Mahabharata - Svargarohana Parva

Svargarohana Parva is the concluding section of the Mahabharata. It narrates Yudhishthira’s final ascent toward heaven, his ultimate tests, encounters with heaven and hell, and the closing philosophical resolution of the epic.

Editorial Note

Svargarohana Parva is the final conclusion of the Mahabharata.

The long journey of the epic - from dynastic conflict and war to renunciation and spiritual reflection - reaches its end here.

This Parva is not focused on political events or military conflict.

Instead, it explores:

  • ultimate justice
  • moral testing
  • heaven and hell
  • illusion and truth
  • and the final destiny of human beings.

Yudhishthira, who has remained committed to dharma throughout the epic, now faces his final spiritual examination.

The tone is symbolic, philosophical, and deeply reflective.

Structure and Composition

  • Total Adhyayas: ~5 (Critical Edition alignment)

  • Narrative Coverage:

    • Yudhishthira’s ascent toward heaven
    • Revelation of the dog’s true identity
    • Arrival in heaven
    • Encounter with unexpected realities
    • Vision of hell and suffering
    • Final moral testing of Yudhishthira
    • Restoration and reunion of the heroes
    • Completion of the epic narrative

📌 Textual Note: This edition follows the BORI Critical Edition, a scholarly reconstruction based on extensive manuscript comparison, digitally preserved and maintained through the work of Tokunaga and John Smith.

Major Characters and Roles

  • Yudhishthira - central figure undergoing the final test of dharma
  • Indra - divine king guiding the heavenly transition
  • Dharma - appearing through symbolic testing
  • Pandavas and Kauravas - ultimately reunited beyond worldly conflict
  • Krishna - spiritually present within the final cosmic order

Thematic Flow

  1. Final Ascent Yudhishthira approaches heaven after renouncing the world

  2. Test of Loyalty The identity of the faithful dog is revealed

  3. Encounter with Heaven Yudhishthira experiences unexpected moral complexity

  4. Vision of Suffering Heaven and hell challenge simplistic ideas of justice

  5. Ultimate Ethical Choice Compassion becomes more important than personal reward

  6. Cosmic Resolution Conflict dissolves beyond worldly existence

Philosophical Significance

Svargarohana Parva presents the final philosophical message of the Mahabharata.

Major themes include:

  • Dharma beyond Reward - ethical action matters even without personal gain
  • Complexity of Justice - heaven and hell are not simplistic moral categories
  • Compassion and Loyalty - true virtue includes care for others
  • Transcendence of Conflict - worldly rivalries disappear at the cosmic level
  • Impermanence of Human Experience - suffering, glory, and power all pass away

This Parva suggests that the highest form of dharma is compassion combined with unwavering integrity.

Simple Summary (For Easy Understanding)

Svargarohana Parva concludes the Mahabharata.

After the great journey toward the Himalayas, Yudhishthira reaches the gates of heaven.

The faithful dog who accompanied him is revealed to be Dharma in disguise, testing his loyalty and compassion.

Yudhishthira passes the test because he refused to abandon the dog.

When he enters heaven, he is surprised to see some former enemies there.

At the same time, he does not initially find his brothers and loved ones.

He is then shown a terrible place of suffering.

Yudhishthira refuses to remain in heaven if his family must suffer elsewhere.

This becomes his final moral test.

Eventually, the illusion disappears, and the true cosmic order is revealed.

The Pandavas, Kauravas, and other great figures are reunited beyond earthly conflict.

The Mahabharata finally ends not with victory or defeat, but with spiritual resolution and transcendence.

Svargarohana Parva teaches that:

  • compassion is greater than pride
  • true dharma continues even after suffering
  • and worldly conflict is temporary within the larger cosmic reality.

Important Events in Svargarohana Parva

1. Arrival at Heaven

Yudhishthira approaches the heavenly realm after completing the great journey.

2. Revelation of the Dog

The loyal dog is revealed to be Dharma, who had been testing Yudhishthira’s ethical integrity.

3. Unexpected Vision in Heaven

Yudhishthira encounters surprising realities that challenge ordinary expectations of reward and punishment.

4. Vision of Hell

Yudhishthira witnesses suffering and hears the voices of loved ones.

This becomes a profound moral and emotional challenge.

5. Final Ethical Test

Yudhishthira refuses personal happiness if others must remain in suffering.

His compassion becomes the highest expression of dharma.

6. Final Reunion

Illusion fades, and the heroes of the Mahabharata are spiritually reunited.

The epic reaches cosmic closure.

Historical and Literary Importance

Svargarohana Parva is one of the most philosophically symbolic endings in world epic literature.

It combines:

  • spiritual allegory
  • ethical testing
  • cosmology
  • and moral reflection.

The Parva rejects simplistic ideas of good and evil, instead presenting a deeply nuanced understanding of justice, suffering, and human action.

It also completes the Mahabharata’s transformation:

  • from royal conflict
  • to war
  • to grief
  • to renunciation
  • and finally to transcendence.

The ending reinforces the epic’s enduring insight: human life is temporary, but ethical conduct, compassion, and the search for truth remain meaningful beyond worldly existence.

Source Note: This presentation follows the Mahabharata Critical Edition prepared at the Bhandarkar Oriental Research Institute (BORI), based on systematic manuscript comparison. The digital text lineage originates from Prof. Tokunaga and has been maintained and updated by Prof. John Smith.

Reading Mode - Change for details

Original Texts

Adhyaya: 1/5 (26)

MHB 18-1-1

जनमेजय उवाच ।
स्वर्गं त्रिविष्टपं प्राप्य मम पूर्वपितामहाः ।
पाण्डवा धार्तराष्ट्राश्च कानि स्थानानि भेजिरे ॥ १८-१-१॥
janamejaya uvāca |
svargaṃ triviṣṭapaṃ prāpya mama pūrvapitāmahāḥ |
pāṇḍavā dhārtarāṣṭrāśca kāni sthānāni bhejire || 18-1-1||

MHB 18-1-2

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं सर्वविच्चासि मे मतः ।
महर्षिणाभ्यनुज्ञातो व्यासेनाद्भुतकर्मणा ॥ १८-१-२॥
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ sarvaviccāsi me mataḥ |
maharṣiṇābhyanujñāto vyāsenādbhutakarmaṇā || 18-1-2||

MHB 18-1-3

वैशंपायन उवाच ।
स्वर्गं त्रिविष्टपं प्राप्य तव पूर्वपितामहाः ।
युधिष्ठिरप्रभृतयो यदकुर्वत तच्छृणु ॥ १८-१-३॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
svargaṃ triviṣṭapaṃ prāpya tava pūrvapitāmahāḥ |
yudhiṣṭhiraprabhṛtayo yadakurvata tacchṛṇu || 18-1-3||

MHB 18-1-4

स्वर्गं त्रिविष्टपं प्राप्य धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
दुर्योधनं श्रिया जुष्टं ददर्शासीनमासने ॥ १८-१-४॥
svargaṃ triviṣṭapaṃ prāpya dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
duryodhanaṃ śriyā juṣṭaṃ dadarśāsīnamāsane || 18-1-4||

MHB 18-1-5

भ्राजमानमिवादित्यं वीरलक्ष्म्याभिसंवृतम् ।
देवैर्भ्राजिष्णुभिः साध्यैः सहितं पुण्यकर्मभिः ॥ १८-१-५॥
bhrājamānamivādityaṃ vīralakṣmyābhisaṃvṛtam |
devairbhrājiṣṇubhiḥ sādhyaiḥ sahitaṃ puṇyakarmabhiḥ || 18-1-5||

MHB 18-1-6

ततो युधिष्ठिरो दृष्ट्वा दुर्योधनममर्षितः ।
सहसा संनिवृत्तोऽभूच्छ्रियं दृष्ट्वा सुयोधने ॥ १८-१-६॥
tato yudhiṣṭhiro dṛṣṭvā duryodhanamamarṣitaḥ |
sahasā saṃnivṛtto'bhūcchriyaṃ dṛṣṭvā suyodhane || 18-1-6||

MHB 18-1-7

ब्रुवन्नुच्चैर्वचस्तान्वै नाहं दुर्योधनेन वै ।
सहितः कामये लोकाँल्लुब्धेनादीर्घदर्शिना ॥ १८-१-७॥
bruvannuccairvacastānvai nāhaṃ duryodhanena vai |
sahitaḥ kāmaye lokā~llubdhenādīrghadarśinā || 18-1-7||

MHB 18-1-8

यत्कृते पृथिवी सर्वा सुहृदो बान्धवास्तथा ।
हतास्माभिः प्रसह्याजौ क्लिष्टैः पूर्वं महावने ॥ १८-१-८॥
yatkṛte pṛthivī sarvā suhṛdo bāndhavāstathā |
hatāsmābhiḥ prasahyājau kliṣṭaiḥ pūrvaṃ mahāvane || 18-1-8||

MHB 18-1-9

द्रौपदी च सभामध्ये पाञ्चाली धर्मचारिणी ।
परिक्लिष्टानवद्याङ्गी पत्नी नो गुरुसंनिधौ ॥ १८-१-९॥
draupadī ca sabhāmadhye pāñcālī dharmacāriṇī |
parikliṣṭānavadyāṅgī patnī no gurusaṃnidhau || 18-1-9||

MHB 18-1-10

स्वस्ति देवा न मे कामः सुयोधनमुदीक्षितुम् ।
तत्राहं गन्तुमिच्छामि यत्र ते भ्रातरो मम ॥ १८-१-१०॥
svasti devā na me kāmaḥ suyodhanamudīkṣitum |
tatrāhaṃ gantumicchāmi yatra te bhrātaro mama || 18-1-10||

MHB 18-1-11

मैवमित्यब्रवीत्तं तु नारदः प्रहसन्निव ।
स्वर्गे निवासो राजेन्द्र विरुद्धं चापि नश्यति ॥ १८-१-११॥
maivamityabravīttaṃ tu nāradaḥ prahasanniva |
svarge nivāso rājendra viruddhaṃ cāpi naśyati || 18-1-11||

MHB 18-1-12

युधिष्ठिर महाबाहो मैवं वोचः कथंचन ।
दुर्योधनं प्रति नृपं शृणु चेदं वचो मम ॥ १८-१-१२॥
yudhiṣṭhira mahābāho maivaṃ vocaḥ kathaṃcana |
duryodhanaṃ prati nṛpaṃ śṛṇu cedaṃ vaco mama || 18-1-12||

MHB 18-1-13

एष दुर्योधनो राजा पूज्यते त्रिदशैः सह ।
सद्भिश्च राजप्रवरैर्य इमे स्वर्गवासिनः ॥ १८-१-१३॥
eṣa duryodhano rājā pūjyate tridaśaiḥ saha |
sadbhiśca rājapravarairya ime svargavāsinaḥ || 18-1-13||

MHB 18-1-14

वीरलोकगतिं प्राप्तो युद्धे हुत्वात्मनस्तनुम् ।
यूयं सर्वे सुरसमा येन युद्धे समासिताः ॥ १८-१-१४॥
vīralokagatiṃ prāpto yuddhe hutvātmanastanum |
yūyaṃ sarve surasamā yena yuddhe samāsitāḥ || 18-1-14||

MHB 18-1-15

स एष क्षत्रधर्मेण स्थानमेतदवाप्तवान् ।
भये महति योऽभीतो बभूव पृथिवीपतिः ॥ १८-१-१५॥
sa eṣa kṣatradharmeṇa sthānametadavāptavān |
bhaye mahati yo'bhīto babhūva pṛthivīpatiḥ || 18-1-15||

MHB 18-1-16

न तन्मनसि कर्तव्यं पुत्र यद्द्यूतकारितम् ।
द्रौपद्याश्च परिक्लेशं न चिन्तयितुमर्हसि ॥ १८-१-१६॥
na tanmanasi kartavyaṃ putra yaddyūtakāritam |
draupadyāśca parikleśaṃ na cintayitumarhasi || 18-1-16||

MHB 18-1-17

ये चान्येऽपि परिक्लेशा युष्माकं द्यूतकारिताः ।
संग्रामेष्वथ वान्यत्र न तान्संस्मर्तुमर्हसि ॥ १८-१-१७॥
ye cānye'pi parikleśā yuṣmākaṃ dyūtakāritāḥ |
saṃgrāmeṣvatha vānyatra na tānsaṃsmartumarhasi || 18-1-17||

MHB 18-1-18

समागच्छ यथान्यायं राज्ञा दुर्योधनेन वै ।
स्वर्गोऽयं नेह वैराणि भवन्ति मनुजाधिप ॥ १८-१-१८॥
samāgaccha yathānyāyaṃ rājñā duryodhanena vai |
svargo'yaṃ neha vairāṇi bhavanti manujādhipa || 18-1-18||

MHB 18-1-19

नारदेनैवमुक्तस्तु कुरुराजो युधिष्ठिरः ।
भ्रातॄन्पप्रच्छ मेधावी वाक्यमेतदुवाच ह ॥ १८-१-१९॥
nāradenaivamuktastu kururājo yudhiṣṭhiraḥ |
bhrātṝnpapraccha medhāvī vākyametaduvāca ha || 18-1-19||

MHB 18-1-20

यदि दुर्योधनस्यैते वीरलोकाः सनातनाः ।
अधर्मज्ञस्य पापस्य पृथिवीसुहृदद्रुहः ॥ १८-१-२०॥
yadi duryodhanasyaite vīralokāḥ sanātanāḥ |
adharmajñasya pāpasya pṛthivīsuhṛdadruhaḥ || 18-1-20||

MHB 18-1-21

यत्कृते पृथिवी नष्टा सहया सरथद्विपा ।
वयं च मन्युना दग्धा वैरं प्रतिचिकीर्षवः ॥ १८-१-२१॥
yatkṛte pṛthivī naṣṭā sahayā sarathadvipā |
vayaṃ ca manyunā dagdhā vairaṃ praticikīrṣavaḥ || 18-1-21||

MHB 18-1-22

ये ते वीरा महात्मानो भ्रातरो मे महाव्रताः ।
सत्यप्रतिज्ञा लोकस्य शूरा वै सत्यवादिनः ॥ १८-१-२२॥
ye te vīrā mahātmāno bhrātaro me mahāvratāḥ |
satyapratijñā lokasya śūrā vai satyavādinaḥ || 18-1-22||

MHB 18-1-23

तेषामिदानीं के लोका द्रष्टुमिच्छामि तानहम् ।
कर्णं चैव महात्मानं कौन्तेयं सत्यसंगरम् ॥ १८-१-२३॥
teṣāmidānīṃ ke lokā draṣṭumicchāmi tānaham |
karṇaṃ caiva mahātmānaṃ kaunteyaṃ satyasaṃgaram || 18-1-23||

MHB 18-1-24

धृष्टद्युम्नं सात्यकिं च धृष्टद्युम्नस्य चात्मजान् ।
ये च शस्त्रैर्वधं प्राप्ताः क्षत्रधर्मेण पार्थिवाः ॥ १८-१-२४॥
dhṛṣṭadyumnaṃ sātyakiṃ ca dhṛṣṭadyumnasya cātmajān |
ye ca śastrairvadhaṃ prāptāḥ kṣatradharmeṇa pārthivāḥ || 18-1-24||

MHB 18-1-25

क्व नु ते पार्थिवा ब्रह्मन्नैतान्पश्यामि नारद ।
विराटद्रुपदौ चैव धृष्टकेतुमुखांश्च तान् ॥ १८-१-२५॥
kva nu te pārthivā brahmannaitānpaśyāmi nārada |
virāṭadrupadau caiva dhṛṣṭaketumukhāṃśca tān || 18-1-25||

MHB 18-1-26

शिखण्डिनं च पाञ्चाल्यं द्रौपदेयांश्च सर्वशः ।
अभिमन्युं च दुर्धर्षं द्रष्टुमिच्छामि नारद ॥ १८-१-२६॥
śikhaṇḍinaṃ ca pāñcālyaṃ draupadeyāṃśca sarvaśaḥ |
abhimanyuṃ ca durdharṣaṃ draṣṭumicchāmi nārada || 18-1-26||

Adhyaya: 2/5 (54)

MHB 18-2-1

युधिष्ठिर उवाच ।
नेह पश्यामि विबुधा राधेयममितौजसम् ।
भ्रातरौ च महात्मानौ युधामन्यूत्तमौजसौ ॥ १८-२-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
neha paśyāmi vibudhā rādheyamamitaujasam |
bhrātarau ca mahātmānau yudhāmanyūttamaujasau || 18-2-1||

MHB 18-2-2

जुहुवुर्ये शरीराणि रणवह्नौ महारथाः ।
राजानो राजपुत्राश्च ये मदर्थे हता रणे ॥ १८-२-२॥
juhuvurye śarīrāṇi raṇavahnau mahārathāḥ |
rājāno rājaputrāśca ye madarthe hatā raṇe || 18-2-2||

MHB 18-2-3

क्व ते महारथाः सर्वे शार्दूलसमविक्रमाः ।
तैरप्ययं जितो लोकः कच्चित्पुरुषसत्तमैः ॥ १८-२-३॥
kva te mahārathāḥ sarve śārdūlasamavikramāḥ |
tairapyayaṃ jito lokaḥ kaccitpuruṣasattamaiḥ || 18-2-3||

MHB 18-2-4

यदि लोकानिमान्प्राप्तास्ते च सर्वे महारथाः ।
स्थितं वित्त हि मां देवाः सहितं तैर्महात्मभिः ॥ १८-२-४॥
yadi lokānimānprāptāste ca sarve mahārathāḥ |
sthitaṃ vitta hi māṃ devāḥ sahitaṃ tairmahātmabhiḥ || 18-2-4||

MHB 18-2-5

कच्चिन्न तैरवाप्तोऽयं नृपैर्लोकोऽक्षयः शुभः ।
न तैरहं विना वत्स्ये ज्ञातिभिर्भ्रातृभिस्तथा ॥ १८-२-५॥
kaccinna tairavāpto'yaṃ nṛpairloko'kṣayaḥ śubhaḥ |
na tairahaṃ vinā vatsye jñātibhirbhrātṛbhistathā || 18-2-5||

MHB 18-2-6

मातुर्हि वचनं श्रुत्वा तदा सलिलकर्मणि ।
कर्णस्य क्रियतां तोयमिति तप्यामि तेन वै ॥ १८-२-६॥
māturhi vacanaṃ śrutvā tadā salilakarmaṇi |
karṇasya kriyatāṃ toyamiti tapyāmi tena vai || 18-2-6||

MHB 18-2-7

इदं च परितप्यामि पुनः पुनरहं सुराः ।
यन्मातुः सदृशौ पादौ तस्याहममितौजसः ॥ १८-२-७॥
idaṃ ca paritapyāmi punaḥ punarahaṃ surāḥ |
yanmātuḥ sadṛśau pādau tasyāhamamitaujasaḥ || 18-2-7||

MHB 18-2-8

दृष्ट्वैव तं नानुगतः कर्णं परबलार्दनम् ।
न ह्यस्मान्कर्णसहिताञ्जयेच्छक्रोऽपि संयुगे ॥ १८-२-८॥
dṛṣṭvaiva taṃ nānugataḥ karṇaṃ parabalārdanam |
na hyasmānkarṇasahitāñjayecchakro'pi saṃyuge || 18-2-8||

MHB 18-2-9

तमहं यत्रतत्रस्थं द्रष्टुमिच्छामि सूर्यजम् ।
अविज्ञातो मया योऽसौ घातितः सव्यसाचिना ॥ १८-२-९॥
tamahaṃ yatratatrasthaṃ draṣṭumicchāmi sūryajam |
avijñāto mayā yo'sau ghātitaḥ savyasācinā || 18-2-9||

MHB 18-2-10

भीमं च भीमविक्रान्तं प्राणेभ्योऽपि प्रियं मम ।
अर्जुनं चेन्द्रसंकाशं यमौ तौ च यमोपमौ ॥ १८-२-१०॥
bhīmaṃ ca bhīmavikrāntaṃ prāṇebhyo'pi priyaṃ mama |
arjunaṃ cendrasaṃkāśaṃ yamau tau ca yamopamau || 18-2-10||

MHB 18-2-11

द्रष्टुमिच्छामि तां चाहं पाञ्चालीं धर्मचारिणीम् ।
न चेह स्थातुमिच्छामि सत्यमेतद्ब्रवीमि वः ॥ १८-२-११॥
draṣṭumicchāmi tāṃ cāhaṃ pāñcālīṃ dharmacāriṇīm |
na ceha sthātumicchāmi satyametadbravīmi vaḥ || 18-2-11||

MHB 18-2-12

किं मे भ्रातृविहीनस्य स्वर्गेण सुरसत्तमाः ।
यत्र ते स मम स्वर्गो नायं स्वर्गो मतो मम ॥ १८-२-१२॥
kiṃ me bhrātṛvihīnasya svargeṇa surasattamāḥ |
yatra te sa mama svargo nāyaṃ svargo mato mama || 18-2-12||

MHB 18-2-13

देवा ऊचुः ।
यदि वै तत्र ते श्रद्धा गम्यतां पुत्र माचिरम् ।
प्रिये हि तव वर्तामो देवराजस्य शासनात् ॥ १८-२-१३॥
devā ūcuḥ |
yadi vai tatra te śraddhā gamyatāṃ putra māciram |
priye hi tava vartāmo devarājasya śāsanāt || 18-2-13||

MHB 18-2-14

वैशंपायन उवाच ।
इत्युक्त्वा तं ततो देवा देवदूतमुपादिशन् ।
युधिष्ठिरस्य सुहृदो दर्शयेति परंतप ॥ १८-२-१४॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
ityuktvā taṃ tato devā devadūtamupādiśan |
yudhiṣṭhirasya suhṛdo darśayeti paraṃtapa || 18-2-14||

MHB 18-2-15

ततः कुन्तीसुतो राजा देवदूतश्च जग्मतुः ।
सहितौ राजशार्दूल यत्र ते पुरुषर्षभाः ॥ १८-२-१५॥
tataḥ kuntīsuto rājā devadūtaśca jagmatuḥ |
sahitau rājaśārdūla yatra te puruṣarṣabhāḥ || 18-2-15||

MHB 18-2-16

अग्रतो देवदूतस्तु ययौ राजा च पृष्ठतः ।
पन्थानमशुभं दुर्गं सेवितं पापकर्मभिः ॥ १८-२-१६॥
agrato devadūtastu yayau rājā ca pṛṣṭhataḥ |
panthānamaśubhaṃ durgaṃ sevitaṃ pāpakarmabhiḥ || 18-2-16||

MHB 18-2-17

तमसा संवृतं घोरं केशशैवलशाद्वलम् ।
युक्तं पापकृतां गन्धैर्मांसशोणितकर्दमम् ॥ १८-२-१७॥
tamasā saṃvṛtaṃ ghoraṃ keśaśaivalaśādvalam |
yuktaṃ pāpakṛtāṃ gandhairmāṃsaśoṇitakardamam || 18-2-17||

MHB 18-2-18

दंशोत्थानं सझिल्लीकं मक्षिकामशकावृतम् ।
इतश्चेतश्च कुणपैः समन्तात्परिवारितम् ॥ १८-२-१८॥
daṃśotthānaṃ sajhillīkaṃ makṣikāmaśakāvṛtam |
itaścetaśca kuṇapaiḥ samantātparivāritam || 18-2-18||

MHB 18-2-19

अस्थिकेशसमाकीर्णं कृमिकीटसमाकुलम् ।
ज्वलनेन प्रदीप्तेन समन्तात्परिवेष्टितम् ॥ १८-२-१९॥
asthikeśasamākīrṇaṃ kṛmikīṭasamākulam |
jvalanena pradīptena samantātpariveṣṭitam || 18-2-19||

MHB 18-2-20

अयोमुखैश्च काकोलैर्गृध्रैश्च समभिद्रुतम् ।
सूचीमुखैस्तथा प्रेतैर्विन्ध्यशैलोपमैर्वृतम् ॥ १८-२-२०॥
ayomukhaiśca kākolairgṛdhraiśca samabhidrutam |
sūcīmukhaistathā pretairvindhyaśailopamairvṛtam || 18-2-20||

MHB 18-2-21

मेदोरुधिरयुक्तैश्च छिन्नबाहूरुपाणिभिः ।
निकृत्तोदरपादैश्च तत्र तत्र प्रवेरितैः ॥ १८-२-२१॥
medorudhirayuktaiśca chinnabāhūrupāṇibhiḥ |
nikṛttodarapādaiśca tatra tatra praveritaiḥ || 18-2-21||

MHB 18-2-22

स तत्कुणपदुर्गन्धमशिवं रोमहर्षणम् ।
जगाम राजा धर्मात्मा मध्ये बहु विचिन्तयन् ॥ १८-२-२२॥
sa tatkuṇapadurgandhamaśivaṃ romaharṣaṇam |
jagāma rājā dharmātmā madhye bahu vicintayan || 18-2-22||

MHB 18-2-23

ददर्शोष्णोदकैः पूर्णां नदीं चापि सुदुर्गमाम् ।
असिपत्रवनं चैव निशितक्षुरसंवृतम् ॥ १८-२-२३॥
dadarśoṣṇodakaiḥ pūrṇāṃ nadīṃ cāpi sudurgamām |
asipatravanaṃ caiva niśitakṣurasaṃvṛtam || 18-2-23||

MHB 18-2-24

करम्भवालुकास्तप्ता आयसीश्च शिलाः पृथक् ।
लोहकुम्भीश्च तैलस्य क्वाथ्यमानाः समन्ततः ॥ १८-२-२४॥
karambhavālukāstaptā āyasīśca śilāḥ pṛthak |
lohakumbhīśca tailasya kvāthyamānāḥ samantataḥ || 18-2-24||

MHB 18-2-25

कूटशाल्मलिकं चापि दुस्पर्शं तीक्ष्णकण्टकम् ।
ददर्श चापि कौन्तेयो यातनाः पापकर्मिणाम् ॥ १८-२-२५॥
kūṭaśālmalikaṃ cāpi dusparśaṃ tīkṣṇakaṇṭakam |
dadarśa cāpi kaunteyo yātanāḥ pāpakarmiṇām || 18-2-25||

MHB 18-2-26

स तं दुर्गन्धमालक्ष्य देवदूतमुवाच ह ।
कियदध्वानमस्माभिर्गन्तव्यमिदमीदृशम् ॥ १८-२-२६॥
sa taṃ durgandhamālakṣya devadūtamuvāca ha |
kiyadadhvānamasmābhirgantavyamidamīdṛśam || 18-2-26||

MHB 18-2-27

क्व च ते भ्रातरो मह्यं तन्ममाख्यातुमर्हसि ।
देशोऽयं कश्च देवानामेतदिच्छामि वेदितुम् ॥ १८-२-२७॥
kva ca te bhrātaro mahyaṃ tanmamākhyātumarhasi |
deśo'yaṃ kaśca devānāmetadicchāmi veditum || 18-2-27||

MHB 18-2-28

स संनिववृते श्रुत्वा धर्मराजस्य भाषितम् ।
देवदूतोऽब्रवीच्चैनमेतावद्गमनं तव ॥ १८-२-२८॥
sa saṃnivavṛte śrutvā dharmarājasya bhāṣitam |
devadūto'bravīccainametāvadgamanaṃ tava || 18-2-28||

MHB 18-2-29

निवर्तितव्यं हि मया तथास्म्युक्तो दिवौकसैः ।
यदि श्रान्तोऽसि राजेन्द्र त्वमथागन्तुमर्हसि ॥ १८-२-२९॥
nivartitavyaṃ hi mayā tathāsmyukto divaukasaiḥ |
yadi śrānto'si rājendra tvamathāgantumarhasi || 18-2-29||

MHB 18-2-30

युधिष्ठिरस्तु निर्विण्णस्तेन गन्धेन मूर्छितः ।
निवर्तने धृतमनाः पर्यावर्तत भारत ॥ १८-२-३०॥
yudhiṣṭhirastu nirviṇṇastena gandhena mūrchitaḥ |
nivartane dhṛtamanāḥ paryāvartata bhārata || 18-2-30||

MHB 18-2-31

स संनिवृत्तो धर्मात्मा दुःखशोकसमन्वितः ।
शुश्राव तत्र वदतां दीना वाचः समन्ततः ॥ १८-२-३१॥
sa saṃnivṛtto dharmātmā duḥkhaśokasamanvitaḥ |
śuśrāva tatra vadatāṃ dīnā vācaḥ samantataḥ || 18-2-31||

MHB 18-2-32

भो भो धर्मज राजर्षे पुण्याभिजन पाण्डव ।
अनुग्रहार्थमस्माकं तिष्ठ तावन्मुहूर्तकम् ॥ १८-२-३२॥
bho bho dharmaja rājarṣe puṇyābhijana pāṇḍava |
anugrahārthamasmākaṃ tiṣṭha tāvanmuhūrtakam || 18-2-32||

MHB 18-2-33

आयाति त्वयि दुर्धर्षे वाति पुण्यः समीरणः ।
तव गन्धानुगस्तात येनास्मान्सुखमागमत् ॥ १८-२-३३॥
āyāti tvayi durdharṣe vāti puṇyaḥ samīraṇaḥ |
tava gandhānugastāta yenāsmānsukhamāgamat || 18-2-33||

MHB 18-2-34

ते वयं पार्थ दीर्घस्य कालस्य पुरुषर्षभ ।
सुखमासादयिष्यामस्त्वां दृष्ट्वा राजसत्तम ॥ १८-२-३४॥
te vayaṃ pārtha dīrghasya kālasya puruṣarṣabha |
sukhamāsādayiṣyāmastvāṃ dṛṣṭvā rājasattama || 18-2-34||

MHB 18-2-35

संतिष्ठस्व महाबाहो मुहूर्तमपि भारत ।
त्वयि तिष्ठति कौरव्य यातनास्मान्न बाधते ॥ १८-२-३५॥
saṃtiṣṭhasva mahābāho muhūrtamapi bhārata |
tvayi tiṣṭhati kauravya yātanāsmānna bādhate || 18-2-35||

MHB 18-2-36

एवं बहुविधा वाचः कृपणा वेदनावताम् ।
तस्मिन्देशे स शुश्राव समन्ताद्वदतां नृप ॥ १८-२-३६॥
evaṃ bahuvidhā vācaḥ kṛpaṇā vedanāvatām |
tasmindeśe sa śuśrāva samantādvadatāṃ nṛpa || 18-2-36||

MHB 18-2-37

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा दयावान्दीनभाषिणाम् ।
अहो कृच्छ्रमिति प्राह तस्थौ स च युधिष्ठिरः ॥ १८-२-३७॥
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā dayāvāndīnabhāṣiṇām |
aho kṛcchramiti prāha tasthau sa ca yudhiṣṭhiraḥ || 18-2-37||

MHB 18-2-38

स ता गिरः पुरस्ताद्वै श्रुतपूर्वाः पुनः पुनः ।
ग्लानानां दुःखितानां च नाभ्यजानत पाण्डवः ॥ १८-२-३८॥
sa tā giraḥ purastādvai śrutapūrvāḥ punaḥ punaḥ |
glānānāṃ duḥkhitānāṃ ca nābhyajānata pāṇḍavaḥ || 18-2-38||

MHB 18-2-39

अबुध्यमानस्ता वाचो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।
उवाच के भवन्तो वै किमर्थमिह तिष्ठथ ॥ १८-२-३९॥
abudhyamānastā vāco dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ |
uvāca ke bhavanto vai kimarthamiha tiṣṭhatha || 18-2-39||

MHB 18-2-40

इत्युक्तास्ते ततः सर्वे समन्तादवभाषिरे ।
कर्णोऽहं भीमसेनोऽहमर्जुनोऽहमिति प्रभो ॥ १८-२-४०॥
ityuktāste tataḥ sarve samantādavabhāṣire |
karṇo'haṃ bhīmaseno'hamarjuno'hamiti prabho || 18-2-40||

MHB 18-2-41

नकुलः सहदेवोऽहं धृष्टद्युम्नोऽहमित्युत ।
द्रौपदी द्रौपदेयाश्च इत्येवं ते विचुक्रुशुः ॥ १८-२-४१॥
nakulaḥ sahadevo'haṃ dhṛṣṭadyumno'hamityuta |
draupadī draupadeyāśca ityevaṃ te vicukruśuḥ || 18-2-41||

MHB 18-2-42

ता वाचः स तदा श्रुत्वा तद्देशसदृशीर्नृप ।
ततो विममृशे राजा किं न्विदं दैवकारितम् ॥ १८-२-४२॥
tā vācaḥ sa tadā śrutvā taddeśasadṛśīrnṛpa |
tato vimamṛśe rājā kiṃ nvidaṃ daivakāritam || 18-2-42||

MHB 18-2-43

किं नु तत्कलुषं कर्म कृतमेभिर्महात्मभिः ।
कर्णेन द्रौपदेयैर्वा पाञ्चाल्या वा सुमध्यया ॥ १८-२-४३॥
kiṃ nu tatkaluṣaṃ karma kṛtamebhirmahātmabhiḥ |
karṇena draupadeyairvā pāñcālyā vā sumadhyayā || 18-2-43||

MHB 18-2-44

य इमे पापगन्धेऽस्मिन्देशे सन्ति सुदारुणे ।
न हि जानामि सर्वेषां दुष्कृतं पुण्यकर्मणाम् ॥ १८-२-४४॥
ya ime pāpagandhe'smindeśe santi sudāruṇe |
na hi jānāmi sarveṣāṃ duṣkṛtaṃ puṇyakarmaṇām || 18-2-44||

MHB 18-2-45

किं कृत्वा धृतराष्ट्रस्य पुत्रो राजा सुयोधनः ।
तथा श्रिया युतः पापः सह सर्वैः पदानुगैः ॥ १८-२-४५॥
kiṃ kṛtvā dhṛtarāṣṭrasya putro rājā suyodhanaḥ |
tathā śriyā yutaḥ pāpaḥ saha sarvaiḥ padānugaiḥ || 18-2-45||

MHB 18-2-46

महेन्द्र इव लक्ष्मीवानास्ते परमपूजितः ।
कस्येदानीं विकारोऽयं यदिमे नरकं गताः ॥ १८-२-४६॥
mahendra iva lakṣmīvānāste paramapūjitaḥ |
kasyedānīṃ vikāro'yaṃ yadime narakaṃ gatāḥ || 18-2-46||

MHB 18-2-47

सर्वधर्मविदः शूराः सत्यागमपरायणाः ।
क्षात्रधर्मपराः प्राज्ञा यज्वानो भूरिदक्षिणाः ॥ १८-२-४७॥
sarvadharmavidaḥ śūrāḥ satyāgamaparāyaṇāḥ |
kṣātradharmaparāḥ prājñā yajvāno bhūridakṣiṇāḥ || 18-2-47||

MHB 18-2-48

किं नु सुप्तोऽस्मि जागर्मि चेतयानो न चेतये ।
अहो चित्तविकारोऽयं स्याद्वा मे चित्तविभ्रमः ॥ १८-२-४८॥
kiṃ nu supto'smi jāgarmi cetayāno na cetaye |
aho cittavikāro'yaṃ syādvā me cittavibhramaḥ || 18-2-48||

MHB 18-2-49

एवं बहुविधं राजा विममर्श युधिष्ठिरः ।
दुःखशोकसमाविष्टश्चिन्ताव्याकुलितेन्द्रियः ॥ १८-२-४९॥
evaṃ bahuvidhaṃ rājā vimamarśa yudhiṣṭhiraḥ |
duḥkhaśokasamāviṣṭaścintāvyākulitendriyaḥ || 18-2-49||

MHB 18-2-50

क्रोधमाहारयच्चैव तीव्रं धर्मसुतो नृपः ।
देवांश्च गर्हयामास धर्मं चैव युधिष्ठिरः ॥ १८-२-५०॥
krodhamāhārayaccaiva tīvraṃ dharmasuto nṛpaḥ |
devāṃśca garhayāmāsa dharmaṃ caiva yudhiṣṭhiraḥ || 18-2-50||

MHB 18-2-51

स तीव्रगन्धसंतप्तो देवदूतमुवाच ह ।
गम्यतां भद्र येषां त्वं दूतस्तेषामुपान्तिकम् ॥ १८-२-५१॥
sa tīvragandhasaṃtapto devadūtamuvāca ha |
gamyatāṃ bhadra yeṣāṃ tvaṃ dūtasteṣāmupāntikam || 18-2-51||

MHB 18-2-52

न ह्यहं तत्र यास्यामि स्थितोऽस्मीति निवेद्यताम् ।
मत्संश्रयादिमे दूत सुखिनो भ्रातरो हि मे ॥ १८-२-५२॥
na hyahaṃ tatra yāsyāmi sthito'smīti nivedyatām |
matsaṃśrayādime dūta sukhino bhrātaro hi me || 18-2-52||

MHB 18-2-53

इत्युक्तः स तदा दूतः पाण्डुपुत्रेण धीमता ।
जगाम तत्र यत्रास्ते देवराजः शतक्रतुः ॥ १८-२-५३॥
ityuktaḥ sa tadā dūtaḥ pāṇḍuputreṇa dhīmatā |
jagāma tatra yatrāste devarājaḥ śatakratuḥ || 18-2-53||

MHB 18-2-54

निवेदयामास च तद्धर्मराजचिकीर्षितम् ।
यथोक्तं धर्मपुत्रेण सर्वमेव जनाधिप ॥ १८-२-५४॥
nivedayāmāsa ca taddharmarājacikīrṣitam |
yathoktaṃ dharmaputreṇa sarvameva janādhipa || 18-2-54||

Adhyaya: 3/5 (41)

MHB 18-3-1

वैशंपायन उवाच ।
स्थिते मुहूर्तं पार्थे तु धर्मराजे युधिष्ठिरे ।
आजग्मुस्तत्र कौरव्य देवाः शक्रपुरोगमाः ॥ १८-३-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
sthite muhūrtaṃ pārthe tu dharmarāje yudhiṣṭhire |
ājagmustatra kauravya devāḥ śakrapurogamāḥ || 18-3-1||

MHB 18-3-2

स्वयं विग्रहवान्धर्मो राजानं प्रसमीक्षितुम् ।
तत्राजगाम यत्रासौ कुरुराजो युधिष्ठिरः ॥ १८-३-२॥
svayaṃ vigrahavāndharmo rājānaṃ prasamīkṣitum |
tatrājagāma yatrāsau kururājo yudhiṣṭhiraḥ || 18-3-2||

MHB 18-3-3

तेषु भास्वरदेहेषु पुण्याभिजनकर्मसु ।
समागतेषु देवेषु व्यगमत्तत्तमो नृप ॥ १८-३-३॥
teṣu bhāsvaradeheṣu puṇyābhijanakarmasu |
samāgateṣu deveṣu vyagamattattamo nṛpa || 18-3-3||

MHB 18-3-4

नादृश्यन्त च तास्तत्र यातनाः पापकर्मिणाम् ।
नदी वैतरणी चैव कूटशाल्मलिना सह ॥ १८-३-४॥
nādṛśyanta ca tāstatra yātanāḥ pāpakarmiṇām |
nadī vaitaraṇī caiva kūṭaśālmalinā saha || 18-3-4||

MHB 18-3-5

लोहकुम्भ्यः शिलाश्चैव नादृश्यन्त भयानकाः ।
विकृतानि शरीराणि यानि तत्र समन्ततः ।
ददर्श राजा कौन्तेयस्तान्यदृश्यानि चाभवन् ॥ १८-३-५॥
lohakumbhyaḥ śilāścaiva nādṛśyanta bhayānakāḥ |
vikṛtāni śarīrāṇi yāni tatra samantataḥ |
dadarśa rājā kaunteyastānyadṛśyāni cābhavan || 18-3-5||

MHB 18-3-6

ततो वायुः सुखस्पर्शः पुण्यगन्धवहः शिवः ।
ववौ देवसमीपस्थः शीतलोऽतीव भारत ॥ १८-३-६॥
tato vāyuḥ sukhasparśaḥ puṇyagandhavahaḥ śivaḥ |
vavau devasamīpasthaḥ śītalo'tīva bhārata || 18-3-6||

MHB 18-3-7

मरुतः सह शक्रेण वसवश्चाश्विनौ सह ।
साध्या रुद्रास्तथादित्या ये चान्येऽपि दिवौकसः ॥ १८-३-७॥
marutaḥ saha śakreṇa vasavaścāśvinau saha |
sādhyā rudrāstathādityā ye cānye'pi divaukasaḥ || 18-3-7||

MHB 18-3-8

सर्वे तत्र समाजग्मुः सिद्धाश्च परमर्षयः ।
यत्र राजा महातेजा धर्मपुत्रः स्थितोऽभवत् ॥ १८-३-८॥
sarve tatra samājagmuḥ siddhāśca paramarṣayaḥ |
yatra rājā mahātejā dharmaputraḥ sthito'bhavat || 18-3-8||

MHB 18-3-9

ततः शक्रः सुरपतिः श्रिया परमया युतः ।
युधिष्ठिरमुवाचेदं सान्त्वपूर्वमिदं वचः ॥ १८-३-९॥
tataḥ śakraḥ surapatiḥ śriyā paramayā yutaḥ |
yudhiṣṭhiramuvācedaṃ sāntvapūrvamidaṃ vacaḥ || 18-3-9||

MHB 18-3-10

युधिष्ठिर महाबाहो प्रीता देवगणास्तव ।
एह्येहि पुरुषव्याघ्र कृतमेतावता विभो ।
सिद्धिः प्राप्ता त्वया राजँल्लोकाश्चाप्यक्षयास्तव ॥ १८-३-१०॥
yudhiṣṭhira mahābāho prītā devagaṇāstava |
ehyehi puruṣavyāghra kṛtametāvatā vibho |
siddhiḥ prāptā tvayā rāja~llokāścāpyakṣayāstava || 18-3-10||

MHB 18-3-11

न च मन्युस्त्वया कार्यः शृणु चेदं वचो मम ।
अवश्यं नरकस्तात द्रष्टव्यः सर्वराजभिः ॥ १८-३-११॥
na ca manyustvayā kāryaḥ śṛṇu cedaṃ vaco mama |
avaśyaṃ narakastāta draṣṭavyaḥ sarvarājabhiḥ || 18-3-11||

MHB 18-3-12

शुभानामशुभानां च द्वौ राशी पुरुषर्षभ ।
यः पूर्वं सुकृतं भुङ्क्ते पश्चान्निरयमेति सः ।
पूर्वं नरकभाग्यस्तु पश्चात्स्वर्गमुपैति सः ॥ १८-३-१२॥
śubhānāmaśubhānāṃ ca dvau rāśī puruṣarṣabha |
yaḥ pūrvaṃ sukṛtaṃ bhuṅkte paścānnirayameti saḥ |
pūrvaṃ narakabhāgyastu paścātsvargamupaiti saḥ || 18-3-12||

MHB 18-3-13

भूयिष्ठं पापकर्मा यः स पूर्वं स्वर्गमश्नुते ।
तेन त्वमेवं गमितो मया श्रेयोर्थिना नृप ॥ १८-३-१३॥
bhūyiṣṭhaṃ pāpakarmā yaḥ sa pūrvaṃ svargamaśnute |
tena tvamevaṃ gamito mayā śreyorthinā nṛpa || 18-3-13||

MHB 18-3-14

व्याजेन हि त्वया द्रोण उपचीर्णः सुतं प्रति ।
व्याजेनैव ततो राजन्दर्शितो नरकस्तव ॥ १८-३-१४॥
vyājena hi tvayā droṇa upacīrṇaḥ sutaṃ prati |
vyājenaiva tato rājandarśito narakastava || 18-3-14||

MHB 18-3-15

यथैव त्वं तथा भीमस्तथा पार्थो यमौ तथा ।
द्रौपदी च तथा कृष्णा व्याजेन नरकं गताः ॥ १८-३-१५॥
yathaiva tvaṃ tathā bhīmastathā pārtho yamau tathā |
draupadī ca tathā kṛṣṇā vyājena narakaṃ gatāḥ || 18-3-15||

MHB 18-3-16

आगच्छ नरशार्दूल मुक्तास्ते चैव किल्बिषात् ।
स्वपक्षाश्चैव ये तुभ्यं पार्थिवा निहता रणे ।
सर्वे स्वर्गमनुप्राप्तास्तान्पश्य पुरुषर्षभ ॥ १८-३-१६॥
āgaccha naraśārdūla muktāste caiva kilbiṣāt |
svapakṣāścaiva ye tubhyaṃ pārthivā nihatā raṇe |
sarve svargamanuprāptāstānpaśya puruṣarṣabha || 18-3-16||

MHB 18-3-17

कर्णश्चैव महेष्वासः सर्वशस्त्रभृतां वरः ।
स गतः परमां सिद्धिं यदर्थं परितप्यसे ॥ १८-३-१७॥
karṇaścaiva maheṣvāsaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ |
sa gataḥ paramāṃ siddhiṃ yadarthaṃ paritapyase || 18-3-17||

MHB 18-3-18

तं पश्य पुरुषव्याघ्रमादित्यतनयं विभो ।
स्वस्थानस्थं महाबाहो जहि शोकं नरर्षभ ॥ १८-३-१८॥
taṃ paśya puruṣavyāghramādityatanayaṃ vibho |
svasthānasthaṃ mahābāho jahi śokaṃ nararṣabha || 18-3-18||

MHB 18-3-19

भ्रातॄंश्चान्यांस्तथा पश्य स्वपक्षांश्चैव पार्थिवान् ।
स्वं स्वं स्थानमनुप्राप्तान्व्येतु ते मानसो ज्वरः ॥ १८-३-१९॥
bhrātṝṃścānyāṃstathā paśya svapakṣāṃścaiva pārthivān |
svaṃ svaṃ sthānamanuprāptānvyetu te mānaso jvaraḥ || 18-3-19||

MHB 18-3-20

अनुभूय पूर्वं त्वं कृच्छ्रमितः प्रभृति कौरव ।
विहरस्व मया सार्धं गतशोको निरामयः ॥ १८-३-२०॥
anubhūya pūrvaṃ tvaṃ kṛcchramitaḥ prabhṛti kaurava |
viharasva mayā sārdhaṃ gataśoko nirāmayaḥ || 18-3-20||

MHB 18-3-21

कर्मणां तात पुण्यानां जितानां तपसा स्वयम् ।
दानानां च महाबाहो फलं प्राप्नुहि पाण्डव ॥ १८-३-२१॥
karmaṇāṃ tāta puṇyānāṃ jitānāṃ tapasā svayam |
dānānāṃ ca mahābāho phalaṃ prāpnuhi pāṇḍava || 18-3-21||

MHB 18-3-22

अद्य त्वां देवगन्धर्वा दिव्याश्चाप्सरसो दिवि ।
उपसेवन्तु कल्याणं विरजोम्बरवाससः ॥ १८-३-२२॥
adya tvāṃ devagandharvā divyāścāpsaraso divi |
upasevantu kalyāṇaṃ virajombaravāsasaḥ || 18-3-22||

MHB 18-3-23

राजसूयजिताँल्लोकानश्वमेधाभिवर्धितान् ।
प्राप्नुहि त्वं महाबाहो तपसश्च फलं महत् ॥ १८-३-२३॥
rājasūyajitā~llokānaśvamedhābhivardhitān |
prāpnuhi tvaṃ mahābāho tapasaśca phalaṃ mahat || 18-3-23||

MHB 18-3-24

उपर्युपरि राज्ञां हि तव लोका युधिष्ठिर ।
हरिश्चन्द्रसमाः पार्थ येषु त्वं विहरिष्यसि ॥ १८-३-२४॥
uparyupari rājñāṃ hi tava lokā yudhiṣṭhira |
hariścandrasamāḥ pārtha yeṣu tvaṃ vihariṣyasi || 18-3-24||

MHB 18-3-25

मान्धाता यत्र राजर्षिर्यत्र राजा भगीरथः ।
दौःषन्तिर्यत्र भरतस्तत्र त्वं विहरिष्यसि ॥ १८-३-२५॥
māndhātā yatra rājarṣiryatra rājā bhagīrathaḥ |
dauḥṣantiryatra bharatastatra tvaṃ vihariṣyasi || 18-3-25||

MHB 18-3-26

एषा देवनदी पुण्या पार्थ त्रैलोक्यपावनी ।
आकाशगङ्गा राजेन्द्र तत्राप्लुत्य गमिष्यसि ॥ १८-३-२६॥
eṣā devanadī puṇyā pārtha trailokyapāvanī |
ākāśagaṅgā rājendra tatrāplutya gamiṣyasi || 18-3-26||

MHB 18-3-27

अत्र स्नातस्य ते भावो मानुषो विगमिष्यति ।
गतशोको निरायासो मुक्तवैरो भविष्यसि ॥ १८-३-२७॥
atra snātasya te bhāvo mānuṣo vigamiṣyati |
gataśoko nirāyāso muktavairo bhaviṣyasi || 18-3-27||

MHB 18-3-28

एवं ब्रुवति देवेन्द्रे कौरवेन्द्रं युधिष्ठिरम् ।
धर्मो विग्रहवान्साक्षादुवाच सुतमात्मनः ॥ १८-३-२८॥
evaṃ bruvati devendre kauravendraṃ yudhiṣṭhiram |
dharmo vigrahavānsākṣāduvāca sutamātmanaḥ || 18-3-28||

MHB 18-3-29

भो भो राजन्महाप्राज्ञ प्रीतोऽस्मि तव पुत्रक ।
मद्भक्त्या सत्यवाक्येन क्षमया च दमेन च ॥ १८-३-२९॥
bho bho rājanmahāprājña prīto'smi tava putraka |
madbhaktyā satyavākyena kṣamayā ca damena ca || 18-3-29||

MHB 18-3-30

एषा तृतीया जिज्ञासा तव राजन्कृता मया ।
न शक्यसे चालयितुं स्वभावात्पार्थ हेतुभिः ॥ १८-३-३०॥
eṣā tṛtīyā jijñāsā tava rājankṛtā mayā |
na śakyase cālayituṃ svabhāvātpārtha hetubhiḥ || 18-3-30||

MHB 18-3-31

पूर्वं परीक्षितो हि त्वमासीर्द्वैतवनं प्रति ।
अरणीसहितस्यार्थे तच्च निस्तीर्णवानसि ॥ १८-३-३१॥
pūrvaṃ parīkṣito hi tvamāsīrdvaitavanaṃ prati |
araṇīsahitasyārthe tacca nistīrṇavānasi || 18-3-31||

MHB 18-3-32

सोदर्येषु विनष्टेषु द्रौपद्यां तत्र भारत ।
श्वरूपधारिणा पुत्र पुनस्त्वं मे परीक्षितः ॥ १८-३-३२॥
sodaryeṣu vinaṣṭeṣu draupadyāṃ tatra bhārata |
śvarūpadhāriṇā putra punastvaṃ me parīkṣitaḥ || 18-3-32||

MHB 18-3-33

इदं तृतीयं भ्रातॄणामर्थे यत्स्थातुमिच्छसि ।
विशुद्धोऽसि महाभाग सुखी विगतकल्मषः ॥ १८-३-३३॥
idaṃ tṛtīyaṃ bhrātṝṇāmarthe yatsthātumicchasi |
viśuddho'si mahābhāga sukhī vigatakalmaṣaḥ || 18-3-33||

MHB 18-3-34

न च ते भ्रातरः पार्थ नरकस्था विशां पते ।
मायैषा देवराजेन महेन्द्रेण प्रयोजिता ॥ १८-३-३४॥
na ca te bhrātaraḥ pārtha narakasthā viśāṃ pate |
māyaiṣā devarājena mahendreṇa prayojitā || 18-3-34||

MHB 18-3-35

अवश्यं नरकस्तात द्रष्टव्यः सर्वराजभिः ।
ततस्त्वया प्राप्तमिदं मुहूर्तं दुःखमुत्तमम् ॥ १८-३-३५॥
avaśyaṃ narakastāta draṣṭavyaḥ sarvarājabhiḥ |
tatastvayā prāptamidaṃ muhūrtaṃ duḥkhamuttamam || 18-3-35||

MHB 18-3-36

न सव्यसाची भीमो वा यमौ वा पुरुषर्षभौ ।
कर्णो वा सत्यवाक्शूरो नरकार्हाश्चिरं नृप ॥ १८-३-३६॥
na savyasācī bhīmo vā yamau vā puruṣarṣabhau |
karṇo vā satyavākśūro narakārhāściraṃ nṛpa || 18-3-36||

MHB 18-3-37

न कृष्णा राजपुत्री च नरकार्हा युधिष्ठिर ।
एह्येहि भरतश्रेष्ठ पश्य गङ्गां त्रिलोकगाम् ॥ १८-३-३७॥
na kṛṣṇā rājaputrī ca narakārhā yudhiṣṭhira |
ehyehi bharataśreṣṭha paśya gaṅgāṃ trilokagām || 18-3-37||

MHB 18-3-38

एवमुक्तः स राजर्षिस्तव पूर्वपितामहः ।
जगाम सह धर्मेण सर्वैश्च त्रिदशालयैः ॥ १८-३-३८॥
evamuktaḥ sa rājarṣistava pūrvapitāmahaḥ |
jagāma saha dharmeṇa sarvaiśca tridaśālayaiḥ || 18-3-38||

MHB 18-3-39

गङ्गां देवनदीं पुण्यां पावनीमृषिसंस्तुताम् ।
अवगाह्य तु तां राजा तनुं तत्याज मानुषीम् ॥ १८-३-३९॥
gaṅgāṃ devanadīṃ puṇyāṃ pāvanīmṛṣisaṃstutām |
avagāhya tu tāṃ rājā tanuṃ tatyāja mānuṣīm || 18-3-39||

MHB 18-3-40

ततो दिव्यवपुर्भूत्वा धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
निर्वैरो गतसंतापो जले तस्मिन्समाप्लुतः ॥ १८-३-४०॥
tato divyavapurbhūtvā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
nirvairo gatasaṃtāpo jale tasminsamāplutaḥ || 18-3-40||

MHB 18-3-41

ततो ययौ वृतो देवैः कुरुराजो युधिष्ठिरः ।
धर्मेण सहितो धीमान्स्तूयमानो महर्षिभिः ॥ १८-३-४१॥
tato yayau vṛto devaiḥ kururājo yudhiṣṭhiraḥ |
dharmeṇa sahito dhīmānstūyamāno maharṣibhiḥ || 18-3-41||

Adhyaya: 4/5 (19)

MHB 18-4-1

वैशंपायन उवाच ।
ततो युधिष्ठिरो राजा देवैः सर्षिमरुद्गणैः ।
पूज्यमानो ययौ तत्र यत्र ते कुरुपुंगवाः ॥ १८-४-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato yudhiṣṭhiro rājā devaiḥ sarṣimarudgaṇaiḥ |
pūjyamāno yayau tatra yatra te kurupuṃgavāḥ || 18-4-1||

MHB 18-4-2

ददर्श तत्र गोविन्दं ब्राह्मेण वपुषान्वितम् ।
तेनैव दृष्टपूर्वेण सादृश्येनोपसूचितम् ॥ १८-४-२॥
dadarśa tatra govindaṃ brāhmeṇa vapuṣānvitam |
tenaiva dṛṣṭapūrveṇa sādṛśyenopasūcitam || 18-4-2||

MHB 18-4-3

दीप्यमानं स्ववपुषा दिव्यैरस्त्रैरुपस्थितम् ।
चक्रप्रभृतिभिर्घोरैर्दिव्यैः पुरुषविग्रहैः ।
उपास्यमानं वीरेण फल्गुनेन सुवर्चसा ॥ १८-४-३॥
dīpyamānaṃ svavapuṣā divyairastrairupasthitam |
cakraprabhṛtibhirghorairdivyaiḥ puruṣavigrahaiḥ |
upāsyamānaṃ vīreṇa phalgunena suvarcasā || 18-4-3||

MHB 18-4-4

अपरस्मिन्नथोद्देशे कर्णं शस्त्रभृतां वरम् ।
द्वादशादित्यसहितं ददर्श कुरुनन्दनः ॥ १८-४-४॥
aparasminnathoddeśe karṇaṃ śastrabhṛtāṃ varam |
dvādaśādityasahitaṃ dadarśa kurunandanaḥ || 18-4-4||

MHB 18-4-5

अथापरस्मिन्नुद्देशे मरुद्गणवृतं प्रभुम् ।
भीमसेनमथापश्यत्तेनैव वपुषान्वितम् ॥ १८-४-५॥
athāparasminnuddeśe marudgaṇavṛtaṃ prabhum |
bhīmasenamathāpaśyattenaiva vapuṣānvitam || 18-4-5||

MHB 18-4-6

अश्विनोस्तु तथा स्थाने दीप्यमानौ स्वतेजसा ।
नकुलं सहदेवं च ददर्श कुरुनन्दनः ॥ १८-४-६॥
aśvinostu tathā sthāne dīpyamānau svatejasā |
nakulaṃ sahadevaṃ ca dadarśa kurunandanaḥ || 18-4-6||

MHB 18-4-7

तथा ददर्श पाञ्चालीं कमलोत्पलमालिनीम् ।
वपुषा स्वर्गमाक्रम्य तिष्ठन्तीमर्कवर्चसम् ॥ १८-४-७॥
tathā dadarśa pāñcālīṃ kamalotpalamālinīm |
vapuṣā svargamākramya tiṣṭhantīmarkavarcasam || 18-4-7||

MHB 18-4-8

अथैनां सहसा राजा प्रष्टुमैच्छद्युधिष्ठिरः ।
ततोऽस्य भगवानिन्द्रः कथयामास देवराट् ॥ १८-४-८॥
athaināṃ sahasā rājā praṣṭumaicchadyudhiṣṭhiraḥ |
tato'sya bhagavānindraḥ kathayāmāsa devarāṭ || 18-4-8||

MHB 18-4-9

श्रीरेषा द्रौपदीरूपा त्वदर्थे मानुषं गता ।
अयोनिजा लोककान्ता पुण्यगन्धा युधिष्ठिर ॥ १८-४-९॥
śrīreṣā draupadīrūpā tvadarthe mānuṣaṃ gatā |
ayonijā lokakāntā puṇyagandhā yudhiṣṭhira || 18-4-9||

MHB 18-4-10

द्रुपदस्य कुले जाता भवद्भिश्चोपजीविता ।
रत्यर्थं भवतां ह्येषा निर्मिता शूलपाणिना ॥ १८-४-१०॥
drupadasya kule jātā bhavadbhiścopajīvitā |
ratyarthaṃ bhavatāṃ hyeṣā nirmitā śūlapāṇinā || 18-4-10||

MHB 18-4-11

एते पञ्च महाभागा गन्धर्वाः पावकप्रभाः ।
द्रौपद्यास्तनया राजन्युष्माकममितौजसः ॥ १८-४-११॥
ete pañca mahābhāgā gandharvāḥ pāvakaprabhāḥ |
draupadyāstanayā rājanyuṣmākamamitaujasaḥ || 18-4-11||

MHB 18-4-12

पश्य गन्धर्वराजानं धृतराष्ट्रं मनीषिणम् ।
एनं च त्वं विजानीहि भ्रातरं पूर्वजं पितुः ॥ १८-४-१२॥
paśya gandharvarājānaṃ dhṛtarāṣṭraṃ manīṣiṇam |
enaṃ ca tvaṃ vijānīhi bhrātaraṃ pūrvajaṃ pituḥ || 18-4-12||

MHB 18-4-13

अयं ते पूर्वजो भ्राता कौन्तेयः पावकद्युतिः ।
सूर्यपुत्रोऽग्रजः श्रेष्ठो राधेय इति विश्रुतः ।
आदित्यसहितो याति पश्यैनं पुरुषर्षभ ॥ १८-४-१३॥
ayaṃ te pūrvajo bhrātā kaunteyaḥ pāvakadyutiḥ |
sūryaputro'grajaḥ śreṣṭho rādheya iti viśrutaḥ |
ādityasahito yāti paśyainaṃ puruṣarṣabha || 18-4-13||

MHB 18-4-14

साध्यानामथ देवानां वसूनां मरुतामपि ।
गणेषु पश्य राजेन्द्र वृष्ण्यन्धकमहारथान् ।
सात्यकिप्रमुखान्वीरान्भोजांश्चैव महारथान् ॥ १८-४-१४॥
sādhyānāmatha devānāṃ vasūnāṃ marutāmapi |
gaṇeṣu paśya rājendra vṛṣṇyandhakamahārathān |
sātyakipramukhānvīrānbhojāṃścaiva mahārathān || 18-4-14||

MHB 18-4-15

सोमेन सहितं पश्य सौभद्रमपराजितम् ।
अभिमन्युं महेष्वासं निशाकरसमद्युतिम् ॥ १८-४-१५॥
somena sahitaṃ paśya saubhadramaparājitam |
abhimanyuṃ maheṣvāsaṃ niśākarasamadyutim || 18-4-15||

MHB 18-4-16

एष पाण्डुर्महेष्वासः कुन्त्या माद्र्या च संगतः ।
विमानेन सदाभ्येति पिता तव ममान्तिकम् ॥ १८-४-१६॥
eṣa pāṇḍurmaheṣvāsaḥ kuntyā mādryā ca saṃgataḥ |
vimānena sadābhyeti pitā tava mamāntikam || 18-4-16||

MHB 18-4-17

वसुभिः सहितं पश्य भीष्मं शांतनवं नृपम् ।
द्रोणं बृहस्पतेः पार्श्वे गुरुमेनं निशामय ॥ १८-४-१७॥
vasubhiḥ sahitaṃ paśya bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ nṛpam |
droṇaṃ bṛhaspateḥ pārśve gurumenaṃ niśāmaya || 18-4-17||

MHB 18-4-18

एते चान्ये महीपाला योधास्तव च पाण्डव ।
गन्धर्वैः सहिता यान्ति यक्षैः पुण्यजनैस्तथा ॥ १८-४-१८॥
ete cānye mahīpālā yodhāstava ca pāṇḍava |
gandharvaiḥ sahitā yānti yakṣaiḥ puṇyajanaistathā || 18-4-18||

MHB 18-4-19

गुह्यकानां गतिं चापि केचित्प्राप्ता नृसत्तमाः ।
त्यक्त्वा देहं जितस्वर्गाः पुण्यवाग्बुद्धिकर्मभिः ॥ १८-४-१९॥
guhyakānāṃ gatiṃ cāpi kecitprāptā nṛsattamāḥ |
tyaktvā dehaṃ jitasvargāḥ puṇyavāgbuddhikarmabhiḥ || 18-4-19||

Adhyaya: 5/5 (54)

MHB 18-5-1

जनमेजय उवाच ।
भीष्मद्रोणौ महात्मानौ धृतराष्ट्रश्च पार्थिवः ।
विराटद्रुपदौ चोभौ शङ्खश्चैवोत्तरस्तथा ॥ १८-५-१॥
janamejaya uvāca |
bhīṣmadroṇau mahātmānau dhṛtarāṣṭraśca pārthivaḥ |
virāṭadrupadau cobhau śaṅkhaścaivottarastathā || 18-5-1||

MHB 18-5-2

धृष्टकेतुर्जयत्सेनो राजा चैव स सत्यजित् ।
दुर्योधनसुताश्चैव शकुनिश्चैव सौबलः ॥ १८-५-२॥
dhṛṣṭaketurjayatseno rājā caiva sa satyajit |
duryodhanasutāścaiva śakuniścaiva saubalaḥ || 18-5-2||

MHB 18-5-3

कर्णपुत्राश्च विक्रान्ता राजा चैव जयद्रथः ।
घटोत्कचादयश्चैव ये चान्ये नानुकीर्तिताः ॥ १८-५-३॥
karṇaputrāśca vikrāntā rājā caiva jayadrathaḥ |
ghaṭotkacādayaścaiva ye cānye nānukīrtitāḥ || 18-5-3||

MHB 18-5-4

ये चान्ये कीर्तितास्तत्र राजानो दीप्तमूर्तयः ।
स्वर्गे कालं कियन्तं ते तस्थुस्तदपि शंस मे ॥ १८-५-४॥
ye cānye kīrtitāstatra rājāno dīptamūrtayaḥ |
svarge kālaṃ kiyantaṃ te tasthustadapi śaṃsa me || 18-5-4||

MHB 18-5-5

आहोस्विच्छाश्वतं स्थानं तेषां तत्र द्विजोत्तम ।
अन्ते वा कर्मणः कां ते गतिं प्राप्ता नरर्षभाः ।
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं प्रोच्यमानं त्वया द्विज ॥ १८-५-५॥
āhosvicchāśvataṃ sthānaṃ teṣāṃ tatra dvijottama |
ante vā karmaṇaḥ kāṃ te gatiṃ prāptā nararṣabhāḥ |
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ procyamānaṃ tvayā dvija || 18-5-5||

MHB 18-5-6

सूत उवाच ।
इत्युक्तः स तु विप्रर्षिरनुज्ञातो महात्मना ।
व्यासेन तस्य नृपतेराख्यातुमुपचक्रमे ॥ १८-५-६॥
sūta uvāca |
ityuktaḥ sa tu viprarṣiranujñāto mahātmanā |
vyāsena tasya nṛpaterākhyātumupacakrame || 18-5-6||

MHB 18-5-7

वैशंपायन उवाच ।
गन्तव्यं कर्मणामन्ते सर्वेण मनुजाधिप ।
शृणु गुह्यमिदं राजन्देवानां भरतर्षभ ।
यदुवाच महातेजा दिव्यचक्षुः प्रतापवान् ॥ १८-५-७॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
gantavyaṃ karmaṇāmante sarveṇa manujādhipa |
śṛṇu guhyamidaṃ rājandevānāṃ bharatarṣabha |
yaduvāca mahātejā divyacakṣuḥ pratāpavān || 18-5-7||

MHB 18-5-8

मुनिः पुराणः कौरव्य पाराशर्यो महाव्रतः ।
अगाधबुद्धिः सर्वज्ञो गतिज्ञः सर्वकर्मणाम् ॥ १८-५-८॥
muniḥ purāṇaḥ kauravya pārāśaryo mahāvrataḥ |
agādhabuddhiḥ sarvajño gatijñaḥ sarvakarmaṇām || 18-5-8||

MHB 18-5-9

वसूनेव महातेजा भीष्मः प्राप महाद्युतिः ।
अष्टावेव हि दृश्यन्ते वसवो भरतर्षभ ॥ १८-५-९॥
vasūneva mahātejā bhīṣmaḥ prāpa mahādyutiḥ |
aṣṭāveva hi dṛśyante vasavo bharatarṣabha || 18-5-9||

MHB 18-5-10

बृहस्पतिं विवेशाथ द्रोणो ह्यङ्गिरसां वरम् ।
कृतवर्मा तु हार्दिक्यः प्रविवेश मरुद्गणम् ॥ १८-५-१०॥
bṛhaspatiṃ viveśātha droṇo hyaṅgirasāṃ varam |
kṛtavarmā tu hārdikyaḥ praviveśa marudgaṇam || 18-5-10||

MHB 18-5-11

सनत्कुमारं प्रद्युम्नः प्रविवेश यथागतम् ।
धृतराष्ट्रो धनेशस्य लोकान्प्राप दुरासदान् ॥ १८-५-११॥
sanatkumāraṃ pradyumnaḥ praviveśa yathāgatam |
dhṛtarāṣṭro dhaneśasya lokānprāpa durāsadān || 18-5-11||

MHB 18-5-12

धृतराष्ट्रेण सहिता गान्धारी च यशस्विनी ।
पत्नीभ्यां सहितः पाण्डुर्महेन्द्रसदनं ययौ ॥ १८-५-१२॥
dhṛtarāṣṭreṇa sahitā gāndhārī ca yaśasvinī |
patnībhyāṃ sahitaḥ pāṇḍurmahendrasadanaṃ yayau || 18-5-12||

MHB 18-5-13

विराटद्रुपदौ चोभौ धृष्टकेतुश्च पार्थिवः ।
निशठाक्रूरसाम्बाश्च भानुः कम्पो विडूरथः ॥ १८-५-१३॥
virāṭadrupadau cobhau dhṛṣṭaketuśca pārthivaḥ |
niśaṭhākrūrasāmbāśca bhānuḥ kampo viḍūrathaḥ || 18-5-13||

MHB 18-5-14

भूरिश्रवाः शलश्चैव भूरिश्च पृथिवीपतिः ।
उग्रसेनस्तथा कंसो वसुदेवश्च वीर्यवान् ॥ १८-५-१४॥
bhūriśravāḥ śalaścaiva bhūriśca pṛthivīpatiḥ |
ugrasenastathā kaṃso vasudevaśca vīryavān || 18-5-14||

MHB 18-5-15

उत्तरश्च सह भ्रात्रा शङ्खेन नरपुंगवः ।
विश्वेषां देवतानां ते विविशुर्नरसत्तमाः ॥ १८-५-१५॥
uttaraśca saha bhrātrā śaṅkhena narapuṃgavaḥ |
viśveṣāṃ devatānāṃ te viviśurnarasattamāḥ || 18-5-15||

MHB 18-5-16

वर्चा नाम महातेजाः सोमपुत्रः प्रतापवान् ।
सोऽभिमन्युर्नृसिंहस्य फल्गुनस्य सुतोऽभवत् ॥ १८-५-१६॥
varcā nāma mahātejāḥ somaputraḥ pratāpavān |
so'bhimanyurnṛsiṃhasya phalgunasya suto'bhavat || 18-5-16||

MHB 18-5-17

स युद्ध्वा क्षत्रधर्मेण यथा नान्यः पुमान्क्वचित् ।
विवेश सोमं धर्मात्मा कर्मणोऽन्ते महारथः ॥ १८-५-१७॥
sa yuddhvā kṣatradharmeṇa yathā nānyaḥ pumānkvacit |
viveśa somaṃ dharmātmā karmaṇo'nte mahārathaḥ || 18-5-17||

MHB 18-5-18

आविवेश रविं कर्णः पितरं पुरुषर्षभ ।
द्वापरं शकुनिः प्राप धृष्टद्युम्नस्तु पावकम् ॥ १८-५-१८॥
āviveśa raviṃ karṇaḥ pitaraṃ puruṣarṣabha |
dvāparaṃ śakuniḥ prāpa dhṛṣṭadyumnastu pāvakam || 18-5-18||

MHB 18-5-19

धृतराष्ट्रात्मजाः सर्वे यातुधाना बलोत्कटाः ।
ऋद्धिमन्तो महात्मानः शस्त्रपूता दिवं गताः ।
धर्ममेवाविशत्क्षत्ता राजा चैव युधिष्ठिरः ॥ १८-५-१९॥
dhṛtarāṣṭrātmajāḥ sarve yātudhānā balotkaṭāḥ |
ṛddhimanto mahātmānaḥ śastrapūtā divaṃ gatāḥ |
dharmamevāviśatkṣattā rājā caiva yudhiṣṭhiraḥ || 18-5-19||

MHB 18-5-20

अनन्तो भगवान्देवः प्रविवेश रसातलम् ।
पितामहनियोगाद्धि यो योगाद्गामधारयत् ॥ १८-५-२०॥
ananto bhagavāndevaḥ praviveśa rasātalam |
pitāmahaniyogāddhi yo yogādgāmadhārayat || 18-5-20||

MHB 18-5-21

षोडशस्त्रीसहस्राणि वासुदेवपरिग्रहः ।
न्यमज्जन्त सरस्वत्यां कालेन जनमेजय ।
ताश्चाप्यप्सरसो भूत्वा वासुदेवमुपागमन् ॥ १८-५-२१॥
ṣoḍaśastrīsahasrāṇi vāsudevaparigrahaḥ |
nyamajjanta sarasvatyāṃ kālena janamejaya |
tāścāpyapsaraso bhūtvā vāsudevamupāgaman || 18-5-21||

MHB 18-5-22

हतास्तस्मिन्महायुद्धे ये वीरास्तु महारथाः ।
घटोत्कचादयः सर्वे देवान्यक्षांश्च भेजिरे ॥ १८-५-२२॥
hatāstasminmahāyuddhe ye vīrāstu mahārathāḥ |
ghaṭotkacādayaḥ sarve devānyakṣāṃśca bhejire || 18-5-22||

MHB 18-5-23

दुर्योधनसहायाश्च राक्षसाः परिकीर्तिताः ।
प्राप्तास्ते क्रमशो राजन्सर्वलोकाननुत्तमान् ॥ १८-५-२३॥
duryodhanasahāyāśca rākṣasāḥ parikīrtitāḥ |
prāptāste kramaśo rājansarvalokānanuttamān || 18-5-23||

MHB 18-5-24

भवनं च महेन्द्रस्य कुबेरस्य च धीमतः ।
वरुणस्य तथा लोकान्विविशुः पुरुषर्षभाः ॥ १८-५-२४॥
bhavanaṃ ca mahendrasya kuberasya ca dhīmataḥ |
varuṇasya tathā lokānviviśuḥ puruṣarṣabhāḥ || 18-5-24||

MHB 18-5-25

एतत्ते सर्वमाख्यातं विस्तरेण महाद्युते ।
कुरूणां चरितं कृत्स्नं पाण्डवानां च भारत ॥ १८-५-२५॥
etatte sarvamākhyātaṃ vistareṇa mahādyute |
kurūṇāṃ caritaṃ kṛtsnaṃ pāṇḍavānāṃ ca bhārata || 18-5-25||

MHB 18-5-26

सूत उवाच ।
एतच्छ्रुत्वा द्विजश्रेष्ठात्स राजा जनमेजयः ।
विस्मितोऽभवदत्यर्थं यज्ञकर्मान्तरेष्वथ ॥ १८-५-२६॥
sūta uvāca |
etacchrutvā dvijaśreṣṭhātsa rājā janamejayaḥ |
vismito'bhavadatyarthaṃ yajñakarmāntareṣvatha || 18-5-26||

MHB 18-5-27

ततः समापयामासुः कर्म तत्तस्य याजकाः ।
आस्तीकश्चाभवत्प्रीतः परिमोक्ष्य भुजंगमान् ॥ १८-५-२७॥
tataḥ samāpayāmāsuḥ karma tattasya yājakāḥ |
āstīkaścābhavatprītaḥ parimokṣya bhujaṃgamān || 18-5-27||

MHB 18-5-28

ततो द्विजातीन्सर्वांस्तान्दक्षिणाभिरतोषयत् ।
पूजिताश्चापि ते राज्ञा ततो जग्मुर्यथागतम् ॥ १८-५-२८॥
tato dvijātīnsarvāṃstāndakṣiṇābhiratoṣayat |
pūjitāścāpi te rājñā tato jagmuryathāgatam || 18-5-28||

MHB 18-5-29

विसर्जयित्वा विप्रांस्तान्राजापि जनमेजयः ।
ततस्तक्षशिलायाः स पुनरायाद्गजाह्वयम् ॥ १८-५-२९॥
visarjayitvā viprāṃstānrājāpi janamejayaḥ |
tatastakṣaśilāyāḥ sa punarāyādgajāhvayam || 18-5-29||

MHB 18-5-30

एतत्ते सर्वमाख्यातं वैशंपायनकीर्तितम् ।
व्यासाज्ञया समाख्यातं सर्पसत्रे नृपस्य ह ॥ १८-५-३०॥
etatte sarvamākhyātaṃ vaiśaṃpāyanakīrtitam |
vyāsājñayā samākhyātaṃ sarpasatre nṛpasya ha || 18-5-30||

MHB 18-5-31

पुण्योऽयमितिहासाख्यः पवित्रं चेदमुत्तमम् ।
कृष्णेन मुनिना विप्र नियतं सत्यवादिना ॥ १८-५-३१॥
puṇyo'yamitihāsākhyaḥ pavitraṃ cedamuttamam |
kṛṣṇena muninā vipra niyataṃ satyavādinā || 18-5-31||

MHB 18-5-32

सर्वज्ञेन विधिज्ञेन धर्मज्ञानवता सता ।
अतीन्द्रियेण शुचिना तपसा भावितात्मना ॥ १८-५-३२॥
sarvajñena vidhijñena dharmajñānavatā satā |
atīndriyeṇa śucinā tapasā bhāvitātmanā || 18-5-32||

MHB 18-5-33

ऐश्वर्ये वर्तता चैव सांख्ययोगविदा तथा ।
नैकतन्त्रविबुद्धेन दृष्ट्वा दिव्येन चक्षुषा ॥ १८-५-३३॥
aiśvarye vartatā caiva sāṃkhyayogavidā tathā |
naikatantravibuddhena dṛṣṭvā divyena cakṣuṣā || 18-5-33||

MHB 18-5-34

कीर्तिं प्रथयता लोके पाण्डवानां महात्मनाम् ।
अन्येषां क्षत्रियाणां च भूरिद्रविणतेजसाम् ॥ १८-५-३४॥
kīrtiṃ prathayatā loke pāṇḍavānāṃ mahātmanām |
anyeṣāṃ kṣatriyāṇāṃ ca bhūridraviṇatejasām || 18-5-34||

MHB 18-5-35

य इदं श्रावयेद्विद्वान्सदा पर्वणि पर्वणि ।
धूतपाप्मा जितस्वर्गो ब्रह्मभूयाय गच्छति ॥ १८-५-३५॥
ya idaṃ śrāvayedvidvānsadā parvaṇi parvaṇi |
dhūtapāpmā jitasvargo brahmabhūyāya gacchati || 18-5-35||

MHB 18-5-36

यश्चेदं श्रावयेच्छ्राद्धे ब्राह्मणान्पादमन्ततः ।
अक्षय्यमन्नपानं वै पितॄंस्तस्योपतिष्ठते ॥ १८-५-३६॥
yaścedaṃ śrāvayecchrāddhe brāhmaṇānpādamantataḥ |
akṣayyamannapānaṃ vai pitṝṃstasyopatiṣṭhate || 18-5-36||

MHB 18-5-37

अह्ना यदेनः कुरुते इन्द्रियैर्मनसापि वा ।
महाभारतमाख्याय पश्चात्संध्यां प्रमुच्यते ॥ १८-५-३७॥
ahnā yadenaḥ kurute indriyairmanasāpi vā |
mahābhāratamākhyāya paścātsaṃdhyāṃ pramucyate || 18-5-37||

MHB 18-5-38

धर्मे चार्थे च कामे च मोक्षे च भरतर्षभ ।
यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न तत्क्वचित् ॥ १८-५-३८॥
dharme cārthe ca kāme ca mokṣe ca bharatarṣabha |
yadihāsti tadanyatra yannehāsti na tatkvacit || 18-5-38||

MHB 18-5-39

जयो नामेतिहासोऽयं श्रोतव्यो भूतिमिच्छता ।
राज्ञा राजसुतैश्चापि गर्भिण्या चैव योषिता ॥ १८-५-३९॥
jayo nāmetihāso'yaṃ śrotavyo bhūtimicchatā |
rājñā rājasutaiścāpi garbhiṇyā caiva yoṣitā || 18-5-39||

MHB 18-5-40

स्वर्गकामो लभेत्स्वर्गं जयकामो लभेज्जयम् ।
गर्भिणी लभते पुत्रं कन्यां वा बहुभागिनीम् ॥ १८-५-४०॥
svargakāmo labhetsvargaṃ jayakāmo labhejjayam |
garbhiṇī labhate putraṃ kanyāṃ vā bahubhāginīm || 18-5-40||

MHB 18-5-41

अनागतं त्रिभिर्वर्षैः कृष्णद्वैपायनः प्रभुः ।
संदर्भं भारतस्यास्य कृतवान्धर्मकाम्यया ॥ १८-५-४१॥
anāgataṃ tribhirvarṣaiḥ kṛṣṇadvaipāyanaḥ prabhuḥ |
saṃdarbhaṃ bhāratasyāsya kṛtavāndharmakāmyayā || 18-5-41||

MHB 18-5-42

नारदोऽश्रावयद्देवानसितो देवलः पितॄन् ।
रक्षो यक्षाञ्शुको मर्त्यान्वैशंपायन एव तु ॥ १८-५-४२॥
nārado'śrāvayaddevānasito devalaḥ pitṝn |
rakṣo yakṣāñśuko martyānvaiśaṃpāyana eva tu || 18-5-42||

MHB 18-5-43

इतिहासमिमं पुण्यं महार्थं वेदसंमितम् ।
श्रावयेद्यस्तु वर्णांस्त्रीन्कृत्वा ब्राह्मणमग्रतः ॥ १८-५-४३॥
itihāsamimaṃ puṇyaṃ mahārthaṃ vedasaṃmitam |
śrāvayedyastu varṇāṃstrīnkṛtvā brāhmaṇamagrataḥ || 18-5-43||

MHB 18-5-44

स नरः पापनिर्मुक्तः कीर्तिं प्राप्येह शौनक ।
गच्छेत्परमिकां सिद्धिमत्र मे नास्ति संशयः ॥ १८-५-४४॥
sa naraḥ pāpanirmuktaḥ kīrtiṃ prāpyeha śaunaka |
gacchetparamikāṃ siddhimatra me nāsti saṃśayaḥ || 18-5-44||

MHB 18-5-45

भारताध्ययनात्पुण्यादपि पादमधीयतः ।
श्रद्दधानस्य पूयन्ते सर्वपापान्यशेषतः ॥ १८-५-४५॥
bhāratādhyayanātpuṇyādapi pādamadhīyataḥ |
śraddadhānasya pūyante sarvapāpānyaśeṣataḥ || 18-5-45||

MHB 18-5-46

महर्षिर्भगवान्व्यासः कृत्वेमां संहितां पुरा ।
श्लोकैश्चतुर्भिर्भगवान्पुत्रमध्यापयच्छुकम् ॥ १८-५-४६॥
maharṣirbhagavānvyāsaḥ kṛtvemāṃ saṃhitāṃ purā |
ślokaiścaturbhirbhagavānputramadhyāpayacchukam || 18-5-46||

MHB 18-5-47

मातापितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च ।
संसारेष्वनुभूतानि यान्ति यास्यन्ति चापरे ॥ १८-५-४७॥
mātāpitṛsahasrāṇi putradāraśatāni ca |
saṃsāreṣvanubhūtāni yānti yāsyanti cāpare || 18-5-47||

MHB 18-5-48

हर्षस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च ।
दिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ॥ १८-५-४८॥
harṣasthānasahasrāṇi bhayasthānaśatāni ca |
divase divase mūḍhamāviśanti na paṇḍitam || 18-5-48||

MHB 18-5-49

ऊर्ध्वबाहुर्विरौम्येष न च कश्चिच्छृणोति मे ।
धर्मादर्थश्च कामश्च स किमर्थं न सेव्यते ॥ १८-५-४९॥
ūrdhvabāhurviraumyeṣa na ca kaścicchṛṇoti me |
dharmādarthaśca kāmaśca sa kimarthaṃ na sevyate || 18-5-49||

MHB 18-5-50

न जातु कामान्न भयान्न लोभाद्धर्मं त्यजेज्जीवितस्यापि हेतोः ।
नित्यो धर्मः सुखदुःखे त्वनित्ये जीवो नित्यो हेतुरस्य त्वनित्यः ॥ १८-५-५०॥
na jātu kāmānna bhayānna lobhāddharmaṃ tyajejjīvitasyāpi hetoḥ |
nityo dharmaḥ sukhaduḥkhe tvanitye jīvo nityo heturasya tvanityaḥ || 18-5-50||

MHB 18-5-51

इमां भारतसावित्रीं प्रातरुत्थाय यः पठेत् ।
स भारतफलं प्राप्य परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ १८-५-५१॥
imāṃ bhāratasāvitrīṃ prātarutthāya yaḥ paṭhet |
sa bhārataphalaṃ prāpya paraṃ brahmādhigacchati || 18-5-51||

MHB 18-5-52

यथा समुद्रो भगवान्यथा च हिमवान्गिरिः ।
ख्यातावुभौ रत्ननिधी तथा भारतमुच्यते ॥ १८-५-५२॥
yathā samudro bhagavānyathā ca himavāngiriḥ |
khyātāvubhau ratnanidhī tathā bhāratamucyate || 18-5-52||

MHB 18-5-53

महाभारतमाख्यानं यः पठेत्सुसमाहितः ।
स गच्छेत्परमां सिद्धिमिति मे नास्ति संशयः ॥ १८-५-५३॥
mahābhāratamākhyānaṃ yaḥ paṭhetsusamāhitaḥ |
sa gacchetparamāṃ siddhimiti me nāsti saṃśayaḥ || 18-5-53||

MHB 18-5-54

द्वैपायनोष्ठपुटनिःसृतमप्रमेयं पुण्यं पवित्रमथ पापहरं शिवं च ।
यो भारतं समधिगच्छति वाच्यमानं किं तस्य पुष्करजलैरभिषेचनेन ॥ १८-५-५४॥
dvaipāyanoṣṭhapuṭaniḥsṛtamaprameyaṃ puṇyaṃ pavitramatha pāpaharaṃ śivaṃ ca |
yo bhārataṃ samadhigacchati vācyamānaṃ kiṃ tasya puṣkarajalairabhiṣecanena || 18-5-54||