१०-२॥
te tu dṛṣṭvaiva rājānaṃ prajñācakṣuṣamīśvaram |
aśrukaṇṭhā viniḥśvasya rudantamidamabruvan || 11-10-2||

MHB 11-10-3

पुत्रस्तव महाराज कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ।
गतः सानुचरो राजञ्शक्रलोकं महीपतिः ॥ ११-१०-३॥
putrastava mahārāja kṛtvā karma suduṣkaram |
gataḥ sānucaro rājañśakralokaṃ mahīpatiḥ || 11-10-3||

MHB 11-10-4

दुर्योधनबलान्मुक्ता वयमेव त्रयो रथाः ।
सर्वमन्यत्परिक्षीणं सैन्यं ते भरतर्षभ ॥ ११-१०-४॥
duryodhanabalānmuktā vayameva trayo rathāḥ |
sarvamanyatparikṣīṇaṃ sainyaṃ te bharatarṣabha || 11-10-4||

MHB 11-10-5

इत्येवमुक्त्वा राजानं कृपः शारद्वतस्तदा ।
गान्धारीं पुत्रशोकार्तामिदं वचनमब्रवीत् ॥ ११-१०-५॥
ityevamuktvā rājānaṃ kṛpaḥ śāradvatastadā |
gāndhārīṃ putraśokārtāmidaṃ vacanamabravīt || 11-10-5||

MHB 11-10-6

अभीता युध्यमानास्ते घ्नन्तः शत्रुगणान्बहून् ।
वीरकर्माणि कुर्वाणाः पुत्रास्ते निधनं गताः ॥ ११-१०-६॥
abhītā yudhyamānāste ghnantaḥ śatrugaṇānbahūn |
vīrakarmāṇi kurvāṇāḥ putrāste nidhanaṃ gatāḥ || 11-10-6||

MHB 11-10-7

ध्रुवं संप्राप्य लोकांस्ते निर्मलाञ्शस्त्रनिर्जितान् ।
भास्वरं देहमास्थाय विहरन्त्यमरा इव ॥ ११-१०-७॥
dhruvaṃ saṃprāpya lokāṃste nirmalāñśastranirjitān |
bhāsvaraṃ dehamāsthāya viharantyamarā iva || 11-10-7||

MHB 11-10-8

न हि कश्चिद्धि शूराणां युध्यमानः पराङ्मुखः ।
शस्त्रेण निधनं प्राप्तो न च कश्चित्कृताञ्जलिः ॥ ११-१०-८॥
na hi kaściddhi śūrāṇāṃ yudhyamānaḥ parāṅmukhaḥ |
śastreṇa nidhanaṃ prāpto na ca kaścitkṛtāñjaliḥ || 11-10-8||

MHB 11-10-9

एतां तां क्षत्रियस्याहुः पुराणां परमां गतिम् ।
शस्त्रेण निधनं संख्ये तान्न शोचितुमर्हसि ॥ ११-१०-९॥
etāṃ tāṃ kṣatriyasyāhuḥ purāṇāṃ paramāṃ gatim |
śastreṇa nidhanaṃ saṃkhye tānna śocitumarhasi || 11-10-9||

MHB 11-10-10

न चापि शत्रवस्तेषामृध्यन्ते राज्ञि पाण्डवाः ।
शृणु यत्कृतमस्माभिरश्वत्थामपुरोगमैः ॥ ११-१०-१०॥
na cāpi śatravasteṣāmṛdhyante rājñi pāṇḍavāḥ |
śṛṇu yatkṛtamasmābhiraśvatthāmapurogamaiḥ || 11-10-10||

MHB 11-10-11

अधर्मेण हतं श्रुत्वा भीमसेनेन ते सुतम् ।
सुप्तं शिबिरमाविश्य पाण्डूनां कदनं कृतम् ॥ ११-१०-११॥
adharmeṇa hataṃ śrutvā bhīmasenena te sutam |
suptaṃ śibiramāviśya pāṇḍūnāṃ kadanaṃ kṛtam || 11-10-11||

MHB 11-10-12

पाञ्चाला निहताः सर्वे धृष्टद्युम्नपुरोगमाः ।
द्रुपदस्यात्मजाश्चैव द्रौपदेयाश्च पातिताः ॥ ११-१०-१२॥
pāñcālā nihatāḥ sarve dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ |
drupadasyātmajāścaiva draupadeyāśca pātitāḥ || 11-10-12||

MHB 11-10-13

तथा विशसनं कृत्वा पुत्रशत्रुगणस्य ते ।
प्राद्रवाम रणे स्थातुं न हि शक्यामहे त्रयः ॥ ११-१०-१३॥
tathā viśasanaṃ kṛtvā putraśatrugaṇasya te |
prādravāma raṇe sthātuṃ na hi śakyāmahe trayaḥ || 11-10-13||

MHB 11-10-14

ते हि शूरा महेष्वासाः क्षिप्रमेष्यन्ति पाण्डवाः ।
अमर्षवशमापन्ना वैरं प्रतिजिहीर्षवः ॥ ११-१०-१४॥
te hi śūrā maheṣvāsāḥ kṣiprameṣyanti pāṇḍavāḥ |
amarṣavaśamāpannā vairaṃ pratijihīrṣavaḥ || 11-10-14||

MHB 11-10-15

निहतानात्मजाञ्श्रुत्वा प्रमत्तान्पुरुषर्षभाः ।
निनीषन्तः पदं शूराः क्षिप्रमेव यशस्विनि ॥ ११-१०-१५॥
nihatānātmajāñśrutvā pramattānpuruṣarṣabhāḥ |
ninīṣantaḥ padaṃ śūrāḥ kṣiprameva yaśasvini || 11-10-15||

MHB 11-10-16

पाण्डूनां किल्बिषं कृत्वा संस्थातुं नोत्सहामहे ।
अनुजानीहि नो राज्ञि मा च शोके मनः कृथाः ॥ ११-१०-१६॥
pāṇḍūnāṃ kilbiṣaṃ kṛtvā saṃsthātuṃ notsahāmahe |
anujānīhi no rājñi mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ || 11-10-16||

MHB 11-10-17

राजंस्त्वमनुजानीहि धैर्यमातिष्ठ चोत्तमम् ।
निष्ठान्तं पश्य चापि त्वं क्षत्रधर्मं च केवलम् ॥ ११-१०-१७॥
rājaṃstvamanujānīhi dhairyamātiṣṭha cottamam |
niṣṭhāntaṃ paśya cāpi tvaṃ kṣatradharmaṃ ca kevalam || 11-10-17||

MHB 11-10-18

इत्येवमुक्त्वा राजानं कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम् ।
कृपश्च कृतवर्मा च द्रोणपुत्रश्च भारत ॥ ११-१०-१८॥
ityevamuktvā rājānaṃ kṛtvā cābhipradakṣiṇam |
kṛpaśca kṛtavarmā ca droṇaputraśca bhārata || 11-10-18||

MHB 11-10-19

अवेक्षमाणा राजानं धृतराष्ट्रं मनीषिणम् ।
गङ्गामनु महात्मानस्तूर्णमश्वानचोदयन् ॥ ११-१०-१९॥
avekṣamāṇā rājānaṃ dhṛtarāṣṭraṃ manīṣiṇam |
gaṅgāmanu mahātmānastūrṇamaśvānacodayan || 11-10-19||

MHB 11-10-20

अपक्रम्य तु ते राजन्सर्व एव महारथाः ।
आमन्त्र्यान्योन्यमुद्विग्नास्त्रिधा ते प्रययुस्ततः ॥ ११-१०-२०॥
apakramya tu te rājansarva eva mahārathāḥ |
āmantryānyonyamudvignāstridhā te prayayustataḥ || 11-10-20||

MHB 11-10-21

जगाम हास्तिनपुरं कृपः शारद्वतस्तदा ।
स्वमेव राष्ट्रं हार्दिक्यो द्रौणिर्व्यासाश्रमं ययौ ॥ ११-१०-२१॥
jagāma hāstinapuraṃ kṛpaḥ śāradvatastadā |
svameva rāṣṭraṃ hārdikyo drauṇirvyāsāśramaṃ yayau || 11-10-21||

MHB 11-10-22

एवं ते प्रययुर्वीरा वीक्षमाणाः परस्परम् ।
भयार्ताः पाण्डुपुत्राणामागस्कृत्वा महात्मनाम् ॥ ११-१०-२२॥
evaṃ te prayayurvīrā vīkṣamāṇāḥ parasparam |
bhayārtāḥ pāṇḍuputrāṇāmāgaskṛtvā mahātmanām || 11-10-22||

MHB 11-10-23

समेत्य वीरा राजानं तदा त्वनुदिते रवौ ।
विप्रजग्मुर्महाराज यथेच्छकमरिंदमाः ॥ ११-१०-२३॥
sametya vīrā rājānaṃ tadā tvanudite ravau |
viprajagmurmahārāja yathecchakamariṃdamāḥ || 11-10-23||

Adhyaya: 11/27 (30)

MHB 11-11-1

वैशंपायन उवाच ।
हतेषु सर्वसैन्येषु धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
शुश्रुवे पितरं वृद्धं निर्यातं गजसाह्वयात् ॥ ११-११-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
hateṣu sarvasainyeṣu dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
śuśruve pitaraṃ vṛddhaṃ niryātaṃ gajasāhvayāt || 11-11-1||

MHB 11-11-2

सोऽभ्ययात्पुत्रशोकार्तः पुत्रशोकपरिप्लुतम् ।
शोचमानो महाराज भ्रातृभिः सहितस्तदा ॥ ११-११-२॥
so'bhyayātputraśokārtaḥ putraśokapariplutam |
śocamāno mahārāja bhrātṛbhiḥ sahitastadā || 11-11-2||

MHB 11-11-3

अन्वीयमानो वीरेण दाशार्हेण महात्मना ।
युयुधानेन च तथा तथैव च युयुत्सुना ॥ ११-११-३॥
anvīyamāno vīreṇa dāśārheṇa mahātmanā |
yuyudhānena ca tathā tathaiva ca yuyutsunā || 11-11-3||

MHB 11-11-4

तमन्वगात्सुदुःखार्ता द्रौपदी शोककर्शिता ।
सह पाञ्चालयोषिद्भिर्यास्तत्रासन्समागताः ॥ ११-११-४॥
tamanvagātsuduḥkhārtā draupadī śokakarśitā |
saha pāñcālayoṣidbhiryāstatrāsansamāgatāḥ || 11-11-4||

MHB 11-11-5

स गङ्गामनु वृन्दानि स्त्रीणां भरतसत्तम ।
कुररीणामिवार्तानां क्रोशन्तीनां ददर्श ह ॥ ११-११-५॥
sa gaṅgāmanu vṛndāni strīṇāṃ bharatasattama |
kurarīṇāmivārtānāṃ krośantīnāṃ dadarśa ha || 11-11-5||

MHB 11-11-6

ताभिः परिवृतो राजा रुदतीभिः सहस्रशः ।
ऊर्ध्वबाहुभिरार्ताभिर्ब्रुवतीभिः प्रियाप्रिये ॥ ११-११-६॥
tābhiḥ parivṛto rājā rudatībhiḥ sahasraśaḥ |
ūrdhvabāhubhirārtābhirbruvatībhiḥ priyāpriye || 11-11-6||

MHB 11-11-7

क्व नु धर्मज्ञता राज्ञः क्व नु साद्यानृशंसता ।
यदावधीत्पितॄन्भ्रातॄन्गुरून्पुत्रान्सखीनपि ॥ ११-११-७॥
kva nu dharmajñatā rājñaḥ kva nu sādyānṛśaṃsatā |
yadāvadhītpitṝnbhrātṝngurūnputrānsakhīnapi || 11-11-7||

MHB 11-11-8

घातयित्वा कथं द्रोणं भीष्मं चापि पितामहम् ।
मनस्तेऽभून्महाबाहो हत्वा चापि जयद्रथम् ॥ ११-११-८॥
ghātayitvā kathaṃ droṇaṃ bhīṣmaṃ cāpi pitāmaham |
manaste'bhūnmahābāho hatvā cāpi jayadratham || 11-11-8||

MHB 11-11-9

किं नु राज्येन ते कार्यं पितॄन्भ्रातॄनपश्यतः ।
अभिमन्युं च दुर्धर्षं द्रौपदेयांश्च भारत ॥ ११-११-९॥
kiṃ nu rājyena te kāryaṃ pitṝnbhrātṝnapaśyataḥ |
abhimanyuṃ ca durdharṣaṃ draupadeyāṃśca bhārata || 11-11-9||

MHB 11-11-10

अतीत्य ता महाबाहुः क्रोशन्तीः कुररीरिव ।
ववन्दे पितरं ज्येष्ठं धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ ११-११-१०॥
atītya tā mahābāhuḥ krośantīḥ kurarīriva |
vavande pitaraṃ jyeṣṭhaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ || 11-11-10||

MHB 11-11-11

ततोऽभिवाद्य पितरं धर्मेणामित्रकर्शनाः ।
न्यवेदयन्त नामानि पाण्डवास्तेऽपि सर्वशः ॥ ११-११-११॥
tato'bhivādya pitaraṃ dharmeṇāmitrakarśanāḥ |
nyavedayanta nāmāni pāṇḍavāste'pi sarvaśaḥ || 11-11-11||

MHB 11-11-12

तमात्मजान्तकरणं पिता पुत्रवधार्दितः ।
अप्रीयमाणः शोकार्तः पाण्डवं परिषस्वजे ॥ ११-११-१२॥
tamātmajāntakaraṇaṃ pitā putravadhārditaḥ |
aprīyamāṇaḥ śokārtaḥ pāṇḍavaṃ pariṣasvaje || 11-11-12||

MHB 11-11-13

धर्मराजं परिष्वज्य सान्त्वयित्वा च भारत ।
दुष्टात्मा भीममन्वैच्छद्दिधक्षुरिव पावकः ॥ ११-११-१३॥
dharmarājaṃ pariṣvajya sāntvayitvā ca bhārata |
duṣṭātmā bhīmamanvaicchaddidhakṣuriva pāvakaḥ || 11-11-13||

MHB 11-11-14

स कोपपावकस्तस्य शोकवायुसमीरितः ।
भीमसेनमयं दावं दिधक्षुरिव दृश्यते ॥ ११-११-१४॥
sa kopapāvakastasya śokavāyusamīritaḥ |
bhīmasenamayaṃ dāvaṃ didhakṣuriva dṛśyate || 11-11-14||

MHB 11-11-15

तस्य संकल्पमाज्ञाय भीमं प्रत्यशुभं हरिः ।
भीममाक्षिप्य पाणिभ्यां प्रददौ भीममायसम् ॥ ११-११-१५॥
tasya saṃkalpamājñāya bhīmaṃ pratyaśubhaṃ hariḥ |
bhīmamākṣipya pāṇibhyāṃ pradadau bhīmamāyasam || 11-11-15||

MHB 11-11-16

प्रागेव तु महाबुद्धिर्बुद्ध्वा तस्येङ्गितं हरिः ।
संविधानं महाप्राज्ञस्तत्र चक्रे जनार्दनः ॥ ११-११-१६॥
prāgeva tu mahābuddhirbuddhvā tasyeṅgitaṃ hariḥ |
saṃvidhānaṃ mahāprājñastatra cakre janārdanaḥ || 11-11-16||

MHB 11-11-17

तं तु गृह्यैव पाणिभ्यां भीमसेनमयस्मयम् ।
बभञ्ज बलवान्राजा मन्यमानो वृकोदरम् ॥ ११-११-१७॥
taṃ tu gṛhyaiva pāṇibhyāṃ bhīmasenamayasmayam |
babhañja balavānrājā manyamāno vṛkodaram || 11-11-17||

MHB 11-11-18

नागायुतबलप्राणः स राजा भीममायसम् ।
भङ्क्त्वा विमथितोरस्कः सुस्राव रुधिरं मुखात् ॥ ११-११-१८॥
nāgāyutabalaprāṇaḥ sa rājā bhīmamāyasam |
bhaṅktvā vimathitoraskaḥ susrāva rudhiraṃ mukhāt || 11-11-18||

MHB 11-11-19

ततः पपात मेदिन्यां तथैव रुधिरोक्षितः ।
प्रपुष्पिताग्रशिखरः पारिजात इव द्रुमः ॥ ११-११-१९॥
tataḥ papāta medinyāṃ tathaiva rudhirokṣitaḥ |
prapuṣpitāgraśikharaḥ pārijāta iva drumaḥ || 11-11-19||

MHB 11-11-20

पर्यगृह्णत तं विद्वान्सूतो गावल्गणिस्तदा ।
मैवमित्यब्रवीच्चैनं शमयन्सान्त्वयन्निव ॥ ११-११-२०॥
paryagṛhṇata taṃ vidvānsūto gāvalgaṇistadā |
maivamityabravīccainaṃ śamayansāntvayanniva || 11-11-20||

MHB 11-11-21

स तु कोपं समुत्सृज्य गतमन्युर्महामनाः ।
हा हा भीमेति चुक्रोश भूयः शोकसमन्वितः ॥ ११-११-२१॥
sa tu kopaṃ samutsṛjya gatamanyurmahāmanāḥ |
hā hā bhīmeti cukrośa bhūyaḥ śokasamanvitaḥ || 11-11-21||

MHB 11-11-22

तं विदित्वा गतक्रोधं भीमसेनवधार्दितम् ।
वासुदेवो वरः पुंसामिदं वचनमब्रवीत् ॥ ११-११-२२॥
taṃ viditvā gatakrodhaṃ bhīmasenavadhārditam |
vāsudevo varaḥ puṃsāmidaṃ vacanamabravīt || 11-11-22||

MHB 11-11-23

मा शुचो धृतराष्ट्र त्वं नैष भीमस्त्वया हतः ।
आयसी प्रतिमा ह्येषा त्वया राजन्निपातिता ॥ ११-११-२३॥
mā śuco dhṛtarāṣṭra tvaṃ naiṣa bhīmastvayā hataḥ |
āyasī pratimā hyeṣā tvayā rājannipātitā || 11-11-23||

MHB 11-11-24

त्वां क्रोधवशमापन्नं विदित्वा भरतर्षभ ।
मयापकृष्टः कौन्तेयो मृत्योर्दंष्ट्रान्तरं गतः ॥ ११-११-२४॥
tvāṃ krodhavaśamāpannaṃ viditvā bharatarṣabha |
mayāpakṛṣṭaḥ kaunteyo mṛtyordaṃṣṭrāntaraṃ gataḥ || 11-11-24||

MHB 11-11-25

न हि ते राजशार्दूल बले तुल्योऽस्ति कश्चन ।
कः सहेत महाबाहो बाह्वोर्निग्रहणं नरः ॥ ११-११-२५॥
na hi te rājaśārdūla bale tulyo'sti kaścana |
kaḥ saheta mahābāho bāhvornigrahaṇaṃ naraḥ || 11-11-25||

MHB 11-11-26

यथान्तकमनुप्राप्य जीवन्कश्चिन्न मुच्यते ।
एवं बाह्वन्तरं प्राप्य तव जीवेन्न कश्चन ॥ ११-११-२६॥
yathāntakamanuprāpya jīvankaścinna mucyate |
evaṃ bāhvantaraṃ prāpya tava jīvenna kaścana || 11-11-26||

MHB 11-11-27

तस्मात्पुत्रेण या सा ते प्रतिमा कारितायसी ।
भीमस्य सेयं कौरव्य तवैवोपहृता मया ॥ ११-११-२७॥
tasmātputreṇa yā sā te pratimā kāritāyasī |
bhīmasya seyaṃ kauravya tavaivopahṛtā mayā || 11-11-27||

MHB 11-11-28

पुत्रशोकाभिसंतापाद्धर्मादपहृतं मनः ।
तव राजेन्द्र तेन त्वं भीमसेनं जिघांससि ॥ ११-११-२८॥
putraśokābhisaṃtāpāddharmādapahṛtaṃ manaḥ |
tava rājendra tena tvaṃ bhīmasenaṃ jighāṃsasi || 11-11-28||

MHB 11-11-29

न च ते तत्क्षमं राजन्हन्यास्त्वं यद्वृकोदरम् ।
न हि पुत्रा महाराज जीवेयुस्ते कथंचन ॥ ११-११-२९॥
na ca te tatkṣamaṃ rājanhanyāstvaṃ yadvṛkodaram |
na hi putrā mahārāja jīveyuste kathaṃcana || 11-11-29||

MHB 11-11-30

तस्माद्यत्कृतमस्माभिर्मन्यमानैः क्षमं प्रति ।
अनुमन्यस्व तत्सर्वं मा च शोके मनः कृथाः ॥ ११-११-३०॥
tasmādyatkṛtamasmābhirmanyamānaiḥ kṣamaṃ prati |
anumanyasva tatsarvaṃ mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ || 11-11-30||

Adhyaya: 12/27 (15)

MHB 11-12-1

वैशंपायन उवाच ।
तत एनमुपातिष्ठञ्शौचार्थं परिचारकाः ।
कृतशौचं पुनश्चैनं प्रोवाच मधुसूदनः ॥ ११-१२-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tata enamupātiṣṭhañśaucārthaṃ paricārakāḥ |
kṛtaśaucaṃ punaścainaṃ provāca madhusūdanaḥ || 11-12-1||

MHB 11-12-2

राजन्नधीता वेदास्ते शास्त्राणि विविधानि च ।
श्रुतानि च पुराणानि राजधर्माश्च केवलाः ॥ ११-१२-२॥
rājannadhītā vedāste śāstrāṇi vividhāni ca |
śrutāni ca purāṇāni rājadharmāśca kevalāḥ || 11-12-2||

MHB 11-12-3

एवं विद्वान्महाप्राज्ञ नाकार्षीर्वचनं तदा ।
पाण्डवानधिकाञ्जानन्बले शौर्ये च कौरव ॥ ११-१२-३॥
evaṃ vidvānmahāprājña nākārṣīrvacanaṃ tadā |
pāṇḍavānadhikāñjānanbale śaurye ca kaurava || 11-12-3||

MHB 11-12-4

राजा हि यः स्थिरप्रज्ञः स्वयं दोषानवेक्षते ।
देशकालविभागं च परं श्रेयः स विन्दति ॥ ११-१२-४॥
rājā hi yaḥ sthiraprajñaḥ svayaṃ doṣānavekṣate |
deśakālavibhāgaṃ ca paraṃ śreyaḥ sa vindati || 11-12-4||

MHB 11-12-5

उच्यमानं च यः श्रेयो गृह्णीते नो हिताहिते ।
आपदं समनुप्राप्य स शोचत्यनये स्थितः ॥ ११-१२-५॥
ucyamānaṃ ca yaḥ śreyo gṛhṇīte no hitāhite |
āpadaṃ samanuprāpya sa śocatyanaye sthitaḥ || 11-12-5||

MHB 11-12-6

ततोऽन्यवृत्तमात्मानं समवेक्षस्व भारत ।
राजंस्त्वं ह्यविधेयात्मा दुर्योधनवशे स्थितः ॥ ११-१२-६॥
tato'nyavṛttamātmānaṃ samavekṣasva bhārata |
rājaṃstvaṃ hyavidheyātmā duryodhanavaśe sthitaḥ || 11-12-6||

MHB 11-12-7

आत्मापराधादायस्तस्तत्किं भीमं जिघांससि ।
तस्मात्संयच्छ कोपं त्वं स्वमनुस्मृत्य दुष्कृतम् ॥ ११-१२-७॥
ātmāparādhādāyastastatkiṃ bhīmaṃ jighāṃsasi |
tasmātsaṃyaccha kopaṃ tvaṃ svamanusmṛtya duṣkṛtam || 11-12-7||

MHB 11-12-8

यस्तु तां स्पर्धया क्षुद्रः पाञ्चालीमानयत्सभाम् ।
स हतो भीमसेनेन वैरं प्रतिचिकीर्षता ॥ ११-१२-८॥
yastu tāṃ spardhayā kṣudraḥ pāñcālīmānayatsabhām |
sa hato bhīmasenena vairaṃ praticikīrṣatā || 11-12-8||

MHB 11-12-9

आत्मनोऽतिक्रमं पश्य पुत्रस्य च दुरात्मनः ।
यदनागसि पाण्डूनां परित्यागः परंतप ॥ ११-१२-९॥
ātmano'tikramaṃ paśya putrasya ca durātmanaḥ |
yadanāgasi pāṇḍūnāṃ parityāgaḥ paraṃtapa || 11-12-9||

MHB 11-12-10

एवमुक्तः स कृष्णेन सर्वं सत्यं जनाधिप ।
उवाच देवकीपुत्रं धृतराष्ट्रो महीपतिः ॥ ११-१२-१०॥
evamuktaḥ sa kṛṣṇena sarvaṃ satyaṃ janādhipa |
uvāca devakīputraṃ dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ || 11-12-10||

MHB 11-12-11

एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि माधव ।
पुत्रस्नेहस्तु धर्मात्मन्धैर्यान्मां समचालयत् ॥ ११-१२-११॥
evametanmahābāho yathā vadasi mādhava |
putrasnehastu dharmātmandhairyānmāṃ samacālayat || 11-12-11||

MHB 11-12-12

दिष्ट्या तु पुरुषव्याघ्रो बलवान्सत्यविक्रमः ।
त्वद्गुप्तो नागमत्कृष्ण भीमो बाह्वन्तरं मम ॥ ११-१२-१२॥
diṣṭyā tu puruṣavyāghro balavānsatyavikramaḥ |
tvadgupto nāgamatkṛṣṇa bhīmo bāhvantaraṃ mama || 11-12-12||

MHB 11-12-13

इदानीं त्वहमेकाग्रो गतमन्युर्गतज्वरः ।
मध्यमं पाण्डवं वीरं स्प्रष्टुमिच्छामि केशव ॥ ११-१२-१३॥
idānīṃ tvahamekāgro gatamanyurgatajvaraḥ |
madhyamaṃ pāṇḍavaṃ vīraṃ spraṣṭumicchāmi keśava || 11-12-13||

MHB 11-12-14

हतेषु पार्थिवेन्द्रेषु पुत्रेषु निहतेषु च ।
पाण्डुपुत्रेषु मे शर्म प्रीतिश्चाप्यवतिष्ठते ॥ ११-१२-१४॥
hateṣu pārthivendreṣu putreṣu nihateṣu ca |
pāṇḍuputreṣu me śarma prītiścāpyavatiṣṭhate || 11-12-14||

MHB 11-12-15

ततः स भीमं च धनंजयं च माद्र्याश्च पुत्रौ पुरुषप्रवीरौ ।
पस्पर्श गात्रैः प्ररुदन्सुगात्रानाश्वास्य कल्याणमुवाच चैनान् ॥ ११-१२-१५॥
tataḥ sa bhīmaṃ ca dhanaṃjayaṃ ca mādryāśca putrau puruṣapravīrau |
pasparśa gātraiḥ prarudansugātrānāśvāsya kalyāṇamuvāca cainān || 11-12-15||

Adhyaya: 13/27 (19)

MHB 11-13-1

वैशंपायन उवाच ।
धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञातास्ततस्ते कुरुपुंगवाः ।
अभ्ययुर्भ्रातरः सर्वे गान्धारीं सहकेशवाः ॥ ११-१३-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
dhṛtarāṣṭrābhyanujñātāstataste kurupuṃgavāḥ |
abhyayurbhrātaraḥ sarve gāndhārīṃ sahakeśavāḥ || 11-13-1||

MHB 11-13-2

ततो ज्ञात्वा हतामित्रं धर्मराजं युधिष्ठिरम् ।
गान्धारी पुत्रशोकार्ता शप्तुमैच्छदनिन्दिता ॥ ११-१३-२॥
tato jñātvā hatāmitraṃ dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram |
gāndhārī putraśokārtā śaptumaicchadaninditā || 11-13-2||

MHB 11-13-3

तस्याः पापमभिप्रायं विदित्वा पाण्डवान्प्रति ।
ऋषिः सत्यवतीपुत्रः प्रागेव समबुध्यत ॥ ११-१३-३॥
tasyāḥ pāpamabhiprāyaṃ viditvā pāṇḍavānprati |
ṛṣiḥ satyavatīputraḥ prāgeva samabudhyata || 11-13-3||

MHB 11-13-4

स गङ्गायामुपस्पृश्य पुण्यगन्धं पयः शुचि ।
तं देशमुपसंपेदे परमर्षिर्मनोजवः ॥ ११-१३-४॥
sa gaṅgāyāmupaspṛśya puṇyagandhaṃ payaḥ śuci |
taṃ deśamupasaṃpede paramarṣirmanojavaḥ || 11-13-4||

MHB 11-13-5

दिव्येन चक्षुषा पश्यन्मनसानुद्धतेन च ।
सर्वप्राणभृतां भावं स तत्र समबुध्यत ॥ ११-१३-५॥
divyena cakṣuṣā paśyanmanasānuddhatena ca |
sarvaprāṇabhṛtāṃ bhāvaṃ sa tatra samabudhyata || 11-13-5||

MHB 11-13-6

स स्नुषामब्रवीत्काले कल्यवादी महातपाः ।
शापकालमवाक्षिप्य शमकालमुदीरयन् ॥ ११-१३-६॥
sa snuṣāmabravītkāle kalyavādī mahātapāḥ |
śāpakālamavākṣipya śamakālamudīrayan || 11-13-6||

MHB 11-13-7

न कोपः पाण्डवे कार्यो गान्धारि शममाप्नुहि ।
रजो निगृह्यतामेतच्छृणु चेदं वचो मम ॥ ११-१३-७॥
na kopaḥ pāṇḍave kāryo gāndhāri śamamāpnuhi |
rajo nigṛhyatāmetacchṛṇu cedaṃ vaco mama || 11-13-7||

MHB 11-13-8

उक्तास्यष्टादशाहानि पुत्रेण जयमिच्छता ।
शिवमाशास्स्व मे मातर्युध्यमानस्य शत्रुभिः ॥ ११-१३-८॥
uktāsyaṣṭādaśāhāni putreṇa jayamicchatā |
śivamāśāssva me mātaryudhyamānasya śatrubhiḥ || 11-13-8||

MHB 11-13-9

सा तथा याच्यमाना त्वं काले काले जयैषिणा ।
उक्तवत्यसि गान्धारि यतो धर्मस्ततो जयः ॥ ११-१३-९॥
sā tathā yācyamānā tvaṃ kāle kāle jayaiṣiṇā |
uktavatyasi gāndhāri yato dharmastato jayaḥ || 11-13-9||

MHB 11-13-10

न चाप्यतीतां गान्धारि वाचं ते वितथामहम् ।
स्मरामि भाषमाणायास्तथा प्रणिहिता ह्यसि ॥ ११-१३-१०॥
na cāpyatītāṃ gāndhāri vācaṃ te vitathāmaham |
smarāmi bhāṣamāṇāyāstathā praṇihitā hyasi || 11-13-10||

MHB 11-13-11

सा त्वं धर्मं परिस्मृत्य वाचा चोक्त्वा मनस्विनि ।
कोपं संयच्छ गान्धारि मैवं भूः सत्यवादिनि ॥ ११-१३-११॥
sā tvaṃ dharmaṃ parismṛtya vācā coktvā manasvini |
kopaṃ saṃyaccha gāndhāri maivaṃ bhūḥ satyavādini || 11-13-11||

MHB 11-13-12

गान्धार्युवाच ।
भगवन्नाभ्यसूयामि नैतानिच्छामि नश्यतः ।
पुत्रशोकेन तु बलान्मनो विह्वलतीव मे ॥ ११-१३-१२॥
gāndhāryuvāca |
bhagavannābhyasūyāmi naitānicchāmi naśyataḥ |
putraśokena tu balānmano vihvalatīva me || 11-13-12||

MHB 11-13-13

यथैव कुन्त्या कौन्तेया रक्षितव्यास्तथा मया ।
यथैव धृतराष्ट्रेण रक्षितव्यास्तथा मया ॥ ११-१३-१३॥
yathaiva kuntyā kaunteyā rakṣitavyāstathā mayā |
yathaiva dhṛtarāṣṭreṇa rakṣitavyāstathā mayā || 11-13-13||

MHB 11-13-14

दुर्योधनापराधेन शकुनेः सौबलस्य च ।
कर्णदुःशासनाभ्यां च वृत्तोऽयं कुरुसंक्षयः ॥ ११-१३-१४॥
duryodhanāparādhena śakuneḥ saubalasya ca |
karṇaduḥśāsanābhyāṃ ca vṛtto'yaṃ kurusaṃkṣayaḥ || 11-13-14||

MHB 11-13-15

नापराध्यति बीभत्सुर्न च पार्थो वृकोदरः ।
नकुलः सहदेवो वा नैव जातु युधिष्ठिरः ॥ ११-१३-१५॥
nāparādhyati bībhatsurna ca pārtho vṛkodaraḥ |
nakulaḥ sahadevo vā naiva jātu yudhiṣṭhiraḥ || 11-13-15||

MHB 11-13-16

युध्यमाना हि कौरव्याः कृन्तमानाः परस्परम् ।
निहताः सहिताश्चान्यैस्तत्र नास्त्यप्रियं मम ॥ ११-१३-१६॥
yudhyamānā hi kauravyāḥ kṛntamānāḥ parasparam |
nihatāḥ sahitāścānyaistatra nāstyapriyaṃ mama || 11-13-16||

MHB 11-13-17

यत्तु कर्माकरोद्भीमो वासुदेवस्य पश्यतः ।
दुर्योधनं समाहूय गदायुद्धे महामनाः ॥ ११-१३-१७॥
yattu karmākarodbhīmo vāsudevasya paśyataḥ |
duryodhanaṃ samāhūya gadāyuddhe mahāmanāḥ || 11-13-17||

MHB 11-13-18

शिक्षयाभ्यधिकं ज्ञात्वा चरन्तं बहुधा रणे ।
अधो नाभ्यां प्रहृतवांस्तन्मे कोपमवर्धयत् ॥ ११-१३-१८॥
śikṣayābhyadhikaṃ jñātvā carantaṃ bahudhā raṇe |
adho nābhyāṃ prahṛtavāṃstanme kopamavardhayat || 11-13-18||

MHB 11-13-19

कथं नु धर्मं धर्मज्ञैः समुद्दिष्टं महात्मभिः ।
त्यजेयुराहवे शूराः प्राणहेतोः कथंचन ॥ ११-१३-१९॥
kathaṃ nu dharmaṃ dharmajñaiḥ samuddiṣṭaṃ mahātmabhiḥ |
tyajeyurāhave śūrāḥ prāṇahetoḥ kathaṃcana || 11-13-19||

Adhyaya: 14/27 (22)

MHB 11-14-1

वैशंपायन उवाच ।
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्या भीमसेनोऽथ भीतवत् ।
गान्धारीं प्रत्युवाचेदं वचः सानुनयं तदा ॥ ११-१४-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tacchrutvā vacanaṃ tasyā bhīmaseno'tha bhītavat |
gāndhārīṃ pratyuvācedaṃ vacaḥ sānunayaṃ tadā || 11-14-1||

MHB 11-14-2

अधर्मो यदि वा धर्मस्त्रासात्तत्र मया कृतः ।
आत्मानं त्रातुकामेन तन्मे त्वं क्षन्तुमर्हसि ॥ ११-१४-२॥
adharmo yadi vā dharmastrāsāttatra mayā kṛtaḥ |
ātmānaṃ trātukāmena tanme tvaṃ kṣantumarhasi || 11-14-2||

MHB 11-14-3

न हि युद्धेन पुत्रस्ते धर्मेण स महाबलः ।
शक्यः केनचिदुद्यन्तुमतो विषममाचरम् ॥ ११-१४-३॥
na hi yuddhena putraste dharmeṇa sa mahābalaḥ |
śakyaḥ kenacidudyantumato viṣamamācaram || 11-14-3||

MHB 11-14-4

सैन्यस्यैकोऽवशिष्टोऽयं गदायुद्धे च वीर्यवान् ।
मां हत्वा न हरेद्राज्यमिति चैतत्कृतं मया ॥ ११-१४-४॥
sainyasyaiko'vaśiṣṭo'yaṃ gadāyuddhe ca vīryavān |
māṃ hatvā na haredrājyamiti caitatkṛtaṃ mayā || 11-14-4||

MHB 11-14-5

राजपुत्रीं च पाञ्चालीमेकवस्त्रां रजस्वलाम् ।
भवत्या विदितं सर्वमुक्तवान्यत्सुतस्तव ॥ ११-१४-५॥
rājaputrīṃ ca pāñcālīmekavastrāṃ rajasvalām |
bhavatyā viditaṃ sarvamuktavānyatsutastava || 11-14-5||

MHB 11-14-6

सुयोधनमसंगृह्य न शक्या भूः ससागरा ।
केवला भोक्तुमस्माभिरतश्चैतत्कृतं मया ॥ ११-१४-६॥
suyodhanamasaṃgṛhya na śakyā bhūḥ sasāgarā |
kevalā bhoktumasmābhirataścaitatkṛtaṃ mayā || 11-14-6||

MHB 11-14-7

तच्चाप्यप्रियमस्माकं पुत्रस्ते समुपाचरत् ।
द्रौपद्या यत्सभामध्ये सव्यमूरुमदर्शयत् ॥ ११-१४-७॥
taccāpyapriyamasmākaṃ putraste samupācarat |
draupadyā yatsabhāmadhye savyamūrumadarśayat || 11-14-7||

MHB 11-14-8

तत्रैव वध्यः सोऽस्माकं दुराचारोऽम्ब ते सुतः ।
धर्मराजाज्ञया चैव स्थिताः स्म समये तदा ॥ ११-१४-८॥
tatraiva vadhyaḥ so'smākaṃ durācāro'mba te sutaḥ |
dharmarājājñayā caiva sthitāḥ sma samaye tadā || 11-14-8||

MHB 11-14-9

वैरमुद्धुक्षितं राज्ञि पुत्रेण तव तन्महत् ।
क्लेशिताश्च वने नित्यं तत एतत्कृतं मया ॥ ११-१४-९॥
vairamuddhukṣitaṃ rājñi putreṇa tava tanmahat |
kleśitāśca vane nityaṃ tata etatkṛtaṃ mayā || 11-14-9||

MHB 11-14-10

वैरस्यास्य गतः पारं हत्वा दुर्योधनं रणे ।
राज्यं युधिष्ठिरः प्राप्तो वयं च गतमन्यवः ॥ ११-१४-१०॥
vairasyāsya gataḥ pāraṃ hatvā duryodhanaṃ raṇe |
rājyaṃ yudhiṣṭhiraḥ prāpto vayaṃ ca gatamanyavaḥ || 11-14-10||

MHB 11-14-11

गान्धार्युवाच ।
न तस्यैष वधस्तात यत्प्रशंससि मे सुतम् ।
कृतवांश्चापि तत्सर्वं यदिदं भाषसे मयि ॥ ११-१४-११॥
gāndhāryuvāca |
na tasyaiṣa vadhastāta yatpraśaṃsasi me sutam |
kṛtavāṃścāpi tatsarvaṃ yadidaṃ bhāṣase mayi || 11-14-11||

MHB 11-14-12

हताश्वे नकुले यत्तद्वृषसेनेन भारत ।
अपिबः शोणितं संख्ये दुःशासनशरीरजम् ॥ ११-१४-१२॥
hatāśve nakule yattadvṛṣasenena bhārata |
apibaḥ śoṇitaṃ saṃkhye duḥśāsanaśarīrajam || 11-14-12||

MHB 11-14-13

सद्भिर्विगर्हितं घोरमनार्यजनसेवितम् ।
क्रूरं कर्माकरोः कस्मात्तदयुक्तं वृकोदर ॥ ११-१४-१३॥
sadbhirvigarhitaṃ ghoramanāryajanasevitam |
krūraṃ karmākaroḥ kasmāttadayuktaṃ vṛkodara || 11-14-13||

MHB 11-14-14

भीमसेन उवाच ।
अन्यस्यापि न पातव्यं रुधिरं किं पुनः स्वकम् ।
यथैवात्मा तथा भ्राता विशेषो नास्ति कश्चन ॥ ११-१४-१४॥
bhīmasena uvāca |
anyasyāpi na pātavyaṃ rudhiraṃ kiṃ punaḥ svakam |
yathaivātmā tathā bhrātā viśeṣo nāsti kaścana || 11-14-14||

MHB 11-14-15

रुधिरं न व्यतिक्रामद्दन्तोष्ठं मेऽम्ब मा शुचः ।
वैवस्वतस्तु तद्वेद हस्तौ मे रुधिरोक्षितौ ॥ ११-१४-१५॥
rudhiraṃ na vyatikrāmaddantoṣṭhaṃ me'mba mā śucaḥ |
vaivasvatastu tadveda hastau me rudhirokṣitau || 11-14-15||

MHB 11-14-16

हताश्वं नकुलं दृष्ट्वा वृषसेनेन संयुगे ।
भ्रातॄणां संप्रहृष्टानां त्रासः संजनितो मया ॥ ११-१४-१६॥
hatāśvaṃ nakulaṃ dṛṣṭvā vṛṣasenena saṃyuge |
bhrātṝṇāṃ saṃprahṛṣṭānāṃ trāsaḥ saṃjanito mayā || 11-14-16||

MHB 11-14-17

केशपक्षपरामर्शे द्रौपद्या द्यूतकारिते ।
क्रोधाद्यदब्रुवं चाहं तच्च मे हृदि वर्तते ॥ ११-१४-१७॥
keśapakṣaparāmarśe draupadyā dyūtakārite |
krodhādyadabruvaṃ cāhaṃ tacca me hṛdi vartate || 11-14-17||

MHB 11-14-18

क्षत्रधर्माच्च्युतो राज्ञि भवेयं शाश्वतीः समाः ।
प्रतिज्ञां तामनिस्तीर्य ततस्तत्कृतवानहम् ॥ ११-१४-१८॥
kṣatradharmāccyuto rājñi bhaveyaṃ śāśvatīḥ samāḥ |
pratijñāṃ tāmanistīrya tatastatkṛtavānaham || 11-14-18||

MHB 11-14-19

न मामर्हसि गान्धारि दोषेण परिशङ्कितुम् ।
अनिगृह्य पुरा पुत्रानस्मास्वनपकारिषु ॥ ११-१४-१९॥
na māmarhasi gāndhāri doṣeṇa pariśaṅkitum |
anigṛhya purā putrānasmāsvanapakāriṣu || 11-14-19||

MHB 11-14-20

गान्धार्युवाच ।
वृद्धस्यास्य शतं पुत्रान्निघ्नंस्त्वमपराजितः ।
कस्मान्न शेषयः कंचिद्येनाल्पमपराधितम् ॥ ११-१४-२०॥
gāndhāryuvāca |
vṛddhasyāsya śataṃ putrānnighnaṃstvamaparājitaḥ |
kasmānna śeṣayaḥ kaṃcidyenālpamaparādhitam || 11-14-20||

MHB 11-14-21

संतानमावयोस्तात वृद्धयोर्हृतराज्ययोः ।
कथमन्धद्वयस्यास्य यष्टिरेका न वर्जिता ॥ ११-१४-२१॥
saṃtānamāvayostāta vṛddhayorhṛtarājyayoḥ |
kathamandhadvayasyāsya yaṣṭirekā na varjitā || 11-14-21||

MHB 11-14-22

शेषे ह्यवस्थिते तात पुत्राणामन्तके त्वयि ।
न मे दुःखं भवेदेतद्यदि त्वं धर्ममाचरः ॥ ११-१४-२२॥
śeṣe hyavasthite tāta putrāṇāmantake tvayi |
na me duḥkhaṃ bhavedetadyadi tvaṃ dharmamācaraḥ || 11-14-22||

Adhyaya: 15/27 (20)

MHB 11-15-1

वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्त्वा तु गान्धारी युधिष्ठिरमपृच्छत ।
क्व स राजेति सक्रोधा पुत्रपौत्रवधार्दिता ॥ ११-१५-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktvā tu gāndhārī yudhiṣṭhiramapṛcchata |
kva sa rājeti sakrodhā putrapautravadhārditā || 11-15-1||

MHB 11-15-2

तामभ्यगच्छद्राजेन्द्रो वेपमानः कृताञ्जलिः ।
युधिष्ठिर इदं चैनां मधुरं वाक्यमब्रवीत् ॥ ११-१५-२॥
tāmabhyagacchadrājendro vepamānaḥ kṛtāñjaliḥ |
yudhiṣṭhira idaṃ caināṃ madhuraṃ vākyamabravīt || 11-15-2||

MHB 11-15-3

पुत्रहन्ता नृशंसोऽहं तव देवि युधिष्ठिरः ।
शापार्हः पृथिवीनाशे हेतुभूतः शपस्व माम् ॥ ११-१५-३॥
putrahantā nṛśaṃso'haṃ tava devi yudhiṣṭhiraḥ |
śāpārhaḥ pṛthivīnāśe hetubhūtaḥ śapasva mām || 11-15-3||

MHB 11-15-4

न हि मे जीवितेनार्थो न राज्येन धनेन वा ।
तादृशान्सुहृदो हत्वा मूढस्यास्य सुहृद्द्रुहः ॥ ११-१५-४॥
na hi me jīvitenārtho na rājyena dhanena vā |
tādṛśānsuhṛdo hatvā mūḍhasyāsya suhṛddruhaḥ || 11-15-4||

MHB 11-15-5

तमेवंवादिनं भीतं संनिकर्षगतं तदा ।
नोवाच किंचिद्गान्धारी निःश्वासपरमा भृशम् ॥ ११-१५-५॥
tamevaṃvādinaṃ bhītaṃ saṃnikarṣagataṃ tadā |
novāca kiṃcidgāndhārī niḥśvāsaparamā bhṛśam || 11-15-5||

MHB 11-15-6

तस्यावनतदेहस्य पादयोर्निपतिष्यतः ।
युधिष्ठिरस्य नृपतेर्धर्मज्ञा धर्मदर्शिनी ।
अङ्गुल्यग्राणि ददृशे देवी पट्टान्तरेण सा ॥ ११-१५-६॥
tasyāvanatadehasya pādayornipatiṣyataḥ |
yudhiṣṭhirasya nṛpaterdharmajñā dharmadarśinī |
aṅgulyagrāṇi dadṛśe devī paṭṭāntareṇa sā || 11-15-6||

MHB 11-15-7

ततः स कुनखीभूतो दर्शनीयनखो नृपः ।
तं दृष्ट्वा चार्जुनोऽगच्छद्वासुदेवस्य पृष्ठतः ॥ ११-१५-७॥
tataḥ sa kunakhībhūto darśanīyanakho nṛpaḥ |
taṃ dṛṣṭvā cārjuno'gacchadvāsudevasya pṛṣṭhataḥ || 11-15-7||

MHB 11-15-8

एवं संचेष्टमानांस्तानितश्चेतश्च भारत ।
गान्धारी विगतक्रोधा सान्त्वयामास मातृवत् ॥ ११-१५-८॥
evaṃ saṃceṣṭamānāṃstānitaścetaśca bhārata |
gāndhārī vigatakrodhā sāntvayāmāsa mātṛvat || 11-15-8||

MHB 11-15-9

तया ते समनुज्ञाता मातरं वीरमातरम् ।
अभ्यगच्छन्त सहिताः पृथां पृथुलवक्षसः ॥ ११-१५-९॥
tayā te samanujñātā mātaraṃ vīramātaram |
abhyagacchanta sahitāḥ pṛthāṃ pṛthulavakṣasaḥ || 11-15-9||

MHB 11-15-10

चिरस्य दृष्ट्वा पुत्रान्सा पुत्राधिभिरभिप्लुता ।
बाष्पमाहारयद्देवी वस्त्रेणावृत्य वै मुखम् ॥ ११-१५-१०॥
cirasya dṛṣṭvā putrānsā putrādhibhirabhiplutā |
bāṣpamāhārayaddevī vastreṇāvṛtya vai mukham || 11-15-10||

MHB 11-15-11

ततो बाष्पं समुत्सृज्य सह पुत्रैस्तथा पृथा ।
अपश्यदेताञ्शस्त्रौघैर्बहुधा परिविक्षतान् ॥ ११-१५-११॥
tato bāṣpaṃ samutsṛjya saha putraistathā pṛthā |
apaśyadetāñśastraughairbahudhā parivikṣatān || 11-15-11||

MHB 11-15-12

सा तानेकैकशः पुत्रान्संस्पृशन्ती पुनः पुनः ।
अन्वशोचन्त दुःखार्ता द्रौपदीं च हतात्मजाम् ।
रुदतीमथ पाञ्चालीं ददर्श पतितां भुवि ॥ ११-१५-१२॥
sā tānekaikaśaḥ putrānsaṃspṛśantī punaḥ punaḥ |
anvaśocanta duḥkhārtā draupadīṃ ca hatātmajām |
rudatīmatha pāñcālīṃ dadarśa patitāṃ bhuvi || 11-15-12||

MHB 11-15-13

द्रौपद्युवाच ।
आर्ये पौत्राः क्व ते सर्वे सौभद्रसहिता गताः ।
न त्वां तेऽद्याभिगच्छन्ति चिरदृष्टां तपस्विनीम् ।
किं नु राज्येन वै कार्यं विहीनायाः सुतैर्मम ॥ ११-१५-१३॥
draupadyuvāca |
ārye pautrāḥ kva te sarve saubhadrasahitā gatāḥ |
na tvāṃ te'dyābhigacchanti ciradṛṣṭāṃ tapasvinīm |
kiṃ nu rājyena vai kāryaṃ vihīnāyāḥ sutairmama || 11-15-13||

MHB 11-15-14

वैशंपायन उवाच ।
तां समाश्वासयामास पृथा पृथुललोचना ।
उत्थाप्य याज्ञसेनीं तु रुदतीं शोककर्शिताम् ॥ ११-१५-१४॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tāṃ samāśvāsayāmāsa pṛthā pṛthulalocanā |
utthāpya yājñasenīṃ tu rudatīṃ śokakarśitām || 11-15-14||

MHB 11-15-15

तयैव सहिता चापि पुत्रैरनुगता पृथा ।
अभ्यगच्छत गान्धारीमार्तामार्ततरा स्वयम् ॥ ११-१५-१५॥
tayaiva sahitā cāpi putrairanugatā pṛthā |
abhyagacchata gāndhārīmārtāmārtatarā svayam || 11-15-15||

MHB 11-15-16

तामुवाचाथ गान्धारी सह वध्वा यशस्विनीम् ।
मैवं पुत्रीति शोकार्ता पश्य मामपि दुःखिताम् ॥ ११-१५-१६॥
tāmuvācātha gāndhārī saha vadhvā yaśasvinīm |
maivaṃ putrīti śokārtā paśya māmapi duḥkhitām || 11-15-16||

MHB 11-15-17

मन्ये लोकविनाशोऽयं कालपर्यायचोदितः ।
अवश्यभावी संप्राप्तः स्वभावाल्लोमहर्षणः ॥ ११-१५-१७॥
manye lokavināśo'yaṃ kālaparyāyacoditaḥ |
avaśyabhāvī saṃprāptaḥ svabhāvāllomaharṣaṇaḥ || 11-15-17||

MHB 11-15-18

इदं तत्समनुप्राप्तं विदुरस्य वचो महत् ।
असिद्धानुनये कृष्णे यदुवाच महामतिः ॥ ११-१५-१८॥
idaṃ tatsamanuprāptaṃ vidurasya vaco mahat |
asiddhānunaye kṛṣṇe yaduvāca mahāmatiḥ || 11-15-18||

MHB 11-15-19

तस्मिन्नपरिहार्येऽर्थे व्यतीते च विशेषतः ।
मा शुचो न हि शोच्यास्ते संग्रामे निधनं गताः ॥ ११-१५-१९॥
tasminnaparihārye'rthe vyatīte ca viśeṣataḥ |
mā śuco na hi śocyāste saṃgrāme nidhanaṃ gatāḥ || 11-15-19||

MHB 11-15-20

यथैव त्वं तथैवाहं को वा माश्वासयिष्यति ।
ममैव ह्यपराधेन कुलमग्र्यं विनाशितम् ॥ ११-१५-२०॥
yathaiva tvaṃ tathaivāhaṃ ko vā māśvāsayiṣyati |
mamaiva hyaparādhena kulamagryaṃ vināśitam || 11-15-20||

Adhyaya: 16/27 (59)

MHB 11-16-1

वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्त्वा तु गान्धारी कुरूणामाविकर्तनम् ।
अपश्यत्तत्र तिष्ठन्ती सर्वं दिव्येन चक्षुषा ॥ ११-१६-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktvā tu gāndhārī kurūṇāmāvikartanam |
apaśyattatra tiṣṭhantī sarvaṃ divyena cakṣuṣā || 11-16-1||

MHB 11-16-2

पतिव्रता महाभागा समानव्रतचारिणी ।
उग्रेण तपसा युक्ता सततं सत्यवादिनी ॥ ११-१६-२॥
pativratā mahābhāgā samānavratacāriṇī |
ugreṇa tapasā yuktā satataṃ satyavādinī || 11-16-2||

MHB 11-16-3

वरदानेन कृष्णस्य महर्षेः पुण्यकर्मणः ।
दिव्यज्ञानबलोपेता विविधं पर्यदेवयत् ॥ ११-१६-३॥
varadānena kṛṣṇasya maharṣeḥ puṇyakarmaṇaḥ |
divyajñānabalopetā vividhaṃ paryadevayat || 11-16-3||

MHB 11-16-4

ददर्श सा बुद्धिमती दूरादपि यथान्तिके ।
रणाजिरं नृवीराणामद्भुतं लोमहर्षणम् ॥ ११-१६-४॥
dadarśa sā buddhimatī dūrādapi yathāntike |
raṇājiraṃ nṛvīrāṇāmadbhutaṃ lomaharṣaṇam || 11-16-4||

MHB 11-16-5

अस्थिकेशपरिस्तीर्णं शोणितौघपरिप्लुतम् ।
शरीरैर्बहुसाहस्रैर्विनिकीर्णं समन्ततः ॥ ११-१६-५॥
asthikeśaparistīrṇaṃ śoṇitaughapariplutam |
śarīrairbahusāhasrairvinikīrṇaṃ samantataḥ || 11-16-5||

MHB 11-16-6

गजाश्वरथयोधानामावृतं रुधिराविलैः ।
शरीरैरशिरस्कैश्च विदेहैश्च शिरोगणैः ॥ ११-१६-६॥
gajāśvarathayodhānāmāvṛtaṃ rudhirāvilaiḥ |
śarīrairaśiraskaiśca videhaiśca śirogaṇaiḥ || 11-16-6||

MHB 11-16-7

गजाश्वनरवीराणां निःसत्त्वैरभिसंवृतम् ।
सृगालबडकाकोलकङ्ककाकनिषेवितम् ॥ ११-१६-७॥
gajāśvanaravīrāṇāṃ niḥsattvairabhisaṃvṛtam |
sṛgālabaḍakākolakaṅkakākaniṣevitam || 11-16-7||

MHB 11-16-8

रक्षसां पुरुषादानां मोदनं कुरराकुलम् ।
अशिवाभिः शिवाभिश्च नादितं गृध्रसेवितम् ॥ ११-१६-८॥
rakṣasāṃ puruṣādānāṃ modanaṃ kurarākulam |
aśivābhiḥ śivābhiśca nāditaṃ gṛdhrasevitam || 11-16-8||

MHB 11-16-9

ततो व्यासाभ्यनुज्ञातो धृतराष्ट्रो महीपतिः ।
पाण्डुपुत्राश्च ते सर्वे युधिष्ठिरपुरोगमाः ॥ ११-१६-९॥
tato vyāsābhyanujñāto dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ |
pāṇḍuputrāśca te sarve yudhiṣṭhirapurogamāḥ || 11-16-9||

MHB 11-16-10

वासुदेवं पुरस्कृत्य हतबन्धुं च पार्थिवम् ।
कुरुस्त्रियः समासाद्य जग्मुरायोधनं प्रति ॥ ११-१६-१०॥
vāsudevaṃ puraskṛtya hatabandhuṃ ca pārthivam |
kurustriyaḥ samāsādya jagmurāyodhanaṃ prati || 11-16-10||

MHB 11-16-11

समासाद्य कुरुक्षेत्रं ताः स्त्रियो निहतेश्वराः ।
अपश्यन्त हतांस्तत्र पुत्रान्भ्रातॄन्पितॄन्पतीन् ॥ ११-१६-११॥
samāsādya kurukṣetraṃ tāḥ striyo nihateśvarāḥ |
apaśyanta hatāṃstatra putrānbhrātṝnpitṝnpatīn || 11-16-11||

MHB 11-16-12

क्रव्यादैर्भक्ष्यमाणान्वै गोमायुबडवायसैः ।
भूतैः पिशाचै रक्षोभिर्विविधैश्च निशाचरैः ॥ ११-१६-१२॥
kravyādairbhakṣyamāṇānvai gomāyubaḍavāyasaiḥ |
bhūtaiḥ piśācai rakṣobhirvividhaiśca niśācaraiḥ || 11-16-12||

MHB 11-16-13

रुद्राक्रीडनिभं दृष्ट्वा तदा विशसनं स्त्रियः ।
महार्हेभ्योऽथ यानेभ्यो विक्रोशन्त्यो निपेतिरे ॥ ११-१६-१३॥
rudrākrīḍanibhaṃ dṛṣṭvā tadā viśasanaṃ striyaḥ |
mahārhebhyo'tha yānebhyo vikrośantyo nipetire || 11-16-13||

MHB 11-16-14

अदृष्टपूर्वं पश्यन्त्यो दुःखार्ता भरतस्त्रियः ।
शरीरेष्वस्खलन्नन्या न्यपतंश्चापरा भुवि ॥ ११-१६-१४॥
adṛṣṭapūrvaṃ paśyantyo duḥkhārtā bharatastriyaḥ |
śarīreṣvaskhalannanyā nyapataṃścāparā bhuvi || 11-16-14||

MHB 11-16-15

श्रान्तानां चाप्यनाथानां नासीत्काचन चेतना ।
पाञ्चालकुरुयोषाणां कृपणं तदभून्महत् ॥ ११-१६-१५॥
śrāntānāṃ cāpyanāthānāṃ nāsītkācana cetanā |
pāñcālakuruyoṣāṇāṃ kṛpaṇaṃ tadabhūnmahat || 11-16-15||

MHB 11-16-16

दुःखोपहतचित्ताभिः समन्तादनुनादितम् ।
दृष्ट्वायोधनमत्युग्रं धर्मज्ञा सुबलात्मजा ॥ ११-१६-१६॥
duḥkhopahatacittābhiḥ samantādanunāditam |
dṛṣṭvāyodhanamatyugraṃ dharmajñā subalātmajā || 11-16-16||

MHB 11-16-17

ततः सा पुण्डरीकाक्षमामन्त्र्य पुरुषोत्तमम् ।
कुरूणां वैशसं दृष्ट्वा दुःखाद्वचनमब्रवीत् ॥ ११-१६-१७॥
tataḥ sā puṇḍarīkākṣamāmantrya puruṣottamam |
kurūṇāṃ vaiśasaṃ dṛṣṭvā duḥkhādvacanamabravīt || 11-16-17||

MHB 11-16-18

पश्यैताः पुण्डरीकाक्ष स्नुषा मे निहतेश्वराः ।
प्रकीर्णकेशाः क्रोशन्तीः कुररीरिव माधव ॥ ११-१६-१८॥
paśyaitāḥ puṇḍarīkākṣa snuṣā me nihateśvarāḥ |
prakīrṇakeśāḥ krośantīḥ kurarīriva mādhava || 11-16-18||

MHB 11-16-19

अमूस्त्वभिसमागम्य स्मरन्त्यो भरतर्षभान् ।
पृथगेवाभ्यधावन्त पुत्रान्भ्रातॄन्पितॄन्पतीन् ॥ ११-१६-१९॥
amūstvabhisamāgamya smarantyo bharatarṣabhān |
pṛthagevābhyadhāvanta putrānbhrātṝnpitṝnpatīn || 11-16-19||

MHB 11-16-20

वीरसूभिर्महाबाहो हतपुत्राभिरावृतम् ।
क्वचिच्च वीरपत्नीभिर्हतवीराभिराकुलम् ॥ ११-१६-२०॥
vīrasūbhirmahābāho hataputrābhirāvṛtam |
kvacicca vīrapatnībhirhatavīrābhirākulam || 11-16-20||

MHB 11-16-21

शोभितं पुरुषव्याघ्रैर्भीष्मकर्णाभिमन्युभिः ।
द्रोणद्रुपदशल्यैश्च ज्वलद्भिरिव पावकैः ॥ ११-१६-२१॥
śobhitaṃ puruṣavyāghrairbhīṣmakarṇābhimanyubhiḥ |
droṇadrupadaśalyaiśca jvaladbhiriva pāvakaiḥ || 11-16-21||

MHB 11-16-22

काञ्चनैः कवचैर्निष्कैर्मणिभिश्च महात्मनाम् ।
अङ्गदैर्हस्तकेयूरैः स्रग्भिश्च समलंकृतम् ॥ ११-१६-२२॥
kāñcanaiḥ kavacairniṣkairmaṇibhiśca mahātmanām |
aṅgadairhastakeyūraiḥ sragbhiśca samalaṃkṛtam || 11-16-22||

MHB 11-16-23

वीरबाहुविसृष्टाभिः शक्तिभिः परिघैरपि ।
खड्गैश्च विमलैस्तीक्ष्णैः सशरैश्च शरासनैः ॥ ११-१६-२३॥
vīrabāhuvisṛṣṭābhiḥ śaktibhiḥ parighairapi |
khaḍgaiśca vimalaistīkṣṇaiḥ saśaraiśca śarāsanaiḥ || 11-16-23||

MHB 11-16-24

क्रव्यादसंघैर्मुदितैस्तिष्ठद्भिः सहितैः क्वचित् ।
क्वचिदाक्रीडमानैश्च शयानैरपरैः क्वचित् ॥ ११-१६-२४॥
kravyādasaṃghairmuditaistiṣṭhadbhiḥ sahitaiḥ kvacit |
kvacidākrīḍamānaiśca śayānairaparaiḥ kvacit || 11-16-24||

MHB 11-16-25

एतदेवंविधं वीर संपश्यायोधनं विभो ।
पश्यमाना च दह्यामि शोकेनाहं जनार्दन ॥ ११-१६-२५॥
etadevaṃvidhaṃ vīra saṃpaśyāyodhanaṃ vibho |
paśyamānā ca dahyāmi śokenāhaṃ janārdana || 11-16-25||

MHB 11-16-26

पाञ्चालानां कुरूणां च विनाशं मधुसूदन ।
पञ्चानामिव भूतानां नाहं वधमचिन्तयम् ॥ ११-१६-२६॥
pāñcālānāṃ kurūṇāṃ ca vināśaṃ madhusūdana |
pañcānāmiva bhūtānāṃ nāhaṃ vadhamacintayam || 11-16-26||

MHB 11-16-27

तान्सुपर्णाश्च गृध्राश्च निष्कर्षन्त्यसृगुक्षितान् ।
निगृह्य कवचेषूग्रा भक्षयन्ति सहस्रशः ॥ ११-१६-२७॥
tānsuparṇāśca gṛdhrāśca niṣkarṣantyasṛgukṣitān |
nigṛhya kavaceṣūgrā bhakṣayanti sahasraśaḥ || 11-16-27||

MHB 11-16-28

जयद्रथस्य कर्णस्य तथैव द्रोणभीष्मयोः ।
अभिमन्योर्विनाशं च कश्चिन्तयितुमर्हति ॥ ११-१६-२८॥
jayadrathasya karṇasya tathaiva droṇabhīṣmayoḥ |
abhimanyorvināśaṃ ca kaścintayitumarhati || 11-16-28||

MHB 11-16-29

अवध्यकल्पान्निहतान्दृष्ट्वाहं मधुसूदन ।
गृध्रकङ्कबडश्येनश्वसृगालादनीकृतान् ॥ ११-१६-२९॥
avadhyakalpānnihatāndṛṣṭvāhaṃ madhusūdana |
gṛdhrakaṅkabaḍaśyenaśvasṛgālādanīkṛtān || 11-16-29||

MHB 11-16-30

अमर्षवशमापन्नान्दुर्योधनवशे स्थितान् ।
पश्येमान्पुरुषव्याघ्रान्संशान्तान्पावकानिव ॥ ११-१६-३०॥
amarṣavaśamāpannānduryodhanavaśe sthitān |
paśyemānpuruṣavyāghrānsaṃśāntānpāvakāniva || 11-16-30||

MHB 11-16-31

शयनान्युचिताः सर्वे मृदूनि विमलानि च ।
विपन्नास्तेऽद्य वसुधां विवृतामधिशेरते ॥ ११-१६-३१॥
śayanānyucitāḥ sarve mṛdūni vimalāni ca |
vipannāste'dya vasudhāṃ vivṛtāmadhiśerate || 11-16-31||

MHB 11-16-32

बन्दिभिः सततं काले स्तुवद्भिरभिनन्दिताः ।
शिवानामशिवा घोराः शृण्वन्ति विविधा गिरः ॥ ११-१६-३२॥
bandibhiḥ satataṃ kāle stuvadbhirabhinanditāḥ |
śivānāmaśivā ghorāḥ śṛṇvanti vividhā giraḥ || 11-16-32||

MHB 11-16-33

ये पुरा शेरते वीराः शयनेषु यशस्विनः ।
चन्दनागुरुदिग्धाङ्गास्तेऽद्य पांसुषु शेरते ॥ ११-१६-३३॥
ye purā śerate vīrāḥ śayaneṣu yaśasvinaḥ |
candanāgurudigdhāṅgāste'dya pāṃsuṣu śerate || 11-16-33||

MHB 11-16-34

तेषामाभरणान्येते गृध्रगोमायुवायसाः ।
आक्षिपन्त्यशिवा घोरा विनदन्तः पुनः पुनः ॥ ११-१६-३४॥
teṣāmābharaṇānyete gṛdhragomāyuvāyasāḥ |
ākṣipantyaśivā ghorā vinadantaḥ punaḥ punaḥ || 11-16-34||

MHB 11-16-35

चापानि विशिखान्पीतान्निस्त्रिंशान्विमला गदाः ।
युद्धाभिमानिनः प्रीता जीवन्त इव बिभ्रति ॥ ११-१६-३५॥
cāpāni viśikhānpītānnistriṃśānvimalā gadāḥ |
yuddhābhimāninaḥ prītā jīvanta iva bibhrati || 11-16-35||

MHB 11-16-36

सुरूपवर्णा बहवः क्रव्यादैरवघट्टिताः ।
ऋषभप्रतिरूपाक्षाः शेरते हरितस्रजः ॥ ११-१६-३६॥
surūpavarṇā bahavaḥ kravyādairavaghaṭṭitāḥ |
ṛṣabhapratirūpākṣāḥ śerate haritasrajaḥ || 11-16-36||

MHB 11-16-37

अपरे पुनरालिङ्ग्य गदाः परिघबाहवः ।
शेरतेऽभिमुखाः शूरा दयिता इव योषितः ॥ ११-१६-३७॥
apare punarāliṅgya gadāḥ parighabāhavaḥ |
śerate'bhimukhāḥ śūrā dayitā iva yoṣitaḥ || 11-16-37||

MHB 11-16-38

बिभ्रतः कवचान्यन्ये विमलान्यायुधानि च ।
न धर्षयन्ति क्रव्यादा जीवन्तीति जनार्दन ॥ ११-१६-३८॥
bibhrataḥ kavacānyanye vimalānyāyudhāni ca |
na dharṣayanti kravyādā jīvantīti janārdana || 11-16-38||

MHB 11-16-39

क्रव्यादैः कृष्यमाणानामपरेषां महात्मनाम् ।
शातकौम्भ्यः स्रजश्चित्रा विप्रकीर्णाः समन्ततः ॥ ११-१६-३९॥
kravyādaiḥ kṛṣyamāṇānāmapareṣāṃ mahātmanām |
śātakaumbhyaḥ srajaścitrā viprakīrṇāḥ samantataḥ || 11-16-39||

MHB 11-16-40

एते गोमायवो भीमा निहतानां यशस्विनाम् ।
कण्ठान्तरगतान्हारानाक्षिपन्ति सहस्रशः ॥ ११-१६-४०॥
ete gomāyavo bhīmā nihatānāṃ yaśasvinām |
kaṇṭhāntaragatānhārānākṣipanti sahasraśaḥ || 11-16-40||

MHB 11-16-41

सर्वेष्वपररात्रेषु याननन्दन्त बन्दिनः ।
स्तुतिभिश्च परार्ध्याभिरुपचारैश्च शिक्षिताः ॥ ११-१६-४१॥
sarveṣvapararātreṣu yānanandanta bandinaḥ |
stutibhiśca parārdhyābhirupacāraiśca śikṣitāḥ || 11-16-41||

MHB 11-16-42

तानिमाः परिदेवन्ति दुःखार्ताः परमाङ्गनाः ।
कृपणं वृष्णिशार्दूल दुःखशोकार्दिता भृशम् ॥ ११-१६-४२॥
tānimāḥ paridevanti duḥkhārtāḥ paramāṅganāḥ |
kṛpaṇaṃ vṛṣṇiśārdūla duḥkhaśokārditā bhṛśam || 11-16-42||

MHB 11-16-43

रक्तोत्पलवनानीव विभान्ति रुचिराणि वै ।
मुखानि परमस्त्रीणां परिशुष्काणि केशव ॥ ११-१६-४३॥
raktotpalavanānīva vibhānti rucirāṇi vai |
mukhāni paramastrīṇāṃ pariśuṣkāṇi keśava || 11-16-43||

MHB 11-16-44

रुदितोपरता ह्येता ध्यायन्त्यः संपरिप्लुताः ।
कुरुस्त्रियोऽभिगच्छन्ति तेन तेनैव दुःखिताः ॥ ११-१६-४४॥
ruditoparatā hyetā dhyāyantyaḥ saṃpariplutāḥ |
kurustriyo'bhigacchanti tena tenaiva duḥkhitāḥ || 11-16-44||

MHB 11-16-45

एतान्यादित्यवर्णानि तपनीयनिभानि च ।
रोषरोदनताम्राणि वक्त्राणि कुरुयोषिताम् ॥ ११-१६-४५॥
etānyādityavarṇāni tapanīyanibhāni ca |
roṣarodanatāmrāṇi vaktrāṇi kuruyoṣitām || 11-16-45||

MHB 11-16-46

आसामपरिपूर्णार्थं निशम्य परिदेवितम् ।
इतरेतरसंक्रन्दान्न विजानन्ति योषितः ॥ ११-१६-४६॥
āsāmaparipūrṇārthaṃ niśamya paridevitam |
itaretarasaṃkrandānna vijānanti yoṣitaḥ || 11-16-46||

MHB 11-16-47

एता दीर्घमिवोच्छ्वस्य विक्रुश्य च विलप्य च ।
विस्पन्दमाना दुःखेन वीरा जहति जीवितम् ॥ ११-१६-४७॥
etā dīrghamivocchvasya vikruśya ca vilapya ca |
vispandamānā duḥkhena vīrā jahati jīvitam || 11-16-47||

MHB 11-16-48

बह्व्यो दृष्ट्वा शरीराणि क्रोशन्ति विलपन्ति च ।
पाणिभिश्चापरा घ्नन्ति शिरांसि मृदुपाणयः ॥ ११-१६-४८॥
bahvyo dṛṣṭvā śarīrāṇi krośanti vilapanti ca |
pāṇibhiścāparā ghnanti śirāṃsi mṛdupāṇayaḥ || 11-16-48||

MHB 11-16-49

शिरोभिः पतितैर्हस्तैः सर्वाङ्गैर्यूथशः कृतैः ।
इतरेतरसंपृक्तैराकीर्णा भाति मेदिनी ॥ ११-१६-४९॥
śirobhiḥ patitairhastaiḥ sarvāṅgairyūthaśaḥ kṛtaiḥ |
itaretarasaṃpṛktairākīrṇā bhāti medinī || 11-16-49||

MHB 11-16-50

विशिरस्कानथो कायान्दृष्ट्वा घोराभिनन्दिनः ।
मुह्यन्त्यनुचिता नार्यो विदेहानि शिरांसि च ॥ ११-१६-५०॥
viśiraskānatho kāyāndṛṣṭvā ghorābhinandinaḥ |
muhyantyanucitā nāryo videhāni śirāṃsi ca || 11-16-50||

MHB 11-16-51

शिरः कायेन संधाय प्रेक्षमाणा विचेतसः ।
अपश्यन्त्यो परं तत्र नेदमस्येति दुःखिताः ॥ ११-१६-५१॥
śiraḥ kāyena saṃdhāya prekṣamāṇā vicetasaḥ |
apaśyantyo paraṃ tatra nedamasyeti duḥkhitāḥ || 11-16-51||

MHB 11-16-52

बाहूरुचरणानन्यान्विशिखोन्मथितान्पृथक् ।
संदधत्योऽसुखाविष्टा मूर्छन्त्येताः पुनः पुनः ॥ ११-१६-५२॥
bāhūrucaraṇānanyānviśikhonmathitānpṛthak |
saṃdadhatyo'sukhāviṣṭā mūrchantyetāḥ punaḥ punaḥ || 11-16-52||

MHB 11-16-53

उत्कृत्तशिरसश्चान्यान्विजग्धान्मृगपक्षिभिः ।
दृष्ट्वा काश्चिन्न जानन्ति भर्तॄन्भरतयोषितः ॥ ११-१६-५३॥
utkṛttaśirasaścānyānvijagdhānmṛgapakṣibhiḥ |
dṛṣṭvā kāścinna jānanti bhartṝnbharatayoṣitaḥ || 11-16-53||

MHB 11-16-54

पाणिभिश्चापरा घ्नन्ति शिरांसि मधुसूदन ।
प्रेक्ष्य भ्रातॄन्पितॄन्पुत्रान्पतींश्च निहतान्परैः ॥ ११-१६-५४॥
pāṇibhiścāparā ghnanti śirāṃsi madhusūdana |
prekṣya bhrātṝnpitṝnputrānpatīṃśca nihatānparaiḥ || 11-16-54||

MHB 11-16-55

बाहुभिश्च सखड्गैश्च शिरोभिश्च सकुण्डलैः ।
अगम्यकल्पा पृथिवी मांसशोणितकर्दमा ॥ ११-१६-५५॥
bāhubhiśca sakhaḍgaiśca śirobhiśca sakuṇḍalaiḥ |
agamyakalpā pṛthivī māṃsaśoṇitakardamā || 11-16-55||

MHB 11-16-56

न दुःखेषूचिताः पूर्वं दुःखं गाहन्त्यनिन्दिताः ।
भ्रातृभिः पितृभिः पुत्रैरुपकीर्णां वसुंधराम् ॥ ११-१६-५६॥
na duḥkheṣūcitāḥ pūrvaṃ duḥkhaṃ gāhantyaninditāḥ |
bhrātṛbhiḥ pitṛbhiḥ putrairupakīrṇāṃ vasuṃdharām || 11-16-56||

MHB 11-16-57

यूथानीव किशोरीणां सुकेशीनां जनार्दन ।
स्नुषाणां धृतराष्ट्रस्य पश्य वृन्दान्यनेकशः ॥ ११-१६-५७॥
yūthānīva kiśorīṇāṃ sukeśīnāṃ janārdana |
snuṣāṇāṃ dhṛtarāṣṭrasya paśya vṛndānyanekaśaḥ || 11-16-57||

MHB 11-16-58

अतो दुःखतरं किं नु केशव प्रतिभाति मे ।
यदिमाः कुर्वते सर्वा रूपमुच्चावचं स्त्रियः ॥ ११-१६-५८॥
ato duḥkhataraṃ kiṃ nu keśava pratibhāti me |
yadimāḥ kurvate sarvā rūpamuccāvacaṃ striyaḥ || 11-16-58||

MHB 11-16-59

नूनमाचरितं पापं मया पूर्वेषु जन्मसु ।
या पश्यामि हतान्पुत्रान्पौत्रान्भ्रातॄंश्च केशव ।
एवमार्ता विलपती ददर्श निहतं सुतम् ॥ ११-१६-५९॥
nūnamācaritaṃ pāpaṃ mayā pūrveṣu janmasu |
yā paśyāmi hatānputrānpautrānbhrātṝṃśca keśava |
evamārtā vilapatī dadarśa nihataṃ sutam || 11-16-59||

Adhyaya: 17/27 (30)

MHB 11-17-1

वैशंपायन उवाच ।
ततो दुर्योधनं दृष्ट्वा गान्धारी शोककर्शिता ।
सहसा न्यपतद्भूमौ छिन्नेव कदली वने ॥ ११-१७-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato duryodhanaṃ dṛṣṭvā gāndhārī śokakarśitā |
sahasā nyapatadbhūmau chinneva kadalī vane || 11-17-1||

MHB 11-17-2

सा तु लब्ध्वा पुनः संज्ञां विक्रुश्य च पुनः पुनः ।
दुर्योधनमभिप्रेक्ष्य शयानं रुधिरोक्षितम् ॥ ११-१७-२॥
sā tu labdhvā punaḥ saṃjñāṃ vikruśya ca punaḥ punaḥ |
duryodhanamabhiprekṣya śayānaṃ rudhirokṣitam || 11-17-2||

MHB 11-17-3

परिष्वज्य च गान्धारी कृपणं पर्यदेवयत् ।
हा हा पुत्रेति शोकार्ता विललापाकुलेन्द्रिया ॥ ११-१७-३॥
pariṣvajya ca gāndhārī kṛpaṇaṃ paryadevayat |
hā hā putreti śokārtā vilalāpākulendriyā || 11-17-3||

MHB 11-17-4

सुगूढजत्रु विपुलं हारनिष्कनिषेवितम् ।
वारिणा नेत्रजेनोरः सिञ्चन्ती शोकतापिता ।
समीपस्थं हृषीकेशमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ११-१७-४॥
sugūḍhajatru vipulaṃ hāraniṣkaniṣevitam |
vāriṇā netrajenoraḥ siñcantī śokatāpitā |
samīpasthaṃ hṛṣīkeśamidaṃ vacanamabravīt || 11-17-4||

MHB 11-17-5

उपस्थितेऽस्मिन्संग्रामे ज्ञातीनां संक्षये विभो ।
मामयं प्राह वार्ष्णेय प्राञ्जलिर्नृपसत्तमः ।
अस्मिञ्ज्ञातिसमुद्धर्षे जयमम्बा ब्रवीतु मे ॥ ११-१७-५॥
upasthite'sminsaṃgrāme jñātīnāṃ saṃkṣaye vibho |
māmayaṃ prāha vārṣṇeya prāñjalirnṛpasattamaḥ |
asmiñjñātisamuddharṣe jayamambā bravītu me || 11-17-5||

MHB 11-17-6

इत्युक्ते जानती सर्वमहं स्वं व्यसनागमम् ।
अब्रुवं पुरुषव्याघ्र यतो धर्मस्ततो जयः ॥ ११-१७-६॥
ityukte jānatī sarvamahaṃ svaṃ vyasanāgamam |
abruvaṃ puruṣavyāghra yato dharmastato jayaḥ || 11-17-6||

MHB 11-17-7

यथा न युध्यमानस्त्वं संप्रमुह्यसि पुत्रक ।
ध्रुवं शस्त्रजिताँल्लोकान्प्राप्तास्यमरवद्विभो ॥ ११-१७-७॥
yathā na yudhyamānastvaṃ saṃpramuhyasi putraka |
dhruvaṃ śastrajitā~llokānprāptāsyamaravadvibho || 11-17-7||

MHB 11-17-8

इत्येवमब्रुवं पूर्वं नैनं शोचामि वै प्रभो ।
धृतराष्ट्रं तु शोचामि कृपणं हतबान्धवम् ॥ ११-१७-८॥
ityevamabruvaṃ pūrvaṃ nainaṃ śocāmi vai prabho |
dhṛtarāṣṭraṃ tu śocāmi kṛpaṇaṃ hatabāndhavam || 11-17-8||

MHB 11-17-9

अमर्षणं युधां श्रेष्ठं कृतास्त्रं युद्धदुर्मदम् ।
शयानं वीरशयने पश्य माधव मे सुतम् ॥ ११-१७-९॥
amarṣaṇaṃ yudhāṃ śreṣṭhaṃ kṛtāstraṃ yuddhadurmadam |
śayānaṃ vīraśayane paśya mādhava me sutam || 11-17-9||

MHB 11-17-10

योऽयं मूर्धावसिक्तानामग्रे याति परंतपः ।
सोऽयं पांसुषु शेतेऽद्य पश्य कालस्य पर्ययम् ॥ ११-१७-१०॥
yo'yaṃ mūrdhāvasiktānāmagre yāti paraṃtapaḥ |
so'yaṃ pāṃsuṣu śete'dya paśya kālasya paryayam || 11-17-10||

MHB 11-17-11

ध्रुवं दुर्योधनो वीरो गतिं नसुलभां गतः ।
तथा ह्यभिमुखः शेते शयने वीरसेविते ॥ ११-१७-११॥
dhruvaṃ duryodhano vīro gatiṃ nasulabhāṃ gataḥ |
tathā hyabhimukhaḥ śete śayane vīrasevite || 11-17-11||

MHB 11-17-12

यं पुरा पर्युपासीना रमयन्ति महीक्षितः ।
महीतलस्थं निहतं गृध्रास्तं पर्युपासते ॥ ११-१७-१२॥
yaṃ purā paryupāsīnā ramayanti mahīkṣitaḥ |
mahītalasthaṃ nihataṃ gṛdhrāstaṃ paryupāsate || 11-17-12||

MHB 11-17-13

यं पुरा व्यजनैरग्र्यैरुपवीजन्ति योषितः ।
तमद्य पक्षव्यजनैरुपवीजन्ति पक्षिणः ॥ ११-१७-१३॥
yaṃ purā vyajanairagryairupavījanti yoṣitaḥ |
tamadya pakṣavyajanairupavījanti pakṣiṇaḥ || 11-17-13||

MHB 11-17-14

एष शेते महाबाहुर्बलवान्सत्यविक्रमः ।
सिंहेनेव द्विपः संख्ये भीमसेनेन पातितः ॥ ११-१७-१४॥
eṣa śete mahābāhurbalavānsatyavikramaḥ |
siṃheneva dvipaḥ saṃkhye bhīmasenena pātitaḥ || 11-17-14||

MHB 11-17-15

पश्य दुर्योधनं कृष्ण शयानं रुधिरोक्षितम् ।
निहतं भीमसेनेन गदामुद्यम्य भारत ॥ ११-१७-१५॥
paśya duryodhanaṃ kṛṣṇa śayānaṃ rudhirokṣitam |
nihataṃ bhīmasenena gadāmudyamya bhārata || 11-17-15||

MHB 11-17-16

अक्षौहिणीर्महाबाहुर्दश चैकां च केशव ।
अनयद्यः पुरा संख्ये सोऽनयान्निधनं गतः ॥ ११-१७-१६॥
akṣauhiṇīrmahābāhurdaśa caikāṃ ca keśava |
anayadyaḥ purā saṃkhye so'nayānnidhanaṃ gataḥ || 11-17-16||

MHB 11-17-17

एष दुर्योधनः शेते महेष्वासो महारथः ।
शार्दूल इव सिंहेन भीमसेनेन पातितः ॥ ११-१७-१७॥
eṣa duryodhanaḥ śete maheṣvāso mahārathaḥ |
śārdūla iva siṃhena bhīmasenena pātitaḥ || 11-17-17||

MHB 11-17-18

विदुरं ह्यवमन्यैष पितरं चैव मन्दभाक् ।
बालो वृद्धावमानेन मन्दो मृत्युवशं गतः ॥ ११-१७-१८॥
viduraṃ hyavamanyaiṣa pitaraṃ caiva mandabhāk |
bālo vṛddhāvamānena mando mṛtyuvaśaṃ gataḥ || 11-17-18||

MHB 11-17-19

निःसपत्ना मही यस्य त्रयोदश समाः स्थिता ।
स शेते निहतो भूमौ पुत्रो मे पृथिवीपतिः ॥ ११-१७-१९॥
niḥsapatnā mahī yasya trayodaśa samāḥ sthitā |
sa śete nihato bhūmau putro me pṛthivīpatiḥ || 11-17-19||

MHB 11-17-20

अपश्यं कृष्ण पृथिवीं धार्तराष्ट्रानुशासनात् ।
पूर्णां हस्तिगवाश्वस्य वार्ष्णेय न तु तच्चिरम् ॥ ११-१७-२०॥
apaśyaṃ kṛṣṇa pṛthivīṃ dhārtarāṣṭrānuśāsanāt |
pūrṇāṃ hastigavāśvasya vārṣṇeya na tu tacciram || 11-17-20||

MHB 11-17-21

तामेवाद्य महाबाहो पश्याम्यन्यानुशासनात् ।
हीनां हस्तिगवाश्वेन किं नु जीवामि माधव ॥ ११-१७-२१॥
tāmevādya mahābāho paśyāmyanyānuśāsanāt |
hīnāṃ hastigavāśvena kiṃ nu jīvāmi mādhava || 11-17-21||

MHB 11-17-22

इदं कृच्छ्रतरं पश्य पुत्रस्यापि वधान्मम ।
यदिमाः पर्युपासन्ते हताञ्शूरान्रणे स्त्रियः ॥ ११-१७-२२॥
idaṃ kṛcchrataraṃ paśya putrasyāpi vadhānmama |
yadimāḥ paryupāsante hatāñśūrānraṇe striyaḥ || 11-17-22||

MHB 11-17-23

प्रकीर्णकेशां सुश्रोणीं दुर्योधनभुजाङ्कगाम् ।
रुक्मवेदीनिभां पश्य कृष्ण लक्ष्मणमातरम् ॥ ११-१७-२३॥
prakīrṇakeśāṃ suśroṇīṃ duryodhanabhujāṅkagām |
rukmavedīnibhāṃ paśya kṛṣṇa lakṣmaṇamātaram || 11-17-23||

MHB 11-17-24

नूनमेषा पुरा बाला जीवमाने महाभुजे ।
भुजावाश्रित्य रमते सुभुजस्य मनस्विनी ॥ ११-१७-२४॥
nūnameṣā purā bālā jīvamāne mahābhuje |
bhujāvāśritya ramate subhujasya manasvinī || 11-17-24||

MHB 11-17-25

कथं तु शतधा नेदं हृदयं मम दीर्यते ।
पश्यन्त्या निहतं पुत्रं पुत्रेण सहितं रणे ॥ ११-१७-२५॥
kathaṃ tu śatadhā nedaṃ hṛdayaṃ mama dīryate |
paśyantyā nihataṃ putraṃ putreṇa sahitaṃ raṇe || 11-17-25||

MHB 11-17-26

पुत्रं रुधिरसंसिक्तमुपजिघ्रत्यनिन्दिता ।
दुर्योधनं तु वामोरूः पाणिना परिमार्जति ॥ ११-१७-२६॥
putraṃ rudhirasaṃsiktamupajighratyaninditā |
duryodhanaṃ tu vāmorūḥ pāṇinā parimārjati || 11-17-26||

MHB 11-17-27

किं नु शोचति भर्तारं पुत्रं चैषा मनस्विनी ।
तथा ह्यवस्थिता भाति पुत्रं चाप्यभिवीक्ष्य सा ॥ ११-१७-२७॥
kiṃ nu śocati bhartāraṃ putraṃ caiṣā manasvinī |
tathā hyavasthitā bhāti putraṃ cāpyabhivīkṣya sā || 11-17-27||

MHB 11-17-28

स्वशिरः पञ्चशाखाभ्यामभिहत्यायतेक्षणा ।
पतत्युरसि वीरस्य कुरुराजस्य माधव ॥ ११-१७-२८॥
svaśiraḥ pañcaśākhābhyāmabhihatyāyatekṣaṇā |
patatyurasi vīrasya kururājasya mādhava || 11-17-28||

MHB 11-17-29

पुण्डरीकनिभा भाति पुण्डरीकान्तरप्रभा ।
मुखं विमृज्य पुत्रस्य भर्तुश्चैव तपस्विनी ॥ ११-१७-२९॥
puṇḍarīkanibhā bhāti puṇḍarīkāntaraprabhā |
mukhaṃ vimṛjya putrasya bhartuścaiva tapasvinī || 11-17-29||

MHB 11-17-30

यदि चाप्यागमाः सन्ति यदि वा श्रुतयस्तथा ।
ध्रुवं लोकानवाप्तोऽयं नृपो बाहुबलार्जितान् ॥ ११-१७-३०॥
yadi cāpyāgamāḥ santi yadi vā śrutayastathā |
dhruvaṃ lokānavāpto'yaṃ nṛpo bāhubalārjitān || 11-17-30||

Adhyaya: 18/27 (28)

MHB 11-18-1

गान्धार्युवाच ।
पश्य माधव पुत्रान्मे शतसंख्याञ्जितक्लमान् ।
गदया भीमसेनेन भूयिष्ठं निहतान्रणे ॥ ११-१८-१॥
gāndhāryuvāca |
paśya mādhava putrānme śatasaṃkhyāñjitaklamān |
gadayā bhīmasenena bhūyiṣṭhaṃ nihatānraṇe || 11-18-1||

MHB 11-18-2

इदं दुःखतरं मेऽद्य यदिमा मुक्तमूर्धजाः ।
हतपुत्रा रणे बालाः परिधावन्ति मे स्नुषाः ॥ ११-१८-२॥
idaṃ duḥkhataraṃ me'dya yadimā muktamūrdhajāḥ |
hataputrā raṇe bālāḥ paridhāvanti me snuṣāḥ || 11-18-2||

MHB 11-18-3

प्रासादतलचारिण्यश्चरणैर्भूषणान्वितैः ।
आपन्ना यत्स्पृशन्तीमा रुधिरार्द्रां वसुंधराम् ॥ ११-१८-३॥
prāsādatalacāriṇyaścaraṇairbhūṣaṇānvitaiḥ |
āpannā yatspṛśantīmā rudhirārdrāṃ vasuṃdharām || 11-18-3||

MHB 11-18-4

गृध्रानुत्सारयन्त्यश्च गोमायून्वायसांस्तथा ।
शोकेनार्ता विघूर्णन्त्यो मत्ता इव चरन्त्युत ॥ ११-१८-४॥
gṛdhrānutsārayantyaśca gomāyūnvāyasāṃstathā |
śokenārtā vighūrṇantyo mattā iva carantyuta || 11-18-4||

MHB 11-18-5

एषान्या त्वनवद्याङ्गी करसंमितमध्यमा ।
घोरं तद्वैशसं दृष्ट्वा निपतत्यतिदुःखिता ॥ ११-१८-५॥
eṣānyā tvanavadyāṅgī karasaṃmitamadhyamā |
ghoraṃ tadvaiśasaṃ dṛṣṭvā nipatatyatiduḥkhitā || 11-18-5||

MHB 11-18-6

दृष्ट्वा मे पार्थिवसुतामेतां लक्ष्मणमातरम् ।
राजपुत्रीं महाबाहो मनो न व्युपशाम्यति ॥ ११-१८-६॥
dṛṣṭvā me pārthivasutāmetāṃ lakṣmaṇamātaram |
rājaputrīṃ mahābāho mano na vyupaśāmyati || 11-18-6||

MHB 11-18-7

भ्रातॄंश्चान्याः पतींश्चान्याः पुत्रांश्च निहतान्भुवि ।
दृष्ट्वा परिपतन्त्येताः प्रगृह्य सुभुजा भुजान् ॥ ११-१८-७॥
bhrātṝṃścānyāḥ patīṃścānyāḥ putrāṃśca nihatānbhuvi |
dṛṣṭvā paripatantyetāḥ pragṛhya subhujā bhujān || 11-18-7||

MHB 11-18-8

मध्यमानां तु नारीणां वृद्धानां चापराजित ।
आक्रन्दं हतबन्धूनां दारुणे वैशसे शृणु ॥ ११-१८-८॥
madhyamānāṃ tu nārīṇāṃ vṛddhānāṃ cāparājita |
ākrandaṃ hatabandhūnāṃ dāruṇe vaiśase śṛṇu || 11-18-8||

MHB 11-18-9

रथनीडानि देहांश्च हतानां गजवाजिनाम् ।
आश्रिताः श्रममोहार्ताः स्थिताः पश्य महाबल ॥ ११-१८-९॥
rathanīḍāni dehāṃśca hatānāṃ gajavājinām |
āśritāḥ śramamohārtāḥ sthitāḥ paśya mahābala || 11-18-9||

MHB 11-18-10

अन्या चापहृतं कायाच्चारुकुण्डलमुन्नसम् ।
स्वस्य बन्धोः शिरः कृष्ण गृहीत्वा पश्य तिष्ठति ॥ ११-१८-१०॥
anyā cāpahṛtaṃ kāyāccārukuṇḍalamunnasam |
svasya bandhoḥ śiraḥ kṛṣṇa gṛhītvā paśya tiṣṭhati || 11-18-10||

MHB 11-18-11

पूर्वजातिकृतं पापं मन्ये नाल्पमिवानघ ।
एताभिरनवद्याभिर्मया चैवाल्पमेधया ॥ ११-१८-११॥
pūrvajātikṛtaṃ pāpaṃ manye nālpamivānagha |
etābhiranavadyābhirmayā caivālpamedhayā || 11-18-11||

MHB 11-18-12

तदिदं धर्मराजेन यातितं नो जनार्दन ।
न हि नाशोऽस्ति वार्ष्णेय कर्मणोः शुभपापयोः ॥ ११-१८-१२॥
tadidaṃ dharmarājena yātitaṃ no janārdana |
na hi nāśo'sti vārṣṇeya karmaṇoḥ śubhapāpayoḥ || 11-18-12||

MHB 11-18-13

प्रत्यग्रवयसः पश्य दर्शनीयकुचोदराः ।
कुलेषु जाता ह्रीमत्यः कृष्णपक्षाक्षिमूर्धजाः ॥ ११-१८-१३॥
pratyagravayasaḥ paśya darśanīyakucodarāḥ |
kuleṣu jātā hrīmatyaḥ kṛṣṇapakṣākṣimūrdhajāḥ || 11-18-13||

MHB 11-18-14

हंसगद्गदभाषिण्यो दुःखशोकप्रमोहिताः ।
सारस्य इव वाशन्त्यः पतिताः पश्य माधव ॥ ११-१८-१४॥
haṃsagadgadabhāṣiṇyo duḥkhaśokapramohitāḥ |
sārasya iva vāśantyaḥ patitāḥ paśya mādhava || 11-18-14||

MHB 11-18-15

फुल्लपद्मप्रकाशानि पुण्डरीकाक्ष योषिताम् ।
अनवद्यानि वक्त्राणि तपत्यसुखरश्मिवान् ॥ ११-१८-१५॥
phullapadmaprakāśāni puṇḍarīkākṣa yoṣitām |
anavadyāni vaktrāṇi tapatyasukharaśmivān || 11-18-15||

MHB 11-18-16

ईर्षूणां मम पुत्राणां वासुदेवावरोधनम् ।
मत्तमातङ्गदर्पाणां पश्यन्त्यद्य पृथग्जनाः ॥ ११-१८-१६॥
īrṣūṇāṃ mama putrāṇāṃ vāsudevāvarodhanam |
mattamātaṅgadarpāṇāṃ paśyantyadya pṛthagjanāḥ || 11-18-16||

MHB 11-18-17

शतचन्द्राणि चर्माणि ध्वजांश्चादित्यसंनिभान् ।
रौक्माणि चैव वर्माणि निष्कानपि च काञ्चनान् ॥ ११-१८-१७॥
śatacandrāṇi carmāṇi dhvajāṃścādityasaṃnibhān |
raukmāṇi caiva varmāṇi niṣkānapi ca kāñcanān || 11-18-17||

MHB 11-18-18

शीर्षत्राणानि चैतानि पुत्राणां मे महीतले ।
पश्य दीप्तानि गोविन्द पावकान्सुहुतानिव ॥ ११-१८-१८॥
śīrṣatrāṇāni caitāni putrāṇāṃ me mahītale |
paśya dīptāni govinda pāvakānsuhutāniva || 11-18-18||

MHB 11-18-19

एष दुःशासनः शेते शूरेणामित्रघातिना ।
पीतशोणितसर्वाङ्गो भीमसेनेन पातितः ॥ ११-१८-१९॥
eṣa duḥśāsanaḥ śete śūreṇāmitraghātinā |
pītaśoṇitasarvāṅgo bhīmasenena pātitaḥ || 11-18-19||

MHB 11-18-20

गदया वीरघातिन्या पश्य माधव मे सुतम् ।
द्यूतक्लेशाननुस्मृत्य द्रौपद्या चोदितेन च ॥ ११-१८-२०॥
gadayā vīraghātinyā paśya mādhava me sutam |
dyūtakleśānanusmṛtya draupadyā coditena ca || 11-18-20||

MHB 11-18-21

उक्ता ह्यनेन पाञ्चाली सभायां द्यूतनिर्जिता ।
प्रियं चिकीर्षता भ्रातुः कर्णस्य च जनार्दन ॥ ११-१८-२१॥
uktā hyanena pāñcālī sabhāyāṃ dyūtanirjitā |
priyaṃ cikīrṣatā bhrātuḥ karṇasya ca janārdana || 11-18-21||

MHB 11-18-22

सहैव सहदेवेन नकुलेनार्जुनेन च ।
दासभार्यासि पाञ्चालि क्षिप्रं प्रविश नो गृहान् ॥ ११-१८-२२॥
sahaiva sahadevena nakulenārjunena ca |
dāsabhāryāsi pāñcāli kṣipraṃ praviśa no gṛhān || 11-18-22||

MHB 11-18-23

ततोऽहमब्रुवं कृष्ण तदा दुर्योधनं नृपम् ।
मृत्युपाशपरिक्षिप्तं शकुनिं पुत्र वर्जय ॥ ११-१८-२३॥
tato'hamabruvaṃ kṛṣṇa tadā duryodhanaṃ nṛpam |
mṛtyupāśaparikṣiptaṃ śakuniṃ putra varjaya || 11-18-23||

MHB 11-18-24

निबोधैनं सुदुर्बुद्धिं मातुलं कलहप्रियम् ।
क्षिप्रमेनं परित्यज्य पुत्र शाम्यस्व पाण्डवैः ॥ ११-१८-२४॥
nibodhainaṃ sudurbuddhiṃ mātulaṃ kalahapriyam |
kṣipramenaṃ parityajya putra śāmyasva pāṇḍavaiḥ || 11-18-24||

MHB 11-18-25

न बुध्यसे त्वं दुर्बुद्धे भीमसेनममर्षणम् ।
वाङ्नाराचैस्तुदंस्तीक्ष्णैरुल्काभिरिव कुञ्जरम् ॥ ११-१८-२५॥
na budhyase tvaṃ durbuddhe bhīmasenamamarṣaṇam |
vāṅnārācaistudaṃstīkṣṇairulkābhiriva kuñjaram || 11-18-25||

MHB 11-18-26

तानेष रभसः क्रूरो वाक्शल्यानवधारयन् ।
उत्ससर्ज विषं तेषु सर्पो गोवृषभेष्विव ॥ ११-१८-२६॥
tāneṣa rabhasaḥ krūro vākśalyānavadhārayan |
utsasarja viṣaṃ teṣu sarpo govṛṣabheṣviva || 11-18-26||

MHB 11-18-27

एष दुःशासनः शेते विक्षिप्य विपुलौ भुजौ ।
निहतो भीमसेनेन सिंहेनेव महर्षभः ॥ ११-१८-२७॥
eṣa duḥśāsanaḥ śete vikṣipya vipulau bhujau |
nihato bhīmasenena siṃheneva maharṣabhaḥ || 11-18-27||

MHB 11-18-28

अत्यर्थमकरोद्रौद्रं भीमसेनोऽत्यमर्षणः ।
दुःशासनस्य यत्क्रुद्धोऽपिबच्छोणितमाहवे ॥ ११-१८-२८॥
atyarthamakarodraudraṃ bhīmaseno'tyamarṣaṇaḥ |
duḥśāsanasya yatkruddho'pibacchoṇitamāhave || 11-18-28||

Adhyaya: 19/27 (21)

MHB 11-19-1

गान्धार्युवाच ।
एष माधव पुत्रो मे विकर्णः प्राज्ञसंमतः ।
भूमौ विनिहतः शेते भीमेन शतधा कृतः ॥ ११-१९-१॥
gāndhāryuvāca |
eṣa mādhava putro me vikarṇaḥ prājñasaṃmataḥ |
bhūmau vinihataḥ śete bhīmena śatadhā kṛtaḥ || 11-19-1||

MHB 11-19-2

गजमध्यगतः शेते विकर्णो मधुसूदन ।
नीलमेघपरिक्षिप्तः शरदीव दिवाकरः ॥ ११-१९-२॥
gajamadhyagataḥ śete vikarṇo madhusūdana |
nīlameghaparikṣiptaḥ śaradīva divākaraḥ || 11-19-2||

MHB 11-19-3

अस्य चापग्रहेणैष पाणिः कृतकिणो महान् ।
कथंचिच्छिद्यते गृध्रैरत्तुकामैस्तलत्रवान् ॥ ११-१९-३॥
asya cāpagraheṇaiṣa pāṇiḥ kṛtakiṇo mahān |
kathaṃcicchidyate gṛdhrairattukāmaistalatravān || 11-19-3||

MHB 11-19-4

अस्य भार्यामिषप्रेप्सून्गृध्रानेतांस्तपस्विनी ।
वारयत्यनिशं बाला न च शक्नोति माधव ॥ ११-१९-४॥
asya bhāryāmiṣaprepsūngṛdhrānetāṃstapasvinī |
vārayatyaniśaṃ bālā na ca śaknoti mādhava || 11-19-4||

MHB 11-19-5

युवा वृन्दारकः शूरो विकर्णः पुरुषर्षभ ।
सुखोचितः सुखार्हश्च शेते पांसुषु माधव ॥ ११-१९-५॥
yuvā vṛndārakaḥ śūro vikarṇaḥ puruṣarṣabha |
sukhocitaḥ sukhārhaśca śete pāṃsuṣu mādhava || 11-19-5||

MHB 11-19-6

कर्णिनालीकनाराचैर्भिन्नमर्माणमाहवे ।
अद्यापि न जहात्येनं लक्ष्मीर्भरतसत्तमम् ॥ ११-१९-६॥
karṇinālīkanārācairbhinnamarmāṇamāhave |
adyāpi na jahātyenaṃ lakṣmīrbharatasattamam || 11-19-6||

MHB 11-19-7

एष संग्रामशूरेण प्रतिज्ञां पालयिष्यता ।
दुर्मुखोऽभिमुखः शेते हतोऽरिगणहा रणे ॥ ११-१९-७॥
eṣa saṃgrāmaśūreṇa pratijñāṃ pālayiṣyatā |
durmukho'bhimukhaḥ śete hato'rigaṇahā raṇe || 11-19-7||

MHB 11-19-8

तस्यैतद्वदनं कृष्ण श्वापदैरर्धभक्षितम् ।
विभात्यभ्यधिकं तात सप्तम्यामिव चन्द्रमाः ॥ ११-१९-८॥
tasyaitadvadanaṃ kṛṣṇa śvāpadairardhabhakṣitam |
vibhātyabhyadhikaṃ tāta saptamyāmiva candramāḥ || 11-19-8||

MHB 11-19-9

शूरस्य हि रणे कृष्ण यस्याननमथेदृशम् ।
स कथं निहतोऽमित्रैः पांसून्ग्रसति मे सुतः ॥ ११-१९-९॥
śūrasya hi raṇe kṛṣṇa yasyānanamathedṛśam |
sa kathaṃ nihato'mitraiḥ pāṃsūngrasati me sutaḥ || 11-19-9||

MHB 11-19-10

यस्याहवमुखे सौम्य स्थाता नैवोपपद्यते ।
स कथं दुर्मुखोऽमित्रैर्हतो विबुधलोकजित् ॥ ११-१९-१०॥
yasyāhavamukhe saumya sthātā naivopapadyate |
sa kathaṃ durmukho'mitrairhato vibudhalokajit || 11-19-10||

MHB 11-19-11

चित्रसेनं हतं भूमौ शयानं मधुसूदन ।
धार्तराष्ट्रमिमं पश्य प्रतिमानं दनुष्मताम् ॥ ११-१९-११॥
citrasenaṃ hataṃ bhūmau śayānaṃ madhusūdana |
dhārtarāṣṭramimaṃ paśya pratimānaṃ danuṣmatām || 11-19-11||

MHB 11-19-12

तं चित्रमाल्याभरणं युवत्यः शोककर्शिताः ।
क्रव्यादसंघैः सहिता रुदन्त्यः पर्युपासते ॥ ११-१९-१२॥
taṃ citramālyābharaṇaṃ yuvatyaḥ śokakarśitāḥ |
kravyādasaṃghaiḥ sahitā rudantyaḥ paryupāsate || 11-19-12||

MHB 11-19-13

स्त्रीणां रुदितनिर्घोषः श्वापदानां च गर्जितम् ।
चित्ररूपमिदं कृष्ण विचित्रं प्रतिभाति मे ॥ ११-१९-१३॥
strīṇāṃ ruditanirghoṣaḥ śvāpadānāṃ ca garjitam |
citrarūpamidaṃ kṛṣṇa vicitraṃ pratibhāti me || 11-19-13||

MHB 11-19-14

युवा वृन्दारको नित्यं प्रवरस्त्रीनिषेवितः ।
विविंशतिरसौ शेते ध्वस्तः पांसुषु माधव ॥ ११-१९-१४॥
yuvā vṛndārako nityaṃ pravarastrīniṣevitaḥ |
viviṃśatirasau śete dhvastaḥ pāṃsuṣu mādhava || 11-19-14||

MHB 11-19-15

शरसंकृत्तवर्माणं वीरं विशसने हतम् ।
परिवार्यासते गृध्राः परिविंशा विविंशतिम् ॥ ११-१९-१५॥
śarasaṃkṛttavarmāṇaṃ vīraṃ viśasane hatam |
parivāryāsate gṛdhrāḥ pariviṃśā viviṃśatim || 11-19-15||

MHB 11-19-16

प्रविश्य समरे वीरः पाण्डवानामनीकिनीम् ।
आविश्य शयने शेते पुनः सत्पुरुषोचितम् ॥ ११-१९-१६॥
praviśya samare vīraḥ pāṇḍavānāmanīkinīm |
āviśya śayane śete punaḥ satpuruṣocitam || 11-19-16||

MHB 11-19-17

स्मितोपपन्नं सुनसं सुभ्रु ताराधिपोपमम् ।
अतीव शुभ्रं वदनं पश्य कृष्ण विविंशतेः ॥ ११-१९-१७॥
smitopapannaṃ sunasaṃ subhru tārādhipopamam |
atīva śubhraṃ vadanaṃ paśya kṛṣṇa viviṃśateḥ || 11-19-17||

MHB 11-19-18

यं स्म तं पर्युपासन्ते वसुं वासवयोषितः ।
क्रीडन्तमिव गन्धर्वं देवकन्याः सहस्रशः ॥ ११-१९-१८॥
yaṃ sma taṃ paryupāsante vasuṃ vāsavayoṣitaḥ |
krīḍantamiva gandharvaṃ devakanyāḥ sahasraśaḥ || 11-19-18||

MHB 11-19-19

हन्तारं वीरसेनानां शूरं समितिशोभनम् ।
निबर्हणममित्राणां दुःसहं विषहेत कः ॥ ११-१९-१९॥
hantāraṃ vīrasenānāṃ śūraṃ samitiśobhanam |
nibarhaṇamamitrāṇāṃ duḥsahaṃ viṣaheta kaḥ || 11-19-19||

MHB 11-19-20

दुःसहस्यैतदाभाति शरीरं संवृतं शरैः ।
गिरिरात्मरुहैः फुल्लैः कर्णिकारैरिवावृतः ॥ ११-१९-२०॥
duḥsahasyaitadābhāti śarīraṃ saṃvṛtaṃ śaraiḥ |
girirātmaruhaiḥ phullaiḥ karṇikārairivāvṛtaḥ || 11-19-20||

MHB 11-19-21

शातकौम्भ्या स्रजा भाति कवचेन च भास्वता ।
अग्निनेव गिरिः श्वेतो गतासुरपि दुःसहः ॥ ११-१९-२१॥
śātakaumbhyā srajā bhāti kavacena ca bhāsvatā |
agnineva giriḥ śveto gatāsurapi duḥsahaḥ || 11-19-21||

Adhyaya: 20/27 (32)

MHB 11-20-1

गान्धार्युवाच ।
अध्यर्धगुणमाहुर्यं बले शौर्ये च माधव ।
पित्रा त्वया च दाशार्ह दृप्तं सिंहमिवोत्कटम् ॥ ११-२०-१॥
gāndhāryuvāca |
adhyardhaguṇamāhuryaṃ bale śaurye ca mādhava |
pitrā tvayā ca dāśārha dṛptaṃ siṃhamivotkaṭam || 11-20-1||

MHB 11-20-2

यो बिभेद चमूमेको मम पुत्रस्य दुर्भिदाम् ।
स भूत्वा मृत्युरन्येषां स्वयं मृत्युवशं गतः ॥ ११-२०-२॥
yo bibheda camūmeko mama putrasya durbhidām |
sa bhūtvā mṛtyuranyeṣāṃ svayaṃ mṛtyuvaśaṃ gataḥ || 11-20-2||

MHB 11-20-3

तस्योपलक्षये कृष्ण कार्ष्णेरमिततेजसः ।
अभिमन्योर्हतस्यापि प्रभा नैवोपशाम्यति ॥ ११-२०-३॥
tasyopalakṣaye kṛṣṇa kārṣṇeramitatejasaḥ |
abhimanyorhatasyāpi prabhā naivopaśāmyati || 11-20-3||

MHB 11-20-4

एषा विराटदुहिता स्नुषा गाण्डीवधन्वनः ।
आर्ता बाला पतिं वीरं शोच्या शोचत्यनिन्दिता ॥ ११-२०-४॥
eṣā virāṭaduhitā snuṣā gāṇḍīvadhanvanaḥ |
ārtā bālā patiṃ vīraṃ śocyā śocatyaninditā || 11-20-4||

MHB 11-20-5

तमेषा हि समासाद्य भार्या भर्तारमन्तिके ।
विराटदुहिता कृष्ण पाणिना परिमार्जति ॥ ११-२०-५॥
tameṣā hi samāsādya bhāryā bhartāramantike |
virāṭaduhitā kṛṣṇa pāṇinā parimārjati || 11-20-5||

MHB 11-20-6

तस्य वक्त्रमुपाघ्राय सौभद्रस्य यशस्विनी ।
विबुद्धकमलाकारं कम्बुवृत्तशिरोधरम् ॥ ११-२०-६॥
tasya vaktramupāghrāya saubhadrasya yaśasvinī |
vibuddhakamalākāraṃ kambuvṛttaśirodharam || 11-20-6||

MHB 11-20-7

काम्यरूपवती चैषा परिष्वजति भामिनी ।
लज्जमाना पुरेवैनं माध्वीकमदमूर्छिता ॥ ११-२०-७॥
kāmyarūpavatī caiṣā pariṣvajati bhāminī |
lajjamānā purevainaṃ mādhvīkamadamūrchitā || 11-20-7||

MHB 11-20-8

तस्य क्षतजसंदिग्धं जातरूपपरिष्कृतम् ।
विमुच्य कवचं कृष्ण शरीरमभिवीक्षते ॥ ११-२०-८॥
tasya kṣatajasaṃdigdhaṃ jātarūpapariṣkṛtam |
vimucya kavacaṃ kṛṣṇa śarīramabhivīkṣate || 11-20-8||

MHB 11-20-9

अवेक्षमाणा तं बाला कृष्ण त्वामभिभाषते ।
अयं ते पुण्डरीकाक्ष सदृशाक्षो निपातितः ॥ ११-२०-९॥
avekṣamāṇā taṃ bālā kṛṣṇa tvāmabhibhāṣate |
ayaṃ te puṇḍarīkākṣa sadṛśākṣo nipātitaḥ || 11-20-9||

MHB 11-20-10

बले वीर्ये च सदृशस्तेजसा चैव तेऽनघ ।
रूपेण च तवात्यर्थं शेते भुवि निपातितः ॥ ११-२०-१०॥
bale vīrye ca sadṛśastejasā caiva te'nagha |
rūpeṇa ca tavātyarthaṃ śete bhuvi nipātitaḥ || 11-20-10||

MHB 11-20-11

अत्यन्तसुकुमारस्य राङ्कवाजिनशायिनः ।
कच्चिदद्य शरीरं ते भूमौ न परितप्यते ॥ ११-२०-११॥
atyantasukumārasya rāṅkavājinaśāyinaḥ |
kaccidadya śarīraṃ te bhūmau na paritapyate || 11-20-11||

MHB 11-20-12

मातङ्गभुजवर्ष्माणौ ज्याक्षेपकठिनत्वचौ ।
काञ्चनाङ्गदिनौ शेषे निक्षिप्य विपुलौ भुजौ ॥ ११-२०-१२॥
mātaṅgabhujavarṣmāṇau jyākṣepakaṭhinatvacau |
kāñcanāṅgadinau śeṣe nikṣipya vipulau bhujau || 11-20-12||

MHB 11-20-13

व्यायम्य बहुधा नूनं सुखसुप्तः श्रमादिव ।
एवं विलपतीमार्तां न हि मामभिभाषसे ॥ ११-२०-१३॥
vyāyamya bahudhā nūnaṃ sukhasuptaḥ śramādiva |
evaṃ vilapatīmārtāṃ na hi māmabhibhāṣase || 11-20-13||

MHB 11-20-14

आर्यामार्य सुभद्रां त्वमिमांश्च त्रिदशोपमान् ।
पितॄन्मां चैव दुःखार्तां विहाय क्व गमिष्यसि ॥ ११-२०-१४॥
āryāmārya subhadrāṃ tvamimāṃśca tridaśopamān |
pitṝnmāṃ caiva duḥkhārtāṃ vihāya kva gamiṣyasi || 11-20-14||

MHB 11-20-15

तस्य शोणितसंदिग्धान्केशानुन्नाम्य पाणिना ।
उत्सङ्गे वक्त्रमाधाय जीवन्तमिव पृच्छति ।
स्वस्रीयं वासुदेवस्य पुत्रं गाण्डीवधन्वनः ॥ ११-२०-१५॥
tasya śoṇitasaṃdigdhānkeśānunnāmya pāṇinā |
utsaṅge vaktramādhāya jīvantamiva pṛcchati |
svasrīyaṃ vāsudevasya putraṃ gāṇḍīvadhanvanaḥ || 11-20-15||

MHB 11-20-16

कथं त्वां रणमध्यस्थं जघ्नुरेते महारथाः ।
धिगस्तु क्रूरकर्तॄंस्तान्कृपकर्णजयद्रथान् ॥ ११-२०-१६॥
kathaṃ tvāṃ raṇamadhyasthaṃ jaghnurete mahārathāḥ |
dhigastu krūrakartṝṃstānkṛpakarṇajayadrathān || 11-20-16||

MHB 11-20-17

द्रोणद्रौणायनी चोभौ यैरसि व्यसनीकृतः ।
रथर्षभाणां सर्वेषां कथमासीत्तदा मनः ॥ ११-२०-१७॥
droṇadrauṇāyanī cobhau yairasi vyasanīkṛtaḥ |
ratharṣabhāṇāṃ sarveṣāṃ kathamāsīttadā manaḥ || 11-20-17||

MHB 11-20-18

बालं त्वां परिवार्यैकं मम दुःखाय जघ्नुषाम् ।
कथं नु पाण्डवानां च पाञ्चालानां च पश्यताम् ।
त्वं वीर निधनं प्राप्तो नाथवान्सन्ननाथवत् ॥ ११-२०-१८॥
bālaṃ tvāṃ parivāryaikaṃ mama duḥkhāya jaghnuṣām |
kathaṃ nu pāṇḍavānāṃ ca pāñcālānāṃ ca paśyatām |
tvaṃ vīra nidhanaṃ prāpto nāthavānsannanāthavat || 11-20-18||

MHB 11-20-19

दृष्ट्वा बहुभिराक्रन्दे निहतं त्वामनाथवत् ।
वीरः पुरुषशार्दूलः कथं जीवति पाण्डवः ॥ ११-२०-१९॥
dṛṣṭvā bahubhirākrande nihataṃ tvāmanāthavat |
vīraḥ puruṣaśārdūlaḥ kathaṃ jīvati pāṇḍavaḥ || 11-20-19||

MHB 11-20-20

न राज्यलाभो विपुलः शत्रूणां वा पराभवः ।
प्रीतिं दास्यति पार्थानां त्वामृते पुष्करेक्षण ॥ ११-२०-२०॥
na rājyalābho vipulaḥ śatrūṇāṃ vā parābhavaḥ |
prītiṃ dāsyati pārthānāṃ tvāmṛte puṣkarekṣaṇa || 11-20-20||

MHB 11-20-21

तव शस्त्रजिताँल्लोकान्धर्मेण च दमेन च ।
क्षिप्रमन्वागमिष्यामि तत्र मां प्रतिपालय ॥ ११-२०-२१॥
tava śastrajitā~llokāndharmeṇa ca damena ca |
kṣipramanvāgamiṣyāmi tatra māṃ pratipālaya || 11-20-21||

MHB 11-20-22

दुर्मरं पुनरप्राप्ते काले भवति केनचित् ।
यदहं त्वां रणे दृष्ट्वा हतं जीवामि दुर्भगा ॥ ११-२०-२२॥
durmaraṃ punaraprāpte kāle bhavati kenacit |
yadahaṃ tvāṃ raṇe dṛṣṭvā hataṃ jīvāmi durbhagā || 11-20-22||

MHB 11-20-23

कामिदानीं नरव्याघ्र श्लक्ष्णया स्मितया गिरा ।
पितृलोके समेत्यान्यां मामिवामन्त्रयिष्यसि ॥ ११-२०-२३॥
kāmidānīṃ naravyāghra ślakṣṇayā smitayā girā |
pitṛloke sametyānyāṃ māmivāmantrayiṣyasi || 11-20-23||

MHB 11-20-24

नूनमप्सरसां स्वर्गे मनांसि प्रमथिष्यसि ।
परमेण च रूपेण गिरा च स्मितपूर्वया ॥ ११-२०-२४॥
nūnamapsarasāṃ svarge manāṃsi pramathiṣyasi |
parameṇa ca rūpeṇa girā ca smitapūrvayā || 11-20-24||

MHB 11-20-25

प्राप्य पुण्यकृताँल्लोकानप्सरोभिः समेयिवान् ।
सौभद्र विहरन्काले स्मरेथाः सुकृतानि मे ॥ ११-२०-२५॥
prāpya puṇyakṛtā~llokānapsarobhiḥ sameyivān |
saubhadra viharankāle smarethāḥ sukṛtāni me || 11-20-25||

MHB 11-20-26

एतावानिह संवासो विहितस्ते मया सह ।
षण्मासान्सप्तमे मासि त्वं वीर निधनं गतः ॥ ११-२०-२६॥
etāvāniha saṃvāso vihitaste mayā saha |
ṣaṇmāsānsaptame māsi tvaṃ vīra nidhanaṃ gataḥ || 11-20-26||

MHB 11-20-27

इत्युक्तवचनामेतामपकर्षन्ति दुःखिताम् ।
उत्तरां मोघसंकल्पां मत्स्यराजकुलस्त्रियः ॥ ११-२०-२७॥
ityuktavacanāmetāmapakarṣanti duḥkhitām |
uttarāṃ moghasaṃkalpāṃ matsyarājakulastriyaḥ || 11-20-27||

MHB 11-20-28

उत्तरामपकृष्यैनामार्तामार्ततराः स्वयम् ।
विराटं निहतं दृष्ट्वा क्रोशन्ति विलपन्ति च ॥ ११-२०-२८॥
uttarāmapakṛṣyaināmārtāmārtatarāḥ svayam |
virāṭaṃ nihataṃ dṛṣṭvā krośanti vilapanti ca || 11-20-28||

MHB 11-20-29

द्रोणास्त्रशरसंकृत्तं शयानं रुधिरोक्षितम् ।
विराटं वितुदन्त्येते गृध्रगोमायुवायसाः ॥ ११-२०-२९॥
droṇāstraśarasaṃkṛttaṃ śayānaṃ rudhirokṣitam |
virāṭaṃ vitudantyete gṛdhragomāyuvāyasāḥ || 11-20-29||

MHB 11-20-30

वितुद्यमानं विहगैर्विराटमसितेक्षणाः ।
न शक्नुवन्ति विवशा निवर्तयितुमातुराः ॥ ११-२०-३०॥
vitudyamānaṃ vihagairvirāṭamasitekṣaṇāḥ |
na śaknuvanti vivaśā nivartayitumāturāḥ || 11-20-30||

MHB 11-20-31

आसामातपतप्तानामायासेन च योषिताम् ।
श्रमेण च विवर्णानां रूपाणां विगतं वपुः ॥ ११-२०-३१॥
āsāmātapataptānāmāyāsena ca yoṣitām |
śrameṇa ca vivarṇānāṃ rūpāṇāṃ vigataṃ vapuḥ || 11-20-31||

MHB 11-20-32

उत्तरं चाभिमन्युं च काम्बोजं च सुदक्षिणम् ।
शिशूनेतान्हतान्पश्य लक्ष्मणं च सुदर्शनम् ।
आयोधनशिरोमध्ये शयानं पश्य माधव ॥ ११-२०-३२॥
uttaraṃ cābhimanyuṃ ca kāmbojaṃ ca sudakṣiṇam |
śiśūnetānhatānpaśya lakṣmaṇaṃ ca sudarśanam |
āyodhanaśiromadhye śayānaṃ paśya mādhava || 11-20-32||

Adhyaya: 21/27 (14)

MHB 11-21-1

गान्धार्युवाच ।
एष वैकर्तनः शेते महेष्वासो महारथः ।
ज्वलितानलवत्संख्ये संशान्तः पार्थतेजसा ॥ ११-२१-१॥
gāndhāryuvāca |
eṣa vaikartanaḥ śete maheṣvāso mahārathaḥ |
jvalitānalavatsaṃkhye saṃśāntaḥ pārthatejasā || 11-21-1||

MHB 11-21-2

पश्य वैकर्तनं कर्णं निहत्यातिरथान्बहून् ।
शोणितौघपरीताङ्गं शयानं पतितं भुवि ॥ ११-२१-२॥
paśya vaikartanaṃ karṇaṃ nihatyātirathānbahūn |
śoṇitaughaparītāṅgaṃ śayānaṃ patitaṃ bhuvi || 11-21-2||

MHB 11-21-3

अमर्षी दीर्घरोषश्च महेष्वासो महारथः ।
रणे विनिहतः शेते शूरो गाण्डीवधन्वना ॥ ११-२१-३॥
amarṣī dīrgharoṣaśca maheṣvāso mahārathaḥ |
raṇe vinihataḥ śete śūro gāṇḍīvadhanvanā || 11-21-3||

MHB 11-21-4

यं स्म पाण्डवसंत्रासान्मम पुत्रा महारथाः ।
प्रायुध्यन्त पुरस्कृत्य मातङ्गा इव यूथपम् ॥ ११-२१-४॥
yaṃ sma pāṇḍavasaṃtrāsānmama putrā mahārathāḥ |
prāyudhyanta puraskṛtya mātaṅgā iva yūthapam || 11-21-4||

MHB 11-21-5

शार्दूलमिव सिंहेन समरे सव्यसाचिना ।
मातङ्गमिव मत्तेन मातङ्गेन निपातितम् ॥ ११-२१-५॥
śārdūlamiva siṃhena samare savyasācinā |
mātaṅgamiva mattena mātaṅgena nipātitam || 11-21-5||

MHB 11-21-6

समेताः पुरुषव्याघ्र निहतं शूरमाहवे ।
प्रकीर्णमूर्धजाः पत्न्यो रुदत्यः पर्युपासते ॥ ११-२१-६॥
sametāḥ puruṣavyāghra nihataṃ śūramāhave |
prakīrṇamūrdhajāḥ patnyo rudatyaḥ paryupāsate || 11-21-6||

MHB 11-21-7

उद्विग्नः सततं यस्माद्धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
त्रयोदश समा निद्रां चिन्तयन्नाध्यगच्छत ॥ ११-२१-७॥
udvignaḥ satataṃ yasmāddharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
trayodaśa samā nidrāṃ cintayannādhyagacchata || 11-21-7||

MHB 11-21-8

अनाधृष्यः परैर्युद्धे शत्रुभिर्मघवानिव ।
युगान्ताग्निरिवार्चिष्मान्हिमवानिव च स्थिरः ॥ ११-२१-८॥
anādhṛṣyaḥ parairyuddhe śatrubhirmaghavāniva |
yugāntāgnirivārciṣmānhimavāniva ca sthiraḥ || 11-21-8||

MHB 11-21-9

स भूत्वा शरणं वीरो धार्तराष्ट्रस्य माधव ।
भूमौ विनिहतः शेते वातरुग्ण इव द्रुमः ॥ ११-२१-९॥
sa bhūtvā śaraṇaṃ vīro dhārtarāṣṭrasya mādhava |
bhūmau vinihataḥ śete vātarugṇa iva drumaḥ || 11-21-9||

MHB 11-21-10

पश्य कर्णस्य पत्नीं त्वं वृषसेनस्य मातरम् ।
लालप्यमानाः करुणं रुदतीं पतितां भुवि ॥ ११-२१-१०॥
paśya karṇasya patnīṃ tvaṃ vṛṣasenasya mātaram |
lālapyamānāḥ karuṇaṃ rudatīṃ patitāṃ bhuvi || 11-21-10||

MHB 11-21-11

आचार्यशापोऽनुगतो ध्रुवं त्वां यदग्रसच्चक्रमियं धरा ते ।
ततः शरेणापहृतं शिरस्ते धनंजयेनाहवे शत्रुमध्ये ॥ ११-२१-११॥
ācāryaśāpo'nugato dhruvaṃ tvāṃ yadagrasaccakramiyaṃ dharā te |
tataḥ śareṇāpahṛtaṃ śiraste dhanaṃjayenāhave śatrumadhye || 11-21-11||

MHB 11-21-12

अहो धिगेषा पतिता विसंज्ञा समीक्ष्य जाम्बूनदबद्धनिष्कम् ।
कर्णं महाबाहुमदीनसत्त्वं सुषेणमाता रुदती भृशार्ता ॥ ११-२१-१२॥
aho dhigeṣā patitā visaṃjñā samīkṣya jāmbūnadabaddhaniṣkam |
karṇaṃ mahābāhumadīnasattvaṃ suṣeṇamātā rudatī bhṛśārtā || 11-21-12||

MHB 11-21-13

अल्पावशेषो हि कृतो महात्मा शरीरभक्षैः परिभक्षयद्भिः ।
द्रष्टुं न संप्रीतिकरः शशीव कृष्णश्य पक्षस्य चतुर्दशाहे ॥ ११-२१-१३॥
alpāvaśeṣo hi kṛto mahātmā śarīrabhakṣaiḥ paribhakṣayadbhiḥ |
draṣṭuṃ na saṃprītikaraḥ śaśīva kṛṣṇaśya pakṣasya caturdaśāhe || 11-21-13||

MHB 11-21-14

सावर्तमाना पतिता पृथिव्यामुत्थाय दीना पुनरेव चैषा ।
कर्णस्य वक्त्रं परिजिघ्रमाणा रोरूयते पुत्रवधाभितप्ता ॥ ११-२१-१४॥
sāvartamānā patitā pṛthivyāmutthāya dīnā punareva caiṣā |
karṇasya vaktraṃ parijighramāṇā rorūyate putravadhābhitaptā || 11-21-14||

Adhyaya: 22/27 (18)

MHB 11-22-1

गान्धार्युवाच ।
आवन्त्यं भीमसेनेन भक्षयन्ति निपातितम् ।
गृध्रगोमायवः शूरं बहुबन्धुमबन्धुवत् ॥ ११-२२-१॥
gāndhāryuvāca |
āvantyaṃ bhīmasenena bhakṣayanti nipātitam |
gṛdhragomāyavaḥ śūraṃ bahubandhumabandhuvat || 11-22-1||

MHB 11-22-2

तं पश्य कदनं कृत्वा शत्रूणां मधुसूदन ।
शयानं वीरशयने रुधिरेण समुक्षितम् ॥ ११-२२-२॥
taṃ paśya kadanaṃ kṛtvā śatrūṇāṃ madhusūdana |
śayānaṃ vīraśayane rudhireṇa samukṣitam || 11-22-2||

MHB 11-22-3

तं सृगालाश्च कङ्काश्च क्रव्यादाश्च पृथग्विधाः ।
तेन तेन विकर्षन्ति पश्य कालस्य पर्ययम् ॥ ११-२२-३॥
taṃ sṛgālāśca kaṅkāśca kravyādāśca pṛthagvidhāḥ |
tena tena vikarṣanti paśya kālasya paryayam || 11-22-3||

MHB 11-22-4

शयानं वीरशयने वीरमाक्रन्दसारिणम् ।
आवन्त्यमभितो नार्यो रुदत्यः पर्युपासते ॥ ११-२२-४॥
śayānaṃ vīraśayane vīramākrandasāriṇam |
āvantyamabhito nāryo rudatyaḥ paryupāsate || 11-22-4||

MHB 11-22-5

प्रातिपीयं महेष्वासं हतं भल्लेन बाह्लिकम् ।
प्रसुप्तमिव शार्दूलं पश्य कृष्ण मनस्विनम् ॥ ११-२२-५॥
prātipīyaṃ maheṣvāsaṃ hataṃ bhallena bāhlikam |
prasuptamiva śārdūlaṃ paśya kṛṣṇa manasvinam || 11-22-5||

MHB 11-22-6

अतीव मुखवर्णोऽस्य निहतस्यापि शोभते ।
सोमस्येवाभिपूर्णस्य पौर्णमास्यां समुद्यतः ॥ ११-२२-६॥
atīva mukhavarṇo'sya nihatasyāpi śobhate |
somasyevābhipūrṇasya paurṇamāsyāṃ samudyataḥ || 11-22-6||

MHB 11-22-7

पुत्रशोकाभितप्तेन प्रतिज्ञां परिरक्षता ।
पाकशासनिना संख्ये वार्द्धक्षत्रिर्निपातितः ॥ ११-२२-७॥
putraśokābhitaptena pratijñāṃ parirakṣatā |
pākaśāsaninā saṃkhye vārddhakṣatrirnipātitaḥ || 11-22-7||

MHB 11-22-8

एकादश चमूर्जित्वा रक्ष्यमाणं महात्मना ।
सत्यं चिकीर्षता पश्य हतमेनं जयद्रथम् ॥ ११-२२-८॥
ekādaśa camūrjitvā rakṣyamāṇaṃ mahātmanā |
satyaṃ cikīrṣatā paśya hatamenaṃ jayadratham || 11-22-8||

MHB 11-22-9

सिन्धुसौवीरभर्तारं दर्पपूर्णं मनस्विनम् ।
भक्षयन्ति शिवा गृध्रा जनार्दन जयद्रथम् ॥ ११-२२-९॥
sindhusauvīrabhartāraṃ darpapūrṇaṃ manasvinam |
bhakṣayanti śivā gṛdhrā janārdana jayadratham || 11-22-9||

MHB 11-22-10

संरक्ष्यमाणं भार्याभिरनुरक्ताभिरच्युत ।
भषन्तो व्यपकर्षन्ति गहनं निम्नमन्तिकात् ॥ ११-२२-१०॥
saṃrakṣyamāṇaṃ bhāryābhiranuraktābhiracyuta |
bhaṣanto vyapakarṣanti gahanaṃ nimnamantikāt || 11-22-10||

MHB 11-22-11

तमेताः पर्युपासन्ते रक्षमाणा महाभुजम् ।
सिन्धुसौवीरगान्धारकाम्बोजयवनस्त्रियः ॥ ११-२२-११॥
tametāḥ paryupāsante rakṣamāṇā mahābhujam |
sindhusauvīragāndhārakāmbojayavanastriyaḥ || 11-22-11||

MHB 11-22-12

यदा कृष्णामुपादाय प्राद्रवत्केकयैः सह ।
तदैव वध्यः पाण्डूनां जनार्दन जयद्रथः ॥ ११-२२-१२॥
yadā kṛṣṇāmupādāya prādravatkekayaiḥ saha |
tadaiva vadhyaḥ pāṇḍūnāṃ janārdana jayadrathaḥ || 11-22-12||

MHB 11-22-13

दुःशलां मानयद्भिस्तु यदा मुक्तो जयद्रथः ।
कथमद्य न तां कृष्ण मानयन्ति स्म ते पुनः ॥ ११-२२-१३॥
duḥśalāṃ mānayadbhistu yadā mukto jayadrathaḥ |
kathamadya na tāṃ kṛṣṇa mānayanti sma te punaḥ || 11-22-13||

MHB 11-22-14

सैषा मम सुता बाला विलपन्ती सुदुःखिता ।
प्रमापयति चात्मानमाक्रोशति च पाण्डवान् ॥ ११-२२-१४॥
saiṣā mama sutā bālā vilapantī suduḥkhitā |
pramāpayati cātmānamākrośati ca pāṇḍavān || 11-22-14||

MHB 11-22-15

किं नु दुःखतरं कृष्ण परं मम भविष्यति ।
यत्सुता विधवा बाला स्नुषाश्च निहतेश्वराः ॥ ११-२२-१५॥
kiṃ nu duḥkhataraṃ kṛṣṇa paraṃ mama bhaviṣyati |
yatsutā vidhavā bālā snuṣāśca nihateśvarāḥ || 11-22-15||

MHB 11-22-16

अहो धिग्दुःशलां पश्य वीतशोकभयामिव ।
शिरो भर्तुरनासाद्य धावमानामितस्ततः ॥ ११-२२-१६॥
aho dhigduḥśalāṃ paśya vītaśokabhayāmiva |
śiro bharturanāsādya dhāvamānāmitastataḥ || 11-22-16||

MHB 11-22-17

वारयामास यः सर्वान्पाण्डवान्पुत्रगृद्धिनः ।
स हत्वा विपुलाः सेनाः स्वयं मृत्युवशं गतः ॥ ११-२२-१७॥
vārayāmāsa yaḥ sarvānpāṇḍavānputragṛddhinaḥ |
sa hatvā vipulāḥ senāḥ svayaṃ mṛtyuvaśaṃ gataḥ || 11-22-17||

MHB 11-22-18

तं मत्तमिव मातङ्गं वीरं परमदुर्जयम् ।
परिवार्य रुदन्त्येताः स्त्रियश्चन्द्रोपमाननाः ॥ ११-२२-१८॥
taṃ mattamiva mātaṅgaṃ vīraṃ paramadurjayam |
parivārya rudantyetāḥ striyaścandropamānanāḥ || 11-22-18||

Adhyaya: 23/27 (42)

MHB 11-23-1

गान्धार्युवाच ।
एष शल्यो हतः शेते साक्षान्नकुलमातुलः ।
धर्मज्ञेन सता तात धर्मराजेन संयुगे ॥ ११-२३-१॥
gāndhāryuvāca |
eṣa śalyo hataḥ śete sākṣānnakulamātulaḥ |
dharmajñena satā tāta dharmarājena saṃyuge || 11-23-1||

MHB 11-23-2

यस्त्वया स्पर्धते नित्यं सर्वत्र पुरुषर्षभ ।
स एष निहतः शेते मद्रराजो महारथः ॥ ११-२३-२॥
yastvayā spardhate nityaṃ sarvatra puruṣarṣabha |
sa eṣa nihataḥ śete madrarājo mahārathaḥ || 11-23-2||

MHB 11-23-3

येन संगृह्णता तात रथमाधिरथेर्युधि ।
जयार्थं पाण्डुपुत्राणां तथा तेजोवधः कृतः ॥ ११-२३-३॥
yena saṃgṛhṇatā tāta rathamādhiratheryudhi |
jayārthaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ tathā tejovadhaḥ kṛtaḥ || 11-23-3||

MHB 11-23-4

अहो धिक्पश्य शल्यस्य पूर्णचन्द्रसुदर्शनम् ।
मुखं पद्मपलाशाक्षं वडैरादष्टमव्रणम् ॥ ११-२३-४॥
aho dhikpaśya śalyasya pūrṇacandrasudarśanam |
mukhaṃ padmapalāśākṣaṃ vaḍairādaṣṭamavraṇam || 11-23-4||

MHB 11-23-5

एषा चामीकराभस्य तप्तकाञ्चनसप्रभा ।
आस्याद्विनिःसृता जिह्वा भक्ष्यते कृष्ण पक्षिभिः ॥ ११-२३-५॥
eṣā cāmīkarābhasya taptakāñcanasaprabhā |
āsyādviniḥsṛtā jihvā bhakṣyate kṛṣṇa pakṣibhiḥ || 11-23-5||

MHB 11-23-6

युधिष्ठिरेण निहतं शल्यं समितिशोभनम् ।
रुदन्त्यः पर्युपासन्ते मद्रराजकुलस्त्रियः ॥ ११-२३-६॥
yudhiṣṭhireṇa nihataṃ śalyaṃ samitiśobhanam |
rudantyaḥ paryupāsante madrarājakulastriyaḥ || 11-23-6||

MHB 11-23-7

एताः सुसूक्ष्मवसना मद्रराजं नरर्षभम् ।
क्रोशन्त्यभिसमासाद्य क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभम् ॥ ११-२३-७॥
etāḥ susūkṣmavasanā madrarājaṃ nararṣabham |
krośantyabhisamāsādya kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabham || 11-23-7||

MHB 11-23-8

शल्यं निपतितं नार्यः परिवार्याभितः स्थिताः ।
वाशिता गृष्टयः पङ्के परिमग्नमिवर्षभम् ॥ ११-२३-८॥
śalyaṃ nipatitaṃ nāryaḥ parivāryābhitaḥ sthitāḥ |
vāśitā gṛṣṭayaḥ paṅke parimagnamivarṣabham || 11-23-8||

MHB 11-23-9

शल्यं शरणदं शूरं पश्यैनं रथसत्तमम् ।
शयानं वीरशयने शरैर्विशकलीकृतम् ॥ ११-२३-९॥
śalyaṃ śaraṇadaṃ śūraṃ paśyainaṃ rathasattamam |
śayānaṃ vīraśayane śarairviśakalīkṛtam || 11-23-9||

MHB 11-23-10

एष शैलालयो राजा भगदत्तः प्रतापवान् ।
गजाङ्कुशधरः श्रेष्ठः शेते भुवि निपातितः ॥ ११-२३-१०॥
eṣa śailālayo rājā bhagadattaḥ pratāpavān |
gajāṅkuśadharaḥ śreṣṭhaḥ śete bhuvi nipātitaḥ || 11-23-10||

MHB 11-23-11

यस्य रुक्ममयी माला शिरस्येषा विराजते ।
श्वापदैर्भक्ष्यमाणस्य शोभयन्तीव मूर्धजान् ॥ ११-२३-११॥
yasya rukmamayī mālā śirasyeṣā virājate |
śvāpadairbhakṣyamāṇasya śobhayantīva mūrdhajān || 11-23-11||

MHB 11-23-12

एतेन किल पार्थस्य युद्धमासीत्सुदारुणम् ।
लोमहर्षणमत्युग्रं शक्रस्य बलिना यथा ॥ ११-२३-१२॥
etena kila pārthasya yuddhamāsītsudāruṇam |
lomaharṣaṇamatyugraṃ śakrasya balinā yathā || 11-23-12||

MHB 11-23-13

योधयित्वा महाबाहुरेष पार्थं धनंजयम् ।
संशयं गमयित्वा च कुन्तीपुत्रेण पातितः ॥ ११-२३-१३॥
yodhayitvā mahābāhureṣa pārthaṃ dhanaṃjayam |
saṃśayaṃ gamayitvā ca kuntīputreṇa pātitaḥ || 11-23-13||

MHB 11-23-14

यस्य नास्ति समो लोके शौर्ये वीर्ये च कश्चन ।
स एष निहतः शेते भीष्मो भीष्मकृदाहवे ॥ ११-२३-१४॥
yasya nāsti samo loke śaurye vīrye ca kaścana |
sa eṣa nihataḥ śete bhīṣmo bhīṣmakṛdāhave || 11-23-14||

MHB 11-23-15

पश्य शांतनवं कृष्ण शयानं सूर्यवर्चसम् ।
युगान्त इव कालेन पातितं सूर्यमम्बरात् ॥ ११-२३-१५॥
paśya śāṃtanavaṃ kṛṣṇa śayānaṃ sūryavarcasam |
yugānta iva kālena pātitaṃ sūryamambarāt || 11-23-15||

MHB 11-23-16

एष तप्त्वा रणे शत्रूञ्शस्त्रतापेन वीर्यवान् ।
नरसूर्योऽस्तमभ्येति सूर्योऽस्तमिव केशव ॥ ११-२३-१६॥
eṣa taptvā raṇe śatrūñśastratāpena vīryavān |
narasūryo'stamabhyeti sūryo'stamiva keśava || 11-23-16||

MHB 11-23-17

शरतल्पगतं वीरं धर्मे देवापिना समम् ।
शयानं वीरशयने पश्य शूरनिषेविते ॥ ११-२३-१७॥
śaratalpagataṃ vīraṃ dharme devāpinā samam |
śayānaṃ vīraśayane paśya śūraniṣevite || 11-23-17||

MHB 11-23-18

कर्णिनालीकनाराचैरास्तीर्य शयनोत्तमम् ।
आविश्य शेते भगवान्स्कन्दः शरवणं यथा ॥ ११-२३-१८॥
karṇinālīkanārācairāstīrya śayanottamam |
āviśya śete bhagavānskandaḥ śaravaṇaṃ yathā || 11-23-18||

MHB 11-23-19

अतूलपूर्णं गाङ्गेयस्त्रिभिर्बाणैः समन्वितम् ।
उपधायोपधानाग्र्यं दत्तं गाण्डीवधन्वना ॥ ११-२३-१९॥
atūlapūrṇaṃ gāṅgeyastribhirbāṇaiḥ samanvitam |
upadhāyopadhānāgryaṃ dattaṃ gāṇḍīvadhanvanā || 11-23-19||

MHB 11-23-20

पालयानः पितुः शास्त्रमूर्ध्वरेता महायशाः ।
एष शांतनवः शेते माधवाप्रतिमो युधि ॥ ११-२३-२०॥
pālayānaḥ pituḥ śāstramūrdhvaretā mahāyaśāḥ |
eṣa śāṃtanavaḥ śete mādhavāpratimo yudhi || 11-23-20||

MHB 11-23-21

धर्मात्मा तात धर्मज्ञः पारंपर्येण निर्णये ।
अमर्त्य इव मर्त्यः सन्नेष प्राणानधारयत् ॥ ११-२३-२१॥
dharmātmā tāta dharmajñaḥ pāraṃparyeṇa nirṇaye |
amartya iva martyaḥ sanneṣa prāṇānadhārayat || 11-23-21||

MHB 11-23-22

नास्ति युद्धे कृती कश्चिन्न विद्वान्न पराक्रमी ।
यत्र शांतनवो भीष्मः शेतेऽद्य निहतः परैः ॥ ११-२३-२२॥
nāsti yuddhe kṛtī kaścinna vidvānna parākramī |
yatra śāṃtanavo bhīṣmaḥ śete'dya nihataḥ paraiḥ || 11-23-22||

MHB 11-23-23

स्वयमेतेन शूरेण पृच्छ्यमानेन पाण्डवैः ।
धर्मज्ञेनाहवे मृत्युराख्यातः सत्यवादिना ॥ ११-२३-२३॥
svayametena śūreṇa pṛcchyamānena pāṇḍavaiḥ |
dharmajñenāhave mṛtyurākhyātaḥ satyavādinā || 11-23-23||

MHB 11-23-24

प्रनष्टः कुरुवंशश्च पुनर्येन समुद्धृतः ।
स गतः कुरुभिः सार्धं महाबुद्धिः पराभवम् ॥ ११-२३-२४॥
pranaṣṭaḥ kuruvaṃśaśca punaryena samuddhṛtaḥ |
sa gataḥ kurubhiḥ sārdhaṃ mahābuddhiḥ parābhavam || 11-23-24||

MHB 11-23-25

धर्मेषु कुरवः कं नु परिप्रक्ष्यन्ति माधव ।
गते देवव्रते स्वर्गं देवकल्पे नरर्षभे ॥ ११-२३-२५॥
dharmeṣu kuravaḥ kaṃ nu pariprakṣyanti mādhava |
gate devavrate svargaṃ devakalpe nararṣabhe || 11-23-25||

MHB 11-23-26

अर्जुनस्य विनेतारमाचार्यं सात्यकेस्तथा ।
तं पश्य पतितं द्रोणं कुरूणां गुरुसत्तमम् ॥ ११-२३-२६॥
arjunasya vinetāramācāryaṃ sātyakestathā |
taṃ paśya patitaṃ droṇaṃ kurūṇāṃ gurusattamam || 11-23-26||

MHB 11-23-27

अस्त्रं चतुर्विधं वेद यथैव त्रिदशेश्वरः ।
भार्गवो वा महावीर्यस्तथा द्रोणोऽपि माधव ॥ ११-२३-२७॥
astraṃ caturvidhaṃ veda yathaiva tridaśeśvaraḥ |
bhārgavo vā mahāvīryastathā droṇo'pi mādhava || 11-23-27||

MHB 11-23-28

यस्य प्रसादाद्बीभत्सुः पाण्डवः कर्म दुष्करम् ।
चकार स हतः शेते नैनमस्त्राण्यपालयन् ॥ ११-२३-२८॥
yasya prasādādbībhatsuḥ pāṇḍavaḥ karma duṣkaram |
cakāra sa hataḥ śete nainamastrāṇyapālayan || 11-23-28||

MHB 11-23-29

यं पुरोधाय कुरव आह्वयन्ति स्म पाण्डवान् ।
सोऽयं शस्त्रभृतां श्रेष्ठो द्रोणः शस्त्रैः पृथक्कृतः ॥ ११-२३-२९॥
yaṃ purodhāya kurava āhvayanti sma pāṇḍavān |
so'yaṃ śastrabhṛtāṃ śreṣṭho droṇaḥ śastraiḥ pṛthakkṛtaḥ || 11-23-29||

MHB 11-23-30

यस्य निर्दहतः सेनां गतिरग्नेरिवाभवत् ।
स भूमौ निहतः शेते शान्तार्चिरिव पावकः ॥ ११-२३-३०॥
yasya nirdahataḥ senāṃ gatiragnerivābhavat |
sa bhūmau nihataḥ śete śāntārciriva pāvakaḥ || 11-23-30||

MHB 11-23-31

धनुर्मुष्टिरशीर्णश्च हस्तावापश्च माधव ।
द्रोणस्य निहतस्यापि दृश्यते जीवतो यथा ॥ ११-२३-३१॥
dhanurmuṣṭiraśīrṇaśca hastāvāpaśca mādhava |
droṇasya nihatasyāpi dṛśyate jīvato yathā || 11-23-31||

MHB 11-23-32

वेदा यस्माच्च चत्वारः सर्वास्त्राणि च केशव ।
अनपेतानि वै शूराद्यथैवादौ प्रजापतेः ॥ ११-२३-३२॥
vedā yasmācca catvāraḥ sarvāstrāṇi ca keśava |
anapetāni vai śūrādyathaivādau prajāpateḥ || 11-23-32||

MHB 11-23-33

वन्दनार्हाविमौ तस्य बन्दिभिर्वन्दितौ शुभौ ।
गोमायवो विकर्षन्ति पादौ शिष्यशतार्चितौ ॥ ११-२३-३३॥
vandanārhāvimau tasya bandibhirvanditau śubhau |
gomāyavo vikarṣanti pādau śiṣyaśatārcitau || 11-23-33||

MHB 11-23-34

द्रोणं द्रुपदपुत्रेण निहतं मधुसूदन ।
कृपी कृपणमन्वास्ते दुःखोपहतचेतना ॥ ११-२३-३४॥
droṇaṃ drupadaputreṇa nihataṃ madhusūdana |
kṛpī kṛpaṇamanvāste duḥkhopahatacetanā || 11-23-34||

MHB 11-23-35

तां पश्य रुदतीमार्तां मुक्तकेशीमधोमुखीम् ।
हतं पतिमुपासन्तीं द्रोणं शस्त्रभृतां वरम् ॥ ११-२३-३५॥
tāṃ paśya rudatīmārtāṃ muktakeśīmadhomukhīm |
hataṃ patimupāsantīṃ droṇaṃ śastrabhṛtāṃ varam || 11-23-35||

MHB 11-23-36

बाणैर्भिन्नतनुत्राणं धृष्टद्युम्नेन केशव ।
उपास्ते वै मृधे द्रोणं जटिला ब्रह्मचारिणी ॥ ११-२३-३६॥
bāṇairbhinnatanutrāṇaṃ dhṛṣṭadyumnena keśava |
upāste vai mṛdhe droṇaṃ jaṭilā brahmacāriṇī || 11-23-36||

MHB 11-23-37

प्रेतकृत्ये च यतते कृपी कृपणमातुरा ।
हतस्य समरे भर्तुः सुकुमारी यशस्विनी ॥ ११-२३-३७॥
pretakṛtye ca yatate kṛpī kṛpaṇamāturā |
hatasya samare bhartuḥ sukumārī yaśasvinī || 11-23-37||

MHB 11-23-38

अग्नीनाहृत्य विधिवच्चितां प्रज्वाल्य सर्वशः ।
द्रोणमाधाय गायन्ति त्रीणि सामानि सामगाः ॥ ११-२३-३८॥
agnīnāhṛtya vidhivaccitāṃ prajvālya sarvaśaḥ |
droṇamādhāya gāyanti trīṇi sāmāni sāmagāḥ || 11-23-38||

MHB 11-23-39

किरन्ति च चितामेते जटिला ब्रह्मचारिणः ।
धनुर्भिः शक्तिभिश्चैव रथनीडैश्च माधव ॥ ११-२३-३९॥
kiranti ca citāmete jaṭilā brahmacāriṇaḥ |
dhanurbhiḥ śaktibhiścaiva rathanīḍaiśca mādhava || 11-23-39||

MHB 11-23-40

शस्त्रैश्च विविधैरन्यैर्धक्ष्यन्ते भूरितेजसम् ।
त एते द्रोणमाधाय शंसन्ति च रुदन्ति च ॥ ११-२३-४०॥
śastraiśca vividhairanyairdhakṣyante bhūritejasam |
ta ete droṇamādhāya śaṃsanti ca rudanti ca || 11-23-40||

MHB 11-23-41

सामभिस्त्रिभिरन्तःस्थैरनुशंसन्ति चापरे ।
अग्नावग्निमिवाधाय द्रोणं हुत्वा हुताशने ॥ ११-२३-४१॥
sāmabhistribhirantaḥsthairanuśaṃsanti cāpare |
agnāvagnimivādhāya droṇaṃ hutvā hutāśane || 11-23-41||

MHB 11-23-42

गच्छन्त्यभिमुखा गङ्गां द्रोणशिष्या द्विजातयः ।
अपसव्यां चितिं कृत्वा पुरस्कृत्य कृपीं तदा ॥ ११-२३-४२॥
gacchantyabhimukhā gaṅgāṃ droṇaśiṣyā dvijātayaḥ |
apasavyāṃ citiṃ kṛtvā puraskṛtya kṛpīṃ tadā || 11-23-42||

Adhyaya: 24/27 (28)

MHB 11-24-1

गान्धार्युवाच ।
सोमदत्तसुतं पश्य युयुधानेन पातितम् ।
वितुद्यमानं विहगैर्बहुभिर्माधवान्तिके ॥ ११-२४-१॥
gāndhāryuvāca |
somadattasutaṃ paśya yuyudhānena pātitam |
vitudyamānaṃ vihagairbahubhirmādhavāntike || 11-24-1||

MHB 11-24-2

पुत्रशोकाभिसंतप्तः सोमदत्तो जनार्दन ।
युयुधानं महेष्वासं गर्हयन्निव दृश्यते ॥ ११-२४-२॥
putraśokābhisaṃtaptaḥ somadatto janārdana |
yuyudhānaṃ maheṣvāsaṃ garhayanniva dṛśyate || 11-24-2||

MHB 11-24-3

असौ तु भूरिश्रवसो माता शोकपरिप्लुता ।
आश्वासयति भर्तारं सोमदत्तमनिन्दिता ॥ ११-२४-३॥
asau tu bhūriśravaso mātā śokapariplutā |
āśvāsayati bhartāraṃ somadattamaninditā || 11-24-3||

MHB 11-24-4

दिष्ट्या नेदं महाराज दारुणं भरतक्षयम् ।
कुरुसंक्रन्दनं घोरं युगान्तमनुपश्यसि ॥ ११-२४-४॥
diṣṭyā nedaṃ mahārāja dāruṇaṃ bharatakṣayam |
kurusaṃkrandanaṃ ghoraṃ yugāntamanupaśyasi || 11-24-4||

MHB 11-24-5

दिष्ट्या यूपध्वजं वीरं पुत्रं भूरिसहस्रदम् ।
अनेकक्रतुयज्वानं निहतं नाद्य पश्यसि ॥ ११-२४-५॥
diṣṭyā yūpadhvajaṃ vīraṃ putraṃ bhūrisahasradam |
anekakratuyajvānaṃ nihataṃ nādya paśyasi || 11-24-5||

MHB 11-24-6

दिष्ट्या स्नुषाणामाक्रन्दे घोरं विलपितं बहु ।
न शृणोषि महाराज सारसीनामिवार्णवे ॥ ११-२४-६॥
diṣṭyā snuṣāṇāmākrande ghoraṃ vilapitaṃ bahu |
na śṛṇoṣi mahārāja sārasīnāmivārṇave || 11-24-6||

MHB 11-24-7

एकवस्त्रानुसंवीताः प्रकीर्णासितमूर्धजाः ।
स्नुषास्ते परिधावन्ति हतापत्या हतेश्वराः ॥ ११-२४-७॥
ekavastrānusaṃvītāḥ prakīrṇāsitamūrdhajāḥ |
snuṣāste paridhāvanti hatāpatyā hateśvarāḥ || 11-24-7||

MHB 11-24-8

श्वापदैर्भक्ष्यमाणं त्वमहो दिष्ट्या न पश्यसि ।
छिन्नबाहुं नरव्याघ्रमर्जुनेन निपातितम् ॥ ११-२४-८॥
śvāpadairbhakṣyamāṇaṃ tvamaho diṣṭyā na paśyasi |
chinnabāhuṃ naravyāghramarjunena nipātitam || 11-24-8||

MHB 11-24-9

शलं विनिहतं संख्ये भूरिश्रवसमेव च ।
स्नुषाश्च विधवाः सर्वा दिष्ट्या नाद्येह पश्यसि ॥ ११-२४-९॥
śalaṃ vinihataṃ saṃkhye bhūriśravasameva ca |
snuṣāśca vidhavāḥ sarvā diṣṭyā nādyeha paśyasi || 11-24-9||

MHB 11-24-10

दिष्ट्या तत्काञ्चनं छत्रं यूपकेतोर्महात्मनः ।
विनिकीर्णं रथोपस्थे सौमदत्तेर्न पश्यसि ॥ ११-२४-१०॥
diṣṭyā tatkāñcanaṃ chatraṃ yūpaketormahātmanaḥ |
vinikīrṇaṃ rathopasthe saumadatterna paśyasi || 11-24-10||

MHB 11-24-11

अमूस्तु भूरिश्रवसो भार्याः सात्यकिना हतम् ।
परिवार्यानुशोचन्ति भर्तारमसितेक्षणाः ॥ ११-२४-११॥
amūstu bhūriśravaso bhāryāḥ sātyakinā hatam |
parivāryānuśocanti bhartāramasitekṣaṇāḥ || 11-24-11||

MHB 11-24-12

एता विलप्य बहुलं भर्तृशोकेन कर्शिताः ।
पतन्त्यभिमुखा भूमौ कृपणं बत केशव ॥ ११-२४-१२॥
etā vilapya bahulaṃ bhartṛśokena karśitāḥ |
patantyabhimukhā bhūmau kṛpaṇaṃ bata keśava || 11-24-12||

MHB 11-24-13

बीभत्सुरतिबीभत्सं कर्मेदमकरोत्कथम् ।
प्रमत्तस्य यदच्छैत्सीद्बाहुं शूरस्य यज्वनः ॥ ११-२४-१३॥
bībhatsuratibībhatsaṃ karmedamakarotkatham |
pramattasya yadacchaitsīdbāhuṃ śūrasya yajvanaḥ || 11-24-13||

MHB 11-24-14

ततः पापतरं कर्म कृतवानपि सात्यकिः ।
यस्मात्प्रायोपविष्टस्य प्राहार्षीत्संशितात्मनः ॥ ११-२४-१४॥
tataḥ pāpataraṃ karma kṛtavānapi sātyakiḥ |
yasmātprāyopaviṣṭasya prāhārṣītsaṃśitātmanaḥ || 11-24-14||

MHB 11-24-15

एको द्वाभ्यां हतः शेषे त्वमधर्मेण धार्मिकः ।
इति यूपध्वजस्यैताः स्त्रियः क्रोशन्ति माधव ॥ ११-२४-१५॥
eko dvābhyāṃ hataḥ śeṣe tvamadharmeṇa dhārmikaḥ |
iti yūpadhvajasyaitāḥ striyaḥ krośanti mādhava || 11-24-15||

MHB 11-24-16

भार्या यूपध्वजस्यैषा करसंमितमध्यमा ।
कृत्वोत्सङ्गे भुजं भर्तुः कृपणं पर्यदेवयत् ॥ ११-२४-१६॥
bhāryā yūpadhvajasyaiṣā karasaṃmitamadhyamā |
kṛtvotsaṅge bhujaṃ bhartuḥ kṛpaṇaṃ paryadevayat || 11-24-16||

MHB 11-24-17

अयं स रशनोत्कर्षी पीनस्तनविमर्दनः ।
नाभ्यूरुजघनस्पर्शी नीवीविस्रंसनः करः ॥ ११-२४-१७॥
ayaṃ sa raśanotkarṣī pīnastanavimardanaḥ |
nābhyūrujaghanasparśī nīvīvisraṃsanaḥ karaḥ || 11-24-17||

MHB 11-24-18

वासुदेवस्य सांनिध्ये पार्थेनाक्लिष्टकर्मणा ।
युध्यतः समरेऽन्येन प्रमत्तस्य निपातितः ॥ ११-२४-१८॥
vāsudevasya sāṃnidhye pārthenākliṣṭakarmaṇā |
yudhyataḥ samare'nyena pramattasya nipātitaḥ || 11-24-18||

MHB 11-24-19

किं नु वक्ष्यसि संसत्सु कथासु च जनार्दन ।
अर्जुनस्य महत्कर्म स्वयं वा स किरीटवान् ॥ ११-२४-१९॥
kiṃ nu vakṣyasi saṃsatsu kathāsu ca janārdana |
arjunasya mahatkarma svayaṃ vā sa kirīṭavān || 11-24-19||

MHB 11-24-20

इत्येवं गर्हयित्वैषा तूष्णीमास्ते वराङ्गना ।
तामेतामनुशोचन्ति सपत्न्यः स्वामिव स्नुषाम् ॥ ११-२४-२०॥
ityevaṃ garhayitvaiṣā tūṣṇīmāste varāṅganā |
tāmetāmanuśocanti sapatnyaḥ svāmiva snuṣām || 11-24-20||

MHB 11-24-21

गान्धारराजः शकुनिर्बलवान्सत्यविक्रमः ।
निहतः सहदेवेन भागिनेयेन मातुलः ॥ ११-२४-२१॥
gāndhārarājaḥ śakunirbalavānsatyavikramaḥ |
nihataḥ sahadevena bhāgineyena mātulaḥ || 11-24-21||

MHB 11-24-22

यः पुरा हेमदण्डाभ्यां व्यजनाभ्यां स्म वीज्यते ।
स एष पक्षिभिः पक्षैः शयान उपवीज्यते ॥ ११-२४-२२॥
yaḥ purā hemadaṇḍābhyāṃ vyajanābhyāṃ sma vījyate |
sa eṣa pakṣibhiḥ pakṣaiḥ śayāna upavījyate || 11-24-22||

MHB 11-24-23

यः स्म रूपाणि कुरुते शतशोऽथ सहस्रशः ।
तस्य मायाविनो माया दग्धाः पाण्डवतेजसा ॥ ११-२४-२३॥
yaḥ sma rūpāṇi kurute śataśo'tha sahasraśaḥ |
tasya māyāvino māyā dagdhāḥ pāṇḍavatejasā || 11-24-23||

MHB 11-24-24

मायया निकृतिप्रज्ञो जितवान्यो युधिष्ठिरम् ।
सभायां विपुलं राज्यं स पुनर्जीवितं जितः ॥ ११-२४-२४॥
māyayā nikṛtiprajño jitavānyo yudhiṣṭhiram |
sabhāyāṃ vipulaṃ rājyaṃ sa punarjīvitaṃ jitaḥ || 11-24-24||

MHB 11-24-25

शकुन्ताः शकुनिं कृष्ण समन्तात्पर्युपासते ।
कितवं मम पुत्राणां विनाशायोपशिक्षितम् ॥ ११-२४-२५॥
śakuntāḥ śakuniṃ kṛṣṇa samantātparyupāsate |
kitavaṃ mama putrāṇāṃ vināśāyopaśikṣitam || 11-24-25||

MHB 11-24-26

एतेनैतन्महद्वैरं प्रसक्तं पाण्डवैः सह ।
वधाय मम पुत्राणामात्मनः सगणस्य च ॥ ११-२४-२६॥
etenaitanmahadvairaṃ prasaktaṃ pāṇḍavaiḥ saha |
vadhāya mama putrāṇāmātmanaḥ sagaṇasya ca || 11-24-26||

MHB 11-24-27

यथैव मम पुत्राणां लोकाः शस्त्रजिताः प्रभो ।
एवमस्यापि दुर्बुद्धेर्लोकाः शस्त्रेण वै जिताः ॥ ११-२४-२७॥
yathaiva mama putrāṇāṃ lokāḥ śastrajitāḥ prabho |
evamasyāpi durbuddherlokāḥ śastreṇa vai jitāḥ || 11-24-27||

MHB 11-24-28

कथं च नायं तत्रापि पुत्रान्मे भ्रातृभिः सह ।
विरोधयेदृजुप्रज्ञाननृजुर्मधुसूदन ॥ ११-२४-२८॥
kathaṃ ca nāyaṃ tatrāpi putrānme bhrātṛbhiḥ saha |
virodhayedṛjuprajñānanṛjurmadhusūdana || 11-24-28||

Adhyaya: 25/27 (46)

MHB 11-25-1

गान्धार्युवाच ।
काम्बोजं पश्य दुर्धर्षं काम्बोजास्तरणोचितम् ।
शयानमृषभस्कन्धं हतं पांसुशु माधव ॥ ११-२५-१॥
gāndhāryuvāca |
kāmbojaṃ paśya durdharṣaṃ kāmbojāstaraṇocitam |
śayānamṛṣabhaskandhaṃ hataṃ pāṃsuśu mādhava || 11-25-1||

MHB 11-25-2

यस्य क्षतजसंदिग्धौ बाहू चन्दनरूषितौ ।
अवेक्ष्य कृपणं भार्या विलपत्यतिदुःखिता ॥ ११-२५-२॥
yasya kṣatajasaṃdigdhau bāhū candanarūṣitau |
avekṣya kṛpaṇaṃ bhāryā vilapatyatiduḥkhitā || 11-25-2||

MHB 11-25-3

इमौ तौ परिघप्रख्यौ बाहू शुभतलाङ्गुली ।
ययोर्विवरमापन्नां न रतिर्मां पुराजहत् ॥ ११-२५-३॥
imau tau parighaprakhyau bāhū śubhatalāṅgulī |
yayorvivaramāpannāṃ na ratirmāṃ purājahat || 11-25-3||

MHB 11-25-4

कां गतिं नु गमिष्यामि त्वया हीना जनेश्वर ।
दूरबन्धुरनाथेव अतीव मधुरस्वरा ॥ ११-२५-४॥
kāṃ gatiṃ nu gamiṣyāmi tvayā hīnā janeśvara |
dūrabandhuranātheva atīva madhurasvarā || 11-25-4||

MHB 11-25-5

आतपे क्लाम्यमानानां विविधानामिव स्रजाम् ।
क्लान्तानामपि नारीणां न श्रीर्जहति वै तनुम् ॥ ११-२५-५॥
ātape klāmyamānānāṃ vividhānāmiva srajām |
klāntānāmapi nārīṇāṃ na śrīrjahati vai tanum || 11-25-5||

MHB 11-25-6

शयानमभितः शूरं कालिङ्गं मधुसूदन ।
पश्य दीप्ताङ्गदयुगप्रतिबद्धमहाभुजम् ॥ ११-२५-६॥
śayānamabhitaḥ śūraṃ kāliṅgaṃ madhusūdana |
paśya dīptāṅgadayugapratibaddhamahābhujam || 11-25-6||

MHB 11-25-7

मागधानामधिपतिं जयत्सेनं जनार्दन ।
परिवार्य प्ररुदिता मागध्यः पश्य योषितः ॥ ११-२५-७॥
māgadhānāmadhipatiṃ jayatsenaṃ janārdana |
parivārya praruditā māgadhyaḥ paśya yoṣitaḥ || 11-25-7||

MHB 11-25-8

आसामायतनेत्राणां सुस्वराणां जनार्दन ।
मनःश्रुतिहरो नादो मनो मोहयतीव मे ॥ ११-२५-८॥
āsāmāyatanetrāṇāṃ susvarāṇāṃ janārdana |
manaḥśrutiharo nādo mano mohayatīva me || 11-25-8||

MHB 11-25-9

प्रकीर्णसर्वाभरणा रुदन्त्यः शोककर्शिताः ।
स्वास्तीर्णशयनोपेता मागध्यः शेरते भुवि ॥ ११-२५-९॥
prakīrṇasarvābharaṇā rudantyaḥ śokakarśitāḥ |
svāstīrṇaśayanopetā māgadhyaḥ śerate bhuvi || 11-25-9||

MHB 11-25-10

कोसलानामधिपतिं राजपुत्रं बृहद्बलम् ।
भर्तारं परिवार्यैताः पृथक्प्ररुदिताः स्त्रियः ॥ ११-२५-१०॥
kosalānāmadhipatiṃ rājaputraṃ bṛhadbalam |
bhartāraṃ parivāryaitāḥ pṛthakpraruditāḥ striyaḥ || 11-25-10||

MHB 11-25-11

अस्य गात्रगतान्बाणान्कार्ष्णिबाहुबलार्पितान् ।
उद्धरन्त्यसुखाविष्टा मूर्छमानाः पुनः पुनः ॥ ११-२५-११॥
asya gātragatānbāṇānkārṣṇibāhubalārpitān |
uddharantyasukhāviṣṭā mūrchamānāḥ punaḥ punaḥ || 11-25-11||

MHB 11-25-12

आसां सर्वानवद्यानामातपेन परिश्रमात् ।
प्रम्लाननलिनाभानि भान्ति वक्त्राणि माधव ॥ ११-२५-१२॥
āsāṃ sarvānavadyānāmātapena pariśramāt |
pramlānanalinābhāni bhānti vaktrāṇi mādhava || 11-25-12||

MHB 11-25-13

द्रोणेन निहताः शूराः शेरते रुचिराङ्गदाः ।
द्रोणेनाभिमुखाः सर्वे भ्रातरः पञ्च केकयाः ॥ ११-२५-१३॥
droṇena nihatāḥ śūrāḥ śerate rucirāṅgadāḥ |
droṇenābhimukhāḥ sarve bhrātaraḥ pañca kekayāḥ || 11-25-13||

MHB 11-25-14

तप्तकाञ्चनवर्माणस्ताम्रध्वजरथस्रजः ।
भासयन्ति महीं भासा ज्वलिता इव पावकाः ॥ ११-२५-१४॥
taptakāñcanavarmāṇastāmradhvajarathasrajaḥ |
bhāsayanti mahīṃ bhāsā jvalitā iva pāvakāḥ || 11-25-14||

MHB 11-25-15

द्रोणेन द्रुपदं संख्ये पश्य माधव पातितम् ।
महाद्विपमिवारण्ये सिंहेन महता हतम् ॥ ११-२५-१५॥
droṇena drupadaṃ saṃkhye paśya mādhava pātitam |
mahādvipamivāraṇye siṃhena mahatā hatam || 11-25-15||

MHB 11-25-16

पाञ्चालराज्ञो विपुलं पुण्डरीकाक्ष पाण्डुरम् ।
आतपत्रं समाभाति शरदीव दिवाकरः ॥ ११-२५-१६॥
pāñcālarājño vipulaṃ puṇḍarīkākṣa pāṇḍuram |
ātapatraṃ samābhāti śaradīva divākaraḥ || 11-25-16||

MHB 11-25-17

एतास्तु द्रुपदं वृद्धं स्नुषा भार्याश्च दुःखिताः ।
दग्ध्वा गच्छन्ति पाञ्चाल्यं राजानमपसव्यतः ॥ ११-२५-१७॥
etāstu drupadaṃ vṛddhaṃ snuṣā bhāryāśca duḥkhitāḥ |
dagdhvā gacchanti pāñcālyaṃ rājānamapasavyataḥ || 11-25-17||

MHB 11-25-18

धृष्टकेतुं महेष्वासं चेदिपुंगवमङ्गनाः ।
द्रोणेन निहतं शूरं हरन्ति हृतचेतसः ॥ ११-२५-१८॥
dhṛṣṭaketuṃ maheṣvāsaṃ cedipuṃgavamaṅganāḥ |
droṇena nihataṃ śūraṃ haranti hṛtacetasaḥ || 11-25-18||

MHB 11-25-19

द्रोणास्त्रमभिहत्यैष विमर्दे मधुसूदन ।
महेष्वासो हतः शेते नद्या हृत इव द्रुमः ॥ ११-२५-१९॥
droṇāstramabhihatyaiṣa vimarde madhusūdana |
maheṣvāso hataḥ śete nadyā hṛta iva drumaḥ || 11-25-19||

MHB 11-25-20

एष चेदिपतिः शूरो धृष्टकेतुर्महारथः ।
शेते विनिहतः संख्ये हत्वा शत्रून्सहस्रशः ॥ ११-२५-२०॥
eṣa cedipatiḥ śūro dhṛṣṭaketurmahārathaḥ |
śete vinihataḥ saṃkhye hatvā śatrūnsahasraśaḥ || 11-25-20||

MHB 11-25-21

वितुद्यमानं विहगैस्तं भार्याः प्रत्युपस्थिताः ।
चेदिराजं हृषीकेश हतं सबलबान्धवम् ॥ ११-२५-२१॥
vitudyamānaṃ vihagaistaṃ bhāryāḥ pratyupasthitāḥ |
cedirājaṃ hṛṣīkeśa hataṃ sabalabāndhavam || 11-25-21||

MHB 11-25-22

दाशार्हीपुत्रजं वीरं शयानं सत्यविक्रमम् ।
आरोप्याङ्के रुदन्त्येताश्चेदिराजवराङ्गनाः ॥ ११-२५-२२॥
dāśārhīputrajaṃ vīraṃ śayānaṃ satyavikramam |
āropyāṅke rudantyetāścedirājavarāṅganāḥ || 11-25-22||

MHB 11-25-23

अस्य पुत्रं हृषीकेश सुवक्त्रं चारुकुण्डलम् ।
द्रोणेन समरे पश्य निकृत्तं बहुधा शरैः ॥ ११-२५-२३॥
asya putraṃ hṛṣīkeśa suvaktraṃ cārukuṇḍalam |
droṇena samare paśya nikṛttaṃ bahudhā śaraiḥ || 11-25-23||

MHB 11-25-24

पितरं नूनमाजिस्थं युध्यमानं परैः सह ।
नाजहात्पृष्ठतो वीरमद्यापि मधुसूदन ॥ ११-२५-२४॥
pitaraṃ nūnamājisthaṃ yudhyamānaṃ paraiḥ saha |
nājahātpṛṣṭhato vīramadyāpi madhusūdana || 11-25-24||

MHB 11-25-25

एवं ममापि पुत्रस्य पुत्रः पितरमन्वगात् ।
दुर्योधनं महाबाहो लक्ष्मणः परवीरहा ॥ ११-२५-२५॥
evaṃ mamāpi putrasya putraḥ pitaramanvagāt |
duryodhanaṃ mahābāho lakṣmaṇaḥ paravīrahā || 11-25-25||

MHB 11-25-26

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ पतितौ पश्य माधव ।
हिमान्ते पुष्पितौ शालौ मरुता गलिताविव ॥ ११-२५-२६॥
vindānuvindāvāvantyau patitau paśya mādhava |
himānte puṣpitau śālau marutā galitāviva || 11-25-26||

MHB 11-25-27

काञ्चनाङ्गदवर्माणौ बाणखड्गधनुर्धरौ ।
ऋषभप्रतिरूपाक्षौ शयानौ विमलस्रजौ ॥ ११-२५-२७॥
kāñcanāṅgadavarmāṇau bāṇakhaḍgadhanurdharau |
ṛṣabhapratirūpākṣau śayānau vimalasrajau || 11-25-27||

MHB 11-25-28

अवध्याः पाण्डवाः कृष्ण सर्व एव त्वया सह ।
ये मुक्ता द्रोणभीष्माभ्यां कर्णाद्वैकर्तनात्कृपात् ॥ ११-२५-२८॥
avadhyāḥ pāṇḍavāḥ kṛṣṇa sarva eva tvayā saha |
ye muktā droṇabhīṣmābhyāṃ karṇādvaikartanātkṛpāt || 11-25-28||

MHB 11-25-29

दुर्योधनाद्द्रोणसुतात्सैन्धवाच्च महारथात् ।
सोमदत्ताद्विकर्णाच्च शूराच्च कृतवर्मणः ।
ये हन्युः शस्त्रवेगेन देवानपि नरर्षभाः ॥ ११-२५-२९॥
duryodhanāddroṇasutātsaindhavācca mahārathāt |
somadattādvikarṇācca śūrācca kṛtavarmaṇaḥ |
ye hanyuḥ śastravegena devānapi nararṣabhāḥ || 11-25-29||

MHB 11-25-30

त इमे निहताः संख्ये पश्य कालस्य पर्ययम् ।
नातिभारोऽस्ति दैवस्य ध्रुवं माधव कश्चन ।
यदिमे निहताः शूराः क्षत्रियैः क्षत्रियर्षभाः ॥ ११-२५-३०॥
ta ime nihatāḥ saṃkhye paśya kālasya paryayam |
nātibhāro'sti daivasya dhruvaṃ mādhava kaścana |
yadime nihatāḥ śūrāḥ kṣatriyaiḥ kṣatriyarṣabhāḥ || 11-25-30||

MHB 11-25-31

तदैव निहताः कृष्ण मम पुत्रास्तरस्विनः ।
यदैवाकृतकामस्त्वमुपप्लव्यं गतः पुनः ॥ ११-२५-३१॥
tadaiva nihatāḥ kṛṣṇa mama putrāstarasvinaḥ |
yadaivākṛtakāmastvamupaplavyaṃ gataḥ punaḥ || 11-25-31||

MHB 11-25-32

शंतनोश्चैव पुत्रेण प्राज्ञेन विदुरेण च ।
तदैवोक्तास्मि मा स्नेहं कुरुष्वात्मसुतेष्विति ॥ ११-२५-३२॥
śaṃtanoścaiva putreṇa prājñena vidureṇa ca |
tadaivoktāsmi mā snehaṃ kuruṣvātmasuteṣviti || 11-25-32||

MHB 11-25-33

तयोर्न दर्शनं तात मिथ्या भवितुमर्हति ।
अचिरेणैव मे पुत्रा भस्मीभूता जनार्दन ॥ ११-२५-३३॥
tayorna darśanaṃ tāta mithyā bhavitumarhati |
acireṇaiva me putrā bhasmībhūtā janārdana || 11-25-33||

MHB 11-25-34

वैशंपायन उवाच ।
इत्युक्त्वा न्यपतद्भूमौ गान्धारी शोककर्शिता ।
दुःखोपहतविज्ञाना धैर्यमुत्सृज्य भारत ॥ ११-२५-३४॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
ityuktvā nyapatadbhūmau gāndhārī śokakarśitā |
duḥkhopahatavijñānā dhairyamutsṛjya bhārata || 11-25-34||

MHB 11-25-35

ततः कोपपरीताङ्गी पुत्रशोकपरिप्लुता ।
जगाम शौरिं दोषेण गान्धारी व्यथितेन्द्रिया ॥ ११-२५-३५॥
tataḥ kopaparītāṅgī putraśokapariplutā |
jagāma śauriṃ doṣeṇa gāndhārī vyathitendriyā || 11-25-35||

MHB 11-25-36

गान्धार्युवाच ।
पाण्डवा धार्तराष्ट्राश्च द्रुग्धाः कृष्ण परस्परम् ।
उपेक्षिता विनश्यन्तस्त्वया कस्माज्जनार्दन ॥ ११-२५-३६॥
gāndhāryuvāca |
pāṇḍavā dhārtarāṣṭrāśca drugdhāḥ kṛṣṇa parasparam |
upekṣitā vinaśyantastvayā kasmājjanārdana || 11-25-36||

MHB 11-25-37

शक्तेन बहुभृत्येन विपुले तिष्ठता बले ।
उभयत्र समर्थेन श्रुतवाक्येन चैव ह ॥ ११-२५-३७॥
śaktena bahubhṛtyena vipule tiṣṭhatā bale |
ubhayatra samarthena śrutavākyena caiva ha || 11-25-37||

MHB 11-25-38

इच्छतोपेक्षितो नाशः कुरूणां मधुसूदन ।
यस्मात्त्वया महाबाहो फलं तस्मादवाप्नुहि ॥ ११-२५-३८॥
icchatopekṣito nāśaḥ kurūṇāṃ madhusūdana |
yasmāttvayā mahābāho phalaṃ tasmādavāpnuhi || 11-25-38||

MHB 11-25-39

पतिशुश्रूषया यन्मे तपः किंचिदुपार्जितम् ।
तेन त्वां दुरवापात्मञ्शप्स्ये चक्रगदाधर ॥ ११-२५-३९॥
patiśuśrūṣayā yanme tapaḥ kiṃcidupārjitam |
tena tvāṃ duravāpātmañśapsye cakragadādhara || 11-25-39||

MHB 11-25-40

यस्मात्परस्परं घ्नन्तो ज्ञातयः कुरुपाण्डवाः ।
उपेक्षितास्ते गोविन्द तस्माज्ज्ञातीन्वधिष्यसि ॥ ११-२५-४०॥
yasmātparasparaṃ ghnanto jñātayaḥ kurupāṇḍavāḥ |
upekṣitāste govinda tasmājjñātīnvadhiṣyasi || 11-25-40||

MHB 11-25-41

त्वमप्युपस्थिते वर्षे षट्त्रिंशे मधुसूदन ।
हतज्ञातिर्हतामात्यो हतपुत्रो वनेचरः ।
कुत्सितेनाभ्युपायेन निधनं समवाप्स्यसि ॥ ११-२५-४१॥
tvamapyupasthite varṣe ṣaṭtriṃśe madhusūdana |
hatajñātirhatāmātyo hataputro vanecaraḥ |
kutsitenābhyupāyena nidhanaṃ samavāpsyasi || 11-25-41||

MHB 11-25-42

तवाप्येवं हतसुता निहतज्ञातिबान्धवाः ।
स्त्रियः परिपतिष्यन्ति यथैता भरतस्त्रियः ॥ ११-२५-४२॥
tavāpyevaṃ hatasutā nihatajñātibāndhavāḥ |
striyaḥ paripatiṣyanti yathaitā bharatastriyaḥ || 11-25-42||

MHB 11-25-43

वैशंपायन उवाच ।
तच्छ्रुत्वा वचनं घोरं वासुदेवो महामनाः ।
उवाच देवीं गान्धारीमीषदभ्युत्स्मयन्निव ॥ ११-२५-४३॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tacchrutvā vacanaṃ ghoraṃ vāsudevo mahāmanāḥ |
uvāca devīṃ gāndhārīmīṣadabhyutsmayanniva || 11-25-43||

MHB 11-25-44

संहर्ता वृष्णिचक्रस्य नान्यो मद्विद्यते शुभे ।
जानेऽहमेतदप्येवं चीर्णं चरसि क्षत्रिये ॥ ११-२५-४४॥
saṃhartā vṛṣṇicakrasya nānyo madvidyate śubhe |
jāne'hametadapyevaṃ cīrṇaṃ carasi kṣatriye || 11-25-44||

MHB 11-25-45

अवध्यास्ते नरैरन्यैरपि वा देवदानवैः ।
परस्परकृतं नाशमतः प्राप्स्यन्ति यादवाः ॥ ११-२५-४५॥
avadhyāste narairanyairapi vā devadānavaiḥ |
parasparakṛtaṃ nāśamataḥ prāpsyanti yādavāḥ || 11-25-45||

MHB 11-25-46

इत्युक्तवति दाशार्हे पाण्डवास्त्रस्तचेतसः ।
बभूवुर्भृशसंविग्ना निराशाश्चापि जीविते ॥ ११-२५-४६॥
ityuktavati dāśārhe pāṇḍavāstrastacetasaḥ |
babhūvurbhṛśasaṃvignā nirāśāścāpi jīvite || 11-25-46||

Adhyaya: 26/27 (44)

MHB 11-26-1

वासुदेव उवाच ।
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ गान्धारि मा च शोके मनः कृथाः ।
तवैव ह्यपराधेन कुरवो निधनं गताः ॥ ११-२६-१॥
vāsudeva uvāca |
uttiṣṭhottiṣṭha gāndhāri mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ |
tavaiva hyaparādhena kuravo nidhanaṃ gatāḥ || 11-26-1||

MHB 11-26-2

या त्वं पुत्रं दुरात्मानमीर्षुमत्यन्तमानिनम् ।
दुर्योधनं पुरस्कृत्य दुष्कृतं साधु मन्यसे ॥ ११-२६-२॥
yā tvaṃ putraṃ durātmānamīrṣumatyantamāninam |
duryodhanaṃ puraskṛtya duṣkṛtaṃ sādhu manyase || 11-26-2||

MHB 11-26-3

निष्ठुरं वैरपरुषं वृद्धानां शासनातिगम् ।
कथमात्मकृतं दोषं मय्याधातुमिहेच्छसि ॥ ११-२६-३॥
niṣṭhuraṃ vairaparuṣaṃ vṛddhānāṃ śāsanātigam |
kathamātmakṛtaṃ doṣaṃ mayyādhātumihecchasi || 11-26-3||

MHB 11-26-4

मृतं वा यदि वा नष्टं योऽतीतमनुशोचति ।
दुःखेन लभते दुःखं द्वावनर्थौ प्रपद्यते ॥ ११-२६-४॥
mṛtaṃ vā yadi vā naṣṭaṃ yo'tītamanuśocati |
duḥkhena labhate duḥkhaṃ dvāvanarthau prapadyate || 11-26-4||

MHB 11-26-5

तपोर्थीयं ब्राह्मणी धत्त गर्भं गौर्वोढारं धावितारं तुरंगी ।
शूद्रा दासं पशुपालं तु वैश्या वधार्थीयं त्वद्विधा राजपुत्री ॥ ११-२६-५॥
taporthīyaṃ brāhmaṇī dhatta garbhaṃ gaurvoḍhāraṃ dhāvitāraṃ turaṃgī |
śūdrā dāsaṃ paśupālaṃ tu vaiśyā vadhārthīyaṃ tvadvidhā rājaputrī || 11-26-5||

MHB 11-26-6

वैशंपायन उवाच ।
तच्छ्रुत्वा वासुदेवस्य पुनरुक्तं वचोऽप्रियम् ।
तूष्णीं बभूव गान्धारी शोकव्याकुललोचना ॥ ११-२६-६॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tacchrutvā vāsudevasya punaruktaṃ vaco'priyam |
tūṣṇīṃ babhūva gāndhārī śokavyākulalocanā || 11-26-6||

MHB 11-26-7

धृतराष्ट्रस्तु राजर्षिर्निगृह्याबुद्धिजं तमः ।
पर्यपृच्छत धर्मात्मा धर्मराजं युधिष्ठिरम् ॥ ११-२६-७॥
dhṛtarāṣṭrastu rājarṣirnigṛhyābuddhijaṃ tamaḥ |
paryapṛcchata dharmātmā dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram || 11-26-7||

MHB 11-26-8

जीवतां परिमाणज्ञः सैन्यानामसि पाण्डव ।
हतानां यदि जानीषे परिमाणं वदस्व मे ॥ ११-२६-८॥
jīvatāṃ parimāṇajñaḥ sainyānāmasi pāṇḍava |
hatānāṃ yadi jānīṣe parimāṇaṃ vadasva me || 11-26-8||

MHB 11-26-9

युधिष्ठिर उवाच ।
दशायुतानामयुतं सहस्राणि च विंशतिः ।
कोट्यः षष्टिश्च षट्चैव येऽस्मिन्राजमृधे हताः ॥ ११-२६-९॥
yudhiṣṭhira uvāca |
daśāyutānāmayutaṃ sahasrāṇi ca viṃśatiḥ |
koṭyaḥ ṣaṣṭiśca ṣaṭcaiva ye'sminrājamṛdhe hatāḥ || 11-26-9||

MHB 11-26-10

अलक्ष्याणां तु वीराणां सहस्राणि चतुर्दश ।
दश चान्यानि राजेन्द्र शतं षष्टिश्च पञ्च च ॥ ११-२६-१०॥
alakṣyāṇāṃ tu vīrāṇāṃ sahasrāṇi caturdaśa |
daśa cānyāni rājendra śataṃ ṣaṣṭiśca pañca ca || 11-26-10||

MHB 11-26-11

धृतराष्ट्र उवाच ।
युधिष्ठिर गतिं कां ते गताः पुरुषसत्तमाः ।
आचक्ष्व मे महाबाहो सर्वज्ञो ह्यसि मे मतः ॥ ११-२६-११॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
yudhiṣṭhira gatiṃ kāṃ te gatāḥ puruṣasattamāḥ |
ācakṣva me mahābāho sarvajño hyasi me mataḥ || 11-26-11||

MHB 11-26-12

युधिष्ठिर उवाच ।
यैर्हुतानि शरीराणि हृष्टैः परमसंयुगे ।
देवराजसमाँल्लोकान्गतास्ते सत्यविक्रमाः ॥ ११-२६-१२॥
yudhiṣṭhira uvāca |
yairhutāni śarīrāṇi hṛṣṭaiḥ paramasaṃyuge |
devarājasamā~llokāngatāste satyavikramāḥ || 11-26-12||

MHB 11-26-13

ये त्वहृष्टेन मनसा मर्तव्यमिति भारत ।
युध्यमाना हताः संख्ये ते गन्धर्वैः समागताः ॥ ११-२६-१३॥
ye tvahṛṣṭena manasā martavyamiti bhārata |
yudhyamānā hatāḥ saṃkhye te gandharvaiḥ samāgatāḥ || 11-26-13||

MHB 11-26-14

ये तु संग्रामभूमिष्ठा याचमानाः पराङ्मुखाः ।
शस्त्रेण निधनं प्राप्ता गतास्ते गुह्यकान्प्रति ॥ ११-२६-१४॥
ye tu saṃgrāmabhūmiṣṭhā yācamānāḥ parāṅmukhāḥ |
śastreṇa nidhanaṃ prāptā gatāste guhyakānprati || 11-26-14||

MHB 11-26-15

पीड्यमानाः परैर्ये तु हीयमाना निरायुधाः ।
ह्रीनिषेधा महात्मानः परानभिमुखा रणे ॥ ११-२६-१५॥
pīḍyamānāḥ parairye tu hīyamānā nirāyudhāḥ |
hrīniṣedhā mahātmānaḥ parānabhimukhā raṇe || 11-26-15||

MHB 11-26-16

छिद्यमानाः शितैः शस्त्रैः क्षत्रधर्मपरायणाः ।
गतास्ते ब्रह्मसदनं हता वीराः सुवर्चसः ॥ ११-२६-१६॥
chidyamānāḥ śitaiḥ śastraiḥ kṣatradharmaparāyaṇāḥ |
gatāste brahmasadanaṃ hatā vīrāḥ suvarcasaḥ || 11-26-16||

MHB 11-26-17

ये तत्र निहता राजन्नन्तरायोधनं प्रति ।
यथा कथंचित्ते राजन्संप्राप्ता उत्तरान्कुरून् ॥ ११-२६-१७॥
ye tatra nihatā rājannantarāyodhanaṃ prati |
yathā kathaṃcitte rājansaṃprāptā uttarānkurūn || 11-26-17||

MHB 11-26-18

धृतराष्ट्र उवाच ।
केन ज्ञानबलेनैवं पुत्र पश्यसि सिद्धवत् ।
तन्मे वद महाबाहो श्रोतव्यं यदि वै मया ॥ ११-२६-१८॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
kena jñānabalenaivaṃ putra paśyasi siddhavat |
tanme vada mahābāho śrotavyaṃ yadi vai mayā || 11-26-18||

MHB 11-26-19

युधिष्ठिर उवाच ।
निदेशाद्भवतः पूर्वं वने विचरता मया ।
तीर्थयात्राप्रसङ्गेन संप्राप्तोऽयमनुग्रहः ॥ ११-२६-१९॥
yudhiṣṭhira uvāca |
nideśādbhavataḥ pūrvaṃ vane vicaratā mayā |
tīrthayātrāprasaṅgena saṃprāpto'yamanugrahaḥ || 11-26-19||

MHB 11-26-20

देवर्षिर्लोमशो दृष्टस्ततः प्राप्तोऽस्म्यनुस्मृतिम् ।
दिव्यं चक्षुरपि प्राप्तं ज्ञानयोगेन वै पुरा ॥ ११-२६-२०॥
devarṣirlomaśo dṛṣṭastataḥ prāpto'smyanusmṛtim |
divyaṃ cakṣurapi prāptaṃ jñānayogena vai purā || 11-26-20||

MHB 11-26-21

धृतराष्ट्र उवाच ।
येऽत्रानाथा जनस्यास्य सनाथा ये च भारत ।
कच्चित्तेषां शरीराणि धक्ष्यन्ति विधिपूर्वकम् ॥ ११-२६-२१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
ye'trānāthā janasyāsya sanāthā ye ca bhārata |
kaccitteṣāṃ śarīrāṇi dhakṣyanti vidhipūrvakam || 11-26-21||

MHB 11-26-22

न येषां सन्ति कर्तारो न च येऽत्राहिताग्नयः ।
वयं च कस्य कुर्यामो बहुत्वात्तात कर्मणः ॥ ११-२६-२२॥
na yeṣāṃ santi kartāro na ca ye'trāhitāgnayaḥ |
vayaṃ ca kasya kuryāmo bahutvāttāta karmaṇaḥ || 11-26-22||

MHB 11-26-23

यान्सुपर्णाश्च गृध्राश्च विकर्षन्ति ततस्ततः ।
तेषां तु कर्मणा लोका भविष्यन्ति युधिष्ठिर ॥ ११-२६-२३॥
yānsuparṇāśca gṛdhrāśca vikarṣanti tatastataḥ |
teṣāṃ tu karmaṇā lokā bhaviṣyanti yudhiṣṭhira || 11-26-23||

MHB 11-26-24

वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्तो महाप्राज्ञः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
आदिदेश सुधर्माणं धौम्यं सूतं च संजयम् ॥ ११-२६-२४॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamukto mahāprājñaḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
ādideśa sudharmāṇaṃ dhaumyaṃ sūtaṃ ca saṃjayam || 11-26-24||

MHB 11-26-25

विदुरं च महाबुद्धिं युयुत्सुं चैव कौरवम् ।
इन्द्रसेनमुखांश्चैव भृत्यान्सूतांश्च सर्वशः ॥ ११-२६-२५॥
viduraṃ ca mahābuddhiṃ yuyutsuṃ caiva kauravam |
indrasenamukhāṃścaiva bhṛtyānsūtāṃśca sarvaśaḥ || 11-26-25||

MHB 11-26-26

भवन्तः कारयन्त्वेषां प्रेतकार्याणि सर्वशः ।
यथा चानाथवत्किंचिच्छरीरं न विनश्यति ॥ ११-२६-२६॥
bhavantaḥ kārayantveṣāṃ pretakāryāṇi sarvaśaḥ |
yathā cānāthavatkiṃciccharīraṃ na vinaśyati || 11-26-26||

MHB 11-26-27

शासनाद्धर्मराजस्य क्षत्ता सूतश्च संजयः ।
सुधर्मा धौम्यसहित इन्द्रसेनादयस्तथा ॥ ११-२६-२७॥
śāsanāddharmarājasya kṣattā sūtaśca saṃjayaḥ |
sudharmā dhaumyasahita indrasenādayastathā || 11-26-27||

MHB 11-26-28

चन्दनागुरुकाष्ठानि तथा कालीयकान्युत ।
घृतं तैलं च गन्धांश्च क्षौमाणि वसनानि च ॥ ११-२६-२८॥
candanāgurukāṣṭhāni tathā kālīyakānyuta |
ghṛtaṃ tailaṃ ca gandhāṃśca kṣaumāṇi vasanāni ca || 11-26-28||

MHB 11-26-29

समाहृत्य महार्हाणि दारूणां चैव संचयान् ।
रथांश्च मृदितांस्तत्र नानाप्रहरणानि च ॥ ११-२६-२९॥
samāhṛtya mahārhāṇi dārūṇāṃ caiva saṃcayān |
rathāṃśca mṛditāṃstatra nānāpraharaṇāni ca || 11-26-29||

MHB 11-26-30

चिताः कृत्वा प्रयत्नेन यथामुख्यान्नराधिपान् ।
दाहयामासुरव्यग्रा विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ ११-२६-३०॥
citāḥ kṛtvā prayatnena yathāmukhyānnarādhipān |
dāhayāmāsuravyagrā vidhidṛṣṭena karmaṇā || 11-26-30||

MHB 11-26-31

दुर्योधनं च राजानं भ्रातॄंश्चास्य शताधिकान् ।
शल्यं शलं च राजानं भूरिश्रवसमेव च ॥ ११-२६-३१॥
duryodhanaṃ ca rājānaṃ bhrātṝṃścāsya śatādhikān |
śalyaṃ śalaṃ ca rājānaṃ bhūriśravasameva ca || 11-26-31||

MHB 11-26-32

जयद्रथं च राजानमभिमन्युं च भारत ।
दौःशासनिं लक्ष्मणं च धृष्टकेतुं च पार्थिवम् ॥ ११-२६-३२॥
jayadrathaṃ ca rājānamabhimanyuṃ ca bhārata |
dauḥśāsaniṃ lakṣmaṇaṃ ca dhṛṣṭaketuṃ ca pārthivam || 11-26-32||

MHB 11-26-33

बृहन्तं सोमदत्तं च सृञ्जयांश्च शताधिकान् ।
राजानं क्षेमधन्वानं विराटद्रुपदौ तथा ॥ ११-२६-३३॥
bṛhantaṃ somadattaṃ ca sṛñjayāṃśca śatādhikān |
rājānaṃ kṣemadhanvānaṃ virāṭadrupadau tathā || 11-26-33||

MHB 11-26-34

शिखण्डिनं च पाञ्चाल्यं धृष्टद्युम्नं च पार्षतम् ।
युधामन्युं च विक्रान्तमुत्तमौजसमेव च ॥ ११-२६-३४॥
śikhaṇḍinaṃ ca pāñcālyaṃ dhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatam |
yudhāmanyuṃ ca vikrāntamuttamaujasameva ca || 11-26-34||

MHB 11-26-35

कौसल्यं द्रौपदेयांश्च शकुनिं चापि सौबलम् ।
अचलं वृषकं चैव भगदत्तं च पार्थिवम् ॥ ११-२६-३५॥
kausalyaṃ draupadeyāṃśca śakuniṃ cāpi saubalam |
acalaṃ vṛṣakaṃ caiva bhagadattaṃ ca pārthivam || 11-26-35||

MHB 11-26-36

कर्णं वैकर्तनं चैव सहपुत्रममर्षणम् ।
केकयांश्च महेष्वासांस्त्रिगर्तांश्च महारथान् ॥ ११-२६-३६॥
karṇaṃ vaikartanaṃ caiva sahaputramamarṣaṇam |
kekayāṃśca maheṣvāsāṃstrigartāṃśca mahārathān || 11-26-36||

MHB 11-26-37

घटोत्कचं राक्षसेन्द्रं बकभ्रातरमेव च ।
अलम्बुसं च राजानं जलसंधं च पार्थिवम् ॥ ११-२६-३७॥
ghaṭotkacaṃ rākṣasendraṃ bakabhrātarameva ca |
alambusaṃ ca rājānaṃ jalasaṃdhaṃ ca pārthivam || 11-26-37||

MHB 11-26-38

अन्यांश्च पार्थिवान्राजञ्शतशोऽथ सहस्रशः ।
घृतधाराहुतैर्दीप्तैः पावकैः समदाहयन् ॥ ११-२६-३८॥
anyāṃśca pārthivānrājañśataśo'tha sahasraśaḥ |
ghṛtadhārāhutairdīptaiḥ pāvakaiḥ samadāhayan || 11-26-38||

MHB 11-26-39

पितृमेधाश्च केषांचिदवर्तन्त महात्मनाम् ।
सामभिश्चाप्यगायन्त तेऽन्वशोच्यन्त चापरैः ॥ ११-२६-३९॥
pitṛmedhāśca keṣāṃcidavartanta mahātmanām |
sāmabhiścāpyagāyanta te'nvaśocyanta cāparaiḥ || 11-26-39||

MHB 11-26-40

साम्नामृचां च नादेन स्त्रीणां च रुदितस्वनैः ।
कश्मलं सर्वभूतानां निशायां समपद्यत ॥ ११-२६-४०॥
sāmnāmṛcāṃ ca nādena strīṇāṃ ca ruditasvanaiḥ |
kaśmalaṃ sarvabhūtānāṃ niśāyāṃ samapadyata || 11-26-40||

MHB 11-26-41

ते विधूमाः प्रदीप्ताश्च दीप्यमानाश्च पावकाः ।
नभसीवान्वदृश्यन्त ग्रहास्तन्वभ्रसंवृताः ॥ ११-२६-४१॥
te vidhūmāḥ pradīptāśca dīpyamānāśca pāvakāḥ |
nabhasīvānvadṛśyanta grahāstanvabhrasaṃvṛtāḥ || 11-26-41||

MHB 11-26-42

ये चाप्यनाथास्तत्रासन्नानादेशसमागताः ।
तांश्च सर्वान्समानाय्य राशीन्कृत्वा सहस्रशः ॥ ११-२६-४२॥
ye cāpyanāthāstatrāsannānādeśasamāgatāḥ |
tāṃśca sarvānsamānāyya rāśīnkṛtvā sahasraśaḥ || 11-26-42||

MHB 11-26-43

चित्वा दारुभिरव्यग्रः प्रभूतैः स्नेहतापितैः ।
दाहयामास विदुरो धर्मराजस्य शासनात् ॥ ११-२६-४३॥
citvā dārubhiravyagraḥ prabhūtaiḥ snehatāpitaiḥ |
dāhayāmāsa viduro dharmarājasya śāsanāt || 11-26-43||

MHB 11-26-44

कारयित्वा क्रियास्तेषां कुरुराजो युधिष्ठिरः ।
धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य गङ्गामभिमुखोऽगमत् ॥ ११-२६-४४॥
kārayitvā kriyāsteṣāṃ kururājo yudhiṣṭhiraḥ |
dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya gaṅgāmabhimukho'gamat || 11-26-44||

Adhyaya: 27/27 (24)

MHB 11-27-1

वैशंपायन उवाच ।
ते समासाद्य गङ्गां तु शिवां पुण्यजनोचिताम् ।
ह्रदिनीं वप्रसंपन्नां महानूपां महावनाम् ॥ ११-२७-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
te samāsādya gaṅgāṃ tu śivāṃ puṇyajanocitām |
hradinīṃ vaprasaṃpannāṃ mahānūpāṃ mahāvanām || 11-27-1||

MHB 11-27-2

भूषणान्युत्तरीयाणि वेष्टनान्यवमुच्य च ।
ततः पितॄणां पौत्राणां भ्रातॄणां स्वजनस्य च ॥ ११-२७-२॥
bhūṣaṇānyuttarīyāṇi veṣṭanānyavamucya ca |
tataḥ pitṝṇāṃ pautrāṇāṃ bhrātṝṇāṃ svajanasya ca || 11-27-2||

MHB 11-27-3

पुत्राणामार्यकाणां च पतीनां च कुरुस्त्रियः ।
उदकं चक्रिरे सर्वा रुदन्त्यो भृशदुःखिताः ।
सुहृदां चापि धर्मज्ञाः प्रचक्रुः सलिलक्रियाः ॥ ११-२७-३॥
putrāṇāmāryakāṇāṃ ca patīnāṃ ca kurustriyaḥ |
udakaṃ cakrire sarvā rudantyo bhṛśaduḥkhitāḥ |
suhṛdāṃ cāpi dharmajñāḥ pracakruḥ salilakriyāḥ || 11-27-3||

MHB 11-27-4

उदके क्रियमाणे तु वीराणां वीरपत्निभिः ।
सूपतीर्थाभवद्गङ्गा भूयो विप्रससार च ॥ ११-२७-४॥
udake kriyamāṇe tu vīrāṇāṃ vīrapatnibhiḥ |
sūpatīrthābhavadgaṅgā bhūyo viprasasāra ca || 11-27-4||

MHB 11-27-5

तन्महोदधिसंकाशं निरानन्दमनुत्सवम् ।
वीरपत्नीभिराकीर्णं गङ्गातीरमशोभत ॥ ११-२७-५॥
tanmahodadhisaṃkāśaṃ nirānandamanutsavam |
vīrapatnībhirākīrṇaṃ gaṅgātīramaśobhata || 11-27-5||

MHB 11-27-6

ततः कुन्ती महाराज सहसा शोककर्शिता ।
रुदती मन्दया वाचा पुत्रान्वचनमब्रवीत् ॥ ११-२७-६॥
tataḥ kuntī mahārāja sahasā śokakarśitā |
rudatī mandayā vācā putrānvacanamabravīt || 11-27-6||

MHB 11-27-7

यः स शूरो महेष्वासो रथयूथपयूथपः ।
अर्जुनेन हतः संख्ये वीरलक्षणलक्षितः ॥ ११-२७-७॥
yaḥ sa śūro maheṣvāso rathayūthapayūthapaḥ |
arjunena hataḥ saṃkhye vīralakṣaṇalakṣitaḥ || 11-27-7||

MHB 11-27-8

यं सूतपुत्रं मन्यध्वं राधेयमिति पाण्डवाः ।
यो व्यराजच्चमूमध्ये दिवाकर इव प्रभुः ॥ ११-२७-८॥
yaṃ sūtaputraṃ manyadhvaṃ rādheyamiti pāṇḍavāḥ |
yo vyarājaccamūmadhye divākara iva prabhuḥ || 11-27-8||

MHB 11-27-9

प्रत्ययुध्यत यः सर्वान्पुरा वः सपदानुगान् ।
दुर्योधनबलं सर्वं यः प्रकर्षन्व्यरोचत ॥ ११-२७-९॥
pratyayudhyata yaḥ sarvānpurā vaḥ sapadānugān |
duryodhanabalaṃ sarvaṃ yaḥ prakarṣanvyarocata || 11-27-9||

MHB 11-27-10

यस्य नास्ति समो वीर्ये पृथिव्यामपि कश्चन ।
सत्यसंधस्य शूरस्य संग्रामेष्वपलायिनः ॥ ११-२७-१०॥
yasya nāsti samo vīrye pṛthivyāmapi kaścana |
satyasaṃdhasya śūrasya saṃgrāmeṣvapalāyinaḥ || 11-27-10||

MHB 11-27-11

कुरुध्वमुदकं तस्य भ्रातुरक्लिष्टकर्मणः ।
स हि वः पूर्वजो भ्राता भास्करान्मय्यजायत ।
कुण्डली कवची शूरो दिवाकरसमप्रभः ॥ ११-२७-११॥
kurudhvamudakaṃ tasya bhrāturakliṣṭakarmaṇaḥ |
sa hi vaḥ pūrvajo bhrātā bhāskarānmayyajāyata |
kuṇḍalī kavacī śūro divākarasamaprabhaḥ || 11-27-11||

MHB 11-27-12

श्रुत्वा तु पाण्डवाः सर्वे मातुर्वचनमप्रियम् ।
कर्णमेवानुशोचन्त भूयश्चार्ततराभवन् ॥ ११-२७-१२॥
śrutvā tu pāṇḍavāḥ sarve māturvacanamapriyam |
karṇamevānuśocanta bhūyaścārtatarābhavan || 11-27-12||

MHB 11-27-13

ततः स पुरुषव्याघ्रः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
उवाच मातरं वीरो निःश्वसन्निव पन्नगः ॥ ११-२७-१३॥
tataḥ sa puruṣavyāghraḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
uvāca mātaraṃ vīro niḥśvasanniva pannagaḥ || 11-27-13||

MHB 11-27-14

यस्येषुपातमासाद्य नान्यस्तिष्ठेद्धनंजयात् ।
कथं पुत्रो भवत्यां स देवगर्भः पुराभवत् ॥ ११-२७-१४॥
yasyeṣupātamāsādya nānyastiṣṭheddhanaṃjayāt |
kathaṃ putro bhavatyāṃ sa devagarbhaḥ purābhavat || 11-27-14||

MHB 11-27-15

यस्य बाहुप्रतापेन तापिताः सर्वतो वयम् ।
तमग्निमिव वस्त्रेण कथं छादितवत्यसि ।
यस्य बाहुबलं घोरं धार्तराष्ट्रैरुपासितम् ॥ ११-२७-१५॥
yasya bāhupratāpena tāpitāḥ sarvato vayam |
tamagnimiva vastreṇa kathaṃ chāditavatyasi |
yasya bāhubalaṃ ghoraṃ dhārtarāṣṭrairupāsitam || 11-27-15||

MHB 11-27-16

नान्यः कुन्तीसुतात्कर्णादगृह्णाद्रथिनां रथी ।
स नः प्रथमजो भ्राता सर्वशस्त्रभृतां वरः ।
असूत तं भवत्यग्रे कथमद्भुतविक्रमम् ॥ ११-२७-१६॥
nānyaḥ kuntīsutātkarṇādagṛhṇādrathināṃ rathī |
sa naḥ prathamajo bhrātā sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ |
asūta taṃ bhavatyagre kathamadbhutavikramam || 11-27-16||

MHB 11-27-17

अहो भवत्या मन्त्रस्य पिधानेन वयं हताः ।
निधनेन हि कर्णस्य पीडिताः स्म सबान्धवाः ॥ ११-२७-१७॥
aho bhavatyā mantrasya pidhānena vayaṃ hatāḥ |
nidhanena hi karṇasya pīḍitāḥ sma sabāndhavāḥ || 11-27-17||

MHB 11-27-18

अभिमन्योर्विनाशेन द्रौपदेयवधेन च ।
पाञ्चालानां च नाशेन कुरूणां पतनेन च ॥ ११-२७-१८॥
abhimanyorvināśena draupadeyavadhena ca |
pāñcālānāṃ ca nāśena kurūṇāṃ patanena ca || 11-27-18||

MHB 11-27-19

ततः शतगुणं दुःखमिदं मामस्पृशद्भृशम् ।
कर्णमेवानुशोचन्हि दह्याम्यग्नाविवाहितः ॥ ११-२७-१९॥
tataḥ śataguṇaṃ duḥkhamidaṃ māmaspṛśadbhṛśam |
karṇamevānuśocanhi dahyāmyagnāvivāhitaḥ || 11-27-19||

MHB 11-27-20

न हि स्म किंचिदप्राप्यं भवेदपि दिवि स्थितम् ।
न च स्म वैशसं घोरं कौरवान्तकरं भवेत् ॥ ११-२७-२०॥
na hi sma kiṃcidaprāpyaṃ bhavedapi divi sthitam |
na ca sma vaiśasaṃ ghoraṃ kauravāntakaraṃ bhavet || 11-27-20||

MHB 11-27-21

एवं विलप्य बहुलं धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
विनदञ्शनकै राजंश्चकारास्योदकं प्रभुः ॥ ११-२७-२१॥
evaṃ vilapya bahulaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
vinadañśanakai rājaṃścakārāsyodakaṃ prabhuḥ || 11-27-21||

MHB 11-27-22

ततो विनेदुः सहसा स्त्रीपुंसास्तत्र सर्वशः ।
अभितो ये स्थितास्तत्र तस्मिन्नुदककर्मणि ॥ ११-२७-२२॥
tato vineduḥ sahasā strīpuṃsāstatra sarvaśaḥ |
abhito ye sthitāstatra tasminnudakakarmaṇi || 11-27-22||

MHB 11-27-23

तत आनाययामास कर्णस्य सपरिच्छदम् ।
स्त्रियः कुरुपतिर्धीमान्भ्रातुः प्रेम्णा युधिष्ठिरः ॥ ११-२७-२३॥
tata ānāyayāmāsa karṇasya saparicchadam |
striyaḥ kurupatirdhīmānbhrātuḥ premṇā yudhiṣṭhiraḥ || 11-27-23||

MHB 11-27-24

स ताभिः सह धर्मात्मा प्रेतकृत्यमनन्तरम् ।
कृत्वोत्ततार गङ्गायाः सलिलादाकुलेन्द्रियः ॥ ११-२७-२४॥
sa tābhiḥ saha dharmātmā pretakṛtyamanantaram |
kṛtvottatāra gaṅgāyāḥ salilādākulendriyaḥ || 11-27-24||