Mahabharata - Vana Parva
Vana Parva describes the forest exile of the Pandavas after the dice game. It combines pilgrimage, philosophical discussions, legendary narratives, moral reflection, and preparation for future conflict, forming one of the largest and most diverse sections of the Mahabharata.
Editorial Note
Vana Parva is the longest and one of the most reflective sections of the Mahabharata.
After losing their kingdom in Sabha Parva, the Pandavas enter forest exile.
The tone of the narrative changes significantly.
Instead of royal courts and political ceremonies, the story now moves through:
- forests
- hermitages
- pilgrimages
- conversations with sages
- and inner struggles.
This Parva is not only about physical exile - it is about learning, endurance, and transformation.
Structure and Composition
Total Adhyayas: ~299 (Critical Edition alignment)
Narrative Coverage:
- Beginning of the Pandavas’ forest exile
- Encounters with sages and ascetics
- Pilgrimages to sacred places across Bharatavarsha
- Philosophical and moral discussions
- Narration of many ancient legends and sub-stories
- Arjuna’s journey to obtain divine weapons
- Bhima’s adventures in the forest
- Yaksha Prashna episode
- Growing preparation for future war
📌 Textual Note: This edition follows the BORI Critical Edition, a scholarly reconstruction based on extensive manuscript comparison, digitally preserved and maintained through the work of Tokunaga and John Smith.
Major Characters and Roles
- Yudhishthira - embodiment of patience, ethical reflection, and endurance
- Bhima - forceful defender of justice and emotional intensity
- Arjuna - seeker of divine strength and martial preparation
- Draupadi - voice of suffering, dignity, and moral challenge
- Krishna - guiding force appearing at crucial moments
- Various sages - teachers of philosophy, ethics, and ancient history
Thematic Flow
Exile and Loss The Pandavas leave royal life and enter hardship
Pilgrimage and Learning Travel across sacred places becomes a journey of reflection
Stories within Stories Ancient narratives provide moral and philosophical insight
Preparation and Discipline Arjuna acquires divine weapons while the brothers strengthen themselves
Testing of Wisdom Ethical and intellectual challenges shape the Pandavas
Hope amid Hardship The exile becomes a period of growth rather than defeat
Philosophical Significance
Vana Parva deeply explores human suffering and resilience.
Major themes include:
- Endurance during Hardship - strength is tested outside comfort and power
- Pilgrimage and Self-Transformation - travel becomes spiritual education
- Patience and Dharma - ethical action must continue even in suffering
- Knowledge through Storytelling - wisdom is transmitted through narratives
- Preparation before Conflict - inner discipline is necessary before external victory
This Parva shows that exile is not only punishment - it can also become a period of learning and transformation.
Simple Summary (For Easy Understanding)
Vana Parva tells the story of the Pandavas during their forest exile.
After losing everything in the dice game, they live in forests for many years.
During this period:
- they meet sages
- hear ancient stories
- visit holy places
- and prepare mentally and spiritually for the future.
Arjuna travels to obtain divine weapons from the gods.
Bhima faces dangerous beings and protects the family.
Draupadi often questions why good people must suffer.
Yudhishthira tries to remain calm and follow dharma despite difficulties.
One important event is the Yaksha Prashna, where Yudhishthira answers deep philosophical questions and saves his brothers.
This Parva teaches that:
- suffering can become a source of wisdom
- patience is difficult but necessary
- and true strength develops during difficult times.
Important Events in Vana Parva
1. Beginning of Forest Exile
The Pandavas leave their kingdom and begin life in the forest after the gambling defeat.
Many citizens feel sorrow at their departure.
2. Pilgrimage Journeys
The Pandavas travel to many sacred places across the Indian subcontinent.
These journeys connect geography, spirituality, and cultural memory.
3. Arjuna Obtains Divine Weapons
Arjuna performs severe austerities and receives celestial weapons from various deities.
This prepares him for the future war.
4. Stories Told by Sages
Many famous narratives appear in this Parva, including:
- Nala and Damayanti
- Savitri and Satyavan
- Rama-related references
- stories of kings, sages, and cosmic events.
These stories provide moral reflection and emotional depth.
5. Bhima’s Forest Adventures
Bhima encounters powerful beings in the forest and demonstrates physical strength and loyalty to his family.
6. Yaksha Prashna
A mysterious Yaksha questions Yudhishthira with philosophical riddles.
Because of his wisdom and restraint, his brothers are restored to life.
This becomes one of the most celebrated wisdom dialogues in Indian literature.
Historical and Literary Importance
Vana Parva is important because it preserves a vast collection of narratives, ethical discussions, pilgrimage traditions, and philosophical reflections.
It acts almost like a library within the Mahabharata.
The Parva combines:
- epic storytelling
- moral philosophy
- sacred geography
- folklore
- and spiritual inquiry.
Many independent Indian literary traditions later developed from stories preserved inside this Parva.
Source Note: This presentation follows the Mahabharata Critical Edition prepared at the Bhandarkar Oriental Research Institute (BORI), based on systematic manuscript comparison. The digital text lineage originates from Prof. Tokunaga and has been maintained and updated by Prof. John Smith.
Reading Mode - Change for details
Original Texts
Adhyaya: 1/299 (43)
MHB 3-1-1
जनमेजय उवाच ।
एवं द्यूतजिताः पार्थाः कोपिताश्च दुरात्मभिः ।
धार्तराष्ट्रैः सहामात्यैर्निकृत्या द्विजसत्तम ॥ ३-१-१॥
janamejaya uvāca |
evaṃ dyūtajitāḥ pārthāḥ kopitāśca durātmabhiḥ |
dhārtarāṣṭraiḥ sahāmātyairnikṛtyā dvijasattama || 3-1-1||
MHB 3-1-2
श्राविताः परुषा वाचः सृजद्भिर्वैरमुत्तमम् ।
किमकुर्वन्त कौरव्या मम पूर्वपितामहाः ॥ ३-१-२॥
śrāvitāḥ paruṣā vācaḥ sṛjadbhirvairamuttamam |
kimakurvanta kauravyā mama pūrvapitāmahāḥ || 3-1-2||
MHB 3-1-3
कथं चैश्वर्यविभ्रष्टाः सहसा दुःखमेयुषः ।
वने विजह्रिरे पार्थाः शक्रप्रतिमतेजसः ॥ ३-१-३॥
kathaṃ caiśvaryavibhraṣṭāḥ sahasā duḥkhameyuṣaḥ |
vane vijahrire pārthāḥ śakrapratimatejasaḥ || 3-1-3||
MHB 3-1-4
के चैनानन्ववर्तन्त प्राप्तान्व्यसनमुत्तमम् ।
किमाहाराः किमाचाराः क्व च वासो महात्मनाम् ॥ ३-१-४॥
ke cainānanvavartanta prāptānvyasanamuttamam |
kimāhārāḥ kimācārāḥ kva ca vāso mahātmanām || 3-1-4||
MHB 3-1-5
कथं द्वादश वर्षाणि वने तेषां महात्मनाम् ।
व्यतीयुर्ब्राह्मणश्रेष्ठ शूराणामरिघातिनाम् ॥ ३-१-५॥
kathaṃ dvādaśa varṣāṇi vane teṣāṃ mahātmanām |
vyatīyurbrāhmaṇaśreṣṭha śūrāṇāmarighātinām || 3-1-5||
MHB 3-1-6
कथं च राजपुत्री सा प्रवरा सर्वयोषिताम् ।
पतिव्रता महाभागा सततं सत्यवादिनी ।
वनवासमदुःखार्हा दारुणं प्रत्यपद्यत ॥ ३-१-६॥
kathaṃ ca rājaputrī sā pravarā sarvayoṣitām |
pativratā mahābhāgā satataṃ satyavādinī |
vanavāsamaduḥkhārhā dāruṇaṃ pratyapadyata || 3-1-6||
MHB 3-1-7
एतदाचक्ष्व मे सर्वं विस्तरेण तपोधन ।
श्रोतुमिच्छामि चरितं भूरिद्रविणतेजसाम् ।
कथ्यमानं त्वया विप्र परं कौतूहलं हि मे ॥ ३-१-७॥
etadācakṣva me sarvaṃ vistareṇa tapodhana |
śrotumicchāmi caritaṃ bhūridraviṇatejasām |
kathyamānaṃ tvayā vipra paraṃ kautūhalaṃ hi me || 3-1-7||
MHB 3-1-8
वैशंपायन उवाच ।
एवं द्यूतजिताः पार्थाः कोपिताश्च दुरात्मभिः ।
धार्तराष्ट्रैः सहामात्यैर्निर्ययुर्गजसाह्वयात् ॥ ३-१-८॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evaṃ dyūtajitāḥ pārthāḥ kopitāśca durātmabhiḥ |
dhārtarāṣṭraiḥ sahāmātyairniryayurgajasāhvayāt || 3-1-8||
MHB 3-1-9
वर्धमानपुरद्वारेणाभिनिष्क्रम्य ते तदा ।
उदङ्मुखाः शस्त्रभृतः प्रययुः सह कृष्णया ॥ ३-१-९॥
vardhamānapuradvāreṇābhiniṣkramya te tadā |
udaṅmukhāḥ śastrabhṛtaḥ prayayuḥ saha kṛṣṇayā || 3-1-9||
MHB 3-1-10
इन्द्रसेनादयश्चैनान्भृत्याः परिचतुर्दश ।
रथैरनुययुः शीघ्रैः स्त्रिय आदाय सर्वशः ॥ ३-१-१०॥
indrasenādayaścainānbhṛtyāḥ paricaturdaśa |
rathairanuyayuḥ śīghraiḥ striya ādāya sarvaśaḥ || 3-1-10||
MHB 3-1-11
व्रजतस्तान्विदित्वा तु पौराः शोकाभिपीडिताः ।
गर्हयन्तोऽसकृद्भीष्मविदुरद्रोणगौतमान् ।
ऊचुर्विगतसंत्रासाः समागम्य परस्परम् ॥ ३-१-११॥
vrajatastānviditvā tu paurāḥ śokābhipīḍitāḥ |
garhayanto'sakṛdbhīṣmaviduradroṇagautamān |
ūcurvigatasaṃtrāsāḥ samāgamya parasparam || 3-1-11||
MHB 3-1-12
नेदमस्ति कुलं सर्वं न वयं न च नो गृहाः ।
यत्र दुर्योधनः पापः सौबलेयेन पालितः ।
कर्णदुःशासनाभ्यां च राज्यमेतच्चिकीर्षति ॥ ३-१-१२॥
nedamasti kulaṃ sarvaṃ na vayaṃ na ca no gṛhāḥ |
yatra duryodhanaḥ pāpaḥ saubaleyena pālitaḥ |
karṇaduḥśāsanābhyāṃ ca rājyametaccikīrṣati || 3-1-12||
MHB 3-1-13
नो चेत्कुलं न चाचारो न धर्मोऽर्थः कुतः सुखम् ।
यत्र पापसहायोऽयं पापो राज्यं बुभूषते ॥ ३-१-१३॥
no cetkulaṃ na cācāro na dharmo'rthaḥ kutaḥ sukham |
yatra pāpasahāyo'yaṃ pāpo rājyaṃ bubhūṣate || 3-1-13||
MHB 3-1-14
दुर्योधनो गुरुद्वेषी त्यक्ताचारसुहृज्जनः ।
अर्थलुब्धोऽभिमानी च नीचः प्रकृतिनिर्घृणः ॥ ३-१-१४॥
duryodhano gurudveṣī tyaktācārasuhṛjjanaḥ |
arthalubdho'bhimānī ca nīcaḥ prakṛtinirghṛṇaḥ || 3-1-14||
MHB 3-1-15
नेयमस्ति मही कृत्स्ना यत्र दुर्योधनो नृपः ।
साधु गच्छामहे सर्वे यत्र गच्छन्ति पाण्डवाः ॥ ३-१-१५॥
neyamasti mahī kṛtsnā yatra duryodhano nṛpaḥ |
sādhu gacchāmahe sarve yatra gacchanti pāṇḍavāḥ || 3-1-15||
MHB 3-1-16
सानुक्रोशा महात्मानो विजितेन्द्रियशत्रवः ।
ह्रीमन्तः कीर्तिमन्तश्च धर्माचारपरायणाः ॥ ३-१-१६॥
sānukrośā mahātmāno vijitendriyaśatravaḥ |
hrīmantaḥ kīrtimantaśca dharmācāraparāyaṇāḥ || 3-1-16||
MHB 3-1-17
एवमुक्त्वानुजग्मुस्तान्पाण्डवांस्ते समेत्य च ।
ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे तान्कुन्तीमाद्रिनन्दनान् ॥ ३-१-१७॥
evamuktvānujagmustānpāṇḍavāṃste sametya ca |
ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve tānkuntīmādrinandanān || 3-1-17||
MHB 3-1-18
क्व गमिष्यथ भद्रं वस्त्यक्त्वास्मान्दुःखभागिनः ।
वयमप्यनुयास्यामो यत्र यूयं गमिष्यथ ॥ ३-१-१८॥
kva gamiṣyatha bhadraṃ vastyaktvāsmānduḥkhabhāginaḥ |
vayamapyanuyāsyāmo yatra yūyaṃ gamiṣyatha || 3-1-18||
MHB 3-1-19
अधर्मेण जिताञ्श्रुत्वा युष्मांस्त्यक्तघृणैः परैः ।
उद्विग्नाः स्म भृशं सर्वे नास्मान्हातुमिहार्हथ ॥ ३-१-१९॥
adharmeṇa jitāñśrutvā yuṣmāṃstyaktaghṛṇaiḥ paraiḥ |
udvignāḥ sma bhṛśaṃ sarve nāsmānhātumihārhatha || 3-1-19||
MHB 3-1-20
भक्तानुरक्ताः सुहृदः सदा प्रियहिते रतान् ।
कुराजाधिष्ठिते राज्ये न विनश्येम सर्वशः ॥ ३-१-२०॥
bhaktānuraktāḥ suhṛdaḥ sadā priyahite ratān |
kurājādhiṣṭhite rājye na vinaśyema sarvaśaḥ || 3-1-20||
MHB 3-1-21
श्रूयतां चाभिधास्यामो गुणदोषान्नरर्षभाः ।
शुभाशुभाधिवासेन संसर्गं कुरुते यथा ॥ ३-१-२१॥
śrūyatāṃ cābhidhāsyāmo guṇadoṣānnararṣabhāḥ |
śubhāśubhādhivāsena saṃsargaṃ kurute yathā || 3-1-21||
MHB 3-1-22
वस्त्रमापस्तिलान्भूमिं गन्धो वासयते यथा ।
पुष्पाणामधिवासेन तथा संसर्गजा गुणाः ॥ ३-१-२२॥
vastramāpastilānbhūmiṃ gandho vāsayate yathā |
puṣpāṇāmadhivāsena tathā saṃsargajā guṇāḥ || 3-1-22||
MHB 3-1-23
मोहजालस्य योनिर्हि मूढैरेव समागमः ।
अहन्यहनि धर्मस्य योनिः साधुसमागमः ॥ ३-१-२३॥
mohajālasya yonirhi mūḍhaireva samāgamaḥ |
ahanyahani dharmasya yoniḥ sādhusamāgamaḥ || 3-1-23||
MHB 3-1-24
तस्मात्प्राज्ञैश्च वृद्धैश्च सुस्वभावैस्तपस्विभिः ।
सद्भिश्च सह संसर्गः कार्यः शमपरायणैः ॥ ३-१-२४॥
tasmātprājñaiśca vṛddhaiśca susvabhāvaistapasvibhiḥ |
sadbhiśca saha saṃsargaḥ kāryaḥ śamaparāyaṇaiḥ || 3-1-24||
MHB 3-1-25
येषां त्रीण्यवदातानि योनिर्विद्या च कर्म च ।
तान्सेवेत्तैः समास्या हि शास्त्रेभ्योऽपि गरीयसी ॥ ३-१-२५॥
yeṣāṃ trīṇyavadātāni yonirvidyā ca karma ca |
tānsevettaiḥ samāsyā hi śāstrebhyo'pi garīyasī || 3-1-25||
MHB 3-1-26
निरारम्भा ह्यपि वयं पुण्यशीलेषु साधुषु ।
पुण्यमेवाप्नुयामेह पापं पापोपसेवनात् ॥ ३-१-२६॥
nirārambhā hyapi vayaṃ puṇyaśīleṣu sādhuṣu |
puṇyamevāpnuyāmeha pāpaṃ pāpopasevanāt || 3-1-26||
MHB 3-1-27
असतां दर्शनात्स्पर्शात्संजल्पनसहासनात् ।
धर्माचाराः प्रहीयन्ते न च सिध्यन्ति मानवाः ॥ ३-१-२७॥
asatāṃ darśanātsparśātsaṃjalpanasahāsanāt |
dharmācārāḥ prahīyante na ca sidhyanti mānavāḥ || 3-1-27||
MHB 3-1-28
बुद्धिश्च हीयते पुंसां नीचैः सह समागमात् ।
मध्यमैर्मध्यतां याति श्रेष्ठतां याति चोत्तमैः ॥ ३-१-२८॥
buddhiśca hīyate puṃsāṃ nīcaiḥ saha samāgamāt |
madhyamairmadhyatāṃ yāti śreṣṭhatāṃ yāti cottamaiḥ || 3-1-28||
MHB 3-1-29
ये गुणाः कीर्तिता लोके धर्मकामार्थसंभवाः ।
लोकाचारात्मसंभूता वेदोक्ताः शिष्टसंमताः ॥ ३-१-२९॥
ye guṇāḥ kīrtitā loke dharmakāmārthasaṃbhavāḥ |
lokācārātmasaṃbhūtā vedoktāḥ śiṣṭasaṃmatāḥ || 3-1-29||
MHB 3-1-30
ते युष्मासु समस्ताश्च व्यस्ताश्चैवेह सद्गुणाः ।
इच्छामो गुणवन्मध्ये वस्तुं श्रेयोऽभिकाङ्क्षिणः ॥ ३-१-३०॥
te yuṣmāsu samastāśca vyastāścaiveha sadguṇāḥ |
icchāmo guṇavanmadhye vastuṃ śreyo'bhikāṅkṣiṇaḥ || 3-1-30||
MHB 3-1-31
युधिष्ठिर उवाच ।
धन्या वयं यदस्माकं स्नेहकारुण्ययन्त्रिताः ।
असतोऽपि गुणानाहुर्ब्राह्मणप्रमुखाः प्रजाः ॥ ३-१-३१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
dhanyā vayaṃ yadasmākaṃ snehakāruṇyayantritāḥ |
asato'pi guṇānāhurbrāhmaṇapramukhāḥ prajāḥ || 3-1-31||
MHB 3-1-32
तदहं भ्रातृसहितः सर्वान्विज्ञापयामि वः ।
नान्यथा तद्धि कर्तव्यमस्मत्स्नेहानुकम्पया ॥ ३-१-३२॥
tadahaṃ bhrātṛsahitaḥ sarvānvijñāpayāmi vaḥ |
nānyathā taddhi kartavyamasmatsnehānukampayā || 3-1-32||
MHB 3-1-33
भीष्मः पितामहो राजा विदुरो जननी च मे ।
सुहृज्जनश्च प्रायो मे नगरे नागसाह्वये ॥ ३-१-३३॥
bhīṣmaḥ pitāmaho rājā viduro jananī ca me |
suhṛjjanaśca prāyo me nagare nāgasāhvaye || 3-1-33||
MHB 3-1-34
ते त्वस्मद्धितकामार्थं पालनीयाः प्रयत्नतः ।
युष्माभिः सहितैः सर्वैः शोकसंतापविह्वलाः ॥ ३-१-३४॥
te tvasmaddhitakāmārthaṃ pālanīyāḥ prayatnataḥ |
yuṣmābhiḥ sahitaiḥ sarvaiḥ śokasaṃtāpavihvalāḥ || 3-1-34||
MHB 3-1-35
निवर्ततागता दूरं समागमनशापिताः ।
स्वजने न्यासभूते मे कार्या स्नेहान्विता मतिः ॥ ३-१-३५॥
nivartatāgatā dūraṃ samāgamanaśāpitāḥ |
svajane nyāsabhūte me kāryā snehānvitā matiḥ || 3-1-35||
MHB 3-1-36
एतद्धि मम कार्याणां परमं हृदि संस्थितम् ।
सुकृतानेन मे तुष्टिः सत्कारश्च भविष्यति ॥ ३-१-३६॥
etaddhi mama kāryāṇāṃ paramaṃ hṛdi saṃsthitam |
sukṛtānena me tuṣṭiḥ satkāraśca bhaviṣyati || 3-1-36||
MHB 3-1-37
वैशंपायन उवाच ।
तथानुमन्त्रितास्तेन धर्मराजेन ताः प्रजाः ।
चक्रुरार्तस्वरं घोरं हा राजन्निति दुःखिताः ॥ ३-१-३७॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tathānumantritāstena dharmarājena tāḥ prajāḥ |
cakrurārtasvaraṃ ghoraṃ hā rājanniti duḥkhitāḥ || 3-1-37||
MHB 3-1-38
गुणान्पार्थस्य संस्मृत्य दुःखार्ताः परमातुराः ।
अकामाः संन्यवर्तन्त समागम्याथ पाण्डवान् ॥ ३-१-३८॥
guṇānpārthasya saṃsmṛtya duḥkhārtāḥ paramāturāḥ |
akāmāḥ saṃnyavartanta samāgamyātha pāṇḍavān || 3-1-38||
MHB 3-1-39
निवृत्तेषु तु पौरेषु रथानास्थाय पाण्डवाः ।
प्रजग्मुर्जाह्नवीतीरे प्रमाणाख्यं महावटम् ॥ ३-१-३९॥
nivṛtteṣu tu paureṣu rathānāsthāya pāṇḍavāḥ |
prajagmurjāhnavītīre pramāṇākhyaṃ mahāvaṭam || 3-1-39||
MHB 3-1-40
तं ते दिवसशेषेण वटं गत्वा तु पाण्डवाः ।
ऊषुस्तां रजनीं वीराः संस्पृश्य सलिलं शुचि ।
उदकेनैव तां रात्रिमूषुस्ते दुःखकर्शिताः ॥ ३-१-४०॥
taṃ te divasaśeṣeṇa vaṭaṃ gatvā tu pāṇḍavāḥ |
ūṣustāṃ rajanīṃ vīrāḥ saṃspṛśya salilaṃ śuci |
udakenaiva tāṃ rātrimūṣuste duḥkhakarśitāḥ || 3-1-40||
MHB 3-1-41
अनुजग्मुश्च तत्रैतान्स्नेहात्केचिद्द्विजातयः ।
साग्नयोऽनग्नयश्चैव सशिष्यगणबान्धवाः ।
स तैः परिवृतो राजा शुशुभे ब्रह्मवादिभिः ॥ ३-१-४१॥
anujagmuśca tatraitānsnehātkeciddvijātayaḥ |
sāgnayo'nagnayaścaiva saśiṣyagaṇabāndhavāḥ |
sa taiḥ parivṛto rājā śuśubhe brahmavādibhiḥ || 3-1-41||
MHB 3-1-42
तेषां प्रादुष्कृताग्नीनां मुहूर्ते रम्यदारुणे ।
ब्रह्मघोषपुरस्कारः संजल्पः समजायत ॥ ३-१-४२॥
teṣāṃ prāduṣkṛtāgnīnāṃ muhūrte ramyadāruṇe |
brahmaghoṣapuraskāraḥ saṃjalpaḥ samajāyata || 3-1-42||
MHB 3-1-43
राजानं तु कुरुश्रेष्ठं ते हंसमधुरस्वराः ।
आश्वासयन्तो विप्राग्र्याः क्षपां सर्वां व्यनोदयन् ॥ ३-१-४३॥
rājānaṃ tu kuruśreṣṭhaṃ te haṃsamadhurasvarāḥ |
āśvāsayanto viprāgryāḥ kṣapāṃ sarvāṃ vyanodayan || 3-1-43||
Adhyaya: 2/299 (79)
MHB 3-2-1
वैशंपायन उवाच ।
प्रभातायां तु शर्वर्यां तेषामक्लिष्टकर्मणाम् ।
वनं यियासतां विप्रास्तस्थुर्भिक्षाभुजोऽग्रतः ।
तानुवाच ततो राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ ३-२-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ teṣāmakliṣṭakarmaṇām |
vanaṃ yiyāsatāṃ viprāstasthurbhikṣābhujo'grataḥ |
tānuvāca tato rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ || 3-2-1||
MHB 3-2-2
वयं हि हृतसर्वस्वा हृतराज्या हृतश्रियः ।
फलमूलामिषाहारा वनं यास्याम दुःखिताः ॥ ३-२-२॥
vayaṃ hi hṛtasarvasvā hṛtarājyā hṛtaśriyaḥ |
phalamūlāmiṣāhārā vanaṃ yāsyāma duḥkhitāḥ || 3-2-2||
MHB 3-2-3
वनं च दोषबहुलं बहुव्यालसरीसृपम् ।
परिक्लेशश्च वो मन्ये ध्रुवं तत्र भविष्यति ॥ ३-२-३॥
vanaṃ ca doṣabahulaṃ bahuvyālasarīsṛpam |
parikleśaśca vo manye dhruvaṃ tatra bhaviṣyati || 3-2-3||
MHB 3-2-4
ब्राह्मणानां परिक्लेशो दैवतान्यपि सादयेत् ।
किं पुनर्मामितो विप्रा निवर्तध्वं यथेष्टतः ॥ ३-२-४॥
brāhmaṇānāṃ parikleśo daivatānyapi sādayet |
kiṃ punarmāmito viprā nivartadhvaṃ yatheṣṭataḥ || 3-2-4||
MHB 3-2-5
ब्राह्मणा ऊचुः ।
गतिर्या भवतां राजंस्तां वयं गन्तुमुद्यताः ।
नार्हथास्मान्परित्यक्तुं भक्तान्सद्धर्मदर्शिनः ॥ ३-२-५॥
brāhmaṇā ūcuḥ |
gatiryā bhavatāṃ rājaṃstāṃ vayaṃ gantumudyatāḥ |
nārhathāsmānparityaktuṃ bhaktānsaddharmadarśinaḥ || 3-2-5||
MHB 3-2-6
अनुकम्पां हि भक्तेषु दैवतान्यपि कुर्वते ।
विशेषतो ब्राह्मणेषु सदाचारावलम्बिषु ॥ ३-२-६॥
anukampāṃ hi bhakteṣu daivatānyapi kurvate |
viśeṣato brāhmaṇeṣu sadācārāvalambiṣu || 3-2-6||
MHB 3-2-7
युधिष्ठिर उवाच ।
ममापि परमा भक्तिर्ब्राह्मणेषु सदा द्विजाः ।
सहायविपरिभ्रंशस्त्वयं सादयतीव माम् ॥ ३-२-७॥
yudhiṣṭhira uvāca |
mamāpi paramā bhaktirbrāhmaṇeṣu sadā dvijāḥ |
sahāyaviparibhraṃśastvayaṃ sādayatīva mām || 3-2-7||
MHB 3-2-8
आहरेयुर्हि मे येऽपि फलमूलमृगांस्तथा ।
त इमे शोकजैर्दुःखैर्भ्रातरो मे विमोहिताः ॥ ३-२-८॥
āhareyurhi me ye'pi phalamūlamṛgāṃstathā |
ta ime śokajairduḥkhairbhrātaro me vimohitāḥ || 3-2-8||
MHB 3-2-9
द्रौपद्या विप्रकर्षेण राज्यापहरणेन च ।
दुःखान्वितानिमान्क्लेशैर्नाहं योक्तुमिहोत्सहे ॥ ३-२-९॥
draupadyā viprakarṣeṇa rājyāpaharaṇena ca |
duḥkhānvitānimānkleśairnāhaṃ yoktumihotsahe || 3-2-9||
MHB 3-2-10
ब्राह्मणा ऊचुः ।
अस्मत्पोषणजा चिन्ता मा भूत्ते हृदि पार्थिव ।
स्वयमाहृत्य वन्यानि अनुयास्यामहे वयम् ॥ ३-२-१०॥
brāhmaṇā ūcuḥ |
asmatpoṣaṇajā cintā mā bhūtte hṛdi pārthiva |
svayamāhṛtya vanyāni anuyāsyāmahe vayam || 3-2-10||
MHB 3-2-11
अनुध्यानेन जप्येन विधास्यामः शिवं तव ।
कथाभिश्चानुकूलाभिः सह रंस्यामहे वने ॥ ३-२-११॥
anudhyānena japyena vidhāsyāmaḥ śivaṃ tava |
kathābhiścānukūlābhiḥ saha raṃsyāmahe vane || 3-2-11||
MHB 3-2-12
युधिष्ठिर उवाच ।
एवमेतन्न संदेहो रमेयं ब्राह्मणैः सह ।
न्यूनभावात्तु पश्यामि प्रत्यादेशमिवात्मनः ॥ ३-२-१२॥
yudhiṣṭhira uvāca |
evametanna saṃdeho rameyaṃ brāhmaṇaiḥ saha |
nyūnabhāvāttu paśyāmi pratyādeśamivātmanaḥ || 3-2-12||
MHB 3-2-13
कथं द्रक्ष्यामि वः सर्वान्स्वयमाहृतभोजनान् ।
मद्भक्त्या क्लिश्यतोऽनर्हान्धिक्पापान्धृतराष्ट्रजान् ॥ ३-२-१३॥
kathaṃ drakṣyāmi vaḥ sarvānsvayamāhṛtabhojanān |
madbhaktyā kliśyato'narhāndhikpāpāndhṛtarāṣṭrajān || 3-2-13||
MHB 3-2-14
वैशंपायन उवाच ।
इत्युक्त्वा स नृपः शोचन्निषसाद महीतले ।
तमध्यात्मरतिर्विद्वाञ्शौनको नाम वै द्विजः ।
योगे सांख्ये च कुशलो राजानमिदमब्रवीत् ॥ ३-२-१४॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
ityuktvā sa nṛpaḥ śocanniṣasāda mahītale |
tamadhyātmaratirvidvāñśaunako nāma vai dvijaḥ |
yoge sāṃkhye ca kuśalo rājānamidamabravīt || 3-2-14||
MHB 3-2-15
शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च ।
दिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ॥ ३-२-१५॥
śokasthānasahasrāṇi bhayasthānaśatāni ca |
divase divase mūḍhamāviśanti na paṇḍitam || 3-2-15||
MHB 3-2-16
न हि ज्ञानविरुद्धेषु बहुदोषेषु कर्मसु ।
श्रेयोघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः ॥ ३-२-१६॥
na hi jñānaviruddheṣu bahudoṣeṣu karmasu |
śreyoghātiṣu sajjante buddhimanto bhavadvidhāḥ || 3-2-16||
MHB 3-2-17
अष्टाङ्गां बुद्धिमाहुर्यां सर्वाश्रेयोविघातिनीम् ।
श्रुतिस्मृतिसमायुक्तां सा राजंस्त्वय्यवस्थिता ॥ ३-२-१७॥
aṣṭāṅgāṃ buddhimāhuryāṃ sarvāśreyovighātinīm |
śrutismṛtisamāyuktāṃ sā rājaṃstvayyavasthitā || 3-2-17||
MHB 3-2-18
अर्थकृच्छ्रेषु दुर्गेषु व्यापत्सु स्वजनस्य च ।
शारीरमानसैर्दुःखैर्न सीदन्ति भवद्विधाः ॥ ३-२-१८॥
arthakṛcchreṣu durgeṣu vyāpatsu svajanasya ca |
śārīramānasairduḥkhairna sīdanti bhavadvidhāḥ || 3-2-18||
MHB 3-2-19
श्रूयतां चाभिधास्यामि जनकेन यथा पुरा ।
आत्मव्यवस्थानकरा गीताः श्लोका महात्मना ॥ ३-२-१९॥
śrūyatāṃ cābhidhāsyāmi janakena yathā purā |
ātmavyavasthānakarā gītāḥ ślokā mahātmanā || 3-2-19||
MHB 3-2-20
मनोदेहसमुत्थाभ्यां दुःखाभ्यामर्दितं जगत् ।
तयोर्व्याससमासाभ्यां शमोपायमिमं शृणु ॥ ३-२-२०॥
manodehasamutthābhyāṃ duḥkhābhyāmarditaṃ jagat |
tayorvyāsasamāsābhyāṃ śamopāyamimaṃ śṛṇu || 3-2-20||
MHB 3-2-21
व्याधेरनिष्टसंस्पर्शाच्छ्रमादिष्टविवर्जनात् ।
दुःखं चतुर्भिः शारीरं कारणैः संप्रवर्तते ॥ ३-२-२१॥
vyādheraniṣṭasaṃsparśācchramādiṣṭavivarjanāt |
duḥkhaṃ caturbhiḥ śārīraṃ kāraṇaiḥ saṃpravartate || 3-2-21||
MHB 3-2-22
तदाशुप्रतिकाराच्च सततं चाविचिन्तनात् ।
आधिव्याधिप्रशमनं क्रियायोगद्वयेन तु ॥ ३-२-२२॥
tadāśupratikārācca satataṃ cāvicintanāt |
ādhivyādhipraśamanaṃ kriyāyogadvayena tu || 3-2-22||
MHB 3-2-23
मतिमन्तो ह्यतो वैद्याः शमं प्रागेव कुर्वते ।
मानसस्य प्रियाख्यानैः संभोगोपनयैर्नृणाम् ॥ ३-२-२३॥
matimanto hyato vaidyāḥ śamaṃ prāgeva kurvate |
mānasasya priyākhyānaiḥ saṃbhogopanayairnṛṇām || 3-2-23||
MHB 3-2-24
मानसेन हि दुःखेन शरीरमुपतप्यते ।
अयःपिण्डेन तप्तेन कुम्भसंस्थमिवोदकम् ॥ ३-२-२४॥
mānasena hi duḥkhena śarīramupatapyate |
ayaḥpiṇḍena taptena kumbhasaṃsthamivodakam || 3-2-24||
MHB 3-2-25
मानसं शमयेत्तस्माज्ज्ञानेनाग्निमिवाम्बुना ।
प्रशान्ते मानसे दुःखे शारीरमुपशाम्यति ॥ ३-२-२५॥
mānasaṃ śamayettasmājjñānenāgnimivāmbunā |
praśānte mānase duḥkhe śārīramupaśāmyati || 3-2-25||
MHB 3-2-26
मनसो दुःखमूलं तु स्नेह इत्युपलभ्यते ।
स्नेहात्तु सज्जते जन्तुर्दुःखयोगमुपैति च ॥ ३-२-२६॥
manaso duḥkhamūlaṃ tu sneha ityupalabhyate |
snehāttu sajjate janturduḥkhayogamupaiti ca || 3-2-26||
MHB 3-2-27
स्नेहमूलानि दुःखानि स्नेहजानि भयानि च ।
शोकहर्षौ तथायासः सर्वं स्नेहात्प्रवर्तते ॥ ३-२-२७॥
snehamūlāni duḥkhāni snehajāni bhayāni ca |
śokaharṣau tathāyāsaḥ sarvaṃ snehātpravartate || 3-2-27||
MHB 3-2-28
स्नेहात्करणरागश्च प्रजज्ञे वैषयस्तथा ।
अश्रेयस्कावुभावेतौ पूर्वस्तत्र गुरुः स्मृतः ॥ ३-२-२८॥
snehātkaraṇarāgaśca prajajñe vaiṣayastathā |
aśreyaskāvubhāvetau pūrvastatra guruḥ smṛtaḥ || 3-2-28||
MHB 3-2-29
कोटराग्निर्यथाशेषं समूलं पादपं दहेत् ।
धर्मार्थिनं तथाल्पोऽपि रागदोषो विनाशयेत् ॥ ३-२-२९॥
koṭarāgniryathāśeṣaṃ samūlaṃ pādapaṃ dahet |
dharmārthinaṃ tathālpo'pi rāgadoṣo vināśayet || 3-2-29||
MHB 3-2-30
विप्रयोगे न तु त्यागी दोषदर्शी समागमात् ।
विरागं भजते जन्तुर्निर्वैरो निष्परिग्रहः ॥ ३-२-३०॥
viprayoge na tu tyāgī doṣadarśī samāgamāt |
virāgaṃ bhajate janturnirvairo niṣparigrahaḥ || 3-2-30||
MHB 3-2-31
तस्मात्स्नेहं स्वपक्षेभ्यो मित्रेभ्यो धनसंचयात् ।
स्वशरीरसमुत्थं तु ज्ञानेन विनिवर्तयेत् ॥ ३-२-३१॥
tasmātsnehaṃ svapakṣebhyo mitrebhyo dhanasaṃcayāt |
svaśarīrasamutthaṃ tu jñānena vinivartayet || 3-2-31||
MHB 3-2-32
ज्ञानान्वितेषु मुख्येषु शास्त्रज्ञेषु कृतात्मसु ।
न तेषु सज्जते स्नेहः पद्मपत्रेष्विवोदकम् ॥ ३-२-३२॥
jñānānviteṣu mukhyeṣu śāstrajñeṣu kṛtātmasu |
na teṣu sajjate snehaḥ padmapatreṣvivodakam || 3-2-32||
MHB 3-2-33
रागाभिभूतः पुरुषः कामेन परिकृष्यते ।
इच्छा संजायते तस्य ततस्तृष्णा प्रवर्तते ॥ ३-२-३३॥
rāgābhibhūtaḥ puruṣaḥ kāmena parikṛṣyate |
icchā saṃjāyate tasya tatastṛṣṇā pravartate || 3-2-33||
MHB 3-2-34
तृष्णा हि सर्वपापिष्ठा नित्योद्वेगकरी नृणाम् ।
अधर्मबहुला चैव घोरा पापानुबन्धिनी ॥ ३-२-३४॥
tṛṣṇā hi sarvapāpiṣṭhā nityodvegakarī nṛṇām |
adharmabahulā caiva ghorā pāpānubandhinī || 3-2-34||
MHB 3-2-35
या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः ।
योऽसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम् ॥ ३-२-३५॥
yā dustyajā durmatibhiryā na jīryati jīryataḥ |
yo'sau prāṇāntiko rogastāṃ tṛṣṇāṃ tyajataḥ sukham || 3-2-35||
MHB 3-2-36
अनाद्यन्ता तु सा तृष्णा अन्तर्देहगता नृणाम् ।
विनाशयति संभूता अयोनिज इवानलः ॥ ३-२-३६॥
anādyantā tu sā tṛṣṇā antardehagatā nṛṇām |
vināśayati saṃbhūtā ayonija ivānalaḥ || 3-2-36||
MHB 3-2-37
यथैधः स्वसमुत्थेन वह्निना नाशमृच्छति ।
तथाकृतात्मा लोभेन सहजेन विनश्यति ॥ ३-२-३७॥
yathaidhaḥ svasamutthena vahninā nāśamṛcchati |
tathākṛtātmā lobhena sahajena vinaśyati || 3-2-37||
MHB 3-2-38
राजतः सलिलादग्नेश्चोरतः स्वजनादपि ।
भयमर्थवतां नित्यं मृत्योः प्राणभृतामिव ॥ ३-२-३८॥
rājataḥ salilādagneścorataḥ svajanādapi |
bhayamarthavatāṃ nityaṃ mṛtyoḥ prāṇabhṛtāmiva || 3-2-38||
MHB 3-2-39
यथा ह्यामिषमाकाशे पक्षिभिः श्वापदैर्भुवि ।
भक्ष्यते सलिले मत्स्यैस्तथा सर्वेण वित्तवान् ॥ ३-२-३९॥
yathā hyāmiṣamākāśe pakṣibhiḥ śvāpadairbhuvi |
bhakṣyate salile matsyaistathā sarveṇa vittavān || 3-2-39||
MHB 3-2-40
अर्थ एव हि केषांचिदनर्थो भविता नृणाम् ।
अर्थश्रेयसि चासक्तो न श्रेयो विन्दते नरः ।
तस्मादर्थागमाः सर्वे मनोमोहविवर्धनाः ॥ ३-२-४०॥
artha eva hi keṣāṃcidanartho bhavitā nṛṇām |
arthaśreyasi cāsakto na śreyo vindate naraḥ |
tasmādarthāgamāḥ sarve manomohavivardhanāḥ || 3-2-40||
MHB 3-2-41
कार्पण्यं दर्पमानौ च भयमुद्वेग एव च ।
अर्थजानि विदुः प्राज्ञा दुःखान्येतानि देहिनाम् ॥ ३-२-४१॥
kārpaṇyaṃ darpamānau ca bhayamudvega eva ca |
arthajāni viduḥ prājñā duḥkhānyetāni dehinām || 3-2-41||
MHB 3-2-42
अर्थस्योपार्जने दुःखं पालने च क्षये तथा ।
नाशे दुःखं व्यये दुःखं घ्नन्ति चैवार्थकारणात् ॥ ३-२-४२॥
arthasyopārjane duḥkhaṃ pālane ca kṣaye tathā |
nāśe duḥkhaṃ vyaye duḥkhaṃ ghnanti caivārthakāraṇāt || 3-2-42||
MHB 3-2-43
अर्था दुःखं परित्यक्तुं पालिताश्चापि तेऽसुखाः ।
दुःखेन चाधिगम्यन्ते तेषां नाशं न चिन्तयेत् ॥ ३-२-४३॥
arthā duḥkhaṃ parityaktuṃ pālitāścāpi te'sukhāḥ |
duḥkhena cādhigamyante teṣāṃ nāśaṃ na cintayet || 3-2-43||
MHB 3-2-44
असंतोषपरा मूढाः संतोषं यान्ति पण्डिताः ।
अन्तो नास्ति पिपासायाः संतोषः परमं सुखम् ॥ ३-२-४४॥
asaṃtoṣaparā mūḍhāḥ saṃtoṣaṃ yānti paṇḍitāḥ |
anto nāsti pipāsāyāḥ saṃtoṣaḥ paramaṃ sukham || 3-2-44||
MHB 3-2-45
तस्मात्संतोषमेवेह धनं पश्यन्ति पण्डिताः ।
अनित्यं यौवनं रूपं जीवितं द्रव्यसंचयः ।
ऐश्वर्यं प्रियसंवासो गृध्येदेषु न पण्डितः ॥ ३-२-४५॥
tasmātsaṃtoṣameveha dhanaṃ paśyanti paṇḍitāḥ |
anityaṃ yauvanaṃ rūpaṃ jīvitaṃ dravyasaṃcayaḥ |
aiśvaryaṃ priyasaṃvāso gṛdhyedeṣu na paṇḍitaḥ || 3-2-45||
MHB 3-2-46
त्यजेत संचयांस्तस्मात्तज्जं क्लेशं सहेत कः ।
न हि संचयवान्कश्चिद्दृश्यते निरुपद्रवः ॥ ३-२-४६॥
tyajeta saṃcayāṃstasmāttajjaṃ kleśaṃ saheta kaḥ |
na hi saṃcayavānkaściddṛśyate nirupadravaḥ || 3-2-46||
MHB 3-2-47
अतश्च धर्मिभिः पुम्भिरनीहार्थः प्रशस्यते ।
प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्य दूरादस्पर्शनं वरम् ॥ ३-२-४७॥
ataśca dharmibhiḥ pumbhiranīhārthaḥ praśasyate |
prakṣālanāddhi paṅkasya dūrādasparśanaṃ varam || 3-2-47||
MHB 3-2-48
युधिष्ठिरैवमर्थेषु न स्पृहां कर्तुमर्हसि ।
धर्मेण यदि ते कार्यं विमुक्तेच्छो भवार्थतः ॥ ३-२-४८॥
yudhiṣṭhiraivamartheṣu na spṛhāṃ kartumarhasi |
dharmeṇa yadi te kāryaṃ vimukteccho bhavārthataḥ || 3-2-48||
MHB 3-2-49
युधिष्ठिर उवाच ।
नार्थोपभोगलिप्सार्थमियमर्थेप्सुता मम ।
भरणार्थं तु विप्राणां ब्रह्मन्काङ्क्षे न लोभतः ॥ ३-२-४९॥
yudhiṣṭhira uvāca |
nārthopabhogalipsārthamiyamarthepsutā mama |
bharaṇārthaṃ tu viprāṇāṃ brahmankāṅkṣe na lobhataḥ || 3-2-49||
MHB 3-2-50
कथं ह्यस्मद्विधो ब्रह्मन्वर्तमानो गृहाश्रमे ।
भरणं पालनं चापि न कुर्यादनुयायिनाम् ॥ ३-२-५०॥
kathaṃ hyasmadvidho brahmanvartamāno gṛhāśrame |
bharaṇaṃ pālanaṃ cāpi na kuryādanuyāyinām || 3-2-50||
MHB 3-2-51
संविभागो हि भूतानां सर्वेषामेव शिष्यते ।
तथैवापचमानेभ्यः प्रदेयं गृहमेधिना ॥ ३-२-५१॥
saṃvibhāgo hi bhūtānāṃ sarveṣāmeva śiṣyate |
tathaivāpacamānebhyaḥ pradeyaṃ gṛhamedhinā || 3-2-51||
MHB 3-2-52
तृणानि भूमिरुदकं वाक्चतुर्थी च सूनृता ।
सतामेतानि गेहेषु नोच्छिद्यन्ते कदाचन ॥ ३-२-५२॥
tṛṇāni bhūmirudakaṃ vākcaturthī ca sūnṛtā |
satāmetāni geheṣu nocchidyante kadācana || 3-2-52||
MHB 3-2-53
देयमार्तस्य शयनं स्थितश्रान्तस्य चासनम् ।
तृषितस्य च पानीयं क्षुधितस्य च भोजनम् ॥ ३-२-५३॥
deyamārtasya śayanaṃ sthitaśrāntasya cāsanam |
tṛṣitasya ca pānīyaṃ kṣudhitasya ca bhojanam || 3-2-53||
MHB 3-2-54
चक्षुर्दद्यान्मनो दद्याद्वाचं दद्याच्च सूनृताम् ।
प्रत्युद्गम्याभिगमनं कुर्यान्न्यायेन चार्चनम् ॥ ३-२-५४॥
cakṣurdadyānmano dadyādvācaṃ dadyācca sūnṛtām |
pratyudgamyābhigamanaṃ kuryānnyāyena cārcanam || 3-2-54||
MHB 3-2-55
अघिहोत्रमनड्वांश्च ज्ञातयोऽतिथिबान्धवाः ।
पुत्रदारभृताश्चैव निर्दहेयुरपूजिताः ॥ ३-२-५५॥
aghihotramanaḍvāṃśca jñātayo'tithibāndhavāḥ |
putradārabhṛtāścaiva nirdaheyurapūjitāḥ || 3-2-55||
MHB 3-2-56
नात्मार्थं पाचयेदन्नं न वृथा घातयेत्पशून् ।
न च तत्स्वयमश्नीयाद्विधिवद्यन्न निर्वपेत् ॥ ३-२-५६॥
nātmārthaṃ pācayedannaṃ na vṛthā ghātayetpaśūn |
na ca tatsvayamaśnīyādvidhivadyanna nirvapet || 3-2-56||
MHB 3-2-57
श्वभ्यश्च श्वपचेभ्यश्च वयोभ्यश्चावपेद्भुवि ।
वैश्वदेवं हि नामैतत्सायंप्रातर्विधीयते ॥ ३-२-५७॥
śvabhyaśca śvapacebhyaśca vayobhyaścāvapedbhuvi |
vaiśvadevaṃ hi nāmaitatsāyaṃprātarvidhīyate || 3-2-57||
MHB 3-2-58
विघसाशी भवेत्तस्मान्नित्यं चामृतभोजनः ।
विघसं भृत्यशेषं तु यज्ञशेषं तथामृतम् ॥ ३-२-५८॥
vighasāśī bhavettasmānnityaṃ cāmṛtabhojanaḥ |
vighasaṃ bhṛtyaśeṣaṃ tu yajñaśeṣaṃ tathāmṛtam || 3-2-58||
MHB 3-2-59
एतां यो वर्तते वृत्तिं वर्तमानो गृहाश्रमे ।
तस्य धर्मं परं प्राहुः कथं वा विप्र मन्यसे ॥ ३-२-५९॥
etāṃ yo vartate vṛttiṃ vartamāno gṛhāśrame |
tasya dharmaṃ paraṃ prāhuḥ kathaṃ vā vipra manyase || 3-2-59||
MHB 3-2-60
शौनक उवाच ।
अहो बत महत्कष्टं विपरीतमिदं जगत् ।
येनापत्रपते साधुरसाधुस्तेन तुष्यति ॥ ३-२-६०॥
śaunaka uvāca |
aho bata mahatkaṣṭaṃ viparītamidaṃ jagat |
yenāpatrapate sādhurasādhustena tuṣyati || 3-2-60||
MHB 3-2-61
शिश्नोदरकृतेऽप्राज्ञः करोति विघसं बहु ।
मोहरागसमाक्रान्त इन्द्रियार्थवशानुगः ॥ ३-२-६१॥
śiśnodarakṛte'prājñaḥ karoti vighasaṃ bahu |
moharāgasamākrānta indriyārthavaśānugaḥ || 3-2-61||
MHB 3-2-62
ह्रियते बुध्यमानोऽपि नरो हारिभिरिन्द्रियैः ।
विमूढसंज्ञो दुष्टाश्वैरुद्भ्रान्तैरिव सारथिः ॥ ३-२-६२॥
hriyate budhyamāno'pi naro hāribhirindriyaiḥ |
vimūḍhasaṃjño duṣṭāśvairudbhrāntairiva sārathiḥ || 3-2-62||
MHB 3-2-63
षडिन्द्रियाणि विषयं समागच्छन्ति वै यदा ।
तदा प्रादुर्भवत्येषां पूर्वसंकल्पजं मनः ॥ ३-२-६३॥
ṣaḍindriyāṇi viṣayaṃ samāgacchanti vai yadā |
tadā prādurbhavatyeṣāṃ pūrvasaṃkalpajaṃ manaḥ || 3-2-63||
MHB 3-2-64
मनो यस्येन्द्रियग्रामविषयं प्रति चोदितम् ।
तस्यौत्सुक्यं संभवति प्रवृत्तिश्चोपजायते ॥ ३-२-६४॥
mano yasyendriyagrāmaviṣayaṃ prati coditam |
tasyautsukyaṃ saṃbhavati pravṛttiścopajāyate || 3-2-64||
MHB 3-2-65
ततः संकल्पवीर्येण कामेन विषयेषुभिः ।
विद्धः पतति लोभाग्नौ ज्योतिर्लोभात्पतंगवत् ॥ ३-२-६५॥
tataḥ saṃkalpavīryeṇa kāmena viṣayeṣubhiḥ |
viddhaḥ patati lobhāgnau jyotirlobhātpataṃgavat || 3-2-65||
MHB 3-2-66
ततो विहारैराहारैर्मोहितश्च विशां पते ।
महामोहमुखे मग्नो नात्मानमवबुध्यते ॥ ३-२-६६॥
tato vihārairāhārairmohitaśca viśāṃ pate |
mahāmohamukhe magno nātmānamavabudhyate || 3-2-66||
MHB 3-2-67
एवं पतति संसारे तासु तास्विह योनिषु ।
अविद्याकर्मतृष्णाभिर्भ्राम्यमाणोऽथ चक्रवत् ॥ ३-२-६७॥
evaṃ patati saṃsāre tāsu tāsviha yoniṣu |
avidyākarmatṛṣṇābhirbhrāmyamāṇo'tha cakravat || 3-2-67||
MHB 3-2-68
ब्रह्मादिषु तृणान्तेषु हूतेषु परिवर्तते ।
जले भुवि तथाकाशे जायमानः पुनः पुनः ॥ ३-२-६८॥
brahmādiṣu tṛṇānteṣu hūteṣu parivartate |
jale bhuvi tathākāśe jāyamānaḥ punaḥ punaḥ || 3-2-68||
MHB 3-2-69
अबुधानां गतिस्त्वेषा बुधानामपि मे शृणु ।
ये धर्मे श्रेयसि रता विमोक्षरतयो जनाः ॥ ३-२-६९॥
abudhānāṃ gatistveṣā budhānāmapi me śṛṇu |
ye dharme śreyasi ratā vimokṣaratayo janāḥ || 3-2-69||
MHB 3-2-70
यदिदं वेदवचनं कुरु कर्म त्यजेति च ।
तस्माद्धर्मानिमान्सर्वान्नाभिमानात्समाचरेत् ॥ ३-२-७०॥
yadidaṃ vedavacanaṃ kuru karma tyajeti ca |
tasmāddharmānimānsarvānnābhimānātsamācaret || 3-2-70||
MHB 3-2-71
इज्याध्ययनदानानि तपः सत्यं क्षमा दमः ।
अलोभ इति मार्गोऽयं धर्मस्याष्टविधः स्मृतः ॥ ३-२-७१॥
ijyādhyayanadānāni tapaḥ satyaṃ kṣamā damaḥ |
alobha iti mārgo'yaṃ dharmasyāṣṭavidhaḥ smṛtaḥ || 3-2-71||
MHB 3-2-72
तत्र पूर्वश्चतुर्वर्गः पितृयानपथे स्थितः ।
कर्तव्यमिति यत्कार्यं नाभिमानात्समाचरेत् ॥ ३-२-७२॥
tatra pūrvaścaturvargaḥ pitṛyānapathe sthitaḥ |
kartavyamiti yatkāryaṃ nābhimānātsamācaret || 3-2-72||
MHB 3-2-73
उत्तरो देवयानस्तु सद्भिराचरितः सदा ।
अष्टाङ्गेनैव मार्गेण विशुद्धात्मा समाचरेत् ॥ ३-२-७३॥
uttaro devayānastu sadbhirācaritaḥ sadā |
aṣṭāṅgenaiva mārgeṇa viśuddhātmā samācaret || 3-2-73||
MHB 3-2-74
सम्यक्संकल्पसंबन्धात्सम्यक्चेन्द्रियनिग्रहात् ।
सम्यग्व्रतविशेषाच्च सम्यक्च गुरुसेवनात् ॥ ३-२-७४॥
samyaksaṃkalpasaṃbandhātsamyakcendriyanigrahāt |
samyagvrataviśeṣācca samyakca gurusevanāt || 3-2-74||
MHB 3-2-75
सम्यगाहारयोगाच्च सम्यक्चाध्ययनागमात् ।
सम्यक्कर्मोपसंन्यासात्सम्यक्चित्तनिरोधनात् ।
एवं कर्माणि कुर्वन्ति संसारविजिगीषवः ॥ ३-२-७५॥
samyagāhārayogācca samyakcādhyayanāgamāt |
samyakkarmopasaṃnyāsātsamyakcittanirodhanāt |
evaṃ karmāṇi kurvanti saṃsāravijigīṣavaḥ || 3-2-75||
MHB 3-2-76
रागद्वेषविनिर्मुक्ता ऐश्वर्यं देवता गताः ।
रुद्राः साध्यास्तथादित्या वसवोऽथाश्विनावपि ।
योगैश्वर्येण संयुक्ता धारयन्ति प्रजा इमाः ॥ ३-२-७६॥
rāgadveṣavinirmuktā aiśvaryaṃ devatā gatāḥ |
rudrāḥ sādhyāstathādityā vasavo'thāśvināvapi |
yogaiśvaryeṇa saṃyuktā dhārayanti prajā imāḥ || 3-2-76||
MHB 3-2-77
तथा त्वमपि कौन्तेय शममास्थाय पुष्कलम् ।
तपसा सिद्धिमन्विच्छ योगसिद्धिं च भारत ॥ ३-२-७७॥
tathā tvamapi kaunteya śamamāsthāya puṣkalam |
tapasā siddhimanviccha yogasiddhiṃ ca bhārata || 3-2-77||
MHB 3-2-78
पितृमातृमयी सिद्धिः प्राप्ता कर्ममयी च ते ।
तपसा सिद्धिमन्विच्छ द्विजानां भरणाय वै ॥ ३-२-७८॥
pitṛmātṛmayī siddhiḥ prāptā karmamayī ca te |
tapasā siddhimanviccha dvijānāṃ bharaṇāya vai || 3-2-78||
MHB 3-2-79
सिद्धा हि यद्यदिच्छन्ति कुर्वते तदनुग्रहात् ।
तस्मात्तपः समास्थाय कुरुष्वात्ममनोरथम् ॥ ३-२-७९॥
siddhā hi yadyadicchanti kurvate tadanugrahāt |
tasmāttapaḥ samāsthāya kuruṣvātmamanoratham || 3-2-79||
Adhyaya: 3/299 (33)
MHB 3-3-1
वैशंपायन उवाच ।
शौनकेनैवमुक्तस्तु कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
पुरोहितमुपागम्य भ्रातृमध्येऽब्रवीदिदम् ॥ ३-३-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
śaunakenaivamuktastu kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
purohitamupāgamya bhrātṛmadhye'bravīdidam || 3-3-1||
MHB 3-3-2
प्रस्थितं मानुयान्तीमे ब्राह्मणा वेदपारगाः ।
न चास्मि पालने शक्तो बहुदुःखसमन्वितः ॥ ३-३-२॥
prasthitaṃ mānuyāntīme brāhmaṇā vedapāragāḥ |
na cāsmi pālane śakto bahuduḥkhasamanvitaḥ || 3-3-2||
MHB 3-3-3
परित्यक्तुं न शक्नोमि दानशक्तिश्च नास्ति मे ।
कथमत्र मया कार्यं भगवांस्तद्ब्रवीतु मे ॥ ३-३-३॥
parityaktuṃ na śaknomi dānaśaktiśca nāsti me |
kathamatra mayā kāryaṃ bhagavāṃstadbravītu me || 3-3-3||
MHB 3-3-4
मुहूर्तमिव स ध्यात्वा धर्मेणान्विष्य तां गतिम् ।
युधिष्ठिरमुवाचेदं धौम्यो धर्मभृतां वरः ॥ ३-३-४॥
muhūrtamiva sa dhyātvā dharmeṇānviṣya tāṃ gatim |
yudhiṣṭhiramuvācedaṃ dhaumyo dharmabhṛtāṃ varaḥ || 3-3-4||
MHB 3-3-5
पुरा सृष्टानि भूतानि पीड्यन्ते क्षुधया भृशम् ।
ततोऽनुकम्पया तेषां सविता स्वपिता इव ॥ ३-३-५॥
purā sṛṣṭāni bhūtāni pīḍyante kṣudhayā bhṛśam |
tato'nukampayā teṣāṃ savitā svapitā iva || 3-3-5||
MHB 3-3-6
गत्वोत्तरायणं तेजोरसानुद्धृत्य रश्मिभिः ।
दक्षिणायनमावृत्तो महीं निविशते रविः ॥ ३-३-६॥
gatvottarāyaṇaṃ tejorasānuddhṛtya raśmibhiḥ |
dakṣiṇāyanamāvṛtto mahīṃ niviśate raviḥ || 3-3-6||
MHB 3-3-7
क्षेत्रभूते ततस्तस्मिन्नोषधीरोषधीपतिः ।
दिवस्तेजः समुद्धृत्य जनयामास वारिणा ॥ ३-३-७॥
kṣetrabhūte tatastasminnoṣadhīroṣadhīpatiḥ |
divastejaḥ samuddhṛtya janayāmāsa vāriṇā || 3-3-7||
MHB 3-3-8
निषिक्तश्चन्द्रतेजोभिः सूयते भूगतो रविः ।
ओषध्यः षड्रसा मेध्यास्तदन्नं प्राणिनां भुवि ॥ ३-३-८॥
niṣiktaścandratejobhiḥ sūyate bhūgato raviḥ |
oṣadhyaḥ ṣaḍrasā medhyāstadannaṃ prāṇināṃ bhuvi || 3-3-8||
MHB 3-3-9
एवं भानुमयं ह्यन्नं भूतानां प्राणधारणम् ।
पितैष सर्वभूतानां तस्मात्तं शरणं व्रज ॥ ३-३-९॥
evaṃ bhānumayaṃ hyannaṃ bhūtānāṃ prāṇadhāraṇam |
pitaiṣa sarvabhūtānāṃ tasmāttaṃ śaraṇaṃ vraja || 3-3-9||
MHB 3-3-10
राजानो हि महात्मानो योनिकर्मविशोधिताः ।
उद्धरन्ति प्रजाः सर्वास्तप आस्थाय पुष्कलम् ॥ ३-३-१०॥
rājāno hi mahātmāno yonikarmaviśodhitāḥ |
uddharanti prajāḥ sarvāstapa āsthāya puṣkalam || 3-3-10||
MHB 3-3-11
भीमेन कार्तवीर्येण वैन्येन नहुषेण च ।
तपोयोगसमाधिस्थैरुद्धृता ह्यापदः प्रजाः ॥ ३-३-११॥
bhīmena kārtavīryeṇa vainyena nahuṣeṇa ca |
tapoyogasamādhisthairuddhṛtā hyāpadaḥ prajāḥ || 3-3-11||
MHB 3-3-12
तथा त्वमपि धर्मात्मन्कर्मणा च विशोधितः ।
तप आस्थाय धर्मेण द्विजातीन्भर भारत ॥ ३-३-१२॥
tathā tvamapi dharmātmankarmaṇā ca viśodhitaḥ |
tapa āsthāya dharmeṇa dvijātīnbhara bhārata || 3-3-12||
MHB 3-3-13
एवमुक्तस्तु धौम्येन तत्कालसदृशं वचः ।
धर्मराजो विशुद्धात्मा तप आतिष्ठदुत्तमम् ॥ ३-३-१३॥
evamuktastu dhaumyena tatkālasadṛśaṃ vacaḥ |
dharmarājo viśuddhātmā tapa ātiṣṭhaduttamam || 3-3-13||
MHB 3-3-14
पुष्पोपहारैर्बलिभिरर्चयित्वा दिवाकरम् ।
योगमास्थाय धर्मात्मा वायुभक्षो जितेन्द्रियः ।
गाङ्गेयं वार्युपस्पृष्य प्राणायामेन तस्थिवान् ॥ ३-३-१४॥
puṣpopahārairbalibhirarcayitvā divākaram |
yogamāsthāya dharmātmā vāyubhakṣo jitendriyaḥ |
gāṅgeyaṃ vāryupaspṛṣya prāṇāyāmena tasthivān || 3-3-14||
MHB 3-3-15
जनमेजय उवाच ।
कथं कुरूणामृषभः स तु राजा युधिष्ठिरः ।
विप्रार्थमाराधितवान्सूर्यमद्भुतविक्रमम् ॥ ३-३-१५॥
janamejaya uvāca |
kathaṃ kurūṇāmṛṣabhaḥ sa tu rājā yudhiṣṭhiraḥ |
viprārthamārādhitavānsūryamadbhutavikramam || 3-3-15||
MHB 3-3-16
वैशंपायन उवाच ।
शृणुष्वावहितो राजञ्शुचिर्भूत्वा समाहितः ।
क्षणं च कुरु राजेन्द्र सर्वं वक्ष्याम्यशेषतः ॥ ३-३-१६॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
śṛṇuṣvāvahito rājañśucirbhūtvā samāhitaḥ |
kṣaṇaṃ ca kuru rājendra sarvaṃ vakṣyāmyaśeṣataḥ || 3-3-16||
MHB 3-3-17
धौम्येन तु यथ प्रोक्तं पार्थाय सुमहात्मने ।
नाम्नामष्टशतं पुण्यं तच्छृणुष्व महामते ॥ ३-३-१७॥
dhaumyena tu yatha proktaṃ pārthāya sumahātmane |
nāmnāmaṣṭaśataṃ puṇyaṃ tacchṛṇuṣva mahāmate || 3-3-17||
MHB 3-3-18
सूर्योऽर्यमा भगस्त्वष्टा पूषार्कः सविता रविः ।
गभस्तिमानजः कालो मृत्युर्धाता प्रभाकरः ॥ ३-३-१८॥
sūryo'ryamā bhagastvaṣṭā pūṣārkaḥ savitā raviḥ |
gabhastimānajaḥ kālo mṛtyurdhātā prabhākaraḥ || 3-3-18||
MHB 3-3-19
पृथिव्यापश्च तेजश्च खं वायुश्च परायणम् ।
सोमो बृहस्पतिः शुक्रो बुधोऽङ्गारक एव च ॥ ३-३-१९॥
pṛthivyāpaśca tejaśca khaṃ vāyuśca parāyaṇam |
somo bṛhaspatiḥ śukro budho'ṅgāraka eva ca || 3-3-19||
MHB 3-3-20
इन्द्रो विवस्वान्दीप्तांशुः शुचिः शौरिः शनैश्चरः ।
ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च स्कन्दो वैश्रवणो यमः ॥ ३-३-२०॥
indro vivasvāndīptāṃśuḥ śuciḥ śauriḥ śanaiścaraḥ |
brahmā viṣṇuśca rudraśca skando vaiśravaṇo yamaḥ || 3-3-20||
MHB 3-3-21
वैद्युतो जाठरश्चाग्निरैन्धनस्तेजसां पतिः ।
धर्मध्वजो वेदकर्ता वेदाङ्गो वेदवाहनः ॥ ३-३-२१॥
vaidyuto jāṭharaścāgniraindhanastejasāṃ patiḥ |
dharmadhvajo vedakartā vedāṅgo vedavāhanaḥ || 3-3-21||
MHB 3-3-22
कृतं त्रेता द्वापरश्च कलिः सर्वामराश्रयः ।
कला काष्ठा मुहूर्ताश्च पक्षा मासा ऋतुस्तथा ॥ ३-३-२२॥
kṛtaṃ tretā dvāparaśca kaliḥ sarvāmarāśrayaḥ |
kalā kāṣṭhā muhūrtāśca pakṣā māsā ṛtustathā || 3-3-22||
MHB 3-3-23
संवत्सरकरोऽश्वत्थः कालचक्रो विभावसुः ।
पुरुषः शाश्वतो योगी व्यक्ताव्यक्तः सनातनः ॥ ३-३-२३॥
saṃvatsarakaro'śvatthaḥ kālacakro vibhāvasuḥ |
puruṣaḥ śāśvato yogī vyaktāvyaktaḥ sanātanaḥ || 3-3-23||
MHB 3-3-24
लोकाध्यक्षः प्रजाध्यक्षो विश्वकर्मा तमोनुदः ।
वरुणः सागरोंऽशुश्च जीमूतो जीवनोऽरिहा ॥ ३-३-२४॥
lokādhyakṣaḥ prajādhyakṣo viśvakarmā tamonudaḥ |
varuṇaḥ sāgaroṃ'śuśca jīmūto jīvano'rihā || 3-3-24||
MHB 3-3-25
भूताश्रयो भूतपतिः सर्वभूतनिषेवितः ।
मणिः सुवर्णो भूतादिः कामदः सर्वतोमुखः ॥ ३-३-२५॥
bhūtāśrayo bhūtapatiḥ sarvabhūtaniṣevitaḥ |
maṇiḥ suvarṇo bhūtādiḥ kāmadaḥ sarvatomukhaḥ || 3-3-25||
MHB 3-3-26
जयो विशालो वरदः शीघ्रगः प्राणधारणः ।
धन्वन्तरिर्धूमकेतुरादिदेवोऽदितेः सुतः ॥ ३-३-२६॥
jayo viśālo varadaḥ śīghragaḥ prāṇadhāraṇaḥ |
dhanvantarirdhūmaketurādidevo'diteḥ sutaḥ || 3-3-26||
MHB 3-3-27
द्वादशात्मारविन्दाक्षः पिता माता पितामहः ।
स्वर्गद्वारं प्रजाद्वारं मोक्षद्वारं त्रिविष्टपम् ॥ ३-३-२७॥
dvādaśātmāravindākṣaḥ pitā mātā pitāmahaḥ |
svargadvāraṃ prajādvāraṃ mokṣadvāraṃ triviṣṭapam || 3-3-27||
MHB 3-3-28
देहकर्ता प्रशान्तात्मा विश्वात्मा विश्वतोमुखः ।
चराचरात्मा सूक्ष्मात्मा मैत्रेण वपुषान्वितः ॥ ३-३-२८॥
dehakartā praśāntātmā viśvātmā viśvatomukhaḥ |
carācarātmā sūkṣmātmā maitreṇa vapuṣānvitaḥ || 3-3-28||
MHB 3-3-29
एतद्वै कीर्तनीयस्य सूर्यस्यैव महात्मनः ।
नाम्नामष्टशतं पुण्यं शक्रेणोक्तं महात्मना ॥ ३-३-२९॥
etadvai kīrtanīyasya sūryasyaiva mahātmanaḥ |
nāmnāmaṣṭaśataṃ puṇyaṃ śakreṇoktaṃ mahātmanā || 3-3-29||
MHB 3-3-30
शक्राच्च नारदः प्राप्तो धौम्यश्च तदनन्तरम् ।
धौम्याद्युधिष्ठिरः प्राप्य सर्वान्कामानवाप्तवान् ॥ ३-३-३०॥
śakrācca nāradaḥ prāpto dhaumyaśca tadanantaram |
dhaumyādyudhiṣṭhiraḥ prāpya sarvānkāmānavāptavān || 3-3-30||
MHB 3-3-31
सुरपितृगणयक्षसेवितं ह्यसुरनिशाचरसिद्धवन्दितम् ।
वरकनकहुताशनप्रभं त्वमपि मनस्यभिधेहि भास्करम् ॥ ३-३-३१॥
surapitṛgaṇayakṣasevitaṃ hyasuraniśācarasiddhavanditam |
varakanakahutāśanaprabhaṃ tvamapi manasyabhidhehi bhāskaram || 3-3-31||
MHB 3-3-32
सूर्योदये यस्तु समाहितः पठेत्स पुत्रलाभं धनरत्नसंचयान् ।
लभेत जातिस्मरतां सदा नरः स्मृतिं च मेधां च स विन्दते पराम् ॥ ३-३-३२॥
sūryodaye yastu samāhitaḥ paṭhetsa putralābhaṃ dhanaratnasaṃcayān |
labheta jātismaratāṃ sadā naraḥ smṛtiṃ ca medhāṃ ca sa vindate parām || 3-3-32||
MHB 3-3-33
इमं स्तवं देववरस्य यो नरः प्रकीर्तयेच्छुचिसुमनाः समाहितः ।
स मुच्यते शोकदवाग्निसागराल्लभेत कामान्मनसा यथेप्सितान् ॥ ३-३-३३॥
imaṃ stavaṃ devavarasya yo naraḥ prakīrtayecchucisumanāḥ samāhitaḥ |
sa mucyate śokadavāgnisāgarāllabheta kāmānmanasā yathepsitān || 3-3-33||
Adhyaya: 4/299 (10)
MHB 3-4-1
वैशंपायन उवाच ।
ततो दिवाकरः प्रीतो दर्शयामास पाण्डवम् ।
दीप्यमानः स्ववपुषा ज्वलन्निव हुताशनः ॥ ३-४-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato divākaraḥ prīto darśayāmāsa pāṇḍavam |
dīpyamānaḥ svavapuṣā jvalanniva hutāśanaḥ || 3-4-1||
MHB 3-4-2
यत्तेऽभिलषितं राजन्सर्वमेतदवाप्स्यसि ।
अहमन्नं प्रदास्यामि सप्त पञ्च च ते समाः ॥ ३-४-२॥
yatte'bhilaṣitaṃ rājansarvametadavāpsyasi |
ahamannaṃ pradāsyāmi sapta pañca ca te samāḥ || 3-4-2||
MHB 3-4-3
फलमूलामिषं शाकं संस्कृतं यन्महानसे ।
चतुर्विधं तदन्नाद्यमक्षय्यं ते भविष्यति ।
धनं च विविधं तुभ्यमित्युक्त्वान्तरधीयत ॥ ३-४-३॥
phalamūlāmiṣaṃ śākaṃ saṃskṛtaṃ yanmahānase |
caturvidhaṃ tadannādyamakṣayyaṃ te bhaviṣyati |
dhanaṃ ca vividhaṃ tubhyamityuktvāntaradhīyata || 3-4-3||
MHB 3-4-4
लब्ध्वा वरं तु कौन्तेयो जलादुत्तीर्य धर्मवित् ।
जग्राह पादौ धौम्यस्य भ्रातॄंश्चास्वजताच्युतः ॥ ३-४-४॥
labdhvā varaṃ tu kaunteyo jalāduttīrya dharmavit |
jagrāha pādau dhaumyasya bhrātṝṃścāsvajatācyutaḥ || 3-4-4||
MHB 3-4-5
द्रौपद्या सह संगम्य पश्यमानोऽभ्ययात्प्रभुः ।
महानसे तदान्नं तु साधयामास पाण्डवः ॥ ३-४-५॥
draupadyā saha saṃgamya paśyamāno'bhyayātprabhuḥ |
mahānase tadānnaṃ tu sādhayāmāsa pāṇḍavaḥ || 3-4-5||
MHB 3-4-6
संस्कृतं प्रसवं याति वन्यमन्नं चतुर्विधम् ।
अक्षय्यं वर्धते चान्नं तेन भोजयते द्विजान् ॥ ३-४-६॥
saṃskṛtaṃ prasavaṃ yāti vanyamannaṃ caturvidham |
akṣayyaṃ vardhate cānnaṃ tena bhojayate dvijān || 3-4-6||
MHB 3-4-7
भुक्तवत्सु च विप्रेषु भोजयित्वानुजानपि ।
शेषं विघससंज्ञं तु पश्चाद्भुङ्क्ते युधिष्ठिरः ।
युधिष्ठिरं भोजयित्वा शेषमश्नाति पार्षती ॥ ३-४-७॥
bhuktavatsu ca vipreṣu bhojayitvānujānapi |
śeṣaṃ vighasasaṃjñaṃ tu paścādbhuṅkte yudhiṣṭhiraḥ |
yudhiṣṭhiraṃ bhojayitvā śeṣamaśnāti pārṣatī || 3-4-7||
MHB 3-4-8
एवं दिवाकरात्प्राप्य दिवाकरसमद्युतिः ।
कामान्मनोऽभिलषितान्ब्राह्मणेभ्यो ददौ प्रभुः ॥ ३-४-८॥
evaṃ divākarātprāpya divākarasamadyutiḥ |
kāmānmano'bhilaṣitānbrāhmaṇebhyo dadau prabhuḥ || 3-4-8||
MHB 3-4-9
पुरोहितपुरोगाश्च तिथिनक्षत्रपर्वसु ।
यज्ञियार्थाः प्रवर्तन्ते विधिमन्त्रप्रमाणतः ॥ ३-४-९॥
purohitapurogāśca tithinakṣatraparvasu |
yajñiyārthāḥ pravartante vidhimantrapramāṇataḥ || 3-4-9||
MHB 3-4-10
ततः कृतस्वस्त्ययना धौम्येन सह पाण्डवाः ।
द्विजसंघैः परिवृताः प्रययुः काम्यकं वनम् ॥ ३-४-१०॥
tataḥ kṛtasvastyayanā dhaumyena saha pāṇḍavāḥ |
dvijasaṃghaiḥ parivṛtāḥ prayayuḥ kāmyakaṃ vanam || 3-4-10||
Adhyaya: 5/299 (20)
MHB 3-5-1
वैशंपायन उवाच ।
वनं प्रविष्टेष्वथ पाण्डवेषु प्रज्ञाचक्षुस्तप्यमानोऽम्बिकेयः ।
धर्मात्मानं विदुरमगाधबुद्धिं सुखासीनो वाक्यमुवाच राजा ॥ ३-५-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
vanaṃ praviṣṭeṣvatha pāṇḍaveṣu prajñācakṣustapyamāno'mbikeyaḥ |
dharmātmānaṃ viduramagādhabuddhiṃ sukhāsīno vākyamuvāca rājā || 3-5-1||
MHB 3-5-2
प्रज्ञा च ते भार्गवस्येव शुद्धा धर्मं च त्वं परमं वेत्थ सूक्ष्मम् ।
समश्च त्वं संमतः कौरवाणां पथ्यं चैषां मम चैव ब्रवीहि ॥ ३-५-२॥
prajñā ca te bhārgavasyeva śuddhā dharmaṃ ca tvaṃ paramaṃ vettha sūkṣmam |
samaśca tvaṃ saṃmataḥ kauravāṇāṃ pathyaṃ caiṣāṃ mama caiva bravīhi || 3-5-2||
MHB 3-5-3
एवं गते विदुर यदद्य कार्यं पौराश्चेमे कथमस्मान्भजेरन् ।
ते चाप्यस्मान्नोद्धरेयुः समूलान्न कामये तांश्च विनश्यमानान् ॥ ३-५-३॥
evaṃ gate vidura yadadya kāryaṃ paurāśceme kathamasmānbhajeran |
te cāpyasmānnoddhareyuḥ samūlānna kāmaye tāṃśca vinaśyamānān || 3-5-3||
MHB 3-5-4
विदुर उवाच ।
त्रिवर्गोऽयं धर्ममूलो नरेन्द्र राज्यं चेदं धर्ममूलं वदन्ति ।
धर्मे राजन्वर्तमानः स्वशक्त्या पुत्रान्सर्वान्पाहि कुन्तीसुतांश्च ॥ ३-५-४॥
vidura uvāca |
trivargo'yaṃ dharmamūlo narendra rājyaṃ cedaṃ dharmamūlaṃ vadanti |
dharme rājanvartamānaḥ svaśaktyā putrānsarvānpāhi kuntīsutāṃśca || 3-5-4||
MHB 3-5-5
स वै धर्मो विप्रलुप्तः सभायां पापात्मभिः सौबलेयप्रधानैः ।
आहूय कुन्तीसुतमक्षवत्यां पराजैषीत्सत्यसंधं सुतस्ते ॥ ३-५-५॥
sa vai dharmo vipraluptaḥ sabhāyāṃ pāpātmabhiḥ saubaleyapradhānaiḥ |
āhūya kuntīsutamakṣavatyāṃ parājaiṣītsatyasaṃdhaṃ sutaste || 3-5-5||
MHB 3-5-6
एतस्य ते दुष्प्रणीतस्य राजञ्शेषस्याहं परिपश्याम्युपायम् ।
यथा पुत्रस्तव कौरव्य पापान्मुक्तो लोके प्रतितिष्ठेत साधु ॥ ३-५-६॥
etasya te duṣpraṇītasya rājañśeṣasyāhaṃ paripaśyāmyupāyam |
yathā putrastava kauravya pāpānmukto loke pratitiṣṭheta sādhu || 3-5-6||
MHB 3-5-7
तद्वै सर्वं पाण्डुपुत्रा लभन्तां यत्तद्राजन्नतिसृष्टं त्वयासीत् ।
एष धर्मः परमो यत्स्वकेन राजा तुष्येन्न परस्वेषु गृध्येत् ॥ ३-५-७॥
tadvai sarvaṃ pāṇḍuputrā labhantāṃ yattadrājannatisṛṣṭaṃ tvayāsīt |
eṣa dharmaḥ paramo yatsvakena rājā tuṣyenna parasveṣu gṛdhyet || 3-5-7||
MHB 3-5-8
एतत्कार्यं तव सर्वप्रधानं तेषां तुष्टिः शकुनेश्चावमानः ।
एवं शेषं यदि पुत्रेषु ते स्यादेतद्राजंस्त्वरमाणः कुरुष्व ॥ ३-५-८॥
etatkāryaṃ tava sarvapradhānaṃ teṣāṃ tuṣṭiḥ śakuneścāvamānaḥ |
evaṃ śeṣaṃ yadi putreṣu te syādetadrājaṃstvaramāṇaḥ kuruṣva || 3-5-8||
MHB 3-5-9
अथैतदेवं न करोषि राजन्ध्रुवं कुरूणां भविता विनाशः ।
न हि क्रुद्धो भीमसेनोऽर्जुनो वा शेषं कुर्याच्छात्रवाणामनीके ॥ ३-५-९॥
athaitadevaṃ na karoṣi rājandhruvaṃ kurūṇāṃ bhavitā vināśaḥ |
na hi kruddho bhīmaseno'rjuno vā śeṣaṃ kuryācchātravāṇāmanīke || 3-5-9||
MHB 3-5-10
येषां योद्धा सव्यसाची कृतास्त्रो धनुर्येषां गाण्डिवं लोकसारम् ।
येषां भीमो बाहुशाली च योद्धा तेषां लोके किं नु न प्राप्यमस्ति ॥ ३-५-१०॥
yeṣāṃ yoddhā savyasācī kṛtāstro dhanuryeṣāṃ gāṇḍivaṃ lokasāram |
yeṣāṃ bhīmo bāhuśālī ca yoddhā teṣāṃ loke kiṃ nu na prāpyamasti || 3-5-10||
MHB 3-5-11
उक्तं पूर्वं जातमात्रे सुते ते मया यत्ते हितमासीत्तदानीम् ।
पुत्रं त्यजेममहितं कुलस्येत्येतद्राजन्न च तत्त्वं चकर्थ ।
इदानीं ते हितमुक्तं न चेत्त्वं कर्तासि राजन्परितप्तासि पश्चात् ॥ ३-५-११॥
uktaṃ pūrvaṃ jātamātre sute te mayā yatte hitamāsīttadānīm |
putraṃ tyajemamahitaṃ kulasyetyetadrājanna ca tattvaṃ cakartha |
idānīṃ te hitamuktaṃ na cettvaṃ kartāsi rājanparitaptāsi paścāt || 3-5-11||
MHB 3-5-12
यद्येतदेवमनुमन्ता सुतस्ते संप्रीयमाणः पाण्डवैरेकराज्यम् ।
तापो न ते वै भविता प्रीतियोगात्त्वं चेन्न गृह्णासि सुतं सहायैः ।
अथापरो भवति हि तं निगृह्य पाण्डोः पुत्रं प्रकुरुष्वाधिपत्ये ॥ ३-५-१२॥
yadyetadevamanumantā sutaste saṃprīyamāṇaḥ pāṇḍavairekarājyam |
tāpo na te vai bhavitā prītiyogāttvaṃ cenna gṛhṇāsi sutaṃ sahāyaiḥ |
athāparo bhavati hi taṃ nigṛhya pāṇḍoḥ putraṃ prakuruṣvādhipatye || 3-5-12||
MHB 3-5-13
अजातशत्रुर्हि विमुक्तरागो धर्मेणेमां पृथिवीं शास्तु राजन् ।
ततो राजन्पार्थिवाः सर्व एव वैश्या इवास्मानुपतिष्ठन्तु सद्यः ॥ ३-५-१३॥
ajātaśatrurhi vimuktarāgo dharmeṇemāṃ pṛthivīṃ śāstu rājan |
tato rājanpārthivāḥ sarva eva vaiśyā ivāsmānupatiṣṭhantu sadyaḥ || 3-5-13||
MHB 3-5-14
दुर्योधनः शकुनिः सूतपुत्रः प्रीत्या राजन्पाण्डुपुत्रान्भजन्ताम् ।
दुःशासनो याचतु भीमसेनं सभामध्ये द्रुपदस्यात्मजां च ॥ ३-५-१४॥
duryodhanaḥ śakuniḥ sūtaputraḥ prītyā rājanpāṇḍuputrānbhajantām |
duḥśāsano yācatu bhīmasenaṃ sabhāmadhye drupadasyātmajāṃ ca || 3-5-14||
MHB 3-5-15
युधिष्ठिरं त्वं परिसान्त्वयस्व राज्ये चैनं स्थापयस्वाभिपूज्य ।
त्वया पृष्टः किमहमन्यद्वदेयमेतत्कृत्वा कृतकृत्योऽसि राजन् ॥ ३-५-१५॥
yudhiṣṭhiraṃ tvaṃ parisāntvayasva rājye cainaṃ sthāpayasvābhipūjya |
tvayā pṛṣṭaḥ kimahamanyadvadeyametatkṛtvā kṛtakṛtyo'si rājan || 3-5-15||
MHB 3-5-16
धृतराष्ट्र उवाच ।
एतद्वाक्यं विदुर यत्ते सभायामिह प्रोक्तं पाण्डवान्प्राप्य मां च ।
हितं तेषामहितं मामकानामेतत्सर्वं मम नोपैति चेतः ॥ ३-५-१६॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
etadvākyaṃ vidura yatte sabhāyāmiha proktaṃ pāṇḍavānprāpya māṃ ca |
hitaṃ teṣāmahitaṃ māmakānāmetatsarvaṃ mama nopaiti cetaḥ || 3-5-16||
MHB 3-5-17
इदं त्विदानीं कुत एव निश्चितं तेषामर्थे पाण्डवानां यदात्थ ।
तेनाद्य मन्ये नासि हितो ममेति कथं हि पुत्रं पाण्डवार्थे त्यजेयम् ॥ ३-५-१७॥
idaṃ tvidānīṃ kuta eva niścitaṃ teṣāmarthe pāṇḍavānāṃ yadāttha |
tenādya manye nāsi hito mameti kathaṃ hi putraṃ pāṇḍavārthe tyajeyam || 3-5-17||
MHB 3-5-18
असंशयं तेऽपि ममैव पुत्रा दुर्योधनस्तु मम देहात्प्रसूतः ।
स्वं वै देहं परहेतोस्त्यजेति को नु ब्रूयात्समतामन्ववेक्षन् ॥ ३-५-१८॥
asaṃśayaṃ te'pi mamaiva putrā duryodhanastu mama dehātprasūtaḥ |
svaṃ vai dehaṃ parahetostyajeti ko nu brūyātsamatāmanvavekṣan || 3-5-18||
MHB 3-5-19
स मा जिह्मं विदुर सर्वं ब्रवीषि मानं च तेऽहमधिकं धारयामि ।
यथेच्छकं गच्छ वा तिष्ठ वा त्वं सुसान्त्व्यमानाप्यसती स्त्री जहाति ॥ ३-५-१९॥
sa mā jihmaṃ vidura sarvaṃ bravīṣi mānaṃ ca te'hamadhikaṃ dhārayāmi |
yathecchakaṃ gaccha vā tiṣṭha vā tvaṃ susāntvyamānāpyasatī strī jahāti || 3-5-19||
MHB 3-5-20
वैशंपायन उवाच ।
एतावदुक्त्वा धृतराष्ट्रोऽन्वपद्यदन्तर्वेश्म सहसोत्थाय राजन् ।
नेदमस्तीत्यथ विदुरो भाषमाणः संप्राद्रवद्यत्र पार्था बभूवुः ॥ ३-५-२०॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
etāvaduktvā dhṛtarāṣṭro'nvapadyadantarveśma sahasotthāya rājan |
nedamastītyatha viduro bhāṣamāṇaḥ saṃprādravadyatra pārthā babhūvuḥ || 3-5-20||
Adhyaya: 6/299 (22)
MHB 3-6-1
वैशंपायन उवाच ।
पाण्डवास्तु वने वासमुद्दिश्य भरतर्षभाः ।
प्रययुर्जाह्नवीकूलात्कुरुक्षेत्रं सहानुगाः ॥ ३-६-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
pāṇḍavāstu vane vāsamuddiśya bharatarṣabhāḥ |
prayayurjāhnavīkūlātkurukṣetraṃ sahānugāḥ || 3-6-1||
MHB 3-6-2
सरस्वतीदृषद्वत्यौ यमुनां च निषेव्य ते ।
ययुर्वनेनैव वनं सततं पश्चिमां दिशम् ॥ ३-६-२॥
sarasvatīdṛṣadvatyau yamunāṃ ca niṣevya te |
yayurvanenaiva vanaṃ satataṃ paścimāṃ diśam || 3-6-2||
MHB 3-6-3
ततः सरस्वतीकूले समेषु मरुधन्वसु ।
काम्यकं नाम ददृशुर्वनं मुनिजनप्रियम् ॥ ३-६-३॥
tataḥ sarasvatīkūle sameṣu marudhanvasu |
kāmyakaṃ nāma dadṛśurvanaṃ munijanapriyam || 3-6-3||
MHB 3-6-4
तत्र ते न्यवसन्वीरा वने बहुमृगद्विजे ।
अन्वास्यमाना मुनिभिः सान्त्व्यमानाश्च भारत ॥ ३-६-४॥
tatra te nyavasanvīrā vane bahumṛgadvije |
anvāsyamānā munibhiḥ sāntvyamānāśca bhārata || 3-6-4||
MHB 3-6-5
विदुरस्त्वपि पाण्डूनां तदा दर्शनलालसः ।
जगामैकरथेनैव काम्यकं वनमृद्धिमत् ॥ ३-६-५॥
vidurastvapi pāṇḍūnāṃ tadā darśanalālasaḥ |
jagāmaikarathenaiva kāmyakaṃ vanamṛddhimat || 3-6-5||
MHB 3-6-6
ततो यात्वा विदुरः काननं तच्छीघ्रैरश्वैर्वाहिना स्यन्दनेन ।
ददर्शासीनं धर्मराजं विविक्ते सार्धं द्रौपद्या भ्रातृभिर्ब्राह्मणैश्च ॥ ३-६-६॥
tato yātvā viduraḥ kānanaṃ tacchīghrairaśvairvāhinā syandanena |
dadarśāsīnaṃ dharmarājaṃ vivikte sārdhaṃ draupadyā bhrātṛbhirbrāhmaṇaiśca || 3-6-6||
MHB 3-6-7
ततोऽपश्यद्विदुरं तूर्णमारादभ्यायान्तं सत्यसंधः स राजा ।
अथाब्रवीद्भ्रातरं भीमसेनं किं नु क्षत्ता वक्ष्यति नः समेत्य ॥ ३-६-७॥
tato'paśyadviduraṃ tūrṇamārādabhyāyāntaṃ satyasaṃdhaḥ sa rājā |
athābravīdbhrātaraṃ bhīmasenaṃ kiṃ nu kṣattā vakṣyati naḥ sametya || 3-6-7||
MHB 3-6-8
कच्चिन्नायं वचनात्सौबलस्य समाह्वाता देवनायोपयाति ।
कच्चित्क्षुद्रः शकुनिर्नायुधानि जेष्यत्यस्मान्पुनरेवाक्षवत्याम् ॥ ३-६-८॥
kaccinnāyaṃ vacanātsaubalasya samāhvātā devanāyopayāti |
kaccitkṣudraḥ śakunirnāyudhāni jeṣyatyasmānpunarevākṣavatyām || 3-6-8||
MHB 3-6-9
समाहूतः केनचिदाद्रवेति नाहं शक्तो भीमसेनापयातुम् ।
गाण्डीवे वा संशयिते कथंचिद्राज्यप्राप्तिः संशयिता भवेन्नः ॥ ३-६-९॥
samāhūtaḥ kenacidādraveti nāhaṃ śakto bhīmasenāpayātum |
gāṇḍīve vā saṃśayite kathaṃcidrājyaprāptiḥ saṃśayitā bhavennaḥ || 3-6-9||
MHB 3-6-10
तत उत्थाय विदुरं पाण्डवेयाः प्रत्यगृह्णन्नृपते सर्व एव ।
तैः सत्कृतः स च तानाजमीढो यथोचितं पाण्डुपुत्रान्समेयात् ॥ ३-६-१०॥
tata utthāya viduraṃ pāṇḍaveyāḥ pratyagṛhṇannṛpate sarva eva |
taiḥ satkṛtaḥ sa ca tānājamīḍho yathocitaṃ pāṇḍuputrānsameyāt || 3-6-10||
MHB 3-6-11
समाश्वस्तं विदुरं ते नरर्षभास्ततोऽपृच्छन्नागमनाय हेतुम् ।
स चापि तेभ्यो विस्तरतः शशंस यथावृत्तो धृतराष्ट्रोऽऽम्बिकेयः ॥ ३-६-११॥
samāśvastaṃ viduraṃ te nararṣabhāstato'pṛcchannāgamanāya hetum |
sa cāpi tebhyo vistarataḥ śaśaṃsa yathāvṛtto dhṛtarāṣṭro''mbikeyaḥ || 3-6-11||
MHB 3-6-12
विदुर उवाच ।
अवोचन्मां धृतराष्ट्रोऽनुगुप्तमजातशत्रो परिगृह्याभिपूज्य ।
एवं गते समतामभ्युपेत्य पथ्यं तेषां मम चैव ब्रवीहि ॥ ३-६-१२॥
vidura uvāca |
avocanmāṃ dhṛtarāṣṭro'nuguptamajātaśatro parigṛhyābhipūjya |
evaṃ gate samatāmabhyupetya pathyaṃ teṣāṃ mama caiva bravīhi || 3-6-12||
MHB 3-6-13
मयाप्युक्तं यत्क्षमं कौरवाणां हितं पथ्यं धृतराष्ट्रस्य चैव ।
तद्वै पथ्यं तन्मनो नाभ्युपैति ततश्चाहं क्षममन्यन्न मन्ये ॥ ३-६-१३॥
mayāpyuktaṃ yatkṣamaṃ kauravāṇāṃ hitaṃ pathyaṃ dhṛtarāṣṭrasya caiva |
tadvai pathyaṃ tanmano nābhyupaiti tataścāhaṃ kṣamamanyanna manye || 3-6-13||
MHB 3-6-14
परं श्रेयः पाण्डवेया मयोक्तं न मे तच्च श्रुतवानाम्बिकेयः ।
यथातुरस्येव हि पथ्यमन्नं न रोचते स्मास्य तदुच्यमानम् ॥ ३-६-१४॥
paraṃ śreyaḥ pāṇḍaveyā mayoktaṃ na me tacca śrutavānāmbikeyaḥ |
yathāturasyeva hi pathyamannaṃ na rocate smāsya taducyamānam || 3-6-14||
MHB 3-6-15
न श्रेयसे नीयतेऽजातशत्रो स्त्री श्रोत्रियस्येव गृहे प्रदुष्टा ।
ब्रुवन्न रुच्यै भरतर्षभस्य पतिः कुमार्या इव षष्टिवर्षः ॥ ३-६-१५॥
na śreyase nīyate'jātaśatro strī śrotriyasyeva gṛhe praduṣṭā |
bruvanna rucyai bharatarṣabhasya patiḥ kumāryā iva ṣaṣṭivarṣaḥ || 3-6-15||
MHB 3-6-16
ध्रुवं विनाशो नृप कौरवाणां न वै श्रेयो धृतराष्ट्रः परैति ।
यथा पर्णे पुष्करस्येव सिक्तं जलं न तिष्ठेत्पथ्यमुक्तं तथास्मिन् ॥ ३-६-१६॥
dhruvaṃ vināśo nṛpa kauravāṇāṃ na vai śreyo dhṛtarāṣṭraḥ paraiti |
yathā parṇe puṣkarasyeva siktaṃ jalaṃ na tiṣṭhetpathyamuktaṃ tathāsmin || 3-6-16||
MHB 3-6-17
ततः क्रुद्धो धृतराष्ट्रोऽब्रवीन्मां यत्र श्रद्धा भारत तत्र याहि ।
नाहं भूयः कामये त्वां सहायं महीमिमां पालयितुं पुरं वा ॥ ३-६-१७॥
tataḥ kruddho dhṛtarāṣṭro'bravīnmāṃ yatra śraddhā bhārata tatra yāhi |
nāhaṃ bhūyaḥ kāmaye tvāṃ sahāyaṃ mahīmimāṃ pālayituṃ puraṃ vā || 3-6-17||
MHB 3-6-18
सोऽहं त्यक्तो धृतराष्ट्रेण राजंस्त्वां शासितुमुपयातस्त्वरावान् ।
तद्वै सर्वं यन्मयोक्तं सभायां तद्धार्यतां यत्प्रवक्ष्यामि भूयः ॥ ३-६-१८॥
so'haṃ tyakto dhṛtarāṣṭreṇa rājaṃstvāṃ śāsitumupayātastvarāvān |
tadvai sarvaṃ yanmayoktaṃ sabhāyāṃ taddhāryatāṃ yatpravakṣyāmi bhūyaḥ || 3-6-18||
MHB 3-6-19
क्लेशैस्तीव्रैर्युज्यमानः सपत्नैः क्षमां कुर्वन्कालमुपासते यः ।
सं वर्धयन्स्तोकमिवाग्निमात्मवान्स वै भुङ्क्ते पृथिवीमेक एव ॥ ३-६-१९॥
kleśaistīvrairyujyamānaḥ sapatnaiḥ kṣamāṃ kurvankālamupāsate yaḥ |
saṃ vardhayanstokamivāgnimātmavānsa vai bhuṅkte pṛthivīmeka eva || 3-6-19||
MHB 3-6-20
यस्याविभक्तं वसु राजन्सहायैस्तस्य दुःखेऽप्यंशभाजः सहायाः ।
सहायानामेष संग्रहणेऽभ्युपायः सहायाप्तौ पृथिवीप्राप्तिमाहुः ॥ ३-६-२०॥
yasyāvibhaktaṃ vasu rājansahāyaistasya duḥkhe'pyaṃśabhājaḥ sahāyāḥ |
sahāyānāmeṣa saṃgrahaṇe'bhyupāyaḥ sahāyāptau pṛthivīprāptimāhuḥ || 3-6-20||
MHB 3-6-21
सत्यं श्रेष्ठं पाण्डव निष्प्रलापं तुल्यं चान्नं सह भोज्यं सहायैः ।
आत्मा चैषामग्रतो नातिवर्तेदेवंवृत्तिर्वर्धते भूमिपालः ॥ ३-६-२१॥
satyaṃ śreṣṭhaṃ pāṇḍava niṣpralāpaṃ tulyaṃ cānnaṃ saha bhojyaṃ sahāyaiḥ |
ātmā caiṣāmagrato nātivartedevaṃvṛttirvardhate bhūmipālaḥ || 3-6-21||
MHB 3-6-22
युधिष्ठिर उवाच ।
एवं करिष्यामि यथा ब्रवीषि परां बुद्धिमुपगम्याप्रमत्तः ।
यच्चाप्यन्यद्देशकालोपपन्नं तद्वै वाच्यं तत्करिष्यामि कृत्स्नम् ॥ ३-६-२२॥
yudhiṣṭhira uvāca |
evaṃ kariṣyāmi yathā bravīṣi parāṃ buddhimupagamyāpramattaḥ |
yaccāpyanyaddeśakālopapannaṃ tadvai vācyaṃ tatkariṣyāmi kṛtsnam || 3-6-22||
Adhyaya: 7/299 (24)
MHB 3-7-1
वैशंपायन उवाच ।
गते तु विदुरे राजन्नाश्रमं पाण्डवान्प्रति ।
धृतराष्ट्रो महाप्राज्ञः पर्यतप्यत भारत ॥ ३-७-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
gate tu vidure rājannāśramaṃ pāṇḍavānprati |
dhṛtarāṣṭro mahāprājñaḥ paryatapyata bhārata || 3-7-1||
MHB 3-7-2
स सभाद्वारमागम्य विदुरस्मारमोहितः ।
समक्षं पार्थिवेन्द्राणां पपाताविष्टचेतनः ॥ ३-७-२॥
sa sabhādvāramāgamya vidurasmāramohitaḥ |
samakṣaṃ pārthivendrāṇāṃ papātāviṣṭacetanaḥ || 3-7-2||
MHB 3-7-3
स तु लब्ध्वा पुनः संज्ञां समुत्थाय महीतलात् ।
समीपोपस्थितं राजा संजयं वाक्यमब्रवीत् ॥ ३-७-३॥
sa tu labdhvā punaḥ saṃjñāṃ samutthāya mahītalāt |
samīpopasthitaṃ rājā saṃjayaṃ vākyamabravīt || 3-7-3||
MHB 3-7-4
भ्राता मम सुहृच्चैव साक्षाद्धर्म इवापरः ।
तस्य स्मृत्वाद्य सुभृशं हृदयं दीर्यतीव मे ॥ ३-७-४॥
bhrātā mama suhṛccaiva sākṣāddharma ivāparaḥ |
tasya smṛtvādya subhṛśaṃ hṛdayaṃ dīryatīva me || 3-7-4||
MHB 3-7-5
तमानयस्व धर्मज्ञं मम भ्रातरमाशु वै ।
इति ब्रुवन्स नृपतिः करुणं पर्यदेवयत् ॥ ३-७-५॥
tamānayasva dharmajñaṃ mama bhrātaramāśu vai |
iti bruvansa nṛpatiḥ karuṇaṃ paryadevayat || 3-7-5||
MHB 3-7-6
पश्चात्तापाभिसंतप्तो विदुरस्मारकर्शितः ।
भ्रातृस्नेहादिदं राजन्संजयं वाक्यमब्रवीत् ॥ ३-७-६॥
paścāttāpābhisaṃtapto vidurasmārakarśitaḥ |
bhrātṛsnehādidaṃ rājansaṃjayaṃ vākyamabravīt || 3-7-6||
MHB 3-7-7
गच्छ संजय जानीहि भ्रातरं विदुरं मम ।
यदि जीवति रोषेण मया पापेन निर्धुतः ॥ ३-७-७॥
gaccha saṃjaya jānīhi bhrātaraṃ viduraṃ mama |
yadi jīvati roṣeṇa mayā pāpena nirdhutaḥ || 3-7-7||
MHB 3-7-8
न हि तेन मम भ्रात्रा सुसूक्ष्ममपि किंचन ।
व्यलीकं कृतपूर्वं मे प्राज्ञेनामितबुद्धिना ॥ ३-७-८॥
na hi tena mama bhrātrā susūkṣmamapi kiṃcana |
vyalīkaṃ kṛtapūrvaṃ me prājñenāmitabuddhinā || 3-7-8||
MHB 3-7-9
स व्यलीकं कथं प्राप्तो मत्तः परमबुद्धिमान् ।
न जह्याज्जीवितं प्राज्ञस्तं गच्छानय संजय ॥ ३-७-९॥
sa vyalīkaṃ kathaṃ prāpto mattaḥ paramabuddhimān |
na jahyājjīvitaṃ prājñastaṃ gacchānaya saṃjaya || 3-7-9||
MHB 3-7-10
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राज्ञस्तमनुमान्य च ।
संजयो बाढमित्युक्त्वा प्राद्रवत्काम्यकं वनम् ॥ ३-७-१०॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā rājñastamanumānya ca |
saṃjayo bāḍhamityuktvā prādravatkāmyakaṃ vanam || 3-7-10||
MHB 3-7-11
सोऽचिरेण समासाद्य तद्वनं यत्र पाण्डवाः ।
रौरवाजिनसंवीतं ददर्शाथ युधिष्ठिरम् ॥ ३-७-११॥
so'cireṇa samāsādya tadvanaṃ yatra pāṇḍavāḥ |
rauravājinasaṃvītaṃ dadarśātha yudhiṣṭhiram || 3-7-11||
MHB 3-7-12
विदुरेण सहासीनं ब्राह्मणैश्च सहस्रशः ।
भ्रातृभिश्चाभिसंगुप्तं देवैरिव शतक्रतुम् ॥ ३-७-१२॥
vidureṇa sahāsīnaṃ brāhmaṇaiśca sahasraśaḥ |
bhrātṛbhiścābhisaṃguptaṃ devairiva śatakratum || 3-7-12||
MHB 3-7-13
युधिष्ठिरमथाभ्येत्य पूजयामास संजयः ।
भीमार्जुनयमांश्चापि तदर्हं प्रत्यपद्यत ॥ ३-७-१३॥
yudhiṣṭhiramathābhyetya pūjayāmāsa saṃjayaḥ |
bhīmārjunayamāṃścāpi tadarhaṃ pratyapadyata || 3-7-13||
MHB 3-7-14
राज्ञा पृष्टः स कुशलं सुखासीनश्च संजयः ।
शशंसागमने हेतुमिदं चैवाब्रवीद्वचः ॥ ३-७-१४॥
rājñā pṛṣṭaḥ sa kuśalaṃ sukhāsīnaśca saṃjayaḥ |
śaśaṃsāgamane hetumidaṃ caivābravīdvacaḥ || 3-7-14||
MHB 3-7-15
राजा स्मरति ते क्षत्तर्धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ।
तं पश्य गत्वा त्वं क्षिप्रं संजीवय च पार्थिवम् ॥ ३-७-१५॥
rājā smarati te kṣattardhṛtarāṣṭro'mbikāsutaḥ |
taṃ paśya gatvā tvaṃ kṣipraṃ saṃjīvaya ca pārthivam || 3-7-15||
MHB 3-7-16
सोऽनुमान्य नरश्रेष्ठान्पाण्डवान्कुरुनन्दनान् ।
नियोगाद्राजसिंहस्य गन्तुमर्हसि मानद ॥ ३-७-१६॥
so'numānya naraśreṣṭhānpāṇḍavānkurunandanān |
niyogādrājasiṃhasya gantumarhasi mānada || 3-7-16||
MHB 3-7-17
एवमुक्तस्तु विदुरो धीमान्स्वजनवत्सलः ।
युधिष्ठिरस्यानुमते पुनरायाद्गजाह्वयम् ॥ ३-७-१७॥
evamuktastu viduro dhīmānsvajanavatsalaḥ |
yudhiṣṭhirasyānumate punarāyādgajāhvayam || 3-7-17||
MHB 3-7-18
तमब्रवीन्महाप्राज्ञं धृतराष्ट्रः प्रतापवान् ।
दिष्ट्या प्राप्तोऽसि धर्मज्ञ दिष्ट्या स्मरसि मेऽनघ ॥ ३-७-१८॥
tamabravīnmahāprājñaṃ dhṛtarāṣṭraḥ pratāpavān |
diṣṭyā prāpto'si dharmajña diṣṭyā smarasi me'nagha || 3-7-18||
MHB 3-7-19
अद्य रात्रौ दिवा चाहं त्वत्कृते भरतर्षभ ।
प्रजागरे प्रपश्यामि विचित्रं देहमात्मनः ॥ ३-७-१९॥
adya rātrau divā cāhaṃ tvatkṛte bharatarṣabha |
prajāgare prapaśyāmi vicitraṃ dehamātmanaḥ || 3-7-19||
MHB 3-7-20
सोऽङ्कमादाय विदुरं मूर्ध्न्युपाघ्राय चैव ह ।
क्षम्यतामिति चोवाच यदुक्तोऽसि मया रुषा ॥ ३-७-२०॥
so'ṅkamādāya viduraṃ mūrdhnyupāghrāya caiva ha |
kṣamyatāmiti covāca yadukto'si mayā ruṣā || 3-7-20||
MHB 3-7-21
विदुर उवाच ।
क्षान्तमेव मया राजन्गुरुर्नः परमो भवान् ।
तथा ह्यस्म्यागतः क्षिप्रं त्वद्दर्शनपरायणः ॥ ३-७-२१॥
vidura uvāca |
kṣāntameva mayā rājangururnaḥ paramo bhavān |
tathā hyasmyāgataḥ kṣipraṃ tvaddarśanaparāyaṇaḥ || 3-7-21||
MHB 3-7-22
भवन्ति हि नरव्याघ्र पुरुषा धर्मचेतसः ।
दीनाभिपातिनो राजन्नात्र कार्या विचारणा ॥ ३-७-२२॥
bhavanti hi naravyāghra puruṣā dharmacetasaḥ |
dīnābhipātino rājannātra kāryā vicāraṇā || 3-7-22||
MHB 3-7-23
पाण्डोः सुता यादृशा मे तादृशा मे सुतास्तव ।
दीना इति हि मे बुद्धिरभिपन्नाद्य तान्प्रति ॥ ३-७-२३॥
pāṇḍoḥ sutā yādṛśā me tādṛśā me sutāstava |
dīnā iti hi me buddhirabhipannādya tānprati || 3-7-23||
MHB 3-7-24
वैशंपायन उवाच ।
अन्योन्यमनुनीयैवं भ्रातरौ तौ महाद्युती ।
विदुरो धृतराष्ट्रश्च लेभाते परमां मुदम् ॥ ३-७-२४॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
anyonyamanunīyaivaṃ bhrātarau tau mahādyutī |
viduro dhṛtarāṣṭraśca lebhāte paramāṃ mudam || 3-7-24||
Adhyaya: 8/299 (23)
MHB 3-8-1
वैशंपायन उवाच ।
श्रुत्वा च विदुरं प्राप्तं राज्ञा च परिसान्त्वितम् ।
धृतराष्ट्रात्मजो राजा पर्यतप्यत दुर्मतिः ॥ ३-८-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
śrutvā ca viduraṃ prāptaṃ rājñā ca parisāntvitam |
dhṛtarāṣṭrātmajo rājā paryatapyata durmatiḥ || 3-8-1||
MHB 3-8-2
स सौबलं समानाय्य कर्णदुःशासनावपि ।
अब्रवीद्वचनं राजा प्रविश्याबुद्धिजं तमः ॥ ३-८-२॥
sa saubalaṃ samānāyya karṇaduḥśāsanāvapi |
abravīdvacanaṃ rājā praviśyābuddhijaṃ tamaḥ || 3-8-2||
MHB 3-8-3
एष प्रत्यागतो मन्त्री धृतराष्ट्रस्य संमतः ।
विदुरः पाण्डुपुत्राणां सुहृद्विद्वान्हिते रतः ॥ ३-८-३॥
eṣa pratyāgato mantrī dhṛtarāṣṭrasya saṃmataḥ |
viduraḥ pāṇḍuputrāṇāṃ suhṛdvidvānhite rataḥ || 3-8-3||
MHB 3-8-4
यावदस्य पुनर्बुद्धिं विदुरो नापकर्षति ।
पाण्डवानयने तावन्मन्त्रयध्वं हितं मम ॥ ३-८-४॥
yāvadasya punarbuddhiṃ viduro nāpakarṣati |
pāṇḍavānayane tāvanmantrayadhvaṃ hitaṃ mama || 3-8-4||
MHB 3-8-5
अथ पश्याम्यहं पार्थान्प्राप्तानिह कथंचन ।
पुनः शोषं गमिष्यामि निरासुर्निरवग्रहः ॥ ३-८-५॥
atha paśyāmyahaṃ pārthānprāptāniha kathaṃcana |
punaḥ śoṣaṃ gamiṣyāmi nirāsurniravagrahaḥ || 3-8-5||
MHB 3-8-6
विषमुद्बन्धनं वापि शस्त्रमग्निप्रवेशनम् ।
करिष्ये न हि तानृद्धान्पुनर्द्रष्टुमिहोत्सहे ॥ ३-८-६॥
viṣamudbandhanaṃ vāpi śastramagnipraveśanam |
kariṣye na hi tānṛddhānpunardraṣṭumihotsahe || 3-8-6||
MHB 3-8-7
शकुनिरुवाच ।
किं बालिषां मतिं राजन्नास्थितोऽसि विशां पते ।
गतास्ते समयं कृत्वा नैतदेवं भविष्यति ॥ ३-८-७॥
śakuniruvāca |
kiṃ bāliṣāṃ matiṃ rājannāsthito'si viśāṃ pate |
gatāste samayaṃ kṛtvā naitadevaṃ bhaviṣyati || 3-8-7||
MHB 3-8-8
सत्यवाक्ये स्थिताः सर्वे पाण्डवा भरतर्षभ ।
पितुस्ते वचनं तात न ग्रहीष्यन्ति कर्हिचित् ॥ ३-८-८॥
satyavākye sthitāḥ sarve pāṇḍavā bharatarṣabha |
pituste vacanaṃ tāta na grahīṣyanti karhicit || 3-8-8||
MHB 3-8-9
अथ वा ते ग्रहीष्यन्ति पुनरेष्यन्ति वा पुरम् ।
निरस्य समयं भूयः पणोऽस्माकं भविष्यति ॥ ३-८-९॥
atha vā te grahīṣyanti punareṣyanti vā puram |
nirasya samayaṃ bhūyaḥ paṇo'smākaṃ bhaviṣyati || 3-8-9||
MHB 3-8-10
सर्वे भवामो मध्यस्था राज्ञश्छन्दानुवर्तिनः ।
छिद्रं बहु प्रपश्यन्तः पाण्डवानां सुसंवृताः ॥ ३-८-१०॥
sarve bhavāmo madhyasthā rājñaśchandānuvartinaḥ |
chidraṃ bahu prapaśyantaḥ pāṇḍavānāṃ susaṃvṛtāḥ || 3-8-10||
MHB 3-8-11
दुःशासन उवाच ।
एवमेतन्महाप्राज्ञ यथा वदसि मातुल ।
नित्यं हि मे कथयतस्तव बुद्धिर्हि रोचते ॥ ३-८-११॥
duḥśāsana uvāca |
evametanmahāprājña yathā vadasi mātula |
nityaṃ hi me kathayatastava buddhirhi rocate || 3-8-11||
MHB 3-8-12
कर्ण उवाच ।
काममीक्षामहे सर्वे दुर्योधन तवेप्सितम् ।
ऐकमत्यं हि नो राजन्सर्वेषामेव लक्ष्यते ॥ ३-८-१२॥
karṇa uvāca |
kāmamīkṣāmahe sarve duryodhana tavepsitam |
aikamatyaṃ hi no rājansarveṣāmeva lakṣyate || 3-8-12||
MHB 3-8-13
वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्तस्तु कर्णेन राजा दुर्योधनस्तदा ।
नातिहृष्टमनाः क्षिप्रमभवत्स पराङ्मुखः ॥ ३-८-१३॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktastu karṇena rājā duryodhanastadā |
nātihṛṣṭamanāḥ kṣipramabhavatsa parāṅmukhaḥ || 3-8-13||
MHB 3-8-14
उपलभ्य ततः कर्णो विवृत्य नयने शुभे ।
रोषाद्दुःशासनं चैव सौबलेयं च तावुभौ ॥ ३-८-१४॥
upalabhya tataḥ karṇo vivṛtya nayane śubhe |
roṣādduḥśāsanaṃ caiva saubaleyaṃ ca tāvubhau || 3-8-14||
MHB 3-8-15
उवाच परमक्रुद्ध उद्यम्यात्मानमात्मना ।
अहो मम मतं यत्तन्निबोधत नराधिपाः ॥ ३-८-१५॥
uvāca paramakruddha udyamyātmānamātmanā |
aho mama mataṃ yattannibodhata narādhipāḥ || 3-8-15||
MHB 3-8-16
प्रियं सर्वे चिकीर्षामो राज्ञः किंकरपाणयः ।
न चास्य शक्नुमः सर्वे प्रिये स्थातुमतन्द्रिताः ॥ ३-८-१६॥
priyaṃ sarve cikīrṣāmo rājñaḥ kiṃkarapāṇayaḥ |
na cāsya śaknumaḥ sarve priye sthātumatandritāḥ || 3-8-16||
MHB 3-8-17
वयं तु शस्त्राण्यादाय रथानास्थाय दंशिताः ।
गच्छामः सहिता हन्तुं पाण्डवान्वनगोचरान् ॥ ३-८-१७॥
vayaṃ tu śastrāṇyādāya rathānāsthāya daṃśitāḥ |
gacchāmaḥ sahitā hantuṃ pāṇḍavānvanagocarān || 3-8-17||
MHB 3-8-18
तेषु सर्वेषु शान्तेषु गतेष्वविदितां गतिम् ।
निर्विवादा भविष्यन्ति धार्तराष्ट्रास्तथा वयम् ॥ ३-८-१८॥
teṣu sarveṣu śānteṣu gateṣvaviditāṃ gatim |
nirvivādā bhaviṣyanti dhārtarāṣṭrāstathā vayam || 3-8-18||
MHB 3-8-19
यावदेव परिद्यूना यावच्छोकपरायणाः ।
यावन्मित्रविहीनाश्च तावच्छक्या मतं मम ॥ ३-८-१९॥
yāvadeva paridyūnā yāvacchokaparāyaṇāḥ |
yāvanmitravihīnāśca tāvacchakyā mataṃ mama || 3-8-19||
MHB 3-8-20
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा पूजयन्तः पुनः पुनः ।
बाढमित्येव ते सर्वे प्रत्यूचुः सूतजं तदा ॥ ३-८-२०॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā pūjayantaḥ punaḥ punaḥ |
bāḍhamityeva te sarve pratyūcuḥ sūtajaṃ tadā || 3-8-20||
MHB 3-8-21
एवमुक्त्वा तु संक्रुद्धा रथैः सर्वे पृथक्पृथक् ।
निर्ययुः पाण्डवान्हन्तुं संघशः कृतनिश्चयाः ॥ ३-८-२१॥
evamuktvā tu saṃkruddhā rathaiḥ sarve pṛthakpṛthak |
niryayuḥ pāṇḍavānhantuṃ saṃghaśaḥ kṛtaniścayāḥ || 3-8-21||
MHB 3-8-22
तान्प्रस्थितान्परिज्ञाय कृष्णद्वैपायनस्तदा ।
आजगाम विशुद्धात्मा दृष्ट्वा दिव्येन चक्षुषा ॥ ३-८-२२॥
tānprasthitānparijñāya kṛṣṇadvaipāyanastadā |
ājagāma viśuddhātmā dṛṣṭvā divyena cakṣuṣā || 3-8-22||
MHB 3-8-23
प्रतिषिध्याथ तान्सर्वान्भगवाँल्लोकपूजितः ।
प्रज्ञाचक्षुषमासीनमुवाचाभ्येत्य सत्वरः ॥ ३-८-२३॥
pratiṣidhyātha tānsarvānbhagavā~llokapūjitaḥ |
prajñācakṣuṣamāsīnamuvācābhyetya satvaraḥ || 3-8-23||
Adhyaya: 9/299 (12)
MHB 3-9-1
व्यास उवाच ।
धृतराष्ट्र महाप्राज्ञ निबोध वचनं मम ।
वक्ष्यामि त्वा कौरवाणां सर्वेषां हितमुत्तमम् ॥ ३-९-१॥
vyāsa uvāca |
dhṛtarāṣṭra mahāprājña nibodha vacanaṃ mama |
vakṣyāmi tvā kauravāṇāṃ sarveṣāṃ hitamuttamam || 3-9-1||
MHB 3-9-2
न मे प्रियं महाबाहो यद्गताः पाण्डवा वनम् ।
निकृत्या निर्जिताश्चैव दुर्योधनवशानुगैः ॥ ३-९-२॥
na me priyaṃ mahābāho yadgatāḥ pāṇḍavā vanam |
nikṛtyā nirjitāścaiva duryodhanavaśānugaiḥ || 3-9-2||
MHB 3-9-3
ते स्मरन्तः परिक्लेशान्वर्षे पूर्णे त्रयोदशे ।
विमोक्ष्यन्ति विषं क्रुद्धाः कौरवेयेषु भारत ॥ ३-९-३॥
te smarantaḥ parikleśānvarṣe pūrṇe trayodaśe |
vimokṣyanti viṣaṃ kruddhāḥ kauraveyeṣu bhārata || 3-9-3||
MHB 3-9-4
तदयं किं नु पापात्मा तव पुत्रः सुमन्दधीः ।
पाण्डवान्नित्यसंक्रुद्धो राज्यहेतोर्जिघांसति ॥ ३-९-४॥
tadayaṃ kiṃ nu pāpātmā tava putraḥ sumandadhīḥ |
pāṇḍavānnityasaṃkruddho rājyahetorjighāṃsati || 3-9-4||
MHB 3-9-5
वार्यतां साध्वयं मूढः शमं गच्छतु ते सुतः ।
वनस्थांस्तानयं हन्तुमिच्छन्प्राणैर्विमोक्ष्यते ॥ ३-९-५॥
vāryatāṃ sādhvayaṃ mūḍhaḥ śamaṃ gacchatu te sutaḥ |
vanasthāṃstānayaṃ hantumicchanprāṇairvimokṣyate || 3-9-5||
MHB 3-9-6
यथाह विदुरः प्राज्ञो यथा भीष्मो यथा वयम् ।
यथा कृपश्च द्रोणश्च तथा साधु विधीयताम् ॥ ३-९-६॥
yathāha viduraḥ prājño yathā bhīṣmo yathā vayam |
yathā kṛpaśca droṇaśca tathā sādhu vidhīyatām || 3-9-6||
MHB 3-9-7
विग्रहो हि महाप्राज्ञ स्वजनेन विगर्हितः ।
अधर्म्यमयशस्यं च मा राजन्प्रतिपद्यथाः ॥ ३-९-७॥
vigraho hi mahāprājña svajanena vigarhitaḥ |
adharmyamayaśasyaṃ ca mā rājanpratipadyathāḥ || 3-9-7||
MHB 3-9-8
समीक्षा यादृशी ह्यस्य पाण्डवान्प्रति भारत ।
उपेक्ष्यमाणा सा राजन्महान्तमनयं स्पृशेत् ॥ ३-९-८॥
samīkṣā yādṛśī hyasya pāṇḍavānprati bhārata |
upekṣyamāṇā sā rājanmahāntamanayaṃ spṛśet || 3-9-8||
MHB 3-9-9
अथ वायं सुमन्दात्मा वनं गच्छतु ते सुतः ।
पाण्डवैः सहितो राजन्नेक एवासहायवान् ॥ ३-९-९॥
atha vāyaṃ sumandātmā vanaṃ gacchatu te sutaḥ |
pāṇḍavaiḥ sahito rājanneka evāsahāyavān || 3-9-9||
MHB 3-9-10
ततः संसर्गजः स्नेहः पुत्रस्य तव पाण्डवैः ।
यदि स्यात्कृतकार्योऽद्य भवेस्त्वं मनुजेश्वर ॥ ३-९-१०॥
tataḥ saṃsargajaḥ snehaḥ putrasya tava pāṇḍavaiḥ |
yadi syātkṛtakāryo'dya bhavestvaṃ manujeśvara || 3-9-10||
MHB 3-9-11
अथ वा जायमानस्य यच्छीलमनुजायते ।
श्रूयते तन्महाराज नामृतस्यापसर्पति ॥ ३-९-११॥
atha vā jāyamānasya yacchīlamanujāyate |
śrūyate tanmahārāja nāmṛtasyāpasarpati || 3-9-11||
MHB 3-9-12
कथं वा मन्यते भीष्मो द्रोणो वा विदुरोऽपि वा ।
भवान्वात्र क्षमं कार्यं पुरा चार्थोऽतिवर्तते ॥ ३-९-१२॥
kathaṃ vā manyate bhīṣmo droṇo vā viduro'pi vā |
bhavānvātra kṣamaṃ kāryaṃ purā cārtho'tivartate || 3-9-12||
Adhyaya: 10/299 (23)
MHB 3-10-1
धृतराष्ट्र उवाच ।
भगवन्नाहमप्येतद्रोचये द्यूतसंस्तवम् ।
मन्ये तद्विधिनाक्रम्य कारितोऽस्मीति वै मुने ॥ ३-१०-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
bhagavannāhamapyetadrocaye dyūtasaṃstavam |
manye tadvidhinākramya kārito'smīti vai mune || 3-10-1||
MHB 3-10-2
नैतद्रोचयते भीष्मो न द्रोणो विदुरो न च ।
गान्धारी नेच्छति द्यूतं तच्च मोहात्प्रवर्तितम् ॥ ३-१०-२॥
naitadrocayate bhīṣmo na droṇo viduro na ca |
gāndhārī necchati dyūtaṃ tacca mohātpravartitam || 3-10-2||
MHB 3-10-3
परित्यक्तुं न शक्नोमि दुर्योधनमचेतनम् ।
पुत्रस्नेहेन भगवञ्जानन्नपि यतव्रत ॥ ३-१०-३॥
parityaktuṃ na śaknomi duryodhanamacetanam |
putrasnehena bhagavañjānannapi yatavrata || 3-10-3||
MHB 3-10-4
व्यास उवाच ।
वैचित्रवीर्य नृपते सत्यमाह यथा भवान् ।
दृढं वेद्मि परं पुत्रं परं पुत्रान्न विद्यते ॥ ३-१०-४॥
vyāsa uvāca |
vaicitravīrya nṛpate satyamāha yathā bhavān |
dṛḍhaṃ vedmi paraṃ putraṃ paraṃ putrānna vidyate || 3-10-4||
MHB 3-10-5
इन्द्रोऽप्यश्रुनिपातेन सुरभ्या प्रतिबोधितः ।
अन्यैः समृद्धैरप्यर्थैर्न सुताद्विद्यते परम् ॥ ३-१०-५॥
indro'pyaśrunipātena surabhyā pratibodhitaḥ |
anyaiḥ samṛddhairapyarthairna sutādvidyate param || 3-10-5||
MHB 3-10-6
अत्र ते वर्तयिष्यामि महदाख्यानमुत्तमम् ।
सुरभ्याश्चैव संवादमिन्द्रस्य च विशां पते ॥ ३-१०-६॥
atra te vartayiṣyāmi mahadākhyānamuttamam |
surabhyāścaiva saṃvādamindrasya ca viśāṃ pate || 3-10-6||
MHB 3-10-7
त्रिविष्टपगता राजन्सुरभिः प्रारुदत्किल ।
गवां मात पुरा तात तामिन्द्रोऽन्वकृपायत ॥ ३-१०-७॥
triviṣṭapagatā rājansurabhiḥ prārudatkila |
gavāṃ māta purā tāta tāmindro'nvakṛpāyata || 3-10-7||
MHB 3-10-8
इन्द्र उवाच ।
किमिदं रोदिषि शुभे कच्चित्क्षेमं दिवौकसाम् ।
मानुषेष्वथ वा गोषु नैतदल्पं भविष्यति ॥ ३-१०-८॥
indra uvāca |
kimidaṃ rodiṣi śubhe kaccitkṣemaṃ divaukasām |
mānuṣeṣvatha vā goṣu naitadalpaṃ bhaviṣyati || 3-10-8||
MHB 3-10-9
सुरभिरुवाच ।
विनिपातो न वः कश्चिद्दृश्यते त्रिदशाधिप ।
अहं तु पुत्रं शोचामि तेन रोदिमि कौशिक ॥ ३-१०-९॥
surabhiruvāca |
vinipāto na vaḥ kaściddṛśyate tridaśādhipa |
ahaṃ tu putraṃ śocāmi tena rodimi kauśika || 3-10-9||
MHB 3-10-10
पश्यैनं कर्षकं रौद्रं दुर्बलं मम पुत्रकम् ।
प्रतोदेनाभिनिघ्नन्तं लाङ्गलेन निपीडितम् ॥ ३-१०-१०॥
paśyainaṃ karṣakaṃ raudraṃ durbalaṃ mama putrakam |
pratodenābhinighnantaṃ lāṅgalena nipīḍitam || 3-10-10||
MHB 3-10-11
एतं दृष्ट्वा भृशं श्रान्तं वध्यमानं सुराधिप ।
कृपाविष्टास्मि देवेन्द्र मनश्चोद्विजते मम ॥ ३-१०-११॥
etaṃ dṛṣṭvā bhṛśaṃ śrāntaṃ vadhyamānaṃ surādhipa |
kṛpāviṣṭāsmi devendra manaścodvijate mama || 3-10-11||
MHB 3-10-12
एकस्तत्र बलोपेतो धुरमुद्वहतेऽधिकाम् ।
अपरोऽल्पबलप्राणः कृशो धमनिसंततः ।
कृच्छ्रादुद्वहते भारं तं वै शोचामि वासव ॥ ३-१०-१२॥
ekastatra balopeto dhuramudvahate'dhikām |
aparo'lpabalaprāṇaḥ kṛśo dhamanisaṃtataḥ |
kṛcchrādudvahate bhāraṃ taṃ vai śocāmi vāsava || 3-10-12||
MHB 3-10-13
वध्यमानः प्रतोदेन तुद्यमानः पुनः पुनः ।
नैव शक्नोति तं भारमुद्वोढुं पश्य वासव ॥ ३-१०-१३॥
vadhyamānaḥ pratodena tudyamānaḥ punaḥ punaḥ |
naiva śaknoti taṃ bhāramudvoḍhuṃ paśya vāsava || 3-10-13||
MHB 3-10-14
ततोऽहं तस्य दुःखार्ता विरौमि भृशदुःखिता ।
अश्रूण्यावर्तयन्ती च नेत्राभ्यां करुणायती ॥ ३-१०-१४॥
tato'haṃ tasya duḥkhārtā viraumi bhṛśaduḥkhitā |
aśrūṇyāvartayantī ca netrābhyāṃ karuṇāyatī || 3-10-14||
MHB 3-10-15
इन्द्र उवाच ।
तव पुत्रसहस्रेषु पीड्यमानेषु शोभने ।
किं कृपायितमस्त्यत्र पुत्र एकोऽत्र पीड्यते ॥ ३-१०-१५॥
indra uvāca |
tava putrasahasreṣu pīḍyamāneṣu śobhane |
kiṃ kṛpāyitamastyatra putra eko'tra pīḍyate || 3-10-15||
MHB 3-10-16
सुरभिरुवाच ।
यदि पुत्रसहस्रं मे सर्वत्र सममेव मे ।
दीनस्य तु सतः शक्र पुत्रस्याभ्यधिका कृपा ॥ ३-१०-१६॥
surabhiruvāca |
yadi putrasahasraṃ me sarvatra samameva me |
dīnasya tu sataḥ śakra putrasyābhyadhikā kṛpā || 3-10-16||
MHB 3-10-17
व्यास उवाच ।
तदिन्द्रः सुरभीवाक्यं निशम्य भृशविस्मितः ।
जीवितेनापि कौरव्य मेनेऽभ्यधिकमात्मजम् ॥ ३-१०-१७॥
vyāsa uvāca |
tadindraḥ surabhīvākyaṃ niśamya bhṛśavismitaḥ |
jīvitenāpi kauravya mene'bhyadhikamātmajam || 3-10-17||
MHB 3-10-18
प्रववर्ष च तत्रैव सहसा तोयमुल्बणम् ।
कर्षकस्याचरन्विघ्नं भगवान्पाकशासनः ॥ ३-१०-१८॥
pravavarṣa ca tatraiva sahasā toyamulbaṇam |
karṣakasyācaranvighnaṃ bhagavānpākaśāsanaḥ || 3-10-18||
MHB 3-10-19
तद्यथा सुरभिः प्राह सममेवास्तु ते तथा ।
सुतेषु राजन्सर्वेषु दीनेष्वभ्यधिका कृपा ॥ ३-१०-१९॥
tadyathā surabhiḥ prāha samamevāstu te tathā |
suteṣu rājansarveṣu dīneṣvabhyadhikā kṛpā || 3-10-19||
MHB 3-10-20
यादृशो मे सुतः पण्डुस्तादृशो मेऽसि पुत्रक ।
विदुरश्च महाप्राज्ञः स्नेहादेतद्ब्रवीम्यहम् ॥ ३-१०-२०॥
yādṛśo me sutaḥ paṇḍustādṛśo me'si putraka |
viduraśca mahāprājñaḥ snehādetadbravīmyaham || 3-10-20||
MHB 3-10-21
चिराय तव पुत्राणां शतमेकश्च पार्थिव ।
पाण्डोः पञ्चैव लक्ष्यन्ते तेऽपि मन्दाः सुदुःखिताः ॥ ३-१०-२१॥
cirāya tava putrāṇāṃ śatamekaśca pārthiva |
pāṇḍoḥ pañcaiva lakṣyante te'pi mandāḥ suduḥkhitāḥ || 3-10-21||
MHB 3-10-22
कथं जीवेयुरत्यन्तं कथं वर्धेयुरित्यपि ।
इति दीनेषु पार्थेषु मनो मे परितप्यते ॥ ३-१०-२२॥
kathaṃ jīveyuratyantaṃ kathaṃ vardheyurityapi |
iti dīneṣu pārtheṣu mano me paritapyate || 3-10-22||
MHB 3-10-23
यदि पार्थिव कौरव्याञ्जीवमानानिहेच्छसि ।
दुर्योधनस्तव सुतः शमं गच्छतु पाण्डवैः ॥ ३-१०-२३॥
yadi pārthiva kauravyāñjīvamānānihecchasi |
duryodhanastava sutaḥ śamaṃ gacchatu pāṇḍavaiḥ || 3-10-23||
Adhyaya: 11/299 (39)
MHB 3-11-1
धृतराष्ट्र उवाच ।
एवमेतन्महाप्राज्ञ यथा वदसि नो मुने ।
अहं चैव विजानामि सर्वे चेमे नराधिपाः ॥ ३-११-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
evametanmahāprājña yathā vadasi no mune |
ahaṃ caiva vijānāmi sarve ceme narādhipāḥ || 3-11-1||
MHB 3-11-2
भवांस्तु मन्यते साधु यत्कुरूणां सुखोदयम् ।
तदेव विदुरोऽप्याह भीष्मो द्रोणश्च मां मुने ॥ ३-११-२॥
bhavāṃstu manyate sādhu yatkurūṇāṃ sukhodayam |
tadeva viduro'pyāha bhīṣmo droṇaśca māṃ mune || 3-11-2||
MHB 3-11-3
यदि त्वहमनुग्राह्यः कौरवेषु दया यदि ।
अनुशाधि दुरात्मानं पुत्रं दुर्योधनं मम ॥ ३-११-३॥
yadi tvahamanugrāhyaḥ kauraveṣu dayā yadi |
anuśādhi durātmānaṃ putraṃ duryodhanaṃ mama || 3-11-3||
MHB 3-11-4
व्यास उवाच ।
अयमायाति वै राजन्मैत्रेयो भगवानृषिः ।
अन्वीय पाण्डवान्भ्रातॄनिहैवास्मद्दिदृक्षया ॥ ३-११-४॥
vyāsa uvāca |
ayamāyāti vai rājanmaitreyo bhagavānṛṣiḥ |
anvīya pāṇḍavānbhrātṝnihaivāsmaddidṛkṣayā || 3-11-4||
MHB 3-11-5
एष दुर्योधनं पुत्रं तव राजन्महानृषिः ।
अनुशास्ता यथान्यायं शमायास्य कुलस्य ते ॥ ३-११-५॥
eṣa duryodhanaṃ putraṃ tava rājanmahānṛṣiḥ |
anuśāstā yathānyāyaṃ śamāyāsya kulasya te || 3-11-5||
MHB 3-11-6
ब्रूयाद्यदेष राजेन्द्र तत्कार्यमविशङ्कया ।
अक्रियायां हि कार्यस्य पुत्रं ते शप्स्यते रुषा ॥ ३-११-६॥
brūyādyadeṣa rājendra tatkāryamaviśaṅkayā |
akriyāyāṃ hi kāryasya putraṃ te śapsyate ruṣā || 3-11-6||
MHB 3-11-7
वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्त्वा ययौ व्यासो मैत्रेयः प्रत्यदृश्यत ।
पूजया प्रतिजग्राह सपुत्रस्तं नराधिपः ॥ ३-११-७॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktvā yayau vyāso maitreyaḥ pratyadṛśyata |
pūjayā pratijagrāha saputrastaṃ narādhipaḥ || 3-11-7||
MHB 3-11-8
दत्त्वार्घ्याद्याः क्रियाः सर्वा विश्रान्तं मुनिपुंगवम् ।
प्रश्रयेणाब्रवीद्राजा धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ॥ ३-११-८॥
dattvārghyādyāḥ kriyāḥ sarvā viśrāntaṃ munipuṃgavam |
praśrayeṇābravīdrājā dhṛtarāṣṭro'mbikāsutaḥ || 3-11-8||
MHB 3-11-9
सुखेनागमनं कच्चिद्भगवन्कुरुजाङ्गले ।
कच्चित्कुशलिनो वीरा भ्रातरः पञ्च पाण्डवाः ॥ ३-११-९॥
sukhenāgamanaṃ kaccidbhagavankurujāṅgale |
kaccitkuśalino vīrā bhrātaraḥ pañca pāṇḍavāḥ || 3-11-9||
MHB 3-11-10
समये स्थातुमिच्छन्ति कच्चिच्च पुरुषर्षभाः ।
कच्चित्कुरूणां सौभ्रात्रमव्युच्छिन्नं भविष्यति ॥ ३-११-१०॥
samaye sthātumicchanti kaccicca puruṣarṣabhāḥ |
kaccitkurūṇāṃ saubhrātramavyucchinnaṃ bhaviṣyati || 3-11-10||
MHB 3-11-11
मैत्रेय उवाच ।
तीर्थयात्रामनुक्रामन्प्राप्तोऽस्मि कुरुजाङ्गलम् ।
यदृच्छया धर्मराजं दृष्टवान्काम्यके वने ॥ ३-११-११॥
maitreya uvāca |
tīrthayātrāmanukrāmanprāpto'smi kurujāṅgalam |
yadṛcchayā dharmarājaṃ dṛṣṭavānkāmyake vane || 3-11-11||
MHB 3-11-12
तं जटाजिनसंवीतं तपोवननिवासिनम् ।
समाजग्मुर्महात्मानं द्रष्टुं मुनिगणाः प्रभो ॥ ३-११-१२॥
taṃ jaṭājinasaṃvītaṃ tapovananivāsinam |
samājagmurmahātmānaṃ draṣṭuṃ munigaṇāḥ prabho || 3-11-12||
MHB 3-11-13
तत्राश्रौषं महाराज पुत्राणां तव विभ्रमम् ।
अनयं द्यूतरूपेण महापायमुपस्थितम् ॥ ३-११-१३॥
tatrāśrauṣaṃ mahārāja putrāṇāṃ tava vibhramam |
anayaṃ dyūtarūpeṇa mahāpāyamupasthitam || 3-11-13||
MHB 3-11-14
ततोऽहं त्वामनुप्राप्तः कौरवाणामवेक्षया ।
सदा ह्यभ्यधिकः स्नेहः प्रीतिश्च त्वयि मे प्रभो ॥ ३-११-१४॥
tato'haṃ tvāmanuprāptaḥ kauravāṇāmavekṣayā |
sadā hyabhyadhikaḥ snehaḥ prītiśca tvayi me prabho || 3-11-14||
MHB 3-11-15
नैतदौपयिकं राजंस्त्वयि भीष्मे च जीवति ।
यदन्योन्येन ते पुत्रा विरुध्यन्ते नराधिप ॥ ३-११-१५॥
naitadaupayikaṃ rājaṃstvayi bhīṣme ca jīvati |
yadanyonyena te putrā virudhyante narādhipa || 3-11-15||
MHB 3-11-16
मेढीभूतः स्वयं राजन्निग्रहे प्रग्रहे भवान् ।
किमर्थमनयं घोरमुत्पतन्तमुपेक्षसे ॥ ३-११-१६॥
meḍhībhūtaḥ svayaṃ rājannigrahe pragrahe bhavān |
kimarthamanayaṃ ghoramutpatantamupekṣase || 3-11-16||
MHB 3-11-17
दस्यूनामिव यद्वृत्तं सभायां कुरुनन्दन ।
तेन न भ्राजसे राजंस्तापसानां समागमे ॥ ३-११-१७॥
dasyūnāmiva yadvṛttaṃ sabhāyāṃ kurunandana |
tena na bhrājase rājaṃstāpasānāṃ samāgame || 3-11-17||
MHB 3-11-18
वैशंपायन उवाच ।
ततो व्यावृत्य राजानं दुर्योधनममर्षणम् ।
उवाच श्लक्ष्णया वाचा मैत्रेयो भगवानृषिः ॥ ३-११-१८॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato vyāvṛtya rājānaṃ duryodhanamamarṣaṇam |
uvāca ślakṣṇayā vācā maitreyo bhagavānṛṣiḥ || 3-11-18||
MHB 3-11-19
दुर्योधन महाबाहो निबोध वदतां वर ।
वचनं मे महाप्राज्ञ ब्रुवतो यद्धितं तव ॥ ३-११-१९॥
duryodhana mahābāho nibodha vadatāṃ vara |
vacanaṃ me mahāprājña bruvato yaddhitaṃ tava || 3-11-19||
MHB 3-11-20
मा द्रुहः पाण्डवान्राजन्कुरुष्व हितमात्मनः ।
पाण्डवानां कुरूणां च लोकस्य च नरर्षभ ॥ ३-११-२०॥
mā druhaḥ pāṇḍavānrājankuruṣva hitamātmanaḥ |
pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca lokasya ca nararṣabha || 3-11-20||
MHB 3-11-21
ते हि सर्वे नरव्याघ्राः शूरा विक्रान्तयोधिनः ।
सर्वे नागायुतप्राणा वज्रसंहनना दृढाः ॥ ३-११-२१॥
te hi sarve naravyāghrāḥ śūrā vikrāntayodhinaḥ |
sarve nāgāyutaprāṇā vajrasaṃhananā dṛḍhāḥ || 3-11-21||
MHB 3-11-22
सत्यव्रतपराः सर्वे सर्वे पुरुषमानिनः ।
हन्तारो देवशत्रूणां रक्षसां कामरूपिणाम् ।
हिडिम्बबकमुख्यानां किर्मीरस्य च रक्षसः ॥ ३-११-२२॥
satyavrataparāḥ sarve sarve puruṣamāninaḥ |
hantāro devaśatrūṇāṃ rakṣasāṃ kāmarūpiṇām |
hiḍimbabakamukhyānāṃ kirmīrasya ca rakṣasaḥ || 3-11-22||
MHB 3-11-23
इतः प्रच्यवतां रात्रौ यः स तेषां महात्मनाम् ।
आवृत्य मार्गं रौद्रात्मा तस्थौ गिरिरिवाचलः ॥ ३-११-२३॥
itaḥ pracyavatāṃ rātrau yaḥ sa teṣāṃ mahātmanām |
āvṛtya mārgaṃ raudrātmā tasthau giririvācalaḥ || 3-11-23||
MHB 3-11-24
तं भीमः समरश्लाघी बलेन बलिनां वरः ।
जघान पशुमारेण व्याघ्रः क्षुद्रमृगं यथा ॥ ३-११-२४॥
taṃ bhīmaḥ samaraślāghī balena balināṃ varaḥ |
jaghāna paśumāreṇa vyāghraḥ kṣudramṛgaṃ yathā || 3-11-24||
MHB 3-11-25
पश्य दिग्विजये राजन्यथा भीमेन पातितः ।
जरासंधो महेष्वासो नागायुतबलो युधि ॥ ३-११-२५॥
paśya digvijaye rājanyathā bhīmena pātitaḥ |
jarāsaṃdho maheṣvāso nāgāyutabalo yudhi || 3-11-25||
MHB 3-11-26
संबन्धी वासुदेवश्च येषां श्यालश्च पार्षतः ।
कस्तान्युधि समासीत जरामरणवान्नरः ॥ ३-११-२६॥
saṃbandhī vāsudevaśca yeṣāṃ śyālaśca pārṣataḥ |
kastānyudhi samāsīta jarāmaraṇavānnaraḥ || 3-11-26||
MHB 3-11-27
तस्य ते शम एवास्तु पाण्डवैर्भरतर्षभ ।
कुरु मे वचनं राजन्मा मृत्युवशमन्वगाः ॥ ३-११-२७॥
tasya te śama evāstu pāṇḍavairbharatarṣabha |
kuru me vacanaṃ rājanmā mṛtyuvaśamanvagāḥ || 3-11-27||
MHB 3-11-28
एवं तु ब्रुवतस्तस्य मैत्रेयस्य विशां पते ।
ऊरुं गजकराकारं करेणाभिजघान सः ॥ ३-११-२८॥
evaṃ tu bruvatastasya maitreyasya viśāṃ pate |
ūruṃ gajakarākāraṃ kareṇābhijaghāna saḥ || 3-11-28||
MHB 3-11-29
दुर्योधनः स्मितं कृत्वा चरणेनालिखन्महीम् ।
न किंचिदुक्त्वा दुर्मेधास्तस्थौ किंचिदवाङ्मुखः ॥ ३-११-२९॥
duryodhanaḥ smitaṃ kṛtvā caraṇenālikhanmahīm |
na kiṃciduktvā durmedhāstasthau kiṃcidavāṅmukhaḥ || 3-11-29||
MHB 3-11-30
तमशुश्रूषमाणं तु विलिखन्तं वसुंधराम् ।
दृष्ट्वा दुर्योधनं राजन्मैत्रेयं कोप आविशत् ॥ ३-११-३०॥
tamaśuśrūṣamāṇaṃ tu vilikhantaṃ vasuṃdharām |
dṛṣṭvā duryodhanaṃ rājanmaitreyaṃ kopa āviśat || 3-11-30||
MHB 3-11-31
स कोपवशमापन्नो मैत्रेयो मुनिसत्तमः ।
विधिना संप्रयुक्तश्च शापायास्य मनो दधे ॥ ३-११-३१॥
sa kopavaśamāpanno maitreyo munisattamaḥ |
vidhinā saṃprayuktaśca śāpāyāsya mano dadhe || 3-11-31||
MHB 3-11-32
ततः स वार्युपस्पृश्य कोपसंरक्तलोचनः ।
मैत्रेयो धार्तराष्ट्रं तमशपद्दुष्टचेतसम् ॥ ३-११-३२॥
tataḥ sa vāryupaspṛśya kopasaṃraktalocanaḥ |
maitreyo dhārtarāṣṭraṃ tamaśapadduṣṭacetasam || 3-11-32||
MHB 3-11-33
यस्मात्त्वं मामनादृत्य नेमां वाचं चिकीर्षसि ।
तस्मादस्याभिमानस्य सद्यः फलमवाप्नुहि ॥ ३-११-३३॥
yasmāttvaṃ māmanādṛtya nemāṃ vācaṃ cikīrṣasi |
tasmādasyābhimānasya sadyaḥ phalamavāpnuhi || 3-11-33||
MHB 3-11-34
त्वदभिद्रोहसंयुक्तं युद्धमुत्पत्स्यते महत् ।
यत्र भीमो गदापातैस्तवोरुं भेत्स्यते बली ॥ ३-११-३४॥
tvadabhidrohasaṃyuktaṃ yuddhamutpatsyate mahat |
yatra bhīmo gadāpātaistavoruṃ bhetsyate balī || 3-11-34||
MHB 3-11-35
इत्येवमुक्ते वचने धृतराष्ट्रो महीपतिः ।
प्रसादयामास मुनिं नैतदेवं भवेदिति ॥ ३-११-३५॥
ityevamukte vacane dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ |
prasādayāmāsa muniṃ naitadevaṃ bhavediti || 3-11-35||
MHB 3-11-36
मैत्रेय उवाच ।
शमं यास्यति चेत्पुत्रस्तव राजन्यथा तथा ।
शापो न भविता तात विपरीते भविष्यति ॥ ३-११-३६॥
maitreya uvāca |
śamaṃ yāsyati cetputrastava rājanyathā tathā |
śāpo na bhavitā tāta viparīte bhaviṣyati || 3-11-36||
MHB 3-11-37
वैशंपायन उवाच ।
स विलक्षस्तु राजेन्द्र दुर्योधनपिता तदा ।
मैत्रेयं प्राह किर्मीरः कथं भीमेन पातितः ॥ ३-११-३७॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
sa vilakṣastu rājendra duryodhanapitā tadā |
maitreyaṃ prāha kirmīraḥ kathaṃ bhīmena pātitaḥ || 3-11-37||
MHB 3-11-38
मैत्रेय उवाच ।
नाहं वक्ष्याम्यसूया ते न ते शुश्रूषते सुतः ।
एष ते विदुरः सर्वमाख्यास्यति गते मयि ॥ ३-११-३८॥
maitreya uvāca |
nāhaṃ vakṣyāmyasūyā te na te śuśrūṣate sutaḥ |
eṣa te viduraḥ sarvamākhyāsyati gate mayi || 3-11-38||
MHB 3-11-39
वैशंपायन उवाच ।
इत्येवमुक्त्वा मैत्रेयः प्रातिष्ठत यथागतम् ।
किर्मीरवधसंविग्नो बहिर्दुर्योधनोऽगमत् ॥ ३-११-३९॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
ityevamuktvā maitreyaḥ prātiṣṭhata yathāgatam |
kirmīravadhasaṃvigno bahirduryodhano'gamat || 3-11-39||
Adhyaya: 12/299 (75)
MHB 3-12-1
धृतराष्ट्र उवाच ।
किर्मीरस्य वधं क्षत्तः श्रोतुमिच्छामि कथ्यताम् ।
रक्षसा भीमसेनस्य कथमासीत्समागमः ॥ ३-१२-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
kirmīrasya vadhaṃ kṣattaḥ śrotumicchāmi kathyatām |
rakṣasā bhīmasenasya kathamāsītsamāgamaḥ || 3-12-1||
MHB 3-12-2
विदुर उवाच ।
शृणु भीमस्य कर्मेदमतिमानुषकर्मणः ।
श्रुतपूर्वं मया तेषां कथान्तेषु पुनः पुनः ॥ ३-१२-२॥
vidura uvāca |
śṛṇu bhīmasya karmedamatimānuṣakarmaṇaḥ |
śrutapūrvaṃ mayā teṣāṃ kathānteṣu punaḥ punaḥ || 3-12-2||
MHB 3-12-3
इतः प्रयाता राजेन्द्र पाण्डवा द्यूतनिर्जिताः ।
जग्मुस्त्रिभिरहोरात्रैः काम्यकं नाम तद्वनम् ॥ ३-१२-३॥
itaḥ prayātā rājendra pāṇḍavā dyūtanirjitāḥ |
jagmustribhirahorātraiḥ kāmyakaṃ nāma tadvanam || 3-12-3||
MHB 3-12-4
रात्रौ निशीथे स्वाभीले गतेऽर्धसमये नृप ।
प्रचारे पुरुषादानां रक्षसां भीमकर्मणाम् ॥ ३-१२-४॥
rātrau niśīthe svābhīle gate'rdhasamaye nṛpa |
pracāre puruṣādānāṃ rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām || 3-12-4||
MHB 3-12-5
तद्वनं तापसा नित्यं शेषाश्च वनचारिणः ।
दूरात्परिहरन्ति स्म पुरुषादभयात्किल ॥ ३-१२-५॥
tadvanaṃ tāpasā nityaṃ śeṣāśca vanacāriṇaḥ |
dūrātpariharanti sma puruṣādabhayātkila || 3-12-5||
MHB 3-12-6
तेषां प्रविशतां तत्र मार्गमावृत्य भारत ।
दीप्ताक्षं भीषणं रक्षः सोल्मुकं प्रत्यदृश्यत ॥ ३-१२-६॥
teṣāṃ praviśatāṃ tatra mārgamāvṛtya bhārata |
dīptākṣaṃ bhīṣaṇaṃ rakṣaḥ solmukaṃ pratyadṛśyata || 3-12-6||
MHB 3-12-7
बाहू महान्तौ कृत्वा तु तथास्यं च भयानकम् ।
स्थितमावृत्य पन्थानं येन यान्ति कुरूद्वहाः ॥ ३-१२-७॥
bāhū mahāntau kṛtvā tu tathāsyaṃ ca bhayānakam |
sthitamāvṛtya panthānaṃ yena yānti kurūdvahāḥ || 3-12-7||
MHB 3-12-8
दष्टोष्ठदंष्ट्रं ताम्राक्षं प्रदीप्तोर्ध्वशिरोरुहम् ।
सार्करश्मितडिच्चक्रं सबलाकमिवाम्बुदम् ॥ ३-१२-८॥
daṣṭoṣṭhadaṃṣṭraṃ tāmrākṣaṃ pradīptordhvaśiroruham |
sārkaraśmitaḍiccakraṃ sabalākamivāmbudam || 3-12-8||
MHB 3-12-9
सृजन्तं राक्षसीं मायां महारावविराविणम् ।
मुञ्चन्तं विपुलं नादं सतोयमिव तोयदम् ॥ ३-१२-९॥
sṛjantaṃ rākṣasīṃ māyāṃ mahārāvavirāviṇam |
muñcantaṃ vipulaṃ nādaṃ satoyamiva toyadam || 3-12-9||
MHB 3-12-10
तस्य नादेन संत्रस्ताः पक्षिणः सर्वतोदिशम् ।
विमुक्तनादाः संपेतुः स्थलजा जलजैः सह ॥ ३-१२-१०॥
tasya nādena saṃtrastāḥ pakṣiṇaḥ sarvatodiśam |
vimuktanādāḥ saṃpetuḥ sthalajā jalajaiḥ saha || 3-12-10||
MHB 3-12-11
संप्रद्रुतमृगद्वीपिमहिषर्क्षसमाकुलम् ।
तद्वनं तस्य नादेन संप्रस्थितमिवाभवत् ॥ ३-१२-११॥
saṃpradrutamṛgadvīpimahiṣarkṣasamākulam |
tadvanaṃ tasya nādena saṃprasthitamivābhavat || 3-12-11||
MHB 3-12-12
तस्योरुवाताभिहता ताम्रपल्लवबाहवः ।
विदूरजाताश्च लताः समाश्लिष्यन्त पादपान् ॥ ३-१२-१२॥
tasyoruvātābhihatā tāmrapallavabāhavaḥ |
vidūrajātāśca latāḥ samāśliṣyanta pādapān || 3-12-12||
MHB 3-12-13
तस्मिन्क्षणेऽथ प्रववौ मारुतो भृशदारुणः ।
रजसा संवृतं तेन नष्टर्क्षमभवन्नभः ॥ ३-१२-१३॥
tasminkṣaṇe'tha pravavau māruto bhṛśadāruṇaḥ |
rajasā saṃvṛtaṃ tena naṣṭarkṣamabhavannabhaḥ || 3-12-13||
MHB 3-12-14
पञ्चानां पाण्डुपुत्राणामविज्ञातो महारिपुः ।
पञ्चानामिन्द्रियाणां तु शोकवेग इवातुलः ॥ ३-१२-१४॥
pañcānāṃ pāṇḍuputrāṇāmavijñāto mahāripuḥ |
pañcānāmindriyāṇāṃ tu śokavega ivātulaḥ || 3-12-14||
MHB 3-12-15
स दृष्ट्वा पाण्डवान्दूरात्कृष्णाजिनसमावृतान् ।
आवृणोत्तद्वनद्वारं मैनाक इव पर्वतः ॥ ३-१२-१५॥
sa dṛṣṭvā pāṇḍavāndūrātkṛṣṇājinasamāvṛtān |
āvṛṇottadvanadvāraṃ maināka iva parvataḥ || 3-12-15||
MHB 3-12-16
तं समासाद्य वित्रस्ता कृष्णा कमललोचना ।
अदृष्टपूर्वं संत्रासान्न्यमीलयत लोचने ॥ ३-१२-१६॥
taṃ samāsādya vitrastā kṛṣṇā kamalalocanā |
adṛṣṭapūrvaṃ saṃtrāsānnyamīlayata locane || 3-12-16||
MHB 3-12-17
दुःशासनकरोत्सृष्टविप्रकीर्णशिरोरुहा ।
पञ्चपर्वतमध्यस्था नदीवाकुलतां गता ॥ ३-१२-१७॥
duḥśāsanakarotsṛṣṭaviprakīrṇaśiroruhā |
pañcaparvatamadhyasthā nadīvākulatāṃ gatā || 3-12-17||
MHB 3-12-18
मोमुह्यमानां तां तत्र जगृहुः पञ्च पाण्डवाः ।
इन्द्रियाणि प्रसक्तानि विषयेषु यथा रतिम् ॥ ३-१२-१८॥
momuhyamānāṃ tāṃ tatra jagṛhuḥ pañca pāṇḍavāḥ |
indriyāṇi prasaktāni viṣayeṣu yathā ratim || 3-12-18||
MHB 3-12-19
अथ तां राक्षसीं मायामुत्थितां घोरदर्शनाम् ।
रक्षोघ्नैर्विविधैर्मन्त्रैर्धौम्यः सम्यक्प्रयोजितैः ।
पश्यतां पाण्डुपुत्राणां नाशयामास वीर्यवान् ॥ ३-१२-१९॥
atha tāṃ rākṣasīṃ māyāmutthitāṃ ghoradarśanām |
rakṣoghnairvividhairmantrairdhaumyaḥ samyakprayojitaiḥ |
paśyatāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ nāśayāmāsa vīryavān || 3-12-19||
MHB 3-12-20
स नष्टमायोऽतिबलः क्रोधविस्फारितेक्षणः ।
काममूर्तिधरः क्षुद्रः कालकल्पो व्यदृश्यत ॥ ३-१२-२०॥
sa naṣṭamāyo'tibalaḥ krodhavisphāritekṣaṇaḥ |
kāmamūrtidharaḥ kṣudraḥ kālakalpo vyadṛśyata || 3-12-20||
MHB 3-12-21
तमुवाच ततो राजा दीर्घप्रज्ञो युधिष्ठिरः ।
को भवान्कस्य वा किं ते क्रियतां कार्यमुच्यताम् ॥ ३-१२-२१॥
tamuvāca tato rājā dīrghaprajño yudhiṣṭhiraḥ |
ko bhavānkasya vā kiṃ te kriyatāṃ kāryamucyatām || 3-12-21||
MHB 3-12-22
प्रत्युवाचाथ तद्रक्षो धर्मराजं युधिष्ठिरम् ।
अहं बकस्य वै भ्राता किर्मीर इति विश्रुतः ॥ ३-१२-२२॥
pratyuvācātha tadrakṣo dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram |
ahaṃ bakasya vai bhrātā kirmīra iti viśrutaḥ || 3-12-22||
MHB 3-12-23
वनेऽस्मिन्काम्यके शून्ये निवसामि गतज्वरः ।
युधि निर्जित्य पुरुषानाहारं नित्यमाचरन् ॥ ३-१२-२३॥
vane'sminkāmyake śūnye nivasāmi gatajvaraḥ |
yudhi nirjitya puruṣānāhāraṃ nityamācaran || 3-12-23||
MHB 3-12-24
के यूयमिह संप्राप्ता भक्ष्यभूता ममान्तिकम् ।
युधि निर्जित्य वः सर्वान्भक्षयिष्ये गतज्वरः ॥ ३-१२-२४॥
ke yūyamiha saṃprāptā bhakṣyabhūtā mamāntikam |
yudhi nirjitya vaḥ sarvānbhakṣayiṣye gatajvaraḥ || 3-12-24||
MHB 3-12-25
युधिष्ठिरस्तु तच्छ्रुत्वा वचस्तस्य दुरात्मनः ।
आचचक्षे ततः सर्वं गोत्रनामादि भारत ॥ ३-१२-२५॥
yudhiṣṭhirastu tacchrutvā vacastasya durātmanaḥ |
ācacakṣe tataḥ sarvaṃ gotranāmādi bhārata || 3-12-25||
MHB 3-12-26
पाण्डवो धर्मराजोऽहं यदि ते श्रोत्रमागतः ।
सहितो भ्रातृभिः सर्वैर्भीमसेनार्जुनादिभिः ॥ ३-१२-२६॥
pāṇḍavo dharmarājo'haṃ yadi te śrotramāgataḥ |
sahito bhrātṛbhiḥ sarvairbhīmasenārjunādibhiḥ || 3-12-26||
MHB 3-12-27
हृतराज्यो वने वासं वस्तुं कृतमतिस्ततः ।
वनमभ्यागतो घोरमिदं तव परिग्रहम् ॥ ३-१२-२७॥
hṛtarājyo vane vāsaṃ vastuṃ kṛtamatistataḥ |
vanamabhyāgato ghoramidaṃ tava parigraham || 3-12-27||
MHB 3-12-28
किर्मीरस्त्वब्रवीदेनं दिष्ट्या देवैरिदं मम ।
उपपादितमद्येह चिरकालान्मनोगतम् ॥ ३-१२-२८॥
kirmīrastvabravīdenaṃ diṣṭyā devairidaṃ mama |
upapāditamadyeha cirakālānmanogatam || 3-12-28||
MHB 3-12-29
भीमसेनवधार्थं हि नित्यमभ्युद्यतायुधः ।
चरामि पृथिवीं कृत्स्नां नैनमासादयाम्यहम् ॥ ३-१२-२९॥
bhīmasenavadhārthaṃ hi nityamabhyudyatāyudhaḥ |
carāmi pṛthivīṃ kṛtsnāṃ nainamāsādayāmyaham || 3-12-29||
MHB 3-12-30
सोऽयमासादितो दिष्ट्या भ्रातृहा काङ्क्षितश्चिरम् ।
अनेन हि मम भ्राता बको विनिहतः प्रियः ॥ ३-१२-३०॥
so'yamāsādito diṣṭyā bhrātṛhā kāṅkṣitaściram |
anena hi mama bhrātā bako vinihataḥ priyaḥ || 3-12-30||
MHB 3-12-31
वेत्रकीयगृहे राजन्ब्राह्मणच्छद्मरूपिणा ।
विद्याबलमुपाश्रित्य न ह्यस्त्यस्यौरसं बलम् ॥ ३-१२-३१॥
vetrakīyagṛhe rājanbrāhmaṇacchadmarūpiṇā |
vidyābalamupāśritya na hyastyasyaurasaṃ balam || 3-12-31||
MHB 3-12-32
हिडिम्बश्च सखा मह्यं दयितो वनगोचरः ।
हतो दुरात्मनानेन स्वसा चास्य हृता पुरा ॥ ३-१२-३२॥
hiḍimbaśca sakhā mahyaṃ dayito vanagocaraḥ |
hato durātmanānena svasā cāsya hṛtā purā || 3-12-32||
MHB 3-12-33
सोऽयमभ्यागतो मूढो ममेदं गहनं वनम् ।
प्रचारसमयेऽस्माकमर्धरात्रे समास्थिते ॥ ३-१२-३३॥
so'yamabhyāgato mūḍho mamedaṃ gahanaṃ vanam |
pracārasamaye'smākamardharātre samāsthite || 3-12-33||
MHB 3-12-34
अद्यास्य यातयिष्यामि तद्वैरं चिरसंभृतम् ।
तर्पयिष्यामि च बकं रुधिरेणास्य भूरिणा ॥ ३-१२-३४॥
adyāsya yātayiṣyāmi tadvairaṃ cirasaṃbhṛtam |
tarpayiṣyāmi ca bakaṃ rudhireṇāsya bhūriṇā || 3-12-34||
MHB 3-12-35
अद्याहमनृणो भूत्वा भ्रातुः सख्युस्तथैव च ।
शान्तिं लब्धास्मि परमां हत्व राक्षसकण्टकम् ॥ ३-१२-३५॥
adyāhamanṛṇo bhūtvā bhrātuḥ sakhyustathaiva ca |
śāntiṃ labdhāsmi paramāṃ hatva rākṣasakaṇṭakam || 3-12-35||
MHB 3-12-36
यदि तेन पुरा मुक्तो भीमसेनो बकेन वै ।
अद्यैनं भक्षयिष्यामि पश्यतस्ते युधिष्ठिर ॥ ३-१२-३६॥
yadi tena purā mukto bhīmaseno bakena vai |
adyainaṃ bhakṣayiṣyāmi paśyataste yudhiṣṭhira || 3-12-36||
MHB 3-12-37
एनं हि विपुलप्राणमद्य हत्वा वृकोदरम् ।
संभक्ष्य जरयिष्यामि यथागस्त्यो महासुरम् ॥ ३-१२-३७॥
enaṃ hi vipulaprāṇamadya hatvā vṛkodaram |
saṃbhakṣya jarayiṣyāmi yathāgastyo mahāsuram || 3-12-37||
MHB 3-12-38
एवमुक्तस्तु धर्मात्मा सत्यसंधो युधिष्ठिरः ।
नैतदस्तीति सक्रोधो भर्त्सयामास राक्षसम् ॥ ३-१२-३८॥
evamuktastu dharmātmā satyasaṃdho yudhiṣṭhiraḥ |
naitadastīti sakrodho bhartsayāmāsa rākṣasam || 3-12-38||
MHB 3-12-39
ततो भीमो महाबाहुरारुज्य तरसा द्रुम ।
दशव्याममिवोद्विद्धं निष्पत्रमकरोत्तदा ॥ ३-१२-३९॥
tato bhīmo mahābāhurārujya tarasā druma |
daśavyāmamivodviddhaṃ niṣpatramakarottadā || 3-12-39||
MHB 3-12-40
चकार सज्यं गाण्डीवं वज्रनिष्पेषगौरवम् ।
निमेषान्तरमात्रेण तथैव विजयोऽर्जुनः ॥ ३-१२-४०॥
cakāra sajyaṃ gāṇḍīvaṃ vajraniṣpeṣagauravam |
nimeṣāntaramātreṇa tathaiva vijayo'rjunaḥ || 3-12-40||
MHB 3-12-41
निवार्य भीमो जिष्णुं तु तद्रक्षो घोरदर्शनम् ।
अभिद्रुत्याब्रवीद्वाक्यं तिष्ठ तिष्ठेति भारत ॥ ३-१२-४१॥
nivārya bhīmo jiṣṇuṃ tu tadrakṣo ghoradarśanam |
abhidrutyābravīdvākyaṃ tiṣṭha tiṣṭheti bhārata || 3-12-41||
MHB 3-12-42
इत्युक्त्वैनमभिक्रुद्धः कक्ष्यामुत्पीड्य पाण्डवः ।
निष्पिष्य पाणिना पाणिं संदष्टोष्ठपुटो बली ।
तमभ्यधावद्वेगेन भीमो वृक्षायुधस्तदा ॥ ३-१२-४२॥
ityuktvainamabhikruddhaḥ kakṣyāmutpīḍya pāṇḍavaḥ |
niṣpiṣya pāṇinā pāṇiṃ saṃdaṣṭoṣṭhapuṭo balī |
tamabhyadhāvadvegena bhīmo vṛkṣāyudhastadā || 3-12-42||
MHB 3-12-43
यमदण्डप्रतीकाशं ततस्तं तस्य मूर्धनि ।
पातयामास वेगेन कुलिशं मघवानिव ॥ ३-१२-४३॥
yamadaṇḍapratīkāśaṃ tatastaṃ tasya mūrdhani |
pātayāmāsa vegena kuliśaṃ maghavāniva || 3-12-43||
MHB 3-12-44
असंभ्रान्तं तु तद्रक्षः समरे प्रत्यदृश्यत ।
चिक्षेप चोल्मुकं दीप्तमशनिं ज्वलितामिव ॥ ३-१२-४४॥
asaṃbhrāntaṃ tu tadrakṣaḥ samare pratyadṛśyata |
cikṣepa colmukaṃ dīptamaśaniṃ jvalitāmiva || 3-12-44||
MHB 3-12-45
तदुदस्तमलातं तु भीमः प्रहरतां वरः ।
पदा सव्येन चिक्षेप तद्रक्षः पुनराव्रजत् ॥ ३-१२-४५॥
tadudastamalātaṃ tu bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ |
padā savyena cikṣepa tadrakṣaḥ punarāvrajat || 3-12-45||
MHB 3-12-46
किर्मीरश्चापि सहसा वृक्षमुत्पाट्य पाण्डवम् ।
दण्डपाणिरिव क्रुद्धः समरे प्रत्ययुध्यत ॥ ३-१२-४६॥
kirmīraścāpi sahasā vṛkṣamutpāṭya pāṇḍavam |
daṇḍapāṇiriva kruddhaḥ samare pratyayudhyata || 3-12-46||
MHB 3-12-47
तद्वृक्षयुद्धमभवन्महीरुहविनाशनम् ।
वालिसुग्रीवयोर्भ्रात्रोर्यथा श्रीकाङ्क्षिणोः पुरा ॥ ३-१२-४७॥
tadvṛkṣayuddhamabhavanmahīruhavināśanam |
vālisugrīvayorbhrātroryathā śrīkāṅkṣiṇoḥ purā || 3-12-47||
MHB 3-12-48
शीर्षयोः पतिता वृक्षा बिभिदुर्नैकधा तयोः ।
यथैवोत्पलपद्मानि मत्तयोर्द्विपयोस्तथा ॥ ३-१२-४८॥
śīrṣayoḥ patitā vṛkṣā bibhidurnaikadhā tayoḥ |
yathaivotpalapadmāni mattayordvipayostathā || 3-12-48||
MHB 3-12-49
मुञ्जवज्जर्जरीभूता बहवस्तत्र पादपाः ।
चीराणीव व्युदस्तानि रेजुस्तत्र महावने ॥ ३-१२-४९॥
muñjavajjarjarībhūtā bahavastatra pādapāḥ |
cīrāṇīva vyudastāni rejustatra mahāvane || 3-12-49||
MHB 3-12-50
तद्वृक्षयुद्धमभवत्सुमुहूर्तं विशां पते ।
राक्षसानां च मुख्यस्य नराणामुत्तमस्य च ॥ ३-१२-५०॥
tadvṛkṣayuddhamabhavatsumuhūrtaṃ viśāṃ pate |
rākṣasānāṃ ca mukhyasya narāṇāmuttamasya ca || 3-12-50||
MHB 3-12-51
ततः शिलां समुत्क्षिप्य भीमस्य युधि तिष्ठतः ।
प्राहिणोद्राक्षसः क्रुद्धो भीमसेनश्चचाल ह ॥ ३-१२-५१॥
tataḥ śilāṃ samutkṣipya bhīmasya yudhi tiṣṭhataḥ |
prāhiṇodrākṣasaḥ kruddho bhīmasenaścacāla ha || 3-12-51||
MHB 3-12-52
तं शिलाताडनजडं पर्यधावत्स राक्षसः ।
बाहुविक्षिप्तकिरणः स्वर्भानुरिव भास्करम् ॥ ३-१२-५२॥
taṃ śilātāḍanajaḍaṃ paryadhāvatsa rākṣasaḥ |
bāhuvikṣiptakiraṇaḥ svarbhānuriva bhāskaram || 3-12-52||
MHB 3-12-53
तावन्योन्यं समाश्लिष्य प्रकर्षन्तौ परस्परम् ।
उभावपि चकाशेते प्रयुद्धौ वृषभाविव ॥ ३-१२-५३॥
tāvanyonyaṃ samāśliṣya prakarṣantau parasparam |
ubhāvapi cakāśete prayuddhau vṛṣabhāviva || 3-12-53||
MHB 3-12-54
तयोरासीत्सुतुमुलः संप्रहारः सुदारुणः ।
नखदंष्ट्रायुधवतोर्व्याघ्रयोरिव दृप्तयोः ॥ ३-१२-५४॥
tayorāsītsutumulaḥ saṃprahāraḥ sudāruṇaḥ |
nakhadaṃṣṭrāyudhavatorvyāghrayoriva dṛptayoḥ || 3-12-54||
MHB 3-12-55
दुर्योधननिकाराच्च बाहुवीर्याच्च दर्पितः ।
कृष्णानयनदृष्टश्च व्यवर्धत वृकोदरः ॥ ३-१२-५५॥
duryodhananikārācca bāhuvīryācca darpitaḥ |
kṛṣṇānayanadṛṣṭaśca vyavardhata vṛkodaraḥ || 3-12-55||
MHB 3-12-56
अभिपत्याथ बाहुभ्यां प्रत्यगृह्णादमर्षितः ।
मातङ्ग इव मातङ्गं प्रभिन्नकरटामुखः ॥ ३-१२-५६॥
abhipatyātha bāhubhyāṃ pratyagṛhṇādamarṣitaḥ |
mātaṅga iva mātaṅgaṃ prabhinnakaraṭāmukhaḥ || 3-12-56||
MHB 3-12-57
तं चाप्याथ ततो रक्षः प्रतिजग्राह वीर्यवान् ।
तमाक्षिपद्भीमसेनो बलेन बलिनां वरः ॥ ३-१२-५७॥
taṃ cāpyātha tato rakṣaḥ pratijagrāha vīryavān |
tamākṣipadbhīmaseno balena balināṃ varaḥ || 3-12-57||
MHB 3-12-58
तयोर्भुजविनिष्पेषादुभयोर्बलिनोस्तदा ।
शब्दः समभवद्घोरो वेणुस्फोटसमो युधि ॥ ३-१२-५८॥
tayorbhujaviniṣpeṣādubhayorbalinostadā |
śabdaḥ samabhavadghoro veṇusphoṭasamo yudhi || 3-12-58||
MHB 3-12-59
अथैनमाक्षिप्य बलाद्गृह्य मध्ये वृकोदरः ।
धूनयामास वेगेन वायुश्चण्ड इव द्रुमम् ॥ ३-१२-५९॥
athainamākṣipya balādgṛhya madhye vṛkodaraḥ |
dhūnayāmāsa vegena vāyuścaṇḍa iva drumam || 3-12-59||
MHB 3-12-60
स भीमेन परामृष्टो दुर्बलो बलिना रणे ।
व्यस्पन्दत यथाप्राणं विचकर्ष च पाण्डवम् ॥ ३-१२-६०॥
sa bhīmena parāmṛṣṭo durbalo balinā raṇe |
vyaspandata yathāprāṇaṃ vicakarṣa ca pāṇḍavam || 3-12-60||
MHB 3-12-61
तत एनं परिश्रान्तमुपलभ्य वृकोदरः ।
योक्त्रयामास बाहुभ्यां पशुं रशनया यथा ॥ ३-१२-६१॥
tata enaṃ pariśrāntamupalabhya vṛkodaraḥ |
yoktrayāmāsa bāhubhyāṃ paśuṃ raśanayā yathā || 3-12-61||
MHB 3-12-62
विनदन्तं महानादं भिन्नभेरीसमस्वनम् ।
भ्रामयामास सुचिरं विस्फुरन्तमचेतसम् ॥ ३-१२-६२॥
vinadantaṃ mahānādaṃ bhinnabherīsamasvanam |
bhrāmayāmāsa suciraṃ visphurantamacetasam || 3-12-62||
MHB 3-12-63
तं विषीदन्तमाज्ञाय राक्षसं पाण्डुनन्दनः ।
प्रगृह्य तरसा दोर्भ्यां पशुमारममारयत् ॥ ३-१२-६३॥
taṃ viṣīdantamājñāya rākṣasaṃ pāṇḍunandanaḥ |
pragṛhya tarasā dorbhyāṃ paśumāramamārayat || 3-12-63||
MHB 3-12-64
आक्रम्य स कटीदेशे जानुना राक्षसाधमम् ।
अपीडयत बाहुभ्यां कण्ठं तस्य वृकोदरः ॥ ३-१२-६४॥
ākramya sa kaṭīdeśe jānunā rākṣasādhamam |
apīḍayata bāhubhyāṃ kaṇṭhaṃ tasya vṛkodaraḥ || 3-12-64||
MHB 3-12-65
अथ तं जडसर्वाङ्गं व्यावृत्तनयनोल्बणम् ।
भूतले पातयामास वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ ३-१२-६५॥
atha taṃ jaḍasarvāṅgaṃ vyāvṛttanayanolbaṇam |
bhūtale pātayāmāsa vākyaṃ cedamuvāca ha || 3-12-65||
MHB 3-12-66
हिडिम्बबकयोः पाप न त्वमश्रुप्रमार्जनम् ।
करिष्यसि गतश्चासि यमस्य सदनं प्रति ॥ ३-१२-६६॥
hiḍimbabakayoḥ pāpa na tvamaśrupramārjanam |
kariṣyasi gataścāsi yamasya sadanaṃ prati || 3-12-66||
MHB 3-12-67
इत्येवमुक्त्वा पुरुषप्रवीरस्तं राक्षसं क्रोधविवृत्तनेत्रः ।
प्रस्रस्तवस्त्राभरणं स्फुरन्तमुद्भ्रान्तचित्तं व्यसुमुत्ससर्ज ॥ ३-१२-६७॥
ityevamuktvā puruṣapravīrastaṃ rākṣasaṃ krodhavivṛttanetraḥ |
prasrastavastrābharaṇaṃ sphurantamudbhrāntacittaṃ vyasumutsasarja || 3-12-67||
MHB 3-12-68
तस्मिन्हते तोयदतुल्यरूपे कृष्णां पुरस्कृत्य नरेन्द्रपुत्राः ।
भीमं प्रशस्याथ गुणैरनेकैर्हृष्टास्ततो द्वैतवनाय जग्मुः ॥ ३-१२-६८॥
tasminhate toyadatulyarūpe kṛṣṇāṃ puraskṛtya narendraputrāḥ |
bhīmaṃ praśasyātha guṇairanekairhṛṣṭāstato dvaitavanāya jagmuḥ || 3-12-68||
MHB 3-12-69
एवं विनिहतः संख्ये किर्मीरो मनुजाधिप ।
भीमेन वचनात्तस्य धर्मराजस्य कौरव ॥ ३-१२-६९॥
evaṃ vinihataḥ saṃkhye kirmīro manujādhipa |
bhīmena vacanāttasya dharmarājasya kaurava || 3-12-69||
MHB 3-12-70
ततो निष्कण्टकं कृत्वा वनं तदपराजितः ।
द्रौपद्या सह धर्मज्ञो वसतिं तामुवास ह ॥ ३-१२-७०॥
tato niṣkaṇṭakaṃ kṛtvā vanaṃ tadaparājitaḥ |
draupadyā saha dharmajño vasatiṃ tāmuvāsa ha || 3-12-70||
MHB 3-12-71
समाश्वास्य च ते सर्वे द्रौपदीं भरतर्षभाः ।
प्रहृष्टमनसः प्रीत्या प्रशशंसुर्वृकोदरम् ॥ ३-१२-७१॥
samāśvāsya ca te sarve draupadīṃ bharatarṣabhāḥ |
prahṛṣṭamanasaḥ prītyā praśaśaṃsurvṛkodaram || 3-12-71||
MHB 3-12-72
भीमबाहुबलोत्पिष्टे विनष्टे राक्षसे ततः ।
विविशुस्तद्वनं वीराः क्षेमं निहतकण्टकम् ॥ ३-१२-७२॥
bhīmabāhubalotpiṣṭe vinaṣṭe rākṣase tataḥ |
viviśustadvanaṃ vīrāḥ kṣemaṃ nihatakaṇṭakam || 3-12-72||
MHB 3-12-73
स मया गच्छता मार्गे विनिकीर्णो भयावहः ।
वने महति दुष्टात्मा दृष्टो भीमबलाद्धतः ॥ ३-१२-७३॥
sa mayā gacchatā mārge vinikīrṇo bhayāvahaḥ |
vane mahati duṣṭātmā dṛṣṭo bhīmabalāddhataḥ || 3-12-73||
MHB 3-12-74
तत्राश्रौषमहं चैतत्कर्म भीमस्य भारत ।
ब्राह्मणानां कथयतां ये तत्रासन्समागताः ॥ ३-१२-७४॥
tatrāśrauṣamahaṃ caitatkarma bhīmasya bhārata |
brāhmaṇānāṃ kathayatāṃ ye tatrāsansamāgatāḥ || 3-12-74||
MHB 3-12-75
वैशंपायन उवाच ।
एवं विनिहतं संख्ये किर्मीरं राक्षसोत्तमम् ।
श्रुत्वा ध्यानपरो राजा निशश्वासार्तवत्तदा ॥ ३-१२-७५॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evaṃ vinihataṃ saṃkhye kirmīraṃ rākṣasottamam |
śrutvā dhyānaparo rājā niśaśvāsārtavattadā || 3-12-75||
Adhyaya: 13/299 (120)
MHB 3-13-1
वैशंपायन उवाच ।
भोजाः प्रव्रजिताञ्श्रुत्वा वृष्णयश्चान्धकैः सह ।
पाण्डवान्दुःखसंतप्तान्समाजग्मुर्महावने ॥ ३-१३-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
bhojāḥ pravrajitāñśrutvā vṛṣṇayaścāndhakaiḥ saha |
pāṇḍavānduḥkhasaṃtaptānsamājagmurmahāvane || 3-13-1||
MHB 3-13-2
पाञ्चालस्य च दायादा धृष्टकेतुश्च चेदिपः ।
केकयाश्च महावीर्या भ्रातरो लोकविश्रुताः ॥ ३-१३-२॥
pāñcālasya ca dāyādā dhṛṣṭaketuśca cedipaḥ |
kekayāśca mahāvīryā bhrātaro lokaviśrutāḥ || 3-13-2||
MHB 3-13-3
वने तेऽभिययुः पार्थान्क्रोधामर्शसमन्विताः ।
गर्हयन्तो धार्तराष्ट्रान्किं कुर्म इति चाब्रुवन् ॥ ३-१३-३॥
vane te'bhiyayuḥ pārthānkrodhāmarśasamanvitāḥ |
garhayanto dhārtarāṣṭrānkiṃ kurma iti cābruvan || 3-13-3||
MHB 3-13-4
वासुदेवं पुरस्कृत्य सर्वे ते क्षत्रियर्षभाः ।
परिवार्योपविविशुर्धर्मराजं युधिष्ठिरम् ॥ ३-१३-४॥
vāsudevaṃ puraskṛtya sarve te kṣatriyarṣabhāḥ |
parivāryopaviviśurdharmarājaṃ yudhiṣṭhiram || 3-13-4||
MHB 3-13-5
वासुदेव उवाच ।
दुर्योधनस्य कर्णस्य शकुनेश्च दुरात्मनः ।
दुःशासनचतुर्थानां भूमिः पास्यति शोणितम् ॥ ३-१३-५॥
vāsudeva uvāca |
duryodhanasya karṇasya śakuneśca durātmanaḥ |
duḥśāsanacaturthānāṃ bhūmiḥ pāsyati śoṇitam || 3-13-5||
MHB 3-13-6
ततः सर्वेऽभिषिञ्चामो धर्मराजं युधिष्ठिरम् ।
निकृत्योपचरन्वध्य एष धर्मः सनातनः ॥ ३-१३-६॥
tataḥ sarve'bhiṣiñcāmo dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram |
nikṛtyopacaranvadhya eṣa dharmaḥ sanātanaḥ || 3-13-6||
MHB 3-13-7
वैशंपायन उवाच ।
पार्थानामभिषङ्गेण तथा क्रुद्धं जनार्दनम् ।
अर्जुनः शमयामासा दिधक्षन्तमिव प्रजाः ॥ ३-१३-७॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
pārthānāmabhiṣaṅgeṇa tathā kruddhaṃ janārdanam |
arjunaḥ śamayāmāsā didhakṣantamiva prajāḥ || 3-13-7||
MHB 3-13-8
संक्रुद्धं केशवं दृष्ट्वा पूर्वदेहेषु फल्गुनः ।
कीर्तयामास कर्माणि सत्यकीर्तेर्महात्मनः ॥ ३-१३-८॥
saṃkruddhaṃ keśavaṃ dṛṣṭvā pūrvadeheṣu phalgunaḥ |
kīrtayāmāsa karmāṇi satyakīrtermahātmanaḥ || 3-13-8||
MHB 3-13-9
पुरुषस्याप्रमेयस्य सत्यस्यामिततेजसः ।
प्रजापतिपतेर्विष्णोर्लोकनाथस्य धीमतः ॥ ३-१३-९॥
puruṣasyāprameyasya satyasyāmitatejasaḥ |
prajāpatipaterviṣṇorlokanāthasya dhīmataḥ || 3-13-9||
MHB 3-13-10
अर्जुन उवाच ।
दश वर्षसहस्राणि यत्रसायंगृहो मुनिः ।
व्यचरस्त्वं पुरा कृष्ण पर्वते गन्धमादने ॥ ३-१३-१०॥
arjuna uvāca |
daśa varṣasahasrāṇi yatrasāyaṃgṛho muniḥ |
vyacarastvaṃ purā kṛṣṇa parvate gandhamādane || 3-13-10||
MHB 3-13-11
दश वर्षसहस्राणि दश वर्षशतानि च ।
पुष्करेष्ववसः कृष्ण त्वमपो भक्षयन्पुरा ॥ ३-१३-११॥
daśa varṣasahasrāṇi daśa varṣaśatāni ca |
puṣkareṣvavasaḥ kṛṣṇa tvamapo bhakṣayanpurā || 3-13-11||
MHB 3-13-12
ऊर्ध्वबाहुर्विशालायां बदर्यां मधुसूदन ।
अतिष्ठ एकपादेन वायुभक्षः शतं समाः ॥ ३-१३-१२॥
ūrdhvabāhurviśālāyāṃ badaryāṃ madhusūdana |
atiṣṭha ekapādena vāyubhakṣaḥ śataṃ samāḥ || 3-13-12||
MHB 3-13-13
अपकृष्टोत्तरासङ्गः कृशो धमनिसंततः ।
आसीः कृष्ण सरस्वत्यां सत्रे द्वादशवार्षिके ॥ ३-१३-१३॥
apakṛṣṭottarāsaṅgaḥ kṛśo dhamanisaṃtataḥ |
āsīḥ kṛṣṇa sarasvatyāṃ satre dvādaśavārṣike || 3-13-13||
MHB 3-13-14
प्रभासं चाप्यथासाद्य तीर्थं पुण्यजनोचितम् ।
तथा कृष्ण महातेजा दिव्यं वर्षसहस्रकम् ।
आतिष्ठस्तप एकेन पादेन नियमे स्थितः ॥ ३-१३-१४॥
prabhāsaṃ cāpyathāsādya tīrthaṃ puṇyajanocitam |
tathā kṛṣṇa mahātejā divyaṃ varṣasahasrakam |
ātiṣṭhastapa ekena pādena niyame sthitaḥ || 3-13-14||
MHB 3-13-15
क्षेत्रज्ञः सर्वभूतानामादिरन्तश्च केशव ।
निधानं तपसां कृष्ण यज्ञस्त्वं च सनातनः ॥ ३-१३-१५॥
kṣetrajñaḥ sarvabhūtānāmādirantaśca keśava |
nidhānaṃ tapasāṃ kṛṣṇa yajñastvaṃ ca sanātanaḥ || 3-13-15||
MHB 3-13-16
निहत्य नरकं भौममाहृत्य मणिकुण्डले ।
प्रथमोत्पादितं कृष्ण मेध्यमश्वमवासृजः ॥ ३-१३-१६॥
nihatya narakaṃ bhaumamāhṛtya maṇikuṇḍale |
prathamotpāditaṃ kṛṣṇa medhyamaśvamavāsṛjaḥ || 3-13-16||
MHB 3-13-17
कृत्वा तत्कर्म लोकानामृषभः सर्वलोकजित् ।
अवधीस्त्वं रणे सर्वान्समेतान्दैत्यदानवान् ॥ ३-१३-१७॥
kṛtvā tatkarma lokānāmṛṣabhaḥ sarvalokajit |
avadhīstvaṃ raṇe sarvānsametāndaityadānavān || 3-13-17||
MHB 3-13-18
ततः सर्वेश्वरत्वं च संप्रदाय शचीपतेः ।
मानुषेषु महाबाहो प्रादुर्भूतोऽसि केशव ॥ ३-१३-१८॥
tataḥ sarveśvaratvaṃ ca saṃpradāya śacīpateḥ |
mānuṣeṣu mahābāho prādurbhūto'si keśava || 3-13-18||
MHB 3-13-19
स त्वं नारायणो भूत्वा हरिरासीः परंतप ।
ब्रह्मा सोमश्च सूर्यश्च धर्मो धाता यमोऽनलः ॥ ३-१३-१९॥
sa tvaṃ nārāyaṇo bhūtvā harirāsīḥ paraṃtapa |
brahmā somaśca sūryaśca dharmo dhātā yamo'nalaḥ || 3-13-19||
MHB 3-13-20
वायुर्वैश्रवणो रुद्रः कालः खं पृथिवी दिशः ।
अजश्चराचरगुरुः स्रष्टा त्वं पुरुषोत्तम ॥ ३-१३-२०॥
vāyurvaiśravaṇo rudraḥ kālaḥ khaṃ pṛthivī diśaḥ |
ajaścarācaraguruḥ sraṣṭā tvaṃ puruṣottama || 3-13-20||
MHB 3-13-21
तुरायणादिभिर्देव क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः ।
अयजो भूरितेजा वै कृष्ण चैत्ररथे वने ॥ ३-१३-२१॥
turāyaṇādibhirdeva kratubhirbhūridakṣiṇaiḥ |
ayajo bhūritejā vai kṛṣṇa caitrarathe vane || 3-13-21||
MHB 3-13-22
शतं शतसहस्राणि सुवर्णस्य जनार्दन ।
एकैकस्मिंस्तदा यज्ञे परिपूर्णानि भागशः ॥ ३-१३-२२॥
śataṃ śatasahasrāṇi suvarṇasya janārdana |
ekaikasmiṃstadā yajñe paripūrṇāni bhāgaśaḥ || 3-13-22||
MHB 3-13-23
अदितेरपि पुत्रत्वमेत्य यादवनन्दन ।
त्वं विष्णुरिति विख्यात इन्द्रादवरजो भुवि ॥ ३-१३-२३॥
aditerapi putratvametya yādavanandana |
tvaṃ viṣṇuriti vikhyāta indrādavarajo bhuvi || 3-13-23||
MHB 3-13-24
शिशुर्भूत्वा दिवं खं च पृथिवीं च परंतप ।
त्रिभिर्विक्रमणैः कृष्ण क्रान्तवानसि तेजसा ॥ ३-१३-२४॥
śiśurbhūtvā divaṃ khaṃ ca pṛthivīṃ ca paraṃtapa |
tribhirvikramaṇaiḥ kṛṣṇa krāntavānasi tejasā || 3-13-24||
MHB 3-13-25
संप्राप्य दिवमाकाशमादित्यसदने स्थितः ।
अत्यरोचश्च भूतात्मन्भास्करं स्वेन तेजसा ॥ ३-१३-२५॥
saṃprāpya divamākāśamādityasadane sthitaḥ |
atyarocaśca bhūtātmanbhāskaraṃ svena tejasā || 3-13-25||
MHB 3-13-26
सादिता मौरवाः पाशा निसुन्दनरकौ हतौ ।
कृतः क्षेमः पुनः पन्थाः पुरं प्राग्ज्योतिषं प्रति ॥ ३-१३-२६॥
sāditā mauravāḥ pāśā nisundanarakau hatau |
kṛtaḥ kṣemaḥ punaḥ panthāḥ puraṃ prāgjyotiṣaṃ prati || 3-13-26||
MHB 3-13-27
जारूथ्यामाहुतिः क्राथः शिशुपालो जनैः सह ।
भीमसेनश्च शैब्यश्च शतधन्वा च निर्जितः ॥ ३-१३-२७॥
jārūthyāmāhutiḥ krāthaḥ śiśupālo janaiḥ saha |
bhīmasenaśca śaibyaśca śatadhanvā ca nirjitaḥ || 3-13-27||
MHB 3-13-28
तथा पर्जन्यघोषेण रथेनादित्यवर्चसा ।
अवाक्षीर्महिषीं भोज्यां रणे निर्जित्य रुक्मिणम् ॥ ३-१३-२८॥
tathā parjanyaghoṣeṇa rathenādityavarcasā |
avākṣīrmahiṣīṃ bhojyāṃ raṇe nirjitya rukmiṇam || 3-13-28||
MHB 3-13-29
इन्द्रद्युम्नो हतः कोपाद्यवनश्च कशेरुमान् ।
हतः सौभपतिः शाल्वस्त्वया सौभं च पातितम् ॥ ३-१३-२९॥
indradyumno hataḥ kopādyavanaśca kaśerumān |
hataḥ saubhapatiḥ śālvastvayā saubhaṃ ca pātitam || 3-13-29||
MHB 3-13-30
इरावत्यां तथा भोजः कार्तवीर्यसमो युधि ।
गोपतिस्तालकेतुश्च त्वया विनिहतावुभौ ॥ ३-१३-३०॥
irāvatyāṃ tathā bhojaḥ kārtavīryasamo yudhi |
gopatistālaketuśca tvayā vinihatāvubhau || 3-13-30||
MHB 3-13-31
तां च भोगवतीं पुण्यामृषिकान्तां जनार्दन ।
द्वारकामात्मसात्कृत्वा समुद्रं गमयिष्यसि ॥ ३-१३-३१॥
tāṃ ca bhogavatīṃ puṇyāmṛṣikāntāṃ janārdana |
dvārakāmātmasātkṛtvā samudraṃ gamayiṣyasi || 3-13-31||
MHB 3-13-32
न क्रोधो न च मात्सर्यं नानृतं मधुसूदन ।
त्वयि तिष्ठति दाशार्ह न नृशंस्यं कुतोऽनृजु ॥ ३-१३-३२॥
na krodho na ca mātsaryaṃ nānṛtaṃ madhusūdana |
tvayi tiṣṭhati dāśārha na nṛśaṃsyaṃ kuto'nṛju || 3-13-32||
MHB 3-13-33
आसीनं चित्तमध्ये त्वां दीप्यमानं स्वतेजसा ।
आगम्य ऋषयः सर्वेऽयाचन्ताभयमच्युत ॥ ३-१३-३३॥
āsīnaṃ cittamadhye tvāṃ dīpyamānaṃ svatejasā |
āgamya ṛṣayaḥ sarve'yācantābhayamacyuta || 3-13-33||
MHB 3-13-34
युगान्ते सर्वभूतानि संक्षिप्य मधुसूदन ।
आत्मन्येवात्मसात्कृत्वा जगदास्से परंतप ॥ ३-१३-३४॥
yugānte sarvabhūtāni saṃkṣipya madhusūdana |
ātmanyevātmasātkṛtvā jagadāsse paraṃtapa || 3-13-34||
MHB 3-13-35
नैवं पूर्वे नापरे वा करिष्यन्ति कृतानि ते ।
कर्माणि यानि देव त्वं बाल एव महाद्युते ॥ ३-१३-३५॥
naivaṃ pūrve nāpare vā kariṣyanti kṛtāni te |
karmāṇi yāni deva tvaṃ bāla eva mahādyute || 3-13-35||
MHB 3-13-36
कृतवान्पुण्डरीकाक्ष बलदेवसहायवान् ।
वैराजभवने चापि ब्रह्मणा न्यवसः सह ॥ ३-१३-३६॥
kṛtavānpuṇḍarīkākṣa baladevasahāyavān |
vairājabhavane cāpi brahmaṇā nyavasaḥ saha || 3-13-36||
MHB 3-13-37
वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्त्वा तदात्मानमात्मा कृष्णस्य पाण्डवः ।
तूष्णीमासीत्ततः पार्थमित्युवाच जनार्दनः ॥ ३-१३-३७॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktvā tadātmānamātmā kṛṣṇasya pāṇḍavaḥ |
tūṣṇīmāsīttataḥ pārthamityuvāca janārdanaḥ || 3-13-37||
MHB 3-13-38
ममैव त्वं तवैवाहं ये मदीयास्तवैव ते ।
यस्त्वां द्वेष्टि स मां द्वेष्टि यस्त्वामनु स मामनु ॥ ३-१३-३८॥
mamaiva tvaṃ tavaivāhaṃ ye madīyāstavaiva te |
yastvāṃ dveṣṭi sa māṃ dveṣṭi yastvāmanu sa māmanu || 3-13-38||
MHB 3-13-39
नरस्त्वमसि दुर्धर्ष हरिर्नारायणो ह्यहम् ।
लोकाल्लोकमिमं प्राप्तौ नरनारायणावृषी ॥ ३-१३-३९॥
narastvamasi durdharṣa harirnārāyaṇo hyaham |
lokāllokamimaṃ prāptau naranārāyaṇāvṛṣī || 3-13-39||
MHB 3-13-40
अनन्यः पार्थ मत्तस्त्वमहं त्वत्तश्च भारत ।
नावयोरन्तरं शक्यं वेदितुं भरतर्षभ ॥ ३-१३-४०॥
ananyaḥ pārtha mattastvamahaṃ tvattaśca bhārata |
nāvayorantaraṃ śakyaṃ vedituṃ bharatarṣabha || 3-13-40||
MHB 3-13-41
तस्मिन्वीरसमावाये संरब्धेष्वथ राजसु ।
धृष्टद्युम्नमुखैर्वीरैर्भ्रातृभिः परिवारिता ॥ ३-१३-४१॥
tasminvīrasamāvāye saṃrabdheṣvatha rājasu |
dhṛṣṭadyumnamukhairvīrairbhrātṛbhiḥ parivāritā || 3-13-41||
MHB 3-13-42
पाञ्चाली पुण्डरीकाक्षमासीनं यादवैः सह ।
अभिगम्याब्रवीत्कृष्णा शरण्यं शरणैषिणी ॥ ३-१३-४२॥
pāñcālī puṇḍarīkākṣamāsīnaṃ yādavaiḥ saha |
abhigamyābravītkṛṣṇā śaraṇyaṃ śaraṇaiṣiṇī || 3-13-42||
MHB 3-13-43
पूर्वे प्रजानिसर्गे त्वामाहुरेकं प्रजापतिम् ।
स्रष्टारं सर्वभूतानामसितो देवलोऽब्रवीत् ॥ ३-१३-४३॥
pūrve prajānisarge tvāmāhurekaṃ prajāpatim |
sraṣṭāraṃ sarvabhūtānāmasito devalo'bravīt || 3-13-43||
MHB 3-13-44
विष्णुस्त्वमसि दुर्धर्ष त्वं यज्ञो मधुसूदन ।
यष्टा त्वमसि यष्टव्यो जामदग्न्यो यथाब्रवीत् ॥ ३-१३-४४॥
viṣṇustvamasi durdharṣa tvaṃ yajño madhusūdana |
yaṣṭā tvamasi yaṣṭavyo jāmadagnyo yathābravīt || 3-13-44||
MHB 3-13-45
ऋषयस्त्वां क्षमामाहुः सत्यं च पुरुषोत्तम ।
सत्याद्यज्ञोऽसि संभूतः कश्यपस्त्वां यथाब्रवीत् ॥ ३-१३-४५॥
ṛṣayastvāṃ kṣamāmāhuḥ satyaṃ ca puruṣottama |
satyādyajño'si saṃbhūtaḥ kaśyapastvāṃ yathābravīt || 3-13-45||
MHB 3-13-46
साध्यानामपि देवानां वसूनामीश्वरेश्वरः ।
लोकभावन लोकेश यथा त्वां नारदोऽब्रवीत् ॥ ३-१३-४६॥
sādhyānāmapi devānāṃ vasūnāmīśvareśvaraḥ |
lokabhāvana lokeśa yathā tvāṃ nārado'bravīt || 3-13-46||
MHB 3-13-47
दिवं ते शिरसा व्याप्तं पद्भ्यां च पृथिवी विभो ।
जठरं ते इमे लोकाः पुरुषोऽसि सनातनः ॥ ३-१३-४७॥
divaṃ te śirasā vyāptaṃ padbhyāṃ ca pṛthivī vibho |
jaṭharaṃ te ime lokāḥ puruṣo'si sanātanaḥ || 3-13-47||
MHB 3-13-48
विद्यातपोऽभितप्तानां तपसा भावितात्मनाम् ।
आत्मदर्शनसिद्धानामृषीणामृषिसत्तम ॥ ३-१३-४८॥
vidyātapo'bhitaptānāṃ tapasā bhāvitātmanām |
ātmadarśanasiddhānāmṛṣīṇāmṛṣisattama || 3-13-48||
MHB 3-13-49
राजर्षीणां पुण्यकृतामाहवेष्वनिवर्तिनाम् ।
सर्वधर्मोपपन्नानां त्वं गतिः पुरुषोत्तम ॥ ३-१३-४९॥
rājarṣīṇāṃ puṇyakṛtāmāhaveṣvanivartinām |
sarvadharmopapannānāṃ tvaṃ gatiḥ puruṣottama || 3-13-49||
MHB 3-13-50
त्वं प्रभुस्त्वं विभुस्त्वं भूरात्मभूस्त्वं सनातनः ।
लोकपालाश्च लोकाश्च नक्षत्राणि दिशो दश ।
नभश्चन्द्रश्च सूर्यश्च त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ ३-१३-५०॥
tvaṃ prabhustvaṃ vibhustvaṃ bhūrātmabhūstvaṃ sanātanaḥ |
lokapālāśca lokāśca nakṣatrāṇi diśo daśa |
nabhaścandraśca sūryaśca tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam || 3-13-50||
MHB 3-13-51
मर्त्यता चैव भूतानाममरत्वं दिवौकसाम् ।
त्वयि सर्वं महाबाहो लोककार्यं प्रतिष्ठितम् ॥ ३-१३-५१॥
martyatā caiva bhūtānāmamaratvaṃ divaukasām |
tvayi sarvaṃ mahābāho lokakāryaṃ pratiṣṭhitam || 3-13-51||
MHB 3-13-52
सा तेऽहं दुःखमाख्यास्ये प्रणयान्मधुसूदन ।
ईशस्त्वं सर्वभूतानां ये दिव्या ये च मानुषाः ॥ ३-१३-५२॥
sā te'haṃ duḥkhamākhyāsye praṇayānmadhusūdana |
īśastvaṃ sarvabhūtānāṃ ye divyā ye ca mānuṣāḥ || 3-13-52||
MHB 3-13-53
कथं नु भार्या पार्थानां तव कृष्ण सखी विभो ।
धृष्टद्युम्नस्य भगिनी सभां कृष्येत मादृशी ॥ ३-१३-५३॥
kathaṃ nu bhāryā pārthānāṃ tava kṛṣṇa sakhī vibho |
dhṛṣṭadyumnasya bhaginī sabhāṃ kṛṣyeta mādṛśī || 3-13-53||
MHB 3-13-54
स्त्रीधर्मिणी वेपमाना रुधिरेण समुक्षिता ।
एकवस्त्रा विकृष्टास्मि दुःखिता कुरुसंसदि ॥ ३-१३-५४॥
strīdharmiṇī vepamānā rudhireṇa samukṣitā |
ekavastrā vikṛṣṭāsmi duḥkhitā kurusaṃsadi || 3-13-54||
MHB 3-13-55
राजमध्ये सभायां तु रजसाभिसमीरिताम् ।
दृष्ट्वा च मां धार्तराष्ट्राः प्राहसन्पापचेतसः ॥ ३-१३-५५॥
rājamadhye sabhāyāṃ tu rajasābhisamīritām |
dṛṣṭvā ca māṃ dhārtarāṣṭrāḥ prāhasanpāpacetasaḥ || 3-13-55||
MHB 3-13-56
दासीभावेन भोक्तुं मामीषुस्ते मधुसूदन ।
जीवत्सु पाण्डुपुत्रेषु पाञ्चालेष्वथ वृष्णिषु ॥ ३-१३-५६॥
dāsībhāvena bhoktuṃ māmīṣuste madhusūdana |
jīvatsu pāṇḍuputreṣu pāñcāleṣvatha vṛṣṇiṣu || 3-13-56||
MHB 3-13-57
नन्वहं कृष्ण भीष्मस्य धृतराष्ट्रस्य चोभयोः ।
स्नुषा भवामि धर्मेण साहं दासीकृता बलात् ॥ ३-१३-५७॥
nanvahaṃ kṛṣṇa bhīṣmasya dhṛtarāṣṭrasya cobhayoḥ |
snuṣā bhavāmi dharmeṇa sāhaṃ dāsīkṛtā balāt || 3-13-57||
MHB 3-13-58
गर्हये पाण्डवांस्त्वेव युधि श्रेष्ठान्महाबलान् ।
ये क्लिश्यमानां प्रेक्षन्ते धर्मपत्नीं यशस्विनीम् ॥ ३-१३-५८॥
garhaye pāṇḍavāṃstveva yudhi śreṣṭhānmahābalān |
ye kliśyamānāṃ prekṣante dharmapatnīṃ yaśasvinīm || 3-13-58||
MHB 3-13-59
धिग्बलं भीमसेनस्य धिक्पार्थस्य धनुष्मताम् ।
यौ मां विप्रकृतां क्षुद्रैर्मर्षयेतां जनार्दन ॥ ३-१३-५९॥
dhigbalaṃ bhīmasenasya dhikpārthasya dhanuṣmatām |
yau māṃ viprakṛtāṃ kṣudrairmarṣayetāṃ janārdana || 3-13-59||
MHB 3-13-60
शाश्वतोऽयं धर्मपथः सद्भिराचरितः सदा ।
यद्भार्यां परिरक्षन्ति भर्तारोऽल्पबला अपि ॥ ३-१३-६०॥
śāśvato'yaṃ dharmapathaḥ sadbhirācaritaḥ sadā |
yadbhāryāṃ parirakṣanti bhartāro'lpabalā api || 3-13-60||
MHB 3-13-61
भार्यायां रक्ष्यमाणायां प्रजा भवति रक्षिता ।
प्रजायां रक्ष्यमाणायामात्मा भवति रक्षितः ॥ ३-१३-६१॥
bhāryāyāṃ rakṣyamāṇāyāṃ prajā bhavati rakṣitā |
prajāyāṃ rakṣyamāṇāyāmātmā bhavati rakṣitaḥ || 3-13-61||
MHB 3-13-62
आत्मा हि जायते तस्यां तस्माज्जाया भवत्युत ।
भर्ता च भार्यया रक्ष्यः कथं जायान्ममोदरे ॥ ३-१३-६२॥
ātmā hi jāyate tasyāṃ tasmājjāyā bhavatyuta |
bhartā ca bhāryayā rakṣyaḥ kathaṃ jāyānmamodare || 3-13-62||
MHB 3-13-63
नन्विमे शरणं प्राप्तान्न त्यजन्ति कदाचन ।
ते मां शरणमापन्नां नान्वपद्यन्त पाण्डवाः ॥ ३-१३-६३॥
nanvime śaraṇaṃ prāptānna tyajanti kadācana |
te māṃ śaraṇamāpannāṃ nānvapadyanta pāṇḍavāḥ || 3-13-63||
MHB 3-13-64
पञ्चेमे पञ्चभिर्जाताः कुमाराश्चामितौजसः ।
एतेषामप्यवेक्षार्थं त्रातव्यास्मि जनार्दन ॥ ३-१३-६४॥
pañceme pañcabhirjātāḥ kumārāścāmitaujasaḥ |
eteṣāmapyavekṣārthaṃ trātavyāsmi janārdana || 3-13-64||
MHB 3-13-65
प्रतिविन्ध्यो युधिष्ठिरात्सुतसोमो वृकोदरात् ।
अर्जुनाच्छ्रुतकीर्तिस्तु शतानीकस्तु नाकुलिः ॥ ३-१३-६५॥
prativindhyo yudhiṣṭhirātsutasomo vṛkodarāt |
arjunācchrutakīrtistu śatānīkastu nākuliḥ || 3-13-65||
MHB 3-13-66
कनिष्ठाच्छ्रुतकर्मा तु सर्वे सत्यपराक्रमाः ।
प्रद्युम्नो यादृशः कृष्ण तादृशास्ते महारथाः ॥ ३-१३-६६॥
kaniṣṭhācchrutakarmā tu sarve satyaparākramāḥ |
pradyumno yādṛśaḥ kṛṣṇa tādṛśāste mahārathāḥ || 3-13-66||
MHB 3-13-67
नन्विमे धनुषि श्रेष्ठा अजेया युधि शात्रवैः ।
किमर्थं धार्तराष्ट्राणां सहन्ते दुर्बलीयसाम् ॥ ३-१३-६७॥
nanvime dhanuṣi śreṣṭhā ajeyā yudhi śātravaiḥ |
kimarthaṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ sahante durbalīyasām || 3-13-67||
MHB 3-13-68
अधर्मेण हृतं राज्यं सर्वे दासाः कृतास्तथा ।
सभायां परिकृष्टाहमेकवस्त्रा रजस्वला ॥ ३-१३-६८॥
adharmeṇa hṛtaṃ rājyaṃ sarve dāsāḥ kṛtāstathā |
sabhāyāṃ parikṛṣṭāhamekavastrā rajasvalā || 3-13-68||
MHB 3-13-69
नाधिज्यमपि यच्छक्यं कर्तुमन्येन गाण्डिवम् ।
अन्यत्रार्जुनभीमाभ्यां त्वया वा मधुसूदन ॥ ३-१३-६९॥
nādhijyamapi yacchakyaṃ kartumanyena gāṇḍivam |
anyatrārjunabhīmābhyāṃ tvayā vā madhusūdana || 3-13-69||
MHB 3-13-70
धिग्भीमसेनस्य बलं धिक्पार्थस्य च गाण्डिवम् ।
यत्र दुर्योधनः कृष्ण मुहूर्तमपि जीवति ॥ ३-१३-७०॥
dhigbhīmasenasya balaṃ dhikpārthasya ca gāṇḍivam |
yatra duryodhanaḥ kṛṣṇa muhūrtamapi jīvati || 3-13-70||
MHB 3-13-71
य एतानाक्षिपद्राष्ट्रात्सह मात्राविहिंसकान् ।
अधीयानान्पुरा बालान्व्रतस्थान्मधुसूदन ॥ ३-१३-७१॥
ya etānākṣipadrāṣṭrātsaha mātrāvihiṃsakān |
adhīyānānpurā bālānvratasthānmadhusūdana || 3-13-71||
MHB 3-13-72
भोजने भीमसेनस्य पापः प्राक्षेपयद्विषम् ।
कालकूटं नवं तीक्ष्णं संभृतं लोमहर्षणम् ॥ ३-१३-७२॥
bhojane bhīmasenasya pāpaḥ prākṣepayadviṣam |
kālakūṭaṃ navaṃ tīkṣṇaṃ saṃbhṛtaṃ lomaharṣaṇam || 3-13-72||
MHB 3-13-73
तज्जीर्णमविकारेण सहान्नेन जनार्दन ।
सशेषत्वान्महाबाहो भीमस्य पुरुषोत्तम ॥ ३-१३-७३॥
tajjīrṇamavikāreṇa sahānnena janārdana |
saśeṣatvānmahābāho bhīmasya puruṣottama || 3-13-73||
MHB 3-13-74
प्रमाणकोट्यां विश्वस्तं तथा सुप्तं वृकोदरम् ।
बद्ध्वैनं कृष्ण गङ्गायां प्रक्षिप्य पुनराव्रजत् ॥ ३-१३-७४॥
pramāṇakoṭyāṃ viśvastaṃ tathā suptaṃ vṛkodaram |
baddhvainaṃ kṛṣṇa gaṅgāyāṃ prakṣipya punarāvrajat || 3-13-74||
MHB 3-13-75
यदा विबुद्धः कौन्तेयस्तदा संछिद्य बन्धनम् ।
उदतिष्ठन्महाबाहुर्भीमसेनो महाबलः ॥ ३-१३-७५॥
yadā vibuddhaḥ kaunteyastadā saṃchidya bandhanam |
udatiṣṭhanmahābāhurbhīmaseno mahābalaḥ || 3-13-75||
MHB 3-13-76
आशीविषैः कृष्णसर्पैः सुप्तं चैनमदंशयत् ।
सर्वेष्वेवाङ्गदेशेषु न ममार च शत्रुहा ॥ ३-१३-७६॥
āśīviṣaiḥ kṛṣṇasarpaiḥ suptaṃ cainamadaṃśayat |
sarveṣvevāṅgadeśeṣu na mamāra ca śatruhā || 3-13-76||
MHB 3-13-77
प्रतिबुद्धस्तु कौन्तेयः सर्वान्सर्पानपोथयत् ।
सारथिं चास्य दयितमपहस्तेन जघ्निवान् ॥ ३-१३-७७॥
pratibuddhastu kaunteyaḥ sarvānsarpānapothayat |
sārathiṃ cāsya dayitamapahastena jaghnivān || 3-13-77||
MHB 3-13-78
पुनः सुप्तानुपाधाक्षीद्बालकान्वारणावते ।
शयानानार्यया सार्धं को नु तत्कर्तुमर्हति ॥ ३-१३-७८॥
punaḥ suptānupādhākṣīdbālakānvāraṇāvate |
śayānānāryayā sārdhaṃ ko nu tatkartumarhati || 3-13-78||
MHB 3-13-79
यत्रार्या रुदती भीता पाण्डवानिदमब्रवीत् ।
महद्व्यसनमापन्ना शिखिना परिवारिता ॥ ३-१३-७९॥
yatrāryā rudatī bhītā pāṇḍavānidamabravīt |
mahadvyasanamāpannā śikhinā parivāritā || 3-13-79||
MHB 3-13-80
हा हतास्मि कुतो न्वद्य भवेच्छान्तिरिहानलात् ।
अनाथा विनशिष्यामि बालकैः पुत्रकैः सह ॥ ३-१३-८०॥
hā hatāsmi kuto nvadya bhavecchāntirihānalāt |
anāthā vinaśiṣyāmi bālakaiḥ putrakaiḥ saha || 3-13-80||
MHB 3-13-81
तत्र भीमो महाबाहुर्वायुवेगपराक्रमः ।
आर्यामाश्वासयामास भ्रातॄंश्चापि वृकोदरः ॥ ३-१३-८१॥
tatra bhīmo mahābāhurvāyuvegaparākramaḥ |
āryāmāśvāsayāmāsa bhrātṝṃścāpi vṛkodaraḥ || 3-13-81||
MHB 3-13-82
वैनतेयो यथा पक्षी गरुडः पततां वरः ।
तथैवाभिपतिष्यामि भयं वो नेह विद्यते ॥ ३-१३-८२॥
vainateyo yathā pakṣī garuḍaḥ patatāṃ varaḥ |
tathaivābhipatiṣyāmi bhayaṃ vo neha vidyate || 3-13-82||
MHB 3-13-83
आर्यामङ्केन वामेन राजानं दक्षिणेन च ।
अंसयोश्च यमौ कृत्वा पृष्ठे बीभत्सुमेव च ॥ ३-१३-८३॥
āryāmaṅkena vāmena rājānaṃ dakṣiṇena ca |
aṃsayośca yamau kṛtvā pṛṣṭhe bībhatsumeva ca || 3-13-83||
MHB 3-13-84
सहसोत्पत्य वेगेन सर्वानादाय वीर्यवान् ।
भ्रातॄनार्यां च बलवान्मोक्षयामास पावकात् ॥ ३-१३-८४॥
sahasotpatya vegena sarvānādāya vīryavān |
bhrātṝnāryāṃ ca balavānmokṣayāmāsa pāvakāt || 3-13-84||
MHB 3-13-85
ते रात्रौ प्रस्थिताः सर्वे मात्रा सह यशस्विनः ।
अभ्यगच्छन्महारण्यं हिडिम्बवनमन्तिकात् ॥ ३-१३-८५॥
te rātrau prasthitāḥ sarve mātrā saha yaśasvinaḥ |
abhyagacchanmahāraṇyaṃ hiḍimbavanamantikāt || 3-13-85||
MHB 3-13-86
श्रान्ताः प्रसुप्तास्तत्रेमे मात्रा सह सुदुःखिताः ।
सुप्तांश्चैनानभ्यगच्छद्धिडिम्बा नाम राक्षसी ॥ ३-१३-८६॥
śrāntāḥ prasuptāstatreme mātrā saha suduḥkhitāḥ |
suptāṃścainānabhyagacchaddhiḍimbā nāma rākṣasī || 3-13-86||
MHB 3-13-87
भीमस्य पादौ कृत्वा तु स्व उत्सङ्गे ततो बलात् ।
पर्यमर्दत संहृष्टा कल्याणी मृदुपाणिना ॥ ३-१३-८७॥
bhīmasya pādau kṛtvā tu sva utsaṅge tato balāt |
paryamardata saṃhṛṣṭā kalyāṇī mṛdupāṇinā || 3-13-87||
MHB 3-13-88
तामबुध्यदमेयात्मा बलवान्सत्यविक्रमः ।
पर्यपृच्छच्च तां भीमः किमिहेच्छस्यनिन्दिते ॥ ३-१३-८८॥
tāmabudhyadameyātmā balavānsatyavikramaḥ |
paryapṛcchacca tāṃ bhīmaḥ kimihecchasyanindite || 3-13-88||
MHB 3-13-89
तयोः श्रुत्वा तु कथितमागच्छद्राक्षसाधमः ।
भीमरूपो महानादान्विसृजन्भीमदर्शनः ॥ ३-१३-८९॥
tayoḥ śrutvā tu kathitamāgacchadrākṣasādhamaḥ |
bhīmarūpo mahānādānvisṛjanbhīmadarśanaḥ || 3-13-89||
MHB 3-13-90
केन सार्धं कथयसि आनयैनं ममान्तिकम् ।
हिडिम्बे भक्षयिष्यावो न चिरं कर्तुमर्हसि ॥ ३-१३-९०॥
kena sārdhaṃ kathayasi ānayainaṃ mamāntikam |
hiḍimbe bhakṣayiṣyāvo na ciraṃ kartumarhasi || 3-13-90||
MHB 3-13-91
सा कृपासंगृहीतेन हृदयेन मनस्विनी ।
नैनमैच्छत्तदाख्यातुमनुक्रोशादनिन्दिता ॥ ३-१३-९१॥
sā kṛpāsaṃgṛhītena hṛdayena manasvinī |
nainamaicchattadākhyātumanukrośādaninditā || 3-13-91||
MHB 3-13-92
स नादान्विनदन्घोरान्राक्षसः पुरुषादकः ।
अभ्यद्रवत वेगेन भीमसेनं तदा किल ॥ ३-१३-९२॥
sa nādānvinadanghorānrākṣasaḥ puruṣādakaḥ |
abhyadravata vegena bhīmasenaṃ tadā kila || 3-13-92||
MHB 3-13-93
तमभिद्रुत्य संक्रुद्धो वेगेन महता बली ।
अगृह्णात्पाणिना पाणिं भीमसेनस्य राक्षसः ॥ ३-१३-९३॥
tamabhidrutya saṃkruddho vegena mahatā balī |
agṛhṇātpāṇinā pāṇiṃ bhīmasenasya rākṣasaḥ || 3-13-93||
MHB 3-13-94
इन्द्राशनिसमस्पर्शं वज्रसंहननं दृढम् ।
संहत्य भीमसेनाय व्याक्षिपत्सहसा करम् ॥ ३-१३-९४॥
indrāśanisamasparśaṃ vajrasaṃhananaṃ dṛḍham |
saṃhatya bhīmasenāya vyākṣipatsahasā karam || 3-13-94||
MHB 3-13-95
गृहीतं पाणिना पाणिं भीमसेनोऽथ रक्षसा ।
नामृष्यत महाबाहुस्तत्राक्रुध्यद्वृकोदरः ॥ ३-१३-९५॥
gṛhītaṃ pāṇinā pāṇiṃ bhīmaseno'tha rakṣasā |
nāmṛṣyata mahābāhustatrākrudhyadvṛkodaraḥ || 3-13-95||
MHB 3-13-96
तत्रासीत्तुमुलं युद्धं भीमसेनहिडिम्बयोः ।
सर्वास्त्रविदुषोर्घोरं वृत्रवासवयोरिव ॥ ३-१३-९६॥
tatrāsīttumulaṃ yuddhaṃ bhīmasenahiḍimbayoḥ |
sarvāstraviduṣorghoraṃ vṛtravāsavayoriva || 3-13-96||
MHB 3-13-97
हत्वा हिडिम्बं भीमोऽथ प्रस्थितो भ्रातृभिः सह ।
हिडिम्बामग्रतः कृत्वा यस्यां जातो घटोत्कचः ॥ ३-१३-९७॥
hatvā hiḍimbaṃ bhīmo'tha prasthito bhrātṛbhiḥ saha |
hiḍimbāmagrataḥ kṛtvā yasyāṃ jāto ghaṭotkacaḥ || 3-13-97||
MHB 3-13-98
ततश्च प्राद्रवन्सर्वे सह मात्रा यशस्विनः ।
एकचक्रामभिमुखाः संवृता ब्राह्मणव्रजैः ॥ ३-१३-९८॥
tataśca prādravansarve saha mātrā yaśasvinaḥ |
ekacakrāmabhimukhāḥ saṃvṛtā brāhmaṇavrajaiḥ || 3-13-98||
MHB 3-13-99
प्रस्थाने व्यास एषां च मन्त्री प्रियहितोऽभवत् ।
ततोऽगच्छन्नेकचक्रां पाण्डवाः संशितव्रताः ॥ ३-१३-९९॥
prasthāne vyāsa eṣāṃ ca mantrī priyahito'bhavat |
tato'gacchannekacakrāṃ pāṇḍavāḥ saṃśitavratāḥ || 3-13-99||
MHB 3-13-100
तत्राप्यासादयामासुर्बकं नाम महाबलम् ।
पुरुषादं प्रतिभयं हिडिम्बेनैव संमितम् ॥ ३-१३-१००॥
tatrāpyāsādayāmāsurbakaṃ nāma mahābalam |
puruṣādaṃ pratibhayaṃ hiḍimbenaiva saṃmitam || 3-13-100||
MHB 3-13-101
तं चापि विनिहत्योग्रं भीमः प्रहरतां वरः ।
सहितो भ्रातृभिः सर्वैर्द्रुपदस्य पुरं ययौ ॥ ३-१३-१०१॥
taṃ cāpi vinihatyograṃ bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ |
sahito bhrātṛbhiḥ sarvairdrupadasya puraṃ yayau || 3-13-101||
MHB 3-13-102
लब्धाहमपि तत्रैव वसता सव्यसाचिना ।
यथा त्वया जिता कृष्ण रुक्मिणी भीष्मकात्मजा ॥ ३-१३-१०२॥
labdhāhamapi tatraiva vasatā savyasācinā |
yathā tvayā jitā kṛṣṇa rukmiṇī bhīṣmakātmajā || 3-13-102||
MHB 3-13-103
एवं सुयुद्धे पार्थेन जिताहं मधुसूदन ।
स्वयंवरे महत्कर्म कृत्वा नसुकरं परैः ॥ ३-१३-१०३॥
evaṃ suyuddhe pārthena jitāhaṃ madhusūdana |
svayaṃvare mahatkarma kṛtvā nasukaraṃ paraiḥ || 3-13-103||
MHB 3-13-104
एवं क्लेशैः सुबहुभिः क्लिश्यमानाः सुदुःखिताः ।
निवसामार्यया हीनाः कृष्ण धौम्यपुरःसराः ॥ ३-१३-१०४॥
evaṃ kleśaiḥ subahubhiḥ kliśyamānāḥ suduḥkhitāḥ |
nivasāmāryayā hīnāḥ kṛṣṇa dhaumyapuraḥsarāḥ || 3-13-104||
MHB 3-13-105
त इमे सिंहविक्रान्ता वीर्येणाभ्यधिकाः परैः ।
विहीनैः परिक्लिश्यन्तीं समुपेक्षन्त मां कथम् ॥ ३-१३-१०५॥
ta ime siṃhavikrāntā vīryeṇābhyadhikāḥ paraiḥ |
vihīnaiḥ parikliśyantīṃ samupekṣanta māṃ katham || 3-13-105||
MHB 3-13-106
एतादृशानि दुःखानि सहन्ते दुर्बलीयसाम् ।
दीर्घकालं प्रदीप्तानि पापानां क्षुद्रकर्मणाम् ॥ ३-१३-१०६॥
etādṛśāni duḥkhāni sahante durbalīyasām |
dīrghakālaṃ pradīptāni pāpānāṃ kṣudrakarmaṇām || 3-13-106||
MHB 3-13-107
कुले महति जातास्मि दिव्येन विधिना किल ।
पाण्डवानां प्रिया भार्या स्नुषा पाण्डोर्महात्मनः ॥ ३-१३-१०७॥
kule mahati jātāsmi divyena vidhinā kila |
pāṇḍavānāṃ priyā bhāryā snuṣā pāṇḍormahātmanaḥ || 3-13-107||
MHB 3-13-108
कचग्रहमनुप्राप्ता सास्मि कृष्ण वरा सती ।
पञ्चानामिन्द्रकल्पानां प्रेक्षतां मधुसूदन ॥ ३-१३-१०८॥
kacagrahamanuprāptā sāsmi kṛṣṇa varā satī |
pañcānāmindrakalpānāṃ prekṣatāṃ madhusūdana || 3-13-108||
MHB 3-13-109
इत्युक्त्वा प्रारुदत्कृष्णा मुखं प्रच्छाद्य पाणिना ।
पद्मकोशप्रकाशेन मृदुना मृदुभाषिणी ॥ ३-१३-१०९॥
ityuktvā prārudatkṛṣṇā mukhaṃ pracchādya pāṇinā |
padmakośaprakāśena mṛdunā mṛdubhāṣiṇī || 3-13-109||
MHB 3-13-110
स्तनावपतितौ पीनौ सुजातौ शुभलक्षणौ ।
अभ्यवर्षत पाञ्चाली दुःखजैरश्रुबिन्दुभिः ॥ ३-१३-११०॥
stanāvapatitau pīnau sujātau śubhalakṣaṇau |
abhyavarṣata pāñcālī duḥkhajairaśrubindubhiḥ || 3-13-110||
MHB 3-13-111
चक्षुषी परिमार्जन्ती निःश्वसन्ती पुनः पुनः ।
बाष्पपूर्णेन कण्ठेन क्रुद्धा वचनमब्रवीत् ॥ ३-१३-१११॥
cakṣuṣī parimārjantī niḥśvasantī punaḥ punaḥ |
bāṣpapūrṇena kaṇṭhena kruddhā vacanamabravīt || 3-13-111||
MHB 3-13-112
नैव मे पतयः सन्ति न पुत्रा मधुसूदन ।
न भ्रातरो न च पिता नैव त्वं न च बान्धवाः ॥ ३-१३-११२॥
naiva me patayaḥ santi na putrā madhusūdana |
na bhrātaro na ca pitā naiva tvaṃ na ca bāndhavāḥ || 3-13-112||
MHB 3-13-113
ये मां विप्रकृतां क्षुद्रैरुपेक्षध्वं विशोकवत् ।
न हि मे शाम्यते दुःखं कर्णो यत्प्राहसत्तदा ॥ ३-१३-११३॥
ye māṃ viprakṛtāṃ kṣudrairupekṣadhvaṃ viśokavat |
na hi me śāmyate duḥkhaṃ karṇo yatprāhasattadā || 3-13-113||
MHB 3-13-114
अथैनामब्रवीत्कृष्णस्तस्मिन्वीरसमागमे ।
रोदिष्यन्ति स्त्रियो ह्येवं येषां क्रुद्धासि भामिनि ॥ ३-१३-११४॥
athaināmabravītkṛṣṇastasminvīrasamāgame |
rodiṣyanti striyo hyevaṃ yeṣāṃ kruddhāsi bhāmini || 3-13-114||
MHB 3-13-115
बीभत्सुशरसंछन्नाञ्शोणितौघपरिप्लुतान् ।
निहताञ्जीवितं त्यक्त्वा शयानान्वसुधातले ॥ ३-१३-११५॥
bībhatsuśarasaṃchannāñśoṇitaughapariplutān |
nihatāñjīvitaṃ tyaktvā śayānānvasudhātale || 3-13-115||
MHB 3-13-116
यत्समर्थं पाण्डवानां तत्करिष्यामि मा शुचः ।
सत्यं ते प्रतिजानामि राज्ञां राज्ञी भविष्यसि ॥ ३-१३-११६॥
yatsamarthaṃ pāṇḍavānāṃ tatkariṣyāmi mā śucaḥ |
satyaṃ te pratijānāmi rājñāṃ rājñī bhaviṣyasi || 3-13-116||
MHB 3-13-117
पतेद्द्यौर्हिमवाञ्शीर्येत्पृथिवी शकलीभवेत् ।
शुष्येत्तोयनिधिः कृष्णे न मे मोघं वचो भवेत् ॥ ३-१३-११७॥
pateddyaurhimavāñśīryetpṛthivī śakalībhavet |
śuṣyettoyanidhiḥ kṛṣṇe na me moghaṃ vaco bhavet || 3-13-117||
MHB 3-13-118
धृष्टद्युम्न उवाच ।
अहं द्रोणं हनिष्यामि शिखण्डी तु पितामहम् ।
दुर्योधनं भीमसेनः कर्णं हन्ता धनंजयः ॥ ३-१३-११८॥
dhṛṣṭadyumna uvāca |
ahaṃ droṇaṃ haniṣyāmi śikhaṇḍī tu pitāmaham |
duryodhanaṃ bhīmasenaḥ karṇaṃ hantā dhanaṃjayaḥ || 3-13-118||
MHB 3-13-119
रामकृष्णौ व्यपाश्रित्य अजेयाः स्म शुचिस्मिते ।
अपि वृत्रहणा युद्धे किं पुनर्धृतराष्ट्रजैः ॥ ३-१३-११९॥
rāmakṛṣṇau vyapāśritya ajeyāḥ sma śucismite |
api vṛtrahaṇā yuddhe kiṃ punardhṛtarāṣṭrajaiḥ || 3-13-119||
MHB 3-13-120
वैशंपायन उवाच ।
इत्युक्तेऽभिमुखा वीरा वासुदेवमुपस्थिता ।
तेषां मध्ये महाबाहुः केशवो वाक्यमब्रवीत् ॥ ३-१३-१२०॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
ityukte'bhimukhā vīrā vāsudevamupasthitā |
teṣāṃ madhye mahābāhuḥ keśavo vākyamabravīt || 3-13-120||
Adhyaya: 14/299 (17)
MHB 3-14-1
वासुदेव उवाच ।
नेदं कृच्छ्रमनुप्राप्तो भवान्स्याद्वसुधाधिप ।
यद्यहं द्वारकायां स्यां राजन्संनिहितः पुरा ॥ ३-१४-१॥
vāsudeva uvāca |
nedaṃ kṛcchramanuprāpto bhavānsyādvasudhādhipa |
yadyahaṃ dvārakāyāṃ syāṃ rājansaṃnihitaḥ purā || 3-14-1||
MHB 3-14-2
आगच्छेयमहं द्यूतमनाहूतोऽपि कौरवैः ।
आम्बिकेयेन दुर्धर्ष राज्ञा दुर्योधनेन च ॥ ३-१४-२॥
āgaccheyamahaṃ dyūtamanāhūto'pi kauravaiḥ |
āmbikeyena durdharṣa rājñā duryodhanena ca || 3-14-2||
MHB 3-14-3
वारयेयमहं द्यूतं बहून्दोषान्प्रदर्शयन् ।
भीष्मद्रोणौ समानाय्य कृपं बाह्लीकमेव च ॥ ३-१४-३॥
vārayeyamahaṃ dyūtaṃ bahūndoṣānpradarśayan |
bhīṣmadroṇau samānāyya kṛpaṃ bāhlīkameva ca || 3-14-3||
MHB 3-14-4
वैचित्रवीर्यं राजानमलं द्यूतेन कौरव ।
पुत्राणां तव राजेन्द्र त्वन्निमित्तमिति प्रभो ॥ ३-१४-४॥
vaicitravīryaṃ rājānamalaṃ dyūtena kaurava |
putrāṇāṃ tava rājendra tvannimittamiti prabho || 3-14-4||
MHB 3-14-5
तत्र वक्ष्याम्यहं दोषान्यैर्भवानवरोपितः ।
वीरसेनसुतो यैश्च राज्यात्प्रभ्रंशितः पुरा ॥ ३-१४-५॥
tatra vakṣyāmyahaṃ doṣānyairbhavānavaropitaḥ |
vīrasenasuto yaiśca rājyātprabhraṃśitaḥ purā || 3-14-5||
MHB 3-14-6
अभक्षितविनाशं च देवनेन विशां पते ।
सातत्यं च प्रसङ्गस्य वर्णयेयं यथातथम् ॥ ३-१४-६॥
abhakṣitavināśaṃ ca devanena viśāṃ pate |
sātatyaṃ ca prasaṅgasya varṇayeyaṃ yathātatham || 3-14-6||
MHB 3-14-7
स्त्रियोऽक्षा मृगया पानमेतत्कामसमुत्थितम् ।
व्यसनं चतुष्टयं प्रोक्तं यै राजन्भ्रश्यते श्रियः ॥ ३-१४-७॥
striyo'kṣā mṛgayā pānametatkāmasamutthitam |
vyasanaṃ catuṣṭayaṃ proktaṃ yai rājanbhraśyate śriyaḥ || 3-14-7||
MHB 3-14-8
तत्र सर्वत्र वक्तव्यं मन्यन्ते शास्त्रकोविदाः ।
विशेषतश्च वक्तव्यं द्यूते पश्यन्ति तद्विदः ॥ ३-१४-८॥
tatra sarvatra vaktavyaṃ manyante śāstrakovidāḥ |
viśeṣataśca vaktavyaṃ dyūte paśyanti tadvidaḥ || 3-14-8||
MHB 3-14-9
एकाह्ना द्रव्यनाशोऽत्र ध्रुवं व्यसनमेव च ।
अभुक्तनाशश्चार्थानां वाक्पारुष्यं च केवलम् ॥ ३-१४-९॥
ekāhnā dravyanāśo'tra dhruvaṃ vyasanameva ca |
abhuktanāśaścārthānāṃ vākpāruṣyaṃ ca kevalam || 3-14-9||
MHB 3-14-10
एतच्चान्यच्च कौरव्य प्रसङ्गि कटुकोदयम् ।
द्यूते ब्रूयां महाबाहो समासाद्याम्बिकासुतम् ॥ ३-१४-१०॥
etaccānyacca kauravya prasaṅgi kaṭukodayam |
dyūte brūyāṃ mahābāho samāsādyāmbikāsutam || 3-14-10||
MHB 3-14-11
एवमुक्तो यदि मया गृह्णीयाद्वचनं मम ।
अनामयं स्याद्धर्मस्य कुरूणां कुरुनन्दन ॥ ३-१४-११॥
evamukto yadi mayā gṛhṇīyādvacanaṃ mama |
anāmayaṃ syāddharmasya kurūṇāṃ kurunandana || 3-14-11||
MHB 3-14-12
न चेत्स मम राजेन्द्र गृह्णीयान्मधुरं वचः ।
पथ्यं च भरतश्रेष्ठ निगृह्णीयां बलेन तम् ॥ ३-१४-१२॥
na cetsa mama rājendra gṛhṇīyānmadhuraṃ vacaḥ |
pathyaṃ ca bharataśreṣṭha nigṛhṇīyāṃ balena tam || 3-14-12||
MHB 3-14-13
अथैनानभिनीयैवं सुहृदो नाम दुर्हृदः ।
सभासदश्च तान्सर्वान्भेदयेयं दुरोदरान् ॥ ३-१४-१३॥
athainānabhinīyaivaṃ suhṛdo nāma durhṛdaḥ |
sabhāsadaśca tānsarvānbhedayeyaṃ durodarān || 3-14-13||
MHB 3-14-14
असांनिध्यं तु कौरव्य ममानर्तेष्वभूत्तदा ।
येनेदं व्यसनं प्राप्ता भवन्तो द्यूतकारितम् ॥ ३-१४-१४॥
asāṃnidhyaṃ tu kauravya mamānarteṣvabhūttadā |
yenedaṃ vyasanaṃ prāptā bhavanto dyūtakāritam || 3-14-14||
MHB 3-14-15
सोऽहमेत्य कुरुश्रेष्ठ द्वारकां पाण्डुनन्दन ।
अश्रौषं त्वां व्यसनिनं युयुधानाद्यथातथम् ॥ ३-१४-१५॥
so'hametya kuruśreṣṭha dvārakāṃ pāṇḍunandana |
aśrauṣaṃ tvāṃ vyasaninaṃ yuyudhānādyathātatham || 3-14-15||
MHB 3-14-16
श्रुत्वैव चाहं राजेन्द्र परमोद्विग्नमानसः ।
तूर्णमभ्यागतोऽस्मि त्वां द्रष्टुकामो विशां पते ॥ ३-१४-१६॥
śrutvaiva cāhaṃ rājendra paramodvignamānasaḥ |
tūrṇamabhyāgato'smi tvāṃ draṣṭukāmo viśāṃ pate || 3-14-16||
MHB 3-14-17
अहो कृच्छ्रमनुप्राप्ताः सर्वे स्म भरतर्षभ ।
ये वयं त्वां व्यसनिनं पश्यामः सह सोदरैः ॥ ३-१४-१७॥
aho kṛcchramanuprāptāḥ sarve sma bharatarṣabha |
ye vayaṃ tvāṃ vyasaninaṃ paśyāmaḥ saha sodaraiḥ || 3-14-17||
Adhyaya: 15/299 (22)
MHB 3-15-1
युधिष्ठिर उवाच ।
असांनिध्यं कथं कृष्ण तवासीद्वृष्णिनन्दन ।
क्व चासीद्विप्रवासस्ते किं वाकार्षीः प्रवासकः ॥ ३-१५-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
asāṃnidhyaṃ kathaṃ kṛṣṇa tavāsīdvṛṣṇinandana |
kva cāsīdvipravāsaste kiṃ vākārṣīḥ pravāsakaḥ || 3-15-1||
MHB 3-15-2
कृष्ण उवाच ।
शाल्वस्य नगरं सौभं गतोऽहं भरतर्षभ ।
विनिहन्तुं नरश्रेष्ठ तत्र मे शृणु कारणम् ॥ ३-१५-२॥
kṛṣṇa uvāca |
śālvasya nagaraṃ saubhaṃ gato'haṃ bharatarṣabha |
vinihantuṃ naraśreṣṭha tatra me śṛṇu kāraṇam || 3-15-2||
MHB 3-15-3
महातेजा महाबाहुर्यः स राजा महायशाः ।
दमघोषात्मजो वीरः शिशुपालो मया हतः ॥ ३-१५-३॥
mahātejā mahābāhuryaḥ sa rājā mahāyaśāḥ |
damaghoṣātmajo vīraḥ śiśupālo mayā hataḥ || 3-15-3||
MHB 3-15-4
यज्ञे ते भरतश्रेष्ठ राजसूयेऽर्हणां प्रति ।
स रोषवशसंप्राप्तो नामृष्यत दुरात्मवान् ॥ ३-१५-४॥
yajñe te bharataśreṣṭha rājasūye'rhaṇāṃ prati |
sa roṣavaśasaṃprāpto nāmṛṣyata durātmavān || 3-15-4||
MHB 3-15-5
श्रुत्वा तं निहतं शाल्वस्तीव्ररोषसमन्वितः ।
उपायाद्द्वारकां शून्यामिहस्थे मयि भारत ॥ ३-१५-५॥
śrutvā taṃ nihataṃ śālvastīvraroṣasamanvitaḥ |
upāyāddvārakāṃ śūnyāmihasthe mayi bhārata || 3-15-5||
MHB 3-15-6
स तत्र योधितो राजन्बालकैर्वृष्णिपुंगवैः ।
आगतः कामगं सौभमारुह्यैव नृशंसकृत् ॥ ३-१५-६॥
sa tatra yodhito rājanbālakairvṛṣṇipuṃgavaiḥ |
āgataḥ kāmagaṃ saubhamāruhyaiva nṛśaṃsakṛt || 3-15-6||
MHB 3-15-7
ततो वृष्णिप्रवीरांस्तान्बालान्हत्वा बहूंस्तदा ।
पुरोद्यानानि सर्वाणि भेदयामास दुर्मतिः ॥ ३-१५-७॥
tato vṛṣṇipravīrāṃstānbālānhatvā bahūṃstadā |
purodyānāni sarvāṇi bhedayāmāsa durmatiḥ || 3-15-7||
MHB 3-15-8
उक्तवांश्च महाबाहो क्वासौ वृष्णिकुलाधमः ।
वासुदेवः सुमन्दात्मा वसुदेवसुतो गतः ॥ ३-१५-८॥
uktavāṃśca mahābāho kvāsau vṛṣṇikulādhamaḥ |
vāsudevaḥ sumandātmā vasudevasuto gataḥ || 3-15-8||
MHB 3-15-9
तस्य युद्धार्थिनो दर्पं युद्धे नाशयितास्म्यहम् ।
आनर्ताः सत्यमाख्यात तत्र गन्तास्मि यत्र सः ॥ ३-१५-९॥
tasya yuddhārthino darpaṃ yuddhe nāśayitāsmyaham |
ānartāḥ satyamākhyāta tatra gantāsmi yatra saḥ || 3-15-9||
MHB 3-15-10
तं हत्वा विनिवर्तिष्ये कंसकेशिनिषूदनम् ।
अहत्वा न निवर्तिष्ये सत्येनायुधमालभे ॥ ३-१५-१०॥
taṃ hatvā vinivartiṣye kaṃsakeśiniṣūdanam |
ahatvā na nivartiṣye satyenāyudhamālabhe || 3-15-10||
MHB 3-15-11
क्वासौ क्वासाविति पुनस्तत्र तत्र विधावति ।
मया किल रणे युद्धं काङ्क्षमाणः स सौभराट् ॥ ३-१५-११॥
kvāsau kvāsāviti punastatra tatra vidhāvati |
mayā kila raṇe yuddhaṃ kāṅkṣamāṇaḥ sa saubharāṭ || 3-15-11||
MHB 3-15-12
अद्य तं पापकर्माणं क्षुद्रं विश्वासघातिनम् ।
शिशुपालवधामर्षाद्गमयिष्ये यमक्षयम् ॥ ३-१५-१२॥
adya taṃ pāpakarmāṇaṃ kṣudraṃ viśvāsaghātinam |
śiśupālavadhāmarṣādgamayiṣye yamakṣayam || 3-15-12||
MHB 3-15-13
मम पापस्वभावेन भ्राता येन निपातितः ।
शिशुपालो महीपालस्तं वधिष्ये महीतले ॥ ३-१५-१३॥
mama pāpasvabhāvena bhrātā yena nipātitaḥ |
śiśupālo mahīpālastaṃ vadhiṣye mahītale || 3-15-13||
MHB 3-15-14
भ्राता बालश्च राजा च न च संग्राममूर्धनि ।
प्रमत्तश्च हतो वीरस्तं हनिष्ये जनार्दनम् ॥ ३-१५-१४॥
bhrātā bālaśca rājā ca na ca saṃgrāmamūrdhani |
pramattaśca hato vīrastaṃ haniṣye janārdanam || 3-15-14||
MHB 3-15-15
एवमादि महाराज विलप्य दिवमास्थितः ।
कामगेन स सौभेन क्षिप्त्वा मां कुरुनन्दन ॥ ३-१५-१५॥
evamādi mahārāja vilapya divamāsthitaḥ |
kāmagena sa saubhena kṣiptvā māṃ kurunandana || 3-15-15||
MHB 3-15-16
तमश्रौषमहं गत्वा यथा वृत्तः सुदुर्मतिः ।
मयि कौरव्य दुष्टात्मा मार्त्तिकावतको नृपः ॥ ३-१५-१६॥
tamaśrauṣamahaṃ gatvā yathā vṛttaḥ sudurmatiḥ |
mayi kauravya duṣṭātmā mārttikāvatako nṛpaḥ || 3-15-16||
MHB 3-15-17
ततोऽहमपि कौरव्य रोषव्याकुललोचनः ।
निश्चित्य मनसा राजन्वधायास्य मनो दधे ॥ ३-१५-१७॥
tato'hamapi kauravya roṣavyākulalocanaḥ |
niścitya manasā rājanvadhāyāsya mano dadhe || 3-15-17||
MHB 3-15-18
आनर्तेषु विमर्दं च क्षेपं चात्मनि कौरव ।
प्रवृद्धमवलेपं च तस्य दुष्कृतकर्मणः ॥ ३-१५-१८॥
ānarteṣu vimardaṃ ca kṣepaṃ cātmani kaurava |
pravṛddhamavalepaṃ ca tasya duṣkṛtakarmaṇaḥ || 3-15-18||
MHB 3-15-19
ततः सौभवधायाहं प्रतस्थे पृथिवीपते ।
स मया सागरावर्ते दृष्ट आसीत्परीप्सता ॥ ३-१५-१९॥
tataḥ saubhavadhāyāhaṃ pratasthe pṛthivīpate |
sa mayā sāgarāvarte dṛṣṭa āsītparīpsatā || 3-15-19||
MHB 3-15-20
ततः प्रध्माप्य जलजं पाञ्चजन्यमहं नृप ।
आहूय शाल्वं समरे युद्धाय समवस्थितः ॥ ३-१५-२०॥
tataḥ pradhmāpya jalajaṃ pāñcajanyamahaṃ nṛpa |
āhūya śālvaṃ samare yuddhāya samavasthitaḥ || 3-15-20||
MHB 3-15-21
सुमुहूर्तमभूद्युद्धं तत्र मे दानवैः सह ।
वशीभूताश्च मे सर्वे भूतले च निपातिताः ॥ ३-१५-२१॥
sumuhūrtamabhūdyuddhaṃ tatra me dānavaiḥ saha |
vaśībhūtāśca me sarve bhūtale ca nipātitāḥ || 3-15-21||
MHB 3-15-22
एतत्कार्यं महाबाहो येनाहं नागमं तदा ।
श्रुत्वैव हास्तिनपुरं द्यूतं चाविनयोत्थितम् ॥ ३-१५-२२॥
etatkāryaṃ mahābāho yenāhaṃ nāgamaṃ tadā |
śrutvaiva hāstinapuraṃ dyūtaṃ cāvinayotthitam || 3-15-22||
Adhyaya: 16/299 (23)
MHB 3-16-1
युधिष्ठिर उवाच ।
वासुदेव महाबाहो विस्तरेण महामते ।
सौभस्य वधमाचक्ष्व न हि तृप्यामि कथ्यतः ॥ ३-१६-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
vāsudeva mahābāho vistareṇa mahāmate |
saubhasya vadhamācakṣva na hi tṛpyāmi kathyataḥ || 3-16-1||
MHB 3-16-2
वासुदेव उवाच ।
हतं श्रुत्वा महाबाहो मया श्रौतश्रवं नृपम् ।
उपायाद्भरतश्रेष्ठ शाल्वो द्वारवतीं पुरीम् ॥ ३-१६-२॥
vāsudeva uvāca |
hataṃ śrutvā mahābāho mayā śrautaśravaṃ nṛpam |
upāyādbharataśreṣṭha śālvo dvāravatīṃ purīm || 3-16-2||
MHB 3-16-3
अरुन्धत्तां सुदुष्टात्मा सर्वतः पाण्डुनन्दन ।
शाल्वो वैहायसं चापि तत्पुरं व्यूह्य विष्ठितः ॥ ३-१६-३॥
arundhattāṃ suduṣṭātmā sarvataḥ pāṇḍunandana |
śālvo vaihāyasaṃ cāpi tatpuraṃ vyūhya viṣṭhitaḥ || 3-16-3||
MHB 3-16-4
तत्रस्थोऽथ महीपालो योधयामास तां पुरीम् ।
अभिसारेण सर्वेण तत्र युद्धमवर्तत ॥ ३-१६-४॥
tatrastho'tha mahīpālo yodhayāmāsa tāṃ purīm |
abhisāreṇa sarveṇa tatra yuddhamavartata || 3-16-4||
MHB 3-16-5
पुरी समन्ताद्विहिता सपताका सतोरणा ।
सचक्रा सहुडा चैव सयन्त्रखनका तथा ॥ ३-१६-५॥
purī samantādvihitā sapatākā satoraṇā |
sacakrā sahuḍā caiva sayantrakhanakā tathā || 3-16-5||
MHB 3-16-6
सोपतल्पप्रतोलीका साट्टाट्टालकगोपुरा ।
सकचग्रहणी चैव सोल्कालातावपोथिका ॥ ३-१६-६॥
sopatalpapratolīkā sāṭṭāṭṭālakagopurā |
sakacagrahaṇī caiva solkālātāvapothikā || 3-16-6||
MHB 3-16-7
सोष्ट्रिका भरतश्रेष्ठ सभेरीपणवानका ।
समित्तृणकुशा राजन्सशतघ्नीकलाङ्गला ॥ ३-१६-७॥
soṣṭrikā bharataśreṣṭha sabherīpaṇavānakā |
samittṛṇakuśā rājansaśataghnīkalāṅgalā || 3-16-7||
MHB 3-16-8
सभुशुण्ड्यश्मलगुडा सायुधा सपरश्वधा ।
लोहचर्मवती चापि साग्निः सहुडशृङ्गिका ॥ ३-१६-८॥
sabhuśuṇḍyaśmalaguḍā sāyudhā saparaśvadhā |
lohacarmavatī cāpi sāgniḥ sahuḍaśṛṅgikā || 3-16-8||
MHB 3-16-9
शास्त्रदृष्टेन विधिना संयुक्ता भरतर्षभ ।
द्रव्यैरनेकैर्विविधैर्गदसाम्बोद्धवादिभिः ॥ ३-१६-९॥
śāstradṛṣṭena vidhinā saṃyuktā bharatarṣabha |
dravyairanekairvividhairgadasāmboddhavādibhiḥ || 3-16-9||
MHB 3-16-10
पुरुषैः कुरुशार्दूल समर्थैः प्रतिबाधने ।
अभिख्यातकुलैर्वीरैर्दृष्टवीर्यैश्च संयुगे ॥ ३-१६-१०॥
puruṣaiḥ kuruśārdūla samarthaiḥ pratibādhane |
abhikhyātakulairvīrairdṛṣṭavīryaiśca saṃyuge || 3-16-10||
MHB 3-16-11
मध्यमेन च गुल्मेन रक्षिता सारसंज्ञिता ।
उत्क्षिप्तगुल्मैश्च तथा हयैश्चैव पदातिभिः ॥ ३-१६-११॥
madhyamena ca gulmena rakṣitā sārasaṃjñitā |
utkṣiptagulmaiśca tathā hayaiścaiva padātibhiḥ || 3-16-11||
MHB 3-16-12
आघोषितं च नगरे न पातव्या सुरेति ह ।
प्रमादं परिरक्षद्भिरुग्रसेनोद्धवादिभिः ॥ ३-१६-१२॥
āghoṣitaṃ ca nagare na pātavyā sureti ha |
pramādaṃ parirakṣadbhirugrasenoddhavādibhiḥ || 3-16-12||
MHB 3-16-13
प्रमत्तेष्वभिघातं हि कुर्याच्छाल्वो नराधिपः ।
इति कृत्वाप्रमत्तास्ते सर्वे वृष्ण्यन्धकाः स्थिताः ॥ ३-१६-१३॥
pramatteṣvabhighātaṃ hi kuryācchālvo narādhipaḥ |
iti kṛtvāpramattāste sarve vṛṣṇyandhakāḥ sthitāḥ || 3-16-13||
MHB 3-16-14
आनर्ताश्च तथा सर्वे नटनर्तकगायनाः ।
बहिर्विवासिताः सर्वे रक्षद्भिर्वित्तसंचयान् ॥ ३-१६-१४॥
ānartāśca tathā sarve naṭanartakagāyanāḥ |
bahirvivāsitāḥ sarve rakṣadbhirvittasaṃcayān || 3-16-14||
MHB 3-16-15
संक्रमा भेदिताः सर्वे नावश्च प्रतिषेधिताः ।
परिखाश्चापि कौरव्य कीलैः सुनिचिताः कृताः ॥ ३-१६-१५॥
saṃkramā bheditāḥ sarve nāvaśca pratiṣedhitāḥ |
parikhāścāpi kauravya kīlaiḥ sunicitāḥ kṛtāḥ || 3-16-15||
MHB 3-16-16
उदपानाः कुरुश्रेष्ठ तथैवाप्यम्बरीषकाः ।
समन्तात्क्रोशमात्रं च कारिता विषमा च भूः ॥ ३-१६-१६॥
udapānāḥ kuruśreṣṭha tathaivāpyambarīṣakāḥ |
samantātkrośamātraṃ ca kāritā viṣamā ca bhūḥ || 3-16-16||
MHB 3-16-17
प्रकृत्या विषमं दुर्गं प्रकृत्या च सुरक्षितम् ।
प्रकृत्या चायुधोपेतं विशेषेण तदानघ ॥ ३-१६-१७॥
prakṛtyā viṣamaṃ durgaṃ prakṛtyā ca surakṣitam |
prakṛtyā cāyudhopetaṃ viśeṣeṇa tadānagha || 3-16-17||
MHB 3-16-18
सुरक्षितं सुगुप्तं च सर्वायुधसमन्वितम् ।
तत्पुरं भरतश्रेष्ठ यथेन्द्रभवनं तथा ॥ ३-१६-१८॥
surakṣitaṃ suguptaṃ ca sarvāyudhasamanvitam |
tatpuraṃ bharataśreṣṭha yathendrabhavanaṃ tathā || 3-16-18||
MHB 3-16-19
न चामुद्रोऽभिनिर्याति न चामुद्रः प्रवेश्यते ।
वृष्ण्यन्धकपुरे राजंस्तदा सौभसमागमे ॥ ३-१६-१९॥
na cāmudro'bhiniryāti na cāmudraḥ praveśyate |
vṛṣṇyandhakapure rājaṃstadā saubhasamāgame || 3-16-19||
MHB 3-16-20
अनु रथ्यासु सर्वासु चत्वरेषु च कौरव ।
बलं बभूव राजेन्द्र प्रभूतगजवाजिमत् ॥ ३-१६-२०॥
anu rathyāsu sarvāsu catvareṣu ca kaurava |
balaṃ babhūva rājendra prabhūtagajavājimat || 3-16-20||
MHB 3-16-21
दत्तवेतनभक्तं च दत्तायुधपरिच्छदम् ।
कृतापदानं च तदा बलमासीन्महाभुज ॥ ३-१६-२१॥
dattavetanabhaktaṃ ca dattāyudhaparicchadam |
kṛtāpadānaṃ ca tadā balamāsīnmahābhuja || 3-16-21||
MHB 3-16-22
न कुप्यवेतनी कश्चिन्न चातिक्रान्तवेतनी ।
नानुग्रहभृतः कश्चिन्न चादृष्टपराक्रमः ॥ ३-१६-२२॥
na kupyavetanī kaścinna cātikrāntavetanī |
nānugrahabhṛtaḥ kaścinna cādṛṣṭaparākramaḥ || 3-16-22||
MHB 3-16-23
एवं सुविहिता राजन्द्वारका भूरिदक्षिणैः ।
आहुकेन सुगुप्ता च राज्ञा राजीवलोचन ॥ ३-१६-२३॥
evaṃ suvihitā rājandvārakā bhūridakṣiṇaiḥ |
āhukena suguptā ca rājñā rājīvalocana || 3-16-23||
Adhyaya: 17/299 (33)
MHB 3-17-1
वासुदेव उवाच ।
तां तूपयात्वा राजेन्द्र शाल्वः सौभपतिस्तदा ।
प्रभूतनरनागेन बलेनोपविवेश ह ॥ ३-१७-१॥
vāsudeva uvāca |
tāṃ tūpayātvā rājendra śālvaḥ saubhapatistadā |
prabhūtanaranāgena balenopaviveśa ha || 3-17-1||
MHB 3-17-2
समे निविष्टा सा सेना प्रभूतसलिलाशये ।
चतुरङ्गबलोपेता शाल्वराजाभिपालिता ॥ ३-१७-२॥
same niviṣṭā sā senā prabhūtasalilāśaye |
caturaṅgabalopetā śālvarājābhipālitā || 3-17-2||
MHB 3-17-3
वर्जयित्वा श्मशानानि देवतायतनानि च ।
वल्मीकांश्चैव चैत्यांश्च तन्निविष्टमभूद्बलम् ॥ ३-१७-३॥
varjayitvā śmaśānāni devatāyatanāni ca |
valmīkāṃścaiva caityāṃśca tanniviṣṭamabhūdbalam || 3-17-3||
MHB 3-17-4
अनीकानां विभागेन पन्थानः षट्कृताभवन् ।
प्रवणा नव चैवासञ्शाल्वस्य शिबिरे नृप ॥ ३-१७-४॥
anīkānāṃ vibhāgena panthānaḥ ṣaṭkṛtābhavan |
pravaṇā nava caivāsañśālvasya śibire nṛpa || 3-17-4||
MHB 3-17-5
सर्वायुधसमोपेतं सर्वशस्त्रविशारदम् ।
रथनागाश्वकलिलं पदातिध्वजसंकुलम् ॥ ३-१७-५॥
sarvāyudhasamopetaṃ sarvaśastraviśāradam |
rathanāgāśvakalilaṃ padātidhvajasaṃkulam || 3-17-5||
MHB 3-17-6
तुष्टपुष्टजनोपेतं वीरलक्षणलक्षितम् ।
विचित्रध्वजसंनाहं विचित्ररथकार्मुकम् ॥ ३-१७-६॥
tuṣṭapuṣṭajanopetaṃ vīralakṣaṇalakṣitam |
vicitradhvajasaṃnāhaṃ vicitrarathakārmukam || 3-17-6||
MHB 3-17-7
संनिवेश्य च कौरव्य द्वारकायां नरर्षभ ।
अभिसारयामास तदा वेगेन पतगेन्द्रवत् ॥ ३-१७-७॥
saṃniveśya ca kauravya dvārakāyāṃ nararṣabha |
abhisārayāmāsa tadā vegena patagendravat || 3-17-7||
MHB 3-17-8
तदापतन्तं संदृश्य बलं शाल्वपतेस्तदा ।
निर्याय योधयामासुः कुमारा वृष्णिनन्दनाः ॥ ३-१७-८॥
tadāpatantaṃ saṃdṛśya balaṃ śālvapatestadā |
niryāya yodhayāmāsuḥ kumārā vṛṣṇinandanāḥ || 3-17-8||
MHB 3-17-9
असहन्तोऽभियानं तच्छाल्वराजस्य कौरव ।
चारुदेष्णश्च साम्बश्च प्रद्युम्नश्च महारथः ॥ ३-१७-९॥
asahanto'bhiyānaṃ tacchālvarājasya kaurava |
cārudeṣṇaśca sāmbaśca pradyumnaśca mahārathaḥ || 3-17-9||
MHB 3-17-10
ते रथैर्दंशिताः सर्वे विचित्राभरणध्वजाः ।
संसक्ताः शाल्वराजस्य बहुभिर्योधपुंगवैः ॥ ३-१७-१०॥
te rathairdaṃśitāḥ sarve vicitrābharaṇadhvajāḥ |
saṃsaktāḥ śālvarājasya bahubhiryodhapuṃgavaiḥ || 3-17-10||
MHB 3-17-11
गृहीत्वा तु धनुः साम्बः शाल्वस्य सचिवं रणे ।
योधयामास संहृष्टः क्षेमवृद्धिं चमूपतिम् ॥ ३-१७-११॥
gṛhītvā tu dhanuḥ sāmbaḥ śālvasya sacivaṃ raṇe |
yodhayāmāsa saṃhṛṣṭaḥ kṣemavṛddhiṃ camūpatim || 3-17-11||
MHB 3-17-12
तस्य बाणमयं वर्षं जाम्बवत्याः सुतो महत् ।
मुमोच भरतश्रेष्ठ यथा वर्षं सहस्रदृक् ॥ ३-१७-१२॥
tasya bāṇamayaṃ varṣaṃ jāmbavatyāḥ suto mahat |
mumoca bharataśreṣṭha yathā varṣaṃ sahasradṛk || 3-17-12||
MHB 3-17-13
तद्बाणवर्षं तुमुलं विषेहे स चमूपतिः ।
क्षेमवृद्धिर्महाराज हिमवानिव निश्चलः ॥ ३-१७-१३॥
tadbāṇavarṣaṃ tumulaṃ viṣehe sa camūpatiḥ |
kṣemavṛddhirmahārāja himavāniva niścalaḥ || 3-17-13||
MHB 3-17-14
ततः साम्बाय राजेन्द्र क्षेमवृद्धिरपि स्म ह ।
मुमोच मायाविहितं शरजालं महत्तरम् ॥ ३-१७-१४॥
tataḥ sāmbāya rājendra kṣemavṛddhirapi sma ha |
mumoca māyāvihitaṃ śarajālaṃ mahattaram || 3-17-14||
MHB 3-17-15
ततो मायामयं जालं माययैव विदार्य सः ।
साम्बः शरसहस्रेण रथमस्याभ्यवर्षत ॥ ३-१७-१५॥
tato māyāmayaṃ jālaṃ māyayaiva vidārya saḥ |
sāmbaḥ śarasahasreṇa rathamasyābhyavarṣata || 3-17-15||
MHB 3-17-16
ततः स विद्धः साम्बेन क्षेमवृद्धिश्चमूपतिः ।
अपायाज्जवनैरश्वैः साम्बबाणप्रपीडितः ॥ ३-१७-१६॥
tataḥ sa viddhaḥ sāmbena kṣemavṛddhiścamūpatiḥ |
apāyājjavanairaśvaiḥ sāmbabāṇaprapīḍitaḥ || 3-17-16||
MHB 3-17-17
तस्मिन्विप्रद्रुते क्रूरे शाल्वस्याथ चमूपतौ ।
वेगवान्नाम दैतेयः सुतं मेऽभ्यद्रवद्बली ॥ ३-१७-१७॥
tasminvipradrute krūre śālvasyātha camūpatau |
vegavānnāma daiteyaḥ sutaṃ me'bhyadravadbalī || 3-17-17||
MHB 3-17-18
अभिपन्नस्तु राजेन्द्र साम्बो वृष्णिकुलोद्वहः ।
वेगं वेगवतो राजंस्तस्थौ वीरो विधारयन् ॥ ३-१७-१८॥
abhipannastu rājendra sāmbo vṛṣṇikulodvahaḥ |
vegaṃ vegavato rājaṃstasthau vīro vidhārayan || 3-17-18||
MHB 3-17-19
स वेगवति कौन्तेय साम्बो वेगवतीं गदाम् ।
चिक्षेप तरसा वीरो व्याविध्य सत्यविक्रमः ॥ ३-१७-१९॥
sa vegavati kaunteya sāmbo vegavatīṃ gadām |
cikṣepa tarasā vīro vyāvidhya satyavikramaḥ || 3-17-19||
MHB 3-17-20
तया त्वभिहतो राजन्वेगवानपतद्भुवि ।
वातरुग्ण इव क्षुण्णो जीर्णमूलो वनस्पतिः ॥ ३-१७-२०॥
tayā tvabhihato rājanvegavānapatadbhuvi |
vātarugṇa iva kṣuṇṇo jīrṇamūlo vanaspatiḥ || 3-17-20||
MHB 3-17-21
तस्मिन्निपतिते वीरे गदानुन्ने महासुरे ।
प्रविश्य महतीं सेनां योधयामास मे सुतः ॥ ३-१७-२१॥
tasminnipatite vīre gadānunne mahāsure |
praviśya mahatīṃ senāṃ yodhayāmāsa me sutaḥ || 3-17-21||
MHB 3-17-22
चारुदेष्णेन संसक्तो विविन्ध्यो नाम दानवः ।
महारथः समाज्ञातो महाराज महाधनुः ॥ ३-१७-२२॥
cārudeṣṇena saṃsakto vivindhyo nāma dānavaḥ |
mahārathaḥ samājñāto mahārāja mahādhanuḥ || 3-17-22||
MHB 3-17-23
ततः सुतुमुलं युद्धं चारुदेष्णविविन्ध्ययोः ।
वृत्रवासवयो राजन्यथा पूर्वं तथाभवत् ॥ ३-१७-२३॥
tataḥ sutumulaṃ yuddhaṃ cārudeṣṇavivindhyayoḥ |
vṛtravāsavayo rājanyathā pūrvaṃ tathābhavat || 3-17-23||
MHB 3-17-24
अन्योन्यस्याभिसंक्रुद्धावन्योन्यं जघ्नतुः शरैः ।
विनदन्तौ महाराज सिंहाविव महाबलौ ॥ ३-१७-२४॥
anyonyasyābhisaṃkruddhāvanyonyaṃ jaghnatuḥ śaraiḥ |
vinadantau mahārāja siṃhāviva mahābalau || 3-17-24||
MHB 3-17-25
रौक्मिणेयस्ततो बाणमग्न्यर्कोपमवर्चसम् ।
अभिमन्त्र्य महास्त्रेण संदधे शत्रुनाशनम् ॥ ३-१७-२५॥
raukmiṇeyastato bāṇamagnyarkopamavarcasam |
abhimantrya mahāstreṇa saṃdadhe śatrunāśanam || 3-17-25||
MHB 3-17-26
स विविन्ध्याय सक्रोधः समाहूय महारथः ।
चिक्षेप मे सुतो राजन्स गतासुरथापतत् ॥ ३-१७-२६॥
sa vivindhyāya sakrodhaḥ samāhūya mahārathaḥ |
cikṣepa me suto rājansa gatāsurathāpatat || 3-17-26||
MHB 3-17-27
विविन्ध्यं निहतं दृष्ट्वा तां च विक्षोभितां चमूम् ।
कामगेन स सौभेन शाल्वः पुनरुपागमत् ॥ ३-१७-२७॥
vivindhyaṃ nihataṃ dṛṣṭvā tāṃ ca vikṣobhitāṃ camūm |
kāmagena sa saubhena śālvaḥ punarupāgamat || 3-17-27||
MHB 3-17-28
ततो व्याकुलितं सर्वं द्वारकावासि तद्बलम् ।
दृष्ट्वा शाल्वं महाबाहो सौभस्थं पृथिवीगतम् ॥ ३-१७-२८॥
tato vyākulitaṃ sarvaṃ dvārakāvāsi tadbalam |
dṛṣṭvā śālvaṃ mahābāho saubhasthaṃ pṛthivīgatam || 3-17-28||
MHB 3-17-29
ततो निर्याय कौन्तेय व्यवस्थाप्य च तद्बलम् ।
आनर्तानां महाराज प्रद्युम्नो वाक्यमब्रवीत् ॥ ३-१७-२९॥
tato niryāya kaunteya vyavasthāpya ca tadbalam |
ānartānāṃ mahārāja pradyumno vākyamabravīt || 3-17-29||
MHB 3-17-30
सर्वे भवन्तस्तिष्ठन्तु सर्वे पश्यन्तु मां युधि ।
निवारयन्तं संग्रामे बलात्सौभं सराजकम् ॥ ३-१७-३०॥
sarve bhavantastiṣṭhantu sarve paśyantu māṃ yudhi |
nivārayantaṃ saṃgrāme balātsaubhaṃ sarājakam || 3-17-30||
MHB 3-17-31
अहं सौभपतेः सेनामायसैर्भुजगैरिव ।
धनुर्भुजविनिर्मुक्तैर्नाशयाम्यद्य यादवाः ॥ ३-१७-३१॥
ahaṃ saubhapateḥ senāmāyasairbhujagairiva |
dhanurbhujavinirmuktairnāśayāmyadya yādavāḥ || 3-17-31||
MHB 3-17-32
आश्वसध्वं न भीः कार्या सौभराडद्य नश्यति ।
मयाभिपन्नो दुष्टात्मा ससौभो विनशिष्यति ॥ ३-१७-३२॥
āśvasadhvaṃ na bhīḥ kāryā saubharāḍadya naśyati |
mayābhipanno duṣṭātmā sasaubho vinaśiṣyati || 3-17-32||
MHB 3-17-33
एवं ब्रुवति संहृष्टे प्रद्युम्ने पाण्डुनन्दन ।
विष्ठितं तद्बलं वीर युयुधे च यथासुखम् ॥ ३-१७-३३॥
evaṃ bruvati saṃhṛṣṭe pradyumne pāṇḍunandana |
viṣṭhitaṃ tadbalaṃ vīra yuyudhe ca yathāsukham || 3-17-33||
Adhyaya: 18/299 (24)
MHB 3-18-1
वासुदेव उवाच ।
एवमुक्त्वा रौक्मिणेयो यादवान्भरतर्षभ ।
दंशितैर्हरिभिर्युक्तं रथमास्थाय काञ्चनम् ॥ ३-१८-१॥
vāsudeva uvāca |
evamuktvā raukmiṇeyo yādavānbharatarṣabha |
daṃśitairharibhiryuktaṃ rathamāsthāya kāñcanam || 3-18-1||
MHB 3-18-2
उच्छ्रित्य मकरं केतुं व्यात्ताननमलंकृतम् ।
उत्पतद्भिरिवाकाशं तैर्हयैरन्वयात्परान् ॥ ३-१८-२॥
ucchritya makaraṃ ketuṃ vyāttānanamalaṃkṛtam |
utpatadbhirivākāśaṃ tairhayairanvayātparān || 3-18-2||
MHB 3-18-3
विक्षिपन्नादयंश्चापि धनुःश्रेष्ठं महाबलः ।
तूणखड्गधरः शूरो बद्धगोधाङ्गुलित्रवान् ॥ ३-१८-३॥
vikṣipannādayaṃścāpi dhanuḥśreṣṭhaṃ mahābalaḥ |
tūṇakhaḍgadharaḥ śūro baddhagodhāṅgulitravān || 3-18-3||
MHB 3-18-4
स विद्युच्चलितं चापं विहरन्वै तलात्तलम् ।
मोहयामास दैतेयान्सर्वान्सौभनिवासिनः ॥ ३-१८-४॥
sa vidyuccalitaṃ cāpaṃ viharanvai talāttalam |
mohayāmāsa daiteyānsarvānsaubhanivāsinaḥ || 3-18-4||
MHB 3-18-5
नास्य विक्षिपतश्चापं संदधानस्य चासकृत् ।
अन्तरं ददृशे कश्चिन्निघ्नतः शात्रवान्रणे ॥ ३-१८-५॥
nāsya vikṣipataścāpaṃ saṃdadhānasya cāsakṛt |
antaraṃ dadṛśe kaścinnighnataḥ śātravānraṇe || 3-18-5||
MHB 3-18-6
मुखस्य वर्णो न विकल्पतेऽस्य चेलुश्च गात्राणि न चापि तस्य ।
सिंहोन्नतं चाप्यभिगर्जतोऽस्य शुश्राव लोकोऽद्भुतरूपमग्र्यम् ॥ ३-१८-६॥
mukhasya varṇo na vikalpate'sya celuśca gātrāṇi na cāpi tasya |
siṃhonnataṃ cāpyabhigarjato'sya śuśrāva loko'dbhutarūpamagryam || 3-18-6||
MHB 3-18-7
जलेचरः काञ्चनयष्टिसंस्थो व्यात्ताननः सर्वतिमिप्रमाथी ।
वित्रासयन्राजति वाहमुख्ये शाल्वस्य सेनाप्रमुखे ध्वजाग्र्यः ॥ ३-१८-७॥
jalecaraḥ kāñcanayaṣṭisaṃstho vyāttānanaḥ sarvatimipramāthī |
vitrāsayanrājati vāhamukhye śālvasya senāpramukhe dhvajāgryaḥ || 3-18-7||
MHB 3-18-8
ततः स तूर्णं निष्पत्य प्रद्युम्नः शत्रुकर्शनः ।
शाल्वमेवाभिदुद्राव विधास्यन्कलहं नृप ॥ ३-१८-८॥
tataḥ sa tūrṇaṃ niṣpatya pradyumnaḥ śatrukarśanaḥ |
śālvamevābhidudrāva vidhāsyankalahaṃ nṛpa || 3-18-8||
MHB 3-18-9
अभियानं तु वीरेण प्रद्युम्नेन महाहवे ।
नामर्षयत संक्रुद्धः शाल्वः कुरुकुलोद्वह ॥ ३-१८-९॥
abhiyānaṃ tu vīreṇa pradyumnena mahāhave |
nāmarṣayata saṃkruddhaḥ śālvaḥ kurukulodvaha || 3-18-9||
MHB 3-18-10
स रोषमदमत्तो वै कामगादवरुह्य च ।
प्रद्युम्नं योधयामास शाल्वः परपुरंजयः ॥ ३-१८-१०॥
sa roṣamadamatto vai kāmagādavaruhya ca |
pradyumnaṃ yodhayāmāsa śālvaḥ parapuraṃjayaḥ || 3-18-10||
MHB 3-18-11
तयोः सुतुमुलं युद्धं शाल्ववृष्णिप्रवीरयोः ।
समेता ददृशुर्लोका बलिवासवयोरिव ॥ ३-१८-११॥
tayoḥ sutumulaṃ yuddhaṃ śālvavṛṣṇipravīrayoḥ |
sametā dadṛśurlokā balivāsavayoriva || 3-18-11||
MHB 3-18-12
तस्य मायामयो वीर रथो हेमपरिष्कृतः ।
सध्वजः सपताकश्च सानुकर्षः सतूणवान् ॥ ३-१८-१२॥
tasya māyāmayo vīra ratho hemapariṣkṛtaḥ |
sadhvajaḥ sapatākaśca sānukarṣaḥ satūṇavān || 3-18-12||
MHB 3-18-13
स तं रथवरं श्रीमान्समारुह्य किल प्रभो ।
मुमोच बाणान्कौरव्य प्रद्युम्नाय महाबलः ॥ ३-१८-१३॥
sa taṃ rathavaraṃ śrīmānsamāruhya kila prabho |
mumoca bāṇānkauravya pradyumnāya mahābalaḥ || 3-18-13||
MHB 3-18-14
ततो बाणमयं वर्षं व्यसृजत्तरसा रणे ।
प्रद्युम्नो भुजवेगेन शाल्वं संमोहयन्निव ॥ ३-१८-१४॥
tato bāṇamayaṃ varṣaṃ vyasṛjattarasā raṇe |
pradyumno bhujavegena śālvaṃ saṃmohayanniva || 3-18-14||
MHB 3-18-15
स तैरभिहतः संख्ये नामर्षयत सौभराट् ।
शरान्दीप्ताग्निसंकाशान्मुमोच तनये मम ॥ ३-१८-१५॥
sa tairabhihataḥ saṃkhye nāmarṣayata saubharāṭ |
śarāndīptāgnisaṃkāśānmumoca tanaye mama || 3-18-15||
MHB 3-18-16
स शाल्वबाणै राजेन्द्र विद्धो रुक्मिणिनन्दनः ।
मुमोच बाणं त्वरितो मर्मभेदिनमाहवे ॥ ३-१८-१६॥
sa śālvabāṇai rājendra viddho rukmiṇinandanaḥ |
mumoca bāṇaṃ tvarito marmabhedinamāhave || 3-18-16||
MHB 3-18-17
तस्य वर्म विभिद्याशु स बाणो मत्सुतेरितः ।
बिभेद हृदयं पत्री स पपात मुमोह च ॥ ३-१८-१७॥
tasya varma vibhidyāśu sa bāṇo matsuteritaḥ |
bibheda hṛdayaṃ patrī sa papāta mumoha ca || 3-18-17||
MHB 3-18-18
तस्मिन्निपतिते वीरे शाल्वराजे विचेतसि ।
संप्राद्रवन्दानवेन्द्रा दारयन्तो वसुंधराम् ॥ ३-१८-१८॥
tasminnipatite vīre śālvarāje vicetasi |
saṃprādravandānavendrā dārayanto vasuṃdharām || 3-18-18||
MHB 3-18-19
हाहाकृतमभूत्सैन्यं शाल्वस्य पृथिवीपते ।
नष्टसंज्ञे निपतिते तदा सौभपतौ नृप ॥ ३-१८-१९॥
hāhākṛtamabhūtsainyaṃ śālvasya pṛthivīpate |
naṣṭasaṃjñe nipatite tadā saubhapatau nṛpa || 3-18-19||
MHB 3-18-20
तत उत्थाय कौरव्य प्रतिलभ्य च चेतनाम् ।
मुमोच बाणं तरसा प्रद्युम्नाय महाबलः ॥ ३-१८-२०॥
tata utthāya kauravya pratilabhya ca cetanām |
mumoca bāṇaṃ tarasā pradyumnāya mahābalaḥ || 3-18-20||
MHB 3-18-21
तेन विद्धो महाबाहुः प्रद्युम्नः समरे स्थितः ।
जत्रुदेशे भृशं वीरो व्यवासीदद्रथे तदा ॥ ३-१८-२१॥
tena viddho mahābāhuḥ pradyumnaḥ samare sthitaḥ |
jatrudeśe bhṛśaṃ vīro vyavāsīdadrathe tadā || 3-18-21||
MHB 3-18-22
तं स विद्ध्वा महाराज शाल्वो रुक्मिणिनन्दनम् ।
ननाद सिंहनादं वै नादेनापूरयन्महीम् ॥ ३-१८-२२॥
taṃ sa viddhvā mahārāja śālvo rukmiṇinandanam |
nanāda siṃhanādaṃ vai nādenāpūrayanmahīm || 3-18-22||
MHB 3-18-23
ततो मोहं समापन्ने तनये मम भारत ।
मुमोच बाणांस्त्वरितः पुनरन्यान्दुरासदान् ॥ ३-१८-२३॥
tato mohaṃ samāpanne tanaye mama bhārata |
mumoca bāṇāṃstvaritaḥ punaranyāndurāsadān || 3-18-23||
MHB 3-18-24
स तैरभिहतो बाणैर्बहुभिस्तेन मोहितः ।
निश्चेष्टः कौरवश्रेष्ठ प्रद्युम्नोऽभूद्रणाजिरे ॥ ३-१८-२४॥
sa tairabhihato bāṇairbahubhistena mohitaḥ |
niśceṣṭaḥ kauravaśreṣṭha pradyumno'bhūdraṇājire || 3-18-24||
Adhyaya: 19/299 (33)
MHB 3-19-1
वासुदेव उवाच ।
शाल्वबाणार्दिते तस्मिन्प्रद्युम्ने बलिनां वरे ।
वृष्णयो भग्नसंकल्पा विव्यथुः पृतनागताः ॥ ३-१९-१॥
vāsudeva uvāca |
śālvabāṇārdite tasminpradyumne balināṃ vare |
vṛṣṇayo bhagnasaṃkalpā vivyathuḥ pṛtanāgatāḥ || 3-19-1||
MHB 3-19-2
हाहाकृतमभूत्सार्वं वृष्ण्यन्धकबलं तदा ।
प्रद्युम्ने पतिते राजन्परे च मुदिताभवन् ॥ ३-१९-२॥
hāhākṛtamabhūtsārvaṃ vṛṣṇyandhakabalaṃ tadā |
pradyumne patite rājanpare ca muditābhavan || 3-19-2||
MHB 3-19-3
तं तथा मोहितं दृष्ट्वा सारथिर्जवनैर्हयैः ।
रणादपाहरत्तूर्णं शिक्षितो दारुकिस्ततः ॥ ३-१९-३॥
taṃ tathā mohitaṃ dṛṣṭvā sārathirjavanairhayaiḥ |
raṇādapāharattūrṇaṃ śikṣito dārukistataḥ || 3-19-3||
MHB 3-19-4
नातिदूरापयाते तु रथे रथवरप्रणुत् ।
धनुर्गृहीत्वा यन्तारं लब्धसंज्ञोऽब्रवीदिदम् ॥ ३-१९-४॥
nātidūrāpayāte tu rathe rathavarapraṇut |
dhanurgṛhītvā yantāraṃ labdhasaṃjño'bravīdidam || 3-19-4||
MHB 3-19-5
सौते किं ते व्यवसितं कस्माद्यासि पराङ्मुखः ।
नैष वृष्णिप्रवीराणामाहवे धर्म उच्यते ॥ ३-१९-५॥
saute kiṃ te vyavasitaṃ kasmādyāsi parāṅmukhaḥ |
naiṣa vṛṣṇipravīrāṇāmāhave dharma ucyate || 3-19-5||
MHB 3-19-6
कच्चित्सौते न ते मोहः शाल्वं दृष्ट्वा महाहवे ।
विषादो वा रणं दृष्ट्वा ब्रूहि मे त्वं यथातथम् ॥ ३-१९-६॥
kaccitsaute na te mohaḥ śālvaṃ dṛṣṭvā mahāhave |
viṣādo vā raṇaṃ dṛṣṭvā brūhi me tvaṃ yathātatham || 3-19-6||
MHB 3-19-7
सूत उवाच ।
जानार्दने न मे मोहो नापि मे भयमाविशत् ।
अतिभारं तु ते मन्ये शाल्वं केशवनन्दन ॥ ३-१९-७॥
sūta uvāca |
jānārdane na me moho nāpi me bhayamāviśat |
atibhāraṃ tu te manye śālvaṃ keśavanandana || 3-19-7||
MHB 3-19-8
सोऽपयामि शनैर्वीर बलवानेष पापकृत् ।
मोहितश्च रणे शूरो रक्ष्यः सारथिना रथी ॥ ३-१९-८॥
so'payāmi śanairvīra balavāneṣa pāpakṛt |
mohitaśca raṇe śūro rakṣyaḥ sārathinā rathī || 3-19-8||
MHB 3-19-9
आयुष्मंस्त्वं मया नित्यं रक्षितव्यस्त्वयाप्यहम् ।
रक्षितव्यो रथी नित्यमिति कृत्वापयाम्यहम् ॥ ३-१९-९॥
āyuṣmaṃstvaṃ mayā nityaṃ rakṣitavyastvayāpyaham |
rakṣitavyo rathī nityamiti kṛtvāpayāmyaham || 3-19-9||
MHB 3-19-10
एकश्चासि महाबाहो बहवश्चापि दानवाः ।
नसमं रौक्मिणेयाहं रणं मत्वापयाम्यहम् ॥ ३-१९-१०॥
ekaścāsi mahābāho bahavaścāpi dānavāḥ |
nasamaṃ raukmiṇeyāhaṃ raṇaṃ matvāpayāmyaham || 3-19-10||
MHB 3-19-11
वासुदेव उवाच ।
एवं ब्रुवति सूते तु तदा मकरकेतुमान् ।
उवाच सूतं कौरव्य निवर्तय रथं पुनः ॥ ३-१९-११॥
vāsudeva uvāca |
evaṃ bruvati sūte tu tadā makaraketumān |
uvāca sūtaṃ kauravya nivartaya rathaṃ punaḥ || 3-19-11||
MHB 3-19-12
दारुकात्मज मैवं त्वं पुनः कार्षीः कथंचन ।
व्यपयानं रणात्सौते जीवतो मम कर्हिचित् ॥ ३-१९-१२॥
dārukātmaja maivaṃ tvaṃ punaḥ kārṣīḥ kathaṃcana |
vyapayānaṃ raṇātsaute jīvato mama karhicit || 3-19-12||
MHB 3-19-13
न स वृष्णिकुले जातो यो वै त्यजति संगरम् ।
यो वा निपतितं हन्ति तवास्मीति च वादिनम् ॥ ३-१९-१३॥
na sa vṛṣṇikule jāto yo vai tyajati saṃgaram |
yo vā nipatitaṃ hanti tavāsmīti ca vādinam || 3-19-13||
MHB 3-19-14
तथा स्त्रियं वै यो हन्ति वृद्धं बालं तथैव च ।
विरथं विप्रकीर्णं च भग्नशस्त्रायुधं तथा ॥ ३-१९-१४॥
tathā striyaṃ vai yo hanti vṛddhaṃ bālaṃ tathaiva ca |
virathaṃ viprakīrṇaṃ ca bhagnaśastrāyudhaṃ tathā || 3-19-14||
MHB 3-19-15
त्वं च सूतकुले जातो विनीतः सूतकर्मणि ।
धर्मज्ञश्चासि वृष्णीनामाहवेष्वपि दारुके ॥ ३-१९-१५॥
tvaṃ ca sūtakule jāto vinītaḥ sūtakarmaṇi |
dharmajñaścāsi vṛṣṇīnāmāhaveṣvapi dāruke || 3-19-15||
MHB 3-19-16
स जानंश्चरितं कृत्स्नं वृष्णीनां पृतनामुखे ।
अपयानं पुनः सौते मैवं कार्षीः कथंचन ॥ ३-१९-१६॥
sa jānaṃścaritaṃ kṛtsnaṃ vṛṣṇīnāṃ pṛtanāmukhe |
apayānaṃ punaḥ saute maivaṃ kārṣīḥ kathaṃcana || 3-19-16||
MHB 3-19-17
अपयातं हतं पृष्ठे भीतं रणपलायिनम् ।
गदाग्रजो दुराधर्षः किं मां वक्ष्यति माधवः ॥ ३-१९-१७॥
apayātaṃ hataṃ pṛṣṭhe bhītaṃ raṇapalāyinam |
gadāgrajo durādharṣaḥ kiṃ māṃ vakṣyati mādhavaḥ || 3-19-17||
MHB 3-19-18
केशवस्याग्रजो वापि नीलवासा मदोत्कटः ।
किं वक्ष्यति महाबाहुर्बलदेवः समागतः ॥ ३-१९-१८॥
keśavasyāgrajo vāpi nīlavāsā madotkaṭaḥ |
kiṃ vakṣyati mahābāhurbaladevaḥ samāgataḥ || 3-19-18||
MHB 3-19-19
किं वक्ष्यति शिनेर्नप्ता नरसिंहो महाधनुः ।
अपयातं रणात्सौते साम्बश्च समितिंजयः ॥ ३-१९-१९॥
kiṃ vakṣyati śinernaptā narasiṃho mahādhanuḥ |
apayātaṃ raṇātsaute sāmbaśca samitiṃjayaḥ || 3-19-19||
MHB 3-19-20
चारुदेष्णश्च दुर्धर्षस्तथैव गदसारणौ ।
अक्रूरश्च महाबाहुः किं मां वक्ष्यति सारथे ॥ ३-१९-२०॥
cārudeṣṇaśca durdharṣastathaiva gadasāraṇau |
akrūraśca mahābāhuḥ kiṃ māṃ vakṣyati sārathe || 3-19-20||
MHB 3-19-21
शूरं संभावितं सन्तं नित्यं पुरुषमानिनम् ।
स्त्रियश्च वृष्णीवीराणां किं मां वक्ष्यन्ति संगताः ॥ ३-१९-२१॥
śūraṃ saṃbhāvitaṃ santaṃ nityaṃ puruṣamāninam |
striyaśca vṛṣṇīvīrāṇāṃ kiṃ māṃ vakṣyanti saṃgatāḥ || 3-19-21||
MHB 3-19-22
प्रद्युम्नोऽयमुपायाति भीतस्त्यक्त्वा महाहवम् ।
धिगेनमिति वक्ष्यन्ति न तु वक्ष्यन्ति साध्विति ॥ ३-१९-२२॥
pradyumno'yamupāyāti bhītastyaktvā mahāhavam |
dhigenamiti vakṣyanti na tu vakṣyanti sādhviti || 3-19-22||
MHB 3-19-23
धिग्वाचा परिहासोऽपि मम वा मद्विधस्य वा ।
मृत्युनाभ्यधिकः सौते स त्वं मा व्यपयाः पुनः ॥ ३-१९-२३॥
dhigvācā parihāso'pi mama vā madvidhasya vā |
mṛtyunābhyadhikaḥ saute sa tvaṃ mā vyapayāḥ punaḥ || 3-19-23||
MHB 3-19-24
भारं हि मयि संन्यस्य यातो मधुनिहा हरिः ।
यज्ञं भरतसिंहस्य पार्थस्यामिततेजसः ॥ ३-१९-२४॥
bhāraṃ hi mayi saṃnyasya yāto madhunihā hariḥ |
yajñaṃ bharatasiṃhasya pārthasyāmitatejasaḥ || 3-19-24||
MHB 3-19-25
कृतवर्मा मया वीरो निर्यास्यन्नेव वारितः ।
शाल्वं निवारयिष्येऽहं तिष्ठ त्वमिति सूतज ॥ ३-१९-२५॥
kṛtavarmā mayā vīro niryāsyanneva vāritaḥ |
śālvaṃ nivārayiṣye'haṃ tiṣṭha tvamiti sūtaja || 3-19-25||
MHB 3-19-26
स च संभावयन्मां वै निवृत्तो हृदिकात्मजः ।
तं समेत्य रणं त्यक्त्वा किं वक्ष्यामि महारथम् ॥ ३-१९-२६॥
sa ca saṃbhāvayanmāṃ vai nivṛtto hṛdikātmajaḥ |
taṃ sametya raṇaṃ tyaktvā kiṃ vakṣyāmi mahāratham || 3-19-26||
MHB 3-19-27
उपयातं दुराधर्षं शङ्खचक्रगदाधरम् ।
पुरुषं पुण्डरीकाक्षं किं वक्ष्यामि महाभुजम् ॥ ३-१९-२७॥
upayātaṃ durādharṣaṃ śaṅkhacakragadādharam |
puruṣaṃ puṇḍarīkākṣaṃ kiṃ vakṣyāmi mahābhujam || 3-19-27||
MHB 3-19-28
सात्यकिं बलदेवं च ये चान्येऽन्धकवृष्णयः ।
मया स्पर्धन्ति सततं किं नु वक्ष्यामि तानहम् ॥ ३-१९-२८॥
sātyakiṃ baladevaṃ ca ye cānye'ndhakavṛṣṇayaḥ |
mayā spardhanti satataṃ kiṃ nu vakṣyāmi tānaham || 3-19-28||
MHB 3-19-29
त्यक्त्वा रणमिमं सौते पृष्ठतोऽभ्याहतः शरैः ।
त्वयापनीतो विवशो न जीवेयं कथंचन ॥ ३-१९-२९॥
tyaktvā raṇamimaṃ saute pṛṣṭhato'bhyāhataḥ śaraiḥ |
tvayāpanīto vivaśo na jīveyaṃ kathaṃcana || 3-19-29||
MHB 3-19-30
स निवर्त रथेनाशु पुनर्दारुकनन्दन ।
न चैतदेवं कर्तव्यमथापत्सु कथंचन ॥ ३-१९-३०॥
sa nivarta rathenāśu punardārukanandana |
na caitadevaṃ kartavyamathāpatsu kathaṃcana || 3-19-30||
MHB 3-19-31
न जीवितमहं सौते बहु मन्ये कदाचन ।
अपयातो रणाद्भीतः पृष्ठतोऽभ्याहतः शरैः ॥ ३-१९-३१॥
na jīvitamahaṃ saute bahu manye kadācana |
apayāto raṇādbhītaḥ pṛṣṭhato'bhyāhataḥ śaraiḥ || 3-19-31||
MHB 3-19-32
कदा वा सूतपुत्र त्वं जानीषे मां भयार्दितम् ।
अपयातं रणं हित्वा यथा कापुरुषं तथा ॥ ३-१९-३२॥
kadā vā sūtaputra tvaṃ jānīṣe māṃ bhayārditam |
apayātaṃ raṇaṃ hitvā yathā kāpuruṣaṃ tathā || 3-19-32||
MHB 3-19-33
न युक्तं भवता त्यक्तुं संग्रामं दारुकात्मज ।
मयि युद्धार्थिनि भृशं स त्वं याहि यतो रणम् ॥ ३-१९-३३॥
na yuktaṃ bhavatā tyaktuṃ saṃgrāmaṃ dārukātmaja |
mayi yuddhārthini bhṛśaṃ sa tvaṃ yāhi yato raṇam || 3-19-33||
Adhyaya: 20/299 (27)
MHB 3-20-1
वासुदेव उवाच ।
एवमुक्तस्तु कौन्तेय सूतपुत्रस्तदा मृधे ।
प्रद्युम्नमब्रवीच्छ्लक्ष्णं मधुरं वाक्यमञ्जसा ॥ ३-२०-१॥
vāsudeva uvāca |
evamuktastu kaunteya sūtaputrastadā mṛdhe |
pradyumnamabravīcchlakṣṇaṃ madhuraṃ vākyamañjasā || 3-20-1||
MHB 3-20-2
न मे भयं रौक्मिणेय संग्रामे यच्छतो हयान् ।
युद्धज्ञश्चास्मि वृष्णीनां नात्र किंचिदतोऽन्यथा ॥ ३-२०-२॥
na me bhayaṃ raukmiṇeya saṃgrāme yacchato hayān |
yuddhajñaścāsmi vṛṣṇīnāṃ nātra kiṃcidato'nyathā || 3-20-2||
MHB 3-20-3
आयुष्मन्नुपदेशस्तु सारथ्ये वर्ततां स्मृतः ।
सर्वार्थेषु रथी रक्ष्यस्त्वं चापि भृशपीडितः ॥ ३-२०-३॥
āyuṣmannupadeśastu sārathye vartatāṃ smṛtaḥ |
sarvārtheṣu rathī rakṣyastvaṃ cāpi bhṛśapīḍitaḥ || 3-20-3||
MHB 3-20-4
त्वं हि शाल्वप्रयुक्तेन पत्रिणाभिहतो भृशम् ।
कश्मलाभिहतो वीर ततोऽहमपयातवान् ॥ ३-२०-४॥
tvaṃ hi śālvaprayuktena patriṇābhihato bhṛśam |
kaśmalābhihato vīra tato'hamapayātavān || 3-20-4||
MHB 3-20-5
स त्वं सात्वतमुख्याद्य लब्धसंज्ञो यदृच्छया ।
पश्य मे हयसंयाने शिक्षां केशवनन्दन ॥ ३-२०-५॥
sa tvaṃ sātvatamukhyādya labdhasaṃjño yadṛcchayā |
paśya me hayasaṃyāne śikṣāṃ keśavanandana || 3-20-5||
MHB 3-20-6
दारुकेणाहमुत्पन्नो यथावच्चैव शिक्षितः ।
वीतभीः प्रविशाम्येतां शाल्वस्य महतीं चमूम् ॥ ३-२०-६॥
dārukeṇāhamutpanno yathāvaccaiva śikṣitaḥ |
vītabhīḥ praviśāmyetāṃ śālvasya mahatīṃ camūm || 3-20-6||
MHB 3-20-7
एवमुक्त्वा ततो वीर हयान्संचोद्य संगरे ।
रश्मिभिश्च समुद्यम्य जवेनाभ्यपतत्तदा ॥ ३-२०-७॥
evamuktvā tato vīra hayānsaṃcodya saṃgare |
raśmibhiśca samudyamya javenābhyapatattadā || 3-20-7||
MHB 3-20-8
मण्डलानि विचित्राणि यमकानीतराणि च ।
सव्यानि च विचित्राणि दक्षिणानि च सर्वशः ॥ ३-२०-८॥
maṇḍalāni vicitrāṇi yamakānītarāṇi ca |
savyāni ca vicitrāṇi dakṣiṇāni ca sarvaśaḥ || 3-20-8||
MHB 3-20-9
प्रतोदेनाहता राजन्रश्मिभिश्च समुद्यताः ।
उत्पतन्त इवाकाशं विबभुस्ते हयोत्तमाः ॥ ३-२०-९॥
pratodenāhatā rājanraśmibhiśca samudyatāḥ |
utpatanta ivākāśaṃ vibabhuste hayottamāḥ || 3-20-9||
MHB 3-20-10
ते हस्तलाघवोपेतं विज्ञाय नृप दारुकिम् ।
दह्यमाना इव तदा पस्पृशुश्चरणैर्महीम् ॥ ३-२०-१०॥
te hastalāghavopetaṃ vijñāya nṛpa dārukim |
dahyamānā iva tadā paspṛśuścaraṇairmahīm || 3-20-10||
MHB 3-20-11
सोऽपसव्यां चमूं तस्य शाल्वस्य भरतर्षभ ।
चकार नातियत्नेन तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ३-२०-११॥
so'pasavyāṃ camūṃ tasya śālvasya bharatarṣabha |
cakāra nātiyatnena tadadbhutamivābhavat || 3-20-11||
MHB 3-20-12
अमृष्यमाणोऽपसव्यं प्रद्युम्नेन स सौभराट् ।
यन्तारमस्य सहसा त्रिभिर्बाणैः समर्पयत् ॥ ३-२०-१२॥
amṛṣyamāṇo'pasavyaṃ pradyumnena sa saubharāṭ |
yantāramasya sahasā tribhirbāṇaiḥ samarpayat || 3-20-12||
MHB 3-20-13
दारुकस्य सुतस्तं तु बाणवेगमचिन्तयन् ।
भूय एव महाबाहो प्रययौ हयसंमतः ॥ ३-२०-१३॥
dārukasya sutastaṃ tu bāṇavegamacintayan |
bhūya eva mahābāho prayayau hayasaṃmataḥ || 3-20-13||
MHB 3-20-14
ततो बाणान्बहुविधान्पुनरेव स सौभराट् ।
मुमोच तनये वीरे मम रुक्मिणिनन्दने ॥ ३-२०-१४॥
tato bāṇānbahuvidhānpunareva sa saubharāṭ |
mumoca tanaye vīre mama rukmiṇinandane || 3-20-14||
MHB 3-20-15
तानप्राप्ताञ्शितैर्बाणैश्चिच्छेद परवीरहा ।
रौक्मिणेयः स्मितं कृत्वा दर्शयन्हस्तलाघवम् ॥ ३-२०-१५॥
tānaprāptāñśitairbāṇaiściccheda paravīrahā |
raukmiṇeyaḥ smitaṃ kṛtvā darśayanhastalāghavam || 3-20-15||
MHB 3-20-16
छिन्नान्दृष्ट्वा तु तान्बाणान्प्रद्युम्नेन स सौभराट् ।
आसुरीं दारुणीं मायामास्थाय व्यसृजच्छरान् ॥ ३-२०-१६॥
chinnāndṛṣṭvā tu tānbāṇānpradyumnena sa saubharāṭ |
āsurīṃ dāruṇīṃ māyāmāsthāya vyasṛjaccharān || 3-20-16||
MHB 3-20-17
प्रयुज्यमानमाज्ञाय दैतेयास्त्रं महाबलः ।
ब्रह्मास्त्रेणान्तरा छित्त्वा मुमोचान्यान्पतत्रिणः ॥ ३-२०-१७॥
prayujyamānamājñāya daiteyāstraṃ mahābalaḥ |
brahmāstreṇāntarā chittvā mumocānyānpatatriṇaḥ || 3-20-17||
MHB 3-20-18
ते तदस्त्रं विधूयाशु विव्यधू रुधिराशनाः ।
शिरस्युरसि वक्त्रे च स मुमोह पपात च ॥ ३-२०-१८॥
te tadastraṃ vidhūyāśu vivyadhū rudhirāśanāḥ |
śirasyurasi vaktre ca sa mumoha papāta ca || 3-20-18||
MHB 3-20-19
तस्मिन्निपतिते क्षुद्रे शाल्वे बाणप्रपीडिते ।
रौक्मिणेयोऽपरं बाणं संदधे शत्रुनाशनम् ॥ ३-२०-१९॥
tasminnipatite kṣudre śālve bāṇaprapīḍite |
raukmiṇeyo'paraṃ bāṇaṃ saṃdadhe śatrunāśanam || 3-20-19||
MHB 3-20-20
तमर्चितं सर्वदाशार्हपूगैराशीर्भिरर्कज्वलनप्रकाशम् ।
दृष्ट्वा शरं ज्यामभिनीयमानं बभूव हाहाकृतमन्तरिक्षम् ॥ ३-२०-२०॥
tamarcitaṃ sarvadāśārhapūgairāśīrbhirarkajvalanaprakāśam |
dṛṣṭvā śaraṃ jyāmabhinīyamānaṃ babhūva hāhākṛtamantarikṣam || 3-20-20||
MHB 3-20-21
ततो देवगणाः सर्वे सेन्द्राः सह धनेश्वराः ।
नारदं प्रेषयामासुः श्वसनं च महाबलम् ॥ ३-२०-२१॥
tato devagaṇāḥ sarve sendrāḥ saha dhaneśvarāḥ |
nāradaṃ preṣayāmāsuḥ śvasanaṃ ca mahābalam || 3-20-21||
MHB 3-20-22
तौ रौक्मिणेयमागम्य वचोऽब्रूतां दिवौकसाम् ।
नैष वध्यस्त्वया वीर शाल्वराजः कथंचन ॥ ३-२०-२२॥
tau raukmiṇeyamāgamya vaco'brūtāṃ divaukasām |
naiṣa vadhyastvayā vīra śālvarājaḥ kathaṃcana || 3-20-22||
MHB 3-20-23
संहरस्व पुनर्बाणमवध्योऽयं त्वया रणे ।
एतस्य हि शरस्याजौ नावध्योऽस्ति पुमान्क्वचित् ॥ ३-२०-२३॥
saṃharasva punarbāṇamavadhyo'yaṃ tvayā raṇe |
etasya hi śarasyājau nāvadhyo'sti pumānkvacit || 3-20-23||
MHB 3-20-24
मृत्युरस्य महाबाहो रणे देवकिनन्दनः ।
कृष्णः संकल्पितो धात्रा तन्न मिथ्या भवेदिति ॥ ३-२०-२४॥
mṛtyurasya mahābāho raṇe devakinandanaḥ |
kṛṣṇaḥ saṃkalpito dhātrā tanna mithyā bhavediti || 3-20-24||
MHB 3-20-25
ततः परमसंहृष्टः प्रद्युम्नः शरमुत्तमम् ।
संजहार धनुःश्रेष्ठात्तूणे चैव न्यवेशयत् ॥ ३-२०-२५॥
tataḥ paramasaṃhṛṣṭaḥ pradyumnaḥ śaramuttamam |
saṃjahāra dhanuḥśreṣṭhāttūṇe caiva nyaveśayat || 3-20-25||
MHB 3-20-26
तत उत्थाय राजेन्द्र शाल्वः परमदुर्मनाः ।
व्यपायात्सबलस्तूर्णं प्रद्युम्नशरपीडितः ॥ ३-२०-२६॥
tata utthāya rājendra śālvaḥ paramadurmanāḥ |
vyapāyātsabalastūrṇaṃ pradyumnaśarapīḍitaḥ || 3-20-26||
MHB 3-20-27
स द्वारकां परित्यज्य क्रूरो वृष्णिभिरर्दितः ।
सौभमास्थाय राजेन्द्र दिवमाचक्रमे तदा ॥ ३-२०-२७॥
sa dvārakāṃ parityajya krūro vṛṣṇibhirarditaḥ |
saubhamāsthāya rājendra divamācakrame tadā || 3-20-27||
Adhyaya: 21/299 (38)
MHB 3-21-1
वासुदेव उवाच ।
आनर्तनगरं मुक्तं ततोऽहमगमं तदा ।
महाक्रतौ राजसूये निवृत्ते नृपते तव ॥ ३-२१-१॥
vāsudeva uvāca |
ānartanagaraṃ muktaṃ tato'hamagamaṃ tadā |
mahākratau rājasūye nivṛtte nṛpate tava || 3-21-1||
MHB 3-21-2
अपश्यं द्वारकां चाहं महाराज हतत्विषम् ।
निःस्वाध्यायवषट्कारां निर्भूषणवरस्त्रियम् ॥ ३-२१-२॥
apaśyaṃ dvārakāṃ cāhaṃ mahārāja hatatviṣam |
niḥsvādhyāyavaṣaṭkārāṃ nirbhūṣaṇavarastriyam || 3-21-2||
MHB 3-21-3
अनभिज्ञेयरूपाणि द्वारकोपवनानि च ।
दृष्ट्वा शङ्कोपपन्नोऽहमपृच्छं हृदिकात्मजम् ॥ ३-२१-३॥
anabhijñeyarūpāṇi dvārakopavanāni ca |
dṛṣṭvā śaṅkopapanno'hamapṛcchaṃ hṛdikātmajam || 3-21-3||
MHB 3-21-4
अस्वस्थनरनारीकमिदं वृष्णिपुरं भृशम् ।
किमिदं नरशार्दूल श्रोतुमिच्छामहे वयम् ॥ ३-२१-४॥
asvasthanaranārīkamidaṃ vṛṣṇipuraṃ bhṛśam |
kimidaṃ naraśārdūla śrotumicchāmahe vayam || 3-21-4||
MHB 3-21-5
एवमुक्तस्तु स मया विस्तरेणेदमब्रवीत् ।
रोधं मोक्षं च शाल्वेन हार्दिक्यो राजसत्तम ॥ ३-२१-५॥
evamuktastu sa mayā vistareṇedamabravīt |
rodhaṃ mokṣaṃ ca śālvena hārdikyo rājasattama || 3-21-5||
MHB 3-21-6
ततोऽहं कौरवश्रेष्ठ श्रुत्वा सर्वमशेषतः ।
विनाशे शाल्वराजस्य तदैवाकरवं मतिम् ॥ ३-२१-६॥
tato'haṃ kauravaśreṣṭha śrutvā sarvamaśeṣataḥ |
vināśe śālvarājasya tadaivākaravaṃ matim || 3-21-6||
MHB 3-21-7
ततोऽहं भरतश्रेष्ठ समाश्वास्य पुरे जनम् ।
राजानमाहुकं चैव तथैवानकदुन्दुभिम् ।
सर्ववृष्णिप्रवीरांश्च हर्षयन्नब्रुवं तदा ॥ ३-२१-७॥
tato'haṃ bharataśreṣṭha samāśvāsya pure janam |
rājānamāhukaṃ caiva tathaivānakadundubhim |
sarvavṛṣṇipravīrāṃśca harṣayannabruvaṃ tadā || 3-21-7||
MHB 3-21-8
अप्रमादः सदा कार्यो नगरे यादवर्षभाः ।
शाल्वराजविनाशाय प्रयातं मां निबोधत ॥ ३-२१-८॥
apramādaḥ sadā kāryo nagare yādavarṣabhāḥ |
śālvarājavināśāya prayātaṃ māṃ nibodhata || 3-21-8||
MHB 3-21-9
नाहत्वा तं निवर्तिष्ये पुरीं द्वारवतीं प्रति ।
सशाल्वं सौभनगरं हत्वा द्रष्टास्मि वः पुनः ।
त्रिसामा हन्यतामेषा दुन्दुभिः शत्रुभीषणी ॥ ३-२१-९॥
nāhatvā taṃ nivartiṣye purīṃ dvāravatīṃ prati |
saśālvaṃ saubhanagaraṃ hatvā draṣṭāsmi vaḥ punaḥ |
trisāmā hanyatāmeṣā dundubhiḥ śatrubhīṣaṇī || 3-21-9||
MHB 3-21-10
ते मयाश्वासिता वीरा यथावद्भरतर्षभ ।
सर्वे मामब्रुवन्हृष्टाः प्रयाहि जहि शात्रवान् ॥ ३-२१-१०॥
te mayāśvāsitā vīrā yathāvadbharatarṣabha |
sarve māmabruvanhṛṣṭāḥ prayāhi jahi śātravān || 3-21-10||
MHB 3-21-11
तैः प्रहृष्टात्मभिर्वीरैराशीर्भिरभिनन्दितः ।
वाचयित्वा द्विजश्रेष्ठान्प्रणम्य शिरसाहुकम् ॥ ३-२१-११॥
taiḥ prahṛṣṭātmabhirvīrairāśīrbhirabhinanditaḥ |
vācayitvā dvijaśreṣṭhānpraṇamya śirasāhukam || 3-21-11||
MHB 3-21-12
सैन्यसुग्रीवयुक्तेन रथेनानादयन्दिशः ।
प्रध्माप्य शङ्खप्रवरं पाञ्चजन्यमहं नृप ॥ ३-२१-१२॥
sainyasugrīvayuktena rathenānādayandiśaḥ |
pradhmāpya śaṅkhapravaraṃ pāñcajanyamahaṃ nṛpa || 3-21-12||
MHB 3-21-13
प्रयातोऽस्मि नरव्याघ्र बलेन महता वृतः ।
कॢप्तेन चतुरङ्गेण बलेन जितकाशिना ॥ ३-२१-१३॥
prayāto'smi naravyāghra balena mahatā vṛtaḥ |
kḷptena caturaṅgeṇa balena jitakāśinā || 3-21-13||
MHB 3-21-14
समतीत्य बहून्देशान्गिरींश्च बहुपादपान् ।
सरांसि सरितश्चैव मार्त्तिकावतमासदम् ॥ ३-२१-१४॥
samatītya bahūndeśāngirīṃśca bahupādapān |
sarāṃsi saritaścaiva mārttikāvatamāsadam || 3-21-14||
MHB 3-21-15
तत्राश्रौषं नरव्याघ्र शाल्वं नगरमन्तिकात् ।
प्रयातं सौभमास्थाय तमहं पृष्ठतोऽन्वयाम् ॥ ३-२१-१५॥
tatrāśrauṣaṃ naravyāghra śālvaṃ nagaramantikāt |
prayātaṃ saubhamāsthāya tamahaṃ pṛṣṭhato'nvayām || 3-21-15||
MHB 3-21-16
ततः सागरमासाद्य कुक्षौ तस्य महोर्मिणः ।
समुद्रनाभ्यां शाल्वोऽभूत्सौभमास्थाय शत्रुहन् ॥ ३-२१-१६॥
tataḥ sāgaramāsādya kukṣau tasya mahormiṇaḥ |
samudranābhyāṃ śālvo'bhūtsaubhamāsthāya śatruhan || 3-21-16||
MHB 3-21-17
स समालोक्य दूरान्मां स्मयन्निव युधिष्ठिर ।
आह्वयामास दुष्टात्मा युद्धायैव मुहुर्मुहुः ॥ ३-२१-१७॥
sa samālokya dūrānmāṃ smayanniva yudhiṣṭhira |
āhvayāmāsa duṣṭātmā yuddhāyaiva muhurmuhuḥ || 3-21-17||
MHB 3-21-18
तस्य शार्ङ्गविनिर्मुक्तैर्बहुभिर्मर्मभेदिभिः ।
पुरं नासाद्यत शरैस्ततो मां रोष आविशत् ॥ ३-२१-१८॥
tasya śārṅgavinirmuktairbahubhirmarmabhedibhiḥ |
puraṃ nāsādyata śaraistato māṃ roṣa āviśat || 3-21-18||
MHB 3-21-19
स चापि पापप्रकृतिर्दैतेयापसदो नृप ।
मय्यवर्षत दुर्धर्षः शरधाराः सहस्रशः ॥ ३-२१-१९॥
sa cāpi pāpaprakṛtirdaiteyāpasado nṛpa |
mayyavarṣata durdharṣaḥ śaradhārāḥ sahasraśaḥ || 3-21-19||
MHB 3-21-20
सैनिकान्मम सूतं च हयांश्च समवाकिरत् ।
अचिन्तयन्तस्तु शरान्वयं युध्याम भारत ॥ ३-२१-२०॥
sainikānmama sūtaṃ ca hayāṃśca samavākirat |
acintayantastu śarānvayaṃ yudhyāma bhārata || 3-21-20||
MHB 3-21-21
ततः शतसहस्राणि शराणां नतपर्वणाम् ।
चिक्षिपुः समरे वीरा मयि शाल्वपदानुगाः ॥ ३-२१-२१॥
tataḥ śatasahasrāṇi śarāṇāṃ nataparvaṇām |
cikṣipuḥ samare vīrā mayi śālvapadānugāḥ || 3-21-21||
MHB 3-21-22
ते हयान्मे रथं चैव तदा दारुकमेव च ।
छादयामासुरसुरा बाणैर्मर्मविभेदिभिः ॥ ३-२१-२२॥
te hayānme rathaṃ caiva tadā dārukameva ca |
chādayāmāsurasurā bāṇairmarmavibhedibhiḥ || 3-21-22||
MHB 3-21-23
न हया न रथो वीर न यन्ता मम दारुकः ।
अदृश्यन्त शरैश्छन्नास्तथाहं सैनिकाश्च मे ॥ ३-२१-२३॥
na hayā na ratho vīra na yantā mama dārukaḥ |
adṛśyanta śaraiśchannāstathāhaṃ sainikāśca me || 3-21-23||
MHB 3-21-24
ततोऽहमपि कौरव्य शराणामयुतान्बहून् ।
अभिमन्त्रितानां धनुषा दिव्येन विधिनाक्षिपम् ॥ ३-२१-२४॥
tato'hamapi kauravya śarāṇāmayutānbahūn |
abhimantritānāṃ dhanuṣā divyena vidhinākṣipam || 3-21-24||
MHB 3-21-25
न तत्र विषयस्त्वासीन्मम सैन्यस्य भारत ।
खे विषक्तं हि तत्सौभं क्रोशमात्र इवाभवत् ॥ ३-२१-२५॥
na tatra viṣayastvāsīnmama sainyasya bhārata |
khe viṣaktaṃ hi tatsaubhaṃ krośamātra ivābhavat || 3-21-25||
MHB 3-21-26
ततस्ते प्रेक्षकाः सर्वे रङ्गवाट इव स्थिताः ।
हर्षयामासुरुच्चैर्मां सिंहनादतलस्वनैः ॥ ३-२१-२६॥
tataste prekṣakāḥ sarve raṅgavāṭa iva sthitāḥ |
harṣayāmāsuruccairmāṃ siṃhanādatalasvanaiḥ || 3-21-26||
MHB 3-21-27
मत्कार्मुकविनिर्मुक्ता दानवानां महारणे ।
अङ्गेषु रुधिराक्तास्ते विविशुः शलभा इव ॥ ३-२१-२७॥
matkārmukavinirmuktā dānavānāṃ mahāraṇe |
aṅgeṣu rudhirāktāste viviśuḥ śalabhā iva || 3-21-27||
MHB 3-21-28
ततो हलहलाशब्दः सौभमध्ये व्यवर्धत ।
वध्यतां विशिखैस्तीक्ष्णैः पततां च महार्णवे ॥ ३-२१-२८॥
tato halahalāśabdaḥ saubhamadhye vyavardhata |
vadhyatāṃ viśikhaistīkṣṇaiḥ patatāṃ ca mahārṇave || 3-21-28||
MHB 3-21-29
ते निकृत्तभुजस्कन्धाः कबन्धाकृतिदर्शनाः ।
नदन्तो भैरवान्नादन्निपतन्ति स्म दानवाः ॥ ३-२१-२९॥
te nikṛttabhujaskandhāḥ kabandhākṛtidarśanāḥ |
nadanto bhairavānnādannipatanti sma dānavāḥ || 3-21-29||
MHB 3-21-30
ततो गोक्षीरकुन्देन्दुमृणालरजतप्रभम् ।
जलजं पाञ्चजन्यं वै प्राणेनाहमपूरयम् ॥ ३-२१-३०॥
tato gokṣīrakundendumṛṇālarajataprabham |
jalajaṃ pāñcajanyaṃ vai prāṇenāhamapūrayam || 3-21-30||
MHB 3-21-31
तान्दृष्ट्वा पतितांस्तत्र शाल्वः सौभपतिस्तदा ।
मायायुद्धेन महता योधयामास मां युधि ॥ ३-२१-३१॥
tāndṛṣṭvā patitāṃstatra śālvaḥ saubhapatistadā |
māyāyuddhena mahatā yodhayāmāsa māṃ yudhi || 3-21-31||
MHB 3-21-32
ततो हुडहुडाः प्रासाः शक्तिशूलपरश्वधाः ।
पट्टिशाश्च भुशुण्ड्यश्च प्रापतन्ननिशं मयि ॥ ३-२१-३२॥
tato huḍahuḍāḥ prāsāḥ śaktiśūlaparaśvadhāḥ |
paṭṭiśāśca bhuśuṇḍyaśca prāpatannaniśaṃ mayi || 3-21-32||
MHB 3-21-33
तानहं माययैवाशु प्रतिगृह्य व्यनाशयम् ।
तस्यां हतायां मायायां गिरिशृङ्गैरयोधयत् ॥ ३-२१-३३॥
tānahaṃ māyayaivāśu pratigṛhya vyanāśayam |
tasyāṃ hatāyāṃ māyāyāṃ giriśṛṅgairayodhayat || 3-21-33||
MHB 3-21-34
ततोऽभवत्तम इव प्रभातमिव चाभवत् ।
दुर्दिनं सुदिनं चैव शीतमुष्णं च भारत ॥ ३-२१-३४॥
tato'bhavattama iva prabhātamiva cābhavat |
durdinaṃ sudinaṃ caiva śītamuṣṇaṃ ca bhārata || 3-21-34||
MHB 3-21-35
एवं मायां विकुर्वाणो योधयामास मां रिपुः ।
विज्ञाय तदहं सर्वं माययैव व्यनाशयम् ।
यथाकालं तु युद्धेन व्यधमं सर्वतः शरैः ॥ ३-२१-३५॥
evaṃ māyāṃ vikurvāṇo yodhayāmāsa māṃ ripuḥ |
vijñāya tadahaṃ sarvaṃ māyayaiva vyanāśayam |
yathākālaṃ tu yuddhena vyadhamaṃ sarvataḥ śaraiḥ || 3-21-35||
MHB 3-21-36
ततो व्योम महाराज शतसूर्यमिवाभवत् ।
शतचन्द्रं च कौन्तेय सहस्रायुततारकम् ॥ ३-२१-३६॥
tato vyoma mahārāja śatasūryamivābhavat |
śatacandraṃ ca kaunteya sahasrāyutatārakam || 3-21-36||
MHB 3-21-37
ततो नाज्ञायत तदा दिवारात्रं तथा दिशः ।
ततोऽहं मोहमापन्नः प्रज्ञास्त्रं समयोजयम् ।
ततस्तदस्त्रमस्त्रेण विधूतं शरतूलवत् ॥ ३-२१-३७॥
tato nājñāyata tadā divārātraṃ tathā diśaḥ |
tato'haṃ mohamāpannaḥ prajñāstraṃ samayojayam |
tatastadastramastreṇa vidhūtaṃ śaratūlavat || 3-21-37||
MHB 3-21-38
तथा तदभवद्युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् ।
लब्धालोकश्च राजेन्द्र पुनः शत्रुमयोधयम् ॥ ३-२१-३८॥
tathā tadabhavadyuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam |
labdhālokaśca rājendra punaḥ śatrumayodhayam || 3-21-38||
Adhyaya: 22/299 (30)
MHB 3-22-1
वासुदेव उवाच ।
एवं स पुरुषव्याघ्र शाल्वो राज्ञां महारिपुः ।
युध्यमानो मया संख्ये वियदभ्यागमत्पुनः ॥ ३-२२-१॥
vāsudeva uvāca |
evaṃ sa puruṣavyāghra śālvo rājñāṃ mahāripuḥ |
yudhyamāno mayā saṃkhye viyadabhyāgamatpunaḥ || 3-22-1||
MHB 3-22-2
ततः शतघ्नीश्च महागदाश्च दीप्तांश्च शूलान्मुसलानसींश्च ।
चिक्षेप रोषान्मयि मन्दबुद्धिः शाल्वो महाराज जयाभिकाङ्क्षी ॥ ३-२२-२॥
tataḥ śataghnīśca mahāgadāśca dīptāṃśca śūlānmusalānasīṃśca |
cikṣepa roṣānmayi mandabuddhiḥ śālvo mahārāja jayābhikāṅkṣī || 3-22-2||
MHB 3-22-3
तानाशुगैरापततोऽहमाशु निवार्य तूर्णं खगमान्ख एव ।
द्विधा त्रिधा चाच्छिनमाशु मुक्तैस्ततोऽन्तरिक्षे निनदो बभूव ॥ ३-२२-३॥
tānāśugairāpatato'hamāśu nivārya tūrṇaṃ khagamānkha eva |
dvidhā tridhā cācchinamāśu muktaistato'ntarikṣe ninado babhūva || 3-22-3||
MHB 3-22-4
ततः शतसहस्रेण शराणां नतपर्वणाम् ।
दारुकं वाजिनश्चैव रथं च समवाकिरत् ॥ ३-२२-४॥
tataḥ śatasahasreṇa śarāṇāṃ nataparvaṇām |
dārukaṃ vājinaścaiva rathaṃ ca samavākirat || 3-22-4||
MHB 3-22-5
ततो मामब्रवीद्वीर दारुको विह्वलन्निव ।
स्थातव्यमिति तिष्ठामि शाल्वबाणप्रपीडितः ॥ ३-२२-५॥
tato māmabravīdvīra dāruko vihvalanniva |
sthātavyamiti tiṣṭhāmi śālvabāṇaprapīḍitaḥ || 3-22-5||
MHB 3-22-6
इति तस्य निशम्याहं सारथेः करुणं वचः ।
अवेक्षमाणो यन्तारमपश्यं शरपीडितम् ॥ ३-२२-६॥
iti tasya niśamyāhaṃ sāratheḥ karuṇaṃ vacaḥ |
avekṣamāṇo yantāramapaśyaṃ śarapīḍitam || 3-22-6||
MHB 3-22-7
न तस्योरसि नो मूर्ध्नि न काये न भुजद्वये ।
अन्तरं पाण्डवश्रेष्ठ पश्यामि नहतं शरैः ॥ ३-२२-७॥
na tasyorasi no mūrdhni na kāye na bhujadvaye |
antaraṃ pāṇḍavaśreṣṭha paśyāmi nahataṃ śaraiḥ || 3-22-7||
MHB 3-22-8
स तु बाणवरोत्पीडाद्विस्रवत्यसृगुल्बणम् ।
अभिवृष्टो यथा मेघैर्गिरिर्गैरिकधातुमान् ॥ ३-२२-८॥
sa tu bāṇavarotpīḍādvisravatyasṛgulbaṇam |
abhivṛṣṭo yathā meghairgirirgairikadhātumān || 3-22-8||
MHB 3-22-9
अभीषुहस्तं तं दृष्ट्वा सीदन्तं सारथिं रणे ।
अस्तम्भयं महाबाहो शाल्वबाणप्रपीडितम् ॥ ३-२२-९॥
abhīṣuhastaṃ taṃ dṛṣṭvā sīdantaṃ sārathiṃ raṇe |
astambhayaṃ mahābāho śālvabāṇaprapīḍitam || 3-22-9||
MHB 3-22-10
अथ मां पुरुषः कश्चिद्द्वारकानिलयोऽब्रवीत् ।
त्वरितो रथमभ्येत्य सौहृदादिव भारत ॥ ३-२२-१०॥
atha māṃ puruṣaḥ kaściddvārakānilayo'bravīt |
tvarito rathamabhyetya sauhṛdādiva bhārata || 3-22-10||
MHB 3-22-11
आहुकस्य वचो वीर तस्यैव परिचारकः ।
विषण्णः सन्नकण्ठो वै तन्निबोध युधिष्ठिर ॥ ३-२२-११॥
āhukasya vaco vīra tasyaiva paricārakaḥ |
viṣaṇṇaḥ sannakaṇṭho vai tannibodha yudhiṣṭhira || 3-22-11||
MHB 3-22-12
द्वारकाधिपतिर्वीर आह त्वामाहुको वचः ।
केशवेह विजानीष्व यत्त्वां पितृसखोऽब्रवीत् ॥ ३-२२-१२॥
dvārakādhipatirvīra āha tvāmāhuko vacaḥ |
keśaveha vijānīṣva yattvāṃ pitṛsakho'bravīt || 3-22-12||
MHB 3-22-13
उपयात्वाद्य शाल्वेन द्वारकां वृष्णिनन्दन ।
विषक्ते त्वयि दुर्धर्ष हतः शूरसुतो बलात् ॥ ३-२२-१३॥
upayātvādya śālvena dvārakāṃ vṛṣṇinandana |
viṣakte tvayi durdharṣa hataḥ śūrasuto balāt || 3-22-13||
MHB 3-22-14
तदलं साधु युद्धेन निवर्तस्व जनार्दन ।
द्वारकामेव रक्षस्व कार्यमेतन्महत्तव ॥ ३-२२-१४॥
tadalaṃ sādhu yuddhena nivartasva janārdana |
dvārakāmeva rakṣasva kāryametanmahattava || 3-22-14||
MHB 3-22-15
इत्यहं तस्य वचनं श्रुत्वा परमदुर्मनाः ।
निश्चयं नाधिगच्छामि कर्तव्यस्येतरस्य वा ॥ ३-२२-१५॥
ityahaṃ tasya vacanaṃ śrutvā paramadurmanāḥ |
niścayaṃ nādhigacchāmi kartavyasyetarasya vā || 3-22-15||
MHB 3-22-16
सात्यकिं बलदेवं च प्रद्युम्नं च महारथम् ।
जगर्हे मनसा वीर तच्छ्रुत्वा विप्रियं वचः ॥ ३-२२-१६॥
sātyakiṃ baladevaṃ ca pradyumnaṃ ca mahāratham |
jagarhe manasā vīra tacchrutvā vipriyaṃ vacaḥ || 3-22-16||
MHB 3-22-17
अहं हि द्वारकायाश्च पितुश्च कुरुनन्दन ।
तेषु रक्षां समाधाय प्रयातः सौभपातने ॥ ३-२२-१७॥
ahaṃ hi dvārakāyāśca pituśca kurunandana |
teṣu rakṣāṃ samādhāya prayātaḥ saubhapātane || 3-22-17||
MHB 3-22-18
बलदेवो महाबाहुः कच्चिज्जीवति शत्रुहा ।
सात्यकी रौक्मिणेयश्च चारुदेष्णश्च वीर्यवान् ।
साम्बप्रभृतयश्चैवेत्यहमासं सुदुर्मनाः ॥ ३-२२-१८॥
baladevo mahābāhuḥ kaccijjīvati śatruhā |
sātyakī raukmiṇeyaśca cārudeṣṇaśca vīryavān |
sāmbaprabhṛtayaścaivetyahamāsaṃ sudurmanāḥ || 3-22-18||
MHB 3-22-19
एतेषु हि नरव्याघ्र जीवत्सु न कथंचन ।
शक्यः शूरसुतो हन्तुमपि वज्रभृता स्वयम् ॥ ३-२२-१९॥
eteṣu hi naravyāghra jīvatsu na kathaṃcana |
śakyaḥ śūrasuto hantumapi vajrabhṛtā svayam || 3-22-19||
MHB 3-22-20
हतः शूरसुतो व्यक्तं व्यक्तं ते च परासवः ।
बलदेवमुखाः सर्वे इति मे निश्चिता मतिः ॥ ३-२२-२०॥
hataḥ śūrasuto vyaktaṃ vyaktaṃ te ca parāsavaḥ |
baladevamukhāḥ sarve iti me niścitā matiḥ || 3-22-20||
MHB 3-22-21
सोऽहं सर्वविनाशं तं चिन्तयानो मुहुर्मुहुः ।
सुविह्वलो महाराज पुनः शाल्वमयोधयम् ॥ ३-२२-२१॥
so'haṃ sarvavināśaṃ taṃ cintayāno muhurmuhuḥ |
suvihvalo mahārāja punaḥ śālvamayodhayam || 3-22-21||
MHB 3-22-22
ततोऽपश्यं महाराज प्रपतन्तमहं तदा ।
सौभाच्छूरसुतं वीर ततो मां मोह आविशत् ॥ ३-२२-२२॥
tato'paśyaṃ mahārāja prapatantamahaṃ tadā |
saubhācchūrasutaṃ vīra tato māṃ moha āviśat || 3-22-22||
MHB 3-22-23
तस्य रूपं प्रपततः पितुर्मम नराधिप ।
ययातेः क्षीणपुण्यस्य स्वर्गादिव महीतलम् ॥ ३-२२-२३॥
tasya rūpaṃ prapatataḥ piturmama narādhipa |
yayāteḥ kṣīṇapuṇyasya svargādiva mahītalam || 3-22-23||
MHB 3-22-24
विशीर्णगलितोष्णीषः प्रकीर्णाम्बरमूर्धजः ।
प्रपतन्दृश्यते ह स्म क्षीणपुण्य इव ग्रहः ॥ ३-२२-२४॥
viśīrṇagalitoṣṇīṣaḥ prakīrṇāmbaramūrdhajaḥ |
prapatandṛśyate ha sma kṣīṇapuṇya iva grahaḥ || 3-22-24||
MHB 3-22-25
ततः शार्ङ्गं धनुःश्रेष्ठं करात्प्रपतितं मम ।
मोहात्सन्नश्च कौन्तेय रथोपस्थ उपाविशम् ॥ ३-२२-२५॥
tataḥ śārṅgaṃ dhanuḥśreṣṭhaṃ karātprapatitaṃ mama |
mohātsannaśca kaunteya rathopastha upāviśam || 3-22-25||
MHB 3-22-26
ततो हाहाकृतं सर्वं सैन्यं मे गतचेतनम् ।
मां दृष्ट्वा रथनीडस्थं गतासुमिव भारत ॥ ३-२२-२६॥
tato hāhākṛtaṃ sarvaṃ sainyaṃ me gatacetanam |
māṃ dṛṣṭvā rathanīḍasthaṃ gatāsumiva bhārata || 3-22-26||
MHB 3-22-27
प्रसार्य बाहू पततः प्रसार्य चरणावपि ।
रूपं पितुरपश्यं तच्छकुनेः पततो यथा ॥ ३-२२-२७॥
prasārya bāhū patataḥ prasārya caraṇāvapi |
rūpaṃ piturapaśyaṃ tacchakuneḥ patato yathā || 3-22-27||
MHB 3-22-28
तं पतन्तं महाबाहो शूलपट्टिशपाणयः ।
अभिघ्नन्तो भृशं वीरा मम चेतो व्यकम्पयन् ॥ ३-२२-२८॥
taṃ patantaṃ mahābāho śūlapaṭṭiśapāṇayaḥ |
abhighnanto bhṛśaṃ vīrā mama ceto vyakampayan || 3-22-28||
MHB 3-22-29
ततो मुहूर्तात्प्रतिलभ्य संज्ञामहं तदा वीर महाविमर्दे ।
न तत्र सौभं न रिपुं न शाल्वं पश्यामि वृद्धं पितरं न चापि ॥ ३-२२-२९॥
tato muhūrtātpratilabhya saṃjñāmahaṃ tadā vīra mahāvimarde |
na tatra saubhaṃ na ripuṃ na śālvaṃ paśyāmi vṛddhaṃ pitaraṃ na cāpi || 3-22-29||
MHB 3-22-30
ततो ममासीन्मनसि मायेयमिति निश्चितम् ।
प्रबुद्धोऽस्मि ततो भूयः शतशो विकिरञ्शरान् ॥ ३-२२-३०॥
tato mamāsīnmanasi māyeyamiti niścitam |
prabuddho'smi tato bhūyaḥ śataśo vikirañśarān || 3-22-30||
Adhyaya: 23/299 (51)
MHB 3-23-1
वासुदेव उवाच ।
ततोऽहं भरतश्रेष्ठ प्रगृह्य रुचिरं धनुः ।
शरैरपातयं सौभाच्छिरांसि विबुधद्विषाम् ॥ ३-२३-१॥
vāsudeva uvāca |
tato'haṃ bharataśreṣṭha pragṛhya ruciraṃ dhanuḥ |
śarairapātayaṃ saubhācchirāṃsi vibudhadviṣām || 3-23-1||
MHB 3-23-2
शरांश्चाशीविषाकारानूर्ध्वगांस्तिग्मतेजसः ।
अप्रैषं शाल्वराजाय शार्ङ्गमुक्तान्सुवाससः ॥ ३-२३-२॥
śarāṃścāśīviṣākārānūrdhvagāṃstigmatejasaḥ |
apraiṣaṃ śālvarājāya śārṅgamuktānsuvāsasaḥ || 3-23-2||
MHB 3-23-3
ततो नादृश्यत तदा सौभं कुरुकुलोद्वह ।
अन्तर्हितं माययाभूत्ततोऽहं विस्मितोऽभवम् ॥ ३-२३-३॥
tato nādṛśyata tadā saubhaṃ kurukulodvaha |
antarhitaṃ māyayābhūttato'haṃ vismito'bhavam || 3-23-3||
MHB 3-23-4
अथ दानवसंघास्ते विकृताननमूर्धजाः ।
उदक्रोशन्महाराज विष्ठिते मयि भारत ॥ ३-२३-४॥
atha dānavasaṃghāste vikṛtānanamūrdhajāḥ |
udakrośanmahārāja viṣṭhite mayi bhārata || 3-23-4||
MHB 3-23-5
ततोऽस्त्रं शब्दसाहं वै त्वरमाणो महाहवे ।
अयोजयं तद्वधाय ततः शब्द उपारमत् ॥ ३-२३-५॥
tato'straṃ śabdasāhaṃ vai tvaramāṇo mahāhave |
ayojayaṃ tadvadhāya tataḥ śabda upāramat || 3-23-5||
MHB 3-23-6
हतास्ते दानवाः सर्वे यैः स शब्द उदीरितः ।
शरैरादित्यसंकाशैर्ज्वलितैः शब्दसाधनैः ॥ ३-२३-६॥
hatāste dānavāḥ sarve yaiḥ sa śabda udīritaḥ |
śarairādityasaṃkāśairjvalitaiḥ śabdasādhanaiḥ || 3-23-6||
MHB 3-23-7
तस्मिन्नुपरते शब्दे पुनरेवान्यतोऽभवत् ।
शब्दोऽपरो महाराज तत्रापि प्राहरं शरान् ॥ ३-२३-७॥
tasminnuparate śabde punarevānyato'bhavat |
śabdo'paro mahārāja tatrāpi prāharaṃ śarān || 3-23-7||
MHB 3-23-8
एवं दश दिशः सर्वास्तिर्यगूर्ध्वं च भारत ।
नादयामासुरसुरास्ते चापि निहता मया ॥ ३-२३-८॥
evaṃ daśa diśaḥ sarvāstiryagūrdhvaṃ ca bhārata |
nādayāmāsurasurāste cāpi nihatā mayā || 3-23-8||
MHB 3-23-9
ततः प्राग्ज्योतिषं गत्वा पुनरेव व्यदृश्यत ।
सौभं कामगमं वीर मोहयन्मम चक्षुषी ॥ ३-२३-९॥
tataḥ prāgjyotiṣaṃ gatvā punareva vyadṛśyata |
saubhaṃ kāmagamaṃ vīra mohayanmama cakṣuṣī || 3-23-9||
MHB 3-23-10
ततो लोकान्तकरणो दानवो वानराकृतिः ।
शिलावर्षेण सहसा महता मां समावृणोत् ॥ ३-२३-१०॥
tato lokāntakaraṇo dānavo vānarākṛtiḥ |
śilāvarṣeṇa sahasā mahatā māṃ samāvṛṇot || 3-23-10||
MHB 3-23-11
सोऽहं पर्वतवर्षेण वध्यमानः समन्ततः ।
वल्मीक इव राजेन्द्र पर्वतोपचितोऽभवम् ॥ ३-२३-११॥
so'haṃ parvatavarṣeṇa vadhyamānaḥ samantataḥ |
valmīka iva rājendra parvatopacito'bhavam || 3-23-11||
MHB 3-23-12
ततोऽहं पर्वतचितः सहयः सहसारथिः ।
अप्रख्यातिमियां राजन्सध्वजः पर्वतैश्चितः ॥ ३-२३-१२॥
tato'haṃ parvatacitaḥ sahayaḥ sahasārathiḥ |
aprakhyātimiyāṃ rājansadhvajaḥ parvataiścitaḥ || 3-23-12||
MHB 3-23-13
ततो वृष्णिप्रवीरा ये ममासन्सैनिकास्तदा ।
ते भयार्ता दिशः सर्वाः सहसा विप्रदुद्रुवुः ॥ ३-२३-१३॥
tato vṛṣṇipravīrā ye mamāsansainikāstadā |
te bhayārtā diśaḥ sarvāḥ sahasā vipradudruvuḥ || 3-23-13||
MHB 3-23-14
ततो हाहाकृतं सर्वमभूत्किल विशां पते ।
द्यौश्च भूमिश्च खं चैवादृश्यमाने तथा मयि ॥ ३-२३-१४॥
tato hāhākṛtaṃ sarvamabhūtkila viśāṃ pate |
dyauśca bhūmiśca khaṃ caivādṛśyamāne tathā mayi || 3-23-14||
MHB 3-23-15
ततो विषण्णमनसो मम राजन्सुहृज्जनाः ।
रुरुदुश्चुक्रुशुश्चैव दुःखशोकसमन्विताः ॥ ३-२३-१५॥
tato viṣaṇṇamanaso mama rājansuhṛjjanāḥ |
ruruduścukruśuścaiva duḥkhaśokasamanvitāḥ || 3-23-15||
MHB 3-23-16
द्विषतां च प्रहर्षोऽभूदार्तिश्चाद्विषतामपि ।
एवं विजितवान्वीर पश्चादश्रौषमच्युत ॥ ३-२३-१६॥
dviṣatāṃ ca praharṣo'bhūdārtiścādviṣatāmapi |
evaṃ vijitavānvīra paścādaśrauṣamacyuta || 3-23-16||
MHB 3-23-17
ततोऽहमस्त्रं दयितं सर्वपाषाणभेदनम् ।
वज्रमुद्यम्य तान्सर्वान्पर्वतान्समशातयम् ॥ ३-२३-१७॥
tato'hamastraṃ dayitaṃ sarvapāṣāṇabhedanam |
vajramudyamya tānsarvānparvatānsamaśātayam || 3-23-17||
MHB 3-23-18
ततः पर्वतभारार्ता मन्दप्राणविचेष्टिताः ।
हया मम महाराज वेपमाना इवाभवन् ॥ ३-२३-१८॥
tataḥ parvatabhārārtā mandaprāṇaviceṣṭitāḥ |
hayā mama mahārāja vepamānā ivābhavan || 3-23-18||
MHB 3-23-19
मेघजालमिवाकाशे विदार्याभ्युदितं रविम् ।
दृष्ट्वा मां बान्धवाः सर्वे हर्षमाहारयन्पुनः ॥ ३-२३-१९॥
meghajālamivākāśe vidāryābhyuditaṃ ravim |
dṛṣṭvā māṃ bāndhavāḥ sarve harṣamāhārayanpunaḥ || 3-23-19||
MHB 3-23-20
ततो मामब्रवीत्सूतः प्राञ्जलिः प्रणतो नृप ।
साधु संपश्य वार्ष्णेय शाल्वं सौभपतिं स्थितम् ॥ ३-२३-२०॥
tato māmabravītsūtaḥ prāñjaliḥ praṇato nṛpa |
sādhu saṃpaśya vārṣṇeya śālvaṃ saubhapatiṃ sthitam || 3-23-20||
MHB 3-23-21
अलं कृष्णावमन्यैनं साधु यत्नं समाचर ।
मार्दवं सखितां चैव शाल्वादद्य व्यपाहर ॥ ३-२३-२१॥
alaṃ kṛṣṇāvamanyainaṃ sādhu yatnaṃ samācara |
mārdavaṃ sakhitāṃ caiva śālvādadya vyapāhara || 3-23-21||
MHB 3-23-22
जहि शाल्वं महाबाहो मैनं जीवय केशव ।
सर्वैः पराक्रमैर्वीर वध्यः शत्रुरमित्रहन् ॥ ३-२३-२२॥
jahi śālvaṃ mahābāho mainaṃ jīvaya keśava |
sarvaiḥ parākramairvīra vadhyaḥ śatruramitrahan || 3-23-22||
MHB 3-23-23
न शत्रुरवमन्तव्यो दुर्बलोऽपि बलीयसा ।
योऽपि स्यात्पीठगः कश्चित्किं पुनः समरे स्थितः ॥ ३-२३-२३॥
na śatruravamantavyo durbalo'pi balīyasā |
yo'pi syātpīṭhagaḥ kaścitkiṃ punaḥ samare sthitaḥ || 3-23-23||
MHB 3-23-24
स त्वं पुरुषशार्दूल सर्वयत्नैरिमं प्रभो ।
जहि वृष्णिकुलश्रेष्ठ मा त्वां कालोऽत्यगात्पुनः ॥ ३-२३-२४॥
sa tvaṃ puruṣaśārdūla sarvayatnairimaṃ prabho |
jahi vṛṣṇikulaśreṣṭha mā tvāṃ kālo'tyagātpunaḥ || 3-23-24||
MHB 3-23-25
नैष मार्दवसाध्यो वै मतो नापि सखा तव ।
येन त्वं योधितो वीर द्वारका चावमर्दिता ॥ ३-२३-२५॥
naiṣa mārdavasādhyo vai mato nāpi sakhā tava |
yena tvaṃ yodhito vīra dvārakā cāvamarditā || 3-23-25||
MHB 3-23-26
एवमादि तु कौन्तेय श्रुत्वाहं सारथेर्वचः ।
तत्त्वमेतदिति ज्ञात्वा युद्धे मतिमधारयम् ॥ ३-२३-२६॥
evamādi tu kaunteya śrutvāhaṃ sārathervacaḥ |
tattvametaditi jñātvā yuddhe matimadhārayam || 3-23-26||
MHB 3-23-27
वधाय शाल्वराजस्य सौभस्य च निपातने ।
दारुकं चाब्रुवं वीर मुहूर्तं स्थीयतामिति ॥ ३-२३-२७॥
vadhāya śālvarājasya saubhasya ca nipātane |
dārukaṃ cābruvaṃ vīra muhūrtaṃ sthīyatāmiti || 3-23-27||
MHB 3-23-28
ततोऽप्रतिहतं दिव्यमभेद्यमतिवीर्यवत् ।
आग्नेयमस्त्रं दयितं सर्वसाहं महाप्रभम् ॥ ३-२३-२८॥
tato'pratihataṃ divyamabhedyamativīryavat |
āgneyamastraṃ dayitaṃ sarvasāhaṃ mahāprabham || 3-23-28||
MHB 3-23-29
यक्षाणां राक्षसानां च दानवानां च संयुगे ।
राज्ञां च प्रतिलोमानां भस्मान्तकरणं महत् ॥ ३-२३-२९॥
yakṣāṇāṃ rākṣasānāṃ ca dānavānāṃ ca saṃyuge |
rājñāṃ ca pratilomānāṃ bhasmāntakaraṇaṃ mahat || 3-23-29||
MHB 3-23-30
क्षुरान्तममलं चक्रं कालान्तकयमोपमम् ।
अभिमन्त्र्याहमतुलं द्विषतां च निबर्हणम् ॥ ३-२३-३०॥
kṣurāntamamalaṃ cakraṃ kālāntakayamopamam |
abhimantryāhamatulaṃ dviṣatāṃ ca nibarhaṇam || 3-23-30||
MHB 3-23-31
जहि सौभं स्ववीर्येण ये चात्र रिपवो मम ।
इत्युक्त्वा भुजवीर्येण तस्मै प्राहिणवं रुषा ॥ ३-२३-३१॥
jahi saubhaṃ svavīryeṇa ye cātra ripavo mama |
ityuktvā bhujavīryeṇa tasmai prāhiṇavaṃ ruṣā || 3-23-31||
MHB 3-23-32
रूपं सुदर्शनस्यासीदाकाशे पततस्तदा ।
द्वितीयस्येव सूर्यस्य युगान्ते परिविष्यतः ॥ ३-२३-३२॥
rūpaṃ sudarśanasyāsīdākāśe patatastadā |
dvitīyasyeva sūryasya yugānte pariviṣyataḥ || 3-23-32||
MHB 3-23-33
तत्समासाद्य नगरं सौभं व्यपगतत्विषम् ।
मध्येन पाटयामास क्रकचो दार्विवोच्छ्रितम् ॥ ३-२३-३३॥
tatsamāsādya nagaraṃ saubhaṃ vyapagatatviṣam |
madhyena pāṭayāmāsa krakaco dārvivocchritam || 3-23-33||
MHB 3-23-34
द्विधा कृतं ततः सौभं सुदर्शनबलाद्धतम् ।
महेश्वरशरोद्धूतं पपात त्रिपुरं यथा ॥ ३-२३-३४॥
dvidhā kṛtaṃ tataḥ saubhaṃ sudarśanabalāddhatam |
maheśvaraśaroddhūtaṃ papāta tripuraṃ yathā || 3-23-34||
MHB 3-23-35
तस्मिन्निपतिते सौभे चक्रमागात्करं मम ।
पुनश्चोद्धूय वेगेन शाल्वायेत्यहमब्रुवम् ॥ ३-२३-३५॥
tasminnipatite saubhe cakramāgātkaraṃ mama |
punaścoddhūya vegena śālvāyetyahamabruvam || 3-23-35||
MHB 3-23-36
ततः शाल्वं गदां गुर्वीमाविध्यन्तं महाहवे ।
द्विधा चकार सहसा प्रजज्वाल च तेजसा ॥ ३-२३-३६॥
tataḥ śālvaṃ gadāṃ gurvīmāvidhyantaṃ mahāhave |
dvidhā cakāra sahasā prajajvāla ca tejasā || 3-23-36||
MHB 3-23-37
तस्मिन्निपतिते वीरे दानवास्त्रस्तचेतसः ।
हाहाभूता दिशो जग्मुरर्दिता मम सायकैः ॥ ३-२३-३७॥
tasminnipatite vīre dānavāstrastacetasaḥ |
hāhābhūtā diśo jagmurarditā mama sāyakaiḥ || 3-23-37||
MHB 3-23-38
ततोऽहं समवस्थाप्य रथं सौभसमीपतः ।
शङ्खं प्रध्माप्य हर्षेण सुहृदः पर्यहर्षयम् ॥ ३-२३-३८॥
tato'haṃ samavasthāpya rathaṃ saubhasamīpataḥ |
śaṅkhaṃ pradhmāpya harṣeṇa suhṛdaḥ paryaharṣayam || 3-23-38||
MHB 3-23-39
तन्मेरुशिखराकारं विध्वस्ताट्टालगोपुरम् ।
दह्यमानमभिप्रेक्ष्य स्त्रियस्ताः संप्रदुद्रुवुः ॥ ३-२३-३९॥
tanmeruśikharākāraṃ vidhvastāṭṭālagopuram |
dahyamānamabhiprekṣya striyastāḥ saṃpradudruvuḥ || 3-23-39||
MHB 3-23-40
एवं निहत्य समरे शाल्वं सौभं निपात्य च ।
आनर्तान्पुनरागम्य सुहृदां प्रीतिमावहम् ॥ ३-२३-४०॥
evaṃ nihatya samare śālvaṃ saubhaṃ nipātya ca |
ānartānpunarāgamya suhṛdāṃ prītimāvaham || 3-23-40||
MHB 3-23-41
एतस्मात्कारणाद्राजन्नागमं नागसाह्वयम् ।
यद्यगां परवीरघ्न न हि जीवेत्सुयोधनः ॥ ३-२३-४१॥
etasmātkāraṇādrājannāgamaṃ nāgasāhvayam |
yadyagāṃ paravīraghna na hi jīvetsuyodhanaḥ || 3-23-41||
MHB 3-23-42
वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्त्वा महाबाहुः कौरवं पुरुषोत्तमः ।
आमन्त्र्य प्रययौ धीमान्पाण्डवान्मधुसूदनः ॥ ३-२३-४२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktvā mahābāhuḥ kauravaṃ puruṣottamaḥ |
āmantrya prayayau dhīmānpāṇḍavānmadhusūdanaḥ || 3-23-42||
MHB 3-23-43
अभिवाद्य महाबाहुर्धर्मराजं युधिष्ठिरम् ।
राज्ञा मूर्धन्युपाघ्रातो भीमेन च महाभुजः ॥ ३-२३-४३॥
abhivādya mahābāhurdharmarājaṃ yudhiṣṭhiram |
rājñā mūrdhanyupāghrāto bhīmena ca mahābhujaḥ || 3-23-43||
MHB 3-23-44
सुभद्रामभिमन्युं च रथमारोप्य काञ्चनम् ।
आरुरोह रथं कृष्णः पाण्डवैरभिपूजितः ॥ ३-२३-४४॥
subhadrāmabhimanyuṃ ca rathamāropya kāñcanam |
āruroha rathaṃ kṛṣṇaḥ pāṇḍavairabhipūjitaḥ || 3-23-44||
MHB 3-23-45
सैन्यसुग्रीवयुक्तेन रथेनादित्यवर्चसा ।
द्वारकां प्रययौ कृष्णः समाश्वास्य युधिष्ठिरम् ॥ ३-२३-४५॥
sainyasugrīvayuktena rathenādityavarcasā |
dvārakāṃ prayayau kṛṣṇaḥ samāśvāsya yudhiṣṭhiram || 3-23-45||
MHB 3-23-46
ततः प्रयाते दाशार्हे धृष्टद्युम्नोऽपि पार्षतः ।
द्रौपदेयानुपादाय प्रययौ स्वपुरं तदा ॥ ३-२३-४६॥
tataḥ prayāte dāśārhe dhṛṣṭadyumno'pi pārṣataḥ |
draupadeyānupādāya prayayau svapuraṃ tadā || 3-23-46||
MHB 3-23-47
धृष्टकेतुः स्वसारं च समादायाथ चेदिराट् ।
जगाम पाण्डवान्दृष्ट्वा रम्यां शुक्तिमतीं पुरीम् ॥ ३-२३-४७॥
dhṛṣṭaketuḥ svasāraṃ ca samādāyātha cedirāṭ |
jagāma pāṇḍavāndṛṣṭvā ramyāṃ śuktimatīṃ purīm || 3-23-47||
MHB 3-23-48
केकयाश्चाप्यनुज्ञाताः कौन्तेयेनामितौजसा ।
आमन्त्र्य पाण्डवान्सर्वान्प्रययुस्तेऽपि भारत ॥ ३-२३-४८॥
kekayāścāpyanujñātāḥ kaunteyenāmitaujasā |
āmantrya pāṇḍavānsarvānprayayuste'pi bhārata || 3-23-48||
MHB 3-23-49
ब्राह्मणाश्च विशश्चैव तथा विषयवासिनः ।
विसृज्यमानाः सुभृशं न त्यजन्ति स्म पाण्डवान् ॥ ३-२३-४९॥
brāhmaṇāśca viśaścaiva tathā viṣayavāsinaḥ |
visṛjyamānāḥ subhṛśaṃ na tyajanti sma pāṇḍavān || 3-23-49||
MHB 3-23-50
समवायः स राजेन्द्र सुमहाद्भुतदर्शनः ।
आसीन्महात्मनां तेषां काम्यके भरतर्षभ ॥ ३-२३-५०॥
samavāyaḥ sa rājendra sumahādbhutadarśanaḥ |
āsīnmahātmanāṃ teṣāṃ kāmyake bharatarṣabha || 3-23-50||
MHB 3-23-51
युधिष्ठिरस्तु विप्रांस्ताननुमान्य महामनाः ।
शशास पुरुषान्काले रथान्योजयतेति ह ॥ ३-२३-५१॥
yudhiṣṭhirastu viprāṃstānanumānya mahāmanāḥ |
śaśāsa puruṣānkāle rathānyojayateti ha || 3-23-51||
Adhyaya: 24/299 (16)
MHB 3-24-1
वैशंपायन उवाच ।
तस्मिन्दशार्हाधिपतौ प्रयाते युधिष्ठिरो भीमसेनार्जुनौ च ।
यमौ च कृष्णा च पुरोहितश्च रथान्महार्हान्परमाश्वयुक्तान् ॥ ३-२४-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tasmindaśārhādhipatau prayāte yudhiṣṭhiro bhīmasenārjunau ca |
yamau ca kṛṣṇā ca purohitaśca rathānmahārhānparamāśvayuktān || 3-24-1||
MHB 3-24-2
आस्थाय वीराः सहिता वनाय प्रतस्थिरे भूतपतिप्रकाशाः ।
हिरण्यनिष्कान्वसनानि गाश्च प्रदाय शिक्षाक्षरमन्त्रविद्भ्यः ॥ ३-२४-२॥
āsthāya vīrāḥ sahitā vanāya pratasthire bhūtapatiprakāśāḥ |
hiraṇyaniṣkānvasanāni gāśca pradāya śikṣākṣaramantravidbhyaḥ || 3-24-2||
MHB 3-24-3
प्रेष्याः पुरो विंशतिरात्तशस्त्रा धनूंषि वर्माणि शरांश्च पीतान् ।
मौर्वीश्च यन्त्राणि च सायकांश्च सर्वे समादाय जघन्यमीयुः ॥ ३-२४-३॥
preṣyāḥ puro viṃśatirāttaśastrā dhanūṃṣi varmāṇi śarāṃśca pītān |
maurvīśca yantrāṇi ca sāyakāṃśca sarve samādāya jaghanyamīyuḥ || 3-24-3||
MHB 3-24-4
ततस्तु वासांसि च राजपुत्र्या धात्र्यश्च दास्यश्च विभूषणं च ।
तदिन्द्रसेनस्त्वरितं प्रगृह्य जघन्यमेवोपययौ रथेन ॥ ३-२४-४॥
tatastu vāsāṃsi ca rājaputryā dhātryaśca dāsyaśca vibhūṣaṇaṃ ca |
tadindrasenastvaritaṃ pragṛhya jaghanyamevopayayau rathena || 3-24-4||
MHB 3-24-5
ततः कुरुश्रेष्ठमुपेत्य पौराः प्रदक्षिणं चक्रुरदीनसत्त्वाः ।
तं ब्राह्मणाश्चाभ्यवदन्प्रसन्ना मुख्याश्च सर्वे कुरुजाङ्गलानाम् ॥ ३-२४-५॥
tataḥ kuruśreṣṭhamupetya paurāḥ pradakṣiṇaṃ cakruradīnasattvāḥ |
taṃ brāhmaṇāścābhyavadanprasannā mukhyāśca sarve kurujāṅgalānām || 3-24-5||
MHB 3-24-6
स चापि तानभ्यवदत्प्रसन्नः सहैव तैर्भ्रातृभिर्धर्मराजः ।
तस्थौ च तत्राधिपतिर्महात्मा दृष्ट्वा जनौघं कुरुजाङ्गलानाम् ॥ ३-२४-६॥
sa cāpi tānabhyavadatprasannaḥ sahaiva tairbhrātṛbhirdharmarājaḥ |
tasthau ca tatrādhipatirmahātmā dṛṣṭvā janaughaṃ kurujāṅgalānām || 3-24-6||
MHB 3-24-7
पितेव पुत्रेषु स तेषु भावं चक्रे कुरूणामृषभो महात्मा ।
ते चापि तस्मिन्भरतप्रबर्हे तदा बभूवुः पितरीव पुत्राः ॥ ३-२४-७॥
piteva putreṣu sa teṣu bhāvaṃ cakre kurūṇāmṛṣabho mahātmā |
te cāpi tasminbharataprabarhe tadā babhūvuḥ pitarīva putrāḥ || 3-24-7||
MHB 3-24-8
ततः समासाद्य महाजनौघाः कुरुप्रवीरं परिवार्य तस्थुः ।
हा नाथ हा धर्म इति ब्रुवन्तो ह्रिया च सर्वेऽश्रुमुखा बभूवुः ॥ ३-२४-८॥
tataḥ samāsādya mahājanaughāḥ kurupravīraṃ parivārya tasthuḥ |
hā nātha hā dharma iti bruvanto hriyā ca sarve'śrumukhā babhūvuḥ || 3-24-8||
MHB 3-24-9
वरः कुरूणामधिपः प्रजानां पितेव पुत्रानपहाय चास्मान् ।
पौरानिमाञ्जानपदांश्च सर्वान्हित्वा प्रयातः क्व नु धर्मराजः ॥ ३-२४-९॥
varaḥ kurūṇāmadhipaḥ prajānāṃ piteva putrānapahāya cāsmān |
paurānimāñjānapadāṃśca sarvānhitvā prayātaḥ kva nu dharmarājaḥ || 3-24-9||
MHB 3-24-10
धिग्धार्तराष्ट्रं सुनृशंसबुद्धिं ससौबलं पापमतिं च कर्णम् ।
अनर्थमिच्छन्ति नरेन्द्र पापा ये धर्मनित्यस्य सतस्तवोग्राः ॥ ३-२४-१०॥
dhigdhārtarāṣṭraṃ sunṛśaṃsabuddhiṃ sasaubalaṃ pāpamatiṃ ca karṇam |
anarthamicchanti narendra pāpā ye dharmanityasya satastavogrāḥ || 3-24-10||
MHB 3-24-11
स्वयं निवेश्याप्रतिमं महात्मा पुरं महद्देवपुरप्रकाशम् ।
शतक्रतुप्रस्थममोघकर्मा हित्वा प्रयातः क्व नु धर्मराजः ॥ ३-२४-११॥
svayaṃ niveśyāpratimaṃ mahātmā puraṃ mahaddevapuraprakāśam |
śatakratuprasthamamoghakarmā hitvā prayātaḥ kva nu dharmarājaḥ || 3-24-11||
MHB 3-24-12
चकार यामप्रतिमां महात्मा सभां मयो देवसभाप्रकाशाम् ।
तां देवगुप्तामिव देवमायां हित्वा प्रयातः क्व नु धर्मराजः ॥ ३-२४-१२॥
cakāra yāmapratimāṃ mahātmā sabhāṃ mayo devasabhāprakāśām |
tāṃ devaguptāmiva devamāyāṃ hitvā prayātaḥ kva nu dharmarājaḥ || 3-24-12||
MHB 3-24-13
तान्धर्मकामार्थविदुत्तमौजा बीभत्सुरुच्चैः सहितानुवाच ।
आदास्यते वासमिमं निरुष्य वनेषु राजा द्विषतां यशांसि ॥ ३-२४-१३॥
tāndharmakāmārthaviduttamaujā bībhatsuruccaiḥ sahitānuvāca |
ādāsyate vāsamimaṃ niruṣya vaneṣu rājā dviṣatāṃ yaśāṃsi || 3-24-13||
MHB 3-24-14
द्विजातिमुख्याः सहिताः पृथक्च भवद्भिरासाद्य तपस्विनश्च ।
प्रसाद्य धर्मार्थविदश्च वाच्या यथार्थसिद्धिः परमा भवेन्नः ॥ ३-२४-१४॥
dvijātimukhyāḥ sahitāḥ pṛthakca bhavadbhirāsādya tapasvinaśca |
prasādya dharmārthavidaśca vācyā yathārthasiddhiḥ paramā bhavennaḥ || 3-24-14||
MHB 3-24-15
इत्येवमुक्ते वचनेऽर्जुनेन ते ब्राह्मणाः सर्ववर्णाश्च राजन् ।
मुदाभ्यनन्दन्सहिताश्च चक्रुः प्रदक्षिणं धर्मभृतां वरिष्ठम् ॥ ३-२४-१५॥
ityevamukte vacane'rjunena te brāhmaṇāḥ sarvavarṇāśca rājan |
mudābhyanandansahitāśca cakruḥ pradakṣiṇaṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭham || 3-24-15||
MHB 3-24-16
आमन्त्र्य पार्थं च वृकोदरं च धनंजयं याज्ञसेनीं यमौ च ।
प्रतस्थिरे राष्ट्रमपेतहर्षा युधिष्ठिरेणानुमता यथास्वम् ॥ ३-२४-१६॥
āmantrya pārthaṃ ca vṛkodaraṃ ca dhanaṃjayaṃ yājñasenīṃ yamau ca |
pratasthire rāṣṭramapetaharṣā yudhiṣṭhireṇānumatā yathāsvam || 3-24-16||
Adhyaya: 25/299 (26)
MHB 3-25-1
वैशंपायन उवाच ।
ततस्तेषु प्रयातेषु कौन्तेयः सत्यसंगरः ।
अभ्यभाषत धर्मात्मा भ्रातॄन्सर्वान्युधिष्ठिरः ॥ ३-२५-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tatasteṣu prayāteṣu kaunteyaḥ satyasaṃgaraḥ |
abhyabhāṣata dharmātmā bhrātṝnsarvānyudhiṣṭhiraḥ || 3-25-1||
MHB 3-25-2
द्वादशेमाः समास्माभिर्वस्तव्यं निर्जने वने ।
समीक्षध्वं महारण्ये देशं बहुमृगद्विजम् ॥ ३-२५-२॥
dvādaśemāḥ samāsmābhirvastavyaṃ nirjane vane |
samīkṣadhvaṃ mahāraṇye deśaṃ bahumṛgadvijam || 3-25-2||
MHB 3-25-3
बहुपुष्पफलं रम्यं शिवं पुण्यजनोचितम् ।
यत्रेमाः शरदः सर्वाः सुखं प्रतिवसेमहि ॥ ३-२५-३॥
bahupuṣpaphalaṃ ramyaṃ śivaṃ puṇyajanocitam |
yatremāḥ śaradaḥ sarvāḥ sukhaṃ prativasemahi || 3-25-3||
MHB 3-25-4
एवमुक्ते प्रत्युवाच धर्मराजं धनंजयः ।
गुरुवन्मानवगुरुं मानयित्वा मनस्विनम् ॥ ३-२५-४॥
evamukte pratyuvāca dharmarājaṃ dhanaṃjayaḥ |
guruvanmānavaguruṃ mānayitvā manasvinam || 3-25-4||
MHB 3-25-5
अर्जुन उवाच ।
भवानेव महर्षीणां वृद्धानां पर्युपासिता ।
अज्ञातं मानुषे लोके भवतो नास्ति किंचन ॥ ३-२५-५॥
arjuna uvāca |
bhavāneva maharṣīṇāṃ vṛddhānāṃ paryupāsitā |
ajñātaṃ mānuṣe loke bhavato nāsti kiṃcana || 3-25-5||
MHB 3-25-6
त्वया ह्युपासिता नित्यं ब्राह्मणा भरतर्षभ ।
द्वैपायनप्रभृतयो नारदश्च महातपाः ॥ ३-२५-६॥
tvayā hyupāsitā nityaṃ brāhmaṇā bharatarṣabha |
dvaipāyanaprabhṛtayo nāradaśca mahātapāḥ || 3-25-6||
MHB 3-25-7
यः सर्वलोकद्वाराणि नित्यं संचरते वशी ।
देवलोकाद्ब्रह्मलोकं गन्धर्वाप्सरसामपि ॥ ३-२५-७॥
yaḥ sarvalokadvārāṇi nityaṃ saṃcarate vaśī |
devalokādbrahmalokaṃ gandharvāpsarasāmapi || 3-25-7||
MHB 3-25-8
सर्वा गतीर्विजानासि ब्राह्मणानां न संशयः ।
प्रभावांश्चैव वेत्थ त्वं सर्वेषामेव पार्थिव ॥ ३-२५-८॥
sarvā gatīrvijānāsi brāhmaṇānāṃ na saṃśayaḥ |
prabhāvāṃścaiva vettha tvaṃ sarveṣāmeva pārthiva || 3-25-8||
MHB 3-25-9
त्वमेव राजञ्जानासि श्रेयःकारणमेव च ।
यत्रेच्छसि महाराज निवासं तत्र कुर्महे ॥ ३-२५-९॥
tvameva rājañjānāsi śreyaḥkāraṇameva ca |
yatrecchasi mahārāja nivāsaṃ tatra kurmahe || 3-25-9||
MHB 3-25-10
इदं द्वैतवनं नाम सरः पुण्यजनोचितम् ।
बहुपुष्पफलं रम्यं नानाद्विजनिषेवितम् ॥ ३-२५-१०॥
idaṃ dvaitavanaṃ nāma saraḥ puṇyajanocitam |
bahupuṣpaphalaṃ ramyaṃ nānādvijaniṣevitam || 3-25-10||
MHB 3-25-11
अत्रेमा द्वादश समा विहरेमेति रोचये ।
यदि तेऽनुमतं राजन्किं वान्यन्मन्यते भवान् ॥ ३-२५-११॥
atremā dvādaśa samā viharemeti rocaye |
yadi te'numataṃ rājankiṃ vānyanmanyate bhavān || 3-25-11||
MHB 3-25-12
युधिष्ठिर उवाच ।
ममाप्येतन्मतं पार्थ त्वया यत्समुदाहृतम् ।
गच्छाम पुण्यं विख्यातं महद्द्वैतवनं सरः ॥ ३-२५-१२॥
yudhiṣṭhira uvāca |
mamāpyetanmataṃ pārtha tvayā yatsamudāhṛtam |
gacchāma puṇyaṃ vikhyātaṃ mahaddvaitavanaṃ saraḥ || 3-25-12||
MHB 3-25-13
वैशंपायन उवाच ।
ततस्ते प्रययुः सर्वे पाण्डवा धर्मचारिणः ।
ब्राह्मणैर्बहुभिः सार्धं पुण्यं द्वैतवनं सरः ॥ ३-२५-१३॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataste prayayuḥ sarve pāṇḍavā dharmacāriṇaḥ |
brāhmaṇairbahubhiḥ sārdhaṃ puṇyaṃ dvaitavanaṃ saraḥ || 3-25-13||
MHB 3-25-14
ब्राह्मणाः साग्निहोत्राश्च तथैव च निरग्नयः ।
स्वाध्यायिनो भिक्षवश्च सजपा वनवासिनः ॥ ३-२५-१४॥
brāhmaṇāḥ sāgnihotrāśca tathaiva ca niragnayaḥ |
svādhyāyino bhikṣavaśca sajapā vanavāsinaḥ || 3-25-14||
MHB 3-25-15
बहवो ब्राह्मणास्तत्र परिवव्रुर्युधिष्ठिरम् ।
तपस्विनः सत्यशीलाः शतशः संशितव्रताः ॥ ३-२५-१५॥
bahavo brāhmaṇāstatra parivavruryudhiṣṭhiram |
tapasvinaḥ satyaśīlāḥ śataśaḥ saṃśitavratāḥ || 3-25-15||
MHB 3-25-16
ते यात्वा पाण्डवास्तत्र बहुभिर्ब्राह्मणैः सह ।
पुण्यं द्वैतवनं रम्यं विविशुर्भरतर्षभाः ॥ ३-२५-१६॥
te yātvā pāṇḍavāstatra bahubhirbrāhmaṇaiḥ saha |
puṇyaṃ dvaitavanaṃ ramyaṃ viviśurbharatarṣabhāḥ || 3-25-16||
MHB 3-25-17
तच्छालतालाम्रमधूकनीप कदम्बसर्जार्जुनकर्णिकारैः ।
तपात्यये पुष्पधरैरुपेतं महावनं राष्ट्रपतिर्ददर्श ॥ ३-२५-१७॥
tacchālatālāmramadhūkanīpa kadambasarjārjunakarṇikāraiḥ |
tapātyaye puṣpadharairupetaṃ mahāvanaṃ rāṣṭrapatirdadarśa || 3-25-17||
MHB 3-25-18
महाद्रुमाणां शिखरेषु तस्थुर्मनोरमां वाचमुदीरयन्तः ।
मयूरदात्यूहचकोरसंघास्तस्मिन्वने काननकोकिलाश्च ॥ ३-२५-१८॥
mahādrumāṇāṃ śikhareṣu tasthurmanoramāṃ vācamudīrayantaḥ |
mayūradātyūhacakorasaṃghāstasminvane kānanakokilāśca || 3-25-18||
MHB 3-25-19
करेणुयूथैः सह यूथपानां मदोत्कटानामचलप्रभाणाम् ।
महान्ति यूथानि महाद्विपानां तस्मिन्वने राष्ट्रपतिर्ददर्श ॥ ३-२५-१९॥
kareṇuyūthaiḥ saha yūthapānāṃ madotkaṭānāmacalaprabhāṇām |
mahānti yūthāni mahādvipānāṃ tasminvane rāṣṭrapatirdadarśa || 3-25-19||
MHB 3-25-20
मनोरमां भोगवतीमुपेत्य धृतात्मनां चीरजटाधराणाम् ।
तस्मिन्वने धर्मभृतां निवासे ददर्श सिद्धर्षिगणाननेकान् ॥ ३-२५-२०॥
manoramāṃ bhogavatīmupetya dhṛtātmanāṃ cīrajaṭādharāṇām |
tasminvane dharmabhṛtāṃ nivāse dadarśa siddharṣigaṇānanekān || 3-25-20||
MHB 3-25-21
ततः स यानादवरुह्य राजा सभ्रातृकः सजनः काननं तत् ।
विवेश धर्मात्मवतां वरिष्ठस्त्रिविष्टपं शक्र इवामितौजाः ॥ ३-२५-२१॥
tataḥ sa yānādavaruhya rājā sabhrātṛkaḥ sajanaḥ kānanaṃ tat |
viveśa dharmātmavatāṃ variṣṭhastriviṣṭapaṃ śakra ivāmitaujāḥ || 3-25-21||
MHB 3-25-22
तं सत्यसंधं सहिताभिपेतुर्दिदृक्षवश्चारणसिद्धसंघाः ।
वनौकसश्चापि नरेन्द्रसिंहं मनस्विनं संपरिवार्य तस्थुः ॥ ३-२५-२२॥
taṃ satyasaṃdhaṃ sahitābhipeturdidṛkṣavaścāraṇasiddhasaṃghāḥ |
vanaukasaścāpi narendrasiṃhaṃ manasvinaṃ saṃparivārya tasthuḥ || 3-25-22||
MHB 3-25-23
स तत्र सिद्धानभिवाद्य सर्वान्प्रत्यर्चितो राजवद्देववच्च ।
विवेश सर्वैः सहितो द्विजाग्र्यैः कृताञ्जलिर्धर्मभृतां वरिष्ठः ॥ ३-२५-२३॥
sa tatra siddhānabhivādya sarvānpratyarcito rājavaddevavacca |
viveśa sarvaiḥ sahito dvijāgryaiḥ kṛtāñjalirdharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ || 3-25-23||
MHB 3-25-24
स पुण्यशीलः पितृवन्महात्मा तपस्विभिर्धर्मपरैरुपेत्य ।
प्रत्यर्चितः पुष्पधरस्य मूले महाद्रुमस्योपविवेश राजा ॥ ३-२५-२४॥
sa puṇyaśīlaḥ pitṛvanmahātmā tapasvibhirdharmaparairupetya |
pratyarcitaḥ puṣpadharasya mūle mahādrumasyopaviveśa rājā || 3-25-24||
MHB 3-25-25
भीमश्च कृष्णा च धनंजयश्च यमौ च ते चानुचरा नरेन्द्रम् ।
विमुच्य वाहानवरुह्य सर्वे तत्रोपतस्थुर्भरतप्रबर्हाः ॥ ३-२५-२५॥
bhīmaśca kṛṣṇā ca dhanaṃjayaśca yamau ca te cānucarā narendram |
vimucya vāhānavaruhya sarve tatropatasthurbharataprabarhāḥ || 3-25-25||
MHB 3-25-26
लतावतानावनतः स पाण्डवैर्महाद्रुमः पञ्चभिरुग्रधन्विभिः ।
बभौ निवासोपगतैर्महात्मभिर्महागिरिर्वारणयूथपैरिव ॥ ३-२५-२६॥
latāvatānāvanataḥ sa pāṇḍavairmahādrumaḥ pañcabhirugradhanvibhiḥ |
babhau nivāsopagatairmahātmabhirmahāgirirvāraṇayūthapairiva || 3-25-26||
Adhyaya: 26/299 (18)
MHB 3-26-1
वैशंपायन उवाच ।
तत्काननं प्राप्य नरेन्द्रपुत्राः सुखोचिता वासमुपेत्य कृच्छ्रम् ।
विजह्रुरिन्द्रप्रतिमाः शिवेषु सरस्वतीशालवनेषु तेषु ॥ ३-२६-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tatkānanaṃ prāpya narendraputrāḥ sukhocitā vāsamupetya kṛcchram |
vijahrurindrapratimāḥ śiveṣu sarasvatīśālavaneṣu teṣu || 3-26-1||
MHB 3-26-2
यतींश्च सर्वान्स मुनींश्च राजा तस्मिन्वने मूलफलैरुदग्रैः ।
द्विजातिमुख्यानृषभः कुरूणां संतर्पयामास महानुभावः ॥ ३-२६-२॥
yatīṃśca sarvānsa munīṃśca rājā tasminvane mūlaphalairudagraiḥ |
dvijātimukhyānṛṣabhaḥ kurūṇāṃ saṃtarpayāmāsa mahānubhāvaḥ || 3-26-2||
MHB 3-26-3
इष्टीश्च पित्र्याणि तथाग्रियाणि महावने वसतां पाण्डवानाम् ।
पुरोहितः सर्वसमृद्धतेजाश्चकार धौम्यः पितृवत्कुरूणाम् ॥ ३-२६-३॥
iṣṭīśca pitryāṇi tathāgriyāṇi mahāvane vasatāṃ pāṇḍavānām |
purohitaḥ sarvasamṛddhatejāścakāra dhaumyaḥ pitṛvatkurūṇām || 3-26-3||
MHB 3-26-4
अपेत्य राष्ट्राद्वसतां तु तेषामृषिः पुराणोऽतिथिराजगाम ।
तमाश्रमं तीव्रसमृद्धतेजा मार्कण्डेयः श्रीमतां पाण्डवानाम् ॥ ३-२६-४॥
apetya rāṣṭrādvasatāṃ tu teṣāmṛṣiḥ purāṇo'tithirājagāma |
tamāśramaṃ tīvrasamṛddhatejā mārkaṇḍeyaḥ śrīmatāṃ pāṇḍavānām || 3-26-4||
MHB 3-26-5
स सर्वविद्द्रौपदीं प्रेक्ष्य कृष्णां युधिष्ठिरं भीमसेनार्जुनौ च ।
संस्मृत्य रामं मनसा महात्मा तपस्विमध्येऽस्मयतामितौजाः ॥ ३-२६-५॥
sa sarvaviddraupadīṃ prekṣya kṛṣṇāṃ yudhiṣṭhiraṃ bhīmasenārjunau ca |
saṃsmṛtya rāmaṃ manasā mahātmā tapasvimadhye'smayatāmitaujāḥ || 3-26-5||
MHB 3-26-6
तं धर्मराजो विमना इवाब्रवीत्सर्वे ह्रिया सन्ति तपस्विनोऽमी ।
भवानिदं किं स्मयतीव हृष्टस्तपस्विनां पश्यतां मामुदीक्ष्य ॥ ३-२६-६॥
taṃ dharmarājo vimanā ivābravītsarve hriyā santi tapasvino'mī |
bhavānidaṃ kiṃ smayatīva hṛṣṭastapasvināṃ paśyatāṃ māmudīkṣya || 3-26-6||
MHB 3-26-7
मार्कण्डेय उवाच ।
न तात हृष्यामि न च स्मयामि प्रहर्षजो मां भजते न दर्पः ।
तवापदं त्वद्य समीक्ष्य रामं सत्यव्रतं दाशरथिं स्मरामि ॥ ३-२६-७॥
mārkaṇḍeya uvāca |
na tāta hṛṣyāmi na ca smayāmi praharṣajo māṃ bhajate na darpaḥ |
tavāpadaṃ tvadya samīkṣya rāmaṃ satyavrataṃ dāśarathiṃ smarāmi || 3-26-7||
MHB 3-26-8
स चापि राजा सह लक्ष्मणेन वने निवासं पितुरेव शासनात् ।
धन्वी चरन्पार्थ पुरा मयैव दृष्टो गिरेरृष्यमूकस्य सानौ ॥ ३-२६-८॥
sa cāpi rājā saha lakṣmaṇena vane nivāsaṃ pitureva śāsanāt |
dhanvī caranpārtha purā mayaiva dṛṣṭo girerṛṣyamūkasya sānau || 3-26-8||
MHB 3-26-9
सहस्रनेत्रप्रतिमो महात्मा मयस्य जेत नमुचेश्च हन्ता ।
पितुर्निदेशादनघः स्वधर्मं वने वासं दाशरथिश्चकार ॥ ३-२६-९॥
sahasranetrapratimo mahātmā mayasya jeta namuceśca hantā |
piturnideśādanaghaḥ svadharmaṃ vane vāsaṃ dāśarathiścakāra || 3-26-9||
MHB 3-26-10
स चापि शक्रस्य समप्रभावो महानुभावः समरेष्वजेयः ।
विहाय भोगानचरद्वनेषु नेशे बलस्येति चरेदधर्मम् ॥ ३-२६-१०॥
sa cāpi śakrasya samaprabhāvo mahānubhāvaḥ samareṣvajeyaḥ |
vihāya bhogānacaradvaneṣu neśe balasyeti caredadharmam || 3-26-10||
MHB 3-26-11
नृपाश्च नाभागभगीरथादयो महीमिमां सागरान्तां विजित्य ।
सत्येन तेऽप्यजयंस्तात लोकान्नेशे बलस्येति चरेदधर्मम् ॥ ३-२६-११॥
nṛpāśca nābhāgabhagīrathādayo mahīmimāṃ sāgarāntāṃ vijitya |
satyena te'pyajayaṃstāta lokānneśe balasyeti caredadharmam || 3-26-11||
MHB 3-26-12
अलर्कमाहुर्नरवर्य सन्तं सत्यव्रतं काशिकरूषराजम् ।
विहाय राष्ट्राणि वसूनि चैव नेशे बलस्येति चरेदधर्मम् ॥ ३-२६-१२॥
alarkamāhurnaravarya santaṃ satyavrataṃ kāśikarūṣarājam |
vihāya rāṣṭrāṇi vasūni caiva neśe balasyeti caredadharmam || 3-26-12||
MHB 3-26-13
धात्रा विधिर्यो विहितः पुराणस्तं पूजयन्तो नरवर्य सन्तः ।
सप्तर्षयः पार्थ दिवि प्रभान्ति नेशे बलस्येति चरेदधर्मम् ॥ ३-२६-१३॥
dhātrā vidhiryo vihitaḥ purāṇastaṃ pūjayanto naravarya santaḥ |
saptarṣayaḥ pārtha divi prabhānti neśe balasyeti caredadharmam || 3-26-13||
MHB 3-26-14
महाबलान्पर्वतकूटमात्रान्विषाणिनः पश्य गजान्नरेन्द्र ।
स्थितान्निदेशे नरवर्य धातुर्नेशे बलस्येति चरेदधर्मम् ॥ ३-२६-१४॥
mahābalānparvatakūṭamātrānviṣāṇinaḥ paśya gajānnarendra |
sthitānnideśe naravarya dhāturneśe balasyeti caredadharmam || 3-26-14||
MHB 3-26-15
सर्वाणि भूतानि नरेन्द्र पश्य यथा यथावद्विहितं विधात्रा ।
स्वयोनितस्तत्कुरुते प्रभावान्नेशे बलस्येति चरेदधर्मम् ॥ ३-२६-१५॥
sarvāṇi bhūtāni narendra paśya yathā yathāvadvihitaṃ vidhātrā |
svayonitastatkurute prabhāvānneśe balasyeti caredadharmam || 3-26-15||
MHB 3-26-16
सत्येन धर्मेण यथार्हवृत्त्या ह्रिया तथा सर्वभूतान्यतीत्य ।
यशश्च तेजश्च तवापि दीप्तं विभावसोर्भास्करस्येव पार्थ ॥ ३-२६-१६॥
satyena dharmeṇa yathārhavṛttyā hriyā tathā sarvabhūtānyatītya |
yaśaśca tejaśca tavāpi dīptaṃ vibhāvasorbhāskarasyeva pārtha || 3-26-16||
MHB 3-26-17
यथाप्रतिज्ञं च महानुभाव कृच्छ्रं वने वासमिमं निरुष्य ।
ततः श्रियं तेजसा स्वेन दीप्तामादास्यसे पार्थिव कौरवेभ्यः ॥ ३-२६-१७॥
yathāpratijñaṃ ca mahānubhāva kṛcchraṃ vane vāsamimaṃ niruṣya |
tataḥ śriyaṃ tejasā svena dīptāmādāsyase pārthiva kauravebhyaḥ || 3-26-17||
MHB 3-26-18
वैशंपायन उवाच ।
तमेवमुक्त्वा वचनं महर्षिस्तपस्विमध्ये सहितं सुहृद्भिः ।
आमन्त्र्य धौम्यं सहितांश्च पार्थांस्ततः प्रतस्थे दिशमुत्तरां सः ॥ ३-२६-१८॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tamevamuktvā vacanaṃ maharṣistapasvimadhye sahitaṃ suhṛdbhiḥ |
āmantrya dhaumyaṃ sahitāṃśca pārthāṃstataḥ pratasthe diśamuttarāṃ saḥ || 3-26-18||
Adhyaya: 27/299 (25)
MHB 3-27-1
वैशंपायन उवाच ।
वसत्स्वथ द्वैतवने पाण्डवेषु महात्मसु ।
अनुकीर्णं महारण्यं ब्राह्मणैः समपद्यत ॥ ३-२७-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
vasatsvatha dvaitavane pāṇḍaveṣu mahātmasu |
anukīrṇaṃ mahāraṇyaṃ brāhmaṇaiḥ samapadyata || 3-27-1||
MHB 3-27-2
ईर्यमाणेन सततं ब्रह्मघोषेण सर्वतः ।
ब्रह्मलोकसमं पुण्यमासीद्द्वैतवनं सरः ॥ ३-२७-२॥
īryamāṇena satataṃ brahmaghoṣeṇa sarvataḥ |
brahmalokasamaṃ puṇyamāsīddvaitavanaṃ saraḥ || 3-27-2||
MHB 3-27-3
यजुषामृचां च साम्नां च गद्यानां चैव सर्वशः ।
आसीदुच्चार्यमाणानां निस्वनो हृदयंगमः ॥ ३-२७-३॥
yajuṣāmṛcāṃ ca sāmnāṃ ca gadyānāṃ caiva sarvaśaḥ |
āsīduccāryamāṇānāṃ nisvano hṛdayaṃgamaḥ || 3-27-3||
MHB 3-27-4
ज्याघोषः पाण्डवेयानां ब्रह्मघोषश्च धीमताम् ।
संसृष्टं ब्रह्मणा क्षत्रं भूय एव व्यरोचत ॥ ३-२७-४॥
jyāghoṣaḥ pāṇḍaveyānāṃ brahmaghoṣaśca dhīmatām |
saṃsṛṣṭaṃ brahmaṇā kṣatraṃ bhūya eva vyarocata || 3-27-4||
MHB 3-27-5
अथाब्रवीद्बको दाल्भ्यो धर्मराजं युधिष्ठिरम् ।
संध्यां कौन्तेयमासीनमृषिभिः परिवारितम् ॥ ३-२७-५॥
athābravīdbako dālbhyo dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram |
saṃdhyāṃ kaunteyamāsīnamṛṣibhiḥ parivāritam || 3-27-5||
MHB 3-27-6
पश्य द्वैतवने पार्थ ब्राह्मणानां तपस्विनाम् ।
होमवेलां कुरुश्रेष्ठ संप्रज्वलितपावकाम् ॥ ३-२७-६॥
paśya dvaitavane pārtha brāhmaṇānāṃ tapasvinām |
homavelāṃ kuruśreṣṭha saṃprajvalitapāvakām || 3-27-6||
MHB 3-27-7
चरन्ति धर्मं पुण्येऽस्मिंस्त्वया गुप्ता धृतव्रताः ।
भृगवोऽङ्गिरसश्चैव वासिष्ठाः काश्यपैः सह ॥ ३-२७-७॥
caranti dharmaṃ puṇye'smiṃstvayā guptā dhṛtavratāḥ |
bhṛgavo'ṅgirasaścaiva vāsiṣṭhāḥ kāśyapaiḥ saha || 3-27-7||
MHB 3-27-8
आगस्त्याश्च महाभागा आत्रेयाश्चोत्तमव्रताः ।
सर्वस्य जगतः श्रेष्ठा ब्राह्मणाः संगतास्त्वया ॥ ३-२७-८॥
āgastyāśca mahābhāgā ātreyāścottamavratāḥ |
sarvasya jagataḥ śreṣṭhā brāhmaṇāḥ saṃgatāstvayā || 3-27-8||
MHB 3-27-9
इदं तु वचनं पार्थ शृण्वेकाग्रमना मम ।
भ्रातृभिः सह कौन्तेय यत्त्वां वक्ष्यामि कौरव ॥ ३-२७-९॥
idaṃ tu vacanaṃ pārtha śṛṇvekāgramanā mama |
bhrātṛbhiḥ saha kaunteya yattvāṃ vakṣyāmi kaurava || 3-27-9||
MHB 3-27-10
ब्रह्म क्षत्रेण संसृष्टं क्षत्रं च ब्रह्मणा सह ।
उदीर्णौ दहतः शत्रून्वनानीवाग्निमारुतौ ॥ ३-२७-१०॥
brahma kṣatreṇa saṃsṛṣṭaṃ kṣatraṃ ca brahmaṇā saha |
udīrṇau dahataḥ śatrūnvanānīvāgnimārutau || 3-27-10||
MHB 3-27-11
नाब्राह्मणस्तात चिरं बुभूषेदिच्छन्निमं लोकममुं च जेतुम् ।
विनीतधर्मार्थमपेतमोहं लब्ध्वा द्विजं नुदति नृपः सपत्नान् ॥ ३-२७-११॥
nābrāhmaṇastāta ciraṃ bubhūṣedicchannimaṃ lokamamuṃ ca jetum |
vinītadharmārthamapetamohaṃ labdhvā dvijaṃ nudati nṛpaḥ sapatnān || 3-27-11||
MHB 3-27-12
चरन्नैःश्रेयसं धर्मं प्रजापालनकारितम् ।
नाध्यगच्छद्बलिर्लोके तीर्थमन्यत्र वै द्विजात् ॥ ३-२७-१२॥
carannaiḥśreyasaṃ dharmaṃ prajāpālanakāritam |
nādhyagacchadbalirloke tīrthamanyatra vai dvijāt || 3-27-12||
MHB 3-27-13
अनूनमासीदसुरस्य कामैर्वैरोचनेः श्रीरपि चाक्षयासीत् ।
लब्ध्वा महीं ब्राह्मणसंप्रयोगात्तेष्वाचरन्दुष्टमतो व्यनश्यत् ॥ ३-२७-१३॥
anūnamāsīdasurasya kāmairvairocaneḥ śrīrapi cākṣayāsīt |
labdhvā mahīṃ brāhmaṇasaṃprayogātteṣvācaranduṣṭamato vyanaśyat || 3-27-13||
MHB 3-27-14
नाब्राह्मणं भूमिरियं सभूतिर्वर्णं द्वितीयं भजते चिराय ।
समुद्रनेमिर्नमते तु तस्मै यं ब्राह्मणः शास्ति नयैर्विनीतः ॥ ३-२७-१४॥
nābrāhmaṇaṃ bhūmiriyaṃ sabhūtirvarṇaṃ dvitīyaṃ bhajate cirāya |
samudranemirnamate tu tasmai yaṃ brāhmaṇaḥ śāsti nayairvinītaḥ || 3-27-14||
MHB 3-27-15
कुञ्जरस्येव संग्रामेऽपरिगृह्याङ्कुशग्रहम् ।
ब्राह्मणैर्विप्रहीणस्य क्षत्रस्य क्षीयते बलम् ॥ ३-२७-१५॥
kuñjarasyeva saṃgrāme'parigṛhyāṅkuśagraham |
brāhmaṇairviprahīṇasya kṣatrasya kṣīyate balam || 3-27-15||
MHB 3-27-16
ब्रह्मण्यनुपमा दृष्टिः क्षात्रमप्रतिमं बलम् ।
तौ यदा चरतः सार्धमथ लोकः प्रसीदति ॥ ३-२७-१६॥
brahmaṇyanupamā dṛṣṭiḥ kṣātramapratimaṃ balam |
tau yadā carataḥ sārdhamatha lokaḥ prasīdati || 3-27-16||
MHB 3-27-17
यथा हि सुमहानग्निः कक्षं दहति सानिलः ।
तथा दहति राजन्यो ब्राह्मणेन समं रिपून् ॥ ३-२७-१७॥
yathā hi sumahānagniḥ kakṣaṃ dahati sānilaḥ |
tathā dahati rājanyo brāhmaṇena samaṃ ripūn || 3-27-17||
MHB 3-27-18
ब्राह्मणेभ्योऽथ मेधावी बुद्धिपर्येषणं चरेत् ।
अलब्धस्य च लाभाय लब्धस्य च विवृद्धये ॥ ३-२७-१८॥
brāhmaṇebhyo'tha medhāvī buddhiparyeṣaṇaṃ caret |
alabdhasya ca lābhāya labdhasya ca vivṛddhaye || 3-27-18||
MHB 3-27-19
अलब्धलाभाय च लब्धवृद्धये यथार्हतीर्थप्रतिपादनाय ।
यशस्विनं वेदविदं विपश्चितं बहुश्रुतं ब्राह्मणमेव वासय ॥ ३-२७-१९॥
alabdhalābhāya ca labdhavṛddhaye yathārhatīrthapratipādanāya |
yaśasvinaṃ vedavidaṃ vipaścitaṃ bahuśrutaṃ brāhmaṇameva vāsaya || 3-27-19||
MHB 3-27-20
ब्राह्मणेषूत्तमा वृत्तिस्तव नित्यं युधिष्ठिर ।
तेन ते सर्वलोकेषु दीप्यते प्रथितं यशः ॥ ३-२७-२०॥
brāhmaṇeṣūttamā vṛttistava nityaṃ yudhiṣṭhira |
tena te sarvalokeṣu dīpyate prathitaṃ yaśaḥ || 3-27-20||
MHB 3-27-21
ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे बकं दाल्भ्यमपूजयन् ।
युधिष्ठिरे स्तूयमाने भूयः सुमनसोऽभवन् ॥ ३-२७-२१॥
tataste brāhmaṇāḥ sarve bakaṃ dālbhyamapūjayan |
yudhiṣṭhire stūyamāne bhūyaḥ sumanaso'bhavan || 3-27-21||
MHB 3-27-22
द्वैपायनो नारदश्च जामदग्न्यः पृथुश्रवाः ।
इन्द्रद्युम्नो भालुकिश्च कृतचेताः सहस्रपात् ॥ ३-२७-२२॥
dvaipāyano nāradaśca jāmadagnyaḥ pṛthuśravāḥ |
indradyumno bhālukiśca kṛtacetāḥ sahasrapāt || 3-27-22||
MHB 3-27-23
कर्णश्रवाश्च मुञ्जश्च लवणाश्वश्च काश्यपः ।
हारीतः स्थूणकर्णश्च अग्निवेश्योऽथ शौनकः ॥ ३-२७-२३॥
karṇaśravāśca muñjaśca lavaṇāśvaśca kāśyapaḥ |
hārītaḥ sthūṇakarṇaśca agniveśyo'tha śaunakaḥ || 3-27-23||
MHB 3-27-24
ऋतवाक्च सुवाक्चैव बृहदश्व ऋतावसुः ।
ऊर्ध्वरेता वृषामित्रः सुहोत्रो होत्रवाहनः ॥ ३-२७-२४॥
ṛtavākca suvākcaiva bṛhadaśva ṛtāvasuḥ |
ūrdhvaretā vṛṣāmitraḥ suhotro hotravāhanaḥ || 3-27-24||
MHB 3-27-25
एते चान्ये च बहवो ब्राह्मणाः संशितव्रताः ।
अजातशत्रुमानर्चुः पुरंदरमिवर्षयः ॥ ३-२७-२५॥
ete cānye ca bahavo brāhmaṇāḥ saṃśitavratāḥ |
ajātaśatrumānarcuḥ puraṃdaramivarṣayaḥ || 3-27-25||
Adhyaya: 28/299 (37)
MHB 3-28-1
वैशंपायन उवाच ।
ततो वनगताः पार्थाः सायाह्ने सह कृष्णया ।
उपविष्टाः कथाश्चक्रुर्दुःखशोकपरायणाः ॥ ३-२८-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato vanagatāḥ pārthāḥ sāyāhne saha kṛṣṇayā |
upaviṣṭāḥ kathāścakrurduḥkhaśokaparāyaṇāḥ || 3-28-1||
MHB 3-28-2
प्रिया च दर्शनीया च पण्डिता च पतिव्रता ।
ततः कृष्णा धर्मराजमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ३-२८-२॥
priyā ca darśanīyā ca paṇḍitā ca pativratā |
tataḥ kṛṣṇā dharmarājamidaṃ vacanamabravīt || 3-28-2||
MHB 3-28-3
न नूनं तस्य पापस्य दुःखमस्मासु किंचन ।
विद्यते धार्तराष्ट्रस्य नृशंसस्य दुरात्मनः ॥ ३-२८-३॥
na nūnaṃ tasya pāpasya duḥkhamasmāsu kiṃcana |
vidyate dhārtarāṣṭrasya nṛśaṃsasya durātmanaḥ || 3-28-3||
MHB 3-28-4
यस्त्वां राजन्मया सार्धमजिनैः प्रतिवासितम् ।
भ्रातृभिश्च तथा सर्वैर्नाभ्यभाषत किंचन ।
वनं प्रस्थाप्य दुष्टात्मा नान्वतप्यत दुर्मतिः ॥ ३-२८-४॥
yastvāṃ rājanmayā sārdhamajinaiḥ prativāsitam |
bhrātṛbhiśca tathā sarvairnābhyabhāṣata kiṃcana |
vanaṃ prasthāpya duṣṭātmā nānvatapyata durmatiḥ || 3-28-4||
MHB 3-28-5
आयसं हृदयं नूनं तस्य दुष्कृतकर्मणः ।
यस्त्वां धर्मपरं श्रेष्ठं रूक्षाण्यश्रावयत्तदा ॥ ३-२८-५॥
āyasaṃ hṛdayaṃ nūnaṃ tasya duṣkṛtakarmaṇaḥ |
yastvāṃ dharmaparaṃ śreṣṭhaṃ rūkṣāṇyaśrāvayattadā || 3-28-5||
MHB 3-28-6
सुखोचितमदुःखार्हं दुरात्मा ससुहृद्गणः ।
ईदृशं दुःखमानीय मोदते पापपूरुषः ॥ ३-२८-६॥
sukhocitamaduḥkhārhaṃ durātmā sasuhṛdgaṇaḥ |
īdṛśaṃ duḥkhamānīya modate pāpapūruṣaḥ || 3-28-6||
MHB 3-28-7
चतुर्णामेव पापानामश्रु वै नापतत्तदा ।
त्वयि भारत निष्क्रान्ते वनायाजिनवाससि ॥ ३-२८-७॥
caturṇāmeva pāpānāmaśru vai nāpatattadā |
tvayi bhārata niṣkrānte vanāyājinavāsasi || 3-28-7||
MHB 3-28-8
दुर्योधनस्य कर्णस्य शकुनेश्च दुरात्मनः ।
दुर्भ्रातुस्तस्य चोग्रस्य तथा दुःशासनस्य च ॥ ३-२८-८॥
duryodhanasya karṇasya śakuneśca durātmanaḥ |
durbhrātustasya cograsya tathā duḥśāsanasya ca || 3-28-8||
MHB 3-28-9
इतरेषां तु सर्वेषां कुरूणां कुरुसत्तम ।
दुःखेनाभिपरीतानां नेत्रेभ्यः प्रापतज्जलम् ॥ ३-२८-९॥
itareṣāṃ tu sarveṣāṃ kurūṇāṃ kurusattama |
duḥkhenābhiparītānāṃ netrebhyaḥ prāpatajjalam || 3-28-9||
MHB 3-28-10
इदं च शयनं दृष्ट्वा यच्चासीत्ते पुरातनम् ।
शोचामि त्वां महाराज दुःखानर्हं सुखोचितम् ॥ ३-२८-१०॥
idaṃ ca śayanaṃ dṛṣṭvā yaccāsītte purātanam |
śocāmi tvāṃ mahārāja duḥkhānarhaṃ sukhocitam || 3-28-10||
MHB 3-28-11
दान्तं यच्च सभामध्ये आसनं रत्नभूषितम् ।
दृष्ट्वा कुशबृसीं चेमां शोको मां रुन्धयत्ययम् ॥ ३-२८-११॥
dāntaṃ yacca sabhāmadhye āsanaṃ ratnabhūṣitam |
dṛṣṭvā kuśabṛsīṃ cemāṃ śoko māṃ rundhayatyayam || 3-28-11||
MHB 3-28-12
यदपश्यं सभायां त्वां राजभिः परिवारितम् ।
तच्च राजन्नपश्यन्त्याः का शान्तिर्हृदयस्य मे ॥ ३-२८-१२॥
yadapaśyaṃ sabhāyāṃ tvāṃ rājabhiḥ parivāritam |
tacca rājannapaśyantyāḥ kā śāntirhṛdayasya me || 3-28-12||
MHB 3-28-13
या त्वाहं चन्दनादिग्धमपश्यं सूर्यवर्चसम् ।
सा त्वा पङ्कमलादिग्धं दृष्ट्वा मुह्यामि भारत ॥ ३-२८-१३॥
yā tvāhaṃ candanādigdhamapaśyaṃ sūryavarcasam |
sā tvā paṅkamalādigdhaṃ dṛṣṭvā muhyāmi bhārata || 3-28-13||
MHB 3-28-14
या वै त्वा कौशिकैर्वस्त्रैः शुभ्रैर्बहुधनैः पुरा ।
दृष्टवत्यस्मि राजेन्द्र सा त्वां पश्यामि चीरिणम् ॥ ३-२८-१४॥
yā vai tvā kauśikairvastraiḥ śubhrairbahudhanaiḥ purā |
dṛṣṭavatyasmi rājendra sā tvāṃ paśyāmi cīriṇam || 3-28-14||
MHB 3-28-15
यच्च तद्रुक्मपात्रीभिर्ब्राह्मणेभ्यः सहस्रशः ।
ह्रियते ते गृहादन्नं संस्कृतं सार्वकामिकम् ॥ ३-२८-१५॥
yacca tadrukmapātrībhirbrāhmaṇebhyaḥ sahasraśaḥ |
hriyate te gṛhādannaṃ saṃskṛtaṃ sārvakāmikam || 3-28-15||
MHB 3-28-16
यतीनामगृहाणां ते तथैव गृहमेधिनाम् ।
दीयते भोजनं राजन्नतीव गुणवत्प्रभो ।
तच्च राजन्नपश्यन्त्याः का शान्तिर्हृदयस्य मे ॥ ३-२८-१६॥
yatīnāmagṛhāṇāṃ te tathaiva gṛhamedhinām |
dīyate bhojanaṃ rājannatīva guṇavatprabho |
tacca rājannapaśyantyāḥ kā śāntirhṛdayasya me || 3-28-16||
MHB 3-28-17
यांस्ते भ्रातॄन्महाराज युवानो मृष्टकुण्डलाः ।
अभोजयन्त मृष्टान्नैः सूदाः परमसंस्कृतैः ॥ ३-२८-१७॥
yāṃste bhrātṝnmahārāja yuvāno mṛṣṭakuṇḍalāḥ |
abhojayanta mṛṣṭānnaiḥ sūdāḥ paramasaṃskṛtaiḥ || 3-28-17||
MHB 3-28-18
सर्वांस्तानद्य पश्यामि वने वन्येन जीवतः ।
अदुःखार्हान्मनुष्येन्द्र नोपशाम्यति मे मनः ॥ ३-२८-१८॥
sarvāṃstānadya paśyāmi vane vanyena jīvataḥ |
aduḥkhārhānmanuṣyendra nopaśāmyati me manaḥ || 3-28-18||
MHB 3-28-19
भीमसेनमिमं चापि दुःखितं वनवासिनम् ।
ध्यायन्तं किं न मन्युस्ते प्राप्ते काले विवर्धते ॥ ३-२८-१९॥
bhīmasenamimaṃ cāpi duḥkhitaṃ vanavāsinam |
dhyāyantaṃ kiṃ na manyuste prāpte kāle vivardhate || 3-28-19||
MHB 3-28-20
भीमसेनं हि कर्माणि स्वयं कुर्वाणमच्युत ।
सुखार्हं दुःखितं दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते ॥ ३-२८-२०॥
bhīmasenaṃ hi karmāṇi svayaṃ kurvāṇamacyuta |
sukhārhaṃ duḥkhitaṃ dṛṣṭvā kasmānmanyurna vardhate || 3-28-20||
MHB 3-28-21
सत्कृतं विविधैर्यानैर्वस्त्रैरुच्चावचैस्तथा ।
तं ते वनगतं दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते ॥ ३-२८-२१॥
satkṛtaṃ vividhairyānairvastrairuccāvacaistathā |
taṃ te vanagataṃ dṛṣṭvā kasmānmanyurna vardhate || 3-28-21||
MHB 3-28-22
कुरूनपि हि यः सर्वान्हन्तुमुत्सहते प्रभुः ।
त्वत्प्रसादं प्रतीक्षंस्तु सहतेऽयं वृकोदरः ॥ ३-२८-२२॥
kurūnapi hi yaḥ sarvānhantumutsahate prabhuḥ |
tvatprasādaṃ pratīkṣaṃstu sahate'yaṃ vṛkodaraḥ || 3-28-22||
MHB 3-28-23
योऽर्जुनेनार्जुनस्तुल्यो द्विबाहुर्बहुबाहुना ।
शरातिसर्गे शीघ्रत्वात्कालान्तकयमोपमः ॥ ३-२८-२३॥
yo'rjunenārjunastulyo dvibāhurbahubāhunā |
śarātisarge śīghratvātkālāntakayamopamaḥ || 3-28-23||
MHB 3-28-24
यस्य शस्त्रप्रतापेन प्रणताः सर्वपार्थिवाः ।
यज्ञे तव महाराज ब्राह्मणानुपतस्थिरे ॥ ३-२८-२४॥
yasya śastrapratāpena praṇatāḥ sarvapārthivāḥ |
yajñe tava mahārāja brāhmaṇānupatasthire || 3-28-24||
MHB 3-28-25
तमिमं पुरुषव्याघ्रं पूजितं देवदानवैः ।
ध्यायन्तमर्जुनं दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते ॥ ३-२८-२५॥
tamimaṃ puruṣavyāghraṃ pūjitaṃ devadānavaiḥ |
dhyāyantamarjunaṃ dṛṣṭvā kasmānmanyurna vardhate || 3-28-25||
MHB 3-28-26
दृष्ट्वा वनगतं पार्थमदुःखार्हं सुखोचितम् ।
न च ते वर्धते मन्युस्तेन मुह्यामि भारत ॥ ३-२८-२६॥
dṛṣṭvā vanagataṃ pārthamaduḥkhārhaṃ sukhocitam |
na ca te vardhate manyustena muhyāmi bhārata || 3-28-26||
MHB 3-28-27
यो देवांश्च मनुष्यांश्च सर्पांश्चैकरथोऽजयत् ।
तं ते वनगतं दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते ॥ ३-२८-२७॥
yo devāṃśca manuṣyāṃśca sarpāṃścaikaratho'jayat |
taṃ te vanagataṃ dṛṣṭvā kasmānmanyurna vardhate || 3-28-27||
MHB 3-28-28
यो यानैरद्भुताकारैर्हयैर्नागैश्च संवृतः ।
प्रसह्य वित्तान्यादत्त पार्थिवेभ्यः परंतपः ॥ ३-२८-२८॥
yo yānairadbhutākārairhayairnāgaiśca saṃvṛtaḥ |
prasahya vittānyādatta pārthivebhyaḥ paraṃtapaḥ || 3-28-28||
MHB 3-28-29
क्षिपत्येकेन वेगेन पञ्च बाणशतानि यः ।
तं ते वनगतं दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते ॥ ३-२८-२९॥
kṣipatyekena vegena pañca bāṇaśatāni yaḥ |
taṃ te vanagataṃ dṛṣṭvā kasmānmanyurna vardhate || 3-28-29||
MHB 3-28-30
श्यामं बृहन्तं तरुणं चर्मिणामुत्तमं रणे ।
नकुलं ते वने दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते ॥ ३-२८-३०॥
śyāmaṃ bṛhantaṃ taruṇaṃ carmiṇāmuttamaṃ raṇe |
nakulaṃ te vane dṛṣṭvā kasmānmanyurna vardhate || 3-28-30||
MHB 3-28-31
दर्शनीयं च शूरं च माद्रीपुत्रं युधिष्ठिर ।
सहदेवं वने दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते ॥ ३-२८-३१॥
darśanīyaṃ ca śūraṃ ca mādrīputraṃ yudhiṣṭhira |
sahadevaṃ vane dṛṣṭvā kasmānmanyurna vardhate || 3-28-31||
MHB 3-28-32
द्रुपदस्य कुले जातां स्नुषां पाण्डोर्महात्मनः ।
मां ते वनगतां दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते ॥ ३-२८-३२॥
drupadasya kule jātāṃ snuṣāṃ pāṇḍormahātmanaḥ |
māṃ te vanagatāṃ dṛṣṭvā kasmānmanyurna vardhate || 3-28-32||
MHB 3-28-33
नूनं च तव नैवास्ति मन्युर्भरतसत्तम ।
यत्ते भ्रातॄंश्च मां चैव दृष्ट्वा न व्यथते मनः ॥ ३-२८-३३॥
nūnaṃ ca tava naivāsti manyurbharatasattama |
yatte bhrātṝṃśca māṃ caiva dṛṣṭvā na vyathate manaḥ || 3-28-33||
MHB 3-28-34
न निर्मन्युः क्षत्रियोऽस्ति लोके निर्वचनं स्मृतम् ।
तदद्य त्वयि पश्यामि क्षत्रिये विपरीतवत् ॥ ३-२८-३४॥
na nirmanyuḥ kṣatriyo'sti loke nirvacanaṃ smṛtam |
tadadya tvayi paśyāmi kṣatriye viparītavat || 3-28-34||
MHB 3-28-35
यो न दर्शयते तेजः क्षत्रियः काल आगते ।
सर्वभूतानि तं पार्थ सदा परिभवन्त्युत ॥ ३-२८-३५॥
yo na darśayate tejaḥ kṣatriyaḥ kāla āgate |
sarvabhūtāni taṃ pārtha sadā paribhavantyuta || 3-28-35||
MHB 3-28-36
तत्त्वया न क्षमा कार्या शत्रून्प्रति कथंचन ।
तेजसैव हि ते शक्या निहन्तुं नात्र संशयः ॥ ३-२८-३६॥
tattvayā na kṣamā kāryā śatrūnprati kathaṃcana |
tejasaiva hi te śakyā nihantuṃ nātra saṃśayaḥ || 3-28-36||
MHB 3-28-37
तथैव यः क्षमाकाले क्षत्रियो नोपशाम्यति ।
अप्रियः सर्वभूतानां सोऽमुत्रेह च नश्यति ॥ ३-२८-३७॥
tathaiva yaḥ kṣamākāle kṣatriyo nopaśāmyati |
apriyaḥ sarvabhūtānāṃ so'mutreha ca naśyati || 3-28-37||
Adhyaya: 29/299 (35)
MHB 3-29-1
द्रौपद्युवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
प्रह्लादस्य च संवादं बलेर्वैरोचनस्य च ॥ ३-२९-१॥
draupadyuvāca |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
prahlādasya ca saṃvādaṃ balervairocanasya ca || 3-29-1||
MHB 3-29-2
असुरेन्द्रं महाप्राज्ञं धर्माणामागतागमम् ।
बलिः पप्रच्छ दैत्येन्द्रं प्रह्लादं पितरं पितुः ॥ ३-२९-२॥
asurendraṃ mahāprājñaṃ dharmāṇāmāgatāgamam |
baliḥ papraccha daityendraṃ prahlādaṃ pitaraṃ pituḥ || 3-29-2||
MHB 3-29-3
क्षमा स्विच्छ्रेयसी तात उताहो तेज इत्युत ।
एतन्मे संशयं तात यथावद्ब्रूहि पृच्छते ॥ ३-२९-३॥
kṣamā svicchreyasī tāta utāho teja ityuta |
etanme saṃśayaṃ tāta yathāvadbrūhi pṛcchate || 3-29-3||
MHB 3-29-4
श्रेयो यदत्र धर्मज्ञ ब्रूहि मे तदसंशयम् ।
करिष्यामि हि तत्सर्वं यथावदनुशासनम् ॥ ३-२९-४॥
śreyo yadatra dharmajña brūhi me tadasaṃśayam |
kariṣyāmi hi tatsarvaṃ yathāvadanuśāsanam || 3-29-4||
MHB 3-29-5
तस्मै प्रोवाच तत्सर्वमेवं पृष्टः पितामहः ।
सर्वनिश्चयवित्प्राज्ञः संशयं परिपृच्छते ॥ ३-२९-५॥
tasmai provāca tatsarvamevaṃ pṛṣṭaḥ pitāmahaḥ |
sarvaniścayavitprājñaḥ saṃśayaṃ paripṛcchate || 3-29-5||
MHB 3-29-6
प्रह्लाद उवाच ।
न श्रेयः सततं तेजो न नित्यं श्रेयसी क्षमा ।
इति तात विजानीहि द्वयमेतदसंशयम् ॥ ३-२९-६॥
prahlāda uvāca |
na śreyaḥ satataṃ tejo na nityaṃ śreyasī kṣamā |
iti tāta vijānīhi dvayametadasaṃśayam || 3-29-6||
MHB 3-29-7
यो नित्यं क्षमते तात बहून्दोषान्स विन्दति ।
भृत्याः परिभवन्त्येनमुदासीनास्तथैव च ॥ ३-२९-७॥
yo nityaṃ kṣamate tāta bahūndoṣānsa vindati |
bhṛtyāḥ paribhavantyenamudāsīnāstathaiva ca || 3-29-7||
MHB 3-29-8
सर्वभूतानि चाप्यस्य न नमन्ते कदाचन ।
तस्मान्नित्यं क्षमा तात पण्डितैरपवादिता ॥ ३-२९-८॥
sarvabhūtāni cāpyasya na namante kadācana |
tasmānnityaṃ kṣamā tāta paṇḍitairapavāditā || 3-29-8||
MHB 3-29-9
अवज्ञाय हि तं भृत्या भजन्ते बहुदोषताम् ।
आदातुं चास्य वित्तानि प्रार्थयन्तेऽल्पचेतसः ॥ ३-२९-९॥
avajñāya hi taṃ bhṛtyā bhajante bahudoṣatām |
ādātuṃ cāsya vittāni prārthayante'lpacetasaḥ || 3-29-9||
MHB 3-29-10
यानं वस्त्राण्यलंकाराञ्शयनान्यासनानि च ।
भोजनान्यथ पानानि सर्वोपकरणानि च ॥ ३-२९-१०॥
yānaṃ vastrāṇyalaṃkārāñśayanānyāsanāni ca |
bhojanānyatha pānāni sarvopakaraṇāni ca || 3-29-10||
MHB 3-29-11
आददीरन्नधिकृता यथाकाममचेतसः ।
प्रदिष्टानि च देयानि न दद्युर्भर्तृशासनात् ॥ ३-२९-११॥
ādadīrannadhikṛtā yathākāmamacetasaḥ |
pradiṣṭāni ca deyāni na dadyurbhartṛśāsanāt || 3-29-11||
MHB 3-29-12
न चैनं भर्तृपूजाभिः पूजयन्ति कदाचन ।
अवज्ञानं हि लोकेऽस्मिन्मरणादपि गर्हितम् ॥ ३-२९-१२॥
na cainaṃ bhartṛpūjābhiḥ pūjayanti kadācana |
avajñānaṃ hi loke'sminmaraṇādapi garhitam || 3-29-12||
MHB 3-29-13
क्षमिणं तादृशं तात ब्रुवन्ति कटुकान्यपि ।
प्रेष्याः पुत्राश्च भृत्याश्च तथोदासीनवृत्तयः ॥ ३-२९-१३॥
kṣamiṇaṃ tādṛśaṃ tāta bruvanti kaṭukānyapi |
preṣyāḥ putrāśca bhṛtyāśca tathodāsīnavṛttayaḥ || 3-29-13||
MHB 3-29-14
अप्यस्य दारानिच्छन्ति परिभूय क्षमावतः ।
दाराश्चास्य प्रवर्तन्ते यथाकाममचेतसः ॥ ३-२९-१४॥
apyasya dārānicchanti paribhūya kṣamāvataḥ |
dārāścāsya pravartante yathākāmamacetasaḥ || 3-29-14||
MHB 3-29-15
तथा च नित्यमुदिता यदि स्वल्पमपीश्वरात् ।
दण्डमर्हन्ति दुष्यन्ति दुष्टाश्चाप्यपकुर्वते ॥ ३-२९-१५॥
tathā ca nityamuditā yadi svalpamapīśvarāt |
daṇḍamarhanti duṣyanti duṣṭāścāpyapakurvate || 3-29-15||
MHB 3-29-16
एते चान्ये च बहवो नित्यं दोषाः क्षमावताम् ।
अथ वैरोचने दोषानिमान्विद्ध्यक्षमावताम् ॥ ३-२९-१६॥
ete cānye ca bahavo nityaṃ doṣāḥ kṣamāvatām |
atha vairocane doṣānimānviddhyakṣamāvatām || 3-29-16||
MHB 3-29-17
अस्थाने यदि वा स्थाने सततं रजसावृतः ।
क्रुद्धो दण्डान्प्रणयति विविधान्स्वेन तेजसा ॥ ३-२९-१७॥
asthāne yadi vā sthāne satataṃ rajasāvṛtaḥ |
kruddho daṇḍānpraṇayati vividhānsvena tejasā || 3-29-17||
MHB 3-29-18
मित्रैः सह विरोधं च प्राप्नुते तेजसावृतः ।
प्राप्नोति द्वेष्यतां चैव लोकात्स्वजनतस्तथा ॥ ३-२९-१८॥
mitraiḥ saha virodhaṃ ca prāpnute tejasāvṛtaḥ |
prāpnoti dveṣyatāṃ caiva lokātsvajanatastathā || 3-29-18||
MHB 3-29-19
सोऽवमानादर्थहानिमुपालम्भमनादरम् ।
संतापद्वेषलोभांश्च शत्रूंश्च लभते नरः ॥ ३-२९-१९॥
so'vamānādarthahānimupālambhamanādaram |
saṃtāpadveṣalobhāṃśca śatrūṃśca labhate naraḥ || 3-29-19||
MHB 3-29-20
क्रोधाद्दण्डान्मनुष्येषु विविधान्पुरुषो नयन् ।
भ्रश्यते शीघ्रमैश्वर्यात्प्राणेभ्यः स्वजनादपि ॥ ३-२९-२०॥
krodhāddaṇḍānmanuṣyeṣu vividhānpuruṣo nayan |
bhraśyate śīghramaiśvaryātprāṇebhyaḥ svajanādapi || 3-29-20||
MHB 3-29-21
योऽपकर्तॄंश्च कर्तॄंश्च तेजसैवोपगच्छति ।
तस्मादुद्विजते लोकः सर्पाद्वेश्मगतादिव ॥ ३-२९-२१॥
yo'pakartṝṃśca kartṝṃśca tejasaivopagacchati |
tasmādudvijate lokaḥ sarpādveśmagatādiva || 3-29-21||
MHB 3-29-22
यस्मादुद्विजते लोकः कथं तस्य भवो भवेत् ।
अन्तरं ह्यस्य दृष्ट्वैव लोको विकुरुते ध्रुवम् ।
तस्मान्नात्युत्सृजेत्तेजो न च नित्यं मृदुर्भवेत् ॥ ३-२९-२२॥
yasmādudvijate lokaḥ kathaṃ tasya bhavo bhavet |
antaraṃ hyasya dṛṣṭvaiva loko vikurute dhruvam |
tasmānnātyutsṛjettejo na ca nityaṃ mṛdurbhavet || 3-29-22||
MHB 3-29-23
काले मृदुर्यो भवति काले भवति दारुणः ।
स वै सुखमवाप्नोति लोकेऽमुष्मिन्निहैव च ॥ ३-२९-२३॥
kāle mṛduryo bhavati kāle bhavati dāruṇaḥ |
sa vai sukhamavāpnoti loke'muṣminnihaiva ca || 3-29-23||
MHB 3-29-24
क्षमाकालांस्तु वक्ष्यामि शृणु मे विस्तरेण तान् ।
ये ते नित्यमसंत्याज्या यथा प्राहुर्मनीषिणः ॥ ३-२९-२४॥
kṣamākālāṃstu vakṣyāmi śṛṇu me vistareṇa tān |
ye te nityamasaṃtyājyā yathā prāhurmanīṣiṇaḥ || 3-29-24||
MHB 3-29-25
पूर्वोपकारी यस्तु स्यादपराधेऽगरीयसि ।
उपकारेण तत्तस्य क्षन्तव्यमपराधिनः ॥ ३-२९-२५॥
pūrvopakārī yastu syādaparādhe'garīyasi |
upakāreṇa tattasya kṣantavyamaparādhinaḥ || 3-29-25||
MHB 3-29-26
अबुद्धिमाश्रितानां च क्षन्तव्यमपराधिनाम् ।
न हि सर्वत्र पाण्डित्यं सुलभं पुरुषेण वै ॥ ३-२९-२६॥
abuddhimāśritānāṃ ca kṣantavyamaparādhinām |
na hi sarvatra pāṇḍityaṃ sulabhaṃ puruṣeṇa vai || 3-29-26||
MHB 3-29-27
अथ चेद्बुद्धिजं कृत्वा ब्रूयुस्ते तदबुद्धिजम् ।
पापान्स्वल्पेऽपि तान्हन्यादपराधे तथानृजून् ॥ ३-२९-२७॥
atha cedbuddhijaṃ kṛtvā brūyuste tadabuddhijam |
pāpānsvalpe'pi tānhanyādaparādhe tathānṛjūn || 3-29-27||
MHB 3-29-28
सर्वस्यैकोऽपराधस्ते क्षन्तव्यः प्राणिनो भवेत् ।
द्वितीये सति वध्यस्तु स्वल्पेऽप्यपकृते भवेत् ॥ ३-२९-२८॥
sarvasyaiko'parādhaste kṣantavyaḥ prāṇino bhavet |
dvitīye sati vadhyastu svalpe'pyapakṛte bhavet || 3-29-28||
MHB 3-29-29
अजानता भवेत्कश्चिदपराधः कृतो यदि ।
क्षन्तव्यमेव तस्याहुः सुपरीक्ष्य परीक्षया ॥ ३-२९-२९॥
ajānatā bhavetkaścidaparādhaḥ kṛto yadi |
kṣantavyameva tasyāhuḥ suparīkṣya parīkṣayā || 3-29-29||
MHB 3-29-30
मृदुना मार्दवं हन्ति मृदुना हन्ति दारुणम् ।
नासाध्यं मृदुना किंचित्तस्मात्तीक्ष्णतरो मृदुः ॥ ३-२९-३०॥
mṛdunā mārdavaṃ hanti mṛdunā hanti dāruṇam |
nāsādhyaṃ mṛdunā kiṃcittasmāttīkṣṇataro mṛduḥ || 3-29-30||
MHB 3-29-31
देशकालौ तु संप्रेक्ष्य बलाबलमथात्मनः ।
नादेशकाले किंचित्स्याद्देशः कालः प्रतीक्ष्यते ।
तथा लोकभयाच्चैव क्षन्तव्यमपराधिनः ॥ ३-२९-३१॥
deśakālau tu saṃprekṣya balābalamathātmanaḥ |
nādeśakāle kiṃcitsyāddeśaḥ kālaḥ pratīkṣyate |
tathā lokabhayāccaiva kṣantavyamaparādhinaḥ || 3-29-31||
MHB 3-29-32
एत एवंविधाः कालाः क्षमायाः परिकीर्तिताः ।
अतोऽन्यथानुवर्तत्सु तेजसः काल उच्यते ॥ ३-२९-३२॥
eta evaṃvidhāḥ kālāḥ kṣamāyāḥ parikīrtitāḥ |
ato'nyathānuvartatsu tejasaḥ kāla ucyate || 3-29-32||
MHB 3-29-33
द्रौपद्युवाच ।
तदहं तेजसः कालं तव मन्ये नराधिप ।
धार्तराष्ट्रेषु लुब्धेषु सततं चापकारिषु ॥ ३-२९-३३॥
draupadyuvāca |
tadahaṃ tejasaḥ kālaṃ tava manye narādhipa |
dhārtarāṣṭreṣu lubdheṣu satataṃ cāpakāriṣu || 3-29-33||
MHB 3-29-34
न हि कश्चित्क्षमाकालो विद्यतेऽद्य कुरून्प्रति ।
तेजसश्चागते काले तेज उत्स्रष्टुमर्हसि ॥ ३-२९-३४॥
na hi kaścitkṣamākālo vidyate'dya kurūnprati |
tejasaścāgate kāle teja utsraṣṭumarhasi || 3-29-34||
MHB 3-29-35
मृदुर्भवत्यवज्ञातस्तीक्ष्णादुद्विजते जनः ।
काले प्राप्ते द्वयं ह्येतद्यो वेद स महीपतिः ॥ ३-२९-३५॥
mṛdurbhavatyavajñātastīkṣṇādudvijate janaḥ |
kāle prāpte dvayaṃ hyetadyo veda sa mahīpatiḥ || 3-29-35||
Adhyaya: 30/299 (50)
MHB 3-30-1
युधिष्ठिर उवाच ।
क्रोधो हन्ता मनुष्याणां क्रोधो भावयिता पुनः ।
इति विद्धि महाप्राज्ञे क्रोधमूलौ भवाभवौ ॥ ३-३०-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
krodho hantā manuṣyāṇāṃ krodho bhāvayitā punaḥ |
iti viddhi mahāprājñe krodhamūlau bhavābhavau || 3-30-1||
MHB 3-30-2
यो हि संहरते क्रोधं भावस्तस्य सुशोभने ।
यः पुनः पुरुषः क्रोधं नित्यं न सहते शुभे ।
तस्याभावाय भवति क्रोधः परमदारुणः ॥ ३-३०-२॥
yo hi saṃharate krodhaṃ bhāvastasya suśobhane |
yaḥ punaḥ puruṣaḥ krodhaṃ nityaṃ na sahate śubhe |
tasyābhāvāya bhavati krodhaḥ paramadāruṇaḥ || 3-30-2||
MHB 3-30-3
क्रोधमूलो विनाशो हि प्रजानामिह दृश्यते ।
तत्कथं मादृशः क्रोधमुत्सृजेल्लोकनाशनम् ॥ ३-३०-३॥
krodhamūlo vināśo hi prajānāmiha dṛśyate |
tatkathaṃ mādṛśaḥ krodhamutsṛjellokanāśanam || 3-30-3||
MHB 3-30-4
क्रुद्धः पापं नरः कुर्यात्क्रुद्धो हन्याद्गुरूनपि ।
क्रुद्धः परुषया वाचा श्रेयसोऽप्यवमन्यते ॥ ३-३०-४॥
kruddhaḥ pāpaṃ naraḥ kuryātkruddho hanyādgurūnapi |
kruddhaḥ paruṣayā vācā śreyaso'pyavamanyate || 3-30-4||
MHB 3-30-5
वाच्यावाच्ये हि कुपितो न प्रजानाति कर्हिचित् ।
नाकार्यमस्ति क्रुद्धस्य नावाच्यं विद्यते तथा ॥ ३-३०-५॥
vācyāvācye hi kupito na prajānāti karhicit |
nākāryamasti kruddhasya nāvācyaṃ vidyate tathā || 3-30-5||
MHB 3-30-6
हिंस्यात्क्रोधादवध्यांश्च वध्यान्संपूजयेदपि ।
आत्मानमपि च क्रुद्धः प्रेषयेद्यमसादनम् ॥ ३-३०-६॥
hiṃsyātkrodhādavadhyāṃśca vadhyānsaṃpūjayedapi |
ātmānamapi ca kruddhaḥ preṣayedyamasādanam || 3-30-6||
MHB 3-30-7
एतान्दोषान्प्रपश्यद्भिर्जितः क्रोधो मनीषिभिः ।
इच्छद्भिः परमं श्रेय इह चामुत्र चोत्तमम् ॥ ३-३०-७॥
etāndoṣānprapaśyadbhirjitaḥ krodho manīṣibhiḥ |
icchadbhiḥ paramaṃ śreya iha cāmutra cottamam || 3-30-7||
MHB 3-30-8
तं क्रोधं वर्जितं धीरैः कथमस्मद्विधश्चरेत् ।
एतद्द्रौपदि संधाय न मे मन्युः प्रवर्धते ॥ ३-३०-८॥
taṃ krodhaṃ varjitaṃ dhīraiḥ kathamasmadvidhaścaret |
etaddraupadi saṃdhāya na me manyuḥ pravardhate || 3-30-8||
MHB 3-30-9
आत्मानं च परं चैव त्रायते महतो भयात् ।
क्रुध्यन्तमप्रतिक्रुध्यन्द्वयोरेष चिकित्सकः ॥ ३-३०-९॥
ātmānaṃ ca paraṃ caiva trāyate mahato bhayāt |
krudhyantamapratikrudhyandvayoreṣa cikitsakaḥ || 3-30-9||
MHB 3-30-10
मूढो यदि क्लिश्यमानः क्रुध्यतेऽशक्तिमान्नरः ।
बलीयसां मनुष्याणां त्यजत्यात्मानमन्ततः ॥ ३-३०-१०॥
mūḍho yadi kliśyamānaḥ krudhyate'śaktimānnaraḥ |
balīyasāṃ manuṣyāṇāṃ tyajatyātmānamantataḥ || 3-30-10||
MHB 3-30-11
तस्यात्मानं संत्यजतो लोका नश्यन्त्यनात्मनः ।
तस्माद्द्रौपद्यशक्तस्य मन्योर्नियमनं स्मृतम् ॥ ३-३०-११॥
tasyātmānaṃ saṃtyajato lokā naśyantyanātmanaḥ |
tasmāddraupadyaśaktasya manyorniyamanaṃ smṛtam || 3-30-11||
MHB 3-30-12
विद्वांस्तथैव यः शक्तः क्लिश्यमानो न कुप्यति ।
स नाशयित्वा क्लेष्टारं परलोके च नन्दति ॥ ३-३०-१२॥
vidvāṃstathaiva yaḥ śaktaḥ kliśyamāno na kupyati |
sa nāśayitvā kleṣṭāraṃ paraloke ca nandati || 3-30-12||
MHB 3-30-13
तस्माद्बलवता चैव दुर्बलेन च नित्यदा ।
क्षन्तव्यं पुरुषेणाहुरापत्स्वपि विजानता ॥ ३-३०-१३॥
tasmādbalavatā caiva durbalena ca nityadā |
kṣantavyaṃ puruṣeṇāhurāpatsvapi vijānatā || 3-30-13||
MHB 3-30-14
मन्योर्हि विजयं कृष्णे प्रशंसन्तीह साधवः ।
क्षमावतो जयो नित्यं साधोरिह सतां मतम् ॥ ३-३०-१४॥
manyorhi vijayaṃ kṛṣṇe praśaṃsantīha sādhavaḥ |
kṣamāvato jayo nityaṃ sādhoriha satāṃ matam || 3-30-14||
MHB 3-30-15
सत्यं चानृततः श्रेयो नृशंसाच्चानृशंसता ।
तमेवं बहुदोषं तु क्रोधं साधुविवर्जितम् ।
मादृशः प्रसृजेत्कस्मात्सुयोधनवधादपि ॥ ३-३०-१५॥
satyaṃ cānṛtataḥ śreyo nṛśaṃsāccānṛśaṃsatā |
tamevaṃ bahudoṣaṃ tu krodhaṃ sādhuvivarjitam |
mādṛśaḥ prasṛjetkasmātsuyodhanavadhādapi || 3-30-15||
MHB 3-30-16
तेजस्वीति यमाहुर्वै पण्डिता दीर्घदर्शिनः ।
न क्रोधोऽभ्यन्तरस्तस्य भवतीति विनिश्चितम् ॥ ३-३०-१६॥
tejasvīti yamāhurvai paṇḍitā dīrghadarśinaḥ |
na krodho'bhyantarastasya bhavatīti viniścitam || 3-30-16||
MHB 3-30-17
यस्तु क्रोधं समुत्पन्नं प्रज्ञया प्रतिबाधते ।
तेजस्विनं तं विद्वांसो मन्यन्ते तत्त्वदर्शिनः ॥ ३-३०-१७॥
yastu krodhaṃ samutpannaṃ prajñayā pratibādhate |
tejasvinaṃ taṃ vidvāṃso manyante tattvadarśinaḥ || 3-30-17||
MHB 3-30-18
क्रुद्धो हि कार्यं सुश्रोणि न यथावत्प्रपश्यति ।
न कार्यं न च मर्यादां नरः क्रुद्धोऽनुपश्यति ॥ ३-३०-१८॥
kruddho hi kāryaṃ suśroṇi na yathāvatprapaśyati |
na kāryaṃ na ca maryādāṃ naraḥ kruddho'nupaśyati || 3-30-18||
MHB 3-30-19
हन्त्यवध्यानपि क्रुद्धो गुरून्रूक्षैस्तुदत्यपि ।
तस्मात्तेजसि कर्तव्ये क्रोधो दूरात्प्रतिष्ठितः ॥ ३-३०-१९॥
hantyavadhyānapi kruddho gurūnrūkṣaistudatyapi |
tasmāttejasi kartavye krodho dūrātpratiṣṭhitaḥ || 3-30-19||
MHB 3-30-20
दाक्ष्यं ह्यमर्षः शौर्यं च शीघ्रत्वमिति तेजसः ।
गुणाः क्रोधाभिभूतेन न शक्याः प्राप्तुमञ्जसा ॥ ३-३०-२०॥
dākṣyaṃ hyamarṣaḥ śauryaṃ ca śīghratvamiti tejasaḥ |
guṇāḥ krodhābhibhūtena na śakyāḥ prāptumañjasā || 3-30-20||
MHB 3-30-21
क्रोधं त्यक्त्वा तु पुरुषः सम्यक्तेजोऽभिपद्यते ।
कालयुक्तं महाप्राज्ञे क्रुद्धैस्तेजः सुदुःसहम् ॥ ३-३०-२१॥
krodhaṃ tyaktvā tu puruṣaḥ samyaktejo'bhipadyate |
kālayuktaṃ mahāprājñe kruddhaistejaḥ suduḥsaham || 3-30-21||
MHB 3-30-22
क्रोधस्त्वपण्डितैः शश्वत्तेज इत्यभिधीयते ।
रजस्तल्लोकनाशाय विहितं मानुषान्प्रति ॥ ३-३०-२२॥
krodhastvapaṇḍitaiḥ śaśvatteja ityabhidhīyate |
rajastallokanāśāya vihitaṃ mānuṣānprati || 3-30-22||
MHB 3-30-23
तस्माच्छश्वत्त्यजेत्क्रोधं पुरुषः सम्यगाचरन् ।
श्रेयान्स्वधर्मानपगो न क्रुद्ध इति निश्चितम् ॥ ३-३०-२३॥
tasmācchaśvattyajetkrodhaṃ puruṣaḥ samyagācaran |
śreyānsvadharmānapago na kruddha iti niścitam || 3-30-23||
MHB 3-30-24
यदि सर्वमबुद्धीनामतिक्रान्तममेधसाम् ।
अतिक्रमो मद्विधस्य कथं स्वित्स्यादनिन्दिते ॥ ३-३०-२४॥
yadi sarvamabuddhīnāmatikrāntamamedhasām |
atikramo madvidhasya kathaṃ svitsyādanindite || 3-30-24||
MHB 3-30-25
यदि न स्युर्मनुष्येषु क्षमिणः पृथिवीसमाः ।
न स्यात्संधिर्मनुष्याणां क्रोधमूलो हि विग्रहः ॥ ३-३०-२५॥
yadi na syurmanuṣyeṣu kṣamiṇaḥ pṛthivīsamāḥ |
na syātsaṃdhirmanuṣyāṇāṃ krodhamūlo hi vigrahaḥ || 3-30-25||
MHB 3-30-26
अभिषक्तो ह्यभिषजेदाहन्याद्गुरुणा हतः ।
एवं विनाशो भूतानामधर्मः प्रथितो भवेत् ॥ ३-३०-२६॥
abhiṣakto hyabhiṣajedāhanyādguruṇā hataḥ |
evaṃ vināśo bhūtānāmadharmaḥ prathito bhavet || 3-30-26||
MHB 3-30-27
आक्रुष्टः पुरुषः सर्वः प्रत्याक्रोशेदनन्तरम् ।
प्रतिहन्याद्धतश्चैव तथा हिंस्याच्च हिंसितः ॥ ३-३०-२७॥
ākruṣṭaḥ puruṣaḥ sarvaḥ pratyākrośedanantaram |
pratihanyāddhataścaiva tathā hiṃsyācca hiṃsitaḥ || 3-30-27||
MHB 3-30-28
हन्युर्हि पितरः पुत्रान्पुत्राश्चापि तथा पितॄन् ।
हन्युश्च पतयो भार्याः पतीन्भार्यास्तथैव च ॥ ३-३०-२८॥
hanyurhi pitaraḥ putrānputrāścāpi tathā pitṝn |
hanyuśca patayo bhāryāḥ patīnbhāryāstathaiva ca || 3-30-28||
MHB 3-30-29
एवं संकुपिते लोके जन्म कृष्णे न विद्यते ।
प्रजानां संधिमूलं हि जन्म विद्धि शुभानने ॥ ३-३०-२९॥
evaṃ saṃkupite loke janma kṛṣṇe na vidyate |
prajānāṃ saṃdhimūlaṃ hi janma viddhi śubhānane || 3-30-29||
MHB 3-30-30
ताः क्षीयेरन्प्रजाः सर्वाः क्षिप्रं द्रौपदि तादृशे ।
तस्मान्मन्युर्विनाशाय प्रजानामभवाय च ॥ ३-३०-३०॥
tāḥ kṣīyeranprajāḥ sarvāḥ kṣipraṃ draupadi tādṛśe |
tasmānmanyurvināśāya prajānāmabhavāya ca || 3-30-30||
MHB 3-30-31
यस्मात्तु लोके दृश्यन्ते क्षमिणः पृथिवीसमाः ।
तस्माज्जन्म च भूतानां भवश्च प्रतिपद्यते ॥ ३-३०-३१॥
yasmāttu loke dṛśyante kṣamiṇaḥ pṛthivīsamāḥ |
tasmājjanma ca bhūtānāṃ bhavaśca pratipadyate || 3-30-31||
MHB 3-30-32
क्षन्तव्यं पुरुषेणेह सर्वास्वापत्सु शोभने ।
क्षमा भवो हि भूतानां जन्म चैव प्रकीर्तितम् ॥ ३-३०-३२॥
kṣantavyaṃ puruṣeṇeha sarvāsvāpatsu śobhane |
kṣamā bhavo hi bhūtānāṃ janma caiva prakīrtitam || 3-30-32||
MHB 3-30-33
आक्रुष्टस्ताडितः क्रुद्धः क्षमते यो बलीयसा ।
यश्च नित्यं जितक्रोधो विद्वानुत्तमपूरुषः ॥ ३-३०-३३॥
ākruṣṭastāḍitaḥ kruddhaḥ kṣamate yo balīyasā |
yaśca nityaṃ jitakrodho vidvānuttamapūruṣaḥ || 3-30-33||
MHB 3-30-34
प्रभाववानपि नरस्तस्य लोकाः सनातनाः ।
क्रोधनस्त्वल्पविज्ञानः प्रेत्य चेह च नश्यति ॥ ३-३०-३४॥
prabhāvavānapi narastasya lokāḥ sanātanāḥ |
krodhanastvalpavijñānaḥ pretya ceha ca naśyati || 3-30-34||
MHB 3-30-35
अत्राप्युदाहरन्तीमा गाथा नित्यं क्षमावताम् ।
गीताः क्षमावता कृष्णे काश्यपेन महात्मना ॥ ३-३०-३५॥
atrāpyudāharantīmā gāthā nityaṃ kṣamāvatām |
gītāḥ kṣamāvatā kṛṣṇe kāśyapena mahātmanā || 3-30-35||
MHB 3-30-36
क्षमा धर्मः क्षमा यज्ञः क्षमा वेदाः क्षमा श्रुतम् ।
यस्तामेवं विजानाति स सर्वं क्षन्तुमर्हति ॥ ३-३०-३६॥
kṣamā dharmaḥ kṣamā yajñaḥ kṣamā vedāḥ kṣamā śrutam |
yastāmevaṃ vijānāti sa sarvaṃ kṣantumarhati || 3-30-36||
MHB 3-30-37
क्षमा ब्रह्म क्षमा सत्यं क्षमा भूतं च भावि च ।
क्षमा तपः क्षमा शौचं क्षमया चोद्धृतं जगत् ॥ ३-३०-३७॥
kṣamā brahma kṣamā satyaṃ kṣamā bhūtaṃ ca bhāvi ca |
kṣamā tapaḥ kṣamā śaucaṃ kṣamayā coddhṛtaṃ jagat || 3-30-37||
MHB 3-30-38
अति ब्रह्मविदां लोकानति चापि तपस्विनाम् ।
अति यज्ञविदां चैव क्षमिणः प्राप्नुवन्ति तान् ॥ ३-३०-३८॥
ati brahmavidāṃ lokānati cāpi tapasvinām |
ati yajñavidāṃ caiva kṣamiṇaḥ prāpnuvanti tān || 3-30-38||
MHB 3-30-39
क्षमा तेजस्विनां तेजः क्षमा ब्रह्म तपस्विनाम् ।
क्षमा सत्यं सत्यवतां क्षमा दानं क्षमा यशः ॥ ३-३०-३९॥
kṣamā tejasvināṃ tejaḥ kṣamā brahma tapasvinām |
kṣamā satyaṃ satyavatāṃ kṣamā dānaṃ kṣamā yaśaḥ || 3-30-39||
MHB 3-30-40
तां क्षमामीदृशीं कृष्णे कथमस्मद्विधस्त्यजेत् ।
यस्यां ब्रह्म च सत्यं च यज्ञा लोकाश्च विष्ठिताः ।
भुज्यन्ते यज्वनां लोकाः क्षमिणामपरे तथा ॥ ३-३०-४०॥
tāṃ kṣamāmīdṛśīṃ kṛṣṇe kathamasmadvidhastyajet |
yasyāṃ brahma ca satyaṃ ca yajñā lokāśca viṣṭhitāḥ |
bhujyante yajvanāṃ lokāḥ kṣamiṇāmapare tathā || 3-30-40||
MHB 3-30-41
क्षन्तव्यमेव सततं पुरुषेण विजानता ।
यदा हि क्षमते सर्वं ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ ३-३०-४१॥
kṣantavyameva satataṃ puruṣeṇa vijānatā |
yadā hi kṣamate sarvaṃ brahma saṃpadyate tadā || 3-30-41||
MHB 3-30-42
क्षमावतामयं लोकः परश्चैव क्षमावताम् ।
इह संमानमृच्छन्ति परत्र च शुभां गतिम् ॥ ३-३०-४२॥
kṣamāvatāmayaṃ lokaḥ paraścaiva kṣamāvatām |
iha saṃmānamṛcchanti paratra ca śubhāṃ gatim || 3-30-42||
MHB 3-30-43
येषां मन्युर्मनुष्याणां क्षमया निहतः सदा ।
तेषां परतरे लोकास्तस्मात्क्षान्तिः परा मता ॥ ३-३०-४३॥
yeṣāṃ manyurmanuṣyāṇāṃ kṣamayā nihataḥ sadā |
teṣāṃ paratare lokāstasmātkṣāntiḥ parā matā || 3-30-43||
MHB 3-30-44
इति गीताः काश्यपेन गाथा नित्यं क्षमावताम् ।
श्रुत्वा गाथाः क्षमायास्त्वं तुष्य द्रौपदि मा क्रुधः ॥ ३-३०-४४॥
iti gītāḥ kāśyapena gāthā nityaṃ kṣamāvatām |
śrutvā gāthāḥ kṣamāyāstvaṃ tuṣya draupadi mā krudhaḥ || 3-30-44||
MHB 3-30-45
पितामहः शांतनवः शमं संपूजयिष्यति ।
आचार्यो विदुरः क्षत्ता शममेव वदिष्यतः ।
कृपश्च संजयश्चैव शममेव वदिष्यतः ॥ ३-३०-४५॥
pitāmahaḥ śāṃtanavaḥ śamaṃ saṃpūjayiṣyati |
ācāryo viduraḥ kṣattā śamameva vadiṣyataḥ |
kṛpaśca saṃjayaścaiva śamameva vadiṣyataḥ || 3-30-45||
MHB 3-30-46
सोमदत्तो युयुत्सुश्च द्रोणपुत्रस्तथैव च ।
पितामहश्च नो व्यासः शमं वदति नित्यशः ॥ ३-३०-४६॥
somadatto yuyutsuśca droṇaputrastathaiva ca |
pitāmahaśca no vyāsaḥ śamaṃ vadati nityaśaḥ || 3-30-46||
MHB 3-30-47
एतैर्हि राजा नियतं चोद्यमानः शमं प्रति ।
राज्यं दातेति मे बुद्धिर्न चेल्लोभान्नशिष्यति ॥ ३-३०-४७॥
etairhi rājā niyataṃ codyamānaḥ śamaṃ prati |
rājyaṃ dāteti me buddhirna cellobhānnaśiṣyati || 3-30-47||
MHB 3-30-48
कालोऽयं दारुणः प्राप्तो भरतानामभूतये ।
निश्चितं मे सदैवैतत्पुरस्तादपि भामिनि ॥ ३-३०-४८॥
kālo'yaṃ dāruṇaḥ prāpto bharatānāmabhūtaye |
niścitaṃ me sadaivaitatpurastādapi bhāmini || 3-30-48||
MHB 3-30-49
सुयोधनो नार्हतीति क्षमामेवं न विन्दति ।
अर्हस्तस्याहमित्येव तस्मान्मां विन्दते क्षमा ॥ ३-३०-४९॥
suyodhano nārhatīti kṣamāmevaṃ na vindati |
arhastasyāhamityeva tasmānmāṃ vindate kṣamā || 3-30-49||
MHB 3-30-50
एतदात्मवतां वृत्तमेष धर्मः सनातनः ।
क्षमा चैवानृशंस्यं च तत्कर्तास्म्यहमञ्जसा ॥ ३-३०-५०॥
etadātmavatāṃ vṛttameṣa dharmaḥ sanātanaḥ |
kṣamā caivānṛśaṃsyaṃ ca tatkartāsmyahamañjasā || 3-30-50||
Adhyaya: 31/299 (42)
MHB 3-31-1
द्रौपद्युवाच ।
नमो धात्रे विधात्रे च यौ मोहं चक्रतुस्तव ।
पितृपैतामहे वृत्ते वोढव्ये तेऽन्यथा मतिः ॥ ३-३१-१॥
draupadyuvāca |
namo dhātre vidhātre ca yau mohaṃ cakratustava |
pitṛpaitāmahe vṛtte voḍhavye te'nyathā matiḥ || 3-31-1||
MHB 3-31-2
नेह धर्मानृशंस्याभ्यां न क्षान्त्या नार्जवेन च ।
पुरुषः श्रियमाप्नोति न घृणित्वेन कर्हिचित् ॥ ३-३१-२॥
neha dharmānṛśaṃsyābhyāṃ na kṣāntyā nārjavena ca |
puruṣaḥ śriyamāpnoti na ghṛṇitvena karhicit || 3-31-2||
MHB 3-31-3
त्वां चेद्व्यसनमभ्यागादिदं भारत दुःसहम् ।
यत्त्वं नार्हसि नापीमे भ्रातरस्ते महौजसः ॥ ३-३१-३॥
tvāṃ cedvyasanamabhyāgādidaṃ bhārata duḥsaham |
yattvaṃ nārhasi nāpīme bhrātaraste mahaujasaḥ || 3-31-3||
MHB 3-31-4
न हि तेऽध्यगमञ्जातु तदानीं नाद्य भारत ।
धर्मात्प्रियतरं किंचिदपि चेज्जीवितादिह ॥ ३-३१-४॥
na hi te'dhyagamañjātu tadānīṃ nādya bhārata |
dharmātpriyataraṃ kiṃcidapi cejjīvitādiha || 3-31-4||
MHB 3-31-5
धर्मार्थमेव ते राज्यं धर्मार्थं जीवितं च ते ।
ब्राह्मणा गुरवश्चैव जानन्त्यपि च देवताः ॥ ३-३१-५॥
dharmārthameva te rājyaṃ dharmārthaṃ jīvitaṃ ca te |
brāhmaṇā guravaścaiva jānantyapi ca devatāḥ || 3-31-5||
MHB 3-31-6
भीमसेनार्जुनौ चैव माद्रेयौ च मया सह ।
त्यजेस्त्वमिति मे बुद्धिर्न तु धर्मं परित्यजेः ॥ ३-३१-६॥
bhīmasenārjunau caiva mādreyau ca mayā saha |
tyajestvamiti me buddhirna tu dharmaṃ parityajeḥ || 3-31-6||
MHB 3-31-7
राजानं धर्मगोप्तारं धर्मो रक्षति रक्षितः ।
इति मे श्रुतमार्याणां त्वां तु मन्ये न रक्षति ॥ ३-३१-७॥
rājānaṃ dharmagoptāraṃ dharmo rakṣati rakṣitaḥ |
iti me śrutamāryāṇāṃ tvāṃ tu manye na rakṣati || 3-31-7||
MHB 3-31-8
अनन्या हि नरव्याघ्र नित्यदा धर्ममेव ते ।
बुद्धिः सततमन्वेति छायेव पुरुषं निजा ॥ ३-३१-८॥
ananyā hi naravyāghra nityadā dharmameva te |
buddhiḥ satatamanveti chāyeva puruṣaṃ nijā || 3-31-8||
MHB 3-31-9
नावमंस्था हि सदृशान्नावराञ्श्रेयसः कुतः ।
अवाप्य पृथिवीं कृत्स्नां न ते शृङ्गमवर्धत ॥ ३-३१-९॥
nāvamaṃsthā hi sadṛśānnāvarāñśreyasaḥ kutaḥ |
avāpya pṛthivīṃ kṛtsnāṃ na te śṛṅgamavardhata || 3-31-9||
MHB 3-31-10
स्वाहाकारैः स्वधाभिश्च पूजाभिरपि च द्विजान् ।
दैवतानि पितॄंश्चैव सततं पार्थ सेवसे ॥ ३-३१-१०॥
svāhākāraiḥ svadhābhiśca pūjābhirapi ca dvijān |
daivatāni pitṝṃścaiva satataṃ pārtha sevase || 3-31-10||
MHB 3-31-11
ब्राह्मणाः सर्वकामैस्ते सततं पार्थ तर्पिताः ।
यतयो मोक्षिणश्चैव गृहस्थाश्चैव भारत ॥ ३-३१-११॥
brāhmaṇāḥ sarvakāmaiste satataṃ pārtha tarpitāḥ |
yatayo mokṣiṇaścaiva gṛhasthāścaiva bhārata || 3-31-11||
MHB 3-31-12
आरण्यकेभ्यो लौहानि भाजनानि प्रयच्छसि ।
नादेयं ब्राह्मणेभ्यस्ते गृहे किंचन विद्यते ॥ ३-३१-१२॥
āraṇyakebhyo lauhāni bhājanāni prayacchasi |
nādeyaṃ brāhmaṇebhyaste gṛhe kiṃcana vidyate || 3-31-12||
MHB 3-31-13
यदिदं वैश्वदेवान्ते सायंप्रातः प्रदीयते ।
तद्दत्त्वातिथिभृत्येभ्यो राजञ्शेषेण जीवसि ॥ ३-३१-१३॥
yadidaṃ vaiśvadevānte sāyaṃprātaḥ pradīyate |
taddattvātithibhṛtyebhyo rājañśeṣeṇa jīvasi || 3-31-13||
MHB 3-31-14
इष्टयः पशुबन्धाश्च काम्यनैमित्तिकाश्च ये ।
वर्तन्ते पाकयज्ञाश्च यज्ञकर्म च नित्यदा ॥ ३-३१-१४॥
iṣṭayaḥ paśubandhāśca kāmyanaimittikāśca ye |
vartante pākayajñāśca yajñakarma ca nityadā || 3-31-14||
MHB 3-31-15
अस्मिन्नपि महारण्ये विजने दस्युसेविते ।
राष्ट्रादपेत्य वसतो धार्मस्ते नावसीदति ॥ ३-३१-१५॥
asminnapi mahāraṇye vijane dasyusevite |
rāṣṭrādapetya vasato dhārmaste nāvasīdati || 3-31-15||
MHB 3-31-16
अश्वमेधो राजसूयः पुण्डरीकोऽथ गोसवः ।
एतैरपि महायज्ञैरिष्टं ते भूरिदक्षिणैः ॥ ३-३१-१६॥
aśvamedho rājasūyaḥ puṇḍarīko'tha gosavaḥ |
etairapi mahāyajñairiṣṭaṃ te bhūridakṣiṇaiḥ || 3-31-16||
MHB 3-31-17
राजन्परीतया बुद्ध्या विषमेऽक्षपराजये ।
राज्यं वसून्यायुधानि भ्रातॄन्मां चासि निर्जितः ॥ ३-३१-१७॥
rājanparītayā buddhyā viṣame'kṣaparājaye |
rājyaṃ vasūnyāyudhāni bhrātṝnmāṃ cāsi nirjitaḥ || 3-31-17||
MHB 3-31-18
ऋजोर्मृदोर्वदान्यस्य ह्रीमतः सत्यवादिनः ।
कथमक्षव्यसनजा बुद्धिरापतिता तव ॥ ३-३१-१८॥
ṛjormṛdorvadānyasya hrīmataḥ satyavādinaḥ |
kathamakṣavyasanajā buddhirāpatitā tava || 3-31-18||
MHB 3-31-19
अतीव मोहमायाति मनश्च परिदूयते ।
निशाम्य ते दुःखमिदमिमां चापदमीदृशीम् ॥ ३-३१-१९॥
atīva mohamāyāti manaśca paridūyate |
niśāmya te duḥkhamidamimāṃ cāpadamīdṛśīm || 3-31-19||
MHB 3-31-20
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
ईश्वरस्य वशे लोकस्तिष्ठते नात्मनो यथा ॥ ३-३१-२०॥
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
īśvarasya vaśe lokastiṣṭhate nātmano yathā || 3-31-20||
MHB 3-31-21
धातैव खलु भूतानां सुखदुःखे प्रियाप्रिये ।
दधाति सर्वमीशानः पुरस्ताच्छुक्रमुच्चरन् ॥ ३-३१-२१॥
dhātaiva khalu bhūtānāṃ sukhaduḥkhe priyāpriye |
dadhāti sarvamīśānaḥ purastācchukramuccaran || 3-31-21||
MHB 3-31-22
यथा दारुमयी योषा नरवीर समाहिता ।
ईरयत्यङ्गमङ्गानि तथा राजन्निमाः प्रजाः ॥ ३-३१-२२॥
yathā dārumayī yoṣā naravīra samāhitā |
īrayatyaṅgamaṅgāni tathā rājannimāḥ prajāḥ || 3-31-22||
MHB 3-31-23
आकाश इव भूतानि व्याप्य सर्वाणि भारत ।
ईश्वरो विदधातीह कल्याणं यच्च पापकम् ॥ ३-३१-२३॥
ākāśa iva bhūtāni vyāpya sarvāṇi bhārata |
īśvaro vidadhātīha kalyāṇaṃ yacca pāpakam || 3-31-23||
MHB 3-31-24
शकुनिस्तन्तुबद्धो वा नियतोऽयमनीश्वरः ।
ईश्वरस्य वशे तिष्ठन्नान्येषां नात्मनः प्रभुः ॥ ३-३१-२४॥
śakunistantubaddho vā niyato'yamanīśvaraḥ |
īśvarasya vaśe tiṣṭhannānyeṣāṃ nātmanaḥ prabhuḥ || 3-31-24||
MHB 3-31-25
मणिः सूत्र इव प्रोतो नस्योत इव गोवृषः ।
धातुरादेशमन्वेति तन्मयो हि तदर्पणः ॥ ३-३१-२५॥
maṇiḥ sūtra iva proto nasyota iva govṛṣaḥ |
dhāturādeśamanveti tanmayo hi tadarpaṇaḥ || 3-31-25||
MHB 3-31-26
नात्माधीनो मनुष्योऽयं कालं भवति कंचन ।
स्रोतसो मध्यमापन्नः कूलाद्वृक्ष इव च्युतः ॥ ३-३१-२६॥
nātmādhīno manuṣyo'yaṃ kālaṃ bhavati kaṃcana |
srotaso madhyamāpannaḥ kūlādvṛkṣa iva cyutaḥ || 3-31-26||
MHB 3-31-27
अज्ञो जन्तुरनीशोऽयमात्मनः सुखदुःखयोः ।
ईश्वरप्रेरितो गच्छेत्स्वर्गं नरकमेव च ॥ ३-३१-२७॥
ajño janturanīśo'yamātmanaḥ sukhaduḥkhayoḥ |
īśvaraprerito gacchetsvargaṃ narakameva ca || 3-31-27||
MHB 3-31-28
यथा वायोस्तृणाग्राणि वशं यान्ति बलीयसः ।
धातुरेवं वशं यान्ति सर्वभूतानि भारत ॥ ३-३१-२८॥
yathā vāyostṛṇāgrāṇi vaśaṃ yānti balīyasaḥ |
dhāturevaṃ vaśaṃ yānti sarvabhūtāni bhārata || 3-31-28||
MHB 3-31-29
आर्यकर्मणि युञ्जानः पापे वा पुनरीश्वरः ।
व्याप्य भूतानि चरते न चायमिति लक्ष्यते ॥ ३-३१-२९॥
āryakarmaṇi yuñjānaḥ pāpe vā punarīśvaraḥ |
vyāpya bhūtāni carate na cāyamiti lakṣyate || 3-31-29||
MHB 3-31-30
हेतुमात्रमिदं धातुः शरीरं क्षेत्रसंज्ञितम् ।
येन कारयते कर्म शुभाशुभफलं विभुः ॥ ३-३१-३०॥
hetumātramidaṃ dhātuḥ śarīraṃ kṣetrasaṃjñitam |
yena kārayate karma śubhāśubhaphalaṃ vibhuḥ || 3-31-30||
MHB 3-31-31
पश्य मायाप्रभावोऽयमीश्वरेण यथा कृतः ।
यो हन्ति भूतैर्भूतानि मोहयित्वात्ममायया ॥ ३-३१-३१॥
paśya māyāprabhāvo'yamīśvareṇa yathā kṛtaḥ |
yo hanti bhūtairbhūtāni mohayitvātmamāyayā || 3-31-31||
MHB 3-31-32
अन्यथा परिदृष्टानि मुनिभिर्वेददर्शिभिः ।
अन्यथा परिवर्तन्ते वेगा इव नभस्वतः ॥ ३-३१-३२॥
anyathā paridṛṣṭāni munibhirvedadarśibhiḥ |
anyathā parivartante vegā iva nabhasvataḥ || 3-31-32||
MHB 3-31-33
अन्यथैव हि मन्यन्ते पुरुषास्तानि तानि च ।
अन्यथैव प्रभुस्तानि करोति विकरोति च ॥ ३-३१-३३॥
anyathaiva hi manyante puruṣāstāni tāni ca |
anyathaiva prabhustāni karoti vikaroti ca || 3-31-33||
MHB 3-31-34
यथा काष्ठेन वा काष्ठमश्मानं चाश्मना पुनः ।
अयसा चाप्ययश्छिन्द्यान्निर्विचेष्टमचेतनम् ॥ ३-३१-३४॥
yathā kāṣṭhena vā kāṣṭhamaśmānaṃ cāśmanā punaḥ |
ayasā cāpyayaśchindyānnirviceṣṭamacetanam || 3-31-34||
MHB 3-31-35
एवं स भगवान्देवः स्वयम्भूः प्रपितामहः ।
हिनस्ति भूतैर्भूतानि छद्म कृत्वा युधिष्ठिर ॥ ३-३१-३५॥
evaṃ sa bhagavāndevaḥ svayambhūḥ prapitāmahaḥ |
hinasti bhūtairbhūtāni chadma kṛtvā yudhiṣṭhira || 3-31-35||
MHB 3-31-36
संप्रयोज्य वियोज्यायं कामकारकरः प्रभुः ।
क्रीडते भगवान्भूतैर्बालः क्रीडनकैरिव ॥ ३-३१-३६॥
saṃprayojya viyojyāyaṃ kāmakārakaraḥ prabhuḥ |
krīḍate bhagavānbhūtairbālaḥ krīḍanakairiva || 3-31-36||
MHB 3-31-37
न मातृपितृवद्राजन्धाता भूतेषु वर्तते ।
रोषादिव प्रवृत्तोऽयं यथायमितरो जनः ॥ ३-३१-३७॥
na mātṛpitṛvadrājandhātā bhūteṣu vartate |
roṣādiva pravṛtto'yaṃ yathāyamitaro janaḥ || 3-31-37||
MHB 3-31-38
आर्याञ्शीलवतो दृष्ट्वा ह्रीमतो वृत्तिकर्शितान् ।
अनार्यान्सुखिनश्चैव विह्वलामीव चिन्तया ॥ ३-३१-३८॥
āryāñśīlavato dṛṣṭvā hrīmato vṛttikarśitān |
anāryānsukhinaścaiva vihvalāmīva cintayā || 3-31-38||
MHB 3-31-39
तवेमामापदं दृष्ट्वा समृद्धिं च सुयोधने ।
धातारं गर्हये पार्थ विषमं योऽनुपश्यति ॥ ३-३१-३९॥
tavemāmāpadaṃ dṛṣṭvā samṛddhiṃ ca suyodhane |
dhātāraṃ garhaye pārtha viṣamaṃ yo'nupaśyati || 3-31-39||
MHB 3-31-40
आर्यशास्त्रातिगे क्रूरे लुब्धे धर्मापचायिनि ।
धार्तराष्ट्रे श्रियं दत्त्वा धाता किं फलमश्नुते ॥ ३-३१-४०॥
āryaśāstrātige krūre lubdhe dharmāpacāyini |
dhārtarāṣṭre śriyaṃ dattvā dhātā kiṃ phalamaśnute || 3-31-40||
MHB 3-31-41
कर्म चेत्कृतमन्वेति कर्तारं नान्यमृच्छति ।
कर्मणा तेन पापेन लिप्यते नूनमीश्वरः ॥ ३-३१-४१॥
karma cetkṛtamanveti kartāraṃ nānyamṛcchati |
karmaṇā tena pāpena lipyate nūnamīśvaraḥ || 3-31-41||
MHB 3-31-42
अथ कर्म कृतं पापं न चेत्कर्तारमृच्छति ।
कारणं बलमेवेह जनाञ्शोचामि दुर्बलान् ॥ ३-३१-४२॥
atha karma kṛtaṃ pāpaṃ na cetkartāramṛcchati |
kāraṇaṃ balameveha janāñśocāmi durbalān || 3-31-42||
Adhyaya: 32/299 (40)
MHB 3-32-1
युधिष्ठिर उवाच ।
वल्गु चित्रपदं श्लक्ष्णं याज्ञसेनि त्वया वचः ।
उक्तं तच्छ्रुतमस्माभिर्नास्तिक्यं तु प्रभाषसे ॥ ३-३२-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
valgu citrapadaṃ ślakṣṇaṃ yājñaseni tvayā vacaḥ |
uktaṃ tacchrutamasmābhirnāstikyaṃ tu prabhāṣase || 3-32-1||
MHB 3-32-2
नाहं धर्मफलान्वेषी राजपुत्रि चराम्युत ।
ददामि देयमित्येव यजे यष्टव्यमित्युत ॥ ३-३२-२॥
nāhaṃ dharmaphalānveṣī rājaputri carāmyuta |
dadāmi deyamityeva yaje yaṣṭavyamityuta || 3-32-2||
MHB 3-32-3
अस्तु वात्र फलं मा वा कर्तव्यं पुरुषेण यत् ।
गृहानावसता कृष्णे यथाशक्ति करोमि तत् ॥ ३-३२-३॥
astu vātra phalaṃ mā vā kartavyaṃ puruṣeṇa yat |
gṛhānāvasatā kṛṣṇe yathāśakti karomi tat || 3-32-3||
MHB 3-32-4
धर्मं चरामि सुश्रोणि न धर्मफलकारणात् ।
आगमाननतिक्रम्य सतां वृत्तमवेक्ष्य च ।
धर्म एव मनः कृष्णे स्वभावाच्चैव मे धृतम् ॥ ३-३२-४॥
dharmaṃ carāmi suśroṇi na dharmaphalakāraṇāt |
āgamānanatikramya satāṃ vṛttamavekṣya ca |
dharma eva manaḥ kṛṣṇe svabhāvāccaiva me dhṛtam || 3-32-4||
MHB 3-32-5
न धर्मफलमाप्नोति यो धर्मं दोग्धुमिच्छति ।
यश्चैनं शङ्कते कृत्वा नास्तिक्यात्पापचेतनः ॥ ३-३२-५॥
na dharmaphalamāpnoti yo dharmaṃ dogdhumicchati |
yaścainaṃ śaṅkate kṛtvā nāstikyātpāpacetanaḥ || 3-32-5||
MHB 3-32-6
अतिवादान्मदाच्चैव मा धर्ममतिशङ्किथाः ।
धर्मातिशङ्की पुरुषस्तिर्यग्गतिपरायणः ॥ ३-३२-६॥
ativādānmadāccaiva mā dharmamatiśaṅkithāḥ |
dharmātiśaṅkī puruṣastiryaggatiparāyaṇaḥ || 3-32-6||
MHB 3-32-7
धर्मो यस्यातिशङ्क्यः स्यादार्षं वा दुर्बलात्मनः ।
वेदाच्छूद्र इवापेयात्स लोकादजरामरात् ॥ ३-३२-७॥
dharmo yasyātiśaṅkyaḥ syādārṣaṃ vā durbalātmanaḥ |
vedācchūdra ivāpeyātsa lokādajarāmarāt || 3-32-7||
MHB 3-32-8
वेदाध्यायी धर्मपरः कुले जातो यशस्विनि ।
स्थविरेषु स योक्तव्यो राजभिर्धर्मचारिभिः ॥ ३-३२-८॥
vedādhyāyī dharmaparaḥ kule jāto yaśasvini |
sthavireṣu sa yoktavyo rājabhirdharmacāribhiḥ || 3-32-8||
MHB 3-32-9
पापीयान्हि स शूद्रेभ्यस्तस्करेभ्यो विशेषतः ।
शास्त्रातिगो मन्दबुद्धिर्यो धर्ममतिशङ्कते ॥ ३-३२-९॥
pāpīyānhi sa śūdrebhyastaskarebhyo viśeṣataḥ |
śāstrātigo mandabuddhiryo dharmamatiśaṅkate || 3-32-9||
MHB 3-32-10
प्रत्यक्षं हि त्वया दृष्ट ऋषिर्गच्छन्महातपाः ।
मार्कण्डेयोऽप्रमेयात्मा धर्मेण चिरजीविताम् ॥ ३-३२-१०॥
pratyakṣaṃ hi tvayā dṛṣṭa ṛṣirgacchanmahātapāḥ |
mārkaṇḍeyo'prameyātmā dharmeṇa cirajīvitām || 3-32-10||
MHB 3-32-11
व्यासो वसिष्ठो मैत्रेयो नारदो लोमशः शुकः ।
अन्ये च ऋषयः सिद्धा धर्मेणैव सुचेतसः ॥ ३-३२-११॥
vyāso vasiṣṭho maitreyo nārado lomaśaḥ śukaḥ |
anye ca ṛṣayaḥ siddhā dharmeṇaiva sucetasaḥ || 3-32-11||
MHB 3-32-12
प्रत्यक्षं पश्यसि ह्येतान्दिव्ययोगसमन्वितान् ।
शापानुग्रहणे शक्तान्देवैरपि गरीयसः ॥ ३-३२-१२॥
pratyakṣaṃ paśyasi hyetāndivyayogasamanvitān |
śāpānugrahaṇe śaktāndevairapi garīyasaḥ || 3-32-12||
MHB 3-32-13
एते हि धर्ममेवादौ वर्णयन्ति सदा मम ।
कर्तव्यममरप्रख्याः प्रत्यक्षागमबुद्धयः ॥ ३-३२-१३॥
ete hi dharmamevādau varṇayanti sadā mama |
kartavyamamaraprakhyāḥ pratyakṣāgamabuddhayaḥ || 3-32-13||
MHB 3-32-14
अतो नार्हसि कल्याणि धातारं धर्ममेव च ।
रजोमूढेन मनसा क्षेप्तुं शङ्कितुमेव च ॥ ३-३२-१४॥
ato nārhasi kalyāṇi dhātāraṃ dharmameva ca |
rajomūḍhena manasā kṣeptuṃ śaṅkitumeva ca || 3-32-14||
MHB 3-32-15
धर्मातिशङ्की नान्यस्मिन्प्रमाणमधिगच्छति ।
आत्मप्रमाण उन्नद्धः श्रेयसो ह्यवमन्यकः ॥ ३-३२-१५॥
dharmātiśaṅkī nānyasminpramāṇamadhigacchati |
ātmapramāṇa unnaddhaḥ śreyaso hyavamanyakaḥ || 3-32-15||
MHB 3-32-16
इन्द्रियप्रीतिसंबद्धं यदिदं लोकसाक्षिकम् ।
एतावान्मन्यते बालो मोहमन्यत्र गच्छति ॥ ३-३२-१६॥
indriyaprītisaṃbaddhaṃ yadidaṃ lokasākṣikam |
etāvānmanyate bālo mohamanyatra gacchati || 3-32-16||
MHB 3-32-17
प्रायश्चित्तं न तस्यास्ति यो धर्ममतिशङ्कते ।
ध्यायन्स कृपणः पापो न लोकान्प्रतिपद्यते ॥ ३-३२-१७॥
prāyaścittaṃ na tasyāsti yo dharmamatiśaṅkate |
dhyāyansa kṛpaṇaḥ pāpo na lokānpratipadyate || 3-32-17||
MHB 3-32-18
प्रमाणान्यतिवृत्तो हि वेदशास्त्रार्थनिन्दकः ।
कामलोभानुगो मूढो नरकं प्रतिपद्यते ॥ ३-३२-१८॥
pramāṇānyativṛtto hi vedaśāstrārthanindakaḥ |
kāmalobhānugo mūḍho narakaṃ pratipadyate || 3-32-18||
MHB 3-32-19
यस्तु नित्यं कृतमतिर्धर्ममेवाभिपद्यते ।
अशङ्कमानः कल्याणि सोऽमुत्रानन्त्यमश्नुते ॥ ३-३२-१९॥
yastu nityaṃ kṛtamatirdharmamevābhipadyate |
aśaṅkamānaḥ kalyāṇi so'mutrānantyamaśnute || 3-32-19||
MHB 3-32-20
आर्षं प्रमाणमुत्क्रम्य धर्मानपरिपालयन् ।
सर्वशास्त्रातिगो मूढः शं जन्मसु न विन्दति ॥ ३-३२-२०॥
ārṣaṃ pramāṇamutkramya dharmānaparipālayan |
sarvaśāstrātigo mūḍhaḥ śaṃ janmasu na vindati || 3-32-20||
MHB 3-32-21
शिष्टैराचरितं धर्मं कृष्णे मा स्मातिशङ्किथाः ।
पुराणमृषिभिः प्रोक्तं सर्वज्ञैः सर्वदर्शिभिः ॥ ३-३२-२१॥
śiṣṭairācaritaṃ dharmaṃ kṛṣṇe mā smātiśaṅkithāḥ |
purāṇamṛṣibhiḥ proktaṃ sarvajñaiḥ sarvadarśibhiḥ || 3-32-21||
MHB 3-32-22
धर्म एव प्लवो नान्यः स्वर्गं द्रौपदि गच्छताम् ।
सैव नौः सागरस्येव वणिजः पारमृच्छतः ॥ ३-३२-२२॥
dharma eva plavo nānyaḥ svargaṃ draupadi gacchatām |
saiva nauḥ sāgarasyeva vaṇijaḥ pāramṛcchataḥ || 3-32-22||
MHB 3-32-23
अफालो यदि धर्मः स्याच्चरितो धर्मचारिभिः ।
अप्रतिष्ठे तमस्येतज्जगन्मज्जेदनिन्दिते ॥ ३-३२-२३॥
aphālo yadi dharmaḥ syāccarito dharmacāribhiḥ |
apratiṣṭhe tamasyetajjaganmajjedanindite || 3-32-23||
MHB 3-32-24
निर्वाणं नाधिगच्छेयुर्जीवेयुः पशुजीविकाम् ।
विघातेनैव युज्येयुर्न चार्थं किंचिदाप्नुयुः ॥ ३-३२-२४॥
nirvāṇaṃ nādhigaccheyurjīveyuḥ paśujīvikām |
vighātenaiva yujyeyurna cārthaṃ kiṃcidāpnuyuḥ || 3-32-24||
MHB 3-32-25
तपश्च ब्रह्मचर्यं च यज्ञः स्वाध्याय एव च ।
दानमार्जवमेतानि यदि स्युरफलानि वै ॥ ३-३२-२५॥
tapaśca brahmacaryaṃ ca yajñaḥ svādhyāya eva ca |
dānamārjavametāni yadi syuraphalāni vai || 3-32-25||
MHB 3-32-26
नाचरिष्यन्परे धर्मं परे परतरे च ये ।
विप्रलम्भोऽयमत्यन्तं यदि स्युरफलाः क्रियाः ॥ ३-३२-२६॥
nācariṣyanpare dharmaṃ pare paratare ca ye |
vipralambho'yamatyantaṃ yadi syuraphalāḥ kriyāḥ || 3-32-26||
MHB 3-32-27
ऋषयश्चैव देवाश्च गन्धर्वासुरराक्षसाः ।
ईश्वराः कस्य हेतोस्ते चरेयुर्धर्ममादृताः ॥ ३-३२-२७॥
ṛṣayaścaiva devāśca gandharvāsurarākṣasāḥ |
īśvarāḥ kasya hetoste careyurdharmamādṛtāḥ || 3-32-27||
MHB 3-32-28
फलदं त्विह विज्ञाय धातारं श्रेयसि ध्रुवे ।
धर्मं ते ह्याचरन्कृष्णे तद्धि धर्मसनातनम् ॥ ३-३२-२८॥
phaladaṃ tviha vijñāya dhātāraṃ śreyasi dhruve |
dharmaṃ te hyācarankṛṣṇe taddhi dharmasanātanam || 3-32-28||
MHB 3-32-29
स चायं सफलो धर्मो न धर्मोऽफल उच्यते ।
दृश्यन्तेऽपि हि विद्यानां फलानि तपसां तथा ॥ ३-३२-२९॥
sa cāyaṃ saphalo dharmo na dharmo'phala ucyate |
dṛśyante'pi hi vidyānāṃ phalāni tapasāṃ tathā || 3-32-29||
MHB 3-32-30
त्वय्येतद्वै विजानीहि जन्म कृष्णे यथा श्रुतम् ।
वेत्थ चापि यथा जातो धृष्टद्युम्नः प्रतापवान् ॥ ३-३२-३०॥
tvayyetadvai vijānīhi janma kṛṣṇe yathā śrutam |
vettha cāpi yathā jāto dhṛṣṭadyumnaḥ pratāpavān || 3-32-30||
MHB 3-32-31
एतावदेव पर्याप्तमुपमानं शुचिस्मिते ।
कर्मणां फलमस्तीति धीरोऽल्पेनापि तुष्यति ॥ ३-३२-३१॥
etāvadeva paryāptamupamānaṃ śucismite |
karmaṇāṃ phalamastīti dhīro'lpenāpi tuṣyati || 3-32-31||
MHB 3-32-32
बहुनापि ह्यविद्वांसो नैव तुष्यन्त्यबुद्धयः ।
तेषां न धर्मजं किंचित्प्रेत्य शर्मास्ति कर्म वा ॥ ३-३२-३२॥
bahunāpi hyavidvāṃso naiva tuṣyantyabuddhayaḥ |
teṣāṃ na dharmajaṃ kiṃcitpretya śarmāsti karma vā || 3-32-32||
MHB 3-32-33
कर्मणामुत पुण्यानां पापानां च फलोदयः ।
प्रभवश्चाप्ययश्चैव देवगुह्यानि भामिनि ॥ ३-३२-३३॥
karmaṇāmuta puṇyānāṃ pāpānāṃ ca phalodayaḥ |
prabhavaścāpyayaścaiva devaguhyāni bhāmini || 3-32-33||
MHB 3-32-34
नैतानि वेद यः कश्चिन्मुह्यन्त्यत्र प्रजा इमाः ।
रक्ष्याण्येतानि देवानां गूढमाया हि देवताः ॥ ३-३२-३४॥
naitāni veda yaḥ kaścinmuhyantyatra prajā imāḥ |
rakṣyāṇyetāni devānāṃ gūḍhamāyā hi devatāḥ || 3-32-34||
MHB 3-32-35
कृशाङ्गाः सुव्रताश्चैव तपसा दग्धकिल्बिषाः ।
प्रसन्नैर्मानसैर्युक्ताः पश्यन्त्येतानि वै द्विजाः ॥ ३-३२-३५॥
kṛśāṅgāḥ suvratāścaiva tapasā dagdhakilbiṣāḥ |
prasannairmānasairyuktāḥ paśyantyetāni vai dvijāḥ || 3-32-35||
MHB 3-32-36
न फलादर्शनाद्धर्मः शङ्कितव्यो न देवताः ।
यष्टव्यं चाप्रमत्तेन दातव्यं चानसूयता ॥ ३-३२-३६॥
na phalādarśanāddharmaḥ śaṅkitavyo na devatāḥ |
yaṣṭavyaṃ cāpramattena dātavyaṃ cānasūyatā || 3-32-36||
MHB 3-32-37
कर्मणां फलमस्तीति तथैतद्धर्म शाश्वतम् ।
ब्रह्मा प्रोवाच पुत्राणां यदृषिर्वेद कश्यपः ॥ ३-३२-३७॥
karmaṇāṃ phalamastīti tathaitaddharma śāśvatam |
brahmā provāca putrāṇāṃ yadṛṣirveda kaśyapaḥ || 3-32-37||
MHB 3-32-38
तस्मात्ते संशयः कृष्णे नीहार इव नश्यतु ।
व्यवस्य सर्वमस्तीति नास्तिक्यं भावमुत्सृज ॥ ३-३२-३८॥
tasmātte saṃśayaḥ kṛṣṇe nīhāra iva naśyatu |
vyavasya sarvamastīti nāstikyaṃ bhāvamutsṛja || 3-32-38||
MHB 3-32-39
ईश्वरं चापि भूतानां धातारं मा विचिक्षिपः ।
शिक्षस्वैनं नमस्वैनं मा ते भूद्बुद्धिरीदृशी ॥ ३-३२-३९॥
īśvaraṃ cāpi bhūtānāṃ dhātāraṃ mā vicikṣipaḥ |
śikṣasvainaṃ namasvainaṃ mā te bhūdbuddhirīdṛśī || 3-32-39||
MHB 3-32-40
यस्य प्रसादात्तद्भक्तो मर्त्यो गच्छत्यमर्त्यताम् ।
उत्तमं दैवतं कृष्णे मातिवोचः कथंचन ॥ ३-३२-४०॥
yasya prasādāttadbhakto martyo gacchatyamartyatām |
uttamaṃ daivataṃ kṛṣṇe mātivocaḥ kathaṃcana || 3-32-40||
Adhyaya: 33/299 (58)
MHB 3-33-1
द्रौपद्युवाच ।
नावमन्ये न गर्हे च धर्मं पार्थ कथंचन ।
ईश्वरं कुत एवाहमवमंस्ये प्रजापतिम् ॥ ३-३३-१॥
draupadyuvāca |
nāvamanye na garhe ca dharmaṃ pārtha kathaṃcana |
īśvaraṃ kuta evāhamavamaṃsye prajāpatim || 3-33-1||
MHB 3-33-2
आर्ताहं प्रलपामीदमिति मां विद्धि भारत ।
भूयश्च विलपिष्यामि सुमनास्तन्निबोध मे ॥ ३-३३-२॥
ārtāhaṃ pralapāmīdamiti māṃ viddhi bhārata |
bhūyaśca vilapiṣyāmi sumanāstannibodha me || 3-33-2||
MHB 3-33-3
कर्म खल्विह कर्तव्यं जातेनामित्रकर्शन ।
अकर्माणो हि जीवन्ति स्थावरा नेतरे जनाः ॥ ३-३३-३॥
karma khalviha kartavyaṃ jātenāmitrakarśana |
akarmāṇo hi jīvanti sthāvarā netare janāḥ || 3-33-3||
MHB 3-33-4
आ मातृस्तनपानाच्च यावच्छय्योपसर्पणम् ।
जङ्गमाः कर्मणा वृत्तिमाप्नुवन्ति युधिष्ठिर ॥ ३-३३-४॥
ā mātṛstanapānācca yāvacchayyopasarpaṇam |
jaṅgamāḥ karmaṇā vṛttimāpnuvanti yudhiṣṭhira || 3-33-4||
MHB 3-33-5
जङ्गमेषु विशेषेण मनुष्या भरतर्षभ ।
इच्छन्ति कर्मणा वृत्तिमवाप्तुं प्रेत्य चेह च ॥ ३-३३-५॥
jaṅgameṣu viśeṣeṇa manuṣyā bharatarṣabha |
icchanti karmaṇā vṛttimavāptuṃ pretya ceha ca || 3-33-5||
MHB 3-33-6
उत्थानमभिजानन्ति सर्वभूतानि भारत ।
प्रत्यक्षं फलमश्नन्ति कर्मणां लोकसाक्षिकम् ॥ ३-३३-६॥
utthānamabhijānanti sarvabhūtāni bhārata |
pratyakṣaṃ phalamaśnanti karmaṇāṃ lokasākṣikam || 3-33-6||
MHB 3-33-7
पश्यामि स्वं समुत्थानमुपजीवन्ति जन्तवः ।
अपि धाता विधाता च यथायमुदके बकः ॥ ३-३३-७॥
paśyāmi svaṃ samutthānamupajīvanti jantavaḥ |
api dhātā vidhātā ca yathāyamudake bakaḥ || 3-33-7||
MHB 3-33-8
स्वकर्म कुरु मा ग्लासीः कर्मणा भव दंशितः ।
कृत्यं हि योऽभिजानाति सहस्रे नास्ति सोऽस्ति वा ॥ ३-३३-८॥
svakarma kuru mā glāsīḥ karmaṇā bhava daṃśitaḥ |
kṛtyaṃ hi yo'bhijānāti sahasre nāsti so'sti vā || 3-33-8||
MHB 3-33-9
तस्य चापि भवेत्कार्यं विवृद्धौ रक्षणे तथा ।
भक्ष्यमाणो ह्यनावापः क्षीयते हिमवानपि ॥ ३-३३-९॥
tasya cāpi bhavetkāryaṃ vivṛddhau rakṣaṇe tathā |
bhakṣyamāṇo hyanāvāpaḥ kṣīyate himavānapi || 3-33-9||
MHB 3-33-10
उत्सीदेरन्प्रजाः सर्वा न कुर्युः कर्म चेद्यदि ।
अपि चाप्यफलं कर्म पश्यामः कुर्वतो जनान् ।
नान्यथा ह्यभिजानन्ति वृत्तिं लोके कथंचन ॥ ३-३३-१०॥
utsīderanprajāḥ sarvā na kuryuḥ karma cedyadi |
api cāpyaphalaṃ karma paśyāmaḥ kurvato janān |
nānyathā hyabhijānanti vṛttiṃ loke kathaṃcana || 3-33-10||
MHB 3-33-11
यश्च दिष्टपरो लोके यश्चायं हठवादकः ।
उभावपसदावेतौ कर्मबुद्धिः प्रशस्यते ॥ ३-३३-११॥
yaśca diṣṭaparo loke yaścāyaṃ haṭhavādakaḥ |
ubhāvapasadāvetau karmabuddhiḥ praśasyate || 3-33-11||
MHB 3-33-12
यो हि दिष्टमुपासीनो निर्विचेष्टः सुखं स्वपेत् ।
अवसीदेत्सुदुर्बुद्धिरामो घट इवाम्भसि ॥ ३-३३-१२॥
yo hi diṣṭamupāsīno nirviceṣṭaḥ sukhaṃ svapet |
avasīdetsudurbuddhirāmo ghaṭa ivāmbhasi || 3-33-12||
MHB 3-33-13
तथैव हठबुद्धिर्यः शक्तः कर्मण्यकर्मकृत् ।
आसीत न चिरं जीवेदनाथ इव दुर्बलः ॥ ३-३३-१३॥
tathaiva haṭhabuddhiryaḥ śaktaḥ karmaṇyakarmakṛt |
āsīta na ciraṃ jīvedanātha iva durbalaḥ || 3-33-13||
MHB 3-33-14
अकस्मादपि यः कश्चिदर्थं प्राप्नोति पूरुषः ।
तं हठेनेति मन्यन्ते स हि यत्नो न कस्यचित् ॥ ३-३३-१४॥
akasmādapi yaḥ kaścidarthaṃ prāpnoti pūruṣaḥ |
taṃ haṭheneti manyante sa hi yatno na kasyacit || 3-33-14||
MHB 3-33-15
यच्चापि किंचित्पुरुषो दिष्टं नाम लभत्युत ।
दैवेन विधिना पार्थ तद्दैवमिति निश्चितम् ॥ ३-३३-१५॥
yaccāpi kiṃcitpuruṣo diṣṭaṃ nāma labhatyuta |
daivena vidhinā pārtha taddaivamiti niścitam || 3-33-15||
MHB 3-33-16
यत्स्वयं कर्मणा किंचित्फलमाप्नोति पूरुषः ।
प्रत्यक्षं चक्षुषा दृष्टं तत्पौरुषमिति स्मृतम् ॥ ३-३३-१६॥
yatsvayaṃ karmaṇā kiṃcitphalamāpnoti pūruṣaḥ |
pratyakṣaṃ cakṣuṣā dṛṣṭaṃ tatpauruṣamiti smṛtam || 3-33-16||
MHB 3-33-17
स्वभावतः प्रवृत्तोऽन्यः प्राप्नोत्यर्थानकारणात् ।
तत्स्वभावात्मकं विद्धि फलं पुरुषसत्तम ॥ ३-३३-१७॥
svabhāvataḥ pravṛtto'nyaḥ prāpnotyarthānakāraṇāt |
tatsvabhāvātmakaṃ viddhi phalaṃ puruṣasattama || 3-33-17||
MHB 3-33-18
एवं हठाच्च दैवाच्च स्वभावात्कर्मणस्तथा ।
यानि प्राप्नोति पुरुषस्तत्फलं पूर्वकर्मणः ॥ ३-३३-१८॥
evaṃ haṭhācca daivācca svabhāvātkarmaṇastathā |
yāni prāpnoti puruṣastatphalaṃ pūrvakarmaṇaḥ || 3-33-18||
MHB 3-33-19
धातापि हि स्वकर्मैव तैस्तैर्हेतुभिरीश्वरः ।
विदधाति विभज्येह फलं पूर्वकृतं नृणाम् ॥ ३-३३-१९॥
dhātāpi hi svakarmaiva taistairhetubhirīśvaraḥ |
vidadhāti vibhajyeha phalaṃ pūrvakṛtaṃ nṛṇām || 3-33-19||
MHB 3-33-20
यद्ध्ययं पुरुषः किंचित्कुरुते वै शुभाशुभम् ।
तद्धातृविहितं विद्धि पूर्वकर्मफलोदयम् ॥ ३-३३-२०॥
yaddhyayaṃ puruṣaḥ kiṃcitkurute vai śubhāśubham |
taddhātṛvihitaṃ viddhi pūrvakarmaphalodayam || 3-33-20||
MHB 3-33-21
कारणं तस्य देहोऽयं धातुः कर्मणि कर्मणि ।
स यथा प्रेरयत्येनं तथायं कुरुतेऽवशः ॥ ३-३३-२१॥
kāraṇaṃ tasya deho'yaṃ dhātuḥ karmaṇi karmaṇi |
sa yathā prerayatyenaṃ tathāyaṃ kurute'vaśaḥ || 3-33-21||
MHB 3-33-22
तेषु तेषु हि कृत्येषु विनियोक्ता महेश्वरः ।
सर्वभूतानि कौन्तेय कारयत्यवशान्यपि ॥ ३-३३-२२॥
teṣu teṣu hi kṛtyeṣu viniyoktā maheśvaraḥ |
sarvabhūtāni kaunteya kārayatyavaśānyapi || 3-33-22||
MHB 3-33-23
मनसार्थान्विनिश्चित्य पश्चात्प्राप्नोति कर्मणा ।
बुद्धिपूर्वं स्वयं धीरः पुरुषस्तत्र कारणम् ॥ ३-३३-२३॥
manasārthānviniścitya paścātprāpnoti karmaṇā |
buddhipūrvaṃ svayaṃ dhīraḥ puruṣastatra kāraṇam || 3-33-23||
MHB 3-33-24
संख्यातुं नैव शक्यानि कर्माणि पुरुषर्षभ ।
अगारनगराणां हि सिद्धिः पुरुषहैतुकी ॥ ३-३३-२४॥
saṃkhyātuṃ naiva śakyāni karmāṇi puruṣarṣabha |
agāranagarāṇāṃ hi siddhiḥ puruṣahaitukī || 3-33-24||
MHB 3-33-25
तिले तैलं गवि क्षीरं काष्ठे पावकमन्ततः ।
धिया धीरो विजानीयादुपायं चास्य सिद्धये ॥ ३-३३-२५॥
tile tailaṃ gavi kṣīraṃ kāṣṭhe pāvakamantataḥ |
dhiyā dhīro vijānīyādupāyaṃ cāsya siddhaye || 3-33-25||
MHB 3-33-26
ततः प्रवर्तते पश्चात्करणेष्वस्य सिद्धये ।
तां सिद्धिमुपजीवन्ति कर्मणामिह जन्तवः ॥ ३-३३-२६॥
tataḥ pravartate paścātkaraṇeṣvasya siddhaye |
tāṃ siddhimupajīvanti karmaṇāmiha jantavaḥ || 3-33-26||
MHB 3-33-27
कुशलेन कृतं कर्म कर्त्रा साधु विनिश्चितम् ।
इदं त्वकुशलेनेति विशेषादुपलभ्यते ॥ ३-३३-२७॥
kuśalena kṛtaṃ karma kartrā sādhu viniścitam |
idaṃ tvakuśaleneti viśeṣādupalabhyate || 3-33-27||
MHB 3-33-28
इष्टापूर्तफलं न स्यान्न शिष्यो न गुरुर्भवेत् ।
पुरुषः कर्मसाध्येषु स्याच्चेदयमकारणम् ॥ ३-३३-२८॥
iṣṭāpūrtaphalaṃ na syānna śiṣyo na gururbhavet |
puruṣaḥ karmasādhyeṣu syāccedayamakāraṇam || 3-33-28||
MHB 3-33-29
कर्तृत्वादेव पुरुषः कर्मसिद्धौ प्रशस्यते ।
असिद्धौ निन्द्यते चापि कर्मनाशः कथं त्विह ॥ ३-३३-२९॥
kartṛtvādeva puruṣaḥ karmasiddhau praśasyate |
asiddhau nindyate cāpi karmanāśaḥ kathaṃ tviha || 3-33-29||
MHB 3-33-30
सर्वमेव हठेनैके दिष्टेनैके वदन्त्युत ।
पुरुषप्रयत्नजं केचित्त्रैधमेतन्निरुच्यते ॥ ३-३३-३०॥
sarvameva haṭhenaike diṣṭenaike vadantyuta |
puruṣaprayatnajaṃ kecittraidhametannirucyate || 3-33-30||
MHB 3-33-31
न चैवैतावता कार्यं मन्यन्त इति चापरे ।
अस्ति सर्वमदृश्यं तु दिष्टं चैव तथा हठः ।
दृश्यते हि हठाच्चैव दिष्टाच्चार्थस्य संततिः ॥ ३-३३-३१॥
na caivaitāvatā kāryaṃ manyanta iti cāpare |
asti sarvamadṛśyaṃ tu diṣṭaṃ caiva tathā haṭhaḥ |
dṛśyate hi haṭhāccaiva diṣṭāccārthasya saṃtatiḥ || 3-33-31||
MHB 3-33-32
किंचिद्दैवाद्धठात्किंचित्किंचिदेव स्वकर्मतः ।
पुरुषः फलमाप्नोति चतुर्थं नात्र कारणम् ।
कुशलाः प्रतिजानन्ति ये तत्त्वविदुषो जनाः ॥ ३-३३-३२॥
kiṃciddaivāddhaṭhātkiṃcitkiṃcideva svakarmataḥ |
puruṣaḥ phalamāpnoti caturthaṃ nātra kāraṇam |
kuśalāḥ pratijānanti ye tattvaviduṣo janāḥ || 3-33-32||
MHB 3-33-33
तथैव धाता भूतानामिष्टानिष्टफलप्रदः ।
यदि न स्यान्न भूतानां कृपणो नाम कश्चन ॥ ३-३३-३३॥
tathaiva dhātā bhūtānāmiṣṭāniṣṭaphalapradaḥ |
yadi na syānna bhūtānāṃ kṛpaṇo nāma kaścana || 3-33-33||
MHB 3-33-34
यं यमर्थमभिप्रेप्सुः कुरुते कर्म पूरुषः ।
तत्तत्सफलमेव स्याद्यदि न स्यात्पुराकृतम् ॥ ३-३३-३४॥
yaṃ yamarthamabhiprepsuḥ kurute karma pūruṣaḥ |
tattatsaphalameva syādyadi na syātpurākṛtam || 3-33-34||
MHB 3-33-35
त्रिद्वारामर्थसिद्धिं तु नानुपश्यन्ति ये नराः ।
तथैवानर्थसिद्धिं च यथा लोकास्तथैव ते ॥ ३-३३-३५॥
tridvārāmarthasiddhiṃ tu nānupaśyanti ye narāḥ |
tathaivānarthasiddhiṃ ca yathā lokāstathaiva te || 3-33-35||
MHB 3-33-36
कर्तव्यं त्वेव कर्मेति मनोरेष विनिश्चयः ।
एकान्तेन ह्यनीहोऽयं पराभवति पूरुषः ॥ ३-३३-३६॥
kartavyaṃ tveva karmeti manoreṣa viniścayaḥ |
ekāntena hyanīho'yaṃ parābhavati pūruṣaḥ || 3-33-36||
MHB 3-33-37
कुर्वतो हि भवत्येव प्रायेणेह युधिष्ठिर ।
एकान्तफलसिद्धिं तु न विन्दत्यलसः क्वचित् ॥ ३-३३-३७॥
kurvato hi bhavatyeva prāyeṇeha yudhiṣṭhira |
ekāntaphalasiddhiṃ tu na vindatyalasaḥ kvacit || 3-33-37||
MHB 3-33-38
असंभवे त्वस्य हेतुः प्रायश्चित्तं तु लक्ष्यते ।
कृते कर्मणि राजेन्द्र तथानृण्यमवाप्यते ॥ ३-३३-३८॥
asaṃbhave tvasya hetuḥ prāyaścittaṃ tu lakṣyate |
kṛte karmaṇi rājendra tathānṛṇyamavāpyate || 3-33-38||
MHB 3-33-39
अलक्ष्मीराविशत्येनं शयानमलसं नरम् ।
निःसंशयं फलं लब्ध्वा दक्षो भूतिमुपाश्नुते ॥ ३-३३-३९॥
alakṣmīrāviśatyenaṃ śayānamalasaṃ naram |
niḥsaṃśayaṃ phalaṃ labdhvā dakṣo bhūtimupāśnute || 3-33-39||
MHB 3-33-40
अनर्थं संशयावस्थं वृण्वते मुक्तसंशयाः ।
धीरा नराः कर्मरता न तु निःसंशयं क्वचित् ॥ ३-३३-४०॥
anarthaṃ saṃśayāvasthaṃ vṛṇvate muktasaṃśayāḥ |
dhīrā narāḥ karmaratā na tu niḥsaṃśayaṃ kvacit || 3-33-40||
MHB 3-33-41
एकान्तेन ह्यनर्थोऽयं वर्ततेऽस्मासु सांप्रतम् ।
न तु निःसंशयं न स्यात्त्वयि कर्मण्यवस्थिते ॥ ३-३३-४१॥
ekāntena hyanartho'yaṃ vartate'smāsu sāṃpratam |
na tu niḥsaṃśayaṃ na syāttvayi karmaṇyavasthite || 3-33-41||
MHB 3-33-42
अथ वा सिद्धिरेव स्यान्महिमा तु तथैव ते ।
वृकोदरस्य बीभत्सोर्भ्रात्रोश्च यमयोरपि ॥ ३-३३-४२॥
atha vā siddhireva syānmahimā tu tathaiva te |
vṛkodarasya bībhatsorbhrātrośca yamayorapi || 3-33-42||
MHB 3-33-43
अन्येषां कर्म सफलमस्माकमपि वा पुनः ।
विप्रकर्षेण बुध्येत कृतकर्मा यथा फलम् ॥ ३-३३-४३॥
anyeṣāṃ karma saphalamasmākamapi vā punaḥ |
viprakarṣeṇa budhyeta kṛtakarmā yathā phalam || 3-33-43||
MHB 3-33-44
पृथिवीं लाङ्गलेनैव भित्त्वा बीजं वपत्युत ।
आस्तेऽथ कर्षकस्तूष्णीं पर्जन्यस्तत्र कारणम् ॥ ३-३३-४४॥
pṛthivīṃ lāṅgalenaiva bhittvā bījaṃ vapatyuta |
āste'tha karṣakastūṣṇīṃ parjanyastatra kāraṇam || 3-33-44||
MHB 3-33-45
वृष्टिश्चेन्नानुगृह्णीयादनेनास्तत्र कर्षकः ।
यदन्यः पुरुषः कुर्यात्कृतं तत्सकलं मया ॥ ३-३३-४५॥
vṛṣṭiścennānugṛhṇīyādanenāstatra karṣakaḥ |
yadanyaḥ puruṣaḥ kuryātkṛtaṃ tatsakalaṃ mayā || 3-33-45||
MHB 3-33-46
तच्चेदफलमस्माकं नापराधोऽस्ति नः क्वचित् ।
इति धीरोऽन्ववेक्ष्यैव नात्मानं तत्र गर्हयेत् ॥ ३-३३-४६॥
taccedaphalamasmākaṃ nāparādho'sti naḥ kvacit |
iti dhīro'nvavekṣyaiva nātmānaṃ tatra garhayet || 3-33-46||
MHB 3-33-47
कुर्वतो नार्थसिद्धिर्मे भवतीति ह भारत ।
निर्वेदो नात्र गन्तव्यो द्वावेतौ ह्यस्य कर्मणः ।
सिद्धिर्वाप्यथ वासिद्धिरप्रवृत्तिरतोऽन्यथा ॥ ३-३३-४७॥
kurvato nārthasiddhirme bhavatīti ha bhārata |
nirvedo nātra gantavyo dvāvetau hyasya karmaṇaḥ |
siddhirvāpyatha vāsiddhirapravṛttirato'nyathā || 3-33-47||
MHB 3-33-48
बहूनां समवाये हि भावानां कर्म सिध्यति ।
गुणाभावे फलं न्यूनं भवत्यफलमेव वा ।
अनारम्भे तु न फलं न गुणो दृश्यतेऽच्युत ॥ ३-३३-४८॥
bahūnāṃ samavāye hi bhāvānāṃ karma sidhyati |
guṇābhāve phalaṃ nyūnaṃ bhavatyaphalameva vā |
anārambhe tu na phalaṃ na guṇo dṛśyate'cyuta || 3-33-48||
MHB 3-33-49
देशकालावुपायांश्च मङ्गलं स्वस्ति वृद्धये ।
युनक्ति मेधया धीरो यथाशक्ति यथाबलम् ॥ ३-३३-४९॥
deśakālāvupāyāṃśca maṅgalaṃ svasti vṛddhaye |
yunakti medhayā dhīro yathāśakti yathābalam || 3-33-49||
MHB 3-33-50
अप्रमत्तेन तत्कार्यमुपदेष्टा पराक्रमः ।
भूयिष्ठं कर्मयोगेषु सर्व एव पराक्रमः ॥ ३-३३-५०॥
apramattena tatkāryamupadeṣṭā parākramaḥ |
bhūyiṣṭhaṃ karmayogeṣu sarva eva parākramaḥ || 3-33-50||
MHB 3-33-51
यं तु धीरोऽन्ववेक्षेत श्रेयांसं बहुभिर्गुणैः ।
साम्नैवार्थं ततो लिप्सेत्कर्म चास्मै प्रयोजयेत् ॥ ३-३३-५१॥
yaṃ tu dhīro'nvavekṣeta śreyāṃsaṃ bahubhirguṇaiḥ |
sāmnaivārthaṃ tato lipsetkarma cāsmai prayojayet || 3-33-51||
MHB 3-33-52
व्यसनं वास्य काङ्क्षेत विनाशं वा युधिष्ठिर ।
अपि सिन्धोर्गिरेर्वापि किं पुनर्मर्त्यधर्मिणः ॥ ३-३३-५२॥
vyasanaṃ vāsya kāṅkṣeta vināśaṃ vā yudhiṣṭhira |
api sindhorgirervāpi kiṃ punarmartyadharmiṇaḥ || 3-33-52||
MHB 3-33-53
उत्थानयुक्तः सततं परेषामन्तरैषणे ।
आनृण्यमाप्नोति नरः परस्यात्मन एव च ॥ ३-३३-५३॥
utthānayuktaḥ satataṃ pareṣāmantaraiṣaṇe |
ānṛṇyamāpnoti naraḥ parasyātmana eva ca || 3-33-53||
MHB 3-33-54
न चैवात्मावमन्तव्यः पुरुषेण कदाचन ।
न ह्यात्मपरिभूतस्य भूतिर्भवति भारत ॥ ३-३३-५४॥
na caivātmāvamantavyaḥ puruṣeṇa kadācana |
na hyātmaparibhūtasya bhūtirbhavati bhārata || 3-33-54||
MHB 3-33-55
एवं संस्थितिका सिद्धिरियं लोकस्य भारत ।
चित्रा सिद्धिगतिः प्रोक्ता कालावस्थाविभागतः ॥ ३-३३-५५॥
evaṃ saṃsthitikā siddhiriyaṃ lokasya bhārata |
citrā siddhigatiḥ proktā kālāvasthāvibhāgataḥ || 3-33-55||
MHB 3-33-56
ब्राह्मणं मे पिता पूर्वं वासयामास पण्डितम् ।
सोऽस्मा अर्थमिमं प्राह पित्रे मे भरतर्षभ ॥ ३-३३-५६॥
brāhmaṇaṃ me pitā pūrvaṃ vāsayāmāsa paṇḍitam |
so'smā arthamimaṃ prāha pitre me bharatarṣabha || 3-33-56||
MHB 3-33-57
नीतिं बृहस्पतिप्रोक्तां भ्रातॄन्मेऽग्राहयत्पुरा ।
तेषां सांकथ्यमश्रौषमहमेतत्तदा गृहे ॥ ३-३३-५७॥
nītiṃ bṛhaspatiproktāṃ bhrātṝnme'grāhayatpurā |
teṣāṃ sāṃkathyamaśrauṣamahametattadā gṛhe || 3-33-57||
MHB 3-33-58
स मां राजन्कर्मवतीमागतामाह सान्त्वयन् ।
शुश्रूषमाणामासीनां पितुरङ्के युधिष्ठिर ॥ ३-३३-५८॥
sa māṃ rājankarmavatīmāgatāmāha sāntvayan |
śuśrūṣamāṇāmāsīnāṃ pituraṅke yudhiṣṭhira || 3-33-58||
Adhyaya: 34/299 (85)
MHB 3-34-1
वैशंपायन उवाच ।
याज्ञसेन्या वचः श्रुत्वा भीमसेनोऽत्यमर्षणः ।
निःश्वसन्नुपसंगम्य क्रुद्धो राजानमब्रवीत् ॥ ३-३४-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
yājñasenyā vacaḥ śrutvā bhīmaseno'tyamarṣaṇaḥ |
niḥśvasannupasaṃgamya kruddho rājānamabravīt || 3-34-1||
MHB 3-34-2
राज्यस्य पदवीं धर्म्यां व्रज सत्पुरुषोचिताम् ।
धर्मकामार्थहीनानां किं नो वस्तुं तपोवने ॥ ३-३४-२॥
rājyasya padavīṃ dharmyāṃ vraja satpuruṣocitām |
dharmakāmārthahīnānāṃ kiṃ no vastuṃ tapovane || 3-34-2||
MHB 3-34-3
नैव धर्मेण तद्राज्यं नार्जवेन न चौजसा ।
अक्षकूटमधिष्ठाय हृतं दुर्योधनेन नः ॥ ३-३४-३॥
naiva dharmeṇa tadrājyaṃ nārjavena na caujasā |
akṣakūṭamadhiṣṭhāya hṛtaṃ duryodhanena naḥ || 3-34-3||
MHB 3-34-4
गोमायुनेव सिंहानां दुर्बलेन बलीयसाम् ।
आमिषं विघसाशेन तद्वद्राज्यं हि नो हृतम् ॥ ३-३४-४॥
gomāyuneva siṃhānāṃ durbalena balīyasām |
āmiṣaṃ vighasāśena tadvadrājyaṃ hi no hṛtam || 3-34-4||
MHB 3-34-5
धर्मलेशप्रतिच्छन्नः प्रभवं धर्मकामयोः ।
अर्थमुत्सृज्य किं राजन्दुर्गेषु परितप्यसे ॥ ३-३४-५॥
dharmaleśapraticchannaḥ prabhavaṃ dharmakāmayoḥ |
arthamutsṛjya kiṃ rājandurgeṣu paritapyase || 3-34-5||
MHB 3-34-6
भवतोऽनुविधानेन राज्यं नः पश्यतां हृतम् ।
अहार्यमपि शक्रेण गुप्तं गाण्डीवधन्वना ॥ ३-३४-६॥
bhavato'nuvidhānena rājyaṃ naḥ paśyatāṃ hṛtam |
ahāryamapi śakreṇa guptaṃ gāṇḍīvadhanvanā || 3-34-6||
MHB 3-34-7
कुणीनामिव बिल्वानि पङ्गूनामिव धेनवः ।
हृतमैश्वर्यमस्माकं जीवतां भवतः कृते ॥ ३-३४-७॥
kuṇīnāmiva bilvāni paṅgūnāmiva dhenavaḥ |
hṛtamaiśvaryamasmākaṃ jīvatāṃ bhavataḥ kṛte || 3-34-7||
MHB 3-34-8
भवतः प्रियमित्येवं महद्व्यसनमीदृशम् ।
धर्मकामे प्रतीतस्य प्रतिपन्नाः स्म भारत ॥ ३-३४-८॥
bhavataḥ priyamityevaṃ mahadvyasanamīdṛśam |
dharmakāme pratītasya pratipannāḥ sma bhārata || 3-34-8||
MHB 3-34-9
कर्शयामः स्वमित्राणि नन्दयामश्च शात्रवान् ।
आत्मानं भवतः शास्त्रे नियम्य भरतर्षभ ॥ ३-३४-९॥
karśayāmaḥ svamitrāṇi nandayāmaśca śātravān |
ātmānaṃ bhavataḥ śāstre niyamya bharatarṣabha || 3-34-9||
MHB 3-34-10
यद्वयं न तदैवैतान्धार्तराष्ट्रान्निहन्महि ।
भवतः शास्त्रमादाय तन्नस्तपति दुष्कृतम् ॥ ३-३४-१०॥
yadvayaṃ na tadaivaitāndhārtarāṣṭrānnihanmahi |
bhavataḥ śāstramādāya tannastapati duṣkṛtam || 3-34-10||
MHB 3-34-11
अथैनामन्ववेक्षस्व मृगचर्यामिवात्मनः ।
अवीराचरितां राजन्न बलस्थैर्निषेविताम् ॥ ३-३४-११॥
athaināmanvavekṣasva mṛgacaryāmivātmanaḥ |
avīrācaritāṃ rājanna balasthairniṣevitām || 3-34-11||
MHB 3-34-12
यां न कृष्णो न बीभत्सुर्नाभिमन्युर्न सृञ्जयः ।
न चाहमभिनन्दामि न च माद्रीसुतावुभौ ॥ ३-३४-१२॥
yāṃ na kṛṣṇo na bībhatsurnābhimanyurna sṛñjayaḥ |
na cāhamabhinandāmi na ca mādrīsutāvubhau || 3-34-12||
MHB 3-34-13
भवान्धर्मो धर्म इति सततं व्रतकर्शितः ।
कच्चिद्राजन्न निर्वेदादापन्नः क्लीबजीविकाम् ॥ ३-३४-१३॥
bhavāndharmo dharma iti satataṃ vratakarśitaḥ |
kaccidrājanna nirvedādāpannaḥ klībajīvikām || 3-34-13||
MHB 3-34-14
दुर्मनुष्या हि निर्वेदमफलं सर्वघातिनम् ।
अशक्ताः श्रियमाहर्तुमात्मनः कुर्वते प्रियम् ॥ ३-३४-१४॥
durmanuṣyā hi nirvedamaphalaṃ sarvaghātinam |
aśaktāḥ śriyamāhartumātmanaḥ kurvate priyam || 3-34-14||
MHB 3-34-15
स भवान्दृष्टिमाञ्शक्तः पश्यन्नात्मनि पौरुषम् ।
आनृशंस्यपरो राजन्नानर्थमवबुध्यसे ॥ ३-३४-१५॥
sa bhavāndṛṣṭimāñśaktaḥ paśyannātmani pauruṣam |
ānṛśaṃsyaparo rājannānarthamavabudhyase || 3-34-15||
MHB 3-34-16
अस्मानमी धार्तराष्ट्राः क्षममाणानलं सतः ।
अशक्तानेव मन्यन्ते तद्दुःखं नाहवे वधः ॥ ३-३४-१६॥
asmānamī dhārtarāṣṭrāḥ kṣamamāṇānalaṃ sataḥ |
aśaktāneva manyante tadduḥkhaṃ nāhave vadhaḥ || 3-34-16||
MHB 3-34-17
तत्र चेद्युध्यमानानामजिह्ममनिवर्तिनाम् ।
सर्वशो हि वधः श्रेयान्प्रेत्य लोकाँल्लभेमहि ॥ ३-३४-१७॥
tatra cedyudhyamānānāmajihmamanivartinām |
sarvaśo hi vadhaḥ śreyānpretya lokā~llabhemahi || 3-34-17||
MHB 3-34-18
अथ वा वयमेवैतान्निहत्य भरतर्षभ ।
आददीमहि गां सर्वां तथापि श्रेय एव नः ॥ ३-३४-१८॥
atha vā vayamevaitānnihatya bharatarṣabha |
ādadīmahi gāṃ sarvāṃ tathāpi śreya eva naḥ || 3-34-18||
MHB 3-34-19
सर्वथा कार्यमेतन्नः स्वधर्ममनुतिष्ठताम् ।
काङ्क्षतां विपुलां कीर्तिं वैरं प्रतिचिकीर्षताम् ॥ ३-३४-१९॥
sarvathā kāryametannaḥ svadharmamanutiṣṭhatām |
kāṅkṣatāṃ vipulāṃ kīrtiṃ vairaṃ praticikīrṣatām || 3-34-19||
MHB 3-34-20
आत्मार्थं युध्यमानानां विदिते कृत्यलक्षणे ।
अन्यैरपहृते राज्ये प्रशंसैव न गर्हणा ॥ ३-३४-२०॥
ātmārthaṃ yudhyamānānāṃ vidite kṛtyalakṣaṇe |
anyairapahṛte rājye praśaṃsaiva na garhaṇā || 3-34-20||
MHB 3-34-21
कर्शनार्थो हि यो धर्मो मित्राणामात्मनस्तथा ।
व्यसनं नाम तद्राजन्न स धर्मः कुधर्म तत् ॥ ३-३४-२१॥
karśanārtho hi yo dharmo mitrāṇāmātmanastathā |
vyasanaṃ nāma tadrājanna sa dharmaḥ kudharma tat || 3-34-21||
MHB 3-34-22
सर्वथा धर्मनित्यं तु पुरुषं धर्मदुर्बलम् ।
जहतस्तात धर्मार्थौ प्रेतं दुःखसुखे यथा ॥ ३-३४-२२॥
sarvathā dharmanityaṃ tu puruṣaṃ dharmadurbalam |
jahatastāta dharmārthau pretaṃ duḥkhasukhe yathā || 3-34-22||
MHB 3-34-23
यस्य धर्मो हि धर्मार्थं क्लेशभाङ्न स पण्डितः ।
न स धर्मस्य वेदार्थं सूर्यस्यान्धः प्रभामिव ॥ ३-३४-२३॥
yasya dharmo hi dharmārthaṃ kleśabhāṅna sa paṇḍitaḥ |
na sa dharmasya vedārthaṃ sūryasyāndhaḥ prabhāmiva || 3-34-23||
MHB 3-34-24
यस्य चार्थार्थमेवार्थः स च नार्थस्य कोविदः ।
रक्षते भृतकोऽरण्यं यथा स्यात्तादृगेव सः ॥ ३-३४-२४॥
yasya cārthārthamevārthaḥ sa ca nārthasya kovidaḥ |
rakṣate bhṛtako'raṇyaṃ yathā syāttādṛgeva saḥ || 3-34-24||
MHB 3-34-25
अतिवेलं हि योऽर्थार्थी नेतरावनुतिष्ठति ।
स वध्यः सर्वभूतानां ब्रह्महेव जुगुप्सितः ॥ ३-३४-२५॥
ativelaṃ hi yo'rthārthī netarāvanutiṣṭhati |
sa vadhyaḥ sarvabhūtānāṃ brahmaheva jugupsitaḥ || 3-34-25||
MHB 3-34-26
सततं यश्च कामार्थी नेतरावनुतिष्ठति ।
मित्राणि तस्य नश्यन्ति धर्मार्थाभ्यां च हीयते ॥ ३-३४-२६॥
satataṃ yaśca kāmārthī netarāvanutiṣṭhati |
mitrāṇi tasya naśyanti dharmārthābhyāṃ ca hīyate || 3-34-26||
MHB 3-34-27
तस्य धर्मार्थहीनस्य कामान्ते निधनं ध्रुवम् ।
कामतो रममाणस्य मीनस्येवाम्भसः क्षये ॥ ३-३४-२७॥
tasya dharmārthahīnasya kāmānte nidhanaṃ dhruvam |
kāmato ramamāṇasya mīnasyevāmbhasaḥ kṣaye || 3-34-27||
MHB 3-34-28
तस्माद्धर्मार्थयोर्नित्यं न प्रमाद्यन्ति पण्डिताः ।
प्रकृतिः सा हि कामस्य पावकस्यारणिर्यथा ॥ ३-३४-२८॥
tasmāddharmārthayornityaṃ na pramādyanti paṇḍitāḥ |
prakṛtiḥ sā hi kāmasya pāvakasyāraṇiryathā || 3-34-28||
MHB 3-34-29
सर्वथा धर्ममूलोऽर्थो धर्मश्चार्थपरिग्रहः ।
इतरेतरयोनी तौ विद्धि मेघोदधी यथा ॥ ३-३४-२९॥
sarvathā dharmamūlo'rtho dharmaścārthaparigrahaḥ |
itaretarayonī tau viddhi meghodadhī yathā || 3-34-29||
MHB 3-34-30
द्रव्यार्थस्पर्शसंयोगे या प्रीतिरुपजायते ।
स कामश्चित्तसंकल्पः शरीरं नास्य विद्यते ॥ ३-३४-३०॥
dravyārthasparśasaṃyoge yā prītirupajāyate |
sa kāmaścittasaṃkalpaḥ śarīraṃ nāsya vidyate || 3-34-30||
MHB 3-34-31
अर्थार्थी पुरुषो राजन्बृहन्तं धर्ममृच्छति ।
अर्थमृच्छति कामार्थी न कामादन्यमृच्छती ॥ ३-३४-३१॥
arthārthī puruṣo rājanbṛhantaṃ dharmamṛcchati |
arthamṛcchati kāmārthī na kāmādanyamṛcchatī || 3-34-31||
MHB 3-34-32
न हि कामेन कामोऽन्यः साध्यते फलमेव तत् ।
उपयोगात्फलस्येव काष्ठाद्भस्मेव पण्डितः ॥ ३-३४-३२॥
na hi kāmena kāmo'nyaḥ sādhyate phalameva tat |
upayogātphalasyeva kāṣṭhādbhasmeva paṇḍitaḥ || 3-34-32||
MHB 3-34-33
इमाञ्शकुनिकान्राजन्हन्ति वैतंसिको यथा ।
एतद्रूपमधर्मस्य भूतेषु च विहिंसताम् ॥ ३-३४-३३॥
imāñśakunikānrājanhanti vaitaṃsiko yathā |
etadrūpamadharmasya bhūteṣu ca vihiṃsatām || 3-34-33||
MHB 3-34-34
कामाल्लोभाच्च धर्मस्य प्रवृत्तिं यो न पश्यति ।
स वध्यः सर्वभूतानां प्रेत्य चेह च दुर्मतिः ॥ ३-३४-३४॥
kāmāllobhācca dharmasya pravṛttiṃ yo na paśyati |
sa vadhyaḥ sarvabhūtānāṃ pretya ceha ca durmatiḥ || 3-34-34||
MHB 3-34-35
व्यक्तं ते विदितो राजन्नर्थो द्रव्यपरिग्रहः ।
प्रकृतिं चापि वेत्थास्य विकृतिं चापि भूयसीम् ॥ ३-३४-३५॥
vyaktaṃ te vidito rājannartho dravyaparigrahaḥ |
prakṛtiṃ cāpi vetthāsya vikṛtiṃ cāpi bhūyasīm || 3-34-35||
MHB 3-34-36
तस्य नाशं विनाशं वा जरया मरणेन वा ।
अनर्थमिति मन्यन्ते सोऽयमस्मासु वर्तते ॥ ३-३४-३६॥
tasya nāśaṃ vināśaṃ vā jarayā maraṇena vā |
anarthamiti manyante so'yamasmāsu vartate || 3-34-36||
MHB 3-34-37
इन्द्रियाणां च पञ्चानां मनसो हृदयस्य च ।
विषये वर्तमानानां या प्रीतिरुपजायते ।
स काम इति मे बुद्धिः कर्मणां फलमुत्तमम् ॥ ३-३४-३७॥
indriyāṇāṃ ca pañcānāṃ manaso hṛdayasya ca |
viṣaye vartamānānāṃ yā prītirupajāyate |
sa kāma iti me buddhiḥ karmaṇāṃ phalamuttamam || 3-34-37||
MHB 3-34-38
एवमेव पृथग्दृष्ट्वा धर्मार्थौ काममेव च ।
न धर्मपर एव स्यान्न चार्थपरमो नरः ।
न कामपरमो वा स्यात्सर्वान्सेवेत सर्वदा ॥ ३-३४-३८॥
evameva pṛthagdṛṣṭvā dharmārthau kāmameva ca |
na dharmapara eva syānna cārthaparamo naraḥ |
na kāmaparamo vā syātsarvānseveta sarvadā || 3-34-38||
MHB 3-34-39
धर्मं पूर्वं धनं मध्ये जघन्ये काममाचरेत् ।
अहन्यनुचरेदेवमेष शास्त्रकृतो विधिः ॥ ३-३४-३९॥
dharmaṃ pūrvaṃ dhanaṃ madhye jaghanye kāmamācaret |
ahanyanucaredevameṣa śāstrakṛto vidhiḥ || 3-34-39||
MHB 3-34-40
कामं पूर्वं धनं मध्ये जघन्ये धर्ममाचरेत् ।
वयस्यनुचरेदेवमेष शास्त्रकृतो विधिः ॥ ३-३४-४०॥
kāmaṃ pūrvaṃ dhanaṃ madhye jaghanye dharmamācaret |
vayasyanucaredevameṣa śāstrakṛto vidhiḥ || 3-34-40||
MHB 3-34-41
धर्मं चार्थं च कामं च यथावद्वदतां वर ।
विभज्य काले कालज्ञः सर्वान्सेवेत पण्डितः ॥ ३-३४-४१॥
dharmaṃ cārthaṃ ca kāmaṃ ca yathāvadvadatāṃ vara |
vibhajya kāle kālajñaḥ sarvānseveta paṇḍitaḥ || 3-34-41||
MHB 3-34-42
मोक्षो वा परमं श्रेय एष राजन्सुखार्थिनाम् ।
प्राप्तिर्वा बुद्धिमास्थाय सोपायं कुरुनन्दन ॥ ३-३४-४२॥
mokṣo vā paramaṃ śreya eṣa rājansukhārthinām |
prāptirvā buddhimāsthāya sopāyaṃ kurunandana || 3-34-42||
MHB 3-34-43
तद्वाशु क्रियतां राजन्प्राप्तिर्वाप्यधिगम्यताम् ।
जीवितं ह्यातुरस्येव दुःखमन्तरवर्तिनः ॥ ३-३४-४३॥
tadvāśu kriyatāṃ rājanprāptirvāpyadhigamyatām |
jīvitaṃ hyāturasyeva duḥkhamantaravartinaḥ || 3-34-43||
MHB 3-34-44
विदितश्चैव ते धर्मः सततं चरितश्च ते ।
जानते त्वयि शंसन्ति सुहृदः कर्मचोदनाम् ॥ ३-३४-४४॥
viditaścaiva te dharmaḥ satataṃ caritaśca te |
jānate tvayi śaṃsanti suhṛdaḥ karmacodanām || 3-34-44||
MHB 3-34-45
दानं यज्ञः सतां पूजा वेदधारणमार्जवम् ।
एष धर्मः परो राजन्फलवान्प्रेत्य चेह च ॥ ३-३४-४५॥
dānaṃ yajñaḥ satāṃ pūjā vedadhāraṇamārjavam |
eṣa dharmaḥ paro rājanphalavānpretya ceha ca || 3-34-45||
MHB 3-34-46
एष नार्थविहीनेन शक्यो राजन्निषेवितुम् ।
अखिलाः पुरुषव्याघ्र गुणाः स्युर्यद्यपीतरे ॥ ३-३४-४६॥
eṣa nārthavihīnena śakyo rājanniṣevitum |
akhilāḥ puruṣavyāghra guṇāḥ syuryadyapītare || 3-34-46||
MHB 3-34-47
धर्ममूलं जगद्राजन्नान्यद्धर्माद्विशिष्यते ।
धर्मश्चार्थेन महता शक्यो राजन्निषेवितुम् ॥ ३-३४-४७॥
dharmamūlaṃ jagadrājannānyaddharmādviśiṣyate |
dharmaścārthena mahatā śakyo rājanniṣevitum || 3-34-47||
MHB 3-34-48
न चार्थो भैक्षचर्येण नापि क्लैब्येन कर्हिचित् ।
वेत्तुं शक्यः सदा राजन्केवलं धर्मबुद्धिना ॥ ३-३४-४८॥
na cārtho bhaikṣacaryeṇa nāpi klaibyena karhicit |
vettuṃ śakyaḥ sadā rājankevalaṃ dharmabuddhinā || 3-34-48||
MHB 3-34-49
प्रतिषिद्धा हि ते याच्ञा यया सिध्यति वै द्विजः ।
तेजसैवार्थलिप्सायां यतस्व पुरुषर्षभ ॥ ३-३४-४९॥
pratiṣiddhā hi te yācñā yayā sidhyati vai dvijaḥ |
tejasaivārthalipsāyāṃ yatasva puruṣarṣabha || 3-34-49||
MHB 3-34-50
भैक्षचर्या न विहिता न च विट्शूद्रजीविका ।
क्षत्रियस्य विशेषेण धर्मस्तु बलमौरसम् ॥ ३-३४-५०॥
bhaikṣacaryā na vihitā na ca viṭśūdrajīvikā |
kṣatriyasya viśeṣeṇa dharmastu balamaurasam || 3-34-50||
MHB 3-34-51
उदारमेव विद्वांसो धर्मं प्राहुर्मनीषिणः ।
उदारं प्रतिपद्यस्व नावरे स्थातुमर्हसि ॥ ३-३४-५१॥
udārameva vidvāṃso dharmaṃ prāhurmanīṣiṇaḥ |
udāraṃ pratipadyasva nāvare sthātumarhasi || 3-34-51||
MHB 3-34-52
अनुबुध्यस्व राजेन्द्र वेत्थ धर्मान्सनातनान् ।
क्रूरकर्माभिजातोऽसि यस्मादुद्विजते जनः ॥ ३-३४-५२॥
anubudhyasva rājendra vettha dharmānsanātanān |
krūrakarmābhijāto'si yasmādudvijate janaḥ || 3-34-52||
MHB 3-34-53
प्रजापालनसंभूतं फलं तव न गर्हितम् ।
एष ते विहितो राजन्धात्रा धर्मः सनातनः ॥ ३-३४-५३॥
prajāpālanasaṃbhūtaṃ phalaṃ tava na garhitam |
eṣa te vihito rājandhātrā dharmaḥ sanātanaḥ || 3-34-53||
MHB 3-34-54
तस्माद्विचलितः पार्थ लोके हास्यं गमिष्यसि ।
स्वधर्माद्धि मनुष्याणां चलनं न प्रशस्यते ॥ ३-३४-५४॥
tasmādvicalitaḥ pārtha loke hāsyaṃ gamiṣyasi |
svadharmāddhi manuṣyāṇāṃ calanaṃ na praśasyate || 3-34-54||
MHB 3-34-55
स क्षात्रं हृदयं कृत्वा त्यक्त्वेदं शिथिलं मनः ।
वीर्यमास्थाय कौन्तेय धुरमुद्वह धुर्यवत् ॥ ३-३४-५५॥
sa kṣātraṃ hṛdayaṃ kṛtvā tyaktvedaṃ śithilaṃ manaḥ |
vīryamāsthāya kaunteya dhuramudvaha dhuryavat || 3-34-55||
MHB 3-34-56
न हि केवलधर्मात्मा पृथिवीं जातु कश्चन ।
पार्थिवो व्यजयद्राजन्न भूतिं न पुनः श्रियम् ॥ ३-३४-५६॥
na hi kevaladharmātmā pṛthivīṃ jātu kaścana |
pārthivo vyajayadrājanna bhūtiṃ na punaḥ śriyam || 3-34-56||
MHB 3-34-57
जिह्वां दत्त्वा बहूनां हि क्षुद्राणां लुब्धचेतसाम् ।
निकृत्या लभते राज्यमाहारमिव शल्यकः ॥ ३-३४-५७॥
jihvāṃ dattvā bahūnāṃ hi kṣudrāṇāṃ lubdhacetasām |
nikṛtyā labhate rājyamāhāramiva śalyakaḥ || 3-34-57||
MHB 3-34-58
भ्रातरः पूर्वजाताश्च सुसमृद्धाश्च सर्वशः ।
निकृत्या निर्जिता देवैरसुराः पाण्डवर्षभ ॥ ३-३४-५८॥
bhrātaraḥ pūrvajātāśca susamṛddhāśca sarvaśaḥ |
nikṛtyā nirjitā devairasurāḥ pāṇḍavarṣabha || 3-34-58||
MHB 3-34-59
एवं बलवतः सर्वमिति बुद्ध्वा महीपते ।
जहि शत्रून्महाबाहो परां निकृतिमास्थितः ॥ ३-३४-५९॥
evaṃ balavataḥ sarvamiti buddhvā mahīpate |
jahi śatrūnmahābāho parāṃ nikṛtimāsthitaḥ || 3-34-59||
MHB 3-34-60
न ह्यर्जुनसमः कश्चिद्युधि योद्धा धनुर्धरः ।
भविता वा पुमान्कश्चिन्मत्समो वा गदाधरः ॥ ३-३४-६०॥
na hyarjunasamaḥ kaścidyudhi yoddhā dhanurdharaḥ |
bhavitā vā pumānkaścinmatsamo vā gadādharaḥ || 3-34-60||
MHB 3-34-61
सत्त्वेन कुरुते युद्धं राजन्सुबलवानपि ।
न प्रमाणेन नोत्साहात्सत्त्वस्थो भव पाण्डव ॥ ३-३४-६१॥
sattvena kurute yuddhaṃ rājansubalavānapi |
na pramāṇena notsāhātsattvastho bhava pāṇḍava || 3-34-61||
MHB 3-34-62
सत्त्वं हि मूलमर्थस्य वितथं यदतोऽन्यथा ।
न तु प्रसक्तं भवति वृक्षच्छायेव हैमनी ॥ ३-३४-६२॥
sattvaṃ hi mūlamarthasya vitathaṃ yadato'nyathā |
na tu prasaktaṃ bhavati vṛkṣacchāyeva haimanī || 3-34-62||
MHB 3-34-63
अर्थत्यागो हि कार्यः स्यादर्थं श्रेयांसमिच्छता ।
बीजौपम्येन कौन्तेय मा ते भूदत्र संशयः ॥ ३-३४-६३॥
arthatyāgo hi kāryaḥ syādarthaṃ śreyāṃsamicchatā |
bījaupamyena kaunteya mā te bhūdatra saṃśayaḥ || 3-34-63||
MHB 3-34-64
अर्थेन तु समोऽनर्थो यत्र लभ्येत नोदयः ।
न तत्र विपणः कार्यः खरकण्डूयितं हि तत् ॥ ३-३४-६४॥
arthena tu samo'nartho yatra labhyeta nodayaḥ |
na tatra vipaṇaḥ kāryaḥ kharakaṇḍūyitaṃ hi tat || 3-34-64||
MHB 3-34-65
एवमेव मनुष्येन्द्र धर्मं त्यक्त्वाल्पकं नरः ।
बृहन्तं धर्ममाप्नोति स बुद्ध इति निश्चितः ॥ ३-३४-६५॥
evameva manuṣyendra dharmaṃ tyaktvālpakaṃ naraḥ |
bṛhantaṃ dharmamāpnoti sa buddha iti niścitaḥ || 3-34-65||
MHB 3-34-66
अमित्रं मित्रसंपन्नं मित्रैर्भिन्दन्ति पण्डिताः ।
भिन्नैर्मित्रैः परित्यक्तं दुर्बलं कुरुते वशे ॥ ३-३४-६६॥
amitraṃ mitrasaṃpannaṃ mitrairbhindanti paṇḍitāḥ |
bhinnairmitraiḥ parityaktaṃ durbalaṃ kurute vaśe || 3-34-66||
MHB 3-34-67
सत्त्वेन कुरुते युद्धं राजन्सुबलवानपि ।
नोद्यमेन न होत्राभिः सर्वाः स्वीकुरुते प्रजाः ॥ ३-३४-६७॥
sattvena kurute yuddhaṃ rājansubalavānapi |
nodyamena na hotrābhiḥ sarvāḥ svīkurute prajāḥ || 3-34-67||
MHB 3-34-68
सर्वथा संहतैरेव दुर्बलैर्बलवानपि ।
अमित्रः शक्यते हन्तुं मधुहा भ्रमरैरिव ॥ ३-३४-६८॥
sarvathā saṃhataireva durbalairbalavānapi |
amitraḥ śakyate hantuṃ madhuhā bhramarairiva || 3-34-68||
MHB 3-34-69
यथा राजन्प्रजाः सर्वाः सूर्यः पाति गभस्तिभिः ।
अत्ति चैव तथैव त्वं सवितुः सदृशो भव ॥ ३-३४-६९॥
yathā rājanprajāḥ sarvāḥ sūryaḥ pāti gabhastibhiḥ |
atti caiva tathaiva tvaṃ savituḥ sadṛśo bhava || 3-34-69||
MHB 3-34-70
एतद्ध्यपि तपो राजन्पुराणमिति नः श्रुतम् ।
विधिना पालनं भूमेर्यत्कृतं नः पितामहैः ॥ ३-३४-७०॥
etaddhyapi tapo rājanpurāṇamiti naḥ śrutam |
vidhinā pālanaṃ bhūmeryatkṛtaṃ naḥ pitāmahaiḥ || 3-34-70||
MHB 3-34-71
अपेयात्किल भाः सूर्याल्लक्ष्मीश्चन्द्रमसस्तथा ।
इति लोको व्यवसितो दृष्ट्वेमां भवतो व्यथाम् ॥ ३-३४-७१॥
apeyātkila bhāḥ sūryāllakṣmīścandramasastathā |
iti loko vyavasito dṛṣṭvemāṃ bhavato vyathām || 3-34-71||
MHB 3-34-72
भवतश्च प्रशंसाभिर्निन्दाभिरितरस्य च ।
कथायुक्ताः परिषदः पृथग्राजन्समागताः ॥ ३-३४-७२॥
bhavataśca praśaṃsābhirnindābhiritarasya ca |
kathāyuktāḥ pariṣadaḥ pṛthagrājansamāgatāḥ || 3-34-72||
MHB 3-34-73
इदमभ्यधिकं राजन्ब्राह्मणा गुरवश्च ते ।
समेताः कथयन्तीह मुदिताः सत्यसंधताम् ॥ ३-३४-७३॥
idamabhyadhikaṃ rājanbrāhmaṇā guravaśca te |
sametāḥ kathayantīha muditāḥ satyasaṃdhatām || 3-34-73||
MHB 3-34-74
यन्न मोहान्न कार्पण्यान्न लोभान्न भयादपि ।
अनृतं किंचिदुक्तं ते न कामान्नार्थकारणात् ॥ ३-३४-७४॥
yanna mohānna kārpaṇyānna lobhānna bhayādapi |
anṛtaṃ kiṃciduktaṃ te na kāmānnārthakāraṇāt || 3-34-74||
MHB 3-34-75
यदेनः कुरुते किंचिद्राजा भूमिमवाप्नुवन् ।
सर्वं तन्नुदते पश्चाद्यज्ञैर्विपुलदक्षिणैः ॥ ३-३४-७५॥
yadenaḥ kurute kiṃcidrājā bhūmimavāpnuvan |
sarvaṃ tannudate paścādyajñairvipuladakṣiṇaiḥ || 3-34-75||
MHB 3-34-76
ब्राह्मणेभ्यो ददद्ग्रामान्गाश्च राजन्सहस्रशः ।
मुच्यते सर्वपापेभ्यस्तमोभ्य इव चन्द्रमाः ॥ ३-३४-७६॥
brāhmaṇebhyo dadadgrāmāngāśca rājansahasraśaḥ |
mucyate sarvapāpebhyastamobhya iva candramāḥ || 3-34-76||
MHB 3-34-77
पौरजानपदाः सर्वे प्रायशः कुरुनन्दन ।
सवृद्धबालाः सहिताः शंसन्ति त्वां युधिष्ठिर ॥ ३-३४-७७॥
paurajānapadāḥ sarve prāyaśaḥ kurunandana |
savṛddhabālāḥ sahitāḥ śaṃsanti tvāṃ yudhiṣṭhira || 3-34-77||
MHB 3-34-78
श्वदृतौ क्षीरमासक्तं ब्रह्म वा वृषले यथा ।
सत्यं स्तेने बलं नार्यां राज्यं दुर्योधने तथा ॥ ३-३४-७८॥
śvadṛtau kṣīramāsaktaṃ brahma vā vṛṣale yathā |
satyaṃ stene balaṃ nāryāṃ rājyaṃ duryodhane tathā || 3-34-78||
MHB 3-34-79
इति निर्वचनं लोके चिरं चरति भारत ।
अपि चैतत्स्त्रियो बालाः स्वाध्यायमिव कुर्वते ॥ ३-३४-७९॥
iti nirvacanaṃ loke ciraṃ carati bhārata |
api caitatstriyo bālāḥ svādhyāyamiva kurvate || 3-34-79||
MHB 3-34-80
स भवान्रथमास्थाय सर्वोपकरणान्वितम् ।
त्वरमाणोऽभिनिर्यातु चिरमर्थोपपादकम् ॥ ३-३४-८०॥
sa bhavānrathamāsthāya sarvopakaraṇānvitam |
tvaramāṇo'bhiniryātu ciramarthopapādakam || 3-34-80||
MHB 3-34-81
वाचयित्वा द्विजश्रेष्ठानद्यैव गजसाह्वयम् ।
अस्त्रविद्भिः परिवृतो भ्रातृभिर्दृढधन्विभिः ।
आशीविषसमैर्वीरैर्मरुद्भिरिव वृत्रहा ॥ ३-३४-८१॥
vācayitvā dvijaśreṣṭhānadyaiva gajasāhvayam |
astravidbhiḥ parivṛto bhrātṛbhirdṛḍhadhanvibhiḥ |
āśīviṣasamairvīrairmarudbhiriva vṛtrahā || 3-34-81||
MHB 3-34-82
अमित्रांस्तेजसा मृद्नन्नसुरेभ्य इवारिहा ।
श्रियमादत्स्व कौन्तेय धार्तराष्ट्रान्महाबल ॥ ३-३४-८२॥
amitrāṃstejasā mṛdnannasurebhya ivārihā |
śriyamādatsva kaunteya dhārtarāṣṭrānmahābala || 3-34-82||
MHB 3-34-83
न हि गाण्डीवमुक्तानां शराणां गार्ध्रवाससाम् ।
स्पर्शमाशीविषाभानां मर्त्यः कश्चन संसहेत् ॥ ३-३४-८३॥
na hi gāṇḍīvamuktānāṃ śarāṇāṃ gārdhravāsasām |
sparśamāśīviṣābhānāṃ martyaḥ kaścana saṃsahet || 3-34-83||
MHB 3-34-84
न स वीरो न मातङ्गो न सदश्वोऽस्ति भारत ।
यः सहेत गदावेगं मम क्रुद्धस्य संयुगे ॥ ३-३४-८४॥
na sa vīro na mātaṅgo na sadaśvo'sti bhārata |
yaḥ saheta gadāvegaṃ mama kruddhasya saṃyuge || 3-34-84||
MHB 3-34-85
सृञ्जयैः सह कैकेयैर्वृष्णीनामृषभेण च ।
कथं स्विद्युधि कौन्तेय राज्यं न प्राप्नुयामहे ॥ ३-३४-८५॥
sṛñjayaiḥ saha kaikeyairvṛṣṇīnāmṛṣabheṇa ca |
kathaṃ svidyudhi kaunteya rājyaṃ na prāpnuyāmahe || 3-34-85||
Adhyaya: 35/299 (21)
MHB 3-35-1
युधिष्ठिर उवाच ।
असंशयं भारत सत्यमेतद्यन्मा तुदन्वाक्यशल्यैः क्षिणोषि ।
न त्वा विगर्हे प्रतिकूलमेतन्ममानयाद्धि व्यसनं व आगात् ॥ ३-३५-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
asaṃśayaṃ bhārata satyametadyanmā tudanvākyaśalyaiḥ kṣiṇoṣi |
na tvā vigarhe pratikūlametanmamānayāddhi vyasanaṃ va āgāt || 3-35-1||
MHB 3-35-2
अहं ह्यक्षानन्वपद्यं जिहीर्षन्राज्यं सराष्ट्रं धृतराष्ट्रस्य पुत्रात् ।
तन्मा शठः कितवः प्रत्यदेवीत्सुयोधनार्थं सुबलस्य पुत्रः ॥ ३-३५-२॥
ahaṃ hyakṣānanvapadyaṃ jihīrṣanrājyaṃ sarāṣṭraṃ dhṛtarāṣṭrasya putrāt |
tanmā śaṭhaḥ kitavaḥ pratyadevītsuyodhanārthaṃ subalasya putraḥ || 3-35-2||
MHB 3-35-3
महामायः शकुनिः पार्वतीयः सदा सभायां प्रवपन्नक्षपूगान् ।
अमायिनं मायया प्रत्यदेवीत्ततोऽपश्यं वृजिनं भीमसेन ॥ ३-३५-३॥
mahāmāyaḥ śakuniḥ pārvatīyaḥ sadā sabhāyāṃ pravapannakṣapūgān |
amāyinaṃ māyayā pratyadevīttato'paśyaṃ vṛjinaṃ bhīmasena || 3-35-3||
MHB 3-35-4
अक्षान्हि दृष्ट्वा शकुनेर्यथावत्कामानुलोमानयुजो युजश्च ।
शक्यं नियन्तुमभविष्यदात्मा मन्युस्तु हन्ति पुरुषस्य धैर्यम् ॥ ३-३५-४॥
akṣānhi dṛṣṭvā śakuneryathāvatkāmānulomānayujo yujaśca |
śakyaṃ niyantumabhaviṣyadātmā manyustu hanti puruṣasya dhairyam || 3-35-4||
MHB 3-35-5
यन्तुं नात्मा शक्यते पौरुषेण मानेन वीर्येण च तात नद्धः ।
न ते वाचं भीमसेनाभ्यसूये मन्ये तथा तद्भवितव्यमासीत् ॥ ३-३५-५॥
yantuṃ nātmā śakyate pauruṣeṇa mānena vīryeṇa ca tāta naddhaḥ |
na te vācaṃ bhīmasenābhyasūye manye tathā tadbhavitavyamāsīt || 3-35-5||
MHB 3-35-6
स नो राजा धृतराष्ट्रस्य पुत्रो न्यपातयद्व्यसने राज्यमिच्छन् ।
दास्यं च नोऽगमयद्भीमसेन यत्राभवच्छरणं द्रौपदी नः ॥ ३-३५-६॥
sa no rājā dhṛtarāṣṭrasya putro nyapātayadvyasane rājyamicchan |
dāsyaṃ ca no'gamayadbhīmasena yatrābhavaccharaṇaṃ draupadī naḥ || 3-35-6||
MHB 3-35-7
त्वं चापि तद्वेत्थ धनंजयश्च पुनर्द्यूतायागतानां सभां नः ।
यन्माब्रवीद्धृतराष्ट्रस्य पुत्र एकग्लहार्थं भरतानां समक्षम् ॥ ३-३५-७॥
tvaṃ cāpi tadvettha dhanaṃjayaśca punardyūtāyāgatānāṃ sabhāṃ naḥ |
yanmābravīddhṛtarāṣṭrasya putra ekaglahārthaṃ bharatānāṃ samakṣam || 3-35-7||
MHB 3-35-8
वने समा द्वादश राजपुत्र यथाकामं विदितमजातशत्रो ।
अथापरं चाविदितं चरेथाः सर्वैः सह भ्रातृभिश्छद्मगूढः ॥ ३-३५-८॥
vane samā dvādaśa rājaputra yathākāmaṃ viditamajātaśatro |
athāparaṃ cāviditaṃ carethāḥ sarvaiḥ saha bhrātṛbhiśchadmagūḍhaḥ || 3-35-8||
MHB 3-35-9
त्वां चेच्छ्रुत्वा तात तथा चरन्तमवभोत्स्यन्ते भारतानां चराः स्म ।
अन्यांश्चरेथास्तावतोऽब्दांस्ततस्त्वं निश्चित्य तत्प्रतिजानीहि पार्थ ॥ ३-३५-९॥
tvāṃ cecchrutvā tāta tathā carantamavabhotsyante bhāratānāṃ carāḥ sma |
anyāṃścarethāstāvato'bdāṃstatastvaṃ niścitya tatpratijānīhi pārtha || 3-35-9||
MHB 3-35-10
चरैश्चेन्नोऽविदितः कालमेतं युक्तो राजन्मोहयित्वा मदीयान् ।
ब्रवीमि सत्यं कुरुसंसदीह तवैव ता भारत पञ्च नद्यः ॥ ३-३५-१०॥
caraiścenno'viditaḥ kālametaṃ yukto rājanmohayitvā madīyān |
bravīmi satyaṃ kurusaṃsadīha tavaiva tā bhārata pañca nadyaḥ || 3-35-10||
MHB 3-35-11
वयं चैवं भ्रातरः सर्व एव त्वया जिताः कालमपास्य भोगान् ।
वसेम इत्याह पुरा स राजा मध्ये कुरूणां स मयोक्तस्तथेति ॥ ३-३५-११॥
vayaṃ caivaṃ bhrātaraḥ sarva eva tvayā jitāḥ kālamapāsya bhogān |
vasema ityāha purā sa rājā madhye kurūṇāṃ sa mayoktastatheti || 3-35-11||
MHB 3-35-12
तत्र द्यूतमभवन्नो जघन्यं तस्मिञ्जिताः प्रव्रजिताश्च सर्वे ।
इत्थं च देशाननुसंचरामो वनानि कृच्छ्राणि च कृच्छ्ररूपाः ॥ ३-३५-१२॥
tatra dyūtamabhavanno jaghanyaṃ tasmiñjitāḥ pravrajitāśca sarve |
itthaṃ ca deśānanusaṃcarāmo vanāni kṛcchrāṇi ca kṛcchrarūpāḥ || 3-35-12||
MHB 3-35-13
सुयोधनश्चापि न शान्तिमिच्छन्भूयः स मन्योर्वशमन्वगच्छत् ।
उद्योजयामास कुरूंश्च सर्वान्ये चास्य केचिद्वशमन्वगच्छन् ॥ ३-३५-१३॥
suyodhanaścāpi na śāntimicchanbhūyaḥ sa manyorvaśamanvagacchat |
udyojayāmāsa kurūṃśca sarvānye cāsya kecidvaśamanvagacchan || 3-35-13||
MHB 3-35-14
तं संधिमास्थाय सतां सकाशे को नाम जह्यादिह राज्यहेतोः ।
आर्यस्य मन्ये मरणाद्गरीयो यद्धर्ममुत्क्रम्य महीं प्रशिष्यात् ॥ ३-३५-१४॥
taṃ saṃdhimāsthāya satāṃ sakāśe ko nāma jahyādiha rājyahetoḥ |
āryasya manye maraṇādgarīyo yaddharmamutkramya mahīṃ praśiṣyāt || 3-35-14||
MHB 3-35-15
तदैव चेद्वीरकर्माकरिष्यो यदा द्यूते परिघं पर्यमृक्षः ।
बाहू दिधक्षन्वारितः फल्गुनेन किं दुष्कृतं भीम तदाभविष्यत् ॥ ३-३५-१५॥
tadaiva cedvīrakarmākariṣyo yadā dyūte parighaṃ paryamṛkṣaḥ |
bāhū didhakṣanvāritaḥ phalgunena kiṃ duṣkṛtaṃ bhīma tadābhaviṣyat || 3-35-15||
MHB 3-35-16
प्रागेव चैवं समयक्रियायाः किं नाब्रवीः पौरुषमाविदानः ।
प्राप्तं तु कालं त्वभिपद्य पश्चात्किं मामिदानीमतिवेलमात्थ ॥ ३-३५-१६॥
prāgeva caivaṃ samayakriyāyāḥ kiṃ nābravīḥ pauruṣamāvidānaḥ |
prāptaṃ tu kālaṃ tvabhipadya paścātkiṃ māmidānīmativelamāttha || 3-35-16||
MHB 3-35-17
भूयोऽपि दुःखं मम भीमसेन दूये विषस्येव रसं विदित्वा ।
यद्याज्ञसेनीं परिकृष्यमाणां संदृश्य तत्क्षान्तमिति स्म भीम ॥ ३-३५-१७॥
bhūyo'pi duḥkhaṃ mama bhīmasena dūye viṣasyeva rasaṃ viditvā |
yadyājñasenīṃ parikṛṣyamāṇāṃ saṃdṛśya tatkṣāntamiti sma bhīma || 3-35-17||
MHB 3-35-18
न त्वद्य शक्यं भरतप्रवीर कृत्वा यदुक्तं कुरुवीरमध्ये ।
कालं प्रतीक्षस्व सुखोदयस्य पक्तिं फलानामिव बीजवापः ॥ ३-३५-१८॥
na tvadya śakyaṃ bharatapravīra kṛtvā yaduktaṃ kuruvīramadhye |
kālaṃ pratīkṣasva sukhodayasya paktiṃ phalānāmiva bījavāpaḥ || 3-35-18||
MHB 3-35-19
यदा हि पूर्वं निकृतो निकृत्या वैरं सपुष्पं सफलं विदित्वा ।
महागुणं हरति हि पौरुषेण तदा वीरो जीवति जीवलोके ॥ ३-३५-१९॥
yadā hi pūrvaṃ nikṛto nikṛtyā vairaṃ sapuṣpaṃ saphalaṃ viditvā |
mahāguṇaṃ harati hi pauruṣeṇa tadā vīro jīvati jīvaloke || 3-35-19||
MHB 3-35-20
श्रियं च लोके लभते समग्रां मन्ये चास्मै शत्रवः संनमन्ते ।
मित्राणि चैनमतिरागाद्भजन्ते देवा इवेन्द्रमनुजीवन्ति चैनम् ॥ ३-३५-२०॥
śriyaṃ ca loke labhate samagrāṃ manye cāsmai śatravaḥ saṃnamante |
mitrāṇi cainamatirāgādbhajante devā ivendramanujīvanti cainam || 3-35-20||
MHB 3-35-21
मम प्रतिज्ञां च निबोध सत्यां वृणे धर्मममृताज्जीविताच्च ।
राज्यं च पुत्राश्च यशो धनं च सर्वं न सत्यस्य कलामुपैति ॥ ३-३५-२१॥
mama pratijñāṃ ca nibodha satyāṃ vṛṇe dharmamamṛtājjīvitācca |
rājyaṃ ca putrāśca yaśo dhanaṃ ca sarvaṃ na satyasya kalāmupaiti || 3-35-21||
Adhyaya: 36/299 (34)
MHB 3-36-1
भीमसेन उवाच ।
संधिं कृत्वैव कालेन अन्तकेन पतत्रिणा ।
अनन्तेनाप्रमेयेन स्रोतसा सर्वहारिणा ॥ ३-३६-१॥
bhīmasena uvāca |
saṃdhiṃ kṛtvaiva kālena antakena patatriṇā |
anantenāprameyena srotasā sarvahāriṇā || 3-36-1||
MHB 3-36-2
प्रत्यक्षं मन्यसे कालं मर्त्यः सन्कालबन्धनः ।
फेनधर्मा महाराज फलधर्मा तथैव च ॥ ३-३६-२॥
pratyakṣaṃ manyase kālaṃ martyaḥ sankālabandhanaḥ |
phenadharmā mahārāja phaladharmā tathaiva ca || 3-36-2||
MHB 3-36-3
निमेषादपि कौन्तेय यस्यायुरपचीयते ।
सूच्येवाञ्जनचूर्णस्य किमिति प्रतिपालयेत् ॥ ३-३६-३॥
nimeṣādapi kaunteya yasyāyurapacīyate |
sūcyevāñjanacūrṇasya kimiti pratipālayet || 3-36-3||
MHB 3-36-4
यो नूनममितायुः स्यादथ वापि प्रमाणवित् ।
स कालं वै प्रतीक्षेत सर्वप्रत्यक्षदर्शिवान् ॥ ३-३६-४॥
yo nūnamamitāyuḥ syādatha vāpi pramāṇavit |
sa kālaṃ vai pratīkṣeta sarvapratyakṣadarśivān || 3-36-4||
MHB 3-36-5
प्रतीक्षमाणान्कालो नः समा राजंस्त्रयोदश ।
आयुषोऽपचयं कृत्वा मरणायोपनेष्यति ॥ ३-३६-५॥
pratīkṣamāṇānkālo naḥ samā rājaṃstrayodaśa |
āyuṣo'pacayaṃ kṛtvā maraṇāyopaneṣyati || 3-36-5||
MHB 3-36-6
शरीरिणां हि मरणं शरीरे नित्यमाश्रितम् ।
प्रागेव मरणात्तस्माद्राज्यायैव घटामहे ॥ ३-३६-६॥
śarīriṇāṃ hi maraṇaṃ śarīre nityamāśritam |
prāgeva maraṇāttasmādrājyāyaiva ghaṭāmahe || 3-36-6||
MHB 3-36-7
यो न याति प्रसंख्यानमस्पष्टो भूमिवर्धनः ।
अयातयित्वा वैराणि सोऽवसीदति गौरिव ॥ ३-३६-७॥
yo na yāti prasaṃkhyānamaspaṣṭo bhūmivardhanaḥ |
ayātayitvā vairāṇi so'vasīdati gauriva || 3-36-7||
MHB 3-36-8
यो न यातयते वैरमल्पसत्त्वोद्यमः पुमान् ।
अफलं तस्य जन्माहं मन्ये दुर्जातजायिनः ॥ ३-३६-८॥
yo na yātayate vairamalpasattvodyamaḥ pumān |
aphalaṃ tasya janmāhaṃ manye durjātajāyinaḥ || 3-36-8||
MHB 3-36-9
हैरण्यौ भवतो बाहू श्रुतिर्भवति पार्थिव ।
हत्वा द्विषन्तं संग्रामे भुक्त्वा बाह्वर्जितं वसु ॥ ३-३६-९॥
hairaṇyau bhavato bāhū śrutirbhavati pārthiva |
hatvā dviṣantaṃ saṃgrāme bhuktvā bāhvarjitaṃ vasu || 3-36-9||
MHB 3-36-10
हत्वा चेत्पुरुषो राजन्निकर्तारमरिंदम ।
अह्नाय नरकं गच्छेत्स्वर्गेणास्य स संमितः ॥ ३-३६-१०॥
hatvā cetpuruṣo rājannikartāramariṃdama |
ahnāya narakaṃ gacchetsvargeṇāsya sa saṃmitaḥ || 3-36-10||
MHB 3-36-11
अमर्षजो हि संतापः पावकाद्दीप्तिमत्तरः ।
येनाहमभिसंतप्तो न नक्तं न दिवा शये ॥ ३-३६-११॥
amarṣajo hi saṃtāpaḥ pāvakāddīptimattaraḥ |
yenāhamabhisaṃtapto na naktaṃ na divā śaye || 3-36-11||
MHB 3-36-12
अयं च पार्थो बीभत्सुर्वरिष्ठो ज्याविकर्षणे ।
आस्ते परमसंतप्तो नूनं सिंह इवाशये ॥ ३-३६-१२॥
ayaṃ ca pārtho bībhatsurvariṣṭho jyāvikarṣaṇe |
āste paramasaṃtapto nūnaṃ siṃha ivāśaye || 3-36-12||
MHB 3-36-13
योऽयमेकोऽभिमनुते सर्वाँल्लोके धनुर्भृतः ।
सोऽयमात्मजमूष्माणं महाहस्तीव यच्छति ॥ ३-३६-१३॥
yo'yameko'bhimanute sarvā~lloke dhanurbhṛtaḥ |
so'yamātmajamūṣmāṇaṃ mahāhastīva yacchati || 3-36-13||
MHB 3-36-14
नकुलः सहदेवश्च वृद्धा माता च वीरसूः ।
तवैव प्रियमिच्छन्त आसते जडमूकवत् ॥ ३-३६-१४॥
nakulaḥ sahadevaśca vṛddhā mātā ca vīrasūḥ |
tavaiva priyamicchanta āsate jaḍamūkavat || 3-36-14||
MHB 3-36-15
सर्वे ते प्रियमिच्छन्ति बान्धवाः सह सृञ्जयैः ।
अहमेकोऽभिसंतप्तो माता च प्रतिविन्ध्यतः ॥ ३-३६-१५॥
sarve te priyamicchanti bāndhavāḥ saha sṛñjayaiḥ |
ahameko'bhisaṃtapto mātā ca prativindhyataḥ || 3-36-15||
MHB 3-36-16
प्रियमेव तु सर्वेषां यद्ब्रवीम्युत किंचन ।
सर्वे ही व्यसनं प्राप्ताः सर्वे युद्धाभिनन्दिनः ॥ ३-३६-१६॥
priyameva tu sarveṣāṃ yadbravīmyuta kiṃcana |
sarve hī vyasanaṃ prāptāḥ sarve yuddhābhinandinaḥ || 3-36-16||
MHB 3-36-17
नेतः पापीयसी काचिदापद्राजन्भविष्यति ।
यन्नो नीचैरल्पबलै राज्यमाच्छिद्य भुज्यते ॥ ३-३६-१७॥
netaḥ pāpīyasī kācidāpadrājanbhaviṣyati |
yanno nīcairalpabalai rājyamācchidya bhujyate || 3-36-17||
MHB 3-36-18
शीलदोषाद्घृणाविष्ट आनृशंस्यात्परंतप ।
क्लेशांस्तितिक्षसे राजन्नान्यः कश्चित्प्रशंसति ॥ ३-३६-१८॥
śīladoṣādghṛṇāviṣṭa ānṛśaṃsyātparaṃtapa |
kleśāṃstitikṣase rājannānyaḥ kaścitpraśaṃsati || 3-36-18||
MHB 3-36-19
घृणी ब्राह्मणरूपोऽसि कथं क्षत्रे अजायथाः ।
अस्यां हि योनौ जायन्ते प्रायशः क्रूरबुद्धयः ॥ ३-३६-१९॥
ghṛṇī brāhmaṇarūpo'si kathaṃ kṣatre ajāyathāḥ |
asyāṃ hi yonau jāyante prāyaśaḥ krūrabuddhayaḥ || 3-36-19||
MHB 3-36-20
अश्रौषीस्त्वं राजधर्मान्यथा वै मनुरब्रवीत् ।
क्रूरान्निकृतिसंयुक्तान्विहितानशमात्मकान् ॥ ३-३६-२०॥
aśrauṣīstvaṃ rājadharmānyathā vai manurabravīt |
krūrānnikṛtisaṃyuktānvihitānaśamātmakān || 3-36-20||
MHB 3-36-21
कर्तव्ये पुरुषव्याघ्र किमास्से पीठसर्पवत् ।
बुद्ध्या वीर्येण संयुक्तः श्रुतेनाभिजनेन च ॥ ३-३६-२१॥
kartavye puruṣavyāghra kimāsse pīṭhasarpavat |
buddhyā vīryeṇa saṃyuktaḥ śrutenābhijanena ca || 3-36-21||
MHB 3-36-22
तृणानां मुष्टिनैकेन हिमवन्तं तु पर्वतम् ।
छन्नमिच्छसि कौन्तेय योऽस्मान्संवर्तुमिच्छसि ॥ ३-३६-२२॥
tṛṇānāṃ muṣṭinaikena himavantaṃ tu parvatam |
channamicchasi kaunteya yo'smānsaṃvartumicchasi || 3-36-22||
MHB 3-36-23
अज्ञातचर्या गूढेन पृथिव्यां विश्रुतेन च ।
दिवीव पार्थ सूर्येण न शक्या चरितुं त्वया ॥ ३-३६-२३॥
ajñātacaryā gūḍhena pṛthivyāṃ viśrutena ca |
divīva pārtha sūryeṇa na śakyā carituṃ tvayā || 3-36-23||
MHB 3-36-24
बृहच्छाल इवानूपे शाखापुष्पपलाशवान् ।
हस्ती श्वेत इवाज्ञातः कथं जिष्णुश्चरिष्यति ॥ ३-३६-२४॥
bṛhacchāla ivānūpe śākhāpuṣpapalāśavān |
hastī śveta ivājñātaḥ kathaṃ jiṣṇuścariṣyati || 3-36-24||
MHB 3-36-25
इमौ च सिंहसंकाशौ भ्रातरौ सहितौ शिशू ।
नकुलः सहदेवश्च कथं पार्थ चरिष्यतः ॥ ३-३६-२५॥
imau ca siṃhasaṃkāśau bhrātarau sahitau śiśū |
nakulaḥ sahadevaśca kathaṃ pārtha cariṣyataḥ || 3-36-25||
MHB 3-36-26
पुण्यकीर्ती राजपुत्री द्रौपदी वीरसूरियम् ।
विश्रुता कथमज्ञाता कृष्णा पार्थ चरिष्यति ॥ ३-३६-२६॥
puṇyakīrtī rājaputrī draupadī vīrasūriyam |
viśrutā kathamajñātā kṛṣṇā pārtha cariṣyati || 3-36-26||
MHB 3-36-27
मां चापि राजञ्जानन्ति आकुमारमिमाः प्रजाः ।
अज्ञातचर्यां पश्यामि मेरोरिव निगूहनम् ॥ ३-३६-२७॥
māṃ cāpi rājañjānanti ākumāramimāḥ prajāḥ |
ajñātacaryāṃ paśyāmi meroriva nigūhanam || 3-36-27||
MHB 3-36-28
तथैव बहवोऽस्माभी राष्ट्रेभ्यो विप्रवासिताः ।
राजानो राजपुत्राश्च धृतराष्ट्रमनुव्रताः ॥ ३-३६-२८॥
tathaiva bahavo'smābhī rāṣṭrebhyo vipravāsitāḥ |
rājāno rājaputrāśca dhṛtarāṣṭramanuvratāḥ || 3-36-28||
MHB 3-36-29
न हि तेऽप्युपशाम्यन्ति निकृतानां निराकृताः ।
अवश्यं तैर्निकर्तव्यमस्माकं तत्प्रियैषिभिः ॥ ३-३६-२९॥
na hi te'pyupaśāmyanti nikṛtānāṃ nirākṛtāḥ |
avaśyaṃ tairnikartavyamasmākaṃ tatpriyaiṣibhiḥ || 3-36-29||
MHB 3-36-30
तेऽप्यस्मासु प्रयुञ्जीरन्प्रच्छन्नान्सुबहूञ्जनान् ।
आचक्षीरंश्च नो ज्ञात्वा तन्नः स्यात्सुमहद्भयम् ॥ ३-३६-३०॥
te'pyasmāsu prayuñjīranpracchannānsubahūñjanān |
ācakṣīraṃśca no jñātvā tannaḥ syātsumahadbhayam || 3-36-30||
MHB 3-36-31
अस्माभिरुषिताः सम्यग्वने मासास्त्रयोदश ।
परिमाणेन तान्पश्य तावतः परिवत्सरान् ॥ ३-३६-३१॥
asmābhiruṣitāḥ samyagvane māsāstrayodaśa |
parimāṇena tānpaśya tāvataḥ parivatsarān || 3-36-31||
MHB 3-36-32
अस्ति मासः प्रतिनिधिर्यथा प्राहुर्मनीषिणः ।
पूतिकानिव सोमस्य तथेदं क्रियतामिति ॥ ३-३६-३२॥
asti māsaḥ pratinidhiryathā prāhurmanīṣiṇaḥ |
pūtikāniva somasya tathedaṃ kriyatāmiti || 3-36-32||
MHB 3-36-33
अथ वानडुहे राजन्साधवे साधुवाहिने ।
सौहित्यदानादेकस्मादेनसः प्रतिमुच्यते ॥ ३-३६-३३॥
atha vānaḍuhe rājansādhave sādhuvāhine |
sauhityadānādekasmādenasaḥ pratimucyate || 3-36-33||
MHB 3-36-34
तस्माच्छत्रुवधे राजन्क्रियतां निश्चयस्त्वया ।
क्षत्रियस्य तु सर्वस्य नान्यो धर्मोऽस्ति संयुगात् ॥ ३-३६-३४॥
tasmācchatruvadhe rājankriyatāṃ niścayastvayā |
kṣatriyasya tu sarvasya nānyo dharmo'sti saṃyugāt || 3-36-34||
Adhyaya: 37/299 (41)
MHB 3-37-1
वैशंपायन उवाच ।
भीमसेनवचः श्रुत्वा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
निःश्वस्य पुरुषव्याघ्रः संप्रदध्यौ परंतपः ॥ ३-३७-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
bhīmasenavacaḥ śrutvā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
niḥśvasya puruṣavyāghraḥ saṃpradadhyau paraṃtapaḥ || 3-37-1||
MHB 3-37-2
स मुहूर्तमिव ध्यात्वा विनिश्चित्येतिकृत्यताम् ।
भीमसेनमिदं वाक्यमपदान्तरमब्रवीत् ॥ ३-३७-२॥
sa muhūrtamiva dhyātvā viniścityetikṛtyatām |
bhīmasenamidaṃ vākyamapadāntaramabravīt || 3-37-2||
MHB 3-37-3
एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि भारत ।
इदमन्यत्समाधत्स्व वाक्यं मे वाक्यकोविद ॥ ३-३७-३॥
evametanmahābāho yathā vadasi bhārata |
idamanyatsamādhatsva vākyaṃ me vākyakovida || 3-37-3||
MHB 3-37-4
महापापानि कर्माणि यानि केवलसाहसात् ।
आरभ्यन्ते भीमसेन व्यथन्ते तानि भारत ॥ ३-३७-४॥
mahāpāpāni karmāṇi yāni kevalasāhasāt |
ārabhyante bhīmasena vyathante tāni bhārata || 3-37-4||
MHB 3-37-5
सुमन्त्रिते सुविक्रान्ते सुकृते सुविचारिते ।
सिध्यन्त्यर्था महाबाहो दैवं चात्र प्रदक्षिणम् ॥ ३-३७-५॥
sumantrite suvikrānte sukṛte suvicārite |
sidhyantyarthā mahābāho daivaṃ cātra pradakṣiṇam || 3-37-5||
MHB 3-37-6
त्वं तु केवलचापल्याद्बलदर्पोच्छ्रितः स्वयम् ।
आरब्धव्यमिदं कर्म मन्यसे शृणु तत्र मे ॥ ३-३७-६॥
tvaṃ tu kevalacāpalyādbaladarpocchritaḥ svayam |
ārabdhavyamidaṃ karma manyase śṛṇu tatra me || 3-37-6||
MHB 3-37-7
भूरिश्रवाः शलश्चैव जलसंधश्च वीर्यवान् ।
भीष्मो द्रोणश्च कर्णश्च द्रोणपुत्रश्च वीर्यवान् ॥ ३-३७-७॥
bhūriśravāḥ śalaścaiva jalasaṃdhaśca vīryavān |
bhīṣmo droṇaśca karṇaśca droṇaputraśca vīryavān || 3-37-7||
MHB 3-37-8
धार्तराष्ट्रा दुराधर्षा दुर्योधनपुरोगमाः ।
सर्व एव कृतास्त्राश्च सततं चाततायिनः ॥ ३-३७-८॥
dhārtarāṣṭrā durādharṣā duryodhanapurogamāḥ |
sarva eva kṛtāstrāśca satataṃ cātatāyinaḥ || 3-37-8||
MHB 3-37-9
राजानः पार्थिवाश्चैव येऽस्माभिरुपतापिताः ।
संश्रिताः कौरवं पक्षं जातस्नेहाश्च सांप्रतम् ॥ ३-३७-९॥
rājānaḥ pārthivāścaiva ye'smābhirupatāpitāḥ |
saṃśritāḥ kauravaṃ pakṣaṃ jātasnehāśca sāṃpratam || 3-37-9||
MHB 3-37-10
दुर्योधनहिते युक्ता न तथास्मासु भारत ।
पूर्णकोशा बलोपेताः प्रयतिष्यन्ति रक्षणे ॥ ३-३७-१०॥
duryodhanahite yuktā na tathāsmāsu bhārata |
pūrṇakośā balopetāḥ prayatiṣyanti rakṣaṇe || 3-37-10||
MHB 3-37-11
सर्वे कौरवसैन्यस्य सपुत्रामात्यसैनिकाः ।
संविभक्ता हि मात्राभिर्भोगैरपि च सर्वशः ॥ ३-३७-११॥
sarve kauravasainyasya saputrāmātyasainikāḥ |
saṃvibhaktā hi mātrābhirbhogairapi ca sarvaśaḥ || 3-37-11||
MHB 3-37-12
दुर्योधनेन ते वीरा मानिताश्च विशेषतः ।
प्राणांस्त्यक्ष्यन्ति संग्रामे इति मे निश्चिता मतिः ॥ ३-३७-१२॥
duryodhanena te vīrā mānitāśca viśeṣataḥ |
prāṇāṃstyakṣyanti saṃgrāme iti me niścitā matiḥ || 3-37-12||
MHB 3-37-13
समा यद्यपि भीष्मस्य वृत्तिरस्मासु तेषु च ।
द्रोणस्य च महाबाहो कृपस्य च महात्मनः ॥ ३-३७-१३॥
samā yadyapi bhīṣmasya vṛttirasmāsu teṣu ca |
droṇasya ca mahābāho kṛpasya ca mahātmanaḥ || 3-37-13||
MHB 3-37-14
अवश्यं राजपिण्डस्तैर्निर्वेश्य इति मे मतिः ।
तस्मात्त्यक्ष्यन्ति संग्रामे प्राणानपि सुदुस्त्यजान् ॥ ३-३७-१४॥
avaśyaṃ rājapiṇḍastairnirveśya iti me matiḥ |
tasmāttyakṣyanti saṃgrāme prāṇānapi sudustyajān || 3-37-14||
MHB 3-37-15
सर्वे दिव्यास्त्रविद्वांसः सर्वे धर्मपरायणाः ।
अजेयाश्चेति मे बुद्धिरपि देवैः सवासवैः ॥ ३-३७-१५॥
sarve divyāstravidvāṃsaḥ sarve dharmaparāyaṇāḥ |
ajeyāśceti me buddhirapi devaiḥ savāsavaiḥ || 3-37-15||
MHB 3-37-16
अमर्षी नित्यसंहृष्टस्तत्र कर्णो महारथः ।
सर्वास्त्रविदनाधृष्य अभेद्यकवचावृतः ॥ ३-३७-१६॥
amarṣī nityasaṃhṛṣṭastatra karṇo mahārathaḥ |
sarvāstravidanādhṛṣya abhedyakavacāvṛtaḥ || 3-37-16||
MHB 3-37-17
अनिर्जित्य रणे सर्वानेतान्पुरुषसत्तमान् ।
अशक्यो ह्यसहायेन हन्तुं दुर्योधनस्त्वया ॥ ३-३७-१७॥
anirjitya raṇe sarvānetānpuruṣasattamān |
aśakyo hyasahāyena hantuṃ duryodhanastvayā || 3-37-17||
MHB 3-37-18
न निद्रामधिगच्छामि चिन्तयानो वृकोदर ।
अति सर्वान्धनुर्ग्राहान्सूतपुत्रस्य लाघवम् ॥ ३-३७-१८॥
na nidrāmadhigacchāmi cintayāno vṛkodara |
ati sarvāndhanurgrāhānsūtaputrasya lāghavam || 3-37-18||
MHB 3-37-19
एतद्वचनमाज्ञाय भीमसेनोऽत्यमर्षणः ।
बभूव विमनास्त्रस्तो न चैवोवाच किंचन ॥ ३-३७-१९॥
etadvacanamājñāya bhīmaseno'tyamarṣaṇaḥ |
babhūva vimanāstrasto na caivovāca kiṃcana || 3-37-19||
MHB 3-37-20
तयोः संवदतोरेवं तदा पाण्डवयोर्द्वयोः ।
आजगाम महायोगी व्यासः सत्यवतीसुतः ॥ ३-३७-२०॥
tayoḥ saṃvadatorevaṃ tadā pāṇḍavayordvayoḥ |
ājagāma mahāyogī vyāsaḥ satyavatīsutaḥ || 3-37-20||
MHB 3-37-21
सोऽभिगम्य यथान्यायं पाण्डवैः प्रतिपूजितः ।
युधिष्ठिरमिदं वाक्यमुवाच वदतां वरः ॥ ३-३७-२१॥
so'bhigamya yathānyāyaṃ pāṇḍavaiḥ pratipūjitaḥ |
yudhiṣṭhiramidaṃ vākyamuvāca vadatāṃ varaḥ || 3-37-21||
MHB 3-37-22
युधिष्ठिर महाबाहो वेद्मि ते हृदि मानसम् ।
मनीषया ततः क्षिप्रमागतोऽस्मि नरर्षभ ॥ ३-३७-२२॥
yudhiṣṭhira mahābāho vedmi te hṛdi mānasam |
manīṣayā tataḥ kṣipramāgato'smi nararṣabha || 3-37-22||
MHB 3-37-23
भीष्माद्द्रोणात्कृपात्कर्णाद्द्रोणपुत्राच्च भारत ।
यत्ते भयममित्रघ्न हृदि संपरिवर्तते ॥ ३-३७-२३॥
bhīṣmāddroṇātkṛpātkarṇāddroṇaputrācca bhārata |
yatte bhayamamitraghna hṛdi saṃparivartate || 3-37-23||
MHB 3-37-24
तत्तेऽहं नाशयिष्यामि विधिदृष्टेन हेतुना ।
तच्छ्रुत्वा धृतिमास्थाय कर्मणा प्रतिपादय ॥ ३-३७-२४॥
tatte'haṃ nāśayiṣyāmi vidhidṛṣṭena hetunā |
tacchrutvā dhṛtimāsthāya karmaṇā pratipādaya || 3-37-24||
MHB 3-37-25
तत एकान्तमुन्नीय पाराशर्यो युधिष्ठिरम् ।
अब्रवीदुपपन्नार्थमिदं वाक्यविशारदः ॥ ३-३७-२५॥
tata ekāntamunnīya pārāśaryo yudhiṣṭhiram |
abravīdupapannārthamidaṃ vākyaviśāradaḥ || 3-37-25||
MHB 3-37-26
श्रेयसस्ते परः कालः प्राप्तो भरतसत्तम ।
येनाभिभविता शत्रून्रणे पार्थो धनंजयः ॥ ३-३७-२६॥
śreyasaste paraḥ kālaḥ prāpto bharatasattama |
yenābhibhavitā śatrūnraṇe pārtho dhanaṃjayaḥ || 3-37-26||
MHB 3-37-27
गृहाणेमां मया प्रोक्तां सिद्धिं मूर्तिमतीमिव ।
विद्यां प्रतिस्मृतिं नाम प्रपन्नाय ब्रवीमि ते ।
यामवाप्य महाबाहुरर्जुनः साधयिष्यति ॥ ३-३७-२७॥
gṛhāṇemāṃ mayā proktāṃ siddhiṃ mūrtimatīmiva |
vidyāṃ pratismṛtiṃ nāma prapannāya bravīmi te |
yāmavāpya mahābāhurarjunaḥ sādhayiṣyati || 3-37-27||
MHB 3-37-28
अस्त्रहेतोर्महेन्द्रं च रुद्रं चैवाभिगच्छतु ।
वरुणं च धनेशं च धर्मराजं च पाण्डव ।
शक्तो ह्येष सुरान्द्रष्टुं तपसा विक्रमेण च ॥ ३-३७-२८॥
astrahetormahendraṃ ca rudraṃ caivābhigacchatu |
varuṇaṃ ca dhaneśaṃ ca dharmarājaṃ ca pāṇḍava |
śakto hyeṣa surāndraṣṭuṃ tapasā vikrameṇa ca || 3-37-28||
MHB 3-37-29
ऋषिरेष महातेजा नारायणसहायवान् ।
पुराणः शाश्वतो देवो विष्णोरंशः सनातनः ॥ ३-३७-२९॥
ṛṣireṣa mahātejā nārāyaṇasahāyavān |
purāṇaḥ śāśvato devo viṣṇoraṃśaḥ sanātanaḥ || 3-37-29||
MHB 3-37-30
अस्त्राणीन्द्राच्च रुद्राच्च लोकपालेभ्य एव च ।
समादाय महाबाहुर्महत्कर्म करिष्यति ॥ ३-३७-३०॥
astrāṇīndrācca rudrācca lokapālebhya eva ca |
samādāya mahābāhurmahatkarma kariṣyati || 3-37-30||
MHB 3-37-31
वनादस्माच्च कौन्तेय वनमन्यद्विचिन्त्यताम् ।
निवासार्थाय यद्युक्तं भवेद्वः पृथिवीपते ॥ ३-३७-३१॥
vanādasmācca kaunteya vanamanyadvicintyatām |
nivāsārthāya yadyuktaṃ bhavedvaḥ pṛthivīpate || 3-37-31||
MHB 3-37-32
एकत्र चिरवासो हि न प्रीतिजननो भवेत् ।
तापसानां च शान्तानां भवेदुद्वेगकारकः ॥ ३-३७-३२॥
ekatra ciravāso hi na prītijanano bhavet |
tāpasānāṃ ca śāntānāṃ bhavedudvegakārakaḥ || 3-37-32||
MHB 3-37-33
मृगाणामुपयोगश्च वीरुदोषधिसंक्षयः ।
बिभर्षि हि बहून्विप्रान्वेदवेदाङ्गपारगान् ॥ ३-३७-३३॥
mṛgāṇāmupayogaśca vīrudoṣadhisaṃkṣayaḥ |
bibharṣi hi bahūnviprānvedavedāṅgapāragān || 3-37-33||
MHB 3-37-34
एवमुक्त्वा प्रपन्नाय शुचये भगवान्प्रभुः ।
प्रोवाच योगतत्त्वज्ञो योगविद्यामनुत्तमाम् ॥ ३-३७-३४॥
evamuktvā prapannāya śucaye bhagavānprabhuḥ |
provāca yogatattvajño yogavidyāmanuttamām || 3-37-34||
MHB 3-37-35
धर्मराज्ञे तदा धीमान्व्यासः सत्यवतीसुतः ।
अनुज्ञाय च कौन्तेयं तत्रैवान्तरधीयत ॥ ३-३७-३५॥
dharmarājñe tadā dhīmānvyāsaḥ satyavatīsutaḥ |
anujñāya ca kaunteyaṃ tatraivāntaradhīyata || 3-37-35||
MHB 3-37-36
युधिष्ठिरस्तु धर्मात्मा तद्ब्रह्म मनसा यतः ।
धारयामास मेधावी काले काले समभ्यसन् ॥ ३-३७-३६॥
yudhiṣṭhirastu dharmātmā tadbrahma manasā yataḥ |
dhārayāmāsa medhāvī kāle kāle samabhyasan || 3-37-36||
MHB 3-37-37
स व्यासवाक्यमुदितो वनाद्द्वैतवनात्ततः ।
ययौ सरस्वतीतीरे काम्यकं नाम काननम् ॥ ३-३७-३७॥
sa vyāsavākyamudito vanāddvaitavanāttataḥ |
yayau sarasvatītīre kāmyakaṃ nāma kānanam || 3-37-37||
MHB 3-37-38
तमन्वयुर्महाराज शिक्षाक्षरविदस्तथा ।
ब्राह्मणास्तपसा युक्ता देवेन्द्रमृषयो यथा ॥ ३-३७-३८॥
tamanvayurmahārāja śikṣākṣaravidastathā |
brāhmaṇāstapasā yuktā devendramṛṣayo yathā || 3-37-38||
MHB 3-37-39
ततः काम्यकमासाद्य पुनस्ते भरतर्षभाः ।
न्यविशन्त महात्मानः सामात्याः सपदानुगाः ॥ ३-३७-३९॥
tataḥ kāmyakamāsādya punaste bharatarṣabhāḥ |
nyaviśanta mahātmānaḥ sāmātyāḥ sapadānugāḥ || 3-37-39||
MHB 3-37-40
तत्र ते न्यवसन्राजन्कंचित्कालं मनस्विनः ।
धनुर्वेदपरा वीराः शृण्वाना वेदमुत्तमम् ॥ ३-३७-४०॥
tatra te nyavasanrājankaṃcitkālaṃ manasvinaḥ |
dhanurvedaparā vīrāḥ śṛṇvānā vedamuttamam || 3-37-40||
MHB 3-37-41
चरन्तो मृगयां नित्यं शुद्धैर्बाणैर्मृगार्थिनः ।
पितृदैवतविप्रेभ्यो निर्वपन्तो यथाविधि ॥ ३-३७-४१॥
caranto mṛgayāṃ nityaṃ śuddhairbāṇairmṛgārthinaḥ |
pitṛdaivataviprebhyo nirvapanto yathāvidhi || 3-37-41||
Adhyaya: 38/299 (45)
MHB 3-38-1
वैशंपायन उवाच ।
कस्यचित्त्वथ कालस्य धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
संस्मृत्य मुनिसंदेशमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ३-३८-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
kasyacittvatha kālasya dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
saṃsmṛtya munisaṃdeśamidaṃ vacanamabravīt || 3-38-1||
MHB 3-38-2
विविक्ते विदितप्रज्ञमर्जुनं भरतर्षभम् ।
सान्त्वपूर्वं स्मितं कृत्वा पाणिना परिसंस्पृशन् ॥ ३-३८-२॥
vivikte viditaprajñamarjunaṃ bharatarṣabham |
sāntvapūrvaṃ smitaṃ kṛtvā pāṇinā parisaṃspṛśan || 3-38-2||
MHB 3-38-3
स मुहूर्तमिव ध्यात्वा वनवासमरिंदमः ।
धनंजयं धर्मराजो रहसीदमुवाच ह ॥ ३-३८-३॥
sa muhūrtamiva dhyātvā vanavāsamariṃdamaḥ |
dhanaṃjayaṃ dharmarājo rahasīdamuvāca ha || 3-38-3||
MHB 3-38-4
भीष्मे द्रोणे कृपे कर्णे द्रोणपुत्रे च भारत ।
धनुर्वेदश्चतुष्पाद एतेष्वद्य प्रतिष्ठितः ॥ ३-३८-४॥
bhīṣme droṇe kṛpe karṇe droṇaputre ca bhārata |
dhanurvedaścatuṣpāda eteṣvadya pratiṣṭhitaḥ || 3-38-4||
MHB 3-38-5
ब्राह्मं दैवमासुरं च सप्रयोगचिकित्सितम् ।
सर्वास्त्राणां प्रयोगं च तेऽभिजानन्ति कृत्स्नशः ॥ ३-३८-५॥
brāhmaṃ daivamāsuraṃ ca saprayogacikitsitam |
sarvāstrāṇāṃ prayogaṃ ca te'bhijānanti kṛtsnaśaḥ || 3-38-5||
MHB 3-38-6
ते सर्वे धृतराष्ट्रस्य पुत्रेण परिसान्त्विताः ।
संविभक्ताश्च तुष्टाश्च गुरुवत्तेषु वर्तते ॥ ३-३८-६॥
te sarve dhṛtarāṣṭrasya putreṇa parisāntvitāḥ |
saṃvibhaktāśca tuṣṭāśca guruvatteṣu vartate || 3-38-6||
MHB 3-38-7
सर्वयोधेषु चैवास्य सदा वृत्तिरनुत्तमा ।
शक्तिं न हापयिष्यन्ति ते काले प्रतिपूजिताः ॥ ३-३८-७॥
sarvayodheṣu caivāsya sadā vṛttiranuttamā |
śaktiṃ na hāpayiṣyanti te kāle pratipūjitāḥ || 3-38-7||
MHB 3-38-8
अद्य चेयं मही कृत्स्ना दुर्योधनवशानुगा ।
त्वयि व्यपाश्रयोऽस्माकं त्वयि भारः समाहितः ।
तत्र कृत्यं प्रपश्यामि प्राप्तकालमरिंदम ॥ ३-३८-८॥
adya ceyaṃ mahī kṛtsnā duryodhanavaśānugā |
tvayi vyapāśrayo'smākaṃ tvayi bhāraḥ samāhitaḥ |
tatra kṛtyaṃ prapaśyāmi prāptakālamariṃdama || 3-38-8||
MHB 3-38-9
कृष्णद्वैपायनात्तात गृहीतोपनिषन्मया ।
तया प्रयुक्तया सम्यग्जगत्सर्वं प्रकाशते ।
तेन त्वं ब्रह्मणा तात संयुक्तः सुसमाहितः ॥ ३-३८-९॥
kṛṣṇadvaipāyanāttāta gṛhītopaniṣanmayā |
tayā prayuktayā samyagjagatsarvaṃ prakāśate |
tena tvaṃ brahmaṇā tāta saṃyuktaḥ susamāhitaḥ || 3-38-9||
MHB 3-38-10
देवतानां यथाकालं प्रसादं प्रतिपालय ।
तपसा योजयात्मानमुग्रेण भरतर्षभ ॥ ३-३८-१०॥
devatānāṃ yathākālaṃ prasādaṃ pratipālaya |
tapasā yojayātmānamugreṇa bharatarṣabha || 3-38-10||
MHB 3-38-11
धनुष्मान्कवची खड्गी मुनिः सारसमन्वितः ।
न कस्यचिद्ददन्मार्गं गच्छ तातोत्तरां दिशम् ।
इन्द्रे ह्यस्त्राणि दिव्यानि समस्तानि धनंजय ॥ ३-३८-११॥
dhanuṣmānkavacī khaḍgī muniḥ sārasamanvitaḥ |
na kasyaciddadanmārgaṃ gaccha tātottarāṃ diśam |
indre hyastrāṇi divyāni samastāni dhanaṃjaya || 3-38-11||
MHB 3-38-12
वृत्राद्भीतैस्तदा देवैर्बलमिन्द्रे समर्पितम् ।
तान्येकस्थानि सर्वाणि ततस्त्वं प्रतिपत्स्यसे ॥ ३-३८-१२॥
vṛtrādbhītaistadā devairbalamindre samarpitam |
tānyekasthāni sarvāṇi tatastvaṃ pratipatsyase || 3-38-12||
MHB 3-38-13
शक्रमेव प्रपद्यस्व स तेऽस्त्राणि प्रदास्यति ।
दीक्षितोऽद्यैव गच्छ त्वं द्रष्टुं देवं पुरंदरम् ॥ ३-३८-१३॥
śakrameva prapadyasva sa te'strāṇi pradāsyati |
dīkṣito'dyaiva gaccha tvaṃ draṣṭuṃ devaṃ puraṃdaram || 3-38-13||
MHB 3-38-14
एवमुक्त्वा धर्मराजस्तमध्यापयत प्रभुः ।
दीक्षितं विधिना तेन यतवाक्कायमानसम् ।
अनुजज्ञे ततो वीरं भ्राता भ्रातरमग्रजः ॥ ३-३८-१४॥
evamuktvā dharmarājastamadhyāpayata prabhuḥ |
dīkṣitaṃ vidhinā tena yatavākkāyamānasam |
anujajñe tato vīraṃ bhrātā bhrātaramagrajaḥ || 3-38-14||
MHB 3-38-15
निदेशाद्धर्मराजस्य द्रष्टुं देवं पुरंदरम् ।
धनुर्गाण्डीवमादाय तथाक्षय्यौ महेषुधी ॥ ३-३८-१५॥
nideśāddharmarājasya draṣṭuṃ devaṃ puraṃdaram |
dhanurgāṇḍīvamādāya tathākṣayyau maheṣudhī || 3-38-15||
MHB 3-38-16
कवची सतलत्राणो बद्धगोधाङ्गुलित्रवान् ।
हुत्वाग्निं ब्राह्मणान्निष्कैः स्वस्ति वाच्य महाभुजः ॥ ३-३८-१६॥
kavacī satalatrāṇo baddhagodhāṅgulitravān |
hutvāgniṃ brāhmaṇānniṣkaiḥ svasti vācya mahābhujaḥ || 3-38-16||
MHB 3-38-17
प्रातिष्ठत महाबाहुः प्रगृहीतशरासनः ।
वधाय धार्तराष्ट्राणां निःश्वस्योर्ध्वमुदीक्ष्य च ॥ ३-३८-१७॥
prātiṣṭhata mahābāhuḥ pragṛhītaśarāsanaḥ |
vadhāya dhārtarāṣṭrāṇāṃ niḥśvasyordhvamudīkṣya ca || 3-38-17||
MHB 3-38-18
तं दृष्ट्वा तत्र कौन्तेयं प्रगृहीतशरासनम् ।
अब्रुवन्ब्राह्मणाः सिद्धा भूतान्यन्तर्हितानि च ।
क्षिप्रं प्राप्नुहि कौन्तेय मनसा यद्यदिच्छसि ॥ ३-३८-१८॥
taṃ dṛṣṭvā tatra kaunteyaṃ pragṛhītaśarāsanam |
abruvanbrāhmaṇāḥ siddhā bhūtānyantarhitāni ca |
kṣipraṃ prāpnuhi kaunteya manasā yadyadicchasi || 3-38-18||
MHB 3-38-19
तं सिंहमिव गच्छन्तं शालस्कन्धोरुमर्जुनम् ।
मनांस्यादाय सर्वेषां कृष्णा वचनमब्रवीत् ॥ ३-३८-१९॥
taṃ siṃhamiva gacchantaṃ śālaskandhorumarjunam |
manāṃsyādāya sarveṣāṃ kṛṣṇā vacanamabravīt || 3-38-19||
MHB 3-38-20
यत्ते कुन्ती महाबाहो जातस्यैच्छद्धनंजय ।
तत्तेऽस्तु सर्वं कौन्तेय यथा च स्वयमिच्छसि ॥ ३-३८-२०॥
yatte kuntī mahābāho jātasyaicchaddhanaṃjaya |
tatte'stu sarvaṃ kaunteya yathā ca svayamicchasi || 3-38-20||
MHB 3-38-21
मास्माकं क्षत्रियकुले जन्म कश्चिदवाप्नुयात् ।
ब्राह्मणेभ्यो नमो नित्यं येषां युद्धे न जीविका ॥ ३-३८-२१॥
māsmākaṃ kṣatriyakule janma kaścidavāpnuyāt |
brāhmaṇebhyo namo nityaṃ yeṣāṃ yuddhe na jīvikā || 3-38-21||
MHB 3-38-22
नूनं ते भ्रातरः सर्वे त्वत्कथाभिः प्रजागरे ।
रंस्यन्ते वीरकर्माणि कीर्तयन्तः पुनः पुनः ॥ ३-३८-२२॥
nūnaṃ te bhrātaraḥ sarve tvatkathābhiḥ prajāgare |
raṃsyante vīrakarmāṇi kīrtayantaḥ punaḥ punaḥ || 3-38-22||
MHB 3-38-23
नैव नः पार्थ भोगेषु न धने नोत जीविते ।
तुष्टिर्बुद्धिर्भवित्री वा त्वयि दीर्घप्रवासिनि ॥ ३-३८-२३॥
naiva naḥ pārtha bhogeṣu na dhane nota jīvite |
tuṣṭirbuddhirbhavitrī vā tvayi dīrghapravāsini || 3-38-23||
MHB 3-38-24
त्वयि नः पार्थ सर्वेषां सुखदुःखे समाहिते ।
जीवितं मरणं चैव राज्यमैश्वर्यमेव च ।
आपृष्टो मेऽसि कौन्तेय स्वस्ति प्राप्नुहि पाण्डव ॥ ३-३८-२४॥
tvayi naḥ pārtha sarveṣāṃ sukhaduḥkhe samāhite |
jīvitaṃ maraṇaṃ caiva rājyamaiśvaryameva ca |
āpṛṣṭo me'si kaunteya svasti prāpnuhi pāṇḍava || 3-38-24||
MHB 3-38-25
नमो धात्रे विधात्रे च स्वस्ति गच्छ ह्यनामयम् ।
स्वस्ति तेऽस्त्वान्तरिक्षेभ्यः पार्थिवेभ्यश्च भारत ।
दिव्येभ्यश्चैव भूतेभ्यो ये चान्ये परिपन्थिनः ॥ ३-३८-२५॥
namo dhātre vidhātre ca svasti gaccha hyanāmayam |
svasti te'stvāntarikṣebhyaḥ pārthivebhyaśca bhārata |
divyebhyaścaiva bhūtebhyo ye cānye paripanthinaḥ || 3-38-25||
MHB 3-38-26
ततः प्रदक्षिणं कृत्वा भ्रातॄन्धौम्यं च पाण्डवः ।
प्रातिष्ठत महाबाहुः प्रगृह्य रुचिरं धनुः ॥ ३-३८-२६॥
tataḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā bhrātṝndhaumyaṃ ca pāṇḍavaḥ |
prātiṣṭhata mahābāhuḥ pragṛhya ruciraṃ dhanuḥ || 3-38-26||
MHB 3-38-27
तस्य मार्गादपाक्रामन्सर्वभूतानि गच्छतः ।
युक्तस्यैन्द्रेण योगेन पराक्रान्तस्य शुष्मिणः ॥ ३-३८-२७॥
tasya mārgādapākrāmansarvabhūtāni gacchataḥ |
yuktasyaindreṇa yogena parākrāntasya śuṣmiṇaḥ || 3-38-27||
MHB 3-38-28
सोऽगच्छत्पर्वतं पुण्यमेकाह्नैव महामनाः ।
मनोजवगतिर्भूत्वा योगयुक्तो यथानिलः ॥ ३-३८-२८॥
so'gacchatparvataṃ puṇyamekāhnaiva mahāmanāḥ |
manojavagatirbhūtvā yogayukto yathānilaḥ || 3-38-28||
MHB 3-38-29
हिमवन्तमतिक्रम्य गन्धमादनमेव च ।
अत्यक्रामत्स दुर्गाणि दिवारात्रमतन्द्रितः ॥ ३-३८-२९॥
himavantamatikramya gandhamādanameva ca |
atyakrāmatsa durgāṇi divārātramatandritaḥ || 3-38-29||
MHB 3-38-30
इन्द्रकीलं समासाद्य ततोऽतिष्ठद्धनंजयः ।
अन्तरिक्षे हि शुश्राव तिष्ठेति स वचस्तदा ॥ ३-३८-३०॥
indrakīlaṃ samāsādya tato'tiṣṭhaddhanaṃjayaḥ |
antarikṣe hi śuśrāva tiṣṭheti sa vacastadā || 3-38-30||
MHB 3-38-31
ततोऽपश्यत्सव्यसाची वृक्षमूले तपस्विनम् ।
ब्राह्म्या श्रिया दीप्यमानं पिङ्गलं जटिलं कृशम् ॥ ३-३८-३१॥
tato'paśyatsavyasācī vṛkṣamūle tapasvinam |
brāhmyā śriyā dīpyamānaṃ piṅgalaṃ jaṭilaṃ kṛśam || 3-38-31||
MHB 3-38-32
सोऽब्रवीदर्जुनं तत्र स्थितं दृष्ट्वा महातपाः ।
कस्त्वं तातेह संप्राप्तो धनुष्मान्कवची शरी ।
निबद्धासितलत्राणः क्षत्रधर्ममनुव्रतः ॥ ३-३८-३२॥
so'bravīdarjunaṃ tatra sthitaṃ dṛṣṭvā mahātapāḥ |
kastvaṃ tāteha saṃprāpto dhanuṣmānkavacī śarī |
nibaddhāsitalatrāṇaḥ kṣatradharmamanuvrataḥ || 3-38-32||
MHB 3-38-33
नेह शस्त्रेण कर्तव्यं शान्तानामयमालयः ।
विनीतक्रोधहर्षाणां ब्राह्मणानां तपस्विनाम् ॥ ३-३८-३३॥
neha śastreṇa kartavyaṃ śāntānāmayamālayaḥ |
vinītakrodhaharṣāṇāṃ brāhmaṇānāṃ tapasvinām || 3-38-33||
MHB 3-38-34
नेहास्ति धनुषा कार्यं न संग्रामेण कर्हिचित् ।
निक्षिपैतद्धनुस्तात प्राप्तोऽसि परमां गतिम् ॥ ३-३८-३४॥
nehāsti dhanuṣā kāryaṃ na saṃgrāmeṇa karhicit |
nikṣipaitaddhanustāta prāpto'si paramāṃ gatim || 3-38-34||
MHB 3-38-35
इत्यनन्तौजसं वीरं यथा चान्यं पृथग्जनम् ।
तथा वाचमथाभीक्ष्णं ब्राह्मणोऽर्जुनमब्रवीत् ।
न चैनं चालयामास धैर्यात्सुदृढनिश्चयम् ॥ ३-३८-३५॥
ityanantaujasaṃ vīraṃ yathā cānyaṃ pṛthagjanam |
tathā vācamathābhīkṣṇaṃ brāhmaṇo'rjunamabravīt |
na cainaṃ cālayāmāsa dhairyātsudṛḍhaniścayam || 3-38-35||
MHB 3-38-36
तमुवाच ततः प्रीतः स द्विजः प्रहसन्निव ।
वरं वृणीष्व भद्रं ते शक्रोऽहमरिसूदन ॥ ३-३८-३६॥
tamuvāca tataḥ prītaḥ sa dvijaḥ prahasanniva |
varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te śakro'hamarisūdana || 3-38-36||
MHB 3-38-37
एवमुक्तः प्रत्युवाच सहस्राक्षं धनंजयः ।
प्राञ्जलिः प्रणतो भूत्वा शूरः कुरुकुलोद्वहः ॥ ३-३८-३७॥
evamuktaḥ pratyuvāca sahasrākṣaṃ dhanaṃjayaḥ |
prāñjaliḥ praṇato bhūtvā śūraḥ kurukulodvahaḥ || 3-38-37||
MHB 3-38-38
ईप्सितो ह्येष मे कामो वरं चैनं प्रयच्छ मे ।
त्वत्तोऽद्य भगवन्नस्त्रं कृत्स्नमिच्छामि वेदितुम् ॥ ३-३८-३८॥
īpsito hyeṣa me kāmo varaṃ cainaṃ prayaccha me |
tvatto'dya bhagavannastraṃ kṛtsnamicchāmi veditum || 3-38-38||
MHB 3-38-39
प्रत्युवाच महेन्द्रस्तं प्रीतात्मा प्रहसन्निव ।
इह प्राप्तस्य किं कार्यमस्त्रैस्तव धनंजय ।
कामान्वृणीष्व लोकांश्च प्राप्तोऽसि परमां गतिम् ॥ ३-३८-३९॥
pratyuvāca mahendrastaṃ prītātmā prahasanniva |
iha prāptasya kiṃ kāryamastraistava dhanaṃjaya |
kāmānvṛṇīṣva lokāṃśca prāpto'si paramāṃ gatim || 3-38-39||
MHB 3-38-40
एवमुक्तः प्रत्युवाच सहस्राक्षं धनंजयः ।
न लोकान्न पुनः कामान्न देवत्वं कुतः सुखम् ॥ ३-३८-४०॥
evamuktaḥ pratyuvāca sahasrākṣaṃ dhanaṃjayaḥ |
na lokānna punaḥ kāmānna devatvaṃ kutaḥ sukham || 3-38-40||
MHB 3-38-41
न च सर्वामरैश्वर्यं कामये त्रिदशाधिप ।
भ्रातॄंस्तान्विपिने त्यक्त्वा वैरमप्रतियात्य च ।
अकीर्तिं सर्वलोकेषु गच्छेयं शाश्वतीः समाः ॥ ३-३८-४१॥
na ca sarvāmaraiśvaryaṃ kāmaye tridaśādhipa |
bhrātṝṃstānvipine tyaktvā vairamapratiyātya ca |
akīrtiṃ sarvalokeṣu gaccheyaṃ śāśvatīḥ samāḥ || 3-38-41||
MHB 3-38-42
एवमुक्तः प्रत्युवाच वृत्रहा पाण्डुनन्दनम् ।
सान्त्वयञ्श्लक्ष्णया वाचा सर्वलोकनमस्कृतः ॥ ३-३८-४२॥
evamuktaḥ pratyuvāca vṛtrahā pāṇḍunandanam |
sāntvayañślakṣṇayā vācā sarvalokanamaskṛtaḥ || 3-38-42||
MHB 3-38-43
यदा द्रक्ष्यसि भूतेशं त्र्यक्षं शूलधरं शिवम् ।
तदा दातास्मि ते तात दिव्यान्यस्त्राणि सर्वशः ॥ ३-३८-४३॥
yadā drakṣyasi bhūteśaṃ tryakṣaṃ śūladharaṃ śivam |
tadā dātāsmi te tāta divyānyastrāṇi sarvaśaḥ || 3-38-43||
MHB 3-38-44
क्रियतां दर्शने यत्नो देवस्य परमेष्ठिनः ।
दर्शनात्तस्य कौन्तेय संसिद्धः स्वर्गमेष्यसि ॥ ३-३८-४४॥
kriyatāṃ darśane yatno devasya parameṣṭhinaḥ |
darśanāttasya kaunteya saṃsiddhaḥ svargameṣyasi || 3-38-44||
MHB 3-38-45
इत्युक्त्वा फल्गुनं शक्रो जगामादर्शनं ततः ।
अर्जुनोऽप्यथ तत्रैव तस्थौ योगसमन्वितः ॥ ३-३८-४५॥
ityuktvā phalgunaṃ śakro jagāmādarśanaṃ tataḥ |
arjuno'pyatha tatraiva tasthau yogasamanvitaḥ || 3-38-45||
Adhyaya: 39/299 (30)
MHB 3-39-1
जनमेजय उवाच ।
भगवञ्श्रोतुमिच्छामि पार्थस्याक्लिष्टकर्मणः ।
विस्तरेण कथामेतां यथास्त्राण्युपलब्धवान् ॥ ३-३९-१॥
janamejaya uvāca |
bhagavañśrotumicchāmi pārthasyākliṣṭakarmaṇaḥ |
vistareṇa kathāmetāṃ yathāstrāṇyupalabdhavān || 3-39-1||
MHB 3-39-2
कथं स पुरुषव्याघ्रो दीर्घबाहुर्धनंजयः ।
वनं प्रविष्टस्तेजस्वी निर्मनुष्यमभीतवत् ॥ ३-३९-२॥
kathaṃ sa puruṣavyāghro dīrghabāhurdhanaṃjayaḥ |
vanaṃ praviṣṭastejasvī nirmanuṣyamabhītavat || 3-39-2||
MHB 3-39-3
किं च तेन कृतं तत्र वसता ब्रह्मवित्तम ।
कथं च भगवान्स्थाणुर्देवराजश्च तोषितः ॥ ३-३९-३॥
kiṃ ca tena kṛtaṃ tatra vasatā brahmavittama |
kathaṃ ca bhagavānsthāṇurdevarājaśca toṣitaḥ || 3-39-3||
MHB 3-39-4
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं त्वत्प्रसादाद्द्विजोत्तम ।
त्वं हि सर्वज्ञ दिव्यं च मानुषं चैव वेत्थ ह ॥ ३-३९-४॥
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ tvatprasādāddvijottama |
tvaṃ hi sarvajña divyaṃ ca mānuṣaṃ caiva vettha ha || 3-39-4||
MHB 3-39-5
अत्यद्भुतं महाप्राज्ञ रोमहर्षणमर्जुनः ।
भवेन सह संग्रामं चकाराप्रतिमं किल ।
पुरा प्रहरतां श्रेष्ठः संग्रामेष्वपराजितः ॥ ३-३९-५॥
atyadbhutaṃ mahāprājña romaharṣaṇamarjunaḥ |
bhavena saha saṃgrāmaṃ cakārāpratimaṃ kila |
purā praharatāṃ śreṣṭhaḥ saṃgrāmeṣvaparājitaḥ || 3-39-5||
MHB 3-39-6
यच्छ्रुत्वा नरसिंहानां दैन्यहर्षातिविस्मयात् ।
शूराणामपि पार्थानां हृदयानि चकम्पिरे ॥ ३-३९-६॥
yacchrutvā narasiṃhānāṃ dainyaharṣātivismayāt |
śūrāṇāmapi pārthānāṃ hṛdayāni cakampire || 3-39-6||
MHB 3-39-7
यद्यच्च कृतवानन्यत्पार्थस्तदखिलं वद ।
न ह्यस्य निन्दितं जिष्णोः सुसूक्ष्ममपि लक्षये ।
चरितं तस्य शूरस्य तन्मे सर्वं प्रकीर्तय ॥ ३-३९-७॥
yadyacca kṛtavānanyatpārthastadakhilaṃ vada |
na hyasya ninditaṃ jiṣṇoḥ susūkṣmamapi lakṣaye |
caritaṃ tasya śūrasya tanme sarvaṃ prakīrtaya || 3-39-7||
MHB 3-39-8
वैशंपायन उवाच ।
कथयिष्यामि ते तात कथामेतां महात्मनः ।
दिव्यां कौरवशार्दूल महतीमद्भुतोपमाम् ॥ ३-३९-८॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
kathayiṣyāmi te tāta kathāmetāṃ mahātmanaḥ |
divyāṃ kauravaśārdūla mahatīmadbhutopamām || 3-39-8||
MHB 3-39-9
गात्रसंस्पर्शसंबन्धं त्र्यम्बकेण सहानघ ।
पार्थस्य देवदेवेन शृणु सम्यक्समागमम् ॥ ३-३९-९॥
gātrasaṃsparśasaṃbandhaṃ tryambakeṇa sahānagha |
pārthasya devadevena śṛṇu samyaksamāgamam || 3-39-9||
MHB 3-39-10
युधिष्ठिरनियोगात्स जगामामितविक्रमः ।
शक्रं सुरेश्वरं द्रष्टुं देवदेवं च शंकरम् ॥ ३-३९-१०॥
yudhiṣṭhiraniyogātsa jagāmāmitavikramaḥ |
śakraṃ sureśvaraṃ draṣṭuṃ devadevaṃ ca śaṃkaram || 3-39-10||
MHB 3-39-11
दिव्यं तद्धनुरादाय खड्गं च पुरुषर्षभः ।
महाबलो महाबाहुरर्जुनः कार्यसिद्धये ।
दिशं ह्युदीचीं कौरव्यो हिमवच्छिखरं प्रति ॥ ३-३९-११॥
divyaṃ taddhanurādāya khaḍgaṃ ca puruṣarṣabhaḥ |
mahābalo mahābāhurarjunaḥ kāryasiddhaye |
diśaṃ hyudīcīṃ kauravyo himavacchikharaṃ prati || 3-39-11||
MHB 3-39-12
ऐन्द्रिः स्थिरमना राजन्सर्वलोकमहारथः ।
त्वरया परया युक्तस्तपसे धृतनिश्चयः ।
वनं कण्टकितं घोरमेक एवान्वपद्यत ॥ ३-३९-१२॥
aindriḥ sthiramanā rājansarvalokamahārathaḥ |
tvarayā parayā yuktastapase dhṛtaniścayaḥ |
vanaṃ kaṇṭakitaṃ ghorameka evānvapadyata || 3-39-12||
MHB 3-39-13
नानापुष्पफलोपेतं नानापक्षिनिषेवितम् ।
नानामृगगणाकीर्णं सिद्धचारणसेवितम् ॥ ३-३९-१३॥
nānāpuṣpaphalopetaṃ nānāpakṣiniṣevitam |
nānāmṛgagaṇākīrṇaṃ siddhacāraṇasevitam || 3-39-13||
MHB 3-39-14
ततः प्रयाते कौन्तेये वनं मानुषवर्जितम् ।
शङ्खानां पटहानां च शब्दः समभवद्दिवि ॥ ३-३९-१४॥
tataḥ prayāte kaunteye vanaṃ mānuṣavarjitam |
śaṅkhānāṃ paṭahānāṃ ca śabdaḥ samabhavaddivi || 3-39-14||
MHB 3-39-15
पुष्पवर्षं च सुमहन्निपपात महीतले ।
मेघजालं च विततं छादयामास सर्वतः ॥ ३-३९-१५॥
puṣpavarṣaṃ ca sumahannipapāta mahītale |
meghajālaṃ ca vitataṃ chādayāmāsa sarvataḥ || 3-39-15||
MHB 3-39-16
अतीत्य वनदुर्गाणि संनिकर्षे महागिरेः ।
शुशुभे हिमवत्पृष्ठे वसमानोऽर्जुनस्तदा ॥ ३-३९-१६॥
atītya vanadurgāṇi saṃnikarṣe mahāgireḥ |
śuśubhe himavatpṛṣṭhe vasamāno'rjunastadā || 3-39-16||
MHB 3-39-17
तत्रापश्यद्द्रुमान्फुल्लान्विहगैर्वल्गु नादितान् ।
नदीश्च बहुलावर्ता नीलवैडूर्यसंनिभाः ॥ ३-३९-१७॥
tatrāpaśyaddrumānphullānvihagairvalgu nāditān |
nadīśca bahulāvartā nīlavaiḍūryasaṃnibhāḥ || 3-39-17||
MHB 3-39-18
हंसकारण्डवोद्गीताः सारसाभिरुतास्तथा ।
पुंस्कोकिलरुताश्चैव क्रौञ्चबर्हिणनादिताः ॥ ३-३९-१८॥
haṃsakāraṇḍavodgītāḥ sārasābhirutāstathā |
puṃskokilarutāścaiva krauñcabarhiṇanāditāḥ || 3-39-18||
MHB 3-39-19
मनोहरवनोपेतास्तस्मिन्नतिरथोऽर्जुनः ।
पुण्यशीतामलजलाः पश्यन्प्रीतमनाभवत् ॥ ३-३९-१९॥
manoharavanopetāstasminnatiratho'rjunaḥ |
puṇyaśītāmalajalāḥ paśyanprītamanābhavat || 3-39-19||
MHB 3-39-20
रमणीये वनोद्देशे रममाणोऽर्जुनस्तदा ।
तपस्युग्रे वर्तमान उग्रतेजा महामनाः ॥ ३-३९-२०॥
ramaṇīye vanoddeśe ramamāṇo'rjunastadā |
tapasyugre vartamāna ugratejā mahāmanāḥ || 3-39-20||
MHB 3-39-21
दर्भचीरं निवस्याथ दण्डाजिनविभूषितः ।
पूर्णे पूर्णे त्रिरात्रे तु मासमेकं फलाशनः ।
द्विगुणेनैव कालेन द्वितीयं मासमत्यगात् ॥ ३-३९-२१॥
darbhacīraṃ nivasyātha daṇḍājinavibhūṣitaḥ |
pūrṇe pūrṇe trirātre tu māsamekaṃ phalāśanaḥ |
dviguṇenaiva kālena dvitīyaṃ māsamatyagāt || 3-39-21||
MHB 3-39-22
तृतीयमपि मासं स पक्षेणाहारमाचरन् ।
शीर्णं च पतितं भूमौ पर्णं समुपयुक्तवान् ॥ ३-३९-२२॥
tṛtīyamapi māsaṃ sa pakṣeṇāhāramācaran |
śīrṇaṃ ca patitaṃ bhūmau parṇaṃ samupayuktavān || 3-39-22||
MHB 3-39-23
चतुर्थे त्वथ संप्राप्ते मासि पूर्णे ततः परम् ।
वायुभक्षो महाबाहुरभवत्पाण्डुनन्दनः ।
ऊर्ध्वबाहुर्निरालम्बः पादाङ्गुष्ठाग्रविष्ठितः ॥ ३-३९-२३॥
caturthe tvatha saṃprāpte māsi pūrṇe tataḥ param |
vāyubhakṣo mahābāhurabhavatpāṇḍunandanaḥ |
ūrdhvabāhurnirālambaḥ pādāṅguṣṭhāgraviṣṭhitaḥ || 3-39-23||
MHB 3-39-24
सदोपस्पर्शनाच्चास्य बभूवुरमितौजसः ।
विद्युदम्भोरुहनिभा जटास्तस्य महात्मनः ॥ ३-३९-२४॥
sadopasparśanāccāsya babhūvuramitaujasaḥ |
vidyudambhoruhanibhā jaṭāstasya mahātmanaḥ || 3-39-24||
MHB 3-39-25
ततो महर्षयः सर्वे जग्मुर्देवं पिनाकिनम् ।
शितिकण्ठं महाभागं प्रणिपत्य प्रसाद्य च ।
सर्वे निवेदयामासुः कर्म तत्फल्गुनस्य ह ॥ ३-३९-२५॥
tato maharṣayaḥ sarve jagmurdevaṃ pinākinam |
śitikaṇṭhaṃ mahābhāgaṃ praṇipatya prasādya ca |
sarve nivedayāmāsuḥ karma tatphalgunasya ha || 3-39-25||
MHB 3-39-26
एष पार्थो महातेजा हिमवत्पृष्ठमाश्रितः ।
उग्रे तपसि दुष्पारे स्थितो धूमाययन्दिशः ॥ ३-३९-२६॥
eṣa pārtho mahātejā himavatpṛṣṭhamāśritaḥ |
ugre tapasi duṣpāre sthito dhūmāyayandiśaḥ || 3-39-26||
MHB 3-39-27
तस्य देवेश न वयं विद्मः सर्वे चिकीर्षितम् ।
संतापयति नः सर्वानसौ साधु निवार्यताम् ॥ ३-३९-२७॥
tasya deveśa na vayaṃ vidmaḥ sarve cikīrṣitam |
saṃtāpayati naḥ sarvānasau sādhu nivāryatām || 3-39-27||
MHB 3-39-28
महेश्वर उवाच ।
शीघ्रं गच्छत संहृष्टा यथागतमतन्द्रिताः ।
अहमस्य विजानामि संकल्पं मनसि स्थितम् ॥ ३-३९-२८॥
maheśvara uvāca |
śīghraṃ gacchata saṃhṛṣṭā yathāgatamatandritāḥ |
ahamasya vijānāmi saṃkalpaṃ manasi sthitam || 3-39-28||
MHB 3-39-29
नास्य स्वर्गस्पृहा काचिन्नैश्वर्यस्य न चायुषः ।
यत्त्वस्य काङ्क्षितं सर्वं तत्करिष्येऽहमद्य वै ॥ ३-३९-२९॥
nāsya svargaspṛhā kācinnaiśvaryasya na cāyuṣaḥ |
yattvasya kāṅkṣitaṃ sarvaṃ tatkariṣye'hamadya vai || 3-39-29||
MHB 3-39-30
वैशंपायन उवाच ।
ते श्रुत्व शर्ववचनमृषयः सत्यवादिनः ।
प्रहृष्टमनसो जग्मुर्यथास्वं पुनराश्रमान् ॥ ३-३९-३०॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
te śrutva śarvavacanamṛṣayaḥ satyavādinaḥ |
prahṛṣṭamanaso jagmuryathāsvaṃ punarāśramān || 3-39-30||
Adhyaya: 40/299 (61)
MHB 3-40-1
वैशंपायन उवाच ।
गतेषु तेषु सर्वेषु तपस्विषु महात्मसु ।
पिनाकपाणिर्भगवान्सर्वपापहरो हरः ॥ ३-४०-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
gateṣu teṣu sarveṣu tapasviṣu mahātmasu |
pinākapāṇirbhagavānsarvapāpaharo haraḥ || 3-40-1||
MHB 3-40-2
कैरातं वेषमास्थाय काञ्चनद्रुमसंनिभम् ।
विभ्राजमानो वपुषा गिरिर्मेरुरिवापरः ॥ ३-४०-२॥
kairātaṃ veṣamāsthāya kāñcanadrumasaṃnibham |
vibhrājamāno vapuṣā girirmerurivāparaḥ || 3-40-2||
MHB 3-40-3
श्रीमद्धनुरुपादाय शरांश्चाशीविषोपमान् ।
निष्पपात महार्चिष्मान्दहन्कक्षमिवानलः ॥ ३-४०-३॥
śrīmaddhanurupādāya śarāṃścāśīviṣopamān |
niṣpapāta mahārciṣmāndahankakṣamivānalaḥ || 3-40-3||
MHB 3-40-4
देव्या सहोमया श्रीमान्समानव्रतवेषया ।
नानावेषधरैर्हृष्टैर्भूतैरनुगतस्तदा ॥ ३-४०-४॥
devyā sahomayā śrīmānsamānavrataveṣayā |
nānāveṣadharairhṛṣṭairbhūtairanugatastadā || 3-40-4||
MHB 3-40-5
किरातवेषप्रच्छन्नः स्त्रीभिश्चानु सहस्रशः ।
अशोभत तदा राजन्स देवोऽतीव भारत ॥ ३-४०-५॥
kirātaveṣapracchannaḥ strībhiścānu sahasraśaḥ |
aśobhata tadā rājansa devo'tīva bhārata || 3-40-5||
MHB 3-40-6
क्षणेन तद्वनं सर्वं निःशब्दमभवत्तदा ।
नादः प्रस्रवणानां च पक्षिणां चाप्युपारमत् ॥ ३-४०-६॥
kṣaṇena tadvanaṃ sarvaṃ niḥśabdamabhavattadā |
nādaḥ prasravaṇānāṃ ca pakṣiṇāṃ cāpyupāramat || 3-40-6||
MHB 3-40-7
स संनिकर्षमागम्य पार्थस्याक्लिष्टकर्मणः ।
मूकं नाम दितेः पुत्रं ददर्शाद्भुतदर्शनम् ॥ ३-४०-७॥
sa saṃnikarṣamāgamya pārthasyākliṣṭakarmaṇaḥ |
mūkaṃ nāma diteḥ putraṃ dadarśādbhutadarśanam || 3-40-7||
MHB 3-40-8
वाराहं रूपमास्थाय तर्कयन्तमिवार्जुनम् ।
हन्तुं परमदुष्टात्मा तमुवाचाथ फल्गुनः ॥ ३-४०-८॥
vārāhaṃ rūpamāsthāya tarkayantamivārjunam |
hantuṃ paramaduṣṭātmā tamuvācātha phalgunaḥ || 3-40-8||
MHB 3-40-9
गाण्डीवं धनुरादाय शरांश्चाशीविषोपमान् ।
सज्यं धनुर्वरं कृत्वा ज्याघोषेण निनादयन् ॥ ३-४०-९॥
gāṇḍīvaṃ dhanurādāya śarāṃścāśīviṣopamān |
sajyaṃ dhanurvaraṃ kṛtvā jyāghoṣeṇa ninādayan || 3-40-9||
MHB 3-40-10
यन्मां प्रार्थयसे हन्तुमनागसमिहागतम् ।
तस्मात्त्वां पूर्वमेवाहं नेष्यामि यमसादनम् ॥ ३-४०-१०॥
yanmāṃ prārthayase hantumanāgasamihāgatam |
tasmāttvāṃ pūrvamevāhaṃ neṣyāmi yamasādanam || 3-40-10||
MHB 3-40-11
तं दृष्ट्वा प्रहरिष्यन्तं फल्गुनं दृढधन्विनम् ।
किरातरूपी सहसा वारयामास शंकरः ॥ ३-४०-११॥
taṃ dṛṣṭvā prahariṣyantaṃ phalgunaṃ dṛḍhadhanvinam |
kirātarūpī sahasā vārayāmāsa śaṃkaraḥ || 3-40-11||
MHB 3-40-12
मयैष प्रार्थितः पूर्वं नीलमेघसमप्रभः ।
अनादृत्यैव तद्वाक्यं प्रजहाराथ फल्गुनः ॥ ३-४०-१२॥
mayaiṣa prārthitaḥ pūrvaṃ nīlameghasamaprabhaḥ |
anādṛtyaiva tadvākyaṃ prajahārātha phalgunaḥ || 3-40-12||
MHB 3-40-13
किरातश्च समं तस्मिन्नेकलक्ष्ये महाद्युतिः ।
प्रमुमोचाशनिप्रख्यं शरमग्निशिखोपमम् ॥ ३-४०-१३॥
kirātaśca samaṃ tasminnekalakṣye mahādyutiḥ |
pramumocāśaniprakhyaṃ śaramagniśikhopamam || 3-40-13||
MHB 3-40-14
तौ मुक्तौ सायकौ ताभ्यां समं तत्र निपेततुः ।
मूकस्य गात्रे विस्तीर्णे शैलसंहनने तदा ॥ ३-४०-१४॥
tau muktau sāyakau tābhyāṃ samaṃ tatra nipetatuḥ |
mūkasya gātre vistīrṇe śailasaṃhanane tadā || 3-40-14||
MHB 3-40-15
यथाशनिविनिष्पेषो वज्रस्येव च पर्वते ।
तथा तयोः संनिपातः शरयोरभवत्तदा ॥ ३-४०-१५॥
yathāśaniviniṣpeṣo vajrasyeva ca parvate |
tathā tayoḥ saṃnipātaḥ śarayorabhavattadā || 3-40-15||
MHB 3-40-16
स विद्धो बहुभिर्बाणैर्दीप्तास्यैः पन्नगैरिव ।
ममार राक्षसं रूपं भूयः कृत्वा विभीषणम् ॥ ३-४०-१६॥
sa viddho bahubhirbāṇairdīptāsyaiḥ pannagairiva |
mamāra rākṣasaṃ rūpaṃ bhūyaḥ kṛtvā vibhīṣaṇam || 3-40-16||
MHB 3-40-17
ददर्शाथ ततो जिष्णुः पुरुषं काञ्चनप्रभम् ।
किरातवेषप्रच्छन्नं स्त्रीसहायममित्रहा ।
तमब्रवीत्प्रीतमनाः कौन्तेयः प्रहसन्निव ॥ ३-४०-१७॥
dadarśātha tato jiṣṇuḥ puruṣaṃ kāñcanaprabham |
kirātaveṣapracchannaṃ strīsahāyamamitrahā |
tamabravītprītamanāḥ kaunteyaḥ prahasanniva || 3-40-17||
MHB 3-40-18
को भवानटते शून्ये वने स्त्रीगणसंवृतः ।
न त्वमस्मिन्वने घोरे बिभेषि कनकप्रभ ॥ ३-४०-१८॥
ko bhavānaṭate śūnye vane strīgaṇasaṃvṛtaḥ |
na tvamasminvane ghore bibheṣi kanakaprabha || 3-40-18||
MHB 3-40-19
किमर्थं च त्वया विद्धो मृगोऽयं मत्परिग्रहः ।
मयाभिपन्नः पूर्वं हि राक्षसोऽयमिहागतः ॥ ३-४०-१९॥
kimarthaṃ ca tvayā viddho mṛgo'yaṃ matparigrahaḥ |
mayābhipannaḥ pūrvaṃ hi rākṣaso'yamihāgataḥ || 3-40-19||
MHB 3-40-20
कामात्परिभवाद्वापि न मे जीवन्विमोक्ष्यसे ।
न ह्येष मृगयाधर्मो यस्त्वयाद्य कृतो मयि ।
तेन त्वां भ्रंशयिष्यामि जीवितात्पर्वताश्रय ॥ ३-४०-२०॥
kāmātparibhavādvāpi na me jīvanvimokṣyase |
na hyeṣa mṛgayādharmo yastvayādya kṛto mayi |
tena tvāṃ bhraṃśayiṣyāmi jīvitātparvatāśraya || 3-40-20||
MHB 3-40-21
इत्युक्तः पाण्डवेयेन किरातः प्रहसन्निव ।
उवाच श्लक्ष्णया वाचा पाण्डवं सव्यसाचिनम् ॥ ३-४०-२१॥
ityuktaḥ pāṇḍaveyena kirātaḥ prahasanniva |
uvāca ślakṣṇayā vācā pāṇḍavaṃ savyasācinam || 3-40-21||
MHB 3-40-22
ममैवायं लक्ष्यभूतः पूर्वमेव परिग्रहः ।
ममैव च प्रहारेण जीविताद्व्यवरोपितः ॥ ३-४०-२२॥
mamaivāyaṃ lakṣyabhūtaḥ pūrvameva parigrahaḥ |
mamaiva ca prahāreṇa jīvitādvyavaropitaḥ || 3-40-22||
MHB 3-40-23
दोषान्स्वान्नार्हसेऽन्यस्मै वक्तुं स्वबलदर्पितः ।
अभिषक्तोऽस्मि मन्दात्मन्न मे जीवन्विमोक्ष्यसे ॥ ३-४०-२३॥
doṣānsvānnārhase'nyasmai vaktuṃ svabaladarpitaḥ |
abhiṣakto'smi mandātmanna me jīvanvimokṣyase || 3-40-23||
MHB 3-40-24
स्थिरो भवस्व मोक्ष्यामि सायकानशनीनिव ।
घटस्व परया शक्त्या मुञ्च त्वमपि सायकान् ॥ ३-४०-२४॥
sthiro bhavasva mokṣyāmi sāyakānaśanīniva |
ghaṭasva parayā śaktyā muñca tvamapi sāyakān || 3-40-24||
MHB 3-40-25
ततस्तौ तत्र संरब्धौ गर्जमानौ मुहुर्मुहुः ।
शरैराशीविषाकारैस्ततक्षाते परस्परम् ॥ ३-४०-२५॥
tatastau tatra saṃrabdhau garjamānau muhurmuhuḥ |
śarairāśīviṣākāraistatakṣāte parasparam || 3-40-25||
MHB 3-40-26
ततोऽर्जुनः शरवर्षं किराते समवासृजत् ।
तत्प्रसन्नेन मनसा प्रतिजग्राह शंकरः ॥ ३-४०-२६॥
tato'rjunaḥ śaravarṣaṃ kirāte samavāsṛjat |
tatprasannena manasā pratijagrāha śaṃkaraḥ || 3-40-26||
MHB 3-40-27
मुहूर्तं शरवर्षं तत्प्रतिगृह्य पिनाकधृक् ।
अक्षतेन शरीरेण तस्थौ गिरिरिवाचलः ॥ ३-४०-२७॥
muhūrtaṃ śaravarṣaṃ tatpratigṛhya pinākadhṛk |
akṣatena śarīreṇa tasthau giririvācalaḥ || 3-40-27||
MHB 3-40-28
स दृष्ट्वा बाणवर्षं तन्मोघीभूतं धनंजयः ।
परमं विस्मयं चक्रे साधु साध्विति चाब्रवीत् ॥ ३-४०-२८॥
sa dṛṣṭvā bāṇavarṣaṃ tanmoghībhūtaṃ dhanaṃjayaḥ |
paramaṃ vismayaṃ cakre sādhu sādhviti cābravīt || 3-40-28||
MHB 3-40-29
अहोऽयं सुकुमाराङ्गो हिमवच्छिखरालयः ।
गाण्डीवमुक्तान्नाराचान्प्रतिगृह्णात्यविह्वलः ॥ ३-४०-२९॥
aho'yaṃ sukumārāṅgo himavacchikharālayaḥ |
gāṇḍīvamuktānnārācānpratigṛhṇātyavihvalaḥ || 3-40-29||
MHB 3-40-30
कोऽयं देवो भवेत्साक्षाद्रुद्रो यक्षः सुरेश्वरः ।
विद्यते हि गिरिश्रेष्ठे त्रिदशानां समागमः ॥ ३-४०-३०॥
ko'yaṃ devo bhavetsākṣādrudro yakṣaḥ sureśvaraḥ |
vidyate hi giriśreṣṭhe tridaśānāṃ samāgamaḥ || 3-40-30||
MHB 3-40-31
न हि मद्बाणजालानामुत्सृष्टानां सहस्रशः ।
शक्तोऽन्यः सहितुं वेगमृते देवं पिनाकिनम् ॥ ३-४०-३१॥
na hi madbāṇajālānāmutsṛṣṭānāṃ sahasraśaḥ |
śakto'nyaḥ sahituṃ vegamṛte devaṃ pinākinam || 3-40-31||
MHB 3-40-32
देवो वा यदि वा यक्षो रुद्रादन्यो व्यवस्थितः ।
अहमेनं शरैस्तीक्ष्णैर्नयामि यमसादनम् ॥ ३-४०-३२॥
devo vā yadi vā yakṣo rudrādanyo vyavasthitaḥ |
ahamenaṃ śaraistīkṣṇairnayāmi yamasādanam || 3-40-32||
MHB 3-40-33
ततो हृष्टमना जिष्णुर्नाराचान्मर्मभेदिनः ।
व्यसृजच्छतधा राजन्मयूखानिव भास्करः ॥ ३-४०-३३॥
tato hṛṣṭamanā jiṣṇurnārācānmarmabhedinaḥ |
vyasṛjacchatadhā rājanmayūkhāniva bhāskaraḥ || 3-40-33||
MHB 3-40-34
तान्प्रसन्नेन मनसा भगवाँल्लोकभावनः ।
शूलपाणिः प्रत्यगृह्णाच्छिलावर्षमिवाचलः ॥ ३-४०-३४॥
tānprasannena manasā bhagavā~llokabhāvanaḥ |
śūlapāṇiḥ pratyagṛhṇācchilāvarṣamivācalaḥ || 3-40-34||
MHB 3-40-35
क्षणेन क्षीणबाणोऽथ संवृत्तः फल्गुनस्तदा ।
वित्रासं च जगामाथ तं दृष्ट्वा शरसंक्षयम् ॥ ३-४०-३५॥
kṣaṇena kṣīṇabāṇo'tha saṃvṛttaḥ phalgunastadā |
vitrāsaṃ ca jagāmātha taṃ dṛṣṭvā śarasaṃkṣayam || 3-40-35||
MHB 3-40-36
चिन्तयामास जिष्णुस्तु भगवन्तं हुताशनम् ।
पुरस्तादक्षयौ दत्तौ तूणौ येनास्य खाण्डवे ॥ ३-४०-३६॥
cintayāmāsa jiṣṇustu bhagavantaṃ hutāśanam |
purastādakṣayau dattau tūṇau yenāsya khāṇḍave || 3-40-36||
MHB 3-40-37
किं नु मोक्ष्यामि धनुषा यन्मे बाणाः क्षयं गताः ।
अयं च पुरुषः कोऽपि बाणान्ग्रसति सर्वशः ॥ ३-४०-३७॥
kiṃ nu mokṣyāmi dhanuṣā yanme bāṇāḥ kṣayaṃ gatāḥ |
ayaṃ ca puruṣaḥ ko'pi bāṇāngrasati sarvaśaḥ || 3-40-37||
MHB 3-40-38
अहमेनं धनुष्कोट्या शूलाग्रेणेव कुञ्जरम् ।
नयामि दण्डधारस्य यमस्य सदनं प्रति ॥ ३-४०-३८॥
ahamenaṃ dhanuṣkoṭyā śūlāgreṇeva kuñjaram |
nayāmi daṇḍadhārasya yamasya sadanaṃ prati || 3-40-38||
MHB 3-40-39
संप्रायुध्यद्धनुष्कोट्या कौन्तेयः परवीरहा ।
तदप्यस्य धनुर्दिव्यं जग्रास गिरिगोचरः ॥ ३-४०-३९॥
saṃprāyudhyaddhanuṣkoṭyā kaunteyaḥ paravīrahā |
tadapyasya dhanurdivyaṃ jagrāsa girigocaraḥ || 3-40-39||
MHB 3-40-40
ततोऽर्जुनो ग्रस्तधनुः खड्गपाणिरतिष्ठत ।
युद्धस्यान्तमभीप्सन्वै वेगेनाभिजगाम तम् ॥ ३-४०-४०॥
tato'rjuno grastadhanuḥ khaḍgapāṇiratiṣṭhata |
yuddhasyāntamabhīpsanvai vegenābhijagāma tam || 3-40-40||
MHB 3-40-41
तस्य मूर्ध्नि शितं खड्गमसक्तं पर्वतेष्वपि ।
मुमोच भुजवीर्येण विक्रम्य कुरुनन्दनः ।
तस्य मूर्धानमासाद्य पफालासिवरो हि सः ॥ ३-४०-४१॥
tasya mūrdhni śitaṃ khaḍgamasaktaṃ parvateṣvapi |
mumoca bhujavīryeṇa vikramya kurunandanaḥ |
tasya mūrdhānamāsādya paphālāsivaro hi saḥ || 3-40-41||
MHB 3-40-42
ततो वृक्षैः शिलाभिश्च योधयामास फल्गुनः ।
यथा वृक्षान्महाकायः प्रत्यगृह्णादथो शिलाः ॥ ३-४०-४२॥
tato vṛkṣaiḥ śilābhiśca yodhayāmāsa phalgunaḥ |
yathā vṛkṣānmahākāyaḥ pratyagṛhṇādatho śilāḥ || 3-40-42||
MHB 3-40-43
किरातरूपी भगवांस्ततः पार्थो महाबलः ।
मुष्टिभिर्वज्रसंस्पर्शैर्धूममुत्पादयन्मुखे ।
प्रजहार दुराधर्षे किरातसमरूपिणि ॥ ३-४०-४३॥
kirātarūpī bhagavāṃstataḥ pārtho mahābalaḥ |
muṣṭibhirvajrasaṃsparśairdhūmamutpādayanmukhe |
prajahāra durādharṣe kirātasamarūpiṇi || 3-40-43||
MHB 3-40-44
ततः शक्राशनिसमैर्मुष्टिभिर्भृशदारुणैः ।
किरातरूपी भगवानर्दयामास फल्गुनम् ॥ ३-४०-४४॥
tataḥ śakrāśanisamairmuṣṭibhirbhṛśadāruṇaiḥ |
kirātarūpī bhagavānardayāmāsa phalgunam || 3-40-44||
MHB 3-40-45
ततश्चटचटाशब्दः सुघोरः समजायत ।
पाण्डवस्य च मुष्टीनां किरातस्य च युध्यतः ॥ ३-४०-४५॥
tataścaṭacaṭāśabdaḥ sughoraḥ samajāyata |
pāṇḍavasya ca muṣṭīnāṃ kirātasya ca yudhyataḥ || 3-40-45||
MHB 3-40-46
सुमुहूर्तं महद्युद्धमासीत्तल्लोमहर्षणम् ।
भुजप्रहारसंयुक्तं वृत्रवासवयोरिव ॥ ३-४०-४६॥
sumuhūrtaṃ mahadyuddhamāsīttallomaharṣaṇam |
bhujaprahārasaṃyuktaṃ vṛtravāsavayoriva || 3-40-46||
MHB 3-40-47
जहाराथ ततो जिष्णुः किरातमुरसा बली ।
पाण्डवं च विचेष्टन्तं किरातोऽप्यहनद्बलात् ॥ ३-४०-४७॥
jahārātha tato jiṣṇuḥ kirātamurasā balī |
pāṇḍavaṃ ca viceṣṭantaṃ kirāto'pyahanadbalāt || 3-40-47||
MHB 3-40-48
तयोर्भुजविनिष्पेषात्संघर्षेणोरसोस्तथा ।
समजायत गात्रेषु पावकोऽङ्गारधूमवान् ॥ ३-४०-४८॥
tayorbhujaviniṣpeṣātsaṃgharṣeṇorasostathā |
samajāyata gātreṣu pāvako'ṅgāradhūmavān || 3-40-48||
MHB 3-40-49
तत एनं महादेवः पीड्य गात्रैः सुपीडितम् ।
तेजसा व्याक्रमद्रोषाच्चेतस्तस्य विमोहयन् ॥ ३-४०-४९॥
tata enaṃ mahādevaḥ pīḍya gātraiḥ supīḍitam |
tejasā vyākramadroṣāccetastasya vimohayan || 3-40-49||
MHB 3-40-50
ततो निपीडितैर्गात्रैः पिण्डीकृत इवाबभौ ।
फल्गुनो गात्रसंरुद्धो देवदेवेन भारत ॥ ३-४०-५०॥
tato nipīḍitairgātraiḥ piṇḍīkṛta ivābabhau |
phalguno gātrasaṃruddho devadevena bhārata || 3-40-50||
MHB 3-40-51
निरुच्छ्वासोऽभवच्चैव संनिरुद्धो महात्मना ।
ततः पपात संमूढस्ततः प्रीतोऽभवद्भवः ॥ ३-४०-५१॥
nirucchvāso'bhavaccaiva saṃniruddho mahātmanā |
tataḥ papāta saṃmūḍhastataḥ prīto'bhavadbhavaḥ || 3-40-51||
MHB 3-40-52
भगवानुवाच ।
भो भो फल्गुन तुष्टोऽस्मि कर्मणाप्रतिमेन ते ।
शौर्येणानेन धृत्या च क्षत्रियो नास्ति ते समः ॥ ३-४०-५२॥
bhagavānuvāca |
bho bho phalguna tuṣṭo'smi karmaṇāpratimena te |
śauryeṇānena dhṛtyā ca kṣatriyo nāsti te samaḥ || 3-40-52||
MHB 3-40-53
समं तेजश्च वीर्यं च ममाद्य तव चानघ ।
प्रीतस्तेऽहं महाबाहो पश्य मां पुरुषर्षभ ॥ ३-४०-५३॥
samaṃ tejaśca vīryaṃ ca mamādya tava cānagha |
prītaste'haṃ mahābāho paśya māṃ puruṣarṣabha || 3-40-53||
MHB 3-40-54
ददानि ते विशालाक्ष चक्षुः पूर्वऋषिर्भवान् ।
विजेष्यसि रणे शत्रूनपि सर्वान्दिवौकसः ॥ ३-४०-५४॥
dadāni te viśālākṣa cakṣuḥ pūrvaṛṣirbhavān |
vijeṣyasi raṇe śatrūnapi sarvāndivaukasaḥ || 3-40-54||
MHB 3-40-55
वैशंपायन उवाच ।
ततो देवं महादेवं गिरिशं शूलपाणिनम् ।
ददर्श फल्गुनस्तत्र सह देव्या महाद्युतिम् ॥ ३-४०-५५॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato devaṃ mahādevaṃ giriśaṃ śūlapāṇinam |
dadarśa phalgunastatra saha devyā mahādyutim || 3-40-55||
MHB 3-40-56
स जानुभ्यां महीं गत्वा शिरसा प्रणिपत्य च ।
प्रसादयामास हरं पार्थः परपुरंजयः ॥ ३-४०-५६॥
sa jānubhyāṃ mahīṃ gatvā śirasā praṇipatya ca |
prasādayāmāsa haraṃ pārthaḥ parapuraṃjayaḥ || 3-40-56||
MHB 3-40-57
अर्जुन उवाच ।
कपर्दिन्सर्वभूतेश भगनेत्रनिपातन ।
व्यतिक्रमं मे भगवन्क्षन्तुमर्हसि शंकर ॥ ३-४०-५७॥
arjuna uvāca |
kapardinsarvabhūteśa bhaganetranipātana |
vyatikramaṃ me bhagavankṣantumarhasi śaṃkara || 3-40-57||
MHB 3-40-58
भवगद्दर्शनाकाङ्क्षी प्राप्तोऽस्मीमं महागिरिम् ।
दयितं तव देवेश तापसालयमुत्तमम् ॥ ३-४०-५८॥
bhavagaddarśanākāṅkṣī prāpto'smīmaṃ mahāgirim |
dayitaṃ tava deveśa tāpasālayamuttamam || 3-40-58||
MHB 3-40-59
प्रसादये त्वां भगवन्सर्वभूतनमस्कृत ।
न मे स्यादपराधोऽयं महादेवातिसाहसात् ॥ ३-४०-५९॥
prasādaye tvāṃ bhagavansarvabhūtanamaskṛta |
na me syādaparādho'yaṃ mahādevātisāhasāt || 3-40-59||
MHB 3-40-60
कृतो मया यदज्ञानाद्विमर्दोऽयं त्वया सह ।
शरणं संप्रपन्नाय तत्क्षमस्वाद्य शंकर ॥ ३-४०-६०॥
kṛto mayā yadajñānādvimardo'yaṃ tvayā saha |
śaraṇaṃ saṃprapannāya tatkṣamasvādya śaṃkara || 3-40-60||
MHB 3-40-61
वैशंपायन उवाच ।
तमुवाच महातेजाः प्रहस्य वृषभध्वजः ।
प्रगृह्य रुचिरं बाहुं क्षान्तमित्येव फल्गुनम् ॥ ३-४०-६१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tamuvāca mahātejāḥ prahasya vṛṣabhadhvajaḥ |
pragṛhya ruciraṃ bāhuṃ kṣāntamityeva phalgunam || 3-40-61||
Adhyaya: 41/299 (26)
MHB 3-41-1
भगवानुवाच ।
नरस्त्वं पूर्वदेहे वै नारायणसहायवान् ।
बदर्यां तप्तवानुग्रं तपो वर्षायुतान्बहून् ॥ ३-४१-१॥
bhagavānuvāca |
narastvaṃ pūrvadehe vai nārāyaṇasahāyavān |
badaryāṃ taptavānugraṃ tapo varṣāyutānbahūn || 3-41-1||
MHB 3-41-2
त्वयि वा परमं तेजो विष्णौ वा पुरुषोत्तमे ।
युवाभ्यां पुरुषाग्र्याभ्यां तेजसा धार्यते जगत् ॥ ३-४१-२॥
tvayi vā paramaṃ tejo viṣṇau vā puruṣottame |
yuvābhyāṃ puruṣāgryābhyāṃ tejasā dhāryate jagat || 3-41-2||
MHB 3-41-3
शक्राभिषेके सुमहद्धनुर्जलदनिस्वनम् ।
प्रगृह्य दानवाः शस्तास्त्वया कृष्णेन च प्रभो ॥ ३-४१-३॥
śakrābhiṣeke sumahaddhanurjaladanisvanam |
pragṛhya dānavāḥ śastāstvayā kṛṣṇena ca prabho || 3-41-3||
MHB 3-41-4
एतत्तदेव गाण्डीवं तव पार्थ करोचितम् ।
मायामास्थाय यद्ग्रस्तं मया पुरुषसत्तम ।
तूणौ चाप्यक्षयौ भूयस्तव पार्थ यथोचितौ ॥ ३-४१-४॥
etattadeva gāṇḍīvaṃ tava pārtha karocitam |
māyāmāsthāya yadgrastaṃ mayā puruṣasattama |
tūṇau cāpyakṣayau bhūyastava pārtha yathocitau || 3-41-4||
MHB 3-41-5
प्रीतिमानस्मि वै पार्थ तव सत्यपराक्रम ।
गृहाण वरमस्मत्तः काङ्क्षितं यन्नरर्षभ ॥ ३-४१-५॥
prītimānasmi vai pārtha tava satyaparākrama |
gṛhāṇa varamasmattaḥ kāṅkṣitaṃ yannararṣabha || 3-41-5||
MHB 3-41-6
न त्वया सदृशः कश्चित्पुमान्मर्त्येषु मानद ।
दिवि वा विद्यते क्षत्रं त्वत्प्रधानमरिंदम ॥ ३-४१-६॥
na tvayā sadṛśaḥ kaścitpumānmartyeṣu mānada |
divi vā vidyate kṣatraṃ tvatpradhānamariṃdama || 3-41-6||
MHB 3-41-7
अर्जुन उवाच ।
भगवन्ददासि चेन्मह्यं कामं प्रीत्या वृषध्वज ।
कामये दिव्यमस्त्रं तद्घोरं पाशुपतं प्रभो ॥ ३-४१-७॥
arjuna uvāca |
bhagavandadāsi cenmahyaṃ kāmaṃ prītyā vṛṣadhvaja |
kāmaye divyamastraṃ tadghoraṃ pāśupataṃ prabho || 3-41-7||
MHB 3-41-8
यत्तद्ब्रह्मशिरो नाम रौद्रं भीमपराक्रमम् ।
युगान्ते दारुणे प्राप्ते कृत्स्नं संहरते जगत् ॥ ३-४१-८॥
yattadbrahmaśiro nāma raudraṃ bhīmaparākramam |
yugānte dāruṇe prāpte kṛtsnaṃ saṃharate jagat || 3-41-8||
MHB 3-41-9
दहेयं येन संग्रामे दानवान्राक्षसांस्तथा ।
भूतानि च पिशाचांश्च गन्धर्वानथ पन्नगान् ॥ ३-४१-९॥
daheyaṃ yena saṃgrāme dānavānrākṣasāṃstathā |
bhūtāni ca piśācāṃśca gandharvānatha pannagān || 3-41-9||
MHB 3-41-10
यतः शूलसहस्राणि गदाश्चोग्रप्रदर्शनाः ।
शराश्चाशीविषाकाराः संभवन्त्यनुमन्त्रिताः ॥ ३-४१-१०॥
yataḥ śūlasahasrāṇi gadāścograpradarśanāḥ |
śarāścāśīviṣākārāḥ saṃbhavantyanumantritāḥ || 3-41-10||
MHB 3-41-11
युध्येयं येन भीष्मेण द्रोणेन च कृपेण च ।
सूतपुत्रेण च रणे नित्यं कटुकभाषिणा ॥ ३-४१-११॥
yudhyeyaṃ yena bhīṣmeṇa droṇena ca kṛpeṇa ca |
sūtaputreṇa ca raṇe nityaṃ kaṭukabhāṣiṇā || 3-41-11||
MHB 3-41-12
एष मे प्रथमः कामो भगवन्भगनेत्रहन् ।
त्वत्प्रसादाद्विनिर्वृत्तः समर्थः स्यामहं यथा ॥ ३-४१-१२॥
eṣa me prathamaḥ kāmo bhagavanbhaganetrahan |
tvatprasādādvinirvṛttaḥ samarthaḥ syāmahaṃ yathā || 3-41-12||
MHB 3-41-13
भगवानुवाच ।
ददानि तेऽस्त्रं दयितमहं पाशुपतं महत् ।
समर्थो धारणे मोक्षे संहारे चापि पाण्डव ॥ ३-४१-१३॥
bhagavānuvāca |
dadāni te'straṃ dayitamahaṃ pāśupataṃ mahat |
samartho dhāraṇe mokṣe saṃhāre cāpi pāṇḍava || 3-41-13||
MHB 3-41-14
नैतद्वेद महेन्द्रोऽपि न यमो न च यक्षराट् ।
वरुणो वाथ वा वायुः कुतो वेत्स्यन्ति मानवाः ॥ ३-४१-१४॥
naitadveda mahendro'pi na yamo na ca yakṣarāṭ |
varuṇo vātha vā vāyuḥ kuto vetsyanti mānavāḥ || 3-41-14||
MHB 3-41-15
न त्वेतत्सहसा पार्थ मोक्तव्यं पुरुषे क्वचित् ।
जगद्विनिर्दहेत्सर्वमल्पतेजसि पातितम् ॥ ३-४१-१५॥
na tvetatsahasā pārtha moktavyaṃ puruṣe kvacit |
jagadvinirdahetsarvamalpatejasi pātitam || 3-41-15||
MHB 3-41-16
अवध्यो नाम नास्त्यस्य त्रैलोक्ये सचराचरे ।
मनसा चक्षुषा वाचा धनुषा च निपात्यते ॥ ३-४१-१६॥
avadhyo nāma nāstyasya trailokye sacarācare |
manasā cakṣuṣā vācā dhanuṣā ca nipātyate || 3-41-16||
MHB 3-41-17
वैशंपायन उवाच ।
तच्छ्रुत्वा त्वरितः पार्थः शुचिर्भूत्वा समाहितः ।
उपसंगृह्य विश्वेशमधीष्वेति च सोऽब्रवीत् ॥ ३-४१-१७॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tacchrutvā tvaritaḥ pārthaḥ śucirbhūtvā samāhitaḥ |
upasaṃgṛhya viśveśamadhīṣveti ca so'bravīt || 3-41-17||
MHB 3-41-18
ततस्त्वध्यापयामास सरहस्य निवर्तनम् ।
तदस्त्रं पाण्डवश्रेष्ठं मूर्तिमन्तमिवान्तकम् ॥ ३-४१-१८॥
tatastvadhyāpayāmāsa sarahasya nivartanam |
tadastraṃ pāṇḍavaśreṣṭhaṃ mūrtimantamivāntakam || 3-41-18||
MHB 3-41-19
उपतस्थे महात्मानं यथा त्र्यक्षमुमापतिम् ।
प्रतिजग्राह तच्चापि प्रीतिमानर्जुनस्तदा ॥ ३-४१-१९॥
upatasthe mahātmānaṃ yathā tryakṣamumāpatim |
pratijagrāha taccāpi prītimānarjunastadā || 3-41-19||
MHB 3-41-20
ततश्चचाल पृथिवी सपर्वतवनद्रुमा ।
ससागरवनोद्देशा सग्रामनगराकरा ॥ ३-४१-२०॥
tataścacāla pṛthivī saparvatavanadrumā |
sasāgaravanoddeśā sagrāmanagarākarā || 3-41-20||
MHB 3-41-21
शङ्खदुन्दुभिघोषाश्च भेरीणां च सहस्रशः ।
तस्मिन्मुहूर्ते संप्राप्ते निर्घातश्च महानभूत् ॥ ३-४१-२१॥
śaṅkhadundubhighoṣāśca bherīṇāṃ ca sahasraśaḥ |
tasminmuhūrte saṃprāpte nirghātaśca mahānabhūt || 3-41-21||
MHB 3-41-22
अथास्त्रं जाज्वलद्घोरं पाण्डवस्यामितौजसः ।
मूर्तिमद्विष्ठितं पार्श्वे ददृशुर्देवदानवाः ॥ ३-४१-२२॥
athāstraṃ jājvaladghoraṃ pāṇḍavasyāmitaujasaḥ |
mūrtimadviṣṭhitaṃ pārśve dadṛśurdevadānavāḥ || 3-41-22||
MHB 3-41-23
स्पृष्टस्य च त्र्यम्बकेन फल्गुनस्यामितौजसः ।
यत्किंचिदशुभं देहे तत्सर्वं नाशमेयिवत् ॥ ३-४१-२३॥
spṛṣṭasya ca tryambakena phalgunasyāmitaujasaḥ |
yatkiṃcidaśubhaṃ dehe tatsarvaṃ nāśameyivat || 3-41-23||
MHB 3-41-24
स्वर्गं गच्छेत्यनुज्ञातस्त्र्यम्बकेन तदार्जुनः ।
प्रणम्य शिरसा पार्थः प्राञ्जलिर्देवमैक्षत ॥ ३-४१-२४॥
svargaṃ gacchetyanujñātastryambakena tadārjunaḥ |
praṇamya śirasā pārthaḥ prāñjalirdevamaikṣata || 3-41-24||
MHB 3-41-25
ततः प्रभुस्त्रिदिवनिवासिनां वशी महामतिर्गिरिश उमापतिः शिवः ।
धनुर्महद्दितिजपिशाचसूदनं ददौ भवः पुरुषवराय गाण्डिवम् ॥ ३-४१-२५॥
tataḥ prabhustridivanivāsināṃ vaśī mahāmatirgiriśa umāpatiḥ śivaḥ |
dhanurmahadditijapiśācasūdanaṃ dadau bhavaḥ puruṣavarāya gāṇḍivam || 3-41-25||
MHB 3-41-26
ततः शुभं गिरिवरमीश्वरस्तदा सहोमया सिततटसानुकन्दरम् ।
विहाय तं पतगमहर्षिसेवितं जगाम खं पुरुषवरस्य पश्यतः ॥ ३-४१-२६॥
tataḥ śubhaṃ girivaramīśvarastadā sahomayā sitataṭasānukandaram |
vihāya taṃ patagamaharṣisevitaṃ jagāma khaṃ puruṣavarasya paśyataḥ || 3-41-26||
Adhyaya: 42/299 (42)
MHB 3-42-1
वैशंपायन उवाच ।
तस्य संपश्यतस्त्वेव पिनाकी वृषभध्वजः ।
जगामादर्शनं भानुर्लोकस्येवास्तमेयिवान् ॥ ३-४२-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tasya saṃpaśyatastveva pinākī vṛṣabhadhvajaḥ |
jagāmādarśanaṃ bhānurlokasyevāstameyivān || 3-42-1||
MHB 3-42-2
ततोऽर्जुनः परं चक्रे विस्मयं परवीरहा ।
मया साक्षान्महादेवो दृष्ट इत्येव भारत ॥ ३-४२-२॥
tato'rjunaḥ paraṃ cakre vismayaṃ paravīrahā |
mayā sākṣānmahādevo dṛṣṭa ityeva bhārata || 3-42-2||
MHB 3-42-3
धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यन्मया त्र्यम्बको हरः ।
पिनाकी वरदो रूपी दृष्टः स्पृष्टश्च पाणिना ॥ ३-४२-३॥
dhanyo'smyanugṛhīto'smi yanmayā tryambako haraḥ |
pinākī varado rūpī dṛṣṭaḥ spṛṣṭaśca pāṇinā || 3-42-3||
MHB 3-42-4
कृतार्थं चावगच्छामि परमात्मानमात्मना ।
शत्रूंश्च विजितान्सर्वान्निर्वृत्तं च प्रयोजनम् ॥ ३-४२-४॥
kṛtārthaṃ cāvagacchāmi paramātmānamātmanā |
śatrūṃśca vijitānsarvānnirvṛttaṃ ca prayojanam || 3-42-4||
MHB 3-42-5
ततो वैडूर्यवर्णाभो भासयन्सर्वतो दिशः ।
यादोगणवृतः श्रीमानाजगाम जलेश्वरः ॥ ३-४२-५॥
tato vaiḍūryavarṇābho bhāsayansarvato diśaḥ |
yādogaṇavṛtaḥ śrīmānājagāma jaleśvaraḥ || 3-42-5||
MHB 3-42-6
नागैर्नदैर्नदीभिश्च दैत्यैः साध्यैश्च दैवतैः ।
वरुणो यादसां भर्ता वशी तं देशमागमत् ॥ ३-४२-६॥
nāgairnadairnadībhiśca daityaiḥ sādhyaiśca daivataiḥ |
varuṇo yādasāṃ bhartā vaśī taṃ deśamāgamat || 3-42-6||
MHB 3-42-7
अथ जाम्बूनदवपुर्विमानेन महार्चिषा ।
कुबेरः समनुप्राप्तो यक्षैरनुगतः प्रभुः ॥ ३-४२-७॥
atha jāmbūnadavapurvimānena mahārciṣā |
kuberaḥ samanuprāpto yakṣairanugataḥ prabhuḥ || 3-42-7||
MHB 3-42-8
विद्योतयन्निवाकाशमद्भुतोपमदर्शनः ।
धनानामीश्वरः श्रीमानर्जुनं द्रष्टुमागतः ॥ ३-४२-८॥
vidyotayannivākāśamadbhutopamadarśanaḥ |
dhanānāmīśvaraḥ śrīmānarjunaṃ draṣṭumāgataḥ || 3-42-8||
MHB 3-42-9
तथा लोकान्तकृच्छ्रीमान्यमः साक्षात्प्रतापवान् ।
मूर्त्यमूर्तिधरैः सार्धं पितृभिर्लोकभावनैः ॥ ३-४२-९॥
tathā lokāntakṛcchrīmānyamaḥ sākṣātpratāpavān |
mūrtyamūrtidharaiḥ sārdhaṃ pitṛbhirlokabhāvanaiḥ || 3-42-9||
MHB 3-42-10
दण्डपाणिरचिन्त्यात्मा सर्वभूतविनाशकृत् ।
वैवस्वतो धर्मराजो विमानेनावभासयन् ॥ ३-४२-१०॥
daṇḍapāṇiracintyātmā sarvabhūtavināśakṛt |
vaivasvato dharmarājo vimānenāvabhāsayan || 3-42-10||
MHB 3-42-11
त्रीँल्लोकान्गुह्यकांश्चैव गन्धर्वांश्च सपन्नगान् ।
द्वितीय इव मार्तण्डो युगान्ते समुपस्थिते ॥ ३-४२-११॥
trī~llokānguhyakāṃścaiva gandharvāṃśca sapannagān |
dvitīya iva mārtaṇḍo yugānte samupasthite || 3-42-11||
MHB 3-42-12
भानुमन्ति विचित्राणि शिखराणि महागिरेः ।
समास्थायार्जुनं तत्र ददृशुस्तपसान्वितम् ॥ ३-४२-१२॥
bhānumanti vicitrāṇi śikharāṇi mahāgireḥ |
samāsthāyārjunaṃ tatra dadṛśustapasānvitam || 3-42-12||
MHB 3-42-13
ततो मुहूर्ताद्भगवानैरावतशिरोगतः ।
आजगाम सहेन्द्राण्या शक्रः सुरगणैर्वृतः ॥ ३-४२-१३॥
tato muhūrtādbhagavānairāvataśirogataḥ |
ājagāma sahendrāṇyā śakraḥ suragaṇairvṛtaḥ || 3-42-13||
MHB 3-42-14
पाण्डुरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि ।
शुशुभे तारकाराजः सितमभ्रमिवास्थितः ॥ ३-४२-१४॥
pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani |
śuśubhe tārakārājaḥ sitamabhramivāsthitaḥ || 3-42-14||
MHB 3-42-15
संस्तूयमानो गन्धर्वैरृषिभिश्च तपोधनैः ।
शृङ्गं गिरेः समासाद्य तस्थौ सूर्य इवोदितः ॥ ३-४२-१५॥
saṃstūyamāno gandharvairṛṣibhiśca tapodhanaiḥ |
śṛṅgaṃ gireḥ samāsādya tasthau sūrya ivoditaḥ || 3-42-15||
MHB 3-42-16
अथ मेघस्वनो धीमान्व्याजहार शुभां गिरम् ।
यमः परमधर्मज्ञो दक्षिणां दिशमास्थितः ॥ ३-४२-१६॥
atha meghasvano dhīmānvyājahāra śubhāṃ giram |
yamaḥ paramadharmajño dakṣiṇāṃ diśamāsthitaḥ || 3-42-16||
MHB 3-42-17
अर्जुनार्जुन पश्यास्माँल्लोकपालान्समागतान् ।
दृष्टिं ते वितरामोऽद्य भवानर्हो हि दर्शनम् ॥ ३-४२-१७॥
arjunārjuna paśyāsmā~llokapālānsamāgatān |
dṛṣṭiṃ te vitarāmo'dya bhavānarho hi darśanam || 3-42-17||
MHB 3-42-18
पूर्वर्षिरमितात्मा त्वं नरो नाम महाबलः ।
नियोगाद्ब्रह्मणस्तात मर्त्यतां समुपागतः ।
त्वं वासवसमुद्भूतो महावीर्यपराक्रमः ॥ ३-४२-१८॥
pūrvarṣiramitātmā tvaṃ naro nāma mahābalaḥ |
niyogādbrahmaṇastāta martyatāṃ samupāgataḥ |
tvaṃ vāsavasamudbhūto mahāvīryaparākramaḥ || 3-42-18||
MHB 3-42-19
क्षत्रं चाग्निसमस्पर्शं भारद्वाजेन रक्षितम् ।
दानवाश्च महावीर्या ये मनुष्यत्वमागताः ।
निवातकवचाश्चैव संसाध्याः कुरुनन्दन ॥ ३-४२-१९॥
kṣatraṃ cāgnisamasparśaṃ bhāradvājena rakṣitam |
dānavāśca mahāvīryā ye manuṣyatvamāgatāḥ |
nivātakavacāścaiva saṃsādhyāḥ kurunandana || 3-42-19||
MHB 3-42-20
पितुर्ममांशो देवस्य सर्वलोकप्रतापिनः ।
कर्णः स सुमहावीर्यस्त्वया वध्यो धनंजय ॥ ३-४२-२०॥
piturmamāṃśo devasya sarvalokapratāpinaḥ |
karṇaḥ sa sumahāvīryastvayā vadhyo dhanaṃjaya || 3-42-20||
MHB 3-42-21
अंशाश्च क्षितिसंप्राप्ता देवगन्धर्वरक्षसाम् ।
तया निपातिता युद्धे स्वकर्मफलनिर्जिताम् ।
गतिं प्राप्स्यन्ति कौन्तेय यथास्वमरिकर्शन ॥ ३-४२-२१॥
aṃśāśca kṣitisaṃprāptā devagandharvarakṣasām |
tayā nipātitā yuddhe svakarmaphalanirjitām |
gatiṃ prāpsyanti kaunteya yathāsvamarikarśana || 3-42-21||
MHB 3-42-22
अक्षया तव कीर्तिश्च लोके स्थास्यति फल्गुन ।
त्वया साक्षान्महादेवस्तोषितो हि महामृधे ।
लघ्वी वसुमती चापि कर्तव्या विष्णुना सह ॥ ३-४२-२२॥
akṣayā tava kīrtiśca loke sthāsyati phalguna |
tvayā sākṣānmahādevastoṣito hi mahāmṛdhe |
laghvī vasumatī cāpi kartavyā viṣṇunā saha || 3-42-22||
MHB 3-42-23
गृहाणास्त्रं महाबाहो दण्डमप्रतिवारणम् ।
अनेनास्त्रेण सुमहत्त्वं हि कर्म करिष्यसि ॥ ३-४२-२३॥
gṛhāṇāstraṃ mahābāho daṇḍamaprativāraṇam |
anenāstreṇa sumahattvaṃ hi karma kariṣyasi || 3-42-23||
MHB 3-42-24
प्रतिजग्राह तत्पार्थो विधिवत्कुरुनन्दनः ।
समन्त्रं सोपचारं च समोक्षं सनिवर्तनम् ॥ ३-४२-२४॥
pratijagrāha tatpārtho vidhivatkurunandanaḥ |
samantraṃ sopacāraṃ ca samokṣaṃ sanivartanam || 3-42-24||
MHB 3-42-25
ततो जलधरश्यामो वरुणो यादसां पतिः ।
पश्चिमां दिशमास्थाय गिरमुच्चारयन्प्रभुः ॥ ३-४२-२५॥
tato jaladharaśyāmo varuṇo yādasāṃ patiḥ |
paścimāṃ diśamāsthāya giramuccārayanprabhuḥ || 3-42-25||
MHB 3-42-26
पार्थ क्षत्रियमुख्यस्त्वं क्षत्रधर्मे व्यवस्थितः ।
पश्य मां पृथुताम्राक्ष वरुणोऽस्मि जलेश्वरः ॥ ३-४२-२६॥
pārtha kṣatriyamukhyastvaṃ kṣatradharme vyavasthitaḥ |
paśya māṃ pṛthutāmrākṣa varuṇo'smi jaleśvaraḥ || 3-42-26||
MHB 3-42-27
मया समुद्यतान्पाशान्वारुणाननिवारणान् ।
प्रतिगृह्णीष्व कौन्तेय सरहस्यनिवर्तनान् ॥ ३-४२-२७॥
mayā samudyatānpāśānvāruṇānanivāraṇān |
pratigṛhṇīṣva kaunteya sarahasyanivartanān || 3-42-27||
MHB 3-42-28
एभिस्तदा मया वीर संग्रामे तारकामये ।
दैतेयानां सहस्राणि संयतानि महात्मनाम् ॥ ३-४२-२८॥
ebhistadā mayā vīra saṃgrāme tārakāmaye |
daiteyānāṃ sahasrāṇi saṃyatāni mahātmanām || 3-42-28||
MHB 3-42-29
तस्मादिमान्महासत्त्व मत्प्रसादात्समुत्थितान् ।
गृहाण न हि ते मुच्येदन्तकोऽप्याततायिनः ॥ ३-४२-२९॥
tasmādimānmahāsattva matprasādātsamutthitān |
gṛhāṇa na hi te mucyedantako'pyātatāyinaḥ || 3-42-29||
MHB 3-42-30
अनेन त्वं यदास्त्रेण संग्रामे विचरिष्यसि ।
तदा निःक्षत्रिया भूमिर्भविष्यति न संशयः ॥ ३-४२-३०॥
anena tvaṃ yadāstreṇa saṃgrāme vicariṣyasi |
tadā niḥkṣatriyā bhūmirbhaviṣyati na saṃśayaḥ || 3-42-30||
MHB 3-42-31
ततः कैलासनिलयो धनाध्यक्षोऽभ्यभाषत ।
दत्तेष्वस्त्रेषु दिव्येषु वरुणेन यमेन च ॥ ३-४२-३१॥
tataḥ kailāsanilayo dhanādhyakṣo'bhyabhāṣata |
datteṣvastreṣu divyeṣu varuṇena yamena ca || 3-42-31||
MHB 3-42-32
सव्यसाचिन्महाबाहो पूर्वदेव सनातन ।
सहास्माभिर्भवाञ्श्रान्तः पुराकल्पेषु नित्यशः ॥ ३-४२-३२॥
savyasācinmahābāho pūrvadeva sanātana |
sahāsmābhirbhavāñśrāntaḥ purākalpeṣu nityaśaḥ || 3-42-32||
MHB 3-42-33
मत्तोऽपि त्वं गृहाणास्त्रमन्तर्धानं प्रियं मम ।
ओजस्तेजोद्युतिहरं प्रस्वापनमरातिहन् ॥ ३-४२-३३॥
matto'pi tvaṃ gṛhāṇāstramantardhānaṃ priyaṃ mama |
ojastejodyutiharaṃ prasvāpanamarātihan || 3-42-33||
MHB 3-42-34
ततोऽर्जुनो महाबाहुर्विधिवत्कुरुनन्दनः ।
कौबेरमपि जग्राह दिव्यमस्त्रं महाबलः ॥ ३-४२-३४॥
tato'rjuno mahābāhurvidhivatkurunandanaḥ |
kauberamapi jagrāha divyamastraṃ mahābalaḥ || 3-42-34||
MHB 3-42-35
ततोऽब्रवीद्देवराजः पार्थमक्लिष्टकारिणम् ।
सान्त्वयञ्श्लक्ष्णया वाचा मेघदुन्दुभिनिस्वनः ॥ ३-४२-३५॥
tato'bravīddevarājaḥ pārthamakliṣṭakāriṇam |
sāntvayañślakṣṇayā vācā meghadundubhinisvanaḥ || 3-42-35||
MHB 3-42-36
कुन्तीमातर्महाबाहो त्वमीशानः पुरातनः ।
परां सिद्धिमनुप्राप्तः साक्षाद्देवगतिं गतः ॥ ३-४२-३६॥
kuntīmātarmahābāho tvamīśānaḥ purātanaḥ |
parāṃ siddhimanuprāptaḥ sākṣāddevagatiṃ gataḥ || 3-42-36||
MHB 3-42-37
देवकार्यं हि सुमहत्त्वया कार्यमरिंदम ।
आरोढव्यस्त्वया स्वर्गः सज्जीभव महाद्युते ॥ ३-४२-३७॥
devakāryaṃ hi sumahattvayā kāryamariṃdama |
āroḍhavyastvayā svargaḥ sajjībhava mahādyute || 3-42-37||
MHB 3-42-38
रथो मातलिसंयुक्त आगन्ता त्वत्कृते महीम् ।
तत्र तेऽहं प्रदास्यामि दिव्यान्यस्त्राणि कौरव ॥ ३-४२-३८॥
ratho mātalisaṃyukta āgantā tvatkṛte mahīm |
tatra te'haṃ pradāsyāmi divyānyastrāṇi kaurava || 3-42-38||
MHB 3-42-39
तान्दृष्ट्वा लोकपालांस्तु समेतान्गिरिमूर्धनि ।
जगाम विस्मयं धीमान्कुन्तीपुत्रो धनंजयः ॥ ३-४२-३९॥
tāndṛṣṭvā lokapālāṃstu sametāngirimūrdhani |
jagāma vismayaṃ dhīmānkuntīputro dhanaṃjayaḥ || 3-42-39||
MHB 3-42-40
ततोऽर्जुनो महातेजा लोकपालान्समागतान् ।
पूजयामास विधिवद्वाग्भिरद्भिः फलैरपि ॥ ३-४२-४०॥
tato'rjuno mahātejā lokapālānsamāgatān |
pūjayāmāsa vidhivadvāgbhiradbhiḥ phalairapi || 3-42-40||
MHB 3-42-41
ततः प्रतिययुर्देवाः प्रतिपूज्य धनंजयम् ।
यथागतेन विबुधाः सर्वे काममनोजवाः ॥ ३-४२-४१॥
tataḥ pratiyayurdevāḥ pratipūjya dhanaṃjayam |
yathāgatena vibudhāḥ sarve kāmamanojavāḥ || 3-42-41||
MHB 3-42-42
ततोऽर्जुनो मुदं लेभे लब्धास्त्रः पुरुषर्षभः ।
कृतार्थमिव चात्मानं स मेने पूर्णमानसः ॥ ३-४२-४२॥
tato'rjuno mudaṃ lebhe labdhāstraḥ puruṣarṣabhaḥ |
kṛtārthamiva cātmānaṃ sa mene pūrṇamānasaḥ || 3-42-42||
Adhyaya: 43/299 (38)
MHB 3-43-1
वैशंपायन उवाच ।
गतेषु लोकपालेषु पार्थः शत्रुनिबर्हणः ।
चिन्तयामास राजेन्द्र देवराजरथागमम् ॥ ३-४३-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
gateṣu lokapāleṣu pārthaḥ śatrunibarhaṇaḥ |
cintayāmāsa rājendra devarājarathāgamam || 3-43-1||
MHB 3-43-2
ततश्चिन्तयमानस्य गुडाकेशस्य धीमतः ।
रथो मातलिसंयुक्त आजगाम महाप्रभः ॥ ३-४३-२॥
tataścintayamānasya guḍākeśasya dhīmataḥ |
ratho mātalisaṃyukta ājagāma mahāprabhaḥ || 3-43-2||
MHB 3-43-3
नभो वितिमिरं कुर्वञ्जलदान्पाटयन्निव ।
दिशः संपूरयन्नादैर्महामेघरवोपमैः ॥ ३-४३-३॥
nabho vitimiraṃ kurvañjaladānpāṭayanniva |
diśaḥ saṃpūrayannādairmahāmegharavopamaiḥ || 3-43-3||
MHB 3-43-4
असयः शक्तयो भीमा गदाश्चोग्रप्रदर्शनाः ।
दिव्यप्रभावाः प्रासाश्च विद्युतश्च महाप्रभाः ॥ ३-४३-४॥
asayaḥ śaktayo bhīmā gadāścograpradarśanāḥ |
divyaprabhāvāḥ prāsāśca vidyutaśca mahāprabhāḥ || 3-43-4||
MHB 3-43-5
तथैवाशनयस्तत्र चक्रयुक्ता हुडागुडाः ।
वायुस्फोटाः सनिर्घाता बर्हिमेघनिभस्वनाः ॥ ३-४३-५॥
tathaivāśanayastatra cakrayuktā huḍāguḍāḥ |
vāyusphoṭāḥ sanirghātā barhimeghanibhasvanāḥ || 3-43-5||
MHB 3-43-6
तत्र नागा महाकाया ज्वलितास्याः सुदारुणाः ।
सिताभ्रकूटप्रतिमाः संहताश्च यथोपलाः ॥ ३-४३-६॥
tatra nāgā mahākāyā jvalitāsyāḥ sudāruṇāḥ |
sitābhrakūṭapratimāḥ saṃhatāśca yathopalāḥ || 3-43-6||
MHB 3-43-7
दश वाजिसहस्राणि हरीणां वातरंहसाम् ।
वहन्ति यं नेत्रमुषं दिव्यं मायामयं रथम् ॥ ३-४३-७॥
daśa vājisahasrāṇi harīṇāṃ vātaraṃhasām |
vahanti yaṃ netramuṣaṃ divyaṃ māyāmayaṃ ratham || 3-43-7||
MHB 3-43-8
तत्रापश्यन्महानीलं वैजयन्तं महाप्रभम् ।
ध्वजमिन्दीवरश्यामं वंशं कनकभूषणम् ॥ ३-४३-८॥
tatrāpaśyanmahānīlaṃ vaijayantaṃ mahāprabham |
dhvajamindīvaraśyāmaṃ vaṃśaṃ kanakabhūṣaṇam || 3-43-8||
MHB 3-43-9
तस्मिन्रथे स्थितं सूतं तप्तहेमविभूषितम् ।
दृष्ट्वा पार्थो महाबाहुर्देवमेवान्वतर्कयत् ॥ ३-४३-९॥
tasminrathe sthitaṃ sūtaṃ taptahemavibhūṣitam |
dṛṣṭvā pārtho mahābāhurdevamevānvatarkayat || 3-43-9||
MHB 3-43-10
तथा तर्कयतस्तस्य फल्गुनस्याथ मातलिः ।
संनतः प्रश्रितो भूत्वा वाक्यमर्जुनमब्रवीत् ॥ ३-४३-१०॥
tathā tarkayatastasya phalgunasyātha mātaliḥ |
saṃnataḥ praśrito bhūtvā vākyamarjunamabravīt || 3-43-10||
MHB 3-43-11
भो भो शक्रात्मज श्रीमाञ्शक्रस्त्वां द्रष्टुमिच्छति ।
आरोहतु भवाञ्शीघ्रं रथमिन्द्रस्य संमतम् ॥ ३-४३-११॥
bho bho śakrātmaja śrīmāñśakrastvāṃ draṣṭumicchati |
ārohatu bhavāñśīghraṃ rathamindrasya saṃmatam || 3-43-11||
MHB 3-43-12
आह माममरश्रेष्ठः पिता तव शतक्रतुः ।
कुन्तीसुतमिह प्राप्तं पश्यन्तु त्रिदशालयाः ॥ ३-४३-१२॥
āha māmamaraśreṣṭhaḥ pitā tava śatakratuḥ |
kuntīsutamiha prāptaṃ paśyantu tridaśālayāḥ || 3-43-12||
MHB 3-43-13
एष शक्रः परिवृतो देवैरृषिगणैस्तथा ।
गन्धर्वैरप्सरोभिश्च त्वां दिदृक्षुः प्रतीक्षते ॥ ३-४३-१३॥
eṣa śakraḥ parivṛto devairṛṣigaṇaistathā |
gandharvairapsarobhiśca tvāṃ didṛkṣuḥ pratīkṣate || 3-43-13||
MHB 3-43-14
अस्माल्लोकाद्देवलोकं पाकशासनशासनात् ।
आरोह त्वं मया सार्धं लब्धास्त्रः पुनरेष्यसि ॥ ३-४३-१४॥
asmāllokāddevalokaṃ pākaśāsanaśāsanāt |
āroha tvaṃ mayā sārdhaṃ labdhāstraḥ punareṣyasi || 3-43-14||
MHB 3-43-15
अर्जुन उवाच ।
मातले गच्छ शीघ्रं त्वमारोहस्व रथोत्तमम् ।
राजसूयाश्वमेधानां शतैरपि सुदुर्लभम् ॥ ३-४३-१५॥
arjuna uvāca |
mātale gaccha śīghraṃ tvamārohasva rathottamam |
rājasūyāśvamedhānāṃ śatairapi sudurlabham || 3-43-15||
MHB 3-43-16
पार्थिवैः सुमहाभागैर्यज्वभिर्भूरिदक्षिणैः ।
दैवतैर्वा समारोढुं दानवैर्वा रथोत्तमम् ॥ ३-४३-१६॥
pārthivaiḥ sumahābhāgairyajvabhirbhūridakṣiṇaiḥ |
daivatairvā samāroḍhuṃ dānavairvā rathottamam || 3-43-16||
MHB 3-43-17
नातप्ततपसा शक्य एष दिव्यो महारथः ।
द्रष्टुं वाप्यथ वा स्प्रष्टुमारोढुं कुत एव तु ॥ ३-४३-१७॥
nātaptatapasā śakya eṣa divyo mahārathaḥ |
draṣṭuṃ vāpyatha vā spraṣṭumāroḍhuṃ kuta eva tu || 3-43-17||
MHB 3-43-18
त्वयि प्रतिष्ठिते साधो रथस्थे स्थिरवाजिनि ।
पश्चादहमथारोक्ष्ये सुकृती सत्पथं यथा ॥ ३-४३-१८॥
tvayi pratiṣṭhite sādho rathasthe sthiravājini |
paścādahamathārokṣye sukṛtī satpathaṃ yathā || 3-43-18||
MHB 3-43-19
वैशंपायन उवाच ।
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा मातलिः शक्रसारथिः ।
आरुरोह रथं शीघ्रं हयान्येमे च रश्मिभिः ॥ ३-४३-१९॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tasya tadvacanaṃ śrutvā mātaliḥ śakrasārathiḥ |
āruroha rathaṃ śīghraṃ hayānyeme ca raśmibhiḥ || 3-43-19||
MHB 3-43-20
ततोऽर्जुनो हृष्टमना गङ्गायामाप्लुतः शुचिः ।
जजाप जप्यं कौन्तेयो विधिवत्कुरुनन्दनः ॥ ३-४३-२०॥
tato'rjuno hṛṣṭamanā gaṅgāyāmāplutaḥ śuciḥ |
jajāpa japyaṃ kaunteyo vidhivatkurunandanaḥ || 3-43-20||
MHB 3-43-21
ततः पितॄन्यथान्यायं तर्पयित्वा यथाविधि ।
मन्दरं शैलराजं तमाप्रष्टुमुपचक्रमे ॥ ३-४३-२१॥
tataḥ pitṝnyathānyāyaṃ tarpayitvā yathāvidhi |
mandaraṃ śailarājaṃ tamāpraṣṭumupacakrame || 3-43-21||
MHB 3-43-22
साधूनां धर्मशीलानां मुनीनां पुण्यकर्मणाम् ।
त्वं सदा संश्रयः शैल स्वर्गमार्गाभिकाङ्क्षिणाम् ॥ ३-४३-२२॥
sādhūnāṃ dharmaśīlānāṃ munīnāṃ puṇyakarmaṇām |
tvaṃ sadā saṃśrayaḥ śaila svargamārgābhikāṅkṣiṇām || 3-43-22||
MHB 3-43-23
त्वत्प्रसादात्सदा शैल ब्राह्मणाः क्षत्रिया विशः ।
स्वर्गं प्राप्ताश्चरन्ति स्म देवैः सह गतव्यथाः ॥ ३-४३-२३॥
tvatprasādātsadā śaila brāhmaṇāḥ kṣatriyā viśaḥ |
svargaṃ prāptāścaranti sma devaiḥ saha gatavyathāḥ || 3-43-23||
MHB 3-43-24
अद्रिराज महाशैल मुनिसंश्रय तीर्थवन् ।
गच्छाम्यामन्त्रयामि त्वां सुखमस्म्युषितस्त्वयि ॥ ३-४३-२४॥
adrirāja mahāśaila munisaṃśraya tīrthavan |
gacchāmyāmantrayāmi tvāṃ sukhamasmyuṣitastvayi || 3-43-24||
MHB 3-43-25
तव सानूनि कुञ्जाश्च नद्यः प्रस्रवणानि च ।
तीर्थानि च सुपुण्यानि मया दृष्टान्यनेकशः ॥ ३-४३-२५॥
tava sānūni kuñjāśca nadyaḥ prasravaṇāni ca |
tīrthāni ca supuṇyāni mayā dṛṣṭānyanekaśaḥ || 3-43-25||
MHB 3-43-26
एवमुक्त्वार्जुनः शैलमामन्त्र्य परवीरहा ।
आरुरोह रथं दिव्यं द्योतयन्निव भास्करः ॥ ३-४३-२६॥
evamuktvārjunaḥ śailamāmantrya paravīrahā |
āruroha rathaṃ divyaṃ dyotayanniva bhāskaraḥ || 3-43-26||
MHB 3-43-27
स तेनादित्यरूपेण दिव्येनाद्भुतकर्मणा ।
ऊर्ध्वमाचक्रमे धीमान्प्रहृष्टः कुरुनन्दनः ॥ ३-४३-२७॥
sa tenādityarūpeṇa divyenādbhutakarmaṇā |
ūrdhvamācakrame dhīmānprahṛṣṭaḥ kurunandanaḥ || 3-43-27||
MHB 3-43-28
सोऽदर्शनपथं यात्वा मर्त्यानां भूमिचारिणाम् ।
ददर्शाद्भुतरूपाणि विमानानि सहस्रशः ॥ ३-४३-२८॥
so'darśanapathaṃ yātvā martyānāṃ bhūmicāriṇām |
dadarśādbhutarūpāṇi vimānāni sahasraśaḥ || 3-43-28||
MHB 3-43-29
न तत्र सूर्यः सोमो वा द्योतते न च पावकः ।
स्वयैव प्रभया तत्र द्योतन्ते पुण्यलब्धया ॥ ३-४३-२९॥
na tatra sūryaḥ somo vā dyotate na ca pāvakaḥ |
svayaiva prabhayā tatra dyotante puṇyalabdhayā || 3-43-29||
MHB 3-43-30
तारारूपाणि यानीह दृश्यन्ते द्युतिमन्ति वै ।
दीपवद्विप्रकृष्टत्वादणूनि सुमहान्त्यपि ॥ ३-४३-३०॥
tārārūpāṇi yānīha dṛśyante dyutimanti vai |
dīpavadviprakṛṣṭatvādaṇūni sumahāntyapi || 3-43-30||
MHB 3-43-31
तानि तत्र प्रभास्वन्ति रूपवन्ति च पाण्डवः ।
ददर्श स्वेषु धिष्ण्येषु दीप्तिमन्ति स्वयार्चिषा ॥ ३-४३-३१॥
tāni tatra prabhāsvanti rūpavanti ca pāṇḍavaḥ |
dadarśa sveṣu dhiṣṇyeṣu dīptimanti svayārciṣā || 3-43-31||
MHB 3-43-32
तत्र राजर्षयः सिद्धा वीराश्च निहता युधि ।
तपसा च जितस्वर्गाः संपेतुः शतसंघशः ॥ ३-४३-३२॥
tatra rājarṣayaḥ siddhā vīrāśca nihatā yudhi |
tapasā ca jitasvargāḥ saṃpetuḥ śatasaṃghaśaḥ || 3-43-32||
MHB 3-43-33
गन्धर्वाणां सहस्राणि सूर्यज्वलनतेजसाम् ।
गुह्यकानामृषीणां च तथैवाप्सरसां गणाः ॥ ३-४३-३३॥
gandharvāṇāṃ sahasrāṇi sūryajvalanatejasām |
guhyakānāmṛṣīṇāṃ ca tathaivāpsarasāṃ gaṇāḥ || 3-43-33||
MHB 3-43-34
लोकानात्मप्रभान्पश्यन्फल्गुनो विस्मयान्वितः ।
पप्रच्छ मातलिं प्रीत्या स चाप्येनमुवाच ह ॥ ३-४३-३४॥
lokānātmaprabhānpaśyanphalguno vismayānvitaḥ |
papraccha mātaliṃ prītyā sa cāpyenamuvāca ha || 3-43-34||
MHB 3-43-35
एते सुकृतिनः पार्थ स्वेषु धिष्ण्येष्ववस्थिताः ।
यान्दृष्टवानसि विभो तारारूपाणि भूतले ॥ ३-४३-३५॥
ete sukṛtinaḥ pārtha sveṣu dhiṣṇyeṣvavasthitāḥ |
yāndṛṣṭavānasi vibho tārārūpāṇi bhūtale || 3-43-35||
MHB 3-43-36
ततोऽपश्यत्स्थितं द्वारि सितं वैजयिनं गजम् ।
ऐरावतं चतुर्दन्तं कैलासमिव शृङ्गिणम् ॥ ३-४३-३६॥
tato'paśyatsthitaṃ dvāri sitaṃ vaijayinaṃ gajam |
airāvataṃ caturdantaṃ kailāsamiva śṛṅgiṇam || 3-43-36||
MHB 3-43-37
स सिद्धमार्गमाक्रम्य कुरुपाण्डवसत्तमः ।
व्यरोचत यथा पूर्वं मान्धाता पार्थिवोत्तमः ॥ ३-४३-३७॥
sa siddhamārgamākramya kurupāṇḍavasattamaḥ |
vyarocata yathā pūrvaṃ māndhātā pārthivottamaḥ || 3-43-37||
MHB 3-43-38
अतिचक्राम लोकान्स राज्ञां राजीवलोचनः ।
ततो ददर्श शक्रस्य पुरीं ताममरावतीम् ॥ ३-४३-३८॥
aticakrāma lokānsa rājñāṃ rājīvalocanaḥ |
tato dadarśa śakrasya purīṃ tāmamarāvatīm || 3-43-38||
Adhyaya: 44/299 (32)
MHB 3-44-1
वैशंपायन उवाच ।
स ददर्श पुरीं रम्यां सिद्धचारणसेविताम् ।
सर्वर्तुकुसुमैः पुण्यैः पादपैरुपशोभिताम् ॥ ३-४४-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
sa dadarśa purīṃ ramyāṃ siddhacāraṇasevitām |
sarvartukusumaiḥ puṇyaiḥ pādapairupaśobhitām || 3-44-1||
MHB 3-44-2
तत्र सौगन्धिकानां स द्रुमाणां पुण्यगन्धिनाम् ।
उपवीज्यमानो मिश्रेण वायुना पुण्यगन्धिना ॥ ३-४४-२॥
tatra saugandhikānāṃ sa drumāṇāṃ puṇyagandhinām |
upavījyamāno miśreṇa vāyunā puṇyagandhinā || 3-44-2||
MHB 3-44-3
नन्दनं च वनं दिव्यमप्सरोगणसेवितम् ।
ददर्श दिव्यकुसुमैराह्वयद्भिरिव द्रुमैः ॥ ३-४४-३॥
nandanaṃ ca vanaṃ divyamapsarogaṇasevitam |
dadarśa divyakusumairāhvayadbhiriva drumaiḥ || 3-44-3||
MHB 3-44-4
नातप्ततपसा शक्यो द्रष्टुं नानाहिताग्निना ।
स लोकः पुण्यकर्तॄणां नापि युद्धपराङ्मुखैः ॥ ३-४४-४॥
nātaptatapasā śakyo draṣṭuṃ nānāhitāgninā |
sa lokaḥ puṇyakartṝṇāṃ nāpi yuddhaparāṅmukhaiḥ || 3-44-4||
MHB 3-44-5
नायज्वभिर्नानृतकैर्न वेदश्रुतिवर्जितैः ।
नानाप्लुताङ्गैस्तीर्थेषु यज्ञदानबहिष्कृतैः ॥ ३-४४-५॥
nāyajvabhirnānṛtakairna vedaśrutivarjitaiḥ |
nānāplutāṅgaistīrtheṣu yajñadānabahiṣkṛtaiḥ || 3-44-5||
MHB 3-44-6
नापि यज्ञहनैः क्षुद्रैर्द्रष्टुं शक्यः कथंचन ।
पानपैर्गुरुतल्पैश्च मांसादैर्वा दुरात्मभिः ॥ ३-४४-६॥
nāpi yajñahanaiḥ kṣudrairdraṣṭuṃ śakyaḥ kathaṃcana |
pānapairgurutalpaiśca māṃsādairvā durātmabhiḥ || 3-44-6||
MHB 3-44-7
स तद्दिव्यं वनं पश्यन्दिव्यगीतनिनादितम् ।
प्रविवेश महाबाहुः शक्रस्य दयितां पुरीम् ॥ ३-४४-७॥
sa taddivyaṃ vanaṃ paśyandivyagītanināditam |
praviveśa mahābāhuḥ śakrasya dayitāṃ purīm || 3-44-7||
MHB 3-44-8
तत्र देवविमानानि कामगानि सहस्रशः ।
संस्थितान्यभियातानि ददर्शायुतशस्तदा ॥ ३-४४-८॥
tatra devavimānāni kāmagāni sahasraśaḥ |
saṃsthitānyabhiyātāni dadarśāyutaśastadā || 3-44-8||
MHB 3-44-9
संस्तूयमानो गन्धर्वैरप्सरोभिश्च पाण्डवः ।
पुष्पगन्धवहैः पुण्यैर्वायुभिश्चानुवीजितः ॥ ३-४४-९॥
saṃstūyamāno gandharvairapsarobhiśca pāṇḍavaḥ |
puṣpagandhavahaiḥ puṇyairvāyubhiścānuvījitaḥ || 3-44-9||
MHB 3-44-10
ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।
हृष्टाः संपूजयामासुः पार्थमक्लिष्टकारिणम् ॥ ३-४४-१०॥
tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ |
hṛṣṭāḥ saṃpūjayāmāsuḥ pārthamakliṣṭakāriṇam || 3-44-10||
MHB 3-44-11
आशीर्वादैः स्तूयमानो दिव्यवादित्रनिस्वनैः ।
प्रतिपेदे महाबाहुः शङ्खदुन्दुभिनादितम् ॥ ३-४४-११॥
āśīrvādaiḥ stūyamāno divyavāditranisvanaiḥ |
pratipede mahābāhuḥ śaṅkhadundubhināditam || 3-44-11||
MHB 3-44-12
नक्षत्रमार्गं विपुलं सुरवीथीति विश्रुतम् ।
इन्द्राज्ञया ययौ पार्थः स्तूयमानः समन्ततः ॥ ३-४४-१२॥
nakṣatramārgaṃ vipulaṃ suravīthīti viśrutam |
indrājñayā yayau pārthaḥ stūyamānaḥ samantataḥ || 3-44-12||
MHB 3-44-13
तत्र साध्यास्तथा विश्वे मरुतोऽथाश्विनावपि ।
आदित्या वसवो रुद्रास्तथा ब्रह्मर्षयोऽमलाः ॥ ३-४४-१३॥
tatra sādhyāstathā viśve maruto'thāśvināvapi |
ādityā vasavo rudrāstathā brahmarṣayo'malāḥ || 3-44-13||
MHB 3-44-14
राजर्षयश्च बहवो दिलीपप्रमुखा नृपाः ।
तुम्बुरुर्नारदश्चैव गन्धर्वौ च हहाहुहू ॥ ३-४४-१४॥
rājarṣayaśca bahavo dilīpapramukhā nṛpāḥ |
tumbururnāradaścaiva gandharvau ca hahāhuhū || 3-44-14||
MHB 3-44-15
तान्सर्वान्स समागम्य विधिवत्कुरुनन्दनः ।
ततोऽपश्यद्देवराजं शतक्रतुमरिंदमम् ॥ ३-४४-१५॥
tānsarvānsa samāgamya vidhivatkurunandanaḥ |
tato'paśyaddevarājaṃ śatakratumariṃdamam || 3-44-15||
MHB 3-44-16
ततः पार्थो महाबाहुरवतीर्य रथोत्तमात् ।
ददर्श साक्षाद्देवेन्द्रं पितरं पाकशासनम् ॥ ३-४४-१६॥
tataḥ pārtho mahābāhuravatīrya rathottamāt |
dadarśa sākṣāddevendraṃ pitaraṃ pākaśāsanam || 3-44-16||
MHB 3-44-17
पाण्डुरेणातपत्रेण हेमदण्डेन चारुणा ।
दिव्यगन्धाधिवासेन व्यजनेन विधूयता ॥ ३-४४-१७॥
pāṇḍureṇātapatreṇa hemadaṇḍena cāruṇā |
divyagandhādhivāsena vyajanena vidhūyatā || 3-44-17||
MHB 3-44-18
विश्वावसुप्रभृतिभिर्गन्धर्वैः स्तुतिवन्दनैः ।
स्तूयमानं द्विजाग्र्यैश्च ऋग्यजुःसामसंस्तवैः ॥ ३-४४-१८॥
viśvāvasuprabhṛtibhirgandharvaiḥ stutivandanaiḥ |
stūyamānaṃ dvijāgryaiśca ṛgyajuḥsāmasaṃstavaiḥ || 3-44-18||
MHB 3-44-19
ततोऽभिगम्य कौन्तेयः शिरसाभ्यनमद्बली ।
स चैनमनुवृत्ताभ्यां भुजाभ्यां प्रत्यगृह्णत ॥ ३-४४-१९॥
tato'bhigamya kaunteyaḥ śirasābhyanamadbalī |
sa cainamanuvṛttābhyāṃ bhujābhyāṃ pratyagṛhṇata || 3-44-19||
MHB 3-44-20
ततः शक्रासने पुण्ये देवराजर्षिपूजिते ।
शक्रः पाणौ गृहीत्वैनमुपावेशयदन्तिके ॥ ३-४४-२०॥
tataḥ śakrāsane puṇye devarājarṣipūjite |
śakraḥ pāṇau gṛhītvainamupāveśayadantike || 3-44-20||
MHB 3-44-21
मूर्ध्नि चैनमुपाघ्राय देवेन्द्रः परवीरहा ।
अङ्कमारोपयामास प्रश्रयावनतं तदा ॥ ३-४४-२१॥
mūrdhni cainamupāghrāya devendraḥ paravīrahā |
aṅkamāropayāmāsa praśrayāvanataṃ tadā || 3-44-21||
MHB 3-44-22
सहस्राक्षनियोगात्स पार्थः शक्रासनं तदा ।
अध्यक्रामदमेयात्मा द्वितीय इव वासवः ॥ ३-४४-२२॥
sahasrākṣaniyogātsa pārthaḥ śakrāsanaṃ tadā |
adhyakrāmadameyātmā dvitīya iva vāsavaḥ || 3-44-22||
MHB 3-44-23
ततः प्रेम्णा वृत्रशत्रुरर्जुनस्य शुभं मुखम् ।
पस्पर्श पुण्यगन्धेन करेण परिसान्त्वयन् ॥ ३-४४-२३॥
tataḥ premṇā vṛtraśatrurarjunasya śubhaṃ mukham |
pasparśa puṇyagandhena kareṇa parisāntvayan || 3-44-23||
MHB 3-44-24
परिमार्जमानः शनकैर्बाहू चास्यायतौ शुभौ ।
ज्याशरक्षेपकठिनौ स्तम्भाविव हिरण्मयौ ॥ ३-४४-२४॥
parimārjamānaḥ śanakairbāhū cāsyāyatau śubhau |
jyāśarakṣepakaṭhinau stambhāviva hiraṇmayau || 3-44-24||
MHB 3-44-25
वज्रग्रहणचिह्नेन करेण बलसूदनः ।
मुहुर्मुहुर्वज्रधरो बाहू संस्फालयञ्शनैः ॥ ३-४४-२५॥
vajragrahaṇacihnena kareṇa balasūdanaḥ |
muhurmuhurvajradharo bāhū saṃsphālayañśanaiḥ || 3-44-25||
MHB 3-44-26
स्मयन्निव गुडाकेशं प्रेक्षमाणः सहस्रदृक् ।
हर्षेणोत्फुल्लनयनो न चातृप्यत वृत्रहा ॥ ३-४४-२६॥
smayanniva guḍākeśaṃ prekṣamāṇaḥ sahasradṛk |
harṣeṇotphullanayano na cātṛpyata vṛtrahā || 3-44-26||
MHB 3-44-27
एकासनोपविष्टौ तौ शोभयां चक्रतुः सभाम् ।
सूर्याचन्द्रमसौ व्योम्नि चतुर्दश्यामिवोदितौ ॥ ३-४४-२७॥
ekāsanopaviṣṭau tau śobhayāṃ cakratuḥ sabhām |
sūryācandramasau vyomni caturdaśyāmivoditau || 3-44-27||
MHB 3-44-28
तत्र स्म गाथा गायन्ति साम्ना परमवल्गुना ।
गन्धर्वास्तुम्बुरुश्रेष्ठाः कुशला गीतसामसु ॥ ३-४४-२८॥
tatra sma gāthā gāyanti sāmnā paramavalgunā |
gandharvāstumburuśreṣṭhāḥ kuśalā gītasāmasu || 3-44-28||
MHB 3-44-29
घृताची मेनका रम्भा पूर्वचित्तिः स्वयंप्रभा ।
उर्वशी मिश्रकेशी च डुण्डुर्गौरी वरूथिनी ॥ ३-४४-२९॥
ghṛtācī menakā rambhā pūrvacittiḥ svayaṃprabhā |
urvaśī miśrakeśī ca ḍuṇḍurgaurī varūthinī || 3-44-29||
MHB 3-44-30
गोपाली सहजन्या च कुम्भयोनिः प्रजागरा ।
चित्रसेना चित्रलेखा सहा च मधुरस्वरा ॥ ३-४४-३०॥
gopālī sahajanyā ca kumbhayoniḥ prajāgarā |
citrasenā citralekhā sahā ca madhurasvarā || 3-44-30||
MHB 3-44-31
एताश्चान्याश्च ननृतुस्तत्र तत्र वराङ्गनाः ।
चित्तप्रमथने युक्ताः सिद्धानां पद्मलोचनाः ॥ ३-४४-३१॥
etāścānyāśca nanṛtustatra tatra varāṅganāḥ |
cittapramathane yuktāḥ siddhānāṃ padmalocanāḥ || 3-44-31||
MHB 3-44-32
महाकटितटश्रोण्यः कम्पमानैः पयोधरैः ।
कटाक्षहावमाधुर्यैश्चेतोबुद्धिमनोहराः ॥ ३-४४-३२॥
mahākaṭitaṭaśroṇyaḥ kampamānaiḥ payodharaiḥ |
kaṭākṣahāvamādhuryaiścetobuddhimanoharāḥ || 3-44-32||
Adhyaya: 45/299 (38)
MHB 3-45-1
वैशंपायन उवाच ।
ततो देवाः सगन्धर्वाः समादायार्घ्यमुत्तमम् ।
शक्रस्य मतमाज्ञाय पार्थमानर्चुरञ्जसा ॥ ३-४५-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato devāḥ sagandharvāḥ samādāyārghyamuttamam |
śakrasya matamājñāya pārthamānarcurañjasā || 3-45-1||
MHB 3-45-2
पाद्यमाचमनीयं च प्रतिग्राह्य नृपात्मजम् ।
प्रवेशयामासुरथो पुरंदरनिवेशनम् ॥ ३-४५-२॥
pādyamācamanīyaṃ ca pratigrāhya nṛpātmajam |
praveśayāmāsuratho puraṃdaraniveśanam || 3-45-2||
MHB 3-45-3
एवं संपूजितो जिष्णुरुवास भवने पितुः ।
उपशिक्षन्महास्त्राणि ससंहाराणि पाण्डवः ॥ ३-४५-३॥
evaṃ saṃpūjito jiṣṇuruvāsa bhavane pituḥ |
upaśikṣanmahāstrāṇi sasaṃhārāṇi pāṇḍavaḥ || 3-45-3||
MHB 3-45-4
शक्रस्य हस्ताद्दयितं वज्रमस्त्रं दुरुत्सहम् ।
अशनीश्च महानादा मेघबर्हिणलक्षणाः ॥ ३-४५-४॥
śakrasya hastāddayitaṃ vajramastraṃ durutsaham |
aśanīśca mahānādā meghabarhiṇalakṣaṇāḥ || 3-45-4||
MHB 3-45-5
गृहीतास्त्रस्तु कौन्तेयो भ्रातॄन्सस्मार पाण्डवः ।
पुरंदरनियोगाच्च पञ्चाब्दमवसत्सुखी ॥ ३-४५-५॥
gṛhītāstrastu kaunteyo bhrātṝnsasmāra pāṇḍavaḥ |
puraṃdaraniyogācca pañcābdamavasatsukhī || 3-45-5||
MHB 3-45-6
ततः शक्रोऽब्रवीत्पार्थं कृतास्त्रं काल आगते ।
नृत्तं गीतं च कौन्तेय चित्रसेनादवाप्नुहि ॥ ३-४५-६॥
tataḥ śakro'bravītpārthaṃ kṛtāstraṃ kāla āgate |
nṛttaṃ gītaṃ ca kaunteya citrasenādavāpnuhi || 3-45-6||
MHB 3-45-7
वादित्रं देवविहितं नृलोके यन्न विद्यते ।
तदर्जयस्व कौन्तेय श्रेयो वै ते भविष्यति ॥ ३-४५-७॥
vāditraṃ devavihitaṃ nṛloke yanna vidyate |
tadarjayasva kaunteya śreyo vai te bhaviṣyati || 3-45-7||
MHB 3-45-8
सखायं प्रददौ चास्य चित्रसेनं पुरंदरः ।
स तेन सह संगम्य रेमे पार्थो निरामयः ॥ ३-४५-८॥
sakhāyaṃ pradadau cāsya citrasenaṃ puraṃdaraḥ |
sa tena saha saṃgamya reme pārtho nirāmayaḥ || 3-45-8||
MHB 3-45-9
कदाचिदटमानस्तु महर्षिरुत लोमशः ।
जगाम शक्रभवनं पुरंदरदिदृक्षया ॥ ३-४५-९॥
kadācidaṭamānastu maharṣiruta lomaśaḥ |
jagāma śakrabhavanaṃ puraṃdaradidṛkṣayā || 3-45-9||
MHB 3-45-10
स समेत्य नमस्कृत्य देवराजं महामुनिः ।
ददर्शार्धासनगतं पाण्डवं वासवस्य ह ॥ ३-४५-१०॥
sa sametya namaskṛtya devarājaṃ mahāmuniḥ |
dadarśārdhāsanagataṃ pāṇḍavaṃ vāsavasya ha || 3-45-10||
MHB 3-45-11
ततः शक्राभ्यनुज्ञात आसने विष्टरोत्तरे ।
निषसाद द्विजश्रेष्ठः पूज्यमानो महर्षिभिः ॥ ३-४५-११॥
tataḥ śakrābhyanujñāta āsane viṣṭarottare |
niṣasāda dvijaśreṣṭhaḥ pūjyamāno maharṣibhiḥ || 3-45-11||
MHB 3-45-12
तस्य दृष्ट्वाभवद्बुद्धिः पार्थमिन्द्रासने स्थितम् ।
कथं नु क्षत्रियः पार्थः शक्रासनमवाप्तवान् ॥ ३-४५-१२॥
tasya dṛṣṭvābhavadbuddhiḥ pārthamindrāsane sthitam |
kathaṃ nu kṣatriyaḥ pārthaḥ śakrāsanamavāptavān || 3-45-12||
MHB 3-45-13
किं त्वस्य सुकृतं कर्म लोका वा के विनिर्जिताः ।
य एवमुपसंप्राप्तः स्थानं देवनमस्कृतम् ॥ ३-४५-१३॥
kiṃ tvasya sukṛtaṃ karma lokā vā ke vinirjitāḥ |
ya evamupasaṃprāptaḥ sthānaṃ devanamaskṛtam || 3-45-13||
MHB 3-45-14
तस्य विज्ञाय संकल्पं शक्रो वृत्रनिषूदनः ।
लोमशं प्रहसन्वाक्यमिदमाह शचीपतिः ॥ ३-४५-१४॥
tasya vijñāya saṃkalpaṃ śakro vṛtraniṣūdanaḥ |
lomaśaṃ prahasanvākyamidamāha śacīpatiḥ || 3-45-14||
MHB 3-45-15
ब्रह्मर्षे श्रूयतां यत्ते मनसैतद्विवक्षितम् ।
नायं केवलमर्त्यो वै क्षत्रियत्वमुपागतः ॥ ३-४५-१५॥
brahmarṣe śrūyatāṃ yatte manasaitadvivakṣitam |
nāyaṃ kevalamartyo vai kṣatriyatvamupāgataḥ || 3-45-15||
MHB 3-45-16
महर्षे मम पुत्रोऽयं कुन्त्यां जातो महाभुजः ।
अस्त्रहेतोरिह प्राप्तः कस्माच्चित्कारणान्तरात् ॥ ३-४५-१६॥
maharṣe mama putro'yaṃ kuntyāṃ jāto mahābhujaḥ |
astrahetoriha prāptaḥ kasmāccitkāraṇāntarāt || 3-45-16||
MHB 3-45-17
अहो नैनं भवान्वेत्ति पुराणमृषिसत्तमम् ।
शृणु मे वदतो ब्रह्मन्योऽयं यच्चास्य कारणम् ॥ ३-४५-१७॥
aho nainaṃ bhavānvetti purāṇamṛṣisattamam |
śṛṇu me vadato brahmanyo'yaṃ yaccāsya kāraṇam || 3-45-17||
MHB 3-45-18
नरनारायणौ यौ तौ पुराणावृषिसत्तमौ ।
ताविमावभिजानीहि हृषीकेशधनंजयौ ॥ ३-४५-१८॥
naranārāyaṇau yau tau purāṇāvṛṣisattamau |
tāvimāvabhijānīhi hṛṣīkeśadhanaṃjayau || 3-45-18||
MHB 3-45-19
यन्न शक्यं सुरैर्द्रष्टुमृषिभिर्वा महात्मभिः ।
तदाश्रमपदं पुण्यं बदरी नाम विश्रुतम् ॥ ३-४५-१९॥
yanna śakyaṃ surairdraṣṭumṛṣibhirvā mahātmabhiḥ |
tadāśramapadaṃ puṇyaṃ badarī nāma viśrutam || 3-45-19||
MHB 3-45-20
स निवासोऽभवद्विप्र विष्णोर्जिष्णोस्तथैव च ।
यतः प्रववृते गङ्गा सिद्धचारणसेविता ॥ ३-४५-२०॥
sa nivāso'bhavadvipra viṣṇorjiṣṇostathaiva ca |
yataḥ pravavṛte gaṅgā siddhacāraṇasevitā || 3-45-20||
MHB 3-45-21
तौ मन्नियोगाद्ब्रह्मर्षे क्षितौ जातौ महाद्युती ।
भूमेर्भारावतरणं महावीर्यौ करिष्यतः ॥ ३-४५-२१॥
tau manniyogādbrahmarṣe kṣitau jātau mahādyutī |
bhūmerbhārāvataraṇaṃ mahāvīryau kariṣyataḥ || 3-45-21||
MHB 3-45-22
उद्वृत्ता ह्यसुराः केचिन्निवातकवचा इति ।
विप्रियेषु स्थितास्माकं वरदानेन मोहिताः ॥ ३-४५-२२॥
udvṛttā hyasurāḥ kecinnivātakavacā iti |
vipriyeṣu sthitāsmākaṃ varadānena mohitāḥ || 3-45-22||
MHB 3-45-23
तर्कयन्ते सुरान्हन्तुं बलदर्पसमन्विताः ।
देवान्न गणयन्ते च तथा दत्तवरा हि ते ॥ ३-४५-२३॥
tarkayante surānhantuṃ baladarpasamanvitāḥ |
devānna gaṇayante ca tathā dattavarā hi te || 3-45-23||
MHB 3-45-24
पातालवासिनो रौद्रा दनोः पुत्रा महाबलाः ।
सर्वे देवनिकाया हि नालं योधयितुं स्म तान् ॥ ३-४५-२४॥
pātālavāsino raudrā danoḥ putrā mahābalāḥ |
sarve devanikāyā hi nālaṃ yodhayituṃ sma tān || 3-45-24||
MHB 3-45-25
योऽसौ भूमिगतः श्रीमान्विष्णुर्मधुनिषूदनः ।
कपिलो नाम देवोऽसौ भगवानजितो हरिः ॥ ३-४५-२५॥
yo'sau bhūmigataḥ śrīmānviṣṇurmadhuniṣūdanaḥ |
kapilo nāma devo'sau bhagavānajito hariḥ || 3-45-25||
MHB 3-45-26
येन पूर्वं महात्मानः खनमाना रसातलम् ।
दर्शनादेव निहताः सगरस्यात्मजा विभो ॥ ३-४५-२६॥
yena pūrvaṃ mahātmānaḥ khanamānā rasātalam |
darśanādeva nihatāḥ sagarasyātmajā vibho || 3-45-26||
MHB 3-45-27
तेन कार्यं महत्कार्यमस्माकं द्विजसत्तम ।
पार्थेन च महायुद्धे समेताभ्यामसंशयम् ॥ ३-४५-२७॥
tena kāryaṃ mahatkāryamasmākaṃ dvijasattama |
pārthena ca mahāyuddhe sametābhyāmasaṃśayam || 3-45-27||
MHB 3-45-28
अयं तेषां समस्तानां शक्तः प्रतिसमासने ।
तान्निहत्य रणे शूरः पुनर्यास्यति मानुषान् ॥ ३-४५-२८॥
ayaṃ teṣāṃ samastānāṃ śaktaḥ pratisamāsane |
tānnihatya raṇe śūraḥ punaryāsyati mānuṣān || 3-45-28||
MHB 3-45-29
भवांश्चास्मन्नियोगेन यातु तावन्महीतलम् ।
काम्यके द्रक्ष्यसे वीरं निवसन्तं युधिष्ठिरम् ॥ ३-४५-२९॥
bhavāṃścāsmanniyogena yātu tāvanmahītalam |
kāmyake drakṣyase vīraṃ nivasantaṃ yudhiṣṭhiram || 3-45-29||
MHB 3-45-30
स वाच्यो मम संदेशाद्धर्मात्मा सत्यसंगरः ।
नोत्कण्ठा फल्गुने कार्या कृतास्त्रः शीघ्रमेष्यति ॥ ३-४५-३०॥
sa vācyo mama saṃdeśāddharmātmā satyasaṃgaraḥ |
notkaṇṭhā phalgune kāryā kṛtāstraḥ śīghrameṣyati || 3-45-30||
MHB 3-45-31
नाशुद्धबाहुवीर्येण नाकृतास्त्रेण वा रणे ।
भीष्मद्रोणादयो युद्धे शक्याः प्रतिसमासितुम् ॥ ३-४५-३१॥
nāśuddhabāhuvīryeṇa nākṛtāstreṇa vā raṇe |
bhīṣmadroṇādayo yuddhe śakyāḥ pratisamāsitum || 3-45-31||
MHB 3-45-32
गृहीतास्त्रो गुडाकेशो महाबाहुर्महामनाः ।
नृत्तवादित्रगीतानां दिव्यानां पारमेयिवान् ॥ ३-४५-३२॥
gṛhītāstro guḍākeśo mahābāhurmahāmanāḥ |
nṛttavāditragītānāṃ divyānāṃ pārameyivān || 3-45-32||
MHB 3-45-33
भवानपि विविक्तानि तीर्थानि मनुजेश्वर ।
भ्रातृभिः सहितः सर्वैर्द्रष्टुमर्हत्यरिंदम ॥ ३-४५-३३॥
bhavānapi viviktāni tīrthāni manujeśvara |
bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvairdraṣṭumarhatyariṃdama || 3-45-33||
MHB 3-45-34
तीर्थेष्वाप्लुत्य पुण्येषु विपाप्मा विगतज्वरः ।
राज्यं भोक्ष्यसि राजेन्द्र सुखी विगतकल्मषः ॥ ३-४५-३४॥
tīrtheṣvāplutya puṇyeṣu vipāpmā vigatajvaraḥ |
rājyaṃ bhokṣyasi rājendra sukhī vigatakalmaṣaḥ || 3-45-34||
MHB 3-45-35
भवांश्चैनं द्विजश्रेष्ठ पर्यटन्तं महीतले ।
त्रातुमर्हति विप्राग्र्य तपोबलसमन्वितः ॥ ३-४५-३५॥
bhavāṃścainaṃ dvijaśreṣṭha paryaṭantaṃ mahītale |
trātumarhati viprāgrya tapobalasamanvitaḥ || 3-45-35||
MHB 3-45-36
गिरिदुर्गेषु हि सदा देशेषु विषमेषु च ।
वसन्ति राक्षसा रौद्रास्तेभ्यो रक्षेत्सदा भवान् ॥ ३-४५-३६॥
giridurgeṣu hi sadā deśeṣu viṣameṣu ca |
vasanti rākṣasā raudrāstebhyo rakṣetsadā bhavān || 3-45-36||
MHB 3-45-37
स तथेति प्रतिज्ञाय लोमशः सुमहातपाः ।
काम्यकं वनमुद्दिश्य समुपायान्महीतलम् ॥ ३-४५-३७॥
sa tatheti pratijñāya lomaśaḥ sumahātapāḥ |
kāmyakaṃ vanamuddiśya samupāyānmahītalam || 3-45-37||
MHB 3-45-38
ददर्श तत्र कौन्तेयं धर्मराजमरिंदमम् ।
तापसैर्भ्रातृभिश्चैव सर्वतः परिवारितम् ॥ ३-४५-३८॥
dadarśa tatra kaunteyaṃ dharmarājamariṃdamam |
tāpasairbhrātṛbhiścaiva sarvataḥ parivāritam || 3-45-38||
Adhyaya: 46/299 (41)
MHB 3-46-1
जनमेजय उवाच ।
अत्यद्भुतमिदं कर्म पार्थस्यामिततेजसः ।
धृतराष्ट्रो महातेजाः श्रुत्वा विप्र किमब्रवीत् ॥ ३-४६-१॥
janamejaya uvāca |
atyadbhutamidaṃ karma pārthasyāmitatejasaḥ |
dhṛtarāṣṭro mahātejāḥ śrutvā vipra kimabravīt || 3-46-1||
MHB 3-46-2
वैशंपायन उवाच ।
शक्रलोकगतं पार्थं श्रुत्वा राजाम्बिकासुतः ।
द्वैपायनादृषिश्रेष्ठात्संजयं वाक्यमब्रवीत् ॥ ३-४६-२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
śakralokagataṃ pārthaṃ śrutvā rājāmbikāsutaḥ |
dvaipāyanādṛṣiśreṣṭhātsaṃjayaṃ vākyamabravīt || 3-46-2||
MHB 3-46-3
श्रुतं मे सूत कार्त्स्न्येन कर्म पार्थस्य धीमतः ।
कच्चित्तवापि विदितं यथातथ्येन सारथे ॥ ३-४६-३॥
śrutaṃ me sūta kārtsnyena karma pārthasya dhīmataḥ |
kaccittavāpi viditaṃ yathātathyena sārathe || 3-46-3||
MHB 3-46-4
प्रमत्तो ग्राम्यधर्मेषु मन्दात्मा पापनिश्चयः ।
मम पुत्रः सुदुर्बुद्धिः पृथिवीं घातयिष्यति ॥ ३-४६-४॥
pramatto grāmyadharmeṣu mandātmā pāpaniścayaḥ |
mama putraḥ sudurbuddhiḥ pṛthivīṃ ghātayiṣyati || 3-46-4||
MHB 3-46-5
यस्य नित्यमृता वाचः स्वैरेष्वपि महात्मनः ।
त्रैलोक्यमपि तस्य स्याद्योद्धा यस्य धनंजयः ॥ ३-४६-५॥
yasya nityamṛtā vācaḥ svaireṣvapi mahātmanaḥ |
trailokyamapi tasya syādyoddhā yasya dhanaṃjayaḥ || 3-46-5||
MHB 3-46-6
अस्यतः कर्णिनाराचांस्तीक्ष्णाग्रांश्च शिलाशितान् ।
कोऽर्जुनस्याग्रतस्तिष्ठेदपि मृत्युर्जरातिगः ॥ ३-४६-६॥
asyataḥ karṇinārācāṃstīkṣṇāgrāṃśca śilāśitān |
ko'rjunasyāgratastiṣṭhedapi mṛtyurjarātigaḥ || 3-46-6||
MHB 3-46-7
मम पुत्रा दुरात्मानः सर्वे मृत्युवशं गताः ।
येषां युद्धं दुराधर्षैः पाण्डवैः प्रत्युपस्थितम् ॥ ३-४६-७॥
mama putrā durātmānaḥ sarve mṛtyuvaśaṃ gatāḥ |
yeṣāṃ yuddhaṃ durādharṣaiḥ pāṇḍavaiḥ pratyupasthitam || 3-46-7||
MHB 3-46-8
तस्यैव च न पश्यामि युधि गाण्डीवधन्वनः ।
अनिशं चिन्तयानोऽपि य एनमुदियाद्रथी ॥ ३-४६-८॥
tasyaiva ca na paśyāmi yudhi gāṇḍīvadhanvanaḥ |
aniśaṃ cintayāno'pi ya enamudiyādrathī || 3-46-8||
MHB 3-46-9
द्रोणकर्णौ प्रतीयातां यदि भीष्मोऽपि वा रणे ।
महान्स्यात्संशयो लोके न तु पश्यामि नो जयम् ॥ ३-४६-९॥
droṇakarṇau pratīyātāṃ yadi bhīṣmo'pi vā raṇe |
mahānsyātsaṃśayo loke na tu paśyāmi no jayam || 3-46-9||
MHB 3-46-10
घृणी कर्णः प्रमादी च आचार्यः स्थविरो गुरुः ।
अमर्षी बलवान्पार्थः संरम्भी दृढविक्रमः ॥ ३-४६-१०॥
ghṛṇī karṇaḥ pramādī ca ācāryaḥ sthaviro guruḥ |
amarṣī balavānpārthaḥ saṃrambhī dṛḍhavikramaḥ || 3-46-10||
MHB 3-46-11
भवेत्सुतुमुलं युद्धं सर्वशोऽप्यपराजितम् ।
सर्वे ह्यस्त्रविदः शूराः सर्वे प्राप्ता महद्यशः ॥ ३-४६-११॥
bhavetsutumulaṃ yuddhaṃ sarvaśo'pyaparājitam |
sarve hyastravidaḥ śūrāḥ sarve prāptā mahadyaśaḥ || 3-46-11||
MHB 3-46-12
अपि सर्वेश्वरत्वं हि न वाञ्छेरन्पराजिताः ।
वधे नूनं भवेच्छान्तिस्तेषां वा फल्गुनस्य वा ॥ ३-४६-१२॥
api sarveśvaratvaṃ hi na vāñcheranparājitāḥ |
vadhe nūnaṃ bhavecchāntisteṣāṃ vā phalgunasya vā || 3-46-12||
MHB 3-46-13
न तु हन्तार्जुनस्यास्ति जेता वास्य न विद्यते ।
मन्युस्तस्य कथं शाम्येन्मन्दान्प्रति समुत्थितः ॥ ३-४६-१३॥
na tu hantārjunasyāsti jetā vāsya na vidyate |
manyustasya kathaṃ śāmyenmandānprati samutthitaḥ || 3-46-13||
MHB 3-46-14
त्रिदशेशसमो वीरः खाण्डवेऽग्निमतर्पयत् ।
जिगाय पार्थिवान्सर्वान्राजसूये महाक्रतौ ॥ ३-४६-१४॥
tridaśeśasamo vīraḥ khāṇḍave'gnimatarpayat |
jigāya pārthivānsarvānrājasūye mahākratau || 3-46-14||
MHB 3-46-15
शेषं कुर्याद्गिरेर्वज्रं निपतन्मूर्ध्नि संजय ।
न तु कुर्युः शराः शेषमस्तास्तात किरीटिना ॥ ३-४६-१५॥
śeṣaṃ kuryādgirervajraṃ nipatanmūrdhni saṃjaya |
na tu kuryuḥ śarāḥ śeṣamastāstāta kirīṭinā || 3-46-15||
MHB 3-46-16
यथा हि किरणा भानोस्तपन्तीह चराचरम् ।
तथा पार्थभुजोत्सृष्टाः शरास्तप्स्यन्ति मे सुतान् ॥ ३-४६-१६॥
yathā hi kiraṇā bhānostapantīha carācaram |
tathā pārthabhujotsṛṣṭāḥ śarāstapsyanti me sutān || 3-46-16||
MHB 3-46-17
अपि वा रथघोषेण भयार्ता सव्यसाचिनः ।
प्रतिभाति विदीर्णेव सर्वतो भारती चमूः ॥ ३-४६-१७॥
api vā rathaghoṣeṇa bhayārtā savyasācinaḥ |
pratibhāti vidīrṇeva sarvato bhāratī camūḥ || 3-46-17||
MHB 3-46-18
यदुद्वपन्प्रवपंश्चैव बाणान्स्थाताततायी समरे किरीटी ।
सृष्टोऽन्तकः सर्वहरो विधात्रा भवेद्यथा तद्वदपारणीयः ॥ ३-४६-१८॥
yadudvapanpravapaṃścaiva bāṇānsthātātatāyī samare kirīṭī |
sṛṣṭo'ntakaḥ sarvaharo vidhātrā bhavedyathā tadvadapāraṇīyaḥ || 3-46-18||
MHB 3-46-19
संजय उवाच ।
यदेतत्कथितं राजंस्त्वया दुर्योधनं प्रति ।
सर्वमेतद्यथात्थ त्वं नैतन्मिथ्या महीपते ॥ ३-४६-१९॥
saṃjaya uvāca |
yadetatkathitaṃ rājaṃstvayā duryodhanaṃ prati |
sarvametadyathāttha tvaṃ naitanmithyā mahīpate || 3-46-19||
MHB 3-46-20
मन्युना हि समाविष्टाः पाण्डवास्तेऽमितौजसः ।
दृष्ट्वा कृष्णां सभां नीतां धर्मपत्नीं यशस्विनीम् ॥ ३-४६-२०॥
manyunā hi samāviṣṭāḥ pāṇḍavāste'mitaujasaḥ |
dṛṣṭvā kṛṣṇāṃ sabhāṃ nītāṃ dharmapatnīṃ yaśasvinīm || 3-46-20||
MHB 3-46-21
दुःशासनस्य ता वाचः श्रुत्वा ते दारुणोदयाः ।
कर्णस्य च महाराज न स्वप्स्यन्तीति मे मतिः ॥ ३-४६-२१॥
duḥśāsanasya tā vācaḥ śrutvā te dāruṇodayāḥ |
karṇasya ca mahārāja na svapsyantīti me matiḥ || 3-46-21||
MHB 3-46-22
श्रुतं हि ते महाराज यथा पार्थेन संयुगे ।
एकादशतनुः स्थाणुर्धनुषा परितोषितः ॥ ३-४६-२२॥
śrutaṃ hi te mahārāja yathā pārthena saṃyuge |
ekādaśatanuḥ sthāṇurdhanuṣā paritoṣitaḥ || 3-46-22||
MHB 3-46-23
कैरातं वेषमास्थाय योधयामास फल्गुनम् ।
जिज्ञासुः सर्वदेवेशः कपर्दी भगवान्स्वयम् ॥ ३-४६-२३॥
kairātaṃ veṣamāsthāya yodhayāmāsa phalgunam |
jijñāsuḥ sarvadeveśaḥ kapardī bhagavānsvayam || 3-46-23||
MHB 3-46-24
तत्रैनं लोकपालास्ते दर्शयामासुरर्जुनम् ।
अस्त्रहेतोः पराक्रान्तं तपसा कौरवर्षभम् ॥ ३-४६-२४॥
tatrainaṃ lokapālāste darśayāmāsurarjunam |
astrahetoḥ parākrāntaṃ tapasā kauravarṣabham || 3-46-24||
MHB 3-46-25
नैतदुत्सहतेऽन्यो हि लब्धुमन्यत्र फल्गुनात् ।
साक्षाद्दर्शनमेतेषामीश्वराणां नरो भुवि ॥ ३-४६-२५॥
naitadutsahate'nyo hi labdhumanyatra phalgunāt |
sākṣāddarśanameteṣāmīśvarāṇāṃ naro bhuvi || 3-46-25||
MHB 3-46-26
महेश्वरेण यो राजन्न जीर्णो ग्रस्तमूर्तिमान् ।
कस्तमुत्सहते वीरं युद्धे जरयितुं पुमान् ॥ ३-४६-२६॥
maheśvareṇa yo rājanna jīrṇo grastamūrtimān |
kastamutsahate vīraṃ yuddhe jarayituṃ pumān || 3-46-26||
MHB 3-46-27
आसादितमिदं घोरं तुमुलं लोमहर्षणम् ।
द्रौपदीं परिकर्षद्भिः कोपयद्भिश्च पाण्डवान् ॥ ३-४६-२७॥
āsāditamidaṃ ghoraṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam |
draupadīṃ parikarṣadbhiḥ kopayadbhiśca pāṇḍavān || 3-46-27||
MHB 3-46-28
यत्र विस्फुरमाणोष्ठो भीमः प्राह वचो महत् ।
दृष्ट्वा दुर्योधनेनोरू द्रौपद्या दर्शितावुभौ ॥ ३-४६-२८॥
yatra visphuramāṇoṣṭho bhīmaḥ prāha vaco mahat |
dṛṣṭvā duryodhanenorū draupadyā darśitāvubhau || 3-46-28||
MHB 3-46-29
ऊरू भेत्स्यामि ते पाप गदया वज्रकल्पया ।
त्रयोदशानां वर्षाणामन्ते दुर्द्यूतदेविनः ॥ ३-४६-२९॥
ūrū bhetsyāmi te pāpa gadayā vajrakalpayā |
trayodaśānāṃ varṣāṇāmante durdyūtadevinaḥ || 3-46-29||
MHB 3-46-30
सर्वे प्रहरतां श्रेष्ठाः सर्वे चामिततेजसः ।
सर्वे सर्वास्त्रविद्वांसो देवैरपि सुदुर्जयाः ॥ ३-४६-३०॥
sarve praharatāṃ śreṣṭhāḥ sarve cāmitatejasaḥ |
sarve sarvāstravidvāṃso devairapi sudurjayāḥ || 3-46-30||
MHB 3-46-31
मन्ये मन्युसमुद्धूताः पुत्राणां तव संयुगे ।
अन्तं पार्थाः करिष्यन्ति वीर्यामर्षसमन्विताः ॥ ३-४६-३१॥
manye manyusamuddhūtāḥ putrāṇāṃ tava saṃyuge |
antaṃ pārthāḥ kariṣyanti vīryāmarṣasamanvitāḥ || 3-46-31||
MHB 3-46-32
धृतराष्ट्र उवाच ।
किं कृतं सूत कर्णेन वदता परुषं वचः ।
पर्याप्तं वैरमेतावद्यत्कृष्णा सा सभां गता ॥ ३-४६-३२॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
kiṃ kṛtaṃ sūta karṇena vadatā paruṣaṃ vacaḥ |
paryāptaṃ vairametāvadyatkṛṣṇā sā sabhāṃ gatā || 3-46-32||
MHB 3-46-33
अपीदानीं मम सुतास्तिष्ठेरन्मन्दचेतसः ।
येषां भ्राता गुरुर्ज्येष्ठो विनये नावतिष्ठते ॥ ३-४६-३३॥
apīdānīṃ mama sutāstiṣṭheranmandacetasaḥ |
yeṣāṃ bhrātā gururjyeṣṭho vinaye nāvatiṣṭhate || 3-46-33||
MHB 3-46-34
ममापि वचनं सूत न शुश्रूषति मन्दभाक् ।
दृष्ट्वा मां चक्षुषा हीनं निर्विचेष्टमचेतनम् ॥ ३-४६-३४॥
mamāpi vacanaṃ sūta na śuśrūṣati mandabhāk |
dṛṣṭvā māṃ cakṣuṣā hīnaṃ nirviceṣṭamacetanam || 3-46-34||
MHB 3-46-35
ये चास्य सचिवा मन्दाः कर्णसौबलकादयः ।
तेऽप्यस्य भूयसो दोषान्वर्धयन्ति विचेतसः ॥ ३-४६-३५॥
ye cāsya sacivā mandāḥ karṇasaubalakādayaḥ |
te'pyasya bhūyaso doṣānvardhayanti vicetasaḥ || 3-46-35||
MHB 3-46-36
स्वैरमुक्ता अपि शराः पार्थेनामिततेजसा ।
निर्दहेयुर्मम सुतान्किं पुनर्मन्युनेरिताः ॥ ३-४६-३६॥
svairamuktā api śarāḥ pārthenāmitatejasā |
nirdaheyurmama sutānkiṃ punarmanyuneritāḥ || 3-46-36||
MHB 3-46-37
पार्थबाहुबलोत्सृष्टा महाचापविनिःसृताः ।
दिव्यास्त्रमन्त्रमुदिताः सादयेयुः सुरानपि ॥ ३-४६-३७॥
pārthabāhubalotsṛṣṭā mahācāpaviniḥsṛtāḥ |
divyāstramantramuditāḥ sādayeyuḥ surānapi || 3-46-37||
MHB 3-46-38
यस्य मन्त्री च गोप्ता च सुहृच्चैव जनार्दनः ।
हरिस्त्रैलोक्यनाथः स किं नु तस्य न निर्जितम् ॥ ३-४६-३८॥
yasya mantrī ca goptā ca suhṛccaiva janārdanaḥ |
haristrailokyanāthaḥ sa kiṃ nu tasya na nirjitam || 3-46-38||
MHB 3-46-39
इदं च सुमहच्चित्रमर्जुनस्येह संजय ।
महादेवेन बाहुभ्यां यत्समेत इति श्रुतिः ॥ ३-४६-३९॥
idaṃ ca sumahaccitramarjunasyeha saṃjaya |
mahādevena bāhubhyāṃ yatsameta iti śrutiḥ || 3-46-39||
MHB 3-46-40
प्रत्यक्षं सर्वलोकस्य खाण्डवे यत्कृतं पुरा ।
फल्गुनेन सहायार्थे वह्नेर्दामोदरेण च ॥ ३-४६-४०॥
pratyakṣaṃ sarvalokasya khāṇḍave yatkṛtaṃ purā |
phalgunena sahāyārthe vahnerdāmodareṇa ca || 3-46-40||
MHB 3-46-41
सर्वथा नास्ति मे पुत्रः सामात्यः सहबान्धवः ।
क्रुद्धे पार्थे च भीमे च वासुदेवे च सात्वते ॥ ३-४६-४१॥
sarvathā nāsti me putraḥ sāmātyaḥ sahabāndhavaḥ |
kruddhe pārthe ca bhīme ca vāsudeve ca sātvate || 3-46-41||
Adhyaya: 47/299 (12)
MHB 3-47-1
जनमेजय उवाच ।
यदिदं शोचितं राज्ञा धृतराष्ट्रेण वै मुने ।
प्रव्राज्य पाण्डवान्वीरान्सर्वमेतन्निरर्थकम् ॥ ३-४७-१॥
janamejaya uvāca |
yadidaṃ śocitaṃ rājñā dhṛtarāṣṭreṇa vai mune |
pravrājya pāṇḍavānvīrānsarvametannirarthakam || 3-47-1||
MHB 3-47-2
कथं हि राजा पुत्रं स्वमुपेक्षेताल्पचेतसम् ।
दुर्योधनं पाण्डुपुत्रान्कोपयानं महारथान् ॥ ३-४७-२॥
kathaṃ hi rājā putraṃ svamupekṣetālpacetasam |
duryodhanaṃ pāṇḍuputrānkopayānaṃ mahārathān || 3-47-2||
MHB 3-47-3
किमासीत्पाण्डुपुत्राणां वने भोजनमुच्यताम् ।
वानेयमथ वा कृष्टमेतदाख्यातु मे भवान् ॥ ३-४७-३॥
kimāsītpāṇḍuputrāṇāṃ vane bhojanamucyatām |
vāneyamatha vā kṛṣṭametadākhyātu me bhavān || 3-47-3||
MHB 3-47-4
वैशंपायन उवाच ।
वानेयं च मृगांश्चैव शुद्धैर्बाणैर्निपातितान् ।
ब्राह्मणानां निवेद्याग्रमभुञ्जन्पुरुषर्षभाः ॥ ३-४७-४॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
vāneyaṃ ca mṛgāṃścaiva śuddhairbāṇairnipātitān |
brāhmaṇānāṃ nivedyāgramabhuñjanpuruṣarṣabhāḥ || 3-47-4||
MHB 3-47-5
तांस्तु शूरान्महेष्वासांस्तदा निवसतो वने ।
अन्वयुर्ब्राह्मणा राजन्साग्नयोऽनग्नयस्तथा ॥ ३-४७-५॥
tāṃstu śūrānmaheṣvāsāṃstadā nivasato vane |
anvayurbrāhmaṇā rājansāgnayo'nagnayastathā || 3-47-5||
MHB 3-47-6
ब्राह्मणानां सहस्राणि स्नातकानां महात्मनाम् ।
दश मोक्षविदां तद्वद्यान्बिभर्ति युधिष्ठिरः ॥ ३-४७-६॥
brāhmaṇānāṃ sahasrāṇi snātakānāṃ mahātmanām |
daśa mokṣavidāṃ tadvadyānbibharti yudhiṣṭhiraḥ || 3-47-6||
MHB 3-47-7
रुरून्कृष्णमृगांश्चैव मेध्यांश्चान्यान्वनेचरान् ।
बाणैरुन्मथ्य विधिवद्ब्राह्मणेभ्यो न्यवेदयत् ॥ ३-४७-७॥
rurūnkṛṣṇamṛgāṃścaiva medhyāṃścānyānvanecarān |
bāṇairunmathya vidhivadbrāhmaṇebhyo nyavedayat || 3-47-7||
MHB 3-47-8
न तत्र कश्चिद्दुर्वर्णो व्याधितो वाप्यदृश्यत ।
कृशो वा दुर्बलो वापि दीनो भीतोऽपि वा नरः ॥ ३-४७-८॥
na tatra kaściddurvarṇo vyādhito vāpyadṛśyata |
kṛśo vā durbalo vāpi dīno bhīto'pi vā naraḥ || 3-47-8||
MHB 3-47-9
पुत्रानिव प्रियाञ्ज्ञातीन्भ्रातॄनिव सहोदरान् ।
पुपोष कौरवश्रेष्ठो धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ ३-४७-९॥
putrāniva priyāñjñātīnbhrātṝniva sahodarān |
pupoṣa kauravaśreṣṭho dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ || 3-47-9||
MHB 3-47-10
पतींश्च द्रौपदी सर्वान्द्विजांश्चैव यशस्विनी ।
मातेव भोजयित्वाग्रे शिष्टमाहारयत्तदा ॥ ३-४७-१०॥
patīṃśca draupadī sarvāndvijāṃścaiva yaśasvinī |
māteva bhojayitvāgre śiṣṭamāhārayattadā || 3-47-10||
MHB 3-47-11
प्राचीं राजा दक्षिणां भीमसेनो यमौ प्रतीचीमथ वाप्युदीचीम् ।
धनुर्धरा मांसहेतोर्मृगाणां क्षयं चक्रुर्नित्यमेवोपगम्य ॥ ३-४७-११॥
prācīṃ rājā dakṣiṇāṃ bhīmaseno yamau pratīcīmatha vāpyudīcīm |
dhanurdharā māṃsahetormṛgāṇāṃ kṣayaṃ cakrurnityamevopagamya || 3-47-11||
MHB 3-47-12
तथा तेषां वसतां काम्यके वै विहीनानामर्जुनेनोत्सुकानाम् ।
पञ्चैव वर्षाणि तदा व्यतीयुरधीयतां जपतां जुह्वतां च ॥ ३-४७-१२॥
tathā teṣāṃ vasatāṃ kāmyake vai vihīnānāmarjunenotsukānām |
pañcaiva varṣāṇi tadā vyatīyuradhīyatāṃ japatāṃ juhvatāṃ ca || 3-47-12||
Adhyaya: 48/299 (41)
MHB 3-48-1
वैशंपायन उवाच ।
सुदीर्घमुष्णं निःश्वस्य धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ।
अब्रवीत्संजयं सूतमामन्त्र्य भरतर्षभ ॥ ३-४८-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
sudīrghamuṣṇaṃ niḥśvasya dhṛtarāṣṭro'mbikāsutaḥ |
abravītsaṃjayaṃ sūtamāmantrya bharatarṣabha || 3-48-1||
MHB 3-48-2
देवपुत्रौ महाभागौ देवराजसमद्युती ।
नकुलः सहदेवश्च पाण्डवौ युद्धदुर्मदौ ॥ ३-४८-२॥
devaputrau mahābhāgau devarājasamadyutī |
nakulaḥ sahadevaśca pāṇḍavau yuddhadurmadau || 3-48-2||
MHB 3-48-3
दृढायुधौ दूरपातौ युद्धे च कृतनिश्चयौ ।
शीघ्रहस्तौ दृढक्रोधौ नित्ययुक्तौ तरस्विनौ ॥ ३-४८-३॥
dṛḍhāyudhau dūrapātau yuddhe ca kṛtaniścayau |
śīghrahastau dṛḍhakrodhau nityayuktau tarasvinau || 3-48-3||
MHB 3-48-4
भीमार्जुनौ पुरोधाय यदा तौ रणमूर्धनि ।
स्थास्येते सिंहविक्रान्तावश्विनाविव दुःसहौ ।
न शेषमिह पश्यामि तदा सैन्यस्य संजय ॥ ३-४८-४॥
bhīmārjunau purodhāya yadā tau raṇamūrdhani |
sthāsyete siṃhavikrāntāvaśvināviva duḥsahau |
na śeṣamiha paśyāmi tadā sainyasya saṃjaya || 3-48-4||
MHB 3-48-5
तौ ह्यप्रतिरथौ युद्धे देवपुत्रौ महारथौ ।
द्रौपद्यास्तं परिक्लेशं न क्षंस्येते त्वमर्षिणौ ॥ ३-४८-५॥
tau hyapratirathau yuddhe devaputrau mahārathau |
draupadyāstaṃ parikleśaṃ na kṣaṃsyete tvamarṣiṇau || 3-48-5||
MHB 3-48-6
वृष्णयो वा महेष्वासा पाञ्चाला वा महौजसः ।
युधि सत्याभिसंधेन वासुदेवेन रक्षिताः ।
प्रधक्ष्यन्ति रणे पार्थाः पुत्राणां मम वाहिनीम् ॥ ३-४८-६॥
vṛṣṇayo vā maheṣvāsā pāñcālā vā mahaujasaḥ |
yudhi satyābhisaṃdhena vāsudevena rakṣitāḥ |
pradhakṣyanti raṇe pārthāḥ putrāṇāṃ mama vāhinīm || 3-48-6||
MHB 3-48-7
रामकृष्णप्रणीतानां वृष्णीनां सूतनन्दन ।
न शक्यः सहितुं वेगः पर्वतैरपि संयुगे ॥ ३-४८-७॥
rāmakṛṣṇapraṇītānāṃ vṛṣṇīnāṃ sūtanandana |
na śakyaḥ sahituṃ vegaḥ parvatairapi saṃyuge || 3-48-7||
MHB 3-48-8
तेषां मध्ये महेष्वासो भीमो भीमपराक्रमः ।
शैक्यया वीरघातिन्या गदया विचरिष्यति ॥ ३-४८-८॥
teṣāṃ madhye maheṣvāso bhīmo bhīmaparākramaḥ |
śaikyayā vīraghātinyā gadayā vicariṣyati || 3-48-8||
MHB 3-48-9
तथा गाण्डीवनिर्घोषं विस्फूर्जितमिवाशनेः ।
गदावेगं च भीमस्य नालं सोढुं नराधिपाः ॥ ३-४८-९॥
tathā gāṇḍīvanirghoṣaṃ visphūrjitamivāśaneḥ |
gadāvegaṃ ca bhīmasya nālaṃ soḍhuṃ narādhipāḥ || 3-48-9||
MHB 3-48-10
ततोऽहं सुहृदां वाचो दुर्योधनवशानुगः ।
स्मरणीयाः स्मरिष्यामि मया या न कृताः पुरा ॥ ३-४८-१०॥
tato'haṃ suhṛdāṃ vāco duryodhanavaśānugaḥ |
smaraṇīyāḥ smariṣyāmi mayā yā na kṛtāḥ purā || 3-48-10||
MHB 3-48-11
संजय उवाच ।
व्यतिक्रमोऽयं सुमहांस्त्वया राजन्नुपेक्षितः ।
समर्थेनापि यन्मोहात्पुत्रस्ते न निवारितः ॥ ३-४८-११॥
saṃjaya uvāca |
vyatikramo'yaṃ sumahāṃstvayā rājannupekṣitaḥ |
samarthenāpi yanmohātputraste na nivāritaḥ || 3-48-11||
MHB 3-48-12
श्रुत्वा हि निर्जितान्द्यूते पाण्डवान्मधुसूदनः ।
त्वरितः काम्यके पार्थान्समभावयदच्युतः ॥ ३-४८-१२॥
śrutvā hi nirjitāndyūte pāṇḍavānmadhusūdanaḥ |
tvaritaḥ kāmyake pārthānsamabhāvayadacyutaḥ || 3-48-12||
MHB 3-48-13
द्रुपदस्य तथा पुत्रा धृष्टद्युम्नपुरोगमाः ।
विराटो धृष्टकेतुश्च केकयाश्च महारथाः ॥ ३-४८-१३॥
drupadasya tathā putrā dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ |
virāṭo dhṛṣṭaketuśca kekayāśca mahārathāḥ || 3-48-13||
MHB 3-48-14
तैश्च यत्कथितं तत्र दृष्ट्वा पार्थान्पराजितान् ।
चारेण विदितं सर्वं तन्मया वेदितं च ते ॥ ३-४८-१४॥
taiśca yatkathitaṃ tatra dṛṣṭvā pārthānparājitān |
cāreṇa viditaṃ sarvaṃ tanmayā veditaṃ ca te || 3-48-14||
MHB 3-48-15
समागम्य वृतस्तत्र पाण्डवैर्मधुसूदनः ।
सारथ्ये फल्गुनस्याजौ तथेत्याह च तान्हरिः ॥ ३-४८-१५॥
samāgamya vṛtastatra pāṇḍavairmadhusūdanaḥ |
sārathye phalgunasyājau tathetyāha ca tānhariḥ || 3-48-15||
MHB 3-48-16
अमर्षितो हि कृष्णोऽपि दृष्ट्वा पार्थांस्तथागतान् ।
कृष्णाजिनोत्तरासङ्गानब्रवीच्च युधिष्ठिरम् ॥ ३-४८-१६॥
amarṣito hi kṛṣṇo'pi dṛṣṭvā pārthāṃstathāgatān |
kṛṣṇājinottarāsaṅgānabravīcca yudhiṣṭhiram || 3-48-16||
MHB 3-48-17
या सा समृद्धिः पार्थानामिन्द्रप्रस्थे बभूव ह ।
राजसूये मया दृष्टा नृपैरन्यैः सुदुर्लभा ॥ ३-४८-१७॥
yā sā samṛddhiḥ pārthānāmindraprasthe babhūva ha |
rājasūye mayā dṛṣṭā nṛpairanyaiḥ sudurlabhā || 3-48-17||
MHB 3-48-18
यत्र सर्वान्महीपालाञ्शस्त्रतेजोभयार्दितान् ।
सवङ्गाङ्गान्सपौण्ड्रोड्रान्सचोलद्रविडान्धकान् ॥ ३-४८-१८॥
yatra sarvānmahīpālāñśastratejobhayārditān |
savaṅgāṅgānsapauṇḍroḍrānsacoladraviḍāndhakān || 3-48-18||
MHB 3-48-19
सागरानूपगांश्चैव ये च पत्तनवासिनः ।
सिंहलान्बर्बरान्म्लेच्छान्ये च जाङ्गलवासिनः ॥ ३-४८-१९॥
sāgarānūpagāṃścaiva ye ca pattanavāsinaḥ |
siṃhalānbarbarānmlecchānye ca jāṅgalavāsinaḥ || 3-48-19||
MHB 3-48-20
पश्चिमानि च राज्यानि शतशः सागरान्तिकान् ।
पह्लवान्दरदान्सर्वान्किरातान्यवनाञ्शकान् ॥ ३-४८-२०॥
paścimāni ca rājyāni śataśaḥ sāgarāntikān |
pahlavāndaradānsarvānkirātānyavanāñśakān || 3-48-20||
MHB 3-48-21
हारहूणांश्च चीनांश्च तुखारान्सैन्धवांस्तथा ।
जागुडान्रमठान्मुण्डान्स्त्रीराज्यानथ तङ्गणान् ॥ ३-४८-२१॥
hārahūṇāṃśca cīnāṃśca tukhārānsaindhavāṃstathā |
jāguḍānramaṭhānmuṇḍānstrīrājyānatha taṅgaṇān || 3-48-21||
MHB 3-48-22
एते चान्ये च बहवो ये च ते भरतर्षभ ।
आगतानहमद्राक्षं यज्ञे ते परिवेषकान् ॥ ३-४८-२२॥
ete cānye ca bahavo ye ca te bharatarṣabha |
āgatānahamadrākṣaṃ yajñe te pariveṣakān || 3-48-22||
MHB 3-48-23
सा ते समृद्धिर्यैरात्ता चपला प्रतिसारिणी ।
आदाय जीवितं तेषामाहरिष्यामि तामहम् ॥ ३-४८-२३॥
sā te samṛddhiryairāttā capalā pratisāriṇī |
ādāya jīvitaṃ teṣāmāhariṣyāmi tāmaham || 3-48-23||
MHB 3-48-24
रामेण सह कौरव्य भीमार्जुनयमैस्तथा ।
अक्रूरगदसाम्बैश्च प्रद्युम्नेनाहुकेन च ।
धृष्टद्युम्नेन वीरेण शिशुपालात्मजेन च ॥ ३-४८-२४॥
rāmeṇa saha kauravya bhīmārjunayamaistathā |
akrūragadasāmbaiśca pradyumnenāhukena ca |
dhṛṣṭadyumnena vīreṇa śiśupālātmajena ca || 3-48-24||
MHB 3-48-25
दुर्योधनं रणे हत्वा सद्यः कर्णं च भारत ।
दुःशासनं सौबलेयं यश्चान्यः प्रतियोत्स्यते ॥ ३-४८-२५॥
duryodhanaṃ raṇe hatvā sadyaḥ karṇaṃ ca bhārata |
duḥśāsanaṃ saubaleyaṃ yaścānyaḥ pratiyotsyate || 3-48-25||
MHB 3-48-26
ततस्त्वं हास्तिनपुरे भ्रातृभिः सहितो वसन् ।
धार्तराष्ट्रीं श्रियं प्राप्य प्रशाधि पृथिवीमिमाम् ॥ ३-४८-२६॥
tatastvaṃ hāstinapure bhrātṛbhiḥ sahito vasan |
dhārtarāṣṭrīṃ śriyaṃ prāpya praśādhi pṛthivīmimām || 3-48-26||
MHB 3-48-27
अथैनमब्रवीद्राजा तस्मिन्वीरसमागमे ।
शृण्वत्सु तेषु सर्वेषु धृष्टद्युम्नमुखेषु च ॥ ३-४८-२७॥
athainamabravīdrājā tasminvīrasamāgame |
śṛṇvatsu teṣu sarveṣu dhṛṣṭadyumnamukheṣu ca || 3-48-27||
MHB 3-48-28
प्रतिगृह्णामि ते वाचं सत्यामेतां जनार्दन ।
अमित्रान्मे महाबाहो सानुबन्धान्हनिष्यसि ॥ ३-४८-२८॥
pratigṛhṇāmi te vācaṃ satyāmetāṃ janārdana |
amitrānme mahābāho sānubandhānhaniṣyasi || 3-48-28||
MHB 3-48-29
वर्षात्त्रयोदशादूर्ध्वं सत्यं मां कुरु केशव ।
प्रतिज्ञातो वने वासो राजमध्ये मया ह्ययम् ॥ ३-४८-२९॥
varṣāttrayodaśādūrdhvaṃ satyaṃ māṃ kuru keśava |
pratijñāto vane vāso rājamadhye mayā hyayam || 3-48-29||
MHB 3-48-30
तद्धर्मराजवचनं प्रतिश्रुत्य सभासदः ।
धृष्टद्युम्नपुरोगास्ते शमयामासुरञ्जसा ।
केशवं मधुरैर्वाक्यैः कालयुक्तैरमर्षितम् ॥ ३-४८-३०॥
taddharmarājavacanaṃ pratiśrutya sabhāsadaḥ |
dhṛṣṭadyumnapurogāste śamayāmāsurañjasā |
keśavaṃ madhurairvākyaiḥ kālayuktairamarṣitam || 3-48-30||
MHB 3-48-31
पाञ्चालीं चाहुरक्लिष्टां वासुदेवस्य शृण्वतः ।
दुर्योधनस्तव क्रोधाद्देवि त्यक्ष्यति जीवितम् ।
प्रतिजानीम ते सत्यं मा शुचो वरवर्णिनि ॥ ३-४८-३१॥
pāñcālīṃ cāhurakliṣṭāṃ vāsudevasya śṛṇvataḥ |
duryodhanastava krodhāddevi tyakṣyati jīvitam |
pratijānīma te satyaṃ mā śuco varavarṇini || 3-48-31||
MHB 3-48-32
ये स्म ते कुपितां कृष्णे दृष्ट्वा त्वां प्राहसंस्तदा ।
मांसानि तेषां खादन्तो हसिष्यन्ति मृगद्विजाः ॥ ३-४८-३२॥
ye sma te kupitāṃ kṛṣṇe dṛṣṭvā tvāṃ prāhasaṃstadā |
māṃsāni teṣāṃ khādanto hasiṣyanti mṛgadvijāḥ || 3-48-32||
MHB 3-48-33
पास्यन्ति रुधिरं तेषां गृध्रा गोमायवस्तथा ।
उत्तमाङ्गानि कर्षन्तो यैस्त्वं कृष्टा सभातले ॥ ३-४८-३३॥
pāsyanti rudhiraṃ teṣāṃ gṛdhrā gomāyavastathā |
uttamāṅgāni karṣanto yaistvaṃ kṛṣṭā sabhātale || 3-48-33||
MHB 3-48-34
तेषां द्रक्ष्यसि पाञ्चालि गात्राणि पृथिवीतले ।
क्रव्यादैः कृष्यमाणानि भक्ष्यमाणानि चासकृत् ॥ ३-४८-३४॥
teṣāṃ drakṣyasi pāñcāli gātrāṇi pṛthivītale |
kravyādaiḥ kṛṣyamāṇāni bhakṣyamāṇāni cāsakṛt || 3-48-34||
MHB 3-48-35
परिक्लिष्टासि यैस्तत्र यैश्चापि समुपेक्षिता ।
तेषामुत्कृत्तशिरसां भूमिः पास्यति शोणितम् ॥ ३-४८-३५॥
parikliṣṭāsi yaistatra yaiścāpi samupekṣitā |
teṣāmutkṛttaśirasāṃ bhūmiḥ pāsyati śoṇitam || 3-48-35||
MHB 3-48-36
एवं बहुविधा वाचस्तदोचुः पुरुषर्षभाः ।
सर्वे तेजस्विनः शूराः सर्वे चाहतलक्षणाः ॥ ३-४८-३६॥
evaṃ bahuvidhā vācastadocuḥ puruṣarṣabhāḥ |
sarve tejasvinaḥ śūrāḥ sarve cāhatalakṣaṇāḥ || 3-48-36||
MHB 3-48-37
ते धर्मराजेन वृता वर्षादूर्ध्वं त्रयोदशात् ।
पुरस्कृत्योपयास्यन्ति वासुदेवं महारथाः ॥ ३-४८-३७॥
te dharmarājena vṛtā varṣādūrdhvaṃ trayodaśāt |
puraskṛtyopayāsyanti vāsudevaṃ mahārathāḥ || 3-48-37||
MHB 3-48-38
रामश्च कृष्णश्च धनंजयश्च प्रद्युम्नसाम्बौ युयुधानभीमौ ।
माद्रीसुतौ केकयराजपुत्राः पाञ्चालपुत्राः सह धर्मराज्ञा ॥ ३-४८-३८॥
rāmaśca kṛṣṇaśca dhanaṃjayaśca pradyumnasāmbau yuyudhānabhīmau |
mādrīsutau kekayarājaputrāḥ pāñcālaputrāḥ saha dharmarājñā || 3-48-38||
MHB 3-48-39
एतान्सर्वाँल्लोकवीरानजेयान्महात्मनः सानुबन्धान्ससैन्यान् ।
को जीवितार्थी समरे प्रत्युदीयात्क्रुद्धान्सिंहान्केसरिणो यथैव ॥ ३-४८-३९॥
etānsarvā~llokavīrānajeyānmahātmanaḥ sānubandhānsasainyān |
ko jīvitārthī samare pratyudīyātkruddhānsiṃhānkesariṇo yathaiva || 3-48-39||
MHB 3-48-40
धृतराष्ट्र उवाच ।
यन्माब्रवीद्विदुरो द्यूतकाले त्वं पाण्डवाञ्जेष्यसि चेन्नरेन्द्र ।
ध्रुवं कुरूणामयमन्तकालो महाभयो भविता शोणितौघः ॥ ३-४८-४०॥
dhṛtarāṣṭra uvāca |
yanmābravīdviduro dyūtakāle tvaṃ pāṇḍavāñjeṣyasi cennarendra |
dhruvaṃ kurūṇāmayamantakālo mahābhayo bhavitā śoṇitaughaḥ || 3-48-40||
MHB 3-48-41
मन्ये तथा तद्भवितेति सूत यथा क्षत्ता प्राह वचः पुरा माम् ।
असंशयं भविता युद्धमेतद्गते काले पाण्डवानां यथोक्तम् ॥ ३-४८-४१॥
manye tathā tadbhaviteti sūta yathā kṣattā prāha vacaḥ purā mām |
asaṃśayaṃ bhavitā yuddhametadgate kāle pāṇḍavānāṃ yathoktam || 3-48-41||
Adhyaya: 49/299 (43)
MHB 3-49-1
जनमेजय उवाच ।
अस्त्रहेतोर्गते पार्थे शक्रलोकं महात्मनि ।
युधिष्ठिरप्रभृतयः किमकुर्वन्त पाण्डवाः ॥ ३-४९-१॥
janamejaya uvāca |
astrahetorgate pārthe śakralokaṃ mahātmani |
yudhiṣṭhiraprabhṛtayaḥ kimakurvanta pāṇḍavāḥ || 3-49-1||
MHB 3-49-2
वैशंपायन उवाच ।
अस्त्रहेतोर्गते पार्थे शक्रलोकं महात्मनि ।
न्यवसन्कृष्णया सार्धं काम्यके पुरुषर्षभाः ॥ ३-४९-२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
astrahetorgate pārthe śakralokaṃ mahātmani |
nyavasankṛṣṇayā sārdhaṃ kāmyake puruṣarṣabhāḥ || 3-49-2||
MHB 3-49-3
ततः कदाचिदेकान्ते विविक्त इव शाद्वले ।
दुःखार्ता भरतश्रेष्ठा निषेदुः सह कृष्णया ।
धनंजयं शोचमानाः साश्रुकण्ठाः सुदुःखिताः ॥ ३-४९-३॥
tataḥ kadācidekānte vivikta iva śādvale |
duḥkhārtā bharataśreṣṭhā niṣeduḥ saha kṛṣṇayā |
dhanaṃjayaṃ śocamānāḥ sāśrukaṇṭhāḥ suduḥkhitāḥ || 3-49-3||
MHB 3-49-4
तद्वियोगाद्धि तान्सर्वाञ्शोकः समभिपुप्लुवे ।
धनंजयवियोगाच्च राज्यनाशाच्च दुःखिताः ॥ ३-४९-४॥
tadviyogāddhi tānsarvāñśokaḥ samabhipupluve |
dhanaṃjayaviyogācca rājyanāśācca duḥkhitāḥ || 3-49-4||
MHB 3-49-5
अथ भीमो महाबाहुर्युधिष्ठिरमभाषत ।
निदेशात्ते महाराज गतोऽसौ पुरुषर्षभः ।
अर्जुनः पाण्डुपुत्राणां यस्मिन्प्राणाः प्रतिष्ठिताः ॥ ३-४९-५॥
atha bhīmo mahābāhuryudhiṣṭhiramabhāṣata |
nideśātte mahārāja gato'sau puruṣarṣabhaḥ |
arjunaḥ pāṇḍuputrāṇāṃ yasminprāṇāḥ pratiṣṭhitāḥ || 3-49-5||
MHB 3-49-6
यस्मिन्विनष्टे पाञ्चालाः सह पुत्रैस्तथा वयम् ।
सात्यकिर्वासुदेवश्च विनश्येयुरसंशयम् ॥ ३-४९-६॥
yasminvinaṣṭe pāñcālāḥ saha putraistathā vayam |
sātyakirvāsudevaśca vinaśyeyurasaṃśayam || 3-49-6||
MHB 3-49-7
योऽसौ गच्छति तेजस्वी बहून्क्लेशानचिन्तयन् ।
भवन्नियोगाद्बीभत्सुस्ततो दुःखतरं नु किम् ॥ ३-४९-७॥
yo'sau gacchati tejasvī bahūnkleśānacintayan |
bhavanniyogādbībhatsustato duḥkhataraṃ nu kim || 3-49-7||
MHB 3-49-8
यस्य बाहू समाश्रित्य वयं सर्वे महात्मनः ।
मन्यामहे जितानाजौ परान्प्राप्तां च मेदिनीम् ॥ ३-४९-८॥
yasya bāhū samāśritya vayaṃ sarve mahātmanaḥ |
manyāmahe jitānājau parānprāptāṃ ca medinīm || 3-49-8||
MHB 3-49-9
यस्य प्रभावान्न मया सभामध्ये धनुष्मतः ।
नीता लोकममुं सर्वे धार्तराष्ट्राः ससौबलाः ॥ ३-४९-९॥
yasya prabhāvānna mayā sabhāmadhye dhanuṣmataḥ |
nītā lokamamuṃ sarve dhārtarāṣṭrāḥ sasaubalāḥ || 3-49-9||
MHB 3-49-10
ते वयं बाहुबलिनः क्रोधमुत्थितमात्मनः ।
सहामहे भवन्मूलं वासुदेवेन पालिताः ॥ ३-४९-१०॥
te vayaṃ bāhubalinaḥ krodhamutthitamātmanaḥ |
sahāmahe bhavanmūlaṃ vāsudevena pālitāḥ || 3-49-10||
MHB 3-49-11
वयं हि सह कृष्णेन हत्वा कर्णमुखान्परान् ।
स्वबाहुविजितां कृत्स्नां प्रशासेम वसुंधराम् ॥ ३-४९-११॥
vayaṃ hi saha kṛṣṇena hatvā karṇamukhānparān |
svabāhuvijitāṃ kṛtsnāṃ praśāsema vasuṃdharām || 3-49-11||
MHB 3-49-12
भवतो द्यूतदोषेण सर्वे वयमुपप्लुताः ।
अहीनपौरुषा राजन्बलिभिर्बलवत्तमाः ॥ ३-४९-१२॥
bhavato dyūtadoṣeṇa sarve vayamupaplutāḥ |
ahīnapauruṣā rājanbalibhirbalavattamāḥ || 3-49-12||
MHB 3-49-13
क्षात्रं धर्मं महाराज समवेक्षितुमर्हसि ।
न हि धर्मो महाराज क्षत्रियस्य वनाश्रयः ।
राज्यमेव परं धर्मं क्षत्रियस्य विदुर्बुधाः ॥ ३-४९-१३॥
kṣātraṃ dharmaṃ mahārāja samavekṣitumarhasi |
na hi dharmo mahārāja kṣatriyasya vanāśrayaḥ |
rājyameva paraṃ dharmaṃ kṣatriyasya vidurbudhāḥ || 3-49-13||
MHB 3-49-14
स क्षत्रधर्मविद्राजन्मा धर्म्यान्नीनशः पथः ।
प्राग्द्वादश समा राजन्धार्तराष्ट्रान्निहन्महि ॥ ३-४९-१४॥
sa kṣatradharmavidrājanmā dharmyānnīnaśaḥ pathaḥ |
prāgdvādaśa samā rājandhārtarāṣṭrānnihanmahi || 3-49-14||
MHB 3-49-15
निवर्त्य च वनात्पार्थमानाय्य च जनार्दनम् ।
व्यूढानीकान्महाराज जवेनैव महाहवे ।
धार्तराष्ट्रानमुं लोकं गमयामि विशां पते ॥ ३-४९-१५॥
nivartya ca vanātpārthamānāyya ca janārdanam |
vyūḍhānīkānmahārāja javenaiva mahāhave |
dhārtarāṣṭrānamuṃ lokaṃ gamayāmi viśāṃ pate || 3-49-15||
MHB 3-49-16
सर्वानहं हनिष्यामि धार्तराष्ट्रान्ससौबलान् ।
दुर्योधनं च कर्णं च यो वान्यः प्रतियोत्स्यते ॥ ३-४९-१६॥
sarvānahaṃ haniṣyāmi dhārtarāṣṭrānsasaubalān |
duryodhanaṃ ca karṇaṃ ca yo vānyaḥ pratiyotsyate || 3-49-16||
MHB 3-49-17
मया प्रशमिते पश्चात्त्वमेष्यसि वनात्पुनः ।
एवं कृते न ते दोषो भविष्यति विशां पते ॥ ३-४९-१७॥
mayā praśamite paścāttvameṣyasi vanātpunaḥ |
evaṃ kṛte na te doṣo bhaviṣyati viśāṃ pate || 3-49-17||
MHB 3-49-18
यज्ञैश्च विविधैस्तात कृतं पापमरिंदम ।
अवधूय महाराज गच्छेम स्वर्गमुत्तमम् ॥ ३-४९-१८॥
yajñaiśca vividhaistāta kṛtaṃ pāpamariṃdama |
avadhūya mahārāja gacchema svargamuttamam || 3-49-18||
MHB 3-49-19
एवमेतद्भवेद्राजन्यदि राजा न बालिशः ।
अस्माकं दीर्घसूत्रः स्याद्भवान्धर्मपरायणः ॥ ३-४९-१९॥
evametadbhavedrājanyadi rājā na bāliśaḥ |
asmākaṃ dīrghasūtraḥ syādbhavāndharmaparāyaṇaḥ || 3-49-19||
MHB 3-49-20
निकृत्या निकृतिप्रज्ञा हन्तव्या इति निश्चयः ।
न हि नैकृतिकं हत्वा निकृत्या पापमुच्यते ॥ ३-४९-२०॥
nikṛtyā nikṛtiprajñā hantavyā iti niścayaḥ |
na hi naikṛtikaṃ hatvā nikṛtyā pāpamucyate || 3-49-20||
MHB 3-49-21
तथा भारत धर्मेषु धर्मज्ञैरिह दृश्यते ।
अहोरात्रं महाराज तुल्यं संवत्सरेण हि ॥ ३-४९-२१॥
tathā bhārata dharmeṣu dharmajñairiha dṛśyate |
ahorātraṃ mahārāja tulyaṃ saṃvatsareṇa hi || 3-49-21||
MHB 3-49-22
तथैव वेदवचनं श्रूयते नित्यदा विभो ।
संवत्सरो महाराज पूर्णो भवति कृच्छ्रतः ॥ ३-४९-२२॥
tathaiva vedavacanaṃ śrūyate nityadā vibho |
saṃvatsaro mahārāja pūrṇo bhavati kṛcchrataḥ || 3-49-22||
MHB 3-49-23
यदि वेदाः प्रमाणं ते दिवसादूर्ध्वमच्युत ।
त्रयोदश समाः कालो ज्ञायतां परिनिष्ठितः ॥ ३-४९-२३॥
yadi vedāḥ pramāṇaṃ te divasādūrdhvamacyuta |
trayodaśa samāḥ kālo jñāyatāṃ pariniṣṭhitaḥ || 3-49-23||
MHB 3-49-24
कालो दुर्योधनं हन्तुं सानुबन्धमरिंदम ।
एकाग्रां पृथिवीं सर्वां पुरा राजन्करोति सः ॥ ३-४९-२४॥
kālo duryodhanaṃ hantuṃ sānubandhamariṃdama |
ekāgrāṃ pṛthivīṃ sarvāṃ purā rājankaroti saḥ || 3-49-24||
MHB 3-49-25
एवं ब्रुवाणं भीमं तु धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
उवाच सान्त्वयन्राजा मूर्ध्न्युपाघ्राय पाण्डवम् ॥ ३-४९-२५॥
evaṃ bruvāṇaṃ bhīmaṃ tu dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
uvāca sāntvayanrājā mūrdhnyupāghrāya pāṇḍavam || 3-49-25||
MHB 3-49-26
असंशयं महाबाहो हनिष्यसि सुयोधनम् ।
वर्षात्त्रयोदशादूर्ध्वं सह गाण्डीवधन्वना ॥ ३-४९-२६॥
asaṃśayaṃ mahābāho haniṣyasi suyodhanam |
varṣāttrayodaśādūrdhvaṃ saha gāṇḍīvadhanvanā || 3-49-26||
MHB 3-49-27
यच्च मा भाषसे पार्थ प्राप्तः काल इति प्रभो ।
अनृतं नोत्सहे वक्तुं न ह्येतन्मयि विद्यते ॥ ३-४९-२७॥
yacca mā bhāṣase pārtha prāptaḥ kāla iti prabho |
anṛtaṃ notsahe vaktuṃ na hyetanmayi vidyate || 3-49-27||
MHB 3-49-28
अन्तरेणापि कौन्तेय निकृतिं पापनिश्चयम् ।
हन्ता त्वमसि दुर्धर्ष सानुबन्धं सुयोधनम् ॥ ३-४९-२८॥
antareṇāpi kaunteya nikṛtiṃ pāpaniścayam |
hantā tvamasi durdharṣa sānubandhaṃ suyodhanam || 3-49-28||
MHB 3-49-29
एवं ब्रुवति भीमं तु धर्मराजे युधिष्ठिरे ।
आजगाम महाभागो बृहदश्वो महानृषिः ॥ ३-४९-२९॥
evaṃ bruvati bhīmaṃ tu dharmarāje yudhiṣṭhire |
ājagāma mahābhāgo bṛhadaśvo mahānṛṣiḥ || 3-49-29||
MHB 3-49-30
तमभिप्रेक्ष्य धर्मात्मा संप्राप्तं धर्मचारिणम् ।
शास्त्रवन्मधुपर्केण पूजयामास धर्मराट् ॥ ३-४९-३०॥
tamabhiprekṣya dharmātmā saṃprāptaṃ dharmacāriṇam |
śāstravanmadhuparkeṇa pūjayāmāsa dharmarāṭ || 3-49-30||
MHB 3-49-31
आश्वस्तं चैनमासीनमुपासीनो युधिष्ठिरः ।
अभिप्रेक्ष्य महाबाहुः कृपणं बह्वभाषत ॥ ३-४९-३१॥
āśvastaṃ cainamāsīnamupāsīno yudhiṣṭhiraḥ |
abhiprekṣya mahābāhuḥ kṛpaṇaṃ bahvabhāṣata || 3-49-31||
MHB 3-49-32
अक्षद्यूतेन भगवन्धनं राज्यं च मे हृतम् ।
आहूय निकृतिप्रज्ञैः कितवैरक्षकोविदैः ॥ ३-४९-३२॥
akṣadyūtena bhagavandhanaṃ rājyaṃ ca me hṛtam |
āhūya nikṛtiprajñaiḥ kitavairakṣakovidaiḥ || 3-49-32||
MHB 3-49-33
अनक्षज्ञस्य हि सतो निकृत्या पापनिश्चयैः ।
भार्या च मे सभां नीता प्राणेभ्योऽपि गरीयसी ॥ ३-४९-३३॥
anakṣajñasya hi sato nikṛtyā pāpaniścayaiḥ |
bhāryā ca me sabhāṃ nītā prāṇebhyo'pi garīyasī || 3-49-33||
MHB 3-49-34
अस्ति राजा मया कश्चिदल्पभाग्यतरो भुवि ।
भवता दृष्टपूर्वो वा श्रुतपूर्वोऽपि वा भवेत् ।
न मत्तो दुःखिततरः पुमानस्तीति मे मतिः ॥ ३-४९-३४॥
asti rājā mayā kaścidalpabhāgyataro bhuvi |
bhavatā dṛṣṭapūrvo vā śrutapūrvo'pi vā bhavet |
na matto duḥkhitataraḥ pumānastīti me matiḥ || 3-49-34||
MHB 3-49-35
बृहदश्व उवाच ।
यद्ब्रवीषि महाराज न मत्तो विद्यते क्वचित् ।
अल्पभाग्यतरः कश्चित्पुमानस्तीति पाण्डव ॥ ३-४९-३५॥
bṛhadaśva uvāca |
yadbravīṣi mahārāja na matto vidyate kvacit |
alpabhāgyataraḥ kaścitpumānastīti pāṇḍava || 3-49-35||
MHB 3-49-36
अत्र ते कथयिष्यामि यदि शुश्रूषसेऽनघ ।
यस्त्वत्तो दुःखिततरो राजासीत्पृथिवीपते ॥ ३-४९-३६॥
atra te kathayiṣyāmi yadi śuśrūṣase'nagha |
yastvatto duḥkhitataro rājāsītpṛthivīpate || 3-49-36||
MHB 3-49-37
वैशंपायन उवाच ।
अथैनमब्रवीद्राजा ब्रवीतु भगवानिति ।
इमामवस्थां संप्राप्तं श्रोतुमिच्छामि पार्थिवम् ॥ ३-४९-३७॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
athainamabravīdrājā bravītu bhagavāniti |
imāmavasthāṃ saṃprāptaṃ śrotumicchāmi pārthivam || 3-49-37||
MHB 3-49-38
बृहदश्व उवाच ।
शृणु राजन्नवहितः सह भ्रातृभिरच्युत ।
यस्त्वत्तो दुःखिततरो राजासीत्पृथिवीपते ॥ ३-४९-३८॥
bṛhadaśva uvāca |
śṛṇu rājannavahitaḥ saha bhrātṛbhiracyuta |
yastvatto duḥkhitataro rājāsītpṛthivīpate || 3-49-38||
MHB 3-49-39
निषधेषु महीपालो वीरसेन इति स्म ह ।
तस्य पुत्रोऽभवन्नाम्ना नलो धर्मार्थदर्शिवान् ॥ ३-४९-३९॥
niṣadheṣu mahīpālo vīrasena iti sma ha |
tasya putro'bhavannāmnā nalo dharmārthadarśivān || 3-49-39||
MHB 3-49-40
स निकृत्या जितो राजा पुष्करेणेति नः श्रुतम् ।
वनवासमदुःखार्हो भार्यया न्यवसत्सह ॥ ३-४९-४०॥
sa nikṛtyā jito rājā puṣkareṇeti naḥ śrutam |
vanavāsamaduḥkhārho bhāryayā nyavasatsaha || 3-49-40||
MHB 3-49-41
न तस्याश्वो न च रथो न भ्राता न च बान्धवाः ।
वने निवसतो राजञ्शिष्यन्ते स्म कदाचन ॥ ३-४९-४१॥
na tasyāśvo na ca ratho na bhrātā na ca bāndhavāḥ |
vane nivasato rājañśiṣyante sma kadācana || 3-49-41||
MHB 3-49-42
भवान्हि संवृतो वीरैर्भ्रातृभिर्देवसंमितैः ।
ब्रह्मकल्पैर्द्विजाग्र्यैश्च तस्मान्नार्हसि शोचितुम् ॥ ३-४९-४२॥
bhavānhi saṃvṛto vīrairbhrātṛbhirdevasaṃmitaiḥ |
brahmakalpairdvijāgryaiśca tasmānnārhasi śocitum || 3-49-42||
MHB 3-49-43
युधिष्ठिर उवाच ।
विस्तरेणाहमिच्छामि नलस्य सुमहात्मनः ।
चरितं वदतां श्रेष्ठ तन्ममाख्यातुमर्हसि ॥ ३-४९-४३॥
yudhiṣṭhira uvāca |
vistareṇāhamicchāmi nalasya sumahātmanaḥ |
caritaṃ vadatāṃ śreṣṭha tanmamākhyātumarhasi || 3-49-43||
Adhyaya: 50/299 (31)
MHB 3-50-1
बृहदश्व उवाच ।
आसीद्राजा नलो नाम वीरसेनसुतो बली ।
उपपन्नो गुणैरिष्टै रूपवानश्वकोविदः ॥ ३-५०-१॥
bṛhadaśva uvāca |
āsīdrājā nalo nāma vīrasenasuto balī |
upapanno guṇairiṣṭai rūpavānaśvakovidaḥ || 3-50-1||
MHB 3-50-2
अतिष्ठन्मनुजेन्द्राणां मूर्ध्नि देवपतिर्यथा ।
उपर्युपरि सर्वेषामादित्य इव तेजसा ॥ ३-५०-२॥
atiṣṭhanmanujendrāṇāṃ mūrdhni devapatiryathā |
uparyupari sarveṣāmāditya iva tejasā || 3-50-2||
MHB 3-50-3
ब्रह्मण्यो वेदविच्छूरो निषधेषु महीपतिः ।
अक्षप्रियः सत्यवादी महानक्षौहिणीपतिः ॥ ३-५०-३॥
brahmaṇyo vedavicchūro niṣadheṣu mahīpatiḥ |
akṣapriyaḥ satyavādī mahānakṣauhiṇīpatiḥ || 3-50-3||
MHB 3-50-4
ईप्सितो वरनारीणामुदारः संयतेन्द्रियः ।
रक्षिता धन्विनां श्रेष्ठः साक्षादिव मनुः स्वयम् ॥ ३-५०-४॥
īpsito varanārīṇāmudāraḥ saṃyatendriyaḥ |
rakṣitā dhanvināṃ śreṣṭhaḥ sākṣādiva manuḥ svayam || 3-50-4||
MHB 3-50-5
तथैवासीद्विदर्भेषु भीमो भीमपराक्रमः ।
शूरः सर्वगुणैर्युक्तः प्रजाकामः स चाप्रजः ॥ ३-५०-५॥
tathaivāsīdvidarbheṣu bhīmo bhīmaparākramaḥ |
śūraḥ sarvaguṇairyuktaḥ prajākāmaḥ sa cāprajaḥ || 3-50-5||
MHB 3-50-6
स प्रजार्थे परं यत्नमकरोत्सुसमाहितः ।
तमभ्यगच्छद्ब्रह्मर्षिर्दमनो नाम भारत ॥ ३-५०-६॥
sa prajārthe paraṃ yatnamakarotsusamāhitaḥ |
tamabhyagacchadbrahmarṣirdamano nāma bhārata || 3-50-6||
MHB 3-50-7
तं स भीमः प्रजाकामस्तोषयामास धर्मवित् ।
महिष्या सह राजेन्द्र सत्कारेण सुवर्चसम् ॥ ३-५०-७॥
taṃ sa bhīmaḥ prajākāmastoṣayāmāsa dharmavit |
mahiṣyā saha rājendra satkāreṇa suvarcasam || 3-50-7||
MHB 3-50-8
तस्मै प्रसन्नो दमनः सभार्याय वरं ददौ ।
कन्यारत्नं कुमारांश्च त्रीनुदारान्महायशाः ॥ ३-५०-८॥
tasmai prasanno damanaḥ sabhāryāya varaṃ dadau |
kanyāratnaṃ kumārāṃśca trīnudārānmahāyaśāḥ || 3-50-8||
MHB 3-50-9
दमयन्तीं दमं दान्तं दमनं च सुवर्चसम् ।
उपपन्नान्गुणैः सर्वैर्भीमान्भीमपराक्रमान् ॥ ३-५०-९॥
damayantīṃ damaṃ dāntaṃ damanaṃ ca suvarcasam |
upapannānguṇaiḥ sarvairbhīmānbhīmaparākramān || 3-50-9||
MHB 3-50-10
दमयन्ती तु रूपेण तेजसा यशसा श्रिया ।
सौभाग्येन च लोकेषु यशः प्राप सुमध्यमा ॥ ३-५०-१०॥
damayantī tu rūpeṇa tejasā yaśasā śriyā |
saubhāgyena ca lokeṣu yaśaḥ prāpa sumadhyamā || 3-50-10||
MHB 3-50-11
अथ तां वयसि प्राप्ते दासीनां समलंकृतम् ।
शतं सखीनां च तथा पर्युपास्ते शचीमिव ॥ ३-५०-११॥
atha tāṃ vayasi prāpte dāsīnāṃ samalaṃkṛtam |
śataṃ sakhīnāṃ ca tathā paryupāste śacīmiva || 3-50-11||
MHB 3-50-12
तत्र स्म भ्राजते भैमी सर्वाभरणभूषिता ।
सखीमध्येऽनवद्याङ्गी विद्युत्सौदामिनी यथा ।
अतीव रूपसंपन्ना श्रीरिवायतलोचना ॥ ३-५०-१२॥
tatra sma bhrājate bhaimī sarvābharaṇabhūṣitā |
sakhīmadhye'navadyāṅgī vidyutsaudāminī yathā |
atīva rūpasaṃpannā śrīrivāyatalocanā || 3-50-12||
MHB 3-50-13
न देवेषु न यक्षेषु तादृग्रूपवती क्वचित् ।
मानुषेष्वपि चान्येषु दृष्टपूर्वा न च श्रुता ।
चित्तप्रमाथिनी बाला देवानामपि सुन्दरी ॥ ३-५०-१३॥
na deveṣu na yakṣeṣu tādṛgrūpavatī kvacit |
mānuṣeṣvapi cānyeṣu dṛṣṭapūrvā na ca śrutā |
cittapramāthinī bālā devānāmapi sundarī || 3-50-13||
MHB 3-50-14
नलश्च नरशार्दूलो रूपेणाप्रतिमो भुवि ।
कन्दर्प इव रूपेण मूर्तिमानभवत्स्वयम् ॥ ३-५०-१४॥
nalaśca naraśārdūlo rūpeṇāpratimo bhuvi |
kandarpa iva rūpeṇa mūrtimānabhavatsvayam || 3-50-14||
MHB 3-50-15
तस्याः समीपे तु नलं प्रशशंसुः कुतूहलात् ।
नैषधस्य समीपे तु दमयन्तीं पुनः पुनः ॥ ३-५०-१५॥
tasyāḥ samīpe tu nalaṃ praśaśaṃsuḥ kutūhalāt |
naiṣadhasya samīpe tu damayantīṃ punaḥ punaḥ || 3-50-15||
MHB 3-50-16
तयोरदृष्टकामोऽभूच्छृण्वतोः सततं गुणान् ।
अन्योन्यं प्रति कौन्तेय स व्यवर्धत हृच्छयः ॥ ३-५०-१६॥
tayoradṛṣṭakāmo'bhūcchṛṇvatoḥ satataṃ guṇān |
anyonyaṃ prati kaunteya sa vyavardhata hṛcchayaḥ || 3-50-16||
MHB 3-50-17
अशक्नुवन्नलः कामं तदा धारयितुं हृदा ।
अन्तःपुरसमीपस्थे वन आस्ते रहोगतः ॥ ३-५०-१७॥
aśaknuvannalaḥ kāmaṃ tadā dhārayituṃ hṛdā |
antaḥpurasamīpasthe vana āste rahogataḥ || 3-50-17||
MHB 3-50-18
स ददर्श तदा हंसाञ्जातरूपपरिच्छदान् ।
वने विचरतां तेषामेकं जग्राह पक्षिणम् ॥ ३-५०-१८॥
sa dadarśa tadā haṃsāñjātarūpaparicchadān |
vane vicaratāṃ teṣāmekaṃ jagrāha pakṣiṇam || 3-50-18||
MHB 3-50-19
ततोऽन्तरिक्षगो वाचं व्याजहार तदा नलम् ।
न हन्तव्योऽस्मि ते राजन्करिष्यामि हि ते प्रियम् ॥ ३-५०-१९॥
tato'ntarikṣago vācaṃ vyājahāra tadā nalam |
na hantavyo'smi te rājankariṣyāmi hi te priyam || 3-50-19||
MHB 3-50-20
दमयन्तीसकाशे त्वां कथयिष्यामि नैषध ।
यथा त्वदन्यं पुरुषं न सा मंस्यति कर्हिचित् ॥ ३-५०-२०॥
damayantīsakāśe tvāṃ kathayiṣyāmi naiṣadha |
yathā tvadanyaṃ puruṣaṃ na sā maṃsyati karhicit || 3-50-20||
MHB 3-50-21
एवमुक्तस्ततो हंसमुत्ससर्ज महीपतिः ।
ते तु हंसाः समुत्पत्य विदर्भानगमंस्ततः ॥ ३-५०-२१॥
evamuktastato haṃsamutsasarja mahīpatiḥ |
te tu haṃsāḥ samutpatya vidarbhānagamaṃstataḥ || 3-50-21||
MHB 3-50-22
विदर्भनगरीं गत्वा दमयन्त्यास्तदान्तिके ।
निपेतुस्ते गरुत्मन्तः सा ददर्शाथ तान्खगान् ॥ ३-५०-२२॥
vidarbhanagarīṃ gatvā damayantyāstadāntike |
nipetuste garutmantaḥ sā dadarśātha tānkhagān || 3-50-22||
MHB 3-50-23
सा तानद्भुतरूपान्वै दृष्ट्वा सखिगणावृता ।
हृष्टा ग्रहीतुं खगमांस्त्वरमाणोपचक्रमे ॥ ३-५०-२३॥
sā tānadbhutarūpānvai dṛṣṭvā sakhigaṇāvṛtā |
hṛṣṭā grahītuṃ khagamāṃstvaramāṇopacakrame || 3-50-23||
MHB 3-50-24
अथ हंसा विससृपुः सर्वतः प्रमदावने ।
एकैकशस्ततः कन्यास्तान्हंसान्समुपाद्रवन् ॥ ३-५०-२४॥
atha haṃsā visasṛpuḥ sarvataḥ pramadāvane |
ekaikaśastataḥ kanyāstānhaṃsānsamupādravan || 3-50-24||
MHB 3-50-25
दमयन्ती तु यं हंसं समुपाधावदन्तिके ।
स मानुषीं गिरं कृत्वा दमयन्तीमथाब्रवीत् ॥ ३-५०-२५॥
damayantī tu yaṃ haṃsaṃ samupādhāvadantike |
sa mānuṣīṃ giraṃ kṛtvā damayantīmathābravīt || 3-50-25||
MHB 3-50-26
दमयन्ति नलो नाम निषधेषु महीपतिः ।
अश्विनोः सदृशो रूपे न समास्तस्य मानुषाः ॥ ३-५०-२६॥
damayanti nalo nāma niṣadheṣu mahīpatiḥ |
aśvinoḥ sadṛśo rūpe na samāstasya mānuṣāḥ || 3-50-26||
MHB 3-50-27
तस्य वै यदि भार्या त्वं भवेथा वरवर्णिनि ।
सफलं ते भवेज्जन्म रूपं चेदं सुमध्यमे ॥ ३-५०-२७॥
tasya vai yadi bhāryā tvaṃ bhavethā varavarṇini |
saphalaṃ te bhavejjanma rūpaṃ cedaṃ sumadhyame || 3-50-27||
MHB 3-50-28
वयं हि देवगन्धर्वमनुष्योरगराक्षसान् ।
दृष्टवन्तो न चास्माभिर्दृष्टपूर्वस्तथाविधः ॥ ३-५०-२८॥
vayaṃ hi devagandharvamanuṣyoragarākṣasān |
dṛṣṭavanto na cāsmābhirdṛṣṭapūrvastathāvidhaḥ || 3-50-28||
MHB 3-50-29
त्वं चापि रत्नं नारीणां नरेषु च नलो वरः ।
विशिष्टाया विशिष्टेन संगमो गुणवान्भवेत् ॥ ३-५०-२९॥
tvaṃ cāpi ratnaṃ nārīṇāṃ nareṣu ca nalo varaḥ |
viśiṣṭāyā viśiṣṭena saṃgamo guṇavānbhavet || 3-50-29||
MHB 3-50-30
एवमुक्ता तु हंसेन दमयन्ती विशां पते ।
अब्रवीत्तत्र तं हंसं तमप्येवं नलं वद ॥ ३-५०-३०॥
evamuktā tu haṃsena damayantī viśāṃ pate |
abravīttatra taṃ haṃsaṃ tamapyevaṃ nalaṃ vada || 3-50-30||
MHB 3-50-31
तथेत्युक्त्वाण्डजः कन्यां वैदर्भस्य विशां पते ।
पुनरागम्य निषधान्नले सर्वं न्यवेदयत् ॥ ३-५०-३१॥
tathetyuktvāṇḍajaḥ kanyāṃ vaidarbhasya viśāṃ pate |
punarāgamya niṣadhānnale sarvaṃ nyavedayat || 3-50-31||
Adhyaya: 51/299 (29)
MHB 3-51-1
बृहदश्व उवाच ।
दमयन्ती तु तच्छ्रुत्वा वचो हंसस्य भारत ।
तदा प्रभृति नस्वस्था नलं प्रति बभूव सा ॥ ३-५१-१॥
bṛhadaśva uvāca |
damayantī tu tacchrutvā vaco haṃsasya bhārata |
tadā prabhṛti nasvasthā nalaṃ prati babhūva sā || 3-51-1||
MHB 3-51-2
ततश्चिन्तापरा दीना विवर्णवदना कृशा ।
बभूव दमयन्ती तु निःश्वासपरमा तदा ॥ ३-५१-२॥
tataścintāparā dīnā vivarṇavadanā kṛśā |
babhūva damayantī tu niḥśvāsaparamā tadā || 3-51-2||
MHB 3-51-3
ऊर्ध्वदृष्टिर्ध्यानपरा बभूवोन्मत्तदर्शना ।
न शय्यासनभोगेषु रतिं विन्दति कर्हिचित् ॥ ३-५१-३॥
ūrdhvadṛṣṭirdhyānaparā babhūvonmattadarśanā |
na śayyāsanabhogeṣu ratiṃ vindati karhicit || 3-51-3||
MHB 3-51-4
न नक्तं न दिवा शेते हा हेति वदती मुहुः ।
तामस्वस्थां तदाकारां सख्यस्ता जज्ञुरिङ्गितैः ॥ ३-५१-४॥
na naktaṃ na divā śete hā heti vadatī muhuḥ |
tāmasvasthāṃ tadākārāṃ sakhyastā jajñuriṅgitaiḥ || 3-51-4||
MHB 3-51-5
ततो विदर्भपतये दमयन्त्याः सखीगणः ।
न्यवेदयत नस्वस्थां दमयन्तीं नरेश्वर ॥ ३-५१-५॥
tato vidarbhapataye damayantyāḥ sakhīgaṇaḥ |
nyavedayata nasvasthāṃ damayantīṃ nareśvara || 3-51-5||
MHB 3-51-6
तच्छ्रुत्वा नृपतिर्भीमो दमयन्तीसखीगणात् ।
चिन्तयामास तत्कार्यं सुमहत्स्वां सुतां प्रति ॥ ३-५१-६॥
tacchrutvā nṛpatirbhīmo damayantīsakhīgaṇāt |
cintayāmāsa tatkāryaṃ sumahatsvāṃ sutāṃ prati || 3-51-6||
MHB 3-51-7
स समीक्ष्य महीपालः स्वां सुतां प्राप्तयौवनाम् ।
अपश्यदात्मनः कार्यं दमयन्त्याः स्वयंवरम् ॥ ३-५१-७॥
sa samīkṣya mahīpālaḥ svāṃ sutāṃ prāptayauvanām |
apaśyadātmanaḥ kāryaṃ damayantyāḥ svayaṃvaram || 3-51-7||
MHB 3-51-8
स संनिपातयामास महीपालान्विशां पते ।
अनुभूयतामयं वीराः स्वयंवर इति प्रभो ॥ ३-५१-८॥
sa saṃnipātayāmāsa mahīpālānviśāṃ pate |
anubhūyatāmayaṃ vīrāḥ svayaṃvara iti prabho || 3-51-8||
MHB 3-51-9
श्रुत्वा तु पार्थिवाः सर्वे दमयन्त्याः स्वयंवरम् ।
अभिजग्मुस्तदा भीमं राजानो भीमशासनात् ॥ ३-५१-९॥
śrutvā tu pārthivāḥ sarve damayantyāḥ svayaṃvaram |
abhijagmustadā bhīmaṃ rājāno bhīmaśāsanāt || 3-51-9||
MHB 3-51-10
हस्त्यश्वरथघोषेण नादयन्तो वसुंधराम् ।
विचित्रमाल्याभरणैर्बलैर्दृश्यैः स्वलंकृतैः ॥ ३-५१-१०॥
hastyaśvarathaghoṣeṇa nādayanto vasuṃdharām |
vicitramālyābharaṇairbalairdṛśyaiḥ svalaṃkṛtaiḥ || 3-51-10||
MHB 3-51-11
एतस्मिन्नेव काले तु पुराणावृषिसत्तमौ ।
अटमानौ महात्मानाविन्द्रलोकमितो गतौ ॥ ३-५१-११॥
etasminneva kāle tu purāṇāvṛṣisattamau |
aṭamānau mahātmānāvindralokamito gatau || 3-51-11||
MHB 3-51-12
नारदः पर्वतश्चैव महात्मानौ महाव्रतौ ।
देवराजस्य भवनं विविशाते सुपूजितौ ॥ ३-५१-१२॥
nāradaḥ parvataścaiva mahātmānau mahāvratau |
devarājasya bhavanaṃ viviśāte supūjitau || 3-51-12||
MHB 3-51-13
तावर्चित्वा सहस्राक्षस्ततः कुशलमव्ययम् ।
पप्रच्छानामयं चापि तयोः सर्वगतं विभुः ॥ ३-५१-१३॥
tāvarcitvā sahasrākṣastataḥ kuśalamavyayam |
papracchānāmayaṃ cāpi tayoḥ sarvagataṃ vibhuḥ || 3-51-13||
MHB 3-51-14
नारद उवाच ।
आवयोः कुशलं देव सर्वत्रगतमीश्वर ।
लोके च मघवन्कृत्स्ने नृपाः कुशलिनो विभो ॥ ३-५१-१४॥
nārada uvāca |
āvayoḥ kuśalaṃ deva sarvatragatamīśvara |
loke ca maghavankṛtsne nṛpāḥ kuśalino vibho || 3-51-14||
MHB 3-51-15
बृहदश्व उवाच ।
नारदस्य वचः श्रुत्वा पप्रच्छ बलवृत्रहा ।
धर्मज्ञाः पृथिवीपालास्त्यक्तजीवितयोधिनः ॥ ३-५१-१५॥
bṛhadaśva uvāca |
nāradasya vacaḥ śrutvā papraccha balavṛtrahā |
dharmajñāḥ pṛthivīpālāstyaktajīvitayodhinaḥ || 3-51-15||
MHB 3-51-16
शस्त्रेण निधनं काले ये गच्छन्त्यपराङ्मुखाः ।
अयं लोकोऽक्षयस्तेषां यथैव मम कामधुक् ॥ ३-५१-१६॥
śastreṇa nidhanaṃ kāle ye gacchantyaparāṅmukhāḥ |
ayaṃ loko'kṣayasteṣāṃ yathaiva mama kāmadhuk || 3-51-16||
MHB 3-51-17
क्व नु ते क्षत्रियाः शूरा न हि पश्यामि तानहम् ।
आगच्छतो महीपालानतिथीन्दयितान्मम ॥ ३-५१-१७॥
kva nu te kṣatriyāḥ śūrā na hi paśyāmi tānaham |
āgacchato mahīpālānatithīndayitānmama || 3-51-17||
MHB 3-51-18
एवमुक्तस्तु शक्रेण नारदः प्रत्यभाषत ।
शृणु मे भगवन्येन न दृश्यन्ते महीक्षितः ॥ ३-५१-१८॥
evamuktastu śakreṇa nāradaḥ pratyabhāṣata |
śṛṇu me bhagavanyena na dṛśyante mahīkṣitaḥ || 3-51-18||
MHB 3-51-19
विदर्भराजदुहिता दमयन्तीति विश्रुता ।
रूपेण समतिक्रान्ता पृथिव्यां सर्वयोषितः ॥ ३-५१-१९॥
vidarbharājaduhitā damayantīti viśrutā |
rūpeṇa samatikrāntā pṛthivyāṃ sarvayoṣitaḥ || 3-51-19||
MHB 3-51-20
तस्याः स्वयंवरः शक्र भविता नचिरादिव ।
तत्र गच्छन्ति राजानो राजपुत्राश्च सर्वशः ॥ ३-५१-२०॥
tasyāḥ svayaṃvaraḥ śakra bhavitā nacirādiva |
tatra gacchanti rājāno rājaputrāśca sarvaśaḥ || 3-51-20||
MHB 3-51-21
तां रत्नभूतां लोकस्य प्रार्थयन्तो महीक्षितः ।
काङ्क्षन्ति स्म विशेषेण बलवृत्रनिषूदन ॥ ३-५१-२१॥
tāṃ ratnabhūtāṃ lokasya prārthayanto mahīkṣitaḥ |
kāṅkṣanti sma viśeṣeṇa balavṛtraniṣūdana || 3-51-21||
MHB 3-51-22
एतस्मिन्कथ्यमाने तु लोकपालाश्च साग्निकाः ।
आजग्मुर्देवराजस्य समीपममरोत्तमाः ॥ ३-५१-२२॥
etasminkathyamāne tu lokapālāśca sāgnikāḥ |
ājagmurdevarājasya samīpamamarottamāḥ || 3-51-22||
MHB 3-51-23
ततस्तच्छुश्रुवुः सर्वे नारदस्य वचो महत् ।
श्रुत्वा चैवाब्रुवन्हृष्टा गच्छामो वयमप्युत ॥ ३-५१-२३॥
tatastacchuśruvuḥ sarve nāradasya vaco mahat |
śrutvā caivābruvanhṛṣṭā gacchāmo vayamapyuta || 3-51-23||
MHB 3-51-24
ततः सर्वे महाराज सगणाः सहवाहनाः ।
विदर्भानभितो जग्मुर्यत्र सर्वे महीक्षितः ॥ ३-५१-२४॥
tataḥ sarve mahārāja sagaṇāḥ sahavāhanāḥ |
vidarbhānabhito jagmuryatra sarve mahīkṣitaḥ || 3-51-24||
MHB 3-51-25
नलोऽपि राजा कौन्तेय श्रुत्वा राज्ञां समागमम् ।
अभ्यगच्छददीनात्मा दमयन्तीमनुव्रतः ॥ ३-५१-२५॥
nalo'pi rājā kaunteya śrutvā rājñāṃ samāgamam |
abhyagacchadadīnātmā damayantīmanuvrataḥ || 3-51-25||
MHB 3-51-26
अथ देवाः पथि नलं ददृशुर्भूतले स्थितम् ।
साक्षादिव स्थितं मूर्त्या मन्मथं रूपसंपदा ॥ ३-५१-२६॥
atha devāḥ pathi nalaṃ dadṛśurbhūtale sthitam |
sākṣādiva sthitaṃ mūrtyā manmathaṃ rūpasaṃpadā || 3-51-26||
MHB 3-51-27
तं दृष्ट्वा लोकपालास्ते भ्राजमानं यथा रविम् ।
तस्थुर्विगतसंकल्पा विस्मिता रूपसंपदा ॥ ३-५१-२७॥
taṃ dṛṣṭvā lokapālāste bhrājamānaṃ yathā ravim |
tasthurvigatasaṃkalpā vismitā rūpasaṃpadā || 3-51-27||
MHB 3-51-28
ततोऽन्तरिक्षे विष्टभ्य विमानानि दिवौकसः ।
अब्रुवन्नैषधं राजन्नवतीर्य नभस्तलात् ॥ ३-५१-२८॥
tato'ntarikṣe viṣṭabhya vimānāni divaukasaḥ |
abruvannaiṣadhaṃ rājannavatīrya nabhastalāt || 3-51-28||
MHB 3-51-29
भो भो नैषध राजेन्द्र नल सत्यव्रतो भवान् ।
अस्माकं कुरु साहाय्यं दूतो भव नरोत्तम ॥ ३-५१-२९॥
bho bho naiṣadha rājendra nala satyavrato bhavān |
asmākaṃ kuru sāhāyyaṃ dūto bhava narottama || 3-51-29||
Adhyaya: 52/299 (24)
MHB 3-52-1
बृहदश्व उवाच ।
तेभ्यः प्रतिज्ञाय नलः करिष्य इति भारत ।
अथैनान्परिपप्रच्छ कृताञ्जलिरवस्थितः ॥ ३-५२-१॥
bṛhadaśva uvāca |
tebhyaḥ pratijñāya nalaḥ kariṣya iti bhārata |
athainānparipapraccha kṛtāñjaliravasthitaḥ || 3-52-1||
MHB 3-52-2
के वै भवन्तः कश्चासौ यस्याहं दूत ईप्सितः ।
किं च तत्र मया कार्यं कथयध्वं यथातथम् ॥ ३-५२-२॥
ke vai bhavantaḥ kaścāsau yasyāhaṃ dūta īpsitaḥ |
kiṃ ca tatra mayā kāryaṃ kathayadhvaṃ yathātatham || 3-52-2||
MHB 3-52-3
एवमुक्ते नैषधेन मघवान्प्रत्यभाषत ।
अमरान्वै निबोधास्मान्दमयन्त्यर्थमागतान् ॥ ३-५२-३॥
evamukte naiṣadhena maghavānpratyabhāṣata |
amarānvai nibodhāsmāndamayantyarthamāgatān || 3-52-3||
MHB 3-52-4
अहमिन्द्रोऽयमग्निश्च तथैवायमपांपतिः ।
शरीरान्तकरो नॄणां यमोऽयमपि पार्थिव ॥ ३-५२-४॥
ahamindro'yamagniśca tathaivāyamapāṃpatiḥ |
śarīrāntakaro nṝṇāṃ yamo'yamapi pārthiva || 3-52-4||
MHB 3-52-5
स वै त्वमागतानस्मान्दमयन्त्यै निवेदय ।
लोकपालाः सहेन्द्रास्त्वां समायान्ति दिदृक्षवः ॥ ३-५२-५॥
sa vai tvamāgatānasmāndamayantyai nivedaya |
lokapālāḥ sahendrāstvāṃ samāyānti didṛkṣavaḥ || 3-52-5||
MHB 3-52-6
प्राप्तुमिच्छन्ति देवास्त्वां शक्रोऽग्निर्वरुणो यमः ।
तेषामन्यतमं देवं पतित्वे वरयस्व ह ॥ ३-५२-६॥
prāptumicchanti devāstvāṃ śakro'gnirvaruṇo yamaḥ |
teṣāmanyatamaṃ devaṃ patitve varayasva ha || 3-52-6||
MHB 3-52-7
एवमुक्तः स शक्रेण नलः प्राञ्जलिरब्रवीत् ।
एकार्थसमवेतं मां न प्रेषयितुमर्हथ ॥ ३-५२-७॥
evamuktaḥ sa śakreṇa nalaḥ prāñjalirabravīt |
ekārthasamavetaṃ māṃ na preṣayitumarhatha || 3-52-7||
MHB 3-52-8
देवा ऊचुः ।
करिष्य इति संश्रुत्य पूर्वमस्मासु नैषध ।
न करिष्यसि कस्मात्त्वं व्रज नैषध माचिरम् ॥ ३-५२-८॥
devā ūcuḥ |
kariṣya iti saṃśrutya pūrvamasmāsu naiṣadha |
na kariṣyasi kasmāttvaṃ vraja naiṣadha māciram || 3-52-8||
MHB 3-52-9
बृहदश्व उवाच ।
एवमुक्तः स देवैस्तैर्नैषधः पुनरब्रवीत् ।
सुरक्षितानि वेश्मानि प्रवेष्टुं कथमुत्सहे ॥ ३-५२-९॥
bṛhadaśva uvāca |
evamuktaḥ sa devaistairnaiṣadhaḥ punarabravīt |
surakṣitāni veśmāni praveṣṭuṃ kathamutsahe || 3-52-9||
MHB 3-52-10
प्रवेक्ष्यसीति तं शक्रः पुनरेवाभ्यभाषत ।
जगाम स तथेत्युक्त्वा दमयन्त्या निवेशनम् ॥ ३-५२-१०॥
pravekṣyasīti taṃ śakraḥ punarevābhyabhāṣata |
jagāma sa tathetyuktvā damayantyā niveśanam || 3-52-10||
MHB 3-52-11
ददर्श तत्र वैदर्भीं सखीगणसमावृताम् ।
देदीप्यमानां वपुषा श्रिया च वरवर्णिनीम् ॥ ३-५२-११॥
dadarśa tatra vaidarbhīṃ sakhīgaṇasamāvṛtām |
dedīpyamānāṃ vapuṣā śriyā ca varavarṇinīm || 3-52-11||
MHB 3-52-12
अतीव सुकुमाराङ्गीं तनुमध्यां सुलोचनाम् ।
आक्षिपन्तीमिव च भाः शशिनः स्वेन तेजसा ॥ ३-५२-१२॥
atīva sukumārāṅgīṃ tanumadhyāṃ sulocanām |
ākṣipantīmiva ca bhāḥ śaśinaḥ svena tejasā || 3-52-12||
MHB 3-52-13
तस्य दृष्ट्वैव ववृधे कामस्तां चारुहासिनीम् ।
सत्यं चिकीर्षमाणस्तु धारयामास हृच्छयम् ॥ ३-५२-१३॥
tasya dṛṣṭvaiva vavṛdhe kāmastāṃ cāruhāsinīm |
satyaṃ cikīrṣamāṇastu dhārayāmāsa hṛcchayam || 3-52-13||
MHB 3-52-14
ततस्ता नैषधं दृष्ट्वा संभ्रान्ताः परमाङ्गनाः ।
आसनेभ्यः समुत्पेतुस्तेजसा तस्य धर्षिताः ॥ ३-५२-१४॥
tatastā naiṣadhaṃ dṛṣṭvā saṃbhrāntāḥ paramāṅganāḥ |
āsanebhyaḥ samutpetustejasā tasya dharṣitāḥ || 3-52-14||
MHB 3-52-15
प्रशशंसुश्च सुप्रीता नलं ता विस्मयान्विताः ।
न चैनमभ्यभाषन्त मनोभिस्त्वभ्यचिन्तयन् ॥ ३-५२-१५॥
praśaśaṃsuśca suprītā nalaṃ tā vismayānvitāḥ |
na cainamabhyabhāṣanta manobhistvabhyacintayan || 3-52-15||
MHB 3-52-16
अहो रूपमहो कान्तिरहो धैर्यं महात्मनः ।
कोऽयं देवो नु यक्षो नु गन्धर्वो नु भविष्यति ॥ ३-५२-१६॥
aho rūpamaho kāntiraho dhairyaṃ mahātmanaḥ |
ko'yaṃ devo nu yakṣo nu gandharvo nu bhaviṣyati || 3-52-16||
MHB 3-52-17
न त्वेनं शक्नुवन्ति स्म व्याहर्तुमपि किंचन ।
तेजसा धर्षिताः सर्वा लज्जावत्यो वराङ्गनाः ॥ ३-५२-१७॥
na tvenaṃ śaknuvanti sma vyāhartumapi kiṃcana |
tejasā dharṣitāḥ sarvā lajjāvatyo varāṅganāḥ || 3-52-17||
MHB 3-52-18
अथैनं स्मयमानेव स्मितपूर्वाभिभाषिणी ।
दमयन्ती नलं वीरमभ्यभाषत विस्मिता ॥ ३-५२-१८॥
athainaṃ smayamāneva smitapūrvābhibhāṣiṇī |
damayantī nalaṃ vīramabhyabhāṣata vismitā || 3-52-18||
MHB 3-52-19
कस्त्वं सर्वानवद्याङ्ग मम हृच्छयवर्धन ।
प्राप्तोऽस्यमरवद्वीर ज्ञातुमिच्छामि तेऽनघ ॥ ३-५२-१९॥
kastvaṃ sarvānavadyāṅga mama hṛcchayavardhana |
prāpto'syamaravadvīra jñātumicchāmi te'nagha || 3-52-19||
MHB 3-52-20
कथमागमनं चेह कथं चासि न लक्षितः ।
सुरक्षितं हि मे वेश्म राजा चैवोग्रशासनः ॥ ३-५२-२०॥
kathamāgamanaṃ ceha kathaṃ cāsi na lakṣitaḥ |
surakṣitaṃ hi me veśma rājā caivograśāsanaḥ || 3-52-20||
MHB 3-52-21
एवमुक्तस्तु वैदर्भ्या नलस्तां प्रत्युवाच ह ।
नलं मां विद्धि कल्याणि देवदूतमिहागतम् ॥ ३-५२-२१॥
evamuktastu vaidarbhyā nalastāṃ pratyuvāca ha |
nalaṃ māṃ viddhi kalyāṇi devadūtamihāgatam || 3-52-21||
MHB 3-52-22
देवास्त्वां प्राप्तुमिच्छन्ति शक्रोऽग्निर्वरुणो यमः ।
तेषामन्यतमं देवं पतिं वरय शोभने ॥ ३-५२-२२॥
devāstvāṃ prāptumicchanti śakro'gnirvaruṇo yamaḥ |
teṣāmanyatamaṃ devaṃ patiṃ varaya śobhane || 3-52-22||
MHB 3-52-23
तेषामेव प्रभावेन प्रविष्टोऽहमलक्षितः ।
प्रविशन्तं हि मां कश्चिन्नापश्यन्नाप्यवारयत् ॥ ३-५२-२३॥
teṣāmeva prabhāvena praviṣṭo'hamalakṣitaḥ |
praviśantaṃ hi māṃ kaścinnāpaśyannāpyavārayat || 3-52-23||
MHB 3-52-24
एतदर्थमहं भद्रे प्रेषितः सुरसत्तमैः ।
एतच्छ्रुत्वा शुभे बुद्धिं प्रकुरुष्व यथेच्छसि ॥ ३-५२-२४॥
etadarthamahaṃ bhadre preṣitaḥ surasattamaiḥ |
etacchrutvā śubhe buddhiṃ prakuruṣva yathecchasi || 3-52-24||
Adhyaya: 53/299 (21)
MHB 3-53-1
बृहदश्व उवाच ।
सा नमस्कृत्य देवेभ्यः प्रहस्य नलमब्रवीत् ।
प्रणयस्व यथाश्रद्धं राजन्किं करवाणि ते ॥ ३-५३-१॥
bṛhadaśva uvāca |
sā namaskṛtya devebhyaḥ prahasya nalamabravīt |
praṇayasva yathāśraddhaṃ rājankiṃ karavāṇi te || 3-53-1||
MHB 3-53-2
अहं चैव हि यच्चान्यन्ममास्ति वसु किंचन ।
सर्वं तत्तव विश्रब्धं कुरु प्रणयमीश्वर ॥ ३-५३-२॥
ahaṃ caiva hi yaccānyanmamāsti vasu kiṃcana |
sarvaṃ tattava viśrabdhaṃ kuru praṇayamīśvara || 3-53-2||
MHB 3-53-3
हंसानां वचनं यत्तत्तन्मां दहति पार्थिव ।
त्वत्कृते हि मया वीर राजानः संनिपातिताः ॥ ३-५३-३॥
haṃsānāṃ vacanaṃ yattattanmāṃ dahati pārthiva |
tvatkṛte hi mayā vīra rājānaḥ saṃnipātitāḥ || 3-53-3||
MHB 3-53-4
यदि चेद्भजमानां मां प्रत्याख्यास्यसि मानद ।
विषमग्निं जलं रज्जुमास्थास्ये तव कारणात् ॥ ३-५३-४॥
yadi cedbhajamānāṃ māṃ pratyākhyāsyasi mānada |
viṣamagniṃ jalaṃ rajjumāsthāsye tava kāraṇāt || 3-53-4||
MHB 3-53-5
एवमुक्तस्तु वैदर्भ्या नलस्तां प्रत्युवाच ह ।
तिष्ठत्सु लोकपालेषु कथं मानुषमिच्छसि ॥ ३-५३-५॥
evamuktastu vaidarbhyā nalastāṃ pratyuvāca ha |
tiṣṭhatsu lokapāleṣu kathaṃ mānuṣamicchasi || 3-53-5||
MHB 3-53-6
येषामहं लोककृतामीश्वराणां महात्मनाम् ।
न पादरजसा तुल्यो मनस्ते तेषु वर्तताम् ॥ ३-५३-६॥
yeṣāmahaṃ lokakṛtāmīśvarāṇāṃ mahātmanām |
na pādarajasā tulyo manaste teṣu vartatām || 3-53-6||
MHB 3-53-7
विप्रियं ह्याचरन्मर्त्यो देवानां मृत्युमृच्छति ।
त्राहि मामनवद्याङ्गि वरयस्व सुरोत्तमान् ॥ ३-५३-७॥
vipriyaṃ hyācaranmartyo devānāṃ mṛtyumṛcchati |
trāhi māmanavadyāṅgi varayasva surottamān || 3-53-7||
MHB 3-53-8
ततो बाष्पकलां वाचं दमयन्ती शुचिस्मिता ।
प्रव्याहरन्ती शनकैर्नलं राजानमब्रवीत् ॥ ३-५३-८॥
tato bāṣpakalāṃ vācaṃ damayantī śucismitā |
pravyāharantī śanakairnalaṃ rājānamabravīt || 3-53-8||
MHB 3-53-9
अस्त्युपायो मया दृष्टो निरपायो नरेश्वर ।
येन दोषो न भविता तव राजन्कथंचन ॥ ३-५३-९॥
astyupāyo mayā dṛṣṭo nirapāyo nareśvara |
yena doṣo na bhavitā tava rājankathaṃcana || 3-53-9||
MHB 3-53-10
त्वं चैव हि नरश्रेष्ठ देवाश्चाग्निपुरोगमाः ।
आयान्तु सहिताः सर्वे मम यत्र स्वयंवरः ॥ ३-५३-१०॥
tvaṃ caiva hi naraśreṣṭha devāścāgnipurogamāḥ |
āyāntu sahitāḥ sarve mama yatra svayaṃvaraḥ || 3-53-10||
MHB 3-53-11
ततोऽहं लोकपालानां संनिधौ त्वां नरेश्वर ।
वरयिष्ये नरव्याघ्र नैवं दोषो भविष्यति ॥ ३-५३-११॥
tato'haṃ lokapālānāṃ saṃnidhau tvāṃ nareśvara |
varayiṣye naravyāghra naivaṃ doṣo bhaviṣyati || 3-53-11||
MHB 3-53-12
एवमुक्तस्तु वैदर्भ्या नलो राजा विशां पते ।
आजगाम पुनस्तत्र यत्र देवाः समागताः ॥ ३-५३-१२॥
evamuktastu vaidarbhyā nalo rājā viśāṃ pate |
ājagāma punastatra yatra devāḥ samāgatāḥ || 3-53-12||
MHB 3-53-13
तमपश्यंस्तथायान्तं लोकपालाः सहेश्वराः ।
दृष्ट्वा चैनं ततोऽपृच्छन्वृत्तान्तं सर्वमेव तत् ॥ ३-५३-१३॥
tamapaśyaṃstathāyāntaṃ lokapālāḥ saheśvarāḥ |
dṛṣṭvā cainaṃ tato'pṛcchanvṛttāntaṃ sarvameva tat || 3-53-13||
MHB 3-53-14
देवा ऊचुः ।
कच्चिद्दृष्टा त्वया राजन्दमयन्ती शुचिस्मिता ।
किमब्रवीच्च नः सर्वान्वद भूमिपतेऽनघ ॥ ३-५३-१४॥
devā ūcuḥ |
kacciddṛṣṭā tvayā rājandamayantī śucismitā |
kimabravīcca naḥ sarvānvada bhūmipate'nagha || 3-53-14||
MHB 3-53-15
नल उवाच ।
भवद्भिरहमादिष्टो दमयन्त्या निवेशनम् ।
प्रविष्टः सुमहाकक्ष्यं दण्डिभिः स्थविरैर्वृतम् ॥ ३-५३-१५॥
nala uvāca |
bhavadbhirahamādiṣṭo damayantyā niveśanam |
praviṣṭaḥ sumahākakṣyaṃ daṇḍibhiḥ sthavirairvṛtam || 3-53-15||
MHB 3-53-16
प्रविशन्तं च मां तत्र न कश्चिद्दृष्टवान्नरः ।
ऋते तां पार्थिवसुतां भवतामेव तेजसा ॥ ३-५३-१६॥
praviśantaṃ ca māṃ tatra na kaściddṛṣṭavānnaraḥ |
ṛte tāṃ pārthivasutāṃ bhavatāmeva tejasā || 3-53-16||
MHB 3-53-17
सख्यश्चास्या मया दृष्टास्ताभिश्चाप्युपलक्षितः ।
विस्मिताश्चाभवन्दृष्ट्वा सर्वा मां विबुधेश्वराः ॥ ३-५३-१७॥
sakhyaścāsyā mayā dṛṣṭāstābhiścāpyupalakṣitaḥ |
vismitāścābhavandṛṣṭvā sarvā māṃ vibudheśvarāḥ || 3-53-17||
MHB 3-53-18
वर्ण्यमानेषु च मया भवत्सु रुचिरानना ।
मामेव गतसंकल्पा वृणीते सुरसत्तमाः ॥ ३-५३-१८॥
varṇyamāneṣu ca mayā bhavatsu rucirānanā |
māmeva gatasaṃkalpā vṛṇīte surasattamāḥ || 3-53-18||
MHB 3-53-19
अब्रवीच्चैव मां बाला आयान्तु सहिताः सुराः ।
त्वया सह नरश्रेष्ठ मम यत्र स्वयंवरः ॥ ३-५३-१९॥
abravīccaiva māṃ bālā āyāntu sahitāḥ surāḥ |
tvayā saha naraśreṣṭha mama yatra svayaṃvaraḥ || 3-53-19||
MHB 3-53-20
तेषामहं संनिधौ त्वां वरयिष्ये नरोत्तम ।
एवं तव महाबाहो दोषो न भवितेति ह ॥ ३-५३-२०॥
teṣāmahaṃ saṃnidhau tvāṃ varayiṣye narottama |
evaṃ tava mahābāho doṣo na bhaviteti ha || 3-53-20||
MHB 3-53-21
एतावदेव विबुधा यथावृत्तमुदाहृतम् ।
मयाशेषं प्रमाणं तु भवन्तस्त्रिदशेश्वराः ॥ ३-५३-२१॥
etāvadeva vibudhā yathāvṛttamudāhṛtam |
mayāśeṣaṃ pramāṇaṃ tu bhavantastridaśeśvarāḥ || 3-53-21||
Adhyaya: 54/299 (38)
MHB 3-54-1
बृहदश्व उवाच ।
अथ काले शुभे प्राप्ते तिथौ पुण्ये क्षणे तथा ।
आजुहाव महीपालान्भीमो राजा स्वयंवरे ॥ ३-५४-१॥
bṛhadaśva uvāca |
atha kāle śubhe prāpte tithau puṇye kṣaṇe tathā |
ājuhāva mahīpālānbhīmo rājā svayaṃvare || 3-54-1||
MHB 3-54-2
तच्छ्रुत्वा पृथिवीपालाः सर्वे हृच्छयपीडिताः ।
त्वरिताः समुपाजग्मुर्दमयन्तीमभीप्सवः ॥ ३-५४-२॥
tacchrutvā pṛthivīpālāḥ sarve hṛcchayapīḍitāḥ |
tvaritāḥ samupājagmurdamayantīmabhīpsavaḥ || 3-54-2||
MHB 3-54-3
कनकस्तम्भरुचिरं तोरणेन विराजितम् ।
विविशुस्ते महारङ्गं नृपाः सिंहा इवाचलम् ॥ ३-५४-३॥
kanakastambharuciraṃ toraṇena virājitam |
viviśuste mahāraṅgaṃ nṛpāḥ siṃhā ivācalam || 3-54-3||
MHB 3-54-4
तत्रासनेषु विविधेष्वासीनाः पृथिवीक्षितः ।
सुरभिस्रग्धराः सर्वे सुमृष्टमणिकुण्डलाः ॥ ३-५४-४॥
tatrāsaneṣu vividheṣvāsīnāḥ pṛthivīkṣitaḥ |
surabhisragdharāḥ sarve sumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ || 3-54-4||
MHB 3-54-5
तां राजसमितिं पूर्णां नागैर्भोगवतीमिव ।
संपूर्णां पुरुषव्याघ्रैर्व्याघ्रैर्गिरिगुहामिव ॥ ३-५४-५॥
tāṃ rājasamitiṃ pūrṇāṃ nāgairbhogavatīmiva |
saṃpūrṇāṃ puruṣavyāghrairvyāghrairgiriguhāmiva || 3-54-5||
MHB 3-54-6
तत्र स्म पीना दृश्यन्ते बाहवः परिघोपमाः ।
आकारवन्तः सुश्लक्ष्णाः पञ्चशीर्षा इवोरगाः ॥ ३-५४-६॥
tatra sma pīnā dṛśyante bāhavaḥ parighopamāḥ |
ākāravantaḥ suślakṣṇāḥ pañcaśīrṣā ivoragāḥ || 3-54-6||
MHB 3-54-7
सुकेशान्तानि चारूणि सुनासानि शुभानि च ।
मुखानि राज्ञां शोभन्ते नक्षत्राणि यथा दिवि ॥ ३-५४-७॥
sukeśāntāni cārūṇi sunāsāni śubhāni ca |
mukhāni rājñāṃ śobhante nakṣatrāṇi yathā divi || 3-54-7||
MHB 3-54-8
दमयन्ती ततो रङ्गं प्रविवेश शुभानना ।
मुष्णन्ती प्रभया राज्ञां चक्षूंषि च मनांसि च ॥ ३-५४-८॥
damayantī tato raṅgaṃ praviveśa śubhānanā |
muṣṇantī prabhayā rājñāṃ cakṣūṃṣi ca manāṃsi ca || 3-54-8||
MHB 3-54-9
तस्या गात्रेषु पतिता तेषां दृष्टिर्महात्मनाम् ।
तत्र तत्रैव सक्ताभून्न चचाल च पश्यताम् ॥ ३-५४-९॥
tasyā gātreṣu patitā teṣāṃ dṛṣṭirmahātmanām |
tatra tatraiva saktābhūnna cacāla ca paśyatām || 3-54-9||
MHB 3-54-10
ततः संकीर्त्यमानेषु राज्ञां नामसु भारत ।
ददर्श भैमी पुरुषान्पञ्च तुल्याकृतीनिव ॥ ३-५४-१०॥
tataḥ saṃkīrtyamāneṣu rājñāṃ nāmasu bhārata |
dadarśa bhaimī puruṣānpañca tulyākṛtīniva || 3-54-10||
MHB 3-54-11
तान्समीक्ष्य ततः सर्वान्निर्विशेषाकृतीन्स्थितान् ।
संदेहादथ वैदर्भी नाभ्यजानान्नलं नृपम् ।
यं यं हि ददृशे तेषां तं तं मेने नलं नृपम् ॥ ३-५४-११॥
tānsamīkṣya tataḥ sarvānnirviśeṣākṛtīnsthitān |
saṃdehādatha vaidarbhī nābhyajānānnalaṃ nṛpam |
yaṃ yaṃ hi dadṛśe teṣāṃ taṃ taṃ mene nalaṃ nṛpam || 3-54-11||
MHB 3-54-12
सा चिन्तयन्ती बुद्ध्याथ तर्कयामास भामिनी ।
कथं नु देवाञ्जानीयां कथं विद्यां नलं नृपम् ॥ ३-५४-१२॥
sā cintayantī buddhyātha tarkayāmāsa bhāminī |
kathaṃ nu devāñjānīyāṃ kathaṃ vidyāṃ nalaṃ nṛpam || 3-54-12||
MHB 3-54-13
एवं संचिन्तयन्ती सा वैदर्भी भृशदुःखिता ।
श्रुतानि देवलिङ्गानि चिन्तयामास भारत ॥ ३-५४-१३॥
evaṃ saṃcintayantī sā vaidarbhī bhṛśaduḥkhitā |
śrutāni devaliṅgāni cintayāmāsa bhārata || 3-54-13||
MHB 3-54-14
देवानां यानि लिङ्गानि स्थविरेभ्यः श्रुतानि मे ।
तानीह तिष्ठतां भूमावेकस्यापि न लक्षये ॥ ३-५४-१४॥
devānāṃ yāni liṅgāni sthavirebhyaḥ śrutāni me |
tānīha tiṣṭhatāṃ bhūmāvekasyāpi na lakṣaye || 3-54-14||
MHB 3-54-15
सा विनिश्चित्य बहुधा विचार्य च पुनः पुनः ।
शरणं प्रति देवानां प्राप्तकालममन्यत ॥ ३-५४-१५॥
sā viniścitya bahudhā vicārya ca punaḥ punaḥ |
śaraṇaṃ prati devānāṃ prāptakālamamanyata || 3-54-15||
MHB 3-54-16
वाचा च मनसा चैव नमस्कारं प्रयुज्य सा ।
देवेभ्यः प्राञ्जलिर्भूत्वा वेपमानेदमब्रवीत् ॥ ३-५४-१६॥
vācā ca manasā caiva namaskāraṃ prayujya sā |
devebhyaḥ prāñjalirbhūtvā vepamānedamabravīt || 3-54-16||
MHB 3-54-17
हंसानां वचनं श्रुत्वा यथा मे नैषधो वृतः ।
पतित्वे तेन सत्येन देवास्तं प्रदिशन्तु मे ॥ ३-५४-१७॥
haṃsānāṃ vacanaṃ śrutvā yathā me naiṣadho vṛtaḥ |
patitve tena satyena devāstaṃ pradiśantu me || 3-54-17||
MHB 3-54-18
वाचा च मनसा चैव यथा नाभिचराम्यहम् ।
तेन सत्येन विबुधास्तमेव प्रदिशन्तु मे ॥ ३-५४-१८॥
vācā ca manasā caiva yathā nābhicarāmyaham |
tena satyena vibudhāstameva pradiśantu me || 3-54-18||
MHB 3-54-19
यथा देवैः स मे भर्ता विहितो निषधाधिपः ।
तेन सत्येन मे देवास्तमेव प्रदिशन्तु मे ॥ ३-५४-१९॥
yathā devaiḥ sa me bhartā vihito niṣadhādhipaḥ |
tena satyena me devāstameva pradiśantu me || 3-54-19||
MHB 3-54-20
स्वं चैव रूपं पुष्यन्तु लोकपालाः सहेश्वराः ।
यथाहमभिजानीयां पुण्यश्लोकं नराधिपम् ॥ ३-५४-२०॥
svaṃ caiva rūpaṃ puṣyantu lokapālāḥ saheśvarāḥ |
yathāhamabhijānīyāṃ puṇyaślokaṃ narādhipam || 3-54-20||
MHB 3-54-21
निशम्य दमयन्त्यास्तत्करुणं परिदेवितम् ।
निश्चयं परमं तथ्यमनुरागं च नैषधे ॥ ३-५४-२१॥
niśamya damayantyāstatkaruṇaṃ paridevitam |
niścayaṃ paramaṃ tathyamanurāgaṃ ca naiṣadhe || 3-54-21||
MHB 3-54-22
मनोविशुद्धिं बुद्धिं च भक्तिं रागं च भारत ।
यथोक्तं चक्रिरे देवाः सामर्थ्यं लिङ्गधारणे ॥ ३-५४-२२॥
manoviśuddhiṃ buddhiṃ ca bhaktiṃ rāgaṃ ca bhārata |
yathoktaṃ cakrire devāḥ sāmarthyaṃ liṅgadhāraṇe || 3-54-22||
MHB 3-54-23
सापश्यद्विबुधान्सर्वानस्वेदान्स्तब्धलोचनान् ।
हृषितस्रग्रजोहीनान्स्थितानस्पृशतः क्षितिम् ॥ ३-५४-२३॥
sāpaśyadvibudhānsarvānasvedānstabdhalocanān |
hṛṣitasragrajohīnānsthitānaspṛśataḥ kṣitim || 3-54-23||
MHB 3-54-24
छायाद्वितीयो म्लानस्रग्रजःस्वेदसमन्वितः ।
भूमिष्ठो नैषधश्चैव निमेषेण च सूचितः ॥ ३-५४-२४॥
chāyādvitīyo mlānasragrajaḥsvedasamanvitaḥ |
bhūmiṣṭho naiṣadhaścaiva nimeṣeṇa ca sūcitaḥ || 3-54-24||
MHB 3-54-25
सा समीक्ष्य ततो देवान्पुण्यश्लोकं च भारत ।
नैषधं वरयामास भैमी धर्मेण भारत ॥ ३-५४-२५॥
sā samīkṣya tato devānpuṇyaślokaṃ ca bhārata |
naiṣadhaṃ varayāmāsa bhaimī dharmeṇa bhārata || 3-54-25||
MHB 3-54-26
विलज्जमाना वस्त्रान्ते जग्राहायतलोचना ।
स्कन्धदेशेऽसृजच्चास्य स्रजं परमशोभनाम् ।
वरयामास चैवैनं पतित्वे वरवर्णिनी ॥ ३-५४-२६॥
vilajjamānā vastrānte jagrāhāyatalocanā |
skandhadeśe'sṛjaccāsya srajaṃ paramaśobhanām |
varayāmāsa caivainaṃ patitve varavarṇinī || 3-54-26||
MHB 3-54-27
ततो हा हेति सहसा शब्दो मुक्तो नराधिपैः ।
देवैर्महर्षिभिश्चैव साधु साध्विति भारत ।
विस्मितैरीरितः शब्दः प्रशंसद्भिर्नलं नृपम् ॥ ३-५४-२७॥
tato hā heti sahasā śabdo mukto narādhipaiḥ |
devairmaharṣibhiścaiva sādhu sādhviti bhārata |
vismitairīritaḥ śabdaḥ praśaṃsadbhirnalaṃ nṛpam || 3-54-27||
MHB 3-54-28
वृते तु नैषधे भैम्या लोकपाला महौजसः ।
प्रहृष्टमनसः सर्वे नलायाष्टौ वरान्ददुः ॥ ३-५४-२८॥
vṛte tu naiṣadhe bhaimyā lokapālā mahaujasaḥ |
prahṛṣṭamanasaḥ sarve nalāyāṣṭau varāndaduḥ || 3-54-28||
MHB 3-54-29
प्रत्यक्षदर्शनं यज्ञे गतिं चानुत्तमां शुभाम् ।
नैषधाय ददौ शक्रः प्रीयमाणः शचीपतिः ॥ ३-५४-२९॥
pratyakṣadarśanaṃ yajñe gatiṃ cānuttamāṃ śubhām |
naiṣadhāya dadau śakraḥ prīyamāṇaḥ śacīpatiḥ || 3-54-29||
MHB 3-54-30
अग्निरात्मभवं प्रादाद्यत्र वाञ्छति नैषधः ।
लोकानात्मप्रभांश्चैव ददौ तस्मै हुताशनः ॥ ३-५४-३०॥
agnirātmabhavaṃ prādādyatra vāñchati naiṣadhaḥ |
lokānātmaprabhāṃścaiva dadau tasmai hutāśanaḥ || 3-54-30||
MHB 3-54-31
यमस्त्वन्नरसं प्रादाद्धर्मे च परमां स्थितिम् ।
अपांपतिरपां भावं यत्र वाञ्छति नैषधः ॥ ३-५४-३१॥
yamastvannarasaṃ prādāddharme ca paramāṃ sthitim |
apāṃpatirapāṃ bhāvaṃ yatra vāñchati naiṣadhaḥ || 3-54-31||
MHB 3-54-32
स्रजं चोत्तमगन्धाढ्यां सर्वे च मिथुनं ददुः ।
वरानेवं प्रदायास्य देवास्ते त्रिदिवं गताः ॥ ३-५४-३२॥
srajaṃ cottamagandhāḍhyāṃ sarve ca mithunaṃ daduḥ |
varānevaṃ pradāyāsya devāste tridivaṃ gatāḥ || 3-54-32||
MHB 3-54-33
पार्थिवाश्चानुभूयास्या विवाहं विस्मयान्विताः ।
दमयन्त्याः प्रमुदिताः प्रतिजग्मुर्यथागतम् ॥ ३-५४-३३॥
pārthivāścānubhūyāsyā vivāhaṃ vismayānvitāḥ |
damayantyāḥ pramuditāḥ pratijagmuryathāgatam || 3-54-33||
MHB 3-54-34
अवाप्य नारीरत्नं तत्पुण्यश्लोकोऽपि पार्थिवः ।
रेमे सह तया राजा शच्येव बलवृत्रहा ॥ ३-५४-३४॥
avāpya nārīratnaṃ tatpuṇyaśloko'pi pārthivaḥ |
reme saha tayā rājā śacyeva balavṛtrahā || 3-54-34||
MHB 3-54-35
अतीव मुदितो राजा भ्राजमानोंऽशुमानिव ।
अरञ्जयत्प्रजा वीरो धर्मेण परिपालयन् ॥ ३-५४-३५॥
atīva mudito rājā bhrājamānoṃ'śumāniva |
arañjayatprajā vīro dharmeṇa paripālayan || 3-54-35||
MHB 3-54-36
ईजे चाप्यश्वमेधेन ययातिरिव नाहुषः ।
अन्यैश्च क्रतुभिर्धीमान्बहुभिश्चाप्तदक्षिणैः ॥ ३-५४-३६॥
īje cāpyaśvamedhena yayātiriva nāhuṣaḥ |
anyaiśca kratubhirdhīmānbahubhiścāptadakṣiṇaiḥ || 3-54-36||
MHB 3-54-37
पुनश्च रमणीयेषु वनेषूपवनेषु च ।
दमयन्त्या सह नलो विजहारामरोपमः ॥ ३-५४-३७॥
punaśca ramaṇīyeṣu vaneṣūpavaneṣu ca |
damayantyā saha nalo vijahārāmaropamaḥ || 3-54-37||
MHB 3-54-38
एवं स यजमानश्च विहरंश्च नराधिपः ।
ररक्ष वसुसंपूर्णां वसुधां वसुधाधिपः ॥ ३-५४-३८॥
evaṃ sa yajamānaśca viharaṃśca narādhipaḥ |
rarakṣa vasusaṃpūrṇāṃ vasudhāṃ vasudhādhipaḥ || 3-54-38||
Adhyaya: 55/299 (13)
MHB 3-55-1
बृहदश्व उवाच ।
वृते तु नैषधे भैम्या लोकपाला महौजसः ।
यान्तो ददृशुरायान्तं द्वापरं कलिना सह ॥ ३-५५-१॥
bṛhadaśva uvāca |
vṛte tu naiṣadhe bhaimyā lokapālā mahaujasaḥ |
yānto dadṛśurāyāntaṃ dvāparaṃ kalinā saha || 3-55-1||
MHB 3-55-2
अथाब्रवीत्कलिं शक्रः संप्रेक्ष्य बलवृत्रहा ।
द्वापरेण सहायेन कले ब्रूहि क्व यास्यसि ॥ ३-५५-२॥
athābravītkaliṃ śakraḥ saṃprekṣya balavṛtrahā |
dvāpareṇa sahāyena kale brūhi kva yāsyasi || 3-55-2||
MHB 3-55-3
ततोऽब्रवीत्कलिः शक्रं दमयन्त्याः स्वयंवरम् ।
गत्वाहं वरयिष्ये तां मनो हि मम तद्गतम् ॥ ३-५५-३॥
tato'bravītkaliḥ śakraṃ damayantyāḥ svayaṃvaram |
gatvāhaṃ varayiṣye tāṃ mano hi mama tadgatam || 3-55-3||
MHB 3-55-4
तमब्रवीत्प्रहस्येन्द्रो निर्वृत्तः स स्वयंवरः ।
वृतस्तया नलो राजा पतिरस्मत्समीपतः ॥ ३-५५-४॥
tamabravītprahasyendro nirvṛttaḥ sa svayaṃvaraḥ |
vṛtastayā nalo rājā patirasmatsamīpataḥ || 3-55-4||
MHB 3-55-5
एवमुक्तस्तु शक्रेण कलिः कोपसमन्वितः ।
देवानामन्त्र्य तान्सर्वानुवाचेदं वचस्तदा ॥ ३-५५-५॥
evamuktastu śakreṇa kaliḥ kopasamanvitaḥ |
devānāmantrya tānsarvānuvācedaṃ vacastadā || 3-55-5||
MHB 3-55-6
देवानां मानुषं मध्ये यत्सा पतिमविन्दत ।
ननु तस्या भवेन्न्याय्यं विपुलं दण्डधारणम् ॥ ३-५५-६॥
devānāṃ mānuṣaṃ madhye yatsā patimavindata |
nanu tasyā bhavennyāyyaṃ vipulaṃ daṇḍadhāraṇam || 3-55-6||
MHB 3-55-7
एवमुक्ते तु कलिना प्रत्यूचुस्ते दिवौकसः ।
अस्माभिः समनुज्ञातो दमयन्त्या नलो वृतः ॥ ३-५५-७॥
evamukte tu kalinā pratyūcuste divaukasaḥ |
asmābhiḥ samanujñāto damayantyā nalo vṛtaḥ || 3-55-7||
MHB 3-55-8
कश्च सर्वगुणोपेतं नाश्रयेत नलं नृपम् ।
यो वेद धर्मानखिलान्यथावच्चरितव्रतः ॥ ३-५५-८॥
kaśca sarvaguṇopetaṃ nāśrayeta nalaṃ nṛpam |
yo veda dharmānakhilānyathāvaccaritavrataḥ || 3-55-8||
MHB 3-55-9
यस्मिन्सत्यं धृतिर्दानं तपः शौचं दमः शमः ।
ध्रुवाणि पुरुषव्याघ्रे लोकपालसमे नृपे ॥ ३-५५-९॥
yasminsatyaṃ dhṛtirdānaṃ tapaḥ śaucaṃ damaḥ śamaḥ |
dhruvāṇi puruṣavyāghre lokapālasame nṛpe || 3-55-9||
MHB 3-55-10
आत्मानं स शपेन्मूढो हन्याच्चात्मानमात्मना ।
एवंगुणं नलं यो वै कामयेच्छपितुं कले ॥ ३-५५-१०॥
ātmānaṃ sa śapenmūḍho hanyāccātmānamātmanā |
evaṃguṇaṃ nalaṃ yo vai kāmayecchapituṃ kale || 3-55-10||
MHB 3-55-11
कृच्छ्रे स नरके मज्जेदगाधे विपुलेऽप्लवे ।
एवमुक्त्वा कलिं देवा द्वापरं च दिवं ययुः ॥ ३-५५-११॥
kṛcchre sa narake majjedagādhe vipule'plave |
evamuktvā kaliṃ devā dvāparaṃ ca divaṃ yayuḥ || 3-55-11||
MHB 3-55-12
ततो गतेषु देवेषु कलिर्द्वापरमब्रवीत् ।
संहर्तुं नोत्सहे कोपं नले वत्स्यामि द्वापर ॥ ३-५५-१२॥
tato gateṣu deveṣu kalirdvāparamabravīt |
saṃhartuṃ notsahe kopaṃ nale vatsyāmi dvāpara || 3-55-12||
MHB 3-55-13
भ्रंशयिष्यामि तं राज्यान्न भैम्या सह रंस्यते ।
त्वमप्यक्षान्समाविश्य कर्तुं साहाय्यमर्हसि ॥ ३-५५-१३॥
bhraṃśayiṣyāmi taṃ rājyānna bhaimyā saha raṃsyate |
tvamapyakṣānsamāviśya kartuṃ sāhāyyamarhasi || 3-55-13||
Adhyaya: 56/299 (18)
MHB 3-56-1
बृहदश्व उवाच ।
एवं स समयं कृत्वा द्वापरेण कलिः सह ।
आजगाम ततस्तत्र यत्र राजा स नैषधः ॥ ३-५६-१॥
bṛhadaśva uvāca |
evaṃ sa samayaṃ kṛtvā dvāpareṇa kaliḥ saha |
ājagāma tatastatra yatra rājā sa naiṣadhaḥ || 3-56-1||
MHB 3-56-2
स नित्यमन्तरप्रेक्षी निषधेष्ववसच्चिरम् ।
अथास्य द्वादशे वर्षे ददर्श कलिरन्तरम् ॥ ३-५६-२॥
sa nityamantaraprekṣī niṣadheṣvavasacciram |
athāsya dvādaśe varṣe dadarśa kalirantaram || 3-56-2||
MHB 3-56-3
कृत्वा मूत्रमुपस्पृश्य संध्यामास्ते स्म नैषधः ।
अकृत्वा पादयोः शौचं तत्रैनं कलिराविशत् ॥ ३-५६-३॥
kṛtvā mūtramupaspṛśya saṃdhyāmāste sma naiṣadhaḥ |
akṛtvā pādayoḥ śaucaṃ tatrainaṃ kalirāviśat || 3-56-3||
MHB 3-56-4
स समाविश्य तु नलं समीपं पुष्करस्य ह ।
गत्वा पुष्करमाहेदमेहि दीव्य नलेन वै ॥ ३-५६-४॥
sa samāviśya tu nalaṃ samīpaṃ puṣkarasya ha |
gatvā puṣkaramāhedamehi dīvya nalena vai || 3-56-4||
MHB 3-56-5
अक्षद्यूते नलं जेता भवान्हि सहितो मया ।
निषधान्प्रतिपद्यस्व जित्वा राजन्नलं नृपम् ॥ ३-५६-५॥
akṣadyūte nalaṃ jetā bhavānhi sahito mayā |
niṣadhānpratipadyasva jitvā rājannalaṃ nṛpam || 3-56-5||
MHB 3-56-6
एवमुक्तस्तु कलिना पुष्करो नलमभ्ययात् ।
कलिश्चैव वृषो भूत्वा गवां पुष्करमभ्ययात् ॥ ३-५६-६॥
evamuktastu kalinā puṣkaro nalamabhyayāt |
kaliścaiva vṛṣo bhūtvā gavāṃ puṣkaramabhyayāt || 3-56-6||
MHB 3-56-7
आसाद्य तु नलं वीरं पुष्करः परवीरहा ।
दीव्यावेत्यब्रवीद्भ्राता वृषेणेति मुहुर्मुहुः ॥ ३-५६-७॥
āsādya tu nalaṃ vīraṃ puṣkaraḥ paravīrahā |
dīvyāvetyabravīdbhrātā vṛṣeṇeti muhurmuhuḥ || 3-56-7||
MHB 3-56-8
न चक्षमे ततो राजा समाह्वानं महामनाः ।
वैदर्भ्याः प्रेक्षमाणायाः पणकालममन्यत ॥ ३-५६-८॥
na cakṣame tato rājā samāhvānaṃ mahāmanāḥ |
vaidarbhyāḥ prekṣamāṇāyāḥ paṇakālamamanyata || 3-56-8||
MHB 3-56-9
हिरण्यस्य सुवर्णस्य यानयुग्यस्य वाससाम् ।
आविष्टः कलिना द्यूते जीयते स्म नलस्तदा ॥ ३-५६-९॥
hiraṇyasya suvarṇasya yānayugyasya vāsasām |
āviṣṭaḥ kalinā dyūte jīyate sma nalastadā || 3-56-9||
MHB 3-56-10
तमक्षमदसंमत्तं सुहृदां न तु कश्चन ।
निवारणेऽभवच्छक्तो दीव्यमानमचेतसम् ॥ ३-५६-१०॥
tamakṣamadasaṃmattaṃ suhṛdāṃ na tu kaścana |
nivāraṇe'bhavacchakto dīvyamānamacetasam || 3-56-10||
MHB 3-56-11
ततः पौरजनः सर्वो मन्त्रिभिः सह भारत ।
राजानं द्रष्टुमागच्छन्निवारयितुमातुरम् ॥ ३-५६-११॥
tataḥ paurajanaḥ sarvo mantribhiḥ saha bhārata |
rājānaṃ draṣṭumāgacchannivārayitumāturam || 3-56-11||
MHB 3-56-12
ततः सूत उपागम्य दमयन्त्यै न्यवेदयत् ।
एष पौरजनः सर्वो द्वारि तिष्ठति कार्यवान् ॥ ३-५६-१२॥
tataḥ sūta upāgamya damayantyai nyavedayat |
eṣa paurajanaḥ sarvo dvāri tiṣṭhati kāryavān || 3-56-12||
MHB 3-56-13
निवेद्यतां नैषधाय सर्वाः प्रकृतयः स्थिताः ।
अमृष्यमाणा व्यसनं राज्ञो धर्मार्थदर्शिनः ॥ ३-५६-१३॥
nivedyatāṃ naiṣadhāya sarvāḥ prakṛtayaḥ sthitāḥ |
amṛṣyamāṇā vyasanaṃ rājño dharmārthadarśinaḥ || 3-56-13||
MHB 3-56-14
ततः सा बाष्पकलया वाचा दुःखेन कर्शिता ।
उवाच नैषधं भैमी शोकोपहतचेतना ॥ ३-५६-१४॥
tataḥ sā bāṣpakalayā vācā duḥkhena karśitā |
uvāca naiṣadhaṃ bhaimī śokopahatacetanā || 3-56-14||
MHB 3-56-15
राजन्पौरजनो द्वारि त्वां दिदृक्षुरवस्थितः ।
मन्त्रिभिः सहितः सर्वै राजभक्तिपुरस्कृतः ।
तं द्रष्टुमर्हसीत्येवं पुनः पुनरभाषत ॥ ३-५६-१५॥
rājanpaurajano dvāri tvāṃ didṛkṣuravasthitaḥ |
mantribhiḥ sahitaḥ sarvai rājabhaktipuraskṛtaḥ |
taṃ draṣṭumarhasītyevaṃ punaḥ punarabhāṣata || 3-56-15||
MHB 3-56-16
तां तथा रुचिरापाङ्गीं विलपन्तीं सुमध्यमाम् ।
आविष्टः कलिना राजा नाभ्यभाषत किंचन ॥ ३-५६-१६॥
tāṃ tathā rucirāpāṅgīṃ vilapantīṃ sumadhyamām |
āviṣṭaḥ kalinā rājā nābhyabhāṣata kiṃcana || 3-56-16||
MHB 3-56-17
ततस्ते मन्त्रिणः सर्वे ते चैव पुरवासिनः ।
नायमस्तीति दुःखार्ता व्रीडिता जग्मुरालयान् ॥ ३-५६-१७॥
tataste mantriṇaḥ sarve te caiva puravāsinaḥ |
nāyamastīti duḥkhārtā vrīḍitā jagmurālayān || 3-56-17||
MHB 3-56-18
तथा तदभवद्द्यूतं पुष्करस्य नलस्य च ।
युधिष्ठिर बहून्मासान्पुण्यश्लोकस्त्वजीयत ॥ ३-५६-१८॥
tathā tadabhavaddyūtaṃ puṣkarasya nalasya ca |
yudhiṣṭhira bahūnmāsānpuṇyaślokastvajīyata || 3-56-18||
Adhyaya: 57/299 (23)
MHB 3-57-1
बृहदश्व उवाच ।
दमयन्ती ततो दृष्ट्वा पुण्यश्लोकं नराधिपम् ।
उन्मत्तवदनुन्मत्ता देवने गतचेतसम् ॥ ३-५७-१॥
bṛhadaśva uvāca |
damayantī tato dṛṣṭvā puṇyaślokaṃ narādhipam |
unmattavadanunmattā devane gatacetasam || 3-57-1||
MHB 3-57-2
भयशोकसमाविष्टा राजन्भीमसुता ततः ।
चिन्तयामास तत्कार्यं सुमहत्पार्थिवं प्रति ॥ ३-५७-२॥
bhayaśokasamāviṣṭā rājanbhīmasutā tataḥ |
cintayāmāsa tatkāryaṃ sumahatpārthivaṃ prati || 3-57-2||
MHB 3-57-3
सा शङ्कमाना तत्पापं चिकीर्षन्ती च तत्प्रियम् ।
नलं च हृतसर्वस्वमुपलभ्येदमब्रवीत् ॥ ३-५७-३॥
sā śaṅkamānā tatpāpaṃ cikīrṣantī ca tatpriyam |
nalaṃ ca hṛtasarvasvamupalabhyedamabravīt || 3-57-3||
MHB 3-57-4
बृहत्सेने व्रजामात्यानानाय्य नलशासनात् ।
आचक्ष्व यद्धृतं द्रव्यमवशिष्टं च यद्वसु ॥ ३-५७-४॥
bṛhatsene vrajāmātyānānāyya nalaśāsanāt |
ācakṣva yaddhṛtaṃ dravyamavaśiṣṭaṃ ca yadvasu || 3-57-4||
MHB 3-57-5
ततस्ते मन्त्रिणः सर्वे विज्ञाय नलशासनम् ।
अपि नो भागधेयं स्यादित्युक्त्वा पुनराव्रजन् ॥ ३-५७-५॥
tataste mantriṇaḥ sarve vijñāya nalaśāsanam |
api no bhāgadheyaṃ syādityuktvā punarāvrajan || 3-57-5||
MHB 3-57-6
तास्तु सर्वाः प्रकृतयो द्वितीयं समुपस्थिताः ।
न्यवेदयद्भीमसुता न च तत्प्रत्यनन्दत ॥ ३-५७-६॥
tāstu sarvāḥ prakṛtayo dvitīyaṃ samupasthitāḥ |
nyavedayadbhīmasutā na ca tatpratyanandata || 3-57-6||
MHB 3-57-7
वाक्यमप्रतिनन्दन्तं भर्तारमभिवीक्ष्य सा ।
दमयन्ती पुनर्वेश्म व्रीडिता प्रविवेश ह ॥ ३-५७-७॥
vākyamapratinandantaṃ bhartāramabhivīkṣya sā |
damayantī punarveśma vrīḍitā praviveśa ha || 3-57-7||
MHB 3-57-8
निशम्य सततं चाक्षान्पुण्यश्लोकपराङ्मुखान् ।
नलं च हृतसर्वस्वं धात्रीं पुनरुवाच ह ॥ ३-५७-८॥
niśamya satataṃ cākṣānpuṇyaślokaparāṅmukhān |
nalaṃ ca hṛtasarvasvaṃ dhātrīṃ punaruvāca ha || 3-57-8||
MHB 3-57-9
बृहत्सेने पुनर्गच्छ वार्ष्णेयं नलशासनात् ।
सूतमानय कल्याणि महत्कार्यमुपस्थितम् ॥ ३-५७-९॥
bṛhatsene punargaccha vārṣṇeyaṃ nalaśāsanāt |
sūtamānaya kalyāṇi mahatkāryamupasthitam || 3-57-9||
MHB 3-57-10
बृहत्सेना तु तच्छ्रुत्वा दमयन्त्याः प्रभाषितम् ।
वार्ष्णेयमानयामास पुरुषैराप्तकारिभिः ॥ ३-५७-१०॥
bṛhatsenā tu tacchrutvā damayantyāḥ prabhāṣitam |
vārṣṇeyamānayāmāsa puruṣairāptakāribhiḥ || 3-57-10||
MHB 3-57-11
वार्ष्णेयं तु ततो भैमी सान्त्वयञ्श्लक्ष्णया गिरा ।
उवाच देशकालज्ञा प्राप्तकालमनिन्दिता ॥ ३-५७-११॥
vārṣṇeyaṃ tu tato bhaimī sāntvayañślakṣṇayā girā |
uvāca deśakālajñā prāptakālamaninditā || 3-57-11||
MHB 3-57-12
जानीषे त्वं यथा राजा सम्यग्वृत्तः सदा त्वयि ।
तस्य त्वं विषमस्थस्य साहाय्यं कर्तुमर्हसि ॥ ३-५७-१२॥
jānīṣe tvaṃ yathā rājā samyagvṛttaḥ sadā tvayi |
tasya tvaṃ viṣamasthasya sāhāyyaṃ kartumarhasi || 3-57-12||
MHB 3-57-13
यथा यथा हि नृपतिः पुष्करेणेह जीयते ।
तथा तथास्य द्यूते वै रागो भूयोऽभिवर्धते ॥ ३-५७-१३॥
yathā yathā hi nṛpatiḥ puṣkareṇeha jīyate |
tathā tathāsya dyūte vai rāgo bhūyo'bhivardhate || 3-57-13||
MHB 3-57-14
यथा च पुष्करस्याक्षा वर्तन्ते वशवर्तिनः ।
तथा विपर्ययश्चापि नलस्याक्षेषु दृश्यते ॥ ३-५७-१४॥
yathā ca puṣkarasyākṣā vartante vaśavartinaḥ |
tathā viparyayaścāpi nalasyākṣeṣu dṛśyate || 3-57-14||
MHB 3-57-15
सुहृत्स्वजनवाक्यानि यथावन्न शृणोति च ।
नूनं मन्ये न शेषोऽस्ति नैषधस्य महात्मनः ॥ ३-५७-१५॥
suhṛtsvajanavākyāni yathāvanna śṛṇoti ca |
nūnaṃ manye na śeṣo'sti naiṣadhasya mahātmanaḥ || 3-57-15||
MHB 3-57-16
यत्र मे वचनं राजा नाभिनन्दति मोहितः ।
शरणं त्वां प्रपन्नास्मि सारथे कुरु मद्वचः ।
न हि मे शुध्यते भावः कदाचिद्विनशेदिति ॥ ३-५७-१६॥
yatra me vacanaṃ rājā nābhinandati mohitaḥ |
śaraṇaṃ tvāṃ prapannāsmi sārathe kuru madvacaḥ |
na hi me śudhyate bhāvaḥ kadācidvinaśediti || 3-57-16||
MHB 3-57-17
नलस्य दयितानश्वान्योजयित्वा महाजवान् ।
इदमारोप्य मिथुनं कुण्डिनं यातुमर्हसि ॥ ३-५७-१७॥
nalasya dayitānaśvānyojayitvā mahājavān |
idamāropya mithunaṃ kuṇḍinaṃ yātumarhasi || 3-57-17||
MHB 3-57-18
मम ज्ञातिषु निक्षिप्य दारकौ स्यन्दनं तथा ।
अश्वांश्चैतान्यथाकामं वस वान्यत्र गच्छ वा ॥ ३-५७-१८॥
mama jñātiṣu nikṣipya dārakau syandanaṃ tathā |
aśvāṃścaitānyathākāmaṃ vasa vānyatra gaccha vā || 3-57-18||
MHB 3-57-19
दमयन्त्यास्तु तद्वाक्यं वार्ष्णेयो नलसारथिः ।
न्यवेदयदशेषेण नलामात्येषु मुख्यशः ॥ ३-५७-१९॥
damayantyāstu tadvākyaṃ vārṣṇeyo nalasārathiḥ |
nyavedayadaśeṣeṇa nalāmātyeṣu mukhyaśaḥ || 3-57-19||
MHB 3-57-20
तैः समेत्य विनिश्चित्य सोऽनुज्ञातो महीपते ।
ययौ मिथुनमारोप्य विदर्भांस्तेन वाहिना ॥ ३-५७-२०॥
taiḥ sametya viniścitya so'nujñāto mahīpate |
yayau mithunamāropya vidarbhāṃstena vāhinā || 3-57-20||
MHB 3-57-21
हयांस्तत्र विनिक्षिप्य सूतो रथवरं च तम् ।
इन्द्रसेनां च तां कन्यामिन्द्रसेनं च बालकम् ॥ ३-५७-२१॥
hayāṃstatra vinikṣipya sūto rathavaraṃ ca tam |
indrasenāṃ ca tāṃ kanyāmindrasenaṃ ca bālakam || 3-57-21||
MHB 3-57-22
आमन्त्र्य भीमं राजानमार्तः शोचन्नलं नृपम् ।
अटमानस्ततोऽयोध्यां जगाम नगरीं तदा ॥ ३-५७-२२॥
āmantrya bhīmaṃ rājānamārtaḥ śocannalaṃ nṛpam |
aṭamānastato'yodhyāṃ jagāma nagarīṃ tadā || 3-57-22||
MHB 3-57-23
ऋतुपर्णं स राजानमुपतस्थे सुदुःखितः ।
भृतिं चोपययौ तस्य सारथ्येन महीपते ॥ ३-५७-२३॥
ṛtuparṇaṃ sa rājānamupatasthe suduḥkhitaḥ |
bhṛtiṃ copayayau tasya sārathyena mahīpate || 3-57-23||
Adhyaya: 58/299 (34)
MHB 3-58-1
बृहदश्व उवाच ।
ततस्तु याते वार्ष्णेये पुण्यश्लोकस्य दीव्यतः ।
पुष्करेण हृतं राज्यं यच्चान्यद्वसु किंचन ॥ ३-५८-१॥
bṛhadaśva uvāca |
tatastu yāte vārṣṇeye puṇyaślokasya dīvyataḥ |
puṣkareṇa hṛtaṃ rājyaṃ yaccānyadvasu kiṃcana || 3-58-1||
MHB 3-58-2
हृतराज्यं नलं राजन्प्रहसन्पुष्करोऽब्रवीत् ।
द्यूतं प्रवर्ततां भूयः प्रतिपाणोऽस्ति कस्तव ॥ ३-५८-२॥
hṛtarājyaṃ nalaṃ rājanprahasanpuṣkaro'bravīt |
dyūtaṃ pravartatāṃ bhūyaḥ pratipāṇo'sti kastava || 3-58-2||
MHB 3-58-3
शिष्टा ते दमयन्त्येका सर्वमन्यद्धृतं मया ।
दमयन्त्याः पणः साधु वर्ततां यदि मन्यसे ॥ ३-५८-३॥
śiṣṭā te damayantyekā sarvamanyaddhṛtaṃ mayā |
damayantyāḥ paṇaḥ sādhu vartatāṃ yadi manyase || 3-58-3||
MHB 3-58-4
पुष्करेणैवमुक्तस्य पुण्यश्लोकस्य मन्युना ।
व्यदीर्यतेव हृदयं न चैनं किंचिदब्रवीत् ॥ ३-५८-४॥
puṣkareṇaivamuktasya puṇyaślokasya manyunā |
vyadīryateva hṛdayaṃ na cainaṃ kiṃcidabravīt || 3-58-4||
MHB 3-58-5
ततः पुष्करमालोक्य नलः परममन्युमान् ।
उत्सृज्य सर्वगात्रेभ्यो भूषणानि महायशाः ॥ ३-५८-५॥
tataḥ puṣkaramālokya nalaḥ paramamanyumān |
utsṛjya sarvagātrebhyo bhūṣaṇāni mahāyaśāḥ || 3-58-5||
MHB 3-58-6
एकवासा असंवीतः सुहृच्छोकविवर्धनः ।
निश्चक्राम तदा राजा त्यक्त्वा सुविपुलां श्रियम् ॥ ३-५८-६॥
ekavāsā asaṃvītaḥ suhṛcchokavivardhanaḥ |
niścakrāma tadā rājā tyaktvā suvipulāṃ śriyam || 3-58-6||
MHB 3-58-7
दमयन्त्येकवस्त्रा तं गच्छन्तं पृष्ठतोऽन्वियात् ।
स तया बाह्यतः सार्धं त्रिरात्रं नैषधोऽवसत् ॥ ३-५८-७॥
damayantyekavastrā taṃ gacchantaṃ pṛṣṭhato'nviyāt |
sa tayā bāhyataḥ sārdhaṃ trirātraṃ naiṣadho'vasat || 3-58-7||
MHB 3-58-8
पुष्करस्तु महाराज घोषयामास वै पुरे ।
नले यः सम्यगातिष्ठेत्स गच्छेद्वध्यतां मम ॥ ३-५८-८॥
puṣkarastu mahārāja ghoṣayāmāsa vai pure |
nale yaḥ samyagātiṣṭhetsa gacchedvadhyatāṃ mama || 3-58-8||
MHB 3-58-9
पुष्करस्य तु वाक्येन तस्य विद्वेषणेन च ।
पौरा न तस्मिन्सत्कारं कृतवन्तो युधिष्ठिर ॥ ३-५८-९॥
puṣkarasya tu vākyena tasya vidveṣaṇena ca |
paurā na tasminsatkāraṃ kṛtavanto yudhiṣṭhira || 3-58-9||
MHB 3-58-10
स तथा नगराभ्याशे सत्कारार्हो न सत्कृतः ।
त्रिरात्रमुषितो राजा जलमात्रेण वर्तयन् ॥ ३-५८-१०॥
sa tathā nagarābhyāśe satkārārho na satkṛtaḥ |
trirātramuṣito rājā jalamātreṇa vartayan || 3-58-10||
MHB 3-58-11
क्षुधा संपीड्यमानस्तु नलो बहुतिथेऽहनि ।
अपश्यच्छकुनान्कांश्चिद्धिरण्यसदृशच्छदान् ॥ ३-५८-११॥
kṣudhā saṃpīḍyamānastu nalo bahutithe'hani |
apaśyacchakunānkāṃściddhiraṇyasadṛśacchadān || 3-58-11||
MHB 3-58-12
स चिन्तयामास तदा निषधाधिपतिर्बली ।
अस्ति भक्षो ममाद्यायं वसु चेदं भविष्यति ॥ ३-५८-१२॥
sa cintayāmāsa tadā niṣadhādhipatirbalī |
asti bhakṣo mamādyāyaṃ vasu cedaṃ bhaviṣyati || 3-58-12||
MHB 3-58-13
ततस्तानन्तरीयेण वाससा समवास्तृणोत् ।
तस्यान्तरीयमादाय जग्मुः सर्वे विहायसा ॥ ३-५८-१३॥
tatastānantarīyeṇa vāsasā samavāstṛṇot |
tasyāntarīyamādāya jagmuḥ sarve vihāyasā || 3-58-13||
MHB 3-58-14
उत्पतन्तः खगास्ते तु वाक्यमाहुस्तदा नलम् ।
दृष्ट्वा दिग्वाससं भूमौ स्थितं दीनमधोमुखम् ॥ ३-५८-१४॥
utpatantaḥ khagāste tu vākyamāhustadā nalam |
dṛṣṭvā digvāsasaṃ bhūmau sthitaṃ dīnamadhomukham || 3-58-14||
MHB 3-58-15
वयमक्षाः सुदुर्बुद्धे तव वासो जिहीर्षवः ।
आगता न हि नः प्रीतिः सवाससि गते त्वयि ॥ ३-५८-१५॥
vayamakṣāḥ sudurbuddhe tava vāso jihīrṣavaḥ |
āgatā na hi naḥ prītiḥ savāsasi gate tvayi || 3-58-15||
MHB 3-58-16
तान्समीक्ष्य गतानक्षानात्मानं च विवाससम् ।
पुण्यश्लोकस्ततो राजा दमयन्तीमथाब्रवीत् ॥ ३-५८-१६॥
tānsamīkṣya gatānakṣānātmānaṃ ca vivāsasam |
puṇyaślokastato rājā damayantīmathābravīt || 3-58-16||
MHB 3-58-17
येषां प्रकोपादैश्वर्यात्प्रच्युतोऽहमनिन्दिते ।
प्राणयात्रां न विन्दे च दुःखितः क्षुधयार्दितः ॥ ३-५८-१७॥
yeṣāṃ prakopādaiśvaryātpracyuto'hamanindite |
prāṇayātrāṃ na vinde ca duḥkhitaḥ kṣudhayārditaḥ || 3-58-17||
MHB 3-58-18
येषां कृते न सत्कारमकुर्वन्मयि नैषधाः ।
त इमे शकुना भूत्वा वासोऽप्यपहरन्ति मे ॥ ३-५८-१८॥
yeṣāṃ kṛte na satkāramakurvanmayi naiṣadhāḥ |
ta ime śakunā bhūtvā vāso'pyapaharanti me || 3-58-18||
MHB 3-58-19
वैषम्यं परमं प्राप्तो दुःखितो गतचेतनः ।
भर्ता तेऽहं निबोधेदं वचनं हितमात्मनः ॥ ३-५८-१९॥
vaiṣamyaṃ paramaṃ prāpto duḥkhito gatacetanaḥ |
bhartā te'haṃ nibodhedaṃ vacanaṃ hitamātmanaḥ || 3-58-19||
MHB 3-58-20
एते गच्छन्ति बहवः पन्थानो दक्षिणापथम् ।
अवन्तीमृक्षवन्तं च समतिक्रम्य पर्वतम् ॥ ३-५८-२०॥
ete gacchanti bahavaḥ panthāno dakṣiṇāpatham |
avantīmṛkṣavantaṃ ca samatikramya parvatam || 3-58-20||
MHB 3-58-21
एष विन्ध्यो महाशैलः पयोष्णी च समुद्रगा ।
आश्रमाश्च महर्षीणाममी पुष्पफलान्विताः ॥ ३-५८-२१॥
eṣa vindhyo mahāśailaḥ payoṣṇī ca samudragā |
āśramāśca maharṣīṇāmamī puṣpaphalānvitāḥ || 3-58-21||
MHB 3-58-22
एष पन्था विदर्भाणामयं गच्छति कोसलान् ।
अतः परं च देशोऽयं दक्षिणे दक्षिणापथः ॥ ३-५८-२२॥
eṣa panthā vidarbhāṇāmayaṃ gacchati kosalān |
ataḥ paraṃ ca deśo'yaṃ dakṣiṇe dakṣiṇāpathaḥ || 3-58-22||
MHB 3-58-23
ततः सा बाष्पकलया वाचा दुःखेन कर्शिता ।
उवाच दमयन्ती तं नैषधं करुणं वचः ॥ ३-५८-२३॥
tataḥ sā bāṣpakalayā vācā duḥkhena karśitā |
uvāca damayantī taṃ naiṣadhaṃ karuṇaṃ vacaḥ || 3-58-23||
MHB 3-58-24
उद्वेपते मे हृदयं सीदन्त्यङ्गानि सर्वशः ।
तव पार्थिव संकल्पं चिन्तयन्त्याः पुनः पुनः ॥ ३-५८-२४॥
udvepate me hṛdayaṃ sīdantyaṅgāni sarvaśaḥ |
tava pārthiva saṃkalpaṃ cintayantyāḥ punaḥ punaḥ || 3-58-24||
MHB 3-58-25
हृतराज्यं हृतधनं विवस्त्रं क्षुच्छ्रमान्वितम् ।
कथमुत्सृज्य गच्छेयमहं त्वां विजने वने ॥ ३-५८-२५॥
hṛtarājyaṃ hṛtadhanaṃ vivastraṃ kṣucchramānvitam |
kathamutsṛjya gaccheyamahaṃ tvāṃ vijane vane || 3-58-25||
MHB 3-58-26
श्रान्तस्य ते क्षुधार्तस्य चिन्तयानस्य तत्सुखम् ।
वने घोरे महाराज नाशयिष्यामि ते क्लमम् ॥ ३-५८-२६॥
śrāntasya te kṣudhārtasya cintayānasya tatsukham |
vane ghore mahārāja nāśayiṣyāmi te klamam || 3-58-26||
MHB 3-58-27
न च भार्यासमं किंचिद्विद्यते भिषजां मतम् ।
औषधं सर्वदुःखेषु सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ ३-५८-२७॥
na ca bhāryāsamaṃ kiṃcidvidyate bhiṣajāṃ matam |
auṣadhaṃ sarvaduḥkheṣu satyametadbravīmi te || 3-58-27||
MHB 3-58-28
नल उवाच ।
एवमेतद्यथात्थ त्वं दमयन्ति सुमध्यमे ।
नास्ति भार्यासमं मित्रं नरस्यार्तस्य भेषजम् ॥ ३-५८-२८॥
nala uvāca |
evametadyathāttha tvaṃ damayanti sumadhyame |
nāsti bhāryāsamaṃ mitraṃ narasyārtasya bheṣajam || 3-58-28||
MHB 3-58-29
न चाहं त्यक्तुकामस्त्वां किमर्थं भीरु शङ्कसे ।
त्यजेयमहमात्मानं न त्वेव त्वामनिन्दिते ॥ ३-५८-२९॥
na cāhaṃ tyaktukāmastvāṃ kimarthaṃ bhīru śaṅkase |
tyajeyamahamātmānaṃ na tveva tvāmanindite || 3-58-29||
MHB 3-58-30
दमयन्त्युवाच ।
यदि मां त्वं महाराज न विहातुमिहेच्छसि ।
तत्किमर्थं विदर्भाणां पन्थाः समुपदिश्यते ॥ ३-५८-३०॥
damayantyuvāca |
yadi māṃ tvaṃ mahārāja na vihātumihecchasi |
tatkimarthaṃ vidarbhāṇāṃ panthāḥ samupadiśyate || 3-58-30||
MHB 3-58-31
अवैमि चाहं नृपते न त्वं मां त्यक्तुमर्हसि ।
चेतसा त्वपकृष्टेन मां त्यजेथा महापते ॥ ३-५८-३१॥
avaimi cāhaṃ nṛpate na tvaṃ māṃ tyaktumarhasi |
cetasā tvapakṛṣṭena māṃ tyajethā mahāpate || 3-58-31||
MHB 3-58-32
पन्थानं हि ममाभीक्ष्णमाख्यासि नरसत्तम ।
अतोनिमित्तं शोकं मे वर्धयस्यमरप्रभ ॥ ३-५८-३२॥
panthānaṃ hi mamābhīkṣṇamākhyāsi narasattama |
atonimittaṃ śokaṃ me vardhayasyamaraprabha || 3-58-32||
MHB 3-58-33
यदि चायमभिप्रायस्तव राजन्व्रजेदिति ।
सहितावेव गच्छावो विदर्भान्यदि मन्यसे ॥ ३-५८-३३॥
yadi cāyamabhiprāyastava rājanvrajediti |
sahitāveva gacchāvo vidarbhānyadi manyase || 3-58-33||
MHB 3-58-34
विदर्भराजस्तत्र त्वां पूजयिष्यति मानद ।
तेन त्वं पूजितो राजन्सुखं वत्स्यसि नो गृहे ॥ ३-५८-३४॥
vidarbharājastatra tvāṃ pūjayiṣyati mānada |
tena tvaṃ pūjito rājansukhaṃ vatsyasi no gṛhe || 3-58-34||
Adhyaya: 59/299 (25)
MHB 3-59-1
नल उवाच ।
यथा राज्यं पितुस्ते तत्तथा मम न संशयः ।
न तु तत्र गमिष्यामि विषमस्थः कथंचन ॥ ३-५९-१॥
nala uvāca |
yathā rājyaṃ pituste tattathā mama na saṃśayaḥ |
na tu tatra gamiṣyāmi viṣamasthaḥ kathaṃcana || 3-59-1||
MHB 3-59-2
कथं समृद्धो गत्वाहं तव हर्षविवर्धनः ।
परिद्यूनो गमिष्यामि तव शोकविवर्धनः ॥ ३-५९-२॥
kathaṃ samṛddho gatvāhaṃ tava harṣavivardhanaḥ |
paridyūno gamiṣyāmi tava śokavivardhanaḥ || 3-59-2||
MHB 3-59-3
बृहदश्व उवाच ।
इति ब्रुवन्नलो राजा दमयन्तीं पुनः पुनः ।
सान्त्वयामास कल्याणीं वाससोऽर्धेन संवृताम् ॥ ३-५९-३॥
bṛhadaśva uvāca |
iti bruvannalo rājā damayantīṃ punaḥ punaḥ |
sāntvayāmāsa kalyāṇīṃ vāsaso'rdhena saṃvṛtām || 3-59-3||
MHB 3-59-4
तावेकवस्त्रसंवीतावटमानावितस्ततः ।
क्षुत्पिपासापरिश्रान्तौ सभां कांचिदुपेयतुः ॥ ३-५९-४॥
tāvekavastrasaṃvītāvaṭamānāvitastataḥ |
kṣutpipāsāpariśrāntau sabhāṃ kāṃcidupeyatuḥ || 3-59-4||
MHB 3-59-5
तां सभामुपसंप्राप्य तदा स निषधाधिपः ।
वैदर्भ्या सहितो राजा निषसाद महीतले ॥ ३-५९-५॥
tāṃ sabhāmupasaṃprāpya tadā sa niṣadhādhipaḥ |
vaidarbhyā sahito rājā niṣasāda mahītale || 3-59-5||
MHB 3-59-6
स वै विवस्त्रो मलिनो विकचः पांसुगुण्ठितः ।
दमयन्त्या सह श्रान्तः सुष्वाप धरणीतले ॥ ३-५९-६॥
sa vai vivastro malino vikacaḥ pāṃsuguṇṭhitaḥ |
damayantyā saha śrāntaḥ suṣvāpa dharaṇītale || 3-59-6||
MHB 3-59-7
दमयन्त्यपि कल्याणी निद्रयापहृता ततः ।
सहसा दुःखमासाद्य सुकुमारी तपस्विनी ॥ ३-५९-७॥
damayantyapi kalyāṇī nidrayāpahṛtā tataḥ |
sahasā duḥkhamāsādya sukumārī tapasvinī || 3-59-7||
MHB 3-59-8
सुप्तायां दमयन्त्यां तु नलो राजा विशां पते ।
शोकोन्मथितचित्तात्मा न स्म शेते यथा पुरा ॥ ३-५९-८॥
suptāyāṃ damayantyāṃ tu nalo rājā viśāṃ pate |
śokonmathitacittātmā na sma śete yathā purā || 3-59-8||
MHB 3-59-9
स तद्राज्यापहरणं सुहृत्त्यागं च सर्वशः ।
वने च तं परिध्वंसं प्रेक्ष्य चिन्तामुपेयिवान् ॥ ३-५९-९॥
sa tadrājyāpaharaṇaṃ suhṛttyāgaṃ ca sarvaśaḥ |
vane ca taṃ paridhvaṃsaṃ prekṣya cintāmupeyivān || 3-59-9||
MHB 3-59-10
किं नु मे स्यादिदं कृत्वा किं नु मे स्यादकुर्वतः ।
किं नु मे मरणं श्रेयः परित्यागो जनस्य वा ॥ ३-५९-१०॥
kiṃ nu me syādidaṃ kṛtvā kiṃ nu me syādakurvataḥ |
kiṃ nu me maraṇaṃ śreyaḥ parityāgo janasya vā || 3-59-10||
MHB 3-59-11
मामियं ह्यनुरक्तेदं दुःखमाप्नोति मत्कृते ।
मद्विहीना त्वियं गच्छेत्कदाचित्स्वजनं प्रति ॥ ३-५९-११॥
māmiyaṃ hyanuraktedaṃ duḥkhamāpnoti matkṛte |
madvihīnā tviyaṃ gacchetkadācitsvajanaṃ prati || 3-59-11||
MHB 3-59-12
मया निःसंशयं दुःखमियं प्राप्स्यत्यनुत्तमा ।
उत्सर्गे संशयः स्यात्तु विन्देतापि सुखं क्वचित् ॥ ३-५९-१२॥
mayā niḥsaṃśayaṃ duḥkhamiyaṃ prāpsyatyanuttamā |
utsarge saṃśayaḥ syāttu vindetāpi sukhaṃ kvacit || 3-59-12||
MHB 3-59-13
स विनिश्चित्य बहुधा विचार्य च पुनः पुनः ।
उत्सर्गेऽमन्यत श्रेयो दमयन्त्या नराधिपः ॥ ३-५९-१३॥
sa viniścitya bahudhā vicārya ca punaḥ punaḥ |
utsarge'manyata śreyo damayantyā narādhipaḥ || 3-59-13||
MHB 3-59-14
सोऽवस्त्रतामात्मनश्च तस्याश्चाप्येकवस्त्रताम् ।
चिन्तयित्वाध्यगाद्राजा वस्त्रार्धस्यावकर्तनम् ॥ ३-५९-१४॥
so'vastratāmātmanaśca tasyāścāpyekavastratām |
cintayitvādhyagādrājā vastrārdhasyāvakartanam || 3-59-14||
MHB 3-59-15
कथं वासो विकर्तेयं न च बुध्येत मे प्रिया ।
चिन्त्यैवं नैषधो राजा सभां पर्यचरत्तदा ॥ ३-५९-१५॥
kathaṃ vāso vikarteyaṃ na ca budhyeta me priyā |
cintyaivaṃ naiṣadho rājā sabhāṃ paryacarattadā || 3-59-15||
MHB 3-59-16
परिधावन्नथ नल इतश्चेतश्च भारत ।
आससाद सभोद्देशे विकोशं खड्गमुत्तमम् ॥ ३-५९-१६॥
paridhāvannatha nala itaścetaśca bhārata |
āsasāda sabhoddeśe vikośaṃ khaḍgamuttamam || 3-59-16||
MHB 3-59-17
तेनार्धं वाससश्छित्त्वा निवस्य च परंतपः ।
सुप्तामुत्सृज्य वैदर्भीं प्राद्रवद्गतचेतनः ॥ ३-५९-१७॥
tenārdhaṃ vāsasaśchittvā nivasya ca paraṃtapaḥ |
suptāmutsṛjya vaidarbhīṃ prādravadgatacetanaḥ || 3-59-17||
MHB 3-59-18
ततो निबद्धहृदयः पुनरागम्य तां सभाम् ।
दमयन्तीं तथा दृष्ट्वा रुरोद निषधाधिपः ॥ ३-५९-१८॥
tato nibaddhahṛdayaḥ punarāgamya tāṃ sabhām |
damayantīṃ tathā dṛṣṭvā ruroda niṣadhādhipaḥ || 3-59-18||
MHB 3-59-19
यां न वायुर्न चादित्यः पुरा पश्यति मे प्रियाम् ।
सेयमद्य सभामध्ये शेते भूमावनाथवत् ॥ ३-५९-१९॥
yāṃ na vāyurna cādityaḥ purā paśyati me priyām |
seyamadya sabhāmadhye śete bhūmāvanāthavat || 3-59-19||
MHB 3-59-20
इयं वस्त्रावकर्तेन संवीता चारुहासिनी ।
उन्मत्तेव वरारोहा कथं बुद्ध्वा भविष्यति ॥ ३-५९-२०॥
iyaṃ vastrāvakartena saṃvītā cāruhāsinī |
unmatteva varārohā kathaṃ buddhvā bhaviṣyati || 3-59-20||
MHB 3-59-21
कथमेका सती भैमी मया विरहिता शुभा ।
चरिष्यति वने घोरे मृगव्यालनिषेविते ॥ ३-५९-२१॥
kathamekā satī bhaimī mayā virahitā śubhā |
cariṣyati vane ghore mṛgavyālaniṣevite || 3-59-21||
MHB 3-59-22
गत्वा गत्वा नलो राजा पुनरेति सभां मुहुः ।
आकृष्यमाणः कलिना सौहृदेनापकृष्यते ॥ ३-५९-२२॥
gatvā gatvā nalo rājā punareti sabhāṃ muhuḥ |
ākṛṣyamāṇaḥ kalinā sauhṛdenāpakṛṣyate || 3-59-22||
MHB 3-59-23
द्विधेव हृदयं तस्य दुःखितस्याभवत्तदा ।
दोलेव मुहुरायाति याति चैव सभां मुहुः ॥ ३-५९-२३॥
dvidheva hṛdayaṃ tasya duḥkhitasyābhavattadā |
doleva muhurāyāti yāti caiva sabhāṃ muhuḥ || 3-59-23||
MHB 3-59-24
सोऽपकृष्टस्तु कलिना मोहितः प्राद्रवन्नलः ।
सुप्तामुत्सृज्य तां भार्यां विलप्य करुणं बहु ॥ ३-५९-२४॥
so'pakṛṣṭastu kalinā mohitaḥ prādravannalaḥ |
suptāmutsṛjya tāṃ bhāryāṃ vilapya karuṇaṃ bahu || 3-59-24||
MHB 3-59-25
नष्टात्मा कलिना स्पृष्टस्तत्तद्विगणयन्नृपः ।
जगामैव वने शून्ये भार्यामुत्सृज्य दुःखितः ॥ ३-५९-२५॥
naṣṭātmā kalinā spṛṣṭastattadvigaṇayannṛpaḥ |
jagāmaiva vane śūnye bhāryāmutsṛjya duḥkhitaḥ || 3-59-25||
Adhyaya: 60/299 (38)
MHB 3-60-1
बृहदश्व उवाच ।
अपक्रान्ते नले राजन्दमयन्ती गतक्लमा ।
अबुध्यत वरारोहा संत्रस्ता विजने वने ॥ ३-६०-१॥
bṛhadaśva uvāca |
apakrānte nale rājandamayantī gataklamā |
abudhyata varārohā saṃtrastā vijane vane || 3-60-1||
MHB 3-60-2
सापश्यमाना भर्तारं दुःखशोकसमन्विता ।
प्राक्रोशदुच्चैः संत्रस्ता महाराजेति नैषधम् ॥ ३-६०-२॥
sāpaśyamānā bhartāraṃ duḥkhaśokasamanvitā |
prākrośaduccaiḥ saṃtrastā mahārājeti naiṣadham || 3-60-2||
MHB 3-60-3
हा नाथ हा महाराज हा स्वामिन्किं जहासि माम् ।
हा हतास्मि विनष्टास्मि भीतास्मि विजने वने ॥ ३-६०-३॥
hā nātha hā mahārāja hā svāminkiṃ jahāsi mām |
hā hatāsmi vinaṣṭāsmi bhītāsmi vijane vane || 3-60-3||
MHB 3-60-4
ननु नाम महाराज धर्मज्ञः सत्यवागसि ।
कथमुक्त्वा तथासत्यं सुप्तामुत्सृज्य मां गतः ॥ ३-६०-४॥
nanu nāma mahārāja dharmajñaḥ satyavāgasi |
kathamuktvā tathāsatyaṃ suptāmutsṛjya māṃ gataḥ || 3-60-4||
MHB 3-60-5
कथमुत्सृज्य गन्तासि वश्यां भार्यामनुव्रताम् ।
विशेषतोऽनपकृते परेणापकृते सति ॥ ३-६०-५॥
kathamutsṛjya gantāsi vaśyāṃ bhāryāmanuvratām |
viśeṣato'napakṛte pareṇāpakṛte sati || 3-60-5||
MHB 3-60-6
शक्ष्यसे ता गिरः सत्याः कर्तुं मयि नरेश्वर ।
यास्त्वया लोकपालानां संनिधौ कथिताः पुरा ॥ ३-६०-६॥
śakṣyase tā giraḥ satyāḥ kartuṃ mayi nareśvara |
yāstvayā lokapālānāṃ saṃnidhau kathitāḥ purā || 3-60-6||
MHB 3-60-7
पर्याप्तः परिहासोऽयमेतावान्पुरुषर्षभ ।
भीताहमस्मि दुर्धर्ष दर्शयात्मानमीश्वर ॥ ३-६०-७॥
paryāptaḥ parihāso'yametāvānpuruṣarṣabha |
bhītāhamasmi durdharṣa darśayātmānamīśvara || 3-60-7||
MHB 3-60-8
दृश्यसे दृश्यसे राजन्नेष तिष्ठसि नैषध ।
आवार्य गुल्मैरात्मानं किं मां न प्रतिभाषसे ॥ ३-६०-८॥
dṛśyase dṛśyase rājanneṣa tiṣṭhasi naiṣadha |
āvārya gulmairātmānaṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase || 3-60-8||
MHB 3-60-9
नृशंसं बत राजेन्द्र यन्मामेवंगतामिह ।
विलपन्तीं समालिङ्ग्य नाश्वासयसि पार्थिव ॥ ३-६०-९॥
nṛśaṃsaṃ bata rājendra yanmāmevaṃgatāmiha |
vilapantīṃ samāliṅgya nāśvāsayasi pārthiva || 3-60-9||
MHB 3-60-10
न शोचाम्यहमात्मानं न चान्यदपि किंचन ।
कथं नु भवितास्येक इति त्वां नृप शोचिमि ॥ ३-६०-१०॥
na śocāmyahamātmānaṃ na cānyadapi kiṃcana |
kathaṃ nu bhavitāsyeka iti tvāṃ nṛpa śocimi || 3-60-10||
MHB 3-60-11
कथं नु राजंस्तृषितः क्षुधितः श्रमकर्शितः ।
सायाह्ने वृक्षमूलेषु मामपश्यन्भविष्यसि ॥ ३-६०-११॥
kathaṃ nu rājaṃstṛṣitaḥ kṣudhitaḥ śramakarśitaḥ |
sāyāhne vṛkṣamūleṣu māmapaśyanbhaviṣyasi || 3-60-11||
MHB 3-60-12
ततः सा तीव्रशोकार्ता प्रदीप्तेव च मन्युना ।
इतश्चेतश्च रुदती पर्यधावत दुःखिता ॥ ३-६०-१२॥
tataḥ sā tīvraśokārtā pradīpteva ca manyunā |
itaścetaśca rudatī paryadhāvata duḥkhitā || 3-60-12||
MHB 3-60-13
मुहुरुत्पतते बाला मुहुः पतति विह्वला ।
मुहुरालीयते भीता मुहुः क्रोशति रोदिति ॥ ३-६०-१३॥
muhurutpatate bālā muhuḥ patati vihvalā |
muhurālīyate bhītā muhuḥ krośati roditi || 3-60-13||
MHB 3-60-14
सा तीव्रशोकसंतप्ता मुहुर्निःश्वस्य विह्वला ।
उवाच भैमी निष्क्रम्य रोदमाना पतिव्रता ॥ ३-६०-१४॥
sā tīvraśokasaṃtaptā muhurniḥśvasya vihvalā |
uvāca bhaimī niṣkramya rodamānā pativratā || 3-60-14||
MHB 3-60-15
यस्याभिशापाद्दुःखार्तो दुःखं विन्दति नैषधः ।
तस्य भूतस्य तद्दुःखाद्दुःखमभ्यधिकं भवेत् ॥ ३-६०-१५॥
yasyābhiśāpādduḥkhārto duḥkhaṃ vindati naiṣadhaḥ |
tasya bhūtasya tadduḥkhādduḥkhamabhyadhikaṃ bhavet || 3-60-15||
MHB 3-60-16
अपापचेतसं पापो य एवं कृतवान्नलम् ।
तस्माद्दुःखतरं प्राप्य जीवत्वसुखजीविकाम् ॥ ३-६०-१६॥
apāpacetasaṃ pāpo ya evaṃ kṛtavānnalam |
tasmādduḥkhataraṃ prāpya jīvatvasukhajīvikām || 3-60-16||
MHB 3-60-17
एवं तु विलपन्ती सा राज्ञो भार्या महात्मनः ।
अन्वेषति स्म भर्तारं वने श्वापदसेविते ॥ ३-६०-१७॥
evaṃ tu vilapantī sā rājño bhāryā mahātmanaḥ |
anveṣati sma bhartāraṃ vane śvāpadasevite || 3-60-17||
MHB 3-60-18
उन्मत्तवद्भीमसुता विलपन्ती ततस्ततः ।
हा हा राजन्निति मुहुरितश्चेतश्च धावति ॥ ३-६०-१८॥
unmattavadbhīmasutā vilapantī tatastataḥ |
hā hā rājanniti muhuritaścetaśca dhāvati || 3-60-18||
MHB 3-60-19
तां शुष्यमाणामत्यर्थं कुररीमिव वाशतीम् ।
करुणं बहु शोचन्तीं विलपन्तीं मुहुर्मुहुः ॥ ३-६०-१९॥
tāṃ śuṣyamāṇāmatyarthaṃ kurarīmiva vāśatīm |
karuṇaṃ bahu śocantīṃ vilapantīṃ muhurmuhuḥ || 3-60-19||
MHB 3-60-20
सहसाभ्यागतां भैमीमभ्याशपरिवर्तिनीम् ।
जग्राहाजगरो ग्राहो महाकायः क्षुधान्वितः ॥ ३-६०-२०॥
sahasābhyāgatāṃ bhaimīmabhyāśaparivartinīm |
jagrāhājagaro grāho mahākāyaḥ kṣudhānvitaḥ || 3-60-20||
MHB 3-60-21
सा ग्रस्यमाना ग्राहेण शोकेन च पराजिता ।
नात्मानं शोचति तथा यथा शोचति नैषधम् ॥ ३-६०-२१॥
sā grasyamānā grāheṇa śokena ca parājitā |
nātmānaṃ śocati tathā yathā śocati naiṣadham || 3-60-21||
MHB 3-60-22
हा नाथ मामिह वने ग्रस्यमानामनाथवत् ।
ग्राहेणानेन विपिने किमर्थं नाभिधावसि ॥ ३-६०-२२॥
hā nātha māmiha vane grasyamānāmanāthavat |
grāheṇānena vipine kimarthaṃ nābhidhāvasi || 3-60-22||
MHB 3-60-23
कथं भविष्यसि पुनर्मामनुस्मृत्य नैषध ।
पापान्मुक्तः पुनर्लब्ध्वा बुद्धिं चेतो धनानि च ॥ ३-६०-२३॥
kathaṃ bhaviṣyasi punarmāmanusmṛtya naiṣadha |
pāpānmuktaḥ punarlabdhvā buddhiṃ ceto dhanāni ca || 3-60-23||
MHB 3-60-24
श्रान्तस्य ते क्षुधार्तस्य परिग्लानस्य नैषध ।
कः श्रमं राजशार्दूल नाशयिष्यति मानद ॥ ३-६०-२४॥
śrāntasya te kṣudhārtasya pariglānasya naiṣadha |
kaḥ śramaṃ rājaśārdūla nāśayiṣyati mānada || 3-60-24||
MHB 3-60-25
तामकस्मान्मृगव्याधो विचरन्गहने वने ।
आक्रन्दतीमुपश्रुत्य जवेनाभिससार ह ॥ ३-६०-२५॥
tāmakasmānmṛgavyādho vicarangahane vane |
ākrandatīmupaśrutya javenābhisasāra ha || 3-60-25||
MHB 3-60-26
तां स दृष्ट्वा तथा ग्रस्तामुरगेणायतेक्षणाम् ।
त्वरमाणो मृगव्याधः समभिक्रम्य वेगितः ॥ ३-६०-२६॥
tāṃ sa dṛṣṭvā tathā grastāmurageṇāyatekṣaṇām |
tvaramāṇo mṛgavyādhaḥ samabhikramya vegitaḥ || 3-60-26||
MHB 3-60-27
मुखतः पातयामास शस्त्रेण निशितेन ह ।
निर्विचेष्टं भुजंगं तं विशस्य मृगजीवनः ॥ ३-६०-२७॥
mukhataḥ pātayāmāsa śastreṇa niśitena ha |
nirviceṣṭaṃ bhujaṃgaṃ taṃ viśasya mṛgajīvanaḥ || 3-60-27||
MHB 3-60-28
मोक्षयित्वा च तां व्याधः प्रक्षाल्य सलिलेन च ।
समाश्वास्य कृताहारामथ पप्रच्छ भारत ॥ ३-६०-२८॥
mokṣayitvā ca tāṃ vyādhaḥ prakṣālya salilena ca |
samāśvāsya kṛtāhārāmatha papraccha bhārata || 3-60-28||
MHB 3-60-29
कस्य त्वं मृगशावाक्षि कथं चाभ्यागता वनम् ।
कथं चेदं महत्कृच्छ्रं प्राप्तवत्यसि भामिनि ॥ ३-६०-२९॥
kasya tvaṃ mṛgaśāvākṣi kathaṃ cābhyāgatā vanam |
kathaṃ cedaṃ mahatkṛcchraṃ prāptavatyasi bhāmini || 3-60-29||
MHB 3-60-30
दमयन्ती तथा तेन पृच्छ्यमाना विशां पते ।
सर्वमेतद्यथावृत्तमाचचक्षेऽस्य भारत ॥ ३-६०-३०॥
damayantī tathā tena pṛcchyamānā viśāṃ pate |
sarvametadyathāvṛttamācacakṣe'sya bhārata || 3-60-30||
MHB 3-60-31
तामर्धवस्त्रसंवीतां पीनश्रोणिपयोधराम् ।
सुकुमारानवद्याङ्गीं पूर्णचन्द्रनिभाननाम् ॥ ३-६०-३१॥
tāmardhavastrasaṃvītāṃ pīnaśroṇipayodharām |
sukumārānavadyāṅgīṃ pūrṇacandranibhānanām || 3-60-31||
MHB 3-60-32
अरालपक्ष्मनयनां तथा मधुरभाषिणीम् ।
लक्षयित्वा मृगव्याधः कामस्य वशमेयिवान् ॥ ३-६०-३२॥
arālapakṣmanayanāṃ tathā madhurabhāṣiṇīm |
lakṣayitvā mṛgavyādhaḥ kāmasya vaśameyivān || 3-60-32||
MHB 3-60-33
तामथ श्लक्ष्णया वाचा लुब्धको मृदुपूर्वया ।
सान्त्वयामास कामार्तस्तदबुध्यत भामिनी ॥ ३-६०-३३॥
tāmatha ślakṣṇayā vācā lubdhako mṛdupūrvayā |
sāntvayāmāsa kāmārtastadabudhyata bhāminī || 3-60-33||
MHB 3-60-34
दमयन्ती तु तं दुष्टमुपलभ्य पतिव्रता ।
तीव्ररोषसमाविष्टा प्रजज्वालेव मन्युना ॥ ३-६०-३४॥
damayantī tu taṃ duṣṭamupalabhya pativratā |
tīvraroṣasamāviṣṭā prajajvāleva manyunā || 3-60-34||
MHB 3-60-35
स तु पापमतिः क्षुद्रः प्रधर्षयितुमातुरः ।
दुर्धर्षां तर्कयामास दीप्तामग्निशिखामिव ॥ ३-६०-३५॥
sa tu pāpamatiḥ kṣudraḥ pradharṣayitumāturaḥ |
durdharṣāṃ tarkayāmāsa dīptāmagniśikhāmiva || 3-60-35||
MHB 3-60-36
दमयन्ती तु दुःखार्ता पतिराज्यविनाकृता ।
अतीतवाक्पथे काले शशापैनं रुषा किल ॥ ३-६०-३६॥
damayantī tu duḥkhārtā patirājyavinākṛtā |
atītavākpathe kāle śaśāpainaṃ ruṣā kila || 3-60-36||
MHB 3-60-37
यथाहं नैषधादन्यं मनसापि न चिन्तये ।
तथायं पततां क्षुद्रः परासुर्मृगजीवनः ॥ ३-६०-३७॥
yathāhaṃ naiṣadhādanyaṃ manasāpi na cintaye |
tathāyaṃ patatāṃ kṣudraḥ parāsurmṛgajīvanaḥ || 3-60-37||
MHB 3-60-38
उक्तमात्रे तु वचने तया स मृगजीवनः ।
व्यसुः पपात मेदिन्यामग्निदग्ध इव द्रुमः ॥ ३-६०-३८॥
uktamātre tu vacane tayā sa mṛgajīvanaḥ |
vyasuḥ papāta medinyāmagnidagdha iva drumaḥ || 3-60-38||
Adhyaya: 61/299 (125)
MHB 3-61-1
बृहदश्व उवाच ।
सा निहत्य मृगव्याधं प्रतस्थे कमलेक्षणा ।
वनं प्रतिभयं शून्यं झिल्लिकागणनादितम् ॥ ३-६१-१॥
bṛhadaśva uvāca |
sā nihatya mṛgavyādhaṃ pratasthe kamalekṣaṇā |
vanaṃ pratibhayaṃ śūnyaṃ jhillikāgaṇanāditam || 3-61-1||
MHB 3-61-2
सिंहव्याघ्रवराहर्क्षरुरुद्वीपिनिषेवितम् ।
नानापक्षिगणाकीर्णं म्लेच्छतस्करसेवितम् ॥ ३-६१-२॥
siṃhavyāghravarāharkṣarurudvīpiniṣevitam |
nānāpakṣigaṇākīrṇaṃ mlecchataskarasevitam || 3-61-2||
MHB 3-61-3
शालवेणुधवाश्वत्थतिन्दुकेङ्गुदकिंशुकैः ।
अर्जुनारिष्टसंछन्नं चन्दनैश्च सशाल्मलैः ॥ ३-६१-३॥
śālaveṇudhavāśvatthatindukeṅgudakiṃśukaiḥ |
arjunāriṣṭasaṃchannaṃ candanaiśca saśālmalaiḥ || 3-61-3||
MHB 3-61-4
जम्ब्वाम्रलोध्रखदिरशाकवेत्रसमाकुलम् ।
काश्मर्यामलकप्लक्षकदम्बोदुम्बरावृतम् ॥ ३-६१-४॥
jambvāmralodhrakhadiraśākavetrasamākulam |
kāśmaryāmalakaplakṣakadambodumbarāvṛtam || 3-61-4||
MHB 3-61-5
बदरीबिल्वसंछन्नं न्यग्रोधैश्च समाकुलम् ।
प्रियालतालखर्जूरहरीतकबिभीतकैः ॥ ३-६१-५॥
badarībilvasaṃchannaṃ nyagrodhaiśca samākulam |
priyālatālakharjūraharītakabibhītakaiḥ || 3-61-5||
MHB 3-61-6
नानाधातुशतैर्नद्धान्विविधानपि चाचलान् ।
निकुञ्जान्पक्षिसंघुष्टान्दरीश्चाद्भुतदर्शनाः ।
नदीः सरांसि वापीश्च विविधांश्च मृगद्विजान् ॥ ३-६१-६॥
nānādhātuśatairnaddhānvividhānapi cācalān |
nikuñjānpakṣisaṃghuṣṭāndarīścādbhutadarśanāḥ |
nadīḥ sarāṃsi vāpīśca vividhāṃśca mṛgadvijān || 3-61-6||
MHB 3-61-7
सा बहून्भीमरूपांश्च पिशाचोरगराक्षसान् ।
पल्वलानि तडागानि गिरिकूटानि सर्वशः ।
सरितः सागरांश्चैव ददर्शाद्भुतदर्शनान् ॥ ३-६१-७॥
sā bahūnbhīmarūpāṃśca piśācoragarākṣasān |
palvalāni taḍāgāni girikūṭāni sarvaśaḥ |
saritaḥ sāgarāṃścaiva dadarśādbhutadarśanān || 3-61-7||
MHB 3-61-8
यूथशो ददृशे चात्र विदर्भाधिपनन्दिनी ।
महिषान्वराहान्गोमायूनृक्षवानरपन्नगान् ॥ ३-६१-८॥
yūthaśo dadṛśe cātra vidarbhādhipanandinī |
mahiṣānvarāhāngomāyūnṛkṣavānarapannagān || 3-61-8||
MHB 3-61-9
तेजसा यशसा स्थित्या श्रिया च परया युता ।
वैदर्भी विचरत्येका नलमन्वेषती तदा ॥ ३-६१-९॥
tejasā yaśasā sthityā śriyā ca parayā yutā |
vaidarbhī vicaratyekā nalamanveṣatī tadā || 3-61-9||
MHB 3-61-10
नाबिभ्यत्सा नृपसुता भैमी तत्राथ कस्यचित् ।
दारुणामटवीं प्राप्य भर्तृव्यसनकर्शिता ॥ ३-६१-१०॥
nābibhyatsā nṛpasutā bhaimī tatrātha kasyacit |
dāruṇāmaṭavīṃ prāpya bhartṛvyasanakarśitā || 3-61-10||
MHB 3-61-11
विदर्भतनया राजन्विललाप सुदुःखिता ।
भर्तृशोकपरीताङ्गी शिलातलसमाश्रिता ॥ ३-६१-११॥
vidarbhatanayā rājanvilalāpa suduḥkhitā |
bhartṛśokaparītāṅgī śilātalasamāśritā || 3-61-11||
MHB 3-61-12
दमयन्त्युवाच ।
सिंहोरस्क महाबाहो निषधानां जनाधिप ।
क्व नु राजन्गतोऽसीह त्यक्त्वा मां निर्जने वने ॥ ३-६१-१२॥
damayantyuvāca |
siṃhoraska mahābāho niṣadhānāṃ janādhipa |
kva nu rājangato'sīha tyaktvā māṃ nirjane vane || 3-61-12||
MHB 3-61-13
अश्वमेधादिभिर्वीर क्रतुभिः स्वाप्तदक्षिणैः ।
कथमिष्ट्वा नरव्याघ्र मयि मिथ्या प्रवर्तसे ॥ ३-६१-१३॥
aśvamedhādibhirvīra kratubhiḥ svāptadakṣiṇaiḥ |
kathamiṣṭvā naravyāghra mayi mithyā pravartase || 3-61-13||
MHB 3-61-14
यत्त्वयोक्तं नरव्याघ्र मत्समक्षं महाद्युते ।
कर्तुमर्हसि कल्याण तदृतं पार्थिवर्षभ ॥ ३-६१-१४॥
yattvayoktaṃ naravyāghra matsamakṣaṃ mahādyute |
kartumarhasi kalyāṇa tadṛtaṃ pārthivarṣabha || 3-61-14||
MHB 3-61-15
यथोक्तं विहगैर्हंसैः समीपे तव भूमिप ।
मत्सकाशे च तैरुक्तं तदवेक्षितुमर्हसि ॥ ३-६१-१५॥
yathoktaṃ vihagairhaṃsaiḥ samīpe tava bhūmipa |
matsakāśe ca tairuktaṃ tadavekṣitumarhasi || 3-61-15||
MHB 3-61-16
चत्वार एकतो वेदाः साङ्गोपाङ्गाः सविस्तराः ।
स्वधीता मानवश्रेष्ठ सत्यमेकं किलैकतः ॥ ३-६१-१६॥
catvāra ekato vedāḥ sāṅgopāṅgāḥ savistarāḥ |
svadhītā mānavaśreṣṭha satyamekaṃ kilaikataḥ || 3-61-16||
MHB 3-61-17
तस्मादर्हसि शत्रुघ्न सत्यं कर्तुं नरेश्वर ।
उक्तवानसि यद्वीर मत्सकाशे पुरा वचः ॥ ३-६१-१७॥
tasmādarhasi śatrughna satyaṃ kartuṃ nareśvara |
uktavānasi yadvīra matsakāśe purā vacaḥ || 3-61-17||
MHB 3-61-18
हा वीर ननु नामाहमिष्टा किल तवानघ ।
अस्यामटव्यां घोरायां किं मां न प्रतिभाषसे ॥ ३-६१-१८॥
hā vīra nanu nāmāhamiṣṭā kila tavānagha |
asyāmaṭavyāṃ ghorāyāṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase || 3-61-18||
MHB 3-61-19
भर्त्सयत्येष मां रौद्रो व्यात्तास्यो दारुणाकृतिः ।
अरण्यराट्क्षुधाविष्टः किं मां न त्रातुमर्हसि ॥ ३-६१-१९॥
bhartsayatyeṣa māṃ raudro vyāttāsyo dāruṇākṛtiḥ |
araṇyarāṭkṣudhāviṣṭaḥ kiṃ māṃ na trātumarhasi || 3-61-19||
MHB 3-61-20
न मे त्वदन्या सुभगे प्रिया इत्यब्रवीस्तदा ।
तामृतां कुरु कल्याण पुरोक्तां भारतीं नृप ॥ ३-६१-२०॥
na me tvadanyā subhage priyā ityabravīstadā |
tāmṛtāṃ kuru kalyāṇa puroktāṃ bhāratīṃ nṛpa || 3-61-20||
MHB 3-61-21
उन्मत्तां विलपन्तीं मां भार्यामिष्टां नराधिप ।
ईप्सितामीप्सितो नाथ किं मां न प्रतिभाषसे ॥ ३-६१-२१॥
unmattāṃ vilapantīṃ māṃ bhāryāmiṣṭāṃ narādhipa |
īpsitāmīpsito nātha kiṃ māṃ na pratibhāṣase || 3-61-21||
MHB 3-61-22
कृशां दीनां विवर्णां च मलिनां वसुधाधिप ।
वस्त्रार्धप्रावृतामेकां विलपन्तीमनाथवत् ॥ ३-६१-२२॥
kṛśāṃ dīnāṃ vivarṇāṃ ca malināṃ vasudhādhipa |
vastrārdhaprāvṛtāmekāṃ vilapantīmanāthavat || 3-61-22||
MHB 3-61-23
यूथभ्रष्टामिवैकां मां हरिणीं पृथुलोचन ।
न मानयसि मानार्ह रुदतीमरिकर्शन ॥ ३-६१-२३॥
yūthabhraṣṭāmivaikāṃ māṃ hariṇīṃ pṛthulocana |
na mānayasi mānārha rudatīmarikarśana || 3-61-23||
MHB 3-61-24
महाराज महारण्ये मामिहैकाकिनीं सतीम् ।
आभाषमाणां स्वां पत्नीं किं मां न प्रतिभाषसे ॥ ३-६१-२४॥
mahārāja mahāraṇye māmihaikākinīṃ satīm |
ābhāṣamāṇāṃ svāṃ patnīṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase || 3-61-24||
MHB 3-61-25
कुलशीलोपसंपन्नं चारुसर्वाङ्गशोभनम् ।
नाद्य त्वामनुपश्यामि गिरावस्मिन्नरोत्तम ।
वने चास्मिन्महाघोरे सिंहव्याघ्रनिषेविते ॥ ३-६१-२५॥
kulaśīlopasaṃpannaṃ cārusarvāṅgaśobhanam |
nādya tvāmanupaśyāmi girāvasminnarottama |
vane cāsminmahāghore siṃhavyāghraniṣevite || 3-61-25||
MHB 3-61-26
शयानमुपविष्टं वा स्थितं वा निषधाधिप ।
प्रस्थितं वा नरश्रेष्ठ मम शोकविवर्धन ॥ ३-६१-२६॥
śayānamupaviṣṭaṃ vā sthitaṃ vā niṣadhādhipa |
prasthitaṃ vā naraśreṣṭha mama śokavivardhana || 3-61-26||
MHB 3-61-27
कं नु पृच्छामि दुःखार्ता त्वदर्थे शोककर्शिता ।
कच्चिद्दृष्टस्त्वयारण्ये संगत्येह नलो नृपः ॥ ३-६१-२७॥
kaṃ nu pṛcchāmi duḥkhārtā tvadarthe śokakarśitā |
kacciddṛṣṭastvayāraṇye saṃgatyeha nalo nṛpaḥ || 3-61-27||
MHB 3-61-28
को नु मे कथयेदद्य वनेऽस्मिन्विष्ठितं नलम् ।
अभिरूपं महात्मानं परव्यूहविनाशनम् ॥ ३-६१-२८॥
ko nu me kathayedadya vane'sminviṣṭhitaṃ nalam |
abhirūpaṃ mahātmānaṃ paravyūhavināśanam || 3-61-28||
MHB 3-61-29
यमन्वेषसि राजानं नलं पद्मनिभेक्षणम् ।
अयं स इति कस्याद्य श्रोष्यामि मधुरां गिरम् ॥ ३-६१-२९॥
yamanveṣasi rājānaṃ nalaṃ padmanibhekṣaṇam |
ayaṃ sa iti kasyādya śroṣyāmi madhurāṃ giram || 3-61-29||
MHB 3-61-30
अरण्यराडयं श्रीमांश्चतुर्दंष्ट्रो महाहनुः ।
शार्दूलोऽभिमुखः प्रैति पृच्छाम्येनमशङ्किता ॥ ३-६१-३०॥
araṇyarāḍayaṃ śrīmāṃścaturdaṃṣṭro mahāhanuḥ |
śārdūlo'bhimukhaḥ praiti pṛcchāmyenamaśaṅkitā || 3-61-30||
MHB 3-61-31
भवान्मृगाणामधिपस्त्वमस्मिन्कानने प्रभुः ।
विदर्भराजतनयां दमयन्तीति विद्धि माम् ॥ ३-६१-३१॥
bhavānmṛgāṇāmadhipastvamasminkānane prabhuḥ |
vidarbharājatanayāṃ damayantīti viddhi mām || 3-61-31||
MHB 3-61-32
निषधाधिपतेर्भार्यां नलस्यामित्रघातिनः ।
पतिमन्वेषतीमेकां कृपणां शोककर्शिताम् ।
आश्वासय मृगेन्द्रेह यदि दृष्टस्त्वया नलः ॥ ३-६१-३२॥
niṣadhādhipaterbhāryāṃ nalasyāmitraghātinaḥ |
patimanveṣatīmekāṃ kṛpaṇāṃ śokakarśitām |
āśvāsaya mṛgendreha yadi dṛṣṭastvayā nalaḥ || 3-61-32||
MHB 3-61-33
अथ वारण्यनृपते नलं यदि न शंससि ।
मामदस्व मृगश्रेष्ठ विशोकां कुरु दुःखिताम् ॥ ३-६१-३३॥
atha vāraṇyanṛpate nalaṃ yadi na śaṃsasi |
māmadasva mṛgaśreṣṭha viśokāṃ kuru duḥkhitām || 3-61-33||
MHB 3-61-34
श्रुत्वारण्ये विलपितं ममैष मृगराट्स्वयम् ।
यात्येतां मृष्टसलिलामापगां सागरंगमाम् ॥ ३-६१-३४॥
śrutvāraṇye vilapitaṃ mamaiṣa mṛgarāṭsvayam |
yātyetāṃ mṛṣṭasalilāmāpagāṃ sāgaraṃgamām || 3-61-34||
MHB 3-61-35
इमं शिलोच्चयं पुण्यं शृङ्गैर्बहुभिरुच्छ्रितैः ।
विराजद्भिर्दिवस्पृग्भिर्नैकवर्णैर्मनोरमैः ॥ ३-६१-३५॥
imaṃ śiloccayaṃ puṇyaṃ śṛṅgairbahubhirucchritaiḥ |
virājadbhirdivaspṛgbhirnaikavarṇairmanoramaiḥ || 3-61-35||
MHB 3-61-36
नानाधातुसमाकीर्णं विविधोपलभूषितम् ।
अस्यारण्यस्य महतः केतुभूतमिवोच्छ्रितम् ॥ ३-६१-३६॥
nānādhātusamākīrṇaṃ vividhopalabhūṣitam |
asyāraṇyasya mahataḥ ketubhūtamivocchritam || 3-61-36||
MHB 3-61-37
सिंहशार्दूलमातङ्गवराहर्क्षमृगायुतम् ।
पतत्रिभिर्बहुविधैः समन्तादनुनादितम् ॥ ३-६१-३७॥
siṃhaśārdūlamātaṅgavarāharkṣamṛgāyutam |
patatribhirbahuvidhaiḥ samantādanunāditam || 3-61-37||
MHB 3-61-38
किंशुकाशोकबकुलपुंनागैरुपशोभितम् ।
सरिद्भिः सविहंगाभिः शिखरैश्चोपशोभितम् ।
गिरिराजमिमं तावत्पृच्छामि नृपतिं प्रति ॥ ३-६१-३८॥
kiṃśukāśokabakulapuṃnāgairupaśobhitam |
saridbhiḥ savihaṃgābhiḥ śikharaiścopaśobhitam |
girirājamimaṃ tāvatpṛcchāmi nṛpatiṃ prati || 3-61-38||
MHB 3-61-39
भगवन्नचलश्रेष्ठ दिव्यदर्शन विश्रुत ।
शरण्य बहुकल्याण नमस्तेऽस्तु महीधर ॥ ३-६१-३९॥
bhagavannacalaśreṣṭha divyadarśana viśruta |
śaraṇya bahukalyāṇa namaste'stu mahīdhara || 3-61-39||
MHB 3-61-40
प्रणमे त्वाभिगम्याहं राजपुत्रीं निबोध माम् ।
राज्ञः स्नुषां राजभार्यां दमयन्तीति विश्रुताम् ॥ ३-६१-४०॥
praṇame tvābhigamyāhaṃ rājaputrīṃ nibodha mām |
rājñaḥ snuṣāṃ rājabhāryāṃ damayantīti viśrutām || 3-61-40||
MHB 3-61-41
राजा विदर्भाधिपतिः पिता मम महारथः ।
भीमो नाम क्षितिपतिश्चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता ॥ ३-६१-४१॥
rājā vidarbhādhipatiḥ pitā mama mahārathaḥ |
bhīmo nāma kṣitipatiścāturvarṇyasya rakṣitā || 3-61-41||
MHB 3-61-42
राजसूयाश्वमेधानां क्रतूनां दक्षिणावताम् ।
आहर्ता पार्थिवश्रेष्ठः पृथुचार्वञ्चितेक्षणः ॥ ३-६१-४२॥
rājasūyāśvamedhānāṃ kratūnāṃ dakṣiṇāvatām |
āhartā pārthivaśreṣṭhaḥ pṛthucārvañcitekṣaṇaḥ || 3-61-42||
MHB 3-61-43
ब्रह्मण्यः साधुवृत्तश्च सत्यवागनसूयकः ।
शीलवान्सुसमाचारः पृथुश्रीर्धर्मविच्छुचिः ॥ ३-६१-४३॥
brahmaṇyaḥ sādhuvṛttaśca satyavāganasūyakaḥ |
śīlavānsusamācāraḥ pṛthuśrīrdharmavicchuciḥ || 3-61-43||
MHB 3-61-44
सम्यग्गोप्ता विदर्भाणां निर्जितारिगणः प्रभुः ।
तस्य मां विद्धि तनयां भगवंस्त्वामुपस्थिताम् ॥ ३-६१-४४॥
samyaggoptā vidarbhāṇāṃ nirjitārigaṇaḥ prabhuḥ |
tasya māṃ viddhi tanayāṃ bhagavaṃstvāmupasthitām || 3-61-44||
MHB 3-61-45
निषधेषु महाशैल श्वशुरो मे नृपोत्तमः ।
सुगृहीतनामा विख्यातो वीरसेन इति स्म ह ॥ ३-६१-४५॥
niṣadheṣu mahāśaila śvaśuro me nṛpottamaḥ |
sugṛhītanāmā vikhyāto vīrasena iti sma ha || 3-61-45||
MHB 3-61-46
तस्य राज्ञः सुतो वीरः श्रीमान्सत्यपराक्रमः ।
क्रमप्राप्तं पितुः स्वं यो राज्यं समनुशास्ति ह ॥ ३-६१-४६॥
tasya rājñaḥ suto vīraḥ śrīmānsatyaparākramaḥ |
kramaprāptaṃ pituḥ svaṃ yo rājyaṃ samanuśāsti ha || 3-61-46||
MHB 3-61-47
नलो नामारिदमनः पुण्यश्लोक इति श्रुतः ।
ब्रह्मण्यो वेदविद्वाग्मी पुण्यकृत्सोमपोऽग्निचित् ॥ ३-६१-४७॥
nalo nāmāridamanaḥ puṇyaśloka iti śrutaḥ |
brahmaṇyo vedavidvāgmī puṇyakṛtsomapo'gnicit || 3-61-47||
MHB 3-61-48
यष्टा दाता च योद्धा च सम्यक्चैव प्रशासिता ।
तस्य मामचलश्रेष्ठ विद्धि भार्यामिहागताम् ॥ ३-६१-४८॥
yaṣṭā dātā ca yoddhā ca samyakcaiva praśāsitā |
tasya māmacalaśreṣṭha viddhi bhāryāmihāgatām || 3-61-48||
MHB 3-61-49
त्यक्तश्रियं भर्तृहीनामनाथां व्यसनान्विताम् ।
अन्वेषमाणां भर्तारं तं वै नरवरोत्तमम् ॥ ३-६१-४९॥
tyaktaśriyaṃ bhartṛhīnāmanāthāṃ vyasanānvitām |
anveṣamāṇāṃ bhartāraṃ taṃ vai naravarottamam || 3-61-49||
MHB 3-61-50
खमुल्लिखद्भिरेतैर्हि त्वया शृङ्गशतैर्नृपः ।
कच्चिद्दृष्टोऽचलश्रेष्ठ वनेऽस्मिन्दारुणे नलः ॥ ३-६१-५०॥
khamullikhadbhiretairhi tvayā śṛṅgaśatairnṛpaḥ |
kacciddṛṣṭo'calaśreṣṭha vane'smindāruṇe nalaḥ || 3-61-50||
MHB 3-61-51
गजेन्द्रविक्रमो धीमान्दीर्घबाहुरमर्षणः ।
विक्रान्तः सत्यवाग्धीरो भर्ता मम महायशाः ।
निषधानामधिपतिः कच्चिद्दृष्टस्त्वया नलः ॥ ३-६१-५१॥
gajendravikramo dhīmāndīrghabāhuramarṣaṇaḥ |
vikrāntaḥ satyavāgdhīro bhartā mama mahāyaśāḥ |
niṣadhānāmadhipatiḥ kacciddṛṣṭastvayā nalaḥ || 3-61-51||
MHB 3-61-52
किं मां विलपतीमेकां पर्वतश्रेष्ठ दुःखिताम् ।
गिरा नाश्वासयस्यद्य स्वां सुतामिव दुःखिताम् ॥ ३-६१-५२॥
kiṃ māṃ vilapatīmekāṃ parvataśreṣṭha duḥkhitām |
girā nāśvāsayasyadya svāṃ sutāmiva duḥkhitām || 3-61-52||
MHB 3-61-53
वीर विक्रान्त धर्मज्ञ सत्यसंध महीपते ।
यद्यस्यस्मिन्वने राजन्दर्शयात्मानमात्मना ॥ ३-६१-५३॥
vīra vikrānta dharmajña satyasaṃdha mahīpate |
yadyasyasminvane rājandarśayātmānamātmanā || 3-61-53||
MHB 3-61-54
कदा नु स्निग्धगम्भीरां जीमूतस्वनसंनिभाम् ।
श्रोष्यामि नैषधस्याहं वाचं ताममृतोपमाम् ॥ ३-६१-५४॥
kadā nu snigdhagambhīrāṃ jīmūtasvanasaṃnibhām |
śroṣyāmi naiṣadhasyāhaṃ vācaṃ tāmamṛtopamām || 3-61-54||
MHB 3-61-55
वैदर्भीत्येव कथितां शुभां राज्ञो महात्मनः ।
आम्नायसारिणीमृद्धां मम शोकनिबर्हिणीम् ॥ ३-६१-५५॥
vaidarbhītyeva kathitāṃ śubhāṃ rājño mahātmanaḥ |
āmnāyasāriṇīmṛddhāṃ mama śokanibarhiṇīm || 3-61-55||
MHB 3-61-56
इति सा तं गिरिश्रेष्ठमुक्त्वा पार्थिवनन्दिनी ।
दमयन्ती ततो भूयो जगाम दिशमुत्तराम् ॥ ३-६१-५६॥
iti sā taṃ giriśreṣṭhamuktvā pārthivanandinī |
damayantī tato bhūyo jagāma diśamuttarām || 3-61-56||
MHB 3-61-57
सा गत्वा त्रीनहोरात्रान्ददर्श परमाङ्गना ।
तापसारण्यमतुलं दिव्यकाननदर्शनम् ॥ ३-६१-५७॥
sā gatvā trīnahorātrāndadarśa paramāṅganā |
tāpasāraṇyamatulaṃ divyakānanadarśanam || 3-61-57||
MHB 3-61-58
वसिष्ठभृग्वत्रिसमैस्तापसैरुपशोभितम् ।
नियतैः संयताहारैर्दमशौचसमन्वितैः ॥ ३-६१-५८॥
vasiṣṭhabhṛgvatrisamaistāpasairupaśobhitam |
niyataiḥ saṃyatāhārairdamaśaucasamanvitaiḥ || 3-61-58||
MHB 3-61-59
अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च पत्राहारैस्तथैव च ।
जितेन्द्रियैर्महाभागैः स्वर्गमार्गदिदृक्षुभिः ॥ ३-६१-५९॥
abbhakṣairvāyubhakṣaiśca patrāhāraistathaiva ca |
jitendriyairmahābhāgaiḥ svargamārgadidṛkṣubhiḥ || 3-61-59||
MHB 3-61-60
वल्कलाजिनसंवीतैर्मुनिभिः संयतेन्द्रियैः ।
तापसाध्युषितं रम्यं ददर्शाश्रममण्डलम् ॥ ३-६१-६०॥
valkalājinasaṃvītairmunibhiḥ saṃyatendriyaiḥ |
tāpasādhyuṣitaṃ ramyaṃ dadarśāśramamaṇḍalam || 3-61-60||
MHB 3-61-61
सा दृष्ट्वैवाश्रमपदं नानामृगनिषेवितम् ।
शाखामृगगणैश्चैव तापसैश्च समन्वितम् ॥ ३-६१-६१॥
sā dṛṣṭvaivāśramapadaṃ nānāmṛganiṣevitam |
śākhāmṛgagaṇaiścaiva tāpasaiśca samanvitam || 3-61-61||
MHB 3-61-62
सुभ्रूः सुकेशी सुश्रोणी सुकुचा सुद्विजानना ।
वर्चस्विनी सुप्रतिष्ठा स्वञ्चितोद्यतगामिनी ॥ ३-६१-६२॥
subhrūḥ sukeśī suśroṇī sukucā sudvijānanā |
varcasvinī supratiṣṭhā svañcitodyatagāminī || 3-61-62||
MHB 3-61-63
सा विवेशाश्रमपदं वीरसेनसुतप्रिया ।
योषिद्रत्नं महाभागा दमयन्ती मनस्विनी ॥ ३-६१-६३॥
sā viveśāśramapadaṃ vīrasenasutapriyā |
yoṣidratnaṃ mahābhāgā damayantī manasvinī || 3-61-63||
MHB 3-61-64
साभिवाद्य तपोवृद्धान्विनयावनता स्थिता ।
स्वागतं त इति प्रोक्ता तैः सर्वैस्तापसैश्च सा ॥ ३-६१-६४॥
sābhivādya tapovṛddhānvinayāvanatā sthitā |
svāgataṃ ta iti proktā taiḥ sarvaistāpasaiśca sā || 3-61-64||
MHB 3-61-65
पूजां चास्या यथान्यायं कृत्वा तत्र तपोधनाः ।
आस्यतामित्यथोचुस्ते ब्रूहि किं करवामहे ॥ ३-६१-६५॥
pūjāṃ cāsyā yathānyāyaṃ kṛtvā tatra tapodhanāḥ |
āsyatāmityathocuste brūhi kiṃ karavāmahe || 3-61-65||
MHB 3-61-66
तानुवाच वरारोहा कच्चिद्भगवतामिह ।
तपस्यग्निषु धर्मेषु मृगपक्षिषु चानघाः ।
कुशलं वो महाभागाः स्वधर्मचरणेषु च ॥ ३-६१-६६॥
tānuvāca varārohā kaccidbhagavatāmiha |
tapasyagniṣu dharmeṣu mṛgapakṣiṣu cānaghāḥ |
kuśalaṃ vo mahābhāgāḥ svadharmacaraṇeṣu ca || 3-61-66||
MHB 3-61-67
तैरुक्ता कुशलं भद्रे सर्वत्रेति यशस्विनी ।
ब्रूहि सर्वानवद्याङ्गि का त्वं किं च चिकीर्षसि ॥ ३-६१-६७॥
tairuktā kuśalaṃ bhadre sarvatreti yaśasvinī |
brūhi sarvānavadyāṅgi kā tvaṃ kiṃ ca cikīrṣasi || 3-61-67||
MHB 3-61-68
दृष्ट्वैव ते परं रूपं द्युतिं च परमामिह ।
विस्मयो नः समुत्पन्नः समाश्वसिहि मा शुचः ॥ ३-६१-६८॥
dṛṣṭvaiva te paraṃ rūpaṃ dyutiṃ ca paramāmiha |
vismayo naḥ samutpannaḥ samāśvasihi mā śucaḥ || 3-61-68||
MHB 3-61-69
अस्यारण्यस्य महती देवता वा महीभृतः ।
अस्या नु नद्याः कल्याणि वद सत्यमनिन्दिते ॥ ३-६१-६९॥
asyāraṇyasya mahatī devatā vā mahībhṛtaḥ |
asyā nu nadyāḥ kalyāṇi vada satyamanindite || 3-61-69||
MHB 3-61-70
साब्रवीत्तानृषीन्नाहमरण्यस्यास्य देवता ।
न चाप्यस्य गिरेर्विप्रा न नद्या देवताप्यहम् ॥ ३-६१-७०॥
sābravīttānṛṣīnnāhamaraṇyasyāsya devatā |
na cāpyasya girerviprā na nadyā devatāpyaham || 3-61-70||
MHB 3-61-71
मानुषीं मां विजानीत यूयं सर्वे तपोधनाः ।
विस्तरेणाभिधास्यामि तन्मे शृणुत सर्वशः ॥ ३-६१-७१॥
mānuṣīṃ māṃ vijānīta yūyaṃ sarve tapodhanāḥ |
vistareṇābhidhāsyāmi tanme śṛṇuta sarvaśaḥ || 3-61-71||
MHB 3-61-72
विदर्भेषु महीपालो भीमो नाम महाद्युतिः ।
तस्य मां तनयां सर्वे जानीत द्विजसत्तमाः ॥ ३-६१-७२॥
vidarbheṣu mahīpālo bhīmo nāma mahādyutiḥ |
tasya māṃ tanayāṃ sarve jānīta dvijasattamāḥ || 3-61-72||
MHB 3-61-73
निषधाधिपतिर्धीमान्नलो नाम महायशाः ।
वीरः संग्रामजिद्विद्वान्मम भर्ता विशां पतिः ॥ ३-६१-७३॥
niṣadhādhipatirdhīmānnalo nāma mahāyaśāḥ |
vīraḥ saṃgrāmajidvidvānmama bhartā viśāṃ patiḥ || 3-61-73||
MHB 3-61-74
देवताभ्यर्चनपरो द्विजातिजनवत्सलः ।
गोप्ता निषधवंशस्य महाभागो महाद्युतिः ॥ ३-६१-७४॥
devatābhyarcanaparo dvijātijanavatsalaḥ |
goptā niṣadhavaṃśasya mahābhāgo mahādyutiḥ || 3-61-74||
MHB 3-61-75
सत्यवाग्धर्मवित्प्राज्ञः सत्यसंधोऽरिमर्दनः ।
ब्रह्मण्यो दैवतपरः श्रीमान्परपुरंजयः ॥ ३-६१-७५॥
satyavāgdharmavitprājñaḥ satyasaṃdho'rimardanaḥ |
brahmaṇyo daivataparaḥ śrīmānparapuraṃjayaḥ || 3-61-75||
MHB 3-61-76
नलो नाम नृपश्रेष्ठो देवराजसमद्युतिः ।
मम भर्ता विशालाक्षः पूर्णेन्दुवदनोऽरिहा ॥ ३-६१-७६॥
nalo nāma nṛpaśreṣṭho devarājasamadyutiḥ |
mama bhartā viśālākṣaḥ pūrṇenduvadano'rihā || 3-61-76||
MHB 3-61-77
आहर्ता क्रतुमुख्यानां वेदवेदाङ्गपारगः ।
सपत्नानां मृधे हन्ता रविसोमसमप्रभः ॥ ३-६१-७७॥
āhartā kratumukhyānāṃ vedavedāṅgapāragaḥ |
sapatnānāṃ mṛdhe hantā ravisomasamaprabhaḥ || 3-61-77||
MHB 3-61-78
स कैश्चिन्निकृतिप्रज्ञैरकल्याणैर्नराधमैः ।
आहूय पृथिवीपालः सत्यधर्मपरायणः ।
देवने कुशलैर्जिह्मैर्जितो राज्यं वसूनि च ॥ ३-६१-७८॥
sa kaiścinnikṛtiprajñairakalyāṇairnarādhamaiḥ |
āhūya pṛthivīpālaḥ satyadharmaparāyaṇaḥ |
devane kuśalairjihmairjito rājyaṃ vasūni ca || 3-61-78||
MHB 3-61-79
तस्य मामवगच्छध्वं भार्यां राजर्षभस्य वै ।
दमयन्तीति विख्यातां भर्तृदर्शनलालसाम् ॥ ३-६१-७९॥
tasya māmavagacchadhvaṃ bhāryāṃ rājarṣabhasya vai |
damayantīti vikhyātāṃ bhartṛdarśanalālasām || 3-61-79||
MHB 3-61-80
सा वनानि गिरींश्चैव सरांसि सरितस्तथा ।
पल्वलानि च रम्याणि तथारण्यानि सर्वशः ॥ ३-६१-८०॥
sā vanāni girīṃścaiva sarāṃsi saritastathā |
palvalāni ca ramyāṇi tathāraṇyāni sarvaśaḥ || 3-61-80||
MHB 3-61-81
अन्वेषमाणा भर्तारं नलं रणविशारदम् ।
महात्मानं कृतास्त्रं च विचरामीह दुःखिता ॥ ३-६१-८१॥
anveṣamāṇā bhartāraṃ nalaṃ raṇaviśāradam |
mahātmānaṃ kṛtāstraṃ ca vicarāmīha duḥkhitā || 3-61-81||
MHB 3-61-82
कच्चिद्भगवतां पुण्यं तपोवनमिदं नृपः ।
भवेत्प्राप्तो नलो नाम निषधानां जनाधिपः ॥ ३-६१-८२॥
kaccidbhagavatāṃ puṇyaṃ tapovanamidaṃ nṛpaḥ |
bhavetprāpto nalo nāma niṣadhānāṃ janādhipaḥ || 3-61-82||
MHB 3-61-83
यत्कृतेऽहमिदं विप्राः प्रपन्ना भृशदारुणम् ।
वनं प्रतिभयं घोरं शार्दूलमृगसेवितम् ॥ ३-६१-८३॥
yatkṛte'hamidaṃ viprāḥ prapannā bhṛśadāruṇam |
vanaṃ pratibhayaṃ ghoraṃ śārdūlamṛgasevitam || 3-61-83||
MHB 3-61-84
यदि कैश्चिदहोरात्रैर्न द्रक्ष्यामि नलं नृपम् ।
आत्मानं श्रेयसा योक्ष्ये देहस्यास्य विमोचनात् ॥ ३-६१-८४॥
yadi kaiścidahorātrairna drakṣyāmi nalaṃ nṛpam |
ātmānaṃ śreyasā yokṣye dehasyāsya vimocanāt || 3-61-84||
MHB 3-61-85
को नु मे जीवितेनार्थस्तमृते पुरुषर्षभम् ।
कथं भविष्याम्यद्याहं भर्तृशोकाभिपीडिता ॥ ३-६१-८५॥
ko nu me jīvitenārthastamṛte puruṣarṣabham |
kathaṃ bhaviṣyāmyadyāhaṃ bhartṛśokābhipīḍitā || 3-61-85||
MHB 3-61-86
एवं विलपतीमेकामरण्ये भीमनन्दिनीम् ।
दमयन्तीमथोचुस्ते तापसाः सत्यवादिनः ॥ ३-६१-८६॥
evaṃ vilapatīmekāmaraṇye bhīmanandinīm |
damayantīmathocuste tāpasāḥ satyavādinaḥ || 3-61-86||
MHB 3-61-87
उदर्कस्तव कल्याणि कल्याणो भविता शुभे ।
वयं पश्याम तपसा क्षिप्रं द्रक्ष्यसि नैषधम् ॥ ३-६१-८७॥
udarkastava kalyāṇi kalyāṇo bhavitā śubhe |
vayaṃ paśyāma tapasā kṣipraṃ drakṣyasi naiṣadham || 3-61-87||
MHB 3-61-88
निषधानामधिपतिं नलं रिपुनिघातिनम् ।
भैमि धर्मभृतां श्रेष्ठं द्रक्ष्यसे विगतज्वरम् ॥ ३-६१-८८॥
niṣadhānāmadhipatiṃ nalaṃ ripunighātinam |
bhaimi dharmabhṛtāṃ śreṣṭhaṃ drakṣyase vigatajvaram || 3-61-88||
MHB 3-61-89
विमुक्तं सर्वपापेभ्यः सर्वरत्नसमन्वितम् ।
तदेव नगरश्रेष्ठं प्रशासन्तमरिंदमम् ॥ ३-६१-८९॥
vimuktaṃ sarvapāpebhyaḥ sarvaratnasamanvitam |
tadeva nagaraśreṣṭhaṃ praśāsantamariṃdamam || 3-61-89||
MHB 3-61-90
द्विषतां भयकर्तारं सुहृदां शोकनाशनम् ।
पतिं द्रक्ष्यसि कल्याणि कल्याणाभिजनं नृपम् ॥ ३-६१-९०॥
dviṣatāṃ bhayakartāraṃ suhṛdāṃ śokanāśanam |
patiṃ drakṣyasi kalyāṇi kalyāṇābhijanaṃ nṛpam || 3-61-90||
MHB 3-61-91
एवमुक्त्वा नलस्येष्टां महिषीं पार्थिवात्मजाम् ।
अन्तर्हितास्तापसास्ते साग्निहोत्राश्रमास्तदा ॥ ३-६१-९१॥
evamuktvā nalasyeṣṭāṃ mahiṣīṃ pārthivātmajām |
antarhitāstāpasāste sāgnihotrāśramāstadā || 3-61-91||
MHB 3-61-92
सा दृष्ट्वा महदाश्चर्यं विस्मिता अभवत्तदा ।
दमयन्त्यनवद्याङ्गी वीरसेननृपस्नुषा ॥ ३-६१-९२॥
sā dṛṣṭvā mahadāścaryaṃ vismitā abhavattadā |
damayantyanavadyāṅgī vīrasenanṛpasnuṣā || 3-61-92||
MHB 3-61-93
किं नु स्वप्नो मया दृष्टः कोऽयं विधिरिहाभवत् ।
क्व नु ते तापसाः सर्वे क्व तदाश्रममण्डलम् ॥ ३-६१-९३॥
kiṃ nu svapno mayā dṛṣṭaḥ ko'yaṃ vidhirihābhavat |
kva nu te tāpasāḥ sarve kva tadāśramamaṇḍalam || 3-61-93||
MHB 3-61-94
क्व सा पुण्यजला रम्या नानाद्विजनिषेविता ।
नदी ते च नगा हृद्याः फलपुष्पोपशोभिताः ॥ ३-६१-९४॥
kva sā puṇyajalā ramyā nānādvijaniṣevitā |
nadī te ca nagā hṛdyāḥ phalapuṣpopaśobhitāḥ || 3-61-94||
MHB 3-61-95
ध्यात्वा चिरं भीमसुता दमयन्ती शुचिस्मिता ।
भर्तृशोकपरा दीना विवर्णवदनाभवत् ॥ ३-६१-९५॥
dhyātvā ciraṃ bhīmasutā damayantī śucismitā |
bhartṛśokaparā dīnā vivarṇavadanābhavat || 3-61-95||
MHB 3-61-96
सा गत्वाथापरां भूमिं बाष्पसंदिग्धया गिरा ।
विललापाश्रुपूर्णाक्षी दृष्ट्वाशोकतरुं ततः ॥ ३-६१-९६॥
sā gatvāthāparāṃ bhūmiṃ bāṣpasaṃdigdhayā girā |
vilalāpāśrupūrṇākṣī dṛṣṭvāśokataruṃ tataḥ || 3-61-96||
MHB 3-61-97
उपगम्य तरुश्रेष्ठमशोकं पुष्पितं तदा ।
पल्लवापीडितं हृद्यं विहंगैरनुनादितम् ॥ ३-६१-९७॥
upagamya taruśreṣṭhamaśokaṃ puṣpitaṃ tadā |
pallavāpīḍitaṃ hṛdyaṃ vihaṃgairanunāditam || 3-61-97||
MHB 3-61-98
अहो बतायमगमः श्रीमानस्मिन्वनान्तरे ।
आपीडैर्बहुभिर्भाति श्रीमान्द्रमिडराडिव ॥ ३-६१-९८॥
aho batāyamagamaḥ śrīmānasminvanāntare |
āpīḍairbahubhirbhāti śrīmāndramiḍarāḍiva || 3-61-98||
MHB 3-61-99
विशोकां कुरु मां क्षिप्रमशोक प्रियदर्शन ।
वीतशोकभयाबाधं कच्चित्त्वं दृष्टवान्नृपम् ॥ ३-६१-९९॥
viśokāṃ kuru māṃ kṣipramaśoka priyadarśana |
vītaśokabhayābādhaṃ kaccittvaṃ dṛṣṭavānnṛpam || 3-61-99||
MHB 3-61-100
नलं नामारिदमनं दमयन्त्याः प्रियं पतिम् ।
निषधानामधिपतिं दृष्टवानसि मे प्रियम् ॥ ३-६१-१००॥
nalaṃ nāmāridamanaṃ damayantyāḥ priyaṃ patim |
niṣadhānāmadhipatiṃ dṛṣṭavānasi me priyam || 3-61-100||
MHB 3-61-101
एकवस्त्रार्धसंवीतं सुकुमारतनुत्वचम् ।
व्यसनेनार्दितं वीरमरण्यमिदमागतम् ॥ ३-६१-१०१॥
ekavastrārdhasaṃvītaṃ sukumāratanutvacam |
vyasanenārditaṃ vīramaraṇyamidamāgatam || 3-61-101||
MHB 3-61-102
यथा विशोका गच्छेयमशोकनग तत्कुरु ।
सत्यनामा भवाशोक मम शोकविनाशनात् ॥ ३-६१-१०२॥
yathā viśokā gaccheyamaśokanaga tatkuru |
satyanāmā bhavāśoka mama śokavināśanāt || 3-61-102||
MHB 3-61-103
एवं साशोकवृक्षं तमार्ता त्रिः परिगम्य ह ।
जगाम दारुणतरं देशं भैमी वराङ्गना ॥ ३-६१-१०३॥
evaṃ sāśokavṛkṣaṃ tamārtā triḥ parigamya ha |
jagāma dāruṇataraṃ deśaṃ bhaimī varāṅganā || 3-61-103||
MHB 3-61-104
सा ददर्श नगान्नैकान्नैकाश्च सरितस्तथा ।
नैकांश्च पर्वतान्रम्यान्नैकांश्च मृगपक्षिणः ॥ ३-६१-१०४॥
sā dadarśa nagānnaikānnaikāśca saritastathā |
naikāṃśca parvatānramyānnaikāṃśca mṛgapakṣiṇaḥ || 3-61-104||
MHB 3-61-105
कन्दरांश्च नितम्बांश्च नदांश्चाद्भुतदर्शनान् ।
ददर्श सा भीमसुता पतिमन्वेषती तदा ॥ ३-६१-१०५॥
kandarāṃśca nitambāṃśca nadāṃścādbhutadarśanān |
dadarśa sā bhīmasutā patimanveṣatī tadā || 3-61-105||
MHB 3-61-106
गत्वा प्रकृष्टमध्वानं दमयन्ती शुचिस्मिता ।
ददर्शाथ महासार्थं हस्त्यश्वरथसंकुलम् ॥ ३-६१-१०६॥
gatvā prakṛṣṭamadhvānaṃ damayantī śucismitā |
dadarśātha mahāsārthaṃ hastyaśvarathasaṃkulam || 3-61-106||
MHB 3-61-107
उत्तरन्तं नदीं रम्यां प्रसन्नसलिलां शुभाम् ।
सुशीततोयां विस्तीर्णां ह्रदिनीं वेतसैर्वृताम् ॥ ३-६१-१०७॥
uttarantaṃ nadīṃ ramyāṃ prasannasalilāṃ śubhām |
suśītatoyāṃ vistīrṇāṃ hradinīṃ vetasairvṛtām || 3-61-107||
MHB 3-61-108
प्रोद्घुष्टां क्रौञ्चकुररैश्चक्रवाकोपकूजिताम् ।
कूर्मग्राहझषाकीर्णां पुलिनद्वीपशोभिताम् ॥ ३-६१-१०८॥
prodghuṣṭāṃ krauñcakuraraiścakravākopakūjitām |
kūrmagrāhajhaṣākīrṇāṃ pulinadvīpaśobhitām || 3-61-108||
MHB 3-61-109
सा दृष्ट्वैव महासार्थं नलपत्नी यशस्विनी ।
उपसर्प्य वरारोहा जनमध्यं विवेश ह ॥ ३-६१-१०९॥
sā dṛṣṭvaiva mahāsārthaṃ nalapatnī yaśasvinī |
upasarpya varārohā janamadhyaṃ viveśa ha || 3-61-109||
MHB 3-61-110
उन्मत्तरूपा शोकार्ता तथा वस्त्रार्धसंवृता ।
कृशा विवर्णा मलिना पांसुध्वस्तशिरोरुहा ॥ ३-६१-११०॥
unmattarūpā śokārtā tathā vastrārdhasaṃvṛtā |
kṛśā vivarṇā malinā pāṃsudhvastaśiroruhā || 3-61-110||
MHB 3-61-111
तां दृष्ट्वा तत्र मनुजाः केचिद्भीताः प्रदुद्रुवुः ।
केचिच्चिन्तापरास्तस्थुः केचित्तत्र विचुक्रुशुः ॥ ३-६१-१११॥
tāṃ dṛṣṭvā tatra manujāḥ kecidbhītāḥ pradudruvuḥ |
keciccintāparāstasthuḥ kecittatra vicukruśuḥ || 3-61-111||
MHB 3-61-112
प्रहसन्ति स्म तां केचिदभ्यसूयन्त चापरे ।
चक्रुस्तस्यां दयां केचित्पप्रच्छुश्चापि भारत ॥ ३-६१-११२॥
prahasanti sma tāṃ kecidabhyasūyanta cāpare |
cakrustasyāṃ dayāṃ kecitpapracchuścāpi bhārata || 3-61-112||
MHB 3-61-113
कासि कस्यासि कल्याणि किं वा मृगयसे वने ।
त्वां दृष्ट्वा व्यथिताः स्मेह कच्चित्त्वमसि मानुषी ॥ ३-६१-११३॥
kāsi kasyāsi kalyāṇi kiṃ vā mṛgayase vane |
tvāṃ dṛṣṭvā vyathitāḥ smeha kaccittvamasi mānuṣī || 3-61-113||
MHB 3-61-114
वद सत्यं वनस्यास्य पर्वतस्याथ वा दिशः ।
देवता त्वं हि कल्याणि त्वां वयं शरणं गताः ॥ ३-६१-११४॥
vada satyaṃ vanasyāsya parvatasyātha vā diśaḥ |
devatā tvaṃ hi kalyāṇi tvāṃ vayaṃ śaraṇaṃ gatāḥ || 3-61-114||
MHB 3-61-115
यक्षी वा राक्षसी वा त्वमुताहोऽसि वराङ्गना ।
सर्वथा कुरु नः स्वस्ति रक्षस्वास्माननिन्दिते ॥ ३-६१-११५॥
yakṣī vā rākṣasī vā tvamutāho'si varāṅganā |
sarvathā kuru naḥ svasti rakṣasvāsmānanindite || 3-61-115||
MHB 3-61-116
यथायं सर्वथा सार्थः क्षेमी शीघ्रमितो व्रजेत् ।
तथा विधत्स्व कल्याणि त्वां वयं शरणं गताः ॥ ३-६१-११६॥
yathāyaṃ sarvathā sārthaḥ kṣemī śīghramito vrajet |
tathā vidhatsva kalyāṇi tvāṃ vayaṃ śaraṇaṃ gatāḥ || 3-61-116||
MHB 3-61-117
तथोक्ता तेन सार्थेन दमयन्ती नृपात्मजा ।
प्रत्युवाच ततः साध्वी भर्तृव्यसनदुःखिता ।
सार्थवाहं च सार्थं च जना ये चात्र केचन ॥ ३-६१-११७॥
tathoktā tena sārthena damayantī nṛpātmajā |
pratyuvāca tataḥ sādhvī bhartṛvyasanaduḥkhitā |
sārthavāhaṃ ca sārthaṃ ca janā ye cātra kecana || 3-61-117||
MHB 3-61-118
यूनः स्थविरबालाश्च सार्थस्य च पुरोगमाः ।
मानुषीं मां विजानीत मनुजाधिपतेः सुताम् ।
नृपस्नुषां राजभार्यां भर्तृदर्शनलालसाम् ॥ ३-६१-११८॥
yūnaḥ sthavirabālāśca sārthasya ca purogamāḥ |
mānuṣīṃ māṃ vijānīta manujādhipateḥ sutām |
nṛpasnuṣāṃ rājabhāryāṃ bhartṛdarśanalālasām || 3-61-118||
MHB 3-61-119
विदर्भराण्मम पिता भर्ता राजा च नैषधः ।
नलो नाम महाभागस्तं मार्गाम्यपराजितम् ॥ ३-६१-११९॥
vidarbharāṇmama pitā bhartā rājā ca naiṣadhaḥ |
nalo nāma mahābhāgastaṃ mārgāmyaparājitam || 3-61-119||
MHB 3-61-120
यदि जानीत नृपतिं क्षिप्रं शंसत मे प्रियम् ।
नलं पार्थिवशार्दूलममित्रगणसूदनम् ॥ ३-६१-१२०॥
yadi jānīta nṛpatiṃ kṣipraṃ śaṃsata me priyam |
nalaṃ pārthivaśārdūlamamitragaṇasūdanam || 3-61-120||
MHB 3-61-121
तामुवाचानवद्याङ्गीं सार्थस्य महतः प्रभुः ।
सार्थवाहः शुचिर्नाम शृणु कल्याणि मद्वचः ॥ ३-६१-१२१॥
tāmuvācānavadyāṅgīṃ sārthasya mahataḥ prabhuḥ |
sārthavāhaḥ śucirnāma śṛṇu kalyāṇi madvacaḥ || 3-61-121||
MHB 3-61-122
अहं सार्थस्य नेता वै सार्थवाहः शुचिस्मिते ।
मनुष्यं नलनामानं न पश्यामि यशस्विनि ॥ ३-६१-१२२॥
ahaṃ sārthasya netā vai sārthavāhaḥ śucismite |
manuṣyaṃ nalanāmānaṃ na paśyāmi yaśasvini || 3-61-122||
MHB 3-61-123
कुञ्जरद्वीपिमहिषशार्दूलर्क्षमृगानपि ।
पश्याम्यस्मिन्वने कष्टे अमनुष्यनिषेविते ।
तथा नो यक्षराडद्य मणिभद्रः प्रसीदतु ॥ ३-६१-१२३॥
kuñjaradvīpimahiṣaśārdūlarkṣamṛgānapi |
paśyāmyasminvane kaṣṭe amanuṣyaniṣevite |
tathā no yakṣarāḍadya maṇibhadraḥ prasīdatu || 3-61-123||
MHB 3-61-124
साब्रवीद्वणिजः सर्वान्सार्थवाहं च तं ततः ।
क्व नु यास्यसि सार्थोऽयमेतदाख्यातुमर्हथ ॥ ३-६१-१२४॥
sābravīdvaṇijaḥ sarvānsārthavāhaṃ ca taṃ tataḥ |
kva nu yāsyasi sārtho'yametadākhyātumarhatha || 3-61-124||
MHB 3-61-125
सार्थवाह उवाच ।
सार्थोऽयं चेदिराजस्य सुबाहोः सत्यवादिनः ।
क्षिप्रं जनपदं गन्ता लाभाय मनुजात्मजे ॥ ३-६१-१२५॥
sārthavāha uvāca |
sārtho'yaṃ cedirājasya subāhoḥ satyavādinaḥ |
kṣipraṃ janapadaṃ gantā lābhāya manujātmaje || 3-61-125||
Adhyaya: 62/299 (43)
MHB 3-62-1
बृहदश्व उवाच ।
सा तच्छ्रुत्वानवद्याङ्गी सार्थवाहवचस्तदा ।
अगच्छत्तेन वै सार्धं भर्तृदर्शनलालसा ॥ ३-६२-१॥
bṛhadaśva uvāca |
sā tacchrutvānavadyāṅgī sārthavāhavacastadā |
agacchattena vai sārdhaṃ bhartṛdarśanalālasā || 3-62-1||
MHB 3-62-2
अथ काले बहुतिथे वने महति दारुणे ।
तडागं सर्वतोभद्रं पद्मसौगन्धिकं महत् ॥ ३-६२-२॥
atha kāle bahutithe vane mahati dāruṇe |
taḍāgaṃ sarvatobhadraṃ padmasaugandhikaṃ mahat || 3-62-2||
MHB 3-62-3
ददृशुर्वणिजो रम्यं प्रभूतयवसेन्धनम् ।
बहुमूलफलोपेतं नानापक्षिगणैर्वृतम् ॥ ३-६२-३॥
dadṛśurvaṇijo ramyaṃ prabhūtayavasendhanam |
bahumūlaphalopetaṃ nānāpakṣigaṇairvṛtam || 3-62-3||
MHB 3-62-4
तं दृष्ट्वा मृष्टसलिलं मनोहरसुखावहम् ।
सुपरिश्रान्तवाहास्ते निवेशाय मनो दधुः ॥ ३-६२-४॥
taṃ dṛṣṭvā mṛṣṭasalilaṃ manoharasukhāvaham |
supariśrāntavāhāste niveśāya mano dadhuḥ || 3-62-4||
MHB 3-62-5
संमते सार्थवाहस्य विविशुर्वनमुत्तमम् ।
उवास सार्थः सुमहान्वेलामासाद्य पश्चिमाम् ॥ ३-६२-५॥
saṃmate sārthavāhasya viviśurvanamuttamam |
uvāsa sārthaḥ sumahānvelāmāsādya paścimām || 3-62-5||
MHB 3-62-6
अथार्धरात्रसमये निःशब्दस्तिमिते तदा ।
सुप्ते सार्थे परिश्रान्ते हस्तियूथमुपागमत् ।
पानीयार्थं गिरिनदीं मदप्रस्रवणाविलाम् ॥ ३-६२-६॥
athārdharātrasamaye niḥśabdastimite tadā |
supte sārthe pariśrānte hastiyūthamupāgamat |
pānīyārthaṃ girinadīṃ madaprasravaṇāvilām || 3-62-6||
MHB 3-62-7
मार्गं संरुध्य संसुप्तं पद्मिन्याः सार्थमुत्तमम् ।
सुप्तं ममर्द सहसा चेष्टमानं महीतले ॥ ३-६२-७॥
mārgaṃ saṃrudhya saṃsuptaṃ padminyāḥ sārthamuttamam |
suptaṃ mamarda sahasā ceṣṭamānaṃ mahītale || 3-62-7||
MHB 3-62-8
हाहारवं प्रमुञ्चन्तः सार्थिकाः शरणार्थिनः ।
वनगुल्मांश्च धावन्तो निद्रान्धा महतो भयात् ।
केचिद्दन्तैः करैः केचित्केचित्पद्भ्यां हता नराः ॥ ३-६२-८॥
hāhāravaṃ pramuñcantaḥ sārthikāḥ śaraṇārthinaḥ |
vanagulmāṃśca dhāvanto nidrāndhā mahato bhayāt |
keciddantaiḥ karaiḥ kecitkecitpadbhyāṃ hatā narāḥ || 3-62-8||
MHB 3-62-9
गोखरोष्ट्राश्वबहुलं पदातिजनसंकुलम् ।
भयार्तं धावमानं तत्परस्परहतं तदा ॥ ३-६२-९॥
gokharoṣṭrāśvabahulaṃ padātijanasaṃkulam |
bhayārtaṃ dhāvamānaṃ tatparasparahataṃ tadā || 3-62-9||
MHB 3-62-10
घोरान्नादान्विमुञ्चन्तो निपेतुर्धरणीतले ।
वृक्षेष्वासज्य संभग्नाः पतिता विषमेषु च ।
तथा तन्निहतं सर्वं समृद्धं सार्थमण्डलम् ॥ ३-६२-१०॥
ghorānnādānvimuñcanto nipeturdharaṇītale |
vṛkṣeṣvāsajya saṃbhagnāḥ patitā viṣameṣu ca |
tathā tannihataṃ sarvaṃ samṛddhaṃ sārthamaṇḍalam || 3-62-10||
MHB 3-62-11
अथापरेद्युः संप्राप्ते हतशिष्टा जनास्तदा ।
वनगुल्माद्विनिष्क्रम्य शोचन्तो वैशसं कृतम् ।
भ्रातरं पितरं पुत्रं सखायं च जनाधिप ॥ ३-६२-११॥
athāparedyuḥ saṃprāpte hataśiṣṭā janāstadā |
vanagulmādviniṣkramya śocanto vaiśasaṃ kṛtam |
bhrātaraṃ pitaraṃ putraṃ sakhāyaṃ ca janādhipa || 3-62-11||
MHB 3-62-12
अशोचत्तत्र वैदर्भी किं नु मे दुष्कृतं कृतम् ।
योऽपि मे निर्जनेऽरण्ये संप्राप्तोऽयं जनार्णवः ।
हतोऽयं हस्तियूथेन मन्दभाग्यान्ममैव तु ॥ ३-६२-१२॥
aśocattatra vaidarbhī kiṃ nu me duṣkṛtaṃ kṛtam |
yo'pi me nirjane'raṇye saṃprāpto'yaṃ janārṇavaḥ |
hato'yaṃ hastiyūthena mandabhāgyānmamaiva tu || 3-62-12||
MHB 3-62-13
प्राप्तव्यं सुचिरं दुःखं मया नूनमसंशयम् ।
नाप्राप्तकालो म्रियते श्रुतं वृद्धानुशासनम् ॥ ३-६२-१३॥
prāptavyaṃ suciraṃ duḥkhaṃ mayā nūnamasaṃśayam |
nāprāptakālo mriyate śrutaṃ vṛddhānuśāsanam || 3-62-13||
MHB 3-62-14
यन्नाहमद्य मृदिता हस्तियूथेन दुःखिता ।
न ह्यदैवकृतं किंचिन्नराणामिह विद्यते ॥ ३-६२-१४॥
yannāhamadya mṛditā hastiyūthena duḥkhitā |
na hyadaivakṛtaṃ kiṃcinnarāṇāmiha vidyate || 3-62-14||
MHB 3-62-15
न च मे बालभावेऽपि किंचिद्व्यपकृतं कृतम् ।
कर्मणा मनसा वाचा यदिदं दुःखमागतम् ॥ ३-६२-१५॥
na ca me bālabhāve'pi kiṃcidvyapakṛtaṃ kṛtam |
karmaṇā manasā vācā yadidaṃ duḥkhamāgatam || 3-62-15||
MHB 3-62-16
मन्ये स्वयंवरकृते लोकपालाः समागताः ।
प्रत्याख्याता मया तत्र नलस्यार्थाय देवताः ।
नूनं तेषां प्रभावेन वियोगं प्राप्तवत्यहम् ॥ ३-६२-१६॥
manye svayaṃvarakṛte lokapālāḥ samāgatāḥ |
pratyākhyātā mayā tatra nalasyārthāya devatāḥ |
nūnaṃ teṣāṃ prabhāvena viyogaṃ prāptavatyaham || 3-62-16||
MHB 3-62-17
एवमादीनि दुःखानि सा विलप्य वराङ्गना ।
हतशिष्टैः सह तदा ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ।
अगच्छद्राजशार्दूल दुःखशोकपरायणा ॥ ३-६२-१७॥
evamādīni duḥkhāni sā vilapya varāṅganā |
hataśiṣṭaiḥ saha tadā brāhmaṇairvedapāragaiḥ |
agacchadrājaśārdūla duḥkhaśokaparāyaṇā || 3-62-17||
MHB 3-62-18
गच्छन्ती सा चिरात्कालात्पुरमासादयन्महत् ।
सायाह्ने चेदिराजस्य सुबाहोः सत्यवादिनः ।
वस्त्रार्धकर्तसंवीता प्रविवेश पुरोत्तमम् ॥ ३-६२-१८॥
gacchantī sā cirātkālātpuramāsādayanmahat |
sāyāhne cedirājasya subāhoḥ satyavādinaḥ |
vastrārdhakartasaṃvītā praviveśa purottamam || 3-62-18||
MHB 3-62-19
तां विवर्णां कृशां दीनां मुक्तकेशीममार्जनाम् ।
उन्मत्तामिव गच्छन्तीं ददृशुः पुरवासिनः ॥ ३-६२-१९॥
tāṃ vivarṇāṃ kṛśāṃ dīnāṃ muktakeśīmamārjanām |
unmattāmiva gacchantīṃ dadṛśuḥ puravāsinaḥ || 3-62-19||
MHB 3-62-20
प्रविशन्तीं तु तां दृष्ट्वा चेदिराजपुरीं तदा ।
अनुजग्मुस्ततो बाला ग्रामिपुत्राः कुतूहलात् ॥ ३-६२-२०॥
praviśantīṃ tu tāṃ dṛṣṭvā cedirājapurīṃ tadā |
anujagmustato bālā grāmiputrāḥ kutūhalāt || 3-62-20||
MHB 3-62-21
सा तैः परिवृतागच्छत्समीपं राजवेश्मनः ।
तां प्रासादगतापश्यद्राजमाता जनैर्वृताम् ॥ ३-६२-२१॥
sā taiḥ parivṛtāgacchatsamīpaṃ rājaveśmanaḥ |
tāṃ prāsādagatāpaśyadrājamātā janairvṛtām || 3-62-21||
MHB 3-62-22
सा जनं वारयित्वा तं प्रासादतलमुत्तमम् ।
आरोप्य विस्मिता राजन्दमयन्तीमपृच्छत ॥ ३-६२-२२॥
sā janaṃ vārayitvā taṃ prāsādatalamuttamam |
āropya vismitā rājandamayantīmapṛcchata || 3-62-22||
MHB 3-62-23
एवमप्यसुखाविष्टा बिभर्षि परमं वपुः ।
भासि विद्युदिवाभ्रेषु शंस मे कासि कस्य वा ॥ ३-६२-२३॥
evamapyasukhāviṣṭā bibharṣi paramaṃ vapuḥ |
bhāsi vidyudivābhreṣu śaṃsa me kāsi kasya vā || 3-62-23||
MHB 3-62-24
न हि ते मानुषं रूपं भूषणैरपि वर्जितम् ।
असहाया नरेभ्यश्च नोद्विजस्यमरप्रभे ॥ ३-६२-२४॥
na hi te mānuṣaṃ rūpaṃ bhūṣaṇairapi varjitam |
asahāyā narebhyaśca nodvijasyamaraprabhe || 3-62-24||
MHB 3-62-25
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्या भैमी वचनमब्रवीत् ।
मानुषीं मां विजानीहि भर्तारं समनुव्रताम् ॥ ३-६२-२५॥
tacchrutvā vacanaṃ tasyā bhaimī vacanamabravīt |
mānuṣīṃ māṃ vijānīhi bhartāraṃ samanuvratām || 3-62-25||
MHB 3-62-26
सैरन्ध्रीं जातिसंपन्नां भुजिष्यां कामवासिनीम् ।
फलमूलाशनामेकां यत्रसायंप्रतिश्रयाम् ॥ ३-६२-२६॥
sairandhrīṃ jātisaṃpannāṃ bhujiṣyāṃ kāmavāsinīm |
phalamūlāśanāmekāṃ yatrasāyaṃpratiśrayām || 3-62-26||
MHB 3-62-27
असंख्येयगुणो भर्ता मां च नित्यमनुव्रतः ।
भर्तारमपि तं वीरं छायेवानपगा सदा ॥ ३-६२-२७॥
asaṃkhyeyaguṇo bhartā māṃ ca nityamanuvrataḥ |
bhartāramapi taṃ vīraṃ chāyevānapagā sadā || 3-62-27||
MHB 3-62-28
तस्य दैवात्प्रसङ्गोऽभूदतिमात्रं स्म देवने ।
द्यूते स निर्जितश्चैव वनमेकोऽभ्युपेयिवान् ॥ ३-६२-२८॥
tasya daivātprasaṅgo'bhūdatimātraṃ sma devane |
dyūte sa nirjitaścaiva vanameko'bhyupeyivān || 3-62-28||
MHB 3-62-29
तमेकवसनं वीरमुन्मत्तमिव विह्वलम् ।
आश्वासयन्ती भर्तारमहमन्वगमं वनम् ॥ ३-६२-२९॥
tamekavasanaṃ vīramunmattamiva vihvalam |
āśvāsayantī bhartāramahamanvagamaṃ vanam || 3-62-29||
MHB 3-62-30
स कदाचिद्वने वीरः कस्मिंश्चित्कारणान्तरे ।
क्षुत्परीतः सुविमनास्तदप्येकं व्यसर्जयत् ॥ ३-६२-३०॥
sa kadācidvane vīraḥ kasmiṃścitkāraṇāntare |
kṣutparītaḥ suvimanāstadapyekaṃ vyasarjayat || 3-62-30||
MHB 3-62-31
तमेकवसनं नग्नमुन्मत्तं गतचेतसम् ।
अनुव्रजन्ती बहुला न स्वपामि निशाः सदा ॥ ३-६२-३१॥
tamekavasanaṃ nagnamunmattaṃ gatacetasam |
anuvrajantī bahulā na svapāmi niśāḥ sadā || 3-62-31||
MHB 3-62-32
ततो बहुतिथे काले सुप्तामुत्सृज्य मां क्वचित् ।
वाससोऽर्धं परिच्छिद्य त्यक्तवान्मामनागसम् ॥ ३-६२-३२॥
tato bahutithe kāle suptāmutsṛjya māṃ kvacit |
vāsaso'rdhaṃ paricchidya tyaktavānmāmanāgasam || 3-62-32||
MHB 3-62-33
तं मार्गमाणा भर्तारं दह्यमाना दिनक्षपाः ।
न विन्दाम्यमरप्रख्यं प्रियं प्राणधनेश्वरम् ॥ ३-६२-३३॥
taṃ mārgamāṇā bhartāraṃ dahyamānā dinakṣapāḥ |
na vindāmyamaraprakhyaṃ priyaṃ prāṇadhaneśvaram || 3-62-33||
MHB 3-62-34
तामश्रुपरिपूर्णाक्षीं विलपन्तीं तथा बहु ।
राजमाताब्रवीदार्तां भैमीमार्ततरा स्वयम् ॥ ३-६२-३४॥
tāmaśruparipūrṇākṣīṃ vilapantīṃ tathā bahu |
rājamātābravīdārtāṃ bhaimīmārtatarā svayam || 3-62-34||
MHB 3-62-35
वसस्व मयि कल्याणि प्रीतिर्मे त्वयि वर्तते ।
मृगयिष्यन्ति ते भद्रे भर्तारं पुरुषा मम ॥ ३-६२-३५॥
vasasva mayi kalyāṇi prītirme tvayi vartate |
mṛgayiṣyanti te bhadre bhartāraṃ puruṣā mama || 3-62-35||
MHB 3-62-36
अथ वा स्वयमागच्छेत्परिधावन्नितस्ततः ।
इहैव वसती भद्रे भर्तारमुपलप्स्यसे ॥ ३-६२-३६॥
atha vā svayamāgacchetparidhāvannitastataḥ |
ihaiva vasatī bhadre bhartāramupalapsyase || 3-62-36||
MHB 3-62-37
राजमातुर्वचः श्रुत्वा दमयन्ती वचोऽब्रवीत् ।
समयेनोत्सहे वस्तुं त्वयि वीरप्रजायिनि ॥ ३-६२-३७॥
rājamāturvacaḥ śrutvā damayantī vaco'bravīt |
samayenotsahe vastuṃ tvayi vīraprajāyini || 3-62-37||
MHB 3-62-38
उच्छिष्टं नैव भुञ्जीयां न कुर्यां पादधावनम् ।
न चाहं पुरुषानन्यान्संभाषेयं कथंचन ॥ ३-६२-३८॥
ucchiṣṭaṃ naiva bhuñjīyāṃ na kuryāṃ pādadhāvanam |
na cāhaṃ puruṣānanyānsaṃbhāṣeyaṃ kathaṃcana || 3-62-38||
MHB 3-62-39
प्रार्थयेद्यदि मां कश्चिद्दण्ड्यस्ते स पुमान्भवेत् ।
भर्तुरन्वेषणार्थं तु पश्येयं ब्राह्मणानहम् ॥ ३-६२-३९॥
prārthayedyadi māṃ kaściddaṇḍyaste sa pumānbhavet |
bharturanveṣaṇārthaṃ tu paśyeyaṃ brāhmaṇānaham || 3-62-39||
MHB 3-62-40
यद्येवमिह कर्तव्यं वसाम्यहमसंशयम् ।
अतोऽन्यथा न मे वासो वर्तते हृदये क्वचित् ॥ ३-६२-४०॥
yadyevamiha kartavyaṃ vasāmyahamasaṃśayam |
ato'nyathā na me vāso vartate hṛdaye kvacit || 3-62-40||
MHB 3-62-41
तां प्रहृष्टेन मनसा राजमातेदमब्रवीत् ।
सर्वमेतत्करिष्यामि दिष्ट्या ते व्रतमीदृशम् ॥ ३-६२-४१॥
tāṃ prahṛṣṭena manasā rājamātedamabravīt |
sarvametatkariṣyāmi diṣṭyā te vratamīdṛśam || 3-62-41||
MHB 3-62-42
एवमुक्त्वा ततो भैमीं राजमाता विशां पते ।
उवाचेदं दुहितरं सुनन्दां नाम भारत ॥ ३-६२-४२॥
evamuktvā tato bhaimīṃ rājamātā viśāṃ pate |
uvācedaṃ duhitaraṃ sunandāṃ nāma bhārata || 3-62-42||
MHB 3-62-43
सैरन्ध्रीमभिजानीष्व सुनन्दे देवरूपिणीम् ।
एतया सह मोदस्व निरुद्विग्नमनाः स्वयम् ॥ ३-६२-४३॥
sairandhrīmabhijānīṣva sunande devarūpiṇīm |
etayā saha modasva nirudvignamanāḥ svayam || 3-62-43||
Adhyaya: 63/299 (24)
MHB 3-63-1
बृहदश्व उवाच ।
उत्सृज्य दमयन्तीं तु नलो राजा विशां पते ।
ददर्श दावं दह्यन्तं महान्तं गहने वने ॥ ३-६३-१॥
bṛhadaśva uvāca |
utsṛjya damayantīṃ tu nalo rājā viśāṃ pate |
dadarśa dāvaṃ dahyantaṃ mahāntaṃ gahane vane || 3-63-1||
MHB 3-63-2
तत्र शुश्राव मध्येऽग्नौ शब्दं भूतस्य कस्यचित् ।
अभिधाव नलेत्युच्चैः पुण्यश्लोकेति चासकृत् ॥ ३-६३-२॥
tatra śuśrāva madhye'gnau śabdaṃ bhūtasya kasyacit |
abhidhāva naletyuccaiḥ puṇyaśloketi cāsakṛt || 3-63-2||
MHB 3-63-3
मा भैरिति नलश्चोक्त्वा मध्यमग्नेः प्रविश्य तम् ।
ददर्श नागराजानं शयानं कुण्डलीकृतम् ॥ ३-६३-३॥
mā bhairiti nalaścoktvā madhyamagneḥ praviśya tam |
dadarśa nāgarājānaṃ śayānaṃ kuṇḍalīkṛtam || 3-63-3||
MHB 3-63-4
स नागः प्राञ्जलिर्भूत्वा वेपमानो नलं तदा ।
उवाच विद्धि मां राजन्नागं कर्कोटकं नृप ॥ ३-६३-४॥
sa nāgaḥ prāñjalirbhūtvā vepamāno nalaṃ tadā |
uvāca viddhi māṃ rājannāgaṃ karkoṭakaṃ nṛpa || 3-63-4||
MHB 3-63-5
मया प्रलब्धो ब्रह्मर्षिरनागाः सुमहातपाः ।
तेन मन्युपरीतेन शप्तोऽस्मि मनुजाधिप ॥ ३-६३-५॥
mayā pralabdho brahmarṣiranāgāḥ sumahātapāḥ |
tena manyuparītena śapto'smi manujādhipa || 3-63-5||
MHB 3-63-6
तस्य शापान्न शक्नोमि पदाद्विचलितुं पदम् ।
उपदेक्ष्यामि ते श्रेयस्त्रातुमर्हति मां भवान् ॥ ३-६३-६॥
tasya śāpānna śaknomi padādvicalituṃ padam |
upadekṣyāmi te śreyastrātumarhati māṃ bhavān || 3-63-6||
MHB 3-63-7
सखा च ते भविष्यामि मत्समो नास्ति पन्नगः ।
लघुश्च ते भविष्यामि शीघ्रमादाय गच्छ माम् ॥ ३-६३-७॥
sakhā ca te bhaviṣyāmi matsamo nāsti pannagaḥ |
laghuśca te bhaviṣyāmi śīghramādāya gaccha mām || 3-63-7||
MHB 3-63-8
एवमुक्त्वा स नागेन्द्रो बभूवाङ्गुष्ठमात्रकः ।
तं गृहीत्वा नलः प्रायादुद्देशं दाववर्जितम् ॥ ३-६३-८॥
evamuktvā sa nāgendro babhūvāṅguṣṭhamātrakaḥ |
taṃ gṛhītvā nalaḥ prāyāduddeśaṃ dāvavarjitam || 3-63-8||
MHB 3-63-9
आकाशदेशमासाद्य विमुक्तं कृष्णवर्त्मना ।
उत्स्रष्टुकामं तं नागः पुनः कर्कोटकोऽब्रवीत् ॥ ३-६३-९॥
ākāśadeśamāsādya vimuktaṃ kṛṣṇavartmanā |
utsraṣṭukāmaṃ taṃ nāgaḥ punaḥ karkoṭako'bravīt || 3-63-9||
MHB 3-63-10
पदानि गणयन्गच्छ स्वानि नैषध कानिचित् ।
तत्र तेऽहं महाराज श्रेयो धास्यामि यत्परम् ॥ ३-६३-१०॥
padāni gaṇayangaccha svāni naiṣadha kānicit |
tatra te'haṃ mahārāja śreyo dhāsyāmi yatparam || 3-63-10||
MHB 3-63-11
ततः संख्यातुमारब्धमदशद्दशमे पदे ।
तस्य दष्टस्य तद्रूपं क्षिप्रमन्तरधीयत ॥ ३-६३-११॥
tataḥ saṃkhyātumārabdhamadaśaddaśame pade |
tasya daṣṭasya tadrūpaṃ kṣipramantaradhīyata || 3-63-11||
MHB 3-63-12
स दृष्ट्वा विस्मितस्तस्थावात्मानं विकृतं नलः ।
स्वरूपधारिणं नागं ददर्श च महीपतिः ॥ ३-६३-१२॥
sa dṛṣṭvā vismitastasthāvātmānaṃ vikṛtaṃ nalaḥ |
svarūpadhāriṇaṃ nāgaṃ dadarśa ca mahīpatiḥ || 3-63-12||
MHB 3-63-13
ततः कर्कोटको नागः सान्त्वयन्नलमब्रवीत् ।
मया तेऽन्तर्हितं रूपं न त्वा विद्युर्जना इति ॥ ३-६३-१३॥
tataḥ karkoṭako nāgaḥ sāntvayannalamabravīt |
mayā te'ntarhitaṃ rūpaṃ na tvā vidyurjanā iti || 3-63-13||
MHB 3-63-14
यत्कृते चासि विकृतो दुःखेन महता नल ।
विषेण स मदीयेन त्वयि दुःखं निवत्स्यति ॥ ३-६३-१४॥
yatkṛte cāsi vikṛto duḥkhena mahatā nala |
viṣeṇa sa madīyena tvayi duḥkhaṃ nivatsyati || 3-63-14||
MHB 3-63-15
विषेण संवृतैर्गात्रैर्यावत्त्वां न विमोक्ष्यति ।
तावत्त्वयि महाराज दुःखं वै स निवत्स्यति ॥ ३-६३-१५॥
viṣeṇa saṃvṛtairgātrairyāvattvāṃ na vimokṣyati |
tāvattvayi mahārāja duḥkhaṃ vai sa nivatsyati || 3-63-15||
MHB 3-63-16
अनागा येन निकृतस्त्वमनर्हो जनाधिप ।
क्रोधादसूययित्वा तं रक्षा मे भवतः कृता ॥ ३-६३-१६॥
anāgā yena nikṛtastvamanarho janādhipa |
krodhādasūyayitvā taṃ rakṣā me bhavataḥ kṛtā || 3-63-16||
MHB 3-63-17
न ते भयं नरव्याघ्र दंष्ट्रिभ्यः शत्रुतोऽपि वा ।
ब्रह्मविद्भ्यश्च भविता मत्प्रसादान्नराधिप ॥ ३-६३-१७॥
na te bhayaṃ naravyāghra daṃṣṭribhyaḥ śatruto'pi vā |
brahmavidbhyaśca bhavitā matprasādānnarādhipa || 3-63-17||
MHB 3-63-18
राजन्विषनिमित्ता च न ते पीडा भविष्यति ।
संग्रामेषु च राजेन्द्र शश्वज्जयमवाप्स्यसि ॥ ३-६३-१८॥
rājanviṣanimittā ca na te pīḍā bhaviṣyati |
saṃgrāmeṣu ca rājendra śaśvajjayamavāpsyasi || 3-63-18||
MHB 3-63-19
गच्छ राजन्नितः सूतो बाहुकोऽहमिति ब्रुवन् ।
समीपमृतुपर्णस्य स हि वेदाक्षनैपुणम् ।
अयोध्यां नगरीं रम्यामद्यैव निषधेश्वर ॥ ३-६३-१९॥
gaccha rājannitaḥ sūto bāhuko'hamiti bruvan |
samīpamṛtuparṇasya sa hi vedākṣanaipuṇam |
ayodhyāṃ nagarīṃ ramyāmadyaiva niṣadheśvara || 3-63-19||
MHB 3-63-20
स तेऽक्षहृदयं दाता राजाश्वहृदयेन वै ।
इक्ष्वाकुकुलजः श्रीमान्मित्रं चैव भविष्यति ॥ ३-६३-२०॥
sa te'kṣahṛdayaṃ dātā rājāśvahṛdayena vai |
ikṣvākukulajaḥ śrīmānmitraṃ caiva bhaviṣyati || 3-63-20||
MHB 3-63-21
भविष्यसि यदाक्षज्ञः श्रेयसा योक्ष्यसे तदा ।
समेष्यसि च दारैस्त्वं मा स्म शोके मनः कृथाः ।
राज्येन तनयाभ्यां च सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ ३-६३-२१॥
bhaviṣyasi yadākṣajñaḥ śreyasā yokṣyase tadā |
sameṣyasi ca dāraistvaṃ mā sma śoke manaḥ kṛthāḥ |
rājyena tanayābhyāṃ ca satyametadbravīmi te || 3-63-21||
MHB 3-63-22
स्वरूपं च यदा द्रष्टुमिच्छेथास्त्वं नराधिप ।
संस्मर्तव्यस्तदा तेऽहं वासश्चेदं निवासयेः ॥ ३-६३-२२॥
svarūpaṃ ca yadā draṣṭumicchethāstvaṃ narādhipa |
saṃsmartavyastadā te'haṃ vāsaścedaṃ nivāsayeḥ || 3-63-22||
MHB 3-63-23
अनेन वाससाच्छन्नः स्वरूपं प्रतिपत्स्यसे ।
इत्युक्त्वा प्रददावस्मै दिव्यं वासोयुगं तदा ॥ ३-६३-२३॥
anena vāsasācchannaḥ svarūpaṃ pratipatsyase |
ityuktvā pradadāvasmai divyaṃ vāsoyugaṃ tadā || 3-63-23||
MHB 3-63-24
एवं नलं समादिश्य वासो दत्त्वा च कौरव ।
नागराजस्ततो राजंस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ ३-६३-२४॥
evaṃ nalaṃ samādiśya vāso dattvā ca kaurava |
nāgarājastato rājaṃstatraivāntaradhīyata || 3-63-24||
Adhyaya: 64/299 (19)
MHB 3-64-1
बृहदश्व उवाच ।
तस्मिन्नन्तर्हिते नागे प्रययौ नैषधो नलः ।
ऋतुपर्णस्य नगरं प्राविशद्दशमेऽहनि ॥ ३-६४-१॥
bṛhadaśva uvāca |
tasminnantarhite nāge prayayau naiṣadho nalaḥ |
ṛtuparṇasya nagaraṃ prāviśaddaśame'hani || 3-64-1||
MHB 3-64-2
स राजानमुपातिष्ठद्बाहुकोऽहमिति ब्रुवन् ।
अश्वानां वाहने युक्तः पृथिव्यां नास्ति मत्समः ॥ ३-६४-२॥
sa rājānamupātiṣṭhadbāhuko'hamiti bruvan |
aśvānāṃ vāhane yuktaḥ pṛthivyāṃ nāsti matsamaḥ || 3-64-2||
MHB 3-64-3
अर्थकृच्छ्रेषु चैवाहं प्रष्टव्यो नैपुणेषु च ।
अन्नसंस्कारमपि च जानाम्यन्यैर्विशेषतः ॥ ३-६४-३॥
arthakṛcchreṣu caivāhaṃ praṣṭavyo naipuṇeṣu ca |
annasaṃskāramapi ca jānāmyanyairviśeṣataḥ || 3-64-3||
MHB 3-64-4
यानि शिल्पानि लोकेऽस्मिन्यच्चाप्यन्यत्सुदुष्करम् ।
सर्वं यतिष्ये तत्कर्तुमृतुपर्ण भरस्व माम् ॥ ३-६४-४॥
yāni śilpāni loke'sminyaccāpyanyatsuduṣkaram |
sarvaṃ yatiṣye tatkartumṛtuparṇa bharasva mām || 3-64-4||
MHB 3-64-5
ऋतुपर्ण उवाच ।
वस बाहुक भद्रं ते सर्वमेतत्करिष्यसि ।
शीघ्रयाने सदा बुद्धिर्धीयते मे विशेषतः ॥ ३-६४-५॥
ṛtuparṇa uvāca |
vasa bāhuka bhadraṃ te sarvametatkariṣyasi |
śīghrayāne sadā buddhirdhīyate me viśeṣataḥ || 3-64-5||
MHB 3-64-6
स त्वमातिष्ठ योगं तं येन शीघ्रा हया मम ।
भवेयुरश्वाध्यक्षोऽसि वेतनं ते शतं शताः ॥ ३-६४-६॥
sa tvamātiṣṭha yogaṃ taṃ yena śīghrā hayā mama |
bhaveyuraśvādhyakṣo'si vetanaṃ te śataṃ śatāḥ || 3-64-6||
MHB 3-64-7
त्वामुपस्थास्यतश्चेमौ नित्यं वार्ष्णेयजीवलौ ।
एताभ्यां रंस्यसे सार्धं वस वै मयि बाहुक ॥ ३-६४-७॥
tvāmupasthāsyataścemau nityaṃ vārṣṇeyajīvalau |
etābhyāṃ raṃsyase sārdhaṃ vasa vai mayi bāhuka || 3-64-7||
MHB 3-64-8
बृहदश्व उवाच ।
एवमुक्तो नलस्तेन न्यवसत्तत्र पूजितः ।
ऋतुपर्णस्य नगरे सहवार्ष्णेयजीवलः ॥ ३-६४-८॥
bṛhadaśva uvāca |
evamukto nalastena nyavasattatra pūjitaḥ |
ṛtuparṇasya nagare sahavārṣṇeyajīvalaḥ || 3-64-8||
MHB 3-64-9
स तत्र निवसन्राजा वैदर्भीमनुचिन्तयन् ।
सायं सायं सदा चेमं श्लोकमेकं जगाद ह ॥ ३-६४-९॥
sa tatra nivasanrājā vaidarbhīmanucintayan |
sāyaṃ sāyaṃ sadā cemaṃ ślokamekaṃ jagāda ha || 3-64-9||
MHB 3-64-10
क्व नु सा क्षुत्पिपासार्ता श्रान्ता शेते तपस्विनी ।
स्मरन्ती तस्य मन्दस्य कं वा साद्योपतिष्ठति ॥ ३-६४-१०॥
kva nu sā kṣutpipāsārtā śrāntā śete tapasvinī |
smarantī tasya mandasya kaṃ vā sādyopatiṣṭhati || 3-64-10||
MHB 3-64-11
एवं ब्रुवन्तं राजानं निशायां जीवलोऽब्रवीत् ।
कामेनां शोचसे नित्यं श्रोतुमिच्छामि बाहुक ॥ ३-६४-११॥
evaṃ bruvantaṃ rājānaṃ niśāyāṃ jīvalo'bravīt |
kāmenāṃ śocase nityaṃ śrotumicchāmi bāhuka || 3-64-11||
MHB 3-64-12
तमुवाच नलो राजा मन्दप्रज्ञस्य कस्यचित् ।
आसीद्बहुमता नारी तस्या दृढतरं च सः ॥ ३-६४-१२॥
tamuvāca nalo rājā mandaprajñasya kasyacit |
āsīdbahumatā nārī tasyā dṛḍhataraṃ ca saḥ || 3-64-12||
MHB 3-64-13
स वै केनचिदर्थेन तया मन्दो व्ययुज्यत ।
विप्रयुक्तश्च मन्दात्मा भ्रमत्यसुखपीडितः ॥ ३-६४-१३॥
sa vai kenacidarthena tayā mando vyayujyata |
viprayuktaśca mandātmā bhramatyasukhapīḍitaḥ || 3-64-13||
MHB 3-64-14
दह्यमानः स शोकेन दिवारात्रमतन्द्रितः ।
निशाकाले स्मरंस्तस्याः श्लोकमेकं स्म गायति ॥ ३-६४-१४॥
dahyamānaḥ sa śokena divārātramatandritaḥ |
niśākāle smaraṃstasyāḥ ślokamekaṃ sma gāyati || 3-64-14||
MHB 3-64-15
स वै भ्रमन्महीं सर्वां क्वचिदासाद्य किंचन ।
वसत्यनर्हस्तद्दुःखं भूय एवानुसंस्मरन् ॥ ३-६४-१५॥
sa vai bhramanmahīṃ sarvāṃ kvacidāsādya kiṃcana |
vasatyanarhastadduḥkhaṃ bhūya evānusaṃsmaran || 3-64-15||
MHB 3-64-16
सा तु तं पुरुषं नारी कृच्छ्रेऽप्यनुगता वने ।
त्यक्ता तेनाल्पपुण्येन दुष्करं यदि जीवति ॥ ३-६४-१६॥
sā tu taṃ puruṣaṃ nārī kṛcchre'pyanugatā vane |
tyaktā tenālpapuṇyena duṣkaraṃ yadi jīvati || 3-64-16||
MHB 3-64-17
एका बालानभिज्ञा च मार्गाणामतथोचिता ।
क्षुत्पिपासापरीता च दुष्करं यदि जीवति ॥ ३-६४-१७॥
ekā bālānabhijñā ca mārgāṇāmatathocitā |
kṣutpipāsāparītā ca duṣkaraṃ yadi jīvati || 3-64-17||
MHB 3-64-18
श्वापदाचरिते नित्यं वने महति दारुणे ।
त्यक्ता तेनाल्पपुण्येन मन्दप्रज्ञेन मारिष ॥ ३-६४-१८॥
śvāpadācarite nityaṃ vane mahati dāruṇe |
tyaktā tenālpapuṇyena mandaprajñena māriṣa || 3-64-18||
MHB 3-64-19
इत्येवं नैषधो राजा दमयन्तीमनुस्मरन् ।
अज्ञातवासमवसद्राज्ञस्तस्य निवेशने ॥ ३-६४-१९॥
ityevaṃ naiṣadho rājā damayantīmanusmaran |
ajñātavāsamavasadrājñastasya niveśane || 3-64-19||
Adhyaya: 65/299 (37)
MHB 3-65-1
बृहदश्व उवाच ।
हृतराज्ये नले भीमः सभार्ये प्रेष्यतां गते ।
द्विजान्प्रस्थापयामास नलदर्शनकाङ्क्षया ॥ ३-६५-१॥
bṛhadaśva uvāca |
hṛtarājye nale bhīmaḥ sabhārye preṣyatāṃ gate |
dvijānprasthāpayāmāsa naladarśanakāṅkṣayā || 3-65-1||
MHB 3-65-2
संदिदेश च तान्भीमो वसु दत्त्वा च पुष्कलम् ।
मृगयध्वं नलं चैव दमयन्तीं च मे सुताम् ॥ ३-६५-२॥
saṃdideśa ca tānbhīmo vasu dattvā ca puṣkalam |
mṛgayadhvaṃ nalaṃ caiva damayantīṃ ca me sutām || 3-65-2||
MHB 3-65-3
अस्मिन्कर्मणि निष्पन्ने विज्ञाते निषधाधिपे ।
गवां सहस्रं दास्यामि यो वस्तावानयिष्यति ।
अग्रहारं च दास्यामि ग्रामं नगरसंमितम् ॥ ३-६५-३॥
asminkarmaṇi niṣpanne vijñāte niṣadhādhipe |
gavāṃ sahasraṃ dāsyāmi yo vastāvānayiṣyati |
agrahāraṃ ca dāsyāmi grāmaṃ nagarasaṃmitam || 3-65-3||
MHB 3-65-4
न चेच्छक्याविहानेतुं दमयन्ती नलोऽपि वा ।
ज्ञातमात्रेऽपि दास्यामि गवां दशशतं धनम् ॥ ३-६५-४॥
na cecchakyāvihānetuṃ damayantī nalo'pi vā |
jñātamātre'pi dāsyāmi gavāṃ daśaśataṃ dhanam || 3-65-4||
MHB 3-65-5
इत्युक्तास्ते ययुर्हृष्टा ब्राह्मणाः सर्वतोदिशम् ।
पुरराष्ट्राणि चिन्वन्तो नैषधं सह भार्यया ॥ ३-६५-५॥
ityuktāste yayurhṛṣṭā brāhmaṇāḥ sarvatodiśam |
purarāṣṭrāṇi cinvanto naiṣadhaṃ saha bhāryayā || 3-65-5||
MHB 3-65-6
ततश्चेदिपुरीं रम्यां सुदेवो नाम वै द्विजः ।
विचिन्वानोऽथ वैदर्भीमपश्यद्राजवेश्मनि ।
पुण्याहवाचने राज्ञः सुनन्दासहितां स्थिताम् ॥ ३-६५-६॥
tataścedipurīṃ ramyāṃ sudevo nāma vai dvijaḥ |
vicinvāno'tha vaidarbhīmapaśyadrājaveśmani |
puṇyāhavācane rājñaḥ sunandāsahitāṃ sthitām || 3-65-6||
MHB 3-65-7
मन्दप्रख्यायमानेन रूपेणाप्रतिमेन ताम् ।
पिनद्धां धूमजालेन प्रभामिव विभावसोः ॥ ३-६५-७॥
mandaprakhyāyamānena rūpeṇāpratimena tām |
pinaddhāṃ dhūmajālena prabhāmiva vibhāvasoḥ || 3-65-7||
MHB 3-65-8
तां समीक्ष्य विशालाक्षीमधिकं मलिनां कृशाम् ।
तर्कयामास भैमीति कारणैरुपपादयन् ॥ ३-६५-८॥
tāṃ samīkṣya viśālākṣīmadhikaṃ malināṃ kṛśām |
tarkayāmāsa bhaimīti kāraṇairupapādayan || 3-65-8||
MHB 3-65-9
सुदेव उवाच ।
यथेयं मे पुरा दृष्टा तथारूपेयमङ्गना ।
कृतार्थोऽस्म्यद्य दृष्ट्वेमां लोककान्तामिव श्रियम् ॥ ३-६५-९॥
sudeva uvāca |
yatheyaṃ me purā dṛṣṭā tathārūpeyamaṅganā |
kṛtārtho'smyadya dṛṣṭvemāṃ lokakāntāmiva śriyam || 3-65-9||
MHB 3-65-10
पूर्णचन्द्राननां श्यामां चारुवृत्तपयोधराम् ।
कुर्वन्तीं प्रभया देवीं सर्वा वितिमिरा दिशः ॥ ३-६५-१०॥
pūrṇacandrānanāṃ śyāmāṃ cāruvṛttapayodharām |
kurvantīṃ prabhayā devīṃ sarvā vitimirā diśaḥ || 3-65-10||
MHB 3-65-11
चारुपद्मपलाशाक्षीं मन्मथस्य रतीमिव ।
इष्टां सर्वस्य जगतः पूर्णचन्द्रप्रभामिव ॥ ३-६५-११॥
cārupadmapalāśākṣīṃ manmathasya ratīmiva |
iṣṭāṃ sarvasya jagataḥ pūrṇacandraprabhāmiva || 3-65-11||
MHB 3-65-12
विदर्भसरसस्तस्माद्दैवदोषादिवोद्धृताम् ।
मलपङ्कानुलिप्ताङ्गीं मृणालीमिव तां भृशम् ॥ ३-६५-१२॥
vidarbhasarasastasmāddaivadoṣādivoddhṛtām |
malapaṅkānuliptāṅgīṃ mṛṇālīmiva tāṃ bhṛśam || 3-65-12||
MHB 3-65-13
पौर्णमासीमिव निशां राहुग्रस्तनिशाकराम् ।
पतिशोकाकुलां दीनां शुष्कस्रोतां नदीमिव ॥ ३-६५-१३॥
paurṇamāsīmiva niśāṃ rāhugrastaniśākarām |
patiśokākulāṃ dīnāṃ śuṣkasrotāṃ nadīmiva || 3-65-13||
MHB 3-65-14
विध्वस्तपर्णकमलां वित्रासितविहंगमाम् ।
हस्तिहस्तपरिक्लिष्टां व्याकुलामिव पद्मिनीम् ॥ ३-६५-१४॥
vidhvastaparṇakamalāṃ vitrāsitavihaṃgamām |
hastihastaparikliṣṭāṃ vyākulāmiva padminīm || 3-65-14||
MHB 3-65-15
सुकुमारीं सुजाताङ्गीं रत्नगर्भगृहोचिताम् ।
दह्यमानामिवोष्णेन मृणालीमचिरोद्धृताम् ॥ ३-६५-१५॥
sukumārīṃ sujātāṅgīṃ ratnagarbhagṛhocitām |
dahyamānāmivoṣṇena mṛṇālīmaciroddhṛtām || 3-65-15||
MHB 3-65-16
रूपौदार्यगुणोपेतां मण्डनार्हाममण्डिताम् ।
चन्द्रलेखामिव नवां व्योम्नि नीलाभ्रसंवृताम् ॥ ३-६५-१६॥
rūpaudāryaguṇopetāṃ maṇḍanārhāmamaṇḍitām |
candralekhāmiva navāṃ vyomni nīlābhrasaṃvṛtām || 3-65-16||
MHB 3-65-17
कामभोगैः प्रियैर्हीनां हीनां बन्धुजनेन च ।
देहं धारयतीं दीनां भर्तृदर्शनकाङ्क्षया ॥ ३-६५-१७॥
kāmabhogaiḥ priyairhīnāṃ hīnāṃ bandhujanena ca |
dehaṃ dhārayatīṃ dīnāṃ bhartṛdarśanakāṅkṣayā || 3-65-17||
MHB 3-65-18
भर्ता नाम परं नार्या भूषणं भूषणैर्विना ।
एषा विरहिता तेन शोभनापि न शोभते ॥ ३-६५-१८॥
bhartā nāma paraṃ nāryā bhūṣaṇaṃ bhūṣaṇairvinā |
eṣā virahitā tena śobhanāpi na śobhate || 3-65-18||
MHB 3-65-19
दुष्करं कुरुतेऽत्यर्थं हीनो यदनया नलः ।
धारयत्यात्मनो देहं न शोकेनावसीदति ॥ ३-६५-१९॥
duṣkaraṃ kurute'tyarthaṃ hīno yadanayā nalaḥ |
dhārayatyātmano dehaṃ na śokenāvasīdati || 3-65-19||
MHB 3-65-20
इमामसितकेशान्तां शतपत्रायतेक्षणाम् ।
सुखार्हां दुःखितां दृष्ट्वा ममापि व्यथते मनः ॥ ३-६५-२०॥
imāmasitakeśāntāṃ śatapatrāyatekṣaṇām |
sukhārhāṃ duḥkhitāṃ dṛṣṭvā mamāpi vyathate manaḥ || 3-65-20||
MHB 3-65-21
कदा नु खलु दुःखस्य पारं यास्यति वै शुभा ।
भर्तुः समागमात्साध्वी रोहिणी शशिनो यथा ॥ ३-६५-२१॥
kadā nu khalu duḥkhasya pāraṃ yāsyati vai śubhā |
bhartuḥ samāgamātsādhvī rohiṇī śaśino yathā || 3-65-21||
MHB 3-65-22
अस्या नूनं पुनर्लाभान्नैषधः प्रीतिमेष्यति ।
राजा राज्यपरिभ्रष्टः पुनर्लब्ध्वेव मेदिनीम् ॥ ३-६५-२२॥
asyā nūnaṃ punarlābhānnaiṣadhaḥ prītimeṣyati |
rājā rājyaparibhraṣṭaḥ punarlabdhveva medinīm || 3-65-22||
MHB 3-65-23
तुल्यशीलवयोयुक्तां तुल्याभिजनसंयुताम् ।
नैषधोऽर्हति वैदर्भीं तं चेयमसितेक्षणा ॥ ३-६५-२३॥
tulyaśīlavayoyuktāṃ tulyābhijanasaṃyutām |
naiṣadho'rhati vaidarbhīṃ taṃ ceyamasitekṣaṇā || 3-65-23||
MHB 3-65-24
युक्तं तस्याप्रमेयस्य वीर्यसत्त्ववतो मया ।
समाश्वासयितुं भार्यां पतिदर्शनलालसाम् ॥ ३-६५-२४॥
yuktaṃ tasyāprameyasya vīryasattvavato mayā |
samāśvāsayituṃ bhāryāṃ patidarśanalālasām || 3-65-24||
MHB 3-65-25
अयमाश्वासयाम्येनां पूर्णचन्द्रनिभाननाम् ।
अदृष्टपूर्वां दुःखस्य दुःखार्तां ध्यानतत्पराम् ॥ ३-६५-२५॥
ayamāśvāsayāmyenāṃ pūrṇacandranibhānanām |
adṛṣṭapūrvāṃ duḥkhasya duḥkhārtāṃ dhyānatatparām || 3-65-25||
MHB 3-65-26
बृहदश्व उवाच ।
एवं विमृश्य विविधैः कारणैर्लक्षणैश्च ताम् ।
उपगम्य ततो भैमीं सुदेवो ब्राह्मणोऽब्रवीत् ॥ ३-६५-२६॥
bṛhadaśva uvāca |
evaṃ vimṛśya vividhaiḥ kāraṇairlakṣaṇaiśca tām |
upagamya tato bhaimīṃ sudevo brāhmaṇo'bravīt || 3-65-26||
MHB 3-65-27
अहं सुदेवो वैदर्भि भ्रातुस्ते दयितः सखा ।
भीमस्य वचनाद्राज्ञस्त्वामन्वेष्टुमिहागतः ॥ ३-६५-२७॥
ahaṃ sudevo vaidarbhi bhrātuste dayitaḥ sakhā |
bhīmasya vacanādrājñastvāmanveṣṭumihāgataḥ || 3-65-27||
MHB 3-65-28
कुशली ते पिता राज्ञि जनित्री भ्रातरश्च ते ।
आयुष्मन्तौ कुशलिनौ तत्रस्थौ दारकौ च ते ।
त्वत्कृते बन्धुवर्गाश्च गतसत्त्वा इवासते ॥ ३-६५-२८॥
kuśalī te pitā rājñi janitrī bhrātaraśca te |
āyuṣmantau kuśalinau tatrasthau dārakau ca te |
tvatkṛte bandhuvargāśca gatasattvā ivāsate || 3-65-28||
MHB 3-65-29
अभिज्ञाय सुदेवं तु दमयन्ती युधिष्ठिर ।
पर्यपृच्छत्ततः सर्वान्क्रमेण सुहृदः स्वकान् ॥ ३-६५-२९॥
abhijñāya sudevaṃ tu damayantī yudhiṣṭhira |
paryapṛcchattataḥ sarvānkrameṇa suhṛdaḥ svakān || 3-65-29||
MHB 3-65-30
रुरोद च भृशं राजन्वैदर्भी शोककर्शिता ।
दृष्ट्वा सुदेवं सहसा भ्रातुरिष्टं द्विजोत्तमम् ॥ ३-६५-३०॥
ruroda ca bhṛśaṃ rājanvaidarbhī śokakarśitā |
dṛṣṭvā sudevaṃ sahasā bhrāturiṣṭaṃ dvijottamam || 3-65-30||
MHB 3-65-31
ततो रुदन्तीं तां दृष्ट्वा सुनन्दा शोककर्शिताम् ।
सुदेवेन सहैकान्ते कथयन्तीं च भारत ॥ ३-६५-३१॥
tato rudantīṃ tāṃ dṛṣṭvā sunandā śokakarśitām |
sudevena sahaikānte kathayantīṃ ca bhārata || 3-65-31||
MHB 3-65-32
जनित्र्यै प्रेषयामास सैरन्ध्री रुदते भृशम् ।
ब्राह्मणेन समागम्य तां वेद यदि मन्यसे ॥ ३-६५-३२॥
janitryai preṣayāmāsa sairandhrī rudate bhṛśam |
brāhmaṇena samāgamya tāṃ veda yadi manyase || 3-65-32||
MHB 3-65-33
अथ चेदिपतेर्माता राज्ञश्चान्तःपुरात्तदा ।
जगाम यत्र सा बाला ब्राह्मणेन सहाभवत् ॥ ३-६५-३३॥
atha cedipatermātā rājñaścāntaḥpurāttadā |
jagāma yatra sā bālā brāhmaṇena sahābhavat || 3-65-33||
MHB 3-65-34
ततः सुदेवमानाय्य राजमाता विशां पते ।
पप्रच्छ भार्या कस्येयं सुता वा कस्य भामिनी ॥ ३-६५-३४॥
tataḥ sudevamānāyya rājamātā viśāṃ pate |
papraccha bhāryā kasyeyaṃ sutā vā kasya bhāminī || 3-65-34||
MHB 3-65-35
कथं च नष्टा ज्ञातिभ्यो भर्तुर्वा वामलोचना ।
त्वया च विदिता विप्र कथमेवंगता सती ॥ ३-६५-३५॥
kathaṃ ca naṣṭā jñātibhyo bharturvā vāmalocanā |
tvayā ca viditā vipra kathamevaṃgatā satī || 3-65-35||
MHB 3-65-36
एतदिच्छाम्यहं त्वत्तो ज्ञातुं सर्वमशेषतः ।
तत्त्वेन हि ममाचक्ष्व पृच्छन्त्या देवरूपिणीम् ॥ ३-६५-३६॥
etadicchāmyahaṃ tvatto jñātuṃ sarvamaśeṣataḥ |
tattvena hi mamācakṣva pṛcchantyā devarūpiṇīm || 3-65-36||
MHB 3-65-37
एवमुक्तस्तया राजन्सुदेवो द्विजसत्तमः ।
सुखोपविष्ट आचष्ट दमयन्त्या यथातथम् ॥ ३-६५-३७॥
evamuktastayā rājansudevo dvijasattamaḥ |
sukhopaviṣṭa ācaṣṭa damayantyā yathātatham || 3-65-37||
Adhyaya: 66/299 (26)
MHB 3-66-1
सुदेव उवाच ।
विदर्भराजो धर्मात्मा भीमो भीमपराक्रमः ।
सुतेयं तस्य कल्याणी दमयन्तीति विश्रुता ॥ ३-६६-१॥
sudeva uvāca |
vidarbharājo dharmātmā bhīmo bhīmaparākramaḥ |
suteyaṃ tasya kalyāṇī damayantīti viśrutā || 3-66-1||
MHB 3-66-2
राजा तु नैषधो नाम वीरसेनसुतो नलः ।
भार्येयं तस्य कल्याणी पुण्यश्लोकस्य धीमतः ॥ ३-६६-२॥
rājā tu naiṣadho nāma vīrasenasuto nalaḥ |
bhāryeyaṃ tasya kalyāṇī puṇyaślokasya dhīmataḥ || 3-66-2||
MHB 3-66-3
स वै द्यूते जितो भ्रात्रा हृतराज्यो महीपतिः ।
दमयन्त्या गतः सार्धं न प्रज्ञायत कर्हिचित् ॥ ३-६६-३॥
sa vai dyūte jito bhrātrā hṛtarājyo mahīpatiḥ |
damayantyā gataḥ sārdhaṃ na prajñāyata karhicit || 3-66-3||
MHB 3-66-4
ते वयं दमयन्त्यर्थे चरामः पृथिवीमिमाम् ।
सेयमासादिता बाला तव पुत्रनिवेशने ॥ ३-६६-४॥
te vayaṃ damayantyarthe carāmaḥ pṛthivīmimām |
seyamāsāditā bālā tava putraniveśane || 3-66-4||
MHB 3-66-5
अस्या रूपेण सदृशी मानुषी नेह विद्यते ।
अस्याश्चैव भ्रुवोर्मध्ये सहजः पिप्लुरुत्तमः ।
श्यामायाः पद्मसंकाशो लक्षितोऽन्तर्हितो मया ॥ ३-६६-५॥
asyā rūpeṇa sadṛśī mānuṣī neha vidyate |
asyāścaiva bhruvormadhye sahajaḥ pipluruttamaḥ |
śyāmāyāḥ padmasaṃkāśo lakṣito'ntarhito mayā || 3-66-5||
MHB 3-66-6
मलेन संवृतो ह्यस्यास्तन्वभ्रेणेव चन्द्रमाः ।
चिह्नभूतो विभूत्यर्थमयं धात्रा विनिर्मितः ॥ ३-६६-६॥
malena saṃvṛto hyasyāstanvabhreṇeva candramāḥ |
cihnabhūto vibhūtyarthamayaṃ dhātrā vinirmitaḥ || 3-66-6||
MHB 3-66-7
प्रतिपत्कलुषेवेन्दोर्लेखा नाति विराजते ।
न चास्या नश्यते रूपं वपुर्मलसमाचितम् ।
असंस्कृतमपि व्यक्तं भाति काञ्चनसंनिभम् ॥ ३-६६-७॥
pratipatkaluṣevendorlekhā nāti virājate |
na cāsyā naśyate rūpaṃ vapurmalasamācitam |
asaṃskṛtamapi vyaktaṃ bhāti kāñcanasaṃnibham || 3-66-7||
MHB 3-66-8
अनेन वपुषा बाला पिप्लुनानेन चैव ह ।
लक्षितेयं मया देवी पिहितोऽग्निरिवोष्मणा ॥ ३-६६-८॥
anena vapuṣā bālā piplunānena caiva ha |
lakṣiteyaṃ mayā devī pihito'gnirivoṣmaṇā || 3-66-8||
MHB 3-66-9
बृहदश्व उवाच ।
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य सुदेवस्य विशां पते ।
सुनन्दा शोधयामास पिप्लुप्रच्छादनं मलम् ॥ ३-६६-९॥
bṛhadaśva uvāca |
tacchrutvā vacanaṃ tasya sudevasya viśāṃ pate |
sunandā śodhayāmāsa piplupracchādanaṃ malam || 3-66-9||
MHB 3-66-10
स मलेनापकृष्टेन पिप्लुस्तस्या व्यरोचत ।
दमयन्त्यास्तदा व्यभ्रे नभसीव निशाकरः ॥ ३-६६-१०॥
sa malenāpakṛṣṭena piplustasyā vyarocata |
damayantyāstadā vyabhre nabhasīva niśākaraḥ || 3-66-10||
MHB 3-66-11
पिप्लुं दृष्ट्वा सुनन्दा च राजमाता च भारत ।
रुदन्त्यौ तां परिष्वज्य मुहूर्तमिव तस्थतुः ।
उत्सृज्य बाष्पं शनकै राजमातेदमब्रवीत् ॥ ३-६६-११॥
pipluṃ dṛṣṭvā sunandā ca rājamātā ca bhārata |
rudantyau tāṃ pariṣvajya muhūrtamiva tasthatuḥ |
utsṛjya bāṣpaṃ śanakai rājamātedamabravīt || 3-66-11||
MHB 3-66-12
भगिन्या दुहिता मेऽसि पिप्लुनानेन सूचिता ।
अहं च तव माता च राजन्यस्य महात्मनः ।
सुते दशार्णाधिपतेः सुदाम्नश्चारुदर्शने ॥ ३-६६-१२॥
bhaginyā duhitā me'si piplunānena sūcitā |
ahaṃ ca tava mātā ca rājanyasya mahātmanaḥ |
sute daśārṇādhipateḥ sudāmnaścārudarśane || 3-66-12||
MHB 3-66-13
भीमस्य राज्ञः सा दत्ता वीरबाहोरहं पुनः ।
त्वं तु जाता मया दृष्टा दशार्णेषु पितुर्गृहे ॥ ३-६६-१३॥
bhīmasya rājñaḥ sā dattā vīrabāhorahaṃ punaḥ |
tvaṃ tu jātā mayā dṛṣṭā daśārṇeṣu piturgṛhe || 3-66-13||
MHB 3-66-14
यथैव ते पितुर्गेहं तथेदमपि भामिनि ।
यथैव हि ममैश्वर्यं दमयन्ति तथा तव ॥ ३-६६-१४॥
yathaiva te piturgehaṃ tathedamapi bhāmini |
yathaiva hi mamaiśvaryaṃ damayanti tathā tava || 3-66-14||
MHB 3-66-15
तां प्रहृष्टेन मनसा दमयन्ती विशां पते ।
अभिवाद्य मातुर्भगिनीमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ३-६६-१५॥
tāṃ prahṛṣṭena manasā damayantī viśāṃ pate |
abhivādya māturbhaginīmidaṃ vacanamabravīt || 3-66-15||
MHB 3-66-16
अज्ञायमानापि सती सुखमस्म्युषितेह वै ।
सर्वकामैः सुविहिता रक्ष्यमाणा सदा त्वया ॥ ३-६६-१६॥
ajñāyamānāpi satī sukhamasmyuṣiteha vai |
sarvakāmaiḥ suvihitā rakṣyamāṇā sadā tvayā || 3-66-16||
MHB 3-66-17
सुखात्सुखतरो वासो भविष्यति न संशयः ।
चिरविप्रोषितां मातर्मामनुज्ञातुमर्हसि ॥ ३-६६-१७॥
sukhātsukhataro vāso bhaviṣyati na saṃśayaḥ |
ciraviproṣitāṃ mātarmāmanujñātumarhasi || 3-66-17||
MHB 3-66-18
दारकौ च हि मे नीतौ वसतस्तत्र बालकौ ।
पित्रा विहीनौ शोकार्तौ मया चैव कथं नु तौ ॥ ३-६६-१८॥
dārakau ca hi me nītau vasatastatra bālakau |
pitrā vihīnau śokārtau mayā caiva kathaṃ nu tau || 3-66-18||
MHB 3-66-19
यदि चापि प्रियं किंचिन्मयि कर्तुमिहेच्छसि ।
विदर्भान्यातुमिच्छामि शीघ्रं मे यानमादिश ॥ ३-६६-१९॥
yadi cāpi priyaṃ kiṃcinmayi kartumihecchasi |
vidarbhānyātumicchāmi śīghraṃ me yānamādiśa || 3-66-19||
MHB 3-66-20
बाढमित्येव तामुक्त्वा हृष्टा मातृष्वसा नृप ।
गुप्तां बलेन महता पुत्रस्यानुमते ततः ॥ ३-६६-२०॥
bāḍhamityeva tāmuktvā hṛṣṭā mātṛṣvasā nṛpa |
guptāṃ balena mahatā putrasyānumate tataḥ || 3-66-20||
MHB 3-66-21
प्रस्थापयद्राजमाता श्रीमता नरवाहिना ।
यानेन भरतश्रेष्ठ स्वन्नपानपरिच्छदाम् ॥ ३-६६-२१॥
prasthāpayadrājamātā śrīmatā naravāhinā |
yānena bharataśreṣṭha svannapānaparicchadām || 3-66-21||
MHB 3-66-22
ततः सा नचिरादेव विदर्भानगमच्छुभा ।
तां तु बन्धुजनः सर्वः प्रहृष्टः प्रत्यपूजयत् ॥ ३-६६-२२॥
tataḥ sā nacirādeva vidarbhānagamacchubhā |
tāṃ tu bandhujanaḥ sarvaḥ prahṛṣṭaḥ pratyapūjayat || 3-66-22||
MHB 3-66-23
सर्वान्कुशलिनो दृष्ट्वा बान्धवान्दारकौ च तौ ।
मातरं पितरं चैव सर्वं चैव सखीजनम् ॥ ३-६६-२३॥
sarvānkuśalino dṛṣṭvā bāndhavāndārakau ca tau |
mātaraṃ pitaraṃ caiva sarvaṃ caiva sakhījanam || 3-66-23||
MHB 3-66-24
देवताः पूजयामास ब्राह्मणांश्च यशस्विनी ।
विधिना परेण कल्याणी दमयन्ती विशां पते ॥ ३-६६-२४॥
devatāḥ pūjayāmāsa brāhmaṇāṃśca yaśasvinī |
vidhinā pareṇa kalyāṇī damayantī viśāṃ pate || 3-66-24||
MHB 3-66-25
अतर्पयत्सुदेवं च गोसहस्रेण पार्थिवः ।
प्रीतो दृष्ट्वैव तनयां ग्रामेण द्रविणेन च ॥ ३-६६-२५॥
atarpayatsudevaṃ ca gosahasreṇa pārthivaḥ |
prīto dṛṣṭvaiva tanayāṃ grāmeṇa draviṇena ca || 3-66-25||
MHB 3-66-26
सा व्युष्टा रजनीं तत्र पितुर्वेश्मनि भामिनी ।
विश्रान्ता मातरं राजन्निदं वचनमब्रवीत् ॥ ३-६६-२६॥
sā vyuṣṭā rajanīṃ tatra piturveśmani bhāminī |
viśrāntā mātaraṃ rājannidaṃ vacanamabravīt || 3-66-26||
Adhyaya: 67/299 (22)
MHB 3-67-1
दमयन्त्युवाच ।
मां चेदिच्छसि जीवन्तीं मातः सत्यं ब्रवीमि ते ।
नरवीरस्य वै तस्य नलस्यानयने यत ॥ ३-६७-१॥
damayantyuvāca |
māṃ cedicchasi jīvantīṃ mātaḥ satyaṃ bravīmi te |
naravīrasya vai tasya nalasyānayane yata || 3-67-1||
MHB 3-67-2
बृहदश्व उवाच ।
दमयन्त्या तथोक्ता तु सा देवी भृशदुःखिता ।
बाष्पेण पिहिता राजन्नोत्तरं किंचिदब्रवीत् ॥ ३-६७-२॥
bṛhadaśva uvāca |
damayantyā tathoktā tu sā devī bhṛśaduḥkhitā |
bāṣpeṇa pihitā rājannottaraṃ kiṃcidabravīt || 3-67-2||
MHB 3-67-3
तदवस्थां तु तां दृष्ट्वा सर्वमन्तःपुरं तदा ।
हाहाभूतमतीवासीद्भृशं च प्ररुरोद ह ॥ ३-६७-३॥
tadavasthāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā sarvamantaḥpuraṃ tadā |
hāhābhūtamatīvāsīdbhṛśaṃ ca praruroda ha || 3-67-3||
MHB 3-67-4
ततो भीमं महाराज भार्या वचनमब्रवीत् ।
दमयन्ती तव सुता भर्तारमनुशोचति ॥ ३-६७-४॥
tato bhīmaṃ mahārāja bhāryā vacanamabravīt |
damayantī tava sutā bhartāramanuśocati || 3-67-4||
MHB 3-67-5
अपकृष्य च लज्जां मां स्वयमुक्तवती नृप ।
प्रयतन्तु तव प्रेष्याः पुण्यश्लोकस्य दर्शने ॥ ३-६७-५॥
apakṛṣya ca lajjāṃ māṃ svayamuktavatī nṛpa |
prayatantu tava preṣyāḥ puṇyaślokasya darśane || 3-67-5||
MHB 3-67-6
तया प्रचोदितो राजा ब्राह्मणान्वशवर्तिनः ।
प्रास्थापयद्दिशः सर्वा यतध्वं नलदर्शने ॥ ३-६७-६॥
tayā pracodito rājā brāhmaṇānvaśavartinaḥ |
prāsthāpayaddiśaḥ sarvā yatadhvaṃ naladarśane || 3-67-6||
MHB 3-67-7
ततो विदर्भाधिपतेर्नियोगाद्ब्राह्मणर्षभाः ।
दमयन्तीमथो दृष्ट्वा प्रस्थिताः स्मेत्यथाब्रुवन् ॥ ३-६७-७॥
tato vidarbhādhipaterniyogādbrāhmaṇarṣabhāḥ |
damayantīmatho dṛṣṭvā prasthitāḥ smetyathābruvan || 3-67-7||
MHB 3-67-8
अथ तानब्रवीद्भैमी सर्वराष्ट्रेष्विदं वचः ।
ब्रुवध्वं जनसंसत्सु तत्र तत्र पुनः पुनः ॥ ३-६७-८॥
atha tānabravīdbhaimī sarvarāṣṭreṣvidaṃ vacaḥ |
bruvadhvaṃ janasaṃsatsu tatra tatra punaḥ punaḥ || 3-67-8||
MHB 3-67-9
क्व नु त्वं कितव छित्त्वा वस्त्रार्धं प्रस्थितो मम ।
उत्सृज्य विपिने सुप्तामनुरक्तां प्रियां प्रिय ॥ ३-६७-९॥
kva nu tvaṃ kitava chittvā vastrārdhaṃ prasthito mama |
utsṛjya vipine suptāmanuraktāṃ priyāṃ priya || 3-67-9||
MHB 3-67-10
सा वै यथा समादिष्टा तत्रास्ते त्वत्प्रतीक्षिणी ।
दह्यमाना भृशं बाला वस्त्रार्धेनाभिसंवृता ॥ ३-६७-१०॥
sā vai yathā samādiṣṭā tatrāste tvatpratīkṣiṇī |
dahyamānā bhṛśaṃ bālā vastrārdhenābhisaṃvṛtā || 3-67-10||
MHB 3-67-11
तस्या रुदन्त्याः सततं तेन शोकेन पार्थिव ।
प्रसादं कुरु वै वीर प्रतिवाक्यं ददस्व च ॥ ३-६७-११॥
tasyā rudantyāḥ satataṃ tena śokena pārthiva |
prasādaṃ kuru vai vīra prativākyaṃ dadasva ca || 3-67-11||
MHB 3-67-12
एतदन्यच्च वक्तव्यं कृपां कुर्याद्यथा मयि ।
वायुना धूयमानो हि वनं दहति पावकः ॥ ३-६७-१२॥
etadanyacca vaktavyaṃ kṛpāṃ kuryādyathā mayi |
vāyunā dhūyamāno hi vanaṃ dahati pāvakaḥ || 3-67-12||
MHB 3-67-13
भर्तव्या रक्षणीया च पत्नी हि पतिना सदा ।
तन्नष्टमुभयं कस्माद्धर्मज्ञस्य सतस्तव ॥ ३-६७-१३॥
bhartavyā rakṣaṇīyā ca patnī hi patinā sadā |
tannaṣṭamubhayaṃ kasmāddharmajñasya satastava || 3-67-13||
MHB 3-67-14
ख्यातः प्राज्ञः कुलीनश्च सानुक्रोशश्च त्वं सदा ।
संवृत्तो निरनुक्रोशः शङ्के मद्भाग्यसंक्षयात् ॥ ३-६७-१४॥
khyātaḥ prājñaḥ kulīnaśca sānukrośaśca tvaṃ sadā |
saṃvṛtto niranukrośaḥ śaṅke madbhāgyasaṃkṣayāt || 3-67-14||
MHB 3-67-15
स कुरुष्व महेष्वास दयां मयि नरर्षभ ।
आनृशंस्यं परो धर्मस्त्वत्त एव हि मे श्रुतम् ॥ ३-६७-१५॥
sa kuruṣva maheṣvāsa dayāṃ mayi nararṣabha |
ānṛśaṃsyaṃ paro dharmastvatta eva hi me śrutam || 3-67-15||
MHB 3-67-16
एवं ब्रुवाणान्यदि वः प्रतिब्रूयाद्धि कश्चन ।
स नरः सर्वथा ज्ञेयः कश्चासौ क्व च वर्तते ॥ ३-६७-१६॥
evaṃ bruvāṇānyadi vaḥ pratibrūyāddhi kaścana |
sa naraḥ sarvathā jñeyaḥ kaścāsau kva ca vartate || 3-67-16||
MHB 3-67-17
यच्च वो वचनं श्रुत्वा ब्रूयात्प्रतिवचो नरः ।
तदादाय वचः क्षिप्रं ममावेद्यं द्विजोत्तमाः ॥ ३-६७-१७॥
yacca vo vacanaṃ śrutvā brūyātprativaco naraḥ |
tadādāya vacaḥ kṣipraṃ mamāvedyaṃ dvijottamāḥ || 3-67-17||
MHB 3-67-18
यथा च वो न जानीयाच्चरतो भीमशासनात् ।
पुनरागमनं चैव तथा कार्यमतन्द्रितैः ॥ ३-६७-१८॥
yathā ca vo na jānīyāccarato bhīmaśāsanāt |
punarāgamanaṃ caiva tathā kāryamatandritaiḥ || 3-67-18||
MHB 3-67-19
यदि वासौ समृद्धः स्याद्यदि वाप्यधनो भवेत् ।
यदि वाप्यर्थकामः स्याज्ज्ञेयमस्य चिकीर्षितम् ॥ ३-६७-१९॥
yadi vāsau samṛddhaḥ syādyadi vāpyadhano bhavet |
yadi vāpyarthakāmaḥ syājjñeyamasya cikīrṣitam || 3-67-19||
MHB 3-67-20
एवमुक्तास्त्वगच्छंस्ते ब्राह्मणाः सर्वतोदिशम् ।
नलं मृगयितुं राजंस्तथा व्यसनिनं तदा ॥ ३-६७-२०॥
evamuktāstvagacchaṃste brāhmaṇāḥ sarvatodiśam |
nalaṃ mṛgayituṃ rājaṃstathā vyasaninaṃ tadā || 3-67-20||
MHB 3-67-21
ते पुराणि सराष्ट्राणि ग्रामान्घोषांस्तथाश्रमान् ।
अन्वेषन्तो नलं राजन्नाधिजग्मुर्द्विजातयः ॥ ३-६७-२१॥
te purāṇi sarāṣṭrāṇi grāmānghoṣāṃstathāśramān |
anveṣanto nalaṃ rājannādhijagmurdvijātayaḥ || 3-67-21||
MHB 3-67-22
तच्च वाक्यं तथा सर्वे तत्र तत्र विशां पते ।
श्रावयां चक्रिरे विप्रा दमयन्त्या यथेरितम् ॥ ३-६७-२२॥
tacca vākyaṃ tathā sarve tatra tatra viśāṃ pate |
śrāvayāṃ cakrire viprā damayantyā yatheritam || 3-67-22||
Adhyaya: 68/299 (24)
MHB 3-68-1
बृहदश्व उवाच ।
अथ दीर्घस्य कालस्य पर्णादो नाम वै द्विजः ।
प्रत्येत्य नगरं भैमीमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ३-६८-१॥
bṛhadaśva uvāca |
atha dīrghasya kālasya parṇādo nāma vai dvijaḥ |
pratyetya nagaraṃ bhaimīmidaṃ vacanamabravīt || 3-68-1||
MHB 3-68-2
नैषधं मृगयानेन दमयन्ति दिवानिशम् ।
अयोध्यां नगरीं गत्वा भाङ्गस्वरिरुपस्थितः ॥ ३-६८-२॥
naiṣadhaṃ mṛgayānena damayanti divāniśam |
ayodhyāṃ nagarīṃ gatvā bhāṅgasvarirupasthitaḥ || 3-68-2||
MHB 3-68-3
श्रावितश्च मया वाक्यं त्वदीयं स महाजने ।
ऋतुपर्णो महाभागो यथोक्तं वरवर्णिनि ॥ ३-६८-३॥
śrāvitaśca mayā vākyaṃ tvadīyaṃ sa mahājane |
ṛtuparṇo mahābhāgo yathoktaṃ varavarṇini || 3-68-3||
MHB 3-68-4
तच्छ्रुत्वा नाब्रवीत्किंचिदृतुपर्णो नराधिपः ।
न च पारिषदः कश्चिद्भाष्यमाणो मयासकृत् ॥ ३-६८-४॥
tacchrutvā nābravītkiṃcidṛtuparṇo narādhipaḥ |
na ca pāriṣadaḥ kaścidbhāṣyamāṇo mayāsakṛt || 3-68-4||
MHB 3-68-5
अनुज्ञातं तु मां राज्ञा विजने कश्चिदब्रवीत् ।
ऋतुपर्णस्य पुरुषो बाहुको नाम नामतः ॥ ३-६८-५॥
anujñātaṃ tu māṃ rājñā vijane kaścidabravīt |
ṛtuparṇasya puruṣo bāhuko nāma nāmataḥ || 3-68-5||
MHB 3-68-6
सूतस्तस्य नरेन्द्रस्य विरूपो ह्रस्वबाहुकः ।
शीघ्रयाने सुकुशलो मृष्टकर्ता च भोजने ॥ ३-६८-६॥
sūtastasya narendrasya virūpo hrasvabāhukaḥ |
śīghrayāne sukuśalo mṛṣṭakartā ca bhojane || 3-68-6||
MHB 3-68-7
स विनिःश्वस्य बहुशो रुदित्वा च मुहुर्मुहुः ।
कुशलं चैव मां पृष्ट्वा पश्चादिदमभाषत ॥ ३-६८-७॥
sa viniḥśvasya bahuśo ruditvā ca muhurmuhuḥ |
kuśalaṃ caiva māṃ pṛṣṭvā paścādidamabhāṣata || 3-68-7||
MHB 3-68-8
वैषम्यमपि संप्राप्ता गोपायन्ति कुलस्त्रियः ।
आत्मानमात्मना सत्यो जितस्वर्गा न संशयः ।
रहिता भर्तृभिश्चैव न क्रुध्यन्ति कदाचन ॥ ३-६८-८॥
vaiṣamyamapi saṃprāptā gopāyanti kulastriyaḥ |
ātmānamātmanā satyo jitasvargā na saṃśayaḥ |
rahitā bhartṛbhiścaiva na krudhyanti kadācana || 3-68-8||
MHB 3-68-9
विषमस्थेन मूढेन परिभ्रष्टसुखेन च ।
यत्सा तेन परित्यक्ता तत्र न क्रोद्धुमर्हति ॥ ३-६८-९॥
viṣamasthena mūḍhena paribhraṣṭasukhena ca |
yatsā tena parityaktā tatra na kroddhumarhati || 3-68-9||
MHB 3-68-10
प्राणयात्रां परिप्रेप्सोः शकुनैर्हृतवाससः ।
आधिभिर्दह्यमानस्य श्यामा न क्रोद्धुमर्हति ॥ ३-६८-१०॥
prāṇayātrāṃ pariprepsoḥ śakunairhṛtavāsasaḥ |
ādhibhirdahyamānasya śyāmā na kroddhumarhati || 3-68-10||
MHB 3-68-11
सत्कृतासत्कृता वापि पतिं दृष्ट्वा तथागतम् ।
भ्रष्टराज्यं श्रिया हीनं श्यामा न क्रोद्धुमर्हति ॥ ३-६८-११॥
satkṛtāsatkṛtā vāpi patiṃ dṛṣṭvā tathāgatam |
bhraṣṭarājyaṃ śriyā hīnaṃ śyāmā na kroddhumarhati || 3-68-11||
MHB 3-68-12
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा त्वरितोऽहमिहागतः ।
श्रुत्वा प्रमाणं भवती राज्ञश्चैव निवेदय ॥ ३-६८-१२॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā tvarito'hamihāgataḥ |
śrutvā pramāṇaṃ bhavatī rājñaścaiva nivedaya || 3-68-12||
MHB 3-68-13
एतच्छ्रुत्वाश्रुपूर्णाक्षी पर्णादस्य विशां पते ।
दमयन्ती रहोऽभ्येत्य मातरं प्रत्यभाषत ॥ ३-६८-१३॥
etacchrutvāśrupūrṇākṣī parṇādasya viśāṃ pate |
damayantī raho'bhyetya mātaraṃ pratyabhāṣata || 3-68-13||
MHB 3-68-14
अयमर्थो न संवेद्यो भीमे मातः कथंचन ।
त्वत्संनिधौ समादेक्ष्ये सुदेवं द्विजसत्तमम् ॥ ३-६८-१४॥
ayamartho na saṃvedyo bhīme mātaḥ kathaṃcana |
tvatsaṃnidhau samādekṣye sudevaṃ dvijasattamam || 3-68-14||
MHB 3-68-15
यथा न नृपतिर्भीमः प्रतिपद्येत मे मतम् ।
तथा त्वया प्रयत्तव्यं मम चेत्प्रियमिच्छसि ॥ ३-६८-१५॥
yathā na nṛpatirbhīmaḥ pratipadyeta me matam |
tathā tvayā prayattavyaṃ mama cetpriyamicchasi || 3-68-15||
MHB 3-68-16
यथा चाहं समानीता सुदेवेनाशु बान्धवान् ।
तेनैव मङ्गलेनाशु सुदेवो यातु माचिरम् ।
समानेतुं नलं मातरयोध्यां नगरीमितः ॥ ३-६८-१६॥
yathā cāhaṃ samānītā sudevenāśu bāndhavān |
tenaiva maṅgalenāśu sudevo yātu māciram |
samānetuṃ nalaṃ mātarayodhyāṃ nagarīmitaḥ || 3-68-16||
MHB 3-68-17
विश्रान्तं च ततः पश्चात्पर्णादं द्विजसत्तमम् ।
अर्चयामास वैदर्भी धनेनातीव भामिनी ॥ ३-६८-१७॥
viśrāntaṃ ca tataḥ paścātparṇādaṃ dvijasattamam |
arcayāmāsa vaidarbhī dhanenātīva bhāminī || 3-68-17||
MHB 3-68-18
नले चेहागते विप्र भूयो दास्यामि ते वसु ।
त्वया हि मे बहु कृतं यथा नान्यः करिष्यति ।
यद्भर्त्राहं समेष्यामि शीघ्रमेव द्विजोत्तम ॥ ३-६८-१८॥
nale cehāgate vipra bhūyo dāsyāmi te vasu |
tvayā hi me bahu kṛtaṃ yathā nānyaḥ kariṣyati |
yadbhartrāhaṃ sameṣyāmi śīghrameva dvijottama || 3-68-18||
MHB 3-68-19
एवमुक्तोऽर्चयित्वा तामाशीर्वादैः सुमङ्गलैः ।
गृहानुपययौ चापि कृतार्थः स महामनाः ॥ ३-६८-१९॥
evamukto'rcayitvā tāmāśīrvādaiḥ sumaṅgalaiḥ |
gṛhānupayayau cāpi kṛtārthaḥ sa mahāmanāḥ || 3-68-19||
MHB 3-68-20
ततश्चानाय्य तं विप्रं दमयन्ती युधिष्ठिर ।
अब्रवीत्संनिधौ मातुर्दुःखशोकसमन्विता ॥ ३-६८-२०॥
tataścānāyya taṃ vipraṃ damayantī yudhiṣṭhira |
abravītsaṃnidhau māturduḥkhaśokasamanvitā || 3-68-20||
MHB 3-68-21
गत्वा सुदेव नगरीमयोध्यावासिनं नृपम् ।
ऋतुपर्णं वचो ब्रूहि पतिमन्यं चिकीर्षती ।
आस्थास्यति पुनर्भैमी दमयन्ती स्वयंवरम् ॥ ३-६८-२१॥
gatvā sudeva nagarīmayodhyāvāsinaṃ nṛpam |
ṛtuparṇaṃ vaco brūhi patimanyaṃ cikīrṣatī |
āsthāsyati punarbhaimī damayantī svayaṃvaram || 3-68-21||
MHB 3-68-22
तत्र गच्छन्ति राजानो राजपुत्राश्च सर्वशः ।
यथा च गणितः कालः श्वोभूते स भविष्यति ॥ ३-६८-२२॥
tatra gacchanti rājāno rājaputrāśca sarvaśaḥ |
yathā ca gaṇitaḥ kālaḥ śvobhūte sa bhaviṣyati || 3-68-22||
MHB 3-68-23
यदि संभावनीयं ते गच्छ शीघ्रमरिंदम ।
सूर्योदये द्वितीयं सा भर्तारं वरयिष्यति ।
न हि स ज्ञायते वीरो नलो जीवन्मृतोऽपि वा ॥ ३-६८-२३॥
yadi saṃbhāvanīyaṃ te gaccha śīghramariṃdama |
sūryodaye dvitīyaṃ sā bhartāraṃ varayiṣyati |
na hi sa jñāyate vīro nalo jīvanmṛto'pi vā || 3-68-23||
MHB 3-68-24
एवं तया यथोक्तं वै गत्वा राजानमब्रवीत् ।
ऋतुपर्णं महाराज सुदेवो ब्राह्मणस्तदा ॥ ३-६८-२४॥
evaṃ tayā yathoktaṃ vai gatvā rājānamabravīt |
ṛtuparṇaṃ mahārāja sudevo brāhmaṇastadā || 3-68-24||
Adhyaya: 69/299 (34)
MHB 3-69-1
बृहदश्व उवाच ।
श्रुत्वा वचः सुदेवस्य ऋतुपर्णो नराधिपः ।
सान्त्वयञ्श्लक्ष्णया वाचा बाहुकं प्रत्यभाषत ॥ ३-६९-१॥
bṛhadaśva uvāca |
śrutvā vacaḥ sudevasya ṛtuparṇo narādhipaḥ |
sāntvayañślakṣṇayā vācā bāhukaṃ pratyabhāṣata || 3-69-1||
MHB 3-69-2
विदर्भान्यातुमिच्छामि दमदन्त्याः स्वयंवरम् ।
एकाह्ना हयतत्त्वज्ञ मन्यसे यदि बाहुक ॥ ३-६९-२॥
vidarbhānyātumicchāmi damadantyāḥ svayaṃvaram |
ekāhnā hayatattvajña manyase yadi bāhuka || 3-69-2||
MHB 3-69-3
एवमुक्तस्य कौन्तेय तेन राज्ञा नलस्य ह ।
व्यदीर्यत मनो दुःखात्प्रदध्यौ च महामनाः ॥ ३-६९-३॥
evamuktasya kaunteya tena rājñā nalasya ha |
vyadīryata mano duḥkhātpradadhyau ca mahāmanāḥ || 3-69-3||
MHB 3-69-4
दमयन्ती भवेदेतत्कुर्याद्दुःखेन मोहिता ।
अस्मदर्थे भवेद्वायमुपायश्चिन्तितो महान् ॥ ३-६९-४॥
damayantī bhavedetatkuryādduḥkhena mohitā |
asmadarthe bhavedvāyamupāyaścintito mahān || 3-69-4||
MHB 3-69-5
नृशंसं बत वैदर्भी कर्तुकामा तपस्विनी ।
मया क्षुद्रेण निकृता पापेनाकृतबुद्धिना ॥ ३-६९-५॥
nṛśaṃsaṃ bata vaidarbhī kartukāmā tapasvinī |
mayā kṣudreṇa nikṛtā pāpenākṛtabuddhinā || 3-69-5||
MHB 3-69-6
स्त्रीस्वभावश्चलो लोके मम दोषश्च दारुणः ।
स्यादेवमपि कुर्यात्सा विवशा गतसौहृदा ।
मम शोकेन संविग्ना नैराश्यात्तनुमध्यमा ॥ ३-६९-६॥
strīsvabhāvaścalo loke mama doṣaśca dāruṇaḥ |
syādevamapi kuryātsā vivaśā gatasauhṛdā |
mama śokena saṃvignā nairāśyāttanumadhyamā || 3-69-6||
MHB 3-69-7
न चैवं कर्हिचित्कुर्यात्सापत्या च विशेषतः ।
यदत्र तथ्यं पथ्यं च गत्वा वेत्स्यामि निश्चयम् ।
ऋतुपर्णस्य वै काममात्मार्थं च करोम्यहम् ॥ ३-६९-७॥
na caivaṃ karhicitkuryātsāpatyā ca viśeṣataḥ |
yadatra tathyaṃ pathyaṃ ca gatvā vetsyāmi niścayam |
ṛtuparṇasya vai kāmamātmārthaṃ ca karomyaham || 3-69-7||
MHB 3-69-8
इति निश्चित्य मनसा बाहुको दीनमानसः ।
कृताञ्जलिरुवाचेदमृतुपर्णं नराधिपम् ॥ ३-६९-८॥
iti niścitya manasā bāhuko dīnamānasaḥ |
kṛtāñjaliruvācedamṛtuparṇaṃ narādhipam || 3-69-8||
MHB 3-69-9
प्रतिजानामि ते सत्यं गमिष्यसि नराधिप ।
एकाह्ना पुरुषव्याघ्र विदर्भनगरीं नृप ॥ ३-६९-९॥
pratijānāmi te satyaṃ gamiṣyasi narādhipa |
ekāhnā puruṣavyāghra vidarbhanagarīṃ nṛpa || 3-69-9||
MHB 3-69-10
ततः परीक्षामश्वानां चक्रे राजन्स बाहुकः ।
अश्वशालामुपागम्य भाङ्गस्वरिनृपाज्ञया ॥ ३-६९-१०॥
tataḥ parīkṣāmaśvānāṃ cakre rājansa bāhukaḥ |
aśvaśālāmupāgamya bhāṅgasvarinṛpājñayā || 3-69-10||
MHB 3-69-11
स त्वर्यमाणो बहुश ऋतुपर्णेन बाहुकः ।
अध्यगच्छत्कृशानश्वान्समर्थानध्वनि क्षमान् ॥ ३-६९-११॥
sa tvaryamāṇo bahuśa ṛtuparṇena bāhukaḥ |
adhyagacchatkṛśānaśvānsamarthānadhvani kṣamān || 3-69-11||
MHB 3-69-12
तेजोबलसमायुक्तान्कुलशीलसमन्वितान् ।
वर्जिताँल्लक्षणैर्हीनैः पृथुप्रोथान्महाहनून् ।
शुद्धान्दशभिरावर्तैः सिन्धुजान्वातरंहसः ॥ ३-६९-१२॥
tejobalasamāyuktānkulaśīlasamanvitān |
varjitā~llakṣaṇairhīnaiḥ pṛthuprothānmahāhanūn |
śuddhāndaśabhirāvartaiḥ sindhujānvātaraṃhasaḥ || 3-69-12||
MHB 3-69-13
दृष्ट्वा तानब्रवीद्राजा किंचित्कोपसमन्वितः ।
किमिदं प्रार्थितं कर्तुं प्रलब्धव्या हि ते वयम् ॥ ३-६९-१३॥
dṛṣṭvā tānabravīdrājā kiṃcitkopasamanvitaḥ |
kimidaṃ prārthitaṃ kartuṃ pralabdhavyā hi te vayam || 3-69-13||
MHB 3-69-14
कथमल्पबलप्राणा वक्ष्यन्तीमे हया मम ।
महानध्वा च तुरगैर्गन्तव्यः कथमीदृशैः ॥ ३-६९-१४॥
kathamalpabalaprāṇā vakṣyantīme hayā mama |
mahānadhvā ca turagairgantavyaḥ kathamīdṛśaiḥ || 3-69-14||
MHB 3-69-15
बाहुक उवाच ।
एते हया गमिष्यन्ति विदर्भान्नात्र संशयः ।
अथान्यान्मन्यसे राजन्ब्रूहि कान्योजयामि ते ॥ ३-६९-१५॥
bāhuka uvāca |
ete hayā gamiṣyanti vidarbhānnātra saṃśayaḥ |
athānyānmanyase rājanbrūhi kānyojayāmi te || 3-69-15||
MHB 3-69-16
ऋतुपर्ण उवाच ।
त्वमेव हयतत्त्वज्ञः कुशलश्चासि बाहुक ।
यान्मन्यसे समर्थांस्त्वं क्षिप्रं तानेव योजय ॥ ३-६९-१६॥
ṛtuparṇa uvāca |
tvameva hayatattvajñaḥ kuśalaścāsi bāhuka |
yānmanyase samarthāṃstvaṃ kṣipraṃ tāneva yojaya || 3-69-16||
MHB 3-69-17
बृहदश्व उवाच ।
ततः सदश्वांश्चतुरः कुलशीलसमन्वितान् ।
योजयामास कुशलो जवयुक्तान्रथे नरः ॥ ३-६९-१७॥
bṛhadaśva uvāca |
tataḥ sadaśvāṃścaturaḥ kulaśīlasamanvitān |
yojayāmāsa kuśalo javayuktānrathe naraḥ || 3-69-17||
MHB 3-69-18
ततो युक्तं रथं राजा समारोहत्त्वरान्वितः ।
अथ पर्यपतन्भूमौ जानुभिस्ते हयोत्तमाः ॥ ३-६९-१८॥
tato yuktaṃ rathaṃ rājā samārohattvarānvitaḥ |
atha paryapatanbhūmau jānubhiste hayottamāḥ || 3-69-18||
MHB 3-69-19
ततो नरवरः श्रीमान्नलो राजा विशां पते ।
सान्त्वयामास तानश्वांस्तेजोबलसमन्वितान् ॥ ३-६९-१९॥
tato naravaraḥ śrīmānnalo rājā viśāṃ pate |
sāntvayāmāsa tānaśvāṃstejobalasamanvitān || 3-69-19||
MHB 3-69-20
रश्मिभिश्च समुद्यम्य नलो यातुमियेष सः ।
सूतमारोप्य वार्ष्णेयं जवमास्थाय वै परम् ॥ ३-६९-२०॥
raśmibhiśca samudyamya nalo yātumiyeṣa saḥ |
sūtamāropya vārṣṇeyaṃ javamāsthāya vai param || 3-69-20||
MHB 3-69-21
ते चोद्यमाना विधिना बाहुकेन हयोत्तमाः ।
समुत्पेतुरिवाकाशं रथिनं मोहयन्निव ॥ ३-६९-२१॥
te codyamānā vidhinā bāhukena hayottamāḥ |
samutpeturivākāśaṃ rathinaṃ mohayanniva || 3-69-21||
MHB 3-69-22
तथा तु दृष्ट्वा तानश्वान्वहतो वातरंहसः ।
अयोध्याधिपतिर्धीमान्विस्मयं परमं ययौ ॥ ३-६९-२२॥
tathā tu dṛṣṭvā tānaśvānvahato vātaraṃhasaḥ |
ayodhyādhipatirdhīmānvismayaṃ paramaṃ yayau || 3-69-22||
MHB 3-69-23
रथघोषं तु तं श्रुत्वा हयसंग्रहणं च तत् ।
वार्ष्णेयश्चिन्तयामास बाहुकस्य हयज्ञताम् ॥ ३-६९-२३॥
rathaghoṣaṃ tu taṃ śrutvā hayasaṃgrahaṇaṃ ca tat |
vārṣṇeyaścintayāmāsa bāhukasya hayajñatām || 3-69-23||
MHB 3-69-24
किं नु स्यान्मातलिरयं देवराजस्य सारथिः ।
तथा हि लक्षणं वीरे बाहुके दृश्यते महत् ॥ ३-६९-२४॥
kiṃ nu syānmātalirayaṃ devarājasya sārathiḥ |
tathā hi lakṣaṇaṃ vīre bāhuke dṛśyate mahat || 3-69-24||
MHB 3-69-25
शालिहोत्रोऽथ किं नु स्याद्धयानां कुलतत्त्ववित् ।
मानुषं समनुप्राप्तो वपुः परमशोभनम् ॥ ३-६९-२५॥
śālihotro'tha kiṃ nu syāddhayānāṃ kulatattvavit |
mānuṣaṃ samanuprāpto vapuḥ paramaśobhanam || 3-69-25||
MHB 3-69-26
उताहोस्विद्भवेद्राजा नलः परपुरंजयः ।
सोऽयं नृपतिरायात इत्येवं समचिन्तयत् ॥ ३-६९-२६॥
utāhosvidbhavedrājā nalaḥ parapuraṃjayaḥ |
so'yaṃ nṛpatirāyāta ityevaṃ samacintayat || 3-69-26||
MHB 3-69-27
अथ वा यां नलो वेद विद्यां तामेव बाहुकः ।
तुल्यं हि लक्षये ज्ञानं बाहुकस्य नलस्य च ॥ ३-६९-२७॥
atha vā yāṃ nalo veda vidyāṃ tāmeva bāhukaḥ |
tulyaṃ hi lakṣaye jñānaṃ bāhukasya nalasya ca || 3-69-27||
MHB 3-69-28
अपि चेदं वयस्तुल्यमस्य मन्ये नलस्य च ।
नायं नलो महावीर्यस्तद्विद्यस्तु भविष्यति ॥ ३-६९-२८॥
api cedaṃ vayastulyamasya manye nalasya ca |
nāyaṃ nalo mahāvīryastadvidyastu bhaviṣyati || 3-69-28||
MHB 3-69-29
प्रच्छन्ना हि महात्मानश्चरन्ति पृथिवीमिमाम् ।
दैवेन विधिना युक्ताः शास्त्रोक्तैश्च विरूपणैः ॥ ३-६९-२९॥
pracchannā hi mahātmānaścaranti pṛthivīmimām |
daivena vidhinā yuktāḥ śāstroktaiśca virūpaṇaiḥ || 3-69-29||
MHB 3-69-30
भवेत्तु मतिभेदो मे गात्रवैरूप्यतां प्रति ।
प्रमाणात्परिहीनस्तु भवेदिति हि मे मतिः ॥ ३-६९-३०॥
bhavettu matibhedo me gātravairūpyatāṃ prati |
pramāṇātparihīnastu bhavediti hi me matiḥ || 3-69-30||
MHB 3-69-31
वयःप्रमाणं तत्तुल्यं रूपेण तु विपर्ययः ।
नलं सर्वगुणैर्युक्तं मन्ये बाहुकमन्ततः ॥ ३-६९-३१॥
vayaḥpramāṇaṃ tattulyaṃ rūpeṇa tu viparyayaḥ |
nalaṃ sarvaguṇairyuktaṃ manye bāhukamantataḥ || 3-69-31||
MHB 3-69-32
एवं विचार्य बहुशो वार्ष्णेयः पर्यचिन्तयत् ।
हृदयेन महाराज पुण्यश्लोकस्य सारथिः ॥ ३-६९-३२॥
evaṃ vicārya bahuśo vārṣṇeyaḥ paryacintayat |
hṛdayena mahārāja puṇyaślokasya sārathiḥ || 3-69-32||
MHB 3-69-33
ऋतुपर्णस्तु राजेन्द्र बाहुकस्य हयज्ञताम् ।
चिन्तयन्मुमुदे राजा सहवार्ष्णेयसारथिः ॥ ३-६९-३३॥
ṛtuparṇastu rājendra bāhukasya hayajñatām |
cintayanmumude rājā sahavārṣṇeyasārathiḥ || 3-69-33||
MHB 3-69-34
बलं वीर्यं तथोत्साहं हयसंग्रहणं च तत् ।
परं यत्नं च संप्रेक्ष्य परां मुदमवाप ह ॥ ३-६९-३४॥
balaṃ vīryaṃ tathotsāhaṃ hayasaṃgrahaṇaṃ ca tat |
paraṃ yatnaṃ ca saṃprekṣya parāṃ mudamavāpa ha || 3-69-34||
Adhyaya: 70/299 (39)
MHB 3-70-1
बृहदश्व उवाच ।
स नदीः पर्वतांश्चैव वनानि च सरांसि च ।
अचिरेणातिचक्राम खेचरः खे चरन्निव ॥ ३-७०-१॥
bṛhadaśva uvāca |
sa nadīḥ parvatāṃścaiva vanāni ca sarāṃsi ca |
acireṇāticakrāma khecaraḥ khe caranniva || 3-70-1||
MHB 3-70-2
तथा प्रयाते तु रथे तदा भाङ्गस्वरिर्नृपः ।
उत्तरीयमथापश्यद्भ्रष्टं परपुरंजयः ॥ ३-७०-२॥
tathā prayāte tu rathe tadā bhāṅgasvarirnṛpaḥ |
uttarīyamathāpaśyadbhraṣṭaṃ parapuraṃjayaḥ || 3-70-2||
MHB 3-70-3
ततः स त्वरमाणस्तु पटे निपतिते तदा ।
ग्रहीष्यामीति तं राजा नलमाह महामनाः ॥ ३-७०-३॥
tataḥ sa tvaramāṇastu paṭe nipatite tadā |
grahīṣyāmīti taṃ rājā nalamāha mahāmanāḥ || 3-70-3||
MHB 3-70-4
निगृह्णीष्व महाबुद्धे हयानेतान्महाजवान् ।
वार्ष्णेयो यावदेतं मे पटमानयतामिति ॥ ३-७०-४॥
nigṛhṇīṣva mahābuddhe hayānetānmahājavān |
vārṣṇeyo yāvadetaṃ me paṭamānayatāmiti || 3-70-4||
MHB 3-70-5
नलस्तं प्रत्युवाचाथ दूरे भ्रष्टः पटस्तव ।
योजनं समतिक्रान्तो न स शक्यस्त्वया पुनः ॥ ३-७०-५॥
nalastaṃ pratyuvācātha dūre bhraṣṭaḥ paṭastava |
yojanaṃ samatikrānto na sa śakyastvayā punaḥ || 3-70-5||
MHB 3-70-6
एवमुक्ते नलेनाथ तदा भाङ्गस्वरिर्नृपः ।
आससाद वने राजन्फलवन्तं बिभीतकम् ॥ ३-७०-६॥
evamukte nalenātha tadā bhāṅgasvarirnṛpaḥ |
āsasāda vane rājanphalavantaṃ bibhītakam || 3-70-6||
MHB 3-70-7
तं दृष्ट्वा बाहुकं राजा त्वरमाणोऽभ्यभाषत ।
ममापि सूत पश्य त्वं संख्याने परमं बलम् ॥ ३-७०-७॥
taṃ dṛṣṭvā bāhukaṃ rājā tvaramāṇo'bhyabhāṣata |
mamāpi sūta paśya tvaṃ saṃkhyāne paramaṃ balam || 3-70-7||
MHB 3-70-8
सर्वः सर्वं न जानाति सर्वज्ञो नास्ति कश्चन ।
नैकत्र परिनिष्ठास्ति ज्ञानस्य पुरुषे क्वचित् ॥ ३-७०-८॥
sarvaḥ sarvaṃ na jānāti sarvajño nāsti kaścana |
naikatra pariniṣṭhāsti jñānasya puruṣe kvacit || 3-70-8||
MHB 3-70-9
वृक्षेऽस्मिन्यानि पर्णानि फलान्यपि च बाहुक ।
पतितानि च यान्यत्र तत्रैकमधिकं शतम् ।
एकपत्राधिकं पत्रं फलमेकं च बाहुक ॥ ३-७०-९॥
vṛkṣe'sminyāni parṇāni phalānyapi ca bāhuka |
patitāni ca yānyatra tatraikamadhikaṃ śatam |
ekapatrādhikaṃ patraṃ phalamekaṃ ca bāhuka || 3-70-9||
MHB 3-70-10
पञ्च कोट्योऽथ पत्राणां द्वयोरपि च शाखयोः ।
प्रचिनुह्यस्य शाखे द्वे याश्चाप्यन्याः प्रशाखिकाः ।
आभ्यां फलसहस्रे द्वे पञ्चोनं शतमेव च ॥ ३-७०-१०॥
pañca koṭyo'tha patrāṇāṃ dvayorapi ca śākhayoḥ |
pracinuhyasya śākhe dve yāścāpyanyāḥ praśākhikāḥ |
ābhyāṃ phalasahasre dve pañconaṃ śatameva ca || 3-70-10||
MHB 3-70-11
ततो रथादवप्लुत्य राजानं बाहुकोऽब्रवीत् ।
परोक्षमिव मे राजन्कत्थसे शत्रुकर्शन ॥ ३-७०-११॥
tato rathādavaplutya rājānaṃ bāhuko'bravīt |
parokṣamiva me rājankatthase śatrukarśana || 3-70-11||
MHB 3-70-12
अथ ते गणिते राजन्विद्यते न परोक्षता ।
प्रत्यक्षं ते महाराज गणयिष्ये बिभीतकम् ॥ ३-७०-१२॥
atha te gaṇite rājanvidyate na parokṣatā |
pratyakṣaṃ te mahārāja gaṇayiṣye bibhītakam || 3-70-12||
MHB 3-70-13
अहं हि नाभिजानामि भवेदेवं न वेति च ।
संख्यास्यामि फलान्यस्य पश्यतस्ते जनाधिप ।
मुहूर्तमिव वार्ष्णेयो रश्मीन्यच्छतु वाजिनाम् ॥ ३-७०-१३॥
ahaṃ hi nābhijānāmi bhavedevaṃ na veti ca |
saṃkhyāsyāmi phalānyasya paśyataste janādhipa |
muhūrtamiva vārṣṇeyo raśmīnyacchatu vājinām || 3-70-13||
MHB 3-70-14
तमब्रवीन्नृपः सूतं नायं कालो विलम्बितुम् ।
बाहुकस्त्वब्रवीदेनं परं यत्नं समास्थितः ॥ ३-७०-१४॥
tamabravīnnṛpaḥ sūtaṃ nāyaṃ kālo vilambitum |
bāhukastvabravīdenaṃ paraṃ yatnaṃ samāsthitaḥ || 3-70-14||
MHB 3-70-15
प्रतीक्षस्व मुहूर्तं त्वमथ वा त्वरते भवान् ।
एष याति शिवः पन्था याहि वार्ष्णेयसारथिः ॥ ३-७०-१५॥
pratīkṣasva muhūrtaṃ tvamatha vā tvarate bhavān |
eṣa yāti śivaḥ panthā yāhi vārṣṇeyasārathiḥ || 3-70-15||
MHB 3-70-16
अब्रवीदृतुपर्णस्तं सान्त्वयन्कुरुनन्दन ।
त्वमेव यन्ता नान्योऽस्ति पृथिव्यामपि बाहुक ॥ ३-७०-१६॥
abravīdṛtuparṇastaṃ sāntvayankurunandana |
tvameva yantā nānyo'sti pṛthivyāmapi bāhuka || 3-70-16||
MHB 3-70-17
त्वत्कृते यातुमिच्छामि विदर्भान्हयकोविद ।
शरणं त्वां प्रपन्नोऽस्मि न विघ्नं कर्तुमर्हसि ॥ ३-७०-१७॥
tvatkṛte yātumicchāmi vidarbhānhayakovida |
śaraṇaṃ tvāṃ prapanno'smi na vighnaṃ kartumarhasi || 3-70-17||
MHB 3-70-18
कामं च ते करिष्यामि यन्मां वक्ष्यसि बाहुक ।
विदर्भान्यदि यात्वाद्य सूर्यं दर्शयितासि मे ॥ ३-७०-१८॥
kāmaṃ ca te kariṣyāmi yanmāṃ vakṣyasi bāhuka |
vidarbhānyadi yātvādya sūryaṃ darśayitāsi me || 3-70-18||
MHB 3-70-19
अथाब्रवीद्बाहुकस्तं संख्यायेमं बिभीतकम् ।
ततो विदर्भान्यास्यामि कुरुष्वेदं वचो मम ॥ ३-७०-१९॥
athābravīdbāhukastaṃ saṃkhyāyemaṃ bibhītakam |
tato vidarbhānyāsyāmi kuruṣvedaṃ vaco mama || 3-70-19||
MHB 3-70-20
अकाम इव तं राजा गणयस्वेत्युवाच ह ।
सोऽवतीर्य रथात्तूर्णं शातयामास तं द्रुमम् ॥ ३-७०-२०॥
akāma iva taṃ rājā gaṇayasvetyuvāca ha |
so'vatīrya rathāttūrṇaṃ śātayāmāsa taṃ drumam || 3-70-20||
MHB 3-70-21
ततः स विस्मयाविष्टो राजानमिदमब्रवीत् ।
गणयित्वा यथोक्तानि तावन्त्येव फलानि च ॥ ३-७०-२१॥
tataḥ sa vismayāviṣṭo rājānamidamabravīt |
gaṇayitvā yathoktāni tāvantyeva phalāni ca || 3-70-21||
MHB 3-70-22
अत्यद्भुतमिदं राजन्दृष्टवानस्मि ते बलम् ।
श्रोतुमिच्छामि तां विद्यां यथैतज्ज्ञायते नृप ॥ ३-७०-२२॥
atyadbhutamidaṃ rājandṛṣṭavānasmi te balam |
śrotumicchāmi tāṃ vidyāṃ yathaitajjñāyate nṛpa || 3-70-22||
MHB 3-70-23
तमुवाच ततो राजा त्वरितो गमने तदा ।
विद्ध्यक्षहृदयज्ञं मां संख्याने च विशारदम् ॥ ३-७०-२३॥
tamuvāca tato rājā tvarito gamane tadā |
viddhyakṣahṛdayajñaṃ māṃ saṃkhyāne ca viśāradam || 3-70-23||
MHB 3-70-24
बाहुकस्तमुवाचाथ देहि विद्यामिमां मम ।
मत्तोऽपि चाश्वहृदयं गृहाण पुरुषर्षभ ॥ ३-७०-२४॥
bāhukastamuvācātha dehi vidyāmimāṃ mama |
matto'pi cāśvahṛdayaṃ gṛhāṇa puruṣarṣabha || 3-70-24||
MHB 3-70-25
ऋतुपर्णस्ततो राजा बाहुकं कार्यगौरवात् ।
हयज्ञानस्य लोभाच्च तथेत्येवाब्रवीद्वचः ॥ ३-७०-२५॥
ṛtuparṇastato rājā bāhukaṃ kāryagauravāt |
hayajñānasya lobhācca tathetyevābravīdvacaḥ || 3-70-25||
MHB 3-70-26
यथेष्टं त्वं गृहाणेदमक्षाणां हृदयं परम् ।
निक्षेपो मेऽश्वहृदयं त्वयि तिष्ठतु बाहुक ।
एवमुक्त्वा ददौ विद्यामृतुपर्णो नलाय वै ॥ ३-७०-२६॥
yatheṣṭaṃ tvaṃ gṛhāṇedamakṣāṇāṃ hṛdayaṃ param |
nikṣepo me'śvahṛdayaṃ tvayi tiṣṭhatu bāhuka |
evamuktvā dadau vidyāmṛtuparṇo nalāya vai || 3-70-26||
MHB 3-70-27
तस्याक्षहृदयज्ञस्य शरीरान्निःसृतः कलिः ।
कर्कोटकविषं तीक्ष्णं मुखात्सततमुद्वमन् ॥ ३-७०-२७॥
tasyākṣahṛdayajñasya śarīrānniḥsṛtaḥ kaliḥ |
karkoṭakaviṣaṃ tīkṣṇaṃ mukhātsatatamudvaman || 3-70-27||
MHB 3-70-28
कलेस्तस्य तदार्तस्य शापाग्निः स विनिःसृतः ।
स तेन कर्शितो राजा दीर्घकालमनात्मवान् ॥ ३-७०-२८॥
kalestasya tadārtasya śāpāgniḥ sa viniḥsṛtaḥ |
sa tena karśito rājā dīrghakālamanātmavān || 3-70-28||
MHB 3-70-29
ततो विषविमुक्तात्मा स्वरूपमकरोत्कलिः ।
तं शप्तुमैच्छत्कुपितो निषधाधिपतिर्नलः ॥ ३-७०-२९॥
tato viṣavimuktātmā svarūpamakarotkaliḥ |
taṃ śaptumaicchatkupito niṣadhādhipatirnalaḥ || 3-70-29||
MHB 3-70-30
तमुवाच कलिर्भीतो वेपमानः कृताञ्जलिः ।
कोपं संयच्छ नृपते कीर्तिं दास्यामि ते पराम् ॥ ३-७०-३०॥
tamuvāca kalirbhīto vepamānaḥ kṛtāñjaliḥ |
kopaṃ saṃyaccha nṛpate kīrtiṃ dāsyāmi te parām || 3-70-30||
MHB 3-70-31
इन्द्रसेनस्य जननी कुपिता माशपत्पुरा ।
यदा त्वया परित्यक्ता ततोऽहं भृशपीडितः ॥ ३-७०-३१॥
indrasenasya jananī kupitā māśapatpurā |
yadā tvayā parityaktā tato'haṃ bhṛśapīḍitaḥ || 3-70-31||
MHB 3-70-32
अवसं त्वयि राजेन्द्र सुदुःखमपराजित ।
विषेण नागराजस्य दह्यमानो दिवानिशम् ॥ ३-७०-३२॥
avasaṃ tvayi rājendra suduḥkhamaparājita |
viṣeṇa nāgarājasya dahyamāno divāniśam || 3-70-32||
MHB 3-70-33
ये च त्वां मनुजा लोके कीर्तयिष्यन्त्यतन्द्रिताः ।
मत्प्रसूतं भयं तेषां न कदाचिद्भविष्यति ॥ ३-७०-३३॥
ye ca tvāṃ manujā loke kīrtayiṣyantyatandritāḥ |
matprasūtaṃ bhayaṃ teṣāṃ na kadācidbhaviṣyati || 3-70-33||
MHB 3-70-34
एवमुक्तो नलो राजा न्ययच्छत्कोपमात्मनः ।
ततो भीतः कलिः क्षिप्रं प्रविवेश बिभीतकम् ।
कलिस्त्वन्येन नादृश्यत्कथयन्नैषधेन वै ॥ ३-७०-३४॥
evamukto nalo rājā nyayacchatkopamātmanaḥ |
tato bhītaḥ kaliḥ kṣipraṃ praviveśa bibhītakam |
kalistvanyena nādṛśyatkathayannaiṣadhena vai || 3-70-34||
MHB 3-70-35
ततो गतज्वरो राजा नैषधः परवीरहा ।
संप्रनष्टे कलौ राजन्संख्यायाथ फलान्युत ॥ ३-७०-३५॥
tato gatajvaro rājā naiṣadhaḥ paravīrahā |
saṃpranaṣṭe kalau rājansaṃkhyāyātha phalānyuta || 3-70-35||
MHB 3-70-36
मुदा परमया युक्तस्तेजसा च परेण ह ।
रथमारुह्य तेजस्वी प्रययौ जवनैर्हयैः ।
बिभीतकश्चाप्रशस्तः संवृत्तः कलिसंश्रयात् ॥ ३-७०-३६॥
mudā paramayā yuktastejasā ca pareṇa ha |
rathamāruhya tejasvī prayayau javanairhayaiḥ |
bibhītakaścāpraśastaḥ saṃvṛttaḥ kalisaṃśrayāt || 3-70-36||
MHB 3-70-37
हयोत्तमानुत्पततो द्विजानिव पुनः पुनः ।
नलः संचोदयामास प्रहृष्टेनान्तरात्मना ॥ ३-७०-३७॥
hayottamānutpatato dvijāniva punaḥ punaḥ |
nalaḥ saṃcodayāmāsa prahṛṣṭenāntarātmanā || 3-70-37||
MHB 3-70-38
विदर्भाभिमुखो राजा प्रययौ स महामनाः ।
नले तु समतिक्रान्ते कलिरप्यगमद्गृहान् ॥ ३-७०-३८॥
vidarbhābhimukho rājā prayayau sa mahāmanāḥ |
nale tu samatikrānte kalirapyagamadgṛhān || 3-70-38||
MHB 3-70-39
ततो गतज्वरो राजा नलोऽभूत्पृथिवीपते ।
विमुक्तः कलिना राजन्रूपमात्रवियोजितः ॥ ३-७०-३९॥
tato gatajvaro rājā nalo'bhūtpṛthivīpate |
vimuktaḥ kalinā rājanrūpamātraviyojitaḥ || 3-70-39||
Adhyaya: 71/299 (34)
MHB 3-71-1
बृहदश्व उवाच ।
ततो विदर्भान्संप्राप्तं सायाह्ने सत्यविक्रमम् ।
ऋतुपर्णं जना राज्ञे भीमाय प्रत्यवेदयन् ॥ ३-७१-१॥
bṛhadaśva uvāca |
tato vidarbhānsaṃprāptaṃ sāyāhne satyavikramam |
ṛtuparṇaṃ janā rājñe bhīmāya pratyavedayan || 3-71-1||
MHB 3-71-2
स भीमवचनाद्राजा कुण्डिनं प्राविशत्पुरम् ।
नादयन्रथघोषेण सर्वाः सोपदिशो दश ॥ ३-७१-२॥
sa bhīmavacanādrājā kuṇḍinaṃ prāviśatpuram |
nādayanrathaghoṣeṇa sarvāḥ sopadiśo daśa || 3-71-2||
MHB 3-71-3
ततस्तं रथनिर्घोषं नलाश्वास्तत्र शुश्रुवुः ।
श्रुत्वा च समहृष्यन्त पुरेव नलसंनिधौ ॥ ३-७१-३॥
tatastaṃ rathanirghoṣaṃ nalāśvāstatra śuśruvuḥ |
śrutvā ca samahṛṣyanta pureva nalasaṃnidhau || 3-71-3||
MHB 3-71-4
दमयन्ती च शुश्राव रथघोषं नलस्य तम् ।
यथा मेघस्य नदतो गम्भीरं जलदागमे ॥ ३-७१-४॥
damayantī ca śuśrāva rathaghoṣaṃ nalasya tam |
yathā meghasya nadato gambhīraṃ jaladāgame || 3-71-4||
MHB 3-71-5
नलेन संगृहीतेषु पुरेव नलवाजिषु ।
सदृशं रथनिर्घोषं मेने भैमी तथा हयाः ॥ ३-७१-५॥
nalena saṃgṛhīteṣu pureva nalavājiṣu |
sadṛśaṃ rathanirghoṣaṃ mene bhaimī tathā hayāḥ || 3-71-5||
MHB 3-71-6
प्रासादस्थाश्च शिखिनः शालास्थाश्चैव वारणाः ।
हयाश्च शुश्रुवुस्तत्र रथघोषं महीपतेः ॥ ३-७१-६॥
prāsādasthāśca śikhinaḥ śālāsthāścaiva vāraṇāḥ |
hayāśca śuśruvustatra rathaghoṣaṃ mahīpateḥ || 3-71-6||
MHB 3-71-7
ते श्रुत्वा रथनिर्घोषं वारणाः शिखिनस्तथा ।
प्रणेदुरुन्मुखा राजन्मेघोदयमिवेक्ष्य ह ॥ ३-७१-७॥
te śrutvā rathanirghoṣaṃ vāraṇāḥ śikhinastathā |
praṇedurunmukhā rājanmeghodayamivekṣya ha || 3-71-7||
MHB 3-71-8
दमयन्त्युवाच ।
यथासौ रथनिर्घोषः पूरयन्निव मेदिनीम् ।
मम ह्लादयते चेतो नल एष महीपतिः ॥ ३-७१-८॥
damayantyuvāca |
yathāsau rathanirghoṣaḥ pūrayanniva medinīm |
mama hlādayate ceto nala eṣa mahīpatiḥ || 3-71-8||
MHB 3-71-9
अद्य चन्द्राभवक्त्रं तं न पश्यामि नलं यदि ।
असंख्येयगुणं वीरं विनशिष्याम्यसंशयम् ॥ ३-७१-९॥
adya candrābhavaktraṃ taṃ na paśyāmi nalaṃ yadi |
asaṃkhyeyaguṇaṃ vīraṃ vinaśiṣyāmyasaṃśayam || 3-71-9||
MHB 3-71-10
यदि वै तस्य वीरस्य बाह्वोर्नाद्याहमन्तरम् ।
प्रविशामि सुखस्पर्शं विनशिष्याम्यसंशयम् ॥ ३-७१-१०॥
yadi vai tasya vīrasya bāhvornādyāhamantaram |
praviśāmi sukhasparśaṃ vinaśiṣyāmyasaṃśayam || 3-71-10||
MHB 3-71-11
यदि मां मेघनिर्घोषो नोपगच्छति नैषधः ।
अद्य चामीकरप्रख्यो विनशिष्याम्यसंशयम् ॥ ३-७१-११॥
yadi māṃ meghanirghoṣo nopagacchati naiṣadhaḥ |
adya cāmīkaraprakhyo vinaśiṣyāmyasaṃśayam || 3-71-11||
MHB 3-71-12
यदि मां सिंहविक्रान्तो मत्तवारणवारणः ।
नाभिगच्छति राजेन्द्रो विनशिष्याम्यसंशयम् ॥ ३-७१-१२॥
yadi māṃ siṃhavikrānto mattavāraṇavāraṇaḥ |
nābhigacchati rājendro vinaśiṣyāmyasaṃśayam || 3-71-12||
MHB 3-71-13
न स्मराम्यनृतं किंचिन्न स्मराम्यनुपाकृतम् ।
न च पर्युषितं वाक्यं स्वैरेष्वपि महात्मनः ॥ ३-७१-१३॥
na smarāmyanṛtaṃ kiṃcinna smarāmyanupākṛtam |
na ca paryuṣitaṃ vākyaṃ svaireṣvapi mahātmanaḥ || 3-71-13||
MHB 3-71-14
प्रभुः क्षमावान्वीरश्च मृदुर्दान्तो जितेन्द्रियः ।
रहोऽनीचानुवर्ती च क्लीबवन्मम नैषधः ॥ ३-७१-१४॥
prabhuḥ kṣamāvānvīraśca mṛdurdānto jitendriyaḥ |
raho'nīcānuvartī ca klībavanmama naiṣadhaḥ || 3-71-14||
MHB 3-71-15
गुणांस्तस्य स्मरन्त्या मे तत्पराया दिवानिशम् ।
हृदयं दीर्यत इदं शोकात्प्रियविनाकृतम् ॥ ३-७१-१५॥
guṇāṃstasya smarantyā me tatparāyā divāniśam |
hṛdayaṃ dīryata idaṃ śokātpriyavinākṛtam || 3-71-15||
MHB 3-71-16
बृहदश्व उवाच ।
एवं विलपमाना सा नष्टसंज्ञेव भारत ।
आरुरोह महद्वेश्म पुण्यश्लोकदिदृक्षया ॥ ३-७१-१६॥
bṛhadaśva uvāca |
evaṃ vilapamānā sā naṣṭasaṃjñeva bhārata |
āruroha mahadveśma puṇyaślokadidṛkṣayā || 3-71-16||
MHB 3-71-17
ततो मध्यमकक्षायां ददर्श रथमास्थितम् ।
ऋतुपर्णं महीपालं सहवार्ष्णेयबाहुकम् ॥ ३-७१-१७॥
tato madhyamakakṣāyāṃ dadarśa rathamāsthitam |
ṛtuparṇaṃ mahīpālaṃ sahavārṣṇeyabāhukam || 3-71-17||
MHB 3-71-18
ततोऽवतीर्य वार्ष्णेयो बाहुकश्च रथोत्तमात् ।
हयांस्तानवमुच्याथ स्थापयामासतू रथम् ॥ ३-७१-१८॥
tato'vatīrya vārṣṇeyo bāhukaśca rathottamāt |
hayāṃstānavamucyātha sthāpayāmāsatū ratham || 3-71-18||
MHB 3-71-19
सोऽवतीर्य रथोपस्थादृतुपर्णो नराधिपः ।
उपतस्थे महाराज भीमं भीमपराक्रमम् ॥ ३-७१-१९॥
so'vatīrya rathopasthādṛtuparṇo narādhipaḥ |
upatasthe mahārāja bhīmaṃ bhīmaparākramam || 3-71-19||
MHB 3-71-20
तं भीमः प्रतिजग्राह पूजया परया ततः ।
अकस्मात्सहसा प्राप्तं स्त्रीमन्त्रं न स्म विन्दति ॥ ३-७१-२०॥
taṃ bhīmaḥ pratijagrāha pūjayā parayā tataḥ |
akasmātsahasā prāptaṃ strīmantraṃ na sma vindati || 3-71-20||
MHB 3-71-21
किं कार्यं स्वागतं तेऽस्तु राज्ञा पृष्टश्च भारत ।
नाभिजज्ञे स नृपतिर्दुहित्रर्थे समागतम् ॥ ३-७१-२१॥
kiṃ kāryaṃ svāgataṃ te'stu rājñā pṛṣṭaśca bhārata |
nābhijajñe sa nṛpatirduhitrarthe samāgatam || 3-71-21||
MHB 3-71-22
ऋतुपर्णोऽपि राजा स धीमान्सत्यपराक्रमः ।
राजानं राजपुत्रं वा न स्म पश्यति कंचन ।
नैव स्वयंवरकथां न च विप्रसमागमम् ॥ ३-७१-२२॥
ṛtuparṇo'pi rājā sa dhīmānsatyaparākramaḥ |
rājānaṃ rājaputraṃ vā na sma paśyati kaṃcana |
naiva svayaṃvarakathāṃ na ca viprasamāgamam || 3-71-22||
MHB 3-71-23
ततो विगणयन्राजा मनसा कोसलाधिपः ।
आगतोऽस्मीत्युवाचैनं भवन्तमभिवादकः ॥ ३-७१-२३॥
tato vigaṇayanrājā manasā kosalādhipaḥ |
āgato'smītyuvācainaṃ bhavantamabhivādakaḥ || 3-71-23||
MHB 3-71-24
राजापि च स्मयन्भीमो मनसाभिविचिन्तयत् ।
अधिकं योजनशतं तस्यागमनकारणम् ॥ ३-७१-२४॥
rājāpi ca smayanbhīmo manasābhivicintayat |
adhikaṃ yojanaśataṃ tasyāgamanakāraṇam || 3-71-24||
MHB 3-71-25
ग्रामान्बहूनतिक्रम्य नाध्यगच्छद्यथातथम् ।
अल्पकार्यं विनिर्दिष्टं तस्यागमनकारणम् ॥ ३-७१-२५॥
grāmānbahūnatikramya nādhyagacchadyathātatham |
alpakāryaṃ vinirdiṣṭaṃ tasyāgamanakāraṇam || 3-71-25||
MHB 3-71-26
नैतदेवं स नृपतिस्तं सत्कृत्य व्यसर्जयत् ।
विश्राम्यतामिति वदन्क्लान्तोऽसीति पुनः पुनः ॥ ३-७१-२६॥
naitadevaṃ sa nṛpatistaṃ satkṛtya vyasarjayat |
viśrāmyatāmiti vadanklānto'sīti punaḥ punaḥ || 3-71-26||
MHB 3-71-27
स सत्कृतः प्रहृष्टात्मा प्रीतः प्रीतेन पार्थिवः ।
राजप्रेष्यैरनुगतो दिष्टं वेश्म समाविशत् ॥ ३-७१-२७॥
sa satkṛtaḥ prahṛṣṭātmā prītaḥ prītena pārthivaḥ |
rājapreṣyairanugato diṣṭaṃ veśma samāviśat || 3-71-27||
MHB 3-71-28
ऋतुपर्णे गते राजन्वार्ष्णेयसहिते नृपे ।
बाहुको रथमास्थाय रथशालामुपागमत् ॥ ३-७१-२८॥
ṛtuparṇe gate rājanvārṣṇeyasahite nṛpe |
bāhuko rathamāsthāya rathaśālāmupāgamat || 3-71-28||
MHB 3-71-29
स मोचयित्वा तानश्वान्परिचार्य च शास्त्रतः ।
स्वयं चैतान्समाश्वास्य रथोपस्थ उपाविशत् ॥ ३-७१-२९॥
sa mocayitvā tānaśvānparicārya ca śāstrataḥ |
svayaṃ caitānsamāśvāsya rathopastha upāviśat || 3-71-29||
MHB 3-71-30
दमयन्ती तु शोकार्ता दृष्ट्वा भाङ्गस्वरिं नृपम् ।
सूतपुत्रं च वार्ष्णेयं बाहुकं च तथाविधम् ॥ ३-७१-३०॥
damayantī tu śokārtā dṛṣṭvā bhāṅgasvariṃ nṛpam |
sūtaputraṃ ca vārṣṇeyaṃ bāhukaṃ ca tathāvidham || 3-71-30||
MHB 3-71-31
चिन्तयामास वैदर्भी कस्यैष रथनिस्वनः ।
नलस्येव महानासीन्न च पश्यामि नैषधम् ॥ ३-७१-३१॥
cintayāmāsa vaidarbhī kasyaiṣa rathanisvanaḥ |
nalasyeva mahānāsīnna ca paśyāmi naiṣadham || 3-71-31||
MHB 3-71-32
वार्ष्णेयेन भवेन्नूनं विद्या सैवोपशिक्षिता ।
तेनास्य रथनिर्घोषो नलस्येव महानभूत् ॥ ३-७१-३२॥
vārṣṇeyena bhavennūnaṃ vidyā saivopaśikṣitā |
tenāsya rathanirghoṣo nalasyeva mahānabhūt || 3-71-32||
MHB 3-71-33
आहोस्विदृतुपर्णोऽपि यथा राजा नलस्तथा ।
ततोऽयं रथनिर्घोषो नैषधस्येव लक्ष्यते ॥ ३-७१-३३॥
āhosvidṛtuparṇo'pi yathā rājā nalastathā |
tato'yaṃ rathanirghoṣo naiṣadhasyeva lakṣyate || 3-71-33||
MHB 3-71-34
एवं वितर्कयित्वा तु दमयन्ती विशां पते ।
दूतीं प्रस्थापयामास नैषधान्वेषणे नृप ॥ ३-७१-३४॥
evaṃ vitarkayitvā tu damayantī viśāṃ pate |
dūtīṃ prasthāpayāmāsa naiṣadhānveṣaṇe nṛpa || 3-71-34||
Adhyaya: 72/299 (30)
MHB 3-72-1
दमयन्त्युवाच ।
गच्छ केशिनि जानीहि क एष रथवाहकः ।
उपविष्टो रथोपस्थे विकृतो ह्रस्वबाहुकः ॥ ३-७२-१॥
damayantyuvāca |
gaccha keśini jānīhi ka eṣa rathavāhakaḥ |
upaviṣṭo rathopasthe vikṛto hrasvabāhukaḥ || 3-72-1||
MHB 3-72-2
अभ्येत्य कुशलं भद्रे मृदुपूर्वं समाहिता ।
पृच्छेथाः पुरुषं ह्येनं यथातत्त्वमनिन्दिते ॥ ३-७२-२॥
abhyetya kuśalaṃ bhadre mṛdupūrvaṃ samāhitā |
pṛcchethāḥ puruṣaṃ hyenaṃ yathātattvamanindite || 3-72-2||
MHB 3-72-3
अत्र मे महती शङ्का भवेदेष नलो नृपः ।
तथा च मे मनस्तुष्टिर्हृदयस्य च निर्वृतिः ॥ ३-७२-३॥
atra me mahatī śaṅkā bhavedeṣa nalo nṛpaḥ |
tathā ca me manastuṣṭirhṛdayasya ca nirvṛtiḥ || 3-72-3||
MHB 3-72-4
ब्रूयाश्चैनं कथान्ते त्वं पर्णादवचनं यथा ।
प्रतिवाक्यं च सुश्रोणि बुध्येथास्त्वमनिन्दिते ॥ ३-७२-४॥
brūyāścainaṃ kathānte tvaṃ parṇādavacanaṃ yathā |
prativākyaṃ ca suśroṇi budhyethāstvamanindite || 3-72-4||
MHB 3-72-5
बृहदश्व उवाच ।
एवं समाहिता गत्वा दूती बाहुकमब्रवीत् ।
दमयन्त्यपि कल्याणी प्रासादस्थान्ववैक्षत ॥ ३-७२-५॥
bṛhadaśva uvāca |
evaṃ samāhitā gatvā dūtī bāhukamabravīt |
damayantyapi kalyāṇī prāsādasthānvavaikṣata || 3-72-5||
MHB 3-72-6
केशिन्युवाच ।
स्वागतं ते मनुष्येन्द्र कुशलं ते ब्रवीम्यहम् ।
दमयन्त्या वचः साधु निबोध पुरुषर्षभ ॥ ३-७२-६॥
keśinyuvāca |
svāgataṃ te manuṣyendra kuśalaṃ te bravīmyaham |
damayantyā vacaḥ sādhu nibodha puruṣarṣabha || 3-72-6||
MHB 3-72-7
कदा वै प्रस्थिता यूयं किमर्थमिह चागताः ।
तत्त्वं ब्रूहि यथान्यायं वैदर्भी श्रोतुमिच्छति ॥ ३-७२-७॥
kadā vai prasthitā yūyaṃ kimarthamiha cāgatāḥ |
tattvaṃ brūhi yathānyāyaṃ vaidarbhī śrotumicchati || 3-72-7||
MHB 3-72-8
बाहुक उवाच ।
श्रुतः स्वयंवरो राज्ञा कौसल्येन यशस्विना ।
द्वितीयो दमयन्त्या वै श्वोभूत इति भामिनि ॥ ३-७२-८॥
bāhuka uvāca |
śrutaḥ svayaṃvaro rājñā kausalyena yaśasvinā |
dvitīyo damayantyā vai śvobhūta iti bhāmini || 3-72-8||
MHB 3-72-9
श्रुत्वा तं प्रस्थितो राजा शतयोजनयायिभिः ।
हयैर्वातजवैर्मुख्यैरहमस्य च सारथिः ॥ ३-७२-९॥
śrutvā taṃ prasthito rājā śatayojanayāyibhiḥ |
hayairvātajavairmukhyairahamasya ca sārathiḥ || 3-72-9||
MHB 3-72-10
केशिन्युवाच ।
अथ योऽसौ तृतीयो वः स कुतः कस्य वा पुनः ।
त्वं च कस्य कथं चेदं त्वयि कर्म समाहितम् ॥ ३-७२-१०॥
keśinyuvāca |
atha yo'sau tṛtīyo vaḥ sa kutaḥ kasya vā punaḥ |
tvaṃ ca kasya kathaṃ cedaṃ tvayi karma samāhitam || 3-72-10||
MHB 3-72-11
बाहुक उवाच ।
पुण्यश्लोकस्य वै सूतो वार्ष्णेय इति विश्रुतः ।
स नले विद्रुते भद्रे भाङ्गस्वरिमुपस्थितः ॥ ३-७२-११॥
bāhuka uvāca |
puṇyaślokasya vai sūto vārṣṇeya iti viśrutaḥ |
sa nale vidrute bhadre bhāṅgasvarimupasthitaḥ || 3-72-11||
MHB 3-72-12
अहमप्यश्वकुशलः सूदत्वे च सुनिष्ठितः ।
ऋतुपर्णेन सारथ्ये भोजने च वृतः स्वयम् ॥ ३-७२-१२॥
ahamapyaśvakuśalaḥ sūdatve ca suniṣṭhitaḥ |
ṛtuparṇena sārathye bhojane ca vṛtaḥ svayam || 3-72-12||
MHB 3-72-13
केशिन्युवाच ।
अथ जानाति वार्ष्णेयः क्व नु राजा नलो गतः ।
कथंचित्त्वयि वैतेन कथितं स्यात्तु बाहुक ॥ ३-७२-१३॥
keśinyuvāca |
atha jānāti vārṣṇeyaḥ kva nu rājā nalo gataḥ |
kathaṃcittvayi vaitena kathitaṃ syāttu bāhuka || 3-72-13||
MHB 3-72-14
बाहुक उवाच ।
इहैव पुत्रौ निक्षिप्य नलस्याशुभकर्मणः ।
गतस्ततो यथाकामं नैष जानाति नैषधम् ॥ ३-७२-१४॥
bāhuka uvāca |
ihaiva putrau nikṣipya nalasyāśubhakarmaṇaḥ |
gatastato yathākāmaṃ naiṣa jānāti naiṣadham || 3-72-14||
MHB 3-72-15
न चान्यः पुरुषः कश्चिन्नलं वेत्ति यशस्विनि ।
गूढश्चरति लोकेऽस्मिन्नष्टरूपो महीपतिः ॥ ३-७२-१५॥
na cānyaḥ puruṣaḥ kaścinnalaṃ vetti yaśasvini |
gūḍhaścarati loke'sminnaṣṭarūpo mahīpatiḥ || 3-72-15||
MHB 3-72-16
आत्मैव हि नलं वेत्ति या चास्य तदनन्तरा ।
न हि वै तानि लिङ्गानि नलं शंसन्ति कर्हिचित् ॥ ३-७२-१६॥
ātmaiva hi nalaṃ vetti yā cāsya tadanantarā |
na hi vai tāni liṅgāni nalaṃ śaṃsanti karhicit || 3-72-16||
MHB 3-72-17
केशिन्युवाच ।
योऽसावयोध्यां प्रथमं गतवान्ब्राह्मणस्तदा ।
इमानि नारीवाक्यानि कथयानः पुनः पुनः ॥ ३-७२-१७॥
keśinyuvāca |
yo'sāvayodhyāṃ prathamaṃ gatavānbrāhmaṇastadā |
imāni nārīvākyāni kathayānaḥ punaḥ punaḥ || 3-72-17||
MHB 3-72-18
क्व नु त्वं कितव छित्त्वा वस्त्रार्धं प्रस्थितो मम ।
उत्सृज्य विपिने सुप्तामनुरक्तां प्रियां प्रिय ॥ ३-७२-१८॥
kva nu tvaṃ kitava chittvā vastrārdhaṃ prasthito mama |
utsṛjya vipine suptāmanuraktāṃ priyāṃ priya || 3-72-18||
MHB 3-72-19
सा वै यथा समादिष्टा तत्रास्ते त्वत्प्रतीक्षिणी ।
दह्यमाना दिवारात्रं वस्त्रार्धेनाभिसंवृता ॥ ३-७२-१९॥
sā vai yathā samādiṣṭā tatrāste tvatpratīkṣiṇī |
dahyamānā divārātraṃ vastrārdhenābhisaṃvṛtā || 3-72-19||
MHB 3-72-20
तस्या रुदन्त्याः सततं तेन दुःखेन पार्थिव ।
प्रसादं कुरु वै वीर प्रतिवाक्यं प्रयच्छ च ॥ ३-७२-२०॥
tasyā rudantyāḥ satataṃ tena duḥkhena pārthiva |
prasādaṃ kuru vai vīra prativākyaṃ prayaccha ca || 3-72-20||
MHB 3-72-21
तस्यास्तत्प्रियमाख्यानं प्रब्रवीहि महामते ।
तदेव वाक्यं वैदर्भी श्रोतुमिच्छत्यनिन्दिता ॥ ३-७२-२१॥
tasyāstatpriyamākhyānaṃ prabravīhi mahāmate |
tadeva vākyaṃ vaidarbhī śrotumicchatyaninditā || 3-72-21||
MHB 3-72-22
एतच्छ्रुत्वा प्रतिवचस्तस्य दत्तं त्वया किल ।
यत्पुरा तत्पुनस्त्वत्तो वैदर्भी श्रोतुमिच्छति ॥ ३-७२-२२॥
etacchrutvā prativacastasya dattaṃ tvayā kila |
yatpurā tatpunastvatto vaidarbhī śrotumicchati || 3-72-22||
MHB 3-72-23
बृहदश्व उवाच ।
एवमुक्तस्य केशिन्या नलस्य कुरुनन्दन ।
हृदयं व्यथितं चासीदश्रुपूर्णे च लोचने ॥ ३-७२-२३॥
bṛhadaśva uvāca |
evamuktasya keśinyā nalasya kurunandana |
hṛdayaṃ vyathitaṃ cāsīdaśrupūrṇe ca locane || 3-72-23||
MHB 3-72-24
स निगृह्यात्मनो दुःखं दह्यमानो महीपतिः ।
बाष्पसंदिग्धया वाचा पुनरेवेदमब्रवीत् ॥ ३-७२-२४॥
sa nigṛhyātmano duḥkhaṃ dahyamāno mahīpatiḥ |
bāṣpasaṃdigdhayā vācā punarevedamabravīt || 3-72-24||
MHB 3-72-25
वैषम्यमपि संप्राप्ता गोपायन्ति कुलस्त्रियः ।
आत्मानमात्मना सत्यो जितस्वर्गा न संशयः ॥ ३-७२-२५॥
vaiṣamyamapi saṃprāptā gopāyanti kulastriyaḥ |
ātmānamātmanā satyo jitasvargā na saṃśayaḥ || 3-72-25||
MHB 3-72-26
रहिता भर्तृभिश्चैव न क्रुध्यन्ति कदाचन ।
प्राणांश्चारित्रकवचा धारयन्तीह सत्स्त्रियः ॥ ३-७२-२६॥
rahitā bhartṛbhiścaiva na krudhyanti kadācana |
prāṇāṃścāritrakavacā dhārayantīha satstriyaḥ || 3-72-26||
MHB 3-72-27
प्राणयात्रां परिप्रेप्सोः शकुनैर्हृतवाससः ।
आधिभिर्दह्यमानस्य श्यामा न क्रोद्धुमर्हति ॥ ३-७२-२७॥
prāṇayātrāṃ pariprepsoḥ śakunairhṛtavāsasaḥ |
ādhibhirdahyamānasya śyāmā na kroddhumarhati || 3-72-27||
MHB 3-72-28
सत्कृतासत्कृता वापि पतिं दृष्ट्वा तथागतम् ।
भ्रष्टराज्यं श्रिया हीनं क्षुधितं व्यसनाप्लुतम् ॥ ३-७२-२८॥
satkṛtāsatkṛtā vāpi patiṃ dṛṣṭvā tathāgatam |
bhraṣṭarājyaṃ śriyā hīnaṃ kṣudhitaṃ vyasanāplutam || 3-72-28||
MHB 3-72-29
एवं ब्रुवाणस्तद्वाक्यं नलः परमदुःखितः ।
न बाष्पमशकत्सोढुं प्ररुरोद च भारत ॥ ३-७२-२९॥
evaṃ bruvāṇastadvākyaṃ nalaḥ paramaduḥkhitaḥ |
na bāṣpamaśakatsoḍhuṃ praruroda ca bhārata || 3-72-29||
MHB 3-72-30
ततः सा केशिनी गत्वा दमयन्त्यै न्यवेदयत् ।
तत्सर्वं कथितं चैव विकारं चैव तस्य तम् ॥ ३-७२-३०॥
tataḥ sā keśinī gatvā damayantyai nyavedayat |
tatsarvaṃ kathitaṃ caiva vikāraṃ caiva tasya tam || 3-72-30||
Adhyaya: 73/299 (28)
MHB 3-73-1
बृहदश्व उवाच ।
दमयन्ती तु तच्छ्रुत्वा भृशं शोकपरायणा ।
शङ्कमाना नलं तं वै केशिनीमिदमब्रवीत् ॥ ३-७३-१॥
bṛhadaśva uvāca |
damayantī tu tacchrutvā bhṛśaṃ śokaparāyaṇā |
śaṅkamānā nalaṃ taṃ vai keśinīmidamabravīt || 3-73-1||
MHB 3-73-2
गच्छ केशिनि भूयस्त्वं परीक्षां कुरु बाहुके ।
अब्रुवाणा समीपस्था चरितान्यस्य लक्षय ॥ ३-७३-२॥
gaccha keśini bhūyastvaṃ parīkṣāṃ kuru bāhuke |
abruvāṇā samīpasthā caritānyasya lakṣaya || 3-73-2||
MHB 3-73-3
यदा च किंचित्कुर्यात्स कारणं तत्र भामिनि ।
तत्र संचेष्टमानस्य संलक्ष्यं ते विचेष्टितम् ॥ ३-७३-३॥
yadā ca kiṃcitkuryātsa kāraṇaṃ tatra bhāmini |
tatra saṃceṣṭamānasya saṃlakṣyaṃ te viceṣṭitam || 3-73-3||
MHB 3-73-4
न चास्य प्रतिबन्धेन देयोऽग्निरपि भामिनि ।
याचते न जलं देयं सम्यगत्वरमाणया ॥ ३-७३-४॥
na cāsya pratibandhena deyo'gnirapi bhāmini |
yācate na jalaṃ deyaṃ samyagatvaramāṇayā || 3-73-4||
MHB 3-73-5
एतत्सर्वं समीक्ष्य त्वं चरितं मे निवेदय ।
यच्चान्यदपि पश्येथास्तच्चाख्येयं त्वया मम ॥ ३-७३-५॥
etatsarvaṃ samīkṣya tvaṃ caritaṃ me nivedaya |
yaccānyadapi paśyethāstaccākhyeyaṃ tvayā mama || 3-73-5||
MHB 3-73-6
दमयन्त्यैवमुक्ता सा जगामाथाशु केशिनी ।
निशाम्य च हयज्ञस्य लिङ्गानि पुनरागमत् ॥ ३-७३-६॥
damayantyaivamuktā sā jagāmāthāśu keśinī |
niśāmya ca hayajñasya liṅgāni punarāgamat || 3-73-6||
MHB 3-73-7
सा तत्सर्वं यथावृत्तं दमयन्त्यै न्यवेदयत् ।
निमित्तं यत्तदा दृष्टं बाहुके दिव्यमानुषम् ॥ ३-७३-७॥
sā tatsarvaṃ yathāvṛttaṃ damayantyai nyavedayat |
nimittaṃ yattadā dṛṣṭaṃ bāhuke divyamānuṣam || 3-73-7||
MHB 3-73-8
केशिन्युवाच ।
दृढं शुच्युपचारोऽसौ न मया मानुषः क्वचित् ।
दृष्टपूर्वः श्रुतो वापि दमयन्ति तथाविधः ॥ ३-७३-८॥
keśinyuvāca |
dṛḍhaṃ śucyupacāro'sau na mayā mānuṣaḥ kvacit |
dṛṣṭapūrvaḥ śruto vāpi damayanti tathāvidhaḥ || 3-73-8||
MHB 3-73-9
ह्रस्वमासाद्य संचारं नासौ विनमते क्वचित् ।
तं तु दृष्ट्वा यथासङ्गमुत्सर्पति यथासुखम् ।
संकटेऽप्यस्य सुमहद्विवरं जायतेऽधिकम् ॥ ३-७३-९॥
hrasvamāsādya saṃcāraṃ nāsau vinamate kvacit |
taṃ tu dṛṣṭvā yathāsaṅgamutsarpati yathāsukham |
saṃkaṭe'pyasya sumahadvivaraṃ jāyate'dhikam || 3-73-9||
MHB 3-73-10
ऋतुपर्णस्य चार्थाय भोजनीयमनेकशः ।
प्रेषितं तत्र राज्ञा च मांसं सुबहु पाशवम् ॥ ३-७३-१०॥
ṛtuparṇasya cārthāya bhojanīyamanekaśaḥ |
preṣitaṃ tatra rājñā ca māṃsaṃ subahu pāśavam || 3-73-10||
MHB 3-73-11
तस्य प्रक्षालनार्थाय कुम्भस्तत्रोपकल्पितः ।
स तेनावेक्षितः कुम्भः पूर्ण एवाभवत्तदा ॥ ३-७३-११॥
tasya prakṣālanārthāya kumbhastatropakalpitaḥ |
sa tenāvekṣitaḥ kumbhaḥ pūrṇa evābhavattadā || 3-73-11||
MHB 3-73-12
ततः प्रक्षालनं कृत्वा समधिश्रित्य बाहुकः ।
तृणमुष्टिं समादाय आविध्यैनं समादधत् ॥ ३-७३-१२॥
tataḥ prakṣālanaṃ kṛtvā samadhiśritya bāhukaḥ |
tṛṇamuṣṭiṃ samādāya āvidhyainaṃ samādadhat || 3-73-12||
MHB 3-73-13
अथ प्रज्वलितस्तत्र सहसा हव्यवाहनः ।
तदद्भुततमं दृष्ट्वा विस्मिताहमिहागता ॥ ३-७३-१३॥
atha prajvalitastatra sahasā havyavāhanaḥ |
tadadbhutatamaṃ dṛṣṭvā vismitāhamihāgatā || 3-73-13||
MHB 3-73-14
अन्यच्च तस्मिन्सुमहदाश्चर्यं लक्षितं मया ।
यदग्निमपि संस्पृश्य नैव दह्यत्यसौ शुभे ॥ ३-७३-१४॥
anyacca tasminsumahadāścaryaṃ lakṣitaṃ mayā |
yadagnimapi saṃspṛśya naiva dahyatyasau śubhe || 3-73-14||
MHB 3-73-15
छन्देन चोदकं तस्य वहत्यावर्जितं द्रुतम् ।
अतीव चान्यत्सुमहदाश्चर्यं दृष्टवत्यहम् ॥ ३-७३-१५॥
chandena codakaṃ tasya vahatyāvarjitaṃ drutam |
atīva cānyatsumahadāścaryaṃ dṛṣṭavatyaham || 3-73-15||
MHB 3-73-16
यत्स पुष्पाण्युपादाय हस्ताभ्यां ममृदे शनैः ।
मृद्यमानानि पाणिभ्यां तेन पुष्पाणि तान्यथ ॥ ३-७३-१६॥
yatsa puṣpāṇyupādāya hastābhyāṃ mamṛde śanaiḥ |
mṛdyamānāni pāṇibhyāṃ tena puṣpāṇi tānyatha || 3-73-16||
MHB 3-73-17
भूय एव सुगन्धीनि हृषितानि भवन्ति च ।
एतान्यद्भुतकल्पानि दृष्ट्वाहं द्रुतमागता ॥ ३-७३-१७॥
bhūya eva sugandhīni hṛṣitāni bhavanti ca |
etānyadbhutakalpāni dṛṣṭvāhaṃ drutamāgatā || 3-73-17||
MHB 3-73-18
बृहदश्व उवाच ।
दमयन्ती तु तच्छ्रुत्वा पुण्यश्लोकस्य चेष्टितम् ।
अमन्यत नलं प्राप्तं कर्मचेष्टाभिसूचितम् ॥ ३-७३-१८॥
bṛhadaśva uvāca |
damayantī tu tacchrutvā puṇyaślokasya ceṣṭitam |
amanyata nalaṃ prāptaṃ karmaceṣṭābhisūcitam || 3-73-18||
MHB 3-73-19
सा शङ्कमाना भर्तारं नलं बाहुकरूपिणम् ।
केशिनीं श्लक्ष्णया वाचा रुदती पुनरब्रवीत् ॥ ३-७३-१९॥
sā śaṅkamānā bhartāraṃ nalaṃ bāhukarūpiṇam |
keśinīṃ ślakṣṇayā vācā rudatī punarabravīt || 3-73-19||
MHB 3-73-20
पुनर्गच्छ प्रमत्तस्य बाहुकस्योपसंस्कृतम् ।
महानसाच्छृतं मांसं समादायैहि भामिनि ॥ ३-७३-२०॥
punargaccha pramattasya bāhukasyopasaṃskṛtam |
mahānasācchṛtaṃ māṃsaṃ samādāyaihi bhāmini || 3-73-20||
MHB 3-73-21
सा गत्वा बाहुके व्यग्रे तन्मांसमपकृष्य च ।
अत्युष्णमेव त्वरिता तत्क्षणं प्रियकारिणी ।
दमयन्त्यै ततः प्रादात्केशिनी कुरुनन्दन ॥ ३-७३-२१॥
sā gatvā bāhuke vyagre tanmāṃsamapakṛṣya ca |
atyuṣṇameva tvaritā tatkṣaṇaṃ priyakāriṇī |
damayantyai tataḥ prādātkeśinī kurunandana || 3-73-21||
MHB 3-73-22
सोचिता नलसिद्धस्य मांसस्य बहुशः पुरा ।
प्राश्य मत्वा नलं सूदं प्राक्रोशद्भृशदुःखिता ॥ ३-७३-२२॥
socitā nalasiddhasya māṃsasya bahuśaḥ purā |
prāśya matvā nalaṃ sūdaṃ prākrośadbhṛśaduḥkhitā || 3-73-22||
MHB 3-73-23
वैक्लव्यं च परं गत्वा प्रक्षाल्य च मुखं ततः ।
मिथुनं प्रेषयामास केशिन्या सह भारत ॥ ३-७३-२३॥
vaiklavyaṃ ca paraṃ gatvā prakṣālya ca mukhaṃ tataḥ |
mithunaṃ preṣayāmāsa keśinyā saha bhārata || 3-73-23||
MHB 3-73-24
इन्द्रसेनां सह भ्रात्रा समभिज्ञाय बाहुकः ।
अभिद्रुत्य ततो राजा परिष्वज्याङ्कमानयत् ॥ ३-७३-२४॥
indrasenāṃ saha bhrātrā samabhijñāya bāhukaḥ |
abhidrutya tato rājā pariṣvajyāṅkamānayat || 3-73-24||
MHB 3-73-25
बाहुकस्तु समासाद्य सुतौ सुरसुतोपमौ ।
भृशं दुःखपरीतात्मा सस्वरं प्ररुरोद ह ॥ ३-७३-२५॥
bāhukastu samāsādya sutau surasutopamau |
bhṛśaṃ duḥkhaparītātmā sasvaraṃ praruroda ha || 3-73-25||
MHB 3-73-26
नैषधो दर्शयित्वा तु विकारमसकृत्तदा ।
उत्सृज्य सहसा पुत्रौ केशिनीमिदमब्रवीत् ॥ ३-७३-२६॥
naiṣadho darśayitvā tu vikāramasakṛttadā |
utsṛjya sahasā putrau keśinīmidamabravīt || 3-73-26||
MHB 3-73-27
इदं सुसदृशं भद्रे मिथुनं मम पुत्रयोः ।
ततो दृष्ट्वैव सहसा बाष्पमुत्सृष्टवानहम् ॥ ३-७३-२७॥
idaṃ susadṛśaṃ bhadre mithunaṃ mama putrayoḥ |
tato dṛṣṭvaiva sahasā bāṣpamutsṛṣṭavānaham || 3-73-27||
MHB 3-73-28
बहुशः संपतन्तीं त्वां जनः शङ्केत दोषतः ।
वयं च देशातिथयो गच्छ भद्रे नमोऽस्तु ते ॥ ३-७३-२८॥
bahuśaḥ saṃpatantīṃ tvāṃ janaḥ śaṅketa doṣataḥ |
vayaṃ ca deśātithayo gaccha bhadre namo'stu te || 3-73-28||
Adhyaya: 74/299 (24)
MHB 3-74-1
बृहदश्व उवाच ।
सर्वं विकारं दृष्ट्वा तु पुण्यश्लोकस्य धीमतः ।
आगत्य केशिनी क्षिप्रं दमयन्त्यै न्यवेदयत् ॥ ३-७४-१॥
bṛhadaśva uvāca |
sarvaṃ vikāraṃ dṛṣṭvā tu puṇyaślokasya dhīmataḥ |
āgatya keśinī kṣipraṃ damayantyai nyavedayat || 3-74-1||
MHB 3-74-2
दमयन्ती ततो भूयः प्रेषयामास केशिनीम् ।
मातुः सकाशं दुःखार्ता नलशङ्कासमुत्सुका ॥ ३-७४-२॥
damayantī tato bhūyaḥ preṣayāmāsa keśinīm |
mātuḥ sakāśaṃ duḥkhārtā nalaśaṅkāsamutsukā || 3-74-2||
MHB 3-74-3
परीक्षितो मे बहुशो बाहुको नलशङ्कया ।
रूपे मे संशयस्त्वेकः स्वयमिच्छामि वेदितुम् ॥ ३-७४-३॥
parīkṣito me bahuśo bāhuko nalaśaṅkayā |
rūpe me saṃśayastvekaḥ svayamicchāmi veditum || 3-74-3||
MHB 3-74-4
स वा प्रवेश्यतां मातर्मां वानुज्ञातुमर्हसि ।
विदितं वाथ वाज्ञातं पितुर्मे संविधीयताम् ॥ ३-७४-४॥
sa vā praveśyatāṃ mātarmāṃ vānujñātumarhasi |
viditaṃ vātha vājñātaṃ piturme saṃvidhīyatām || 3-74-4||
MHB 3-74-5
एवमुक्ता तु वैदर्भ्या सा देवी भीममब्रवीत् ।
दुहितुस्तमभिप्रायमन्वजानाच्च पार्थिवः ॥ ३-७४-५॥
evamuktā tu vaidarbhyā sā devī bhīmamabravīt |
duhitustamabhiprāyamanvajānācca pārthivaḥ || 3-74-5||
MHB 3-74-6
सा वै पित्राभ्यनुज्ञाता मात्रा च भरतर्षभ ।
नलं प्रवेशयामास यत्र तस्याः प्रतिश्रयः ॥ ३-७४-६॥
sā vai pitrābhyanujñātā mātrā ca bharatarṣabha |
nalaṃ praveśayāmāsa yatra tasyāḥ pratiśrayaḥ || 3-74-6||
MHB 3-74-7
तं तु दृष्ट्वा तथायुक्तं दमयन्ती नलं तदा ।
तीव्रशोकसमाविष्टा बभूव वरवर्णिनी ॥ ३-७४-७॥
taṃ tu dṛṣṭvā tathāyuktaṃ damayantī nalaṃ tadā |
tīvraśokasamāviṣṭā babhūva varavarṇinī || 3-74-7||
MHB 3-74-8
ततः काषायवसना जटिला मलपङ्किनी ।
दमयन्ती महाराज बाहुकं वाक्यमब्रवीत् ॥ ३-७४-८॥
tataḥ kāṣāyavasanā jaṭilā malapaṅkinī |
damayantī mahārāja bāhukaṃ vākyamabravīt || 3-74-8||
MHB 3-74-9
दृष्टपूर्वस्त्वया कश्चिद्धर्मज्ञो नाम बाहुक ।
सुप्तामुत्सृज्य विपिने गतो यः पुरुषः स्त्रियम् ॥ ३-७४-९॥
dṛṣṭapūrvastvayā kaściddharmajño nāma bāhuka |
suptāmutsṛjya vipine gato yaḥ puruṣaḥ striyam || 3-74-9||
MHB 3-74-10
अनागसं प्रियां भार्यां विजने श्रममोहिताम् ।
अपहाय तु को गच्छेत्पुण्यश्लोकमृते नलम् ॥ ३-७४-१०॥
anāgasaṃ priyāṃ bhāryāṃ vijane śramamohitām |
apahāya tu ko gacchetpuṇyaślokamṛte nalam || 3-74-10||
MHB 3-74-11
किं नु तस्य मया कार्यमपराद्धं महीपतेः ।
यो मामुत्सृज्य विपिने गतवान्निद्रया हृताम् ॥ ३-७४-११॥
kiṃ nu tasya mayā kāryamaparāddhaṃ mahīpateḥ |
yo māmutsṛjya vipine gatavānnidrayā hṛtām || 3-74-11||
MHB 3-74-12
साक्षाद्देवानपाहाय वृतो यः स मया पुरा ।
अनुव्रतां साभिकामां पुत्रिणीं त्यक्तवान्कथम् ॥ ३-७४-१२॥
sākṣāddevānapāhāya vṛto yaḥ sa mayā purā |
anuvratāṃ sābhikāmāṃ putriṇīṃ tyaktavānkatham || 3-74-12||
MHB 3-74-13
अग्नौ पाणिगृहीतां च हंसानां वचने स्थिताम् ।
भरिष्यामीति सत्यं च प्रतिश्रुत्य क्व तद्गतम् ॥ ३-७४-१३॥
agnau pāṇigṛhītāṃ ca haṃsānāṃ vacane sthitām |
bhariṣyāmīti satyaṃ ca pratiśrutya kva tadgatam || 3-74-13||
MHB 3-74-14
दमयन्त्या ब्रुवन्त्यास्तु सर्वमेतदरिंदम ।
शोकजं वारि नेत्राभ्यामसुखं प्रास्रवद्बहु ॥ ३-७४-१४॥
damayantyā bruvantyāstu sarvametadariṃdama |
śokajaṃ vāri netrābhyāmasukhaṃ prāsravadbahu || 3-74-14||
MHB 3-74-15
अतीव कृष्णताराभ्यां रक्तान्ताभ्यां जलं तु तत् ।
परिस्रवन्नलो दृष्ट्वा शोकार्त इदमब्रवीत् ॥ ३-७४-१५॥
atīva kṛṣṇatārābhyāṃ raktāntābhyāṃ jalaṃ tu tat |
parisravannalo dṛṣṭvā śokārta idamabravīt || 3-74-15||
MHB 3-74-16
मम राज्यं प्रनष्टं यन्नाहं तत्कृतवान्स्वयम् ।
कलिना तत्कृतं भीरु यच्च त्वामहमत्यजम् ॥ ३-७४-१६॥
mama rājyaṃ pranaṣṭaṃ yannāhaṃ tatkṛtavānsvayam |
kalinā tatkṛtaṃ bhīru yacca tvāmahamatyajam || 3-74-16||
MHB 3-74-17
त्वया तु धर्मभृच्छ्रेष्ठे शापेनाभिहतः पुरा ।
वनस्थया दुःखितया शोचन्त्या मां विवाससम् ॥ ३-७४-१७॥
tvayā tu dharmabhṛcchreṣṭhe śāpenābhihataḥ purā |
vanasthayā duḥkhitayā śocantyā māṃ vivāsasam || 3-74-17||
MHB 3-74-18
स मच्छरीरे त्वच्छापाद्दह्यमानोऽवसत्कलिः ।
त्वच्छापदग्धः सततं सोऽग्नाविव समाहितः ॥ ३-७४-१८॥
sa maccharīre tvacchāpāddahyamāno'vasatkaliḥ |
tvacchāpadagdhaḥ satataṃ so'gnāviva samāhitaḥ || 3-74-18||
MHB 3-74-19
मम च व्यवसायेन तपसा चैव निर्जितः ।
दुःखस्यान्तेन चानेन भवितव्यं हि नौ शुभे ॥ ३-७४-१९॥
mama ca vyavasāyena tapasā caiva nirjitaḥ |
duḥkhasyāntena cānena bhavitavyaṃ hi nau śubhe || 3-74-19||
MHB 3-74-20
विमुच्य मां गतः पापः स ततोऽहमिहागतः ।
त्वदर्थं विपुलश्रोणि न हि मेऽन्यत्प्रयोजनम् ॥ ३-७४-२०॥
vimucya māṃ gataḥ pāpaḥ sa tato'hamihāgataḥ |
tvadarthaṃ vipulaśroṇi na hi me'nyatprayojanam || 3-74-20||
MHB 3-74-21
कथं नु नारी भर्तारमनुरक्तमनुव्रतम् ।
उत्सृज्य वरयेदन्यं यथा त्वं भीरु कर्हिचित् ॥ ३-७४-२१॥
kathaṃ nu nārī bhartāramanuraktamanuvratam |
utsṛjya varayedanyaṃ yathā tvaṃ bhīru karhicit || 3-74-21||
MHB 3-74-22
दूताश्चरन्ति पृथिवीं कृत्स्नां नृपतिशासनात् ।
भैमी किल स्म भर्तारं द्वितीयं वरयिष्यति ॥ ३-७४-२२॥
dūtāścaranti pṛthivīṃ kṛtsnāṃ nṛpatiśāsanāt |
bhaimī kila sma bhartāraṃ dvitīyaṃ varayiṣyati || 3-74-22||
MHB 3-74-23
स्वैरवृत्ता यथाकाममनुरूपमिवात्मनः ।
श्रुत्वैव चैवं त्वरितो भाङ्गस्वरिरुपस्थितः ॥ ३-७४-२३॥
svairavṛttā yathākāmamanurūpamivātmanaḥ |
śrutvaiva caivaṃ tvarito bhāṅgasvarirupasthitaḥ || 3-74-23||
MHB 3-74-24
दमयन्ती तु तच्छ्रुत्वा नलस्य परिदेवितम् ।
प्राञ्जलिर्वेपमाना च भीता वचनमब्रवीत् ॥ ३-७४-२४॥
damayantī tu tacchrutvā nalasya paridevitam |
prāñjalirvepamānā ca bhītā vacanamabravīt || 3-74-24||
Adhyaya: 75/299 (27)
MHB 3-75-1
दमयन्त्युवाच ।
न मामर्हसि कल्याण पापेन परिशङ्कितुम् ।
मया हि देवानुत्सृज्य वृतस्त्वं निषधाधिप ॥ ३-७५-१॥
damayantyuvāca |
na māmarhasi kalyāṇa pāpena pariśaṅkitum |
mayā hi devānutsṛjya vṛtastvaṃ niṣadhādhipa || 3-75-1||
MHB 3-75-2
तवाभिगमनार्थं तु सर्वतो ब्राह्मणा गताः ।
वाक्यानि मम गाथाभिर्गायमाना दिशो दश ॥ ३-७५-२॥
tavābhigamanārthaṃ tu sarvato brāhmaṇā gatāḥ |
vākyāni mama gāthābhirgāyamānā diśo daśa || 3-75-2||
MHB 3-75-3
ततस्त्वां ब्राह्मणो विद्वान्पर्णादो नाम पार्थिव ।
अभ्यगच्छत्कोसलायामृतुपर्णनिवेशने ॥ ३-७५-३॥
tatastvāṃ brāhmaṇo vidvānparṇādo nāma pārthiva |
abhyagacchatkosalāyāmṛtuparṇaniveśane || 3-75-3||
MHB 3-75-4
तेन वाक्ये हृते सम्यक्प्रतिवाक्ये तथाहृते ।
उपायोऽयं मया दृष्टो नैषधानयने तव ॥ ३-७५-४॥
tena vākye hṛte samyakprativākye tathāhṛte |
upāyo'yaṃ mayā dṛṣṭo naiṣadhānayane tava || 3-75-4||
MHB 3-75-5
त्वामृते न हि लोकेऽन्य एकाह्ना पृथिवीपते ।
समर्थो योजनशतं गन्तुमश्वैर्नराधिप ॥ ३-७५-५॥
tvāmṛte na hi loke'nya ekāhnā pṛthivīpate |
samartho yojanaśataṃ gantumaśvairnarādhipa || 3-75-5||
MHB 3-75-6
तथा चेमौ महीपाल भजेऽहं चरणौ तव ।
यथा नासत्कृतं किंचिन्मनसापि चराम्यहम् ॥ ३-७५-६॥
tathā cemau mahīpāla bhaje'haṃ caraṇau tava |
yathā nāsatkṛtaṃ kiṃcinmanasāpi carāmyaham || 3-75-6||
MHB 3-75-7
अयं चरति लोकेऽस्मिन्भूतसाक्षी सदागतिः ।
एष मुञ्चतु मे प्राणान्यदि पापं चराम्यहम् ॥ ३-७५-७॥
ayaṃ carati loke'sminbhūtasākṣī sadāgatiḥ |
eṣa muñcatu me prāṇānyadi pāpaṃ carāmyaham || 3-75-7||
MHB 3-75-8
तथा चरति तिग्मांशुः परेण भुवनं सदा ।
स विमुञ्चतु मे प्राणान्यदि पापं चराम्यहम् ॥ ३-७५-८॥
tathā carati tigmāṃśuḥ pareṇa bhuvanaṃ sadā |
sa vimuñcatu me prāṇānyadi pāpaṃ carāmyaham || 3-75-8||
MHB 3-75-9
चन्द्रमाः सर्वभूतानामन्तश्चरति साक्षिवत् ।
स विमुञ्चतु मे प्राणान्यदि पापं चराम्यहम् ॥ ३-७५-९॥
candramāḥ sarvabhūtānāmantaścarati sākṣivat |
sa vimuñcatu me prāṇānyadi pāpaṃ carāmyaham || 3-75-9||
MHB 3-75-10
एते देवास्त्रयः कृत्स्नं त्रैलोक्यं धारयन्ति वै ।
विब्रुवन्तु यथासत्यमेते वाद्य त्यजन्तु माम् ॥ ३-७५-१०॥
ete devāstrayaḥ kṛtsnaṃ trailokyaṃ dhārayanti vai |
vibruvantu yathāsatyamete vādya tyajantu mām || 3-75-10||
MHB 3-75-11
एवमुक्ते ततो वायुरन्तरिक्षादभाषत ।
नैषा कृतवती पापं नल सत्यं ब्रवीमि ते ॥ ३-७५-११॥
evamukte tato vāyurantarikṣādabhāṣata |
naiṣā kṛtavatī pāpaṃ nala satyaṃ bravīmi te || 3-75-11||
MHB 3-75-12
राजञ्शीलनिधिः स्फीतो दमयन्त्या सुरक्षितः ।
साक्षिणो रक्षिणश्चास्या वयं त्रीन्परिवत्सरान् ॥ ३-७५-१२॥
rājañśīlanidhiḥ sphīto damayantyā surakṣitaḥ |
sākṣiṇo rakṣiṇaścāsyā vayaṃ trīnparivatsarān || 3-75-12||
MHB 3-75-13
उपायो विहितश्चायं त्वदर्थमतुलोऽनया ।
न ह्येकाह्ना शतं गन्ता त्वदृतेऽन्यः पुमानिह ॥ ३-७५-१३॥
upāyo vihitaścāyaṃ tvadarthamatulo'nayā |
na hyekāhnā śataṃ gantā tvadṛte'nyaḥ pumāniha || 3-75-13||
MHB 3-75-14
उपपन्ना त्वया भैमी त्वं च भैम्या महीपते ।
नात्र शङ्का त्वया कार्या संगच्छ सह भार्यया ॥ ३-७५-१४॥
upapannā tvayā bhaimī tvaṃ ca bhaimyā mahīpate |
nātra śaṅkā tvayā kāryā saṃgaccha saha bhāryayā || 3-75-14||
MHB 3-75-15
तथा ब्रुवति वायौ तु पुष्पवृष्टिः पपात ह ।
देवदुन्दुभयो नेदुर्ववौ च पवनः शिवः ॥ ३-७५-१५॥
tathā bruvati vāyau tu puṣpavṛṣṭiḥ papāta ha |
devadundubhayo nedurvavau ca pavanaḥ śivaḥ || 3-75-15||
MHB 3-75-16
तदद्भुततमं दृष्ट्वा नलो राजाथ भारत ।
दमयन्त्यां विशङ्कां तां व्यपाकर्षदरिंदमः ॥ ३-७५-१६॥
tadadbhutatamaṃ dṛṣṭvā nalo rājātha bhārata |
damayantyāṃ viśaṅkāṃ tāṃ vyapākarṣadariṃdamaḥ || 3-75-16||
MHB 3-75-17
ततस्तद्वस्त्रमरजः प्रावृणोद्वसुधाधिपः ।
संस्मृत्य नागराजानं ततो लेभे वपुः स्वकम् ॥ ३-७५-१७॥
tatastadvastramarajaḥ prāvṛṇodvasudhādhipaḥ |
saṃsmṛtya nāgarājānaṃ tato lebhe vapuḥ svakam || 3-75-17||
MHB 3-75-18
स्वरूपिणं तु भर्तारं दृष्ट्वा भीमसुता तदा ।
प्राक्रोशदुच्चैरालिङ्ग्य पुण्यश्लोकमनिन्दिता ॥ ३-७५-१८॥
svarūpiṇaṃ tu bhartāraṃ dṛṣṭvā bhīmasutā tadā |
prākrośaduccairāliṅgya puṇyaślokamaninditā || 3-75-18||
MHB 3-75-19
भैमीमपि नलो राजा भ्राजमानो यथा पुरा ।
सस्वजे स्वसुतौ चापि यथावत्प्रत्यनन्दत ॥ ३-७५-१९॥
bhaimīmapi nalo rājā bhrājamāno yathā purā |
sasvaje svasutau cāpi yathāvatpratyanandata || 3-75-19||
MHB 3-75-20
ततः स्वोरसि विन्यस्य वक्त्रं तस्य शुभानना ।
परीता तेन दुःखेन निशश्वासायतेक्षणा ॥ ३-७५-२०॥
tataḥ svorasi vinyasya vaktraṃ tasya śubhānanā |
parītā tena duḥkhena niśaśvāsāyatekṣaṇā || 3-75-20||
MHB 3-75-21
तथैव मलदिग्धाङ्गी परिष्वज्य शुचिस्मिता ।
सुचिरं पुरुषव्याघ्रं तस्थौ साश्रुपरिप्लुता ॥ ३-७५-२१॥
tathaiva maladigdhāṅgī pariṣvajya śucismitā |
suciraṃ puruṣavyāghraṃ tasthau sāśrupariplutā || 3-75-21||
MHB 3-75-22
ततः सर्वं यथावृत्तं दमयन्त्या नलस्य च ।
भीमायाकथयत्प्रीत्या वैदर्भ्या जननी नृप ॥ ३-७५-२२॥
tataḥ sarvaṃ yathāvṛttaṃ damayantyā nalasya ca |
bhīmāyākathayatprītyā vaidarbhyā jananī nṛpa || 3-75-22||
MHB 3-75-23
ततोऽब्रवीन्महाराजः कृतशौचमहं नलम् ।
दमयन्त्या सहोपेतं काल्यं द्रष्टा सुखोषितम् ॥ ३-७५-२३॥
tato'bravīnmahārājaḥ kṛtaśaucamahaṃ nalam |
damayantyā sahopetaṃ kālyaṃ draṣṭā sukhoṣitam || 3-75-23||
MHB 3-75-24
ततस्तौ सहितौ रात्रिं कथयन्तौ पुरातनम् ।
वने विचरितं सर्वमूषतुर्मुदितौ नृप ॥ ३-७५-२४॥
tatastau sahitau rātriṃ kathayantau purātanam |
vane vicaritaṃ sarvamūṣaturmuditau nṛpa || 3-75-24||
MHB 3-75-25
स चतुर्थे ततो वर्षे संगम्य सह भार्यया ।
सर्वकामैः सुसिद्धार्थो लब्धवान्परमां मुदम् ॥ ३-७५-२५॥
sa caturthe tato varṣe saṃgamya saha bhāryayā |
sarvakāmaiḥ susiddhārtho labdhavānparamāṃ mudam || 3-75-25||
MHB 3-75-26
दमयन्त्यपि भर्तारमवाप्याप्यायिता भृशम् ।
अर्धसंजातसस्येव तोयं प्राप्य वसुंधरा ॥ ३-७५-२६॥
damayantyapi bhartāramavāpyāpyāyitā bhṛśam |
ardhasaṃjātasasyeva toyaṃ prāpya vasuṃdharā || 3-75-26||
MHB 3-75-27
सैवं समेत्य व्यपनीततन्द्री शान्तज्वरा हर्षविवृद्धसत्त्वा ।
रराज भैमी समवाप्तकामा शीतांशुना रात्रिरिवोदितेन ॥ ३-७५-२७॥
saivaṃ sametya vyapanītatandrī śāntajvarā harṣavivṛddhasattvā |
rarāja bhaimī samavāptakāmā śītāṃśunā rātririvoditena || 3-75-27||
Adhyaya: 76/299 (19)
MHB 3-76-1
बृहदश्व उवाच ।
अथ तां व्युषितो रात्रिं नलो राजा स्वलंकृतः ।
वैदर्भ्या सहितः काल्यं ददर्श वसुधाधिपम् ॥ ३-७६-१॥
bṛhadaśva uvāca |
atha tāṃ vyuṣito rātriṃ nalo rājā svalaṃkṛtaḥ |
vaidarbhyā sahitaḥ kālyaṃ dadarśa vasudhādhipam || 3-76-1||
MHB 3-76-2
ततोऽभिवादयामास प्रयतः श्वशुरं नलः ।
तस्यानु दमयन्ती च ववन्दे पितरं शुभा ॥ ३-७६-२॥
tato'bhivādayāmāsa prayataḥ śvaśuraṃ nalaḥ |
tasyānu damayantī ca vavande pitaraṃ śubhā || 3-76-2||
MHB 3-76-3
तं भीमः प्रतिजग्राह पुत्रवत्परया मुदा ।
यथार्हं पूजयित्वा तु समाश्वासयत प्रभुः ।
नलेन सहितां तत्र दमयन्तीं पतिव्रताम् ॥ ३-७६-३॥
taṃ bhīmaḥ pratijagrāha putravatparayā mudā |
yathārhaṃ pūjayitvā tu samāśvāsayata prabhuḥ |
nalena sahitāṃ tatra damayantīṃ pativratām || 3-76-3||
MHB 3-76-4
तामर्हणां नलो राजा प्रतिगृह्य यथाविधि ।
परिचर्यां स्वकां तस्मै यथावत्प्रत्यवेदयत् ॥ ३-७६-४॥
tāmarhaṇāṃ nalo rājā pratigṛhya yathāvidhi |
paricaryāṃ svakāṃ tasmai yathāvatpratyavedayat || 3-76-4||
MHB 3-76-5
ततो बभूव नगरे सुमहान्हर्षनिस्वनः ।
जनस्य संप्रहृष्टस्य नलं दृष्ट्वा तथागतम् ॥ ३-७६-५॥
tato babhūva nagare sumahānharṣanisvanaḥ |
janasya saṃprahṛṣṭasya nalaṃ dṛṣṭvā tathāgatam || 3-76-5||
MHB 3-76-6
अशोभयच्च नगरं पताकाध्वजमालिनम् ।
सिक्तसंमृष्टपुष्पाढ्या राजमार्गाः कृतास्तदा ॥ ३-७६-६॥
aśobhayacca nagaraṃ patākādhvajamālinam |
siktasaṃmṛṣṭapuṣpāḍhyā rājamārgāḥ kṛtāstadā || 3-76-6||
MHB 3-76-7
द्वारि द्वारि च पौराणां पुष्पभङ्गः प्रकल्पितः ।
अर्चितानि च सर्वाणि देवतायतनानि च ॥ ३-७६-७॥
dvāri dvāri ca paurāṇāṃ puṣpabhaṅgaḥ prakalpitaḥ |
arcitāni ca sarvāṇi devatāyatanāni ca || 3-76-7||
MHB 3-76-8
ऋतुपर्णोऽपि शुश्राव बाहुकच्छद्मिनं नलम् ।
दमयन्त्या समायुक्तं जहृषे च नराधिपः ॥ ३-७६-८॥
ṛtuparṇo'pi śuśrāva bāhukacchadminaṃ nalam |
damayantyā samāyuktaṃ jahṛṣe ca narādhipaḥ || 3-76-8||
MHB 3-76-9
तमानाय्य नलो राजा क्षमयामास पार्थिवम् ।
स च तं क्षमयामास हेतुभिर्बुद्धिसंमतः ॥ ३-७६-९॥
tamānāyya nalo rājā kṣamayāmāsa pārthivam |
sa ca taṃ kṣamayāmāsa hetubhirbuddhisaṃmataḥ || 3-76-9||
MHB 3-76-10
स सत्कृतो महीपालो नैषधं विस्मयान्वितः ।
दिष्ट्या समेतो दारैः स्वैर्भवानित्यभ्यनन्दत ॥ ३-७६-१०॥
sa satkṛto mahīpālo naiṣadhaṃ vismayānvitaḥ |
diṣṭyā sameto dāraiḥ svairbhavānityabhyanandata || 3-76-10||
MHB 3-76-11
कच्चित्तु नापराधं ते कृतवानस्मि नैषध ।
अज्ञातवासं वसतो मद्गृहे निषधाधिप ॥ ३-७६-११॥
kaccittu nāparādhaṃ te kṛtavānasmi naiṣadha |
ajñātavāsaṃ vasato madgṛhe niṣadhādhipa || 3-76-11||
MHB 3-76-12
यदि वा बुद्धिपूर्वाणि यद्यबुद्धानि कानिचित् ।
मया कृतान्यकार्याणि तानि मे क्षन्तुमर्हसि ॥ ३-७६-१२॥
yadi vā buddhipūrvāṇi yadyabuddhāni kānicit |
mayā kṛtānyakāryāṇi tāni me kṣantumarhasi || 3-76-12||
MHB 3-76-13
नल उवाच ।
न मेऽपराधं कृतवांस्त्वं स्वल्पमपि पार्थिव ।
कृतेऽपि च न मे कोपः क्षन्तव्यं हि मया तव ॥ ३-७६-१३॥
nala uvāca |
na me'parādhaṃ kṛtavāṃstvaṃ svalpamapi pārthiva |
kṛte'pi ca na me kopaḥ kṣantavyaṃ hi mayā tava || 3-76-13||
MHB 3-76-14
पूर्वं ह्यसि सखा मेऽसि संबन्धी च नराधिप ।
अत ऊर्ध्वं तु भूयस्त्वं प्रीतिमाहर्तुमर्हसि ॥ ३-७६-१४॥
pūrvaṃ hyasi sakhā me'si saṃbandhī ca narādhipa |
ata ūrdhvaṃ tu bhūyastvaṃ prītimāhartumarhasi || 3-76-14||
MHB 3-76-15
सर्वकामैः सुविहितः सुखमस्म्युषितस्त्वयि ।
न तथा स्वगृहे राजन्यथा तव गृहे सदा ॥ ३-७६-१५॥
sarvakāmaiḥ suvihitaḥ sukhamasmyuṣitastvayi |
na tathā svagṛhe rājanyathā tava gṛhe sadā || 3-76-15||
MHB 3-76-16
इदं चैव हयज्ञानं त्वदीयं मयि तिष्ठति ।
तदुपाकर्तुमिच्छामि मन्यसे यदि पार्थिव ॥ ३-७६-१६॥
idaṃ caiva hayajñānaṃ tvadīyaṃ mayi tiṣṭhati |
tadupākartumicchāmi manyase yadi pārthiva || 3-76-16||
MHB 3-76-17
बृहदश्व उवाच ।
एवमुक्त्वा ददौ विद्यामृतुपर्णाय नैषधः ।
स च तां प्रतिजग्राह विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ ३-७६-१७॥
bṛhadaśva uvāca |
evamuktvā dadau vidyāmṛtuparṇāya naiṣadhaḥ |
sa ca tāṃ pratijagrāha vidhidṛṣṭena karmaṇā || 3-76-17||
MHB 3-76-18
ततो गृह्याश्वहृदयं तदा भाङ्गस्वरिर्नृपः ।
सूतमन्यमुपादाय ययौ स्वपुरमेव हि ॥ ३-७६-१८॥
tato gṛhyāśvahṛdayaṃ tadā bhāṅgasvarirnṛpaḥ |
sūtamanyamupādāya yayau svapurameva hi || 3-76-18||
MHB 3-76-19
ऋतुपर्णे प्रतिगते नलो राजा विशां पते ।
नगरे कुण्डिने कालं नातिदीर्घमिवावसत् ॥ ३-७६-१९॥
ṛtuparṇe pratigate nalo rājā viśāṃ pate |
nagare kuṇḍine kālaṃ nātidīrghamivāvasat || 3-76-19||
Adhyaya: 77/299 (29)
MHB 3-77-1
बृहदश्व उवाच ।
स मासमुष्य कौन्तेय भीममामन्त्र्य नैषधः ।
पुरादल्पपरीवारो जगाम निषधान्प्रति ॥ ३-७७-१॥
bṛhadaśva uvāca |
sa māsamuṣya kaunteya bhīmamāmantrya naiṣadhaḥ |
purādalpaparīvāro jagāma niṣadhānprati || 3-77-1||
MHB 3-77-2
रथेनैकेन शुभ्रेण दन्तिभिः परिषोडशैः ।
पञ्चाशद्भिर्हयैश्चैव षट्शतैश्च पदातिभिः ॥ ३-७७-२॥
rathenaikena śubhreṇa dantibhiḥ pariṣoḍaśaiḥ |
pañcāśadbhirhayaiścaiva ṣaṭśataiśca padātibhiḥ || 3-77-2||
MHB 3-77-3
स कम्पयन्निव महीं त्वरमाणो महीपतिः ।
प्रविवेशातिसंरब्धस्तरसैव महामनाः ॥ ३-७७-३॥
sa kampayanniva mahīṃ tvaramāṇo mahīpatiḥ |
praviveśātisaṃrabdhastarasaiva mahāmanāḥ || 3-77-3||
MHB 3-77-4
ततः पुष्करमासाद्य वीरसेनसुतो नलः ।
उवाच दीव्याव पुनर्बहु वित्तं मयार्जितम् ॥ ३-७७-४॥
tataḥ puṣkaramāsādya vīrasenasuto nalaḥ |
uvāca dīvyāva punarbahu vittaṃ mayārjitam || 3-77-4||
MHB 3-77-5
दमयन्ती च यच्चान्यन्मया वसु समर्जितम् ।
एष वै मम संन्यासस्तव राज्यं तु पुष्कर ॥ ३-७७-५॥
damayantī ca yaccānyanmayā vasu samarjitam |
eṣa vai mama saṃnyāsastava rājyaṃ tu puṣkara || 3-77-5||
MHB 3-77-6
पुनः प्रवर्ततां द्यूतमिति मे निश्चिता मतिः ।
एकपाणेन भद्रं ते प्राणयोश्च पणावहे ॥ ३-७७-६॥
punaḥ pravartatāṃ dyūtamiti me niścitā matiḥ |
ekapāṇena bhadraṃ te prāṇayośca paṇāvahe || 3-77-6||
MHB 3-77-7
जित्वा परस्वमाहृत्य राज्यं वा यदि वा वसु ।
प्रतिपाणः प्रदातव्यः परं हि धनमुच्यते ॥ ३-७७-७॥
jitvā parasvamāhṛtya rājyaṃ vā yadi vā vasu |
pratipāṇaḥ pradātavyaḥ paraṃ hi dhanamucyate || 3-77-7||
MHB 3-77-8
न चेद्वाञ्छसि तद्द्यूतं युद्धद्यूतं प्रवर्तताम् ।
द्वैरथेनास्तु वै शान्तिस्तव वा मम वा नृप ॥ ३-७७-८॥
na cedvāñchasi taddyūtaṃ yuddhadyūtaṃ pravartatām |
dvairathenāstu vai śāntistava vā mama vā nṛpa || 3-77-8||
MHB 3-77-9
वंशभोज्यमिदं राज्यं मार्गितव्यं यथा तथा ।
येन तेनाप्युपायेन वृद्धानामिति शासनम् ॥ ३-७७-९॥
vaṃśabhojyamidaṃ rājyaṃ mārgitavyaṃ yathā tathā |
yena tenāpyupāyena vṛddhānāmiti śāsanam || 3-77-9||
MHB 3-77-10
द्वयोरेकतरे बुद्धिः क्रियतामद्य पुष्कर ।
कैतवेनाक्षवत्यां वा युद्धे वा नम्यतां धनुः ॥ ३-७७-१०॥
dvayorekatare buddhiḥ kriyatāmadya puṣkara |
kaitavenākṣavatyāṃ vā yuddhe vā namyatāṃ dhanuḥ || 3-77-10||
MHB 3-77-11
नैषधेनैवमुक्तस्तु पुष्करः प्रहसन्निव ।
ध्रुवमात्मजयं मत्वा प्रत्याह पृथिवीपतिम् ॥ ३-७७-११॥
naiṣadhenaivamuktastu puṣkaraḥ prahasanniva |
dhruvamātmajayaṃ matvā pratyāha pṛthivīpatim || 3-77-11||
MHB 3-77-12
दिष्ट्या त्वयार्जितं वित्तं प्रतिपाणाय नैषध ।
दिष्ट्या च दुष्कृतं कर्म दमयन्त्याः क्षयं गतम् ।
दिष्ट्या च ध्रियसे राजन्सदारोऽरिनिबर्हण ॥ ३-७७-१२॥
diṣṭyā tvayārjitaṃ vittaṃ pratipāṇāya naiṣadha |
diṣṭyā ca duṣkṛtaṃ karma damayantyāḥ kṣayaṃ gatam |
diṣṭyā ca dhriyase rājansadāro'rinibarhaṇa || 3-77-12||
MHB 3-77-13
धनेनानेन वैदर्भी जितेन समलंकृता ।
मामुपस्थास्यति व्यक्तं दिवि शक्रमिवाप्सराः ॥ ३-७७-१३॥
dhanenānena vaidarbhī jitena samalaṃkṛtā |
māmupasthāsyati vyaktaṃ divi śakramivāpsarāḥ || 3-77-13||
MHB 3-77-14
नित्यशो हि स्मरामि त्वां प्रतीक्षामि च नैषध ।
देवने च मम प्रीतिर्न भवत्यसुहृद्गणैः ॥ ३-७७-१४॥
nityaśo hi smarāmi tvāṃ pratīkṣāmi ca naiṣadha |
devane ca mama prītirna bhavatyasuhṛdgaṇaiḥ || 3-77-14||
MHB 3-77-15
जित्वा त्वद्य वरारोहां दमयन्तीमनिन्दिताम् ।
कृतकृत्यो भविष्यामि सा हि मे नित्यशो हृदि ॥ ३-७७-१५॥
jitvā tvadya varārohāṃ damayantīmaninditām |
kṛtakṛtyo bhaviṣyāmi sā hi me nityaśo hṛdi || 3-77-15||
MHB 3-77-16
श्रुत्वा तु तस्य ता वाचो बह्वबद्धप्रलापिनः ।
इयेष स शिरश्छेत्तुं खड्गेन कुपितो नलः ॥ ३-७७-१६॥
śrutvā tu tasya tā vāco bahvabaddhapralāpinaḥ |
iyeṣa sa śiraśchettuṃ khaḍgena kupito nalaḥ || 3-77-16||
MHB 3-77-17
स्मयंस्तु रोषताम्राक्षस्तमुवाच ततो नृपः ।
पणावः किं व्याहरसे जित्वा वै व्याहरिष्यसि ॥ ३-७७-१७॥
smayaṃstu roṣatāmrākṣastamuvāca tato nṛpaḥ |
paṇāvaḥ kiṃ vyāharase jitvā vai vyāhariṣyasi || 3-77-17||
MHB 3-77-18
ततः प्रावर्तत द्यूतं पुष्करस्य नलस्य च ।
एकपाणेन भद्रं ते नलेन स पराजितः ।
सरत्नकोशनिचयः प्राणेन पणितोऽपि च ॥ ३-७७-१८॥
tataḥ prāvartata dyūtaṃ puṣkarasya nalasya ca |
ekapāṇena bhadraṃ te nalena sa parājitaḥ |
saratnakośanicayaḥ prāṇena paṇito'pi ca || 3-77-18||
MHB 3-77-19
जित्वा च पुष्करं राजा प्रहसन्निदमब्रवीत् ।
मम सर्वमिदं राज्यमव्यग्रं हतकण्टकम् ॥ ३-७७-१९॥
jitvā ca puṣkaraṃ rājā prahasannidamabravīt |
mama sarvamidaṃ rājyamavyagraṃ hatakaṇṭakam || 3-77-19||
MHB 3-77-20
वैदर्भी न त्वया शक्या राजापसद वीक्षितुम् ।
तस्यास्त्वं सपरीवारो मूढ दासत्वमागतः ॥ ३-७७-२०॥
vaidarbhī na tvayā śakyā rājāpasada vīkṣitum |
tasyāstvaṃ saparīvāro mūḍha dāsatvamāgataḥ || 3-77-20||
MHB 3-77-21
न तत्त्वया कृतं कर्म येनाहं निर्जितः पुरा ।
कलिना तत्कृतं कर्म त्वं तु मूढ न बुध्यसे ।
नाहं परकृतं दोषं त्वय्याधास्ये कथंचन ॥ ३-७७-२१॥
na tattvayā kṛtaṃ karma yenāhaṃ nirjitaḥ purā |
kalinā tatkṛtaṃ karma tvaṃ tu mūḍha na budhyase |
nāhaṃ parakṛtaṃ doṣaṃ tvayyādhāsye kathaṃcana || 3-77-21||
MHB 3-77-22
यथासुखं त्वं जीवस्व प्राणानभ्युत्सृजामि ते ।
तथैव च मम प्रीतिस्त्वयि वीर न संशयः ॥ ३-७७-२२॥
yathāsukhaṃ tvaṃ jīvasva prāṇānabhyutsṛjāmi te |
tathaiva ca mama prītistvayi vīra na saṃśayaḥ || 3-77-22||
MHB 3-77-23
सौभ्रात्रं चैव मे त्वत्तो न कदाचित्प्रहास्यति ।
पुष्कर त्वं हि मे भ्राता संजीवस्व शतं समाः ॥ ३-७७-२३॥
saubhrātraṃ caiva me tvatto na kadācitprahāsyati |
puṣkara tvaṃ hi me bhrātā saṃjīvasva śataṃ samāḥ || 3-77-23||
MHB 3-77-24
एवं नलः सान्त्वयित्वा भ्रातरं सत्यविक्रमः ।
स्वपुरं प्रेषयामास परिष्वज्य पुनः पुनः ॥ ३-७७-२४॥
evaṃ nalaḥ sāntvayitvā bhrātaraṃ satyavikramaḥ |
svapuraṃ preṣayāmāsa pariṣvajya punaḥ punaḥ || 3-77-24||
MHB 3-77-25
सान्त्वितो नैषधेनैवं पुष्करः प्रत्युवाच तम् ।
पुण्यश्लोकं तदा राजन्नभिवाद्य कृताञ्जलिः ॥ ३-७७-२५॥
sāntvito naiṣadhenaivaṃ puṣkaraḥ pratyuvāca tam |
puṇyaślokaṃ tadā rājannabhivādya kṛtāñjaliḥ || 3-77-25||
MHB 3-77-26
कीर्तिरस्तु तवाक्षय्या जीव वर्षायुतं सुखी ।
यो मे वितरसि प्राणानधिष्ठानं च पार्थिव ॥ ३-७७-२६॥
kīrtirastu tavākṣayyā jīva varṣāyutaṃ sukhī |
yo me vitarasi prāṇānadhiṣṭhānaṃ ca pārthiva || 3-77-26||
MHB 3-77-27
स तथा सत्कृतो राज्ञा मासमुष्य तदा नृपः ।
प्रययौ स्वपुरं हृष्टः पुष्करः स्वजनावृतः ॥ ३-७७-२७॥
sa tathā satkṛto rājñā māsamuṣya tadā nṛpaḥ |
prayayau svapuraṃ hṛṣṭaḥ puṣkaraḥ svajanāvṛtaḥ || 3-77-27||
MHB 3-77-28
महत्या सेनया राजन्विनीतैः परिचारकैः ।
भ्राजमान इवादित्यो वपुषा पुरुषर्षभ ॥ ३-७७-२८॥
mahatyā senayā rājanvinītaiḥ paricārakaiḥ |
bhrājamāna ivādityo vapuṣā puruṣarṣabha || 3-77-28||
MHB 3-77-29
प्रस्थाप्य पुष्करं राजा वित्तवन्तमनामयम् ।
प्रविवेश पुरं श्रीमानत्यर्थमुपशोभितम् ।
प्रविश्य सान्त्वयामास पौरांश्च निषधाधिपः ॥ ३-७७-२९॥
prasthāpya puṣkaraṃ rājā vittavantamanāmayam |
praviveśa puraṃ śrīmānatyarthamupaśobhitam |
praviśya sāntvayāmāsa paurāṃśca niṣadhādhipaḥ || 3-77-29||
Adhyaya: 78/299 (23)
MHB 3-78-1
बृहदश्व उवाच ।
प्रशान्ते तु पुरे हृष्टे संप्रवृत्ते महोत्सवे ।
महत्या सेनया राजा दमयन्तीमुपानयत् ॥ ३-७८-१॥
bṛhadaśva uvāca |
praśānte tu pure hṛṣṭe saṃpravṛtte mahotsave |
mahatyā senayā rājā damayantīmupānayat || 3-78-1||
MHB 3-78-2
दमयन्तीमपि पिता सत्कृत्य परवीरहा ।
प्रस्थापयदमेयात्मा भीमो भीमपराक्रमः ॥ ३-७८-२॥
damayantīmapi pitā satkṛtya paravīrahā |
prasthāpayadameyātmā bhīmo bhīmaparākramaḥ || 3-78-2||
MHB 3-78-3
आगतायां तु वैदर्भ्यां सपुत्रायां नलो नृपः ।
वर्तयामास मुदितो देवराडिव नन्दने ॥ ३-७८-३॥
āgatāyāṃ tu vaidarbhyāṃ saputrāyāṃ nalo nṛpaḥ |
vartayāmāsa mudito devarāḍiva nandane || 3-78-3||
MHB 3-78-4
तथा प्रकाशतां यातो जम्बूद्वीपेऽथ राजसु ।
पुनः स्वे चावसद्राज्ये प्रत्याहृत्य महायशाः ॥ ३-७८-४॥
tathā prakāśatāṃ yāto jambūdvīpe'tha rājasu |
punaḥ sve cāvasadrājye pratyāhṛtya mahāyaśāḥ || 3-78-4||
MHB 3-78-5
ईजे च विविधैर्यज्ञैर्विधिवत्स्वाप्तदक्षिणैः ।
तथा त्वमपि राजेन्द्र ससुहृद्वक्ष्यसेऽचिरात् ॥ ३-७८-५॥
īje ca vividhairyajñairvidhivatsvāptadakṣiṇaiḥ |
tathā tvamapi rājendra sasuhṛdvakṣyase'cirāt || 3-78-5||
MHB 3-78-6
दुःखमेतादृशं प्राप्तो नलः परपुरंजयः ।
देवनेन नरश्रेष्ठ सभार्यो भरतर्षभ ॥ ३-७८-६॥
duḥkhametādṛśaṃ prāpto nalaḥ parapuraṃjayaḥ |
devanena naraśreṣṭha sabhāryo bharatarṣabha || 3-78-6||
MHB 3-78-7
एकाकिनैव सुमहन्नलेन पृथिवीपते ।
दुःखमासादितं घोरं प्राप्तश्चाभ्युदयः पुनः ॥ ३-७८-७॥
ekākinaiva sumahannalena pṛthivīpate |
duḥkhamāsāditaṃ ghoraṃ prāptaścābhyudayaḥ punaḥ || 3-78-7||
MHB 3-78-8
त्वं पुनर्भ्रातृसहितः कृष्णया चैव पाण्डव ।
रमसेऽस्मिन्महारण्ये धर्ममेवानुचिन्तयन् ॥ ३-७८-८॥
tvaṃ punarbhrātṛsahitaḥ kṛṣṇayā caiva pāṇḍava |
ramase'sminmahāraṇye dharmamevānucintayan || 3-78-8||
MHB 3-78-9
ब्राह्मणैश्च महाभागैर्वेदवेदाङ्गपारगैः ।
नित्यमन्वास्यसे राजंस्तत्र का परिदेवना ॥ ३-७८-९॥
brāhmaṇaiśca mahābhāgairvedavedāṅgapāragaiḥ |
nityamanvāsyase rājaṃstatra kā paridevanā || 3-78-9||
MHB 3-78-10
इतिहासमिमं चापि कलिनाशनमुच्यते ।
शक्यमाश्वासितुं श्रुत्वा त्वद्विधेन विशां पते ॥ ३-७८-१०॥
itihāsamimaṃ cāpi kalināśanamucyate |
śakyamāśvāsituṃ śrutvā tvadvidhena viśāṃ pate || 3-78-10||
MHB 3-78-11
अस्थिरत्वं च संचिन्त्य पुरुषार्थस्य नित्यदा ।
तस्याये च व्यये चैव समाश्वसिहि मा शुचः ॥ ३-७८-११॥
asthiratvaṃ ca saṃcintya puruṣārthasya nityadā |
tasyāye ca vyaye caiva samāśvasihi mā śucaḥ || 3-78-11||
MHB 3-78-12
ये चेदं कथयिष्यन्ति नलस्य चरितं महत् ।
श्रोष्यन्ति चाप्यभीक्ष्णं वै नालक्ष्मीस्तान्भजिष्यति ।
अर्थास्तस्योपपत्स्यन्ते धन्यतां च गमिष्यति ॥ ३-७८-१२॥
ye cedaṃ kathayiṣyanti nalasya caritaṃ mahat |
śroṣyanti cāpyabhīkṣṇaṃ vai nālakṣmīstānbhajiṣyati |
arthāstasyopapatsyante dhanyatāṃ ca gamiṣyati || 3-78-12||
MHB 3-78-13
इतिहासमिमं श्रुत्वा पुराणं शश्वदुत्तमम् ।
पुत्रान्पौत्रान्पशूंश्चैव वेत्स्यते नृषु चाग्र्यताम् ।
अरोगः प्रीतिमांश्चैव भविष्यति न संशयः ॥ ३-७८-१३॥
itihāsamimaṃ śrutvā purāṇaṃ śaśvaduttamam |
putrānpautrānpaśūṃścaiva vetsyate nṛṣu cāgryatām |
arogaḥ prītimāṃścaiva bhaviṣyati na saṃśayaḥ || 3-78-13||
MHB 3-78-14
भयं पश्यसि यच्च त्वमाह्वयिष्यति मां पुनः ।
अक्षज्ञ इति तत्तेऽहं नाशयिष्यामि पार्थिव ॥ ३-७८-१४॥
bhayaṃ paśyasi yacca tvamāhvayiṣyati māṃ punaḥ |
akṣajña iti tatte'haṃ nāśayiṣyāmi pārthiva || 3-78-14||
MHB 3-78-15
वेदाक्षहृदयं कृत्स्नमहं सत्यपराक्रम ।
उपपद्यस्व कौन्तेय प्रसन्नोऽहं ब्रवीमि ते ॥ ३-७८-१५॥
vedākṣahṛdayaṃ kṛtsnamahaṃ satyaparākrama |
upapadyasva kaunteya prasanno'haṃ bravīmi te || 3-78-15||
MHB 3-78-16
वैशंपायन उवाच ।
ततो हृष्टमना राजा बृहदश्वमुवाच ह ।
भगवन्नक्षहृदयं ज्ञातुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ ३-७८-१६॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato hṛṣṭamanā rājā bṛhadaśvamuvāca ha |
bhagavannakṣahṛdayaṃ jñātumicchāmi tattvataḥ || 3-78-16||
MHB 3-78-17
ततोऽक्षहृदयं प्रादात्पाण्डवाय महात्मने ।
दत्त्वा चाश्वशिरोऽगच्छदुपस्प्रष्टुं महातपाः ॥ ३-७८-१७॥
tato'kṣahṛdayaṃ prādātpāṇḍavāya mahātmane |
dattvā cāśvaśiro'gacchadupaspraṣṭuṃ mahātapāḥ || 3-78-17||
MHB 3-78-18
बृहदश्वे गते पार्थमश्रौषीत्सव्यसाचिनम् ।
वर्तमानं तपस्युग्रे वायुभक्षं मनीषिणम् ॥ ३-७८-१८॥
bṛhadaśve gate pārthamaśrauṣītsavyasācinam |
vartamānaṃ tapasyugre vāyubhakṣaṃ manīṣiṇam || 3-78-18||
MHB 3-78-19
ब्राह्मणेभ्यस्तपस्विभ्यः संपतद्भ्यस्ततस्ततः ।
तीर्थशैलवरेभ्यश्च समेतेभ्यो दृढव्रतः ॥ ३-७८-१९॥
brāhmaṇebhyastapasvibhyaḥ saṃpatadbhyastatastataḥ |
tīrthaśailavarebhyaśca sametebhyo dṛḍhavrataḥ || 3-78-19||
MHB 3-78-20
इति पार्थो महाबाहुर्दुरापं तप आस्थितः ।
न तथा दृष्टपूर्वोऽन्यः कश्चिदुग्रतपा इति ॥ ३-७८-२०॥
iti pārtho mahābāhurdurāpaṃ tapa āsthitaḥ |
na tathā dṛṣṭapūrvo'nyaḥ kaścidugratapā iti || 3-78-20||
MHB 3-78-21
यथा धनंजयः पार्थस्तपस्वी नियतव्रतः ।
मुनिरेकचरः श्रीमान्धर्मो विग्रहवानिव ॥ ३-७८-२१॥
yathā dhanaṃjayaḥ pārthastapasvī niyatavrataḥ |
munirekacaraḥ śrīmāndharmo vigrahavāniva || 3-78-21||
MHB 3-78-22
तं श्रुत्वा पाण्डवो राजंस्तप्यमानं महावने ।
अन्वशोचत कौन्तेयः प्रियं वै भ्रातरं जयम् ॥ ३-७८-२२॥
taṃ śrutvā pāṇḍavo rājaṃstapyamānaṃ mahāvane |
anvaśocata kaunteyaḥ priyaṃ vai bhrātaraṃ jayam || 3-78-22||
MHB 3-78-23
दह्यमानेन तु हृदा शरणार्थी महावने ।
ब्राह्मणान्विविधज्ञानान्पर्यपृच्छद्युधिष्ठिरः ॥ ३-७८-२३॥
dahyamānena tu hṛdā śaraṇārthī mahāvane |
brāhmaṇānvividhajñānānparyapṛcchadyudhiṣṭhiraḥ || 3-78-23||
Adhyaya: 79/299 (29)
MHB 3-79-1
जनमेजय उवाच ।
भगवन्काम्यकात्पार्थे गते मे प्रपितामहे ।
पाण्डवाः किमकुर्वन्त तमृते सव्यसाचिनम् ॥ ३-७९-१॥
janamejaya uvāca |
bhagavankāmyakātpārthe gate me prapitāmahe |
pāṇḍavāḥ kimakurvanta tamṛte savyasācinam || 3-79-1||
MHB 3-79-2
स हि तेषां महेष्वासो गतिरासीदनीकजित् ।
आदित्यानां यथा विष्णुस्तथैव प्रतिभाति मे ॥ ३-७९-२॥
sa hi teṣāṃ maheṣvāso gatirāsīdanīkajit |
ādityānāṃ yathā viṣṇustathaiva pratibhāti me || 3-79-2||
MHB 3-79-3
तेनेन्द्रसमवीर्येण संग्रामेष्वनिवर्तिना ।
विनाभूता वने वीराः कथमासन्पितामहाः ॥ ३-७९-३॥
tenendrasamavīryeṇa saṃgrāmeṣvanivartinā |
vinābhūtā vane vīrāḥ kathamāsanpitāmahāḥ || 3-79-3||
MHB 3-79-4
वैशंपायन उवाच ।
गते तु काम्यकात्तात पाण्डवे सव्यसाचिनि ।
बभूवुः कौरवेयास्ते दुःखशोकपरायणाः ॥ ३-७९-४॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
gate tu kāmyakāttāta pāṇḍave savyasācini |
babhūvuḥ kauraveyāste duḥkhaśokaparāyaṇāḥ || 3-79-4||
MHB 3-79-5
आक्षिप्तसूत्रा मणयश्छिन्नपक्षा इव द्विजाः ।
अप्रीतमनसः सर्वे बभूवुरथ पाण्डवाः ॥ ३-७९-५॥
ākṣiptasūtrā maṇayaśchinnapakṣā iva dvijāḥ |
aprītamanasaḥ sarve babhūvuratha pāṇḍavāḥ || 3-79-5||
MHB 3-79-6
वनं च तदभूत्तेन हीनमक्लिष्टकर्मणा ।
कुबेरेण यथा हीनं वनं चैत्ररथं तथा ॥ ३-७९-६॥
vanaṃ ca tadabhūttena hīnamakliṣṭakarmaṇā |
kubereṇa yathā hīnaṃ vanaṃ caitrarathaṃ tathā || 3-79-6||
MHB 3-79-7
तमृते पुरुषव्याघ्रं पाण्डवा जनमेजय ।
मुदमप्राप्नुवन्तो वै काम्यके न्यवसंस्तदा ॥ ३-७९-७॥
tamṛte puruṣavyāghraṃ pāṇḍavā janamejaya |
mudamaprāpnuvanto vai kāmyake nyavasaṃstadā || 3-79-7||
MHB 3-79-8
ब्राह्मणार्थे पराक्रान्ताः शुद्धैर्बाणैर्महारथाः ।
निघ्नन्तो भरतश्रेष्ठ मेध्यान्बहुविधान्मृगान् ॥ ३-७९-८॥
brāhmaṇārthe parākrāntāḥ śuddhairbāṇairmahārathāḥ |
nighnanto bharataśreṣṭha medhyānbahuvidhānmṛgān || 3-79-8||
MHB 3-79-9
नित्यं हि पुरुषव्याघ्रा वन्याहारमरिंदमाः ।
विप्रसृत्य समाहृत्य ब्राह्मणेभ्यो न्यवेदयन् ॥ ३-७९-९॥
nityaṃ hi puruṣavyāghrā vanyāhāramariṃdamāḥ |
viprasṛtya samāhṛtya brāhmaṇebhyo nyavedayan || 3-79-9||
MHB 3-79-10
एवं ते न्यवसंस्तत्र सोत्कण्ठाः पुरुषर्षभाः ।
अहृष्टमनसः सर्वे गते राजन्धनंजये ॥ ३-७९-१०॥
evaṃ te nyavasaṃstatra sotkaṇṭhāḥ puruṣarṣabhāḥ |
ahṛṣṭamanasaḥ sarve gate rājandhanaṃjaye || 3-79-10||
MHB 3-79-11
अथ विप्रोषितं वीरं पाञ्चाली मध्यमं पतिम् ।
स्मरन्ती पाण्डवश्रेष्ठमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ३-७९-११॥
atha viproṣitaṃ vīraṃ pāñcālī madhyamaṃ patim |
smarantī pāṇḍavaśreṣṭhamidaṃ vacanamabravīt || 3-79-11||
MHB 3-79-12
योऽर्जुनेनार्जुनस्तुल्यो द्विबाहुर्बहुबाहुना ।
तमृते पाण्डवश्रेष्ठं वनं न प्रतिभाति मे ।
शून्यामिव च पश्यामि तत्र तत्र महीमिमाम् ॥ ३-७९-१२॥
yo'rjunenārjunastulyo dvibāhurbahubāhunā |
tamṛte pāṇḍavaśreṣṭhaṃ vanaṃ na pratibhāti me |
śūnyāmiva ca paśyāmi tatra tatra mahīmimām || 3-79-12||
MHB 3-79-13
बह्वाश्चर्यमिदं चापि वनं कुसुमितद्रुमम् ।
न तथा रमणीयं मे तमृते सव्यसाचिनम् ॥ ३-७९-१३॥
bahvāścaryamidaṃ cāpi vanaṃ kusumitadrumam |
na tathā ramaṇīyaṃ me tamṛte savyasācinam || 3-79-13||
MHB 3-79-14
नीलाम्बुदसमप्रख्यं मत्तमातङ्गविक्रमम् ।
तमृते पुण्डरीकाक्षं काम्यकं नातिभाति मे ॥ ३-७९-१४॥
nīlāmbudasamaprakhyaṃ mattamātaṅgavikramam |
tamṛte puṇḍarīkākṣaṃ kāmyakaṃ nātibhāti me || 3-79-14||
MHB 3-79-15
यस्य स्म धनुषो घोषः श्रूयतेऽशनिनिस्वनः ।
न लभे शर्म तं राजन्स्मरन्ती सव्यसाचिनम् ॥ ३-७९-१५॥
yasya sma dhanuṣo ghoṣaḥ śrūyate'śaninisvanaḥ |
na labhe śarma taṃ rājansmarantī savyasācinam || 3-79-15||
MHB 3-79-16
तथा लालप्यमानां तां निशम्य परवीरहा ।
भीमसेनो महाराज द्रौपदीमिदमब्रवीत् ॥ ३-७९-१६॥
tathā lālapyamānāṃ tāṃ niśamya paravīrahā |
bhīmaseno mahārāja draupadīmidamabravīt || 3-79-16||
MHB 3-79-17
मनःप्रीतिकरं भद्रे यद्ब्रवीषि सुमध्यमे ।
तन्मे प्रीणाति हृदयममृतप्राशनोपमम् ॥ ३-७९-१७॥
manaḥprītikaraṃ bhadre yadbravīṣi sumadhyame |
tanme prīṇāti hṛdayamamṛtaprāśanopamam || 3-79-17||
MHB 3-79-18
यस्य दीर्घौ समौ पीनौ भुजौ परिघसंनिभौ ।
मौर्वीकृतकिणौ वृत्तौ खड्गायुधगदाधरौ ॥ ३-७९-१८॥
yasya dīrghau samau pīnau bhujau parighasaṃnibhau |
maurvīkṛtakiṇau vṛttau khaḍgāyudhagadādharau || 3-79-18||
MHB 3-79-19
निष्काङ्गदकृतापीडौ पञ्चशीर्षाविवोरगौ ।
तमृते पुरुषव्याघ्रं नष्टसूर्यमिदं वनम् ॥ ३-७९-१९॥
niṣkāṅgadakṛtāpīḍau pañcaśīrṣāvivoragau |
tamṛte puruṣavyāghraṃ naṣṭasūryamidaṃ vanam || 3-79-19||
MHB 3-79-20
यमाश्रित्य महाबाहुं पाञ्चालाः कुरवस्तथा ।
सुराणामपि यत्तानां पृतनासु न बिभ्यति ॥ ३-७९-२०॥
yamāśritya mahābāhuṃ pāñcālāḥ kuravastathā |
surāṇāmapi yattānāṃ pṛtanāsu na bibhyati || 3-79-20||
MHB 3-79-21
यस्य बाहू समाश्रित्य वयं सर्वे महात्मनः ।
मन्यामहे जितानाजौ परान्प्राप्तां च मेदिनीम् ॥ ३-७९-२१॥
yasya bāhū samāśritya vayaṃ sarve mahātmanaḥ |
manyāmahe jitānājau parānprāptāṃ ca medinīm || 3-79-21||
MHB 3-79-22
तमृते फल्गुनं वीरं न लभे काम्यके धृतिम् ।
शून्यामिव च पश्यामि तत्र तत्र महीमिमाम् ॥ ३-७९-२२॥
tamṛte phalgunaṃ vīraṃ na labhe kāmyake dhṛtim |
śūnyāmiva ca paśyāmi tatra tatra mahīmimām || 3-79-22||
MHB 3-79-23
नकुल उवाच ।
य उदीचीं दिशं गत्वा जित्वा युधि महाबलान् ।
गन्धर्वमुख्याञ्शतशो हयाँल्लेभे स वासविः ॥ ३-७९-२३॥
nakula uvāca |
ya udīcīṃ diśaṃ gatvā jitvā yudhi mahābalān |
gandharvamukhyāñśataśo hayā~llebhe sa vāsaviḥ || 3-79-23||
MHB 3-79-24
राजंस्तित्तिरिकल्माषाञ्श्रीमाननिलरंहसः ।
प्रादाद्भ्रात्रे प्रियः प्रेम्णा राजसूये महाक्रतौ ॥ ३-७९-२४॥
rājaṃstittirikalmāṣāñśrīmānanilaraṃhasaḥ |
prādādbhrātre priyaḥ premṇā rājasūye mahākratau || 3-79-24||
MHB 3-79-25
तमृते भीमधन्वानं भीमादवरजं वने ।
कामये काम्यके वासं नेदानीममरोपमम् ॥ ३-७९-२५॥
tamṛte bhīmadhanvānaṃ bhīmādavarajaṃ vane |
kāmaye kāmyake vāsaṃ nedānīmamaropamam || 3-79-25||
MHB 3-79-26
सहदेव उवाच ।
यो धनानि च कन्याश्च युधि जित्वा महारथान् ।
आजहार पुरा राज्ञे राजसूये महाक्रतौ ॥ ३-७९-२६॥
sahadeva uvāca |
yo dhanāni ca kanyāśca yudhi jitvā mahārathān |
ājahāra purā rājñe rājasūye mahākratau || 3-79-26||
MHB 3-79-27
यः समेतान्मृधे जित्वा यादवानमितद्युतिः ।
सुभद्रामाजहारैको वासुदेवस्य संमते ॥ ३-७९-२७॥
yaḥ sametānmṛdhe jitvā yādavānamitadyutiḥ |
subhadrāmājahāraiko vāsudevasya saṃmate || 3-79-27||
MHB 3-79-28
तस्य जिष्णोर्बृसीं दृष्ट्वा शून्यामुपनिवेशने ।
हृदयं मे महाराज न शाम्यति कदाचन ॥ ३-७९-२८॥
tasya jiṣṇorbṛsīṃ dṛṣṭvā śūnyāmupaniveśane |
hṛdayaṃ me mahārāja na śāmyati kadācana || 3-79-28||
MHB 3-79-29
वनादस्माद्विवासं तु रोचयेऽहमरिंदम ।
न हि नस्तमृते वीरं रमणीयमिदं वनम् ॥ ३-७९-२९॥
vanādasmādvivāsaṃ tu rocaye'hamariṃdama |
na hi nastamṛte vīraṃ ramaṇīyamidaṃ vanam || 3-79-29||
Adhyaya: 80/299 (133)
MHB 3-80-1
वैशंपायन उवाच ।
धनंजयोत्सुकास्ते तु वने तस्मिन्महारथाः ।
न्यवसन्त महाभागा द्रौपद्या सह पाण्डवाः ॥ ३-८०-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
dhanaṃjayotsukāste tu vane tasminmahārathāḥ |
nyavasanta mahābhāgā draupadyā saha pāṇḍavāḥ || 3-80-1||
MHB 3-80-2
अथापश्यन्महात्मानं देवर्षिं तत्र नारदम् ।
दीप्यमानं श्रिया ब्राह्म्या दीप्ताग्निसमतेजसम् ॥ ३-८०-२॥
athāpaśyanmahātmānaṃ devarṣiṃ tatra nāradam |
dīpyamānaṃ śriyā brāhmyā dīptāgnisamatejasam || 3-80-2||
MHB 3-80-3
स तैः परिवृतः श्रीमान्भ्रातृभिः कुरुसत्तमः ।
विबभावतिदीप्तौजा देवैरिव शतक्रतुः ॥ ३-८०-३॥
sa taiḥ parivṛtaḥ śrīmānbhrātṛbhiḥ kurusattamaḥ |
vibabhāvatidīptaujā devairiva śatakratuḥ || 3-80-3||
MHB 3-80-4
यथा च वेदान्सावित्री याज्ञसेनी तथा सती ।
न जहौ धर्मतः पार्थान्मेरुमर्कप्रभा यथा ॥ ३-८०-४॥
yathā ca vedānsāvitrī yājñasenī tathā satī |
na jahau dharmataḥ pārthānmerumarkaprabhā yathā || 3-80-4||
MHB 3-80-5
प्रतिगृह्य तु तां पूजां नारदो भगवानृषिः ।
आश्वासयद्धर्मसुतं युक्तरूपमिवानघ ॥ ३-८०-५॥
pratigṛhya tu tāṃ pūjāṃ nārado bhagavānṛṣiḥ |
āśvāsayaddharmasutaṃ yuktarūpamivānagha || 3-80-5||
MHB 3-80-6
उवाच च महात्मानं धर्मराजं युधिष्ठिरम् ।
ब्रूहि धर्मभृतां श्रेष्ठ केनार्थः किं ददामि ते ॥ ३-८०-६॥
uvāca ca mahātmānaṃ dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram |
brūhi dharmabhṛtāṃ śreṣṭha kenārthaḥ kiṃ dadāmi te || 3-80-6||
MHB 3-80-7
अथ धर्मसुतो राजा प्रणम्य भ्रातृभिः सह ।
उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं नारदं देवसंमितम् ॥ ३-८०-७॥
atha dharmasuto rājā praṇamya bhrātṛbhiḥ saha |
uvāca prāñjalirvākyaṃ nāradaṃ devasaṃmitam || 3-80-7||
MHB 3-80-8
त्वयि तुष्टे महाभाग सर्वलोकाभिपूजिते ।
कृतमित्येव मन्येऽहं प्रसादात्तव सुव्रत ॥ ३-८०-८॥
tvayi tuṣṭe mahābhāga sarvalokābhipūjite |
kṛtamityeva manye'haṃ prasādāttava suvrata || 3-80-8||
MHB 3-80-9
यदि त्वहमनुग्राह्यो भ्रातृभिः सहितोऽनघ ।
संदेहं मे मुनिश्रेष्ठ हृदिस्थं छेत्तुमर्हसि ॥ ३-८०-९॥
yadi tvahamanugrāhyo bhrātṛbhiḥ sahito'nagha |
saṃdehaṃ me muniśreṣṭha hṛdisthaṃ chettumarhasi || 3-80-9||
MHB 3-80-10
प्रदक्षिणं यः कुरुते पृथिवीं तीर्थतत्परः ।
किं फलं तस्य कार्त्स्न्येन तद्ब्रह्मन्वक्तुमर्हसि ॥ ३-८०-१०॥
pradakṣiṇaṃ yaḥ kurute pṛthivīṃ tīrthatatparaḥ |
kiṃ phalaṃ tasya kārtsnyena tadbrahmanvaktumarhasi || 3-80-10||
MHB 3-80-11
नारद उवाच ।
शृणु राजन्नवहितो यथा भीष्मेण भारत ।
पुलस्त्यस्य सकाशाद्वै सर्वमेतदुपश्रुतम् ॥ ३-८०-११॥
nārada uvāca |
śṛṇu rājannavahito yathā bhīṣmeṇa bhārata |
pulastyasya sakāśādvai sarvametadupaśrutam || 3-80-11||
MHB 3-80-12
पुरा भागीरथीतीरे भीष्मो धर्मभृतां वरः ।
पित्र्यं व्रतं समास्थाय न्यवसन्मुनिवत्तदा ॥ ३-८०-१२॥
purā bhāgīrathītīre bhīṣmo dharmabhṛtāṃ varaḥ |
pitryaṃ vrataṃ samāsthāya nyavasanmunivattadā || 3-80-12||
MHB 3-80-13
शुभे देशे महाराज पुण्ये देवर्षिसेविते ।
गङ्गाद्वारे महातेजा देवगन्धर्वसेविते ॥ ३-८०-१३॥
śubhe deśe mahārāja puṇye devarṣisevite |
gaṅgādvāre mahātejā devagandharvasevite || 3-80-13||
MHB 3-80-14
स पितॄंस्तर्पयामास देवांश्च परमद्युतिः ।
ऋषींश्च तोषयामास विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ ३-८०-१४॥
sa pitṝṃstarpayāmāsa devāṃśca paramadyutiḥ |
ṛṣīṃśca toṣayāmāsa vidhidṛṣṭena karmaṇā || 3-80-14||
MHB 3-80-15
कस्यचित्त्वथ कालस्य जपन्नेव महातपाः ।
ददर्शाद्भुतसंकाशं पुलस्त्यमृषिसत्तमम् ॥ ३-८०-१५॥
kasyacittvatha kālasya japanneva mahātapāḥ |
dadarśādbhutasaṃkāśaṃ pulastyamṛṣisattamam || 3-80-15||
MHB 3-80-16
स तं दृष्ट्वोग्रतपसं दीप्यमानमिव श्रिया ।
प्रहर्षमतुलं लेभे विस्मयं च परं ययौ ॥ ३-८०-१६॥
sa taṃ dṛṣṭvogratapasaṃ dīpyamānamiva śriyā |
praharṣamatulaṃ lebhe vismayaṃ ca paraṃ yayau || 3-80-16||
MHB 3-80-17
उपस्थितं महाराज पूजयामास भारत ।
भीष्मो धर्मभृतां श्रेष्ठो विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ ३-८०-१७॥
upasthitaṃ mahārāja pūjayāmāsa bhārata |
bhīṣmo dharmabhṛtāṃ śreṣṭho vidhidṛṣṭena karmaṇā || 3-80-17||
MHB 3-80-18
शिरसा चार्घ्यमादाय शुचिः प्रयतमानसः ।
नाम संकीर्तयामास तस्मिन्ब्रह्मर्षिसत्तमे ॥ ३-८०-१८॥
śirasā cārghyamādāya śuciḥ prayatamānasaḥ |
nāma saṃkīrtayāmāsa tasminbrahmarṣisattame || 3-80-18||
MHB 3-80-19
भीष्मोऽहमस्मि भद्रं ते दासोऽस्मि तव सुव्रत ।
तव संदर्शनादेव मुक्तोऽहं सर्वकिल्बिषैः ॥ ३-८०-१९॥
bhīṣmo'hamasmi bhadraṃ te dāso'smi tava suvrata |
tava saṃdarśanādeva mukto'haṃ sarvakilbiṣaiḥ || 3-80-19||
MHB 3-80-20
एवमुक्त्वा महाराज भीष्मो धर्मभृतां वरः ।
वाग्यतः प्राञ्जलिर्भूत्वा तूष्णीमासीद्युधिष्ठिर ॥ ३-८०-२०॥
evamuktvā mahārāja bhīṣmo dharmabhṛtāṃ varaḥ |
vāgyataḥ prāñjalirbhūtvā tūṣṇīmāsīdyudhiṣṭhira || 3-80-20||
MHB 3-80-21
तं दृष्ट्वा नियमेनाथ स्वाध्यायाम्नायकर्शितम् ।
भीष्मं कुरुकुलश्रेष्ठं मुनिः प्रीतमनाभवत् ॥ ३-८०-२१॥
taṃ dṛṣṭvā niyamenātha svādhyāyāmnāyakarśitam |
bhīṣmaṃ kurukulaśreṣṭhaṃ muniḥ prītamanābhavat || 3-80-21||
MHB 3-80-22
पुलस्त्य उवाच ।
अनेन तव धर्मज्ञ प्रश्रयेण दमेन च ।
सत्येन च महाभाग तुष्टोऽस्मि तव सर्वशः ॥ ३-८०-२२॥
pulastya uvāca |
anena tava dharmajña praśrayeṇa damena ca |
satyena ca mahābhāga tuṣṭo'smi tava sarvaśaḥ || 3-80-22||
MHB 3-80-23
यस्येदृशस्ते धर्मोऽयं पितृभक्त्याश्रितोऽनघ ।
तेन पश्यसि मां पुत्र प्रीतिश्चापि मम त्वयि ॥ ३-८०-२३॥
yasyedṛśaste dharmo'yaṃ pitṛbhaktyāśrito'nagha |
tena paśyasi māṃ putra prītiścāpi mama tvayi || 3-80-23||
MHB 3-80-24
अमोघदर्शी भीष्माहं ब्रूहि किं करवाणि ते ।
यद्वक्ष्यसि कुरुश्रेष्ठ तस्य दातास्मि तेऽनघ ॥ ३-८०-२४॥
amoghadarśī bhīṣmāhaṃ brūhi kiṃ karavāṇi te |
yadvakṣyasi kuruśreṣṭha tasya dātāsmi te'nagha || 3-80-24||
MHB 3-80-25
भीष्म उवाच ।
प्रीते त्वयि महाभाग सर्वलोकाभिपूजिते ।
कृतमित्येव मन्येऽहं यदहं दृष्टवान्प्रभुम् ॥ ३-८०-२५॥
bhīṣma uvāca |
prīte tvayi mahābhāga sarvalokābhipūjite |
kṛtamityeva manye'haṃ yadahaṃ dṛṣṭavānprabhum || 3-80-25||
MHB 3-80-26
यदि त्वहमनुग्राह्यस्तव धर्मभृतां वर ।
वक्ष्यामि हृत्स्थं संदेहं तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि ॥ ३-८०-२६॥
yadi tvahamanugrāhyastava dharmabhṛtāṃ vara |
vakṣyāmi hṛtsthaṃ saṃdehaṃ tanme tvaṃ vaktumarhasi || 3-80-26||
MHB 3-80-27
अस्ति मे भगवन्कश्चित्तीर्थेभ्यो धर्मसंशयः ।
तमहं श्रोतुमिच्छामि पृथक्संकीर्तितं त्वया ॥ ३-८०-२७॥
asti me bhagavankaścittīrthebhyo dharmasaṃśayaḥ |
tamahaṃ śrotumicchāmi pṛthaksaṃkīrtitaṃ tvayā || 3-80-27||
MHB 3-80-28
प्रदक्षिणं यः पृथिवीं करोत्यमितविक्रम ।
किं फलं तस्य विप्रर्षे तन्मे ब्रूहि तपोधन ॥ ३-८०-२८॥
pradakṣiṇaṃ yaḥ pṛthivīṃ karotyamitavikrama |
kiṃ phalaṃ tasya viprarṣe tanme brūhi tapodhana || 3-80-28||
MHB 3-80-29
पुलस्त्य उवाच ।
हन्त तेऽहं प्रवक्ष्यामि यदृषीणां परायणम् ।
तदेकाग्रमनास्तात शृणु तीर्थेषु यत्फलम् ॥ ३-८०-२९॥
pulastya uvāca |
hanta te'haṃ pravakṣyāmi yadṛṣīṇāṃ parāyaṇam |
tadekāgramanāstāta śṛṇu tīrtheṣu yatphalam || 3-80-29||
MHB 3-80-30
यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् ।
विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते ॥ ३-८०-३०॥
yasya hastau ca pādau ca manaścaiva susaṃyatam |
vidyā tapaśca kīrtiśca sa tīrthaphalamaśnute || 3-80-30||
MHB 3-80-31
प्रतिग्रहादुपावृत्तः संतुष्टो नियतः शुचिः ।
अहंकारनिवृत्तश्च स तीर्थफलमश्नुते ॥ ३-८०-३१॥
pratigrahādupāvṛttaḥ saṃtuṣṭo niyataḥ śuciḥ |
ahaṃkāranivṛttaśca sa tīrthaphalamaśnute || 3-80-31||
MHB 3-80-32
अकल्कको निरारम्भो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः ।
विमुक्तः सर्वदोषैर्यः स तीर्थफलमश्नुते ॥ ३-८०-३२॥
akalkako nirārambho laghvāhāro jitendriyaḥ |
vimuktaḥ sarvadoṣairyaḥ sa tīrthaphalamaśnute || 3-80-32||
MHB 3-80-33
अक्रोधनश्च राजेन्द्र सत्यशीलो दृढव्रतः ।
आत्मोपमश्च भूतेषु स तीर्थफलमश्नुते ॥ ३-८०-३३॥
akrodhanaśca rājendra satyaśīlo dṛḍhavrataḥ |
ātmopamaśca bhūteṣu sa tīrthaphalamaśnute || 3-80-33||
MHB 3-80-34
ऋषिभिः क्रतवः प्रोक्ता वेदेष्विह यथाक्रमम् ।
फलं चैव यथातत्त्वं प्रेत्य चेह च सर्वशः ॥ ३-८०-३४॥
ṛṣibhiḥ kratavaḥ proktā vedeṣviha yathākramam |
phalaṃ caiva yathātattvaṃ pretya ceha ca sarvaśaḥ || 3-80-34||
MHB 3-80-35
न ते शक्या दरिद्रेण यज्ञाः प्राप्तुं महीपते ।
बहूपकरणा यज्ञा नानासंभारविस्तराः ॥ ३-८०-३५॥
na te śakyā daridreṇa yajñāḥ prāptuṃ mahīpate |
bahūpakaraṇā yajñā nānāsaṃbhāravistarāḥ || 3-80-35||
MHB 3-80-36
प्राप्यन्ते पार्थिवैरेते समृद्धैर्वा नरैः क्वचित् ।
नार्थन्यूनोपकरणैरेकात्मभिरसंहतैः ॥ ३-८०-३६॥
prāpyante pārthivairete samṛddhairvā naraiḥ kvacit |
nārthanyūnopakaraṇairekātmabhirasaṃhataiḥ || 3-80-36||
MHB 3-80-37
यो दरिद्रैरपि विधिः शक्यः प्राप्तुं नरेश्वर ।
तुल्यो यज्ञफलैः पुण्यैस्तं निबोध युधां वर ॥ ३-८०-३७॥
yo daridrairapi vidhiḥ śakyaḥ prāptuṃ nareśvara |
tulyo yajñaphalaiḥ puṇyaistaṃ nibodha yudhāṃ vara || 3-80-37||
MHB 3-80-38
ऋषीणां परमं गुह्यमिदं भरतसत्तम ।
तीर्थाभिगमनं पुण्यं यज्ञैरपि विशिष्यते ॥ ३-८०-३८॥
ṛṣīṇāṃ paramaṃ guhyamidaṃ bharatasattama |
tīrthābhigamanaṃ puṇyaṃ yajñairapi viśiṣyate || 3-80-38||
MHB 3-80-39
अनुपोष्य त्रिरात्राणि तीर्थान्यनभिगम्य च ।
अदत्त्वा काञ्चनं गाश्च दरिद्रो नाम जायते ॥ ३-८०-३९॥
anupoṣya trirātrāṇi tīrthānyanabhigamya ca |
adattvā kāñcanaṃ gāśca daridro nāma jāyate || 3-80-39||
MHB 3-80-40
अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैरिष्ट्वा विपुलदक्षिणैः ।
न तत्फलमवाप्नोति तीर्थाभिगमनेन यत् ॥ ३-८०-४०॥
agniṣṭomādibhiryajñairiṣṭvā vipuladakṣiṇaiḥ |
na tatphalamavāpnoti tīrthābhigamanena yat || 3-80-40||
MHB 3-80-41
नृलोके देवदेवस्य तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ।
पुष्करं नाम विख्यातं महाभागः समाविशेत् ॥ ३-८०-४१॥
nṛloke devadevasya tīrthaṃ trailokyaviśrutam |
puṣkaraṃ nāma vikhyātaṃ mahābhāgaḥ samāviśet || 3-80-41||
MHB 3-80-42
दश कोटिसहस्राणि तीर्थानां वै महीपते ।
सांनिध्यं पुष्करे येषां त्रिसंध्यं कुरुनन्दन ॥ ३-८०-४२॥
daśa koṭisahasrāṇi tīrthānāṃ vai mahīpate |
sāṃnidhyaṃ puṣkare yeṣāṃ trisaṃdhyaṃ kurunandana || 3-80-42||
MHB 3-80-43
आदित्या वसवो रुद्राः साध्याश्च समरुद्गणाः ।
गन्धर्वाप्सरसश्चैव नित्यं संनिहिता विभो ॥ ३-८०-४३॥
ādityā vasavo rudrāḥ sādhyāśca samarudgaṇāḥ |
gandharvāpsarasaścaiva nityaṃ saṃnihitā vibho || 3-80-43||
MHB 3-80-44
यत्र देवास्तपस्तप्त्वा दैत्या ब्रह्मर्षयस्तथा ।
दिव्ययोगा महाराज पुण्येन महतान्विताः ॥ ३-८०-४४॥
yatra devāstapastaptvā daityā brahmarṣayastathā |
divyayogā mahārāja puṇyena mahatānvitāḥ || 3-80-44||
MHB 3-80-45
मनसाप्यभिकामस्य पुष्कराणि मनस्विनः ।
पूयन्ते सर्वपापानि नाकपृष्ठे च पूज्यते ॥ ३-८०-४५॥
manasāpyabhikāmasya puṣkarāṇi manasvinaḥ |
pūyante sarvapāpāni nākapṛṣṭhe ca pūjyate || 3-80-45||
MHB 3-80-46
तस्मिंस्तीर्थे महाभाग नित्यमेव पितामहः ।
उवास परमप्रीतो देवदानवसंमतः ॥ ३-८०-४६॥
tasmiṃstīrthe mahābhāga nityameva pitāmahaḥ |
uvāsa paramaprīto devadānavasaṃmataḥ || 3-80-46||
MHB 3-80-47
पुष्करेषु महाभाग देवाः सर्षिपुरोगमाः ।
सिद्धिं समभिसंप्राप्ताः पुण्येन महतान्विताः ॥ ३-८०-४७॥
puṣkareṣu mahābhāga devāḥ sarṣipurogamāḥ |
siddhiṃ samabhisaṃprāptāḥ puṇyena mahatānvitāḥ || 3-80-47||
MHB 3-80-48
तत्राभिषेकं यः कुर्यात्पितृदेवार्चने रतः ।
अश्वमेधं दशगुणं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ ३-८०-४८॥
tatrābhiṣekaṃ yaḥ kuryātpitṛdevārcane rataḥ |
aśvamedhaṃ daśaguṇaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ || 3-80-48||
MHB 3-80-49
अप्येकं भोजयेद्विप्रं पुष्करारण्यमाश्रितः ।
तेनासौ कर्मणा भीष्म प्रेत्य चेह च मोदते ॥ ३-८०-४९॥
apyekaṃ bhojayedvipraṃ puṣkarāraṇyamāśritaḥ |
tenāsau karmaṇā bhīṣma pretya ceha ca modate || 3-80-49||
MHB 3-80-50
शाकमूलफलैर्वापि येन वर्तयते स्वयम् ।
तद्वै दद्याद्ब्राह्मणाय श्रद्धावाननसूयकः ।
तेनैव प्राप्नुयात्प्राज्ञो हयमेधफलं नरः ॥ ३-८०-५०॥
śākamūlaphalairvāpi yena vartayate svayam |
tadvai dadyādbrāhmaṇāya śraddhāvānanasūyakaḥ |
tenaiva prāpnuyātprājño hayamedhaphalaṃ naraḥ || 3-80-50||
MHB 3-80-51
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वा राजसत्तम ।
न वियोनिं व्रजन्त्येते स्नातास्तीर्थे महात्मनः ॥ ३-८०-५१॥
brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdro vā rājasattama |
na viyoniṃ vrajantyete snātāstīrthe mahātmanaḥ || 3-80-51||
MHB 3-80-52
कार्त्तिक्यां तु विशेषेण योऽभिगच्छेत पुष्करम् ।
फलं तत्राक्षयं तस्य वर्धते भरतर्षभ ॥ ३-८०-५२॥
kārttikyāṃ tu viśeṣeṇa yo'bhigaccheta puṣkaram |
phalaṃ tatrākṣayaṃ tasya vardhate bharatarṣabha || 3-80-52||
MHB 3-80-53
सायं प्रातः स्मरेद्यस्तु पुष्कराणि कृताञ्जलिः ।
उपस्पृष्टं भवेत्तेन सर्वतीर्थेषु भारत ।
प्राप्नुयाच्च नरो लोकान्ब्रह्मणः सदनेऽक्षयान् ॥ ३-८०-५३॥
sāyaṃ prātaḥ smaredyastu puṣkarāṇi kṛtāñjaliḥ |
upaspṛṣṭaṃ bhavettena sarvatīrtheṣu bhārata |
prāpnuyācca naro lokānbrahmaṇaḥ sadane'kṣayān || 3-80-53||
MHB 3-80-54
जन्मप्रभृति यत्पापं स्त्रियो वा पुरुषस्य वा ।
पुष्करे स्नातमात्रस्य सर्वमेव प्रणश्यति ॥ ३-८०-५४॥
janmaprabhṛti yatpāpaṃ striyo vā puruṣasya vā |
puṣkare snātamātrasya sarvameva praṇaśyati || 3-80-54||
MHB 3-80-55
यथा सुराणां सर्वेषामादिस्तु मधुसूदनः ।
तथैव पुष्करं राजंस्तीर्थानामादिरुच्यते ॥ ३-८०-५५॥
yathā surāṇāṃ sarveṣāmādistu madhusūdanaḥ |
tathaiva puṣkaraṃ rājaṃstīrthānāmādirucyate || 3-80-55||
MHB 3-80-56
उष्य द्वादश वर्षाणि पुष्करे नियतः शुचिः ।
क्रतून्सर्वानवाप्नोति ब्रह्मलोकं च गच्छति ॥ ३-८०-५६॥
uṣya dvādaśa varṣāṇi puṣkare niyataḥ śuciḥ |
kratūnsarvānavāpnoti brahmalokaṃ ca gacchati || 3-80-56||
MHB 3-80-57
यस्तु वर्षशतं पूर्णमग्निहोत्रमुपासते ।
कार्त्तिकीं वा वसेदेकां पुष्करे सममेव तत् ॥ ३-८०-५७॥
yastu varṣaśataṃ pūrṇamagnihotramupāsate |
kārttikīṃ vā vasedekāṃ puṣkare samameva tat || 3-80-57||
MHB 3-80-58
दुष्करं पुष्करं गन्तुं दुष्करं पुष्करे तपः ।
दुष्करं पुष्करे दानं वस्तुं चैव सुदुष्करम् ॥ ३-८०-५८॥
duṣkaraṃ puṣkaraṃ gantuṃ duṣkaraṃ puṣkare tapaḥ |
duṣkaraṃ puṣkare dānaṃ vastuṃ caiva suduṣkaram || 3-80-58||
MHB 3-80-59
उष्य द्वादशरात्रं तु नियतो नियताशनः ।
प्रदक्षिणमुपावृत्तो जम्बूमार्गं समाविशेत् ॥ ३-८०-५९॥
uṣya dvādaśarātraṃ tu niyato niyatāśanaḥ |
pradakṣiṇamupāvṛtto jambūmārgaṃ samāviśet || 3-80-59||
MHB 3-80-60
जम्बूमार्गं समाविश्य देवर्षिपितृसेवितम् ।
अश्वमेधमवाप्नोति विष्णुलोकं च गच्छति ॥ ३-८०-६०॥
jambūmārgaṃ samāviśya devarṣipitṛsevitam |
aśvamedhamavāpnoti viṣṇulokaṃ ca gacchati || 3-80-60||
MHB 3-80-61
तत्रोष्य रजनीः पञ्च षष्ठकालक्षमी नरः ।
न दुर्गतिमवाप्नोति सिद्धिं प्राप्नोति चोत्तमाम् ॥ ३-८०-६१॥
tatroṣya rajanīḥ pañca ṣaṣṭhakālakṣamī naraḥ |
na durgatimavāpnoti siddhiṃ prāpnoti cottamām || 3-80-61||
MHB 3-80-62
जम्बूमार्गादुपावृत्तो गच्छेत्तण्डुलिकाश्रमम् ।
न दुर्गतिमवाप्नोति स्वर्गलोके च पूज्यते ॥ ३-८०-६२॥
jambūmārgādupāvṛtto gacchettaṇḍulikāśramam |
na durgatimavāpnoti svargaloke ca pūjyate || 3-80-62||
MHB 3-80-63
अगस्त्यसर आसाद्य पितृदेवार्चने रतः ।
त्रिरात्रोपोषितो राजन्नग्निष्टोमफलं लभेत् ॥ ३-८०-६३॥
agastyasara āsādya pitṛdevārcane rataḥ |
trirātropoṣito rājannagniṣṭomaphalaṃ labhet || 3-80-63||
MHB 3-80-64
शाकवृत्तिः फलैर्वापि कौमारं विन्दते पदम् ।
कण्वाश्रमं समासाद्य श्रीजुष्टं लोकपूजितम् ॥ ३-८०-६४॥
śākavṛttiḥ phalairvāpi kaumāraṃ vindate padam |
kaṇvāśramaṃ samāsādya śrījuṣṭaṃ lokapūjitam || 3-80-64||
MHB 3-80-65
धर्मारण्यं हि तत्पुण्यमाद्यं च भरतर्षभ ।
यत्र प्रविष्टमात्रो वै पापेभ्यो विप्रमुच्यते ॥ ३-८०-६५॥
dharmāraṇyaṃ hi tatpuṇyamādyaṃ ca bharatarṣabha |
yatra praviṣṭamātro vai pāpebhyo vipramucyate || 3-80-65||
MHB 3-80-66
अर्चयित्वा पितॄन्देवान्नियतो नियताशनः ।
सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते ॥ ३-८०-६६॥
arcayitvā pitṝndevānniyato niyatāśanaḥ |
sarvakāmasamṛddhasya yajñasya phalamaśnute || 3-80-66||
MHB 3-80-67
प्रदक्षिणं ततः कृत्वा ययातिपतनं व्रजेत् ।
हयमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति तत्र वै ॥ ३-८०-६७॥
pradakṣiṇaṃ tataḥ kṛtvā yayātipatanaṃ vrajet |
hayamedhasya yajñasya phalaṃ prāpnoti tatra vai || 3-80-67||
MHB 3-80-68
महाकालं ततो गच्छेन्नियतो नियताशनः ।
कोटितीर्थमुपस्पृश्य हयमेधफलं लभेत् ॥ ३-८०-६८॥
mahākālaṃ tato gacchenniyato niyatāśanaḥ |
koṭitīrthamupaspṛśya hayamedhaphalaṃ labhet || 3-80-68||
MHB 3-80-69
ततो गच्छेत धर्मज्ञ पुण्यस्थानमुमापतेः ।
नाम्ना भद्रवटं नाम त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ॥ ३-८०-६९॥
tato gaccheta dharmajña puṇyasthānamumāpateḥ |
nāmnā bhadravaṭaṃ nāma triṣu lokeṣu viśrutam || 3-80-69||
MHB 3-80-70
तत्राभिगम्य चेशानं गोसहस्रफलं लभेत् ।
महादेवप्रसादाच्च गाणपत्यमवाप्नुयात् ॥ ३-८०-७०॥
tatrābhigamya ceśānaṃ gosahasraphalaṃ labhet |
mahādevaprasādācca gāṇapatyamavāpnuyāt || 3-80-70||
MHB 3-80-71
नर्मदामथ चासाद्य नदीं त्रैलोक्यविश्रुताम् ।
तर्पयित्वा पितॄन्देवानग्निष्टोमफलं लभेत् ॥ ३-८०-७१॥
narmadāmatha cāsādya nadīṃ trailokyaviśrutām |
tarpayitvā pitṝndevānagniṣṭomaphalaṃ labhet || 3-80-71||
MHB 3-80-72
दक्षिणं सिन्धुमासाद्य ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः ।
अग्निष्टोममवाप्नोति विमानं चाधिरोहति ॥ ३-८०-७२॥
dakṣiṇaṃ sindhumāsādya brahmacārī jitendriyaḥ |
agniṣṭomamavāpnoti vimānaṃ cādhirohati || 3-80-72||
MHB 3-80-73
चर्मण्वतीं समासाद्य नियतो नियताशनः ।
रन्तिदेवाभ्यनुज्ञातो अग्निष्टोमफलं लभेत् ॥ ३-८०-७३॥
carmaṇvatīṃ samāsādya niyato niyatāśanaḥ |
rantidevābhyanujñāto agniṣṭomaphalaṃ labhet || 3-80-73||
MHB 3-80-74
ततो गच्छेत धर्मज्ञ हिमवत्सुतमर्बुदम् ।
पृथिव्यां यत्र वै छिद्रं पूर्वमासीद्युधिष्ठिर ॥ ३-८०-७४॥
tato gaccheta dharmajña himavatsutamarbudam |
pṛthivyāṃ yatra vai chidraṃ pūrvamāsīdyudhiṣṭhira || 3-80-74||
MHB 3-80-75
तत्राश्रमो वसिष्ठस्य त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ।
तत्रोष्य रजनीमेकां गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ३-८०-७५॥
tatrāśramo vasiṣṭhasya triṣu lokeṣu viśrutaḥ |
tatroṣya rajanīmekāṃ gosahasraphalaṃ labhet || 3-80-75||
MHB 3-80-76
पिङ्गातीर्थमुपस्पृश्य ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः ।
कपिलानां नरव्याघ्र शतस्य फलमश्नुते ॥ ३-८०-७६॥
piṅgātīrthamupaspṛśya brahmacārī jitendriyaḥ |
kapilānāṃ naravyāghra śatasya phalamaśnute || 3-80-76||
MHB 3-80-77
ततो गच्छेत धर्मज्ञ प्रभासं लोकविश्रुतम् ।
यत्र संनिहितो नित्यं स्वयमेव हुताशनः ।
देवतानां मुखं वीर अनलोऽनिलसारथिः ॥ ३-८०-७७॥
tato gaccheta dharmajña prabhāsaṃ lokaviśrutam |
yatra saṃnihito nityaṃ svayameva hutāśanaḥ |
devatānāṃ mukhaṃ vīra analo'nilasārathiḥ || 3-80-77||
MHB 3-80-78
तस्मिंस्तीर्थवरे स्नात्वा शुचिः प्रयतमानसः ।
अग्निष्टोमातिरात्राभ्यां फलं प्राप्नोति मानवः ॥ ३-८०-७८॥
tasmiṃstīrthavare snātvā śuciḥ prayatamānasaḥ |
agniṣṭomātirātrābhyāṃ phalaṃ prāpnoti mānavaḥ || 3-80-78||
MHB 3-80-79
ततो गत्वा सरस्वत्याः सागरस्य च संगमे ।
गोसहस्रफलं प्राप्य स्वर्गलोके महीयते ।
दीप्यमानोऽग्निवन्नित्यं प्रभया भरतर्षभ ॥ ३-८०-७९॥
tato gatvā sarasvatyāḥ sāgarasya ca saṃgame |
gosahasraphalaṃ prāpya svargaloke mahīyate |
dīpyamāno'gnivannityaṃ prabhayā bharatarṣabha || 3-80-79||
MHB 3-80-80
त्रिरात्रमुषितस्तत्र तर्पयेत्पितृदेवताः ।
प्रभासते यथा सोमो अश्वमेधं च विन्दति ॥ ३-८०-८०॥
trirātramuṣitastatra tarpayetpitṛdevatāḥ |
prabhāsate yathā somo aśvamedhaṃ ca vindati || 3-80-80||
MHB 3-80-81
वरदानं ततो गच्छेत्तीर्थं भरतसत्तम ।
विष्णोर्दुर्वाससा यत्र वरो दत्तो युधिष्ठिर ॥ ३-८०-८१॥
varadānaṃ tato gacchettīrthaṃ bharatasattama |
viṣṇordurvāsasā yatra varo datto yudhiṣṭhira || 3-80-81||
MHB 3-80-82
वरदाने नरः स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् ।
ततो द्वारवतीं गच्छेन्नियतो नियताशनः ।
पिण्डारके नरः स्नात्वा लभेद्बहु सुवर्णकम् ॥ ३-८०-८२॥
varadāne naraḥ snātvā gosahasraphalaṃ labhet |
tato dvāravatīṃ gacchenniyato niyatāśanaḥ |
piṇḍārake naraḥ snātvā labhedbahu suvarṇakam || 3-80-82||
MHB 3-80-83
तस्मिंस्तीर्थे महाभाग पद्मलक्षणलक्षिताः ।
अद्यापि मुद्रा दृश्यन्ते तदद्भुतमरिंदम ॥ ३-८०-८३॥
tasmiṃstīrthe mahābhāga padmalakṣaṇalakṣitāḥ |
adyāpi mudrā dṛśyante tadadbhutamariṃdama || 3-80-83||
MHB 3-80-84
त्रिशूलाङ्कानि पद्मानि दृश्यन्ते कुरुनन्दन ।
महादेवस्य सांनिध्यं तत्रैव भरतर्षभ ॥ ३-८०-८४॥
triśūlāṅkāni padmāni dṛśyante kurunandana |
mahādevasya sāṃnidhyaṃ tatraiva bharatarṣabha || 3-80-84||
MHB 3-80-85
सागरस्य च सिन्धोश्च संगमं प्राप्य भारत ।
तीर्थे सलिलराजस्य स्नात्वा प्रयतमानसः ॥ ३-८०-८५॥
sāgarasya ca sindhośca saṃgamaṃ prāpya bhārata |
tīrthe salilarājasya snātvā prayatamānasaḥ || 3-80-85||
MHB 3-80-86
तर्पयित्वा पितॄन्देवानृषींश्च भरतर्षभ ।
प्राप्नोति वारुणं लोकं दीप्यमानः स्वतेजसा ॥ ३-८०-८६॥
tarpayitvā pitṝndevānṛṣīṃśca bharatarṣabha |
prāpnoti vāruṇaṃ lokaṃ dīpyamānaḥ svatejasā || 3-80-86||
MHB 3-80-87
शङ्कुकर्णेश्वरं देवमर्चयित्वा युधिष्ठिर ।
अश्वमेधं दशगुणं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ ३-८०-८७॥
śaṅkukarṇeśvaraṃ devamarcayitvā yudhiṣṭhira |
aśvamedhaṃ daśaguṇaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ || 3-80-87||
MHB 3-80-88
प्रदक्षिणमुपावृत्य गच्छेत भरतर्षभ ।
तीर्थं कुरुवरश्रेष्ठ त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ।
दृमीति नाम्ना विख्यातं सर्वपापप्रमोचनम् ॥ ३-८०-८८॥
pradakṣiṇamupāvṛtya gaccheta bharatarṣabha |
tīrthaṃ kuruvaraśreṣṭha triṣu lokeṣu viśrutam |
dṛmīti nāmnā vikhyātaṃ sarvapāpapramocanam || 3-80-88||
MHB 3-80-89
यत्र ब्रह्मादयो देवा उपासन्ते महेश्वरम् ।
तत्र स्नात्वार्चयित्वा च रुद्रं देवगणैर्वृतम् ।
जन्मप्रभृति पापानि कृतानि नुदते नरः ॥ ३-८०-८९॥
yatra brahmādayo devā upāsante maheśvaram |
tatra snātvārcayitvā ca rudraṃ devagaṇairvṛtam |
janmaprabhṛti pāpāni kṛtāni nudate naraḥ || 3-80-89||
MHB 3-80-90
दृमी चात्र नरश्रेष्ठ सर्वदेवैरभिष्टुता ।
तत्र स्नात्वा नरव्याघ्र हयमेधमवाप्नुयात् ॥ ३-८०-९०॥
dṛmī cātra naraśreṣṭha sarvadevairabhiṣṭutā |
tatra snātvā naravyāghra hayamedhamavāpnuyāt || 3-80-90||
MHB 3-80-91
जित्वा यत्र महाप्राज्ञ विष्णुना प्रभविष्णुना ।
पुरा शौचं कृतं राजन्हत्वा दैवतकण्टकान् ॥ ३-८०-९१॥
jitvā yatra mahāprājña viṣṇunā prabhaviṣṇunā |
purā śaucaṃ kṛtaṃ rājanhatvā daivatakaṇṭakān || 3-80-91||
MHB 3-80-92
ततो गच्छेत धर्मज्ञ वसोर्धारामभिष्टुताम् ।
गमनादेव तस्यां हि हयमेधमवाप्नुयात् ॥ ३-८०-९२॥
tato gaccheta dharmajña vasordhārāmabhiṣṭutām |
gamanādeva tasyāṃ hi hayamedhamavāpnuyāt || 3-80-92||
MHB 3-80-93
स्नात्वा कुरुवरश्रेष्ठ प्रयतात्मा तु मानवः ।
तर्प्य देवान्पितॄंश्चैव विष्णुलोके महीयते ॥ ३-८०-९३॥
snātvā kuruvaraśreṣṭha prayatātmā tu mānavaḥ |
tarpya devānpitṝṃścaiva viṣṇuloke mahīyate || 3-80-93||
MHB 3-80-94
तीर्थं चात्र परं पुण्यं वसूनां भरतर्षभ ।
तत्र स्नात्वा च पीत्वा च वसूनां संमतो भवेत् ॥ ३-८०-९४॥
tīrthaṃ cātra paraṃ puṇyaṃ vasūnāṃ bharatarṣabha |
tatra snātvā ca pītvā ca vasūnāṃ saṃmato bhavet || 3-80-94||
MHB 3-80-95
सिन्धूत्तममिति ख्यातं सर्वपापप्रणाशनम् ।
तत्र स्नात्वा नरश्रेष्ठ लभेद्बहु सुवर्णकम् ॥ ३-८०-९५॥
sindhūttamamiti khyātaṃ sarvapāpapraṇāśanam |
tatra snātvā naraśreṣṭha labhedbahu suvarṇakam || 3-80-95||
MHB 3-80-96
ब्रह्मतुङ्गं समासाद्य शुचिः प्रयतमानसः ।
ब्रह्मलोकमवाप्नोति सुकृती विरजा नरः ॥ ३-८०-९६॥
brahmatuṅgaṃ samāsādya śuciḥ prayatamānasaḥ |
brahmalokamavāpnoti sukṛtī virajā naraḥ || 3-80-96||
MHB 3-80-97
कुमारिकाणां शक्रस्य तीर्थं सिद्धनिषेवितम् ।
तत्र स्नात्वा नरः क्षिप्रं शक्रलोकमवाप्नुयात् ॥ ३-८०-९७॥
kumārikāṇāṃ śakrasya tīrthaṃ siddhaniṣevitam |
tatra snātvā naraḥ kṣipraṃ śakralokamavāpnuyāt || 3-80-97||
MHB 3-80-98
रेणुकायाश्च तत्रैव तीर्थं देवनिषेवितम् ।
तत्र स्नात्वा भवेद्विप्रो विमलश्चन्द्रमा यथा ॥ ३-८०-९८॥
reṇukāyāśca tatraiva tīrthaṃ devaniṣevitam |
tatra snātvā bhavedvipro vimalaścandramā yathā || 3-80-98||
MHB 3-80-99
अथ पञ्चनदं गत्वा नियतो नियताशनः ।
पञ्च यज्ञानवाप्नोति क्रमशो येऽनुकीर्तिताः ॥ ३-८०-९९॥
atha pañcanadaṃ gatvā niyato niyatāśanaḥ |
pañca yajñānavāpnoti kramaśo ye'nukīrtitāḥ || 3-80-99||
MHB 3-80-100
ततो गच्छेत धर्मज्ञ भीमायाः स्थानमुत्तमम् ।
तत्र स्नात्वा तु योन्यां वै नरो भरतसत्तम ॥ ३-८०-१००॥
tato gaccheta dharmajña bhīmāyāḥ sthānamuttamam |
tatra snātvā tu yonyāṃ vai naro bharatasattama || 3-80-100||
MHB 3-80-101
देव्याः पुत्रो भवेद्राजंस्तप्तकुण्डलविग्रहः ।
गवां शतसहस्रस्य फलं चैवाप्नुयान्महत् ॥ ३-८०-१०१॥
devyāḥ putro bhavedrājaṃstaptakuṇḍalavigrahaḥ |
gavāṃ śatasahasrasya phalaṃ caivāpnuyānmahat || 3-80-101||
MHB 3-80-102
गिरिमुञ्जं समासाद्य त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ।
पितामहं नमस्कृत्य गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ३-८०-१०२॥
girimuñjaṃ samāsādya triṣu lokeṣu viśrutam |
pitāmahaṃ namaskṛtya gosahasraphalaṃ labhet || 3-80-102||
MHB 3-80-103
ततो गच्छेत धर्मज्ञ विमलं तीर्थमुत्तमम् ।
अद्यापि यत्र दृश्यन्ते मत्स्याः सौवर्णराजताः ॥ ३-८०-१०३॥
tato gaccheta dharmajña vimalaṃ tīrthamuttamam |
adyāpi yatra dṛśyante matsyāḥ sauvarṇarājatāḥ || 3-80-103||
MHB 3-80-104
तत्र स्नात्वा नरश्रेष्ठ वाजपेयमवाप्नुयात् ।
सर्वपापविशुद्धात्मा गच्छेच्च परमां गतिम् ॥ ३-८०-१०४॥
tatra snātvā naraśreṣṭha vājapeyamavāpnuyāt |
sarvapāpaviśuddhātmā gacchecca paramāṃ gatim || 3-80-104||
MHB 3-80-105
ततो गच्छेत मलदां त्रिषु लोकेषु विश्रुताम् ।
पश्चिमायां तु संध्यायामुपस्पृश्य यथाविधि ॥ ३-८०-१०५॥
tato gaccheta maladāṃ triṣu lokeṣu viśrutām |
paścimāyāṃ tu saṃdhyāyāmupaspṛśya yathāvidhi || 3-80-105||
MHB 3-80-106
चरुं नरेन्द्र सप्तार्चेर्यथाशक्ति निवेदयेत् ।
पितॄणामक्षयं दानं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ ३-८०-१०६॥
caruṃ narendra saptārceryathāśakti nivedayet |
pitṝṇāmakṣayaṃ dānaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ || 3-80-106||
MHB 3-80-107
गवां शतसहस्रेण राजसूयशतेन च ।
अश्वमेधसहस्रेण श्रेयान्सप्तार्चिषश्चरुः ॥ ३-८०-१०७॥
gavāṃ śatasahasreṇa rājasūyaśatena ca |
aśvamedhasahasreṇa śreyānsaptārciṣaścaruḥ || 3-80-107||
MHB 3-80-108
ततो निवृत्तो राजेन्द्र वस्त्रापदमथाविशेत् ।
अभिगम्य महादेवमश्वमेधफलं लभेत् ॥ ३-८०-१०८॥
tato nivṛtto rājendra vastrāpadamathāviśet |
abhigamya mahādevamaśvamedhaphalaṃ labhet || 3-80-108||
MHB 3-80-109
मणिमन्तं समासाद्य ब्रह्मचारी समाहितः ।
एकरात्रोषितो राजन्नग्निष्टोमफलं लभेत् ॥ ३-८०-१०९॥
maṇimantaṃ samāsādya brahmacārī samāhitaḥ |
ekarātroṣito rājannagniṣṭomaphalaṃ labhet || 3-80-109||
MHB 3-80-110
अथ गच्छेत राजेन्द्र देविकां लोकविश्रुताम् ।
प्रसूतिर्यत्र विप्राणां श्रूयते भरतर्षभ ॥ ३-८०-११०॥
atha gaccheta rājendra devikāṃ lokaviśrutām |
prasūtiryatra viprāṇāṃ śrūyate bharatarṣabha || 3-80-110||
MHB 3-80-111
त्रिशूलपाणेः स्थानं च त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ।
देविकायां नरः स्नात्वा समभ्यर्च्य महेश्वरम् ॥ ३-८०-१११॥
triśūlapāṇeḥ sthānaṃ ca triṣu lokeṣu viśrutam |
devikāyāṃ naraḥ snātvā samabhyarcya maheśvaram || 3-80-111||
MHB 3-80-112
यथाशक्ति चरुं तत्र निवेद्य भरतर्षभ ।
सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य लभते फलम् ॥ ३-८०-११२॥
yathāśakti caruṃ tatra nivedya bharatarṣabha |
sarvakāmasamṛddhasya yajñasya labhate phalam || 3-80-112||
MHB 3-80-113
कामाख्यं तत्र रुद्रस्य तीर्थं देवर्षिसेवितम् ।
तत्र स्नात्वा नरः क्षिप्रं सिद्धिमाप्नोति भारत ॥ ३-८०-११३॥
kāmākhyaṃ tatra rudrasya tīrthaṃ devarṣisevitam |
tatra snātvā naraḥ kṣipraṃ siddhimāpnoti bhārata || 3-80-113||
MHB 3-80-114
यजनं याजनं गत्वा तथैव ब्रह्मवालुकाम् ।
पुष्पन्यास उपस्पृश्य न शोचेन्मरणं ततः ॥ ३-८०-११४॥
yajanaṃ yājanaṃ gatvā tathaiva brahmavālukām |
puṣpanyāsa upaspṛśya na śocenmaraṇaṃ tataḥ || 3-80-114||
MHB 3-80-115
अर्धयोजनविस्तारां पञ्चयोजनमायताम् ।
एतावद्देविकामाहुः पुण्यां देवर्षिसेविताम् ॥ ३-८०-११५॥
ardhayojanavistārāṃ pañcayojanamāyatām |
etāvaddevikāmāhuḥ puṇyāṃ devarṣisevitām || 3-80-115||
MHB 3-80-116
ततो गच्छेत धर्मज्ञ दीर्घसत्रं यथाक्रमम् ।
यत्र ब्रह्मादयो देवाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।
दीर्घसत्रमुपासन्ते दक्षिणाभिर्यतव्रताः ॥ ३-८०-११६॥
tato gaccheta dharmajña dīrghasatraṃ yathākramam |
yatra brahmādayo devāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ |
dīrghasatramupāsante dakṣiṇābhiryatavratāḥ || 3-80-116||
MHB 3-80-117
गमनादेव राजेन्द्र दीर्घसत्रमरिंदम ।
राजसूयाश्वमेधाभ्यां फलं प्राप्नोति मानवः ॥ ३-८०-११७॥
gamanādeva rājendra dīrghasatramariṃdama |
rājasūyāśvamedhābhyāṃ phalaṃ prāpnoti mānavaḥ || 3-80-117||
MHB 3-80-118
ततो विनशनं गच्छेन्नियतो नियताशनः ।
गच्छत्यन्तर्हिता यत्र मरुपृष्ठे सरस्वती ।
चमसे च शिवोद्भेदे नागोद्भेदे च दृश्यते ॥ ३-८०-११८॥
tato vinaśanaṃ gacchenniyato niyatāśanaḥ |
gacchatyantarhitā yatra marupṛṣṭhe sarasvatī |
camase ca śivodbhede nāgodbhede ca dṛśyate || 3-80-118||
MHB 3-80-119
स्नात्वा च चमसोद्भेदे अग्निष्टोमफलं लभेत् ।
शिवोद्भेदे नरः स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ३-८०-११९॥
snātvā ca camasodbhede agniṣṭomaphalaṃ labhet |
śivodbhede naraḥ snātvā gosahasraphalaṃ labhet || 3-80-119||
MHB 3-80-120
नागोद्भेदे नरः स्नात्वा नागलोकमवाप्नुयात् ।
शशयानं च राजेन्द्र तीर्थमासाद्य दुर्लभम् ।
शशरूपप्रतिच्छन्नाः पुष्करा यत्र भारत ॥ ३-८०-१२०॥
nāgodbhede naraḥ snātvā nāgalokamavāpnuyāt |
śaśayānaṃ ca rājendra tīrthamāsādya durlabham |
śaśarūpapraticchannāḥ puṣkarā yatra bhārata || 3-80-120||
MHB 3-80-121
सरस्वत्यां महाराज अनु संवत्सरं हि ते ।
स्नायन्ते भरतश्रेष्ठ वृत्तां वै कार्त्तिकीं सदा ॥ ३-८०-१२१॥
sarasvatyāṃ mahārāja anu saṃvatsaraṃ hi te |
snāyante bharataśreṣṭha vṛttāṃ vai kārttikīṃ sadā || 3-80-121||
MHB 3-80-122
तत्र स्नात्वा नरव्याघ्र द्योतते शशिवत्सदा ।
गोसहस्रफलं चैव प्राप्नुयाद्भरतर्षभ ॥ ३-८०-१२२॥
tatra snātvā naravyāghra dyotate śaśivatsadā |
gosahasraphalaṃ caiva prāpnuyādbharatarṣabha || 3-80-122||
MHB 3-80-123
कुमारकोटिमासाद्य नियतः कुरुनन्दन ।
तत्राभिषेकं कुर्वीत पितृदेवार्चने रतः ।
गवामयमवाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत् ॥ ३-८०-१२३॥
kumārakoṭimāsādya niyataḥ kurunandana |
tatrābhiṣekaṃ kurvīta pitṛdevārcane rataḥ |
gavāmayamavāpnoti kulaṃ caiva samuddharet || 3-80-123||
MHB 3-80-124
ततो गच्छेत धर्मज्ञ रुद्रकोटिं समाहितः ।
पुरा यत्र महाराज ऋषिकोटिः समाहिता ।
प्रहर्षेण च संविष्टा देवदर्शनकाङ्क्षया ॥ ३-८०-१२४॥
tato gaccheta dharmajña rudrakoṭiṃ samāhitaḥ |
purā yatra mahārāja ṛṣikoṭiḥ samāhitā |
praharṣeṇa ca saṃviṣṭā devadarśanakāṅkṣayā || 3-80-124||
MHB 3-80-125
अहं पूर्वमहं पूर्वं द्रक्ष्यामि वृषभध्वजम् ।
एवं संप्रस्थिता राजन्नृषयः किल भारत ॥ ३-८०-१२५॥
ahaṃ pūrvamahaṃ pūrvaṃ drakṣyāmi vṛṣabhadhvajam |
evaṃ saṃprasthitā rājannṛṣayaḥ kila bhārata || 3-80-125||
MHB 3-80-126
ततो योगेश्वरेणापि योगमास्थाय भूपते ।
तेषां मन्युप्रणाशार्थमृषीणां भावितात्मनाम् ॥ ३-८०-१२६॥
tato yogeśvareṇāpi yogamāsthāya bhūpate |
teṣāṃ manyupraṇāśārthamṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām || 3-80-126||
MHB 3-80-127
सृष्टा कोटिस्तु रुद्राणामृषीणामग्रतः स्थिता ।
मया पूर्वतरं दृष्ट इति ते मेनिरे पृथक् ॥ ३-८०-१२७॥
sṛṣṭā koṭistu rudrāṇāmṛṣīṇāmagrataḥ sthitā |
mayā pūrvataraṃ dṛṣṭa iti te menire pṛthak || 3-80-127||
MHB 3-80-128
तेषां तुष्टो महादेव ऋषीणामुग्रतेजसाम् ।
भक्त्या परमया राजन्वरं तेषां प्रदिष्टवान् ।
अद्य प्रभृति युष्माकं धर्मवृद्धिर्भविष्यति ॥ ३-८०-१२८॥
teṣāṃ tuṣṭo mahādeva ṛṣīṇāmugratejasām |
bhaktyā paramayā rājanvaraṃ teṣāṃ pradiṣṭavān |
adya prabhṛti yuṣmākaṃ dharmavṛddhirbhaviṣyati || 3-80-128||
MHB 3-80-129
तत्र स्नात्वा नरव्याघ्र रुद्रकोट्यां नरः शुचिः ।
अश्वमेधमवाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत् ॥ ३-८०-१२९॥
tatra snātvā naravyāghra rudrakoṭyāṃ naraḥ śuciḥ |
aśvamedhamavāpnoti kulaṃ caiva samuddharet || 3-80-129||
MHB 3-80-130
ततो गच्छेत राजेन्द्र संगमं लोकविश्रुतम् ।
सरस्वत्या महापुण्यमुपासन्ते जनार्दनम् ॥ ३-८०-१३०॥
tato gaccheta rājendra saṃgamaṃ lokaviśrutam |
sarasvatyā mahāpuṇyamupāsante janārdanam || 3-80-130||
MHB 3-80-131
यत्र ब्रह्मादयो देवा ऋषयः सिद्धचारणाः ।
अभिगच्छन्ति राजेन्द्र चैत्रशुक्लचतुर्दशीम् ॥ ३-८०-१३१॥
yatra brahmādayo devā ṛṣayaḥ siddhacāraṇāḥ |
abhigacchanti rājendra caitraśuklacaturdaśīm || 3-80-131||
MHB 3-80-132
तत्र स्नात्वा नरव्याघ्र विन्देद्बहु सुवर्णकम् ।
सर्वपापविशुद्धात्मा ब्रह्मलोकं च गच्छति ॥ ३-८०-१३२॥
tatra snātvā naravyāghra vindedbahu suvarṇakam |
sarvapāpaviśuddhātmā brahmalokaṃ ca gacchati || 3-80-132||
MHB 3-80-133
ऋषीणां यत्र सत्राणि समाप्तानि नराधिप ।
सत्रावसानमासाद्य गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ३-८०-१३३॥
ṛṣīṇāṃ yatra satrāṇi samāptāni narādhipa |
satrāvasānamāsādya gosahasraphalaṃ labhet || 3-80-133||
Adhyaya: 81/299 (178)
MHB 3-81-1
पुलस्त्य उवाच ।
ततो गच्छेत राजेन्द्र कुरुक्षेत्रमभिष्टुतम् ।
पापेभ्यो विप्रमुच्यन्ते तद्गताः सर्वजन्तवः ॥ ३-८१-१॥
pulastya uvāca |
tato gaccheta rājendra kurukṣetramabhiṣṭutam |
pāpebhyo vipramucyante tadgatāḥ sarvajantavaḥ || 3-81-1||
MHB 3-81-2
कुरुक्षेत्रं गमिष्यामि कुरुक्षेत्रे वसाम्यहम् ।
य एवं सततं ब्रूयात्सोऽपि पापैः प्रमुच्यते ॥ ३-८१-२॥
kurukṣetraṃ gamiṣyāmi kurukṣetre vasāmyaham |
ya evaṃ satataṃ brūyātso'pi pāpaiḥ pramucyate || 3-81-2||
MHB 3-81-3
तत्र मासं वसेद्वीर सरस्वत्यां युधिष्ठिर ।
यत्र ब्रह्मादयो देवा ऋषयः सिद्धचारणाः ॥ ३-८१-३॥
tatra māsaṃ vasedvīra sarasvatyāṃ yudhiṣṭhira |
yatra brahmādayo devā ṛṣayaḥ siddhacāraṇāḥ || 3-81-3||
MHB 3-81-4
गन्धर्वाप्सरसो यक्षाः पन्नगाश्च महीपते ।
ब्रह्मक्षेत्रं महापुण्यमभिगच्छन्ति भारत ॥ ३-८१-४॥
gandharvāpsaraso yakṣāḥ pannagāśca mahīpate |
brahmakṣetraṃ mahāpuṇyamabhigacchanti bhārata || 3-81-4||
MHB 3-81-5
मनसाप्यभिकामस्य कुरुक्षेत्रं युधिष्ठिर ।
पापानि विप्रणश्यन्ति ब्रह्मलोकं च गच्छति ॥ ३-८१-५॥
manasāpyabhikāmasya kurukṣetraṃ yudhiṣṭhira |
pāpāni vipraṇaśyanti brahmalokaṃ ca gacchati || 3-81-5||
MHB 3-81-6
गत्वा हि श्रद्धया युक्तः कुरुक्षेत्रं कुरूद्वह ।
राजसूयाश्वमेधाभ्यां फलं प्राप्नोति मानवः ॥ ३-८१-६॥
gatvā hi śraddhayā yuktaḥ kurukṣetraṃ kurūdvaha |
rājasūyāśvamedhābhyāṃ phalaṃ prāpnoti mānavaḥ || 3-81-6||
MHB 3-81-7
ततो मचक्रुकं राजन्द्वारपालं महाबलम् ।
यक्षं समभिवाद्यैव गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ३-८१-७॥
tato macakrukaṃ rājandvārapālaṃ mahābalam |
yakṣaṃ samabhivādyaiva gosahasraphalaṃ labhet || 3-81-7||
MHB 3-81-8
ततो गच्छेत धर्मज्ञ विष्णोः स्थानमनुत्तमम् ।
सततं नाम राजेन्द्र यत्र संनिहितो हरिः ॥ ३-८१-८॥
tato gaccheta dharmajña viṣṇoḥ sthānamanuttamam |
satataṃ nāma rājendra yatra saṃnihito hariḥ || 3-81-8||
MHB 3-81-9
तत्र स्नात्वार्चयित्वा च त्रिलोकप्रभवं हरिम् ।
अश्वमेधमवाप्नोति विष्णुलोकं च गच्छति ॥ ३-८१-९॥
tatra snātvārcayitvā ca trilokaprabhavaṃ harim |
aśvamedhamavāpnoti viṣṇulokaṃ ca gacchati || 3-81-9||
MHB 3-81-10
ततः पारिप्लवं गच्छेत्तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ।
अग्निष्टोमातिरात्राभ्यां फलं प्राप्नोति मानवः ॥ ३-८१-१०॥
tataḥ pāriplavaṃ gacchettīrthaṃ trailokyaviśrutam |
agniṣṭomātirātrābhyāṃ phalaṃ prāpnoti mānavaḥ || 3-81-10||
MHB 3-81-11
पृथिव्यास्तीर्थमासाद्य गोसहस्रफलं लभेत् ।
ततः शालूकिनीं गत्वा तीर्थसेवी नराधिप ।
दशाश्वमेधिके स्नात्वा तदेव लभते फलम् ॥ ३-८१-११॥
pṛthivyāstīrthamāsādya gosahasraphalaṃ labhet |
tataḥ śālūkinīṃ gatvā tīrthasevī narādhipa |
daśāśvamedhike snātvā tadeva labhate phalam || 3-81-11||
MHB 3-81-12
सर्पदर्वीं समासाद्य नागानां तीर्थमुत्तमम् ।
अग्निष्टोममवाप्नोति नागलोकं च विन्दति ॥ ३-८१-१२॥
sarpadarvīṃ samāsādya nāgānāṃ tīrthamuttamam |
agniṣṭomamavāpnoti nāgalokaṃ ca vindati || 3-81-12||
MHB 3-81-13
ततो गच्छेत धर्मज्ञ द्वारपालं तरन्तुकम् ।
तत्रोष्य रजनीमेकां गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ३-८१-१३॥
tato gaccheta dharmajña dvārapālaṃ tarantukam |
tatroṣya rajanīmekāṃ gosahasraphalaṃ labhet || 3-81-13||
MHB 3-81-14
ततः पञ्चनदं गत्वा नियतो नियताशनः ।
कोटितीर्थमुपस्पृश्य हयमेधफलं लभेत् ।
अश्विनोस्तीर्थमासाद्य रूपवानभिजायते ॥ ३-८१-१४॥
tataḥ pañcanadaṃ gatvā niyato niyatāśanaḥ |
koṭitīrthamupaspṛśya hayamedhaphalaṃ labhet |
aśvinostīrthamāsādya rūpavānabhijāyate || 3-81-14||
MHB 3-81-15
ततो गच्छेत धर्मज्ञ वाराहं तीर्थमुत्तमम् ।
विष्णुर्वाराहरूपेण पूर्वं यत्र स्थितोऽभवत् ।
तत्र स्नात्वा नरव्याघ्र अग्निष्टोमफलं लभेत् ॥ ३-८१-१५॥
tato gaccheta dharmajña vārāhaṃ tīrthamuttamam |
viṣṇurvārāharūpeṇa pūrvaṃ yatra sthito'bhavat |
tatra snātvā naravyāghra agniṣṭomaphalaṃ labhet || 3-81-15||
MHB 3-81-16
ततो जयन्त्या राजेन्द्र सोमतीर्थं समाविशेत् ।
स्नात्वा फलमवाप्नोति राजसूयस्य मानवः ॥ ३-८१-१६॥
tato jayantyā rājendra somatīrthaṃ samāviśet |
snātvā phalamavāpnoti rājasūyasya mānavaḥ || 3-81-16||
MHB 3-81-17
एकहंसे नरः स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् ।
कृतशौचं समासाद्य तीर्थसेवी कुरूद्वह ।
पुण्डरीकमवाप्नोति कृतशौचो भवेन्नरः ॥ ३-८१-१७॥
ekahaṃse naraḥ snātvā gosahasraphalaṃ labhet |
kṛtaśaucaṃ samāsādya tīrthasevī kurūdvaha |
puṇḍarīkamavāpnoti kṛtaśauco bhavennaraḥ || 3-81-17||
MHB 3-81-18
ततो मुञ्जवटं नाम महादेवस्य धीमतः ।
तत्रोष्य रजनीमेकां गाणपत्यमवाप्नुयात् ॥ ३-८१-१८॥
tato muñjavaṭaṃ nāma mahādevasya dhīmataḥ |
tatroṣya rajanīmekāṃ gāṇapatyamavāpnuyāt || 3-81-18||
MHB 3-81-19
तत्रैव च महाराज यक्षी लोकपरिश्रुता ।
तां चाभिगम्य राजेन्द्र पुण्याँल्लोकानवाप्नुयात् ॥ ३-८१-१९॥
tatraiva ca mahārāja yakṣī lokapariśrutā |
tāṃ cābhigamya rājendra puṇyā~llokānavāpnuyāt || 3-81-19||
MHB 3-81-20
कुरुक्षेत्रस्य तद्द्वारं विश्रुतं भरतर्षभ ।
प्रदक्षिणमुपावृत्य तीर्थसेवी समाहितः ॥ ३-८१-२०॥
kurukṣetrasya taddvāraṃ viśrutaṃ bharatarṣabha |
pradakṣiṇamupāvṛtya tīrthasevī samāhitaḥ || 3-81-20||
MHB 3-81-21
संमिते पुष्कराणां च स्नात्वार्च्य पितृदेवताः ।
जामदग्न्येन रामेण आहृते वै महात्मना ।
कृतकृत्यो भवेद्राजन्नश्वमेधं च विन्दति ॥ ३-८१-२१॥
saṃmite puṣkarāṇāṃ ca snātvārcya pitṛdevatāḥ |
jāmadagnyena rāmeṇa āhṛte vai mahātmanā |
kṛtakṛtyo bhavedrājannaśvamedhaṃ ca vindati || 3-81-21||
MHB 3-81-22
ततो रामह्रदान्गच्छेत्तीर्थसेवी नराधिप ।
यत्र रामेण राजेन्द्र तरसा दीप्ततेजसा ।
क्षत्रमुत्साद्य वीर्येण ह्रदाः पञ्च निवेशिताः ॥ ३-८१-२२॥
tato rāmahradāngacchettīrthasevī narādhipa |
yatra rāmeṇa rājendra tarasā dīptatejasā |
kṣatramutsādya vīryeṇa hradāḥ pañca niveśitāḥ || 3-81-22||
MHB 3-81-23
पूरयित्वा नरव्याघ्र रुधिरेणेति नः श्रुतम् ।
पितरस्तर्पिताः सर्वे तथैव च पितामहाः ।
ततस्ते पितरः प्रीता राममूचुर्महीपते ॥ ३-८१-२३॥
pūrayitvā naravyāghra rudhireṇeti naḥ śrutam |
pitarastarpitāḥ sarve tathaiva ca pitāmahāḥ |
tataste pitaraḥ prītā rāmamūcurmahīpate || 3-81-23||
MHB 3-81-24
राम राम महाभाग प्रीताः स्म तव भार्गव ।
अनया पितृभक्त्या च विक्रमेण च ते विभो ।
वरं वृणीष्व भद्रं ते किमिच्छसि महाद्युते ॥ ३-८१-२४॥
rāma rāma mahābhāga prītāḥ sma tava bhārgava |
anayā pitṛbhaktyā ca vikrameṇa ca te vibho |
varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te kimicchasi mahādyute || 3-81-24||
MHB 3-81-25
एवमुक्तः स राजेन्द्र रामः प्रहरतां वरः ।
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं पितॄन्स गगने स्थितान् ॥ ३-८१-२५॥
evamuktaḥ sa rājendra rāmaḥ praharatāṃ varaḥ |
abravītprāñjalirvākyaṃ pitṝnsa gagane sthitān || 3-81-25||
MHB 3-81-26
भवन्तो यदि मे प्रीता यद्यनुग्राह्यता मयि ।
पितृप्रसादादिच्छेयं तपसाप्यायनं पुनः ॥ ३-८१-२६॥
bhavanto yadi me prītā yadyanugrāhyatā mayi |
pitṛprasādādiccheyaṃ tapasāpyāyanaṃ punaḥ || 3-81-26||
MHB 3-81-27
यच्च रोषाभिभूतेन क्षत्रमुत्सादितं मया ।
ततश्च पापान्मुच्येयं युष्माकं तेजसा ह्यहम् ।
ह्रदाश्च तीर्थभूता मे भवेयुर्भुवि विश्रुताः ॥ ३-८१-२७॥
yacca roṣābhibhūtena kṣatramutsāditaṃ mayā |
tataśca pāpānmucyeyaṃ yuṣmākaṃ tejasā hyaham |
hradāśca tīrthabhūtā me bhaveyurbhuvi viśrutāḥ || 3-81-27||
MHB 3-81-28
एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं रामस्य पितरस्तदा ।
प्रत्यूचुः परमप्रीता रामं हर्षसमन्विताः ॥ ३-८१-२८॥
etacchrutvā śubhaṃ vākyaṃ rāmasya pitarastadā |
pratyūcuḥ paramaprītā rāmaṃ harṣasamanvitāḥ || 3-81-28||
MHB 3-81-29
तपस्ते वर्धतां भूयः पितृभक्त्या विशेषतः ।
यच्च रोषाभिभूतेन क्षत्रमुत्सादितं त्वया ॥ ३-८१-२९॥
tapaste vardhatāṃ bhūyaḥ pitṛbhaktyā viśeṣataḥ |
yacca roṣābhibhūtena kṣatramutsāditaṃ tvayā || 3-81-29||
MHB 3-81-30
ततश्च पापान्मुक्तस्त्वं कर्मभिस्ते च पातिताः ।
ह्रदाश्च तव तीर्थत्वं गमिष्यन्ति न संशयः ॥ ३-८१-३०॥
tataśca pāpānmuktastvaṃ karmabhiste ca pātitāḥ |
hradāśca tava tīrthatvaṃ gamiṣyanti na saṃśayaḥ || 3-81-30||
MHB 3-81-31
ह्रदेष्वेतेषु यः स्नात्वा पितॄन्संतर्पयिष्यति ।
पितरस्तस्य वै प्रीता दास्यन्ति भुवि दुर्लभम् ।
ईप्सितं मनसः कामं स्वर्गलोकं च शाश्वतम् ॥ ३-८१-३१॥
hradeṣveteṣu yaḥ snātvā pitṝnsaṃtarpayiṣyati |
pitarastasya vai prītā dāsyanti bhuvi durlabham |
īpsitaṃ manasaḥ kāmaṃ svargalokaṃ ca śāśvatam || 3-81-31||
MHB 3-81-32
एवं दत्त्वा वरान्राजन्रामस्य पितरस्तदा ।
आमन्त्र्य भार्गवं प्रीतास्तत्रैवान्तर्दधुस्तदा ॥ ३-८१-३२॥
evaṃ dattvā varānrājanrāmasya pitarastadā |
āmantrya bhārgavaṃ prītāstatraivāntardadhustadā || 3-81-32||
MHB 3-81-33
एवं रामह्रदाः पुण्या भार्गवस्य महात्मनः ।
स्नात्वा ह्रदेषु रामस्य ब्रह्मचारी शुभव्रतः ।
राममभ्यर्च्य राजेन्द्र लभेद्बहु सुवर्णकम् ॥ ३-८१-३३॥
evaṃ rāmahradāḥ puṇyā bhārgavasya mahātmanaḥ |
snātvā hradeṣu rāmasya brahmacārī śubhavrataḥ |
rāmamabhyarcya rājendra labhedbahu suvarṇakam || 3-81-33||
MHB 3-81-34
वंशमूलकमासाद्य तीर्थसेवी कुरूद्वह ।
स्ववंशमुद्धरेद्राजन्स्नात्वा वै वंशमूलके ॥ ३-८१-३४॥
vaṃśamūlakamāsādya tīrthasevī kurūdvaha |
svavaṃśamuddharedrājansnātvā vai vaṃśamūlake || 3-81-34||
MHB 3-81-35
कायशोधनमासाद्य तीर्थं भरतसत्तम ।
शरीरशुद्धिः स्नातस्य तस्मिंस्तीर्थे न संशयः ।
शुद्धदेहश्च संयाति शुभाँल्लोकाननुत्तमान् ॥ ३-८१-३५॥
kāyaśodhanamāsādya tīrthaṃ bharatasattama |
śarīraśuddhiḥ snātasya tasmiṃstīrthe na saṃśayaḥ |
śuddhadehaśca saṃyāti śubhā~llokānanuttamān || 3-81-35||
MHB 3-81-36
ततो गच्छेत राजेन्द्र तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ।
लोका यत्रोद्धृताः पूर्वं विष्णुना प्रभविष्णुना ॥ ३-८१-३६॥
tato gaccheta rājendra tīrthaṃ trailokyaviśrutam |
lokā yatroddhṛtāḥ pūrvaṃ viṣṇunā prabhaviṣṇunā || 3-81-36||
MHB 3-81-37
लोकोद्धारं समासाद्य तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ।
स्नात्वा तीर्थवरे राजँल्लोकानुद्धरते स्वकान् ।
श्रीतीर्थं च समासाद्य विन्दते श्रियमुत्तमाम् ॥ ३-८१-३७॥
lokoddhāraṃ samāsādya tīrthaṃ trailokyaviśrutam |
snātvā tīrthavare rāja~llokānuddharate svakān |
śrītīrthaṃ ca samāsādya vindate śriyamuttamām || 3-81-37||
MHB 3-81-38
कपिलातीर्थमासाद्य ब्रह्मचारी समाहितः ।
तत्र स्नात्वार्चयित्वा च दैवतानि पितॄंस्तथा ।
कपिलानां सहस्रस्य फलं विन्दति मानवः ॥ ३-८१-३८॥
kapilātīrthamāsādya brahmacārī samāhitaḥ |
tatra snātvārcayitvā ca daivatāni pitṝṃstathā |
kapilānāṃ sahasrasya phalaṃ vindati mānavaḥ || 3-81-38||
MHB 3-81-39
सूर्यतीर्थं समासाद्य स्नात्वा नियतमानसः ।
अर्चयित्वा पितॄन्देवानुपवासपरायणः ।
अग्निष्टोममवाप्नोति सूर्यलोकं च गच्छति ॥ ३-८१-३९॥
sūryatīrthaṃ samāsādya snātvā niyatamānasaḥ |
arcayitvā pitṝndevānupavāsaparāyaṇaḥ |
agniṣṭomamavāpnoti sūryalokaṃ ca gacchati || 3-81-39||
MHB 3-81-40
गवांभवनमासाद्य तीर्थसेवी यथाक्रमम् ।
तत्राभिषेकं कुर्वाणो गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ३-८१-४०॥
gavāṃbhavanamāsādya tīrthasevī yathākramam |
tatrābhiṣekaṃ kurvāṇo gosahasraphalaṃ labhet || 3-81-40||
MHB 3-81-41
शङ्खिनीं तत्र आसाद्य तीर्थसेवी कुरूद्वह ।
देव्यास्तीर्थे नरः स्नात्वा लभते रूपमुत्तमम् ॥ ३-८१-४१॥
śaṅkhinīṃ tatra āsādya tīrthasevī kurūdvaha |
devyāstīrthe naraḥ snātvā labhate rūpamuttamam || 3-81-41||
MHB 3-81-42
ततो गच्छेत राजेन्द्र द्वारपालमरन्तुकम् ।
तस्य तीर्थं सरस्वत्यां यक्षेन्द्रस्य महात्मनः ।
तत्र स्नात्वा नरो राजन्नग्निष्टोमफलं लभेत् ॥ ३-८१-४२॥
tato gaccheta rājendra dvārapālamarantukam |
tasya tīrthaṃ sarasvatyāṃ yakṣendrasya mahātmanaḥ |
tatra snātvā naro rājannagniṣṭomaphalaṃ labhet || 3-81-42||
MHB 3-81-43
ततो गच्छेत धर्मज्ञ ब्रह्मावर्तं नराधिप ।
ब्रह्मावर्ते नरः स्नात्वा ब्रह्मलोकमवाप्नुयात् ॥ ३-८१-४३॥
tato gaccheta dharmajña brahmāvartaṃ narādhipa |
brahmāvarte naraḥ snātvā brahmalokamavāpnuyāt || 3-81-43||
MHB 3-81-44
ततो गच्छेत धर्मज्ञ सुतीर्थकमनुत्तमम् ।
यत्र संनिहिता नित्यं पितरो दैवतैः सह ॥ ३-८१-४४॥
tato gaccheta dharmajña sutīrthakamanuttamam |
yatra saṃnihitā nityaṃ pitaro daivataiḥ saha || 3-81-44||
MHB 3-81-45
तत्राभिषेकं कुर्वीत पितृदेवार्चने रतः ।
अश्वमेधमवाप्नोति पितृलोकं च गच्छति ॥ ३-८१-४५॥
tatrābhiṣekaṃ kurvīta pitṛdevārcane rataḥ |
aśvamedhamavāpnoti pitṛlokaṃ ca gacchati || 3-81-45||
MHB 3-81-46
ततोऽम्बुवश्यं धर्मज्ञ समासाद्य यथाक्रमम् ।
कोशेश्वरस्य तीर्थेषु स्नात्वा भरतसत्तम ।
सर्वव्याधिविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते ॥ ३-८१-४६॥
tato'mbuvaśyaṃ dharmajña samāsādya yathākramam |
kośeśvarasya tīrtheṣu snātvā bharatasattama |
sarvavyādhivinirmukto brahmaloke mahīyate || 3-81-46||
MHB 3-81-47
मातृतीर्थं च तत्रैव यत्र स्नातस्य भारत ।
प्रजा विवर्धते राजन्ननन्तां चाश्नुते श्रियम् ॥ ३-८१-४७॥
mātṛtīrthaṃ ca tatraiva yatra snātasya bhārata |
prajā vivardhate rājannanantāṃ cāśnute śriyam || 3-81-47||
MHB 3-81-48
ततः शीतवनं गच्छेन्नियतो नियताशनः ।
तीर्थं तत्र महाराज महदन्यत्र दुर्लभम् ॥ ३-८१-४८॥
tataḥ śītavanaṃ gacchenniyato niyatāśanaḥ |
tīrthaṃ tatra mahārāja mahadanyatra durlabham || 3-81-48||
MHB 3-81-49
पुनाति दर्शनादेव दण्डेनैकं नराधिप ।
केशानभ्युक्ष्य वै तस्मिन्पूतो भवति भारत ॥ ३-८१-४९॥
punāti darśanādeva daṇḍenaikaṃ narādhipa |
keśānabhyukṣya vai tasminpūto bhavati bhārata || 3-81-49||
MHB 3-81-50
तीर्थं तत्र महाराज श्वानलोमापहं स्मृतम् ।
यत्र विप्रा नरव्याघ्र विद्वांसस्तीर्थतत्पराः ॥ ३-८१-५०॥
tīrthaṃ tatra mahārāja śvānalomāpahaṃ smṛtam |
yatra viprā naravyāghra vidvāṃsastīrthatatparāḥ || 3-81-50||
MHB 3-81-51
श्वानलोमापनयने तीर्थे भरतसत्तम ।
प्राणायामैर्निर्हरन्ति श्वलोमानि द्विजोत्तमाः ॥ ३-८१-५१॥
śvānalomāpanayane tīrthe bharatasattama |
prāṇāyāmairnirharanti śvalomāni dvijottamāḥ || 3-81-51||
MHB 3-81-52
पूतात्मानश्च राजेन्द्र प्रयान्ति परमां गतिम् ।
दशाश्वमेधिकं चैव तस्मिंस्तीर्थे महीपते ।
तत्र स्नात्वा नरव्याघ्र गच्छेत परमां गतिम् ॥ ३-८१-५२॥
pūtātmānaśca rājendra prayānti paramāṃ gatim |
daśāśvamedhikaṃ caiva tasmiṃstīrthe mahīpate |
tatra snātvā naravyāghra gaccheta paramāṃ gatim || 3-81-52||
MHB 3-81-53
ततो गच्छेत राजेन्द्र मानुषं लोकविश्रुतम् ।
यत्र कृष्णमृगा राजन्व्याधेन परिपीडिताः ।
अवगाह्य तस्मिन्सरसि मानुषत्वमुपागताः ॥ ३-८१-५३॥
tato gaccheta rājendra mānuṣaṃ lokaviśrutam |
yatra kṛṣṇamṛgā rājanvyādhena paripīḍitāḥ |
avagāhya tasminsarasi mānuṣatvamupāgatāḥ || 3-81-53||
MHB 3-81-54
तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः ।
सर्वपापविशुद्धात्मा स्वर्गलोके महीयते ॥ ३-८१-५४॥
tasmiṃstīrthe naraḥ snātvā brahmacārī jitendriyaḥ |
sarvapāpaviśuddhātmā svargaloke mahīyate || 3-81-54||
MHB 3-81-55
मानुषस्य तु पूर्वेण क्रोशमात्रे महीपते ।
आपगा नाम विख्याता नदी सिद्धनिषेविता ॥ ३-८१-५५॥
mānuṣasya tu pūrveṇa krośamātre mahīpate |
āpagā nāma vikhyātā nadī siddhaniṣevitā || 3-81-55||
MHB 3-81-56
श्यामाकभोजनं तत्र यः प्रयच्छति मानवः ।
देवान्पितॄंश्च उद्दिश्य तस्य धर्मफलं महत् ।
एकस्मिन्भोजिते विप्रे कोटिर्भवति भोजिता ॥ ३-८१-५६॥
śyāmākabhojanaṃ tatra yaḥ prayacchati mānavaḥ |
devānpitṝṃśca uddiśya tasya dharmaphalaṃ mahat |
ekasminbhojite vipre koṭirbhavati bhojitā || 3-81-56||
MHB 3-81-57
तत्र स्नात्वार्चयित्वा च दैवतानि पितॄंस्तथा ।
उषित्वा रजनीमेकामग्निष्टोमफलं लभेत् ॥ ३-८१-५७॥
tatra snātvārcayitvā ca daivatāni pitṝṃstathā |
uṣitvā rajanīmekāmagniṣṭomaphalaṃ labhet || 3-81-57||
MHB 3-81-58
ततो गच्छेत राजेन्द्र ब्रह्मणः स्थानमुत्तमम् ।
ब्रह्मोदुम्बरमित्येव प्रकाशं भुवि भारत ॥ ३-८१-५८॥
tato gaccheta rājendra brahmaṇaḥ sthānamuttamam |
brahmodumbaramityeva prakāśaṃ bhuvi bhārata || 3-81-58||
MHB 3-81-59
तत्र सप्तर्षिकुण्डेषु स्नातस्य कुरुपुंगव ।
केदारे चैव राजेन्द्र कपिष्ठलमहात्मनः ॥ ३-८१-५९॥
tatra saptarṣikuṇḍeṣu snātasya kurupuṃgava |
kedāre caiva rājendra kapiṣṭhalamahātmanaḥ || 3-81-59||
MHB 3-81-60
ब्रह्माणमभिगम्याथ शुचिः प्रयतमानसः ।
सर्वपापविशुद्धात्मा ब्रह्मलोकं प्रपद्यते ॥ ३-८१-६०॥
brahmāṇamabhigamyātha śuciḥ prayatamānasaḥ |
sarvapāpaviśuddhātmā brahmalokaṃ prapadyate || 3-81-60||
MHB 3-81-61
कपिष्ठलस्य केदारं समासाद्य सुदुर्लभम् ।
अन्तर्धानमवाप्नोति तपसा दग्धकिल्बिषः ॥ ३-८१-६१॥
kapiṣṭhalasya kedāraṃ samāsādya sudurlabham |
antardhānamavāpnoti tapasā dagdhakilbiṣaḥ || 3-81-61||
MHB 3-81-62
ततो गच्छेत राजेन्द्र सरकं लोकविश्रुतम् ।
कृष्णपक्षे चतुर्दश्यामभिगम्य वृषध्वजम् ।
लभते सर्वकामान्हि स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ ३-८१-६२॥
tato gaccheta rājendra sarakaṃ lokaviśrutam |
kṛṣṇapakṣe caturdaśyāmabhigamya vṛṣadhvajam |
labhate sarvakāmānhi svargalokaṃ ca gacchati || 3-81-62||
MHB 3-81-63
तिस्रः कोट्यस्तु तीर्थानां सरके कुरुनन्दन ।
रुद्रकोटिस्तथा कूपे ह्रदेषु च महीपते ।
इलास्पदं च तत्रैव तीर्थं भरतसत्तम ॥ ३-८१-६३॥
tisraḥ koṭyastu tīrthānāṃ sarake kurunandana |
rudrakoṭistathā kūpe hradeṣu ca mahīpate |
ilāspadaṃ ca tatraiva tīrthaṃ bharatasattama || 3-81-63||
MHB 3-81-64
तत्र स्नात्वार्चयित्वा च पितॄन्देवांश्च भारत ।
न दुर्गतिमवाप्नोति वाजपेयं च विन्दति ॥ ३-८१-६४॥
tatra snātvārcayitvā ca pitṝndevāṃśca bhārata |
na durgatimavāpnoti vājapeyaṃ ca vindati || 3-81-64||
MHB 3-81-65
किंदाने च नरः स्नात्वा किंजप्ये च महीपते ।
अप्रमेयमवाप्नोति दानं जप्यं च भारत ॥ ३-८१-६५॥
kiṃdāne ca naraḥ snātvā kiṃjapye ca mahīpate |
aprameyamavāpnoti dānaṃ japyaṃ ca bhārata || 3-81-65||
MHB 3-81-66
कलश्यां चाप्युपस्पृश्य श्रद्दधानो जितेन्द्रियः ।
अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ ३-८१-६६॥
kalaśyāṃ cāpyupaspṛśya śraddadhāno jitendriyaḥ |
agniṣṭomasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ || 3-81-66||
MHB 3-81-67
सरकस्य तु पूर्वेण नारदस्य महात्मनः ।
तीर्थं कुरुवरश्रेष्ठ अनाजन्मेति विश्रुतम् ॥ ३-८१-६७॥
sarakasya tu pūrveṇa nāradasya mahātmanaḥ |
tīrthaṃ kuruvaraśreṣṭha anājanmeti viśrutam || 3-81-67||
MHB 3-81-68
तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा प्राणांश्चोत्सृज्य भारत ।
नारदेनाभ्यनुज्ञातो लोकान्प्राप्नोति दुर्लभान् ॥ ३-८१-६८॥
tatra tīrthe naraḥ snātvā prāṇāṃścotsṛjya bhārata |
nāradenābhyanujñāto lokānprāpnoti durlabhān || 3-81-68||
MHB 3-81-69
शुक्लपक्षे दशम्यां तु पुण्डरीकं समाविशेत् ।
तत्र स्नात्वा नरो राजन्पुण्डरीकफलं लभेत् ॥ ३-८१-६९॥
śuklapakṣe daśamyāṃ tu puṇḍarīkaṃ samāviśet |
tatra snātvā naro rājanpuṇḍarīkaphalaṃ labhet || 3-81-69||
MHB 3-81-70
ततस्त्रिविष्टपं गच्छेत्त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ।
तत्र वैतरणी पुण्या नदी पापप्रमोचनी ॥ ३-८१-७०॥
tatastriviṣṭapaṃ gacchettriṣu lokeṣu viśrutam |
tatra vaitaraṇī puṇyā nadī pāpapramocanī || 3-81-70||
MHB 3-81-71
तत्र स्नात्वार्चयित्वा च शूलपाणिं वृषध्वजम् ।
सर्वपापविशुद्धात्मा गच्छेत परमां गतिम् ॥ ३-८१-७१॥
tatra snātvārcayitvā ca śūlapāṇiṃ vṛṣadhvajam |
sarvapāpaviśuddhātmā gaccheta paramāṃ gatim || 3-81-71||
MHB 3-81-72
ततो गच्छेत राजेन्द्र फलकीवनमुत्तमम् ।
यत्र देवाः सदा राजन्फलकीवनमाश्रिताः ।
तपश्चरन्ति विपुलं बहुवर्षसहस्रकम् ॥ ३-८१-७२॥
tato gaccheta rājendra phalakīvanamuttamam |
yatra devāḥ sadā rājanphalakīvanamāśritāḥ |
tapaścaranti vipulaṃ bahuvarṣasahasrakam || 3-81-72||
MHB 3-81-73
दृषद्वत्यां नरः स्नात्वा तर्पयित्वा च देवताः ।
अग्निष्टोमातिरात्राभ्यां फलं विन्दति भारत ॥ ३-८१-७३॥
dṛṣadvatyāṃ naraḥ snātvā tarpayitvā ca devatāḥ |
agniṣṭomātirātrābhyāṃ phalaṃ vindati bhārata || 3-81-73||
MHB 3-81-74
तीर्थे च सर्वदेवानां स्नात्वा भरतसत्तम ।
गोसहस्रस्य राजेन्द्र फलं प्राप्नोति मानवः ॥ ३-८१-७४॥
tīrthe ca sarvadevānāṃ snātvā bharatasattama |
gosahasrasya rājendra phalaṃ prāpnoti mānavaḥ || 3-81-74||
MHB 3-81-75
पाणिखाते नरः स्नात्वा तर्पयित्वा च देवताः ।
राजसूयमवाप्नोति ऋषिलोकं च गच्छति ॥ ३-८१-७५॥
pāṇikhāte naraḥ snātvā tarpayitvā ca devatāḥ |
rājasūyamavāpnoti ṛṣilokaṃ ca gacchati || 3-81-75||
MHB 3-81-76
ततो गच्छेत राजेन्द्र मिश्रकं तीर्थमुत्तमम् ।
तत्र तीर्थानि राजेन्द्र मिश्रितानि महात्मना ॥ ३-८१-७६॥
tato gaccheta rājendra miśrakaṃ tīrthamuttamam |
tatra tīrthāni rājendra miśritāni mahātmanā || 3-81-76||
MHB 3-81-77
व्यासेन नृपशार्दूल द्विजार्थमिति नः श्रुतम् ।
सर्वतीर्थेषु स स्नाति मिश्रके स्नाति यो नरः ॥ ३-८१-७७॥
vyāsena nṛpaśārdūla dvijārthamiti naḥ śrutam |
sarvatīrtheṣu sa snāti miśrake snāti yo naraḥ || 3-81-77||
MHB 3-81-78
ततो व्यासवनं गच्छेन्नियतो नियताशनः ।
मनोजवे नरः स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ३-८१-७८॥
tato vyāsavanaṃ gacchenniyato niyatāśanaḥ |
manojave naraḥ snātvā gosahasraphalaṃ labhet || 3-81-78||
MHB 3-81-79
गत्वा मधुवटीं चापि देव्यास्तीर्थं नरः शुचिः ।
तत्र स्नात्वार्चयेद्देवान्पितॄंश्च प्रयतः शुचिः ।
स देव्या समनुज्ञातो गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ३-८१-७९॥
gatvā madhuvaṭīṃ cāpi devyāstīrthaṃ naraḥ śuciḥ |
tatra snātvārcayeddevānpitṝṃśca prayataḥ śuciḥ |
sa devyā samanujñāto gosahasraphalaṃ labhet || 3-81-79||
MHB 3-81-80
कौशिक्याः संगमे यस्तु दृषद्वत्याश्च भारत ।
स्नाति वै नियताहारः सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ३-८१-८०॥
kauśikyāḥ saṃgame yastu dṛṣadvatyāśca bhārata |
snāti vai niyatāhāraḥ sarvapāpaiḥ pramucyate || 3-81-80||
MHB 3-81-81
ततो व्यासस्थली नाम यत्र व्यासेन धीमता ।
पुत्रशोकाभितप्तेन देहत्यागार्थनिश्चयः ॥ ३-८१-८१॥
tato vyāsasthalī nāma yatra vyāsena dhīmatā |
putraśokābhitaptena dehatyāgārthaniścayaḥ || 3-81-81||
MHB 3-81-82
कृतो देवैश्च राजेन्द्र पुनरुत्थापितस्तदा ।
अभिगम्य स्थलीं तस्य गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ३-८१-८२॥
kṛto devaiśca rājendra punarutthāpitastadā |
abhigamya sthalīṃ tasya gosahasraphalaṃ labhet || 3-81-82||
MHB 3-81-83
किंदत्तं कूपमासाद्य तिलप्रस्थं प्रदाय च ।
गच्छेत परमां सिद्धिमृणैर्मुक्तः कुरूद्वह ॥ ३-८१-८३॥
kiṃdattaṃ kūpamāsādya tilaprasthaṃ pradāya ca |
gaccheta paramāṃ siddhimṛṇairmuktaḥ kurūdvaha || 3-81-83||
MHB 3-81-84
अहश्च सुदिनं चैव द्वे तीर्थे च सुदुर्लभे ।
तयोः स्नात्वा नरव्याघ्र सूर्यलोकमवाप्नुयात् ॥ ३-८१-८४॥
ahaśca sudinaṃ caiva dve tīrthe ca sudurlabhe |
tayoḥ snātvā naravyāghra sūryalokamavāpnuyāt || 3-81-84||
MHB 3-81-85
मृगधूमं ततो गच्छेत्त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ।
तत्र गङ्गाह्रदे स्नात्वा समभ्यर्च्य च मानवः ।
शूलपाणिं महादेवमश्वमेधफलं लभेत् ॥ ३-८१-८५॥
mṛgadhūmaṃ tato gacchettriṣu lokeṣu viśrutam |
tatra gaṅgāhrade snātvā samabhyarcya ca mānavaḥ |
śūlapāṇiṃ mahādevamaśvamedhaphalaṃ labhet || 3-81-85||
MHB 3-81-86
देवतीर्थे नरः स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् ।
अथ वामनकं गच्छेत्त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ॥ ३-८१-८६॥
devatīrthe naraḥ snātvā gosahasraphalaṃ labhet |
atha vāmanakaṃ gacchettriṣu lokeṣu viśrutam || 3-81-86||
MHB 3-81-87
तत्र विष्णुपदे स्नात्वा अर्चयित्वा च वामनम् ।
सर्वपापविशुद्धात्मा विष्णुलोकमवाप्नुयात् ॥ ३-८१-८७॥
tatra viṣṇupade snātvā arcayitvā ca vāmanam |
sarvapāpaviśuddhātmā viṣṇulokamavāpnuyāt || 3-81-87||
MHB 3-81-88
कुलंपुने नरः स्नात्वा पुनाति स्वकुलं नरः ।
पवनस्य ह्रदं गत्वा मरुतां तीर्थमुत्तमम् ।
तत्र स्नात्वा नरव्याघ्र वायुलोके महीयते ॥ ३-८१-८८॥
kulaṃpune naraḥ snātvā punāti svakulaṃ naraḥ |
pavanasya hradaṃ gatvā marutāṃ tīrthamuttamam |
tatra snātvā naravyāghra vāyuloke mahīyate || 3-81-88||
MHB 3-81-89
अमराणां ह्रदे स्नात्वा अमरेषु नराधिप ।
अमराणां प्रभावेन स्वर्गलोके महीयते ॥ ३-८१-८९॥
amarāṇāṃ hrade snātvā amareṣu narādhipa |
amarāṇāṃ prabhāvena svargaloke mahīyate || 3-81-89||
MHB 3-81-90
शालिहोत्रस्य राजेन्द्र शालिशूर्पे यथाविधि ।
स्नात्वा नरवरश्रेष्ठ गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ३-८१-९०॥
śālihotrasya rājendra śāliśūrpe yathāvidhi |
snātvā naravaraśreṣṭha gosahasraphalaṃ labhet || 3-81-90||
MHB 3-81-91
श्रीकुञ्जं च सरस्वत्यां तीर्थं भरतसत्तम ।
तत्र स्नात्वा नरो राजन्नग्निष्टोमफलं लभेत् ॥ ३-८१-९१॥
śrīkuñjaṃ ca sarasvatyāṃ tīrthaṃ bharatasattama |
tatra snātvā naro rājannagniṣṭomaphalaṃ labhet || 3-81-91||
MHB 3-81-92
ततो नैमिषकुञ्जं च समासाद्य कुरूद्वह ।
ऋषयः किल राजेन्द्र नैमिषेयास्तपोधनाः ।
तीर्थयात्रां पुरस्कृत्य कुरुक्षेत्रं गताः पुरा ॥ ३-८१-९२॥
tato naimiṣakuñjaṃ ca samāsādya kurūdvaha |
ṛṣayaḥ kila rājendra naimiṣeyāstapodhanāḥ |
tīrthayātrāṃ puraskṛtya kurukṣetraṃ gatāḥ purā || 3-81-92||
MHB 3-81-93
ततः कुञ्जः सरस्वत्यां कृतो भरतसत्तम ।
ऋषीणामवकाशः स्याद्यथा तुष्टिकरो महान् ॥ ३-८१-९३॥
tataḥ kuñjaḥ sarasvatyāṃ kṛto bharatasattama |
ṛṣīṇāmavakāśaḥ syādyathā tuṣṭikaro mahān || 3-81-93||
MHB 3-81-94
तस्मिन्कुञ्जे नरः स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् ।
कन्यातीर्थे नरः स्नात्वा अग्निष्टोमफलं लभेत् ॥ ३-८१-९४॥
tasminkuñje naraḥ snātvā gosahasraphalaṃ labhet |
kanyātīrthe naraḥ snātvā agniṣṭomaphalaṃ labhet || 3-81-94||
MHB 3-81-95
ततो गच्छेन्नरव्याघ्र ब्रह्मणः स्थानमुत्तमम् ।
तत्र वर्णावरः स्नात्वा ब्राह्मण्यं लभते नरः ।
ब्राह्मणश्च विशुद्धात्मा गच्छेत परमां गतिम् ॥ ३-८१-९५॥
tato gacchennaravyāghra brahmaṇaḥ sthānamuttamam |
tatra varṇāvaraḥ snātvā brāhmaṇyaṃ labhate naraḥ |
brāhmaṇaśca viśuddhātmā gaccheta paramāṃ gatim || 3-81-95||
MHB 3-81-96
ततो गच्छेन्नरश्रेष्ठ सोमतीर्थमनुत्तमम् ।
तत्र स्नात्वा नरो राजन्सोमलोकमवाप्नुयात् ॥ ३-८१-९६॥
tato gacchennaraśreṣṭha somatīrthamanuttamam |
tatra snātvā naro rājansomalokamavāpnuyāt || 3-81-96||
MHB 3-81-97
सप्तसारस्वतं तीर्थं ततो गच्छेन्नराधिप ।
यत्र मङ्कणकः सिद्धो महर्षिर्लोकविश्रुतः ॥ ३-८१-९७॥
saptasārasvataṃ tīrthaṃ tato gacchennarādhipa |
yatra maṅkaṇakaḥ siddho maharṣirlokaviśrutaḥ || 3-81-97||
MHB 3-81-98
पुरा मङ्कणको राजन्कुशाग्रेणेति नः श्रुतम् ।
क्षतः किल करे राजंस्तस्य शाकरसोऽस्रवत् ॥ ३-८१-९८॥
purā maṅkaṇako rājankuśāgreṇeti naḥ śrutam |
kṣataḥ kila kare rājaṃstasya śākaraso'sravat || 3-81-98||
MHB 3-81-99
स वै शाकरसं दृष्ट्वा हर्षाविष्टो महातपाः ।
प्रनृत्तः किल विप्रर्षिर्विस्मयोत्फुल्ललोचनः ॥ ३-८१-९९॥
sa vai śākarasaṃ dṛṣṭvā harṣāviṣṭo mahātapāḥ |
pranṛttaḥ kila viprarṣirvismayotphullalocanaḥ || 3-81-99||
MHB 3-81-100
ततस्तस्मिन्प्रनृत्ते वै स्थावरं जङ्गमं च यत् ।
प्रनृत्तमुभयं वीर तेजसा तस्य मोहितम् ॥ ३-८१-१००॥
tatastasminpranṛtte vai sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ca yat |
pranṛttamubhayaṃ vīra tejasā tasya mohitam || 3-81-100||
MHB 3-81-101
ब्रह्मादिभिः सुरै राजन्नृषिभिश्च तपोधनैः ।
विज्ञप्तो वै महादेव ऋषेरर्थे नराधिप ।
नायं नृत्येद्यथा देव तथा त्वं कर्तुमर्हसि ॥ ३-८१-१०१॥
brahmādibhiḥ surai rājannṛṣibhiśca tapodhanaiḥ |
vijñapto vai mahādeva ṛṣerarthe narādhipa |
nāyaṃ nṛtyedyathā deva tathā tvaṃ kartumarhasi || 3-81-101||
MHB 3-81-102
ततः प्रनृत्तमासाद्य हर्षाविष्टेन चेतसा ।
सुराणां हितकामार्थमृषिं देवोऽभ्यभाषत ॥ ३-८१-१०२॥
tataḥ pranṛttamāsādya harṣāviṣṭena cetasā |
surāṇāṃ hitakāmārthamṛṣiṃ devo'bhyabhāṣata || 3-81-102||
MHB 3-81-103
अहो महर्षे धर्मज्ञ किमर्थं नृत्यते भवान् ।
हर्षस्थानं किमर्थं वा तवाद्य मुनिपुंगव ॥ ३-८१-१०३॥
aho maharṣe dharmajña kimarthaṃ nṛtyate bhavān |
harṣasthānaṃ kimarthaṃ vā tavādya munipuṃgava || 3-81-103||
MHB 3-81-104
ऋषिरुवाच ।
किं न पश्यसि मे देव कराच्छाकरसं स्रुतम् ।
यं दृष्ट्वाहं प्रनृत्तो वै हर्षेण महतान्वितः ॥ ३-८१-१०४॥
ṛṣiruvāca |
kiṃ na paśyasi me deva karācchākarasaṃ srutam |
yaṃ dṛṣṭvāhaṃ pranṛtto vai harṣeṇa mahatānvitaḥ || 3-81-104||
MHB 3-81-105
पुलस्त्य उवाच ।
तं प्रहस्याब्रवीद्देवो मुनिं रागेण मोहितम् ।
अहं वै विस्मयं विप्र न गच्छामीति पश्य माम् ॥ ३-८१-१०५॥
pulastya uvāca |
taṃ prahasyābravīddevo muniṃ rāgeṇa mohitam |
ahaṃ vai vismayaṃ vipra na gacchāmīti paśya mām || 3-81-105||
MHB 3-81-106
एवमुक्त्वा नरश्रेष्ठ महादेवेन धीमता ।
अङ्गुल्यग्रेण राजेन्द्र स्वाङ्गुष्ठस्ताडितोऽनघ ॥ ३-८१-१०६॥
evamuktvā naraśreṣṭha mahādevena dhīmatā |
aṅgulyagreṇa rājendra svāṅguṣṭhastāḍito'nagha || 3-81-106||
MHB 3-81-107
ततो भस्म क्षताद्राजन्निर्गतं हिमसंनिभम् ।
तद्दृष्ट्वा व्रीडितो राजन्स मुनिः पादयोर्गतः ॥ ३-८१-१०७॥
tato bhasma kṣatādrājannirgataṃ himasaṃnibham |
taddṛṣṭvā vrīḍito rājansa muniḥ pādayorgataḥ || 3-81-107||
MHB 3-81-108
नान्यं देवमहं मन्ये रुद्रात्परतरं महत् ।
सुरासुरस्य जगतो गतिस्त्वमसि शूलधृक् ॥ ३-८१-१०८॥
nānyaṃ devamahaṃ manye rudrātparataraṃ mahat |
surāsurasya jagato gatistvamasi śūladhṛk || 3-81-108||
MHB 3-81-109
त्वया सृष्टमिदं विश्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ।
त्वामेव भगवन्सर्वे प्रविशन्ति युगक्षये ॥ ३-८१-१०९॥
tvayā sṛṣṭamidaṃ viśvaṃ trailokyaṃ sacarācaram |
tvāmeva bhagavansarve praviśanti yugakṣaye || 3-81-109||
MHB 3-81-110
देवैरपि न शक्यस्त्वं परिज्ञातुं कुतो मया ।
त्वयि सर्वे च दृश्यन्ते सुरा ब्रह्मादयोऽनघ ॥ ३-८१-११०॥
devairapi na śakyastvaṃ parijñātuṃ kuto mayā |
tvayi sarve ca dṛśyante surā brahmādayo'nagha || 3-81-110||
MHB 3-81-111
सर्वस्त्वमसि लोकानां कर्ता कारयिता च ह ।
त्वत्प्रसादात्सुराः सर्वे मोदन्तीहाकुतोभयाः ।
एवं स्तुत्वा महादेवं स ऋषिः प्रणतोऽभवत् ॥ ३-८१-१११॥
sarvastvamasi lokānāṃ kartā kārayitā ca ha |
tvatprasādātsurāḥ sarve modantīhākutobhayāḥ |
evaṃ stutvā mahādevaṃ sa ṛṣiḥ praṇato'bhavat || 3-81-111||
MHB 3-81-112
ऋषिरुवाच ।
त्वत्प्रसादान्महादेव तपो मे न क्षरेत वै ॥ ३-८१-११२॥
ṛṣiruvāca |
tvatprasādānmahādeva tapo me na kṣareta vai || 3-81-112||
MHB 3-81-113
पुलस्त्य उवाच ।
ततो देवः प्रहृष्टात्मा ब्रह्मर्षिमिदमब्रवीत् ।
तपस्ते वर्धतां विप्र मत्प्रसादात्सहस्रधा ॥ ३-८१-११३॥
pulastya uvāca |
tato devaḥ prahṛṣṭātmā brahmarṣimidamabravīt |
tapaste vardhatāṃ vipra matprasādātsahasradhā || 3-81-113||
MHB 3-81-114
आश्रमे चेह वत्स्यामि त्वया सार्धं महामुने ।
सप्तसारस्वते स्नात्वा अर्चयिष्यन्ति ये तु माम् ॥ ३-८१-११४॥
āśrame ceha vatsyāmi tvayā sārdhaṃ mahāmune |
saptasārasvate snātvā arcayiṣyanti ye tu mām || 3-81-114||
MHB 3-81-115
न तेषां दुर्लभं किंचिदिह लोके परत्र च ।
सारस्वतं च ते लोकं गमिष्यन्ति न संशयः ॥ ३-८१-११५॥
na teṣāṃ durlabhaṃ kiṃcidiha loke paratra ca |
sārasvataṃ ca te lokaṃ gamiṣyanti na saṃśayaḥ || 3-81-115||
MHB 3-81-116
ततस्त्वौशनसं गच्छेत्त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ।
यत्र ब्रह्मादयो देवा ऋषयश्च तपोधनाः ॥ ३-८१-११६॥
tatastvauśanasaṃ gacchettriṣu lokeṣu viśrutam |
yatra brahmādayo devā ṛṣayaśca tapodhanāḥ || 3-81-116||
MHB 3-81-117
कार्त्तिकेयश्च भगवांस्त्रिसंध्यं किल भारत ।
सांनिध्यमकरोत्तत्र भार्गवप्रियकाम्यया ॥ ३-८१-११७॥
kārttikeyaśca bhagavāṃstrisaṃdhyaṃ kila bhārata |
sāṃnidhyamakarottatra bhārgavapriyakāmyayā || 3-81-117||
MHB 3-81-118
कपालमोचनं तीर्थं सर्वपापप्रमोचनम् ।
तत्र स्नात्वा नरव्याघ्र सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ३-८१-११८॥
kapālamocanaṃ tīrthaṃ sarvapāpapramocanam |
tatra snātvā naravyāghra sarvapāpaiḥ pramucyate || 3-81-118||
MHB 3-81-119
अग्नितीर्थं ततो गच्छेत्तत्र स्नात्वा नरर्षभ ।
अग्निलोकमवाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत् ॥ ३-८१-११९॥
agnitīrthaṃ tato gacchettatra snātvā nararṣabha |
agnilokamavāpnoti kulaṃ caiva samuddharet || 3-81-119||
MHB 3-81-120
विश्वामित्रस्य तत्रैव तीर्थं भरतसत्तम ।
तत्र स्नात्वा महाराज ब्राह्मण्यमभिजायते ॥ ३-८१-१२०॥
viśvāmitrasya tatraiva tīrthaṃ bharatasattama |
tatra snātvā mahārāja brāhmaṇyamabhijāyate || 3-81-120||
MHB 3-81-121
ब्रह्मयोनिं समासाद्य शुचिः प्रयतमानसः ।
तत्र स्नात्वा नरव्याघ्र ब्रह्मलोकं प्रपद्यते ।
पुनात्यासप्तमं चैव कुलं नास्त्यत्र संशयः ॥ ३-८१-१२१॥
brahmayoniṃ samāsādya śuciḥ prayatamānasaḥ |
tatra snātvā naravyāghra brahmalokaṃ prapadyate |
punātyāsaptamaṃ caiva kulaṃ nāstyatra saṃśayaḥ || 3-81-121||
MHB 3-81-122
ततो गच्छेत राजेन्द्र तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ।
पृथूदकमिति ख्यातं कार्त्तिकेयस्य वै नृप ।
तत्राभिषेकं कुर्वीत पितृदेवार्चने रतः ॥ ३-८१-१२२॥
tato gaccheta rājendra tīrthaṃ trailokyaviśrutam |
pṛthūdakamiti khyātaṃ kārttikeyasya vai nṛpa |
tatrābhiṣekaṃ kurvīta pitṛdevārcane rataḥ || 3-81-122||
MHB 3-81-123
अज्ञानाज्ज्ञानतो वापि स्त्रिया वा पुरुषेण वा ।
यत्किंचिदशुभं कर्म कृतं मानुषबुद्धिना ॥ ३-८१-१२३॥
ajñānājjñānato vāpi striyā vā puruṣeṇa vā |
yatkiṃcidaśubhaṃ karma kṛtaṃ mānuṣabuddhinā || 3-81-123||
MHB 3-81-124
तत्सर्वं नश्यते तस्य स्नातमात्रस्य भारत ।
अश्वमेधफलं चापि स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ ३-८१-१२४॥
tatsarvaṃ naśyate tasya snātamātrasya bhārata |
aśvamedhaphalaṃ cāpi svargalokaṃ ca gacchati || 3-81-124||
MHB 3-81-125
पुण्यमाहुः कुरुक्षेत्रं कुरुक्षेत्रात्सरस्वतीम् ।
सरस्वत्याश्च तीर्थानि तीर्थेभ्यश्च पृथूदकम् ॥ ३-८१-१२५॥
puṇyamāhuḥ kurukṣetraṃ kurukṣetrātsarasvatīm |
sarasvatyāśca tīrthāni tīrthebhyaśca pṛthūdakam || 3-81-125||
MHB 3-81-126
उत्तमे सर्वतीर्थानां यस्त्यजेदात्मनस्तनुम् ।
पृथूदके जप्यपरो नैनं श्वोमरणं तपेत् ॥ ३-८१-१२६॥
uttame sarvatīrthānāṃ yastyajedātmanastanum |
pṛthūdake japyaparo nainaṃ śvomaraṇaṃ tapet || 3-81-126||
MHB 3-81-127
गीतं सनत्कुमारेण व्यासेन च महात्मना ।
वेदे च नियतं राजनभिगच्छेत्पृथूदकम् ॥ ३-८१-१२७॥
gītaṃ sanatkumāreṇa vyāsena ca mahātmanā |
vede ca niyataṃ rājanabhigacchetpṛthūdakam || 3-81-127||
MHB 3-81-128
पृथूदकात्पुण्यतमं नान्यत्तीर्थं नरोत्तम ।
एतन्मेध्यं पवित्रं च पावनं च न संशयः ॥ ३-८१-१२८॥
pṛthūdakātpuṇyatamaṃ nānyattīrthaṃ narottama |
etanmedhyaṃ pavitraṃ ca pāvanaṃ ca na saṃśayaḥ || 3-81-128||
MHB 3-81-129
तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति अपि पापकृतो जनाः ।
पृथूदके नरश्रेष्ठ प्राहुरेवं मनीषिणः ॥ ३-८१-१२९॥
tatra snātvā divaṃ yānti api pāpakṛto janāḥ |
pṛthūdake naraśreṣṭha prāhurevaṃ manīṣiṇaḥ || 3-81-129||
MHB 3-81-130
मधुस्रवं च तत्रैव तीर्थं भरतसत्तम ।
तत्र स्नात्वा नरो राजन्गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ३-८१-१३०॥
madhusravaṃ ca tatraiva tīrthaṃ bharatasattama |
tatra snātvā naro rājangosahasraphalaṃ labhet || 3-81-130||
MHB 3-81-131
ततो गच्छेन्नरश्रेष्ठ तीर्थं देव्या यथाक्रमम् ।
सरस्वत्यारुणायाश्च संगमं लोकविश्रुतम् ॥ ३-८१-१३१॥
tato gacchennaraśreṣṭha tīrthaṃ devyā yathākramam |
sarasvatyāruṇāyāśca saṃgamaṃ lokaviśrutam || 3-81-131||
MHB 3-81-132
त्रिरात्रोपोषितः स्नात्वा मुच्यते ब्रह्महत्यया ।
अग्निष्टोमातिरात्राभ्यां फलं विन्दति मानवः ॥ ३-८१-१३२॥
trirātropoṣitaḥ snātvā mucyate brahmahatyayā |
agniṣṭomātirātrābhyāṃ phalaṃ vindati mānavaḥ || 3-81-132||
MHB 3-81-133
आसप्तमं कुलं चैव पुनाति भरतर्षभ ।
अवतीर्णं च तत्रैव तीर्थं कुरुकुलोद्वह ।
विप्राणामनुकम्पार्थं दर्भिणा निर्मितं पुरा ॥ ३-८१-१३३॥
āsaptamaṃ kulaṃ caiva punāti bharatarṣabha |
avatīrṇaṃ ca tatraiva tīrthaṃ kurukulodvaha |
viprāṇāmanukampārthaṃ darbhiṇā nirmitaṃ purā || 3-81-133||
MHB 3-81-134
व्रतोपनयनाभ्यां वा उपवासेन वा द्विजः ।
क्रियामन्त्रैश्च संयुक्तो ब्राह्मणः स्यान्न संशयः ॥ ३-८१-१३४॥
vratopanayanābhyāṃ vā upavāsena vā dvijaḥ |
kriyāmantraiśca saṃyukto brāhmaṇaḥ syānna saṃśayaḥ || 3-81-134||
MHB 3-81-135
क्रियामन्त्रविहीनोऽपि तत्र स्नात्वा नरर्षभ ।
चीर्णव्रतो भवेद्विप्रो दृष्टमेतत्पुरातने ॥ ३-८१-१३५॥
kriyāmantravihīno'pi tatra snātvā nararṣabha |
cīrṇavrato bhavedvipro dṛṣṭametatpurātane || 3-81-135||
MHB 3-81-136
समुद्राश्चापि चत्वारः समानीताश्च दर्भिणा ।
येषु स्नातो नरव्याघ्र न दुर्गतिमवाप्नुयात् ।
फलानि गोसहस्राणां चतुर्णां विन्दते च सः ॥ ३-८१-१३६॥
samudrāścāpi catvāraḥ samānītāśca darbhiṇā |
yeṣu snāto naravyāghra na durgatimavāpnuyāt |
phalāni gosahasrāṇāṃ caturṇāṃ vindate ca saḥ || 3-81-136||
MHB 3-81-137
ततो गच्छेत राजेन्द्र तीर्थं शतसहस्रकम् ।
साहस्रकं च तत्रैव द्वे तीर्थे लोकविश्रुते ॥ ३-८१-१३७॥
tato gaccheta rājendra tīrthaṃ śatasahasrakam |
sāhasrakaṃ ca tatraiva dve tīrthe lokaviśrute || 3-81-137||
MHB 3-81-138
उभयोर्हि नरः स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् ।
दानं वाप्युपवासो वा सहस्रगुणितं भवेत् ॥ ३-८१-१३८॥
ubhayorhi naraḥ snātvā gosahasraphalaṃ labhet |
dānaṃ vāpyupavāso vā sahasraguṇitaṃ bhavet || 3-81-138||
MHB 3-81-139
ततो गच्छेत राजेन्द्र रेणुकातीर्थमुत्तमम् ।
तत्राभिषेकं कुर्वीत पितृदेवार्चने रतः ।
सर्वपापविशुद्धात्मा अग्निष्टोमफलं लभेत् ॥ ३-८१-१३९॥
tato gaccheta rājendra reṇukātīrthamuttamam |
tatrābhiṣekaṃ kurvīta pitṛdevārcane rataḥ |
sarvapāpaviśuddhātmā agniṣṭomaphalaṃ labhet || 3-81-139||
MHB 3-81-140
विमोचनमुपस्पृश्य जितमन्युर्जितेन्द्रियः ।
प्रतिग्रहकृतैर्दोषैः सर्वैः स परिमुच्यते ॥ ३-८१-१४०॥
vimocanamupaspṛśya jitamanyurjitendriyaḥ |
pratigrahakṛtairdoṣaiḥ sarvaiḥ sa parimucyate || 3-81-140||
MHB 3-81-141
ततः पञ्चवटं गत्वा ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः ।
पुण्येन महता युक्तः सतां लोके महीयते ॥ ३-८१-१४१॥
tataḥ pañcavaṭaṃ gatvā brahmacārī jitendriyaḥ |
puṇyena mahatā yuktaḥ satāṃ loke mahīyate || 3-81-141||
MHB 3-81-142
यत्र योगेश्वरः स्थाणुः स्वयमेव वृषध्वजः ।
तमर्चयित्वा देवेशं गमनादेव सिध्यति ॥ ३-८१-१४२॥
yatra yogeśvaraḥ sthāṇuḥ svayameva vṛṣadhvajaḥ |
tamarcayitvā deveśaṃ gamanādeva sidhyati || 3-81-142||
MHB 3-81-143
औजसं वरुणं तीर्थं दीप्यते स्वेन तेजसा ।
यत्र ब्रह्मादिभिर्देवैरृषिभिश्च तपोधनैः ।
सेनापत्येन देवानामभिषिक्तो गुहस्तदा ॥ ३-८१-१४३॥
aujasaṃ varuṇaṃ tīrthaṃ dīpyate svena tejasā |
yatra brahmādibhirdevairṛṣibhiśca tapodhanaiḥ |
senāpatyena devānāmabhiṣikto guhastadā || 3-81-143||
MHB 3-81-144
औजसस्य तु पूर्वेण कुरुतीर्थं कुरूद्वह ।
कुरुतीर्थे नरः स्नात्वा ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः ।
सर्वपापविशुद्धात्मा कुरुलोकं प्रपद्यते ॥ ३-८१-१४४॥
aujasasya tu pūrveṇa kurutīrthaṃ kurūdvaha |
kurutīrthe naraḥ snātvā brahmacārī jitendriyaḥ |
sarvapāpaviśuddhātmā kurulokaṃ prapadyate || 3-81-144||
MHB 3-81-145
स्वर्गद्वारं ततो गच्छेन्नियतो नियताशनः ।
स्वर्गलोकमवाप्नोति ब्रह्मलोकं च गच्छति ॥ ३-८१-१४५॥
svargadvāraṃ tato gacchenniyato niyatāśanaḥ |
svargalokamavāpnoti brahmalokaṃ ca gacchati || 3-81-145||
MHB 3-81-146
ततो गच्छेदनरकं तीर्थसेवी नराधिप ।
तत्र स्नात्वा नरो राजन्न दुर्गतिमवाप्नुयात् ॥ ३-८१-१४६॥
tato gacchedanarakaṃ tīrthasevī narādhipa |
tatra snātvā naro rājanna durgatimavāpnuyāt || 3-81-146||
MHB 3-81-147
तत्र ब्रह्मा स्वयं नित्यं देवैः सह महीपते ।
अन्वास्यते नरश्रेष्ठ नारायणपुरोगमैः ॥ ३-८१-१४७॥
tatra brahmā svayaṃ nityaṃ devaiḥ saha mahīpate |
anvāsyate naraśreṣṭha nārāyaṇapurogamaiḥ || 3-81-147||
MHB 3-81-148
सांनिध्यं चैव राजेन्द्र रुद्रपत्न्याः कुरूद्वह ।
अभिगम्य च तां देवीं न दुर्गतिमवाप्नुयात् ॥ ३-८१-१४८॥
sāṃnidhyaṃ caiva rājendra rudrapatnyāḥ kurūdvaha |
abhigamya ca tāṃ devīṃ na durgatimavāpnuyāt || 3-81-148||
MHB 3-81-149
तत्रैव च महाराज विश्वेश्वरमुमापतिम् ।
अभिगम्य महादेवं मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥ ३-८१-१४९॥
tatraiva ca mahārāja viśveśvaramumāpatim |
abhigamya mahādevaṃ mucyate sarvakilbiṣaiḥ || 3-81-149||
MHB 3-81-150
नारायणं चाभिगम्य पद्मनाभमरिंदमम् ।
शोभमानो महाराज विष्णुलोकं प्रपद्यते ॥ ३-८१-१५०॥
nārāyaṇaṃ cābhigamya padmanābhamariṃdamam |
śobhamāno mahārāja viṣṇulokaṃ prapadyate || 3-81-150||
MHB 3-81-151
तीर्थे तु सर्वदेवानां स्नातः स पुरुषर्षभ ।
सर्वदुःखैः परित्यक्तो द्योतते शशिवत्सदा ॥ ३-८१-१५१॥
tīrthe tu sarvadevānāṃ snātaḥ sa puruṣarṣabha |
sarvaduḥkhaiḥ parityakto dyotate śaśivatsadā || 3-81-151||
MHB 3-81-152
ततः स्वस्तिपुरं गच्छेत्तीर्थसेवी नराधिप ।
पावनं तीर्थमासाद्य तर्पयेत्पितृदेवताः ।
अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ ३-८१-१५२॥
tataḥ svastipuraṃ gacchettīrthasevī narādhipa |
pāvanaṃ tīrthamāsādya tarpayetpitṛdevatāḥ |
agniṣṭomasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ || 3-81-152||
MHB 3-81-153
गङ्गाह्रदश्च तत्रैव कूपश्च भरतर्षभ ।
तिस्रः कोट्यस्तु तीर्थानां तस्मिन्कूपे महीपते ।
तत्र स्नात्वा नरो राजन्स्वर्गलोकं प्रपद्यते ॥ ३-८१-१५३॥
gaṅgāhradaśca tatraiva kūpaśca bharatarṣabha |
tisraḥ koṭyastu tīrthānāṃ tasminkūpe mahīpate |
tatra snātvā naro rājansvargalokaṃ prapadyate || 3-81-153||
MHB 3-81-154
आपगायां नरः स्नात्वा अर्चयित्वा महेश्वरम् ।
गाणपत्यमवाप्नोति कुलं चोद्धरते स्वकम् ॥ ३-८१-१५४॥
āpagāyāṃ naraḥ snātvā arcayitvā maheśvaram |
gāṇapatyamavāpnoti kulaṃ coddharate svakam || 3-81-154||
MHB 3-81-155
ततः स्थाणुवटं गच्छेत्त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ।
तत्र स्नात्वा स्थितो रात्रिं रुद्रलोकमवाप्नुयात् ॥ ३-८१-१५५॥
tataḥ sthāṇuvaṭaṃ gacchettriṣu lokeṣu viśrutam |
tatra snātvā sthito rātriṃ rudralokamavāpnuyāt || 3-81-155||
MHB 3-81-156
बदरीपाचनं गच्छेद्वसिष्ठस्याश्रमं ततः ।
बदरं भक्षयेत्तत्र त्रिरात्रोपोषितो नरः ॥ ३-८१-१५६॥
badarīpācanaṃ gacchedvasiṣṭhasyāśramaṃ tataḥ |
badaraṃ bhakṣayettatra trirātropoṣito naraḥ || 3-81-156||
MHB 3-81-157
सम्यग्द्वादश वर्षाणि बदरान्भक्षयेत्तु यः ।
त्रिरात्रोपोषितश्चैव भवेत्तुल्यो नराधिप ॥ ३-८१-१५७॥
samyagdvādaśa varṣāṇi badarānbhakṣayettu yaḥ |
trirātropoṣitaścaiva bhavettulyo narādhipa || 3-81-157||
MHB 3-81-158
इन्द्रमार्गं समासाद्य तीर्थसेवी नराधिप ।
अहोरात्रोपवासेन शक्रलोके महीयते ॥ ३-८१-१५८॥
indramārgaṃ samāsādya tīrthasevī narādhipa |
ahorātropavāsena śakraloke mahīyate || 3-81-158||
MHB 3-81-159
एकरात्रं समासाद्य एकरात्रोषितो नरः ।
नियतः सत्यवादी च ब्रह्मलोके महीयते ॥ ३-८१-१५९॥
ekarātraṃ samāsādya ekarātroṣito naraḥ |
niyataḥ satyavādī ca brahmaloke mahīyate || 3-81-159||
MHB 3-81-160
ततो गच्छेत धर्मज्ञ तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ।
आदित्यस्याश्रमो यत्र तेजोराशेर्महात्मनः ॥ ३-८१-१६०॥
tato gaccheta dharmajña tīrthaṃ trailokyaviśrutam |
ādityasyāśramo yatra tejorāśermahātmanaḥ || 3-81-160||
MHB 3-81-161
तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा पूजयित्वा विभावसुम् ।
आदित्यलोकं व्रजति कुलं चैव समुद्धरेत् ॥ ३-८१-१६१॥
tasmiṃstīrthe naraḥ snātvā pūjayitvā vibhāvasum |
ādityalokaṃ vrajati kulaṃ caiva samuddharet || 3-81-161||
MHB 3-81-162
सोमतीर्थे नरः स्नात्वा तीर्थसेवी कुरूद्वह ।
सोमलोकमवाप्नोति नरो नास्त्यत्र संशयः ॥ ३-८१-१६२॥
somatīrthe naraḥ snātvā tīrthasevī kurūdvaha |
somalokamavāpnoti naro nāstyatra saṃśayaḥ || 3-81-162||
MHB 3-81-163
ततो गच्छेत धर्मज्ञ दधीचस्य महात्मनः ।
तीर्थं पुण्यतमं राजन्पावनं लोकविश्रुतम् ॥ ३-८१-१६३॥
tato gaccheta dharmajña dadhīcasya mahātmanaḥ |
tīrthaṃ puṇyatamaṃ rājanpāvanaṃ lokaviśrutam || 3-81-163||
MHB 3-81-164
यत्र सारस्वतो राजन्सोऽङ्गिरास्तपसो निधिः ।
तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा वाजपेयफलं लभेत् ।
सारस्वतीं गतिं चैव लभते नात्र संशयः ॥ ३-८१-१६४॥
yatra sārasvato rājanso'ṅgirāstapaso nidhiḥ |
tasmiṃstīrthe naraḥ snātvā vājapeyaphalaṃ labhet |
sārasvatīṃ gatiṃ caiva labhate nātra saṃśayaḥ || 3-81-164||
MHB 3-81-165
ततः कन्याश्रमं गच्छेन्नियतो ब्रह्मचर्यवान् ।
त्रिरात्रोपोषितो राजन्नुपवासपरायणः ।
लभेत्कन्याशतं दिव्यं ब्रह्मलोकं च गच्छति ॥ ३-८१-१६५॥
tataḥ kanyāśramaṃ gacchenniyato brahmacaryavān |
trirātropoṣito rājannupavāsaparāyaṇaḥ |
labhetkanyāśataṃ divyaṃ brahmalokaṃ ca gacchati || 3-81-165||
MHB 3-81-166
ततो गच्छेत धर्मज्ञ तीर्थं संनिहितीमपि ।
यत्र ब्रह्मादयो देवा ऋषयश्च तपोधनाः ।
मासि मासि समायान्ति पुण्येन महतान्विताः ॥ ३-८१-१६६॥
tato gaccheta dharmajña tīrthaṃ saṃnihitīmapi |
yatra brahmādayo devā ṛṣayaśca tapodhanāḥ |
māsi māsi samāyānti puṇyena mahatānvitāḥ || 3-81-166||
MHB 3-81-167
संनिहित्यामुपस्पृश्य राहुग्रस्ते दिवाकरे ।
अश्वमेधशतं तेन इष्टं भवति शाश्वतम् ॥ ३-८१-१६७॥
saṃnihityāmupaspṛśya rāhugraste divākare |
aśvamedhaśataṃ tena iṣṭaṃ bhavati śāśvatam || 3-81-167||
MHB 3-81-168
पृथिव्यां यानि तीर्थानि अन्तरिक्षचराणि च ।
नद्यो नदास्तडागाश्च सर्वप्रस्रवणानि च ॥ ३-८१-१६८॥
pṛthivyāṃ yāni tīrthāni antarikṣacarāṇi ca |
nadyo nadāstaḍāgāśca sarvaprasravaṇāni ca || 3-81-168||
MHB 3-81-169
उदपानाश्च वप्राश्च पुण्यान्यायतनानि च ।
मासि मासि समायान्ति संनिहित्यां न संशयः ॥ ३-८१-१६९॥
udapānāśca vaprāśca puṇyānyāyatanāni ca |
māsi māsi samāyānti saṃnihityāṃ na saṃśayaḥ || 3-81-169||
MHB 3-81-170
यत्किंचिद्दुष्कृतं कर्म स्त्रिया वा पुरुषस्य वा ।
स्नातमात्रस्य तत्सर्वं नश्यते नात्र संशयः ।
पद्मवर्णेन यानेन ब्रह्मलोकं स गच्छति ॥ ३-८१-१७०॥
yatkiṃcidduṣkṛtaṃ karma striyā vā puruṣasya vā |
snātamātrasya tatsarvaṃ naśyate nātra saṃśayaḥ |
padmavarṇena yānena brahmalokaṃ sa gacchati || 3-81-170||
MHB 3-81-171
अभिवाद्य ततो यक्षं द्वारपालमरन्तुकम् ।
कोटिरूपमुपस्पृश्य लभेद्बहु सुवर्णकम् ॥ ३-८१-१७१॥
abhivādya tato yakṣaṃ dvārapālamarantukam |
koṭirūpamupaspṛśya labhedbahu suvarṇakam || 3-81-171||
MHB 3-81-172
गङ्गाह्रदश्च तत्रैव तीर्थं भरतसत्तम ।
तत्र स्नातस्तु धर्मज्ञ ब्रह्मचारी समाहितः ।
राजसूयाश्वमेधाभ्यां फलं विन्दति शाश्वतम् ॥ ३-८१-१७२॥
gaṅgāhradaśca tatraiva tīrthaṃ bharatasattama |
tatra snātastu dharmajña brahmacārī samāhitaḥ |
rājasūyāśvamedhābhyāṃ phalaṃ vindati śāśvatam || 3-81-172||
MHB 3-81-173
पृथिव्यां नैमिषं पुण्यमन्तरिक्षे च पुष्करम् ।
त्रयाणामपि लोकानां कुरुक्षेत्रं विशिष्यते ॥ ३-८१-१७३॥
pṛthivyāṃ naimiṣaṃ puṇyamantarikṣe ca puṣkaram |
trayāṇāmapi lokānāṃ kurukṣetraṃ viśiṣyate || 3-81-173||
MHB 3-81-174
पांसवोऽपि कुरुक्षेत्रे वायुना समुदीरिताः ।
अपि दुष्कृतकर्माणं नयन्ति परमां गतिम् ॥ ३-८१-१७४॥
pāṃsavo'pi kurukṣetre vāyunā samudīritāḥ |
api duṣkṛtakarmāṇaṃ nayanti paramāṃ gatim || 3-81-174||
MHB 3-81-175
दक्षिणेन सरस्वत्या उत्तरेण दृषद्वतीम् ।
ये वसन्ति कुरुक्षेत्रे ते वसन्ति त्रिविष्टपे ॥ ३-८१-१७५॥
dakṣiṇena sarasvatyā uttareṇa dṛṣadvatīm |
ye vasanti kurukṣetre te vasanti triviṣṭape || 3-81-175||
MHB 3-81-176
कुरुक्षेत्रं गमिष्यामि कुरुक्षेत्रे वसाम्यहम् ।
अप्येकां वाचमुत्सृज्य सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ३-८१-१७६॥
kurukṣetraṃ gamiṣyāmi kurukṣetre vasāmyaham |
apyekāṃ vācamutsṛjya sarvapāpaiḥ pramucyate || 3-81-176||
MHB 3-81-177
ब्रह्मवेदी कुरुक्षेत्रं पुण्यं ब्रह्मर्षिसेवितम् ।
तदावसन्ति ये राजन्न ते शोच्याः कथंचन ॥ ३-८१-१७७॥
brahmavedī kurukṣetraṃ puṇyaṃ brahmarṣisevitam |
tadāvasanti ye rājanna te śocyāḥ kathaṃcana || 3-81-177||
MHB 3-81-178
तरन्तुकारन्तुकयोर्यदन्तरं रामह्रदानां च मचक्रुकस्य ।
एतत्कुरुक्षेत्रसमन्तपञ्चकं पितामहस्योत्तरवेदिरुच्यते ॥ ३-८१-१७८॥
tarantukārantukayoryadantaraṃ rāmahradānāṃ ca macakrukasya |
etatkurukṣetrasamantapañcakaṃ pitāmahasyottaravedirucyate || 3-81-178||
Adhyaya: 82/299 (143)
MHB 3-82-1
पुलस्त्य उवाच ।
ततो गच्छेत धर्मज्ञ धर्मतीर्थं पुरातनम् ।
तत्र स्नात्वा नरो राजन्धर्मशीलः समाहितः ।
आसप्तमं कुलं राजन्पुनीते नात्र संशयः ॥ ३-८२-१॥
pulastya uvāca |
tato gaccheta dharmajña dharmatīrthaṃ purātanam |
tatra snātvā naro rājandharmaśīlaḥ samāhitaḥ |
āsaptamaṃ kulaṃ rājanpunīte nātra saṃśayaḥ || 3-82-1||
MHB 3-82-2
ततो गच्छेत धर्मज्ञ कारापतनमुत्तमम् ।
अग्निष्टोममवाप्नोति मुनिलोकं च गच्छति ॥ ३-८२-२॥
tato gaccheta dharmajña kārāpatanamuttamam |
agniṣṭomamavāpnoti munilokaṃ ca gacchati || 3-82-2||
MHB 3-82-3
सौगन्धिकं वनं राजंस्ततो गच्छेत मानवः ।
यत्र ब्रह्मादयो देवा ऋषयश्च तपोधनाः ॥ ३-८२-३॥
saugandhikaṃ vanaṃ rājaṃstato gaccheta mānavaḥ |
yatra brahmādayo devā ṛṣayaśca tapodhanāḥ || 3-82-3||
MHB 3-82-4
सिद्धचारणगन्धर्वाः किंनराः समहोरगाः ।
तद्वनं प्रविशन्नेव सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ३-८२-४॥
siddhacāraṇagandharvāḥ kiṃnarāḥ samahoragāḥ |
tadvanaṃ praviśanneva sarvapāpaiḥ pramucyate || 3-82-4||
MHB 3-82-5
ततो हि सा सरिच्छ्रेष्ठा नदीनामुत्तमा नदी ।
प्लक्षाद्देवी स्रुता राजन्महापुण्या सरस्वती ॥ ३-८२-५॥
tato hi sā saricchreṣṭhā nadīnāmuttamā nadī |
plakṣāddevī srutā rājanmahāpuṇyā sarasvatī || 3-82-5||
MHB 3-82-6
तत्राभिषेकं कुर्वीत वल्मीकान्निःसृते जले ।
अर्चयित्वा पितॄन्देवानश्वमेधफलं लभेत् ॥ ३-८२-६॥
tatrābhiṣekaṃ kurvīta valmīkānniḥsṛte jale |
arcayitvā pitṝndevānaśvamedhaphalaṃ labhet || 3-82-6||
MHB 3-82-7
ईशानाध्युषितं नाम तत्र तीर्थं सुदुर्लभम् ।
षट्सु शम्यानिपातेषु वल्मीकादिति निश्चयः ॥ ३-८२-७॥
īśānādhyuṣitaṃ nāma tatra tīrthaṃ sudurlabham |
ṣaṭsu śamyānipāteṣu valmīkāditi niścayaḥ || 3-82-7||
MHB 3-82-8
कपिलानां सहस्रं च वाजिमेधं च विन्दति ।
तत्र स्नात्वा नरव्याघ्र दृष्टमेतत्पुरातने ॥ ३-८२-८॥
kapilānāṃ sahasraṃ ca vājimedhaṃ ca vindati |
tatra snātvā naravyāghra dṛṣṭametatpurātane || 3-82-8||
MHB 3-82-9
सुगन्धां शतकुम्भां च पञ्चयज्ञां च भारत ।
अभिगम्य नरश्रेष्ठ स्वर्गलोके महीयते ॥ ३-८२-९॥
sugandhāṃ śatakumbhāṃ ca pañcayajñāṃ ca bhārata |
abhigamya naraśreṣṭha svargaloke mahīyate || 3-82-9||
MHB 3-82-10
त्रिशूलखातं तत्रैव तीर्थमासाद्य भारत ।
तत्राभिषेकं कुर्वीत पितृदेवार्चने रतः ।
गाणपत्यं स लभते देहं त्यक्त्वा न संशयः ॥ ३-८२-१०॥
triśūlakhātaṃ tatraiva tīrthamāsādya bhārata |
tatrābhiṣekaṃ kurvīta pitṛdevārcane rataḥ |
gāṇapatyaṃ sa labhate dehaṃ tyaktvā na saṃśayaḥ || 3-82-10||
MHB 3-82-11
ततो गच्छेत राजेन्द्र देव्याः स्थानं सुदुर्लभम् ।
शाकंभरीति विख्याता त्रिषु लोकेषु विश्रुता ॥ ३-८२-११॥
tato gaccheta rājendra devyāḥ sthānaṃ sudurlabham |
śākaṃbharīti vikhyātā triṣu lokeṣu viśrutā || 3-82-11||
MHB 3-82-12
दिव्यं वर्षसहस्रं हि शाकेन किल सुव्रत ।
आहारं सा कृतवती मासि मासि नराधिप ॥ ३-८२-१२॥
divyaṃ varṣasahasraṃ hi śākena kila suvrata |
āhāraṃ sā kṛtavatī māsi māsi narādhipa || 3-82-12||
MHB 3-82-13
ऋषयोऽभ्यागतास्तत्र देव्या भक्त्या तपोधनाः ।
आतिथ्यं च कृतं तेषां शाकेन किल भारत ।
ततः शाकम्भरीत्येव नाम तस्याः प्रतिष्ठितम् ॥ ३-८२-१३॥
ṛṣayo'bhyāgatāstatra devyā bhaktyā tapodhanāḥ |
ātithyaṃ ca kṛtaṃ teṣāṃ śākena kila bhārata |
tataḥ śākambharītyeva nāma tasyāḥ pratiṣṭhitam || 3-82-13||
MHB 3-82-14
शाकंभरीं समासाद्य ब्रह्मचारी समाहितः ।
त्रिरात्रमुषितः शाकं भक्षयेन्नियतः शुचिः ॥ ३-८२-१४॥
śākaṃbharīṃ samāsādya brahmacārī samāhitaḥ |
trirātramuṣitaḥ śākaṃ bhakṣayenniyataḥ śuciḥ || 3-82-14||
MHB 3-82-15
शाकाहारस्य यत्सम्यग्वर्षैर्द्वादशभिः फलम् ।
तत्फलं तस्य भवति देव्याश्छन्देन भारत ॥ ३-८२-१५॥
śākāhārasya yatsamyagvarṣairdvādaśabhiḥ phalam |
tatphalaṃ tasya bhavati devyāśchandena bhārata || 3-82-15||
MHB 3-82-16
ततो गच्छेत्सुवर्णाक्षं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ।
यत्र विष्णुः प्रसादार्थं रुद्रमाराधयत्पुरा ॥ ३-८२-१६॥
tato gacchetsuvarṇākṣaṃ triṣu lokeṣu viśrutam |
yatra viṣṇuḥ prasādārthaṃ rudramārādhayatpurā || 3-82-16||
MHB 3-82-17
वरांश्च सुबहूँल्लेभे दैवतेषु सुदुर्लभान् ।
उक्तश्च त्रिपुरघ्नेन परितुष्टेन भारत ॥ ३-८२-१७॥
varāṃśca subahū~llebhe daivateṣu sudurlabhān |
uktaśca tripuraghnena parituṣṭena bhārata || 3-82-17||
MHB 3-82-18
अपि चास्मत्प्रियतरो लोके कृष्ण भविष्यसि ।
त्वन्मुखं च जगत्कृत्स्नं भविष्यति न संशयः ॥ ३-८२-१८॥
api cāsmatpriyataro loke kṛṣṇa bhaviṣyasi |
tvanmukhaṃ ca jagatkṛtsnaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ || 3-82-18||
MHB 3-82-19
तत्राभिगम्य राजेन्द्र पूजयित्वा वृषध्वजम् ।
अश्वमेधमवाप्नोति गाणपत्यं च विन्दति ॥ ३-८२-१९॥
tatrābhigamya rājendra pūjayitvā vṛṣadhvajam |
aśvamedhamavāpnoti gāṇapatyaṃ ca vindati || 3-82-19||
MHB 3-82-20
धूमावतीं ततो गच्छेत्त्रिरत्रोपोषितो नरः ।
मनसा प्रार्थितान्कामाँल्लभते नात्र संशयः ॥ ३-८२-२०॥
dhūmāvatīṃ tato gacchettriratropoṣito naraḥ |
manasā prārthitānkāmā~llabhate nātra saṃśayaḥ || 3-82-20||
MHB 3-82-21
देव्यास्तु दक्षिणार्धेन रथावर्तो नराधिप ।
तत्रारोहेत धर्मज्ञ श्रद्दधानो जितेन्द्रियः ।
महादेवप्रसादाद्धि गच्छेत परमां गतिम् ॥ ३-८२-२१॥
devyāstu dakṣiṇārdhena rathāvarto narādhipa |
tatrāroheta dharmajña śraddadhāno jitendriyaḥ |
mahādevaprasādāddhi gaccheta paramāṃ gatim || 3-82-21||
MHB 3-82-22
प्रदक्षिणमुपावृत्य गच्छेत भरतर्षभ ।
धारां नाम महाप्राज्ञ सर्वपापप्रणाशिनीम् ।
तत्र स्नात्वा नरव्याघ्र न शोचति नराधिप ॥ ३-८२-२२॥
pradakṣiṇamupāvṛtya gaccheta bharatarṣabha |
dhārāṃ nāma mahāprājña sarvapāpapraṇāśinīm |
tatra snātvā naravyāghra na śocati narādhipa || 3-82-22||
MHB 3-82-23
ततो गच्छेत धर्मज्ञ नमस्कृत्य महागिरिम् ।
स्वर्गद्वारेण यत्तुल्यं गङ्गाद्वारं न संशयः ॥ ३-८२-२३॥
tato gaccheta dharmajña namaskṛtya mahāgirim |
svargadvāreṇa yattulyaṃ gaṅgādvāraṃ na saṃśayaḥ || 3-82-23||
MHB 3-82-24
तत्राभिषेकं कुर्वीत कोटितीर्थे समाहितः ।
पुण्डरीकमवाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत् ॥ ३-८२-२४॥
tatrābhiṣekaṃ kurvīta koṭitīrthe samāhitaḥ |
puṇḍarīkamavāpnoti kulaṃ caiva samuddharet || 3-82-24||
MHB 3-82-25
सप्तगङ्गे त्रिगङ्गे च शक्रावर्ते च तर्पयन् ।
देवान्पितॄंश्च विधिवत्पुण्यलोके महीयते ॥ ३-८२-२५॥
saptagaṅge trigaṅge ca śakrāvarte ca tarpayan |
devānpitṝṃśca vidhivatpuṇyaloke mahīyate || 3-82-25||
MHB 3-82-26
ततः कनखले स्नात्वा त्रिरात्रोपोषितो नरः ।
अश्वमेधमवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ ३-८२-२६॥
tataḥ kanakhale snātvā trirātropoṣito naraḥ |
aśvamedhamavāpnoti svargalokaṃ ca gacchati || 3-82-26||
MHB 3-82-27
कपिलावटं च गच्छेत तीर्थसेवी नराधिप ।
उष्यैकां रजनीं तत्र गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ३-८२-२७॥
kapilāvaṭaṃ ca gaccheta tīrthasevī narādhipa |
uṣyaikāṃ rajanīṃ tatra gosahasraphalaṃ labhet || 3-82-27||
MHB 3-82-28
नागराजस्य राजेन्द्र कपिलस्य महात्मनाः ।
तीर्थं कुरुवरश्रेष्ठ सर्वलोकेषु विश्रुतम् ॥ ३-८२-२८॥
nāgarājasya rājendra kapilasya mahātmanāḥ |
tīrthaṃ kuruvaraśreṣṭha sarvalokeṣu viśrutam || 3-82-28||
MHB 3-82-29
तत्राभिषेकं कुर्वीत नागतीर्थे नराधिप ।
कपिलानां सहस्रस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ ३-८२-२९॥
tatrābhiṣekaṃ kurvīta nāgatīrthe narādhipa |
kapilānāṃ sahasrasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ || 3-82-29||
MHB 3-82-30
ततो ललितिकां गच्छेच्छंतनोस्तीर्थमुत्तमम् ।
तत्र स्नात्वा नरो राजन्न दुर्गतिमवाप्नुयात् ॥ ३-८२-३०॥
tato lalitikāṃ gacchecchaṃtanostīrthamuttamam |
tatra snātvā naro rājanna durgatimavāpnuyāt || 3-82-30||
MHB 3-82-31
गङ्गासंगमयोश्चैव स्नाति यः संगमे नरः ।
दशाश्वमेधानाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत् ॥ ३-८२-३१॥
gaṅgāsaṃgamayoścaiva snāti yaḥ saṃgame naraḥ |
daśāśvamedhānāpnoti kulaṃ caiva samuddharet || 3-82-31||
MHB 3-82-32
ततो गच्छेत राजेन्द्र सुगन्धां लोकविश्रुताम् ।
सर्वपापविशुद्धात्मा ब्रह्मलोके महीयते ॥ ३-८२-३२॥
tato gaccheta rājendra sugandhāṃ lokaviśrutām |
sarvapāpaviśuddhātmā brahmaloke mahīyate || 3-82-32||
MHB 3-82-33
रुद्रावर्तं ततो गच्छेत्तीर्थसेवी नराधिप ।
तत्र स्नात्वा नरो राजन्स्वर्गलोके महीयते ॥ ३-८२-३३॥
rudrāvartaṃ tato gacchettīrthasevī narādhipa |
tatra snātvā naro rājansvargaloke mahīyate || 3-82-33||
MHB 3-82-34
गङ्गायाश्च नरश्रेष्ठ सरस्वत्याश्च संगमे ।
स्नातोऽश्वमेधमाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ ३-८२-३४॥
gaṅgāyāśca naraśreṣṭha sarasvatyāśca saṃgame |
snāto'śvamedhamāpnoti svargalokaṃ ca gacchati || 3-82-34||
MHB 3-82-35
भद्रकर्णेश्वरं गत्वा देवमर्च्य यथाविधि ।
न दुर्गतिमवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ ३-८२-३५॥
bhadrakarṇeśvaraṃ gatvā devamarcya yathāvidhi |
na durgatimavāpnoti svargalokaṃ ca gacchati || 3-82-35||
MHB 3-82-36
ततः कुब्जाम्रकं गच्छेत्तीर्थसेवी यथाक्रमम् ।
गोसहस्रमवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ ३-८२-३६॥
tataḥ kubjāmrakaṃ gacchettīrthasevī yathākramam |
gosahasramavāpnoti svargalokaṃ ca gacchati || 3-82-36||
MHB 3-82-37
अरुन्धतीवटं गच्छेत्तीर्थसेवी नराधिप ।
सामुद्रकमुपस्पृश्य त्रिरात्रोपोषितो नरः ।
गोसहस्रफलं विन्देत्कुलं चैव समुद्धरेत् ॥ ३-८२-३७॥
arundhatīvaṭaṃ gacchettīrthasevī narādhipa |
sāmudrakamupaspṛśya trirātropoṣito naraḥ |
gosahasraphalaṃ vindetkulaṃ caiva samuddharet || 3-82-37||
MHB 3-82-38
ब्रह्मावर्तं ततो गच्छेद्ब्रह्मचारी समाहितः ।
अश्वमेधमवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ ३-८२-३८॥
brahmāvartaṃ tato gacchedbrahmacārī samāhitaḥ |
aśvamedhamavāpnoti svargalokaṃ ca gacchati || 3-82-38||
MHB 3-82-39
यमुनाप्रभवं गत्वा उपस्पृश्य च यामुने ।
अश्वमेधफलं लब्ध्वा स्वर्गलोके महीयते ॥ ३-८२-३९॥
yamunāprabhavaṃ gatvā upaspṛśya ca yāmune |
aśvamedhaphalaṃ labdhvā svargaloke mahīyate || 3-82-39||
MHB 3-82-40
दर्वीसंक्रमणं प्राप्य तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ।
अश्वमेधमवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ ३-८२-४०॥
darvīsaṃkramaṇaṃ prāpya tīrthaṃ trailokyaviśrutam |
aśvamedhamavāpnoti svargalokaṃ ca gacchati || 3-82-40||
MHB 3-82-41
सिन्धोश्च प्रभवं गत्वा सिद्धगन्धर्वसेवितम् ।
तत्रोष्य रजनीः पञ्च विन्द्याद्बहु सुवर्णकम् ॥ ३-८२-४१॥
sindhośca prabhavaṃ gatvā siddhagandharvasevitam |
tatroṣya rajanīḥ pañca vindyādbahu suvarṇakam || 3-82-41||
MHB 3-82-42
अथ वेदीं समासाद्य नरः परमदुर्गमाम् ।
अश्वमेधमवाप्नोति गच्छेच्चौशनसीं गतिम् ॥ ३-८२-४२॥
atha vedīṃ samāsādya naraḥ paramadurgamām |
aśvamedhamavāpnoti gaccheccauśanasīṃ gatim || 3-82-42||
MHB 3-82-43
ऋषिकुल्यां समासाद्य वासिष्ठं चैव भारत ।
वासिष्ठं समतिक्रम्य सर्वे वर्णा द्विजातयः ॥ ३-८२-४३॥
ṛṣikulyāṃ samāsādya vāsiṣṭhaṃ caiva bhārata |
vāsiṣṭhaṃ samatikramya sarve varṇā dvijātayaḥ || 3-82-43||
MHB 3-82-44
ऋषिकुल्यां नरः स्नात्वा ऋषिलोकं प्रपद्यते ।
यदि तत्र वसेन्मासं शाकाहारो नराधिप ॥ ३-८२-४४॥
ṛṣikulyāṃ naraḥ snātvā ṛṣilokaṃ prapadyate |
yadi tatra vasenmāsaṃ śākāhāro narādhipa || 3-82-44||
MHB 3-82-45
भृगुतुङ्गं समासाद्य वाजिमेधफलं लभेत् ।
गत्वा वीरप्रमोक्षं च सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ३-८२-४५॥
bhṛgutuṅgaṃ samāsādya vājimedhaphalaṃ labhet |
gatvā vīrapramokṣaṃ ca sarvapāpaiḥ pramucyate || 3-82-45||
MHB 3-82-46
कृत्तिकामघयोश्चैव तीर्थमासाद्य भारत ।
अग्निष्टोमातिरात्राभ्यां फलं प्राप्नोति पुण्यकृत् ॥ ३-८२-४६॥
kṛttikāmaghayoścaiva tīrthamāsādya bhārata |
agniṣṭomātirātrābhyāṃ phalaṃ prāpnoti puṇyakṛt || 3-82-46||
MHB 3-82-47
ततः संध्यां समासाद्य विद्यातीर्थमनुत्तमम् ।
उपस्पृश्य च विद्यानां सर्वासां पारगो भवेत् ॥ ३-८२-४७॥
tataḥ saṃdhyāṃ samāsādya vidyātīrthamanuttamam |
upaspṛśya ca vidyānāṃ sarvāsāṃ pārago bhavet || 3-82-47||
MHB 3-82-48
महाश्रमे वसेद्रात्रिं सर्वपापप्रमोचने ।
एककालं निराहारो लोकानावसते शुभान् ॥ ३-८२-४८॥
mahāśrame vasedrātriṃ sarvapāpapramocane |
ekakālaṃ nirāhāro lokānāvasate śubhān || 3-82-48||
MHB 3-82-49
षष्ठकालोपवासेन मासमुष्य महालये ।
सर्वपापविशुद्धात्मा विन्द्याद्बहु सुवर्णकम् ॥ ३-८२-४९॥
ṣaṣṭhakālopavāsena māsamuṣya mahālaye |
sarvapāpaviśuddhātmā vindyādbahu suvarṇakam || 3-82-49||
MHB 3-82-50
अथ वेतसिकां गत्वा पितामहनिषेविताम् ।
अश्वमेधमवाप्नोति गच्छेच्चौशनसीं गतिम् ॥ ३-८२-५०॥
atha vetasikāṃ gatvā pitāmahaniṣevitām |
aśvamedhamavāpnoti gaccheccauśanasīṃ gatim || 3-82-50||
MHB 3-82-51
अथ सुन्दरिकातीर्थं प्राप्य सिद्धनिषेवितम् ।
रूपस्य भागी भवति दृष्टमेतत्पुरातने ॥ ३-८२-५१॥
atha sundarikātīrthaṃ prāpya siddhaniṣevitam |
rūpasya bhāgī bhavati dṛṣṭametatpurātane || 3-82-51||
MHB 3-82-52
ततो वै ब्राह्मणीं गत्वा ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः ।
पद्मवर्णेन यानेन ब्रह्मलोकं प्रपद्यते ॥ ३-८२-५२॥
tato vai brāhmaṇīṃ gatvā brahmacārī jitendriyaḥ |
padmavarṇena yānena brahmalokaṃ prapadyate || 3-82-52||
MHB 3-82-53
ततश्च नैमिषं गच्छेत्पुण्यं सिद्धनिषेवितम् ।
तत्र नित्यं निवसति ब्रह्मा देवगणैर्वृतः ॥ ३-८२-५३॥
tataśca naimiṣaṃ gacchetpuṇyaṃ siddhaniṣevitam |
tatra nityaṃ nivasati brahmā devagaṇairvṛtaḥ || 3-82-53||
MHB 3-82-54
नैमिषं प्रार्थयानस्य पापस्यार्धं प्रणश्यति ।
प्रविष्टमात्रस्तु नरः सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ३-८२-५४॥
naimiṣaṃ prārthayānasya pāpasyārdhaṃ praṇaśyati |
praviṣṭamātrastu naraḥ sarvapāpaiḥ pramucyate || 3-82-54||
MHB 3-82-55
तत्र मासं वसेद्धीरो नैमिषे तीर्थतत्परः ।
पृथिव्यां यानि तीर्थानि नैमिषे तानि भारत ॥ ३-८२-५५॥
tatra māsaṃ vaseddhīro naimiṣe tīrthatatparaḥ |
pṛthivyāṃ yāni tīrthāni naimiṣe tāni bhārata || 3-82-55||
MHB 3-82-56
अभिषेककृतस्तत्र नियतो नियताशनः ।
गवामयस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति भारत ।
पुनात्यासप्तमं चैव कुलं भरतसत्तम ॥ ३-८२-५६॥
abhiṣekakṛtastatra niyato niyatāśanaḥ |
gavāmayasya yajñasya phalaṃ prāpnoti bhārata |
punātyāsaptamaṃ caiva kulaṃ bharatasattama || 3-82-56||
MHB 3-82-57
यस्त्यजेन्नैमिषे प्राणानुपवासपरायणः ।
स मोदेत्स्वर्गलोकस्थ एवमाहुर्मनीषिणः ।
नित्यं पुण्यं च मेध्यं च नैमिषं नृपसत्तम ॥ ३-८२-५७॥
yastyajennaimiṣe prāṇānupavāsaparāyaṇaḥ |
sa modetsvargalokastha evamāhurmanīṣiṇaḥ |
nityaṃ puṇyaṃ ca medhyaṃ ca naimiṣaṃ nṛpasattama || 3-82-57||
MHB 3-82-58
गङ्गोद्भेदं समासाद्य त्रिरात्रोपोषितो नरः ।
वाजपेयमवाप्नोति ब्रह्मभूतश्च जायते ॥ ३-८२-५८॥
gaṅgodbhedaṃ samāsādya trirātropoṣito naraḥ |
vājapeyamavāpnoti brahmabhūtaśca jāyate || 3-82-58||
MHB 3-82-59
सरस्वतीं समासाद्य तर्पयेत्पितृदेवताः ।
सारस्वतेषु लोकेषु मोदते नात्र संशयः ॥ ३-८२-५९॥
sarasvatīṃ samāsādya tarpayetpitṛdevatāḥ |
sārasvateṣu lokeṣu modate nātra saṃśayaḥ || 3-82-59||
MHB 3-82-60
ततश्च बाहुदां गच्छेद्ब्रह्मचारी समाहितः ।
देवसत्रस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ ३-८२-६०॥
tataśca bāhudāṃ gacchedbrahmacārī samāhitaḥ |
devasatrasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ || 3-82-60||
MHB 3-82-61
ततश्चीरवतीं गच्छेत्पुण्यां पुण्यतमैर्वृताम् ।
पितृदेवार्चनरतो वाजपेयमवाप्नुयात् ॥ ३-८२-६१॥
tataścīravatīṃ gacchetpuṇyāṃ puṇyatamairvṛtām |
pitṛdevārcanarato vājapeyamavāpnuyāt || 3-82-61||
MHB 3-82-62
विमलाशोकमासाद्य विराजति यथा शशी ।
तत्रोष्य रजनीमेकां स्वर्गलोके महीयते ॥ ३-८२-६२॥
vimalāśokamāsādya virājati yathā śaśī |
tatroṣya rajanīmekāṃ svargaloke mahīyate || 3-82-62||
MHB 3-82-63
गोप्रतारं ततो गच्छेत्सरय्वास्तीर्थमुत्तमम् ।
यत्र रामो गतः स्वर्गं सभृत्यबलवाहनः ॥ ३-८२-६३॥
gopratāraṃ tato gacchetsarayvāstīrthamuttamam |
yatra rāmo gataḥ svargaṃ sabhṛtyabalavāhanaḥ || 3-82-63||
MHB 3-82-64
देहं त्यक्त्वा दिवं यातस्तस्य तीर्थस्य तेजसा ।
रामस्य च प्रसादेन व्यवसायाच्च भारत ॥ ३-८२-६४॥
dehaṃ tyaktvā divaṃ yātastasya tīrthasya tejasā |
rāmasya ca prasādena vyavasāyācca bhārata || 3-82-64||
MHB 3-82-65
तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा गोप्रतारे नराधिप ।
सर्वपापविशुद्धात्मा स्वर्गलोके महीयते ॥ ३-८२-६५॥
tasmiṃstīrthe naraḥ snātvā gopratāre narādhipa |
sarvapāpaviśuddhātmā svargaloke mahīyate || 3-82-65||
MHB 3-82-66
रामतीर्थे नरः स्नात्वा गोमत्यां कुरुनन्दन ।
अश्वमेधमवाप्नोति पुनाति च कुलं नरः ॥ ३-८२-६६॥
rāmatīrthe naraḥ snātvā gomatyāṃ kurunandana |
aśvamedhamavāpnoti punāti ca kulaṃ naraḥ || 3-82-66||
MHB 3-82-67
शतसाहस्रिकं तत्र तीर्थं भरतसत्तम ।
तत्रोपस्पर्शनं कृत्वा नियतो नियताशनः ।
गोसहस्रफलं पुण्यं प्राप्नोति भरतर्षभ ॥ ३-८२-६७॥
śatasāhasrikaṃ tatra tīrthaṃ bharatasattama |
tatropasparśanaṃ kṛtvā niyato niyatāśanaḥ |
gosahasraphalaṃ puṇyaṃ prāpnoti bharatarṣabha || 3-82-67||
MHB 3-82-68
ततो गच्छेत राजेन्द्र भर्तृस्थानमनुत्तमम् ।
कोटितीर्थे नरः स्नात्वा अर्चयित्वा गुहं नृप ।
गोसहस्रफलं विन्देत्तेजस्वी च भवेन्नरः ॥ ३-८२-६८॥
tato gaccheta rājendra bhartṛsthānamanuttamam |
koṭitīrthe naraḥ snātvā arcayitvā guhaṃ nṛpa |
gosahasraphalaṃ vindettejasvī ca bhavennaraḥ || 3-82-68||
MHB 3-82-69
ततो वाराणसीं गत्वा अर्चयित्वा वृषध्वजम् ।
कपिलाह्रदे नरः स्नात्वा राजसूयफलं लभेत् ॥ ३-८२-६९॥
tato vārāṇasīṃ gatvā arcayitvā vṛṣadhvajam |
kapilāhrade naraḥ snātvā rājasūyaphalaṃ labhet || 3-82-69||
MHB 3-82-70
मार्कण्डेयस्य राजेन्द्र तीर्थमासाद्य दुर्लभम् ।
गोमतीगङ्गयोश्चैव संगमे लोकविश्रुते ।
अग्निष्टोममवाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत् ॥ ३-८२-७०॥
mārkaṇḍeyasya rājendra tīrthamāsādya durlabham |
gomatīgaṅgayoścaiva saṃgame lokaviśrute |
agniṣṭomamavāpnoti kulaṃ caiva samuddharet || 3-82-70||
MHB 3-82-71
ततो गयां समासाद्य ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः ।
अश्वमेधमवाप्नोति गमनादेव भारत ॥ ३-८२-७१॥
tato gayāṃ samāsādya brahmacārī jitendriyaḥ |
aśvamedhamavāpnoti gamanādeva bhārata || 3-82-71||
MHB 3-82-72
तत्राक्षयवटो नाम त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ।
पितॄणां तत्र वै दत्तमक्षयं भवति प्रभो ॥ ३-८२-७२॥
tatrākṣayavaṭo nāma triṣu lokeṣu viśrutaḥ |
pitṝṇāṃ tatra vai dattamakṣayaṃ bhavati prabho || 3-82-72||
MHB 3-82-73
महानद्यामुपस्पृश्य तर्पयेत्पितृदेवताः ।
अक्षयान्प्राप्नुयाल्लोकान्कुलं चैव समुद्धरेत् ॥ ३-८२-७३॥
mahānadyāmupaspṛśya tarpayetpitṛdevatāḥ |
akṣayānprāpnuyāllokānkulaṃ caiva samuddharet || 3-82-73||
MHB 3-82-74
ततो ब्रह्मसरो गच्छेद्धर्मारण्योपशोभितम् ।
पौण्डरीकमवाप्नोति प्रभातामेव शर्वरीम् ॥ ३-८२-७४॥
tato brahmasaro gaccheddharmāraṇyopaśobhitam |
pauṇḍarīkamavāpnoti prabhātāmeva śarvarīm || 3-82-74||
MHB 3-82-75
तस्मिन्सरसि राजेन्द्र ब्रह्मणो यूप उच्छ्रितः ।
यूपं प्रदक्षिणं कृत्वा वाजपेयफलं लभेत् ॥ ३-८२-७५॥
tasminsarasi rājendra brahmaṇo yūpa ucchritaḥ |
yūpaṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā vājapeyaphalaṃ labhet || 3-82-75||
MHB 3-82-76
ततो गच्छेत राजेन्द्र धेनुकां लोकविश्रुताम् ।
एकरात्रोषितो राजन्प्रयच्छेत्तिलधेनुकाम् ।
सर्वपापविशुद्धात्मा सोमलोकं व्रजेद्ध्रुवम् ॥ ३-८२-७६॥
tato gaccheta rājendra dhenukāṃ lokaviśrutām |
ekarātroṣito rājanprayacchettiladhenukām |
sarvapāpaviśuddhātmā somalokaṃ vrajeddhruvam || 3-82-76||
MHB 3-82-77
तत्र चिह्नं महाराज अद्यापि हि न संशयः ।
कपिला सह वत्सेन पर्वते विचरत्युत ।
सवत्सायाः पदानि स्म दृश्यन्तेऽद्यापि भारत ॥ ३-८२-७७॥
tatra cihnaṃ mahārāja adyāpi hi na saṃśayaḥ |
kapilā saha vatsena parvate vicaratyuta |
savatsāyāḥ padāni sma dṛśyante'dyāpi bhārata || 3-82-77||
MHB 3-82-78
तेषूपस्पृश्य राजेन्द्र पदेषु नृपसत्तम ।
यत्किंचिदशुभं कर्म तत्प्रणश्यति भारत ॥ ३-८२-७८॥
teṣūpaspṛśya rājendra padeṣu nṛpasattama |
yatkiṃcidaśubhaṃ karma tatpraṇaśyati bhārata || 3-82-78||
MHB 3-82-79
ततो गृध्रवटं गच्छेत्स्थानं देवस्य धीमतः ।
स्नायीत भस्मना तत्र अभिगम्य वृषध्वजम् ॥ ३-८२-७९॥
tato gṛdhravaṭaṃ gacchetsthānaṃ devasya dhīmataḥ |
snāyīta bhasmanā tatra abhigamya vṛṣadhvajam || 3-82-79||
MHB 3-82-80
ब्राह्मणेन भवेच्चीर्णं व्रतं द्वादशवार्षिकम् ।
इतरेषां तु वर्णानां सर्वपापं प्रणश्यति ॥ ३-८२-८०॥
brāhmaṇena bhaveccīrṇaṃ vrataṃ dvādaśavārṣikam |
itareṣāṃ tu varṇānāṃ sarvapāpaṃ praṇaśyati || 3-82-80||
MHB 3-82-81
गच्छेत तत उद्यन्तं पर्वतं गीतनादितम् ।
सावित्रं तु पदं तत्र दृश्यते भरतर्षभ ॥ ३-८२-८१॥
gaccheta tata udyantaṃ parvataṃ gītanāditam |
sāvitraṃ tu padaṃ tatra dṛśyate bharatarṣabha || 3-82-81||
MHB 3-82-82
तत्र संध्यामुपासीत ब्राह्मणः संशितव्रतः ।
उपास्ता च भवेत्संध्या तेन द्वादशवार्षिकी ॥ ३-८२-८२॥
tatra saṃdhyāmupāsīta brāhmaṇaḥ saṃśitavrataḥ |
upāstā ca bhavetsaṃdhyā tena dvādaśavārṣikī || 3-82-82||
MHB 3-82-83
योनिद्वारं च तत्रैव विश्रुतं भरतर्षभ ।
तत्राभिगम्य मुच्येत पुरुषो योनिसंकरात् ॥ ३-८२-८३॥
yonidvāraṃ ca tatraiva viśrutaṃ bharatarṣabha |
tatrābhigamya mucyeta puruṣo yonisaṃkarāt || 3-82-83||
MHB 3-82-84
कृष्णशुक्लावुभौ पक्षौ गयायां यो वसेन्नरः ।
पुनात्यासप्तमं राजन्कुलं नास्त्यत्र संशयः ॥ ३-८२-८४॥
kṛṣṇaśuklāvubhau pakṣau gayāyāṃ yo vasennaraḥ |
punātyāsaptamaṃ rājankulaṃ nāstyatra saṃśayaḥ || 3-82-84||
MHB 3-82-85
एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येकोऽपि गयां व्रजेत् ।
यजेत वाश्वमेधेन नीलं वा वृषमुत्सृजेत् ॥ ३-८२-८५॥
eṣṭavyā bahavaḥ putrā yadyeko'pi gayāṃ vrajet |
yajeta vāśvamedhena nīlaṃ vā vṛṣamutsṛjet || 3-82-85||
MHB 3-82-86
ततः फल्गुं व्रजेद्राजंस्तीर्थसेवी नराधिप ।
अश्वमेधमवाप्नोति सिद्धिं च महतीं व्रजेत् ॥ ३-८२-८६॥
tataḥ phalguṃ vrajedrājaṃstīrthasevī narādhipa |
aśvamedhamavāpnoti siddhiṃ ca mahatīṃ vrajet || 3-82-86||
MHB 3-82-87
ततो गच्छेत राजेन्द्र धर्मपृष्ठं समाहितः ।
यत्र धर्मो महाराज नित्यमास्ते युधिष्ठिर ।
अभिगम्य ततस्तत्र वाजिमेधफलं लभेत् ॥ ३-८२-८७॥
tato gaccheta rājendra dharmapṛṣṭhaṃ samāhitaḥ |
yatra dharmo mahārāja nityamāste yudhiṣṭhira |
abhigamya tatastatra vājimedhaphalaṃ labhet || 3-82-87||
MHB 3-82-88
ततो गच्छेत राजेन्द्र ब्रह्मणस्तीर्थमुत्तमम् ।
तत्रार्चयित्वा राजेन्द्र ब्रह्माणममितौजसम् ।
राजसूयाश्वमेधाभ्यां फलं प्राप्नोति मानवः ॥ ३-८२-८८॥
tato gaccheta rājendra brahmaṇastīrthamuttamam |
tatrārcayitvā rājendra brahmāṇamamitaujasam |
rājasūyāśvamedhābhyāṃ phalaṃ prāpnoti mānavaḥ || 3-82-88||
MHB 3-82-89
ततो राजगृहं गच्छेत्तीर्थसेवी नराधिप ।
उपस्पृश्य तपोदेषु काक्षीवानिव मोदते ॥ ३-८२-८९॥
tato rājagṛhaṃ gacchettīrthasevī narādhipa |
upaspṛśya tapodeṣu kākṣīvāniva modate || 3-82-89||
MHB 3-82-90
यक्षिण्या नैत्यकं तत्र प्राश्नीत पुरुषः शुचिः ।
यक्षिण्यास्तु प्रसादेन मुच्यते भ्रूणहत्यया ॥ ३-८२-९०॥
yakṣiṇyā naityakaṃ tatra prāśnīta puruṣaḥ śuciḥ |
yakṣiṇyāstu prasādena mucyate bhrūṇahatyayā || 3-82-90||
MHB 3-82-91
मणिनागं ततो गत्वा गोसहस्रफलं लभेत् ।
नैत्यकं भुञ्जते यस्तु मणिनागस्य मानवः ॥ ३-८२-९१॥
maṇināgaṃ tato gatvā gosahasraphalaṃ labhet |
naityakaṃ bhuñjate yastu maṇināgasya mānavaḥ || 3-82-91||
MHB 3-82-92
दष्टस्याशीविषेणापि न तस्य क्रमते विषम् ।
तत्रोष्य रजनीमेकां सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ३-८२-९२॥
daṣṭasyāśīviṣeṇāpi na tasya kramate viṣam |
tatroṣya rajanīmekāṃ sarvapāpaiḥ pramucyate || 3-82-92||
MHB 3-82-93
ततो गच्छेत ब्रह्मर्षेर्गौतमस्य वनं नृप ।
अहल्याया ह्रदे स्नात्वा व्रजेत परमां गतिम् ।
अभिगम्य श्रियं राजन्विन्दते श्रियमुत्तमाम् ॥ ३-८२-९३॥
tato gaccheta brahmarṣergautamasya vanaṃ nṛpa |
ahalyāyā hrade snātvā vrajeta paramāṃ gatim |
abhigamya śriyaṃ rājanvindate śriyamuttamām || 3-82-93||
MHB 3-82-94
तत्रोदपानो धर्मज्ञ त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ।
तत्राभिषेकं कृत्वा तु वाजिमेधमवाप्नुयात् ॥ ३-८२-९४॥
tatrodapāno dharmajña triṣu lokeṣu viśrutaḥ |
tatrābhiṣekaṃ kṛtvā tu vājimedhamavāpnuyāt || 3-82-94||
MHB 3-82-95
जनकस्य तु राजर्षेः कूपस्त्रिदशपूजितः ।
तत्राभिषेकं कृत्वा तु विष्णुलोकमवाप्नुयात् ॥ ३-८२-९५॥
janakasya tu rājarṣeḥ kūpastridaśapūjitaḥ |
tatrābhiṣekaṃ kṛtvā tu viṣṇulokamavāpnuyāt || 3-82-95||
MHB 3-82-96
ततो विनशनं गच्छेत्सर्वपापप्रमोचनम् ।
वाजपेयमवाप्नोति सोमलोकं च गच्छति ॥ ३-८२-९६॥
tato vinaśanaṃ gacchetsarvapāpapramocanam |
vājapeyamavāpnoti somalokaṃ ca gacchati || 3-82-96||
MHB 3-82-97
गण्डकीं तु समासाद्य सर्वतीर्थजलोद्भवाम् ।
वाजपेयमवाप्नोति सूर्यलोकं च गच्छति ॥ ३-८२-९७॥
gaṇḍakīṃ tu samāsādya sarvatīrthajalodbhavām |
vājapeyamavāpnoti sūryalokaṃ ca gacchati || 3-82-97||
MHB 3-82-98
ततोऽधिवंश्यं धर्मज्ञ समाविश्य तपोवनम् ।
गुह्यकेषु महाराज मोदते नात्र संशयः ॥ ३-८२-९८॥
tato'dhivaṃśyaṃ dharmajña samāviśya tapovanam |
guhyakeṣu mahārāja modate nātra saṃśayaḥ || 3-82-98||
MHB 3-82-99
कम्पनां तु समासाद्य नदीं सिद्धनिषेविताम् ।
पुण्डरीकमवाप्नोति सूर्यलोकं च गच्छति ॥ ३-८२-९९॥
kampanāṃ tu samāsādya nadīṃ siddhaniṣevitām |
puṇḍarīkamavāpnoti sūryalokaṃ ca gacchati || 3-82-99||
MHB 3-82-100
ततो विशालामासाद्य नदीं त्रैलोक्यविश्रुताम् ।
अग्निष्टोममवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ ३-८२-१००॥
tato viśālāmāsādya nadīṃ trailokyaviśrutām |
agniṣṭomamavāpnoti svargalokaṃ ca gacchati || 3-82-100||
MHB 3-82-101
अथ माहेश्वरीं धारां समासाद्य नराधिप ।
अश्वमेधमवाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत् ॥ ३-८२-१०१॥
atha māheśvarīṃ dhārāṃ samāsādya narādhipa |
aśvamedhamavāpnoti kulaṃ caiva samuddharet || 3-82-101||
MHB 3-82-102
दिवौकसां पुष्करिणीं समासाद्य नरः शुचिः ।
न दुर्गतिमवाप्नोति वाजपेयं च विन्दति ॥ ३-८२-१०२॥
divaukasāṃ puṣkariṇīṃ samāsādya naraḥ śuciḥ |
na durgatimavāpnoti vājapeyaṃ ca vindati || 3-82-102||
MHB 3-82-103
महेश्वरपदं गच्छेद्ब्रह्मचारी समाहितः ।
महेश्वरपदे स्नात्वा वाजिमेधफलं लभेत् ॥ ३-८२-१०३॥
maheśvarapadaṃ gacchedbrahmacārī samāhitaḥ |
maheśvarapade snātvā vājimedhaphalaṃ labhet || 3-82-103||
MHB 3-82-104
तत्र कोटिस्तु तीर्थानां विश्रुता भरतर्षभ ।
कूर्मरूपेण राजेन्द्र असुरेण दुरात्मना ।
ह्रियमाणाहृता राजन्विष्णुना प्रभविष्णुना ॥ ३-८२-१०४॥
tatra koṭistu tīrthānāṃ viśrutā bharatarṣabha |
kūrmarūpeṇa rājendra asureṇa durātmanā |
hriyamāṇāhṛtā rājanviṣṇunā prabhaviṣṇunā || 3-82-104||
MHB 3-82-105
तत्राभिषेकं कुर्वाणस्तीर्थकोट्यां युधिष्ठिर ।
पुण्डरीकमवाप्नोति विष्णुलोकं च गच्छति ॥ ३-८२-१०५॥
tatrābhiṣekaṃ kurvāṇastīrthakoṭyāṃ yudhiṣṭhira |
puṇḍarīkamavāpnoti viṣṇulokaṃ ca gacchati || 3-82-105||
MHB 3-82-106
ततो गच्छेत राजेन्द्र स्थानं नारायणस्य तु ।
सदा संनिहितो यत्र हरिर्वसति भारत ।
शालग्राम इति ख्यातो विष्णोरद्भुतकर्मणः ॥ ३-८२-१०६॥
tato gaccheta rājendra sthānaṃ nārāyaṇasya tu |
sadā saṃnihito yatra harirvasati bhārata |
śālagrāma iti khyāto viṣṇoradbhutakarmaṇaḥ || 3-82-106||
MHB 3-82-107
अभिगम्य त्रिलोकेशं वरदं विष्णुमव्ययम् ।
अश्वमेधमवाप्नोति विष्णुलोकं च गच्छति ॥ ३-८२-१०७॥
abhigamya trilokeśaṃ varadaṃ viṣṇumavyayam |
aśvamedhamavāpnoti viṣṇulokaṃ ca gacchati || 3-82-107||
MHB 3-82-108
तत्रोदपानो धर्मज्ञ सर्वपापप्रमोचनः ।
समुद्रास्तत्र चत्वारः कूपे संनिहिताः सदा ।
तत्रोपस्पृश्य राजेन्द्र न दुर्गतिमवाप्नुयात् ॥ ३-८२-१०८॥
tatrodapāno dharmajña sarvapāpapramocanaḥ |
samudrāstatra catvāraḥ kūpe saṃnihitāḥ sadā |
tatropaspṛśya rājendra na durgatimavāpnuyāt || 3-82-108||
MHB 3-82-109
अभिगम्य महादेवं वरदं विष्णुमव्ययम् ।
विराजति यथा सोम ऋणैर्मुक्तो युधिष्ठिर ॥ ३-८२-१०९॥
abhigamya mahādevaṃ varadaṃ viṣṇumavyayam |
virājati yathā soma ṛṇairmukto yudhiṣṭhira || 3-82-109||
MHB 3-82-110
जातिस्मर उपस्पृश्य शुचिः प्रयतमानसः ।
जातिस्मरत्वं प्राप्नोति स्नात्वा तत्र न संशयः ॥ ३-८२-११०॥
jātismara upaspṛśya śuciḥ prayatamānasaḥ |
jātismaratvaṃ prāpnoti snātvā tatra na saṃśayaḥ || 3-82-110||
MHB 3-82-111
वटेश्वरपुरं गत्वा अर्चयित्वा तु केशवम् ।
ईप्सिताँल्लभते कामानुपवासान्न संशयः ॥ ३-८२-१११॥
vaṭeśvarapuraṃ gatvā arcayitvā tu keśavam |
īpsitā~llabhate kāmānupavāsānna saṃśayaḥ || 3-82-111||
MHB 3-82-112
ततस्तु वामनं गत्वा सर्वपापप्रमोचनम् ।
अभिवाद्य हरिं देवं न दुर्गतिमवाप्नुयात् ॥ ३-८२-११२॥
tatastu vāmanaṃ gatvā sarvapāpapramocanam |
abhivādya hariṃ devaṃ na durgatimavāpnuyāt || 3-82-112||
MHB 3-82-113
भरतस्याश्रमं गत्वा सर्वपापप्रमोचनम् ।
कौशिकीं तत्र सेवेत महापातकनाशिनीम् ।
राजसूयस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ ३-८२-११३॥
bharatasyāśramaṃ gatvā sarvapāpapramocanam |
kauśikīṃ tatra seveta mahāpātakanāśinīm |
rājasūyasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ || 3-82-113||
MHB 3-82-114
ततो गच्छेत धर्मज्ञ चम्पकारण्यमुत्तमम् ।
तत्रोष्य रजनीमेकां गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ३-८२-११४॥
tato gaccheta dharmajña campakāraṇyamuttamam |
tatroṣya rajanīmekāṃ gosahasraphalaṃ labhet || 3-82-114||
MHB 3-82-115
अथ ज्येष्ठिलमासाद्य तीर्थं परमसंमतम् ।
उपोष्य रजनीमेकामग्निष्टोमफलं लभेत् ॥ ३-८२-११५॥
atha jyeṣṭhilamāsādya tīrthaṃ paramasaṃmatam |
upoṣya rajanīmekāmagniṣṭomaphalaṃ labhet || 3-82-115||
MHB 3-82-116
तत्र विश्वेश्वरं दृष्ट्वा देव्या सह महाद्युतिम् ।
मित्रावरुणयोर्लोकानाप्नोति पुरुषर्षभ ॥ ३-८२-११६॥
tatra viśveśvaraṃ dṛṣṭvā devyā saha mahādyutim |
mitrāvaruṇayorlokānāpnoti puruṣarṣabha || 3-82-116||
MHB 3-82-117
कन्यासंवेद्यमासाद्य नियतो नियताशनः ।
मनोः प्रजापतेर्लोकानाप्नोति भरतर्षभ ॥ ३-८२-११७॥
kanyāsaṃvedyamāsādya niyato niyatāśanaḥ |
manoḥ prajāpaterlokānāpnoti bharatarṣabha || 3-82-117||
MHB 3-82-118
कन्यायां ये प्रयच्छन्ति पानमन्नं च भारत ।
तदक्षयमिति प्राहुरृषयः संशितव्रताः ॥ ३-८२-११८॥
kanyāyāṃ ye prayacchanti pānamannaṃ ca bhārata |
tadakṣayamiti prāhurṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ || 3-82-118||
MHB 3-82-119
निश्चीरां च समासाद्य त्रिषु लोकेषु विश्रुताम् ।
अश्वमेधमवाप्नोति विष्णुलोकं च गच्छति ॥ ३-८२-११९॥
niścīrāṃ ca samāsādya triṣu lokeṣu viśrutām |
aśvamedhamavāpnoti viṣṇulokaṃ ca gacchati || 3-82-119||
MHB 3-82-120
ये तु दानं प्रयच्छन्ति निश्चीरासंगमे नराः ।
ते यान्ति नरशार्दूल ब्रह्मलोकं न संशयः ॥ ३-८२-१२०॥
ye tu dānaṃ prayacchanti niścīrāsaṃgame narāḥ |
te yānti naraśārdūla brahmalokaṃ na saṃśayaḥ || 3-82-120||
MHB 3-82-121
तत्राश्रमो वसिष्ठस्य त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ।
तत्राभिषेकं कुर्वाणो वाजपेयमवाप्नुयात् ॥ ३-८२-१२१॥
tatrāśramo vasiṣṭhasya triṣu lokeṣu viśrutaḥ |
tatrābhiṣekaṃ kurvāṇo vājapeyamavāpnuyāt || 3-82-121||
MHB 3-82-122
देवकूटं समासाद्य ब्रह्मर्षिगणसेवितम् ।
अश्वमेधमवाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत् ॥ ३-८२-१२२॥
devakūṭaṃ samāsādya brahmarṣigaṇasevitam |
aśvamedhamavāpnoti kulaṃ caiva samuddharet || 3-82-122||
MHB 3-82-123
ततो गच्छेत राजेन्द्र कौशिकस्य मुनेर्ह्रदम् ।
यत्र सिद्धिं परां प्राप्तो विश्वामित्रोऽथ कौशिकः ॥ ३-८२-१२३॥
tato gaccheta rājendra kauśikasya munerhradam |
yatra siddhiṃ parāṃ prāpto viśvāmitro'tha kauśikaḥ || 3-82-123||
MHB 3-82-124
तत्र मासं वसेद्वीर कौशिक्यां भरतर्षभ ।
अश्वमेधस्य यत्पुण्यं तन्मासेनाधिगच्छति ॥ ३-८२-१२४॥
tatra māsaṃ vasedvīra kauśikyāṃ bharatarṣabha |
aśvamedhasya yatpuṇyaṃ tanmāsenādhigacchati || 3-82-124||
MHB 3-82-125
सर्वतीर्थवरे चैव यो वसेत महाह्रदे ।
न दुर्गतिमवाप्नोति विन्देद्बहु सुवर्णकम् ॥ ३-८२-१२५॥
sarvatīrthavare caiva yo vaseta mahāhrade |
na durgatimavāpnoti vindedbahu suvarṇakam || 3-82-125||
MHB 3-82-126
कुमारमभिगत्वा च वीराश्रमनिवासिनम् ।
अश्वमेधमवाप्नोति नरो नास्त्यत्र संशयः ॥ ३-८२-१२६॥
kumāramabhigatvā ca vīrāśramanivāsinam |
aśvamedhamavāpnoti naro nāstyatra saṃśayaḥ || 3-82-126||
MHB 3-82-127
अग्निधारां समासाद्य त्रिषु लोकेषु विश्रुताम् ।
अग्निष्टोममवाप्नोति न च स्वर्गान्निवर्तते ॥ ३-८२-१२७॥
agnidhārāṃ samāsādya triṣu lokeṣu viśrutām |
agniṣṭomamavāpnoti na ca svargānnivartate || 3-82-127||
MHB 3-82-128
पितामहसरो गत्वा शैलराजप्रतिष्ठितम् ।
तत्राभिषेकं कुर्वाणो अग्निष्टोमफलं लभेत् ॥ ३-८२-१२८॥
pitāmahasaro gatvā śailarājapratiṣṭhitam |
tatrābhiṣekaṃ kurvāṇo agniṣṭomaphalaṃ labhet || 3-82-128||
MHB 3-82-129
पितामहस्य सरसः प्रस्रुता लोकपावनी ।
कुमारधारा तत्रैव त्रिषु लोकेषु विश्रुता ॥ ३-८२-१२९॥
pitāmahasya sarasaḥ prasrutā lokapāvanī |
kumāradhārā tatraiva triṣu lokeṣu viśrutā || 3-82-129||
MHB 3-82-130
यत्र स्नात्वा कृतार्थोऽस्मीत्यात्मानमवगच्छति ।
षष्ठकालोपवासेन मुच्यते ब्रह्महत्यया ॥ ३-८२-१३०॥
yatra snātvā kṛtārtho'smītyātmānamavagacchati |
ṣaṣṭhakālopavāsena mucyate brahmahatyayā || 3-82-130||
MHB 3-82-131
शिखरं वै महादेव्या गौर्यास्त्रैलोक्यविश्रुतम् ।
समारुह्य नरः श्राद्धः स्तनकुण्डेषु संविशेत् ॥ ३-८२-१३१॥
śikharaṃ vai mahādevyā gauryāstrailokyaviśrutam |
samāruhya naraḥ śrāddhaḥ stanakuṇḍeṣu saṃviśet || 3-82-131||
MHB 3-82-132
तत्राभिषेकं कुर्वाणः पितृदेवार्चने रतः ।
हयमेधमवाप्नोति शक्रलोकं च गच्छति ॥ ३-८२-१३२॥
tatrābhiṣekaṃ kurvāṇaḥ pitṛdevārcane rataḥ |
hayamedhamavāpnoti śakralokaṃ ca gacchati || 3-82-132||
MHB 3-82-133
ताम्रारुणं समासाद्य ब्रह्मचारी समाहितः ।
अश्वमेधमवाप्नोति शक्रलोकं च गच्छति ॥ ३-८२-१३३॥
tāmrāruṇaṃ samāsādya brahmacārī samāhitaḥ |
aśvamedhamavāpnoti śakralokaṃ ca gacchati || 3-82-133||
MHB 3-82-134
नन्दिन्यां च समासाद्य कूपं त्रिदशसेवितम् ।
नरमेधस्य यत्पुण्यं तत्प्राप्नोति कुरूद्वह ॥ ३-८२-१३४॥
nandinyāṃ ca samāsādya kūpaṃ tridaśasevitam |
naramedhasya yatpuṇyaṃ tatprāpnoti kurūdvaha || 3-82-134||
MHB 3-82-135
कालिकासंगमे स्नात्वा कौशिक्यारुणयोर्यतः ।
त्रिरात्रोपोषितो विद्वान्सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ३-८२-१३५॥
kālikāsaṃgame snātvā kauśikyāruṇayoryataḥ |
trirātropoṣito vidvānsarvapāpaiḥ pramucyate || 3-82-135||
MHB 3-82-136
उर्वशीतीर्थमासाद्य ततः सोमाश्रमं बुधः ।
कुम्भकर्णाश्रमे स्नात्वा पूज्यते भुवि मानवः ॥ ३-८२-१३६॥
urvaśītīrthamāsādya tataḥ somāśramaṃ budhaḥ |
kumbhakarṇāśrame snātvā pūjyate bhuvi mānavaḥ || 3-82-136||
MHB 3-82-137
स्नात्वा कोकामुखे पुण्ये ब्रह्मचारी यतव्रतः ।
जातिस्मरत्वं प्राप्नोति दृष्टमेतत्पुरातने ॥ ३-८२-१३७॥
snātvā kokāmukhe puṇye brahmacārī yatavrataḥ |
jātismaratvaṃ prāpnoti dṛṣṭametatpurātane || 3-82-137||
MHB 3-82-138
सकृन्नन्दां समासाद्य कृतात्मा भवति द्विजः ।
सर्वपापविशुद्धात्मा शक्रलोकं च गच्छति ॥ ३-८२-१३८॥
sakṛnnandāṃ samāsādya kṛtātmā bhavati dvijaḥ |
sarvapāpaviśuddhātmā śakralokaṃ ca gacchati || 3-82-138||
MHB 3-82-139
ऋषभद्वीपमासाद्य सेव्यं क्रौञ्चनिषूदनम् ।
सरस्वत्यामुपस्पृश्य विमानस्थो विराजते ॥ ३-८२-१३९॥
ṛṣabhadvīpamāsādya sevyaṃ krauñcaniṣūdanam |
sarasvatyāmupaspṛśya vimānastho virājate || 3-82-139||
MHB 3-82-140
औद्दालकं महाराज तीर्थं मुनिनिषेवितम् ।
तत्राभिषेकं कुर्वीत सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ३-८२-१४०॥
auddālakaṃ mahārāja tīrthaṃ muniniṣevitam |
tatrābhiṣekaṃ kurvīta sarvapāpaiḥ pramucyate || 3-82-140||
MHB 3-82-141
धर्मतीर्थं समासाद्य पुण्यं ब्रह्मर्षिसेवितम् ।
वाजपेयमवाप्नोति नरो नास्त्यत्र संशयः ॥ ३-८२-१४१॥
dharmatīrthaṃ samāsādya puṇyaṃ brahmarṣisevitam |
vājapeyamavāpnoti naro nāstyatra saṃśayaḥ || 3-82-141||
MHB 3-82-142
तथा चम्पां समासाद्य भागीरथ्यां कृतोदकः ।
दण्डार्कमभिगम्यैव गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ३-८२-१४२॥
tathā campāṃ samāsādya bhāgīrathyāṃ kṛtodakaḥ |
daṇḍārkamabhigamyaiva gosahasraphalaṃ labhet || 3-82-142||
MHB 3-82-143
लवेडिकां ततो गच्छेत्पुण्यां पुण्योपसेविताम् ।
वाजपेयमवाप्नोति विमानस्थश्च पूज्यते ॥ ३-८२-१४३॥
laveḍikāṃ tato gacchetpuṇyāṃ puṇyopasevitām |
vājapeyamavāpnoti vimānasthaśca pūjyate || 3-82-143||
Adhyaya: 83/299 (114)
MHB 3-83-1
पुलस्त्य उवाच ।
अथ संध्यां समासाद्य संवेद्यं तीर्थमुत्तमम् ।
उपस्पृश्य नरो विद्वान्भवेन्नास्त्यत्र संशयः ॥ ३-८३-१॥
pulastya uvāca |
atha saṃdhyāṃ samāsādya saṃvedyaṃ tīrthamuttamam |
upaspṛśya naro vidvānbhavennāstyatra saṃśayaḥ || 3-83-1||
MHB 3-83-2
रामस्य च प्रसादेन तीर्थं राजन्कृतं पुरा ।
तल्लोहित्यं समासाद्य विन्द्याद्बहु सुवर्णकम् ॥ ३-८३-२॥
rāmasya ca prasādena tīrthaṃ rājankṛtaṃ purā |
tallohityaṃ samāsādya vindyādbahu suvarṇakam || 3-83-2||
MHB 3-83-3
करतोयां समासाद्य त्रिरात्रोपोषितो नरः ।
अश्वमेधमवाप्नोति कृते पैतामहे विधौ ॥ ३-८३-३॥
karatoyāṃ samāsādya trirātropoṣito naraḥ |
aśvamedhamavāpnoti kṛte paitāmahe vidhau || 3-83-3||
MHB 3-83-4
गङ्गायास्त्वथ राजेन्द्र सागरस्य च संगमे ।
अश्वमेधं दशगुणं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ ३-८३-४॥
gaṅgāyāstvatha rājendra sāgarasya ca saṃgame |
aśvamedhaṃ daśaguṇaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ || 3-83-4||
MHB 3-83-5
गङ्गायास्त्वपरं द्वीपं प्राप्य यः स्नाति भारत ।
त्रिरात्रोपोषितो राजन्सर्वकामानवाप्नुयात् ॥ ३-८३-५॥
gaṅgāyāstvaparaṃ dvīpaṃ prāpya yaḥ snāti bhārata |
trirātropoṣito rājansarvakāmānavāpnuyāt || 3-83-5||
MHB 3-83-6
ततो वैतरणीं गत्वा नदीं पापप्रमोचनीम् ।
विरजं तीर्थमासाद्य विराजति यथा शशी ॥ ३-८३-६॥
tato vaitaraṇīṃ gatvā nadīṃ pāpapramocanīm |
virajaṃ tīrthamāsādya virājati yathā śaśī || 3-83-6||
MHB 3-83-7
प्रभवेच्च कुले पुण्ये सर्वपापं व्यपोहति ।
गोसहस्रफलं लब्ध्वा पुनाति च कुलं नरः ॥ ३-८३-७॥
prabhavecca kule puṇye sarvapāpaṃ vyapohati |
gosahasraphalaṃ labdhvā punāti ca kulaṃ naraḥ || 3-83-7||
MHB 3-83-8
शोणस्य ज्योतिरथ्याश्च संगमे निवसञ्शुचिः ।
तर्पयित्वा पितॄन्देवानग्निष्टोमफलं लभेत् ॥ ३-८३-८॥
śoṇasya jyotirathyāśca saṃgame nivasañśuciḥ |
tarpayitvā pitṝndevānagniṣṭomaphalaṃ labhet || 3-83-8||
MHB 3-83-9
शोणस्य नर्मदायाश्च प्रभवे कुरुनन्दन ।
वंशगुल्म उपस्पृश्य वाजिमेधफलं लभेत् ॥ ३-८३-९॥
śoṇasya narmadāyāśca prabhave kurunandana |
vaṃśagulma upaspṛśya vājimedhaphalaṃ labhet || 3-83-9||
MHB 3-83-10
ऋषभं तीर्थमासाद्य कोशलायां नराधिप ।
वाजपेयमवाप्नोति त्रिरात्रोपोषितो नरः ॥ ३-८३-१०॥
ṛṣabhaṃ tīrthamāsādya kośalāyāṃ narādhipa |
vājapeyamavāpnoti trirātropoṣito naraḥ || 3-83-10||
MHB 3-83-11
कोशलायां समासाद्य कालतीर्थ उपस्पृशेत् ।
वृषभैकादशफलं लभते नात्र संशयः ॥ ३-८३-११॥
kośalāyāṃ samāsādya kālatīrtha upaspṛśet |
vṛṣabhaikādaśaphalaṃ labhate nātra saṃśayaḥ || 3-83-11||
MHB 3-83-12
पुष्पवत्यामुपस्पृश्य त्रिरात्रोपोषितो नरः ।
गोसहस्रफलं विन्द्यात्कुलं चैव समुद्धरेत् ॥ ३-८३-१२॥
puṣpavatyāmupaspṛśya trirātropoṣito naraḥ |
gosahasraphalaṃ vindyātkulaṃ caiva samuddharet || 3-83-12||
MHB 3-83-13
ततो बदरिकातीर्थे स्नात्वा प्रयतमानसः ।
दीर्घमायुरवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ ३-८३-१३॥
tato badarikātīrthe snātvā prayatamānasaḥ |
dīrghamāyuravāpnoti svargalokaṃ ca gacchati || 3-83-13||
MHB 3-83-14
ततो महेन्द्रमासाद्य जामदग्न्यनिषेवितम् ।
रामतीर्थे नरः स्नात्वा वाजिमेधफलं लभेत् ॥ ३-८३-१४॥
tato mahendramāsādya jāmadagnyaniṣevitam |
rāmatīrthe naraḥ snātvā vājimedhaphalaṃ labhet || 3-83-14||
MHB 3-83-15
मतङ्गस्य तु केदारस्तत्रैव कुरुनन्दन ।
तत्र स्नात्वा नरो राजन्गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ३-८३-१५॥
mataṅgasya tu kedārastatraiva kurunandana |
tatra snātvā naro rājangosahasraphalaṃ labhet || 3-83-15||
MHB 3-83-16
श्रीपर्वतं समासाद्य नदीतीर उपस्पृशेत् ।
अश्वमेधमवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ ३-८३-१६॥
śrīparvataṃ samāsādya nadītīra upaspṛśet |
aśvamedhamavāpnoti svargalokaṃ ca gacchati || 3-83-16||
MHB 3-83-17
श्रीपर्वते महादेवो देव्या सह महाद्युतिः ।
न्यवसत्परमप्रीतो ब्रह्मा च त्रिदशैर्वृतः ॥ ३-८३-१७॥
śrīparvate mahādevo devyā saha mahādyutiḥ |
nyavasatparamaprīto brahmā ca tridaśairvṛtaḥ || 3-83-17||
MHB 3-83-18
तत्र देवह्रदे स्नात्वा शुचिः प्रयतमानसः ।
अश्वमेधमवाप्नोति परां सिद्धिं च गच्छति ॥ ३-८३-१८॥
tatra devahrade snātvā śuciḥ prayatamānasaḥ |
aśvamedhamavāpnoti parāṃ siddhiṃ ca gacchati || 3-83-18||
MHB 3-83-19
ऋषभं पर्वतं गत्वा पाण्ड्येषु सुरपूजितम् ।
वाजपेयमवाप्नोति नाकपृष्ठे च मोदते ॥ ३-८३-१९॥
ṛṣabhaṃ parvataṃ gatvā pāṇḍyeṣu surapūjitam |
vājapeyamavāpnoti nākapṛṣṭhe ca modate || 3-83-19||
MHB 3-83-20
ततो गच्छेत कावेरीं वृतामप्सरसां गणैः ।
तत्र स्नात्वा नरो राजन्गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ३-८३-२०॥
tato gaccheta kāverīṃ vṛtāmapsarasāṃ gaṇaiḥ |
tatra snātvā naro rājangosahasraphalaṃ labhet || 3-83-20||
MHB 3-83-21
ततस्तीरे समुद्रस्य कन्यातीर्थ उपस्पृशेत् ।
तत्रोपस्पृश्य राजेन्द्र सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ३-८३-२१॥
tatastīre samudrasya kanyātīrtha upaspṛśet |
tatropaspṛśya rājendra sarvapāpaiḥ pramucyate || 3-83-21||
MHB 3-83-22
अथ गोकर्णमासाद्य त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ।
समुद्रमध्ये राजेन्द्र सर्वलोकनमस्कृतम् ॥ ३-८३-२२॥
atha gokarṇamāsādya triṣu lokeṣu viśrutam |
samudramadhye rājendra sarvalokanamaskṛtam || 3-83-22||
MHB 3-83-23
यत्र ब्रह्मादयो देवा ऋषयश्च तपोधनाः ।
भूतयक्षपिशाचाश्च किंनराः समहोरगाः ॥ ३-८३-२३॥
yatra brahmādayo devā ṛṣayaśca tapodhanāḥ |
bhūtayakṣapiśācāśca kiṃnarāḥ samahoragāḥ || 3-83-23||
MHB 3-83-24
सिद्धचारणगन्धर्वा मानुषाः पन्नगास्तथा ।
सरितः सागराः शैला उपासन्त उमापतिम् ॥ ३-८३-२४॥
siddhacāraṇagandharvā mānuṣāḥ pannagāstathā |
saritaḥ sāgarāḥ śailā upāsanta umāpatim || 3-83-24||
MHB 3-83-25
तत्रेशानं समभ्यर्च्य त्रिरात्रोपोषितो नरः ।
दशाश्वमेधमाप्नोति गाणपत्यं च विन्दति ।
उष्य द्वादशरात्रं तु कृतात्मा भवते नरः ॥ ३-८३-२५॥
tatreśānaṃ samabhyarcya trirātropoṣito naraḥ |
daśāśvamedhamāpnoti gāṇapatyaṃ ca vindati |
uṣya dvādaśarātraṃ tu kṛtātmā bhavate naraḥ || 3-83-25||
MHB 3-83-26
तत एव तु गायत्र्याः स्थानं त्रैलोक्यविश्रुतम् ।
त्रिरात्रमुषितस्तत्र गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ३-८३-२६॥
tata eva tu gāyatryāḥ sthānaṃ trailokyaviśrutam |
trirātramuṣitastatra gosahasraphalaṃ labhet || 3-83-26||
MHB 3-83-27
निदर्शनं च प्रत्यक्षं ब्राह्मणानां नराधिप ।
गायत्रीं पठते यस्तु योनिसंकरजस्तथा ।
गाथा वा गीतिका वापि तस्य संपद्यते नृप ॥ ३-८३-२७॥
nidarśanaṃ ca pratyakṣaṃ brāhmaṇānāṃ narādhipa |
gāyatrīṃ paṭhate yastu yonisaṃkarajastathā |
gāthā vā gītikā vāpi tasya saṃpadyate nṛpa || 3-83-27||
MHB 3-83-28
संवर्तस्य तु विप्रर्षेर्वापीमासाद्य दुर्लभाम् ।
रूपस्य भागी भवति सुभगश्चैव जायते ॥ ३-८३-२८॥
saṃvartasya tu viprarṣervāpīmāsādya durlabhām |
rūpasya bhāgī bhavati subhagaścaiva jāyate || 3-83-28||
MHB 3-83-29
ततो वेण्णां समासाद्य तर्पयेत्पितृदेवताः ।
मयूरहंससंयुक्तं विमानं लभते नरः ॥ ३-८३-२९॥
tato veṇṇāṃ samāsādya tarpayetpitṛdevatāḥ |
mayūrahaṃsasaṃyuktaṃ vimānaṃ labhate naraḥ || 3-83-29||
MHB 3-83-30
ततो गोदावरीं प्राप्य नित्यं सिद्धनिषेविताम् ।
गवामयमवाप्नोति वासुकेर्लोकमाप्नुयात् ॥ ३-८३-३०॥
tato godāvarīṃ prāpya nityaṃ siddhaniṣevitām |
gavāmayamavāpnoti vāsukerlokamāpnuyāt || 3-83-30||
MHB 3-83-31
वेण्णायाः संगमे स्नात्वा वाजपेयफलं लभेत् ।
वरदासंगमे स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ३-८३-३१॥
veṇṇāyāḥ saṃgame snātvā vājapeyaphalaṃ labhet |
varadāsaṃgame snātvā gosahasraphalaṃ labhet || 3-83-31||
MHB 3-83-32
ब्रह्मस्थानं समासाद्य त्रिरात्रमुषितो नरः ।
गोसहस्रफलं विन्देत्स्वर्गलोकं च गच्छति ॥ ३-८३-३२॥
brahmasthānaṃ samāsādya trirātramuṣito naraḥ |
gosahasraphalaṃ vindetsvargalokaṃ ca gacchati || 3-83-32||
MHB 3-83-33
कुशप्लवनमासाद्य ब्रह्मचारी समाहितः ।
त्रिरात्रमुषितः स्नात्वा अश्वमेधफलं लभेत् ॥ ३-८३-३३॥
kuśaplavanamāsādya brahmacārī samāhitaḥ |
trirātramuṣitaḥ snātvā aśvamedhaphalaṃ labhet || 3-83-33||
MHB 3-83-34
ततो देवह्रदे रम्ये कृष्णवेण्णाजलोद्भवे ।
जातिमात्रह्रदे चैव तथा कन्याश्रमे नृप ॥ ३-८३-३४॥
tato devahrade ramye kṛṣṇaveṇṇājalodbhave |
jātimātrahrade caiva tathā kanyāśrame nṛpa || 3-83-34||
MHB 3-83-35
यत्र क्रतुशतैरिष्ट्वा देवराजो दिवं गतः ।
अग्निष्टोमशतं विन्देद्गमनादेव भारत ॥ ३-८३-३५॥
yatra kratuśatairiṣṭvā devarājo divaṃ gataḥ |
agniṣṭomaśataṃ vindedgamanādeva bhārata || 3-83-35||
MHB 3-83-36
सर्वदेवह्रदे स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् ।
जातिमात्रह्रदे स्नात्वा भवेज्जातिस्मरो नरः ॥ ३-८३-३६॥
sarvadevahrade snātvā gosahasraphalaṃ labhet |
jātimātrahrade snātvā bhavejjātismaro naraḥ || 3-83-36||
MHB 3-83-37
ततोऽवाप्य महापुण्यां पयोष्णीं सरितां वराम् ।
पितृदेवार्चनरतो गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ३-८३-३७॥
tato'vāpya mahāpuṇyāṃ payoṣṇīṃ saritāṃ varām |
pitṛdevārcanarato gosahasraphalaṃ labhet || 3-83-37||
MHB 3-83-38
दण्डकारण्यमासाद्य महाराज उपस्पृशेत् ।
गोसहस्रफलं तत्र स्नातमात्रस्य भारत ॥ ३-८३-३८॥
daṇḍakāraṇyamāsādya mahārāja upaspṛśet |
gosahasraphalaṃ tatra snātamātrasya bhārata || 3-83-38||
MHB 3-83-39
शरभङ्गाश्रमं गत्वा शुकस्य च महात्मनः ।
न दुर्गतिमवाप्नोति पुनाति च कुलं नरः ॥ ३-८३-३९॥
śarabhaṅgāśramaṃ gatvā śukasya ca mahātmanaḥ |
na durgatimavāpnoti punāti ca kulaṃ naraḥ || 3-83-39||
MHB 3-83-40
ततः शूर्पारकं गच्छेज्जामदग्न्यनिषेवितम् ।
रामतीर्थे नरः स्नात्वा विन्द्याद्बहु सुवर्णकम् ॥ ३-८३-४०॥
tataḥ śūrpārakaṃ gacchejjāmadagnyaniṣevitam |
rāmatīrthe naraḥ snātvā vindyādbahu suvarṇakam || 3-83-40||
MHB 3-83-41
सप्तगोदावरे स्नात्वा नियतो नियताशनः ।
महत्पुण्यमवाप्नोति देवलोकं च गच्छति ॥ ३-८३-४१॥
saptagodāvare snātvā niyato niyatāśanaḥ |
mahatpuṇyamavāpnoti devalokaṃ ca gacchati || 3-83-41||
MHB 3-83-42
ततो देवपथं गच्छेन्नियतो नियताशनः ।
देवसत्रस्य यत्पुण्यं तदवाप्नोति मानवः ॥ ३-८३-४२॥
tato devapathaṃ gacchenniyato niyatāśanaḥ |
devasatrasya yatpuṇyaṃ tadavāpnoti mānavaḥ || 3-83-42||
MHB 3-83-43
तुङ्गकारण्यमासाद्य ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः ।
वेदानध्यापयत्तत्र ऋषिः सारस्वतः पुरा ॥ ३-८३-४३॥
tuṅgakāraṇyamāsādya brahmacārī jitendriyaḥ |
vedānadhyāpayattatra ṛṣiḥ sārasvataḥ purā || 3-83-43||
MHB 3-83-44
तत्र वेदान्प्रनष्टांस्तु मुनेरङ्गिरसः सुतः ।
उपविष्टो महर्षीणामुत्तरीयेषु भारत ॥ ३-८३-४४॥
tatra vedānpranaṣṭāṃstu muneraṅgirasaḥ sutaḥ |
upaviṣṭo maharṣīṇāmuttarīyeṣu bhārata || 3-83-44||
MHB 3-83-45
ओंकारेण यथान्यायं सम्यगुच्चारितेन च ।
येन यत्पूर्वमभ्यस्तं तत्तस्य समुपस्थितम् ॥ ३-८३-४५॥
oṃkāreṇa yathānyāyaṃ samyaguccāritena ca |
yena yatpūrvamabhyastaṃ tattasya samupasthitam || 3-83-45||
MHB 3-83-46
ऋषयस्तत्र देवाश्च वरुणोऽग्निः प्रजापतिः ।
हरिर्नारायणो देवो महादेवस्तथैव च ॥ ३-८३-४६॥
ṛṣayastatra devāśca varuṇo'gniḥ prajāpatiḥ |
harirnārāyaṇo devo mahādevastathaiva ca || 3-83-46||
MHB 3-83-47
पितामहश्च भगवान्देवैः सह महाद्युतिः ।
भृगुं नियोजयामास याजनार्थे महाद्युतिम् ॥ ३-८३-४७॥
pitāmahaśca bhagavāndevaiḥ saha mahādyutiḥ |
bhṛguṃ niyojayāmāsa yājanārthe mahādyutim || 3-83-47||
MHB 3-83-48
ततः स चक्रे भगवानृषीणां विधिवत्तदा ।
सर्वेषां पुनराधानं विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ ३-८३-४८॥
tataḥ sa cakre bhagavānṛṣīṇāṃ vidhivattadā |
sarveṣāṃ punarādhānaṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā || 3-83-48||
MHB 3-83-49
आज्यभागेन वै तत्र तर्पितास्तु यथाविधि ।
देवास्त्रिभुवणं याता ऋषयश्च यथासुखम् ॥ ३-८३-४९॥
ājyabhāgena vai tatra tarpitāstu yathāvidhi |
devāstribhuvaṇaṃ yātā ṛṣayaśca yathāsukham || 3-83-49||
MHB 3-83-50
तदरण्यं प्रविष्टस्य तुङ्गकं राजसत्तम ।
पापं प्रणश्यते सर्वं स्त्रियो वा पुरुषस्य वा ॥ ३-८३-५०॥
tadaraṇyaṃ praviṣṭasya tuṅgakaṃ rājasattama |
pāpaṃ praṇaśyate sarvaṃ striyo vā puruṣasya vā || 3-83-50||
MHB 3-83-51
तत्र मासं वसेद्धीरो नियतो नियताशनः ।
ब्रह्मलोकं व्रजेद्राजन्पुनीते च कुलं नरः ॥ ३-८३-५१॥
tatra māsaṃ vaseddhīro niyato niyatāśanaḥ |
brahmalokaṃ vrajedrājanpunīte ca kulaṃ naraḥ || 3-83-51||
MHB 3-83-52
मेधाविकं समासाद्य पितॄन्देवांश्च तर्पयेत् ।
अग्निष्टोममवाप्नोति स्मृतिं मेधां च विन्दति ॥ ३-८३-५२॥
medhāvikaṃ samāsādya pitṝndevāṃśca tarpayet |
agniṣṭomamavāpnoti smṛtiṃ medhāṃ ca vindati || 3-83-52||
MHB 3-83-53
ततः कालंजरं गत्वा पर्वतं लोकविश्रुतम् ।
तत्र देवह्रदे स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ३-८३-५३॥
tataḥ kālaṃjaraṃ gatvā parvataṃ lokaviśrutam |
tatra devahrade snātvā gosahasraphalaṃ labhet || 3-83-53||
MHB 3-83-54
आत्मानं साधयेत्तत्र गिरौ कालंजरे नृप ।
स्वर्गलोके महीयेत नरो नास्त्यत्र संशयः ॥ ३-८३-५४॥
ātmānaṃ sādhayettatra girau kālaṃjare nṛpa |
svargaloke mahīyeta naro nāstyatra saṃśayaḥ || 3-83-54||
MHB 3-83-55
ततो गिरिवरश्रेष्ठे चित्रकूटे विशां पते ।
मन्दाकिनीं समासाद्य नदीं पापप्रमोचनीम् ॥ ३-८३-५५॥
tato girivaraśreṣṭhe citrakūṭe viśāṃ pate |
mandākinīṃ samāsādya nadīṃ pāpapramocanīm || 3-83-55||
MHB 3-83-56
तत्राभिषेकं कुर्वाणः पितृदेवार्चने रतः ।
अश्वमेधमवाप्नोति गतिं च परमां व्रजेत् ॥ ३-८३-५६॥
tatrābhiṣekaṃ kurvāṇaḥ pitṛdevārcane rataḥ |
aśvamedhamavāpnoti gatiṃ ca paramāṃ vrajet || 3-83-56||
MHB 3-83-57
ततो गच्छेत राजेन्द्र भर्तृस्थानमनुत्तमम् ।
यत्र देवो महासेनो नित्यं संनिहितो नृपः ॥ ३-८३-५७॥
tato gaccheta rājendra bhartṛsthānamanuttamam |
yatra devo mahāseno nityaṃ saṃnihito nṛpaḥ || 3-83-57||
MHB 3-83-58
पुमांस्तत्र नरश्रेष्ठ गमनादेव सिध्यति ।
कोटितीर्थे नरः स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ३-८३-५८॥
pumāṃstatra naraśreṣṭha gamanādeva sidhyati |
koṭitīrthe naraḥ snātvā gosahasraphalaṃ labhet || 3-83-58||
MHB 3-83-59
प्रदक्षिणमुपावृत्य ज्येष्ठस्थानं व्रजेन्नरः ।
अभिगम्य महादेवं विराजति यथा शशी ॥ ३-८३-५९॥
pradakṣiṇamupāvṛtya jyeṣṭhasthānaṃ vrajennaraḥ |
abhigamya mahādevaṃ virājati yathā śaśī || 3-83-59||
MHB 3-83-60
तत्र कूपो महाराज विश्रुतो भरतर्षभ ।
समुद्रास्तत्र चत्वारो निवसन्ति युधिष्ठिर ॥ ३-८३-६०॥
tatra kūpo mahārāja viśruto bharatarṣabha |
samudrāstatra catvāro nivasanti yudhiṣṭhira || 3-83-60||
MHB 3-83-61
तत्रोपस्पृश्य राजेन्द्र कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ।
नियतात्मा नरः पूतो गच्छेत परमां गतिम् ॥ ३-८३-६१॥
tatropaspṛśya rājendra kṛtvā cāpi pradakṣiṇam |
niyatātmā naraḥ pūto gaccheta paramāṃ gatim || 3-83-61||
MHB 3-83-62
ततो गच्छेत्कुरुश्रेष्ठ शृङ्गवेरपुरं महत् ।
यत्र तीर्णो महाराज रामो दाशरथिः पुरा ॥ ३-८३-६२॥
tato gacchetkuruśreṣṭha śṛṅgaverapuraṃ mahat |
yatra tīrṇo mahārāja rāmo dāśarathiḥ purā || 3-83-62||
MHB 3-83-63
गङ्गायां तु नरः स्नात्वा ब्रह्मचारी समाहितः ।
विधूतपाप्मा भवति वाजपेयं च विन्दति ॥ ३-८३-६३॥
gaṅgāyāṃ tu naraḥ snātvā brahmacārī samāhitaḥ |
vidhūtapāpmā bhavati vājapeyaṃ ca vindati || 3-83-63||
MHB 3-83-64
अभिगम्य महादेवमभ्यर्च्य च नराधिप ।
प्रदक्षिणमुपावृत्य गाणपत्यमवाप्नुयात् ॥ ३-८३-६४॥
abhigamya mahādevamabhyarcya ca narādhipa |
pradakṣiṇamupāvṛtya gāṇapatyamavāpnuyāt || 3-83-64||
MHB 3-83-65
ततो गच्छेत राजेन्द्र प्रयागमृषिसंस्तुतम् ।
यत्र ब्रह्मादयो देवा दिशश्च सदिगीश्वराः ॥ ३-८३-६५॥
tato gaccheta rājendra prayāgamṛṣisaṃstutam |
yatra brahmādayo devā diśaśca sadigīśvarāḥ || 3-83-65||
MHB 3-83-66
लोकपालाश्च साध्याश्च नैरृताः पितरस्तथा ।
सनत्कुमारप्रमुखास्तथैव परमर्षयः ॥ ३-८३-६६॥
lokapālāśca sādhyāśca nairṛtāḥ pitarastathā |
sanatkumārapramukhāstathaiva paramarṣayaḥ || 3-83-66||
MHB 3-83-67
अङ्गिरःप्रमुखाश्चैव तथा ब्रह्मर्षयोऽपरे ।
तथा नागाः सुपर्णाश्च सिद्धाश्चक्रचरास्तथा ॥ ३-८३-६७॥
aṅgiraḥpramukhāścaiva tathā brahmarṣayo'pare |
tathā nāgāḥ suparṇāśca siddhāścakracarāstathā || 3-83-67||
MHB 3-83-68
सरितः सागराश्चैव गन्धर्वाप्सरसस्तथा ।
हरिश्च भगवानास्ते प्रजापतिपुरस्कृतः ॥ ३-८३-६८॥
saritaḥ sāgarāścaiva gandharvāpsarasastathā |
hariśca bhagavānāste prajāpatipuraskṛtaḥ || 3-83-68||
MHB 3-83-69
तत्र त्रीण्यग्निकुण्डानि येषां मध्ये च जाह्नवी ।
प्रयागादभिनिष्क्रान्ता सर्वतीर्थपुरस्कृता ॥ ३-८३-६९॥
tatra trīṇyagnikuṇḍāni yeṣāṃ madhye ca jāhnavī |
prayāgādabhiniṣkrāntā sarvatīrthapuraskṛtā || 3-83-69||
MHB 3-83-70
तपनस्य सुता तत्र त्रिषु लोकेषु विश्रुता ।
यमुना गङ्गया सार्धं संगता लोकपावनी ॥ ३-८३-७०॥
tapanasya sutā tatra triṣu lokeṣu viśrutā |
yamunā gaṅgayā sārdhaṃ saṃgatā lokapāvanī || 3-83-70||
MHB 3-83-71
गङ्गायमुनयोर्मध्यं पृथिव्या जघनं स्मृतम् ।
प्रयागं जघनस्यान्तमुपस्थमृषयो विदुः ॥ ३-८३-७१॥
gaṅgāyamunayormadhyaṃ pṛthivyā jaghanaṃ smṛtam |
prayāgaṃ jaghanasyāntamupasthamṛṣayo viduḥ || 3-83-71||
MHB 3-83-72
प्रयागं सप्रतिष्ठानं कम्बलाश्वतरौ तथा ।
तीर्थं भोगवती चैव वेदी प्रोक्ता प्रजापतेः ॥ ३-८३-७२॥
prayāgaṃ sapratiṣṭhānaṃ kambalāśvatarau tathā |
tīrthaṃ bhogavatī caiva vedī proktā prajāpateḥ || 3-83-72||
MHB 3-83-73
तत्र वेदाश्च यज्ञाश्च मूर्तिमन्तो युधिष्ठिर ।
प्रजापतिमुपासन्ते ऋषयश्च महाव्रताः ।
यजन्ते क्रतुभिर्देवास्तथा चक्रचरा नृप ॥ ३-८३-७३॥
tatra vedāśca yajñāśca mūrtimanto yudhiṣṭhira |
prajāpatimupāsante ṛṣayaśca mahāvratāḥ |
yajante kratubhirdevāstathā cakracarā nṛpa || 3-83-73||
MHB 3-83-74
ततः पुण्यतमं नास्ति त्रिषु लोकेषु भारत ।
प्रयागः सर्वतीर्थेभ्यः प्रभवत्यधिकं विभो ॥ ३-८३-७४॥
tataḥ puṇyatamaṃ nāsti triṣu lokeṣu bhārata |
prayāgaḥ sarvatīrthebhyaḥ prabhavatyadhikaṃ vibho || 3-83-74||
MHB 3-83-75
श्रवणात्तस्य तीर्थस्य नामसंकीर्तनादपि ।
मृत्तिकालम्भनाद्वापि नरः पापात्प्रमुच्यते ॥ ३-८३-७५॥
śravaṇāttasya tīrthasya nāmasaṃkīrtanādapi |
mṛttikālambhanādvāpi naraḥ pāpātpramucyate || 3-83-75||
MHB 3-83-76
तत्राभिषेकं यः कुर्यात्संगमे संशितव्रतः ।
पुण्यं स फलमाप्नोति राजसूयाश्वमेधयोः ॥ ३-८३-७६॥
tatrābhiṣekaṃ yaḥ kuryātsaṃgame saṃśitavrataḥ |
puṇyaṃ sa phalamāpnoti rājasūyāśvamedhayoḥ || 3-83-76||
MHB 3-83-77
एषा यजनभूमिर्हि देवानामपि सत्कृता ।
तत्र दत्तं सूक्ष्ममपि महद्भवति भारत ॥ ३-८३-७७॥
eṣā yajanabhūmirhi devānāmapi satkṛtā |
tatra dattaṃ sūkṣmamapi mahadbhavati bhārata || 3-83-77||
MHB 3-83-78
न वेदवचनात्तात न लोकवचनादपि ।
मतिरुत्क्रमणीया ते प्रयागमरणं प्रति ॥ ३-८३-७८॥
na vedavacanāttāta na lokavacanādapi |
matirutkramaṇīyā te prayāgamaraṇaṃ prati || 3-83-78||
MHB 3-83-79
दश तीर्थसहस्राणि षष्टिकोट्यस्तथापराः ।
येषां सांनिध्यमत्रैव कीर्तितं कुरुनन्दन ॥ ३-८३-७९॥
daśa tīrthasahasrāṇi ṣaṣṭikoṭyastathāparāḥ |
yeṣāṃ sāṃnidhyamatraiva kīrtitaṃ kurunandana || 3-83-79||
MHB 3-83-80
चातुर्वेदे च यत्पुण्यं सत्यवादिषु चैव यत् ।
स्नात एव तदाप्नोति गङ्गायमुनसंगमे ॥ ३-८३-८०॥
cāturvede ca yatpuṇyaṃ satyavādiṣu caiva yat |
snāta eva tadāpnoti gaṅgāyamunasaṃgame || 3-83-80||
MHB 3-83-81
तत्र भोगवती नाम वासुकेस्तीर्थमुत्तमम् ।
तत्राभिषेकं यः कुर्यात्सोऽश्वमेधमवाप्नुयात् ॥ ३-८३-८१॥
tatra bhogavatī nāma vāsukestīrthamuttamam |
tatrābhiṣekaṃ yaḥ kuryātso'śvamedhamavāpnuyāt || 3-83-81||
MHB 3-83-82
तत्र हंसप्रपतनं तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ।
दशाश्वमेधिकं चैव गङ्गायां कुरुनन्दन ॥ ३-८३-८२॥
tatra haṃsaprapatanaṃ tīrthaṃ trailokyaviśrutam |
daśāśvamedhikaṃ caiva gaṅgāyāṃ kurunandana || 3-83-82||
MHB 3-83-83
यत्र गङ्गा महाराज स देशस्तत्तपोवनम् ।
सिद्धक्षेत्रं तु तज्ज्ञेयं गङ्गातीरसमाश्रितम् ॥ ३-८३-८३॥
yatra gaṅgā mahārāja sa deśastattapovanam |
siddhakṣetraṃ tu tajjñeyaṃ gaṅgātīrasamāśritam || 3-83-83||
MHB 3-83-84
इदं सत्यं द्विजातीनां साधूनामात्मजस्य च ।
सुहृदां च जपेत्कर्णे शिष्यस्यानुगतस्य च ॥ ३-८३-८४॥
idaṃ satyaṃ dvijātīnāṃ sādhūnāmātmajasya ca |
suhṛdāṃ ca japetkarṇe śiṣyasyānugatasya ca || 3-83-84||
MHB 3-83-85
इदं धर्म्यमिदं पुण्यमिदं मेध्यमिदं सुखम् ।
इदं स्वर्ग्यमिदं रम्यमिदं पावनमुत्तमम् ॥ ३-८३-८५॥
idaṃ dharmyamidaṃ puṇyamidaṃ medhyamidaṃ sukham |
idaṃ svargyamidaṃ ramyamidaṃ pāvanamuttamam || 3-83-85||
MHB 3-83-86
महर्षीणामिदं गुह्यं सर्वपापप्रमोचनम् ।
अधीत्य द्विजमध्ये च निर्मलत्वमवाप्नुयात् ॥ ३-८३-८६॥
maharṣīṇāmidaṃ guhyaṃ sarvapāpapramocanam |
adhītya dvijamadhye ca nirmalatvamavāpnuyāt || 3-83-86||
MHB 3-83-87
यश्चेदं शृणुयान्नित्यं तीर्थपुण्यं सदा शुचिः ।
जातीः स स्मरते बह्वीर्नाकपृष्ठे च मोदते ॥ ३-८३-८७॥
yaścedaṃ śṛṇuyānnityaṃ tīrthapuṇyaṃ sadā śuciḥ |
jātīḥ sa smarate bahvīrnākapṛṣṭhe ca modate || 3-83-87||
MHB 3-83-88
गम्यान्यपि च तीर्थानि कीर्तितान्यगमानि च ।
मनसा तानि गच्छेत सर्वतीर्थसमीक्षया ॥ ३-८३-८८॥
gamyānyapi ca tīrthāni kīrtitānyagamāni ca |
manasā tāni gaccheta sarvatīrthasamīkṣayā || 3-83-88||
MHB 3-83-89
एतानि वसुभिः साध्यैरादित्यैर्मरुदश्विभिः ।
ऋषिभिर्देवकल्पैश्च श्रितानि सुकृतैषिभिः ॥ ३-८३-८९॥
etāni vasubhiḥ sādhyairādityairmarudaśvibhiḥ |
ṛṣibhirdevakalpaiśca śritāni sukṛtaiṣibhiḥ || 3-83-89||
MHB 3-83-90
एवं त्वमपि कौरव्य विधिनानेन सुव्रत ।
व्रज तीर्थानि नियतः पुण्यं पुण्येन वर्धते ॥ ३-८३-९०॥
evaṃ tvamapi kauravya vidhinānena suvrata |
vraja tīrthāni niyataḥ puṇyaṃ puṇyena vardhate || 3-83-90||
MHB 3-83-91
भावितैः कारणैः पूर्वमास्तिक्याच्छ्रुतिदर्शनात् ।
प्राप्यन्ते तानि तीर्थानि सद्भिः शिष्टानुदर्शिभिः ॥ ३-८३-९१॥
bhāvitaiḥ kāraṇaiḥ pūrvamāstikyācchrutidarśanāt |
prāpyante tāni tīrthāni sadbhiḥ śiṣṭānudarśibhiḥ || 3-83-91||
MHB 3-83-92
नाव्रतो नाकृतात्मा च नाशुचिर्न च तस्करः ।
स्नाति तीर्थेषु कौरव्य न च वक्रमतिर्नरः ॥ ३-८३-९२॥
nāvrato nākṛtātmā ca nāśucirna ca taskaraḥ |
snāti tīrtheṣu kauravya na ca vakramatirnaraḥ || 3-83-92||
MHB 3-83-93
त्वया तु सम्यग्वृत्तेन नित्यं धर्मार्थदर्शिना ।
पितरस्तारितास्तात सर्वे च प्रपितामहाः ॥ ३-८३-९३॥
tvayā tu samyagvṛttena nityaṃ dharmārthadarśinā |
pitarastāritāstāta sarve ca prapitāmahāḥ || 3-83-93||
MHB 3-83-94
पितामहपुरोगाश्च देवाः सर्षिगणा नृप ।
तव धर्मेण धर्मज्ञ नित्यमेवाभितोषिताः ॥ ३-८३-९४॥
pitāmahapurogāśca devāḥ sarṣigaṇā nṛpa |
tava dharmeṇa dharmajña nityamevābhitoṣitāḥ || 3-83-94||
MHB 3-83-95
अवाप्स्यसि च लोकान्वै वसूनां वासवोपम ।
कीर्तिं च महतीं भीष्म प्राप्स्यसे भुवि शाश्वतीम् ॥ ३-८३-९५॥
avāpsyasi ca lokānvai vasūnāṃ vāsavopama |
kīrtiṃ ca mahatīṃ bhīṣma prāpsyase bhuvi śāśvatīm || 3-83-95||
MHB 3-83-96
नारद उवाच ।
एवमुक्त्वाभ्यनुज्ञाप्य पुलस्त्यो भगवानृषिः ।
प्रीतः प्रीतेन मनसा तत्रैवान्तरधीयत ॥ ३-८३-९६॥
nārada uvāca |
evamuktvābhyanujñāpya pulastyo bhagavānṛṣiḥ |
prītaḥ prītena manasā tatraivāntaradhīyata || 3-83-96||
MHB 3-83-97
भीष्मश्च कुरुशार्दूल शास्त्रतत्त्वार्थदर्शिवान् ।
पुलस्त्यवचनाच्चैव पृथिवीमनुचक्रमे ॥ ३-८३-९७॥
bhīṣmaśca kuruśārdūla śāstratattvārthadarśivān |
pulastyavacanāccaiva pṛthivīmanucakrame || 3-83-97||
MHB 3-83-98
अनेन विधिना यस्तु पृथिवीं संचरिष्यति ।
अश्वमेधशतस्याग्र्यं फलं प्रेत्य स भोक्ष्यते ॥ ३-८३-९८॥
anena vidhinā yastu pṛthivīṃ saṃcariṣyati |
aśvamedhaśatasyāgryaṃ phalaṃ pretya sa bhokṣyate || 3-83-98||
MHB 3-83-99
अतश्चाष्टगुणं पार्थ प्राप्स्यसे धर्ममुत्तमम् ।
नेता च त्वमृषीन्यस्मात्तेन तेऽष्टगुणं फलम् ॥ ३-८३-९९॥
ataścāṣṭaguṇaṃ pārtha prāpsyase dharmamuttamam |
netā ca tvamṛṣīnyasmāttena te'ṣṭaguṇaṃ phalam || 3-83-99||
MHB 3-83-100
रक्षोगणावकीर्णानि तीर्थान्येतानि भारत ।
न गतिर्विद्यतेऽन्यस्य त्वामृते कुरुनन्दन ॥ ३-८३-१००॥
rakṣogaṇāvakīrṇāni tīrthānyetāni bhārata |
na gatirvidyate'nyasya tvāmṛte kurunandana || 3-83-100||
MHB 3-83-101
इदं देवर्षिचरितं सर्वतीर्थार्थसंश्रितम् ।
यः पठेत्कल्यमुत्थाय सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ३-८३-१०१॥
idaṃ devarṣicaritaṃ sarvatīrthārthasaṃśritam |
yaḥ paṭhetkalyamutthāya sarvapāpaiḥ pramucyate || 3-83-101||
MHB 3-83-102
ऋषिमुख्याः सदा यत्र वाल्मीकिस्त्वथ काश्यपः ।
आत्रेयस्त्वथ कौण्डिन्यो विश्वामित्रोऽथ गौतमः ॥ ३-८३-१०२॥
ṛṣimukhyāḥ sadā yatra vālmīkistvatha kāśyapaḥ |
ātreyastvatha kauṇḍinyo viśvāmitro'tha gautamaḥ || 3-83-102||
MHB 3-83-103
असितो देवलश्चैव मार्कण्डेयोऽथ गालवः ।
भरद्वाजो वसिष्ठश्च मुनिरुद्दालकस्तथा ॥ ३-८३-१०३॥
asito devalaścaiva mārkaṇḍeyo'tha gālavaḥ |
bharadvājo vasiṣṭhaśca muniruddālakastathā || 3-83-103||
MHB 3-83-104
शौनकः सह पुत्रेण व्यासश्च जपतां वरः ।
दुर्वासाश्च मुनिश्रेष्ठो गालवश्च महातपाः ॥ ३-८३-१०४॥
śaunakaḥ saha putreṇa vyāsaśca japatāṃ varaḥ |
durvāsāśca muniśreṣṭho gālavaśca mahātapāḥ || 3-83-104||
MHB 3-83-105
एते ऋषिवराः सर्वे त्वत्प्रतीक्षास्तपोधनाः ।
एभिः सह महाराज तीर्थान्येतान्यनुव्रज ॥ ३-८३-१०५॥
ete ṛṣivarāḥ sarve tvatpratīkṣāstapodhanāḥ |
ebhiḥ saha mahārāja tīrthānyetānyanuvraja || 3-83-105||
MHB 3-83-106
एष वै लोमशो नाम देवर्षिरमितद्युतिः ।
समेष्यति त्वया चैव तेन सार्धमनुव्रज ॥ ३-८३-१०६॥
eṣa vai lomaśo nāma devarṣiramitadyutiḥ |
sameṣyati tvayā caiva tena sārdhamanuvraja || 3-83-106||
MHB 3-83-107
मया च सह धर्मज्ञ तीर्थान्येतान्यनुव्रज ।
प्राप्स्यसे महतीं कीर्तिं यथा राजा महाभिषः ॥ ३-८३-१०७॥
mayā ca saha dharmajña tīrthānyetānyanuvraja |
prāpsyase mahatīṃ kīrtiṃ yathā rājā mahābhiṣaḥ || 3-83-107||
MHB 3-83-108
यथा ययातिर्धर्मात्मा यथा राजा पुरूरवाः ।
तथा त्वं कुरुशार्दूल स्वेन धर्मेण शोभसे ॥ ३-८३-१०८॥
yathā yayātirdharmātmā yathā rājā purūravāḥ |
tathā tvaṃ kuruśārdūla svena dharmeṇa śobhase || 3-83-108||
MHB 3-83-109
यथा भगीरथो राजा यथा रामश्च विश्रुतः ।
तथा त्वं सर्वराजभ्यो भ्राजसे रश्मिवानिव ॥ ३-८३-१०९॥
yathā bhagīratho rājā yathā rāmaśca viśrutaḥ |
tathā tvaṃ sarvarājabhyo bhrājase raśmivāniva || 3-83-109||
MHB 3-83-110
यथा मनुर्यथेक्ष्वाकुर्यथा पूरुर्महायशाः ।
यथा वैन्यो महातेजास्तथा त्वमपि विश्रुतः ॥ ३-८३-११०॥
yathā manuryathekṣvākuryathā pūrurmahāyaśāḥ |
yathā vainyo mahātejāstathā tvamapi viśrutaḥ || 3-83-110||
MHB 3-83-111
यथा च वृत्रहा सर्वान्सपत्नान्निर्दहत्पुरा ।
तथा शत्रुक्षयं कृत्वा प्रजास्त्वं पालयिष्यसि ॥ ३-८३-१११॥
yathā ca vṛtrahā sarvānsapatnānnirdahatpurā |
tathā śatrukṣayaṃ kṛtvā prajāstvaṃ pālayiṣyasi || 3-83-111||
MHB 3-83-112
स्वधर्मविजितामुर्वीं प्राप्य राजीवलोचन ।
ख्यातिं यास्यसि धर्मेण कार्तवीर्यार्जुनो यथा ॥ ३-८३-११२॥
svadharmavijitāmurvīṃ prāpya rājīvalocana |
khyātiṃ yāsyasi dharmeṇa kārtavīryārjuno yathā || 3-83-112||
MHB 3-83-113
वैशंपायन उवाच ।
एवमाश्वास्य राजानं नारदो भगवानृषिः ।
अनुज्ञाप्य महात्मानं तत्रैवान्तरधीयत ॥ ३-८३-११३॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamāśvāsya rājānaṃ nārado bhagavānṛṣiḥ |
anujñāpya mahātmānaṃ tatraivāntaradhīyata || 3-83-113||
MHB 3-83-114
युधिष्ठिरोऽपि धर्मात्मा तमेवार्थं विचिन्तयन् ।
तीर्थयात्राश्रयं पुण्यमृषीणां प्रत्यवेदयत् ॥ ३-८३-११४॥
yudhiṣṭhiro'pi dharmātmā tamevārthaṃ vicintayan |
tīrthayātrāśrayaṃ puṇyamṛṣīṇāṃ pratyavedayat || 3-83-114||
Adhyaya: 84/299 (20)
MHB 3-84-1
वैशंपायन उवाच ।
भ्रातॄणां मतमाज्ञाय नारदस्य च धीमतः ।
पितामहसमं धौम्यं प्राह राजा युधिष्ठिरः ॥ ३-८४-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
bhrātṝṇāṃ matamājñāya nāradasya ca dhīmataḥ |
pitāmahasamaṃ dhaumyaṃ prāha rājā yudhiṣṭhiraḥ || 3-84-1||
MHB 3-84-2
मया स पुरुषव्याघ्रो जिष्णुः सत्यपराक्रमः ।
अस्त्रहेतोर्महाबाहुरमितात्मा विवासितः ॥ ३-८४-२॥
mayā sa puruṣavyāghro jiṣṇuḥ satyaparākramaḥ |
astrahetormahābāhuramitātmā vivāsitaḥ || 3-84-2||
MHB 3-84-3
स हि वीरोऽनुरक्तश्च समर्थश्च तपोधन ।
कृती च भृशमप्यस्त्रे वासुदेव इव प्रभुः ॥ ३-८४-३॥
sa hi vīro'nuraktaśca samarthaśca tapodhana |
kṛtī ca bhṛśamapyastre vāsudeva iva prabhuḥ || 3-84-3||
MHB 3-84-4
अहं ह्येतावुभौ ब्रह्मन्कृष्णावरिनिघातिनौ ।
अभिजानामि विक्रान्तौ तथा व्यासः प्रतापवान् ।
त्रियुगौ पुण्डरीकाक्षौ वासुदेवधनंजयौ ॥ ३-८४-४॥
ahaṃ hyetāvubhau brahmankṛṣṇāvarinighātinau |
abhijānāmi vikrāntau tathā vyāsaḥ pratāpavān |
triyugau puṇḍarīkākṣau vāsudevadhanaṃjayau || 3-84-4||
MHB 3-84-5
नारदोऽपि तथा वेद सोऽप्यशंसत्सदा मम ।
तथाहमपि जानामि नरनारायणावृषी ॥ ३-८४-५॥
nārado'pi tathā veda so'pyaśaṃsatsadā mama |
tathāhamapi jānāmi naranārāyaṇāvṛṣī || 3-84-5||
MHB 3-84-6
शक्तोऽयमित्यतो मत्वा मया संप्रेषितोऽर्जुनः ।
इन्द्रादनवरः शक्तः सुरसूनुः सुराधिपम् ।
द्रष्टुमस्त्राणि चादातुमिन्द्रादिति विवासितः ॥ ३-८४-६॥
śakto'yamityato matvā mayā saṃpreṣito'rjunaḥ |
indrādanavaraḥ śaktaḥ surasūnuḥ surādhipam |
draṣṭumastrāṇi cādātumindrāditi vivāsitaḥ || 3-84-6||
MHB 3-84-7
भीष्मद्रोणावतिरथौ कृपो द्रौणिश्च दुर्जयः ।
धृतराष्ट्रस्य पुत्रेण वृता युधि महाबलाः ।
सर्वे वेदविदः शूराः सर्वेऽस्त्रकुशलास्तथा ॥ ३-८४-७॥
bhīṣmadroṇāvatirathau kṛpo drauṇiśca durjayaḥ |
dhṛtarāṣṭrasya putreṇa vṛtā yudhi mahābalāḥ |
sarve vedavidaḥ śūrāḥ sarve'strakuśalāstathā || 3-84-7||
MHB 3-84-8
योद्धुकामश्च पार्थेन सततं यो महाबलः ।
स च दिव्यास्त्रवित्कर्णः सूतपुत्रो महारथः ॥ ३-८४-८॥
yoddhukāmaśca pārthena satataṃ yo mahābalaḥ |
sa ca divyāstravitkarṇaḥ sūtaputro mahārathaḥ || 3-84-8||
MHB 3-84-9
सोऽश्ववेगानिलबलः शरार्चिस्तलनिस्वनः ।
रजोधूमोऽस्त्रसंतापो धार्तराष्ट्रानिलोद्धतः ॥ ३-८४-९॥
so'śvavegānilabalaḥ śarārcistalanisvanaḥ |
rajodhūmo'strasaṃtāpo dhārtarāṣṭrāniloddhataḥ || 3-84-9||
MHB 3-84-10
निसृष्ट इव कालेन युगान्तज्वलनो यथा ।
मम सैन्यमयं कक्षं प्रधक्ष्यति न संशयः ॥ ३-८४-१०॥
nisṛṣṭa iva kālena yugāntajvalano yathā |
mama sainyamayaṃ kakṣaṃ pradhakṣyati na saṃśayaḥ || 3-84-10||
MHB 3-84-11
तं स कृष्णानिलोद्धूतो दिव्यास्त्रजलदो महान् ।
श्वेतवाजिबलाकाभृद्गाण्डीवेन्द्रायुधोज्ज्वलः ॥ ३-८४-११॥
taṃ sa kṛṣṇāniloddhūto divyāstrajalado mahān |
śvetavājibalākābhṛdgāṇḍīvendrāyudhojjvalaḥ || 3-84-11||
MHB 3-84-12
सततं शरधाराभिः प्रदीप्तं कर्णपावकम् ।
उदीर्णोऽर्जुनमेघोऽयं शमयिष्यति संयुगे ॥ ३-८४-१२॥
satataṃ śaradhārābhiḥ pradīptaṃ karṇapāvakam |
udīrṇo'rjunamegho'yaṃ śamayiṣyati saṃyuge || 3-84-12||
MHB 3-84-13
स साक्षादेव सर्वाणि शक्रात्परपुरंजयः ।
दिव्यान्यस्त्राणि बीभत्सुस्तत्त्वतः प्रतिपत्स्यते ॥ ३-८४-१३॥
sa sākṣādeva sarvāṇi śakrātparapuraṃjayaḥ |
divyānyastrāṇi bībhatsustattvataḥ pratipatsyate || 3-84-13||
MHB 3-84-14
अलं स तेषां सर्वेषामिति मे धीयते मतिः ।
नास्ति त्वतिक्रिया तस्य रणेऽरीणां प्रतिक्रिया ॥ ३-८४-१४॥
alaṃ sa teṣāṃ sarveṣāmiti me dhīyate matiḥ |
nāsti tvatikriyā tasya raṇe'rīṇāṃ pratikriyā || 3-84-14||
MHB 3-84-15
तं वयं पाण्डवं सर्वे गृहीतास्त्रं धनंजयम् ।
द्रष्टारो न हि बीभत्सुर्भारमुद्यम्य सीदति ॥ ३-८४-१५॥
taṃ vayaṃ pāṇḍavaṃ sarve gṛhītāstraṃ dhanaṃjayam |
draṣṭāro na hi bībhatsurbhāramudyamya sīdati || 3-84-15||
MHB 3-84-16
वयं तु तमृते वीरं वनेऽस्मिन्द्विपदां वर ।
अवधानं न गच्छामः काम्यके सह कृष्णया ॥ ३-८४-१६॥
vayaṃ tu tamṛte vīraṃ vane'smindvipadāṃ vara |
avadhānaṃ na gacchāmaḥ kāmyake saha kṛṣṇayā || 3-84-16||
MHB 3-84-17
भवानन्यद्वनं साधु बह्वन्नं फलवच्छुचि ।
आख्यातु रमणीयं च सेवितं पुण्यकर्मभिः ॥ ३-८४-१७॥
bhavānanyadvanaṃ sādhu bahvannaṃ phalavacchuci |
ākhyātu ramaṇīyaṃ ca sevitaṃ puṇyakarmabhiḥ || 3-84-17||
MHB 3-84-18
यत्र कंचिद्वयं कालं वसन्तः सत्यविक्रमम् ।
प्रतीक्षामोऽर्जुनं वीरं वर्षकामा इवाम्बुदम् ॥ ३-८४-१८॥
yatra kaṃcidvayaṃ kālaṃ vasantaḥ satyavikramam |
pratīkṣāmo'rjunaṃ vīraṃ varṣakāmā ivāmbudam || 3-84-18||
MHB 3-84-19
विविधानाश्रमान्कांश्चिद्द्विजातिभ्यः परिश्रुतान् ।
सरांसि सरितश्चैव रमणीयांश्च पर्वतान् ॥ ३-८४-१९॥
vividhānāśramānkāṃściddvijātibhyaḥ pariśrutān |
sarāṃsi saritaścaiva ramaṇīyāṃśca parvatān || 3-84-19||
MHB 3-84-20
आचक्ष्व न हि नो ब्रह्मन्रोचते तमृतेऽर्जुनम् ।
वनेऽस्मिन्काम्यके वासो गच्छामोऽन्यां दिशं प्रति ॥ ३-८४-२०॥
ācakṣva na hi no brahmanrocate tamṛte'rjunam |
vane'sminkāmyake vāso gacchāmo'nyāṃ diśaṃ prati || 3-84-20||
Adhyaya: 85/299 (23)
MHB 3-85-1
वैशंपायन उवाच ।
तान्सर्वानुत्सुकान्दृष्ट्वा पाण्डवान्दीनचेतसः ।
आश्वासयंस्तदा धौम्यो बृहस्पतिसमोऽब्रवीत् ॥ ३-८५-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tānsarvānutsukāndṛṣṭvā pāṇḍavāndīnacetasaḥ |
āśvāsayaṃstadā dhaumyo bṛhaspatisamo'bravīt || 3-85-1||
MHB 3-85-2
ब्राह्मणानुमतान्पुण्यानाश्रमान्भरतर्षभ ।
दिशस्तीर्थानि शैलांश्च शृणु मे गदतो नृप ॥ ३-८५-२॥
brāhmaṇānumatānpuṇyānāśramānbharatarṣabha |
diśastīrthāni śailāṃśca śṛṇu me gadato nṛpa || 3-85-2||
MHB 3-85-3
पूर्वं प्राचीं दिशं राजन्राजर्षिगणसेविताम् ।
रम्यां ते कीर्तयिष्यामि युधिष्ठिर यथास्मृति ॥ ३-८५-३॥
pūrvaṃ prācīṃ diśaṃ rājanrājarṣigaṇasevitām |
ramyāṃ te kīrtayiṣyāmi yudhiṣṭhira yathāsmṛti || 3-85-3||
MHB 3-85-4
तस्यां देवर्षिजुष्टायां नैमिषं नाम भारत ।
यत्र तीर्थानि देवानां सुपुण्यानि पृथक्पृथक् ॥ ३-८५-४॥
tasyāṃ devarṣijuṣṭāyāṃ naimiṣaṃ nāma bhārata |
yatra tīrthāni devānāṃ supuṇyāni pṛthakpṛthak || 3-85-4||
MHB 3-85-5
यत्र सा गोमती पुण्या रम्या देवर्षिसेविता ।
यज्ञभूमिश्च देवानां शामित्रं च विवस्वतः ॥ ३-८५-५॥
yatra sā gomatī puṇyā ramyā devarṣisevitā |
yajñabhūmiśca devānāṃ śāmitraṃ ca vivasvataḥ || 3-85-5||
MHB 3-85-6
तस्यां गिरिवरः पुण्यो गयो राजर्षिसत्कृतः ।
शिवं ब्रह्मसरो यत्र सेवितं त्रिदशर्षिभिः ॥ ३-८५-६॥
tasyāṃ girivaraḥ puṇyo gayo rājarṣisatkṛtaḥ |
śivaṃ brahmasaro yatra sevitaṃ tridaśarṣibhiḥ || 3-85-6||
MHB 3-85-7
यदर्थं पुरुषव्याघ्र कीर्तयन्ति पुरातनाः ।
एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येकोऽपि गयां व्रजेत् ॥ ३-८५-७॥
yadarthaṃ puruṣavyāghra kīrtayanti purātanāḥ |
eṣṭavyā bahavaḥ putrā yadyeko'pi gayāṃ vrajet || 3-85-7||
MHB 3-85-8
महानदी च तत्रैव तथा गयशिरोऽनघ ।
यत्रासौ कीर्त्यते विप्रैरक्षय्यकरणो वटः ।
यत्र दत्तं पितृभ्योऽन्नमक्षय्यं भवति प्रभो ॥ ३-८५-८॥
mahānadī ca tatraiva tathā gayaśiro'nagha |
yatrāsau kīrtyate viprairakṣayyakaraṇo vaṭaḥ |
yatra dattaṃ pitṛbhyo'nnamakṣayyaṃ bhavati prabho || 3-85-8||
MHB 3-85-9
सा च पुण्यजला यत्र फल्गुनामा महानदी ।
बहुमूलफला चापि कौशिकी भरतर्षभ ।
विश्वामित्रोऽभ्यगाद्यत्र ब्राह्मणत्वं तपोधनः ॥ ३-८५-९॥
sā ca puṇyajalā yatra phalgunāmā mahānadī |
bahumūlaphalā cāpi kauśikī bharatarṣabha |
viśvāmitro'bhyagādyatra brāhmaṇatvaṃ tapodhanaḥ || 3-85-9||
MHB 3-85-10
गङ्गा यत्र नदी पुण्या यस्यास्तीरे भगीरथः ।
अयजत्तात बहुभिः क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः ॥ ३-८५-१०॥
gaṅgā yatra nadī puṇyā yasyāstīre bhagīrathaḥ |
ayajattāta bahubhiḥ kratubhirbhūridakṣiṇaiḥ || 3-85-10||
MHB 3-85-11
पाञ्चालेषु च कौरव्य कथयन्त्युत्पलावतम् ।
विश्वामित्रोऽयजद्यत्र शक्रेण सह कौशिकः ।
यत्रानुवंशं भगवाञ्जामदग्न्यस्तथा जगौ ॥ ३-८५-११॥
pāñcāleṣu ca kauravya kathayantyutpalāvatam |
viśvāmitro'yajadyatra śakreṇa saha kauśikaḥ |
yatrānuvaṃśaṃ bhagavāñjāmadagnyastathā jagau || 3-85-11||
MHB 3-85-12
विश्वामित्रस्य तां दृष्ट्वा विभूतिमतिमानुषीम् ।
कन्यकुब्जेऽपिबत्सोममिन्द्रेण सह कौशिकः ।
ततः क्षत्रादपाक्रामद्ब्राह्मणोऽस्मीति चाब्रवीत् ॥ ३-८५-१२॥
viśvāmitrasya tāṃ dṛṣṭvā vibhūtimatimānuṣīm |
kanyakubje'pibatsomamindreṇa saha kauśikaḥ |
tataḥ kṣatrādapākrāmadbrāhmaṇo'smīti cābravīt || 3-85-12||
MHB 3-85-13
पवित्रमृषिभिर्जुष्टं पुण्यं पावनमुत्तमम् ।
गङ्गायमुनयोर्वीर संगमं लोकविश्रुतम् ॥ ३-८५-१३॥
pavitramṛṣibhirjuṣṭaṃ puṇyaṃ pāvanamuttamam |
gaṅgāyamunayorvīra saṃgamaṃ lokaviśrutam || 3-85-13||
MHB 3-85-14
यत्रायजत भूतात्मा पूर्वमेव पितामहः ।
प्रयागमिति विख्यातं तस्माद्भरतसत्तम ॥ ३-८५-१४॥
yatrāyajata bhūtātmā pūrvameva pitāmahaḥ |
prayāgamiti vikhyātaṃ tasmādbharatasattama || 3-85-14||
MHB 3-85-15
अगस्त्यस्य च राजेन्द्र तत्राश्रमवरो महान् ।
हिरण्यबिन्दुः कथितो गिरौ कालंजरे नृप ॥ ३-८५-१५॥
agastyasya ca rājendra tatrāśramavaro mahān |
hiraṇyabinduḥ kathito girau kālaṃjare nṛpa || 3-85-15||
MHB 3-85-16
अत्यन्यान्पर्वतान्राजन्पुण्यो गिरिवरः शिवः ।
महेन्द्रो नाम कौरव्य भार्गवस्य महात्मनः ॥ ३-८५-१६॥
atyanyānparvatānrājanpuṇyo girivaraḥ śivaḥ |
mahendro nāma kauravya bhārgavasya mahātmanaḥ || 3-85-16||
MHB 3-85-17
अयजद्यत्र कौन्तेय पूर्वमेव पितामहः ।
यत्र भागीरथी पुण्या सदस्यासीद्युधिष्ठिर ॥ ३-८५-१७॥
ayajadyatra kaunteya pūrvameva pitāmahaḥ |
yatra bhāgīrathī puṇyā sadasyāsīdyudhiṣṭhira || 3-85-17||
MHB 3-85-18
यत्रासौ ब्रह्मशालेति पुण्या ख्याता विशां पते ।
धूतपाप्मभिराकीर्णा पुण्यं तस्याश्च दर्शनम् ॥ ३-८५-१८॥
yatrāsau brahmaśāleti puṇyā khyātā viśāṃ pate |
dhūtapāpmabhirākīrṇā puṇyaṃ tasyāśca darśanam || 3-85-18||
MHB 3-85-19
पवित्रो मङ्गलीयश्च ख्यातो लोके सनातनः ।
केदारश्च मतङ्गस्य महानाश्रम उत्तमः ॥ ३-८५-१९॥
pavitro maṅgalīyaśca khyāto loke sanātanaḥ |
kedāraśca mataṅgasya mahānāśrama uttamaḥ || 3-85-19||
MHB 3-85-20
कुण्डोदः पर्वतो रम्यो बहुमूलफलोदकः ।
नैषधस्तृषितो यत्र जलं शर्म च लब्धवान् ॥ ३-८५-२०॥
kuṇḍodaḥ parvato ramyo bahumūlaphalodakaḥ |
naiṣadhastṛṣito yatra jalaṃ śarma ca labdhavān || 3-85-20||
MHB 3-85-21
यत्र देववनं रम्यं तापसैरुपशोभितम् ।
बाहुदा च नदी यत्र नन्दा च गिरिमूर्धनि ॥ ३-८५-२१॥
yatra devavanaṃ ramyaṃ tāpasairupaśobhitam |
bāhudā ca nadī yatra nandā ca girimūrdhani || 3-85-21||
MHB 3-85-22
तीर्थानि सरितः शैलाः पुण्यान्यायतनानि च ।
प्राच्यां दिशि महाराज कीर्तितानि मया तव ॥ ३-८५-२२॥
tīrthāni saritaḥ śailāḥ puṇyānyāyatanāni ca |
prācyāṃ diśi mahārāja kīrtitāni mayā tava || 3-85-22||
MHB 3-85-23
तिसृष्वन्यासु पुण्यानि दिक्षु तीर्थानि मे शृणु ।
सरितः पर्वतांश्चैव पुण्यान्यायतनानि च ॥ ३-८५-२३॥
tisṛṣvanyāsu puṇyāni dikṣu tīrthāni me śṛṇu |
saritaḥ parvatāṃścaiva puṇyānyāyatanāni ca || 3-85-23||
Adhyaya: 86/299 (24)
MHB 3-86-1
धौम्य उवाच ।
दक्षिणस्यां तु पुण्यानि शृणु तीर्थानि भारत ।
विस्तरेण यथाबुद्धि कीर्त्यमानानि भारत ॥ ३-८६-१॥
dhaumya uvāca |
dakṣiṇasyāṃ tu puṇyāni śṛṇu tīrthāni bhārata |
vistareṇa yathābuddhi kīrtyamānāni bhārata || 3-86-1||
MHB 3-86-2
यस्यामाख्यायते पुण्या दिशि गोदावरी नदी ।
बह्वारामा बहुजला तापसाचरिता शुभा ॥ ३-८६-२॥
yasyāmākhyāyate puṇyā diśi godāvarī nadī |
bahvārāmā bahujalā tāpasācaritā śubhā || 3-86-2||
MHB 3-86-3
वेण्णा भीमरथी चोभे नद्यौ पापभयापहे ।
मृगद्विजसमाकीर्णे तापसालयभूषिते ॥ ३-८६-३॥
veṇṇā bhīmarathī cobhe nadyau pāpabhayāpahe |
mṛgadvijasamākīrṇe tāpasālayabhūṣite || 3-86-3||
MHB 3-86-4
राजर्षेस्तत्र च सरिन्नृगस्य भरतर्षभ ।
रम्यतीर्था बहुजला पयोष्णी द्विजसेविता ॥ ३-८६-४॥
rājarṣestatra ca sarinnṛgasya bharatarṣabha |
ramyatīrthā bahujalā payoṣṇī dvijasevitā || 3-86-4||
MHB 3-86-5
अपि चात्र महायोगी मार्कण्डेयो महातपाः ।
अनुवंश्यां जगौ गाथां नृगस्य धरणीपतेः ॥ ३-८६-५॥
api cātra mahāyogī mārkaṇḍeyo mahātapāḥ |
anuvaṃśyāṃ jagau gāthāṃ nṛgasya dharaṇīpateḥ || 3-86-5||
MHB 3-86-6
नृगस्य यजमानस्य प्रत्यक्षमिति नः श्रुतम् ।
अमाद्यदिन्द्रः सोमेन दक्षिणाभिर्द्विजातयः ॥ ३-८६-६॥
nṛgasya yajamānasya pratyakṣamiti naḥ śrutam |
amādyadindraḥ somena dakṣiṇābhirdvijātayaḥ || 3-86-6||
MHB 3-86-7
माठरस्य वनं पुण्यं बहुमूलफलं शिवम् ।
यूपश्च भरतश्रेष्ठ वरुणस्रोतसे गिरौ ॥ ३-८६-७॥
māṭharasya vanaṃ puṇyaṃ bahumūlaphalaṃ śivam |
yūpaśca bharataśreṣṭha varuṇasrotase girau || 3-86-7||
MHB 3-86-8
प्रवेण्युत्तरपार्श्वे तु पुण्ये कण्वाश्रमे तथा ।
तापसानामरण्यानि कीर्तितानि यथाश्रुति ॥ ३-८६-८॥
praveṇyuttarapārśve tu puṇye kaṇvāśrame tathā |
tāpasānāmaraṇyāni kīrtitāni yathāśruti || 3-86-8||
MHB 3-86-9
वेदी शूर्पारके तात जमदग्नेर्महात्मनः ।
रम्या पाषाणतीर्था च पुरश्चन्द्रा च भारत ॥ ३-८६-९॥
vedī śūrpārake tāta jamadagnermahātmanaḥ |
ramyā pāṣāṇatīrthā ca puraścandrā ca bhārata || 3-86-9||
MHB 3-86-10
अशोकतीर्थं मर्त्येषु कौन्तेय बहुलाश्रमम् ।
अगस्त्यतीर्थं पाण्ड्येषु वारुणं च युधिष्ठिर ॥ ३-८६-१०॥
aśokatīrthaṃ martyeṣu kaunteya bahulāśramam |
agastyatīrthaṃ pāṇḍyeṣu vāruṇaṃ ca yudhiṣṭhira || 3-86-10||
MHB 3-86-11
कुमार्यः कथिताः पुण्याः पाण्ड्येष्वेव नरर्षभ ।
ताम्रपर्णीं तु कौन्तेय कीर्तयिष्यामि तां शृणु ॥ ३-८६-११॥
kumāryaḥ kathitāḥ puṇyāḥ pāṇḍyeṣveva nararṣabha |
tāmraparṇīṃ tu kaunteya kīrtayiṣyāmi tāṃ śṛṇu || 3-86-11||
MHB 3-86-12
यत्र देवैस्तपस्तप्तं महदिच्छद्भिराश्रमे ।
गोकर्णमिति विख्यातं त्रिषु लोकेषु भारत ॥ ३-८६-१२॥
yatra devaistapastaptaṃ mahadicchadbhirāśrame |
gokarṇamiti vikhyātaṃ triṣu lokeṣu bhārata || 3-86-12||
MHB 3-86-13
शीततोयो बहुजलः पुण्यस्तात शिवश्च सः ।
ह्रदः परमदुष्प्रापो मानुषैरकृतात्मभिः ॥ ३-८६-१३॥
śītatoyo bahujalaḥ puṇyastāta śivaśca saḥ |
hradaḥ paramaduṣprāpo mānuṣairakṛtātmabhiḥ || 3-86-13||
MHB 3-86-14
तत्रैव तृणसोमाग्नेः संपन्नफलमूलवान् ।
आश्रमोऽगस्त्यशिष्यस्य पुण्यो देवसभे गिरौ ॥ ३-८६-१४॥
tatraiva tṛṇasomāgneḥ saṃpannaphalamūlavān |
āśramo'gastyaśiṣyasya puṇyo devasabhe girau || 3-86-14||
MHB 3-86-15
वैडूर्यपर्वतस्तत्र श्रीमान्मणिमयः शिवः ।
अगस्त्यस्याश्रमश्चैव बहुमूलफलोदकः ॥ ३-८६-१५॥
vaiḍūryaparvatastatra śrīmānmaṇimayaḥ śivaḥ |
agastyasyāśramaścaiva bahumūlaphalodakaḥ || 3-86-15||
MHB 3-86-16
सुराष्ट्रेष्वपि वक्ष्यामि पुण्यान्यायतनानि च ।
आश्रमान्सरितः शैलान्सरांसि च नराधिप ॥ ३-८६-१६॥
surāṣṭreṣvapi vakṣyāmi puṇyānyāyatanāni ca |
āśramānsaritaḥ śailānsarāṃsi ca narādhipa || 3-86-16||
MHB 3-86-17
चमसोन्मज्जनं विप्रास्तत्रापि कथयन्त्युत ।
प्रभासं चोदधौ तीर्थं त्रिदशानां युधिष्ठिर ॥ ३-८६-१७॥
camasonmajjanaṃ viprāstatrāpi kathayantyuta |
prabhāsaṃ codadhau tīrthaṃ tridaśānāṃ yudhiṣṭhira || 3-86-17||
MHB 3-86-18
तत्र पिण्डारकं नाम तापसाचरितं शुभम् ।
उज्जयन्तश्च शिखरी क्षिप्रं सिद्धिकरो महान् ॥ ३-८६-१८॥
tatra piṇḍārakaṃ nāma tāpasācaritaṃ śubham |
ujjayantaśca śikharī kṣipraṃ siddhikaro mahān || 3-86-18||
MHB 3-86-19
तत्र देवर्षिवर्येण नारदेनानुकीर्तितः ।
पुराणः श्रूयते श्लोकस्तं निबोध युधिष्ठिर ॥ ३-८६-१९॥
tatra devarṣivaryeṇa nāradenānukīrtitaḥ |
purāṇaḥ śrūyate ślokastaṃ nibodha yudhiṣṭhira || 3-86-19||
MHB 3-86-20
पुण्ये गिरौ सुराष्ट्रेषु मृगपक्षिनिषेविते ।
उज्जयन्ते स्म तप्ताङ्गो नाकपृष्ठे महीयते ॥ ३-८६-२०॥
puṇye girau surāṣṭreṣu mṛgapakṣiniṣevite |
ujjayante sma taptāṅgo nākapṛṣṭhe mahīyate || 3-86-20||
MHB 3-86-21
पुण्या द्वारवती तत्र यत्रास्ते मधुसूदनः ।
साक्षाद्देवः पुराणोऽसौ स हि धर्मः सनातनः ॥ ३-८६-२१॥
puṇyā dvāravatī tatra yatrāste madhusūdanaḥ |
sākṣāddevaḥ purāṇo'sau sa hi dharmaḥ sanātanaḥ || 3-86-21||
MHB 3-86-22
ये च वेदविदो विप्रा ये चाध्यात्मविदो जनाः ।
ते वदन्ति महात्मानं कृष्णं धर्मं सनातनम् ॥ ३-८६-२२॥
ye ca vedavido viprā ye cādhyātmavido janāḥ |
te vadanti mahātmānaṃ kṛṣṇaṃ dharmaṃ sanātanam || 3-86-22||
MHB 3-86-23
पवित्राणां हि गोविन्दः पवित्रं परमुच्यते ।
पुण्यानामपि पुण्योऽसौ मङ्गलानां च मङ्गलम् ॥ ३-८६-२३॥
pavitrāṇāṃ hi govindaḥ pavitraṃ paramucyate |
puṇyānāmapi puṇyo'sau maṅgalānāṃ ca maṅgalam || 3-86-23||
MHB 3-86-24
त्रैलोक्यं पुण्डरीकाक्षो देवदेवः सनातनः ।
आस्ते हरिरचिन्त्यात्मा तत्रैव मधुसूदनः ॥ ३-८६-२४॥
trailokyaṃ puṇḍarīkākṣo devadevaḥ sanātanaḥ |
āste hariracintyātmā tatraiva madhusūdanaḥ || 3-86-24||
Adhyaya: 87/299 (15)
MHB 3-87-1
धौम्य उवाच ।
अवन्तिषु प्रतीच्यां वै कीर्तयिष्यामि ते दिशि ।
यानि तत्र पवित्राणि पुण्यान्यायतनानि च ॥ ३-८७-१॥
dhaumya uvāca |
avantiṣu pratīcyāṃ vai kīrtayiṣyāmi te diśi |
yāni tatra pavitrāṇi puṇyānyāyatanāni ca || 3-87-1||
MHB 3-87-2
प्रियङ्ग्वाम्रवनोपेता वानीरवनमालिनी ।
प्रत्यक्स्रोता नदी पुण्या नर्मदा तत्र भारत ॥ ३-८७-२॥
priyaṅgvāmravanopetā vānīravanamālinī |
pratyaksrotā nadī puṇyā narmadā tatra bhārata || 3-87-2||
MHB 3-87-3
निकेतः ख्यायते पुण्यो यत्र विश्रवसो मुनेः ।
जज्ञे धनपतिर्यत्र कुबेरो नरवाहनः ॥ ३-८७-३॥
niketaḥ khyāyate puṇyo yatra viśravaso muneḥ |
jajñe dhanapatiryatra kubero naravāhanaḥ || 3-87-3||
MHB 3-87-4
वैडूर्यशिखरो नाम पुण्यो गिरिवरः शुभः ।
दिव्यपुष्पफलास्तत्र पादपा हरितच्छदाः ॥ ३-८७-४॥
vaiḍūryaśikharo nāma puṇyo girivaraḥ śubhaḥ |
divyapuṣpaphalāstatra pādapā haritacchadāḥ || 3-87-4||
MHB 3-87-5
तस्य शैलस्य शिखरे सरस्तत्र च धीमतः ।
प्रफुल्लनलिनं राजन्देवगन्धर्वसेवितम् ॥ ३-८७-५॥
tasya śailasya śikhare sarastatra ca dhīmataḥ |
praphullanalinaṃ rājandevagandharvasevitam || 3-87-5||
MHB 3-87-6
बह्वाश्चर्यं महाराज दृश्यते तत्र पर्वते ।
पुण्ये स्वर्गोपमे दिव्ये नित्यं देवर्षिसेविते ॥ ३-८७-६॥
bahvāścaryaṃ mahārāja dṛśyate tatra parvate |
puṇye svargopame divye nityaṃ devarṣisevite || 3-87-6||
MHB 3-87-7
ह्रदिनी पुण्यतीर्था च राजर्षेस्तत्र वै सरित् ।
विश्वामित्रनदी पारा पुण्या परपुरंजय ॥ ३-८७-७॥
hradinī puṇyatīrthā ca rājarṣestatra vai sarit |
viśvāmitranadī pārā puṇyā parapuraṃjaya || 3-87-7||
MHB 3-87-8
यस्यास्तीरे सतां मध्ये ययातिर्नहुषात्मजः ।
पपात स पुनर्लोकाँल्लेभे धर्मान्सनातनान् ॥ ३-८७-८॥
yasyāstīre satāṃ madhye yayātirnahuṣātmajaḥ |
papāta sa punarlokā~llebhe dharmānsanātanān || 3-87-8||
MHB 3-87-9
तत्र पुण्यह्रदस्तात मैनाकश्चैव पर्वतः ।
बहुमूलफलो वीर असितो नाम पर्वतः ॥ ३-८७-९॥
tatra puṇyahradastāta mainākaścaiva parvataḥ |
bahumūlaphalo vīra asito nāma parvataḥ || 3-87-9||
MHB 3-87-10
आश्रमः कक्षसेनस्य पुण्यस्तत्र युधिष्ठिर ।
च्यवनस्याश्रमश्चैव ख्यातः सर्वत्र पाण्डव ।
तत्राल्पेनैव सिध्यन्ति मानवास्तपसा विभो ॥ ३-८७-१०॥
āśramaḥ kakṣasenasya puṇyastatra yudhiṣṭhira |
cyavanasyāśramaścaiva khyātaḥ sarvatra pāṇḍava |
tatrālpenaiva sidhyanti mānavāstapasā vibho || 3-87-10||
MHB 3-87-11
जम्बूमार्गो महाराज ऋषीणां भावितात्मनाम् ।
आश्रमः शाम्यतां श्रेष्ठ मृगद्विजगणायुतः ॥ ३-८७-११॥
jambūmārgo mahārāja ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām |
āśramaḥ śāmyatāṃ śreṣṭha mṛgadvijagaṇāyutaḥ || 3-87-11||
MHB 3-87-12
ततः पुण्यतमा राजन्सततं तापसायुता ।
केतुमाला च मेध्या च गङ्गारण्यं च भूमिप ।
ख्यातं च सैन्धवारण्यं पुण्यं द्विजनिषेवितम् ॥ ३-८७-१२॥
tataḥ puṇyatamā rājansatataṃ tāpasāyutā |
ketumālā ca medhyā ca gaṅgāraṇyaṃ ca bhūmipa |
khyātaṃ ca saindhavāraṇyaṃ puṇyaṃ dvijaniṣevitam || 3-87-12||
MHB 3-87-13
पितामहसरः पुण्यं पुष्करं नाम भारत ।
वैखानसानां सिद्धानामृषीणामाश्रमः प्रियः ॥ ३-८७-१३॥
pitāmahasaraḥ puṇyaṃ puṣkaraṃ nāma bhārata |
vaikhānasānāṃ siddhānāmṛṣīṇāmāśramaḥ priyaḥ || 3-87-13||
MHB 3-87-14
अप्यत्र संस्तवार्थाय प्रजापतिरथो जगौ ।
पुष्करेषु कुरुश्रेष्ठ गाथां सुकृतिनां वर ॥ ३-८७-१४॥
apyatra saṃstavārthāya prajāpatiratho jagau |
puṣkareṣu kuruśreṣṭha gāthāṃ sukṛtināṃ vara || 3-87-14||
MHB 3-87-15
मनसाप्यभिकामस्य पुष्कराणि मनस्विनः ।
पापाणि विप्रणश्यन्ति नाकपृष्ठे च मोदते ॥ ३-८७-१५॥
manasāpyabhikāmasya puṣkarāṇi manasvinaḥ |
pāpāṇi vipraṇaśyanti nākapṛṣṭhe ca modate || 3-87-15||
Adhyaya: 88/299 (30)
MHB 3-88-1
धौम्य उवाच ।
उदीच्यां राजशार्दूल दिशि पुण्यानि यानि वै ।
तानि ते कीर्तयिष्यामि पुण्यान्यायतनानि च ॥ ३-८८-१॥
dhaumya uvāca |
udīcyāṃ rājaśārdūla diśi puṇyāni yāni vai |
tāni te kīrtayiṣyāmi puṇyānyāyatanāni ca || 3-88-1||
MHB 3-88-2
सरस्वती पुण्यवहा ह्रदिनी वनमालिनी ।
समुद्रगा महावेगा यमुना यत्र पाण्डव ॥ ३-८८-२॥
sarasvatī puṇyavahā hradinī vanamālinī |
samudragā mahāvegā yamunā yatra pāṇḍava || 3-88-2||
MHB 3-88-3
तत्र पुण्यतमं तीर्थं प्लक्षावतरणं शिवम् ।
यत्र सारस्वतैरिष्ट्वा गच्छन्त्यवभृथं द्विजाः ॥ ३-८८-३॥
tatra puṇyatamaṃ tīrthaṃ plakṣāvataraṇaṃ śivam |
yatra sārasvatairiṣṭvā gacchantyavabhṛthaṃ dvijāḥ || 3-88-3||
MHB 3-88-4
पुण्यं चाख्यायते दिव्यं शिवमग्निशिरोऽनघ ।
सहदेवोऽयजद्यत्र शम्याक्षेपेण भारत ॥ ३-८८-४॥
puṇyaṃ cākhyāyate divyaṃ śivamagniśiro'nagha |
sahadevo'yajadyatra śamyākṣepeṇa bhārata || 3-88-4||
MHB 3-88-5
एतस्मिन्नेव चार्थेयमिन्द्रगीता युधिष्ठिर ।
गाथा चरति लोकेऽस्मिन्गीयमाना द्विजातिभिः ॥ ३-८८-५॥
etasminneva cārtheyamindragītā yudhiṣṭhira |
gāthā carati loke'smingīyamānā dvijātibhiḥ || 3-88-5||
MHB 3-88-6
अग्नयः सहदेवेन ये चिता यमुनामनु ।
शतं शतसहस्राणि सहस्रशतदक्षिणाः ॥ ३-८८-६॥
agnayaḥ sahadevena ye citā yamunāmanu |
śataṃ śatasahasrāṇi sahasraśatadakṣiṇāḥ || 3-88-6||
MHB 3-88-7
तत्रैव भरतो राजा चक्रवर्ती महायशाः ।
विंशतिं सप्त चाष्टौ च हयमेधानुपाहरत् ॥ ३-८८-७॥
tatraiva bharato rājā cakravartī mahāyaśāḥ |
viṃśatiṃ sapta cāṣṭau ca hayamedhānupāharat || 3-88-7||
MHB 3-88-8
कामकृद्यो द्विजातीनां श्रुतस्तात मया पुरा ।
अत्यन्तमाश्रमः पुण्यः सरकस्तस्य विश्रुतः ॥ ३-८८-८॥
kāmakṛdyo dvijātīnāṃ śrutastāta mayā purā |
atyantamāśramaḥ puṇyaḥ sarakastasya viśrutaḥ || 3-88-8||
MHB 3-88-9
सरस्वती नदी सद्भिः सततं पार्थ पूजिता ।
वालखिल्यैर्महाराज यत्रेष्टमृषिभिः पुरा ॥ ३-८८-९॥
sarasvatī nadī sadbhiḥ satataṃ pārtha pūjitā |
vālakhilyairmahārāja yatreṣṭamṛṣibhiḥ purā || 3-88-9||
MHB 3-88-10
दृषद्वती पुण्यतमा तत्र ख्याता युधिष्ठिर ।
तत्र वैवर्ण्यवर्णौ च सुपुण्यौ मनुजाधिप ॥ ३-८८-१०॥
dṛṣadvatī puṇyatamā tatra khyātā yudhiṣṭhira |
tatra vaivarṇyavarṇau ca supuṇyau manujādhipa || 3-88-10||
MHB 3-88-11
वेदज्ञौ वेदविदितौ विद्यावेदविदावुभौ ।
यजन्तौ क्रतुभिर्नित्यं पुण्यैर्भरतसत्तम ॥ ३-८८-११॥
vedajñau vedaviditau vidyāvedavidāvubhau |
yajantau kratubhirnityaṃ puṇyairbharatasattama || 3-88-11||
MHB 3-88-12
समेत्य बहुशो देवाः सेन्द्राः सवरुणाः पुरा ।
विशाखयूपेऽतप्यन्त तस्मात्पुण्यतमः स वै ॥ ३-८८-१२॥
sametya bahuśo devāḥ sendrāḥ savaruṇāḥ purā |
viśākhayūpe'tapyanta tasmātpuṇyatamaḥ sa vai || 3-88-12||
MHB 3-88-13
ऋषिर्महान्महाभागो जमदग्निर्महायशाः ।
पलाशकेषु पुण्येषु रम्येष्वयजताभिभूः ॥ ३-८८-१३॥
ṛṣirmahānmahābhāgo jamadagnirmahāyaśāḥ |
palāśakeṣu puṇyeṣu ramyeṣvayajatābhibhūḥ || 3-88-13||
MHB 3-88-14
यत्र सर्वाः सरिच्छ्रेष्ठाः साक्षात्तमृषिसत्तमम् ।
स्वं स्वं तोयमुपादाय परिवार्योपतस्थिरे ॥ ३-८८-१४॥
yatra sarvāḥ saricchreṣṭhāḥ sākṣāttamṛṣisattamam |
svaṃ svaṃ toyamupādāya parivāryopatasthire || 3-88-14||
MHB 3-88-15
अपि चात्र महाराज स्वयं विश्वावसुर्जगौ ।
इमं श्लोकं तदा वीर प्रेक्ष्य वीर्यं महात्मनः ॥ ३-८८-१५॥
api cātra mahārāja svayaṃ viśvāvasurjagau |
imaṃ ślokaṃ tadā vīra prekṣya vīryaṃ mahātmanaḥ || 3-88-15||
MHB 3-88-16
यजमानस्य वै देवाञ्जमदग्नेर्महात्मनः ।
आगम्य सरितः सर्वा मधुना समतर्पयन् ॥ ३-८८-१६॥
yajamānasya vai devāñjamadagnermahātmanaḥ |
āgamya saritaḥ sarvā madhunā samatarpayan || 3-88-16||
MHB 3-88-17
गन्धर्वयक्षरक्षोभिरप्सरोभिश्च शोभितम् ।
किरातकिंनरावासं शैलं शिखरिणां वरम् ॥ ३-८८-१७॥
gandharvayakṣarakṣobhirapsarobhiśca śobhitam |
kirātakiṃnarāvāsaṃ śailaṃ śikhariṇāṃ varam || 3-88-17||
MHB 3-88-18
बिभेद तरसा गङ्गा गङ्गाद्वारे युधिष्ठिर ।
पुण्यं तत्ख्यायते राजन्ब्रह्मर्षिगणसेवितम् ॥ ३-८८-१८॥
bibheda tarasā gaṅgā gaṅgādvāre yudhiṣṭhira |
puṇyaṃ tatkhyāyate rājanbrahmarṣigaṇasevitam || 3-88-18||
MHB 3-88-19
सनत्कुमारः कौरव्य पुण्यं कनखलं तथा ।
पर्वतश्च पुरुर्नाम यत्र जातः पुरूरवाः ॥ ३-८८-१९॥
sanatkumāraḥ kauravya puṇyaṃ kanakhalaṃ tathā |
parvataśca pururnāma yatra jātaḥ purūravāḥ || 3-88-19||
MHB 3-88-20
भृगुर्यत्र तपस्तेपे महर्षिगणसेवितः ।
स राजन्नाश्रमः ख्यातो भृगुतुङ्गो महागिरिः ॥ ३-८८-२०॥
bhṛguryatra tapastepe maharṣigaṇasevitaḥ |
sa rājannāśramaḥ khyāto bhṛgutuṅgo mahāgiriḥ || 3-88-20||
MHB 3-88-21
यच्च भूतं भविष्यच्च भवच्च पुरुषर्षभ ।
नारायणः प्रभुर्विष्णुः शाश्वतः पुरुषोत्तमः ॥ ३-८८-२१॥
yacca bhūtaṃ bhaviṣyacca bhavacca puruṣarṣabha |
nārāyaṇaḥ prabhurviṣṇuḥ śāśvataḥ puruṣottamaḥ || 3-88-21||
MHB 3-88-22
तस्यातियशसः पुण्यां विशालां बदरीमनु ।
आश्रमः ख्यायते पुण्यस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ॥ ३-८८-२२॥
tasyātiyaśasaḥ puṇyāṃ viśālāṃ badarīmanu |
āśramaḥ khyāyate puṇyastriṣu lokeṣu viśrutaḥ || 3-88-22||
MHB 3-88-23
उष्णतोयवहा गङ्गा शीततोयवहापरा ।
सुवर्णसिकता राजन्विशालां बदरीमनु ॥ ३-८८-२३॥
uṣṇatoyavahā gaṅgā śītatoyavahāparā |
suvarṇasikatā rājanviśālāṃ badarīmanu || 3-88-23||
MHB 3-88-24
ऋषयो यत्र देवाश्च महाभागा महौजसः ।
प्राप्य नित्यं नमस्यन्ति देवं नारायणं विभुम् ॥ ३-८८-२४॥
ṛṣayo yatra devāśca mahābhāgā mahaujasaḥ |
prāpya nityaṃ namasyanti devaṃ nārāyaṇaṃ vibhum || 3-88-24||
MHB 3-88-25
यत्र नारायणो देवः परमात्मा सनातनः ।
तत्र कृत्स्नं जगत्पार्थ तीर्थान्यायतनानि च ॥ ३-८८-२५॥
yatra nārāyaṇo devaḥ paramātmā sanātanaḥ |
tatra kṛtsnaṃ jagatpārtha tīrthānyāyatanāni ca || 3-88-25||
MHB 3-88-26
तत्पुण्यं तत्परं ब्रह्म तत्तीर्थं तत्तपोवनम् ।
तत्र देवर्षयः सिद्धाः सर्वे चैव तपोधनाः ॥ ३-८८-२६॥
tatpuṇyaṃ tatparaṃ brahma tattīrthaṃ tattapovanam |
tatra devarṣayaḥ siddhāḥ sarve caiva tapodhanāḥ || 3-88-26||
MHB 3-88-27
आदिदेवो महायोगी यत्रास्ते मधुसूदनः ।
पुण्यानामपि तत्पुण्यं तत्र ते संशयोऽस्तु मा ॥ ३-८८-२७॥
ādidevo mahāyogī yatrāste madhusūdanaḥ |
puṇyānāmapi tatpuṇyaṃ tatra te saṃśayo'stu mā || 3-88-27||
MHB 3-88-28
एतानि राजन्पुण्यानि पृथिव्यां पृथिवीपते ।
कीर्तितानि नरश्रेष्ठ तीर्थान्यायतनानि च ॥ ३-८८-२८॥
etāni rājanpuṇyāni pṛthivyāṃ pṛthivīpate |
kīrtitāni naraśreṣṭha tīrthānyāyatanāni ca || 3-88-28||
MHB 3-88-29
एतानि वसुभिः साध्यैरादित्यैर्मरुदश्विभिः ।
ऋषिभिर्ब्रह्मकल्पैश्च सेवितानि महात्मभिः ॥ ३-८८-२९॥
etāni vasubhiḥ sādhyairādityairmarudaśvibhiḥ |
ṛṣibhirbrahmakalpaiśca sevitāni mahātmabhiḥ || 3-88-29||
MHB 3-88-30
चरनेतानि कौन्तेय सहितो ब्राह्मणर्षभैः ।
भ्रातृभिश्च महाभागैरुत्कण्ठां विजहिष्यसि ॥ ३-८८-३०॥
caranetāni kaunteya sahito brāhmaṇarṣabhaiḥ |
bhrātṛbhiśca mahābhāgairutkaṇṭhāṃ vijahiṣyasi || 3-88-30||
Adhyaya: 89/299 (22)
MHB 3-89-1
वैशंपायन उवाच ।
एवं संभाषमाणे तु धौम्ये कौरवनन्दन ।
लोमशः सुमहातेजा ऋषिस्तत्राजगाम ह ॥ ३-८९-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evaṃ saṃbhāṣamāṇe tu dhaumye kauravanandana |
lomaśaḥ sumahātejā ṛṣistatrājagāma ha || 3-89-1||
MHB 3-89-2
तं पाण्डवाग्रजो राजा सगणो ब्राह्मणाश्च ते ।
उदतिष्ठन्महाभागं दिवि शक्रमिवामराः ॥ ३-८९-२॥
taṃ pāṇḍavāgrajo rājā sagaṇo brāhmaṇāśca te |
udatiṣṭhanmahābhāgaṃ divi śakramivāmarāḥ || 3-89-2||
MHB 3-89-3
तमभ्यर्च्य यथान्यायं धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
पप्रच्छागमने हेतुमटने च प्रयोजनम् ॥ ३-८९-३॥
tamabhyarcya yathānyāyaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
papracchāgamane hetumaṭane ca prayojanam || 3-89-3||
MHB 3-89-4
स पृष्टः पाण्डुपुत्रेण प्रीयमाणो महामनाः ।
उवाच श्लक्ष्णया वाचा हर्षयन्निव पाण्डवान् ॥ ३-८९-४॥
sa pṛṣṭaḥ pāṇḍuputreṇa prīyamāṇo mahāmanāḥ |
uvāca ślakṣṇayā vācā harṣayanniva pāṇḍavān || 3-89-4||
MHB 3-89-5
संचरन्नस्मि कौन्तेय सर्वलोकान्यदृच्छया ।
गतः शक्रस्य सदनं तत्रापश्यं सुरेश्वरम् ॥ ३-८९-५॥
saṃcarannasmi kaunteya sarvalokānyadṛcchayā |
gataḥ śakrasya sadanaṃ tatrāpaśyaṃ sureśvaram || 3-89-5||
MHB 3-89-6
तव च भ्रातरं वीरमपश्यं सव्यसाचिनम् ।
शक्रस्यार्धासनगतं तत्र मे विस्मयो महान् ।
आसीत्पुरुषशार्दूल दृष्ट्वा पार्थं तथागतम् ॥ ३-८९-६॥
tava ca bhrātaraṃ vīramapaśyaṃ savyasācinam |
śakrasyārdhāsanagataṃ tatra me vismayo mahān |
āsītpuruṣaśārdūla dṛṣṭvā pārthaṃ tathāgatam || 3-89-6||
MHB 3-89-7
आह मां तत्र देवेशो गच्छ पाण्डुसुतानिति ।
सोऽहमभ्यागतः क्षिप्रं दिदृक्षुस्त्वां सहानुजम् ॥ ३-८९-७॥
āha māṃ tatra deveśo gaccha pāṇḍusutāniti |
so'hamabhyāgataḥ kṣipraṃ didṛkṣustvāṃ sahānujam || 3-89-7||
MHB 3-89-8
वचनात्पुरुहूतस्य पार्थस्य च महात्मनः ।
आख्यास्ये ते प्रियं तात महत्पाण्डवनन्दन ॥ ३-८९-८॥
vacanātpuruhūtasya pārthasya ca mahātmanaḥ |
ākhyāsye te priyaṃ tāta mahatpāṇḍavanandana || 3-89-8||
MHB 3-89-9
भ्रातृभिः सहितो राजन्कृष्णया चैव तच्छृणु ।
यत्त्वयोक्तो महाबाहुरस्त्रार्थं पाण्डवर्षभ ॥ ३-८९-९॥
bhrātṛbhiḥ sahito rājankṛṣṇayā caiva tacchṛṇu |
yattvayokto mahābāhurastrārthaṃ pāṇḍavarṣabha || 3-89-9||
MHB 3-89-10
तदस्त्रमाप्तं पार्थेन रुद्रादप्रतिमं महत् ।
यत्तद्ब्रह्मशिरो नाम तपसा रुद्रमागतम् ॥ ३-८९-१०॥
tadastramāptaṃ pārthena rudrādapratimaṃ mahat |
yattadbrahmaśiro nāma tapasā rudramāgatam || 3-89-10||
MHB 3-89-11
अमृतादुत्थितं रौद्रं तल्लब्धं सव्यसाचिना ।
तत्समन्त्रं ससंहारं सप्रायश्चित्तमङ्गलम् ॥ ३-८९-११॥
amṛtādutthitaṃ raudraṃ tallabdhaṃ savyasācinā |
tatsamantraṃ sasaṃhāraṃ saprāyaścittamaṅgalam || 3-89-11||
MHB 3-89-12
वज्रं चान्यानि चास्त्राणि दण्डादीनि युधिष्ठिर ।
यमात्कुबेराद्वरुणादिन्द्राच्च कुरुनन्दन ।
अस्त्राण्यधीतवान्पार्थो दिव्यान्यमितविक्रमः ॥ ३-८९-१२॥
vajraṃ cānyāni cāstrāṇi daṇḍādīni yudhiṣṭhira |
yamātkuberādvaruṇādindrācca kurunandana |
astrāṇyadhītavānpārtho divyānyamitavikramaḥ || 3-89-12||
MHB 3-89-13
विश्वावसोश्च तनयाद्गीतं नृत्तं च साम च ।
वादित्रं च यथान्यायं प्रत्यविन्दद्यथाविधि ॥ ३-८९-१३॥
viśvāvasośca tanayādgītaṃ nṛttaṃ ca sāma ca |
vāditraṃ ca yathānyāyaṃ pratyavindadyathāvidhi || 3-89-13||
MHB 3-89-14
एवं कृतास्त्रः कौन्तेयो गान्धर्वं वेदमाप्तवान् ।
सुखं वसति बीभत्सुरनुजस्यानुजस्तव ॥ ३-८९-१४॥
evaṃ kṛtāstraḥ kaunteyo gāndharvaṃ vedamāptavān |
sukhaṃ vasati bībhatsuranujasyānujastava || 3-89-14||
MHB 3-89-15
यदर्थं मां सुरश्रेष्ठ इदं वचनमब्रवीत् ।
तच्च ते कथयिष्यामि युधिष्ठिर निबोध मे ॥ ३-८९-१५॥
yadarthaṃ māṃ suraśreṣṭha idaṃ vacanamabravīt |
tacca te kathayiṣyāmi yudhiṣṭhira nibodha me || 3-89-15||
MHB 3-89-16
भवान्मनुष्यलोकाय गमिष्यति न संशयः ।
ब्रूयाद्युधिष्ठिरं तत्र वचनान्मे द्विजोत्तम ॥ ३-८९-१६॥
bhavānmanuṣyalokāya gamiṣyati na saṃśayaḥ |
brūyādyudhiṣṭhiraṃ tatra vacanānme dvijottama || 3-89-16||
MHB 3-89-17
आगमिष्यति ते भ्राता कृतास्त्रः क्षिप्रमर्जुनः ।
सुरकार्यं महत्कृत्वा यदाशक्यं दिवौकसैः ॥ ३-८९-१७॥
āgamiṣyati te bhrātā kṛtāstraḥ kṣipramarjunaḥ |
surakāryaṃ mahatkṛtvā yadāśakyaṃ divaukasaiḥ || 3-89-17||
MHB 3-89-18
तपसा तु त्वमात्मानं भ्रातृभिः सह योजय ।
तपसो हि परं नास्ति तपसा विन्दते महत् ॥ ३-८९-१८॥
tapasā tu tvamātmānaṃ bhrātṛbhiḥ saha yojaya |
tapaso hi paraṃ nāsti tapasā vindate mahat || 3-89-18||
MHB 3-89-19
अहं च कर्णं जानामि यथावद्भरतर्षभ ।
न स पार्थस्य संग्रामे कलामर्हति षोडशीम् ॥ ३-८९-१९॥
ahaṃ ca karṇaṃ jānāmi yathāvadbharatarṣabha |
na sa pārthasya saṃgrāme kalāmarhati ṣoḍaśīm || 3-89-19||
MHB 3-89-20
यच्चापि ते भयं तस्मान्मनसिस्थमरिंदम ।
तच्चाप्यपहरिष्यामि सव्यसाचाविहागते ॥ ३-८९-२०॥
yaccāpi te bhayaṃ tasmānmanasisthamariṃdama |
taccāpyapahariṣyāmi savyasācāvihāgate || 3-89-20||
MHB 3-89-21
यच्च ते मानसं वीर तीर्थयात्रामिमां प्रति ।
तच्च ते लोमशः सर्वं कथयिष्यत्यसंशयम् ॥ ३-८९-२१॥
yacca te mānasaṃ vīra tīrthayātrāmimāṃ prati |
tacca te lomaśaḥ sarvaṃ kathayiṣyatyasaṃśayam || 3-89-21||
MHB 3-89-22
यच्च किंचित्तपोयुक्तं फलं तीर्थेषु भारत ।
महर्षिरेष यद्ब्रूयात्तच्छ्रद्धेयमनन्यथा ॥ ३-८९-२२॥
yacca kiṃcittapoyuktaṃ phalaṃ tīrtheṣu bhārata |
maharṣireṣa yadbrūyāttacchraddheyamananyathā || 3-89-22||
Adhyaya: 90/299 (24)
MHB 3-90-1
लोमश उवाच ।
धनंजयेन चाप्युक्तं यत्तच्छृणु युधिष्ठिर ।
युधिष्ठिरं भ्रातरं मे योजयेर्धर्म्यया श्रिया ॥ ३-९०-१॥
lomaśa uvāca |
dhanaṃjayena cāpyuktaṃ yattacchṛṇu yudhiṣṭhira |
yudhiṣṭhiraṃ bhrātaraṃ me yojayerdharmyayā śriyā || 3-90-1||
MHB 3-90-2
त्वं हि धर्मान्परान्वेत्थ तपांसि च तपोधन ।
श्रीमतां चापि जानासि राज्ञां धर्मं सनातनम् ॥ ३-९०-२॥
tvaṃ hi dharmānparānvettha tapāṃsi ca tapodhana |
śrīmatāṃ cāpi jānāsi rājñāṃ dharmaṃ sanātanam || 3-90-2||
MHB 3-90-3
स भवान्यत्परं वेद पावनं पुरुषान्प्रति ।
तेन संयोजयेथास्त्वं तीर्थपुण्येन पाण्डवम् ॥ ३-९०-३॥
sa bhavānyatparaṃ veda pāvanaṃ puruṣānprati |
tena saṃyojayethāstvaṃ tīrthapuṇyena pāṇḍavam || 3-90-3||
MHB 3-90-4
यथा तीर्थानि गच्छेत गाश्च दद्यात्स पार्थिवः ।
तथा सर्वात्मना कार्यमिति मां विजयोऽब्रवीत् ॥ ३-९०-४॥
yathā tīrthāni gaccheta gāśca dadyātsa pārthivaḥ |
tathā sarvātmanā kāryamiti māṃ vijayo'bravīt || 3-90-4||
MHB 3-90-5
भवता चानुगुप्तोऽसौ चरेत्तीर्थानि सर्वशः ।
रक्षोभ्यो रक्षितव्यश्च दुर्गेषु विषमेषु च ॥ ३-९०-५॥
bhavatā cānugupto'sau carettīrthāni sarvaśaḥ |
rakṣobhyo rakṣitavyaśca durgeṣu viṣameṣu ca || 3-90-5||
MHB 3-90-6
दधीच इव देवेन्द्रं यथा चाप्यङ्गिरा रविम् ।
तथा रक्षस्व कौन्तेयं राक्षसेभ्यो द्विजोत्तम ॥ ३-९०-६॥
dadhīca iva devendraṃ yathā cāpyaṅgirā ravim |
tathā rakṣasva kaunteyaṃ rākṣasebhyo dvijottama || 3-90-6||
MHB 3-90-7
यातुधाना हि बहवो राक्षसाः पर्वतोपमाः ।
त्वयाभिगुप्तान्कौन्तेयान्नातिवर्तेयुरन्तिकात् ॥ ३-९०-७॥
yātudhānā hi bahavo rākṣasāḥ parvatopamāḥ |
tvayābhiguptānkaunteyānnātivarteyurantikāt || 3-90-7||
MHB 3-90-8
सोऽहमिन्द्रस्य वचनान्नियोगादर्जुनस्य च ।
रक्षमाणो भयेभ्यस्त्वां चरिष्यामि त्वया सह ॥ ३-९०-८॥
so'hamindrasya vacanānniyogādarjunasya ca |
rakṣamāṇo bhayebhyastvāṃ cariṣyāmi tvayā saha || 3-90-8||
MHB 3-90-9
द्विस्तीर्थानि मया पूर्वं दृष्टानि कुरुनन्दन ।
इदं तृतीयं द्रक्ष्यामि तान्येव भवता सह ॥ ३-९०-९॥
dvistīrthāni mayā pūrvaṃ dṛṣṭāni kurunandana |
idaṃ tṛtīyaṃ drakṣyāmi tānyeva bhavatā saha || 3-90-9||
MHB 3-90-10
इयं राजर्षिभिर्याता पुण्यकृद्भिर्युधिष्ठिर ।
मन्वादिभिर्महाराज तीर्थयात्रा भयापहा ॥ ३-९०-१०॥
iyaṃ rājarṣibhiryātā puṇyakṛdbhiryudhiṣṭhira |
manvādibhirmahārāja tīrthayātrā bhayāpahā || 3-90-10||
MHB 3-90-11
नानृजुर्नाकृतात्मा च नावैद्यो न च पापकृत् ।
स्नाति तीर्थेषु कौरव्य न च वक्रमतिर्नरः ॥ ३-९०-११॥
nānṛjurnākṛtātmā ca nāvaidyo na ca pāpakṛt |
snāti tīrtheṣu kauravya na ca vakramatirnaraḥ || 3-90-11||
MHB 3-90-12
त्वं तु धर्ममतिर्नित्यं धर्मज्ञः सत्यसंगरः ।
विमुक्तः सर्वपापेभ्यो भूय एव भविष्यसि ॥ ३-९०-१२॥
tvaṃ tu dharmamatirnityaṃ dharmajñaḥ satyasaṃgaraḥ |
vimuktaḥ sarvapāpebhyo bhūya eva bhaviṣyasi || 3-90-12||
MHB 3-90-13
यथा भगीरथो राजा राजानश्च गयादयः ।
यथा ययातिः कौन्तेय तथा त्वमपि पाण्डव ॥ ३-९०-१३॥
yathā bhagīratho rājā rājānaśca gayādayaḥ |
yathā yayātiḥ kaunteya tathā tvamapi pāṇḍava || 3-90-13||
MHB 3-90-14
युधिष्ठिर उवाच ।
न हर्षात्संप्रपश्यामि वाक्यस्यास्योत्तरं क्वचित् ।
स्मरेद्धि देवराजो यं किं नामाभ्यधिकं ततः ॥ ३-९०-१४॥
yudhiṣṭhira uvāca |
na harṣātsaṃprapaśyāmi vākyasyāsyottaraṃ kvacit |
smareddhi devarājo yaṃ kiṃ nāmābhyadhikaṃ tataḥ || 3-90-14||
MHB 3-90-15
भवता संगमो यस्य भ्राता यस्य धनंजयः ।
वासवः स्मरते यस्य को नामाभ्यधिकस्ततः ॥ ३-९०-१५॥
bhavatā saṃgamo yasya bhrātā yasya dhanaṃjayaḥ |
vāsavaḥ smarate yasya ko nāmābhyadhikastataḥ || 3-90-15||
MHB 3-90-16
यच्च मां भगवानाह तीर्थानां दर्शनं प्रति ।
धौम्यस्य वचनादेषा बुद्धिः पूर्वं कृतैव मे ॥ ३-९०-१६॥
yacca māṃ bhagavānāha tīrthānāṃ darśanaṃ prati |
dhaumyasya vacanādeṣā buddhiḥ pūrvaṃ kṛtaiva me || 3-90-16||
MHB 3-90-17
तद्यदा मन्यसे ब्रह्मन्गमनं तीर्थदर्शने ।
तदैव गन्तास्मि दृढमेष मे निश्चयः परः ॥ ३-९०-१७॥
tadyadā manyase brahmangamanaṃ tīrthadarśane |
tadaiva gantāsmi dṛḍhameṣa me niścayaḥ paraḥ || 3-90-17||
MHB 3-90-18
वैशंपायन उवाच ।
गमने कृतबुद्धिं तं पाण्डवं लोमशोऽब्रवीत् ।
लघुर्भव महाराज लघुः स्वैरं गमिष्यसि ॥ ३-९०-१८॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
gamane kṛtabuddhiṃ taṃ pāṇḍavaṃ lomaśo'bravīt |
laghurbhava mahārāja laghuḥ svairaṃ gamiṣyasi || 3-90-18||
MHB 3-90-19
युधिष्ठिर उवाच ।
बिक्षाभुजो निवर्तन्तां ब्राह्मणा यतयश्च ये ।
ये चाप्यनुगताः पौरा राजभक्तिपुरस्कृताः ॥ ३-९०-१९॥
yudhiṣṭhira uvāca |
bikṣābhujo nivartantāṃ brāhmaṇā yatayaśca ye |
ye cāpyanugatāḥ paurā rājabhaktipuraskṛtāḥ || 3-90-19||
MHB 3-90-20
धृतराष्ट्रं महाराजमभिगच्छन्तु चैव ते ।
स दास्यति यथाकालमुचिता यस्य या भृतिः ॥ ३-९०-२०॥
dhṛtarāṣṭraṃ mahārājamabhigacchantu caiva te |
sa dāsyati yathākālamucitā yasya yā bhṛtiḥ || 3-90-20||
MHB 3-90-21
स चेद्यथोचितां वृत्तिं न दद्यान्मनुजेश्वरः ।
अस्मत्प्रियहितार्थाय पाञ्चाल्यो वः प्रदास्यति ॥ ३-९०-२१॥
sa cedyathocitāṃ vṛttiṃ na dadyānmanujeśvaraḥ |
asmatpriyahitārthāya pāñcālyo vaḥ pradāsyati || 3-90-21||
MHB 3-90-22
वैशंपायन उवाच ।
ततो भूयिष्ठशः पौरा गुरुभारसमाहिताः ।
विप्राश्च यतयो युक्ता जग्मुर्नागपुरं प्रति ॥ ३-९०-२२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato bhūyiṣṭhaśaḥ paurā gurubhārasamāhitāḥ |
viprāśca yatayo yuktā jagmurnāgapuraṃ prati || 3-90-22||
MHB 3-90-23
तान्सर्वान्धर्मराजस्य प्रेम्णा राजाम्बिकासुतः ।
प्रतिजग्राह विधिवद्धनैश्च समतर्पयत् ॥ ३-९०-२३॥
tānsarvāndharmarājasya premṇā rājāmbikāsutaḥ |
pratijagrāha vidhivaddhanaiśca samatarpayat || 3-90-23||
MHB 3-90-24
ततः कुन्तीसुतो राजा लघुभिर्ब्राह्मणैः सह ।
लोमशेन च सुप्रीतस्त्रिरात्रं काम्यकेऽवसत् ॥ ३-९०-२४॥
tataḥ kuntīsuto rājā laghubhirbrāhmaṇaiḥ saha |
lomaśena ca suprītastrirātraṃ kāmyake'vasat || 3-90-24||
Adhyaya: 91/299 (28)
MHB 3-91-1
वैशंपायन उवाच ।
ततः प्रयान्तं कौन्तेयं ब्राह्मणा वनवासिनः ।
अभिगम्य तदा राजन्निदं वचनमब्रुवन् ॥ ३-९१-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ prayāntaṃ kaunteyaṃ brāhmaṇā vanavāsinaḥ |
abhigamya tadā rājannidaṃ vacanamabruvan || 3-91-1||
MHB 3-91-2
राजंस्तीर्थानि गन्तासि पुण्यानि भ्रातृभिः सह ।
देवर्षिणा च सहितो लोमशेन महात्मना ॥ ३-९१-२॥
rājaṃstīrthāni gantāsi puṇyāni bhrātṛbhiḥ saha |
devarṣiṇā ca sahito lomaśena mahātmanā || 3-91-2||
MHB 3-91-3
अस्मानपि महाराज नेतुमर्हसि पाण्डव ।
अस्माभिर्हि न शक्यानि त्वदृते तानि कौरव ॥ ३-९१-३॥
asmānapi mahārāja netumarhasi pāṇḍava |
asmābhirhi na śakyāni tvadṛte tāni kaurava || 3-91-3||
MHB 3-91-4
श्वापदैरुपसृष्टानि दुर्गाणि विषमाणि च ।
अगम्यानि नरैरल्पैस्तीर्थानि मनुजेश्वर ॥ ३-९१-४॥
śvāpadairupasṛṣṭāni durgāṇi viṣamāṇi ca |
agamyāni narairalpaistīrthāni manujeśvara || 3-91-4||
MHB 3-91-5
भवन्तो भ्रातरः शूरा धनुर्धरवराः सदा ।
भवद्भिः पालिताः शूरैर्गच्छेम वयमप्युत ॥ ३-९१-५॥
bhavanto bhrātaraḥ śūrā dhanurdharavarāḥ sadā |
bhavadbhiḥ pālitāḥ śūrairgacchema vayamapyuta || 3-91-5||
MHB 3-91-6
भवत्प्रसादाद्धि वयं प्राप्नुयाम फलं शुभम् ।
तीर्थानां पृथिवीपाल व्रतानां च विशां पते ॥ ३-९१-६॥
bhavatprasādāddhi vayaṃ prāpnuyāma phalaṃ śubham |
tīrthānāṃ pṛthivīpāla vratānāṃ ca viśāṃ pate || 3-91-6||
MHB 3-91-7
तव वीर्यपरित्राताः शुद्धास्तीर्थपरिप्लुताः ।
भवेम धूतपाप्मानस्तीर्थसंदर्शनान्नृप ॥ ३-९१-७॥
tava vīryaparitrātāḥ śuddhāstīrthapariplutāḥ |
bhavema dhūtapāpmānastīrthasaṃdarśanānnṛpa || 3-91-7||
MHB 3-91-8
भवानपि नरेन्द्रस्य कार्तवीर्यस्य भारत ।
अष्टकस्य च राजर्षेर्लोमपादस्य चैव ह ॥ ३-९१-८॥
bhavānapi narendrasya kārtavīryasya bhārata |
aṣṭakasya ca rājarṣerlomapādasya caiva ha || 3-91-8||
MHB 3-91-9
भरतस्य च वीरस्य सार्वभौमस्य पार्थिव ।
ध्रुवं प्राप्स्यसि दुष्प्रापाँल्लोकांस्तीर्थपरिप्लुतः ॥ ३-९१-९॥
bharatasya ca vīrasya sārvabhaumasya pārthiva |
dhruvaṃ prāpsyasi duṣprāpā~llokāṃstīrthapariplutaḥ || 3-91-9||
MHB 3-91-10
प्रभासादीनि तीर्थानि महेन्द्रादींश्च पर्वतान् ।
गङ्गाद्याः सरितश्चैव प्लक्षादींश्च वनस्पतीन् ।
त्वया सह महीपाल द्रष्टुमिच्छामहे वयम् ॥ ३-९१-१०॥
prabhāsādīni tīrthāni mahendrādīṃśca parvatān |
gaṅgādyāḥ saritaścaiva plakṣādīṃśca vanaspatīn |
tvayā saha mahīpāla draṣṭumicchāmahe vayam || 3-91-10||
MHB 3-91-11
यदि ते ब्राह्मणेष्वस्ति काचित्प्रीतिर्जनाधिप ।
कुरु क्षिप्रं वचोऽस्माकं ततः श्रेयोऽभिपत्स्यसे ॥ ३-९१-११॥
yadi te brāhmaṇeṣvasti kācitprītirjanādhipa |
kuru kṣipraṃ vaco'smākaṃ tataḥ śreyo'bhipatsyase || 3-91-11||
MHB 3-91-12
तीर्थानि हि महाबाहो तपोविघ्नकरैः सदा ।
अनुकीर्णानि रक्षोभिस्तेभ्यो नस्त्रातुमर्हसि ॥ ३-९१-१२॥
tīrthāni hi mahābāho tapovighnakaraiḥ sadā |
anukīrṇāni rakṣobhistebhyo nastrātumarhasi || 3-91-12||
MHB 3-91-13
तीर्थान्युक्तानि धौम्येन नारदेन च धीमता ।
यान्युवाच च देवर्षिर्लोमशः सुमहातपाः ॥ ३-९१-१३॥
tīrthānyuktāni dhaumyena nāradena ca dhīmatā |
yānyuvāca ca devarṣirlomaśaḥ sumahātapāḥ || 3-91-13||
MHB 3-91-14
विधिवत्तानि सर्वाणि पर्यटस्व नराधिप ।
धूतपाप्मा सहास्माभिर्लोमशेन च पालितः ॥ ३-९१-१४॥
vidhivattāni sarvāṇi paryaṭasva narādhipa |
dhūtapāpmā sahāsmābhirlomaśena ca pālitaḥ || 3-91-14||
MHB 3-91-15
स तथा पूज्यमानस्तैर्हर्षादश्रुपरिप्लुतः ।
भीमसेनादिभिर्वीरैर्भ्रातृभिः परिवारितः ।
बाढमित्यब्रवीत्सर्वांस्तानृषीन्पाण्डवर्षभः ॥ ३-९१-१५॥
sa tathā pūjyamānastairharṣādaśrupariplutaḥ |
bhīmasenādibhirvīrairbhrātṛbhiḥ parivāritaḥ |
bāḍhamityabravītsarvāṃstānṛṣīnpāṇḍavarṣabhaḥ || 3-91-15||
MHB 3-91-16
लोमशं समनुज्ञाप्य धौम्यं चैव पुरोहितम् ।
ततः स पाण्डवश्रेष्ठो भ्रातृभिः सहितो वशी ।
द्रौपद्या चानवद्याङ्ग्या गमनाय मनो दधे ॥ ३-९१-१६॥
lomaśaṃ samanujñāpya dhaumyaṃ caiva purohitam |
tataḥ sa pāṇḍavaśreṣṭho bhrātṛbhiḥ sahito vaśī |
draupadyā cānavadyāṅgyā gamanāya mano dadhe || 3-91-16||
MHB 3-91-17
अथ व्यासो महाभागस्तथा नारदपर्वतौ ।
काम्यके पाण्डवं द्रष्टुं समाजग्मुर्मनीषिणः ॥ ३-९१-१७॥
atha vyāso mahābhāgastathā nāradaparvatau |
kāmyake pāṇḍavaṃ draṣṭuṃ samājagmurmanīṣiṇaḥ || 3-91-17||
MHB 3-91-18
तेषां युधिष्ठिरो राजा पूजां चक्रे यथाविधि ।
सत्कृतास्ते महाभागा युधिष्ठिरमथाब्रुवन् ॥ ३-९१-१८॥
teṣāṃ yudhiṣṭhiro rājā pūjāṃ cakre yathāvidhi |
satkṛtāste mahābhāgā yudhiṣṭhiramathābruvan || 3-91-18||
MHB 3-91-19
युधिष्ठिर यमौ भीम मनसा कुरुतार्जवम् ।
मनसा कृतशौचा वै शुद्धास्तीर्थानि गच्छत ॥ ३-९१-१९॥
yudhiṣṭhira yamau bhīma manasā kurutārjavam |
manasā kṛtaśaucā vai śuddhāstīrthāni gacchata || 3-91-19||
MHB 3-91-20
शरीरनियमं ह्याहुर्ब्राह्मणा मानुषं व्रतम् ।
मनोविशुद्धां बुद्धिं च दैवमाहुर्व्रतं द्विजाः ॥ ३-९१-२०॥
śarīraniyamaṃ hyāhurbrāhmaṇā mānuṣaṃ vratam |
manoviśuddhāṃ buddhiṃ ca daivamāhurvrataṃ dvijāḥ || 3-91-20||
MHB 3-91-21
मनो ह्यदुष्टं शूराणां पर्याप्तं वै नराधिप ।
मैत्रीं बुद्धिं समास्थाय शुद्धास्तीर्थानि गच्छत ॥ ३-९१-२१॥
mano hyaduṣṭaṃ śūrāṇāṃ paryāptaṃ vai narādhipa |
maitrīṃ buddhiṃ samāsthāya śuddhāstīrthāni gacchata || 3-91-21||
MHB 3-91-22
ते यूयं मानसैः शुद्धाः शरीरनियमव्रतैः ।
दैवं व्रतं समास्थाय यथोक्तं फलमाप्स्यथ ॥ ३-९१-२२॥
te yūyaṃ mānasaiḥ śuddhāḥ śarīraniyamavrataiḥ |
daivaṃ vrataṃ samāsthāya yathoktaṃ phalamāpsyatha || 3-91-22||
MHB 3-91-23
ते तथेति प्रतिज्ञाय कृष्णया सह पाण्डवाः ।
कृतस्वस्त्ययनाः सर्वे मुनिभिर्दिव्यमानुषैः ॥ ३-९१-२३॥
te tatheti pratijñāya kṛṣṇayā saha pāṇḍavāḥ |
kṛtasvastyayanāḥ sarve munibhirdivyamānuṣaiḥ || 3-91-23||
MHB 3-91-24
लोमशस्योपसंगृह्य पादौ द्वैपायनस्य च ।
नारदस्य च राजेन्द्र देवर्षेः पर्वतस्य च ॥ ३-९१-२४॥
lomaśasyopasaṃgṛhya pādau dvaipāyanasya ca |
nāradasya ca rājendra devarṣeḥ parvatasya ca || 3-91-24||
MHB 3-91-25
धौम्येन सहिता वीरास्तथान्यैर्वनवासिभिः ।
मार्गशीर्ष्यामतीतायां पुष्येण प्रययुस्ततः ॥ ३-९१-२५॥
dhaumyena sahitā vīrāstathānyairvanavāsibhiḥ |
mārgaśīrṣyāmatītāyāṃ puṣyeṇa prayayustataḥ || 3-91-25||
MHB 3-91-26
कठिनानि समादाय चीराजिनजटाधराः ।
अभेद्यैः कवचैर्युक्तास्तीर्थान्यन्वचरंस्तदा ॥ ३-९१-२६॥
kaṭhināni samādāya cīrājinajaṭādharāḥ |
abhedyaiḥ kavacairyuktāstīrthānyanvacaraṃstadā || 3-91-26||
MHB 3-91-27
इन्द्रसेनादिभिर्भृत्यै रथैः परिचतुर्दशैः ।
महानसव्यापृतैश्च तथान्यैः परिचारकैः ॥ ३-९१-२७॥
indrasenādibhirbhṛtyai rathaiḥ paricaturdaśaiḥ |
mahānasavyāpṛtaiśca tathānyaiḥ paricārakaiḥ || 3-91-27||
MHB 3-91-28
सायुधा बद्धनिस्त्रिंशास्तूणवन्तः समार्गणाः ।
प्राङ्मुखाः प्रययुर्वीराः पाण्डवा जनमेजय ॥ ३-९१-२८॥
sāyudhā baddhanistriṃśāstūṇavantaḥ samārgaṇāḥ |
prāṅmukhāḥ prayayurvīrāḥ pāṇḍavā janamejaya || 3-91-28||
Adhyaya: 92/299 (22)
MHB 3-92-1
युधिष्ठिर उवाच ।
न वै निर्गुणमात्मानं मन्ये देवर्षिसत्तम ।
तथास्मि दुःखसंतप्तो यथा नान्यो महीपतिः ॥ ३-९२-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
na vai nirguṇamātmānaṃ manye devarṣisattama |
tathāsmi duḥkhasaṃtapto yathā nānyo mahīpatiḥ || 3-92-1||
MHB 3-92-2
परांश्च निर्गुणान्मन्ये न च धर्मरतानपि ।
ते च लोमश लोकेऽस्मिन्नृध्यन्ते केन केतुना ॥ ३-९२-२॥
parāṃśca nirguṇānmanye na ca dharmaratānapi |
te ca lomaśa loke'sminnṛdhyante kena ketunā || 3-92-2||
MHB 3-92-3
लोमश उवाच ।
नात्र दुःखं त्वया राजन्कार्यं पार्थ कथंचन ।
यदधर्मेण वर्धेरन्नधर्मरुचयो जनाः ॥ ३-९२-३॥
lomaśa uvāca |
nātra duḥkhaṃ tvayā rājankāryaṃ pārtha kathaṃcana |
yadadharmeṇa vardherannadharmarucayo janāḥ || 3-92-3||
MHB 3-92-4
वर्धत्यधर्मेण नरस्ततो भद्राणि पश्यति ।
ततः सपत्नाञ्जयति समूलस्तु विनश्यति ॥ ३-९२-४॥
vardhatyadharmeṇa narastato bhadrāṇi paśyati |
tataḥ sapatnāñjayati samūlastu vinaśyati || 3-92-4||
MHB 3-92-5
मया हि दृष्टा दैतेया दानवाश्च महीपते ।
वर्धमाना ह्यधर्मेण क्षयं चोपगताः पुनः ॥ ३-९२-५॥
mayā hi dṛṣṭā daiteyā dānavāśca mahīpate |
vardhamānā hyadharmeṇa kṣayaṃ copagatāḥ punaḥ || 3-92-5||
MHB 3-92-6
पुरा देवयुगे चैव दृष्टं सर्वं मया विभो ।
अरोचयन्सुरा धर्मं धर्मं तत्यजिरेऽसुराः ॥ ३-९२-६॥
purā devayuge caiva dṛṣṭaṃ sarvaṃ mayā vibho |
arocayansurā dharmaṃ dharmaṃ tatyajire'surāḥ || 3-92-6||
MHB 3-92-7
तीर्थानि देवा विविशुर्नाविशन्भारतासुराः ।
तानधर्मकृतो दर्पः पूर्वमेव समाविशत् ॥ ३-९२-७॥
tīrthāni devā viviśurnāviśanbhāratāsurāḥ |
tānadharmakṛto darpaḥ pūrvameva samāviśat || 3-92-7||
MHB 3-92-8
दर्पान्मानः समभवन्मानात्क्रोधो व्यजायत ।
क्रोधादह्रीस्ततोऽलज्जा वृत्तं तेषां ततोऽनशत् ॥ ३-९२-८॥
darpānmānaḥ samabhavanmānātkrodho vyajāyata |
krodhādahrīstato'lajjā vṛttaṃ teṣāṃ tato'naśat || 3-92-8||
MHB 3-92-9
तानलज्जान्गतह्रीकान्हीनवृत्तान्वृथाव्रतान् ।
क्षमा लक्ष्मीश्च धर्मश्च नचिरात्प्रजहुस्ततः ।
लक्ष्मीस्तु देवानगमदलक्ष्मीरसुरान्नृप ॥ ३-९२-९॥
tānalajjāngatahrīkānhīnavṛttānvṛthāvratān |
kṣamā lakṣmīśca dharmaśca nacirātprajahustataḥ |
lakṣmīstu devānagamadalakṣmīrasurānnṛpa || 3-92-9||
MHB 3-92-10
तानलक्ष्मीसमाविष्टान्दर्पोपहतचेतसः ।
दैतेयान्दानवांश्चैव कलिरप्याविशत्ततः ॥ ३-९२-१०॥
tānalakṣmīsamāviṣṭāndarpopahatacetasaḥ |
daiteyāndānavāṃścaiva kalirapyāviśattataḥ || 3-92-10||
MHB 3-92-11
तानलक्ष्मीसमाविष्टान्दानवान्कलिना तथा ।
दर्पाभिभूतान्कौन्तेय क्रियाहीनानचेतसः ॥ ३-९२-११॥
tānalakṣmīsamāviṣṭāndānavānkalinā tathā |
darpābhibhūtānkaunteya kriyāhīnānacetasaḥ || 3-92-11||
MHB 3-92-12
मानाभिभूतानचिराद्विनाशः प्रत्यपद्यत ।
निर्यशस्यास्ततो दैत्याः कृत्स्नशो विलयं गताः ॥ ३-९२-१२॥
mānābhibhūtānacirādvināśaḥ pratyapadyata |
niryaśasyāstato daityāḥ kṛtsnaśo vilayaṃ gatāḥ || 3-92-12||
MHB 3-92-13
देवास्तु सागरांश्चैव सरितश्च सरांसि च ।
अभ्यगच्छन्धर्मशीलाः पुण्यान्यायतनानि च ॥ ३-९२-१३॥
devāstu sāgarāṃścaiva saritaśca sarāṃsi ca |
abhyagacchandharmaśīlāḥ puṇyānyāyatanāni ca || 3-92-13||
MHB 3-92-14
तपोभिः क्रतुभिर्दानैराशीर्वादैश्च पाण्डव ।
प्रजहुः सर्वपापानि श्रेयश्च प्रतिपेदिरे ॥ ३-९२-१४॥
tapobhiḥ kratubhirdānairāśīrvādaiśca pāṇḍava |
prajahuḥ sarvapāpāni śreyaśca pratipedire || 3-92-14||
MHB 3-92-15
एवं हि दानवन्तश्च क्रियावन्तश्च सर्वशः ।
तीर्थान्यगच्छन्विबुधास्तेनापुर्भूतिमुत्तमाम् ॥ ३-९२-१५॥
evaṃ hi dānavantaśca kriyāvantaśca sarvaśaḥ |
tīrthānyagacchanvibudhāstenāpurbhūtimuttamām || 3-92-15||
MHB 3-92-16
तथा त्वमपि राजेन्द्र स्नात्वा तीर्थेषु सानुजः ।
पुनर्वेत्स्यसि तां लक्ष्मीमेष पन्थाः सनातनः ॥ ३-९२-१६॥
tathā tvamapi rājendra snātvā tīrtheṣu sānujaḥ |
punarvetsyasi tāṃ lakṣmīmeṣa panthāḥ sanātanaḥ || 3-92-16||
MHB 3-92-17
यथैव हि नृगो राजा शिबिरौशीनरो यथा ।
भगीरथो वसुमना गयः पूरुः पुरूरवाः ॥ ३-९२-१७॥
yathaiva hi nṛgo rājā śibirauśīnaro yathā |
bhagīratho vasumanā gayaḥ pūruḥ purūravāḥ || 3-92-17||
MHB 3-92-18
चरमाणास्तपो नित्यं स्पर्शनादम्भसश्च ते ।
तीर्थाभिगमनात्पूता दर्शनाच्च महात्मनाम् ॥ ३-९२-१८॥
caramāṇāstapo nityaṃ sparśanādambhasaśca te |
tīrthābhigamanātpūtā darśanācca mahātmanām || 3-92-18||
MHB 3-92-19
अलभन्त यशः पुण्यं धनानि च विशां पते ।
तथा त्वमपि राजेन्द्र लब्धासि विपुलां श्रियम् ॥ ३-९२-१९॥
alabhanta yaśaḥ puṇyaṃ dhanāni ca viśāṃ pate |
tathā tvamapi rājendra labdhāsi vipulāṃ śriyam || 3-92-19||
MHB 3-92-20
यथा चेक्ष्वाकुरचरत्सपुत्रजनबान्धवः ।
मुचुकुन्दोऽथ मान्धाता मरुत्तश्च महीपतिः ॥ ३-९२-२०॥
yathā cekṣvākuracaratsaputrajanabāndhavaḥ |
mucukundo'tha māndhātā maruttaśca mahīpatiḥ || 3-92-20||
MHB 3-92-21
कीर्तिं पुण्यामविन्दन्त यथा देवास्तपोबलात् ।
देवर्षयश्च कार्त्स्न्येन तथा त्वमपि वेत्स्यसे ॥ ३-९२-२१॥
kīrtiṃ puṇyāmavindanta yathā devāstapobalāt |
devarṣayaśca kārtsnyena tathā tvamapi vetsyase || 3-92-21||
MHB 3-92-22
धार्तराष्ट्रास्तु दर्पेण मोहेन च वशीकृताः ।
नचिराद्विनशिष्यन्ति दैत्या इव न संशयः ॥ ३-९२-२२॥
dhārtarāṣṭrāstu darpeṇa mohena ca vaśīkṛtāḥ |
nacirādvinaśiṣyanti daityā iva na saṃśayaḥ || 3-92-22||
Adhyaya: 93/299 (27)
MHB 3-93-1
वैशंपायन उवाच ।
ते तथा सहिता वीरा वसन्तस्तत्र तत्र ह ।
क्रमेण पृथिवीपाल नैमिषारण्यमागताः ॥ ३-९३-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
te tathā sahitā vīrā vasantastatra tatra ha |
krameṇa pṛthivīpāla naimiṣāraṇyamāgatāḥ || 3-93-1||
MHB 3-93-2
ततस्तीर्थेषु पुण्येषु गोमत्याः पाण्डवा नृप ।
कृताभिषेकाः प्रददुर्गाश्च वित्तं च भारत ॥ ३-९३-२॥
tatastīrtheṣu puṇyeṣu gomatyāḥ pāṇḍavā nṛpa |
kṛtābhiṣekāḥ pradadurgāśca vittaṃ ca bhārata || 3-93-2||
MHB 3-93-3
तत्र देवान्पितॄन्विप्रांस्तर्पयित्वा पुनः पुनः ।
कन्यातीर्थेऽश्वतीर्थे च गवां तीर्थे च कौरवाः ॥ ३-९३-३॥
tatra devānpitṝnviprāṃstarpayitvā punaḥ punaḥ |
kanyātīrthe'śvatīrthe ca gavāṃ tīrthe ca kauravāḥ || 3-93-3||
MHB 3-93-4
वालकोट्यां वृषप्रस्थे गिरावुष्य च पाण्डवाः ।
बाहुदायां महीपाल चक्रुः सर्वेऽभिषेचनम् ॥ ३-९३-४॥
vālakoṭyāṃ vṛṣaprasthe girāvuṣya ca pāṇḍavāḥ |
bāhudāyāṃ mahīpāla cakruḥ sarve'bhiṣecanam || 3-93-4||
MHB 3-93-5
प्रयागे देवयजने देवानां पृथिवीपते ।
ऊषुराप्लुत्य गात्राणि तपश्चातस्थुरुत्तमम् ॥ ३-९३-५॥
prayāge devayajane devānāṃ pṛthivīpate |
ūṣurāplutya gātrāṇi tapaścātasthuruttamam || 3-93-5||
MHB 3-93-6
गङ्गायमुनयोश्चैव संगमे सत्यसंगराः ।
विपाप्मानो महात्मानो विप्रेभ्यः प्रददुर्वसु ॥ ३-९३-६॥
gaṅgāyamunayoścaiva saṃgame satyasaṃgarāḥ |
vipāpmāno mahātmāno viprebhyaḥ pradadurvasu || 3-93-6||
MHB 3-93-7
तपस्विजनजुष्टां च ततो वेदीं प्रजापतेः ।
जग्मुः पाण्डुसुता राजन्ब्राह्मणैः सह भारत ॥ ३-९३-७॥
tapasvijanajuṣṭāṃ ca tato vedīṃ prajāpateḥ |
jagmuḥ pāṇḍusutā rājanbrāhmaṇaiḥ saha bhārata || 3-93-7||
MHB 3-93-8
तत्र ते न्यवसन्वीरास्तपश्चातस्थुरुत्तमम् ।
संतर्पयन्तः सततं वन्येन हविषा द्विजान् ॥ ३-९३-८॥
tatra te nyavasanvīrāstapaścātasthuruttamam |
saṃtarpayantaḥ satataṃ vanyena haviṣā dvijān || 3-93-8||
MHB 3-93-9
ततो महीधरं जग्मुर्धर्मज्ञेनाभिसत्कृतम् ।
राजर्षिणा पुण्यकृता गयेनानुपमद्युते ॥ ३-९३-९॥
tato mahīdharaṃ jagmurdharmajñenābhisatkṛtam |
rājarṣiṇā puṇyakṛtā gayenānupamadyute || 3-93-9||
MHB 3-93-10
सरो गयशिरो यत्र पुण्या चैव महानदी ।
ऋषिजुष्टं सुपुण्यं तत्तीर्थं ब्रह्मसरोत्तमम् ॥ ३-९३-१०॥
saro gayaśiro yatra puṇyā caiva mahānadī |
ṛṣijuṣṭaṃ supuṇyaṃ tattīrthaṃ brahmasarottamam || 3-93-10||
MHB 3-93-11
अगस्त्यो भगवान्यत्र गतो वैवस्वतं प्रति ।
उवास च स्वयं यत्र धर्मो राजन्सनातनः ॥ ३-९३-११॥
agastyo bhagavānyatra gato vaivasvataṃ prati |
uvāsa ca svayaṃ yatra dharmo rājansanātanaḥ || 3-93-11||
MHB 3-93-12
सर्वासां सरितां चैव समुद्भेदो विशां पते ।
यत्र संनिहितो नित्यं महादेवः पिनाकधृक् ॥ ३-९३-१२॥
sarvāsāṃ saritāṃ caiva samudbhedo viśāṃ pate |
yatra saṃnihito nityaṃ mahādevaḥ pinākadhṛk || 3-93-12||
MHB 3-93-13
तत्र ते पाण्डवा वीराश्चातुर्मास्यैस्तदेजिरे ।
ऋषियज्ञेन महता यत्राक्षयवटो महान् ॥ ३-९३-१३॥
tatra te pāṇḍavā vīrāścāturmāsyaistadejire |
ṛṣiyajñena mahatā yatrākṣayavaṭo mahān || 3-93-13||
MHB 3-93-14
ब्राह्मणास्तत्र शतशः समाजग्मुस्तपोधनाः ।
चातुर्मास्येनायजन्त आर्षेण विधिना तदा ॥ ३-९३-१४॥
brāhmaṇāstatra śataśaḥ samājagmustapodhanāḥ |
cāturmāsyenāyajanta ārṣeṇa vidhinā tadā || 3-93-14||
MHB 3-93-15
तत्र विद्यातपोनित्या ब्राह्मणा वेदपारगाः ।
कथाः प्रचक्रिरे पुण्याः सदसिस्था महात्मनाम् ॥ ३-९३-१५॥
tatra vidyātaponityā brāhmaṇā vedapāragāḥ |
kathāḥ pracakrire puṇyāḥ sadasisthā mahātmanām || 3-93-15||
MHB 3-93-16
तत्र विद्याव्रतस्नातः कौमारं व्रतमास्थितः ।
शमठोऽकथयद्राजन्नामूर्तरयसं गयम् ॥ ३-९३-१६॥
tatra vidyāvratasnātaḥ kaumāraṃ vratamāsthitaḥ |
śamaṭho'kathayadrājannāmūrtarayasaṃ gayam || 3-93-16||
MHB 3-93-17
अमूर्तरयसः पुत्रो गयो राजर्षिसत्तमः ।
पुण्यानि यस्य कर्माणि तानि मे शृणु भारत ॥ ३-९३-१७॥
amūrtarayasaḥ putro gayo rājarṣisattamaḥ |
puṇyāni yasya karmāṇi tāni me śṛṇu bhārata || 3-93-17||
MHB 3-93-18
यस्य यज्ञो बभूवेह बह्वन्नो बहुदक्षिणः ।
यत्रान्नपर्वता राजञ्शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ३-९३-१८॥
yasya yajño babhūveha bahvanno bahudakṣiṇaḥ |
yatrānnaparvatā rājañśataśo'tha sahasraśaḥ || 3-93-18||
MHB 3-93-19
घृतकुल्याश्च दध्नश्च नद्यो बहुशतास्तथा ।
व्यञ्जनानां प्रवाहाश्च महार्हाणां सहस्रशः ॥ ३-९३-१९॥
ghṛtakulyāśca dadhnaśca nadyo bahuśatāstathā |
vyañjanānāṃ pravāhāśca mahārhāṇāṃ sahasraśaḥ || 3-93-19||
MHB 3-93-20
अहन्यहनि चाप्येतद्याचतां संप्रदीयते ।
अन्यत्तु ब्राह्मणा राजन्भुञ्जतेऽन्नं सुसंस्कृतम् ॥ ३-९३-२०॥
ahanyahani cāpyetadyācatāṃ saṃpradīyate |
anyattu brāhmaṇā rājanbhuñjate'nnaṃ susaṃskṛtam || 3-93-20||
MHB 3-93-21
तत्र वै दक्षिणाकाले ब्रह्मघोषो दिवं गतः ।
न स्म प्रज्ञायते किंचिद्ब्रह्मशब्देन भारत ॥ ३-९३-२१॥
tatra vai dakṣiṇākāle brahmaghoṣo divaṃ gataḥ |
na sma prajñāyate kiṃcidbrahmaśabdena bhārata || 3-93-21||
MHB 3-93-22
पुण्येन चरता राजन्भूर्दिशः खं नभस्तथा ।
आपूर्णमासीच्छब्देन तदप्यासीन्महाद्भुतम् ॥ ३-९३-२२॥
puṇyena caratā rājanbhūrdiśaḥ khaṃ nabhastathā |
āpūrṇamāsīcchabdena tadapyāsīnmahādbhutam || 3-93-22||
MHB 3-93-23
तत्र स्म गाथा गायन्ति मनुष्या भरतर्षभ ।
अन्नपानैः शुभैस्तृप्ता देशे देशे सुवर्चसः ॥ ३-९३-२३॥
tatra sma gāthā gāyanti manuṣyā bharatarṣabha |
annapānaiḥ śubhaistṛptā deśe deśe suvarcasaḥ || 3-93-23||
MHB 3-93-24
गयस्य यज्ञे के त्वद्य प्राणिनो भोक्तुमीप्सवः ।
यत्र भोजनशिष्टस्य पर्वताः पञ्चविंशतिः ॥ ३-९३-२४॥
gayasya yajñe ke tvadya prāṇino bhoktumīpsavaḥ |
yatra bhojanaśiṣṭasya parvatāḥ pañcaviṃśatiḥ || 3-93-24||
MHB 3-93-25
न स्म पूर्वे जनाश्चक्रुर्न करिष्यन्ति चापरे ।
गयो यदकरोद्यज्ञे राजर्षिरमितद्युतिः ॥ ३-९३-२५॥
na sma pūrve janāścakrurna kariṣyanti cāpare |
gayo yadakarodyajñe rājarṣiramitadyutiḥ || 3-93-25||
MHB 3-93-26
कथं नु देवा हविषा गयेन परितर्पिताः ।
पुनः शक्ष्यन्त्युपादातुमन्यैर्दत्तानि कानिचित् ॥ ३-९३-२६॥
kathaṃ nu devā haviṣā gayena paritarpitāḥ |
punaḥ śakṣyantyupādātumanyairdattāni kānicit || 3-93-26||
MHB 3-93-27
एवंविधाः सुबहवस्तस्य यज्ञे महात्मनः ।
बभूवुरस्य सरसः समीपे कुरुनन्दन ॥ ३-९३-२७॥
evaṃvidhāḥ subahavastasya yajñe mahātmanaḥ |
babhūvurasya sarasaḥ samīpe kurunandana || 3-93-27||
Adhyaya: 94/299 (27)
MHB 3-94-1
वैशंपायन उवाच ।
ततः संप्रस्थितो राजा कौन्तेयो भूरिदक्षिणः ।
अगस्त्याश्रममासाद्य दुर्जयायामुवास ह ॥ ३-९४-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ saṃprasthito rājā kaunteyo bhūridakṣiṇaḥ |
agastyāśramamāsādya durjayāyāmuvāsa ha || 3-94-1||
MHB 3-94-2
तत्र वै लोमशं राजा पप्रच्छ वदतां वरः ।
अगस्त्येनेह वातापिः किमर्थमुपशामितः ॥ ३-९४-२॥
tatra vai lomaśaṃ rājā papraccha vadatāṃ varaḥ |
agastyeneha vātāpiḥ kimarthamupaśāmitaḥ || 3-94-2||
MHB 3-94-3
आसीद्वा किंप्रभावश्च स दैत्यो मानवान्तकः ।
किमर्थं चोद्गतो मन्युरगस्त्यस्य महात्मनः ॥ ३-९४-३॥
āsīdvā kiṃprabhāvaśca sa daityo mānavāntakaḥ |
kimarthaṃ codgato manyuragastyasya mahātmanaḥ || 3-94-3||
MHB 3-94-4
लोमश उवाच ।
इल्वलो नाम दैतेय आसीत्कौरवनन्दन ।
मणिमत्यां पुरि पुरा वातापिस्तस्य चानुजः ॥ ३-९४-४॥
lomaśa uvāca |
ilvalo nāma daiteya āsītkauravanandana |
maṇimatyāṃ puri purā vātāpistasya cānujaḥ || 3-94-4||
MHB 3-94-5
स ब्राह्मणं तपोयुक्तमुवाच दितिनन्दनः ।
पुत्रं मे भगवानेकमिन्द्रतुल्यं प्रयच्छतु ॥ ३-९४-५॥
sa brāhmaṇaṃ tapoyuktamuvāca ditinandanaḥ |
putraṃ me bhagavānekamindratulyaṃ prayacchatu || 3-94-5||
MHB 3-94-6
तस्मै स ब्राह्मणो नादात्पुत्रं वासवसंमितम् ।
चुक्रोध सोऽसुरस्तस्य ब्राह्मणस्य ततो भृशम् ॥ ३-९४-६॥
tasmai sa brāhmaṇo nādātputraṃ vāsavasaṃmitam |
cukrodha so'surastasya brāhmaṇasya tato bhṛśam || 3-94-6||
MHB 3-94-7
समाह्वयति यं वाचा गतं वैवस्वतक्षयम् ।
स पुनर्देहमास्थाय जीवन्स्म प्रतिदृश्यते ॥ ३-९४-७॥
samāhvayati yaṃ vācā gataṃ vaivasvatakṣayam |
sa punardehamāsthāya jīvansma pratidṛśyate || 3-94-7||
MHB 3-94-8
ततो वातापिमसुरं छागं कृत्वा सुसंस्कृतम् ।
तं ब्राह्मणं भोजयित्वा पुनरेव समाह्वयत् ॥ ३-९४-८॥
tato vātāpimasuraṃ chāgaṃ kṛtvā susaṃskṛtam |
taṃ brāhmaṇaṃ bhojayitvā punareva samāhvayat || 3-94-8||
MHB 3-94-9
तस्य पार्श्वं विनिर्भिद्य ब्राह्मणस्य महासुरः ।
वातापिः प्रहसन्राजन्निश्चक्राम विशां पते ॥ ३-९४-९॥
tasya pārśvaṃ vinirbhidya brāhmaṇasya mahāsuraḥ |
vātāpiḥ prahasanrājanniścakrāma viśāṃ pate || 3-94-9||
MHB 3-94-10
एवं स ब्राह्मणान्राजन्भोजयित्वा पुनः पुनः ।
हिंसयामास दैतेय इल्वलो दुष्टचेतनः ॥ ३-९४-१०॥
evaṃ sa brāhmaṇānrājanbhojayitvā punaḥ punaḥ |
hiṃsayāmāsa daiteya ilvalo duṣṭacetanaḥ || 3-94-10||
MHB 3-94-11
अगस्त्यश्चापि भगवानेतस्मिन्काल एव तु ।
पितॄन्ददर्श गर्ते वै लम्बमानानधोमुखान् ॥ ३-९४-११॥
agastyaścāpi bhagavānetasminkāla eva tu |
pitṝndadarśa garte vai lambamānānadhomukhān || 3-94-11||
MHB 3-94-12
सोऽपृच्छल्लम्बमानांस्तान्भवन्त इह किंपराः ।
संतानहेतोरिति ते तमूचुर्ब्रह्मवादिनः ॥ ३-९४-१२॥
so'pṛcchallambamānāṃstānbhavanta iha kiṃparāḥ |
saṃtānahetoriti te tamūcurbrahmavādinaḥ || 3-94-12||
MHB 3-94-13
ते तस्मै कथयामासुर्वयं ते पितरः स्वकाः ।
गर्तमेतमनुप्राप्ता लम्बामः प्रसवार्थिनः ॥ ३-९४-१३॥
te tasmai kathayāmāsurvayaṃ te pitaraḥ svakāḥ |
gartametamanuprāptā lambāmaḥ prasavārthinaḥ || 3-94-13||
MHB 3-94-14
यदि नो जनयेथास्त्वमगस्त्यापत्यमुत्तमम् ।
स्यान्नोऽस्मान्निरयान्मोक्षस्त्वं च पुत्राप्नुया गतिम् ॥ ३-९४-१४॥
yadi no janayethāstvamagastyāpatyamuttamam |
syānno'smānnirayānmokṣastvaṃ ca putrāpnuyā gatim || 3-94-14||
MHB 3-94-15
स तानुवाच तेजस्वी सत्यधर्मपरायणः ।
करिष्ये पितरः कामं व्येतु वो मानसो ज्वरः ॥ ३-९४-१५॥
sa tānuvāca tejasvī satyadharmaparāyaṇaḥ |
kariṣye pitaraḥ kāmaṃ vyetu vo mānaso jvaraḥ || 3-94-15||
MHB 3-94-16
ततः प्रसवसंतानं चिन्तयन्भगवानृषिः ।
आत्मनः प्रसवस्यार्थे नापश्यत्सदृशीं स्त्रियम् ॥ ३-९४-१६॥
tataḥ prasavasaṃtānaṃ cintayanbhagavānṛṣiḥ |
ātmanaḥ prasavasyārthe nāpaśyatsadṛśīṃ striyam || 3-94-16||
MHB 3-94-17
स तस्य तस्य सत्त्वस्य तत्तदङ्गमनुत्तमम् ।
संभृत्य तत्समैरङ्गैर्निर्ममे स्त्रियमुत्तमाम् ॥ ३-९४-१७॥
sa tasya tasya sattvasya tattadaṅgamanuttamam |
saṃbhṛtya tatsamairaṅgairnirmame striyamuttamām || 3-94-17||
MHB 3-94-18
स तां विदर्भराजाय पुत्रकामाय ताम्यते ।
निर्मितामात्मनोऽर्थाय मुनिः प्रादान्महातपाः ॥ ३-९४-१८॥
sa tāṃ vidarbharājāya putrakāmāya tāmyate |
nirmitāmātmano'rthāya muniḥ prādānmahātapāḥ || 3-94-18||
MHB 3-94-19
सा तत्र जज्ञे सुभगा विद्युत्सौदामिनी यथा ।
विभ्राजमाना वपुसा व्यवर्धत शुभानना ॥ ३-९४-१९॥
sā tatra jajñe subhagā vidyutsaudāminī yathā |
vibhrājamānā vapusā vyavardhata śubhānanā || 3-94-19||
MHB 3-94-20
जातमात्रां च तां दृष्ट्वा वैदर्भः पृथिवीपतिः ।
प्रहर्षेण द्विजातिभ्यो न्यवेदयत भारत ॥ ३-९४-२०॥
jātamātrāṃ ca tāṃ dṛṣṭvā vaidarbhaḥ pṛthivīpatiḥ |
praharṣeṇa dvijātibhyo nyavedayata bhārata || 3-94-20||
MHB 3-94-21
अभ्यनन्दन्त तां सर्वे ब्राह्मणा वसुधाधिप ।
लोपामुद्रेति तस्याश्च चक्रिरे नाम ते द्विजाः ॥ ३-९४-२१॥
abhyanandanta tāṃ sarve brāhmaṇā vasudhādhipa |
lopāmudreti tasyāśca cakrire nāma te dvijāḥ || 3-94-21||
MHB 3-94-22
ववृधे सा महाराज बिभ्रती रूपमुत्तमम् ।
अप्स्विवोत्पलिनी शीघ्रमग्नेरिव शिखा शुभा ॥ ३-९४-२२॥
vavṛdhe sā mahārāja bibhratī rūpamuttamam |
apsvivotpalinī śīghramagneriva śikhā śubhā || 3-94-22||
MHB 3-94-23
तां यौवनस्थां राजेन्द्र शतं कन्याः स्वलंकृताः ।
दाशीशतं च कल्याणीमुपतस्थुर्वशानुगाः ॥ ३-९४-२३॥
tāṃ yauvanasthāṃ rājendra śataṃ kanyāḥ svalaṃkṛtāḥ |
dāśīśataṃ ca kalyāṇīmupatasthurvaśānugāḥ || 3-94-23||
MHB 3-94-24
सा स्म दासीशतवृता मध्ये कन्याशतस्य च ।
आस्ते तेजस्विनी कन्या रोहिणीव दिवि प्रभो ॥ ३-९४-२४॥
sā sma dāsīśatavṛtā madhye kanyāśatasya ca |
āste tejasvinī kanyā rohiṇīva divi prabho || 3-94-24||
MHB 3-94-25
यौवनस्थामपि च तां शीलाचारसमन्विताम् ।
न वव्रे पुरुषः कश्चिद्भयात्तस्य महात्मनः ॥ ३-९४-२५॥
yauvanasthāmapi ca tāṃ śīlācārasamanvitām |
na vavre puruṣaḥ kaścidbhayāttasya mahātmanaḥ || 3-94-25||
MHB 3-94-26
सा तु सत्यवती कन्या रूपेणाप्सरसोऽप्यति ।
तोषयामास पितरं शीलेन स्वजनं तथा ॥ ३-९४-२६॥
sā tu satyavatī kanyā rūpeṇāpsaraso'pyati |
toṣayāmāsa pitaraṃ śīlena svajanaṃ tathā || 3-94-26||
MHB 3-94-27
वैदर्भीं तु तथायुक्तां युवतीं प्रेक्ष्य वै पिता ।
मनसा चिन्तयामास कस्मै दद्यां सुतामिति ॥ ३-९४-२७॥
vaidarbhīṃ tu tathāyuktāṃ yuvatīṃ prekṣya vai pitā |
manasā cintayāmāsa kasmai dadyāṃ sutāmiti || 3-94-27||
Adhyaya: 95/299 (24)
MHB 3-95-1
लोमश उवाच ।
यदा त्वमन्यतागस्त्यो गार्हस्थ्ये तां क्षमामिति ।
तदाभिगम्य प्रोवाच वैदर्भं पृथिवीपतिम् ॥ ३-९५-१॥
lomaśa uvāca |
yadā tvamanyatāgastyo gārhasthye tāṃ kṣamāmiti |
tadābhigamya provāca vaidarbhaṃ pṛthivīpatim || 3-95-1||
MHB 3-95-2
राजन्निवेशे बुद्धिर्मे वर्तते पुत्रकारणात् ।
वरये त्वां महीपाल लोपामुद्रां प्रयच्छ मे ॥ ३-९५-२॥
rājanniveśe buddhirme vartate putrakāraṇāt |
varaye tvāṃ mahīpāla lopāmudrāṃ prayaccha me || 3-95-2||
MHB 3-95-3
एवमुक्तः स मुनिना महीपालो विचेतनः ।
प्रत्याख्यानाय चाशक्तः प्रदातुमपि नैच्छत ॥ ३-९५-३॥
evamuktaḥ sa muninā mahīpālo vicetanaḥ |
pratyākhyānāya cāśaktaḥ pradātumapi naicchata || 3-95-3||
MHB 3-95-4
ततः स भार्यामभ्येत्य प्रोवाच पृथिवीपतिः ।
महर्षिर्वीर्यवानेष क्रुद्धः शापाग्निना दहेत् ॥ ३-९५-४॥
tataḥ sa bhāryāmabhyetya provāca pṛthivīpatiḥ |
maharṣirvīryavāneṣa kruddhaḥ śāpāgninā dahet || 3-95-4||
MHB 3-95-5
तं तथा दुःखितं दृष्ट्वा सभार्यं पृथिवीपतिम् ।
लोपामुद्राभिगम्येदं काले वचनमब्रवीत् ॥ ३-९५-५॥
taṃ tathā duḥkhitaṃ dṛṣṭvā sabhāryaṃ pṛthivīpatim |
lopāmudrābhigamyedaṃ kāle vacanamabravīt || 3-95-5||
MHB 3-95-6
न मत्कृते महीपाल पीडामभ्येतुमर्हसि ।
प्रयच्छ मामगस्त्याय त्राह्यात्मानं मया पितः ॥ ३-९५-६॥
na matkṛte mahīpāla pīḍāmabhyetumarhasi |
prayaccha māmagastyāya trāhyātmānaṃ mayā pitaḥ || 3-95-6||
MHB 3-95-7
दुहितुर्वचनाद्राजा सोऽगस्त्याय महात्मने ।
लोपामुद्रां ततः प्रादाद्विधिपूर्वं विशां पते ॥ ३-९५-७॥
duhiturvacanādrājā so'gastyāya mahātmane |
lopāmudrāṃ tataḥ prādādvidhipūrvaṃ viśāṃ pate || 3-95-7||
MHB 3-95-8
प्राप्य भार्यामगस्त्यस्तु लोपामुद्रामभाषत ।
महार्हाण्युत्सृजैतानि वासांस्याभरणानि च ॥ ३-९५-८॥
prāpya bhāryāmagastyastu lopāmudrāmabhāṣata |
mahārhāṇyutsṛjaitāni vāsāṃsyābharaṇāni ca || 3-95-8||
MHB 3-95-9
ततः सा दर्शनीयानि महार्हाणि तनूनि च ।
समुत्ससर्ज रम्भोरूर्वसनान्यायतेक्षणा ॥ ३-९५-९॥
tataḥ sā darśanīyāni mahārhāṇi tanūni ca |
samutsasarja rambhorūrvasanānyāyatekṣaṇā || 3-95-9||
MHB 3-95-10
ततश्चीराणि जग्राह वल्कलान्यजिनानि च ।
समानव्रतचर्या च बभूवायतलोचना ॥ ३-९५-१०॥
tataścīrāṇi jagrāha valkalānyajināni ca |
samānavratacaryā ca babhūvāyatalocanā || 3-95-10||
MHB 3-95-11
गङ्गाद्वारमथागम्य भगवानृषिसत्तमः ।
उग्रमातिष्ठत तपः सह पत्न्यानुकूलया ॥ ३-९५-११॥
gaṅgādvāramathāgamya bhagavānṛṣisattamaḥ |
ugramātiṣṭhata tapaḥ saha patnyānukūlayā || 3-95-11||
MHB 3-95-12
सा प्रीत्या बहुमानाच्च पतिं पर्यचरत्तदा ।
अगस्त्यश्च परां प्रीतिं भार्यायामकरोत्प्रभुः ॥ ३-९५-१२॥
sā prītyā bahumānācca patiṃ paryacarattadā |
agastyaśca parāṃ prītiṃ bhāryāyāmakarotprabhuḥ || 3-95-12||
MHB 3-95-13
ततो बहुतिथे काले लोपामुद्रां विशां पते ।
तपसा द्योतितां स्नातां ददर्श भगवानृषिः ॥ ३-९५-१३॥
tato bahutithe kāle lopāmudrāṃ viśāṃ pate |
tapasā dyotitāṃ snātāṃ dadarśa bhagavānṛṣiḥ || 3-95-13||
MHB 3-95-14
स तस्याः परिचारेण शौचेन च दमेन च ।
श्रिया रूपेण च प्रीतो मैथुनायाजुहाव ताम् ॥ ३-९५-१४॥
sa tasyāḥ paricāreṇa śaucena ca damena ca |
śriyā rūpeṇa ca prīto maithunāyājuhāva tām || 3-95-14||
MHB 3-95-15
ततः सा प्राञ्जलिर्भूत्वा लज्जमानेव भामिनी ।
तदा सप्रणयं वाक्यं भगवन्तमथाब्रवीत् ॥ ३-९५-१५॥
tataḥ sā prāñjalirbhūtvā lajjamāneva bhāminī |
tadā sapraṇayaṃ vākyaṃ bhagavantamathābravīt || 3-95-15||
MHB 3-95-16
असंशयं प्रजाहेतोर्भार्यां पतिरविन्दत ।
या तु त्वयि मम प्रीतिस्तामृषे कर्तुमर्हसि ॥ ३-९५-१६॥
asaṃśayaṃ prajāhetorbhāryāṃ patiravindata |
yā tu tvayi mama prītistāmṛṣe kartumarhasi || 3-95-16||
MHB 3-95-17
यथा पितुर्गृहे विप्र प्रासादे शयनं मम ।
तथाविधे त्वं शयने मामुपैतुमिहार्हसि ॥ ३-९५-१७॥
yathā piturgṛhe vipra prāsāde śayanaṃ mama |
tathāvidhe tvaṃ śayane māmupaitumihārhasi || 3-95-17||
MHB 3-95-18
इच्छामि त्वां स्रग्विणं च भूषणैश्च विभूषितम् ।
उपसर्तुं यथाकामं दिव्याभरणभूषिता ॥ ३-९५-१८॥
icchāmi tvāṃ sragviṇaṃ ca bhūṣaṇaiśca vibhūṣitam |
upasartuṃ yathākāmaṃ divyābharaṇabhūṣitā || 3-95-18||
MHB 3-95-19
अगस्त्य उवाच ।
न वै धनानि विद्यन्ते लोपामुद्रे तथा मम ।
यथाविधानि कल्याणि पितुस्तव सुमध्यमे ॥ ३-९५-१९॥
agastya uvāca |
na vai dhanāni vidyante lopāmudre tathā mama |
yathāvidhāni kalyāṇi pitustava sumadhyame || 3-95-19||
MHB 3-95-20
लोपामुद्रोवाच ।
ईशोऽसि तपसा सर्वं समाहर्तुमिहेश्वर ।
क्षणेन जीवलोके यद्वसु किंचन विद्यते ॥ ३-९५-२०॥
lopāmudrovāca |
īśo'si tapasā sarvaṃ samāhartumiheśvara |
kṣaṇena jīvaloke yadvasu kiṃcana vidyate || 3-95-20||
MHB 3-95-21
अगस्त्य उवाच ।
एवमेतद्यथात्थ त्वं तपोव्ययकरं तु मे ।
यथा तु मे न नश्येत तपस्तन्मां प्रचोदय ॥ ३-९५-२१॥
agastya uvāca |
evametadyathāttha tvaṃ tapovyayakaraṃ tu me |
yathā tu me na naśyeta tapastanmāṃ pracodaya || 3-95-21||
MHB 3-95-22
लोपामुद्रोवाच ।
अल्पावशिष्टः कालोऽयमृतौ मम तपोधन ।
न चान्यथाहमिच्छामि त्वामुपैतुं कथंचन ॥ ३-९५-२२॥
lopāmudrovāca |
alpāvaśiṣṭaḥ kālo'yamṛtau mama tapodhana |
na cānyathāhamicchāmi tvāmupaituṃ kathaṃcana || 3-95-22||
MHB 3-95-23
न चापि धर्ममिच्छामि विलोप्तुं ते तपोधन ।
एतत्तु मे यथाकामं संपादयितुमर्हसि ॥ ३-९५-२३॥
na cāpi dharmamicchāmi viloptuṃ te tapodhana |
etattu me yathākāmaṃ saṃpādayitumarhasi || 3-95-23||
MHB 3-95-24
अगस्त्य उवाच ।
यद्येष कामः सुभगे तव बुद्ध्या विनिश्चितः ।
हन्त गच्छाम्यहं भद्रे चर काममिह स्थिता ॥ ३-९५-२४॥
agastya uvāca |
yadyeṣa kāmaḥ subhage tava buddhyā viniścitaḥ |
hanta gacchāmyahaṃ bhadre cara kāmamiha sthitā || 3-95-24||
Adhyaya: 96/299 (20)
MHB 3-96-1
लोमश उवाच ।
ततो जगाम कौरव्य सोऽगस्त्यो भिक्षितुं वसु ।
श्रुतर्वाणं महीपालं यं वेदाभ्यधिकं नृपैः ॥ ३-९६-१॥
lomaśa uvāca |
tato jagāma kauravya so'gastyo bhikṣituṃ vasu |
śrutarvāṇaṃ mahīpālaṃ yaṃ vedābhyadhikaṃ nṛpaiḥ || 3-96-1||
MHB 3-96-2
स विदित्वा तु नृपतिः कुम्भयोनिमुपागमत् ।
विषयान्ते सहामात्यः प्रत्यगृह्णात्सुसत्कृतम् ॥ ३-९६-२॥
sa viditvā tu nṛpatiḥ kumbhayonimupāgamat |
viṣayānte sahāmātyaḥ pratyagṛhṇātsusatkṛtam || 3-96-2||
MHB 3-96-3
तस्मै चार्घ्यं यथान्यायमानीय पृथिवीपतिः ।
प्राञ्जलिः प्रयतो भूत्वा पप्रच्छागमनेऽर्थिताम् ॥ ३-९६-३॥
tasmai cārghyaṃ yathānyāyamānīya pṛthivīpatiḥ |
prāñjaliḥ prayato bhūtvā papracchāgamane'rthitām || 3-96-3||
MHB 3-96-4
अगस्त्य उवाच ।
वित्तार्थिनमनुप्राप्तं विद्धि मां पृथिवीपते ।
यथाशक्त्यविहिंस्यान्यान्संविभागं प्रयच्छ मे ॥ ३-९६-४॥
agastya uvāca |
vittārthinamanuprāptaṃ viddhi māṃ pṛthivīpate |
yathāśaktyavihiṃsyānyānsaṃvibhāgaṃ prayaccha me || 3-96-4||
MHB 3-96-5
लोमश उवाच ।
तत आयव्ययौ पूर्णौ तस्मै राजा न्यवेदयत् ।
अतो विद्वन्नुपादत्स्व यदत्र वसु मन्यसे ॥ ३-९६-५॥
lomaśa uvāca |
tata āyavyayau pūrṇau tasmai rājā nyavedayat |
ato vidvannupādatsva yadatra vasu manyase || 3-96-5||
MHB 3-96-6
तत आयव्ययौ दृष्ट्वा समौ सममतिर्द्विजः ।
सर्वथा प्राणिनां पीडामुपादानादमन्यत ॥ ३-९६-६॥
tata āyavyayau dṛṣṭvā samau samamatirdvijaḥ |
sarvathā prāṇināṃ pīḍāmupādānādamanyata || 3-96-6||
MHB 3-96-7
स श्रुतर्वाणमादाय वध्र्यश्वमगमत्ततः ।
स च तौ विषयस्यान्ते प्रत्यगृह्णाद्यथाविधि ॥ ३-९६-७॥
sa śrutarvāṇamādāya vadhryaśvamagamattataḥ |
sa ca tau viṣayasyānte pratyagṛhṇādyathāvidhi || 3-96-7||
MHB 3-96-8
तयोरर्घ्यं च पाद्यं च वध्र्यश्वः प्रत्यवेदयत् ।
अनुज्ञाप्य च पप्रच्छ प्रयोजनमुपक्रमे ॥ ३-९६-८॥
tayorarghyaṃ ca pādyaṃ ca vadhryaśvaḥ pratyavedayat |
anujñāpya ca papraccha prayojanamupakrame || 3-96-8||
MHB 3-96-9
अगस्त्य उवाच ।
वित्तकामाविह प्राप्तौ विद्ध्यावां पृथिवीपते ।
यथाशक्त्यविहिंस्यान्यान्संविभागं प्रयच्छ नौ ॥ ३-९६-९॥
agastya uvāca |
vittakāmāviha prāptau viddhyāvāṃ pṛthivīpate |
yathāśaktyavihiṃsyānyānsaṃvibhāgaṃ prayaccha nau || 3-96-9||
MHB 3-96-10
लोमश उवाच ।
तत आयव्ययौ पूर्णौ ताभ्यां राजा न्यवेदयत् ।
ततो ज्ञात्वा समादत्तां यदत्र व्यतिरिच्यते ॥ ३-९६-१०॥
lomaśa uvāca |
tata āyavyayau pūrṇau tābhyāṃ rājā nyavedayat |
tato jñātvā samādattāṃ yadatra vyatiricyate || 3-96-10||
MHB 3-96-11
तत आयव्ययौ दृष्ट्वा समौ सममतिर्द्विजः ।
सर्वथा प्राणिनां पीडामुपादानादमन्यत ॥ ३-९६-११॥
tata āyavyayau dṛṣṭvā samau samamatirdvijaḥ |
sarvathā prāṇināṃ pīḍāmupādānādamanyata || 3-96-11||
MHB 3-96-12
पौरुकुत्सं ततो जग्मुस्त्रसदस्युं महाधनम् ।
अगस्त्यश्च श्रुतर्वा च वध्र्यश्वश्च महीपतिः ॥ ३-९६-१२॥
paurukutsaṃ tato jagmustrasadasyuṃ mahādhanam |
agastyaśca śrutarvā ca vadhryaśvaśca mahīpatiḥ || 3-96-12||
MHB 3-96-13
त्रसदस्युश्च तान्सर्वान्प्रत्यगृह्णाद्यथाविधि ।
अभिगम्य महाराज विषयान्ते सवाहनः ॥ ३-९६-१३॥
trasadasyuśca tānsarvānpratyagṛhṇādyathāvidhi |
abhigamya mahārāja viṣayānte savāhanaḥ || 3-96-13||
MHB 3-96-14
अर्चयित्वा यथान्यायमिक्ष्वाकू राजसत्तमः ।
समाश्वस्तांस्ततोऽपृच्छत्प्रयोजनमुपक्रमे ॥ ३-९६-१४॥
arcayitvā yathānyāyamikṣvākū rājasattamaḥ |
samāśvastāṃstato'pṛcchatprayojanamupakrame || 3-96-14||
MHB 3-96-15
अगस्त्य उवाच ।
वित्तकामानिह प्राप्तान्विद्धि नः पृथिवीपते ।
यथाशक्त्यविहिंस्यान्यान्संविभागं प्रयच्छ नः ॥ ३-९६-१५॥
agastya uvāca |
vittakāmāniha prāptānviddhi naḥ pṛthivīpate |
yathāśaktyavihiṃsyānyānsaṃvibhāgaṃ prayaccha naḥ || 3-96-15||
MHB 3-96-16
लोमश उवाच ।
तत आयव्ययौ पूर्णौ तेषां राजा न्यवेदयत् ।
अतो ज्ञात्वा समादद्ध्वं यदत्र व्यतिरिच्यते ॥ ३-९६-१६॥
lomaśa uvāca |
tata āyavyayau pūrṇau teṣāṃ rājā nyavedayat |
ato jñātvā samādaddhvaṃ yadatra vyatiricyate || 3-96-16||
MHB 3-96-17
तत आयव्ययौ दृष्ट्वा समौ सममतिर्द्विजः ।
सर्वथा प्राणिनां पीडामुपादानादमन्यत ॥ ३-९६-१७॥
tata āyavyayau dṛṣṭvā samau samamatirdvijaḥ |
sarvathā prāṇināṃ pīḍāmupādānādamanyata || 3-96-17||
MHB 3-96-18
ततः सर्वे समेत्याथ ते नृपास्तं महामुनिम् ।
इदमूचुर्महाराज समवेक्ष्य परस्परम् ॥ ३-९६-१८॥
tataḥ sarve sametyātha te nṛpāstaṃ mahāmunim |
idamūcurmahārāja samavekṣya parasparam || 3-96-18||
MHB 3-96-19
अयं वै दानवो ब्रह्मन्निल्वलो वसुमान्भुवि ।
तमभिक्रम्य सर्वेऽद्य वयं याचामहे वसु ॥ ३-९६-१९॥
ayaṃ vai dānavo brahmannilvalo vasumānbhuvi |
tamabhikramya sarve'dya vayaṃ yācāmahe vasu || 3-96-19||
MHB 3-96-20
तेषां तदासीद्रुचितमिल्वलस्योपभिक्षणम् ।
ततस्ते सहिता राजन्निल्वलं समुपाद्रवन् ॥ ३-९६-२०॥
teṣāṃ tadāsīdrucitamilvalasyopabhikṣaṇam |
tataste sahitā rājannilvalaṃ samupādravan || 3-96-20||
Adhyaya: 97/299 (27)
MHB 3-97-1
लोमश उवाच ।
इल्वलस्तान्विदित्वा तु महर्षिसहितान्नृपान् ।
उपस्थितान्सहामात्यो विषयान्तेऽभ्यपूजयत् ॥ ३-९७-१॥
lomaśa uvāca |
ilvalastānviditvā tu maharṣisahitānnṛpān |
upasthitānsahāmātyo viṣayānte'bhyapūjayat || 3-97-1||
MHB 3-97-2
तेषां ततोऽसुरश्रेष्ठ आतिथ्यमकरोत्तदा ।
स संस्कृतेन कौरव्य भ्रात्रा वातापिना किल ॥ ३-९७-२॥
teṣāṃ tato'suraśreṣṭha ātithyamakarottadā |
sa saṃskṛtena kauravya bhrātrā vātāpinā kila || 3-97-2||
MHB 3-97-3
ततो राजर्षयः सर्वे विषण्णा गतचेतसः ।
वातापिं संस्कृतं दृष्ट्वा मेषभूतं महासुरम् ॥ ३-९७-३॥
tato rājarṣayaḥ sarve viṣaṇṇā gatacetasaḥ |
vātāpiṃ saṃskṛtaṃ dṛṣṭvā meṣabhūtaṃ mahāsuram || 3-97-3||
MHB 3-97-4
अथाब्रवीदगस्त्यस्तान्राजर्षीनृषिसत्तमः ।
विषादो वो न कर्तव्यो अहं भोक्ष्ये महासुरम् ॥ ३-९७-४॥
athābravīdagastyastānrājarṣīnṛṣisattamaḥ |
viṣādo vo na kartavyo ahaṃ bhokṣye mahāsuram || 3-97-4||
MHB 3-97-5
धुर्यासनमथासाद्य निषसाद महामुनिः ।
तं पर्यवेषद्दैत्येन्द्र इल्वलः प्रहसन्निव ॥ ३-९७-५॥
dhuryāsanamathāsādya niṣasāda mahāmuniḥ |
taṃ paryaveṣaddaityendra ilvalaḥ prahasanniva || 3-97-5||
MHB 3-97-6
अगस्त्य एव कृत्स्नं तु वातापिं बुभुजे ततः ।
भुक्तवत्यसुरोऽऽह्वानमकरोत्तस्य इल्वलः ॥ ३-९७-६॥
agastya eva kṛtsnaṃ tu vātāpiṃ bubhuje tataḥ |
bhuktavatyasuro''hvānamakarottasya ilvalaḥ || 3-97-6||
MHB 3-97-7
ततो वायुः प्रादुरभूदगस्त्यस्य महात्मनः ।
इल्वलश्च विषण्णोऽभूद्दृष्ट्वा जीर्णं महासुरम् ॥ ३-९७-७॥
tato vāyuḥ prādurabhūdagastyasya mahātmanaḥ |
ilvalaśca viṣaṇṇo'bhūddṛṣṭvā jīrṇaṃ mahāsuram || 3-97-7||
MHB 3-97-8
प्राञ्जलिश्च सहामात्यैरिदं वचनमब्रवीत् ।
किमर्थमुपयाताः स्थ ब्रूत किं करवाणि वः ॥ ३-९७-८॥
prāñjaliśca sahāmātyairidaṃ vacanamabravīt |
kimarthamupayātāḥ stha brūta kiṃ karavāṇi vaḥ || 3-97-8||
MHB 3-97-9
प्रत्युवाच ततोऽगस्त्यः प्रहसन्निल्वलं तदा ।
ईशं ह्यसुर विद्मस्त्वां वयं सर्वे धनेश्वरम् ॥ ३-९७-९॥
pratyuvāca tato'gastyaḥ prahasannilvalaṃ tadā |
īśaṃ hyasura vidmastvāṃ vayaṃ sarve dhaneśvaram || 3-97-9||
MHB 3-97-10
इमे च नातिधनिनो धनार्थश्च महान्मम ।
यथाशक्त्यविहिंस्यान्यान्संविभागं प्रयच्छ नः ॥ ३-९७-१०॥
ime ca nātidhanino dhanārthaśca mahānmama |
yathāśaktyavihiṃsyānyānsaṃvibhāgaṃ prayaccha naḥ || 3-97-10||
MHB 3-97-11
ततोऽभिवाद्य तमृषिमिल्वलो वाक्यमब्रवीत् ।
दित्सितं यदि वेत्सि त्वं ततो दास्यामि ते वसु ॥ ३-९७-११॥
tato'bhivādya tamṛṣimilvalo vākyamabravīt |
ditsitaṃ yadi vetsi tvaṃ tato dāsyāmi te vasu || 3-97-11||
MHB 3-97-12
अगस्त्य उवाच ।
गवां दश सहस्राणि राज्ञामेकैकशोऽसुर ।
तावदेव सुवर्णस्य दित्सितं ते महासुर ॥ ३-९७-१२॥
agastya uvāca |
gavāṃ daśa sahasrāṇi rājñāmekaikaśo'sura |
tāvadeva suvarṇasya ditsitaṃ te mahāsura || 3-97-12||
MHB 3-97-13
मह्यं ततो वै द्विगुणं रथश्चैव हिरण्मयः ।
मनोजवौ वाजिनौ च दित्सितं ते महासुर ।
जिज्ञास्यतां रथः सद्यो व्यक्तमेष हिरण्मयः ॥ ३-९७-१३॥
mahyaṃ tato vai dviguṇaṃ rathaścaiva hiraṇmayaḥ |
manojavau vājinau ca ditsitaṃ te mahāsura |
jijñāsyatāṃ rathaḥ sadyo vyaktameṣa hiraṇmayaḥ || 3-97-13||
MHB 3-97-14
लोमश उवाच ।
जिज्ञास्यमानः स रथः कौन्तेयासीद्धिरण्मयः ।
ततः प्रव्यथितो दैत्यो ददावभ्यधिकं वसु ॥ ३-९७-१४॥
lomaśa uvāca |
jijñāsyamānaḥ sa rathaḥ kaunteyāsīddhiraṇmayaḥ |
tataḥ pravyathito daityo dadāvabhyadhikaṃ vasu || 3-97-14||
MHB 3-97-15
विवाजश्च सुवाजश्च तस्मिन्युक्तौ रथे हयौ ।
ऊहतुस्तौ वसून्याशु तान्यगस्त्याश्रमं प्रति ।
सर्वान्राज्ञः सहागस्त्यान्निमेषादिव भारत ॥ ३-९७-१५॥
vivājaśca suvājaśca tasminyuktau rathe hayau |
ūhatustau vasūnyāśu tānyagastyāśramaṃ prati |
sarvānrājñaḥ sahāgastyānnimeṣādiva bhārata || 3-97-15||
MHB 3-97-16
अगस्त्येनाभ्यनुज्ञाता जग्मू राजर्षयस्तदा ।
कृतवांश्च मुनिः सर्वं लोपामुद्राचिकीर्षितम् ॥ ३-९७-१६॥
agastyenābhyanujñātā jagmū rājarṣayastadā |
kṛtavāṃśca muniḥ sarvaṃ lopāmudrācikīrṣitam || 3-97-16||
MHB 3-97-17
लोपामुद्रोवाच ।
कृतवानसि तत्सर्वं भगवन्मम काङ्क्षितम् ।
उत्पादय सकृन्मह्यमपत्यं वीर्यवत्तरम् ॥ ३-९७-१७॥
lopāmudrovāca |
kṛtavānasi tatsarvaṃ bhagavanmama kāṅkṣitam |
utpādaya sakṛnmahyamapatyaṃ vīryavattaram || 3-97-17||
MHB 3-97-18
अगस्त्य उवाच ।
तुष्टोऽहमस्मि कल्याणि तव वृत्तेन शोभने ।
विचारणामपत्ये तु तव वक्ष्यामि तां शृणु ॥ ३-९७-१८॥
agastya uvāca |
tuṣṭo'hamasmi kalyāṇi tava vṛttena śobhane |
vicāraṇāmapatye tu tava vakṣyāmi tāṃ śṛṇu || 3-97-18||
MHB 3-97-19
सहस्रं तेऽस्तु पुत्राणां शतं वा दशसंमितम् ।
दश वा शततुल्याः स्युरेको वापि सहस्रवत् ॥ ३-९७-१९॥
sahasraṃ te'stu putrāṇāṃ śataṃ vā daśasaṃmitam |
daśa vā śatatulyāḥ syureko vāpi sahasravat || 3-97-19||
MHB 3-97-20
लोपामुद्रोवाच ।
सहस्रसंमितः पुत्र एको मेऽस्तु तपोधन ।
एको हि बहुभिः श्रेयान्विद्वान्साधुरसाधुभिः ॥ ३-९७-२०॥
lopāmudrovāca |
sahasrasaṃmitaḥ putra eko me'stu tapodhana |
eko hi bahubhiḥ śreyānvidvānsādhurasādhubhiḥ || 3-97-20||
MHB 3-97-21
लोमश उवाच ।
स तथेति प्रतिज्ञाय तया समभवन्मुनिः ।
समये समशीलिन्या श्रद्धावाञ्श्रद्दधानया ॥ ३-९७-२१॥
lomaśa uvāca |
sa tatheti pratijñāya tayā samabhavanmuniḥ |
samaye samaśīlinyā śraddhāvāñśraddadhānayā || 3-97-21||
MHB 3-97-22
तत आधाय गर्भं तमगमद्वनमेव सः ।
तस्मिन्वनगते गर्भो ववृधे सप्त शारदान् ॥ ३-९७-२२॥
tata ādhāya garbhaṃ tamagamadvanameva saḥ |
tasminvanagate garbho vavṛdhe sapta śāradān || 3-97-22||
MHB 3-97-23
सप्तमेऽब्दे गते चापि प्राच्यवत्स महाकविः ।
ज्वलन्निव प्रभावेन दृढस्युर्नाम भारत ।
साङ्गोपनिषदान्वेदाञ्जपन्नेव महायशाः ॥ ३-९७-२३॥
saptame'bde gate cāpi prācyavatsa mahākaviḥ |
jvalanniva prabhāvena dṛḍhasyurnāma bhārata |
sāṅgopaniṣadānvedāñjapanneva mahāyaśāḥ || 3-97-23||
MHB 3-97-24
तस्य पुत्रोऽभवदृषेः स तेजस्वी महानृषिः ।
स बाल एव तेजस्वी पितुस्तस्य निवेशने ।
इध्मानां भारमाजह्रे इध्मवाहस्ततोऽभवत् ॥ ३-९७-२४॥
tasya putro'bhavadṛṣeḥ sa tejasvī mahānṛṣiḥ |
sa bāla eva tejasvī pitustasya niveśane |
idhmānāṃ bhāramājahre idhmavāhastato'bhavat || 3-97-24||
MHB 3-97-25
तथायुक्तं च तं दृष्ट्वा मुमुदे स मुनिस्तदा ।
लेभिरे पितरश्चास्य लोकान्राजन्यथेप्सितान् ॥ ३-९७-२५॥
tathāyuktaṃ ca taṃ dṛṣṭvā mumude sa munistadā |
lebhire pitaraścāsya lokānrājanyathepsitān || 3-97-25||
MHB 3-97-26
अगस्त्यस्याश्रमः ख्यातः सर्वर्तुकुसुमान्वितः ।
प्राह्रादिरेवं वातापिरगस्त्येन विनाशितः ॥ ३-९७-२६॥
agastyasyāśramaḥ khyātaḥ sarvartukusumānvitaḥ |
prāhrādirevaṃ vātāpiragastyena vināśitaḥ || 3-97-26||
MHB 3-97-27
तस्यायमाश्रमो राजन्रमणीयो गुणैर्युतः ।
एषा भागीरथी पुण्या यथेष्टमवगाह्यताम् ॥ ३-९७-२७॥
tasyāyamāśramo rājanramaṇīyo guṇairyutaḥ |
eṣā bhāgīrathī puṇyā yatheṣṭamavagāhyatām || 3-97-27||
Adhyaya: 98/299 (24)
MHB 3-98-1
युधिष्ठिर उवाच ।
भूय एवाहमिच्छामि महर्षेस्तस्य धीमतः ।
कर्मणां विस्तरं श्रोतुमगस्त्यस्य द्विजोत्तम ॥ ३-९८-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
bhūya evāhamicchāmi maharṣestasya dhīmataḥ |
karmaṇāṃ vistaraṃ śrotumagastyasya dvijottama || 3-98-1||
MHB 3-98-2
लोमश उवाच ।
शृणु राजन्कथां दिव्यामद्भुतामतिमानुषीम् ।
अगस्त्यस्य महाराज प्रभावममितात्मनः ॥ ३-९८-२॥
lomaśa uvāca |
śṛṇu rājankathāṃ divyāmadbhutāmatimānuṣīm |
agastyasya mahārāja prabhāvamamitātmanaḥ || 3-98-2||
MHB 3-98-3
आसन्कृतयुगे घोरा दानवा युद्धदुर्मदाः ।
कालेया इति विख्याता गणाः परमदारुणाः ॥ ३-९८-३॥
āsankṛtayuge ghorā dānavā yuddhadurmadāḥ |
kāleyā iti vikhyātā gaṇāḥ paramadāruṇāḥ || 3-98-3||
MHB 3-98-4
ते तु वृत्रं समाश्रित्य नानाप्रहरणोद्यताः ।
समन्तात्पर्यधावन्त महेन्द्रप्रमुखान्सुरान् ॥ ३-९८-४॥
te tu vṛtraṃ samāśritya nānāpraharaṇodyatāḥ |
samantātparyadhāvanta mahendrapramukhānsurān || 3-98-4||
MHB 3-98-5
ततो वृत्रवधे यत्नमकुर्वंस्त्रिदशाः पुरा ।
पुरंदरं पुरस्कृत्य ब्रह्माणमुपतस्थिरे ॥ ३-९८-५॥
tato vṛtravadhe yatnamakurvaṃstridaśāḥ purā |
puraṃdaraṃ puraskṛtya brahmāṇamupatasthire || 3-98-5||
MHB 3-98-6
कृताञ्जलींस्तु तान्सर्वान्परमेष्ठी उवाच ह ।
विदितं मे सुराः सर्वं यद्वः कार्यं चिकीर्षितम् ॥ ३-९८-६॥
kṛtāñjalīṃstu tānsarvānparameṣṭhī uvāca ha |
viditaṃ me surāḥ sarvaṃ yadvaḥ kāryaṃ cikīrṣitam || 3-98-6||
MHB 3-98-7
तमुपायं प्रवक्ष्यामि यथा वृत्रं वधिष्यथ ।
दधीच इति विख्यातो महानृषिरुदारधीः ॥ ३-९८-७॥
tamupāyaṃ pravakṣyāmi yathā vṛtraṃ vadhiṣyatha |
dadhīca iti vikhyāto mahānṛṣirudāradhīḥ || 3-98-7||
MHB 3-98-8
तं गत्वा सहिताः सर्वे वरं वै संप्रयाचत ।
स वो दास्यति धर्मात्मा सुप्रीतेनान्तरात्मना ॥ ३-९८-८॥
taṃ gatvā sahitāḥ sarve varaṃ vai saṃprayācata |
sa vo dāsyati dharmātmā suprītenāntarātmanā || 3-98-8||
MHB 3-98-9
स वाच्यः सहितैः सर्वैर्भवद्भिर्जयकाङ्क्षिभिः ।
स्वान्यस्थीनि प्रयच्छेति त्रैलोक्यस्य हिताय वै ।
स शरीरं समुत्सृज्य स्वान्यस्थीनि प्रदास्यति ॥ ३-९८-९॥
sa vācyaḥ sahitaiḥ sarvairbhavadbhirjayakāṅkṣibhiḥ |
svānyasthīni prayaccheti trailokyasya hitāya vai |
sa śarīraṃ samutsṛjya svānyasthīni pradāsyati || 3-98-9||
MHB 3-98-10
तस्यास्थिभिर्महाघोरं वज्रं संभ्रियतां दृढम् ।
महच्छत्रुहणं तीक्ष्णं षडश्रं भीमनिस्वनम् ॥ ३-९८-१०॥
tasyāsthibhirmahāghoraṃ vajraṃ saṃbhriyatāṃ dṛḍham |
mahacchatruhaṇaṃ tīkṣṇaṃ ṣaḍaśraṃ bhīmanisvanam || 3-98-10||
MHB 3-98-11
तेन वज्रेण वै वृत्रं वधिष्यति शतक्रतुः ।
एतद्वः सर्वमाख्यातं तस्माच्छीघ्रं विधीयताम् ॥ ३-९८-११॥
tena vajreṇa vai vṛtraṃ vadhiṣyati śatakratuḥ |
etadvaḥ sarvamākhyātaṃ tasmācchīghraṃ vidhīyatām || 3-98-11||
MHB 3-98-12
एवमुक्तास्ततो देवा अनुज्ञाप्य पितामहम् ।
नारायणं पुरस्कृत्य दधीचस्याश्रमं ययुः ॥ ३-९८-१२॥
evamuktāstato devā anujñāpya pitāmaham |
nārāyaṇaṃ puraskṛtya dadhīcasyāśramaṃ yayuḥ || 3-98-12||
MHB 3-98-13
सरस्वत्याः परे पारे नानाद्रुमलतावृतम् ।
षट्पदोद्गीतनिनदैर्विघुष्टं सामगैरिव ।
पुंस्कोकिलरवोन्मिश्रं जीवंजीवकनादितम् ॥ ३-९८-१३॥
sarasvatyāḥ pare pāre nānādrumalatāvṛtam |
ṣaṭpadodgītaninadairvighuṣṭaṃ sāmagairiva |
puṃskokilaravonmiśraṃ jīvaṃjīvakanāditam || 3-98-13||
MHB 3-98-14
महिषैश्च वराहैश्च सृमरैश्चमरैरपि ।
तत्र तत्रानुचरितं शार्दूलभयवर्जितैः ॥ ३-९८-१४॥
mahiṣaiśca varāhaiśca sṛmaraiścamarairapi |
tatra tatrānucaritaṃ śārdūlabhayavarjitaiḥ || 3-98-14||
MHB 3-98-15
करेणुभिर्वारणैश्च प्रभिन्नकरटामुखैः ।
सरोऽवगाढैः क्रीडद्भिः समन्तादनुनादितम् ॥ ३-९८-१५॥
kareṇubhirvāraṇaiśca prabhinnakaraṭāmukhaiḥ |
saro'vagāḍhaiḥ krīḍadbhiḥ samantādanunāditam || 3-98-15||
MHB 3-98-16
सिंहव्याघ्रैर्महानादान्नदद्भिरनुनादितम् ।
अपरैश्चापि संलीनैर्गुहाकन्दरवासिभिः ॥ ३-९८-१६॥
siṃhavyāghrairmahānādānnadadbhiranunāditam |
aparaiścāpi saṃlīnairguhākandaravāsibhiḥ || 3-98-16||
MHB 3-98-17
तेषु तेष्ववकाशेषु शोभितं सुमनोरमम् ।
त्रिविष्टपसमप्रख्यं दधीचाश्रममागमन् ॥ ३-९८-१७॥
teṣu teṣvavakāśeṣu śobhitaṃ sumanoramam |
triviṣṭapasamaprakhyaṃ dadhīcāśramamāgaman || 3-98-17||
MHB 3-98-18
तत्रापश्यन्दधीचं ते दिवाकरसमद्युतिम् ।
जाज्वल्यमानं वपुषा यथा लक्ष्म्या पितामहम् ॥ ३-९८-१८॥
tatrāpaśyandadhīcaṃ te divākarasamadyutim |
jājvalyamānaṃ vapuṣā yathā lakṣmyā pitāmaham || 3-98-18||
MHB 3-98-19
तस्य पादौ सुरा राजन्नभिवाद्य प्रणम्य च ।
अयाचन्त वरं सर्वे यथोक्तं परमेष्ठिना ॥ ३-९८-१९॥
tasya pādau surā rājannabhivādya praṇamya ca |
ayācanta varaṃ sarve yathoktaṃ parameṣṭhinā || 3-98-19||
MHB 3-98-20
ततो दधीचः परमप्रतीतः सुरोत्तमांस्तानिदमभ्युवाच ।
करोमि यद्वो हितमद्य देवाः स्वं चापि देहं त्वहमुत्सृजामि ॥ ३-९८-२०॥
tato dadhīcaḥ paramapratītaḥ surottamāṃstānidamabhyuvāca |
karomi yadvo hitamadya devāḥ svaṃ cāpi dehaṃ tvahamutsṛjāmi || 3-98-20||
MHB 3-98-21
स एवमुक्त्वा द्विपदां वरिष्ठः प्राणान्वशी स्वान्सहसोत्ससर्ज ।
ततः सुरास्ते जगृहुः परासोरस्थीनि तस्याथ यथोपदेशम् ॥ ३-९८-२१॥
sa evamuktvā dvipadāṃ variṣṭhaḥ prāṇānvaśī svānsahasotsasarja |
tataḥ surāste jagṛhuḥ parāsorasthīni tasyātha yathopadeśam || 3-98-21||
MHB 3-98-22
प्रहृष्टरूपाश्च जयाय देवास्त्वष्टारमागम्य तमर्थमूचुः ।
त्वष्टा तु तेषां वचनं निशम्य प्रहृष्टरूपः प्रयतः प्रयत्नात् ॥ ३-९८-२२॥
prahṛṣṭarūpāśca jayāya devāstvaṣṭāramāgamya tamarthamūcuḥ |
tvaṣṭā tu teṣāṃ vacanaṃ niśamya prahṛṣṭarūpaḥ prayataḥ prayatnāt || 3-98-22||
MHB 3-98-23
चकार वज्रं भृशमुग्ररूपं कृत्वा च शक्रं स उवाच हृष्टः ।
अनेन वज्रप्रवरेण देव भस्मीकुरुष्वाद्य सुरारिमुग्रम् ॥ ३-९८-२३॥
cakāra vajraṃ bhṛśamugrarūpaṃ kṛtvā ca śakraṃ sa uvāca hṛṣṭaḥ |
anena vajrapravareṇa deva bhasmīkuruṣvādya surārimugram || 3-98-23||
MHB 3-98-24
ततो हतारिः सगणः सुखं वै प्रशाधि कृत्स्नं त्रिदिवं दिविष्ठः ।
त्वष्ट्रा तथोक्तः स पुरंदरस्तु वज्रं प्रहृष्टः प्रयतोऽभ्यगृह्णात् ॥ ३-९८-२४॥
tato hatāriḥ sagaṇaḥ sukhaṃ vai praśādhi kṛtsnaṃ tridivaṃ diviṣṭhaḥ |
tvaṣṭrā tathoktaḥ sa puraṃdarastu vajraṃ prahṛṣṭaḥ prayato'bhyagṛhṇāt || 3-98-24||
Adhyaya: 99/299 (21)
MHB 3-99-1
लोमश उवाच ।
ततः स वज्री बलिभिर्दैवतैरभिरक्षितः ।
आससाद ततो वृत्रं स्थितमावृत्य रोदसी ॥ ३-९९-१॥
lomaśa uvāca |
tataḥ sa vajrī balibhirdaivatairabhirakṣitaḥ |
āsasāda tato vṛtraṃ sthitamāvṛtya rodasī || 3-99-1||
MHB 3-99-2
कालकेयैर्महाकायैः समन्तादभिरक्षितम् ।
समुद्यतप्रहरणैः सशृङ्गैरिव पर्वतैः ॥ ३-९९-२॥
kālakeyairmahākāyaiḥ samantādabhirakṣitam |
samudyatapraharaṇaiḥ saśṛṅgairiva parvataiḥ || 3-99-2||
MHB 3-99-3
ततो युद्धं समभवद्देवानां सह दानवैः ।
मुहूर्तं भरतश्रेष्ठ लोकत्रासकरं महत् ॥ ३-९९-३॥
tato yuddhaṃ samabhavaddevānāṃ saha dānavaiḥ |
muhūrtaṃ bharataśreṣṭha lokatrāsakaraṃ mahat || 3-99-3||
MHB 3-99-4
उद्यतप्रतिपिष्टानां खड्गानां वीरबाहुभिः ।
आसीत्सुतुमुलः शब्दः शरीरेष्वभिपात्यताम् ॥ ३-९९-४॥
udyatapratipiṣṭānāṃ khaḍgānāṃ vīrabāhubhiḥ |
āsītsutumulaḥ śabdaḥ śarīreṣvabhipātyatām || 3-99-4||
MHB 3-99-5
शिरोभिः प्रपतद्भिश्च अन्तरिक्षान्महीतलम् ।
तालैरिव महीपाल वृन्ताद्भ्रष्टैरदृश्यत ॥ ३-९९-५॥
śirobhiḥ prapatadbhiśca antarikṣānmahītalam |
tālairiva mahīpāla vṛntādbhraṣṭairadṛśyata || 3-99-5||
MHB 3-99-6
ते हेमकवचा भूत्वा कालेयाः परिघायुधाः ।
त्रिदशानभ्यवर्तन्त दावदग्धा इवाद्रयः ॥ ३-९९-६॥
te hemakavacā bhūtvā kāleyāḥ parighāyudhāḥ |
tridaśānabhyavartanta dāvadagdhā ivādrayaḥ || 3-99-6||
MHB 3-99-7
तेषां वेगवतां वेगं सहितानां प्रधावताम् ।
न शेकुस्त्रिदशाः सोढुं ते भग्नाः प्राद्रवन्भयात् ॥ ३-९९-७॥
teṣāṃ vegavatāṃ vegaṃ sahitānāṃ pradhāvatām |
na śekustridaśāḥ soḍhuṃ te bhagnāḥ prādravanbhayāt || 3-99-7||
MHB 3-99-8
तान्दृष्ट्वा द्रवतो भीतान्सहस्राक्षः पुरंदरः ।
वृत्रे विवर्धमाने च कश्मलं महदाविशत् ॥ ३-९९-८॥
tāndṛṣṭvā dravato bhītānsahasrākṣaḥ puraṃdaraḥ |
vṛtre vivardhamāne ca kaśmalaṃ mahadāviśat || 3-99-8||
MHB 3-99-9
तं शक्रं कश्मलाविष्टं दृष्ट्वा विष्णुः सनातनः ।
स्वतेजो व्यदधाच्छक्रे बलमस्य विवर्धयन् ॥ ३-९९-९॥
taṃ śakraṃ kaśmalāviṣṭaṃ dṛṣṭvā viṣṇuḥ sanātanaḥ |
svatejo vyadadhācchakre balamasya vivardhayan || 3-99-9||
MHB 3-99-10
विष्णुनाप्यायितं शक्रं दृष्ट्वा देवगणास्ततः ।
स्वं स्वं तेजः समादध्युस्तथा ब्रह्मर्षयोऽमलाः ॥ ३-९९-१०॥
viṣṇunāpyāyitaṃ śakraṃ dṛṣṭvā devagaṇāstataḥ |
svaṃ svaṃ tejaḥ samādadhyustathā brahmarṣayo'malāḥ || 3-99-10||
MHB 3-99-11
स समाप्यायितः शक्रो विष्णुना दैवतैः सह ।
ऋषिभिश्च महाभागैर्बलवान्समपद्यत ॥ ३-९९-११॥
sa samāpyāyitaḥ śakro viṣṇunā daivataiḥ saha |
ṛṣibhiśca mahābhāgairbalavānsamapadyata || 3-99-11||
MHB 3-99-12
ज्ञात्वा बलस्थं त्रिदशाधिपं तु ननाद वृत्रो महतो निनादान् ।
तस्य प्रणादेन धरा दिशश्च खं द्यौर्नगाश्चापि चचाल सर्वम् ॥ ३-९९-१२॥
jñātvā balasthaṃ tridaśādhipaṃ tu nanāda vṛtro mahato ninādān |
tasya praṇādena dharā diśaśca khaṃ dyaurnagāścāpi cacāla sarvam || 3-99-12||
MHB 3-99-13
ततो महेन्द्रः परमाभितप्तः श्रुत्वा रवं घोररूपं महान्तम् ।
भये निमग्नस्त्वरितं मुमोच वज्रं महत्तस्य वधाय राजन् ॥ ३-९९-१३॥
tato mahendraḥ paramābhitaptaḥ śrutvā ravaṃ ghorarūpaṃ mahāntam |
bhaye nimagnastvaritaṃ mumoca vajraṃ mahattasya vadhāya rājan || 3-99-13||
MHB 3-99-14
स शक्रवज्राभिहतः पपात महासुरः काञ्चनमाल्यधारी ।
यथा महाञ्शैलवरः पुरस्तात्स मन्दरो विष्णुकरात्प्रमुक्तः ॥ ३-९९-१४॥
sa śakravajrābhihataḥ papāta mahāsuraḥ kāñcanamālyadhārī |
yathā mahāñśailavaraḥ purastātsa mandaro viṣṇukarātpramuktaḥ || 3-99-14||
MHB 3-99-15
तस्मिन्हते दैत्यवरे भयार्तः शक्रः प्रदुद्राव सरः प्रवेष्टुम् ।
वज्रं न मेने स्वकरात्प्रमुक्तं वृत्रं हतं चापि भयान्न मेने ॥ ३-९९-१५॥
tasminhate daityavare bhayārtaḥ śakraḥ pradudrāva saraḥ praveṣṭum |
vajraṃ na mene svakarātpramuktaṃ vṛtraṃ hataṃ cāpi bhayānna mene || 3-99-15||
MHB 3-99-16
सर्वे च देवा मुदिताः प्रहृष्टा महर्षयश्चेन्द्रमभिष्टुवन्तः ।
सर्वांश्च दैत्यांस्त्वरिताः समेत्य जघ्नुः सुरा वृत्रवधाभितप्तान् ॥ ३-९९-१६॥
sarve ca devā muditāḥ prahṛṣṭā maharṣayaścendramabhiṣṭuvantaḥ |
sarvāṃśca daityāṃstvaritāḥ sametya jaghnuḥ surā vṛtravadhābhitaptān || 3-99-16||
MHB 3-99-17
ते वध्यमानास्त्रिदशैस्तदानीं समुद्रमेवाविविशुर्भयार्ताः ।
प्रविश्य चैवोदधिमप्रमेयं झषाकुलं रत्नसमाकुलं च ॥ ३-९९-१७॥
te vadhyamānāstridaśaistadānīṃ samudramevāviviśurbhayārtāḥ |
praviśya caivodadhimaprameyaṃ jhaṣākulaṃ ratnasamākulaṃ ca || 3-99-17||
MHB 3-99-18
तदा स्म मन्त्रं सहिताः प्रचक्रुस्त्रैलोक्यनाशार्थमभिस्मयन्तः ।
तत्र स्म केचिन्मतिनिश्चयज्ञास्तांस्तानुपायाननुवर्णयन्ति ॥ ३-९९-१८॥
tadā sma mantraṃ sahitāḥ pracakrustrailokyanāśārthamabhismayantaḥ |
tatra sma kecinmatiniścayajñāstāṃstānupāyānanuvarṇayanti || 3-99-18||
MHB 3-99-19
तेषां तु तत्र क्रमकालयोगाद्घोरा मतिश्चिन्तयतां बभूव ।
ये सन्ति विद्यातपसोपपन्नास्तेषां विनाशः प्रथमं तु कार्यः ॥ ३-९९-१९॥
teṣāṃ tu tatra kramakālayogādghorā matiścintayatāṃ babhūva |
ye santi vidyātapasopapannāsteṣāṃ vināśaḥ prathamaṃ tu kāryaḥ || 3-99-19||
MHB 3-99-20
लोका हि सर्वे तपसा ध्रियन्ते तस्मात्त्वरध्वं तपसः क्षयाय ।
ये सन्ति केचिद्धि वसुंधरायां तपस्विनो धर्मविदश्च तज्ज्ञाः ।
तेषां वधः क्रियतां क्षिप्रमेव तेषु प्रनष्टेषु जगत्प्रनष्टम् ॥ ३-९९-२०॥
lokā hi sarve tapasā dhriyante tasmāttvaradhvaṃ tapasaḥ kṣayāya |
ye santi keciddhi vasuṃdharāyāṃ tapasvino dharmavidaśca tajjñāḥ |
teṣāṃ vadhaḥ kriyatāṃ kṣiprameva teṣu pranaṣṭeṣu jagatpranaṣṭam || 3-99-20||
MHB 3-99-21
एवं हि सर्वे गतबुद्धिभावा जगद्विनाशे परमप्रहृष्टाः ।
दुर्गं समाश्रित्य महोर्मिमन्तं रत्नाकरं वरुणस्यालयं स्म ॥ ३-९९-२१॥
evaṃ hi sarve gatabuddhibhāvā jagadvināśe paramaprahṛṣṭāḥ |
durgaṃ samāśritya mahormimantaṃ ratnākaraṃ varuṇasyālayaṃ sma || 3-99-21||
Adhyaya: 100/299 (24)
MHB 3-100-1
लोमश उवाच ।
समुद्रं ते समाश्रित्य वारुणं निधिमम्भसाम् ।
कालेयाः संप्रवर्तन्त त्रैलोक्यस्य विनाशने ॥ ३-१००-१॥
lomaśa uvāca |
samudraṃ te samāśritya vāruṇaṃ nidhimambhasām |
kāleyāḥ saṃpravartanta trailokyasya vināśane || 3-100-1||
MHB 3-100-2
ते रात्रौ समभिक्रुद्धा भक्षयन्ति सदा मुनीन् ।
आश्रमेषु च ये सन्ति पुन्येष्वायतनेषु च ॥ ३-१००-२॥
te rātrau samabhikruddhā bhakṣayanti sadā munīn |
āśrameṣu ca ye santi punyeṣvāyataneṣu ca || 3-100-2||
MHB 3-100-3
वसिष्ठस्याश्रमे विप्रा भक्षितास्तैर्दुरात्मभिः ।
अशीतिशतमष्टौ च नव चान्ये तपस्विनः ॥ ३-१००-३॥
vasiṣṭhasyāśrame viprā bhakṣitāstairdurātmabhiḥ |
aśītiśatamaṣṭau ca nava cānye tapasvinaḥ || 3-100-3||
MHB 3-100-4
च्यवनस्याश्रमं गत्वा पुण्यं द्विजनिषेवितम् ।
फलमूलाशनानां हि मुनीनां भक्षितं शतम् ॥ ३-१००-४॥
cyavanasyāśramaṃ gatvā puṇyaṃ dvijaniṣevitam |
phalamūlāśanānāṃ hi munīnāṃ bhakṣitaṃ śatam || 3-100-4||
MHB 3-100-5
एवं रात्रौ स्म कुर्वन्ति विविशुश्चार्णवं दिवा ।
भरद्वाजाश्रमे चैव नियता ब्रह्मचारिणः ।
वाय्वाहाराम्बुभक्षाश्च विंशतिः संनिपातिताः ॥ ३-१००-५॥
evaṃ rātrau sma kurvanti viviśuścārṇavaṃ divā |
bharadvājāśrame caiva niyatā brahmacāriṇaḥ |
vāyvāhārāmbubhakṣāśca viṃśatiḥ saṃnipātitāḥ || 3-100-5||
MHB 3-100-6
एवं क्रमेण सर्वांस्तानाश्रमान्दानवास्तदा ।
निशायां परिधावन्ति मत्ता भुजबलाश्रयात् ।
कालोपसृष्टाः कालेया घ्नन्तो द्विजगणान्बहून् ॥ ३-१००-६॥
evaṃ krameṇa sarvāṃstānāśramāndānavāstadā |
niśāyāṃ paridhāvanti mattā bhujabalāśrayāt |
kālopasṛṣṭāḥ kāleyā ghnanto dvijagaṇānbahūn || 3-100-6||
MHB 3-100-7
न चैनानन्वबुध्यन्त मनुजा मनुजोत्तम ।
एवं प्रवृत्तान्दैत्यांस्तांस्तापसेषु तपस्विषु ॥ ३-१००-७॥
na cainānanvabudhyanta manujā manujottama |
evaṃ pravṛttāndaityāṃstāṃstāpaseṣu tapasviṣu || 3-100-7||
MHB 3-100-8
प्रभाते समदृश्यन्त नियताहारकर्शिताः ।
महीतलस्था मुनयः शरीरैर्गतजीवितैः ॥ ३-१००-८॥
prabhāte samadṛśyanta niyatāhārakarśitāḥ |
mahītalasthā munayaḥ śarīrairgatajīvitaiḥ || 3-100-8||
MHB 3-100-9
क्षीणमांसैर्विरुधिरैर्विमज्जान्त्रैर्विसंधिभिः ।
आकीर्णैराचिता भूमिः शङ्खानामिव राशिभिः ॥ ३-१००-९॥
kṣīṇamāṃsairvirudhirairvimajjāntrairvisaṃdhibhiḥ |
ākīrṇairācitā bhūmiḥ śaṅkhānāmiva rāśibhiḥ || 3-100-9||
MHB 3-100-10
कलशैर्विप्रविद्धैश्च स्रुवैर्भग्नैस्तथैव च ।
विकीर्णैरग्निहोत्रैश्च भूर्बभूव समावृता ॥ ३-१००-१०॥
kalaśairvipraviddhaiśca sruvairbhagnaistathaiva ca |
vikīrṇairagnihotraiśca bhūrbabhūva samāvṛtā || 3-100-10||
MHB 3-100-11
निःस्वाध्यायवषट्कारं नष्टयज्ञोत्सवक्रियम् ।
जगदासीन्निरुत्साहं कालेयभयपीडितम् ॥ ३-१००-११॥
niḥsvādhyāyavaṣaṭkāraṃ naṣṭayajñotsavakriyam |
jagadāsīnnirutsāhaṃ kāleyabhayapīḍitam || 3-100-11||
MHB 3-100-12
एवं प्रक्षीयमाणाश्च मानवा मनुजेश्वर ।
आत्मत्राणपरा भीताः प्राद्रवन्त दिशो भयात् ॥ ३-१००-१२॥
evaṃ prakṣīyamāṇāśca mānavā manujeśvara |
ātmatrāṇaparā bhītāḥ prādravanta diśo bhayāt || 3-100-12||
MHB 3-100-13
केचिद्गुहाः प्रविविशुर्निर्झरांश्चापरे श्रिताः ।
अपरे मरणोद्विग्ना भयात्प्रानान्समुत्सृजन् ॥ ३-१००-१३॥
kecidguhāḥ praviviśurnirjharāṃścāpare śritāḥ |
apare maraṇodvignā bhayātprānānsamutsṛjan || 3-100-13||
MHB 3-100-14
केचिदत्र महेष्वासाः शूराः परमदर्पिताः ।
मार्गमाणाः परं यत्नं दानवानां प्रचक्रिरे ॥ ३-१००-१४॥
kecidatra maheṣvāsāḥ śūrāḥ paramadarpitāḥ |
mārgamāṇāḥ paraṃ yatnaṃ dānavānāṃ pracakrire || 3-100-14||
MHB 3-100-15
न चैतानधिजग्मुस्ते समुद्रं समुपाश्रितान् ।
श्रमं जग्मुश्च परममाजग्मुः क्षयमेव च ॥ ३-१००-१५॥
na caitānadhijagmuste samudraṃ samupāśritān |
śramaṃ jagmuśca paramamājagmuḥ kṣayameva ca || 3-100-15||
MHB 3-100-16
जगत्युपशमं याते नष्टयज्ञोत्सवक्रिये ।
आजग्मुः परमामार्तिं त्रिदशा मनुजेश्वर ॥ ३-१००-१६॥
jagatyupaśamaṃ yāte naṣṭayajñotsavakriye |
ājagmuḥ paramāmārtiṃ tridaśā manujeśvara || 3-100-16||
MHB 3-100-17
समेत्य समहेन्द्राश्च भयान्मन्त्रं प्रचक्रिरे ।
नारायणं पुरस्कृत्य वैकुण्ठमपराजितम् ॥ ३-१००-१७॥
sametya samahendrāśca bhayānmantraṃ pracakrire |
nārāyaṇaṃ puraskṛtya vaikuṇṭhamaparājitam || 3-100-17||
MHB 3-100-18
ततो देवाः समेतास्ते तदोचुर्मधुसूदनम् ।
त्वं नः स्रष्टा च पाता च भर्ता च जगतः प्रभो ।
त्वया सृष्टमिदं सर्वं यच्चेङ्गं यच्च नेङ्गति ॥ ३-१००-१८॥
tato devāḥ sametāste tadocurmadhusūdanam |
tvaṃ naḥ sraṣṭā ca pātā ca bhartā ca jagataḥ prabho |
tvayā sṛṣṭamidaṃ sarvaṃ yacceṅgaṃ yacca neṅgati || 3-100-18||
MHB 3-100-19
त्वया भूमिः पुरा नष्टा समुद्रात्पुष्करेक्षण ।
वाराहं रूपमास्थाय जगदर्थे समुद्धृता ॥ ३-१००-१९॥
tvayā bhūmiḥ purā naṣṭā samudrātpuṣkarekṣaṇa |
vārāhaṃ rūpamāsthāya jagadarthe samuddhṛtā || 3-100-19||
MHB 3-100-20
आदिदैत्यो महावीर्यो हिरण्यकशिपुस्त्वया ।
नारसिंहं वपुः कृत्वा सूदितः पुरुषोत्तम ॥ ३-१००-२०॥
ādidaityo mahāvīryo hiraṇyakaśipustvayā |
nārasiṃhaṃ vapuḥ kṛtvā sūditaḥ puruṣottama || 3-100-20||
MHB 3-100-21
अवध्यः सर्वभूतानां बलिश्चापि महासुरः ।
वामनं वपुराश्रित्य त्रैलोक्याद्भ्रंशितस्त्वया ॥ ३-१००-२१॥
avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ baliścāpi mahāsuraḥ |
vāmanaṃ vapurāśritya trailokyādbhraṃśitastvayā || 3-100-21||
MHB 3-100-22
असुरश्च महेष्वासो जम्भ इत्यभिविश्रुतः ।
यज्ञक्षोभकरः क्रूरस्त्वयैव विनिपातितः ॥ ३-१००-२२॥
asuraśca maheṣvāso jambha ityabhiviśrutaḥ |
yajñakṣobhakaraḥ krūrastvayaiva vinipātitaḥ || 3-100-22||
MHB 3-100-23
एवमादीनि कर्माणि येषां संख्या न विद्यते ।
अस्माकं भयभीतानां त्वं गतिर्मधुसूदन ॥ ३-१००-२३॥
evamādīni karmāṇi yeṣāṃ saṃkhyā na vidyate |
asmākaṃ bhayabhītānāṃ tvaṃ gatirmadhusūdana || 3-100-23||
MHB 3-100-24
तस्मात्त्वां देव देवेश लोकार्थं ज्ञापयामहे ।
रक्ष लोकांश्च देवांश्च शक्रं च महतो भयात् ॥ ३-१००-२४॥
tasmāttvāṃ deva deveśa lokārthaṃ jñāpayāmahe |
rakṣa lokāṃśca devāṃśca śakraṃ ca mahato bhayāt || 3-100-24||
Adhyaya: 101/299 (17)
MHB 3-101-1
देवा ऊचुः ।
इतः प्रदानाद्वर्तन्ते प्रजाः सर्वाश्चतुर्विधाः ।
ता भाविता भावयन्ति हव्यकव्यैर्दिवौकसः ॥ ३-१०१-१॥
devā ūcuḥ |
itaḥ pradānādvartante prajāḥ sarvāścaturvidhāḥ |
tā bhāvitā bhāvayanti havyakavyairdivaukasaḥ || 3-101-1||
MHB 3-101-2
लोका ह्येवं वर्तयन्ति अन्योन्यं समुपाश्रिताः ।
त्वत्प्रसादान्निरुद्विग्नास्त्वयैव परिरक्षिताः ॥ ३-१०१-२॥
lokā hyevaṃ vartayanti anyonyaṃ samupāśritāḥ |
tvatprasādānnirudvignāstvayaiva parirakṣitāḥ || 3-101-2||
MHB 3-101-3
इदं च समनुप्राप्तं लोकानां भयमुत्तमम् ।
न च जानीम केनेमे रात्रौ वध्यन्ति ब्राह्मणाः ॥ ३-१०१-३॥
idaṃ ca samanuprāptaṃ lokānāṃ bhayamuttamam |
na ca jānīma keneme rātrau vadhyanti brāhmaṇāḥ || 3-101-3||
MHB 3-101-4
क्षीणेषु च ब्राह्मणेषु पृथिवी क्षयमेष्यति ।
ततः पृथिव्यां क्षीणायां त्रिदिवं क्षयमेष्यति ॥ ३-१०१-४॥
kṣīṇeṣu ca brāhmaṇeṣu pṛthivī kṣayameṣyati |
tataḥ pṛthivyāṃ kṣīṇāyāṃ tridivaṃ kṣayameṣyati || 3-101-4||
MHB 3-101-5
त्वत्प्रसादान्महाबाहो लोकाः सर्वे जगत्पते ।
विनाशं नाधिगच्छेयुस्त्वया वै परिरक्षिताः ॥ ३-१०१-५॥
tvatprasādānmahābāho lokāḥ sarve jagatpate |
vināśaṃ nādhigaccheyustvayā vai parirakṣitāḥ || 3-101-5||
MHB 3-101-6
विष्णुरुवाच ।
विदितं मे सुराः सर्वं प्रजानां क्षयकारणम् ।
भवतां चापि वक्ष्यामि शृणुध्वं विगतज्वराः ॥ ३-१०१-६॥
viṣṇuruvāca |
viditaṃ me surāḥ sarvaṃ prajānāṃ kṣayakāraṇam |
bhavatāṃ cāpi vakṣyāmi śṛṇudhvaṃ vigatajvarāḥ || 3-101-6||
MHB 3-101-7
कालेय इति विख्यातो गणः परमदारुणः ।
तैश्च वृत्रं समाश्रित्य जगत्सर्वं प्रबाधितम् ॥ ३-१०१-७॥
kāleya iti vikhyāto gaṇaḥ paramadāruṇaḥ |
taiśca vṛtraṃ samāśritya jagatsarvaṃ prabādhitam || 3-101-7||
MHB 3-101-8
ते वृत्रं निहतं दृष्ट्वा सहस्राक्षेण धीमता ।
जीवितं परिरक्षन्तः प्रविष्टा वरुणालयम् ॥ ३-१०१-८॥
te vṛtraṃ nihataṃ dṛṣṭvā sahasrākṣeṇa dhīmatā |
jīvitaṃ parirakṣantaḥ praviṣṭā varuṇālayam || 3-101-8||
MHB 3-101-9
ते प्रविश्योदधिं घोरं नक्रग्राहसमाकुलम् ।
उत्सादनार्थं लोकानां रात्रौ घ्नन्ति मुनीनिह ॥ ३-१०१-९॥
te praviśyodadhiṃ ghoraṃ nakragrāhasamākulam |
utsādanārthaṃ lokānāṃ rātrau ghnanti munīniha || 3-101-9||
MHB 3-101-10
न तु शक्याः क्षयं नेतुं समुद्राश्रयगा हि ते ।
समुद्रस्य क्षये बुद्धिर्भवद्भिः संप्रधार्यताम् ।
अगस्त्येन विना को हि शक्तोऽन्योऽर्णवशोषणे ॥ ३-१०१-१०॥
na tu śakyāḥ kṣayaṃ netuṃ samudrāśrayagā hi te |
samudrasya kṣaye buddhirbhavadbhiḥ saṃpradhāryatām |
agastyena vinā ko hi śakto'nyo'rṇavaśoṣaṇe || 3-101-10||
MHB 3-101-11
एतच्छ्रुत्वा वचो देवा विष्णुना समुदाहृतम् ।
परमेष्ठिनमाज्ञाप्य अगस्त्यस्याश्रमं ययुः ॥ ३-१०१-११॥
etacchrutvā vaco devā viṣṇunā samudāhṛtam |
parameṣṭhinamājñāpya agastyasyāśramaṃ yayuḥ || 3-101-11||
MHB 3-101-12
तत्रापश्यन्महात्मानं वारुणिं दीप्ततेजसम् ।
उपास्यमानमृषिभिर्देवैरिव पितामहम् ॥ ३-१०१-१२॥
tatrāpaśyanmahātmānaṃ vāruṇiṃ dīptatejasam |
upāsyamānamṛṣibhirdevairiva pitāmaham || 3-101-12||
MHB 3-101-13
तेऽभिगम्य महात्मानं मैत्रावरुणिमच्युतम् ।
आश्रमस्थं तपोराशिं कर्मभिः स्वैरभिष्टुवन् ॥ ३-१०१-१३॥
te'bhigamya mahātmānaṃ maitrāvaruṇimacyutam |
āśramasthaṃ taporāśiṃ karmabhiḥ svairabhiṣṭuvan || 3-101-13||
MHB 3-101-14
देवा ऊचुः ।
नहुषेणाभितप्तानां त्वं लोकानां गतिः पुरा ।
भ्रंशितश्च सुरैश्वर्याल्लोकार्थं लोककण्टकः ॥ ३-१०१-१४॥
devā ūcuḥ |
nahuṣeṇābhitaptānāṃ tvaṃ lokānāṃ gatiḥ purā |
bhraṃśitaśca suraiśvaryāllokārthaṃ lokakaṇṭakaḥ || 3-101-14||
MHB 3-101-15
क्रोधात्प्रवृद्धः सहसा भास्करस्य नगोत्तमः ।
वचस्तवानतिक्रामन्विन्ध्यः शैलो न वर्धते ॥ ३-१०१-१५॥
krodhātpravṛddhaḥ sahasā bhāskarasya nagottamaḥ |
vacastavānatikrāmanvindhyaḥ śailo na vardhate || 3-101-15||
MHB 3-101-16
तमसा चावृते लोके मृत्युनाभ्यर्दिताः प्रजाः ।
त्वामेव नाथमासाद्य निर्वृतिं परमां गताः ॥ ३-१०१-१६॥
tamasā cāvṛte loke mṛtyunābhyarditāḥ prajāḥ |
tvāmeva nāthamāsādya nirvṛtiṃ paramāṃ gatāḥ || 3-101-16||
MHB 3-101-17
अस्माकं भयभीतानां नित्यशो भगवान्गतिः ।
ततस्त्वार्ताः प्रयाचामस्त्वां वरं वरदो ह्यसि ॥ ३-१०१-१७॥
asmākaṃ bhayabhītānāṃ nityaśo bhagavāngatiḥ |
tatastvārtāḥ prayācāmastvāṃ varaṃ varado hyasi || 3-101-17||
Adhyaya: 102/299 (23)
MHB 3-102-1
युधिष्ठिर उवाच ।
किमर्थं सहसा विन्ध्यः प्रवृद्धः क्रोधमूर्छितः ।
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण महामुने ॥ ३-१०२-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kimarthaṃ sahasā vindhyaḥ pravṛddhaḥ krodhamūrchitaḥ |
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ vistareṇa mahāmune || 3-102-1||
MHB 3-102-2
लोमश उवाच ।
अद्रिराजं महाशैलं मरुं कनकपर्वतम् ।
उदयास्तमये भानुः प्रदक्षिणमवर्तत ॥ ३-१०२-२॥
lomaśa uvāca |
adrirājaṃ mahāśailaṃ maruṃ kanakaparvatam |
udayāstamaye bhānuḥ pradakṣiṇamavartata || 3-102-2||
MHB 3-102-3
तं तु दृष्ट्वा तथा विन्ध्यः शैलः सूर्यमथाब्रवीत् ।
यथा हि मेरुर्भवता नित्यशः परिगम्यते ।
प्रदक्षिणं च क्रियते मामेवं कुरु भास्कर ॥ ३-१०२-३॥
taṃ tu dṛṣṭvā tathā vindhyaḥ śailaḥ sūryamathābravīt |
yathā hi merurbhavatā nityaśaḥ parigamyate |
pradakṣiṇaṃ ca kriyate māmevaṃ kuru bhāskara || 3-102-3||
MHB 3-102-4
एवमुक्तस्ततः सूर्यः शैलेन्द्रं प्रत्यभाषत ।
नाहमात्मेच्छया शैल करोम्येनं प्रदक्षिणम् ।
एष मार्गः प्रदिष्टो मे येनेदं निर्मितं जगत् ॥ ३-१०२-४॥
evamuktastataḥ sūryaḥ śailendraṃ pratyabhāṣata |
nāhamātmecchayā śaila karomyenaṃ pradakṣiṇam |
eṣa mārgaḥ pradiṣṭo me yenedaṃ nirmitaṃ jagat || 3-102-4||
MHB 3-102-5
एवमुक्तस्ततः क्रोधात्प्रवृद्धः सहसाचलः ।
सूर्याचन्द्रमसोर्मार्गं रोद्धुमिच्छन्परंतप ॥ ३-१०२-५॥
evamuktastataḥ krodhātpravṛddhaḥ sahasācalaḥ |
sūryācandramasormārgaṃ roddhumicchanparaṃtapa || 3-102-5||
MHB 3-102-6
ततो देवाः सहिताः सर्व एव सेन्द्राः समागम्य महाद्रिराजम् ।
निवारयामासुरुपायतस्तं न च स्म तेषां वचनं चकार ॥ ३-१०२-६॥
tato devāḥ sahitāḥ sarva eva sendrāḥ samāgamya mahādrirājam |
nivārayāmāsurupāyatastaṃ na ca sma teṣāṃ vacanaṃ cakāra || 3-102-6||
MHB 3-102-7
अथाभिजग्मुर्मुनिमाश्रमस्थं तपस्विनं धर्मभृतां वरिष्ठम् ।
अगस्त्यमत्यद्भुतवीर्यदीप्तं तं चार्थमूचुः सहिताः सुरास्ते ॥ ३-१०२-७॥
athābhijagmurmunimāśramasthaṃ tapasvinaṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭham |
agastyamatyadbhutavīryadīptaṃ taṃ cārthamūcuḥ sahitāḥ surāste || 3-102-7||
MHB 3-102-8
देवा ऊचुः ।
सूर्याचन्द्रमसोर्मार्गं नक्षत्राणां गतिं तथा ।
शैलराजो वृणोत्येष विन्ध्यः क्रोधवशानुगः ॥ ३-१०२-८॥
devā ūcuḥ |
sūryācandramasormārgaṃ nakṣatrāṇāṃ gatiṃ tathā |
śailarājo vṛṇotyeṣa vindhyaḥ krodhavaśānugaḥ || 3-102-8||
MHB 3-102-9
तं निवारयितुं शक्तो नान्यः कश्चिद्द्विजोत्तम ।
ऋते त्वां हि महाभाग तस्मादेनं निवारय ॥ ३-१०२-९॥
taṃ nivārayituṃ śakto nānyaḥ kaściddvijottama |
ṛte tvāṃ hi mahābhāga tasmādenaṃ nivāraya || 3-102-9||
MHB 3-102-10
लोमश उवाच ।
तच्छ्रुत्वा वचनं विप्रः सुराणां शैलमभ्यगात् ।
सोऽभिगम्याब्रवीद्विन्ध्यं सदारः समुपस्थितः ॥ ३-१०२-१०॥
lomaśa uvāca |
tacchrutvā vacanaṃ vipraḥ surāṇāṃ śailamabhyagāt |
so'bhigamyābravīdvindhyaṃ sadāraḥ samupasthitaḥ || 3-102-10||
MHB 3-102-11
मार्गमिच्छाम्यहं दत्तं भवता पर्वतोत्तम ।
दक्षिणामभिगन्तास्मि दिशं कार्येण केनचित् ॥ ३-१०२-११॥
mārgamicchāmyahaṃ dattaṃ bhavatā parvatottama |
dakṣiṇāmabhigantāsmi diśaṃ kāryeṇa kenacit || 3-102-11||
MHB 3-102-12
यावदागमनं मह्यं तावत्त्वं प्रतिपालय ।
निवृत्ते मयि शैलेन्द्र ततो वर्धस्व कामतः ॥ ३-१०२-१२॥
yāvadāgamanaṃ mahyaṃ tāvattvaṃ pratipālaya |
nivṛtte mayi śailendra tato vardhasva kāmataḥ || 3-102-12||
MHB 3-102-13
एवं स समयं कृत्वा विन्ध्येनामित्रकर्शन ।
अद्यापि दक्षिणाद्देशाद्वारुणिर्न निवर्तते ॥ ३-१०२-१३॥
evaṃ sa samayaṃ kṛtvā vindhyenāmitrakarśana |
adyāpi dakṣiṇāddeśādvāruṇirna nivartate || 3-102-13||
MHB 3-102-14
एतत्ते सर्वमाख्यातं यथा विन्ध्यो न वर्धते ।
अगस्त्यस्य प्रभावेन यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ ३-१०२-१४॥
etatte sarvamākhyātaṃ yathā vindhyo na vardhate |
agastyasya prabhāvena yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi || 3-102-14||
MHB 3-102-15
कालेयास्तु यथा राजन्सुरैः सर्वैर्निषूदिताः ।
अगस्त्याद्वरमासाद्य तन्मे निगदतः शृणु ॥ ३-१०२-१५॥
kāleyāstu yathā rājansuraiḥ sarvairniṣūditāḥ |
agastyādvaramāsādya tanme nigadataḥ śṛṇu || 3-102-15||
MHB 3-102-16
त्रिदशानां वचः श्रुत्वा मैत्रावरुणिरब्रवीत् ।
किमर्थमभियाताः स्थ वरं मत्तः किमिच्छथ ।
एवमुक्तास्ततस्तेन देवास्तं मुनिमब्रुवन् ॥ ३-१०२-१६॥
tridaśānāṃ vacaḥ śrutvā maitrāvaruṇirabravīt |
kimarthamabhiyātāḥ stha varaṃ mattaḥ kimicchatha |
evamuktāstatastena devāstaṃ munimabruvan || 3-102-16||
MHB 3-102-17
एवं त्वयेच्छाम कृतं महर्षे महार्णवं पीयमानं महात्मन् ।
ततो वधिष्याम सहानुबन्धान्कालेयसंज्ञान्सुरविद्विषस्तान् ॥ ३-१०२-१७॥
evaṃ tvayecchāma kṛtaṃ maharṣe mahārṇavaṃ pīyamānaṃ mahātman |
tato vadhiṣyāma sahānubandhānkāleyasaṃjñānsuravidviṣastān || 3-102-17||
MHB 3-102-18
त्रिदशानां वचः श्रुत्वा तथेति मुनिरब्रवीत् ।
करिष्ये भवतां कामं लोकानां च महत्सुखम् ॥ ३-१०२-१८॥
tridaśānāṃ vacaḥ śrutvā tatheti munirabravīt |
kariṣye bhavatāṃ kāmaṃ lokānāṃ ca mahatsukham || 3-102-18||
MHB 3-102-19
एवमुक्त्वा ततोऽगच्छत्समुद्रं सरितां पतिम् ।
ऋषिभिश्च तपःसिद्धैः सार्धं देवैश्च सुव्रतः ॥ ३-१०२-१९॥
evamuktvā tato'gacchatsamudraṃ saritāṃ patim |
ṛṣibhiśca tapaḥsiddhaiḥ sārdhaṃ devaiśca suvrataḥ || 3-102-19||
MHB 3-102-20
मनुष्योरगगन्धर्वयक्षकिंपुरुषास्तथा ।
अनुजग्मुर्महात्मानं द्रष्टुकामास्तदद्भुतम् ॥ ३-१०२-२०॥
manuṣyoragagandharvayakṣakiṃpuruṣāstathā |
anujagmurmahātmānaṃ draṣṭukāmāstadadbhutam || 3-102-20||
MHB 3-102-21
ततोऽभ्यगच्छन्सहिताः समुद्रं भीमनिस्वनम् ।
नृत्यन्तमिव चोर्मीभिर्वल्गन्तमिव वायुना ॥ ३-१०२-२१॥
tato'bhyagacchansahitāḥ samudraṃ bhīmanisvanam |
nṛtyantamiva cormībhirvalgantamiva vāyunā || 3-102-21||
MHB 3-102-22
हसन्तमिव फेनौघैः स्खलन्तं कन्दरेषु च ।
नानाग्राहसमाकीर्णं नानाद्विजगणायुतम् ॥ ३-१०२-२२॥
hasantamiva phenaughaiḥ skhalantaṃ kandareṣu ca |
nānāgrāhasamākīrṇaṃ nānādvijagaṇāyutam || 3-102-22||
MHB 3-102-23
अगस्त्यसहिता देवाः सगन्धर्वमहोरगाः ।
ऋषयश्च महाभागाः समासेदुर्महोदधिम् ॥ ३-१०२-२३॥
agastyasahitā devāḥ sagandharvamahoragāḥ |
ṛṣayaśca mahābhāgāḥ samāsedurmahodadhim || 3-102-23||
Adhyaya: 103/299 (19)
MHB 3-103-1
लोमश उवाच ।
समुद्रं स समासाद्य वारुणिर्भगवानृषिः ।
उवाच सहितान्देवानृषींश्चैव समागतान् ॥ ३-१०३-१॥
lomaśa uvāca |
samudraṃ sa samāsādya vāruṇirbhagavānṛṣiḥ |
uvāca sahitāndevānṛṣīṃścaiva samāgatān || 3-103-1||
MHB 3-103-2
एष लोकहितार्थं वै पिबामि वरुणालयम् ।
भवद्भिर्यदनुष्ठेयं तच्छीघ्रं संविधीयताम् ॥ ३-१०३-२॥
eṣa lokahitārthaṃ vai pibāmi varuṇālayam |
bhavadbhiryadanuṣṭheyaṃ tacchīghraṃ saṃvidhīyatām || 3-103-2||
MHB 3-103-3
एतावदुक्त्वा वचनं मैत्रावरुणिरच्युतः ।
समुद्रमपिबत्क्रुद्धः सर्वलोकस्य पश्यतः ॥ ३-१०३-३॥
etāvaduktvā vacanaṃ maitrāvaruṇiracyutaḥ |
samudramapibatkruddhaḥ sarvalokasya paśyataḥ || 3-103-3||
MHB 3-103-4
पीयमानं समुद्रं तु दृष्ट्वा देवाः सवासवाः ।
विस्मयं परमं जग्मुः स्तुतिभिश्चाप्यपूजयन् ॥ ३-१०३-४॥
pīyamānaṃ samudraṃ tu dṛṣṭvā devāḥ savāsavāḥ |
vismayaṃ paramaṃ jagmuḥ stutibhiścāpyapūjayan || 3-103-4||
MHB 3-103-5
त्वं नस्त्राता विधाता च लोकानां लोकभावनः ।
त्वत्प्रसादात्समुच्छेदं न गच्छेत्सामरं जगत् ॥ ३-१०३-५॥
tvaṃ nastrātā vidhātā ca lokānāṃ lokabhāvanaḥ |
tvatprasādātsamucchedaṃ na gacchetsāmaraṃ jagat || 3-103-5||
MHB 3-103-6
संपूज्यमानस्त्रिदशैर्महात्मा गन्धर्वतूर्येषु नदत्सु सर्वशः ।
दिव्यैश्च पुष्पैरवकीर्यमाणो महार्णवं निःसलिलं चकार ॥ ३-१०३-६॥
saṃpūjyamānastridaśairmahātmā gandharvatūryeṣu nadatsu sarvaśaḥ |
divyaiśca puṣpairavakīryamāṇo mahārṇavaṃ niḥsalilaṃ cakāra || 3-103-6||
MHB 3-103-7
दृष्ट्वा कृतं निःसलिलं महार्णवं सुराः समस्ताः परमप्रहृष्टाः ।
प्रगृह्य दिव्यानि वरायुधानि तान्दानवाञ्जघ्नुरदीनसत्त्वाः ॥ ३-१०३-७॥
dṛṣṭvā kṛtaṃ niḥsalilaṃ mahārṇavaṃ surāḥ samastāḥ paramaprahṛṣṭāḥ |
pragṛhya divyāni varāyudhāni tāndānavāñjaghnuradīnasattvāḥ || 3-103-7||
MHB 3-103-8
ते वध्यमानास्त्रिदशैर्महात्मभिर्महाबलैर्वेगिभिरुन्नदद्भिः ।
न सेहिरे वेगवतां महात्मनां वेगं तदा धारयितुं दिवौकसाम् ॥ ३-१०३-८॥
te vadhyamānāstridaśairmahātmabhirmahābalairvegibhirunnadadbhiḥ |
na sehire vegavatāṃ mahātmanāṃ vegaṃ tadā dhārayituṃ divaukasām || 3-103-8||
MHB 3-103-9
ते वध्यमानास्त्रिदशैर्दानवा भीमनिस्वनाः ।
चक्रुः सुतुमुलं युद्धं मुहूर्तमिव भारत ॥ ३-१०३-९॥
te vadhyamānāstridaśairdānavā bhīmanisvanāḥ |
cakruḥ sutumulaṃ yuddhaṃ muhūrtamiva bhārata || 3-103-9||
MHB 3-103-10
ते पूर्वं तपसा दग्धा मुनिभिर्भावितात्मभिः ।
यतमानाः परं शक्त्या त्रिदशैर्विनिषूदिताः ॥ ३-१०३-१०॥
te pūrvaṃ tapasā dagdhā munibhirbhāvitātmabhiḥ |
yatamānāḥ paraṃ śaktyā tridaśairviniṣūditāḥ || 3-103-10||
MHB 3-103-11
ते हेमनिष्काभरणाः कुण्डलाङ्गदधारिणः ।
निहत्य बह्वशोभन्त पुष्पिता इव किंशुकाः ॥ ३-१०३-११॥
te hemaniṣkābharaṇāḥ kuṇḍalāṅgadadhāriṇaḥ |
nihatya bahvaśobhanta puṣpitā iva kiṃśukāḥ || 3-103-11||
MHB 3-103-12
हतशेषास्ततः केचित्कालेया मनुजोत्तम ।
विदार्य वसुधां देवीं पातालतलमाश्रिताः ॥ ३-१०३-१२॥
hataśeṣāstataḥ kecitkāleyā manujottama |
vidārya vasudhāṃ devīṃ pātālatalamāśritāḥ || 3-103-12||
MHB 3-103-13
निहतान्दानवान्दृष्ट्वा त्रिदशा मुनिपुंगवम् ।
तुष्टुवुर्विविधैर्वाक्यैरिदं चैवाब्रुवन्वचः ॥ ३-१०३-१३॥
nihatāndānavāndṛṣṭvā tridaśā munipuṃgavam |
tuṣṭuvurvividhairvākyairidaṃ caivābruvanvacaḥ || 3-103-13||
MHB 3-103-14
त्वत्प्रसादान्महाभाग लोकैः प्राप्तं महत्सुखम् ।
त्वत्तेजसा च निहताः कालेयाः क्रूरविक्रमाः ॥ ३-१०३-१४॥
tvatprasādānmahābhāga lokaiḥ prāptaṃ mahatsukham |
tvattejasā ca nihatāḥ kāleyāḥ krūravikramāḥ || 3-103-14||
MHB 3-103-15
पूरयस्व महाबाहो समुद्रं लोकभावन ।
यत्त्वया सलिलं पीतं तदस्मिन्पुनरुत्सृज ॥ ३-१०३-१५॥
pūrayasva mahābāho samudraṃ lokabhāvana |
yattvayā salilaṃ pītaṃ tadasminpunarutsṛja || 3-103-15||
MHB 3-103-16
एवमुक्तः प्रत्युवाच भगवान्मुनिपुंगवः ।
जीर्णं तद्धि मया तोयमुपायोऽन्यः प्रचिन्त्यताम् ।
पूरणार्थं समुद्रस्य भवद्भिर्यत्नमास्थितैः ॥ ३-१०३-१६॥
evamuktaḥ pratyuvāca bhagavānmunipuṃgavaḥ |
jīrṇaṃ taddhi mayā toyamupāyo'nyaḥ pracintyatām |
pūraṇārthaṃ samudrasya bhavadbhiryatnamāsthitaiḥ || 3-103-16||
MHB 3-103-17
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं महर्षेर्भावितात्मनः ।
विस्मिताश्च विषण्णाश्च बभूवुः सहिताः सुराः ॥ ३-१०३-१७॥
etacchrutvā tu vacanaṃ maharṣerbhāvitātmanaḥ |
vismitāśca viṣaṇṇāśca babhūvuḥ sahitāḥ surāḥ || 3-103-17||
MHB 3-103-18
परस्परमनुज्ञाप्य प्रणम्य मुनिपुंगवम् ।
प्रजाः सर्वा महाराज विप्रजग्मुर्यथागतम् ॥ ३-१०३-१८॥
parasparamanujñāpya praṇamya munipuṃgavam |
prajāḥ sarvā mahārāja viprajagmuryathāgatam || 3-103-18||
MHB 3-103-19
त्रिदशा विष्णुना सार्धमुपजग्मुः पितामहम् ।
पूरणार्थं समुद्रस्य मन्त्रयित्वा पुनः पुनः ।
ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे सागरस्याभिपूरणम् ॥ ३-१०३-१९॥
tridaśā viṣṇunā sārdhamupajagmuḥ pitāmaham |
pūraṇārthaṃ samudrasya mantrayitvā punaḥ punaḥ |
ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve sāgarasyābhipūraṇam || 3-103-19||
Adhyaya: 104/299 (22)
MHB 3-104-1
लोमश उवाच ।
तानुवाच समेतांस्तु ब्रह्मा लोकपितामहः ।
गच्छध्वं विबुधाः सर्वे यथाकामं यथेप्सितम् ॥ ३-१०४-१॥
lomaśa uvāca |
tānuvāca sametāṃstu brahmā lokapitāmahaḥ |
gacchadhvaṃ vibudhāḥ sarve yathākāmaṃ yathepsitam || 3-104-1||
MHB 3-104-2
महता कालयोगेन प्रकृतिं यास्यतेऽर्णवः ।
ज्ञातीन्वै कारणं कृत्वा महाराज्ञो भगीरथात् ॥ ३-१०४-२॥
mahatā kālayogena prakṛtiṃ yāsyate'rṇavaḥ |
jñātīnvai kāraṇaṃ kṛtvā mahārājño bhagīrathāt || 3-104-2||
MHB 3-104-3
युधिष्ठिर उवाच ।
कथं वै ज्ञातयो ब्रह्मन्कारणं चात्र किं मुने ।
कथं समुद्रः पूर्णश्च भगीरथपरिश्रमात् ॥ ३-१०४-३॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kathaṃ vai jñātayo brahmankāraṇaṃ cātra kiṃ mune |
kathaṃ samudraḥ pūrṇaśca bhagīrathapariśramāt || 3-104-3||
MHB 3-104-4
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण तपोधन ।
कथ्यमानं त्वया विप्र राज्ञां चरितमुत्तमम् ॥ ३-१०४-४॥
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ vistareṇa tapodhana |
kathyamānaṃ tvayā vipra rājñāṃ caritamuttamam || 3-104-4||
MHB 3-104-5
वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्तस्तु विप्रेन्द्रो धर्मराज्ञा महात्मना ।
कथयामास माहात्म्यं सगरस्य महात्मनः ॥ ३-१०४-५॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktastu viprendro dharmarājñā mahātmanā |
kathayāmāsa māhātmyaṃ sagarasya mahātmanaḥ || 3-104-5||
MHB 3-104-6
लोमश उवाच ।
इक्ष्वाकूणां कुले जातः सगरो नाम पार्थिवः ।
रूपसत्त्वबलोपेतः स चापुत्रः प्रतापवान् ॥ ३-१०४-६॥
lomaśa uvāca |
ikṣvākūṇāṃ kule jātaḥ sagaro nāma pārthivaḥ |
rūpasattvabalopetaḥ sa cāputraḥ pratāpavān || 3-104-6||
MHB 3-104-7
स हैहयान्समुत्साद्य तालजङ्घांश्च भारत ।
वशे च कृत्वा राज्ञोऽन्यान्स्वराज्यमन्वशासत ॥ ३-१०४-७॥
sa haihayānsamutsādya tālajaṅghāṃśca bhārata |
vaśe ca kṛtvā rājño'nyānsvarājyamanvaśāsata || 3-104-7||
MHB 3-104-8
तस्य भार्ये त्वभवतां रूपयौवनदर्पिते ।
वैदर्भी भरतश्रेष्ठ शैब्या च भरतर्षभ ॥ ३-१०४-८॥
tasya bhārye tvabhavatāṃ rūpayauvanadarpite |
vaidarbhī bharataśreṣṭha śaibyā ca bharatarṣabha || 3-104-8||
MHB 3-104-9
स पुत्रकामो नृपतिस्तताप सुमहत्तपः ।
पत्नीभ्यां सह राजेन्द्र कैलासं गिरिमाश्रितः ॥ ३-१०४-९॥
sa putrakāmo nṛpatistatāpa sumahattapaḥ |
patnībhyāṃ saha rājendra kailāsaṃ girimāśritaḥ || 3-104-9||
MHB 3-104-10
स तप्यमानः सुमहत्तपो योगसमन्वितः ।
आससाद महात्मानं त्र्यक्षं त्रिपुरमर्दनम् ॥ ३-१०४-१०॥
sa tapyamānaḥ sumahattapo yogasamanvitaḥ |
āsasāda mahātmānaṃ tryakṣaṃ tripuramardanam || 3-104-10||
MHB 3-104-11
शंकरं भवमीशानं शूलपानिं पिनाकिनम् ।
त्र्यम्बकं शिवमुग्रेशं बहुरूपमुमापतिम् ॥ ३-१०४-११॥
śaṃkaraṃ bhavamīśānaṃ śūlapāniṃ pinākinam |
tryambakaṃ śivamugreśaṃ bahurūpamumāpatim || 3-104-11||
MHB 3-104-12
स तं दृष्ट्वैव वरदं पत्नीभ्यां सहितो नृपः ।
प्रणिपत्य महाबाहुः पुत्रार्थं समयाचत ॥ ३-१०४-१२॥
sa taṃ dṛṣṭvaiva varadaṃ patnībhyāṃ sahito nṛpaḥ |
praṇipatya mahābāhuḥ putrārthaṃ samayācata || 3-104-12||
MHB 3-104-13
तं प्रीतिमान्हरः प्राह सभार्यं नृपसत्तमम् ।
यस्मिन्वृतो मुहूर्तेऽहं त्वयेह नृपते वरम् ॥ ३-१०४-१३॥
taṃ prītimānharaḥ prāha sabhāryaṃ nṛpasattamam |
yasminvṛto muhūrte'haṃ tvayeha nṛpate varam || 3-104-13||
MHB 3-104-14
षष्टिः पुत्रसहस्राणि शूराः समरदर्पिताः ।
एकस्यां संभविष्यन्ति पत्न्यां तव नरोत्तम ॥ ३-१०४-१४॥
ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi śūrāḥ samaradarpitāḥ |
ekasyāṃ saṃbhaviṣyanti patnyāṃ tava narottama || 3-104-14||
MHB 3-104-15
ते चैव सर्वे सहिताः क्षयं यास्यन्ति पार्थिव ।
एको वंशधरः शूर एकस्यां संभविष्यति ।
एवमुक्त्वा तु तं रुद्रस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ ३-१०४-१५॥
te caiva sarve sahitāḥ kṣayaṃ yāsyanti pārthiva |
eko vaṃśadharaḥ śūra ekasyāṃ saṃbhaviṣyati |
evamuktvā tu taṃ rudrastatraivāntaradhīyata || 3-104-15||
MHB 3-104-16
स चापि सगरो राजा जगाम स्वं निवेशनम् ।
पत्नीभ्यां सहितस्तात सोऽतिहृष्टमनास्तदा ॥ ३-१०४-१६॥
sa cāpi sagaro rājā jagāma svaṃ niveśanam |
patnībhyāṃ sahitastāta so'tihṛṣṭamanāstadā || 3-104-16||
MHB 3-104-17
तस्याथ मनुजश्रेष्ठ ते भार्ये कमलेक्षणे ।
वैदर्भी चैव शैब्या च गर्भिण्यौ संबभूवतुः ॥ ३-१०४-१७॥
tasyātha manujaśreṣṭha te bhārye kamalekṣaṇe |
vaidarbhī caiva śaibyā ca garbhiṇyau saṃbabhūvatuḥ || 3-104-17||
MHB 3-104-18
ततः कालेन वैदर्भी गर्भालाबुं व्यजायत ।
शैब्या च सुषुवे पुत्रं कुमारं देवरूपिणम् ॥ ३-१०४-१८॥
tataḥ kālena vaidarbhī garbhālābuṃ vyajāyata |
śaibyā ca suṣuve putraṃ kumāraṃ devarūpiṇam || 3-104-18||
MHB 3-104-19
तदालाबुं समुत्स्रष्टुं मनश्चक्रे स पार्थिवः ।
अथान्तरिक्षाच्छुश्राव वाचं गम्भीरनिस्वनाम् ॥ ३-१०४-१९॥
tadālābuṃ samutsraṣṭuṃ manaścakre sa pārthivaḥ |
athāntarikṣācchuśrāva vācaṃ gambhīranisvanām || 3-104-19||
MHB 3-104-20
राजन्मा साहसं कार्षीः पुत्रान्न त्यक्तुमर्हसि ।
अलाबुमध्यान्निष्कृष्य बीजं यत्नेन गोप्यताम् ॥ ३-१०४-२०॥
rājanmā sāhasaṃ kārṣīḥ putrānna tyaktumarhasi |
alābumadhyānniṣkṛṣya bījaṃ yatnena gopyatām || 3-104-20||
MHB 3-104-21
सोपस्वेदेषु पात्रेषु घृतपूर्णेषु भागशः ।
ततः पुत्रसहस्राणि षष्टिं प्राप्स्यसि पार्थिव ॥ ३-१०४-२१॥
sopasvedeṣu pātreṣu ghṛtapūrṇeṣu bhāgaśaḥ |
tataḥ putrasahasrāṇi ṣaṣṭiṃ prāpsyasi pārthiva || 3-104-21||
MHB 3-104-22
महादेवेन दिष्टं ते पुत्रजन्म नराधिप ।
अनेन क्रमयोगेन मा ते बुद्धिरतोऽन्यथा ॥ ३-१०४-२२॥
mahādevena diṣṭaṃ te putrajanma narādhipa |
anena kramayogena mā te buddhirato'nyathā || 3-104-22||
Adhyaya: 105/299 (25)
MHB 3-105-1
लोमश उवाच ।
एतच्छ्रुत्वान्तरिक्षाच्च स राजा राजसत्तम ।
यथोक्तं तच्चकाराथ श्रद्दधद्भरतर्षभ ॥ ३-१०५-१॥
lomaśa uvāca |
etacchrutvāntarikṣācca sa rājā rājasattama |
yathoktaṃ taccakārātha śraddadhadbharatarṣabha || 3-105-1||
MHB 3-105-2
षष्टिः पुत्रसहस्राणि तस्याप्रतिमतेजसः ।
रुद्रप्रसादाद्राजर्षेः समजायन्त पार्थिव ॥ ३-१०५-२॥
ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi tasyāpratimatejasaḥ |
rudraprasādādrājarṣeḥ samajāyanta pārthiva || 3-105-2||
MHB 3-105-3
ते घोराः क्रूरकर्माण आकाशपरिसर्पिणः ।
बहुत्वाच्चावजानन्तः सर्वाँल्लोकान्सहामरान् ॥ ३-१०५-३॥
te ghorāḥ krūrakarmāṇa ākāśaparisarpiṇaḥ |
bahutvāccāvajānantaḥ sarvā~llokānsahāmarān || 3-105-3||
MHB 3-105-4
त्रिदशांश्चाप्यबाधन्त तथा गन्धर्वराक्षसान् ।
सर्वाणि चैव भूतानि शूराः समरशालिनः ॥ ३-१०५-४॥
tridaśāṃścāpyabādhanta tathā gandharvarākṣasān |
sarvāṇi caiva bhūtāni śūrāḥ samaraśālinaḥ || 3-105-4||
MHB 3-105-5
वध्यमानास्ततो लोकाः सागरैर्मन्दबुद्धिभिः ।
ब्रह्माणं शरणं जग्मुः सहिताः सर्वदैवतैः ॥ ३-१०५-५॥
vadhyamānāstato lokāḥ sāgarairmandabuddhibhiḥ |
brahmāṇaṃ śaraṇaṃ jagmuḥ sahitāḥ sarvadaivataiḥ || 3-105-5||
MHB 3-105-6
तानुवाच महाभागः सर्वलोकपितामहः ।
गच्छध्वं त्रिदशाः सर्वे लोकैः सार्धं यथागतम् ॥ ३-१०५-६॥
tānuvāca mahābhāgaḥ sarvalokapitāmahaḥ |
gacchadhvaṃ tridaśāḥ sarve lokaiḥ sārdhaṃ yathāgatam || 3-105-6||
MHB 3-105-7
नातिदीर्घेण कालेन सागराणां क्षयो महान् ।
भविष्यति महाघोरः स्वकृतैः कर्मभिः सुराः ॥ ३-१०५-७॥
nātidīrgheṇa kālena sāgarāṇāṃ kṣayo mahān |
bhaviṣyati mahāghoraḥ svakṛtaiḥ karmabhiḥ surāḥ || 3-105-7||
MHB 3-105-8
एवमुक्तास्ततो देवा लोकाश्च मनुजेश्वर ।
पितामहमनुज्ञाप्य विप्रजग्मुर्यथागतम् ॥ ३-१०५-८॥
evamuktāstato devā lokāśca manujeśvara |
pitāmahamanujñāpya viprajagmuryathāgatam || 3-105-8||
MHB 3-105-9
ततः काले बहुतिथे व्यतीते भरतर्षभ ।
दीक्षितः सगरो राजा हयमेधेन वीर्यवान् ।
तस्याश्वो व्यचरद्भूमिं पुत्रैः सुपरिरक्षितः ॥ ३-१०५-९॥
tataḥ kāle bahutithe vyatīte bharatarṣabha |
dīkṣitaḥ sagaro rājā hayamedhena vīryavān |
tasyāśvo vyacaradbhūmiṃ putraiḥ suparirakṣitaḥ || 3-105-9||
MHB 3-105-10
समुद्रं स समासाद्य निस्तोयं भीमदर्शनम् ।
रक्ष्यमाणः प्रयत्नेन तत्रैवान्तरधीयत ॥ ३-१०५-१०॥
samudraṃ sa samāsādya nistoyaṃ bhīmadarśanam |
rakṣyamāṇaḥ prayatnena tatraivāntaradhīyata || 3-105-10||
MHB 3-105-11
ततस्ते सागरास्तात हृतं मत्वा हयोत्तमम् ।
आगम्य पितुराचख्युरदृश्यं तुरगं हृतम् ।
तेनोक्ता दिक्षु सर्वासु सर्वे मार्गत वाजिनम् ॥ ३-१०५-११॥
tataste sāgarāstāta hṛtaṃ matvā hayottamam |
āgamya piturācakhyuradṛśyaṃ turagaṃ hṛtam |
tenoktā dikṣu sarvāsu sarve mārgata vājinam || 3-105-11||
MHB 3-105-12
ततस्ते पितुराज्ञाय दिक्षु सर्वासु तं हयम् ।
अमार्गन्त महाराज सर्वं च पृथिवीतलम् ॥ ३-१०५-१२॥
tataste piturājñāya dikṣu sarvāsu taṃ hayam |
amārganta mahārāja sarvaṃ ca pṛthivītalam || 3-105-12||
MHB 3-105-13
ततस्ते सागराः सर्वे समुपेत्य परस्परम् ।
नाध्यगच्छन्त तुरगमश्वहर्तारमेव च ॥ ३-१०५-१३॥
tataste sāgarāḥ sarve samupetya parasparam |
nādhyagacchanta turagamaśvahartārameva ca || 3-105-13||
MHB 3-105-14
आगम्य पितरं चोचुस्ततः प्राञ्जलयोऽग्रतः ।
ससमुद्रवनद्वीपा सनदीनदकन्दरा ।
सपर्वतवनोद्देशा निखिलेन मही नृप ॥ ३-१०५-१४॥
āgamya pitaraṃ cocustataḥ prāñjalayo'grataḥ |
sasamudravanadvīpā sanadīnadakandarā |
saparvatavanoddeśā nikhilena mahī nṛpa || 3-105-14||
MHB 3-105-15
अस्माभिर्विचिता राजञ्शासनात्तव पार्थिव ।
न चाश्वमधिगच्छामो नाश्वहर्तारमेव च ॥ ३-१०५-१५॥
asmābhirvicitā rājañśāsanāttava pārthiva |
na cāśvamadhigacchāmo nāśvahartārameva ca || 3-105-15||
MHB 3-105-16
श्रुत्वा तु वचनं तेषां स राजा क्रोधमूर्छितः ।
उवाच वचनं सर्वांस्तदा दैववशान्नृप ॥ ३-१०५-१६॥
śrutvā tu vacanaṃ teṣāṃ sa rājā krodhamūrchitaḥ |
uvāca vacanaṃ sarvāṃstadā daivavaśānnṛpa || 3-105-16||
MHB 3-105-17
अनागमाय गच्छध्वं भूयो मार्गत वाजिनम् ।
यज्ञियं तं विना ह्यश्वं नागन्तव्यं हि पुत्रकाः ॥ ३-१०५-१७॥
anāgamāya gacchadhvaṃ bhūyo mārgata vājinam |
yajñiyaṃ taṃ vinā hyaśvaṃ nāgantavyaṃ hi putrakāḥ || 3-105-17||
MHB 3-105-18
प्रतिगृह्य तु संदेशं ततस्ते सगरात्मजाः ।
भूय एव महीं कृत्स्नां विचेतुमुपचक्रमुः ॥ ३-१०५-१८॥
pratigṛhya tu saṃdeśaṃ tataste sagarātmajāḥ |
bhūya eva mahīṃ kṛtsnāṃ vicetumupacakramuḥ || 3-105-18||
MHB 3-105-19
अथापश्यन्त ते वीराः पृथिवीमवदारिताम् ।
समासाद्य बिलं तच्च खनन्तः सगरात्मजाः ।
कुद्दालैर्ह्रेषुकैश्चैव समुद्रमखनंस्तदा ॥ ३-१०५-१९॥
athāpaśyanta te vīrāḥ pṛthivīmavadāritām |
samāsādya bilaṃ tacca khanantaḥ sagarātmajāḥ |
kuddālairhreṣukaiścaiva samudramakhanaṃstadā || 3-105-19||
MHB 3-105-20
स खन्यमानः सहितैः सागरैर्वरुणालयः ।
अगच्छत्परमामार्तिं दार्यमाणः समन्ततः ॥ ३-१०५-२०॥
sa khanyamānaḥ sahitaiḥ sāgarairvaruṇālayaḥ |
agacchatparamāmārtiṃ dāryamāṇaḥ samantataḥ || 3-105-20||
MHB 3-105-21
असुरोरगरक्षांसि सत्त्वानि विविधानि च ।
आर्तनादमकुर्वन्त वध्यमानानि सागरैः ॥ ३-१०५-२१॥
asuroragarakṣāṃsi sattvāni vividhāni ca |
ārtanādamakurvanta vadhyamānāni sāgaraiḥ || 3-105-21||
MHB 3-105-22
छिन्नशीर्षा विदेहाश्च भिन्नजान्वस्थिमस्तकाः ।
प्राणिनः समदृश्यन्त शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ३-१०५-२२॥
chinnaśīrṣā videhāśca bhinnajānvasthimastakāḥ |
prāṇinaḥ samadṛśyanta śataśo'tha sahasraśaḥ || 3-105-22||
MHB 3-105-23
एवं हि खनतां तेषां समुद्रं मकरालयम् ।
व्यतीतः सुमहान्कालो न चाश्वः समदृश्यत ॥ ३-१०५-२३॥
evaṃ hi khanatāṃ teṣāṃ samudraṃ makarālayam |
vyatītaḥ sumahānkālo na cāśvaḥ samadṛśyata || 3-105-23||
MHB 3-105-24
ततः पूर्वोत्तरे देशे समुद्रस्य महीपते ।
विदार्य पातालमथ संक्रुद्धाः सगरात्मजाः ।
अपश्यन्त हयं तत्र विचरन्तं महीतले ॥ ३-१०५-२४॥
tataḥ pūrvottare deśe samudrasya mahīpate |
vidārya pātālamatha saṃkruddhāḥ sagarātmajāḥ |
apaśyanta hayaṃ tatra vicarantaṃ mahītale || 3-105-24||
MHB 3-105-25
कपिलं च महात्मानं तेजोराशिमनुत्तमम् ।
तपसा दीप्यमानं तं ज्वालाभिरिव पावकम् ॥ ३-१०५-२५॥
kapilaṃ ca mahātmānaṃ tejorāśimanuttamam |
tapasā dīpyamānaṃ taṃ jvālābhiriva pāvakam || 3-105-25||
Adhyaya: 106/299 (40)
MHB 3-106-1
लोमश उवाच ।
ते तं दृष्ट्वा हयं राजन्संप्रहृष्टतनूरुहाः ।
अनादृत्य महात्मानं कपिलं कालचोदिताः ।
संक्रुद्धाः समधावन्त अश्वग्रहणकाङ्क्षिणः ॥ ३-१०६-१॥
lomaśa uvāca |
te taṃ dṛṣṭvā hayaṃ rājansaṃprahṛṣṭatanūruhāḥ |
anādṛtya mahātmānaṃ kapilaṃ kālacoditāḥ |
saṃkruddhāḥ samadhāvanta aśvagrahaṇakāṅkṣiṇaḥ || 3-106-1||
MHB 3-106-2
ततः क्रुद्धो महाराज कपिलो मुनिसत्तमः ।
वासुदेवेति यं प्राहुः कपिलं मुनिसत्तमम् ॥ ३-१०६-२॥
tataḥ kruddho mahārāja kapilo munisattamaḥ |
vāsudeveti yaṃ prāhuḥ kapilaṃ munisattamam || 3-106-2||
MHB 3-106-3
स चक्षुर्विवृतं कृत्वा तेजस्तेषु समुत्सृजन् ।
ददाह सुमहातेजा मन्दबुद्धीन्स सागरान् ॥ ३-१०६-३॥
sa cakṣurvivṛtaṃ kṛtvā tejasteṣu samutsṛjan |
dadāha sumahātejā mandabuddhīnsa sāgarān || 3-106-3||
MHB 3-106-4
तान्दृष्ट्वा भस्मसाद्भूतान्नारदः सुमहातपाः ।
सगरान्तिकमागच्छत्तच्च तस्मै न्यवेदयत् ॥ ३-१०६-४॥
tāndṛṣṭvā bhasmasādbhūtānnāradaḥ sumahātapāḥ |
sagarāntikamāgacchattacca tasmai nyavedayat || 3-106-4||
MHB 3-106-5
स तच्छ्रुत्वा वचो घोरं राजा मुनिमुखोद्गतम् ।
मुहूर्तं विमना भूत्वा स्थाणोर्वाक्यमचिन्तयत् ।
आत्मानमात्मनाश्वास्य हयमेवान्वचिन्तयत् ॥ ३-१०६-५॥
sa tacchrutvā vaco ghoraṃ rājā munimukhodgatam |
muhūrtaṃ vimanā bhūtvā sthāṇorvākyamacintayat |
ātmānamātmanāśvāsya hayamevānvacintayat || 3-106-5||
MHB 3-106-6
अंशुमन्तं समाहूय असमञ्जःसुतं तदा ।
पौत्रं भरतशार्दूल इदं वचनमब्रवीत् ॥ ३-१०६-६॥
aṃśumantaṃ samāhūya asamañjaḥsutaṃ tadā |
pautraṃ bharataśārdūla idaṃ vacanamabravīt || 3-106-6||
MHB 3-106-7
षष्टिस्तानि सहस्राणि पुत्राणाममितौजसाम् ।
कापिलं तेज आसाद्य मत्कृते निधनं गताः ॥ ३-१०६-७॥
ṣaṣṭistāni sahasrāṇi putrāṇāmamitaujasām |
kāpilaṃ teja āsādya matkṛte nidhanaṃ gatāḥ || 3-106-7||
MHB 3-106-8
तव चापि पिता तात परित्यक्तो मयानघ ।
धर्मं संरक्षमाणेन पौराणां हितमिच्छता ॥ ३-१०६-८॥
tava cāpi pitā tāta parityakto mayānagha |
dharmaṃ saṃrakṣamāṇena paurāṇāṃ hitamicchatā || 3-106-8||
MHB 3-106-9
युधिष्ठिर उवाच ।
किमर्थं राजशार्दूलः सगरः पुत्रमात्मजम् ।
त्यक्तवान्दुस्त्यजं वीरं तन्मे ब्रूहि तपोधन ॥ ३-१०६-९॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kimarthaṃ rājaśārdūlaḥ sagaraḥ putramātmajam |
tyaktavāndustyajaṃ vīraṃ tanme brūhi tapodhana || 3-106-9||
MHB 3-106-10
लोमश उवाच ।
असमञ्जा इति ख्यातः सगरस्य सुतो ह्यभूत् ।
यं शैब्या जनयामास पौराणां स हि दारकान् ।
खुरेषु क्रोशतो गृह्य नद्यां चिक्षेप दुर्बलान् ॥ ३-१०६-१०॥
lomaśa uvāca |
asamañjā iti khyātaḥ sagarasya suto hyabhūt |
yaṃ śaibyā janayāmāsa paurāṇāṃ sa hi dārakān |
khureṣu krośato gṛhya nadyāṃ cikṣepa durbalān || 3-106-10||
MHB 3-106-11
ततः पौराः समाजग्मुर्भयशोकपरिप्लुताः ।
सगरं चाभ्ययाचन्त सर्वे प्राञ्जलयः स्थिताः ॥ ३-१०६-११॥
tataḥ paurāḥ samājagmurbhayaśokapariplutāḥ |
sagaraṃ cābhyayācanta sarve prāñjalayaḥ sthitāḥ || 3-106-11||
MHB 3-106-12
त्वं नस्त्राता महाराज परचक्रादिभिर्भयैः ।
असमञ्जोभयाद्घोरात्ततो नस्त्रातुमर्हसि ॥ ३-१०६-१२॥
tvaṃ nastrātā mahārāja paracakrādibhirbhayaiḥ |
asamañjobhayādghorāttato nastrātumarhasi || 3-106-12||
MHB 3-106-13
पौराणां वचनं श्रुत्वा घोरं नृपतिसत्तमः ।
मुहूर्तं विमना भूत्वा सचिवानिदमब्रवीत् ॥ ३-१०६-१३॥
paurāṇāṃ vacanaṃ śrutvā ghoraṃ nṛpatisattamaḥ |
muhūrtaṃ vimanā bhūtvā sacivānidamabravīt || 3-106-13||
MHB 3-106-14
असमञ्जाः पुरादद्य सुतो मे विप्रवास्यताम् ।
यदि वो मत्प्रियं कार्यमेतच्छीघ्रं विधीयताम् ॥ ३-१०६-१४॥
asamañjāḥ purādadya suto me vipravāsyatām |
yadi vo matpriyaṃ kāryametacchīghraṃ vidhīyatām || 3-106-14||
MHB 3-106-15
एवमुक्ता नरेन्द्रेण सचिवास्ते नराधिप ।
यथोक्तं त्वरिताश्चक्रुर्यथाज्ञापितवान्नृपः ॥ ३-१०६-१५॥
evamuktā narendreṇa sacivāste narādhipa |
yathoktaṃ tvaritāścakruryathājñāpitavānnṛpaḥ || 3-106-15||
MHB 3-106-16
एतत्ते सर्वमाख्यातं यथा पुत्रो महात्मना ।
पौराणां हितकामेन सगरेण विवासितः ॥ ३-१०६-१६॥
etatte sarvamākhyātaṃ yathā putro mahātmanā |
paurāṇāṃ hitakāmena sagareṇa vivāsitaḥ || 3-106-16||
MHB 3-106-17
अंशुमांस्तु महेष्वासो यदुक्तः सगरेण ह ।
तत्ते सर्वं प्रवक्ष्यामि कीर्त्यमानं निबोध मे ॥ ३-१०६-१७॥
aṃśumāṃstu maheṣvāso yaduktaḥ sagareṇa ha |
tatte sarvaṃ pravakṣyāmi kīrtyamānaṃ nibodha me || 3-106-17||
MHB 3-106-18
सगर उवाच ।
पितुश्च तेऽहं त्यागेन पुत्राणां निधनेन च ।
अलाभेन तथाश्वस्य परितप्यामि पुत्रक ॥ ३-१०६-१८॥
sagara uvāca |
pituśca te'haṃ tyāgena putrāṇāṃ nidhanena ca |
alābhena tathāśvasya paritapyāmi putraka || 3-106-18||
MHB 3-106-19
तस्माद्दुःखाभिसंतप्तं यज्ञविघ्नाच्च मोहितम् ।
हयस्यानयनात्पौत्र नरकान्मां समुद्धर ॥ ३-१०६-१९॥
tasmādduḥkhābhisaṃtaptaṃ yajñavighnācca mohitam |
hayasyānayanātpautra narakānmāṃ samuddhara || 3-106-19||
MHB 3-106-20
लोमश उवाच ।
अंशुमानेवमुक्तस्तु सगरेण महात्मना ।
जगाम दुःखात्तं देशं यत्र वै दारिता मही ॥ ३-१०६-२०॥
lomaśa uvāca |
aṃśumānevamuktastu sagareṇa mahātmanā |
jagāma duḥkhāttaṃ deśaṃ yatra vai dāritā mahī || 3-106-20||
MHB 3-106-21
स तु तेनैव मार्गेण समुद्रं प्रविवेश ह ।
अपश्यच्च महात्मानं कपिलं तुरगं च तम् ॥ ३-१०६-२१॥
sa tu tenaiva mārgeṇa samudraṃ praviveśa ha |
apaśyacca mahātmānaṃ kapilaṃ turagaṃ ca tam || 3-106-21||
MHB 3-106-22
स दृष्ट्वा तेजसो राशिं पुराणमृषिसत्तमम् ।
प्रणम्य शिरसा भूमौ कार्यमस्मै न्यवेदयत् ॥ ३-१०६-२२॥
sa dṛṣṭvā tejaso rāśiṃ purāṇamṛṣisattamam |
praṇamya śirasā bhūmau kāryamasmai nyavedayat || 3-106-22||
MHB 3-106-23
ततः प्रीतो महातेजाः कलिपोंऽशुमतोऽभवत् ।
उवाच चैनं धर्मात्मा वरदोऽस्मीति भारत ॥ ३-१०६-२३॥
tataḥ prīto mahātejāḥ kalipoṃ'śumato'bhavat |
uvāca cainaṃ dharmātmā varado'smīti bhārata || 3-106-23||
MHB 3-106-24
स वव्रे तुरगं तत्र प्रथमं यज्ञकारणात् ।
द्वितीयमुदकं वव्रे पितॄणां पावनेप्सया ॥ ३-१०६-२४॥
sa vavre turagaṃ tatra prathamaṃ yajñakāraṇāt |
dvitīyamudakaṃ vavre pitṝṇāṃ pāvanepsayā || 3-106-24||
MHB 3-106-25
तमुवाच महातेजाः कपिलो मुनिपुंगवः ।
ददानि तव भद्रं ते यद्यत्प्रार्थयसेऽनघ ॥ ३-१०६-२५॥
tamuvāca mahātejāḥ kapilo munipuṃgavaḥ |
dadāni tava bhadraṃ te yadyatprārthayase'nagha || 3-106-25||
MHB 3-106-26
त्वयि क्षमा च धर्मश्च सत्यं चापि प्रतिष्ठितम् ।
त्वया कृतार्थः सगरः पुत्रवांश्च त्वया पिता ॥ ३-१०६-२६॥
tvayi kṣamā ca dharmaśca satyaṃ cāpi pratiṣṭhitam |
tvayā kṛtārthaḥ sagaraḥ putravāṃśca tvayā pitā || 3-106-26||
MHB 3-106-27
तव चैव प्रभावेन स्वर्गं यास्यन्ति सागराः ।
पौत्रश्च ते त्रिपथगां त्रिदिवादानयिष्यति ।
पावनार्थं सागराणां तोषयित्वा महेश्वरम् ॥ ३-१०६-२७॥
tava caiva prabhāvena svargaṃ yāsyanti sāgarāḥ |
pautraśca te tripathagāṃ tridivādānayiṣyati |
pāvanārthaṃ sāgarāṇāṃ toṣayitvā maheśvaram || 3-106-27||
MHB 3-106-28
हयं नयस्व भद्रं ते यज्ञियं नरपुंगव ।
यज्ञः समाप्यतां तात सगरस्य महात्मनः ॥ ३-१०६-२८॥
hayaṃ nayasva bhadraṃ te yajñiyaṃ narapuṃgava |
yajñaḥ samāpyatāṃ tāta sagarasya mahātmanaḥ || 3-106-28||
MHB 3-106-29
अंशुमानेवमुक्तस्तु कपिलेन महात्मना ।
आजगाम हयं गृह्य यज्ञवाटं महात्मनः ॥ ३-१०६-२९॥
aṃśumānevamuktastu kapilena mahātmanā |
ājagāma hayaṃ gṛhya yajñavāṭaṃ mahātmanaḥ || 3-106-29||
MHB 3-106-30
सोऽभिवाद्य ततः पादौ सगरस्य महात्मनः ।
मूर्ध्नि तेनाप्युपाघ्रातस्तस्मै सर्वं न्यवेदयत् ॥ ३-१०६-३०॥
so'bhivādya tataḥ pādau sagarasya mahātmanaḥ |
mūrdhni tenāpyupāghrātastasmai sarvaṃ nyavedayat || 3-106-30||
MHB 3-106-31
यथा दृष्टं श्रुतं चापि सागराणां क्षयं तथा ।
तं चास्मै हयमाचष्ट यज्ञवाटमुपागतम् ॥ ३-१०६-३१॥
yathā dṛṣṭaṃ śrutaṃ cāpi sāgarāṇāṃ kṣayaṃ tathā |
taṃ cāsmai hayamācaṣṭa yajñavāṭamupāgatam || 3-106-31||
MHB 3-106-32
तच्छ्रुत्वा सगरो राजा पुत्रजं दुःखमत्यजत् ।
अंशुमन्तं च संपूज्य समापयत तं क्रतुम् ॥ ३-१०६-३२॥
tacchrutvā sagaro rājā putrajaṃ duḥkhamatyajat |
aṃśumantaṃ ca saṃpūjya samāpayata taṃ kratum || 3-106-32||
MHB 3-106-33
समाप्तयज्ञः सगरो देवैः सर्वैः सभाजितः ।
पुत्रत्वे कल्पयामास समुद्रं वरुणालयम् ॥ ३-१०६-३३॥
samāptayajñaḥ sagaro devaiḥ sarvaiḥ sabhājitaḥ |
putratve kalpayāmāsa samudraṃ varuṇālayam || 3-106-33||
MHB 3-106-34
प्रशास्य सुचिरं कालं राज्यं राजीवलोचनः ।
पौत्रे भारं समावेश्य जगाम त्रिदिवं तदा ॥ ३-१०६-३४॥
praśāsya suciraṃ kālaṃ rājyaṃ rājīvalocanaḥ |
pautre bhāraṃ samāveśya jagāma tridivaṃ tadā || 3-106-34||
MHB 3-106-35
अंशुमानपि धर्मात्मा महीं सागरमेखलाम् ।
प्रशशास महाराज यथैवास्य पितामहः ॥ ३-१०६-३५॥
aṃśumānapi dharmātmā mahīṃ sāgaramekhalām |
praśaśāsa mahārāja yathaivāsya pitāmahaḥ || 3-106-35||
MHB 3-106-36
तस्य पुत्रः समभवद्दिलीपो नाम धर्मवित् ।
तस्मै राज्यं समाधाय अंशुमानपि संस्थितः ॥ ३-१०६-३६॥
tasya putraḥ samabhavaddilīpo nāma dharmavit |
tasmai rājyaṃ samādhāya aṃśumānapi saṃsthitaḥ || 3-106-36||
MHB 3-106-37
दिलीपस्तु ततः श्रुत्वा पितॄणां निधनं महत् ।
पर्यतप्यत दुःखेन तेषां गतिमचिन्तयत् ॥ ३-१०६-३७॥
dilīpastu tataḥ śrutvā pitṝṇāṃ nidhanaṃ mahat |
paryatapyata duḥkhena teṣāṃ gatimacintayat || 3-106-37||
MHB 3-106-38
गङ्गावतरणे यत्नं सुमहच्चाकरोन्नृपः ।
न चावतारयामास चेष्टमानो यथाबलम् ॥ ३-१०६-३८॥
gaṅgāvataraṇe yatnaṃ sumahaccākaronnṛpaḥ |
na cāvatārayāmāsa ceṣṭamāno yathābalam || 3-106-38||
MHB 3-106-39
तस्य पुत्रः समभवच्छ्रीमान्धर्मपरायणः ।
भगीरथ इति ख्यातः सत्यवागनसूयकः ॥ ३-१०६-३९॥
tasya putraḥ samabhavacchrīmāndharmaparāyaṇaḥ |
bhagīratha iti khyātaḥ satyavāganasūyakaḥ || 3-106-39||
MHB 3-106-40
अभिषिच्य तु तं राज्ये दिलीपो वनमाश्रितः ।
तपःसिद्धिसमायोगात्स राजा भरतर्षभ ।
वनाज्जगाम त्रिदिवं कालयोगेन भारत ॥ ३-१०६-४०॥
abhiṣicya tu taṃ rājye dilīpo vanamāśritaḥ |
tapaḥsiddhisamāyogātsa rājā bharatarṣabha |
vanājjagāma tridivaṃ kālayogena bhārata || 3-106-40||
Adhyaya: 107/299 (25)
MHB 3-107-1
लोमश उवाच ।
स तु राजा महेष्वासश्चक्रवर्ती महारथः ।
बभूव सर्वलोकस्य मनोनयननन्दनः ॥ ३-१०७-१॥
lomaśa uvāca |
sa tu rājā maheṣvāsaścakravartī mahārathaḥ |
babhūva sarvalokasya manonayananandanaḥ || 3-107-1||
MHB 3-107-2
स शुश्राव महाबाहुः कपिलेन महात्मना ।
पितॄणां निधनं घोरमप्राप्तिं त्रिदिवस्य च ॥ ३-१०७-२॥
sa śuśrāva mahābāhuḥ kapilena mahātmanā |
pitṝṇāṃ nidhanaṃ ghoramaprāptiṃ tridivasya ca || 3-107-2||
MHB 3-107-3
स राज्यं सचिवे न्यस्य हृदयेन विदूयता ।
जगाम हिमवत्पार्श्वं तपस्तप्तुं नरेश्वरः ॥ ३-१०७-३॥
sa rājyaṃ sacive nyasya hṛdayena vidūyatā |
jagāma himavatpārśvaṃ tapastaptuṃ nareśvaraḥ || 3-107-3||
MHB 3-107-4
आरिराधयिषुर्गङ्गां तपसा दग्धकिल्बिषः ।
सोऽपश्यत नरश्रेष्ठ हिमवन्तं नगोत्तमम् ॥ ३-१०७-४॥
ārirādhayiṣurgaṅgāṃ tapasā dagdhakilbiṣaḥ |
so'paśyata naraśreṣṭha himavantaṃ nagottamam || 3-107-4||
MHB 3-107-5
शृङ्गैर्बहुविधाकारैर्धातुमद्भिरलंकृतम् ।
पवनालम्बिभिर्मेघैः परिष्वक्तं समन्ततः ॥ ३-१०७-५॥
śṛṅgairbahuvidhākārairdhātumadbhiralaṃkṛtam |
pavanālambibhirmeghaiḥ pariṣvaktaṃ samantataḥ || 3-107-5||
MHB 3-107-6
नदीकुञ्जनितम्बैश्च सोदकैरुपशोभितम् ।
गुहाकन्दरसंलीनैः सिंहव्याघ्रैर्निषेवितम् ॥ ३-१०७-६॥
nadīkuñjanitambaiśca sodakairupaśobhitam |
guhākandarasaṃlīnaiḥ siṃhavyāghrairniṣevitam || 3-107-6||
MHB 3-107-7
शकुनैश्च विचित्राङ्गैः कूजद्भिर्विविधा गिरः ।
भृङ्गराजैस्तथा हंसैर्दात्यूहैर्जलकुक्कुटैः ॥ ३-१०७-७॥
śakunaiśca vicitrāṅgaiḥ kūjadbhirvividhā giraḥ |
bhṛṅgarājaistathā haṃsairdātyūhairjalakukkuṭaiḥ || 3-107-7||
MHB 3-107-8
मयूरैः शतपत्रैश्च कोकिलैर्जीवजीवकैः ।
चकोरैरसितापाङ्गैस्तथा पुत्रप्रियैरपि ॥ ३-१०७-८॥
mayūraiḥ śatapatraiśca kokilairjīvajīvakaiḥ |
cakorairasitāpāṅgaistathā putrapriyairapi || 3-107-8||
MHB 3-107-9
जलस्थानेषु रम्येषु पद्मिनीभिश्च संकुलम् ।
सारसानां च मधुरैर्व्याहृतैः समलंकृतम् ॥ ३-१०७-९॥
jalasthāneṣu ramyeṣu padminībhiśca saṃkulam |
sārasānāṃ ca madhurairvyāhṛtaiḥ samalaṃkṛtam || 3-107-9||
MHB 3-107-10
किंनरैरप्सरोभिश्च निषेवितशिलातलम् ।
दिशागजविषाणाग्रैः समन्ताद्घृष्टपादपम् ॥ ३-१०७-१०॥
kiṃnarairapsarobhiśca niṣevitaśilātalam |
diśāgajaviṣāṇāgraiḥ samantādghṛṣṭapādapam || 3-107-10||
MHB 3-107-11
विद्याधरानुचरितं नानारत्नसमाकुलम् ।
विषोल्बणैर्भुजंगैश्च दीप्तजिह्वैर्निषेवितम् ॥ ३-१०७-११॥
vidyādharānucaritaṃ nānāratnasamākulam |
viṣolbaṇairbhujaṃgaiśca dīptajihvairniṣevitam || 3-107-11||
MHB 3-107-12
क्वचित्कनकसंकाशं क्वचिद्रजतसंनिभम् ।
क्वचिदञ्जनपुञ्जाभं हिमवन्तमुपागमत् ॥ ३-१०७-१२॥
kvacitkanakasaṃkāśaṃ kvacidrajatasaṃnibham |
kvacidañjanapuñjābhaṃ himavantamupāgamat || 3-107-12||
MHB 3-107-13
स तु तत्र नरश्रेष्ठस्तपो घोरं समाश्रितः ।
फलमूलाम्बुभक्षोऽभूत्सहस्रं परिवत्सरान् ॥ ३-१०७-१३॥
sa tu tatra naraśreṣṭhastapo ghoraṃ samāśritaḥ |
phalamūlāmbubhakṣo'bhūtsahasraṃ parivatsarān || 3-107-13||
MHB 3-107-14
संवत्सरसहस्रे तु गते दिव्ये महानदी ।
दर्शयामास तं गङ्गा तदा मूर्तिमती स्वयम् ॥ ३-१०७-१४॥
saṃvatsarasahasre tu gate divye mahānadī |
darśayāmāsa taṃ gaṅgā tadā mūrtimatī svayam || 3-107-14||
MHB 3-107-15
गङ्गोवाच ।
किमिच्छसि महाराज मत्तः किं च ददानि ते ।
तद्ब्रवीहि नरश्रेष्ठ करिष्यामि वचस्तव ॥ ३-१०७-१५॥
gaṅgovāca |
kimicchasi mahārāja mattaḥ kiṃ ca dadāni te |
tadbravīhi naraśreṣṭha kariṣyāmi vacastava || 3-107-15||
MHB 3-107-16
लोमश उवाच ।
एवमुक्तः प्रत्युवाच राजा हैमवतीं तदा ।
पितामहा मे वरदे कपिलेन महानदि ।
अन्वेषमाणास्तुरगं नीता वैवस्वतक्षयम् ॥ ३-१०७-१६॥
lomaśa uvāca |
evamuktaḥ pratyuvāca rājā haimavatīṃ tadā |
pitāmahā me varade kapilena mahānadi |
anveṣamāṇāsturagaṃ nītā vaivasvatakṣayam || 3-107-16||
MHB 3-107-17
षष्टिस्तानि सहस्राणि सागराणां महात्मनाम् ।
कापिलं तेज आसाद्य क्षणेन निधनं गताः ॥ ३-१०७-१७॥
ṣaṣṭistāni sahasrāṇi sāgarāṇāṃ mahātmanām |
kāpilaṃ teja āsādya kṣaṇena nidhanaṃ gatāḥ || 3-107-17||
MHB 3-107-18
तेषामेवं विनष्टानां स्वर्गे वासो न विद्यते ।
यावत्तानि शरीराणि त्वं जलैर्नाभिषिञ्चसि ॥ ३-१०७-१८॥
teṣāmevaṃ vinaṣṭānāṃ svarge vāso na vidyate |
yāvattāni śarīrāṇi tvaṃ jalairnābhiṣiñcasi || 3-107-18||
MHB 3-107-19
स्वर्गं नय महाभागे मत्पितॄन्सगरात्मजान् ।
तेषामर्थेऽभियाचामि त्वामहं वै महानदि ॥ ३-१०७-१९॥
svargaṃ naya mahābhāge matpitṝnsagarātmajān |
teṣāmarthe'bhiyācāmi tvāmahaṃ vai mahānadi || 3-107-19||
MHB 3-107-20
एतच्छ्रुत्वा वचो राज्ञो गङ्गा लोकनमस्कृता ।
भगीरथमिदं वाक्यं सुप्रीता समभाषत ॥ ३-१०७-२०॥
etacchrutvā vaco rājño gaṅgā lokanamaskṛtā |
bhagīrathamidaṃ vākyaṃ suprītā samabhāṣata || 3-107-20||
MHB 3-107-21
करिष्यामि महाराज वचस्ते नात्र संशयः ।
वेगं तु मम दुर्धार्यं पतन्त्या गगनाच्च्युतम् ॥ ३-१०७-२१॥
kariṣyāmi mahārāja vacaste nātra saṃśayaḥ |
vegaṃ tu mama durdhāryaṃ patantyā gaganāccyutam || 3-107-21||
MHB 3-107-22
न शक्तस्त्रिषु लोकेषु कश्चिद्धारयितुं नृप ।
अन्यत्र विबुधश्रेष्ठान्नीलकण्ठान्महेश्वरात् ॥ ३-१०७-२२॥
na śaktastriṣu lokeṣu kaściddhārayituṃ nṛpa |
anyatra vibudhaśreṣṭhānnīlakaṇṭhānmaheśvarāt || 3-107-22||
MHB 3-107-23
तं तोषय महाबाहो तपसा वरदं हरम् ।
स तु मां प्रच्युतां देवः शिरसा धारयिष्यति ।
करिष्यति च ते कामं पितॄणां हितकाम्यया ॥ ३-१०७-२३॥
taṃ toṣaya mahābāho tapasā varadaṃ haram |
sa tu māṃ pracyutāṃ devaḥ śirasā dhārayiṣyati |
kariṣyati ca te kāmaṃ pitṝṇāṃ hitakāmyayā || 3-107-23||
MHB 3-107-24
एतच्छ्रुत्वा वचो राजन्महाराजो भगीरथः ।
कैलासं पर्वतं गत्वा तोषयामास शंकरम् ॥ ३-१०७-२४॥
etacchrutvā vaco rājanmahārājo bhagīrathaḥ |
kailāsaṃ parvataṃ gatvā toṣayāmāsa śaṃkaram || 3-107-24||
MHB 3-107-25
ततस्तेन समागम्य कालयोगेन केनचित् ।
अगृह्णाच्च वरं तस्माद्गङ्गाया धारणं नृप ।
स्वर्गवासं समुद्दिश्य पितॄणां स नरोत्तमः ॥ ३-१०७-२५॥
tatastena samāgamya kālayogena kenacit |
agṛhṇācca varaṃ tasmādgaṅgāyā dhāraṇaṃ nṛpa |
svargavāsaṃ samuddiśya pitṝṇāṃ sa narottamaḥ || 3-107-25||
Adhyaya: 108/299 (19)
MHB 3-108-1
लोमश उवाच ।
भगीरथवचः श्रुत्वा प्रियार्थं च दिवौकसाम् ।
एवमस्त्विति राजानं भगवान्प्रत्यभाषत ॥ ३-१०८-१॥
lomaśa uvāca |
bhagīrathavacaḥ śrutvā priyārthaṃ ca divaukasām |
evamastviti rājānaṃ bhagavānpratyabhāṣata || 3-108-1||
MHB 3-108-2
धारयिष्ये महाबाहो गगनात्प्रच्युतां शिवाम् ।
दिव्यां देवनदीं पुण्यां त्वत्कृते नृपसत्तम ॥ ३-१०८-२॥
dhārayiṣye mahābāho gaganātpracyutāṃ śivām |
divyāṃ devanadīṃ puṇyāṃ tvatkṛte nṛpasattama || 3-108-2||
MHB 3-108-3
एवमुक्त्वा महाबाहो हिमवन्तमुपागमत् ।
संवृतः पार्षदैर्घोरैर्नानाप्रहरणोद्यतैः ॥ ३-१०८-३॥
evamuktvā mahābāho himavantamupāgamat |
saṃvṛtaḥ pārṣadairghorairnānāpraharaṇodyataiḥ || 3-108-3||
MHB 3-108-4
ततः स्थित्वा नरश्रेष्ठं भगीरथमुवाच ह ।
प्रयाचस्व महाबाहो शैलराजसुतां नदीम् ।
पतमानां सरिच्छ्रेष्ठां धारयिष्ये त्रिविष्टपात् ॥ ३-१०८-४॥
tataḥ sthitvā naraśreṣṭhaṃ bhagīrathamuvāca ha |
prayācasva mahābāho śailarājasutāṃ nadīm |
patamānāṃ saricchreṣṭhāṃ dhārayiṣye triviṣṭapāt || 3-108-4||
MHB 3-108-5
एतच्छ्रुत्वा वचो राजा शर्वेण समुदाहृतम् ।
प्रयतः प्रणतो भूत्वा गङ्गां समनुचिन्तयत् ॥ ३-१०८-५॥
etacchrutvā vaco rājā śarveṇa samudāhṛtam |
prayataḥ praṇato bhūtvā gaṅgāṃ samanucintayat || 3-108-5||
MHB 3-108-6
ततः पुण्यजला रम्या राज्ञा समनुचिन्तिता ।
ईशानं च स्थितं दृष्ट्वा गगनात्सहसा च्युता ॥ ३-१०८-६॥
tataḥ puṇyajalā ramyā rājñā samanucintitā |
īśānaṃ ca sthitaṃ dṛṣṭvā gaganātsahasā cyutā || 3-108-6||
MHB 3-108-7
तां प्रच्युतां ततो दृष्ट्वा देवाः सार्धं महर्षिभिः ।
गन्धर्वोरगरक्षांसि समाजग्मुर्दिदृक्षया ॥ ३-१०८-७॥
tāṃ pracyutāṃ tato dṛṣṭvā devāḥ sārdhaṃ maharṣibhiḥ |
gandharvoragarakṣāṃsi samājagmurdidṛkṣayā || 3-108-7||
MHB 3-108-8
ततः पपात गगनाद्गङ्गा हिमवतः सुता ।
समुद्भ्रान्तमहावर्ता मीनग्राहसमाकुला ॥ ३-१०८-८॥
tataḥ papāta gaganādgaṅgā himavataḥ sutā |
samudbhrāntamahāvartā mīnagrāhasamākulā || 3-108-8||
MHB 3-108-9
तां दधार हरो राजन्गङ्गां गगनमेखलाम् ।
ललाटदेशे पतितां मालां मुक्तामयीमिव ॥ ३-१०८-९॥
tāṃ dadhāra haro rājangaṅgāṃ gaganamekhalām |
lalāṭadeśe patitāṃ mālāṃ muktāmayīmiva || 3-108-9||
MHB 3-108-10
सा बभूव विसर्पन्ती त्रिधा राजन्समुद्रगा ।
फेनपुञ्जाकुलजला हंसानामिव पङ्क्तयः ॥ ३-१०८-१०॥
sā babhūva visarpantī tridhā rājansamudragā |
phenapuñjākulajalā haṃsānāmiva paṅktayaḥ || 3-108-10||
MHB 3-108-11
क्वचिदाभोगकुटिला प्रस्खलन्ती क्वचित्क्वचित् ।
स्वफेनपटसंवीता मत्तेव प्रमदाव्रजत् ।
क्वचित्सा तोयनिनदैर्नदन्ती नादमुत्तमम् ॥ ३-१०८-११॥
kvacidābhogakuṭilā praskhalantī kvacitkvacit |
svaphenapaṭasaṃvītā matteva pramadāvrajat |
kvacitsā toyaninadairnadantī nādamuttamam || 3-108-11||
MHB 3-108-12
एवं प्रकारान्सुबहून्कुर्वन्ती गगनाच्च्युता ।
पृथिवीतलमासाद्य भगीरथमथाब्रवीत् ॥ ३-१०८-१२॥
evaṃ prakārānsubahūnkurvantī gaganāccyutā |
pṛthivītalamāsādya bhagīrathamathābravīt || 3-108-12||
MHB 3-108-13
दर्शयस्व महाराज मार्गं केन व्रजाम्यहम् ।
त्वदर्थमवतीर्णास्मि पृथिवीं पृथिवीपते ॥ ३-१०८-१३॥
darśayasva mahārāja mārgaṃ kena vrajāmyaham |
tvadarthamavatīrṇāsmi pṛthivīṃ pṛthivīpate || 3-108-13||
MHB 3-108-14
एतच्छ्रुत्वा वचो राजा प्रातिष्ठत भगीरथः ।
यत्र तानि शरीराणि सागराणां महात्मनाम् ।
पावनार्थं नरश्रेष्ठ पुण्येन सलिलेन ह ॥ ३-१०८-१४॥
etacchrutvā vaco rājā prātiṣṭhata bhagīrathaḥ |
yatra tāni śarīrāṇi sāgarāṇāṃ mahātmanām |
pāvanārthaṃ naraśreṣṭha puṇyena salilena ha || 3-108-14||
MHB 3-108-15
गङ्गाया धारणं कृत्वा हरो लोकनमस्कृतः ।
कैलासं पर्वतश्रेष्ठं जगाम त्रिदशैः सह ॥ ३-१०८-१५॥
gaṅgāyā dhāraṇaṃ kṛtvā haro lokanamaskṛtaḥ |
kailāsaṃ parvataśreṣṭhaṃ jagāma tridaśaiḥ saha || 3-108-15||
MHB 3-108-16
समुद्रं च समासाद्य गङ्गया सहितो नृपः ।
पूरयामास वेगेन समुद्रं वरुणालयम् ॥ ३-१०८-१६॥
samudraṃ ca samāsādya gaṅgayā sahito nṛpaḥ |
pūrayāmāsa vegena samudraṃ varuṇālayam || 3-108-16||
MHB 3-108-17
दुहितृत्वे च नृपतिर्गङ्गां समनुकल्पयत् ।
पितॄणां चोदकं तत्र ददौ पूर्णमनोरथः ॥ ३-१०८-१७॥
duhitṛtve ca nṛpatirgaṅgāṃ samanukalpayat |
pitṝṇāṃ codakaṃ tatra dadau pūrṇamanorathaḥ || 3-108-17||
MHB 3-108-18
एतत्ते सर्वमाख्यातं गङ्गा त्रिपथगा यथा ।
पूरणार्थं समुद्रस्य पृथिवीमवतारिता ॥ ३-१०८-१८॥
etatte sarvamākhyātaṃ gaṅgā tripathagā yathā |
pūraṇārthaṃ samudrasya pṛthivīmavatāritā || 3-108-18||
MHB 3-108-19
समुद्रश्च यथा पीतः कारणार्थे महात्मना ।
वातापिश्च यथा नीतः क्षयं स ब्रह्महा प्रभो ।
अगस्त्येन महाराज यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ ३-१०८-१९॥
samudraśca yathā pītaḥ kāraṇārthe mahātmanā |
vātāpiśca yathā nītaḥ kṣayaṃ sa brahmahā prabho |
agastyena mahārāja yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi || 3-108-19||
Adhyaya: 109/299 (20)
MHB 3-109-1
वैशंपायन उवाच ।
ततः प्रयातः कौन्तेयः क्रमेण भरतर्षभ ।
नन्दामपरनन्दां च नद्यौ पापभयापहे ॥ ३-१०९-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ prayātaḥ kaunteyaḥ krameṇa bharatarṣabha |
nandāmaparanandāṃ ca nadyau pāpabhayāpahe || 3-109-1||
MHB 3-109-2
स पर्वतं समासाद्य हेमकूटमनामयम् ।
अचिन्त्यानद्भुतान्भावान्ददर्श सुबहून्नृपः ॥ ३-१०९-२॥
sa parvataṃ samāsādya hemakūṭamanāmayam |
acintyānadbhutānbhāvāndadarśa subahūnnṛpaḥ || 3-109-2||
MHB 3-109-3
वाचो यत्राभवन्मेघा उपलाश्च सहस्रशः ।
नाशक्नुवंस्तमारोढुं विषण्णमनसो जनाः ॥ ३-१०९-३॥
vāco yatrābhavanmeghā upalāśca sahasraśaḥ |
nāśaknuvaṃstamāroḍhuṃ viṣaṇṇamanaso janāḥ || 3-109-3||
MHB 3-109-4
वायुर्नित्यं ववौ यत्र नित्यं देवश्च वर्षति ।
सायं प्रातश्च भगवान्दृश्यते हव्यवाहनः ॥ ३-१०९-४॥
vāyurnityaṃ vavau yatra nityaṃ devaśca varṣati |
sāyaṃ prātaśca bhagavāndṛśyate havyavāhanaḥ || 3-109-4||
MHB 3-109-5
एवं बहुविधान्भावानद्भुतान्वीक्ष्य पाण्डवः ।
लोमशं पुनरेव स्म पर्यपृच्छत्तदद्भुतम् ॥ ३-१०९-५॥
evaṃ bahuvidhānbhāvānadbhutānvīkṣya pāṇḍavaḥ |
lomaśaṃ punareva sma paryapṛcchattadadbhutam || 3-109-5||
MHB 3-109-6
लोमश उवाच ।
यथाश्रुतमिदं पूर्वमस्माभिररिकर्शन ।
तदेकाग्रमना राजन्निबोध गदतो मम ॥ ३-१०९-६॥
lomaśa uvāca |
yathāśrutamidaṃ pūrvamasmābhirarikarśana |
tadekāgramanā rājannibodha gadato mama || 3-109-6||
MHB 3-109-7
अस्मिन्नृषभकूटेऽभूदृषभो नाम तापसः ।
अनेकशतवर्षायुस्तपस्वी कोपनो भृशम् ॥ ३-१०९-७॥
asminnṛṣabhakūṭe'bhūdṛṣabho nāma tāpasaḥ |
anekaśatavarṣāyustapasvī kopano bhṛśam || 3-109-7||
MHB 3-109-8
स वै संभाष्यमाणोऽन्यैः कोपाद्गिरिमुवाच ह ।
य इह व्याहरेत्कश्चिदुपलानुत्सृजेस्तदा ॥ ३-१०९-८॥
sa vai saṃbhāṣyamāṇo'nyaiḥ kopādgirimuvāca ha |
ya iha vyāharetkaścidupalānutsṛjestadā || 3-109-8||
MHB 3-109-9
वातं चाहूय मा शब्दमित्युवाच स तापसः ।
व्याहरंश्चैव पुरुषो मेघेन विनिवार्यते ॥ ३-१०९-९॥
vātaṃ cāhūya mā śabdamityuvāca sa tāpasaḥ |
vyāharaṃścaiva puruṣo meghena vinivāryate || 3-109-9||
MHB 3-109-10
एवमेतानि कर्माणि राजंस्तेन महर्षिणा ।
कृतानि कानिचित्कोपात्प्रतिषिद्धानि कानिचित् ॥ ३-१०९-१०॥
evametāni karmāṇi rājaṃstena maharṣiṇā |
kṛtāni kānicitkopātpratiṣiddhāni kānicit || 3-109-10||
MHB 3-109-11
नन्दामभिगतान्देवान्पुरा राजन्निति श्रुतिः ।
अन्वपद्यन्त सहसा पुरुषा देवदर्शिनः ॥ ३-१०९-११॥
nandāmabhigatāndevānpurā rājanniti śrutiḥ |
anvapadyanta sahasā puruṣā devadarśinaḥ || 3-109-11||
MHB 3-109-12
ते दर्शनमनिच्छन्तो देवाः शक्रपुरोगमाः ।
दुर्गं चक्रुरिमं देशं गिरिप्रत्यूहरूपकम् ॥ ३-१०९-१२॥
te darśanamanicchanto devāḥ śakrapurogamāḥ |
durgaṃ cakrurimaṃ deśaṃ giripratyūharūpakam || 3-109-12||
MHB 3-109-13
तदा प्रभृति कौन्तेय नरा गिरिमिमं सदा ।
नाशक्नुवनभिद्रष्टुं कुत एवाधिरोहितुम् ॥ ३-१०९-१३॥
tadā prabhṛti kaunteya narā girimimaṃ sadā |
nāśaknuvanabhidraṣṭuṃ kuta evādhirohitum || 3-109-13||
MHB 3-109-14
नातप्ततपसा शक्यो द्रष्टुमेष महागिरिः ।
आरोढुं वापि कौन्तेय तस्मान्नियतवाग्भव ॥ ३-१०९-१४॥
nātaptatapasā śakyo draṣṭumeṣa mahāgiriḥ |
āroḍhuṃ vāpi kaunteya tasmānniyatavāgbhava || 3-109-14||
MHB 3-109-15
इह देवाः सदा सर्वे यज्ञानाजह्रुरुत्तमान् ।
तेषामेतानि लिङ्गानि दृश्यन्तेऽद्यापि भारत ॥ ३-१०९-१५॥
iha devāḥ sadā sarve yajñānājahruruttamān |
teṣāmetāni liṅgāni dṛśyante'dyāpi bhārata || 3-109-15||
MHB 3-109-16
कुशाकारेव दूर्वेयं संस्तीर्णेव च भूरियम् ।
यूपप्रकारा बहवो वृक्षाश्चेमे विशां पते ॥ ३-१०९-१६॥
kuśākāreva dūrveyaṃ saṃstīrṇeva ca bhūriyam |
yūpaprakārā bahavo vṛkṣāśceme viśāṃ pate || 3-109-16||
MHB 3-109-17
देवाश्च ऋषयश्चैव वसन्त्यद्यापि भारत ।
तेषां सायं तथा प्रातर्दृश्यते हव्यवाहनः ॥ ३-१०९-१७॥
devāśca ṛṣayaścaiva vasantyadyāpi bhārata |
teṣāṃ sāyaṃ tathā prātardṛśyate havyavāhanaḥ || 3-109-17||
MHB 3-109-18
इहाप्लुतानां कौन्तेय सद्यः पाप्मा विहन्यते ।
कुरुश्रेष्ठाभिषेकं वै तस्मात्कुरु सहानुजः ॥ ३-१०९-१८॥
ihāplutānāṃ kaunteya sadyaḥ pāpmā vihanyate |
kuruśreṣṭhābhiṣekaṃ vai tasmātkuru sahānujaḥ || 3-109-18||
MHB 3-109-19
ततो नन्दाप्लुताङ्गस्त्वं कौशिकीमभियास्यसि ।
विश्वामित्रेण यत्रोग्रं तपस्तप्तमनुत्तमम् ॥ ३-१०९-१९॥
tato nandāplutāṅgastvaṃ kauśikīmabhiyāsyasi |
viśvāmitreṇa yatrograṃ tapastaptamanuttamam || 3-109-19||
MHB 3-109-20
वैशंपायन उवाच ।
ततस्तत्र समाप्लुत्य गात्राणि सगणो नृपः ।
जगाम कौशिकीं पुण्यां रम्यां शिवजलां नदीम् ॥ ३-१०९-२०॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tatastatra samāplutya gātrāṇi sagaṇo nṛpaḥ |
jagāma kauśikīṃ puṇyāṃ ramyāṃ śivajalāṃ nadīm || 3-109-20||
Adhyaya: 110/299 (36)
MHB 3-110-1
लोमश उवाच ।
एषा देवनदी पुण्या कौशिकी भरतर्षभ ।
विश्वामित्राश्रमो रम्य एष चात्र प्रकाशते ॥ ३-११०-१॥
lomaśa uvāca |
eṣā devanadī puṇyā kauśikī bharatarṣabha |
viśvāmitrāśramo ramya eṣa cātra prakāśate || 3-110-1||
MHB 3-110-2
आश्रमश्चैव पुण्याख्यः काश्यपस्य महात्मनः ।
ऋश्यशृङ्गः सुतो यस्य तपस्वी संयतेन्द्रियः ॥ ३-११०-२॥
āśramaścaiva puṇyākhyaḥ kāśyapasya mahātmanaḥ |
ṛśyaśṛṅgaḥ suto yasya tapasvī saṃyatendriyaḥ || 3-110-2||
MHB 3-110-3
तपसो यः प्रभावेन वर्षयामास वासवम् ।
अनावृष्ट्यां भयाद्यस्य ववर्ष बलवृत्रहा ॥ ३-११०-३॥
tapaso yaḥ prabhāvena varṣayāmāsa vāsavam |
anāvṛṣṭyāṃ bhayādyasya vavarṣa balavṛtrahā || 3-110-3||
MHB 3-110-4
मृग्यां जातः स तेजस्वी काश्यपस्य सुतः प्रभुः ।
विषये लोमपादस्य यश्चकाराद्भुतं महत् ॥ ३-११०-४॥
mṛgyāṃ jātaḥ sa tejasvī kāśyapasya sutaḥ prabhuḥ |
viṣaye lomapādasya yaścakārādbhutaṃ mahat || 3-110-4||
MHB 3-110-5
निवर्तितेषु सस्येषु यस्मै शान्तां ददौ नृपः ।
लोमपादो दुहितरं सावित्रीं सविता यथा ॥ ३-११०-५॥
nivartiteṣu sasyeṣu yasmai śāntāṃ dadau nṛpaḥ |
lomapādo duhitaraṃ sāvitrīṃ savitā yathā || 3-110-5||
MHB 3-110-6
युधिष्ठिर उवाच ।
ऋश्यशृङ्गः कथं मृग्यामुत्पन्नः काश्यपात्मजः ।
विरुद्धे योनिसंसर्गे कथं च तपसा युतः ॥ ३-११०-६॥
yudhiṣṭhira uvāca |
ṛśyaśṛṅgaḥ kathaṃ mṛgyāmutpannaḥ kāśyapātmajaḥ |
viruddhe yonisaṃsarge kathaṃ ca tapasā yutaḥ || 3-110-6||
MHB 3-110-7
किमर्थं च भयाच्छक्रस्तस्य बालस्य धीमतः ।
अनावृष्ट्यां प्रवृत्तायां ववर्ष बलवृत्रहा ॥ ३-११०-७॥
kimarthaṃ ca bhayācchakrastasya bālasya dhīmataḥ |
anāvṛṣṭyāṃ pravṛttāyāṃ vavarṣa balavṛtrahā || 3-110-7||
MHB 3-110-8
कथंरूपा च शान्ताभूद्राजपुत्री यतव्रता ।
लोभयामास या चेतो मृगभूतस्य तस्य वै ॥ ३-११०-८॥
kathaṃrūpā ca śāntābhūdrājaputrī yatavratā |
lobhayāmāsa yā ceto mṛgabhūtasya tasya vai || 3-110-8||
MHB 3-110-9
लोमपादश्च राजर्षिर्यदाश्रूयत धार्मिकः ।
कथं वै विषये तस्य नावर्षत्पाकशासनः ॥ ३-११०-९॥
lomapādaśca rājarṣiryadāśrūyata dhārmikaḥ |
kathaṃ vai viṣaye tasya nāvarṣatpākaśāsanaḥ || 3-110-9||
MHB 3-110-10
एतन्मे भगवन्सर्वं विस्तरेण यथातथम् ।
वक्तुमर्हसि शुश्रूषोरृश्यशृङ्गस्य चेष्टितम् ॥ ३-११०-१०॥
etanme bhagavansarvaṃ vistareṇa yathātatham |
vaktumarhasi śuśrūṣorṛśyaśṛṅgasya ceṣṭitam || 3-110-10||
MHB 3-110-11
लोमश उवाच ।
विभाण्डकस्य ब्रह्मर्षेस्तपसा भावितात्मनः ।
अमोघवीर्यस्य सतः प्रजापतिसमद्युतेः ॥ ३-११०-११॥
lomaśa uvāca |
vibhāṇḍakasya brahmarṣestapasā bhāvitātmanaḥ |
amoghavīryasya sataḥ prajāpatisamadyuteḥ || 3-110-11||
MHB 3-110-12
शृणु पुत्रो यथा जात ऋश्यशृङ्गः प्रतापवान् ।
महाह्रदे महातेजा बालः स्थविरसंमतः ॥ ३-११०-१२॥
śṛṇu putro yathā jāta ṛśyaśṛṅgaḥ pratāpavān |
mahāhrade mahātejā bālaḥ sthavirasaṃmataḥ || 3-110-12||
MHB 3-110-13
महाह्रदं समासाद्य काश्यपस्तपसि स्थितः ।
दीर्घकालं परिश्रान्त ऋषिर्देवर्षिसंमतः ॥ ३-११०-१३॥
mahāhradaṃ samāsādya kāśyapastapasi sthitaḥ |
dīrghakālaṃ pariśrānta ṛṣirdevarṣisaṃmataḥ || 3-110-13||
MHB 3-110-14
तस्य रेतः प्रचस्कन्द दृष्ट्वाप्सरसमुर्वशीम् ।
अप्सूपस्पृशतो राजन्मृगी तच्चापिबत्तदा ॥ ३-११०-१४॥
tasya retaḥ pracaskanda dṛṣṭvāpsarasamurvaśīm |
apsūpaspṛśato rājanmṛgī taccāpibattadā || 3-110-14||
MHB 3-110-15
सह तोयेन तृषिता सा गर्भिण्यभवन्नृप ।
अमोघत्वाद्विधेश्चैव भावित्वाद्दैवनिर्मितात् ॥ ३-११०-१५॥
saha toyena tṛṣitā sā garbhiṇyabhavannṛpa |
amoghatvādvidheścaiva bhāvitvāddaivanirmitāt || 3-110-15||
MHB 3-110-16
तस्यां मृग्यां समभवत्तस्य पुत्रो महानृषिः ।
ऋश्यशृङ्गस्तपोनित्यो वन एव व्यवर्धत ॥ ३-११०-१६॥
tasyāṃ mṛgyāṃ samabhavattasya putro mahānṛṣiḥ |
ṛśyaśṛṅgastaponityo vana eva vyavardhata || 3-110-16||
MHB 3-110-17
तस्यर्श्यशृङ्गं शिरसि राजन्नासीन्महात्मनः ।
तेनर्श्यशृङ्ग इत्येवं तदा स प्रथितोऽभवत् ॥ ३-११०-१७॥
tasyarśyaśṛṅgaṃ śirasi rājannāsīnmahātmanaḥ |
tenarśyaśṛṅga ityevaṃ tadā sa prathito'bhavat || 3-110-17||
MHB 3-110-18
न तेन दृष्टपूर्वोऽन्यः पितुरन्यत्र मानुषः ।
तस्मात्तस्य मनो नित्यं ब्रह्मचर्येऽभवन्नृप ॥ ३-११०-१८॥
na tena dṛṣṭapūrvo'nyaḥ pituranyatra mānuṣaḥ |
tasmāttasya mano nityaṃ brahmacarye'bhavannṛpa || 3-110-18||
MHB 3-110-19
एतस्मिन्नेव काले तु सखा दशरथस्य वै ।
लोमपाद इति ख्यातो अङ्गानामीश्वरोऽभवत् ॥ ३-११०-१९॥
etasminneva kāle tu sakhā daśarathasya vai |
lomapāda iti khyāto aṅgānāmīśvaro'bhavat || 3-110-19||
MHB 3-110-20
तेन कामः कृतो मिथ्या ब्राह्मणेभ्य इति श्रुतिः ।
स ब्राह्मणैः परित्यक्तस्तदा वै जगतीपतिः ॥ ३-११०-२०॥
tena kāmaḥ kṛto mithyā brāhmaṇebhya iti śrutiḥ |
sa brāhmaṇaiḥ parityaktastadā vai jagatīpatiḥ || 3-110-20||
MHB 3-110-21
पुरोहितापचाराच्च तस्य राज्ञो यदृच्छया ।
न ववर्ष सहस्राक्षस्ततोऽपीड्यन्त वै प्रजाः ॥ ३-११०-२१॥
purohitāpacārācca tasya rājño yadṛcchayā |
na vavarṣa sahasrākṣastato'pīḍyanta vai prajāḥ || 3-110-21||
MHB 3-110-22
स ब्राह्मणान्पर्यपृच्छत्तपोयुक्तान्मनीषिणः ।
प्रवर्षणे सुरेन्द्रस्य समर्थान्पृथिवीपतिः ॥ ३-११०-२२॥
sa brāhmaṇānparyapṛcchattapoyuktānmanīṣiṇaḥ |
pravarṣaṇe surendrasya samarthānpṛthivīpatiḥ || 3-110-22||
MHB 3-110-23
कथं प्रवर्षेत्पर्जन्य उपायः परिदृश्यताम् ।
तमूचुश्चोदितास्तेन स्वमतानि मनीषिणः ॥ ३-११०-२३॥
kathaṃ pravarṣetparjanya upāyaḥ paridṛśyatām |
tamūcuścoditāstena svamatāni manīṣiṇaḥ || 3-110-23||
MHB 3-110-24
तत्र त्वेको मुनिवरस्तं राजानमुवाच ह ।
कुपितास्तव राजेन्द्र ब्राह्मणा निष्कृतिं चर ॥ ३-११०-२४॥
tatra tveko munivarastaṃ rājānamuvāca ha |
kupitāstava rājendra brāhmaṇā niṣkṛtiṃ cara || 3-110-24||
MHB 3-110-25
ऋश्यशृङ्गं मुनिसुतमानयस्व च पार्थिव ।
वानेयमनभिज्ञं च नारीणामार्जवे रतम् ॥ ३-११०-२५॥
ṛśyaśṛṅgaṃ munisutamānayasva ca pārthiva |
vāneyamanabhijñaṃ ca nārīṇāmārjave ratam || 3-110-25||
MHB 3-110-26
स चेदवतरेद्राजन्विषयं ते महातपाः ।
सद्यः प्रवर्षेत्पर्जन्य इति मे नात्र संशयः ॥ ३-११०-२६॥
sa cedavataredrājanviṣayaṃ te mahātapāḥ |
sadyaḥ pravarṣetparjanya iti me nātra saṃśayaḥ || 3-110-26||
MHB 3-110-27
एतच्छ्रुत्वा वचो राजन्कृत्वा निष्कृतिमात्मनः ।
स गत्वा पुनरागच्छत्प्रसन्नेषु द्विजातिषु ।
राजानमागतं दृष्ट्वा प्रतिसंजगृहुः प्रजाः ॥ ३-११०-२७॥
etacchrutvā vaco rājankṛtvā niṣkṛtimātmanaḥ |
sa gatvā punarāgacchatprasanneṣu dvijātiṣu |
rājānamāgataṃ dṛṣṭvā pratisaṃjagṛhuḥ prajāḥ || 3-110-27||
MHB 3-110-28
ततोऽङ्गपतिराहूय सचिवान्मन्त्रकोविदान् ।
ऋश्यशृङ्गागमे यत्नमकरोन्मन्त्रनिश्चये ॥ ३-११०-२८॥
tato'ṅgapatirāhūya sacivānmantrakovidān |
ṛśyaśṛṅgāgame yatnamakaronmantraniścaye || 3-110-28||
MHB 3-110-29
सोऽध्यगच्छदुपायं तु तैरमात्यैः सहाच्युतः ।
शास्त्रज्ञैरलमर्थज्ञैर्नीत्यां च परिनिष्ठितैः ॥ ३-११०-२९॥
so'dhyagacchadupāyaṃ tu tairamātyaiḥ sahācyutaḥ |
śāstrajñairalamarthajñairnītyāṃ ca pariniṣṭhitaiḥ || 3-110-29||
MHB 3-110-30
तत आनाययामास वारमुख्या महीपतिः ।
वेश्याः सर्वत्र निष्णातास्ता उवाच स पार्थिवः ॥ ३-११०-३०॥
tata ānāyayāmāsa vāramukhyā mahīpatiḥ |
veśyāḥ sarvatra niṣṇātāstā uvāca sa pārthivaḥ || 3-110-30||
MHB 3-110-31
ऋश्यशृङ्गमृषेः पुत्रमानयध्वमुपायतः ।
लोभयित्वाभिविश्वास्य विषयं मम शोभनाः ॥ ३-११०-३१॥
ṛśyaśṛṅgamṛṣeḥ putramānayadhvamupāyataḥ |
lobhayitvābhiviśvāsya viṣayaṃ mama śobhanāḥ || 3-110-31||
MHB 3-110-32
ता राजभयभीताश्च शापभीताश्च योषितः ।
अशक्यमूचुस्तत्कार्यं विवर्णा गतचेतसः ॥ ३-११०-३२॥
tā rājabhayabhītāśca śāpabhītāśca yoṣitaḥ |
aśakyamūcustatkāryaṃ vivarṇā gatacetasaḥ || 3-110-32||
MHB 3-110-33
तत्र त्वेका जरद्योषा राजानमिदमब्रवीत् ।
प्रयतिष्ये महाराज तमानेतुं तपोधनम् ॥ ३-११०-३३॥
tatra tvekā jaradyoṣā rājānamidamabravīt |
prayatiṣye mahārāja tamānetuṃ tapodhanam || 3-110-33||
MHB 3-110-34
अभिप्रेतांस्तु मे कामान्समनुज्ञातुमर्हसि ।
ततः शक्ष्ये लोभयितुमृश्यशृङ्गमृषेः सुतम् ॥ ३-११०-३४॥
abhipretāṃstu me kāmānsamanujñātumarhasi |
tataḥ śakṣye lobhayitumṛśyaśṛṅgamṛṣeḥ sutam || 3-110-34||
MHB 3-110-35
तस्याः सर्वमभिप्रायमन्वजानात्स पार्थिवः ।
धनं च प्रददौ भूरि रत्नानि विविधानि च ॥ ३-११०-३५॥
tasyāḥ sarvamabhiprāyamanvajānātsa pārthivaḥ |
dhanaṃ ca pradadau bhūri ratnāni vividhāni ca || 3-110-35||
MHB 3-110-36
ततो रूपेण संपन्ना वयसा च महीपते ।
स्त्रिय आदाय काश्चित्सा जगाम वनमञ्जसा ॥ ३-११०-३६॥
tato rūpeṇa saṃpannā vayasā ca mahīpate |
striya ādāya kāścitsā jagāma vanamañjasā || 3-110-36||
Adhyaya: 111/299 (22)
MHB 3-111-1
लोमश उवाच ।
सा तु नाव्याश्रमं चक्रे राजकार्यार्थसिद्धये ।
संदेशाच्चैव नृपतेः स्वबुद्ध्या चैव भारत ॥ ३-१११-१॥
lomaśa uvāca |
sā tu nāvyāśramaṃ cakre rājakāryārthasiddhaye |
saṃdeśāccaiva nṛpateḥ svabuddhyā caiva bhārata || 3-111-1||
MHB 3-111-2
नानापुष्पफलैर्वृक्षैः कृत्रिमैरुपशोभितम् ।
नानागुल्मलतोपेतैः स्वादुकामफलप्रदैः ॥ ३-१११-२॥
nānāpuṣpaphalairvṛkṣaiḥ kṛtrimairupaśobhitam |
nānāgulmalatopetaiḥ svādukāmaphalapradaiḥ || 3-111-2||
MHB 3-111-3
अतीव रमणीयं तदतीव च मनोहरम् ।
चक्रे नाव्याश्रमं रम्यमद्भुतोपमदर्शनम् ॥ ३-१११-३॥
atīva ramaṇīyaṃ tadatīva ca manoharam |
cakre nāvyāśramaṃ ramyamadbhutopamadarśanam || 3-111-3||
MHB 3-111-4
ततो निबध्य तां नावमदूरे काश्यपाश्रमात् ।
चारयामास पुरुषैर्विहारं तस्य वै मुनेः ॥ ३-१११-४॥
tato nibadhya tāṃ nāvamadūre kāśyapāśramāt |
cārayāmāsa puruṣairvihāraṃ tasya vai muneḥ || 3-111-4||
MHB 3-111-5
ततो दुहितरं वेश्या समाधायेतिकृत्यताम् ।
दृष्ट्वान्तरं काश्यपस्य प्राहिणोद्बुद्धिसंमताम् ॥ ३-१११-५॥
tato duhitaraṃ veśyā samādhāyetikṛtyatām |
dṛṣṭvāntaraṃ kāśyapasya prāhiṇodbuddhisaṃmatām || 3-111-5||
MHB 3-111-6
सा तत्र गत्वा कुशला तपोनित्यस्य संनिधौ ।
आश्रमं तं समासाद्य ददर्श तमृषेः सुतम् ॥ ३-१११-६॥
sā tatra gatvā kuśalā taponityasya saṃnidhau |
āśramaṃ taṃ samāsādya dadarśa tamṛṣeḥ sutam || 3-111-6||
MHB 3-111-7
वेश्योवाच ।
कच्चिन्मुने कुशलं तापसानां कच्चिच्च वो मूलफलं प्रभूतम् ।
कच्चिद्भवान्रमते चाश्रमेऽस्मिंस्त्वां वै द्रष्टुं सांप्रतमागतोऽस्मि ॥ ३-१११-७॥
veśyovāca |
kaccinmune kuśalaṃ tāpasānāṃ kaccicca vo mūlaphalaṃ prabhūtam |
kaccidbhavānramate cāśrame'smiṃstvāṃ vai draṣṭuṃ sāṃpratamāgato'smi || 3-111-7||
MHB 3-111-8
कच्चित्तपो वर्धते तापसानां पिता च ते कच्चिदहीनतेजाः ।
कच्चित्त्वया प्रीयते चैव विप्र कच्चित्स्वाध्यायः क्रियते ऋश्यशृङ्ग ॥ ३-१११-८॥
kaccittapo vardhate tāpasānāṃ pitā ca te kaccidahīnatejāḥ |
kaccittvayā prīyate caiva vipra kaccitsvādhyāyaḥ kriyate ṛśyaśṛṅga || 3-111-8||
MHB 3-111-9
ऋश्यशृङ्ग उवाच ।
ऋद्धो भवाञ्ज्योतिरिव प्रकाशते मन्ये चाहं त्वामभिवादनीयम् ।
पाद्यं वै ते संप्रदास्यामि कामाद्यथाधर्मं फलमूलानि चैव ॥ ३-१११-९॥
ṛśyaśṛṅga uvāca |
ṛddho bhavāñjyotiriva prakāśate manye cāhaṃ tvāmabhivādanīyam |
pādyaṃ vai te saṃpradāsyāmi kāmādyathādharmaṃ phalamūlāni caiva || 3-111-9||
MHB 3-111-10
कौश्यां बृस्यामास्स्व यथोपजोषं कृष्णाजिनेनावृतायां सुखायाम् ।
क्व चाश्रमस्तव किं नाम चेदं व्रतं ब्रह्मंश्चरसि हि देववत्त्वम् ॥ ३-१११-१०॥
kauśyāṃ bṛsyāmāssva yathopajoṣaṃ kṛṣṇājinenāvṛtāyāṃ sukhāyām |
kva cāśramastava kiṃ nāma cedaṃ vrataṃ brahmaṃścarasi hi devavattvam || 3-111-10||
MHB 3-111-11
वेश्योवाच ।
ममाश्रमः काश्यपपुत्र रम्यस्त्रियोजनं शैलमिमं परेण ।
तत्र स्वधर्मोऽनभिवादनं नो न चोदकं पाद्यमुपस्पृशामः ॥ ३-१११-११॥
veśyovāca |
mamāśramaḥ kāśyapaputra ramyastriyojanaṃ śailamimaṃ pareṇa |
tatra svadharmo'nabhivādanaṃ no na codakaṃ pādyamupaspṛśāmaḥ || 3-111-11||
MHB 3-111-12
ऋश्यशृङ्ग उवाच ।
फलानि पक्वानि ददानि तेऽहं भल्लातकान्यामलकानि चैव ।
परूषकानीङ्गुदधन्वनानि प्रियालानां कामकारं कुरुष्व ॥ ३-१११-१२॥
ṛśyaśṛṅga uvāca |
phalāni pakvāni dadāni te'haṃ bhallātakānyāmalakāni caiva |
parūṣakānīṅgudadhanvanāni priyālānāṃ kāmakāraṃ kuruṣva || 3-111-12||
MHB 3-111-13
लोमश उवाच ।
सा तानि सर्वाणि विसर्जयित्वा भक्षान्महार्हान्प्रददौ ततोऽस्मै ।
तान्यृश्यशृङ्गस्य महारसानि भृशं सुरूपाणि रुचिं ददुर्हि ॥ ३-१११-१३॥
lomaśa uvāca |
sā tāni sarvāṇi visarjayitvā bhakṣānmahārhānpradadau tato'smai |
tānyṛśyaśṛṅgasya mahārasāni bhṛśaṃ surūpāṇi ruciṃ dadurhi || 3-111-13||
MHB 3-111-14
ददौ च माल्यानि सुगन्धवन्ति चित्राणि वासांसि च भानुमन्ति ।
पानानि चाग्र्याणि ततो मुमोद चिक्रीड चैव प्रजहास चैव ॥ ३-१११-१४॥
dadau ca mālyāni sugandhavanti citrāṇi vāsāṃsi ca bhānumanti |
pānāni cāgryāṇi tato mumoda cikrīḍa caiva prajahāsa caiva || 3-111-14||
MHB 3-111-15
सा कन्दुकेनारमतास्य मूले विभज्यमाना फलिता लतेव ।
गात्रैश्च गात्राणि निषेवमाणा समाश्लिषच्चासकृदृश्यशृङ्गम् ॥ ३-१११-१५॥
sā kandukenāramatāsya mūle vibhajyamānā phalitā lateva |
gātraiśca gātrāṇi niṣevamāṇā samāśliṣaccāsakṛdṛśyaśṛṅgam || 3-111-15||
MHB 3-111-16
सर्जानशोकांस्तिलकांश्च वृक्षान्प्रपुष्पितानवनाम्यावभज्य ।
विलज्जमानेव मदाभिभूता प्रलोभयामास सुतं महर्षेः ॥ ३-१११-१६॥
sarjānaśokāṃstilakāṃśca vṛkṣānprapuṣpitānavanāmyāvabhajya |
vilajjamāneva madābhibhūtā pralobhayāmāsa sutaṃ maharṣeḥ || 3-111-16||
MHB 3-111-17
अथर्श्यशृङ्गं विकृतं समीक्ष्य पुनः पुनः पीड्य च कायमस्य ।
अवेक्षमाणा शनकैर्जगाम कृत्वाग्निहोत्रस्य तदापदेशम् ॥ ३-१११-१७॥
atharśyaśṛṅgaṃ vikṛtaṃ samīkṣya punaḥ punaḥ pīḍya ca kāyamasya |
avekṣamāṇā śanakairjagāma kṛtvāgnihotrasya tadāpadeśam || 3-111-17||
MHB 3-111-18
तस्यां गतायां मदनेन मत्तो विचेतनश्चाभवदृश्यशृङ्गः ।
तामेव भावेन गतेन शून्यो विनिःश्वसन्नार्तरूपो बभूव ॥ ३-१११-१८॥
tasyāṃ gatāyāṃ madanena matto vicetanaścābhavadṛśyaśṛṅgaḥ |
tāmeva bhāvena gatena śūnyo viniḥśvasannārtarūpo babhūva || 3-111-18||
MHB 3-111-19
ततो मुहूर्ताद्धरिपिङ्गलाक्षः प्रवेष्टितो रोमभिरा नखाग्रात् ।
स्वाध्यायवान्वृत्तसमाधियुक्तो विभाण्डकः काश्यपः प्रादुरासीत् ॥ ३-१११-१९॥
tato muhūrtāddharipiṅgalākṣaḥ praveṣṭito romabhirā nakhāgrāt |
svādhyāyavānvṛttasamādhiyukto vibhāṇḍakaḥ kāśyapaḥ prādurāsīt || 3-111-19||
MHB 3-111-20
सोऽपश्यदासीनमुपेत्य पुत्रं ध्यायन्तमेकं विपरीतचित्तम् ।
विनिःश्वसन्तं मुहुरूर्ध्वदृष्टिं विभाण्डकः पुत्रमुवाच दीनम् ॥ ३-१११-२०॥
so'paśyadāsīnamupetya putraṃ dhyāyantamekaṃ viparītacittam |
viniḥśvasantaṃ muhurūrdhvadṛṣṭiṃ vibhāṇḍakaḥ putramuvāca dīnam || 3-111-20||
MHB 3-111-21
न कल्प्यन्ते समिधः किं नु तात कच्चिद्धुतं चाग्निहोत्रं त्वयाद्य ।
सुनिर्णिक्तं स्रुक्स्रुवं होमधेनुः कच्चित्सवत्सा च कृता त्वयाद्य ॥ ३-१११-२१॥
na kalpyante samidhaḥ kiṃ nu tāta kacciddhutaṃ cāgnihotraṃ tvayādya |
sunirṇiktaṃ sruksruvaṃ homadhenuḥ kaccitsavatsā ca kṛtā tvayādya || 3-111-21||
MHB 3-111-22
न वै यथापूर्वमिवासि पुत्र चिन्तापरश्चासि विचेतनश्च ।
दीनोऽतिमात्रं त्वमिहाद्य किं नु पृच्छामि त्वां क इहाद्यागतोऽभूत् ॥ ३-१११-२२॥
na vai yathāpūrvamivāsi putra cintāparaścāsi vicetanaśca |
dīno'timātraṃ tvamihādya kiṃ nu pṛcchāmi tvāṃ ka ihādyāgato'bhūt || 3-111-22||
Adhyaya: 112/299 (18)
MHB 3-112-1
ऋश्यशृङ्ग उवाच ।
इहागतो जटिलो ब्रह्मचारी न वै ह्रस्वो नातिदीर्घो मनस्वी ।
सुवर्णवर्णः कमलायताक्षः सुतः सुराणामिव शोभमानः ॥ ३-११२-१॥
ṛśyaśṛṅga uvāca |
ihāgato jaṭilo brahmacārī na vai hrasvo nātidīrgho manasvī |
suvarṇavarṇaḥ kamalāyatākṣaḥ sutaḥ surāṇāmiva śobhamānaḥ || 3-112-1||
MHB 3-112-2
समृद्धरूपः सवितेव दीप्तः सुशुक्लकृष्णाक्षतरश्चकोरैः ।
नीलाः प्रसन्नाश्च जटाः सुगन्धा हिरण्यरज्जुग्रथिताः सुदीर्घाः ॥ ३-११२-२॥
samṛddharūpaḥ saviteva dīptaḥ suśuklakṛṣṇākṣataraścakoraiḥ |
nīlāḥ prasannāśca jaṭāḥ sugandhā hiraṇyarajjugrathitāḥ sudīrghāḥ || 3-112-2||
MHB 3-112-3
आधाररूपा पुनरस्य कण्ठे विभ्राजते विद्युदिवान्तरिक्षे ।
द्वौ चास्य पिण्डावधरेण कण्ठमजातरोमौ सुमनोहरौ च ॥ ३-११२-३॥
ādhārarūpā punarasya kaṇṭhe vibhrājate vidyudivāntarikṣe |
dvau cāsya piṇḍāvadhareṇa kaṇṭhamajātaromau sumanoharau ca || 3-112-3||
MHB 3-112-4
विलग्नमध्यश्च स नाभिदेशे कटिश्च तस्यातिकृतप्रमाणा ।
तथास्य चीरान्तरिता प्रभाति हिरण्मयी मेखला मे यथेयम् ॥ ३-११२-४॥
vilagnamadhyaśca sa nābhideśe kaṭiśca tasyātikṛtapramāṇā |
tathāsya cīrāntaritā prabhāti hiraṇmayī mekhalā me yatheyam || 3-112-4||
MHB 3-112-5
अन्यच्च तस्याद्भुतदर्शनीयं विकूजितं पादयोः संप्रभाति ।
पाण्योश्च तद्वत्स्वनवन्निबद्धौ कलापकावक्षमाला यथेयम् ॥ ३-११२-५॥
anyacca tasyādbhutadarśanīyaṃ vikūjitaṃ pādayoḥ saṃprabhāti |
pāṇyośca tadvatsvanavannibaddhau kalāpakāvakṣamālā yatheyam || 3-112-5||
MHB 3-112-6
विचेष्टमानस्य च तस्य तानि कूजन्ति हंसा सरसीव मत्ताः ।
चीराणि तस्याद्भुतदर्शनानि नेमानि तद्वन्मम रूपवन्ति ॥ ३-११२-६॥
viceṣṭamānasya ca tasya tāni kūjanti haṃsā sarasīva mattāḥ |
cīrāṇi tasyādbhutadarśanāni nemāni tadvanmama rūpavanti || 3-112-6||
MHB 3-112-7
वक्त्रं च तस्याद्भुतदर्शनीयं प्रव्याहृतं ह्लादयतीव चेतः ।
पुंस्कोकिलस्येव च तस्य वाणी तां शृण्वतो मे व्यथितोऽन्तरात्मा ॥ ३-११२-७॥
vaktraṃ ca tasyādbhutadarśanīyaṃ pravyāhṛtaṃ hlādayatīva cetaḥ |
puṃskokilasyeva ca tasya vāṇī tāṃ śṛṇvato me vyathito'ntarātmā || 3-112-7||
MHB 3-112-8
यथा वनं माधवमासि मध्ये समीरितं श्वसनेनाभिवाति ।
तथा स वात्युत्तमपुण्यगन्धी निषेव्यमाणः पवनेन तात ॥ ३-११२-८॥
yathā vanaṃ mādhavamāsi madhye samīritaṃ śvasanenābhivāti |
tathā sa vātyuttamapuṇyagandhī niṣevyamāṇaḥ pavanena tāta || 3-112-8||
MHB 3-112-9
सुसंयताश्चापि जटा विभक्ता द्वैधीकृता भान्ति समा ललाटे ।
कर्णौ च चित्रैरिव चक्रवालैः समावृतौ तस्य सुरूपवद्भिः ॥ ३-११२-९॥
susaṃyatāścāpi jaṭā vibhaktā dvaidhīkṛtā bhānti samā lalāṭe |
karṇau ca citrairiva cakravālaiḥ samāvṛtau tasya surūpavadbhiḥ || 3-112-9||
MHB 3-112-10
तथा फलं वृत्तमथो विचित्रं समाहनत्पाणिना दक्षिणेन ।
तद्भूमिमासाद्य पुनः पुनश्च समुत्पतत्यद्भुतरूपमुच्चैः ॥ ३-११२-१०॥
tathā phalaṃ vṛttamatho vicitraṃ samāhanatpāṇinā dakṣiṇena |
tadbhūmimāsādya punaḥ punaśca samutpatatyadbhutarūpamuccaiḥ || 3-112-10||
MHB 3-112-11
तच्चापि हत्वा परिवर्ततेऽसौ वातेरितो वृक्ष इवावघूर्णः ।
तं प्रेक्ष्य मे पुत्रमिवामराणां प्रीतिः परा तात रतिश्च जाता ॥ ३-११२-११॥
taccāpi hatvā parivartate'sau vāterito vṛkṣa ivāvaghūrṇaḥ |
taṃ prekṣya me putramivāmarāṇāṃ prītiḥ parā tāta ratiśca jātā || 3-112-11||
MHB 3-112-12
स मे समाश्लिष्य पुनः शरीरं जटासु गृह्याभ्यवनाम्य वक्त्रम् ।
वक्त्रेण वक्त्रं प्रणिधाय शब्दं चकार तन्मेऽजनयत्प्रहर्षम् ॥ ३-११२-१२॥
sa me samāśliṣya punaḥ śarīraṃ jaṭāsu gṛhyābhyavanāmya vaktram |
vaktreṇa vaktraṃ praṇidhāya śabdaṃ cakāra tanme'janayatpraharṣam || 3-112-12||
MHB 3-112-13
न चापि पाद्यं बहु मन्यतेऽसौ फलानि चेमानि मयाहृतानि ।
एवंव्रतोऽस्मीति च मामवोचत्फलानि चान्यानि नवान्यदान्मे ॥ ३-११२-१३॥
na cāpi pādyaṃ bahu manyate'sau phalāni cemāni mayāhṛtāni |
evaṃvrato'smīti ca māmavocatphalāni cānyāni navānyadānme || 3-112-13||
MHB 3-112-14
मयोपयुक्तानि फलानि तानि नेमानि तुल्यानि रसेन तेषाम् ।
न चापि तेषां त्वगियं यथैषां साराणि नैषामिव सन्ति तेषाम् ॥ ३-११२-१४॥
mayopayuktāni phalāni tāni nemāni tulyāni rasena teṣām |
na cāpi teṣāṃ tvagiyaṃ yathaiṣāṃ sārāṇi naiṣāmiva santi teṣām || 3-112-14||
MHB 3-112-15
तोयानि चैवातिरसानि मह्यं प्रादात्स वै पातुमुदाररूपः ।
पीत्वैव यान्यभ्यधिकः प्रहर्षो ममाभवद्भूश्चलितेव चासीत् ॥ ३-११२-१५॥
toyāni caivātirasāni mahyaṃ prādātsa vai pātumudārarūpaḥ |
pītvaiva yānyabhyadhikaḥ praharṣo mamābhavadbhūścaliteva cāsīt || 3-112-15||
MHB 3-112-16
इमानि चित्राणि च गन्धवन्ति माल्यानि तस्योद्ग्रथितानि पट्टैः ।
यानि प्रकीर्येह गतः स्वमेव स आश्रमं तपसा द्योतमानः ॥ ३-११२-१६॥
imāni citrāṇi ca gandhavanti mālyāni tasyodgrathitāni paṭṭaiḥ |
yāni prakīryeha gataḥ svameva sa āśramaṃ tapasā dyotamānaḥ || 3-112-16||
MHB 3-112-17
गतेन तेनास्मि कृतो विचेता गात्रं च मे संपरितप्यतीव ।
इच्छामि तस्यान्तिकमाशु गन्तुं तं चेह नित्यं परिवर्तमानम् ॥ ३-११२-१७॥
gatena tenāsmi kṛto vicetā gātraṃ ca me saṃparitapyatīva |
icchāmi tasyāntikamāśu gantuṃ taṃ ceha nityaṃ parivartamānam || 3-112-17||
MHB 3-112-18
गच्छामि तस्यान्तिकमेव तात का नाम सा व्रतचर्या च तस्य ।
इच्छाम्यहं चरितुं तेन सार्धं यथा तपः स चरत्युग्रकर्मा ॥ ३-११२-१८॥
gacchāmi tasyāntikameva tāta kā nāma sā vratacaryā ca tasya |
icchāmyahaṃ carituṃ tena sārdhaṃ yathā tapaḥ sa caratyugrakarmā || 3-112-18||
Adhyaya: 113/299 (25)
MHB 3-113-1
विभाण्डक उवाच ।
रक्षांसि चैतानि चरन्ति पुत्र रूपेण तेनाद्भुतदर्शनेन ।
अतुल्यरूपाण्यतिघोरवन्ति विघ्नं सदा तपसश्चिन्तयन्ति ॥ ३-११३-१॥
vibhāṇḍaka uvāca |
rakṣāṃsi caitāni caranti putra rūpeṇa tenādbhutadarśanena |
atulyarūpāṇyatighoravanti vighnaṃ sadā tapasaścintayanti || 3-113-1||
MHB 3-113-2
सुरूपरूपाणि च तानि तात प्रलोभयन्ते विविधैरुपायैः ।
सुखाच्च लोकाच्च निपातयन्ति तान्युग्रकर्माणि मुनीन्वनेषु ॥ ३-११३-२॥
surūparūpāṇi ca tāni tāta pralobhayante vividhairupāyaiḥ |
sukhācca lokācca nipātayanti tānyugrakarmāṇi munīnvaneṣu || 3-113-2||
MHB 3-113-3
न तानि सेवेत मुनिर्यतात्मा सतां लोकान्प्रार्थयानः कथंचित् ।
कृत्वा विघ्नं तापसानां रमन्ते पापाचारास्तपसस्तान्यपाप ॥ ३-११३-३॥
na tāni seveta muniryatātmā satāṃ lokānprārthayānaḥ kathaṃcit |
kṛtvā vighnaṃ tāpasānāṃ ramante pāpācārāstapasastānyapāpa || 3-113-3||
MHB 3-113-4
असज्जनेनाचरितानि पुत्र पापान्यपेयानि मधूनि तानि ।
माल्यानि चैतानि न वै मुनीनां स्मृतानि चित्रोज्ज्वलगन्धवन्ति ॥ ३-११३-४॥
asajjanenācaritāni putra pāpānyapeyāni madhūni tāni |
mālyāni caitāni na vai munīnāṃ smṛtāni citrojjvalagandhavanti || 3-113-4||
MHB 3-113-5
लोमश उवाच ।
रक्षांसि तानीति निवार्य पुत्रं विभाण्डकस्तां मृगयां बभूव ।
नासादयामास यदा त्र्यहेण तदा स पर्याववृतेऽऽश्रमाय ॥ ३-११३-५॥
lomaśa uvāca |
rakṣāṃsi tānīti nivārya putraṃ vibhāṇḍakastāṃ mṛgayāṃ babhūva |
nāsādayāmāsa yadā tryaheṇa tadā sa paryāvavṛte''śramāya || 3-113-5||
MHB 3-113-6
यदा पुनः काश्यपो वै जगाम फलान्याहर्तुं विधिना श्रामणेन ।
तदा पुनर्लोभयितुं जगाम सा वेशयोषा मुनिमृश्यशृङ्गम् ॥ ३-११३-६॥
yadā punaḥ kāśyapo vai jagāma phalānyāhartuṃ vidhinā śrāmaṇena |
tadā punarlobhayituṃ jagāma sā veśayoṣā munimṛśyaśṛṅgam || 3-113-6||
MHB 3-113-7
दृष्ट्वैव तामृश्यशृङ्गः प्रहृष्टः संभ्रान्तरूपोऽभ्यपतत्तदानीम् ।
प्रोवाच चैनां भवतोऽऽश्रमाय गच्छाव यावन्न पिता ममैति ॥ ३-११३-७॥
dṛṣṭvaiva tāmṛśyaśṛṅgaḥ prahṛṣṭaḥ saṃbhrāntarūpo'bhyapatattadānīm |
provāca caināṃ bhavato''śramāya gacchāva yāvanna pitā mamaiti || 3-113-7||
MHB 3-113-8
ततो राजन्काश्यपस्यैकपुत्रं प्रवेश्य योगेन विमुच्य नावम् ।
प्रलोभयन्त्यो विविधैरुपायैराजग्मुरङ्गाधिपतेः समीपम् ॥ ३-११३-८॥
tato rājankāśyapasyaikaputraṃ praveśya yogena vimucya nāvam |
pralobhayantyo vividhairupāyairājagmuraṅgādhipateḥ samīpam || 3-113-8||
MHB 3-113-9
संस्थाप्य तामाश्रमदर्शने तु संतारितां नावमतीव शुभ्राम् ।
तीरादुपादाय तथैव चक्रे राजाश्रमं नाम वनं विचित्रम् ॥ ३-११३-९॥
saṃsthāpya tāmāśramadarśane tu saṃtāritāṃ nāvamatīva śubhrām |
tīrādupādāya tathaiva cakre rājāśramaṃ nāma vanaṃ vicitram || 3-113-9||
MHB 3-113-10
अन्तःपुरे तं तु निवेश्य राजा विभाण्डकस्यात्मजमेकपुत्रम् ।
ददर्श देवं सहसा प्रवृष्टमापूर्यमाणं च जगज्जलेन ॥ ३-११३-१०॥
antaḥpure taṃ tu niveśya rājā vibhāṇḍakasyātmajamekaputram |
dadarśa devaṃ sahasā pravṛṣṭamāpūryamāṇaṃ ca jagajjalena || 3-113-10||
MHB 3-113-11
स लोमपादः परिपूर्णकामः सुतां ददावृश्यशृङ्गाय शान्ताम् ।
क्रोधप्रतीकारकरं च चक्रे गोभिश्च मार्गेष्वभिकर्षणं च ॥ ३-११३-११॥
sa lomapādaḥ paripūrṇakāmaḥ sutāṃ dadāvṛśyaśṛṅgāya śāntām |
krodhapratīkārakaraṃ ca cakre gobhiśca mārgeṣvabhikarṣaṇaṃ ca || 3-113-11||
MHB 3-113-12
विभाण्डकस्याव्रजतः स राजा पशून्प्रभूतान्पशुपांश्च वीरान् ।
समादिशत्पुत्रगृद्धी महर्षिर्विभाण्डकः परिपृच्छेद्यदा वः ॥ ३-११३-१२॥
vibhāṇḍakasyāvrajataḥ sa rājā paśūnprabhūtānpaśupāṃśca vīrān |
samādiśatputragṛddhī maharṣirvibhāṇḍakaḥ paripṛcchedyadā vaḥ || 3-113-12||
MHB 3-113-13
स वक्तव्यः प्राञ्जलिभिर्भवद्भिः पुत्रस्य ते पशवः कर्षणं च ।
किं ते प्रियं वै क्रियतां महर्षे दासाः स्म सर्वे तव वाचि बद्धाः ॥ ३-११३-१३॥
sa vaktavyaḥ prāñjalibhirbhavadbhiḥ putrasya te paśavaḥ karṣaṇaṃ ca |
kiṃ te priyaṃ vai kriyatāṃ maharṣe dāsāḥ sma sarve tava vāci baddhāḥ || 3-113-13||
MHB 3-113-14
अथोपायात्स मुनिश्चण्डकोपः स्वमाश्रमं मूलफलानि गृह्य ।
अन्वेषमाणश्च न तत्र पुत्रं ददर्श चुक्रोध ततो भृशं सः ॥ ३-११३-१४॥
athopāyātsa muniścaṇḍakopaḥ svamāśramaṃ mūlaphalāni gṛhya |
anveṣamāṇaśca na tatra putraṃ dadarśa cukrodha tato bhṛśaṃ saḥ || 3-113-14||
MHB 3-113-15
ततः स कोपेन विदीर्यमाण आशङ्कमानो नृपतेर्विधानम् ।
जगाम चम्पां प्रदिधक्षमाणस्तमङ्गराजं विषयं च तस्य ॥ ३-११३-१५॥
tataḥ sa kopena vidīryamāṇa āśaṅkamāno nṛpatervidhānam |
jagāma campāṃ pradidhakṣamāṇastamaṅgarājaṃ viṣayaṃ ca tasya || 3-113-15||
MHB 3-113-16
स वै श्रान्तः क्षुधितः काश्यपस्तान्घोषान्समासादितवान्समृद्धान् ।
गोपैश्च तैर्विधिवत्पूज्यमानो राजेव तां रात्रिमुवास तत्र ॥ ३-११३-१६॥
sa vai śrāntaḥ kṣudhitaḥ kāśyapastānghoṣānsamāsāditavānsamṛddhān |
gopaiśca tairvidhivatpūjyamāno rājeva tāṃ rātrimuvāsa tatra || 3-113-16||
MHB 3-113-17
संप्राप्य सत्कारमतीव तेभ्यः प्रोवाच कस्य प्रथिताः स्थ सौम्याः ।
ऊचुस्ततस्तेऽभ्युपगम्य सर्वे धनं तवेदं विहितं सुतस्य ॥ ३-११३-१७॥
saṃprāpya satkāramatīva tebhyaḥ provāca kasya prathitāḥ stha saumyāḥ |
ūcustataste'bhyupagamya sarve dhanaṃ tavedaṃ vihitaṃ sutasya || 3-113-17||
MHB 3-113-18
देशे तु देशे तु स पूज्यमानस्तांश्चैव शृण्वन्मधुरान्प्रलापान् ।
प्रशान्तभूयिष्ठरजाः प्रहृष्टः समाससादाङ्गपतिं पुरस्थम् ॥ ३-११३-१८॥
deśe tu deśe tu sa pūjyamānastāṃścaiva śṛṇvanmadhurānpralāpān |
praśāntabhūyiṣṭharajāḥ prahṛṣṭaḥ samāsasādāṅgapatiṃ purastham || 3-113-18||
MHB 3-113-19
संपूजितस्तेन नरर्षभेण ददर्श पुत्रं दिवि देवं यथेन्द्रम् ।
शान्तां स्नुषां चैव ददर्श तत्र सौदामिनीमुच्चरन्तीं यथैव ॥ ३-११३-१९॥
saṃpūjitastena nararṣabheṇa dadarśa putraṃ divi devaṃ yathendram |
śāntāṃ snuṣāṃ caiva dadarśa tatra saudāminīmuccarantīṃ yathaiva || 3-113-19||
MHB 3-113-20
ग्रामांश्च घोषांश्च सुतं च दृष्ट्वा शान्तां च शान्तोऽस्य परः स कोपः ।
चकार तस्मै परमं प्रसादं विभाण्डको भूमिपतेर्नरेन्द्र ॥ ३-११३-२०॥
grāmāṃśca ghoṣāṃśca sutaṃ ca dṛṣṭvā śāntāṃ ca śānto'sya paraḥ sa kopaḥ |
cakāra tasmai paramaṃ prasādaṃ vibhāṇḍako bhūmipaternarendra || 3-113-20||
MHB 3-113-21
स तत्र निक्षिप्य सुतं महर्षिरुवाच सूर्याग्निसमप्रभावम् ।
जाते पुत्रे वनमेवाव्रजेथा राज्ञः प्रियाण्यस्य सर्वाणि कृत्वा ॥ ३-११३-२१॥
sa tatra nikṣipya sutaṃ maharṣiruvāca sūryāgnisamaprabhāvam |
jāte putre vanamevāvrajethā rājñaḥ priyāṇyasya sarvāṇi kṛtvā || 3-113-21||
MHB 3-113-22
स तद्वचः कृतवानृश्यशृङ्गो ययौ च यत्रास्य पिता बभूव ।
शान्ता चैनं पर्यचरद्यथावत्खे रोहिणी सोममिवानुकूला ॥ ३-११३-२२॥
sa tadvacaḥ kṛtavānṛśyaśṛṅgo yayau ca yatrāsya pitā babhūva |
śāntā cainaṃ paryacaradyathāvatkhe rohiṇī somamivānukūlā || 3-113-22||
MHB 3-113-23
अरुन्धती वा सुभगा वसिष्ठं लोपामुद्रा वापि यथा ह्यगस्त्यम् ।
नलस्य वा दमयन्ती यथाभूद्यथा शची वज्रधरस्य चैव ॥ ३-११३-२३॥
arundhatī vā subhagā vasiṣṭhaṃ lopāmudrā vāpi yathā hyagastyam |
nalasya vā damayantī yathābhūdyathā śacī vajradharasya caiva || 3-113-23||
MHB 3-113-24
नाडायनी चेन्द्रसेना यथैव वश्या नित्यं मुद्गलस्याजमीढ ।
तथा शान्ता ऋश्यशृङ्गं वनस्थं प्रीत्या युक्ता पर्यचरन्नरेन्द्र ॥ ३-११३-२४॥
nāḍāyanī cendrasenā yathaiva vaśyā nityaṃ mudgalasyājamīḍha |
tathā śāntā ṛśyaśṛṅgaṃ vanasthaṃ prītyā yuktā paryacarannarendra || 3-113-24||
MHB 3-113-25
तस्याश्रमः पुण्य एषो विभाति महाह्रदं शोभयन्पुण्यकीर्तेः ।
अत्र स्नातः कृतकृत्यो विशुद्धस्तीर्थान्यन्यान्यनुसंयाहि राजन् ॥ ३-११३-२५॥
tasyāśramaḥ puṇya eṣo vibhāti mahāhradaṃ śobhayanpuṇyakīrteḥ |
atra snātaḥ kṛtakṛtyo viśuddhastīrthānyanyānyanusaṃyāhi rājan || 3-113-25||
Adhyaya: 114/299 (26)
MHB 3-114-1
वैशंपायन उवाच ।
ततः प्रयातः कौशिक्याः पाण्डवो जनमेजय ।
आनुपूर्व्येण सर्वाणि जगामायतनान्युत ॥ ३-११४-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ prayātaḥ kauśikyāḥ pāṇḍavo janamejaya |
ānupūrvyeṇa sarvāṇi jagāmāyatanānyuta || 3-114-1||
MHB 3-114-2
स सागरं समासाद्य गङ्गायाः संगमे नृप ।
नदीशतानां पञ्चानां मध्ये चक्रे समाप्लवम् ॥ ३-११४-२॥
sa sāgaraṃ samāsādya gaṅgāyāḥ saṃgame nṛpa |
nadīśatānāṃ pañcānāṃ madhye cakre samāplavam || 3-114-2||
MHB 3-114-3
ततः समुद्रतीरेण जगाम वसुधाधिपः ।
भ्रातृभिः सहितो वीरः कलिङ्गान्प्रति भारत ॥ ३-११४-३॥
tataḥ samudratīreṇa jagāma vasudhādhipaḥ |
bhrātṛbhiḥ sahito vīraḥ kaliṅgānprati bhārata || 3-114-3||
MHB 3-114-4
लोमश उवाच ।
एते कलिङ्गाः कौन्तेय यत्र वैतरणी नदी ।
यत्रायजत धर्मोऽपि देवाञ्शरणमेत्य वै ॥ ३-११४-४॥
lomaśa uvāca |
ete kaliṅgāḥ kaunteya yatra vaitaraṇī nadī |
yatrāyajata dharmo'pi devāñśaraṇametya vai || 3-114-4||
MHB 3-114-5
ऋषिभिः समुपायुक्तं यज्ञियं गिरिशोभितम् ।
उत्तरं तीरमेतद्धि सततं द्विजसेवितम् ॥ ३-११४-५॥
ṛṣibhiḥ samupāyuktaṃ yajñiyaṃ giriśobhitam |
uttaraṃ tīrametaddhi satataṃ dvijasevitam || 3-114-5||
MHB 3-114-6
समेन देवयानेन पथा स्वर्गमुपेयुषः ।
अत्र वै ऋषयोऽन्येऽपि पुरा क्रतुभिरीजिरे ॥ ३-११४-६॥
samena devayānena pathā svargamupeyuṣaḥ |
atra vai ṛṣayo'nye'pi purā kratubhirījire || 3-114-6||
MHB 3-114-7
अत्रैव रुद्रो राजेन्द्र पशुमादत्तवान्मखे ।
रुद्रः पशुं मानवेन्द्र भागोऽयमिति चाब्रवीत् ॥ ३-११४-७॥
atraiva rudro rājendra paśumādattavānmakhe |
rudraḥ paśuṃ mānavendra bhāgo'yamiti cābravīt || 3-114-7||
MHB 3-114-8
हृते पशौ तदा देवास्तमूचुर्भरतर्षभ ।
मा परस्वमभिद्रोग्धा मा धर्मान्सकलान्नशीः ॥ ३-११४-८॥
hṛte paśau tadā devāstamūcurbharatarṣabha |
mā parasvamabhidrogdhā mā dharmānsakalānnaśīḥ || 3-114-8||
MHB 3-114-9
ततः कल्याणरूपाभिर्वाग्भिस्ते रुद्रमस्तुवन् ।
इष्ट्या चैनं तर्पयित्वा मानयां चक्रिरे तदा ॥ ३-११४-९॥
tataḥ kalyāṇarūpābhirvāgbhiste rudramastuvan |
iṣṭyā cainaṃ tarpayitvā mānayāṃ cakrire tadā || 3-114-9||
MHB 3-114-10
ततः स पशुमुत्सृज्य देवयानेन जग्मिवान् ।
अत्रानुवंशो रुद्रस्य तं निबोध युधिष्ठिर ॥ ३-११४-१०॥
tataḥ sa paśumutsṛjya devayānena jagmivān |
atrānuvaṃśo rudrasya taṃ nibodha yudhiṣṭhira || 3-114-10||
MHB 3-114-11
अयातयामं सर्वेभ्यो भागेभ्यो भागमुत्तमम् ।
देवाः संकल्पयामासुर्भयाद्रुद्रस्य शाश्वतम् ॥ ३-११४-११॥
ayātayāmaṃ sarvebhyo bhāgebhyo bhāgamuttamam |
devāḥ saṃkalpayāmāsurbhayādrudrasya śāśvatam || 3-114-11||
MHB 3-114-12
इमां गाथामत्र गायन्नपः स्पृशति यो नरः ।
देवयानस्तस्य पन्थाश्चक्षुश्चैव प्रकाशते ॥ ३-११४-१२॥
imāṃ gāthāmatra gāyannapaḥ spṛśati yo naraḥ |
devayānastasya panthāścakṣuścaiva prakāśate || 3-114-12||
MHB 3-114-13
वैशंपायन उवाच ।
ततो वैतरणीं सर्वे पाण्डवा द्रौपदी तथा ।
अवतीर्य महाभागा तर्पयां चक्रिरे पितॄन् ॥ ३-११४-१३॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato vaitaraṇīṃ sarve pāṇḍavā draupadī tathā |
avatīrya mahābhāgā tarpayāṃ cakrire pitṝn || 3-114-13||
MHB 3-114-14
युधिष्ठिर उवाच ।
उपस्पृश्यैव भगवन्नस्यां नद्यां तपोधन ।
मानुषादस्मि विषयादपेतः पश्य लोमश ॥ ३-११४-१४॥
yudhiṣṭhira uvāca |
upaspṛśyaiva bhagavannasyāṃ nadyāṃ tapodhana |
mānuṣādasmi viṣayādapetaḥ paśya lomaśa || 3-114-14||
MHB 3-114-15
सर्वाँल्लोकान्प्रपश्यामि प्रसादात्तव सुव्रत ।
वैखानसानां जपतामेष शब्दो महात्मनाम् ॥ ३-११४-१५॥
sarvā~llokānprapaśyāmi prasādāttava suvrata |
vaikhānasānāṃ japatāmeṣa śabdo mahātmanām || 3-114-15||
MHB 3-114-16
लोमश उवाच ।
त्रिशतं वै सहस्राणि योजनानां युधिष्ठिर ।
यत्र ध्वनिं शृणोष्येनं तूष्णीमास्स्व विशां पते ॥ ३-११४-१६॥
lomaśa uvāca |
triśataṃ vai sahasrāṇi yojanānāṃ yudhiṣṭhira |
yatra dhvaniṃ śṛṇoṣyenaṃ tūṣṇīmāssva viśāṃ pate || 3-114-16||
MHB 3-114-17
एतत्स्वयंभुवो राजन्वनं रम्यं प्रकाशते ।
यत्रायजत कौन्तेय विश्वकर्मा प्रतापवान् ॥ ३-११४-१७॥
etatsvayaṃbhuvo rājanvanaṃ ramyaṃ prakāśate |
yatrāyajata kaunteya viśvakarmā pratāpavān || 3-114-17||
MHB 3-114-18
यस्मिन्यज्ञे हि भूर्दत्ता कश्यपाय महात्मने ।
सपर्वतवनोद्देशा दक्षिणा वै स्वयंभुवा ॥ ३-११४-१८॥
yasminyajñe hi bhūrdattā kaśyapāya mahātmane |
saparvatavanoddeśā dakṣiṇā vai svayaṃbhuvā || 3-114-18||
MHB 3-114-19
अवासीदच्च कौन्तेय दत्तमात्रा मही तदा ।
उवाच चापि कुपिता लोकेश्वरमिदं प्रभुम् ॥ ३-११४-१९॥
avāsīdacca kaunteya dattamātrā mahī tadā |
uvāca cāpi kupitā lokeśvaramidaṃ prabhum || 3-114-19||
MHB 3-114-20
न मां मर्त्याय भगवन्कस्मैचिद्दातुमर्हसि ।
प्रदानं मोघमेतत्ते यास्याम्येषा रसातलम् ॥ ३-११४-२०॥
na māṃ martyāya bhagavankasmaiciddātumarhasi |
pradānaṃ moghametatte yāsyāmyeṣā rasātalam || 3-114-20||
MHB 3-114-21
विषीदन्तीं तु तां दृष्ट्वा कश्यपो भगवानृषिः ।
प्रसादयां बभूवाथ ततो भूमिं विशां पते ॥ ३-११४-२१॥
viṣīdantīṃ tu tāṃ dṛṣṭvā kaśyapo bhagavānṛṣiḥ |
prasādayāṃ babhūvātha tato bhūmiṃ viśāṃ pate || 3-114-21||
MHB 3-114-22
ततः प्रसन्ना पृथिवी तपसा तस्य पाण्डव ।
पुनरुन्मज्ज्य सलिलाद्वेदीरूपा स्थिता बभौ ॥ ३-११४-२२॥
tataḥ prasannā pṛthivī tapasā tasya pāṇḍava |
punarunmajjya salilādvedīrūpā sthitā babhau || 3-114-22||
MHB 3-114-23
सैषा प्रकाशते राजन्वेदी संस्थानलक्षणा ।
आरुह्यात्र महाराज वीर्यवान्वै भविष्यसि ॥ ३-११४-२३॥
saiṣā prakāśate rājanvedī saṃsthānalakṣaṇā |
āruhyātra mahārāja vīryavānvai bhaviṣyasi || 3-114-23||
MHB 3-114-24
अहं च ते स्वस्त्ययनं प्रयोक्ष्ये यथा त्वमेनामधिरोक्ष्यसेऽद्य ।
स्पृष्टा हि मर्त्येन ततः समुद्रमेषा वेदी प्रविशत्याजमीढ ॥ ३-११४-२४॥
ahaṃ ca te svastyayanaṃ prayokṣye yathā tvamenāmadhirokṣyase'dya |
spṛṣṭā hi martyena tataḥ samudrameṣā vedī praviśatyājamīḍha || 3-114-24||
MHB 3-114-25
अग्निर्मित्रो योनिरापोऽथ देव्यो विष्णो रेतस्त्वममृतस्य नाभिः ।
एवं ब्रुवन्पाण्डव सत्यवाक्यं वेदीमिमां त्वं तरसाधिरोह ॥ ३-११४-२५॥
agnirmitro yonirāpo'tha devyo viṣṇo retastvamamṛtasya nābhiḥ |
evaṃ bruvanpāṇḍava satyavākyaṃ vedīmimāṃ tvaṃ tarasādhiroha || 3-114-25||
MHB 3-114-26
वैशंपायन उवाच ।
ततः कृतस्वस्त्ययनो महात्मा युधिष्ठिरः सागरगामगच्छत् ।
कृत्वा च तच्छासनमस्य सर्वं महेन्द्रमासाद्य निशामुवास ॥ ३-११४-२६॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ kṛtasvastyayano mahātmā yudhiṣṭhiraḥ sāgaragāmagacchat |
kṛtvā ca tacchāsanamasya sarvaṃ mahendramāsādya niśāmuvāsa || 3-114-26||
Adhyaya: 115/299 (30)
MHB 3-115-1
वैशंपायन उवाच ।
स तत्र तामुषित्वैकां रजनीं पृथिवीपतिः ।
तापसानां परं चक्रे सत्कारं भ्रातृभिः सह ॥ ३-११५-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
sa tatra tāmuṣitvaikāṃ rajanīṃ pṛthivīpatiḥ |
tāpasānāṃ paraṃ cakre satkāraṃ bhrātṛbhiḥ saha || 3-115-1||
MHB 3-115-2
लोमशश्चास्य तान्सर्वानाचख्यौ तत्र तापसान् ।
भृगूनङ्गिरसश्चैव वासिष्ठानथ काश्यपान् ॥ ३-११५-२॥
lomaśaścāsya tānsarvānācakhyau tatra tāpasān |
bhṛgūnaṅgirasaścaiva vāsiṣṭhānatha kāśyapān || 3-115-2||
MHB 3-115-3
तान्समेत्य स राजर्षिरभिवाद्य कृताञ्जलिः ।
रामस्यानुचरं वीरमपृच्छदकृतव्रणम् ॥ ३-११५-३॥
tānsametya sa rājarṣirabhivādya kṛtāñjaliḥ |
rāmasyānucaraṃ vīramapṛcchadakṛtavraṇam || 3-115-3||
MHB 3-115-4
कदा नु रामो भगवांस्तापसान्दर्शयिष्यति ।
तेनैवाहं प्रसङ्गेन द्रष्टुमिच्छामि भार्गवम् ॥ ३-११५-४॥
kadā nu rāmo bhagavāṃstāpasāndarśayiṣyati |
tenaivāhaṃ prasaṅgena draṣṭumicchāmi bhārgavam || 3-115-4||
MHB 3-115-5
अकृतव्रण उवाच ।
आयानेवासि विदितो रामस्य विदितात्मनः ।
प्रीतिस्त्वयि च रामस्य क्षिप्रं त्वां दर्शयिष्यति ॥ ३-११५-५॥
akṛtavraṇa uvāca |
āyānevāsi vidito rāmasya viditātmanaḥ |
prītistvayi ca rāmasya kṣipraṃ tvāṃ darśayiṣyati || 3-115-5||
MHB 3-115-6
चतुर्दशीमष्टमीं च रामं पश्यन्ति तापसाः ।
अस्यां रात्र्यां व्यतीतायां भवित्री च चतुर्दशी ॥ ३-११५-६॥
caturdaśīmaṣṭamīṃ ca rāmaṃ paśyanti tāpasāḥ |
asyāṃ rātryāṃ vyatītāyāṃ bhavitrī ca caturdaśī || 3-115-6||
MHB 3-115-7
युधिष्ठिर उवाच ।
भवाननुगतो वीरं जामदग्न्यं महाबलम् ।
प्रत्यक्षदर्शी सर्वस्य पूर्ववृत्तस्य कर्मणः ॥ ३-११५-७॥
yudhiṣṭhira uvāca |
bhavānanugato vīraṃ jāmadagnyaṃ mahābalam |
pratyakṣadarśī sarvasya pūrvavṛttasya karmaṇaḥ || 3-115-7||
MHB 3-115-8
स भवान्कथयत्वेतद्यथा रामेण निर्जिताः ।
आहवे क्षत्रियाः सर्वे कथं केन च हेतुना ॥ ३-११५-८॥
sa bhavānkathayatvetadyathā rāmeṇa nirjitāḥ |
āhave kṣatriyāḥ sarve kathaṃ kena ca hetunā || 3-115-8||
MHB 3-115-9
अकृतव्रण उवाच ।
कन्यकुब्जे महानासीत्पार्थिवः सुमहाबलः ।
गाधीति विश्रुतो लोके वनवासं जगाम सः ॥ ३-११५-९॥
akṛtavraṇa uvāca |
kanyakubje mahānāsītpārthivaḥ sumahābalaḥ |
gādhīti viśruto loke vanavāsaṃ jagāma saḥ || 3-115-9||
MHB 3-115-10
वने तु तस्य वसतः कन्या जज्ञेऽप्सरःसमा ।
ऋचीको भार्गवस्तां च वरयामास भारत ॥ ३-११५-१०॥
vane tu tasya vasataḥ kanyā jajñe'psaraḥsamā |
ṛcīko bhārgavastāṃ ca varayāmāsa bhārata || 3-115-10||
MHB 3-115-11
तमुवाच ततो राजा ब्राह्मणं संशितव्रतम् ।
उचितं नः कुले किंचित्पूर्वैर्यत्संप्रवर्तितम् ॥ ३-११५-११॥
tamuvāca tato rājā brāhmaṇaṃ saṃśitavratam |
ucitaṃ naḥ kule kiṃcitpūrvairyatsaṃpravartitam || 3-115-11||
MHB 3-115-12
एकतःश्यामकर्णानां पाण्डुराणां तरस्विनाम् ।
सहस्रं वाजिनां शुल्कमिति विद्धि द्विजोत्तम ॥ ३-११५-१२॥
ekataḥśyāmakarṇānāṃ pāṇḍurāṇāṃ tarasvinām |
sahasraṃ vājināṃ śulkamiti viddhi dvijottama || 3-115-12||
MHB 3-115-13
न चापि भगवान्वाच्यो दीयतामिति भार्गव ।
देया मे दुहिता चेयं त्वद्विधाय महात्मने ॥ ३-११५-१३॥
na cāpi bhagavānvācyo dīyatāmiti bhārgava |
deyā me duhitā ceyaṃ tvadvidhāya mahātmane || 3-115-13||
MHB 3-115-14
ऋचीक उवाच ।
एकतःश्यामकर्णानां पाण्डुराणां तरस्विनाम् ।
दास्याम्यश्वसहस्रं ते मम भार्या सुतास्तु ते ॥ ३-११५-१४॥
ṛcīka uvāca |
ekataḥśyāmakarṇānāṃ pāṇḍurāṇāṃ tarasvinām |
dāsyāmyaśvasahasraṃ te mama bhāryā sutāstu te || 3-115-14||
MHB 3-115-15
अकृतव्रण उवाच ।
स तथेति प्रतिज्ञाय राजन्वरुणमब्रवीत् ।
एकतःश्यामकर्णानां पाण्डुराणां तरस्विनाम् ।
सहस्रं वाजिनामेकं शुल्कार्थं मे प्रदीयताम् ॥ ३-११५-१५॥
akṛtavraṇa uvāca |
sa tatheti pratijñāya rājanvaruṇamabravīt |
ekataḥśyāmakarṇānāṃ pāṇḍurāṇāṃ tarasvinām |
sahasraṃ vājināmekaṃ śulkārthaṃ me pradīyatām || 3-115-15||
MHB 3-115-16
तस्मै प्रादात्सहस्रं वै वाजिनां वरुणस्तदा ।
तदश्वतीर्थं विख्यातमुत्थिता यत्र ते हयाः ॥ ३-११५-१६॥
tasmai prādātsahasraṃ vai vājināṃ varuṇastadā |
tadaśvatīrthaṃ vikhyātamutthitā yatra te hayāḥ || 3-115-16||
MHB 3-115-17
गङ्गायां कन्यकुब्जे वै ददौ सत्यवतीं तदा ।
ततो गाधिः सुतां तस्मै जन्याश्चासन्सुरास्तदा ।
लब्ध्वा हयसहस्रं तु तांश्च दृष्ट्वा दिवौकसः ॥ ३-११५-१७॥
gaṅgāyāṃ kanyakubje vai dadau satyavatīṃ tadā |
tato gādhiḥ sutāṃ tasmai janyāścāsansurāstadā |
labdhvā hayasahasraṃ tu tāṃśca dṛṣṭvā divaukasaḥ || 3-115-17||
MHB 3-115-18
धर्मेण लब्ध्वा तां भार्यामृचीको द्विजसत्तमः ।
यथाकामं यथाजोषं तया रेमे सुमध्यया ॥ ३-११५-१८॥
dharmeṇa labdhvā tāṃ bhāryāmṛcīko dvijasattamaḥ |
yathākāmaṃ yathājoṣaṃ tayā reme sumadhyayā || 3-115-18||
MHB 3-115-19
तं विवाहे कृते राजन्सभार्यमवलोककः ।
आजगाम भृगुश्रेष्ठः पुत्रं दृष्ट्वा ननन्द च ॥ ३-११५-१९॥
taṃ vivāhe kṛte rājansabhāryamavalokakaḥ |
ājagāma bhṛguśreṣṭhaḥ putraṃ dṛṣṭvā nananda ca || 3-115-19||
MHB 3-115-20
भार्यापती तमासीनं गुरुं सुरगणार्चितम् ।
अर्चित्वा पर्युपासीनौ प्राञ्जली तस्थतुस्तदा ॥ ३-११५-२०॥
bhāryāpatī tamāsīnaṃ guruṃ suragaṇārcitam |
arcitvā paryupāsīnau prāñjalī tasthatustadā || 3-115-20||
MHB 3-115-21
ततः स्नुषां स भगवान्प्रहृष्टो भृगुरब्रवीत् ।
वरं वृणीष्व सुभगे दाता ह्यस्मि तवेप्सितम् ॥ ३-११५-२१॥
tataḥ snuṣāṃ sa bhagavānprahṛṣṭo bhṛgurabravīt |
varaṃ vṛṇīṣva subhage dātā hyasmi tavepsitam || 3-115-21||
MHB 3-115-22
सा वै प्रसादयामास तं गुरुं पुत्रकारणात् ।
आत्मनश्चैव मातुश्च प्रसादं च चकार सः ॥ ३-११५-२२॥
sā vai prasādayāmāsa taṃ guruṃ putrakāraṇāt |
ātmanaścaiva mātuśca prasādaṃ ca cakāra saḥ || 3-115-22||
MHB 3-115-23
भृगुरुवाच ।
ऋतौ त्वं चैव माता च स्नाते पुंसवनाय वै ।
आलिङ्गेतां पृथग्वृक्षौ साश्वत्थं त्वमुदुम्बरम् ॥ ३-११५-२३॥
bhṛguruvāca |
ṛtau tvaṃ caiva mātā ca snāte puṃsavanāya vai |
āliṅgetāṃ pṛthagvṛkṣau sāśvatthaṃ tvamudumbaram || 3-115-23||
MHB 3-115-24
आलिङ्गने तु ते राजंश्चक्रतुः स्म विपर्ययम् ।
कदाचिद्भृगुरागच्छत्तं च वेद विपर्ययम् ॥ ३-११५-२४॥
āliṅgane tu te rājaṃścakratuḥ sma viparyayam |
kadācidbhṛgurāgacchattaṃ ca veda viparyayam || 3-115-24||
MHB 3-115-25
अथोवाच महातेजा भृगुः सत्यवतीं स्नुषाम् ।
ब्राह्मणः क्षत्रवृत्तिर्वै तव पुत्रो भविष्यति ॥ ३-११५-२५॥
athovāca mahātejā bhṛguḥ satyavatīṃ snuṣām |
brāhmaṇaḥ kṣatravṛttirvai tava putro bhaviṣyati || 3-115-25||
MHB 3-115-26
क्षत्रियो ब्राह्मणाचारो मातुस्तव सुतो महान् ।
भविष्यति महावीर्यः साधूनां मार्गमास्थितः ॥ ३-११५-२६॥
kṣatriyo brāhmaṇācāro mātustava suto mahān |
bhaviṣyati mahāvīryaḥ sādhūnāṃ mārgamāsthitaḥ || 3-115-26||
MHB 3-115-27
ततः प्रसादयामास श्वशुरं सा पुनः पुनः ।
न मे पुत्रो भवेदीदृक्कामं पौत्रो भवेदिति ॥ ३-११५-२७॥
tataḥ prasādayāmāsa śvaśuraṃ sā punaḥ punaḥ |
na me putro bhavedīdṛkkāmaṃ pautro bhavediti || 3-115-27||
MHB 3-115-28
एवमस्त्विति सा तेन पाण्डव प्रतिनन्दिता ।
जमदग्निं ततः पुत्रं सा जज्ञे काल आगते ।
तेजसा वर्चसा चैव युक्तं भार्गवनन्दनम् ॥ ३-११५-२८॥
evamastviti sā tena pāṇḍava pratinanditā |
jamadagniṃ tataḥ putraṃ sā jajñe kāla āgate |
tejasā varcasā caiva yuktaṃ bhārgavanandanam || 3-115-28||
MHB 3-115-29
स वर्धमानस्तेजस्वी वेदस्याध्ययनेन वै ।
बहूनृषीन्महातेजाः पाण्डवेयात्यवर्तत ॥ ३-११५-२९॥
sa vardhamānastejasvī vedasyādhyayanena vai |
bahūnṛṣīnmahātejāḥ pāṇḍaveyātyavartata || 3-115-29||
MHB 3-115-30
तं तु कृत्स्नो धनुर्वेदः प्रत्यभाद्भरतर्षभ ।
चतुर्विधानि चास्त्राणि भास्करोपमवर्चसम् ॥ ३-११५-३०॥
taṃ tu kṛtsno dhanurvedaḥ pratyabhādbharatarṣabha |
caturvidhāni cāstrāṇi bhāskaropamavarcasam || 3-115-30||
Adhyaya: 116/299 (29)
MHB 3-116-1
अकृतव्रण उवाच ।
स वेदाध्ययने युक्तो जमदग्निर्महातपाः ।
तपस्तेपे ततो देवान्नियमाद्वशमानयत् ॥ ३-११६-१॥
akṛtavraṇa uvāca |
sa vedādhyayane yukto jamadagnirmahātapāḥ |
tapastepe tato devānniyamādvaśamānayat || 3-116-1||
MHB 3-116-2
स प्रसेनजितं राजन्नधिगम्य नराधिपम् ।
रेणुकां वरयामास स च तस्मै ददौ नृपः ॥ ३-११६-२॥
sa prasenajitaṃ rājannadhigamya narādhipam |
reṇukāṃ varayāmāsa sa ca tasmai dadau nṛpaḥ || 3-116-2||
MHB 3-116-3
रेणुकां त्वथ संप्राप्य भार्यां भार्गवनन्दनः ।
आश्रमस्थस्तया सार्धं तपस्तेपेऽनुकूलया ॥ ३-११६-३॥
reṇukāṃ tvatha saṃprāpya bhāryāṃ bhārgavanandanaḥ |
āśramasthastayā sārdhaṃ tapastepe'nukūlayā || 3-116-3||
MHB 3-116-4
तस्याः कुमाराश्चत्वारो जज्ञिरे रामपञ्चमाः ।
सर्वेषामजघन्यस्तु राम आसीज्जघन्यजः ॥ ३-११६-४॥
tasyāḥ kumārāścatvāro jajñire rāmapañcamāḥ |
sarveṣāmajaghanyastu rāma āsījjaghanyajaḥ || 3-116-4||
MHB 3-116-5
फलाहारेषु सर्वेषु गतेष्वथ सुतेषु वै ।
रेणुका स्नातुमगमत्कदाचिन्नियतव्रता ॥ ३-११६-५॥
phalāhāreṣu sarveṣu gateṣvatha suteṣu vai |
reṇukā snātumagamatkadācinniyatavratā || 3-116-5||
MHB 3-116-6
सा तु चित्ररथं नाम मार्त्तिकावतकं नृपम् ।
ददर्श रेणुका राजन्नागच्छन्ती यदृच्छया ॥ ३-११६-६॥
sā tu citrarathaṃ nāma mārttikāvatakaṃ nṛpam |
dadarśa reṇukā rājannāgacchantī yadṛcchayā || 3-116-6||
MHB 3-116-7
क्रीडन्तं सलिले दृष्ट्वा सभार्यं पद्ममालिनम् ।
ऋद्धिमन्तं ततस्तस्य स्पृहयामास रेणुका ॥ ३-११६-७॥
krīḍantaṃ salile dṛṣṭvā sabhāryaṃ padmamālinam |
ṛddhimantaṃ tatastasya spṛhayāmāsa reṇukā || 3-116-7||
MHB 3-116-8
व्यभिचारात्तु सा तस्मात्क्लिन्नाम्भसि विचेतना ।
प्रविवेशाश्रमं त्रस्ता तां वै भर्तान्वबुध्यत ॥ ३-११६-८॥
vyabhicārāttu sā tasmātklinnāmbhasi vicetanā |
praviveśāśramaṃ trastā tāṃ vai bhartānvabudhyata || 3-116-8||
MHB 3-116-9
स तां दृष्ट्वा च्युतां धैर्याद्ब्राह्म्या लक्ष्म्या विवर्जिताम् ।
धिक्शब्देन महातेजा गर्हयामास वीर्यवान् ॥ ३-११६-९॥
sa tāṃ dṛṣṭvā cyutāṃ dhairyādbrāhmyā lakṣmyā vivarjitām |
dhikśabdena mahātejā garhayāmāsa vīryavān || 3-116-9||
MHB 3-116-10
ततो ज्येष्ठो जामदग्न्यो रुमण्वान्नाम नामतः ।
आजगाम सुषेणश्च वसुर्विश्वावसुस्तथा ॥ ३-११६-१०॥
tato jyeṣṭho jāmadagnyo rumaṇvānnāma nāmataḥ |
ājagāma suṣeṇaśca vasurviśvāvasustathā || 3-116-10||
MHB 3-116-11
तानानुपूर्व्याद्भगवान्वधे मातुरचोदयत् ।
न च ते जातसंमोहाः किंचिदूचुर्विचेतसः ॥ ३-११६-११॥
tānānupūrvyādbhagavānvadhe māturacodayat |
na ca te jātasaṃmohāḥ kiṃcidūcurvicetasaḥ || 3-116-11||
MHB 3-116-12
ततः शशाप तान्कोपात्ते शप्ताश्चेतनां जहुः ।
मृगपक्षिसधर्माणः क्षिप्रमासञ्जडोपमाः ॥ ३-११६-१२॥
tataḥ śaśāpa tānkopātte śaptāścetanāṃ jahuḥ |
mṛgapakṣisadharmāṇaḥ kṣipramāsañjaḍopamāḥ || 3-116-12||
MHB 3-116-13
ततो रामोऽभ्यगात्पश्चादाश्रमं परवीरहा ।
तमुवाच महामन्युर्जमदग्निर्महातपाः ॥ ३-११६-१३॥
tato rāmo'bhyagātpaścādāśramaṃ paravīrahā |
tamuvāca mahāmanyurjamadagnirmahātapāḥ || 3-116-13||
MHB 3-116-14
जहीमां मातरं पापां मा च पुत्र व्यथां कृथाः ।
तत आदाय परशुं रामो मातुः शिरोऽहरत् ॥ ३-११६-१४॥
jahīmāṃ mātaraṃ pāpāṃ mā ca putra vyathāṃ kṛthāḥ |
tata ādāya paraśuṃ rāmo mātuḥ śiro'harat || 3-116-14||
MHB 3-116-15
ततस्तस्य महाराज जमदग्नेर्महात्मनः ।
कोपो अगच्छत्सहसा प्रसन्नश्चाब्रवीदिदम् ॥ ३-११६-१५॥
tatastasya mahārāja jamadagnermahātmanaḥ |
kopo agacchatsahasā prasannaścābravīdidam || 3-116-15||
MHB 3-116-16
ममेदं वचनात्तात कृतं ते कर्म दुष्करम् ।
वृणीष्व कामान्धर्मज्ञ यावतो वाञ्छसे हृदा ॥ ३-११६-१६॥
mamedaṃ vacanāttāta kṛtaṃ te karma duṣkaram |
vṛṇīṣva kāmāndharmajña yāvato vāñchase hṛdā || 3-116-16||
MHB 3-116-17
स वव्रे मातुरुत्थानमस्मृतिं च वधस्य वै ।
पापेन तेन चास्पर्शं भ्रातॄणां प्रकृतिं तथा ॥ ३-११६-१७॥
sa vavre māturutthānamasmṛtiṃ ca vadhasya vai |
pāpena tena cāsparśaṃ bhrātṝṇāṃ prakṛtiṃ tathā || 3-116-17||
MHB 3-116-18
अप्रतिद्वन्द्वतां युद्धे दीर्घमायुश्च भारत ।
ददौ च सर्वान्कामांस्ताञ्जमदग्निर्महातपाः ॥ ३-११६-१८॥
apratidvandvatāṃ yuddhe dīrghamāyuśca bhārata |
dadau ca sarvānkāmāṃstāñjamadagnirmahātapāḥ || 3-116-18||
MHB 3-116-19
कदाचित्तु तथैवास्य विनिष्क्रान्ताः सुताः प्रभो ।
अथानूपपतिर्वीरः कार्तवीर्योऽभ्यवर्तत ॥ ३-११६-१९॥
kadācittu tathaivāsya viniṣkrāntāḥ sutāḥ prabho |
athānūpapatirvīraḥ kārtavīryo'bhyavartata || 3-116-19||
MHB 3-116-20
तमाश्रमपदं प्राप्तमृषेर्भार्या समर्चयत् ।
स युद्धमदसंमत्तो नाभ्यनन्दत्तथार्चनम् ॥ ३-११६-२०॥
tamāśramapadaṃ prāptamṛṣerbhāryā samarcayat |
sa yuddhamadasaṃmatto nābhyanandattathārcanam || 3-116-20||
MHB 3-116-21
प्रमथ्य चाश्रमात्तस्माद्धोमधेन्वास्तदा बलात् ।
जहार वत्सं क्रोशन्त्या बभञ्ज च महाद्रुमान् ॥ ३-११६-२१॥
pramathya cāśramāttasmāddhomadhenvāstadā balāt |
jahāra vatsaṃ krośantyā babhañja ca mahādrumān || 3-116-21||
MHB 3-116-22
आगताय च रामाय तदाचष्ट पिता स्वयम् ।
गां च रोरूयतीं दृष्ट्वा कोपो रामं समाविशत् ॥ ३-११६-२२॥
āgatāya ca rāmāya tadācaṣṭa pitā svayam |
gāṃ ca rorūyatīṃ dṛṣṭvā kopo rāmaṃ samāviśat || 3-116-22||
MHB 3-116-23
स मन्युवशमापन्नः कार्तवीर्यमुपाद्रवत् ।
तस्याथ युधि विक्रम्य भार्गवः परवीरहा ॥ ३-११६-२३॥
sa manyuvaśamāpannaḥ kārtavīryamupādravat |
tasyātha yudhi vikramya bhārgavaḥ paravīrahā || 3-116-23||
MHB 3-116-24
चिच्छेद निशितैर्भल्लैर्बाहून्परिघसंनिभान् ।
सहस्रसंमितान्राजन्प्रगृह्य रुचिरं धनुः ॥ ३-११६-२४॥
ciccheda niśitairbhallairbāhūnparighasaṃnibhān |
sahasrasaṃmitānrājanpragṛhya ruciraṃ dhanuḥ || 3-116-24||
MHB 3-116-25
अर्जुनस्याथ दायादा रामेण कृतमन्यवः ।
आश्रमस्थं विना रामं जमदग्निमुपाद्रवन् ॥ ३-११६-२५॥
arjunasyātha dāyādā rāmeṇa kṛtamanyavaḥ |
āśramasthaṃ vinā rāmaṃ jamadagnimupādravan || 3-116-25||
MHB 3-116-26
ते तं जघ्नुर्महावीर्यमयुध्यन्तं तपस्विनम् ।
असकृद्राम रामेति विक्रोशन्तमनाथवत् ॥ ३-११६-२६॥
te taṃ jaghnurmahāvīryamayudhyantaṃ tapasvinam |
asakṛdrāma rāmeti vikrośantamanāthavat || 3-116-26||
MHB 3-116-27
कार्तवीर्यस्य पुत्रास्तु जमदग्निं युधिष्ठिर ।
घातयित्वा शरैर्जग्मुर्यथागतमरिंदमाः ॥ ३-११६-२७॥
kārtavīryasya putrāstu jamadagniṃ yudhiṣṭhira |
ghātayitvā śarairjagmuryathāgatamariṃdamāḥ || 3-116-27||
MHB 3-116-28
अपक्रान्तेषु चैतेषु जमदग्नौ तथागते ।
समित्पाणिरुपागच्छदाश्रमं भृगुनन्दनः ॥ ३-११६-२८॥
apakrānteṣu caiteṣu jamadagnau tathāgate |
samitpāṇirupāgacchadāśramaṃ bhṛgunandanaḥ || 3-116-28||
MHB 3-116-29
स दृष्ट्वा पितरं वीरस्तथा मृत्युवशं गतम् ।
अनर्हन्तं तथाभूतं विललाप सुदुःखितः ॥ ३-११६-२९॥
sa dṛṣṭvā pitaraṃ vīrastathā mṛtyuvaśaṃ gatam |
anarhantaṃ tathābhūtaṃ vilalāpa suduḥkhitaḥ || 3-116-29||
Adhyaya: 117/299 (18)
MHB 3-117-1
राम उवाच ।
ममापराधात्तैः क्षुद्रैर्हतस्त्वं तात बालिशैः ।
कार्तवीर्यस्य दायादैर्वने मृग इवेषुभिः ॥ ३-११७-१॥
rāma uvāca |
mamāparādhāttaiḥ kṣudrairhatastvaṃ tāta bāliśaiḥ |
kārtavīryasya dāyādairvane mṛga iveṣubhiḥ || 3-117-1||
MHB 3-117-2
धर्मज्ञस्य कथं तात वर्तमानस्य सत्पथे ।
मृत्युरेवंविधो युक्तः सर्वभूतेष्वनागसः ॥ ३-११७-२॥
dharmajñasya kathaṃ tāta vartamānasya satpathe |
mṛtyurevaṃvidho yuktaḥ sarvabhūteṣvanāgasaḥ || 3-117-2||
MHB 3-117-3
किं नु तैर्न कृतं पापं यैर्भवांस्तपसि स्थितः ।
अयुध्यमानो वृद्धः सन्हतः शरशतैः शितैः ॥ ३-११७-३॥
kiṃ nu tairna kṛtaṃ pāpaṃ yairbhavāṃstapasi sthitaḥ |
ayudhyamāno vṛddhaḥ sanhataḥ śaraśataiḥ śitaiḥ || 3-117-3||
MHB 3-117-4
किं नु ते तत्र वक्ष्यन्ति सचिवेषु सुहृत्सु च ।
अयुध्यमानं धर्मज्ञमेकं हत्वानपत्रपाः ॥ ३-११७-४॥
kiṃ nu te tatra vakṣyanti saciveṣu suhṛtsu ca |
ayudhyamānaṃ dharmajñamekaṃ hatvānapatrapāḥ || 3-117-4||
MHB 3-117-5
अकृतव्रण उवाच ।
विलप्यैवं स करुणं बहु नानाविधं नृप ।
प्रेतकार्याणि सर्वाणि पितुश्चक्रे महातपाः ॥ ३-११७-५॥
akṛtavraṇa uvāca |
vilapyaivaṃ sa karuṇaṃ bahu nānāvidhaṃ nṛpa |
pretakāryāṇi sarvāṇi pituścakre mahātapāḥ || 3-117-5||
MHB 3-117-6
ददाह पितरं चाग्नौ रामः परपुरंजयः ।
प्रतिजज्ञे वधं चापि सर्वक्षत्रस्य भारत ॥ ३-११७-६॥
dadāha pitaraṃ cāgnau rāmaḥ parapuraṃjayaḥ |
pratijajñe vadhaṃ cāpi sarvakṣatrasya bhārata || 3-117-6||
MHB 3-117-7
संक्रुद्धोऽतिबलः शूरः शस्त्रमादाय वीर्यवान् ।
जघ्निवान्कार्तवीर्यस्य सुतानेकोऽन्तकोपमः ॥ ३-११७-७॥
saṃkruddho'tibalaḥ śūraḥ śastramādāya vīryavān |
jaghnivānkārtavīryasya sutāneko'ntakopamaḥ || 3-117-7||
MHB 3-117-8
तेषां चानुगता ये च क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभ ।
तांश्च सर्वानवामृद्नाद्रामः प्रहरतां वरः ॥ ३-११७-८॥
teṣāṃ cānugatā ye ca kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabha |
tāṃśca sarvānavāmṛdnādrāmaḥ praharatāṃ varaḥ || 3-117-8||
MHB 3-117-9
त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवीं कृत्वा निःक्षत्रियां प्रभुः ।
समन्तपञ्चके पञ्च चकार रुधिरह्रदान् ॥ ३-११७-९॥
triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivīṃ kṛtvā niḥkṣatriyāṃ prabhuḥ |
samantapañcake pañca cakāra rudhirahradān || 3-117-9||
MHB 3-117-10
स तेषु तर्पयामास पितॄन्भृगुकुलोद्वहः ।
साक्षाद्ददर्श चर्चीकं स च रामं न्यवारयत् ॥ ३-११७-१०॥
sa teṣu tarpayāmāsa pitṝnbhṛgukulodvahaḥ |
sākṣāddadarśa carcīkaṃ sa ca rāmaṃ nyavārayat || 3-117-10||
MHB 3-117-11
ततो यज्ञेन महता जामदग्न्यः प्रतापवान् ।
तर्पयामास देवेन्द्रमृत्विग्भ्यश्च महीं ददौ ॥ ३-११७-११॥
tato yajñena mahatā jāmadagnyaḥ pratāpavān |
tarpayāmāsa devendramṛtvigbhyaśca mahīṃ dadau || 3-117-11||
MHB 3-117-12
वेदीं चाप्यददद्धैमीं कश्यपाय महात्मने ।
दशव्यामायतां कृत्वा नवोत्सेधां विशां पते ॥ ३-११७-१२॥
vedīṃ cāpyadadaddhaimīṃ kaśyapāya mahātmane |
daśavyāmāyatāṃ kṛtvā navotsedhāṃ viśāṃ pate || 3-117-12||
MHB 3-117-13
तां कश्यपस्यानुमते ब्राह्मणाः खण्डशस्तदा ।
व्यभजंस्तेन ते राजन्प्रख्याताः खाण्डवायनाः ॥ ३-११७-१३॥
tāṃ kaśyapasyānumate brāhmaṇāḥ khaṇḍaśastadā |
vyabhajaṃstena te rājanprakhyātāḥ khāṇḍavāyanāḥ || 3-117-13||
MHB 3-117-14
स प्रदाय महीं तस्मै कश्यपाय महात्मने ।
अस्मिन्महेन्द्रे शैलेन्द्रे वसत्यमितविक्रमः ॥ ३-११७-१४॥
sa pradāya mahīṃ tasmai kaśyapāya mahātmane |
asminmahendre śailendre vasatyamitavikramaḥ || 3-117-14||
MHB 3-117-15
एवं वैरमभूत्तस्य क्षत्रियैर्लोकवासिभिः ।
पृथिवी चापि विजिता रामेणामिततेजसा ॥ ३-११७-१५॥
evaṃ vairamabhūttasya kṣatriyairlokavāsibhiḥ |
pṛthivī cāpi vijitā rāmeṇāmitatejasā || 3-117-15||
MHB 3-117-16
वैशंपायन उवाच ।
ततश्चतुर्दशीं रामः समयेन महामनाः ।
दर्शयामास तान्विप्रान्धर्मराजं च सानुजम् ॥ ३-११७-१६॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataścaturdaśīṃ rāmaḥ samayena mahāmanāḥ |
darśayāmāsa tānviprāndharmarājaṃ ca sānujam || 3-117-16||
MHB 3-117-17
स तमानर्च राजेन्द्रो भ्रातृभिः सहितः प्रभुः ।
द्विजानां च परां पूजां चक्रे नृपतिसत्तमः ॥ ३-११७-१७॥
sa tamānarca rājendro bhrātṛbhiḥ sahitaḥ prabhuḥ |
dvijānāṃ ca parāṃ pūjāṃ cakre nṛpatisattamaḥ || 3-117-17||
MHB 3-117-18
अर्चयित्वा जामदग्न्यं पूजितस्तेन चाभिभूः ।
महेन्द्र उष्य तां रात्रिं प्रययौ दक्षिणामुखः ॥ ३-११७-१८॥
arcayitvā jāmadagnyaṃ pūjitastena cābhibhūḥ |
mahendra uṣya tāṃ rātriṃ prayayau dakṣiṇāmukhaḥ || 3-117-18||
Adhyaya: 118/299 (23)
MHB 3-118-1
वैशंपायन उवाच ।
गच्छन्स तीर्थानि महानुभावः पुण्यानि रम्याणि ददर्श राजा ।
सर्वाणि विप्रैरुपशोभितानि क्वचित्क्वचिद्भारत सागरस्य ॥ ३-११८-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
gacchansa tīrthāni mahānubhāvaḥ puṇyāni ramyāṇi dadarśa rājā |
sarvāṇi viprairupaśobhitāni kvacitkvacidbhārata sāgarasya || 3-118-1||
MHB 3-118-2
स वृत्तवांस्तेषु कृताभिषेकः सहानुजः पार्थिवपुत्रपौत्रः ।
समुद्रगां पुण्यतमां प्रशस्तां जगाम पारिक्षित पाण्डुपुत्रः ॥ ३-११८-२॥
sa vṛttavāṃsteṣu kṛtābhiṣekaḥ sahānujaḥ pārthivaputrapautraḥ |
samudragāṃ puṇyatamāṃ praśastāṃ jagāma pārikṣita pāṇḍuputraḥ || 3-118-2||
MHB 3-118-3
तत्रापि चाप्लुत्य महानुभावः संतर्पयामास पितॄन्सुरांश्च ।
द्विजातिमुख्येषु धनं विसृज्य गोदावरीं सागरगामगच्छत् ॥ ३-११८-३॥
tatrāpi cāplutya mahānubhāvaḥ saṃtarpayāmāsa pitṝnsurāṃśca |
dvijātimukhyeṣu dhanaṃ visṛjya godāvarīṃ sāgaragāmagacchat || 3-118-3||
MHB 3-118-4
ततो विपाप्मा द्रविडेषु राजन्समुद्रमासाद्य च लोकपुण्यम् ।
अगस्त्यतीर्थं च पवित्रपुण्यं नारीतीर्थान्यथ वीरो ददर्श ॥ ३-११८-४॥
tato vipāpmā draviḍeṣu rājansamudramāsādya ca lokapuṇyam |
agastyatīrthaṃ ca pavitrapuṇyaṃ nārītīrthānyatha vīro dadarśa || 3-118-4||
MHB 3-118-5
तत्रार्जुनस्याग्र्यधनुर्धरस्य निशम्य तत्कर्म परैरसह्यम् ।
संपूज्यमानः परमर्षिसंघैः परां मुदं पाण्डुसुतः स लेभे ॥ ३-११८-५॥
tatrārjunasyāgryadhanurdharasya niśamya tatkarma parairasahyam |
saṃpūjyamānaḥ paramarṣisaṃghaiḥ parāṃ mudaṃ pāṇḍusutaḥ sa lebhe || 3-118-5||
MHB 3-118-6
स तेषु तीर्थेष्वभिषिक्तगात्रः कृष्णासहायः सहितोऽनुजैश्च ।
संपूजयन्विक्रममर्जुनस्य रेमे महीपालपतिः पृथिव्याम् ॥ ३-११८-६॥
sa teṣu tīrtheṣvabhiṣiktagātraḥ kṛṣṇāsahāyaḥ sahito'nujaiśca |
saṃpūjayanvikramamarjunasya reme mahīpālapatiḥ pṛthivyām || 3-118-6||
MHB 3-118-7
ततः सहस्राणि गवां प्रदाय तीर्थेषु तेष्वम्बुधरोत्तमस्य ।
हृष्टः सह भ्रातृभिरर्जुनस्य संकीर्तयामास गवां प्रदानम् ॥ ३-११८-७॥
tataḥ sahasrāṇi gavāṃ pradāya tīrtheṣu teṣvambudharottamasya |
hṛṣṭaḥ saha bhrātṛbhirarjunasya saṃkīrtayāmāsa gavāṃ pradānam || 3-118-7||
MHB 3-118-8
स तानि तीर्थानि च सागरस्य पुण्यानि चान्यानि बहूनि राजन् ।
क्रमेण गच्छन्परिपूर्णकामः शूर्पारकं पुण्यतमं ददर्श ॥ ३-११८-८॥
sa tāni tīrthāni ca sāgarasya puṇyāni cānyāni bahūni rājan |
krameṇa gacchanparipūrṇakāmaḥ śūrpārakaṃ puṇyatamaṃ dadarśa || 3-118-8||
MHB 3-118-9
तत्रोदधेः कंचिदतीत्य देशं ख्यातं पृथिव्यां वनमाससाद ।
तप्तं सुरैर्यत्र तपः पुरस्तादिष्टं तथा पुण्यतमैर्नरेन्द्रैः ॥ ३-११८-९॥
tatrodadheḥ kaṃcidatītya deśaṃ khyātaṃ pṛthivyāṃ vanamāsasāda |
taptaṃ surairyatra tapaḥ purastādiṣṭaṃ tathā puṇyatamairnarendraiḥ || 3-118-9||
MHB 3-118-10
स तत्र तामग्र्यधनुर्धरस्य वेदीं ददर्शायतपीनबाहुः ।
ऋचीकपुत्रस्य तपस्विसंघैः समावृतां पुण्यकृदर्चनीयाम् ॥ ३-११८-१०॥
sa tatra tāmagryadhanurdharasya vedīṃ dadarśāyatapīnabāhuḥ |
ṛcīkaputrasya tapasvisaṃghaiḥ samāvṛtāṃ puṇyakṛdarcanīyām || 3-118-10||
MHB 3-118-11
ततो वसूनां वसुधाधिपः स मरुद्गणानां च तथाश्विनोश्च ।
वैवस्वतादित्यधनेश्वराणामिन्द्रस्य विष्णोः सवितुर्विभोश्च ॥ ३-११८-११॥
tato vasūnāṃ vasudhādhipaḥ sa marudgaṇānāṃ ca tathāśvinośca |
vaivasvatādityadhaneśvarāṇāmindrasya viṣṇoḥ saviturvibhośca || 3-118-11||
MHB 3-118-12
भगस्य चन्द्रस्य दिवाकरस्य पतेरपां साध्यगणस्य चैव ।
धातुः पितॄणां च तथा महात्मा रुद्रस्य राजन्सगणस्य चैव ॥ ३-११८-१२॥
bhagasya candrasya divākarasya paterapāṃ sādhyagaṇasya caiva |
dhātuḥ pitṝṇāṃ ca tathā mahātmā rudrasya rājansagaṇasya caiva || 3-118-12||
MHB 3-118-13
सरस्वत्याः सिद्धगणस्य चैव पूष्णश्च ये चाप्यमरास्तथान्ये ।
पुण्यानि चाप्यायतनानि तेषां ददर्श राजा सुमनोहराणि ॥ ३-११८-१३॥
sarasvatyāḥ siddhagaṇasya caiva pūṣṇaśca ye cāpyamarāstathānye |
puṇyāni cāpyāyatanāni teṣāṃ dadarśa rājā sumanoharāṇi || 3-118-13||
MHB 3-118-14
तेषूपवासान्विविधानुपोष्य दत्त्वा च रत्नानि महाधनानि ।
तीर्थेषु सर्वेषु परिप्लुताङ्गः पुनः स शूर्पारकमाजगाम ॥ ३-११८-१४॥
teṣūpavāsānvividhānupoṣya dattvā ca ratnāni mahādhanāni |
tīrtheṣu sarveṣu pariplutāṅgaḥ punaḥ sa śūrpārakamājagāma || 3-118-14||
MHB 3-118-15
स तेन तीर्थेन तु सागरस्य पुनः प्रयातः सह सोदरीयैः ।
द्विजैः पृथिव्यां प्रथितं महद्भिस्तीर्थं प्रभासं समुपाजगाम ॥ ३-११८-१५॥
sa tena tīrthena tu sāgarasya punaḥ prayātaḥ saha sodarīyaiḥ |
dvijaiḥ pṛthivyāṃ prathitaṃ mahadbhistīrthaṃ prabhāsaṃ samupājagāma || 3-118-15||
MHB 3-118-16
तत्राभिषिक्तः पृथुलोहिताक्षः सहानुजैर्देवगणान्पितॄंश्च ।
संतर्पयामास तथैव कृष्णा ते चापि विप्राः सह लोमशेन ॥ ३-११८-१६॥
tatrābhiṣiktaḥ pṛthulohitākṣaḥ sahānujairdevagaṇānpitṝṃśca |
saṃtarpayāmāsa tathaiva kṛṣṇā te cāpi viprāḥ saha lomaśena || 3-118-16||
MHB 3-118-17
स द्वादशाहं जलवायुभक्षः कुर्वन्क्षपाहःसु तदाभिषेकम् ।
समन्ततोऽग्नीनुपदीपयित्वा तेपे तपो धर्मभृतां वरिष्ठः ॥ ३-११८-१७॥
sa dvādaśāhaṃ jalavāyubhakṣaḥ kurvankṣapāhaḥsu tadābhiṣekam |
samantato'gnīnupadīpayitvā tepe tapo dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ || 3-118-17||
MHB 3-118-18
तमुग्रमास्थाय तपश्चरन्तं शुश्राव रामश्च जनार्दनश्च ।
तौ सर्ववृष्णिप्रवरौ ससैन्यौ युधिष्ठिरं जग्मतुराजमीढम् ॥ ३-११८-१८॥
tamugramāsthāya tapaścarantaṃ śuśrāva rāmaśca janārdanaśca |
tau sarvavṛṣṇipravarau sasainyau yudhiṣṭhiraṃ jagmaturājamīḍham || 3-118-18||
MHB 3-118-19
ते वृष्णयः पाण्डुसुतान्समीक्ष्य भूमौ शयानान्मलदिग्धगात्रान् ।
अनर्हतीं द्रौपदीं चापि दृष्ट्वा सुदुःखिताश्चुक्रुशुरार्तनादम् ॥ ३-११८-१९॥
te vṛṣṇayaḥ pāṇḍusutānsamīkṣya bhūmau śayānānmaladigdhagātrān |
anarhatīṃ draupadīṃ cāpi dṛṣṭvā suduḥkhitāścukruśurārtanādam || 3-118-19||
MHB 3-118-20
ततः स रामं च जनार्दनं च कार्ष्णिं च साम्बं च शिनेश्च पौत्रम् ।
अन्यांश्च वृष्णीनुपगम्य पूजां चक्रे यथाधर्ममदीनसत्त्वः ॥ ३-११८-२०॥
tataḥ sa rāmaṃ ca janārdanaṃ ca kārṣṇiṃ ca sāmbaṃ ca śineśca pautram |
anyāṃśca vṛṣṇīnupagamya pūjāṃ cakre yathādharmamadīnasattvaḥ || 3-118-20||
MHB 3-118-21
ते चापि सर्वान्प्रतिपूज्य पार्थांस्तैः सत्कृताः पाण्डुसुतैस्तथैव ।
युधिष्ठिरं संपरिवार्य राजन्नुपाविशन्देवगणा यथेन्द्रम् ॥ ३-११८-२१॥
te cāpi sarvānpratipūjya pārthāṃstaiḥ satkṛtāḥ pāṇḍusutaistathaiva |
yudhiṣṭhiraṃ saṃparivārya rājannupāviśandevagaṇā yathendram || 3-118-21||
MHB 3-118-22
तेषां स सर्वं चरितं परेषां वने च वासं परमप्रतीतः ।
अस्त्रार्थमिन्द्रस्य गतं च पार्थं कृष्णे शशंसामरराजपुत्रम् ॥ ३-११८-२२॥
teṣāṃ sa sarvaṃ caritaṃ pareṣāṃ vane ca vāsaṃ paramapratītaḥ |
astrārthamindrasya gataṃ ca pārthaṃ kṛṣṇe śaśaṃsāmararājaputram || 3-118-22||
MHB 3-118-23
श्रुत्वा तु ते तस्य वचः प्रतीतास्तांश्चापि दृष्ट्वा सुकृशानतीव ।
नेत्रोद्भवं संमुमुचुर्दशार्हा दुःखार्तिजं वारि महानुभावाः ॥ ३-११८-२३॥
śrutvā tu te tasya vacaḥ pratītāstāṃścāpi dṛṣṭvā sukṛśānatīva |
netrodbhavaṃ saṃmumucurdaśārhā duḥkhārtijaṃ vāri mahānubhāvāḥ || 3-118-23||
Adhyaya: 119/299 (22)
MHB 3-119-1
जनमेजय उवाच ।
प्रभासतीर्थं संप्राप्य वृष्णयः पाण्डवास्तथा ।
किमकुर्वन्कथाश्चैषां कास्तत्रासंस्तपोधन ॥ ३-११९-१॥
janamejaya uvāca |
prabhāsatīrthaṃ saṃprāpya vṛṣṇayaḥ pāṇḍavāstathā |
kimakurvankathāścaiṣāṃ kāstatrāsaṃstapodhana || 3-119-1||
MHB 3-119-2
ते हि सर्वे महात्मानः सर्वशास्त्रविशारदाः ।
वृष्णयः पाण्डवाश्चैव सुहृदश्च परस्परम् ॥ ३-११९-२॥
te hi sarve mahātmānaḥ sarvaśāstraviśāradāḥ |
vṛṣṇayaḥ pāṇḍavāścaiva suhṛdaśca parasparam || 3-119-2||
MHB 3-119-3
वैशंपायन उवाच ।
प्रभासतीर्थं संप्राप्य पुण्यं तीर्थं महोदधेः ।
वृष्णयः पाण्डवान्वीरान्परिवार्योपतस्थिरे ॥ ३-११९-३॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
prabhāsatīrthaṃ saṃprāpya puṇyaṃ tīrthaṃ mahodadheḥ |
vṛṣṇayaḥ pāṇḍavānvīrānparivāryopatasthire || 3-119-3||
MHB 3-119-4
ततो गोक्षीरकुन्देन्दुमृणालरजतप्रभः ।
वनमाली हली रामो बभाषे पुष्करेक्षणम् ॥ ३-११९-४॥
tato gokṣīrakundendumṛṇālarajataprabhaḥ |
vanamālī halī rāmo babhāṣe puṣkarekṣaṇam || 3-119-4||
MHB 3-119-5
न कृष्ण धर्मश्चरितो भवाय जन्तोरधर्मश्च पराभवाय ।
युधिष्ठिरो यत्र जटी महात्मा वनाश्रयः क्लिश्यति चीरवासाः ॥ ३-११९-५॥
na kṛṣṇa dharmaścarito bhavāya jantoradharmaśca parābhavāya |
yudhiṣṭhiro yatra jaṭī mahātmā vanāśrayaḥ kliśyati cīravāsāḥ || 3-119-5||
MHB 3-119-6
दुर्योधनश्चापि महीं प्रशास्ति न चास्य भूमिर्विवरं ददाति ।
धर्मादधर्मश्चरितो गरीयानितीव मन्येत नरोऽल्पबुद्धिः ॥ ३-११९-६॥
duryodhanaścāpi mahīṃ praśāsti na cāsya bhūmirvivaraṃ dadāti |
dharmādadharmaścarito garīyānitīva manyeta naro'lpabuddhiḥ || 3-119-6||
MHB 3-119-7
दुर्योधने चापि विवर्धमाने युधिष्ठिरे चासुख आत्तराज्ये ।
किं न्वद्य कर्तव्यमिति प्रजाभिः शङ्का मिथः संजनिता नराणाम् ॥ ३-११९-७॥
duryodhane cāpi vivardhamāne yudhiṣṭhire cāsukha āttarājye |
kiṃ nvadya kartavyamiti prajābhiḥ śaṅkā mithaḥ saṃjanitā narāṇām || 3-119-7||
MHB 3-119-8
अयं हि धर्मप्रभवो नरेन्द्रो धर्मे रतः सत्यधृतिः प्रदाता ।
चलेद्धि राज्याच्च सुखाच्च पार्थो धर्मादपेतश्च कथं विवर्धेत् ॥ ३-११९-८॥
ayaṃ hi dharmaprabhavo narendro dharme rataḥ satyadhṛtiḥ pradātā |
caleddhi rājyācca sukhācca pārtho dharmādapetaśca kathaṃ vivardhet || 3-119-8||
MHB 3-119-9
कथं नु भीष्मश्च कृपश्च विप्रो द्रोणश्च राजा च कुलस्य वृद्धः ।
प्रव्राज्य पार्थान्सुखमाप्नुवन्ति धिक्पापबुद्धीन्भरतप्रधानान् ॥ ३-११९-९॥
kathaṃ nu bhīṣmaśca kṛpaśca vipro droṇaśca rājā ca kulasya vṛddhaḥ |
pravrājya pārthānsukhamāpnuvanti dhikpāpabuddhīnbharatapradhānān || 3-119-9||
MHB 3-119-10
किं नाम वक्ष्यत्यवनिप्रधानः पितॄन्समागम्य परत्र पापः ।
पुत्रेषु सम्यक्चरितं मयेति पुत्रानपापानवरोप्य राज्यात् ॥ ३-११९-१०॥
kiṃ nāma vakṣyatyavanipradhānaḥ pitṝnsamāgamya paratra pāpaḥ |
putreṣu samyakcaritaṃ mayeti putrānapāpānavaropya rājyāt || 3-119-10||
MHB 3-119-11
नासौ धिया संप्रतिपश्यति स्म किं नाम कृत्वाहमचक्षुरेवम् ।
जातः पृथिव्यामिति पार्थिवेषु प्रव्राज्य कौन्तेयमथापि राज्यात् ॥ ३-११९-११॥
nāsau dhiyā saṃpratipaśyati sma kiṃ nāma kṛtvāhamacakṣurevam |
jātaḥ pṛthivyāmiti pārthiveṣu pravrājya kaunteyamathāpi rājyāt || 3-119-11||
MHB 3-119-12
नूनं समृद्धान्पितृलोकभूमौ चामीकराभान्क्षितिजान्प्रफुल्लान् ।
विचित्रवीर्यस्य सुतः सपुत्रः कृत्वा नृशंसं बत पश्यति स्म ॥ ३-११९-१२॥
nūnaṃ samṛddhānpitṛlokabhūmau cāmīkarābhānkṣitijānpraphullān |
vicitravīryasya sutaḥ saputraḥ kṛtvā nṛśaṃsaṃ bata paśyati sma || 3-119-12||
MHB 3-119-13
व्यूढोत्तरांसान्पृथुलोहिताक्षान्नेमान्स्म पृच्छन्स शृणोति नूनम् ।
प्रस्थापयद्यत्स वनं ह्यशङ्को युधिष्ठिरं सानुजमात्तशस्त्रम् ॥ ३-११९-१३॥
vyūḍhottarāṃsānpṛthulohitākṣānnemānsma pṛcchansa śṛṇoti nūnam |
prasthāpayadyatsa vanaṃ hyaśaṅko yudhiṣṭhiraṃ sānujamāttaśastram || 3-119-13||
MHB 3-119-14
योऽयं परेषां पृतनां समृद्धां निरायुधो दीर्घभुजो निहन्यात् ।
श्रुत्वैव शब्दं हि वृकोदरस्य मुञ्चन्ति सैन्यानि शकृत्समूत्रम् ॥ ३-११९-१४॥
yo'yaṃ pareṣāṃ pṛtanāṃ samṛddhāṃ nirāyudho dīrghabhujo nihanyāt |
śrutvaiva śabdaṃ hi vṛkodarasya muñcanti sainyāni śakṛtsamūtram || 3-119-14||
MHB 3-119-15
स क्षुत्पिपासाध्वकृशस्तरस्वी समेत्य नानायुधबाणपाणिः ।
वने स्मरन्वासमिमं सुघोरं शेषं न कुर्यादिति निश्चितं मे ॥ ३-११९-१५॥
sa kṣutpipāsādhvakṛśastarasvī sametya nānāyudhabāṇapāṇiḥ |
vane smaranvāsamimaṃ sughoraṃ śeṣaṃ na kuryāditi niścitaṃ me || 3-119-15||
MHB 3-119-16
न ह्यस्य वीर्येण बलेन कश्चित्समः पृथिव्यां भविता नरेषु ।
शीतोष्णवातातपकर्शिताङ्गो न शेषमाजावसुहृत्सु कुर्यात् ॥ ३-११९-१६॥
na hyasya vīryeṇa balena kaścitsamaḥ pṛthivyāṃ bhavitā nareṣu |
śītoṣṇavātātapakarśitāṅgo na śeṣamājāvasuhṛtsu kuryāt || 3-119-16||
MHB 3-119-17
प्राच्यां नृपानेकरथेन जित्वा वृकोदरः सानुचरान्रणेषु ।
स्वस्त्यागमद्योऽतिरथस्तरस्वी सोऽयं वने क्लिश्यति चीरवासाः ॥ ३-११९-१७॥
prācyāṃ nṛpānekarathena jitvā vṛkodaraḥ sānucarānraṇeṣu |
svastyāgamadyo'tirathastarasvī so'yaṃ vane kliśyati cīravāsāḥ || 3-119-17||
MHB 3-119-18
यो दन्तकूरे व्यजयन्नृदेवान्समागतान्दाक्षिणात्यान्महीपान् ।
तं पश्यतेमं सहदेवमद्य तपस्विनं तापसवेषरूपम् ॥ ३-११९-१८॥
yo dantakūre vyajayannṛdevānsamāgatāndākṣiṇātyānmahīpān |
taṃ paśyatemaṃ sahadevamadya tapasvinaṃ tāpasaveṣarūpam || 3-119-18||
MHB 3-119-19
यः पार्थिवानेकरथेन वीरो दिशं प्रतीचीं प्रति युद्धशौण्डः ।
सोऽयं वने मूलफलेन जीवञ्जटी चरत्यद्य मलाचिताङ्गः ॥ ३-११९-१९॥
yaḥ pārthivānekarathena vīro diśaṃ pratīcīṃ prati yuddhaśauṇḍaḥ |
so'yaṃ vane mūlaphalena jīvañjaṭī caratyadya malācitāṅgaḥ || 3-119-19||
MHB 3-119-20
सत्रे समृद्धेऽति रथस्य राज्ञो वेदीतलादुत्पतिता सुता या ।
सेयं वने वासमिमं सुदुःखं कथं सहत्यद्य सती सुखार्हा ॥ ३-११९-२०॥
satre samṛddhe'ti rathasya rājño vedītalādutpatitā sutā yā |
seyaṃ vane vāsamimaṃ suduḥkhaṃ kathaṃ sahatyadya satī sukhārhā || 3-119-20||
MHB 3-119-21
त्रिवर्गमुख्यस्य समीरणस्य देवेश्वरस्याप्यथ वाश्विनोश्च ।
एषां सुराणां तनयाः कथं नु वने चरन्त्यल्पसुखाः सुखार्हाः ॥ ३-११९-२१॥
trivargamukhyasya samīraṇasya deveśvarasyāpyatha vāśvinośca |
eṣāṃ surāṇāṃ tanayāḥ kathaṃ nu vane carantyalpasukhāḥ sukhārhāḥ || 3-119-21||
MHB 3-119-22
जिते हि धर्मस्य सुते सभार्ये सभ्रातृके सानुचरे निरस्ते ।
दुर्योधने चापि विवर्धमाने कथं न सीदत्यवनिः सशैला ॥ ३-११९-२२॥
jite hi dharmasya sute sabhārye sabhrātṛke sānucare niraste |
duryodhane cāpi vivardhamāne kathaṃ na sīdatyavaniḥ saśailā || 3-119-22||
Adhyaya: 120/299 (30)
MHB 3-120-1
सात्यकिरुवाच ।
न राम कालः परिदेवनाय यदुत्तरं तत्र तदेव सर्वे ।
समाचरामो ह्यनतीतकालं युधिष्ठिरो यद्यपि नाह किंचित् ॥ ३-१२०-१॥
sātyakiruvāca |
na rāma kālaḥ paridevanāya yaduttaraṃ tatra tadeva sarve |
samācarāmo hyanatītakālaṃ yudhiṣṭhiro yadyapi nāha kiṃcit || 3-120-1||
MHB 3-120-2
ये नाथवन्तो हि भवन्ति लोके ते नात्मना कर्म समारभन्ते ।
तेषां तु कार्येषु भवन्ति नाथाः शैब्यादयो राम यथा ययातेः ॥ ३-१२०-२॥
ye nāthavanto hi bhavanti loke te nātmanā karma samārabhante |
teṣāṃ tu kāryeṣu bhavanti nāthāḥ śaibyādayo rāma yathā yayāteḥ || 3-120-2||
MHB 3-120-3
येषां तथा राम समारभन्ते कार्याणि नाथाः स्वमतेन लोके ।
ते नाथवन्तः पुरुषप्रवीरा नानाथवत्कृच्छ्रमवाप्नुवन्ति ॥ ३-१२०-३॥
yeṣāṃ tathā rāma samārabhante kāryāṇi nāthāḥ svamatena loke |
te nāthavantaḥ puruṣapravīrā nānāthavatkṛcchramavāpnuvanti || 3-120-3||
MHB 3-120-4
कस्मादयं रामजनार्दनौ च प्रद्युम्नसाम्बौ च मया समेतौ ।
वसत्यरण्ये सह सोदरीयैस्त्रैलोक्यनाथानधिगम्य नाथान् ॥ ३-१२०-४॥
kasmādayaṃ rāmajanārdanau ca pradyumnasāmbau ca mayā sametau |
vasatyaraṇye saha sodarīyaistrailokyanāthānadhigamya nāthān || 3-120-4||
MHB 3-120-5
निर्यातु साध्वद्य दशार्हसेना प्रभूतनानायुधचित्रवर्मा ।
यमक्षयं गच्छतु धार्तराष्ट्रः सबान्धवो वृष्णिबलाभिभूतः ॥ ३-१२०-५॥
niryātu sādhvadya daśārhasenā prabhūtanānāyudhacitravarmā |
yamakṣayaṃ gacchatu dhārtarāṣṭraḥ sabāndhavo vṛṣṇibalābhibhūtaḥ || 3-120-5||
MHB 3-120-6
त्वं ह्येव कोपात्पृथिवीमपीमां संवेष्टयेस्तिष्ठतु शार्ङ्गधन्वा ।
स धार्तराष्ट्रं जहि सानुबन्धं वृत्रं यथा देवपतिर्महेन्द्रः ॥ ३-१२०-६॥
tvaṃ hyeva kopātpṛthivīmapīmāṃ saṃveṣṭayestiṣṭhatu śārṅgadhanvā |
sa dhārtarāṣṭraṃ jahi sānubandhaṃ vṛtraṃ yathā devapatirmahendraḥ || 3-120-6||
MHB 3-120-7
भ्राता च मे यश्च सखा गुरुश्च जनार्दनस्यात्मसमश्च पार्थः ।
यदर्थमभ्युद्यतमुत्तमं तत्करोति कर्माग्र्यमपारणीयम् ॥ ३-१२०-७॥
bhrātā ca me yaśca sakhā guruśca janārdanasyātmasamaśca pārthaḥ |
yadarthamabhyudyatamuttamaṃ tatkaroti karmāgryamapāraṇīyam || 3-120-7||
MHB 3-120-8
तस्यास्त्रवर्षाण्यहमुत्तमास्त्रैर्विहत्य सर्वाणि रणेऽभिभूय ।
कायाच्छिरः सर्पविषाग्निकल्पैः शरोत्तमैरुन्मथितास्मि राम ॥ ३-१२०-८॥
tasyāstravarṣāṇyahamuttamāstrairvihatya sarvāṇi raṇe'bhibhūya |
kāyācchiraḥ sarpaviṣāgnikalpaiḥ śarottamairunmathitāsmi rāma || 3-120-8||
MHB 3-120-9
खड्गेन चाहं निशितेन संख्ये कायाच्छिरस्तस्य बलात्प्रमथ्य ।
ततोऽस्य सर्वाननुगान्हनिष्ये दुर्योधनं चापि कुरूंश्च सर्वान् ॥ ३-१२०-९॥
khaḍgena cāhaṃ niśitena saṃkhye kāyācchirastasya balātpramathya |
tato'sya sarvānanugānhaniṣye duryodhanaṃ cāpi kurūṃśca sarvān || 3-120-9||
MHB 3-120-10
आत्तायुधं मामिह रौहिणेय पश्यन्तु भौमा युधि जातहर्षाः ।
निघ्नन्तमेकं कुरुयोधमुख्यान्काले महाकक्षमिवान्तकाग्निः ॥ ३-१२०-१०॥
āttāyudhaṃ māmiha rauhiṇeya paśyantu bhaumā yudhi jātaharṣāḥ |
nighnantamekaṃ kuruyodhamukhyānkāle mahākakṣamivāntakāgniḥ || 3-120-10||
MHB 3-120-11
प्रद्युम्नमुक्तान्निशितान्न शक्ताः सोढुं कृपद्रोणविकर्णकर्णाः ।
जानामि वीर्यं च तवात्मजस्य कार्ष्णिर्भवत्येष यथा रणस्थः ॥ ३-१२०-११॥
pradyumnamuktānniśitānna śaktāḥ soḍhuṃ kṛpadroṇavikarṇakarṇāḥ |
jānāmi vīryaṃ ca tavātmajasya kārṣṇirbhavatyeṣa yathā raṇasthaḥ || 3-120-11||
MHB 3-120-12
साम्बः ससूतं सरथं भुजाभ्यां दुःशासनं शास्तु बलात्प्रमथ्य ।
न विद्यते जाम्बवतीसुतस्य रणेऽविषह्यं हि रणोत्कटस्य ॥ ३-१२०-१२॥
sāmbaḥ sasūtaṃ sarathaṃ bhujābhyāṃ duḥśāsanaṃ śāstu balātpramathya |
na vidyate jāmbavatīsutasya raṇe'viṣahyaṃ hi raṇotkaṭasya || 3-120-12||
MHB 3-120-13
एतेन बालेन हि शम्बरस्य दैत्यस्य सैन्यं सहसा प्रणुन्नम् ।
वृत्तोरुरत्यायतपीनबाहुरेतेन संख्ये निहतोऽश्वचक्रः ।
को नाम साम्बस्य रणे मनुष्यो गत्वान्तरं वै भुजयोर्धरेत ॥ ३-१२०-१३॥
etena bālena hi śambarasya daityasya sainyaṃ sahasā praṇunnam |
vṛttoruratyāyatapīnabāhuretena saṃkhye nihato'śvacakraḥ |
ko nāma sāmbasya raṇe manuṣyo gatvāntaraṃ vai bhujayordhareta || 3-120-13||
MHB 3-120-14
यथा प्रविश्यान्तरमन्तकस्य काले मनुष्यो न विनिष्क्रमेत ।
तथा प्रविश्यान्तरमस्य संख्ये को नाम जीवन्पुनराव्रजेत ॥ ३-१२०-१४॥
yathā praviśyāntaramantakasya kāle manuṣyo na viniṣkrameta |
tathā praviśyāntaramasya saṃkhye ko nāma jīvanpunarāvrajeta || 3-120-14||
MHB 3-120-15
द्रोणं च भीष्मं च महारथौ तौ सुतैर्वृतं चाप्यथ सोमदत्तम् ।
सर्वाणि सैन्यानि च वासुदेवः प्रधक्ष्यते सायकवह्निजालैः ॥ ३-१२०-१५॥
droṇaṃ ca bhīṣmaṃ ca mahārathau tau sutairvṛtaṃ cāpyatha somadattam |
sarvāṇi sainyāni ca vāsudevaḥ pradhakṣyate sāyakavahnijālaiḥ || 3-120-15||
MHB 3-120-16
किं नाम लोकेष्वविषह्यमस्ति कृष्णस्य सर्वेषु सदैवतेषु ।
आत्तायुधस्योत्तमबाणपाणेश्चक्रायुधस्याप्रतिमस्य युद्धे ॥ ३-१२०-१६॥
kiṃ nāma lokeṣvaviṣahyamasti kṛṣṇasya sarveṣu sadaivateṣu |
āttāyudhasyottamabāṇapāṇeścakrāyudhasyāpratimasya yuddhe || 3-120-16||
MHB 3-120-17
ततोऽनिरुद्धोऽप्यसिचर्मपाणिर्महीमिमां धार्तराष्ट्रैर्विसंज्ञैः ।
हृतोत्तमाङ्गैर्निहतैः करोतु कीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरेषु ॥ ३-१२०-१७॥
tato'niruddho'pyasicarmapāṇirmahīmimāṃ dhārtarāṣṭrairvisaṃjñaiḥ |
hṛtottamāṅgairnihataiḥ karotu kīrṇāṃ kuśairvedimivādhvareṣu || 3-120-17||
MHB 3-120-18
गदोल्मुकौ बाहुकभानुनीथाः शूरश्च संख्ये निशठः कुमारः ।
रणोत्कटौ सारणचारुदेष्णौ कुलोचितं विप्रथयन्तु कर्म ॥ ३-१२०-१८॥
gadolmukau bāhukabhānunīthāḥ śūraśca saṃkhye niśaṭhaḥ kumāraḥ |
raṇotkaṭau sāraṇacārudeṣṇau kulocitaṃ viprathayantu karma || 3-120-18||
MHB 3-120-19
सवृष्णिभोजान्धकयोधमुख्या समागता क्षत्रियशूरसेना ।
हत्वा रणे तान्धृतराष्ट्रपुत्राँल्लोके यशः स्फीतमुपाकरोतु ॥ ३-१२०-१९॥
savṛṣṇibhojāndhakayodhamukhyā samāgatā kṣatriyaśūrasenā |
hatvā raṇe tāndhṛtarāṣṭraputrā~lloke yaśaḥ sphītamupākarotu || 3-120-19||
MHB 3-120-20
ततोऽभिमन्युः पृथिवीं प्रशास्तु यावद्व्रतं धर्मभृतां वरिष्ठः ।
युधिष्ठिरः पारयते महात्मा द्यूते यथोक्तं कुरुसत्तमेन ॥ ३-१२०-२०॥
tato'bhimanyuḥ pṛthivīṃ praśāstu yāvadvrataṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ |
yudhiṣṭhiraḥ pārayate mahātmā dyūte yathoktaṃ kurusattamena || 3-120-20||
MHB 3-120-21
अस्मत्प्रमुक्तैर्विशिखैर्जितारिस्ततो महीं भोक्ष्यति धर्मराजः ।
निर्धार्तराष्ट्रां हतसूतपुत्रामेतद्धि नः कृत्यतमं यशस्यम् ॥ ३-१२०-२१॥
asmatpramuktairviśikhairjitāristato mahīṃ bhokṣyati dharmarājaḥ |
nirdhārtarāṣṭrāṃ hatasūtaputrāmetaddhi naḥ kṛtyatamaṃ yaśasyam || 3-120-21||
MHB 3-120-22
वासुदेव उवाच ।
असंशयं माधव सत्यमेतद्गृह्णीम ते वाक्यमदीनसत्त्व ।
स्वाभ्यां भुजाभ्यामजितां तु भूमिं नेच्छेत्कुरूणामृषभः कथंचित् ॥ ३-१२०-२२॥
vāsudeva uvāca |
asaṃśayaṃ mādhava satyametadgṛhṇīma te vākyamadīnasattva |
svābhyāṃ bhujābhyāmajitāṃ tu bhūmiṃ necchetkurūṇāmṛṣabhaḥ kathaṃcit || 3-120-22||
MHB 3-120-23
न ह्येष कामान्न भयान्न लोभाद्युधिष्ठिरो जातु जह्यात्स्वधर्मम् ।
भीमार्जुनौ चातिरथौ यमौ वा तथैव कृष्णा द्रुपदात्मजेयम् ॥ ३-१२०-२३॥
na hyeṣa kāmānna bhayānna lobhādyudhiṣṭhiro jātu jahyātsvadharmam |
bhīmārjunau cātirathau yamau vā tathaiva kṛṣṇā drupadātmajeyam || 3-120-23||
MHB 3-120-24
उभौ हि युद्धेऽप्रतिमौ पृथिव्यां वृकोदरश्चैव धनंजयश्च ।
कस्मान्न कृत्स्नां पृथिवीं प्रशासेन्माद्रीसुताभ्यां च पुरस्कृतोऽयम् ॥ ३-१२०-२४॥
ubhau hi yuddhe'pratimau pṛthivyāṃ vṛkodaraścaiva dhanaṃjayaśca |
kasmānna kṛtsnāṃ pṛthivīṃ praśāsenmādrīsutābhyāṃ ca puraskṛto'yam || 3-120-24||
MHB 3-120-25
यदा तु पाञ्चालपतिर्महात्मा सकेकयश्चेदिपतिर्वयं च ।
योत्स्याम विक्रम्य परांस्तदा वै सुयोधनस्त्यक्ष्यति जीवलोकम् ॥ ३-१२०-२५॥
yadā tu pāñcālapatirmahātmā sakekayaścedipatirvayaṃ ca |
yotsyāma vikramya parāṃstadā vai suyodhanastyakṣyati jīvalokam || 3-120-25||
MHB 3-120-26
युधिष्ठिर उवाच ।
नैतच्चित्रं माधव यद्ब्रवीषि सत्यं तु मे रक्ष्यतमं न राज्यम् ।
कृष्णस्तु मां वेद यथावदेकः कृष्णं च वेदाहमथो यथावत् ॥ ३-१२०-२६॥
yudhiṣṭhira uvāca |
naitaccitraṃ mādhava yadbravīṣi satyaṃ tu me rakṣyatamaṃ na rājyam |
kṛṣṇastu māṃ veda yathāvadekaḥ kṛṣṇaṃ ca vedāhamatho yathāvat || 3-120-26||
MHB 3-120-27
यदैव कालं पुरुषप्रवीरो वेत्स्यत्ययं माधव विक्रमस्य ।
तदा रणे त्वं च शिनिप्रवीर सुयोधनं जेष्यसि केशवश्च ॥ ३-१२०-२७॥
yadaiva kālaṃ puruṣapravīro vetsyatyayaṃ mādhava vikramasya |
tadā raṇe tvaṃ ca śinipravīra suyodhanaṃ jeṣyasi keśavaśca || 3-120-27||
MHB 3-120-28
प्रतिप्रयान्त्वद्य दशार्हवीरा दृढोऽस्मि नाथैर्नरलोकनाथैः ।
धर्मेऽप्रमादं कुरुताप्रमेया द्रष्टास्मि भूयः सुखिनः समेतान् ॥ ३-१२०-२८॥
pratiprayāntvadya daśārhavīrā dṛḍho'smi nāthairnaralokanāthaiḥ |
dharme'pramādaṃ kurutāprameyā draṣṭāsmi bhūyaḥ sukhinaḥ sametān || 3-120-28||
MHB 3-120-29
वैशंपायन उवाच ।
तेऽन्योन्यमामन्त्र्य तथाभिवाद्य वृद्धान्परिष्वज्य शिशूंश्च सर्वान् ।
यदुप्रवीराः स्वगृहाणि जग्मू राजापि तीर्थान्यनुसंचचार ॥ ३-१२०-२९॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
te'nyonyamāmantrya tathābhivādya vṛddhānpariṣvajya śiśūṃśca sarvān |
yadupravīrāḥ svagṛhāṇi jagmū rājāpi tīrthānyanusaṃcacāra || 3-120-29||
MHB 3-120-30
विसृज्य कृष्णं त्वथ धर्मराजो विदर्भराजोपचितां सुतीर्थाम् ।
सुतेन सोमेन विमिश्रितोदां ततः पयोष्णीं प्रति स ह्युवास ॥ ३-१२०-३०॥
visṛjya kṛṣṇaṃ tvatha dharmarājo vidarbharājopacitāṃ sutīrthām |
sutena somena vimiśritodāṃ tataḥ payoṣṇīṃ prati sa hyuvāsa || 3-120-30||
Adhyaya: 121/299 (23)
MHB 3-121-1
लोमश उवाच ।
नृगेण यजमानेन सोमेनेह पुरंदरः ।
तर्पितः श्रूयते राजन्स तृप्तो मदमभ्यगात् ॥ ३-१२१-१॥
lomaśa uvāca |
nṛgeṇa yajamānena someneha puraṃdaraḥ |
tarpitaḥ śrūyate rājansa tṛpto madamabhyagāt || 3-121-1||
MHB 3-121-2
इह देवैः सहेन्द्रैर्हि प्रजापतिभिरेव च ।
इष्टं बहुविधैर्यज्ञैर्महद्भिर्भूरिदक्षिणैः ॥ ३-१२१-२॥
iha devaiḥ sahendrairhi prajāpatibhireva ca |
iṣṭaṃ bahuvidhairyajñairmahadbhirbhūridakṣiṇaiḥ || 3-121-2||
MHB 3-121-3
आमूर्तरयसश्चेह राजा वज्रधरं प्रभुम् ।
तर्पयामास सोमेन हयमेधेषु सप्तसु ॥ ३-१२१-३॥
āmūrtarayasaśceha rājā vajradharaṃ prabhum |
tarpayāmāsa somena hayamedheṣu saptasu || 3-121-3||
MHB 3-121-4
तस्य सप्तसु यज्ञेषु सर्वमासीद्धिरण्मयम् ।
वानस्पत्यं च भौमं च यद्द्रव्यं नियतं मखे ॥ ३-१२१-४॥
tasya saptasu yajñeṣu sarvamāsīddhiraṇmayam |
vānaspatyaṃ ca bhaumaṃ ca yaddravyaṃ niyataṃ makhe || 3-121-4||
MHB 3-121-5
तेष्वेव चास्य यज्ञेषु प्रयोगाः सप्त विश्रुताः ।
सप्तैकैकस्य यूपस्य चषालाश्चोपरि स्थिताः ॥ ३-१२१-५॥
teṣveva cāsya yajñeṣu prayogāḥ sapta viśrutāḥ |
saptaikaikasya yūpasya caṣālāścopari sthitāḥ || 3-121-5||
MHB 3-121-6
तस्य स्म यूपान्यज्ञेषु भ्राजमानान्हिरण्मयान् ।
स्वयमुत्थापयामासुर्देवाः सेन्द्रा युधिष्ठिर ॥ ३-१२१-६॥
tasya sma yūpānyajñeṣu bhrājamānānhiraṇmayān |
svayamutthāpayāmāsurdevāḥ sendrā yudhiṣṭhira || 3-121-6||
MHB 3-121-7
तेषु तस्य मखाग्र्येषु गयस्य पृथिवीपतेः ।
अमाद्यदिन्द्रः सोमेन दक्षिणाभिर्द्विजातयः ॥ ३-१२१-७॥
teṣu tasya makhāgryeṣu gayasya pṛthivīpateḥ |
amādyadindraḥ somena dakṣiṇābhirdvijātayaḥ || 3-121-7||
MHB 3-121-8
सिकता वा यथा लोके यथा वा दिवि तारकाः ।
यथा वा वर्षतो धारा असंख्येयाश्च केनचित् ॥ ३-१२१-८॥
sikatā vā yathā loke yathā vā divi tārakāḥ |
yathā vā varṣato dhārā asaṃkhyeyāśca kenacit || 3-121-8||
MHB 3-121-9
तथैव तदसंख्येयं धनं यत्प्रददौ गयः ।
सदस्येभ्यो महाराज तेषु यज्ञेषु सप्तसु ॥ ३-१२१-९॥
tathaiva tadasaṃkhyeyaṃ dhanaṃ yatpradadau gayaḥ |
sadasyebhyo mahārāja teṣu yajñeṣu saptasu || 3-121-9||
MHB 3-121-10
भवेत्संख्येयमेतद्वै यदेतत्परिकीर्तितम् ।
न सा शक्या तु संख्यातुं दक्षिणा दक्षिणावतः ॥ ३-१२१-१०॥
bhavetsaṃkhyeyametadvai yadetatparikīrtitam |
na sā śakyā tu saṃkhyātuṃ dakṣiṇā dakṣiṇāvataḥ || 3-121-10||
MHB 3-121-11
हिरण्मयीभिर्गोभिश्च कृताभिर्विश्वकर्मणा ।
ब्राह्मणांस्तर्पयामास नानादिग्भ्यः समागतान् ॥ ३-१२१-११॥
hiraṇmayībhirgobhiśca kṛtābhirviśvakarmaṇā |
brāhmaṇāṃstarpayāmāsa nānādigbhyaḥ samāgatān || 3-121-11||
MHB 3-121-12
अल्पावशेषा पृथिवी चैत्यैरासीन्महात्मनः ।
गयस्य यजमानस्य तत्र तत्र विशां पते ॥ ३-१२१-१२॥
alpāvaśeṣā pṛthivī caityairāsīnmahātmanaḥ |
gayasya yajamānasya tatra tatra viśāṃ pate || 3-121-12||
MHB 3-121-13
स लोकान्प्राप्तवानैन्द्रान्कर्मणा तेन भारत ।
सलोकतां तस्य गच्छेत्पयोष्ण्यां य उपस्पृशेत् ॥ ३-१२१-१३॥
sa lokānprāptavānaindrānkarmaṇā tena bhārata |
salokatāṃ tasya gacchetpayoṣṇyāṃ ya upaspṛśet || 3-121-13||
MHB 3-121-14
तस्मात्त्वमत्र राजेन्द्र भ्रातृभिः सहितोऽनघ ।
उपस्पृश्य महीपाल धूतपाप्मा भविष्यसि ॥ ३-१२१-१४॥
tasmāttvamatra rājendra bhrātṛbhiḥ sahito'nagha |
upaspṛśya mahīpāla dhūtapāpmā bhaviṣyasi || 3-121-14||
MHB 3-121-15
वैशंपायन उवाच ।
स पयोष्ण्यां नरश्रेष्ठः स्नात्वा वै भ्रातृभिः सह ।
वैडूर्यपर्वतं चैव नर्मदां च महानदीम् ।
समाजगाम तेजस्वी भ्रातृभिः सहितोऽनघः ॥ ३-१२१-१५॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
sa payoṣṇyāṃ naraśreṣṭhaḥ snātvā vai bhrātṛbhiḥ saha |
vaiḍūryaparvataṃ caiva narmadāṃ ca mahānadīm |
samājagāma tejasvī bhrātṛbhiḥ sahito'naghaḥ || 3-121-15||
MHB 3-121-16
ततोऽस्य सर्वाण्याचख्यौ लोमशो भगवानृषिः ।
तीर्थानि रमणीयानि तत्र तत्र विशां पते ॥ ३-१२१-१६॥
tato'sya sarvāṇyācakhyau lomaśo bhagavānṛṣiḥ |
tīrthāni ramaṇīyāni tatra tatra viśāṃ pate || 3-121-16||
MHB 3-121-17
यथायोगं यथाप्रीति प्रययौ भ्रातृभिः सह ।
ददमानोऽसकृद्वित्तं ब्राह्मणेभ्यः सहस्रशः ॥ ३-१२१-१७॥
yathāyogaṃ yathāprīti prayayau bhrātṛbhiḥ saha |
dadamāno'sakṛdvittaṃ brāhmaṇebhyaḥ sahasraśaḥ || 3-121-17||
MHB 3-121-18
लोमश उवाच ।
देवानामेति कौन्तेय तथा राज्ञां सलोकताम् ।
वैडूर्यपर्वतं दृष्ट्वा नर्मदामवतीर्य च ॥ ३-१२१-१८॥
lomaśa uvāca |
devānāmeti kaunteya tathā rājñāṃ salokatām |
vaiḍūryaparvataṃ dṛṣṭvā narmadāmavatīrya ca || 3-121-18||
MHB 3-121-19
संधिरेष नरश्रेष्ठ त्रेताया द्वापरस्य च ।
एतमासाद्य कौन्तेय सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ३-१२१-१९॥
saṃdhireṣa naraśreṣṭha tretāyā dvāparasya ca |
etamāsādya kaunteya sarvapāpaiḥ pramucyate || 3-121-19||
MHB 3-121-20
एष शर्यातियज्ञस्य देशस्तात प्रकाशते ।
साक्षाद्यत्रापिबत्सोममश्विभ्यां सह कौशिकः ॥ ३-१२१-२०॥
eṣa śaryātiyajñasya deśastāta prakāśate |
sākṣādyatrāpibatsomamaśvibhyāṃ saha kauśikaḥ || 3-121-20||
MHB 3-121-21
चुकोप भार्गवश्चापि महेन्द्रस्य महातपाः ।
संस्तम्भयामास च तं वासवं च्यवनः प्रभुः ।
सुकन्यां चापि भार्यां स राजपुत्रीमिवाप्तवान् ॥ ३-१२१-२१॥
cukopa bhārgavaścāpi mahendrasya mahātapāḥ |
saṃstambhayāmāsa ca taṃ vāsavaṃ cyavanaḥ prabhuḥ |
sukanyāṃ cāpi bhāryāṃ sa rājaputrīmivāptavān || 3-121-21||
MHB 3-121-22
युधिष्ठिर उवाच ।
कथं विष्टम्भितस्तेन भगवान्पाकशासनः ।
किमर्थं भार्गवश्चापि कोपं चक्रे महातपाः ॥ ३-१२१-२२॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kathaṃ viṣṭambhitastena bhagavānpākaśāsanaḥ |
kimarthaṃ bhārgavaścāpi kopaṃ cakre mahātapāḥ || 3-121-22||
MHB 3-121-23
नासत्यौ च कथं ब्रह्मन्कृतवान्सोमपीथिनौ ।
एतत्सर्वं यथावृत्तमाख्यातु भगवान्मम ॥ ३-१२१-२३॥
nāsatyau ca kathaṃ brahmankṛtavānsomapīthinau |
etatsarvaṃ yathāvṛttamākhyātu bhagavānmama || 3-121-23||
Adhyaya: 122/299 (27)
MHB 3-122-1
लोमश उवाच ।
भृगोर्महर्षेः पुत्रोऽभूच्च्यवनो नाम भार्गवः ।
समीपे सरसः सोऽस्य तपस्तेपे महाद्युतिः ॥ ३-१२२-१॥
lomaśa uvāca |
bhṛgormaharṣeḥ putro'bhūccyavano nāma bhārgavaḥ |
samīpe sarasaḥ so'sya tapastepe mahādyutiḥ || 3-122-1||
MHB 3-122-2
स्थाणुभूतो महातेजा वीरस्थानेन पाण्डव ।
अतिष्ठत्सुबहून्कालानेकदेशे विशां पते ॥ ३-१२२-२॥
sthāṇubhūto mahātejā vīrasthānena pāṇḍava |
atiṣṭhatsubahūnkālānekadeśe viśāṃ pate || 3-122-2||
MHB 3-122-3
स वल्मीकोऽभवदृषिर्लताभिरभिसंवृतः ।
कालेन महता राजन्समाकीर्णः पिपीलिकैः ॥ ३-१२२-३॥
sa valmīko'bhavadṛṣirlatābhirabhisaṃvṛtaḥ |
kālena mahatā rājansamākīrṇaḥ pipīlikaiḥ || 3-122-3||
MHB 3-122-4
तथा स संवृतो धीमान्मृत्पिण्ड इव सर्वशः ।
तप्यति स्म तपो राजन्वल्मीकेन समावृतः ॥ ३-१२२-४॥
tathā sa saṃvṛto dhīmānmṛtpiṇḍa iva sarvaśaḥ |
tapyati sma tapo rājanvalmīkena samāvṛtaḥ || 3-122-4||
MHB 3-122-5
अथ दीर्घस्य कालस्य शर्यातिर्नाम पार्थिवः ।
आजगाम सरो रम्यं विहर्तुमिदमुत्तमम् ॥ ३-१२२-५॥
atha dīrghasya kālasya śaryātirnāma pārthivaḥ |
ājagāma saro ramyaṃ vihartumidamuttamam || 3-122-5||
MHB 3-122-6
तस्य स्त्रीणां सहस्राणि चत्वार्यासन्परिग्रहः ।
एकैव च सुता शुभ्रा सुकन्या नाम भारत ॥ ३-१२२-६॥
tasya strīṇāṃ sahasrāṇi catvāryāsanparigrahaḥ |
ekaiva ca sutā śubhrā sukanyā nāma bhārata || 3-122-6||
MHB 3-122-7
सा सखीभिः परिवृता सर्वाभरणभूषिता ।
चङ्क्रम्यमाणा वल्मीकं भार्गवस्य समासदत् ॥ ३-१२२-७॥
sā sakhībhiḥ parivṛtā sarvābharaṇabhūṣitā |
caṅkramyamāṇā valmīkaṃ bhārgavasya samāsadat || 3-122-7||
MHB 3-122-8
सा चैव सुदती तत्र पश्यमाना मनोरमान् ।
वनस्पतीन्विचिन्वन्ती विजहार सखीवृता ॥ ३-१२२-८॥
sā caiva sudatī tatra paśyamānā manoramān |
vanaspatīnvicinvantī vijahāra sakhīvṛtā || 3-122-8||
MHB 3-122-9
रूपेण वयसा चैव मदनेन मदेन च ।
बभञ्ज वनवृक्षाणां शाखाः परमपुष्पिताः ॥ ३-१२२-९॥
rūpeṇa vayasā caiva madanena madena ca |
babhañja vanavṛkṣāṇāṃ śākhāḥ paramapuṣpitāḥ || 3-122-9||
MHB 3-122-10
तां सखीरहितामेकामेकवस्त्रामलंकृताम् ।
ददर्श भार्गवो धीमांश्चरन्तीमिव विद्युतम् ॥ ३-१२२-१०॥
tāṃ sakhīrahitāmekāmekavastrāmalaṃkṛtām |
dadarśa bhārgavo dhīmāṃścarantīmiva vidyutam || 3-122-10||
MHB 3-122-11
तां पश्यमानो विजने स रेमे परमद्युतिः ।
क्षामकण्ठश्च ब्रह्मर्षिस्तपोबलसमन्वितः ।
तामाबभाषे कल्याणीं सा चास्य न शृणोति वै ॥ ३-१२२-११॥
tāṃ paśyamāno vijane sa reme paramadyutiḥ |
kṣāmakaṇṭhaśca brahmarṣistapobalasamanvitaḥ |
tāmābabhāṣe kalyāṇīṃ sā cāsya na śṛṇoti vai || 3-122-11||
MHB 3-122-12
ततः सुकन्या वल्मीके दृष्ट्वा भार्गवचक्षुषी ।
कौतूहलात्कण्टकेन बुद्धिमोहबलात्कृता ॥ ३-१२२-१२॥
tataḥ sukanyā valmīke dṛṣṭvā bhārgavacakṣuṣī |
kautūhalātkaṇṭakena buddhimohabalātkṛtā || 3-122-12||
MHB 3-122-13
किं नु खल्विदमित्युक्त्वा निर्बिभेदास्य लोचने ।
अक्रुध्यत्स तया विद्धे नेत्रे परममन्युमान् ।
ततः शर्यातिसैन्यस्य शकृन्मूत्रं समावृणोत् ॥ ३-१२२-१३॥
kiṃ nu khalvidamityuktvā nirbibhedāsya locane |
akrudhyatsa tayā viddhe netre paramamanyumān |
tataḥ śaryātisainyasya śakṛnmūtraṃ samāvṛṇot || 3-122-13||
MHB 3-122-14
ततो रुद्धे शकृन्मूत्रे सैन्यमानाहदुःखितम् ।
तथागतमभिप्रेक्ष्य पर्यपृच्छत्स पार्थिवः ॥ ३-१२२-१४॥
tato ruddhe śakṛnmūtre sainyamānāhaduḥkhitam |
tathāgatamabhiprekṣya paryapṛcchatsa pārthivaḥ || 3-122-14||
MHB 3-122-15
तपोनित्यस्य वृद्धस्य रोषणस्य विशेषतः ।
केनापकृतमद्येह भार्गवस्य महात्मनः ।
ज्ञातं वा यदि वाज्ञातं तदृतं ब्रूत माचिरम् ॥ ३-१२२-१५॥
taponityasya vṛddhasya roṣaṇasya viśeṣataḥ |
kenāpakṛtamadyeha bhārgavasya mahātmanaḥ |
jñātaṃ vā yadi vājñātaṃ tadṛtaṃ brūta māciram || 3-122-15||
MHB 3-122-16
तमूचुः सैनिकाः सर्वे न विद्मोऽपकृतं वयम् ।
सर्वोपायैर्यथाकामं भवांस्तदधिगच्छतु ॥ ३-१२२-१६॥
tamūcuḥ sainikāḥ sarve na vidmo'pakṛtaṃ vayam |
sarvopāyairyathākāmaṃ bhavāṃstadadhigacchatu || 3-122-16||
MHB 3-122-17
ततः स पृथिवीपालः साम्ना चोग्रेण च स्वयम् ।
पर्यपृच्छत्सुहृद्वर्गं प्रत्यजानन्न चैव ते ॥ ३-१२२-१७॥
tataḥ sa pṛthivīpālaḥ sāmnā cogreṇa ca svayam |
paryapṛcchatsuhṛdvargaṃ pratyajānanna caiva te || 3-122-17||
MHB 3-122-18
आनाहार्तं ततो दृष्ट्वा तत्सैन्यमसुखार्दितम् ।
पितरं दुःखितं चापि सुकन्येदमथाब्रवीत् ॥ ३-१२२-१८॥
ānāhārtaṃ tato dṛṣṭvā tatsainyamasukhārditam |
pitaraṃ duḥkhitaṃ cāpi sukanyedamathābravīt || 3-122-18||
MHB 3-122-19
मयाटन्त्येह वल्मीके दृष्टं सत्त्वमभिज्वलत् ।
खद्योतवदभिज्ञातं तन्मया विद्धमन्तिकात् ॥ ३-१२२-१९॥
mayāṭantyeha valmīke dṛṣṭaṃ sattvamabhijvalat |
khadyotavadabhijñātaṃ tanmayā viddhamantikāt || 3-122-19||
MHB 3-122-20
एतच्छ्रुत्वा तु शर्यातिर्वल्मीकं तूर्णमाद्रवत् ।
तत्रापश्यत्तपोवृद्धं वयोवृद्धं च भार्गवम् ॥ ३-१२२-२०॥
etacchrutvā tu śaryātirvalmīkaṃ tūrṇamādravat |
tatrāpaśyattapovṛddhaṃ vayovṛddhaṃ ca bhārgavam || 3-122-20||
MHB 3-122-21
अयाचदथ सैन्यार्थं प्राञ्जलिः पृथिवीपतिः ।
अज्ञानाद्बालया यत्ते कृतं तत्क्षन्तुमर्हसि ॥ ३-१२२-२१॥
ayācadatha sainyārthaṃ prāñjaliḥ pṛthivīpatiḥ |
ajñānādbālayā yatte kṛtaṃ tatkṣantumarhasi || 3-122-21||
MHB 3-122-22
ततोऽब्रवीन्महीपालं च्यवनो भार्गवस्तदा ।
रूपौदार्यसमायुक्तां लोभमोहबलात्कृताम् ॥ ३-१२२-२२॥
tato'bravīnmahīpālaṃ cyavano bhārgavastadā |
rūpaudāryasamāyuktāṃ lobhamohabalātkṛtām || 3-122-22||
MHB 3-122-23
तामेव प्रतिगृह्याहं राजन्दुहितरं तव ।
क्षमिष्यामि महीपाल सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ ३-१२२-२३॥
tāmeva pratigṛhyāhaṃ rājanduhitaraṃ tava |
kṣamiṣyāmi mahīpāla satyametadbravīmi te || 3-122-23||
MHB 3-122-24
ऋषेर्वचनमाज्ञाय शर्यातिरविचारयन् ।
ददौ दुहितरं तस्मै च्यवनाय महात्मने ॥ ३-१२२-२४॥
ṛṣervacanamājñāya śaryātiravicārayan |
dadau duhitaraṃ tasmai cyavanāya mahātmane || 3-122-24||
MHB 3-122-25
प्रतिगृह्य च तां कन्यां च्यवनः प्रससाद ह ।
प्राप्तप्रसादो राजा स ससैन्यः पुनराव्रजत् ॥ ३-१२२-२५॥
pratigṛhya ca tāṃ kanyāṃ cyavanaḥ prasasāda ha |
prāptaprasādo rājā sa sasainyaḥ punarāvrajat || 3-122-25||
MHB 3-122-26
सुकन्यापि पतिं लब्ध्वा तपस्विनमनिन्दिता ।
नित्यं पर्यचरत्प्रीत्या तपसा नियमेन च ॥ ३-१२२-२६॥
sukanyāpi patiṃ labdhvā tapasvinamaninditā |
nityaṃ paryacaratprītyā tapasā niyamena ca || 3-122-26||
MHB 3-122-27
अग्नीनामतिथीनां च शुश्रूषुरनसूयिका ।
समाराधयत क्षिप्रं च्यवनं सा शुभानना ॥ ३-१२२-२७॥
agnīnāmatithīnāṃ ca śuśrūṣuranasūyikā |
samārādhayata kṣipraṃ cyavanaṃ sā śubhānanā || 3-122-27||
Adhyaya: 123/299 (23)
MHB 3-123-1
लोमश उवाच ।
कस्यचित्त्वथ कालस्य सुराणामश्विनौ नृप ।
कृताभिषेकां विवृतां सुकन्यां तामपश्यताम् ॥ ३-१२३-१॥
lomaśa uvāca |
kasyacittvatha kālasya surāṇāmaśvinau nṛpa |
kṛtābhiṣekāṃ vivṛtāṃ sukanyāṃ tāmapaśyatām || 3-123-1||
MHB 3-123-2
तां दृष्ट्वा दर्शनीयाङ्गीं देवराजसुतामिव ।
ऊचतुः समभिद्रुत्य नासत्यावश्विनाविदम् ॥ ३-१२३-२॥
tāṃ dṛṣṭvā darśanīyāṅgīṃ devarājasutāmiva |
ūcatuḥ samabhidrutya nāsatyāvaśvināvidam || 3-123-2||
MHB 3-123-3
कस्य त्वमसि वामोरु किं वने वै करोषि च ।
इच्छाव भद्रे ज्ञातुं त्वां तत्त्वमाख्याहि शोभने ॥ ३-१२३-३॥
kasya tvamasi vāmoru kiṃ vane vai karoṣi ca |
icchāva bhadre jñātuṃ tvāṃ tattvamākhyāhi śobhane || 3-123-3||
MHB 3-123-4
ततः सुकन्या संवीता तावुवाच सुरोत्तमौ ।
शर्यातितनयां वित्तं भार्यां च च्यवनस्य माम् ॥ ३-१२३-४॥
tataḥ sukanyā saṃvītā tāvuvāca surottamau |
śaryātitanayāṃ vittaṃ bhāryāṃ ca cyavanasya mām || 3-123-4||
MHB 3-123-5
अथाश्विनौ प्रहस्यैतामब्रूतां पुनरेव तु ।
कथं त्वमसि कल्याणि पित्रा दत्ता गताध्वने ॥ ३-१२३-५॥
athāśvinau prahasyaitāmabrūtāṃ punareva tu |
kathaṃ tvamasi kalyāṇi pitrā dattā gatādhvane || 3-123-5||
MHB 3-123-6
भ्राजसे वनमध्ये त्वं विद्युत्सौदामिनी यथा ।
न देवेष्वपि तुल्यां हि त्वया पश्याव भामिनि ॥ ३-१२३-६॥
bhrājase vanamadhye tvaṃ vidyutsaudāminī yathā |
na deveṣvapi tulyāṃ hi tvayā paśyāva bhāmini || 3-123-6||
MHB 3-123-7
सर्वाभरणसंपन्ना परमाम्बरधारिणी ।
शोभेथास्त्वनवद्याङ्गि न त्वेवं मलपङ्किनी ॥ ३-१२३-७॥
sarvābharaṇasaṃpannā paramāmbaradhāriṇī |
śobhethāstvanavadyāṅgi na tvevaṃ malapaṅkinī || 3-123-7||
MHB 3-123-8
कस्मादेवंविधा भूत्वा जराजर्जरितं पतिम् ।
त्वमुपास्से ह कल्याणि कामभोगबहिष्कृतम् ॥ ३-१२३-८॥
kasmādevaṃvidhā bhūtvā jarājarjaritaṃ patim |
tvamupāsse ha kalyāṇi kāmabhogabahiṣkṛtam || 3-123-8||
MHB 3-123-9
असमर्थं परित्राणे पोषणे च शुचिस्मिते ।
साधु च्यवनमुत्सृज्य वरयस्वैकमावयोः ।
पत्यर्थं देवगर्भाभे मा वृथा यौवनं कृथाः ॥ ३-१२३-९॥
asamarthaṃ paritrāṇe poṣaṇe ca śucismite |
sādhu cyavanamutsṛjya varayasvaikamāvayoḥ |
patyarthaṃ devagarbhābhe mā vṛthā yauvanaṃ kṛthāḥ || 3-123-9||
MHB 3-123-10
एवमुक्ता सुकन्या तु सुरौ ताविदमब्रवीत् ।
रताहं च्यवने पत्यौ मैवं मा पर्यशङ्किथाः ॥ ३-१२३-१०॥
evamuktā sukanyā tu surau tāvidamabravīt |
ratāhaṃ cyavane patyau maivaṃ mā paryaśaṅkithāḥ || 3-123-10||
MHB 3-123-11
तावब्रूतां पुनस्त्वेनामावां देवभिषग्वरौ ।
युवानं रूपसंपन्नं करिष्यावः पतिं तव ॥ ३-१२३-११॥
tāvabrūtāṃ punastvenāmāvāṃ devabhiṣagvarau |
yuvānaṃ rūpasaṃpannaṃ kariṣyāvaḥ patiṃ tava || 3-123-11||
MHB 3-123-12
ततस्तस्यावयोश्चैव पतिमेकतमं वृणु ।
एतेन समयेनैनमामन्त्रय वरानने ॥ ३-१२३-१२॥
tatastasyāvayoścaiva patimekatamaṃ vṛṇu |
etena samayenainamāmantraya varānane || 3-123-12||
MHB 3-123-13
सा तयोर्वचनाद्राजन्नुपसंगम्य भार्गवम् ।
उवाच वाक्यं यत्ताभ्यामुक्तं भृगुसुतं प्रति ॥ ३-१२३-१३॥
sā tayorvacanādrājannupasaṃgamya bhārgavam |
uvāca vākyaṃ yattābhyāmuktaṃ bhṛgusutaṃ prati || 3-123-13||
MHB 3-123-14
तच्छ्रुत्वा च्यवनो भार्यामुवाच क्रियतामिति ।
भर्त्रा सा समनुज्ञाता क्रियतामित्यथाब्रवीत् ॥ ३-१२३-१४॥
tacchrutvā cyavano bhāryāmuvāca kriyatāmiti |
bhartrā sā samanujñātā kriyatāmityathābravīt || 3-123-14||
MHB 3-123-15
श्रुत्वा तदश्विनौ वाक्यं तत्तस्याः क्रियतामिति ।
ऊचतू राजपुत्रीं तां पतिस्तव विशत्वपः ॥ ३-१२३-१५॥
śrutvā tadaśvinau vākyaṃ tattasyāḥ kriyatāmiti |
ūcatū rājaputrīṃ tāṃ patistava viśatvapaḥ || 3-123-15||
MHB 3-123-16
ततोऽम्भश्च्यवनः शीघ्रं रूपार्थी प्रविवेश ह ।
अश्विनावपि तद्राजन्सरः प्रविशतां प्रभो ॥ ३-१२३-१६॥
tato'mbhaścyavanaḥ śīghraṃ rūpārthī praviveśa ha |
aśvināvapi tadrājansaraḥ praviśatāṃ prabho || 3-123-16||
MHB 3-123-17
ततो मुहूर्तादुत्तीर्णाः सर्वे ते सरसस्ततः ।
दिव्यरूपधराः सर्वे युवानो मृष्टकुण्डलाः ।
तुल्यरूपधराश्चैव मनसः प्रीतिवर्धनाः ॥ ३-१२३-१७॥
tato muhūrtāduttīrṇāḥ sarve te sarasastataḥ |
divyarūpadharāḥ sarve yuvāno mṛṣṭakuṇḍalāḥ |
tulyarūpadharāścaiva manasaḥ prītivardhanāḥ || 3-123-17||
MHB 3-123-18
तेऽब्रुवन्सहिताः सर्वे वृणीष्वान्यतमं शुभे ।
अस्माकमीप्सितं भद्रे पतित्वे वरवर्णिनि ।
यत्र वाप्यभिकामासि तं वृणीष्व सुशोभने ॥ ३-१२३-१८॥
te'bruvansahitāḥ sarve vṛṇīṣvānyatamaṃ śubhe |
asmākamīpsitaṃ bhadre patitve varavarṇini |
yatra vāpyabhikāmāsi taṃ vṛṇīṣva suśobhane || 3-123-18||
MHB 3-123-19
सा समीक्ष्य तु तान्सर्वांस्तुल्यरूपधरान्स्थितान् ।
निश्चित्य मनसा बुद्ध्या देवी वव्रे स्वकं पतिम् ॥ ३-१२३-१९॥
sā samīkṣya tu tānsarvāṃstulyarūpadharānsthitān |
niścitya manasā buddhyā devī vavre svakaṃ patim || 3-123-19||
MHB 3-123-20
लब्ध्वा तु च्यवनो भार्यां वयोरूपं च वाञ्छितम् ।
हृष्टोऽब्रवीन्महातेजास्तौ नासत्याविदं वचः ॥ ३-१२३-२०॥
labdhvā tu cyavano bhāryāṃ vayorūpaṃ ca vāñchitam |
hṛṣṭo'bravīnmahātejāstau nāsatyāvidaṃ vacaḥ || 3-123-20||
MHB 3-123-21
यथाहं रूपसंपन्नो वयसा च समन्वितः ।
कृतो भवद्भ्यां वृद्धः सन्भार्यां च प्राप्तवानिमाम् ॥ ३-१२३-२१॥
yathāhaṃ rūpasaṃpanno vayasā ca samanvitaḥ |
kṛto bhavadbhyāṃ vṛddhaḥ sanbhāryāṃ ca prāptavānimām || 3-123-21||
MHB 3-123-22
तस्माद्युवां करिष्यामि प्रीत्याहं सोमपीथिनौ ।
मिषतो देवराजस्य सत्यमेतद्ब्रवीमि वाम् ॥ ३-१२३-२२॥
tasmādyuvāṃ kariṣyāmi prītyāhaṃ somapīthinau |
miṣato devarājasya satyametadbravīmi vām || 3-123-22||
MHB 3-123-23
तच्छ्रुत्वा हृष्टमनसौ दिवं तौ प्रतिजग्मतुः ।
च्यवनोऽपि सुकन्या च सुराविव विजह्रतुः ॥ ३-१२३-२३॥
tacchrutvā hṛṣṭamanasau divaṃ tau pratijagmatuḥ |
cyavano'pi sukanyā ca surāviva vijahratuḥ || 3-123-23||
Adhyaya: 124/299 (24)
MHB 3-124-1
लोमश उवाच ।
ततः श्रुत्वा तु शर्यातिर्वयःस्थं च्यवनं कृतम् ।
संहृष्टः सेनया सार्धमुपायाद्भार्गवाश्रमम् ॥ ३-१२४-१॥
lomaśa uvāca |
tataḥ śrutvā tu śaryātirvayaḥsthaṃ cyavanaṃ kṛtam |
saṃhṛṣṭaḥ senayā sārdhamupāyādbhārgavāśramam || 3-124-1||
MHB 3-124-2
च्यवनं च सुकन्यां च दृष्ट्वा देवसुताविव ।
रेमे महीपः शर्यातिः कृत्स्नां प्राप्य महीमिव ॥ ३-१२४-२॥
cyavanaṃ ca sukanyāṃ ca dṛṣṭvā devasutāviva |
reme mahīpaḥ śaryātiḥ kṛtsnāṃ prāpya mahīmiva || 3-124-2||
MHB 3-124-3
ऋषिणा सत्कृतस्तेन सभार्यः पृथिवीपतिः ।
उपोपविष्टः कल्याणीः कथाश्चक्रे महामनाः ॥ ३-१२४-३॥
ṛṣiṇā satkṛtastena sabhāryaḥ pṛthivīpatiḥ |
upopaviṣṭaḥ kalyāṇīḥ kathāścakre mahāmanāḥ || 3-124-3||
MHB 3-124-4
अथैनं भार्गवो राजन्नुवाच परिसान्त्वयन् ।
याजयिष्यामि राजंस्त्वां संभारानुपकल्पय ॥ ३-१२४-४॥
athainaṃ bhārgavo rājannuvāca parisāntvayan |
yājayiṣyāmi rājaṃstvāṃ saṃbhārānupakalpaya || 3-124-4||
MHB 3-124-5
ततः परमसंहृष्टः शर्यातिः पृथिवीपतिः ।
च्यवनस्य महाराज तद्वाक्यं प्रत्यपूजयत् ॥ ३-१२४-५॥
tataḥ paramasaṃhṛṣṭaḥ śaryātiḥ pṛthivīpatiḥ |
cyavanasya mahārāja tadvākyaṃ pratyapūjayat || 3-124-5||
MHB 3-124-6
प्रशस्तेऽहनि यज्ञीये सर्वकामसमृद्धिमत् ।
कारयामास शर्यातिर्यज्ञायतनमुत्तमम् ॥ ३-१२४-६॥
praśaste'hani yajñīye sarvakāmasamṛddhimat |
kārayāmāsa śaryātiryajñāyatanamuttamam || 3-124-6||
MHB 3-124-7
तत्रैनं च्यवनो राजन्याजयामास भार्गवः ।
अद्भुतानि च तत्रासन्यानि तानि निबोध मे ॥ ३-१२४-७॥
tatrainaṃ cyavano rājanyājayāmāsa bhārgavaḥ |
adbhutāni ca tatrāsanyāni tāni nibodha me || 3-124-7||
MHB 3-124-8
अगृह्णाच्च्यवनः सोममश्विनोर्देवयोस्तदा ।
तमिन्द्रो वारयामास गृह्यमाणं तयोर्ग्रहम् ॥ ३-१२४-८॥
agṛhṇāccyavanaḥ somamaśvinordevayostadā |
tamindro vārayāmāsa gṛhyamāṇaṃ tayorgraham || 3-124-8||
MHB 3-124-9
इन्द्र उवाच ।
उभावेतौ न सोमार्हौ नासत्याविति मे मतिः ।
भिषजौ देवपुत्राणां कर्मणा नैवमर्हतः ॥ ३-१२४-९॥
indra uvāca |
ubhāvetau na somārhau nāsatyāviti me matiḥ |
bhiṣajau devaputrāṇāṃ karmaṇā naivamarhataḥ || 3-124-9||
MHB 3-124-10
च्यवन उवाच ।
मावमंस्था महात्मानौ रूपद्रविणवत्तरौ ।
यौ चक्रतुर्मां मघवन्वृन्दारकमिवाजरम् ॥ ३-१२४-१०॥
cyavana uvāca |
māvamaṃsthā mahātmānau rūpadraviṇavattarau |
yau cakraturmāṃ maghavanvṛndārakamivājaram || 3-124-10||
MHB 3-124-11
ऋते त्वां विबुधांश्चान्यान्कथं वै नार्हतः सवम् ।
अश्विनावपि देवेन्द्र देवौ विद्धि पुरंदर ॥ ३-१२४-११॥
ṛte tvāṃ vibudhāṃścānyānkathaṃ vai nārhataḥ savam |
aśvināvapi devendra devau viddhi puraṃdara || 3-124-11||
MHB 3-124-12
इन्द्र उवाच ।
चिकित्सकौ कर्मकरौ कामरूपसमन्वितौ ।
लोके चरन्तौ मर्त्यानां कथं सोममिहार्हतः ॥ ३-१२४-१२॥
indra uvāca |
cikitsakau karmakarau kāmarūpasamanvitau |
loke carantau martyānāṃ kathaṃ somamihārhataḥ || 3-124-12||
MHB 3-124-13
लोमश उवाच ।
एतदेव यदा वाक्यमाम्रेडयति वासवः ।
अनादृत्य ततः शक्रं ग्रहं जग्राह भार्गवः ॥ ३-१२४-१३॥
lomaśa uvāca |
etadeva yadā vākyamāmreḍayati vāsavaḥ |
anādṛtya tataḥ śakraṃ grahaṃ jagrāha bhārgavaḥ || 3-124-13||
MHB 3-124-14
ग्रहीष्यन्तं तु तं सोममश्विनोरुत्तमं तदा ।
समीक्ष्य बलभिद्देव इदं वचनमब्रवीत् ॥ ३-१२४-१४॥
grahīṣyantaṃ tu taṃ somamaśvinoruttamaṃ tadā |
samīkṣya balabhiddeva idaṃ vacanamabravīt || 3-124-14||
MHB 3-124-15
आभ्यामर्थाय सोमं त्वं ग्रहीष्यसि यदि स्वयम् ।
वज्रं ते प्रहरिष्यामि घोररूपमनुत्तमम् ॥ ३-१२४-१५॥
ābhyāmarthāya somaṃ tvaṃ grahīṣyasi yadi svayam |
vajraṃ te prahariṣyāmi ghorarūpamanuttamam || 3-124-15||
MHB 3-124-16
एवमुक्तः स्मयन्निन्द्रमभिवीक्ष्य स भार्गवः ।
जग्राह विधिवत्सोममश्विभ्यामुत्तमं ग्रहम् ॥ ३-१२४-१६॥
evamuktaḥ smayannindramabhivīkṣya sa bhārgavaḥ |
jagrāha vidhivatsomamaśvibhyāmuttamaṃ graham || 3-124-16||
MHB 3-124-17
ततोऽस्मै प्राहरद्वज्रं घोररूपं शचीपतिः ।
तस्य प्रहरतो बाहुं स्तम्भयामास भार्गवः ॥ ३-१२४-१७॥
tato'smai prāharadvajraṃ ghorarūpaṃ śacīpatiḥ |
tasya praharato bāhuṃ stambhayāmāsa bhārgavaḥ || 3-124-17||
MHB 3-124-18
संस्तम्भयित्वा च्यवनो जुहुवे मन्त्रतोऽनलम् ।
कृत्यार्थी सुमहातेजा देवं हिंसितुमुद्यतः ॥ ३-१२४-१८॥
saṃstambhayitvā cyavano juhuve mantrato'nalam |
kṛtyārthī sumahātejā devaṃ hiṃsitumudyataḥ || 3-124-18||
MHB 3-124-19
ततः कृत्या समभवदृषेस्तस्य तपोबलात् ।
मदो नाम महावीर्यो बृहत्कायो महासुरः ।
शरीरं यस्य निर्देष्टुमशक्यं तु सुरासुरैः ॥ ३-१२४-१९॥
tataḥ kṛtyā samabhavadṛṣestasya tapobalāt |
mado nāma mahāvīryo bṛhatkāyo mahāsuraḥ |
śarīraṃ yasya nirdeṣṭumaśakyaṃ tu surāsuraiḥ || 3-124-19||
MHB 3-124-20
तस्यास्यमभवद्घोरं तीक्ष्णाग्रदशनं महत् ।
हनुरेका स्थिता तस्य भूमावेका दिवं गता ॥ ३-१२४-२०॥
tasyāsyamabhavadghoraṃ tīkṣṇāgradaśanaṃ mahat |
hanurekā sthitā tasya bhūmāvekā divaṃ gatā || 3-124-20||
MHB 3-124-21
चतस्र आयता दंष्ट्रा योजनानां शतं शतम् ।
इतरे त्वस्य दशना बभूवुर्दशयोजनाः ।
प्राकारसदृशाकाराः शूलाग्रसमदर्शनाः ॥ ३-१२४-२१॥
catasra āyatā daṃṣṭrā yojanānāṃ śataṃ śatam |
itare tvasya daśanā babhūvurdaśayojanāḥ |
prākārasadṛśākārāḥ śūlāgrasamadarśanāḥ || 3-124-21||
MHB 3-124-22
बाहू पर्वतसंकाशावायतावयुतं समौ ।
नेत्रे रविशशिप्रख्ये वक्त्रमन्तकसंनिभम् ॥ ३-१२४-२२॥
bāhū parvatasaṃkāśāvāyatāvayutaṃ samau |
netre raviśaśiprakhye vaktramantakasaṃnibham || 3-124-22||
MHB 3-124-23
लेलिहञ्जिह्वया वक्त्रं विद्युच्चपललोलया ।
व्यात्ताननो घोरदृष्टिर्ग्रसन्निव जगद्बलात् ॥ ३-१२४-२३॥
lelihañjihvayā vaktraṃ vidyuccapalalolayā |
vyāttānano ghoradṛṣṭirgrasanniva jagadbalāt || 3-124-23||
MHB 3-124-24
स भक्षयिष्यन्संक्रुद्धः शतक्रतुमुपाद्रवत् ।
महता घोररूपेण लोकाञ्शब्देन नादयन् ॥ ३-१२४-२४॥
sa bhakṣayiṣyansaṃkruddhaḥ śatakratumupādravat |
mahatā ghorarūpeṇa lokāñśabdena nādayan || 3-124-24||
Adhyaya: 125/299 (23)
MHB 3-125-1
लोमश उवाच ।
तं दृष्ट्वा घोरवदनं मदं देवः शतक्रतुः ।
आयान्तं भक्षयिष्यन्तं व्यात्ताननमिवान्तकम् ॥ ३-१२५-१॥
lomaśa uvāca |
taṃ dṛṣṭvā ghoravadanaṃ madaṃ devaḥ śatakratuḥ |
āyāntaṃ bhakṣayiṣyantaṃ vyāttānanamivāntakam || 3-125-1||
MHB 3-125-2
भयात्संस्तम्भितभुजः सृक्किणी लेलिहन्मुहुः ।
ततोऽब्रवीद्देवराजश्च्यवनं भयपीडितः ॥ ३-१२५-२॥
bhayātsaṃstambhitabhujaḥ sṛkkiṇī lelihanmuhuḥ |
tato'bravīddevarājaścyavanaṃ bhayapīḍitaḥ || 3-125-2||
MHB 3-125-3
सोमार्हावश्विनावेतावद्य प्रभृति भार्गव ।
भविष्यतः सत्यमेतद्वचो ब्रह्मन्ब्रवीमि ते ॥ ३-१२५-३॥
somārhāvaśvināvetāvadya prabhṛti bhārgava |
bhaviṣyataḥ satyametadvaco brahmanbravīmi te || 3-125-3||
MHB 3-125-4
न ते मिथ्या समारम्भो भवत्वेष परो विधिः ।
जानामि चाहं विप्रर्षे न मिथ्या त्वं करिष्यसि ॥ ३-१२५-४॥
na te mithyā samārambho bhavatveṣa paro vidhiḥ |
jānāmi cāhaṃ viprarṣe na mithyā tvaṃ kariṣyasi || 3-125-4||
MHB 3-125-5
सोमार्हावश्विनावेतौ यथैवाद्य कृतौ त्वया ।
भूय एव तु ते वीर्यं प्रकाशेदिति भार्गव ॥ ३-१२५-५॥
somārhāvaśvināvetau yathaivādya kṛtau tvayā |
bhūya eva tu te vīryaṃ prakāśediti bhārgava || 3-125-5||
MHB 3-125-6
सुकन्यायाः पितुश्चास्य लोके कीर्तिः प्रथेदिति ।
अतो मयैतद्विहितं तव वीर्यप्रकाशनम् ।
तस्मात्प्रसादं कुरु मे भवत्वेतद्यथेच्छसि ॥ ३-१२५-६॥
sukanyāyāḥ pituścāsya loke kīrtiḥ prathediti |
ato mayaitadvihitaṃ tava vīryaprakāśanam |
tasmātprasādaṃ kuru me bhavatvetadyathecchasi || 3-125-6||
MHB 3-125-7
एवमुक्तस्य शक्रेण च्यवनस्य महात्मनः ।
स मन्युर्व्यगमच्छीघ्रं मुमोच च पुरंदरम् ॥ ३-१२५-७॥
evamuktasya śakreṇa cyavanasya mahātmanaḥ |
sa manyurvyagamacchīghraṃ mumoca ca puraṃdaram || 3-125-7||
MHB 3-125-8
मदं च व्यभजद्राजन्पाने स्त्रीषु च वीर्यवान् ।
अक्षेषु मृगयायां च पूर्वसृष्टं पुनः पुनः ॥ ३-१२५-८॥
madaṃ ca vyabhajadrājanpāne strīṣu ca vīryavān |
akṣeṣu mṛgayāyāṃ ca pūrvasṛṣṭaṃ punaḥ punaḥ || 3-125-8||
MHB 3-125-9
तथा मदं विनिक्षिप्य शक्रं संतर्प्य चेन्दुना ।
अश्विभ्यां सहितान्देवान्याजयित्वा च तं नृपम् ॥ ३-१२५-९॥
tathā madaṃ vinikṣipya śakraṃ saṃtarpya cendunā |
aśvibhyāṃ sahitāndevānyājayitvā ca taṃ nṛpam || 3-125-9||
MHB 3-125-10
विख्याप्य वीर्यं सर्वेषु लोकेषु वदतां वरः ।
सुकन्यया सहारण्ये विजहारानुरक्तया ॥ ३-१२५-१०॥
vikhyāpya vīryaṃ sarveṣu lokeṣu vadatāṃ varaḥ |
sukanyayā sahāraṇye vijahārānuraktayā || 3-125-10||
MHB 3-125-11
तस्यैतद्द्विजसंघुष्टं सरो राजन्प्रकाशते ।
अत्र त्वं सह सोदर्यैः पितॄन्देवांश्च तर्पय ॥ ३-१२५-११॥
tasyaitaddvijasaṃghuṣṭaṃ saro rājanprakāśate |
atra tvaṃ saha sodaryaiḥ pitṝndevāṃśca tarpaya || 3-125-11||
MHB 3-125-12
एतद्दृष्ट्वा महीपाल सिकताक्षं च भारत ।
सैन्धवारण्यमासाद्य कुल्यानां कुरु दर्शनम् ।
पुष्करेषु महाराज सर्वेषु च जलं स्पृश ॥ ३-१२५-१२॥
etaddṛṣṭvā mahīpāla sikatākṣaṃ ca bhārata |
saindhavāraṇyamāsādya kulyānāṃ kuru darśanam |
puṣkareṣu mahārāja sarveṣu ca jalaṃ spṛśa || 3-125-12||
MHB 3-125-13
आर्चीकपर्वतश्चैव निवासो वै मनीषिणाम् ।
सदाफलः सदास्रोतो मरुतां स्थानमुत्तमम् ।
चैत्याश्चैते बहुशतास्त्रिदशानां युधिष्ठिर ॥ ३-१२५-१३॥
ārcīkaparvataścaiva nivāso vai manīṣiṇām |
sadāphalaḥ sadāsroto marutāṃ sthānamuttamam |
caityāścaite bahuśatāstridaśānāṃ yudhiṣṭhira || 3-125-13||
MHB 3-125-14
एतच्चन्द्रमसस्तीर्थमृषयः पर्युपासते ।
वैखानसाश्च ऋषयो वालखिल्यास्तथैव च ॥ ३-१२५-१४॥
etaccandramasastīrthamṛṣayaḥ paryupāsate |
vaikhānasāśca ṛṣayo vālakhilyāstathaiva ca || 3-125-14||
MHB 3-125-15
शृङ्गाणि त्रीणि पुण्याणि त्रीणि प्रस्रवणानि च ।
सर्वाण्यनुपरिक्रम्य यथाकाममुपस्पृश ॥ ३-१२५-१५॥
śṛṅgāṇi trīṇi puṇyāṇi trīṇi prasravaṇāni ca |
sarvāṇyanuparikramya yathākāmamupaspṛśa || 3-125-15||
MHB 3-125-16
शंतनुश्चात्र कौन्तेय शुनकश्च नराधिप ।
नरनारायणौ चोभौ स्थानं प्राप्ताः सनातनम् ॥ ३-१२५-१६॥
śaṃtanuścātra kaunteya śunakaśca narādhipa |
naranārāyaṇau cobhau sthānaṃ prāptāḥ sanātanam || 3-125-16||
MHB 3-125-17
इह नित्यशया देवाः पितरश्च महर्षिभिः ।
आर्चीकपर्वते तेपुस्तान्यजस्व युधिष्ठिर ॥ ३-१२५-१७॥
iha nityaśayā devāḥ pitaraśca maharṣibhiḥ |
ārcīkaparvate tepustānyajasva yudhiṣṭhira || 3-125-17||
MHB 3-125-18
इह ते वै चरून्प्राश्नन्नृषयश्च विशां पते ।
यमुना चाक्षयस्रोताः कृष्णश्चेह तपोरतः ॥ ३-१२५-१८॥
iha te vai carūnprāśnannṛṣayaśca viśāṃ pate |
yamunā cākṣayasrotāḥ kṛṣṇaśceha taporataḥ || 3-125-18||
MHB 3-125-19
यमौ च भीमसेनश्च कृष्णा चामित्रकर्शन ।
सर्वे चात्र गमिष्यामः सुकृशाः सुतपस्विनः ॥ ३-१२५-१९॥
yamau ca bhīmasenaśca kṛṣṇā cāmitrakarśana |
sarve cātra gamiṣyāmaḥ sukṛśāḥ sutapasvinaḥ || 3-125-19||
MHB 3-125-20
एतत्प्रस्रवणं पुण्यमिन्द्रस्य मनुजाधिप ।
यत्र धाता विधाता च वरुणश्चोर्ध्वमागताः ॥ ३-१२५-२०॥
etatprasravaṇaṃ puṇyamindrasya manujādhipa |
yatra dhātā vidhātā ca varuṇaścordhvamāgatāḥ || 3-125-20||
MHB 3-125-21
इह ते न्यवसन्राजन्क्षान्ताः परमधर्मिणः ।
मैत्राणामृजुबुद्धीनामयं गिरिवरः शुभः ॥ ३-१२५-२१॥
iha te nyavasanrājankṣāntāḥ paramadharmiṇaḥ |
maitrāṇāmṛjubuddhīnāmayaṃ girivaraḥ śubhaḥ || 3-125-21||
MHB 3-125-22
एषा सा यमुना राजन्राजर्षिगणसेविता ।
नानायज्ञचिता राजन्पुण्या पापभयापहा ॥ ३-१२५-२२॥
eṣā sā yamunā rājanrājarṣigaṇasevitā |
nānāyajñacitā rājanpuṇyā pāpabhayāpahā || 3-125-22||
MHB 3-125-23
अत्र राजा महेष्वासो मान्धातायजत स्वयम् ।
सहदेवश्च कौन्तेय सोमको ददतां वरः ॥ ३-१२५-२३॥
atra rājā maheṣvāso māndhātāyajata svayam |
sahadevaśca kaunteya somako dadatāṃ varaḥ || 3-125-23||
Adhyaya: 126/299 (43)
MHB 3-126-1
युधिष्ठिर उवाच ।
मान्धाता राजशार्दूलस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ।
कथं जातो महाब्रह्मन्यौवनाश्वो नृपोत्तमः ।
कथं चैतां परां काष्ठां प्राप्तवानमितद्युतिः ॥ ३-१२६-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
māndhātā rājaśārdūlastriṣu lokeṣu viśrutaḥ |
kathaṃ jāto mahābrahmanyauvanāśvo nṛpottamaḥ |
kathaṃ caitāṃ parāṃ kāṣṭhāṃ prāptavānamitadyutiḥ || 3-126-1||
MHB 3-126-2
यस्य लोकास्त्रयो वश्या विष्णोरिव महात्मनः ।
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं चरितं तस्य धीमतः ॥ ३-१२६-२॥
yasya lokāstrayo vaśyā viṣṇoriva mahātmanaḥ |
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ caritaṃ tasya dhīmataḥ || 3-126-2||
MHB 3-126-3
यथा मान्धातृशब्दश्च तस्य शक्रसमद्युतेः ।
जन्म चाप्रतिवीर्यस्य कुशलो ह्यसि भाषितुम् ॥ ३-१२६-३॥
yathā māndhātṛśabdaśca tasya śakrasamadyuteḥ |
janma cāprativīryasya kuśalo hyasi bhāṣitum || 3-126-3||
MHB 3-126-4
लोमश उवाच ।
शृणुष्वावहितो राजन्राज्ञस्तस्य महात्मनः ।
यथा मान्धातृशब्दो वै लोकेषु परिगीयते ॥ ३-१२६-४॥
lomaśa uvāca |
śṛṇuṣvāvahito rājanrājñastasya mahātmanaḥ |
yathā māndhātṛśabdo vai lokeṣu parigīyate || 3-126-4||
MHB 3-126-5
इक्ष्वाकुवंशप्रभवो युवनाश्वो महीपतिः ।
सोऽयजत्पृथिवीपाल क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः ॥ ३-१२६-५॥
ikṣvākuvaṃśaprabhavo yuvanāśvo mahīpatiḥ |
so'yajatpṛthivīpāla kratubhirbhūridakṣiṇaiḥ || 3-126-5||
MHB 3-126-6
अश्वमेधसहस्रं च प्राप्य धर्मभृतां वरः ।
अन्यैश्च क्रतुभिर्मुख्यैर्विविधैराप्तदक्षिणैः ॥ ३-१२६-६॥
aśvamedhasahasraṃ ca prāpya dharmabhṛtāṃ varaḥ |
anyaiśca kratubhirmukhyairvividhairāptadakṣiṇaiḥ || 3-126-6||
MHB 3-126-7
अनपत्यस्तु राजर्षिः स महात्मा दृढव्रतः ।
मन्त्रिष्वाधाय तद्राज्यं वननित्यो बभूव ह ॥ ३-१२६-७॥
anapatyastu rājarṣiḥ sa mahātmā dṛḍhavrataḥ |
mantriṣvādhāya tadrājyaṃ vananityo babhūva ha || 3-126-7||
MHB 3-126-8
शास्त्रदृष्टेन विधिना संयोज्यात्मानमात्मना ।
पिपासाशुष्कहृदयः प्रविवेशाश्रमं भृगोः ॥ ३-१२६-८॥
śāstradṛṣṭena vidhinā saṃyojyātmānamātmanā |
pipāsāśuṣkahṛdayaḥ praviveśāśramaṃ bhṛgoḥ || 3-126-8||
MHB 3-126-9
तामेव रात्रिं राजेन्द्र महात्मा भृगुनन्दनः ।
इष्टिं चकार सौद्युम्नेर्महर्षिः पुत्रकारणात् ॥ ३-१२६-९॥
tāmeva rātriṃ rājendra mahātmā bhṛgunandanaḥ |
iṣṭiṃ cakāra saudyumnermaharṣiḥ putrakāraṇāt || 3-126-9||
MHB 3-126-10
संभृतो मन्त्रपूतेन वारिणा कलशो महान् ।
तत्रातिष्ठत राजेन्द्र पूर्वमेव समाहितः ।
यत्प्राश्य प्रसवेत्तस्य पत्नी शक्रसमं सुतम् ॥ ३-१२६-१०॥
saṃbhṛto mantrapūtena vāriṇā kalaśo mahān |
tatrātiṣṭhata rājendra pūrvameva samāhitaḥ |
yatprāśya prasavettasya patnī śakrasamaṃ sutam || 3-126-10||
MHB 3-126-11
तं न्यस्य वेद्यां कलशं सुषुपुस्ते महर्षयः ।
रात्रिजागरणश्रान्ताः सौद्युम्निः समतीत्य तान् ॥ ३-१२६-११॥
taṃ nyasya vedyāṃ kalaśaṃ suṣupuste maharṣayaḥ |
rātrijāgaraṇaśrāntāḥ saudyumniḥ samatītya tān || 3-126-11||
MHB 3-126-12
शुष्ककण्ठः पिपासार्तः पानीयार्थी भृशं नृपः ।
तं प्रविश्याश्रमं श्रान्तः पानीयं सोऽभ्ययाचत ॥ ३-१२६-१२॥
śuṣkakaṇṭhaḥ pipāsārtaḥ pānīyārthī bhṛśaṃ nṛpaḥ |
taṃ praviśyāśramaṃ śrāntaḥ pānīyaṃ so'bhyayācata || 3-126-12||
MHB 3-126-13
तस्य श्रान्तस्य शुष्केण कण्ठेन क्रोशतस्तदा ।
नाश्रौषीत्कश्चन तदा शकुनेरिव वाशितम् ॥ ३-१२६-१३॥
tasya śrāntasya śuṣkeṇa kaṇṭhena krośatastadā |
nāśrauṣītkaścana tadā śakuneriva vāśitam || 3-126-13||
MHB 3-126-14
ततस्तं कलशं दृष्ट्वा जलपूर्णं स पार्थिवः ।
अभ्यद्रवत वेगेन पीत्वा चाम्भो व्यवासृजत् ॥ ३-१२६-१४॥
tatastaṃ kalaśaṃ dṛṣṭvā jalapūrṇaṃ sa pārthivaḥ |
abhyadravata vegena pītvā cāmbho vyavāsṛjat || 3-126-14||
MHB 3-126-15
स पीत्वा शीतलं तोयं पिपासार्तो महीपतिः ।
निर्वाणमगमद्धीमान्सुसुखी चाभवत्तदा ॥ ३-१२६-१५॥
sa pītvā śītalaṃ toyaṃ pipāsārto mahīpatiḥ |
nirvāṇamagamaddhīmānsusukhī cābhavattadā || 3-126-15||
MHB 3-126-16
ततस्ते प्रत्यबुध्यन्त ऋषयः सनराधिपाः ।
निस्तोयं तं च कलशं ददृशुः सर्व एव ते ॥ ३-१२६-१६॥
tataste pratyabudhyanta ṛṣayaḥ sanarādhipāḥ |
nistoyaṃ taṃ ca kalaśaṃ dadṛśuḥ sarva eva te || 3-126-16||
MHB 3-126-17
कस्य कर्मेदमिति च पर्यपृच्छन्समागताः ।
युवनाश्वो मयेत्येव सत्यं समभिपद्यत ॥ ३-१२६-१७॥
kasya karmedamiti ca paryapṛcchansamāgatāḥ |
yuvanāśvo mayetyeva satyaṃ samabhipadyata || 3-126-17||
MHB 3-126-18
न युक्तमिति तं प्राह भगवान्भार्गवस्तदा ।
सुतार्थं स्थापिता ह्यापस्तपसा चैव संभृताः ॥ ३-१२६-१८॥
na yuktamiti taṃ prāha bhagavānbhārgavastadā |
sutārthaṃ sthāpitā hyāpastapasā caiva saṃbhṛtāḥ || 3-126-18||
MHB 3-126-19
मया ह्यत्राहितं ब्रह्म तप आस्थाय दारुणम् ।
पुत्रार्थं तव राजर्षे महाबलपराक्रम ॥ ३-१२६-१९॥
mayā hyatrāhitaṃ brahma tapa āsthāya dāruṇam |
putrārthaṃ tava rājarṣe mahābalaparākrama || 3-126-19||
MHB 3-126-20
महाबलो महावीर्यस्तपोबलसमन्वितः ।
यः शक्रमपि वीर्येण गमयेद्यमसादनम् ॥ ३-१२६-२०॥
mahābalo mahāvīryastapobalasamanvitaḥ |
yaḥ śakramapi vīryeṇa gamayedyamasādanam || 3-126-20||
MHB 3-126-21
अनेन विधिना राजन्मयैतदुपपादितम् ।
अब्भक्षणं त्वया राजन्नयुक्तं कृतमद्य वै ॥ ३-१२६-२१॥
anena vidhinā rājanmayaitadupapāditam |
abbhakṣaṇaṃ tvayā rājannayuktaṃ kṛtamadya vai || 3-126-21||
MHB 3-126-22
न त्वद्य शक्यमस्माभिरेतत्कर्तुमतोऽन्यथा ।
नूनं दैवकृतं ह्येतद्यदेवं कृतवानसि ॥ ३-१२६-२२॥
na tvadya śakyamasmābhiretatkartumato'nyathā |
nūnaṃ daivakṛtaṃ hyetadyadevaṃ kṛtavānasi || 3-126-22||
MHB 3-126-23
पिपासितेन याः पीता विधिमन्त्रपुरस्कृताः ।
आपस्त्वया महाराज मत्तपोवीर्यसंभृताः ।
ताभ्यस्त्वमात्मना पुत्रमेवंवीर्यं जनिष्यसि ॥ ३-१२६-२३॥
pipāsitena yāḥ pītā vidhimantrapuraskṛtāḥ |
āpastvayā mahārāja mattapovīryasaṃbhṛtāḥ |
tābhyastvamātmanā putramevaṃvīryaṃ janiṣyasi || 3-126-23||
MHB 3-126-24
विधास्यामो वयं तत्र तवेष्टिं परमाद्भुताम् ।
यथा शक्रसमं पुत्रं जनयिष्यसि वीर्यवान् ॥ ३-१२६-२४॥
vidhāsyāmo vayaṃ tatra taveṣṭiṃ paramādbhutām |
yathā śakrasamaṃ putraṃ janayiṣyasi vīryavān || 3-126-24||
MHB 3-126-25
ततो वर्षशते पूर्णे तस्य राज्ञो महात्मनः ।
वामं पार्श्वं विनिर्भिद्य सुतः सूर्य इवापरः ॥ ३-१२६-२५॥
tato varṣaśate pūrṇe tasya rājño mahātmanaḥ |
vāmaṃ pārśvaṃ vinirbhidya sutaḥ sūrya ivāparaḥ || 3-126-25||
MHB 3-126-26
निश्चक्राम महातेजा न च तं मृत्युराविशत् ।
युवनाश्वं नरपतिं तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ३-१२६-२६॥
niścakrāma mahātejā na ca taṃ mṛtyurāviśat |
yuvanāśvaṃ narapatiṃ tadadbhutamivābhavat || 3-126-26||
MHB 3-126-27
ततः शक्रो महातेजास्तं दिदृक्षुरुपागमत् ।
प्रदेशिनीं ततोऽस्यास्ये शक्रः समभिसंदधे ॥ ३-१२६-२७॥
tataḥ śakro mahātejāstaṃ didṛkṣurupāgamat |
pradeśinīṃ tato'syāsye śakraḥ samabhisaṃdadhe || 3-126-27||
MHB 3-126-28
मामयं धास्यतीत्येवं परिभाष्टः स वज्रिणा ।
मान्धातेति च नामास्य चक्रुः सेन्द्रा दिवौकसः ॥ ३-१२६-२८॥
māmayaṃ dhāsyatītyevaṃ paribhāṣṭaḥ sa vajriṇā |
māndhāteti ca nāmāsya cakruḥ sendrā divaukasaḥ || 3-126-28||
MHB 3-126-29
प्रदेशिनीं शक्रदत्तामास्वाद्य स शिशुस्तदा ।
अवर्धत महीपाल किष्कूणां च त्रयोदश ॥ ३-१२६-२९॥
pradeśinīṃ śakradattāmāsvādya sa śiśustadā |
avardhata mahīpāla kiṣkūṇāṃ ca trayodaśa || 3-126-29||
MHB 3-126-30
वेदास्तं सधनुर्वेदा दिव्यान्यस्त्राणि चेश्वरम् ।
उपतस्थुर्महाराज ध्यातमात्राणि सर्वशः ॥ ३-१२६-३०॥
vedāstaṃ sadhanurvedā divyānyastrāṇi ceśvaram |
upatasthurmahārāja dhyātamātrāṇi sarvaśaḥ || 3-126-30||
MHB 3-126-31
धनुराजगवं नाम शराः शृङ्गोद्भवाश्च ये ।
अभेद्यं कवचं चैव सद्यस्तमुपसंश्रयन् ॥ ३-१२६-३१॥
dhanurājagavaṃ nāma śarāḥ śṛṅgodbhavāśca ye |
abhedyaṃ kavacaṃ caiva sadyastamupasaṃśrayan || 3-126-31||
MHB 3-126-32
सोऽभिषिक्तो मघवता स्वयं शक्रेण भारत ।
धर्मेण व्यजयल्लोकांस्त्रीन्विष्णुरिव विक्रमैः ॥ ३-१२६-३२॥
so'bhiṣikto maghavatā svayaṃ śakreṇa bhārata |
dharmeṇa vyajayallokāṃstrīnviṣṇuriva vikramaiḥ || 3-126-32||
MHB 3-126-33
तस्याप्रतिहतं चक्रं प्रावर्तत महात्मनः ।
रत्नानि चैव राजर्षिं स्वयमेवोपतस्थिरे ॥ ३-१२६-३३॥
tasyāpratihataṃ cakraṃ prāvartata mahātmanaḥ |
ratnāni caiva rājarṣiṃ svayamevopatasthire || 3-126-33||
MHB 3-126-34
तस्येयं वसुसंपूर्णा वसुधा वसुधाधिप ।
तेनेष्टं विविधैर्यज्ञैर्बहुभिः स्वाप्तदक्षिणैः ॥ ३-१२६-३४॥
tasyeyaṃ vasusaṃpūrṇā vasudhā vasudhādhipa |
teneṣṭaṃ vividhairyajñairbahubhiḥ svāptadakṣiṇaiḥ || 3-126-34||
MHB 3-126-35
चितचैत्यो महातेजा धर्मं प्राप्य च पुष्कलम् ।
शक्रस्यार्धासनं राजँल्लब्धवानमितद्युतिः ॥ ३-१२६-३५॥
citacaityo mahātejā dharmaṃ prāpya ca puṣkalam |
śakrasyārdhāsanaṃ rāja~llabdhavānamitadyutiḥ || 3-126-35||
MHB 3-126-36
एकाह्ना पृथिवी तेन धर्मनित्येन धीमता ।
निर्जिता शासनादेव सरत्नाकरपत्तना ॥ ३-१२६-३६॥
ekāhnā pṛthivī tena dharmanityena dhīmatā |
nirjitā śāsanādeva saratnākarapattanā || 3-126-36||
MHB 3-126-37
तस्य चित्यैर्महाराज क्रतूनां दक्षिणावताम् ।
चतुरन्ता मही व्याप्ता नासीत्किंचिदनावृतम् ॥ ३-१२६-३७॥
tasya cityairmahārāja kratūnāṃ dakṣiṇāvatām |
caturantā mahī vyāptā nāsītkiṃcidanāvṛtam || 3-126-37||
MHB 3-126-38
तेन पद्मसहस्राणि गवां दश महात्मना ।
ब्राह्मणेभ्यो महाराज दत्तानीति प्रचक्षते ॥ ३-१२६-३८॥
tena padmasahasrāṇi gavāṃ daśa mahātmanā |
brāhmaṇebhyo mahārāja dattānīti pracakṣate || 3-126-38||
MHB 3-126-39
तेन द्वादशवार्षिक्यामनावृष्ट्यां महात्मना ।
वृष्टं सस्यविवृद्ध्यर्थं मिषतो वज्रपाणिनः ॥ ३-१२६-३९॥
tena dvādaśavārṣikyāmanāvṛṣṭyāṃ mahātmanā |
vṛṣṭaṃ sasyavivṛddhyarthaṃ miṣato vajrapāṇinaḥ || 3-126-39||
MHB 3-126-40
तेन सोमकुलोत्पन्नो गान्धाराधिपतिर्महान् ।
गर्जन्निव महामेघः प्रमथ्य निहतः शरैः ॥ ३-१२६-४०॥
tena somakulotpanno gāndhārādhipatirmahān |
garjanniva mahāmeghaḥ pramathya nihataḥ śaraiḥ || 3-126-40||
MHB 3-126-41
प्रजाश्चतुर्विधास्तेन जिता राजन्महात्मना ।
तेनात्मतपसा लोकाः स्थापिताश्चापि तेजसा ॥ ३-१२६-४१॥
prajāścaturvidhāstena jitā rājanmahātmanā |
tenātmatapasā lokāḥ sthāpitāścāpi tejasā || 3-126-41||
MHB 3-126-42
तस्यैतद्देवयजनं स्थानमादित्यवर्चसः ।
पश्य पुण्यतमे देशे कुरुक्षेत्रस्य मध्यतः ॥ ३-१२६-४२॥
tasyaitaddevayajanaṃ sthānamādityavarcasaḥ |
paśya puṇyatame deśe kurukṣetrasya madhyataḥ || 3-126-42||
MHB 3-126-43
एतत्ते सर्वमाख्यातं मान्धातुश्चरितं महत् ।
जन्म चाग्र्यं महीपाल यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ ३-१२६-४३॥
etatte sarvamākhyātaṃ māndhātuścaritaṃ mahat |
janma cāgryaṃ mahīpāla yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi || 3-126-43||
Adhyaya: 127/299 (21)
MHB 3-127-1
युधिष्ठिर उवाच ।
कथंवीर्यः स राजाभूत्सोमको वदतां वर ।
कर्माण्यस्य प्रभावं च श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ ३-१२७-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kathaṃvīryaḥ sa rājābhūtsomako vadatāṃ vara |
karmāṇyasya prabhāvaṃ ca śrotumicchāmi tattvataḥ || 3-127-1||
MHB 3-127-2
लोमश उवाच ।
युधिष्ठिरासीन्नृपतिः सोमको नाम धार्मिकः ।
तस्य भार्याशतं राजन्सदृशीनामभूत्तदा ॥ ३-१२७-२॥
lomaśa uvāca |
yudhiṣṭhirāsīnnṛpatiḥ somako nāma dhārmikaḥ |
tasya bhāryāśataṃ rājansadṛśīnāmabhūttadā || 3-127-2||
MHB 3-127-3
स वै यत्नेन महता तासु पुत्रं महीपतिः ।
कंचिन्नासादयामास कालेन महता अपि ॥ ३-१२७-३॥
sa vai yatnena mahatā tāsu putraṃ mahīpatiḥ |
kaṃcinnāsādayāmāsa kālena mahatā api || 3-127-3||
MHB 3-127-4
कदाचित्तस्य वृद्धस्य यतमानस्य यत्नतः ।
जन्तुर्नाम सुतस्तस्मिन्स्त्रीशते समजायत ॥ ३-१२७-४॥
kadācittasya vṛddhasya yatamānasya yatnataḥ |
janturnāma sutastasminstrīśate samajāyata || 3-127-4||
MHB 3-127-5
तं जातं मातरः सर्वाः परिवार्य समासते ।
सततं पृष्ठतः कृत्वा कामभोगान्विशां पते ॥ ३-१२७-५॥
taṃ jātaṃ mātaraḥ sarvāḥ parivārya samāsate |
satataṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā kāmabhogānviśāṃ pate || 3-127-5||
MHB 3-127-6
ततः पिपीलिका जन्तुं कदाचिददशत्स्फिजि ।
स दष्टो व्यनदद्राजंस्तेन दुःखेन बालकः ॥ ३-१२७-६॥
tataḥ pipīlikā jantuṃ kadācidadaśatsphiji |
sa daṣṭo vyanadadrājaṃstena duḥkhena bālakaḥ || 3-127-6||
MHB 3-127-7
ततस्ता मातरः सर्वाः प्राक्रोशन्भृशदुःखिताः ।
परिवार्य जन्तुं सहिताः स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥ ३-१२७-७॥
tatastā mātaraḥ sarvāḥ prākrośanbhṛśaduḥkhitāḥ |
parivārya jantuṃ sahitāḥ sa śabdastumulo'bhavat || 3-127-7||
MHB 3-127-8
तमार्तनादं सहसा शुश्राव स महीपतिः ।
अमात्यपरिषन्मध्ये उपविष्टः सहर्त्विजैः ॥ ३-१२७-८॥
tamārtanādaṃ sahasā śuśrāva sa mahīpatiḥ |
amātyapariṣanmadhye upaviṣṭaḥ sahartvijaiḥ || 3-127-8||
MHB 3-127-9
ततः प्रस्थापयामास किमेतदिति पार्थिवः ।
तस्मै क्षत्ता यथावृत्तमाचचक्षे सुतं प्रति ॥ ३-१२७-९॥
tataḥ prasthāpayāmāsa kimetaditi pārthivaḥ |
tasmai kṣattā yathāvṛttamācacakṣe sutaṃ prati || 3-127-9||
MHB 3-127-10
त्वरमाणः स चोत्थाय सोमकः सह मन्त्रिभिः ।
प्रविश्यान्तःपुरं पुत्रमाश्वासयदरिंदमः ॥ ३-१२७-१०॥
tvaramāṇaḥ sa cotthāya somakaḥ saha mantribhiḥ |
praviśyāntaḥpuraṃ putramāśvāsayadariṃdamaḥ || 3-127-10||
MHB 3-127-11
सान्त्वयित्वा तु तं पुत्रं निष्क्रम्यान्तःपुरान्नृपः ।
ऋत्विजैः सहितो राजन्सहामात्य उपाविशत् ॥ ३-१२७-११॥
sāntvayitvā tu taṃ putraṃ niṣkramyāntaḥpurānnṛpaḥ |
ṛtvijaiḥ sahito rājansahāmātya upāviśat || 3-127-11||
MHB 3-127-12
सोमक उवाच ।
धिगस्त्विहैकपुत्रत्वमपुत्रत्वं वरं भवेत् ।
नित्यातुरत्वाद्भूतानां शोक एवैकपुत्रता ॥ ३-१२७-१२॥
somaka uvāca |
dhigastvihaikaputratvamaputratvaṃ varaṃ bhavet |
nityāturatvādbhūtānāṃ śoka evaikaputratā || 3-127-12||
MHB 3-127-13
इदं भार्याशतं ब्रह्मन्परीक्ष्योपचितं प्रभो ।
पुत्रार्थिना मया वोढं न चासां विद्यते प्रजा ॥ ३-१२७-१३॥
idaṃ bhāryāśataṃ brahmanparīkṣyopacitaṃ prabho |
putrārthinā mayā voḍhaṃ na cāsāṃ vidyate prajā || 3-127-13||
MHB 3-127-14
एकः कथंचिदुत्पन्नः पुत्रो जन्तुरयं मम ।
यतमानस्य सर्वासु किं नु दुःखमतः परम् ॥ ३-१२७-१४॥
ekaḥ kathaṃcidutpannaḥ putro janturayaṃ mama |
yatamānasya sarvāsu kiṃ nu duḥkhamataḥ param || 3-127-14||
MHB 3-127-15
वयश्च समतीतं मे सभार्यस्य द्विजोत्तम ।
आसां प्राणाः समायत्ता मम चात्रैकपुत्रके ॥ ३-१२७-१५॥
vayaśca samatītaṃ me sabhāryasya dvijottama |
āsāṃ prāṇāḥ samāyattā mama cātraikaputrake || 3-127-15||
MHB 3-127-16
स्यान्नु कर्म तथा युक्तं येन पुत्रशतं भवेत् ।
महता लघुना वापि कर्मणा दुष्करेण वा ॥ ३-१२७-१६॥
syānnu karma tathā yuktaṃ yena putraśataṃ bhavet |
mahatā laghunā vāpi karmaṇā duṣkareṇa vā || 3-127-16||
MHB 3-127-17
ऋत्विगुवाच ।
अस्ति वै तादृशं कर्म येन पुत्रशतं भवेत् ।
यदि शक्नोषि तत्कर्तुमथ वक्ष्यामि सोमक ॥ ३-१२७-१७॥
ṛtviguvāca |
asti vai tādṛśaṃ karma yena putraśataṃ bhavet |
yadi śaknoṣi tatkartumatha vakṣyāmi somaka || 3-127-17||
MHB 3-127-18
सोमक उवाच ।
कार्यं वा यदि वाकार्यं येन पुत्रशतं भवेत् ।
कृतमेव हि तद्विद्धि भगवान्प्रब्रवीतु मे ॥ ३-१२७-१८॥
somaka uvāca |
kāryaṃ vā yadi vākāryaṃ yena putraśataṃ bhavet |
kṛtameva hi tadviddhi bhagavānprabravītu me || 3-127-18||
MHB 3-127-19
ऋत्विगुवाच ।
यजस्व जन्तुना राजंस्त्वं मया वितते क्रतौ ।
ततः पुत्रशतं श्रीमद्भविष्यत्यचिरेण ते ॥ ३-१२७-१९॥
ṛtviguvāca |
yajasva jantunā rājaṃstvaṃ mayā vitate kratau |
tataḥ putraśataṃ śrīmadbhaviṣyatyacireṇa te || 3-127-19||
MHB 3-127-20
वपायां हूयमानायां धूममाघ्राय मातरः ।
ततस्ताः सुमहावीर्याञ्जनयिष्यन्ति ते सुतान् ॥ ३-१२७-२०॥
vapāyāṃ hūyamānāyāṃ dhūmamāghrāya mātaraḥ |
tatastāḥ sumahāvīryāñjanayiṣyanti te sutān || 3-127-20||
MHB 3-127-21
तस्यामेव तु ते जन्तुर्भविता पुनरात्मजः ।
उत्तरे चास्य सौवर्णं लक्ष्म पार्श्वे भविष्यति ॥ ३-१२७-२१॥
tasyāmeva tu te janturbhavitā punarātmajaḥ |
uttare cāsya sauvarṇaṃ lakṣma pārśve bhaviṣyati || 3-127-21||
Adhyaya: 128/299 (19)
MHB 3-128-1
सोमक उवाच ।
ब्रह्मन्यद्यद्यथा कार्यं तत्तत्कुरु तथा तथा ।
पुत्रकामतया सर्वं करिष्यामि वचस्तव ॥ ३-१२८-१॥
somaka uvāca |
brahmanyadyadyathā kāryaṃ tattatkuru tathā tathā |
putrakāmatayā sarvaṃ kariṣyāmi vacastava || 3-128-1||
MHB 3-128-2
लोमश उवाच ।
ततः स याजयामास सोमकं तेन जन्तुना ।
मातरस्तु बलात्पुत्रमपाकर्षुः कृपान्विताः ॥ ३-१२८-२॥
lomaśa uvāca |
tataḥ sa yājayāmāsa somakaṃ tena jantunā |
mātarastu balātputramapākarṣuḥ kṛpānvitāḥ || 3-128-2||
MHB 3-128-3
हा हताः स्मेति वाशन्त्यस्तीव्रशोकसमन्विताः ।
तं मातरः प्रत्यकर्षन्गृहीत्वा दक्षिणे करे ।
सव्ये पाणौ गृहीत्वा तु याजकोऽपि स्म कर्षति ॥ ३-१२८-३॥
hā hatāḥ smeti vāśantyastīvraśokasamanvitāḥ |
taṃ mātaraḥ pratyakarṣangṛhītvā dakṣiṇe kare |
savye pāṇau gṛhītvā tu yājako'pi sma karṣati || 3-128-3||
MHB 3-128-4
कुररीणामिवार्तानामपाकृष्य तु तं सुतम् ।
विशस्य चैनं विधिना वपामस्य जुहाव सः ॥ ३-१२८-४॥
kurarīṇāmivārtānāmapākṛṣya tu taṃ sutam |
viśasya cainaṃ vidhinā vapāmasya juhāva saḥ || 3-128-4||
MHB 3-128-5
वपायां हूयमानायां गन्धमाघ्राय मातरः ।
आर्ता निपेतुः सहसा पृथिव्यां कुरुनन्दन ।
सर्वाश्च गर्भानलभंस्ततस्ताः पार्थिवाङ्गनाः ॥ ३-१२८-५॥
vapāyāṃ hūyamānāyāṃ gandhamāghrāya mātaraḥ |
ārtā nipetuḥ sahasā pṛthivyāṃ kurunandana |
sarvāśca garbhānalabhaṃstatastāḥ pārthivāṅganāḥ || 3-128-5||
MHB 3-128-6
ततो दशसु मासेषु सोमकस्य विशां पते ।
जज्ञे पुत्रशतं पूर्णं तासु सर्वासु भारत ॥ ३-१२८-६॥
tato daśasu māseṣu somakasya viśāṃ pate |
jajñe putraśataṃ pūrṇaṃ tāsu sarvāsu bhārata || 3-128-6||
MHB 3-128-7
जन्तुर्ज्येष्ठः समभवज्जनित्र्यामेव भारत ।
स तासामिष्ट एवासीन्न तथान्ये निजाः सुताः ॥ ३-१२८-७॥
janturjyeṣṭhaḥ samabhavajjanitryāmeva bhārata |
sa tāsāmiṣṭa evāsīnna tathānye nijāḥ sutāḥ || 3-128-7||
MHB 3-128-8
तच्च लक्षणमस्यासीत्सौवर्णं पार्श्व उत्तरे ।
तस्मिन्पुत्रशते चाग्र्यः स बभूव गुणैर्युतः ॥ ३-१२८-८॥
tacca lakṣaṇamasyāsītsauvarṇaṃ pārśva uttare |
tasminputraśate cāgryaḥ sa babhūva guṇairyutaḥ || 3-128-8||
MHB 3-128-9
ततः स लोकमगमत्सोमकस्य गुरुः परम् ।
अथ काले व्यतीते तु सोमकोऽप्यगमत्परम् ॥ ३-१२८-९॥
tataḥ sa lokamagamatsomakasya guruḥ param |
atha kāle vyatīte tu somako'pyagamatparam || 3-128-9||
MHB 3-128-10
अथ तं नरके घोरे पच्यमानं ददर्श सः ।
तमपृच्छत्किमर्थं त्वं नरके पच्यसे द्विज ॥ ३-१२८-१०॥
atha taṃ narake ghore pacyamānaṃ dadarśa saḥ |
tamapṛcchatkimarthaṃ tvaṃ narake pacyase dvija || 3-128-10||
MHB 3-128-11
तमब्रवीद्गुरुः सोऽथ पच्यमानोऽग्निना भृशम् ।
त्वं मया याजितो राजंस्तस्येदं कर्मणः फलम् ॥ ३-१२८-११॥
tamabravīdguruḥ so'tha pacyamāno'gninā bhṛśam |
tvaṃ mayā yājito rājaṃstasyedaṃ karmaṇaḥ phalam || 3-128-11||
MHB 3-128-12
एतच्छ्रुत्वा स राजर्षिर्धर्मराजानमब्रवीत् ।
अहमत्र प्रवेक्ष्यामि मुच्यतां मम याजकः ।
मत्कृते हि महाभागः पच्यते नरकाग्निना ॥ ३-१२८-१२॥
etacchrutvā sa rājarṣirdharmarājānamabravīt |
ahamatra pravekṣyāmi mucyatāṃ mama yājakaḥ |
matkṛte hi mahābhāgaḥ pacyate narakāgninā || 3-128-12||
MHB 3-128-13
धर्म उवाच ।
नान्यः कर्तुः फलं राजन्नुपभुङ्क्ते कदाचन ।
इमानि तव दृश्यन्ते फलानि ददतां वर ॥ ३-१२८-१३॥
dharma uvāca |
nānyaḥ kartuḥ phalaṃ rājannupabhuṅkte kadācana |
imāni tava dṛśyante phalāni dadatāṃ vara || 3-128-13||
MHB 3-128-14
सोमक उवाच ।
पुण्यान्न कामये लोकानृतेऽहं ब्रह्मवादिनम् ।
इच्छाम्यहमनेनैव सह वस्तुं सुरालये ॥ ३-१२८-१४॥
somaka uvāca |
puṇyānna kāmaye lokānṛte'haṃ brahmavādinam |
icchāmyahamanenaiva saha vastuṃ surālaye || 3-128-14||
MHB 3-128-15
नरके वा धर्मराज कर्मणास्य समो ह्यहम् ।
पुण्यापुण्यफलं देव सममस्त्वावयोरिदम् ॥ ३-१२८-१५॥
narake vā dharmarāja karmaṇāsya samo hyaham |
puṇyāpuṇyaphalaṃ deva samamastvāvayoridam || 3-128-15||
MHB 3-128-16
धर्म उवाच ।
यद्येवमीप्सितं राजन्भुङ्क्ष्वास्य सहितः फलम् ।
तुल्यकालं सहानेन पश्चात्प्राप्स्यसि सद्गतिम् ॥ ३-१२८-१६॥
dharma uvāca |
yadyevamīpsitaṃ rājanbhuṅkṣvāsya sahitaḥ phalam |
tulyakālaṃ sahānena paścātprāpsyasi sadgatim || 3-128-16||
MHB 3-128-17
लोमश उवाच ।
स चकार तथा सर्वं राजा राजीवलोचनः ।
पुनश्च लेभे लोकान्स्वान्कर्मणा निर्जिताञ्शुभान् ।
सह तेनैव विप्रेण गुरुणा स गुरुप्रियः ॥ ३-१२८-१७॥
lomaśa uvāca |
sa cakāra tathā sarvaṃ rājā rājīvalocanaḥ |
punaśca lebhe lokānsvānkarmaṇā nirjitāñśubhān |
saha tenaiva vipreṇa guruṇā sa gurupriyaḥ || 3-128-17||
MHB 3-128-18
एष तस्याश्रमः पुण्यो य एषोऽग्रे विराजते ।
क्षान्त उष्यात्र षड्रात्रं प्राप्नोति सुगतिं नरः ॥ ३-१२८-१८॥
eṣa tasyāśramaḥ puṇyo ya eṣo'gre virājate |
kṣānta uṣyātra ṣaḍrātraṃ prāpnoti sugatiṃ naraḥ || 3-128-18||
MHB 3-128-19
एतस्मिन्नपि राजेन्द्र वत्स्यामो विगतज्वराः ।
षड्रात्रं नियतात्मानः सज्जीभव कुरूद्वह ॥ ३-१२८-१९॥
etasminnapi rājendra vatsyāmo vigatajvarāḥ |
ṣaḍrātraṃ niyatātmānaḥ sajjībhava kurūdvaha || 3-128-19||
Adhyaya: 129/299 (22)
MHB 3-129-1
लोमश उवाच ।
अस्मिन्किल स्वयं राजन्निष्टवान्वै प्रजापतिः ।
सत्रमिष्टीकृतं नाम पुरा वर्षसहस्रिकम् ॥ ३-१२९-१॥
lomaśa uvāca |
asminkila svayaṃ rājanniṣṭavānvai prajāpatiḥ |
satramiṣṭīkṛtaṃ nāma purā varṣasahasrikam || 3-129-1||
MHB 3-129-2
अम्बरीषश्च नाभाग इष्टवान्यमुनामनु ।
यज्ञैश्च तपसा चैव परां सिद्धिमवाप सः ॥ ३-१२९-२॥
ambarīṣaśca nābhāga iṣṭavānyamunāmanu |
yajñaiśca tapasā caiva parāṃ siddhimavāpa saḥ || 3-129-2||
MHB 3-129-3
देशो नाहुषयज्ञानामयं पुण्यतमो नृप ।
यत्रेष्ट्वा दश पद्मानि सदस्येभ्यो निसृष्टवान् ॥ ३-१२९-३॥
deśo nāhuṣayajñānāmayaṃ puṇyatamo nṛpa |
yatreṣṭvā daśa padmāni sadasyebhyo nisṛṣṭavān || 3-129-3||
MHB 3-129-4
सार्वभौमस्य कौन्तेय ययातेरमितौजसः ।
स्पर्धमानस्य शक्रेण पश्येदं यज्ञवास्त्विह ॥ ३-१२९-४॥
sārvabhaumasya kaunteya yayāteramitaujasaḥ |
spardhamānasya śakreṇa paśyedaṃ yajñavāstviha || 3-129-4||
MHB 3-129-5
पश्य नानाविधाकारैरग्निभिर्निचितां महीम् ।
मज्जन्तीमिव चाक्रान्तां ययातेर्यज्ञकर्मभिः ॥ ३-१२९-५॥
paśya nānāvidhākārairagnibhirnicitāṃ mahīm |
majjantīmiva cākrāntāṃ yayāteryajñakarmabhiḥ || 3-129-5||
MHB 3-129-6
एषा शम्येकपत्रा सा शरकं चैतदुत्तमम् ।
पश्य रामह्रदानेतान्पश्य नारायणाश्रमम् ॥ ३-१२९-६॥
eṣā śamyekapatrā sā śarakaṃ caitaduttamam |
paśya rāmahradānetānpaśya nārāyaṇāśramam || 3-129-6||
MHB 3-129-7
एतदार्चीकपुत्रस्य योगैर्विचरतो महीम् ।
अपसर्पणं महीपाल रौप्यायाममितौजसः ॥ ३-१२९-७॥
etadārcīkaputrasya yogairvicarato mahīm |
apasarpaṇaṃ mahīpāla raupyāyāmamitaujasaḥ || 3-129-7||
MHB 3-129-8
अत्रानुवंशं पठतः शृणु मे कुरुनन्दन ।
उलूखलैराभरणैः पिशाची यदभाषत ॥ ३-१२९-८॥
atrānuvaṃśaṃ paṭhataḥ śṛṇu me kurunandana |
ulūkhalairābharaṇaiḥ piśācī yadabhāṣata || 3-129-8||
MHB 3-129-9
युगंधरे दधि प्राश्य उषित्वा चाच्युतस्थले ।
तद्वद्भूतिलये स्नात्वा सपुत्रा वस्तुमिच्छसि ॥ ३-१२९-९॥
yugaṃdhare dadhi prāśya uṣitvā cācyutasthale |
tadvadbhūtilaye snātvā saputrā vastumicchasi || 3-129-9||
MHB 3-129-10
एकरात्रमुषित्वेह द्वितीयं यदि वत्स्यसि ।
एतद्वै ते दिवा वृत्तं रात्रौ वृत्तमतोऽन्यथा ॥ ३-१२९-१०॥
ekarātramuṣitveha dvitīyaṃ yadi vatsyasi |
etadvai te divā vṛttaṃ rātrau vṛttamato'nyathā || 3-129-10||
MHB 3-129-11
अत्राद्याहो निवत्स्यामः क्षपां भरतसत्तम ।
द्वारमेतद्धि कौन्तेय कुरुक्षेत्रस्य भारत ॥ ३-१२९-११॥
atrādyāho nivatsyāmaḥ kṣapāṃ bharatasattama |
dvārametaddhi kaunteya kurukṣetrasya bhārata || 3-129-11||
MHB 3-129-12
अत्रैव नाहुषो राजा राजन्क्रतुभिरिष्टवान् ।
ययातिर्बहुरत्नाढ्यैर्यत्रेन्द्रो मुदमभ्यगात् ॥ ३-१२९-१२॥
atraiva nāhuṣo rājā rājankratubhiriṣṭavān |
yayātirbahuratnāḍhyairyatrendro mudamabhyagāt || 3-129-12||
MHB 3-129-13
एतत्प्लक्षावतरणं यमुनातीर्थमुच्यते ।
एतद्वै नाकपृष्ठस्य द्वारमाहुर्मनीषिणः ॥ ३-१२९-१३॥
etatplakṣāvataraṇaṃ yamunātīrthamucyate |
etadvai nākapṛṣṭhasya dvāramāhurmanīṣiṇaḥ || 3-129-13||
MHB 3-129-14
अत्र सारस्वतैर्यज्ञैरीजानाः परमर्षयः ।
यूपोलूखलिनस्तात गच्छन्त्यवभृथाप्लवम् ॥ ३-१२९-१४॥
atra sārasvatairyajñairījānāḥ paramarṣayaḥ |
yūpolūkhalinastāta gacchantyavabhṛthāplavam || 3-129-14||
MHB 3-129-15
अत्रैव भरतो राजा मेध्यमश्वमवासृजत् ।
असकृत्कृष्णसारङ्गं धर्मेणावाप्य मेदिनीम् ॥ ३-१२९-१५॥
atraiva bharato rājā medhyamaśvamavāsṛjat |
asakṛtkṛṣṇasāraṅgaṃ dharmeṇāvāpya medinīm || 3-129-15||
MHB 3-129-16
अत्रैव पुरुषव्याघ्र मरुत्तः सत्रमुत्तमम् ।
आस्ते देवर्षिमुख्येन संवर्तेनाभिपालितः ॥ ३-१२९-१६॥
atraiva puruṣavyāghra maruttaḥ satramuttamam |
āste devarṣimukhyena saṃvartenābhipālitaḥ || 3-129-16||
MHB 3-129-17
अत्रोपस्पृश्य राजेन्द्र सर्वाँल्लोकान्प्रपश्यति ।
पूयते दुष्कृताच्चैव समुपस्पृश्य भारत ॥ ३-१२९-१७॥
atropaspṛśya rājendra sarvā~llokānprapaśyati |
pūyate duṣkṛtāccaiva samupaspṛśya bhārata || 3-129-17||
MHB 3-129-18
वैशंपायन उवाच ।
तत्र सभ्रातृकः स्नात्वा स्तूयमानो महर्षिभिः ।
लोमशं पाण्डवश्रेष्ठ इदं वचनमब्रवीत् ॥ ३-१२९-१८॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tatra sabhrātṛkaḥ snātvā stūyamāno maharṣibhiḥ |
lomaśaṃ pāṇḍavaśreṣṭha idaṃ vacanamabravīt || 3-129-18||
MHB 3-129-19
सर्वाँल्लोकान्प्रपश्यामि तपसा सत्यविक्रम ।
इहस्थः पाण्डवश्रेष्ठं पश्यामि श्वेतवाहनम् ॥ ३-१२९-१९॥
sarvā~llokānprapaśyāmi tapasā satyavikrama |
ihasthaḥ pāṇḍavaśreṣṭhaṃ paśyāmi śvetavāhanam || 3-129-19||
MHB 3-129-20
लोमश उवाच ।
एवमेतन्महाबाहो पश्यन्ति परमर्षयः ।
सरस्वतीमिमां पुण्यां पश्यैकशरणावृताम् ॥ ३-१२९-२०॥
lomaśa uvāca |
evametanmahābāho paśyanti paramarṣayaḥ |
sarasvatīmimāṃ puṇyāṃ paśyaikaśaraṇāvṛtām || 3-129-20||
MHB 3-129-21
यत्र स्नात्वा नरश्रेष्ठ धूतपाप्मा भविष्यति ।
इह सारस्वतैर्यज्ञैरिष्टवन्तः सुरर्षयः ।
ऋषयश्चैव कौन्तेय तथा राजर्षयोऽपि च ॥ ३-१२९-२१॥
yatra snātvā naraśreṣṭha dhūtapāpmā bhaviṣyati |
iha sārasvatairyajñairiṣṭavantaḥ surarṣayaḥ |
ṛṣayaścaiva kaunteya tathā rājarṣayo'pi ca || 3-129-21||
MHB 3-129-22
वेदी प्रजापतेरेषा समन्तात्पञ्चयोजना ।
कुरोर्वै यज्ञशीलस्य क्षेत्रमेतन्महात्मनः ॥ ३-१२९-२२॥
vedī prajāpatereṣā samantātpañcayojanā |
kurorvai yajñaśīlasya kṣetrametanmahātmanaḥ || 3-129-22||
Adhyaya: 130/299 (20)
MHB 3-130-1
लोमश उवाच ।
इह मर्त्यास्तपस्तप्त्वा स्वर्गं गच्छन्ति भारत ।
मर्तुकामा नरा राजन्निहायान्ति सहस्रशः ॥ ३-१३०-१॥
lomaśa uvāca |
iha martyāstapastaptvā svargaṃ gacchanti bhārata |
martukāmā narā rājannihāyānti sahasraśaḥ || 3-130-1||
MHB 3-130-2
एवमाशीः प्रयुक्ता हि दक्षेण यजता पुरा ।
इह ये वै मरिष्यन्ति ते वै स्वर्गजितो नराः ॥ ३-१३०-२॥
evamāśīḥ prayuktā hi dakṣeṇa yajatā purā |
iha ye vai mariṣyanti te vai svargajito narāḥ || 3-130-2||
MHB 3-130-3
एषा सरस्वती पुण्या दिव्या चोघवती नदी ।
एतद्विनशनं नाम सरस्वत्या विशां पते ॥ ३-१३०-३॥
eṣā sarasvatī puṇyā divyā coghavatī nadī |
etadvinaśanaṃ nāma sarasvatyā viśāṃ pate || 3-130-3||
MHB 3-130-4
द्वारं निषादराष्ट्रस्य येषां द्वेषात्सरस्वती ।
प्रविष्टा पृथिवीं वीर मा निषादा हि मां विदुः ॥ ३-१३०-४॥
dvāraṃ niṣādarāṣṭrasya yeṣāṃ dveṣātsarasvatī |
praviṣṭā pṛthivīṃ vīra mā niṣādā hi māṃ viduḥ || 3-130-4||
MHB 3-130-5
एष वै चमसोद्भेदो यत्र दृश्या सरस्वती ।
यत्रैनामभ्यवर्तन्त दिव्याः पुण्याः समुद्रगाः ॥ ३-१३०-५॥
eṣa vai camasodbhedo yatra dṛśyā sarasvatī |
yatraināmabhyavartanta divyāḥ puṇyāḥ samudragāḥ || 3-130-5||
MHB 3-130-6
एतत्सिन्धोर्महत्तीर्थं यत्रागस्त्यमरिंदम ।
लोपामुद्रा समागम्य भर्तारमवृणीत वै ॥ ३-१३०-६॥
etatsindhormahattīrthaṃ yatrāgastyamariṃdama |
lopāmudrā samāgamya bhartāramavṛṇīta vai || 3-130-6||
MHB 3-130-7
एतत्प्रभासते तीर्थं प्रभासं भास्करद्युते ।
इन्द्रस्य दयितं पुण्यं पवित्रं पापनाशनम् ॥ ३-१३०-७॥
etatprabhāsate tīrthaṃ prabhāsaṃ bhāskaradyute |
indrasya dayitaṃ puṇyaṃ pavitraṃ pāpanāśanam || 3-130-7||
MHB 3-130-8
एतद्विष्णुपदं नाम दृश्यते तीर्थमुत्तमम् ।
एषा रम्या विपाशा च नदी परमपावनी ॥ ३-१३०-८॥
etadviṣṇupadaṃ nāma dṛśyate tīrthamuttamam |
eṣā ramyā vipāśā ca nadī paramapāvanī || 3-130-8||
MHB 3-130-9
अत्रैव पुत्रशोकेन वसिष्ठो भगवानृषिः ।
बद्ध्वात्मानं निपतितो विपाशः पुनरुत्थितः ॥ ३-१३०-९॥
atraiva putraśokena vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ |
baddhvātmānaṃ nipatito vipāśaḥ punarutthitaḥ || 3-130-9||
MHB 3-130-10
काश्मीरमण्डलं चैतत्सर्वपुण्यमरिंदम ।
महर्षिभिश्चाध्युषितं पश्येदं भ्रातृभिः सह ॥ ३-१३०-१०॥
kāśmīramaṇḍalaṃ caitatsarvapuṇyamariṃdama |
maharṣibhiścādhyuṣitaṃ paśyedaṃ bhrātṛbhiḥ saha || 3-130-10||
MHB 3-130-11
अत्रोत्तराणां सर्वेषामृषीणां नाहुषस्य च ।
अग्नेश्चात्रैव संवादः काश्यपस्य च भारत ॥ ३-१३०-११॥
atrottarāṇāṃ sarveṣāmṛṣīṇāṃ nāhuṣasya ca |
agneścātraiva saṃvādaḥ kāśyapasya ca bhārata || 3-130-11||
MHB 3-130-12
एतद्द्वारं महाराज मानसस्य प्रकाशते ।
वर्षमस्य गिरेर्मध्ये रामेण श्रीमता कृतम् ॥ ३-१३०-१२॥
etaddvāraṃ mahārāja mānasasya prakāśate |
varṣamasya girermadhye rāmeṇa śrīmatā kṛtam || 3-130-12||
MHB 3-130-13
एष वातिकषण्डो वै प्रख्यातः सत्यविक्रमः ।
नाभ्यवर्तत यद्द्वारं विदेहानुत्तरं च यः ॥ ३-१३०-१३॥
eṣa vātikaṣaṇḍo vai prakhyātaḥ satyavikramaḥ |
nābhyavartata yaddvāraṃ videhānuttaraṃ ca yaḥ || 3-130-13||
MHB 3-130-14
एष उज्जानको नाम यवक्रीर्यत्र शान्तवान् ।
अरुन्धतीसहायश्च वसिष्ठो भगवानृषिः ॥ ३-१३०-१४॥
eṣa ujjānako nāma yavakrīryatra śāntavān |
arundhatīsahāyaśca vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ || 3-130-14||
MHB 3-130-15
ह्रदश्च कुशवानेष यत्र पद्मं कुशेशयम् ।
आश्रमश्चैव रुक्मिण्या यत्राशाम्यदकोपना ॥ ३-१३०-१५॥
hradaśca kuśavāneṣa yatra padmaṃ kuśeśayam |
āśramaścaiva rukmiṇyā yatrāśāmyadakopanā || 3-130-15||
MHB 3-130-16
समाधीनां समासस्तु पाण्डवेय श्रुतस्त्वया ।
तं द्रक्ष्यसि महाराज भृगुतुङ्गं महागिरिम् ॥ ३-१३०-१६॥
samādhīnāṃ samāsastu pāṇḍaveya śrutastvayā |
taṃ drakṣyasi mahārāja bhṛgutuṅgaṃ mahāgirim || 3-130-16||
MHB 3-130-17
जलां चोपजलां चैव यमुनामभितो नदीम् ।
उशीनरो वै यत्रेष्ट्वा वासवादत्यरिच्यत ॥ ३-१३०-१७॥
jalāṃ copajalāṃ caiva yamunāmabhito nadīm |
uśīnaro vai yatreṣṭvā vāsavādatyaricyata || 3-130-17||
MHB 3-130-18
तां देवसमितिं तस्य वासवश्च विशां पते ।
अभ्यगच्छत राजानं ज्ञातुमग्निश्च भारत ॥ ३-१३०-१८॥
tāṃ devasamitiṃ tasya vāsavaśca viśāṃ pate |
abhyagacchata rājānaṃ jñātumagniśca bhārata || 3-130-18||
MHB 3-130-19
जिज्ञासमानौ वरदौ महात्मानमुशीनरम् ।
इन्द्रः श्येनः कपोतोऽग्निर्भूत्वा यज्ञेऽभिजग्मतुः ॥ ३-१३०-१९॥
jijñāsamānau varadau mahātmānamuśīnaram |
indraḥ śyenaḥ kapoto'gnirbhūtvā yajñe'bhijagmatuḥ || 3-130-19||
MHB 3-130-20
ऊरुं राज्ञः समासाद्य कपोतः श्येनजाद्भयात् ।
शरणार्थी तदा राजन्निलिल्ये भयपीडितः ॥ ३-१३०-२०॥
ūruṃ rājñaḥ samāsādya kapotaḥ śyenajādbhayāt |
śaraṇārthī tadā rājannililye bhayapīḍitaḥ || 3-130-20||
Adhyaya: 131/299 (32)
MHB 3-131-1
श्येन उवाच ।
धर्मात्मानं त्वाहुरेकं सर्वे राजन्महीक्षितः ।
स वै धर्मविरुद्धं त्वं कस्मात्कर्म चिकीर्षसि ॥ ३-१३१-१॥
śyena uvāca |
dharmātmānaṃ tvāhurekaṃ sarve rājanmahīkṣitaḥ |
sa vai dharmaviruddhaṃ tvaṃ kasmātkarma cikīrṣasi || 3-131-1||
MHB 3-131-2
विहितं भक्षणं राजन्पीड्यमानस्य मे क्षुधा ।
मा भाङ्क्षीर्धर्मलोभेन धर्ममुत्सृष्टवानसि ॥ ३-१३१-२॥
vihitaṃ bhakṣaṇaṃ rājanpīḍyamānasya me kṣudhā |
mā bhāṅkṣīrdharmalobhena dharmamutsṛṣṭavānasi || 3-131-2||
MHB 3-131-3
राजोवाच ।
संत्रस्तरूपस्त्राणार्थी त्वत्तो भीतो महाद्विज ।
मत्सकाशमनुप्राप्तः प्राणगृध्नुरयं द्विजः ॥ ३-१३१-३॥
rājovāca |
saṃtrastarūpastrāṇārthī tvatto bhīto mahādvija |
matsakāśamanuprāptaḥ prāṇagṛdhnurayaṃ dvijaḥ || 3-131-3||
MHB 3-131-4
एवमभ्यागतस्येह कपोतस्याभयार्थिनः ।
अप्रदाने परोऽधर्मः किं त्वं श्येन प्रपश्यसि ॥ ३-१३१-४॥
evamabhyāgatasyeha kapotasyābhayārthinaḥ |
apradāne paro'dharmaḥ kiṃ tvaṃ śyena prapaśyasi || 3-131-4||
MHB 3-131-5
प्रस्पन्दमानः संभ्रान्तः कपोतः श्येन लक्ष्यते ।
मत्सकाशं जीवितार्थी तस्य त्यागो विगर्हितः ॥ ३-१३१-५॥
praspandamānaḥ saṃbhrāntaḥ kapotaḥ śyena lakṣyate |
matsakāśaṃ jīvitārthī tasya tyāgo vigarhitaḥ || 3-131-5||
MHB 3-131-6
श्येन उवाच ।
आहारात्सर्वभूतानि संभवन्ति महीपते ।
आहारेण विवर्धन्ते तेन जीवन्ति जन्तवः ॥ ३-१३१-६॥
śyena uvāca |
āhārātsarvabhūtāni saṃbhavanti mahīpate |
āhāreṇa vivardhante tena jīvanti jantavaḥ || 3-131-6||
MHB 3-131-7
शक्यते दुस्त्यजेऽप्यर्थे चिररात्राय जीवितुम् ।
न तु भोजनमुत्सृज्य शक्यं वर्तयितुं चिरम् ॥ ३-१३१-७॥
śakyate dustyaje'pyarthe cirarātrāya jīvitum |
na tu bhojanamutsṛjya śakyaṃ vartayituṃ ciram || 3-131-7||
MHB 3-131-8
भक्ष्याद्विलोपितस्याद्य मम प्राणा विशां पते ।
विसृज्य कायमेष्यन्ति पन्थानमपुनर्भवम् ॥ ३-१३१-८॥
bhakṣyādvilopitasyādya mama prāṇā viśāṃ pate |
visṛjya kāyameṣyanti panthānamapunarbhavam || 3-131-8||
MHB 3-131-9
प्रमृते मयि धर्मात्मन्पुत्रदारं नशिष्यति ।
रक्षमाणः कपोतं त्वं बहून्प्राणान्नशिष्यसि ॥ ३-१३१-९॥
pramṛte mayi dharmātmanputradāraṃ naśiṣyati |
rakṣamāṇaḥ kapotaṃ tvaṃ bahūnprāṇānnaśiṣyasi || 3-131-9||
MHB 3-131-10
धर्मं यो बाधते धर्मो न स धर्मः कुधर्म तत् ।
अविरोधी तु यो धर्मः स धर्मः सत्यविक्रम ॥ ३-१३१-१०॥
dharmaṃ yo bādhate dharmo na sa dharmaḥ kudharma tat |
avirodhī tu yo dharmaḥ sa dharmaḥ satyavikrama || 3-131-10||
MHB 3-131-11
विरोधिषु महीपाल निश्चित्य गुरुलाघवम् ।
न बाधा विद्यते यत्र तं धर्मं समुदाचरेत् ॥ ३-१३१-११॥
virodhiṣu mahīpāla niścitya gurulāghavam |
na bādhā vidyate yatra taṃ dharmaṃ samudācaret || 3-131-11||
MHB 3-131-12
गुरुलाघवमाज्ञाय धर्माधर्मविनिश्चये ।
यतो भूयांस्ततो राजन्कुरु धर्मविनिश्चयम् ॥ ३-१३१-१२॥
gurulāghavamājñāya dharmādharmaviniścaye |
yato bhūyāṃstato rājankuru dharmaviniścayam || 3-131-12||
MHB 3-131-13
राजोवाच ।
बहुकल्याणसंयुक्तं भाषसे विहगोत्तम ।
सुपर्णः पक्षिराट्किं त्वं धर्मज्ञश्चास्यसंशयम् ।
तथा हि धर्मसंयुक्तं बहु चित्रं प्रभाषसे ॥ ३-१३१-१३॥
rājovāca |
bahukalyāṇasaṃyuktaṃ bhāṣase vihagottama |
suparṇaḥ pakṣirāṭkiṃ tvaṃ dharmajñaścāsyasaṃśayam |
tathā hi dharmasaṃyuktaṃ bahu citraṃ prabhāṣase || 3-131-13||
MHB 3-131-14
न तेऽस्त्यविदितं किंचिदिति त्वा लक्षयाम्यहम् ।
शरणैषिणः परित्यागं कथं साध्विति मन्यसे ॥ ३-१३१-१४॥
na te'styaviditaṃ kiṃciditi tvā lakṣayāmyaham |
śaraṇaiṣiṇaḥ parityāgaṃ kathaṃ sādhviti manyase || 3-131-14||
MHB 3-131-15
आहारार्थं समारम्भस्तव चायं विहंगम ।
शक्यश्चाप्यन्यथा कर्तुमाहारोऽप्यधिकस्त्वया ॥ ३-१३१-१५॥
āhārārthaṃ samārambhastava cāyaṃ vihaṃgama |
śakyaścāpyanyathā kartumāhāro'pyadhikastvayā || 3-131-15||
MHB 3-131-16
गोवृषो वा वराहो वा मृगो वा महिषोऽपि वा ।
त्वदर्थमद्य क्रियतां यद्वान्यदभिकाङ्क्षसे ॥ ३-१३१-१६॥
govṛṣo vā varāho vā mṛgo vā mahiṣo'pi vā |
tvadarthamadya kriyatāṃ yadvānyadabhikāṅkṣase || 3-131-16||
MHB 3-131-17
श्येन उवाच ।
न वराहं न चोक्षाणं न मृगान्विविधांस्तथा ।
भक्षयामि महाराज किमन्नाद्येन तेन मे ॥ ३-१३१-१७॥
śyena uvāca |
na varāhaṃ na cokṣāṇaṃ na mṛgānvividhāṃstathā |
bhakṣayāmi mahārāja kimannādyena tena me || 3-131-17||
MHB 3-131-18
यस्तु मे दैवविहितो भक्षः क्षत्रियपुंगव ।
तमुत्सृज महीपाल कपोतमिममेव मे ॥ ३-१३१-१८॥
yastu me daivavihito bhakṣaḥ kṣatriyapuṃgava |
tamutsṛja mahīpāla kapotamimameva me || 3-131-18||
MHB 3-131-19
श्येनाः कपोतान्खादन्ति स्थितिरेषा सनातनी ।
मा राजन्मार्गमाज्ञाय कदलीस्कन्धमारुह ॥ ३-१३१-१९॥
śyenāḥ kapotānkhādanti sthitireṣā sanātanī |
mā rājanmārgamājñāya kadalīskandhamāruha || 3-131-19||
MHB 3-131-20
राजोवाच ।
राज्यं शिबीनामृद्धं वै शाधि पक्षिगणार्चित ।
यद्वा कामयसे किंचिच्छ्येन सर्वं ददानि ते ।
विनेमं पक्षिणं श्येन शरणार्थिनमागतम् ॥ ३-१३१-२०॥
rājovāca |
rājyaṃ śibīnāmṛddhaṃ vai śādhi pakṣigaṇārcita |
yadvā kāmayase kiṃcicchyena sarvaṃ dadāni te |
vinemaṃ pakṣiṇaṃ śyena śaraṇārthinamāgatam || 3-131-20||
MHB 3-131-21
येनेमं वर्जयेथास्त्वं कर्मणा पक्षिसत्तम ।
तदाचक्ष्व करिष्यामि न हि दास्ये कपोतकम् ॥ ३-१३१-२१॥
yenemaṃ varjayethāstvaṃ karmaṇā pakṣisattama |
tadācakṣva kariṣyāmi na hi dāsye kapotakam || 3-131-21||
MHB 3-131-22
श्येन उवाच ।
उशीनर कपोते ते यदि स्नेहो नराधिप ।
आत्मनो मांसमुत्कृत्य कपोततुलया धृतम् ॥ ३-१३१-२२॥
śyena uvāca |
uśīnara kapote te yadi sneho narādhipa |
ātmano māṃsamutkṛtya kapotatulayā dhṛtam || 3-131-22||
MHB 3-131-23
यदा समं कपोतेन तव मांसं भवेन्नृप ।
तदा प्रदेयं तन्मह्यं सा मे तुष्टिर्भविष्यति ॥ ३-१३१-२३॥
yadā samaṃ kapotena tava māṃsaṃ bhavennṛpa |
tadā pradeyaṃ tanmahyaṃ sā me tuṣṭirbhaviṣyati || 3-131-23||
MHB 3-131-24
राजोवाच ।
अनुग्रहमिमं मन्ये श्येन यन्माभियाचसे ।
तस्मात्तेऽद्य प्रदास्यामि स्वमांसं तुलया धृतम् ॥ ३-१३१-२४॥
rājovāca |
anugrahamimaṃ manye śyena yanmābhiyācase |
tasmātte'dya pradāsyāmi svamāṃsaṃ tulayā dhṛtam || 3-131-24||
MHB 3-131-25
लोमश उवाच ।
अथोत्कृत्य स्वमांसं तु राजा परमधर्मवित् ।
तुलयामास कौन्तेय कपोतेन सहाभिभो ॥ ३-१३१-२५॥
lomaśa uvāca |
athotkṛtya svamāṃsaṃ tu rājā paramadharmavit |
tulayāmāsa kaunteya kapotena sahābhibho || 3-131-25||
MHB 3-131-26
ध्रियमाणस्तु तुलया कपोतो व्यतिरिच्यते ।
पुनश्चोत्कृत्य मांसानि राजा प्रादादुशीनरः ॥ ३-१३१-२६॥
dhriyamāṇastu tulayā kapoto vyatiricyate |
punaścotkṛtya māṃsāni rājā prādāduśīnaraḥ || 3-131-26||
MHB 3-131-27
न विद्यते यदा मांसं कपोतेन समं धृतम् ।
तत उत्कृत्तमांसोऽसावारुरोह स्वयं तुलाम् ॥ ३-१३१-२७॥
na vidyate yadā māṃsaṃ kapotena samaṃ dhṛtam |
tata utkṛttamāṃso'sāvāruroha svayaṃ tulām || 3-131-27||
MHB 3-131-28
श्येन उवाच ।
इन्द्रोऽहमस्मि धर्मज्ञ कपोतो हव्यवाडयम् ।
जिज्ञासमानौ धर्मे त्वां यज्ञवाटमुपागतौ ॥ ३-१३१-२८॥
śyena uvāca |
indro'hamasmi dharmajña kapoto havyavāḍayam |
jijñāsamānau dharme tvāṃ yajñavāṭamupāgatau || 3-131-28||
MHB 3-131-29
यत्ते मांसानि गात्रेभ्य उत्कृत्तानि विशां पते ।
एषा ते भास्वरी कीर्तिर्लोकानभिभविष्यति ॥ ३-१३१-२९॥
yatte māṃsāni gātrebhya utkṛttāni viśāṃ pate |
eṣā te bhāsvarī kīrtirlokānabhibhaviṣyati || 3-131-29||
MHB 3-131-30
यावल्लोके मनुष्यास्त्वां कथयिष्यन्ति पार्थिव ।
तावत्कीर्तिश्च लोकाश्च स्थास्यन्ति तव शाश्वताः ॥ ३-१३१-३०॥
yāvalloke manuṣyāstvāṃ kathayiṣyanti pārthiva |
tāvatkīrtiśca lokāśca sthāsyanti tava śāśvatāḥ || 3-131-30||
MHB 3-131-31
लोमश उवाच ।
तत्पाण्डवेय सदनं राज्ञस्तस्य महात्मनः ।
पश्यस्वैतन्मया सार्धं पुण्यं पापप्रमोचनम् ॥ ३-१३१-३१॥
lomaśa uvāca |
tatpāṇḍaveya sadanaṃ rājñastasya mahātmanaḥ |
paśyasvaitanmayā sārdhaṃ puṇyaṃ pāpapramocanam || 3-131-31||
MHB 3-131-32
अत्र वै सततं देवा मुनयश्च सनातनाः ।
दृश्यन्ते ब्राह्मणै राजन्पुण्यवद्भिर्महात्मभिः ॥ ३-१३१-३२॥
atra vai satataṃ devā munayaśca sanātanāḥ |
dṛśyante brāhmaṇai rājanpuṇyavadbhirmahātmabhiḥ || 3-131-32||
Adhyaya: 132/299 (20)
MHB 3-132-1
लोमश उवाच ।
यः कथ्यते मन्त्रविदग्र्यबुद्धिरौद्दालकिः श्वेतकेतुः पृथिव्याम् ।
तस्याश्रमं पश्य नरेन्द्र पुण्यं सदाफलैरुपपन्नं महीजैः ॥ ३-१३२-१॥
lomaśa uvāca |
yaḥ kathyate mantravidagryabuddhirauddālakiḥ śvetaketuḥ pṛthivyām |
tasyāśramaṃ paśya narendra puṇyaṃ sadāphalairupapannaṃ mahījaiḥ || 3-132-1||
MHB 3-132-2
साक्षादत्र श्वेतकेतुर्ददर्श सरस्वतीं मानुषदेहरूपाम् ।
वेत्स्यामि वाणीमिति संप्रवृत्तां सरस्वतीं श्वेतकेतुर्बभाषे ॥ ३-१३२-२॥
sākṣādatra śvetaketurdadarśa sarasvatīṃ mānuṣadeharūpām |
vetsyāmi vāṇīmiti saṃpravṛttāṃ sarasvatīṃ śvetaketurbabhāṣe || 3-132-2||
MHB 3-132-3
तस्मिन्काले ब्रह्मविदां वरिष्ठावास्तां तदा मातुलभागिनेयौ ।
अष्टावक्रश्चैव कहोडसूनुरौद्दालकिः श्वेतकेतुश्च राजन् ॥ ३-१३२-३॥
tasminkāle brahmavidāṃ variṣṭhāvāstāṃ tadā mātulabhāgineyau |
aṣṭāvakraścaiva kahoḍasūnurauddālakiḥ śvetaketuśca rājan || 3-132-3||
MHB 3-132-4
विदेहराजस्य महीपतेस्तौ विप्रावुभौ मातुलभागिनेयौ ।
प्रविश्य यज्ञायतनं विवादे बन्दिं निजग्राहतुरप्रमेयम् ॥ ३-१३२-४॥
videharājasya mahīpatestau viprāvubhau mātulabhāgineyau |
praviśya yajñāyatanaṃ vivāde bandiṃ nijagrāhaturaprameyam || 3-132-4||
MHB 3-132-5
युधिष्ठिर उवाच ।
कथंप्रभावः स बभूव विप्रस्तथायुक्तं यो निजग्राह बन्दिम् ।
अष्टावक्रः केन चासौ बभूव तत्सर्वं मे लोमश शंस तत्त्वम् ॥ ३-१३२-५॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kathaṃprabhāvaḥ sa babhūva viprastathāyuktaṃ yo nijagrāha bandim |
aṣṭāvakraḥ kena cāsau babhūva tatsarvaṃ me lomaśa śaṃsa tattvam || 3-132-5||
MHB 3-132-6
लोमश उवाच ।
उद्दालकस्य नियतः शिष्य एको नाम्ना कहोडेति बभूव राजन् ।
शुश्रूषुराचार्यवशानुवर्ती दीर्घं कालं सोऽध्ययनं चकार ॥ ३-१३२-६॥
lomaśa uvāca |
uddālakasya niyataḥ śiṣya eko nāmnā kahoḍeti babhūva rājan |
śuśrūṣurācāryavaśānuvartī dīrghaṃ kālaṃ so'dhyayanaṃ cakāra || 3-132-6||
MHB 3-132-7
तं वै विप्राः पर्यभवंश्च शिष्यास्तं च ज्ञात्वा विप्रकारं गुरुः सः ।
तस्मै प्रादात्सद्य एव श्रुतं च भार्यां च वै दुहितरं स्वां सुजाताम् ॥ ३-१३२-७॥
taṃ vai viprāḥ paryabhavaṃśca śiṣyāstaṃ ca jñātvā viprakāraṃ guruḥ saḥ |
tasmai prādātsadya eva śrutaṃ ca bhāryāṃ ca vai duhitaraṃ svāṃ sujātām || 3-132-7||
MHB 3-132-8
तस्या गर्भः समभवदग्निकल्पः सोऽधीयानं पितरमथाभ्युवाच ।
सर्वां रात्रिमध्ययनं करोषि नेदं पितः सम्यगिवोपवर्तते ॥ ३-१३२-८॥
tasyā garbhaḥ samabhavadagnikalpaḥ so'dhīyānaṃ pitaramathābhyuvāca |
sarvāṃ rātrimadhyayanaṃ karoṣi nedaṃ pitaḥ samyagivopavartate || 3-132-8||
MHB 3-132-9
उपालब्धः शिष्यमध्ये महर्षिः स तं कोपादुदरस्थं शशाप ।
यस्मात्कुक्षौ वर्तमानो ब्रवीषि तस्माद्वक्रो भवितास्यष्टकृत्वः ॥ ३-१३२-९॥
upālabdhaḥ śiṣyamadhye maharṣiḥ sa taṃ kopādudarasthaṃ śaśāpa |
yasmātkukṣau vartamāno bravīṣi tasmādvakro bhavitāsyaṣṭakṛtvaḥ || 3-132-9||
MHB 3-132-10
स वै तथा वक्र एवाभ्यजायदष्टावक्रः प्रथितो वै महर्षिः ।
तस्यासीद्वै मातुलः श्वेतकेतुः स तेन तुल्यो वयसा बभूव ॥ ३-१३२-१०॥
sa vai tathā vakra evābhyajāyadaṣṭāvakraḥ prathito vai maharṣiḥ |
tasyāsīdvai mātulaḥ śvetaketuḥ sa tena tulyo vayasā babhūva || 3-132-10||
MHB 3-132-11
संपीड्यमाना तु तदा सुजाता विवर्धमानेन सुतेन कुक्षौ ।
उवाच भर्तारमिदं रहोगता प्रसाद्य हीनं वसुना धनार्थिनी ॥ ३-१३२-११॥
saṃpīḍyamānā tu tadā sujātā vivardhamānena sutena kukṣau |
uvāca bhartāramidaṃ rahogatā prasādya hīnaṃ vasunā dhanārthinī || 3-132-11||
MHB 3-132-12
कथं करिष्याम्यधना महर्षे मासश्चायं दशमो वर्तते मे ।
न चास्ति ते वसु किंचित्प्रजाता येनाहमेतामापदं निस्तरेयम् ॥ ३-१३२-१२॥
kathaṃ kariṣyāmyadhanā maharṣe māsaścāyaṃ daśamo vartate me |
na cāsti te vasu kiṃcitprajātā yenāhametāmāpadaṃ nistareyam || 3-132-12||
MHB 3-132-13
उक्तस्त्वेवं भार्यया वै कहोडो वित्तस्यार्थे जनकमथाभ्यगच्छत् ।
स वै तदा वादविदा निगृह्य निमज्जितो बन्दिनेहाप्सु विप्रः ॥ ३-१३२-१३॥
uktastvevaṃ bhāryayā vai kahoḍo vittasyārthe janakamathābhyagacchat |
sa vai tadā vādavidā nigṛhya nimajjito bandinehāpsu vipraḥ || 3-132-13||
MHB 3-132-14
उद्दालकस्तं तु तदा निशम्य सूतेन वादेऽप्सु तथा निमज्जितम् ।
उवाच तां तत्र ततः सुजातामष्टावक्रे गूहितव्योऽयमर्थः ॥ ३-१३२-१४॥
uddālakastaṃ tu tadā niśamya sūtena vāde'psu tathā nimajjitam |
uvāca tāṃ tatra tataḥ sujātāmaṣṭāvakre gūhitavyo'yamarthaḥ || 3-132-14||
MHB 3-132-15
ररक्ष सा चाप्यति तं सुमन्त्रं जातोऽप्येवं न स शुश्राव विप्रः ।
उद्दालकं पितृवच्चापि मेने अष्टावक्रो भ्रातृवच्छ्वेतकेतुम् ॥ ३-१३२-१५॥
rarakṣa sā cāpyati taṃ sumantraṃ jāto'pyevaṃ na sa śuśrāva vipraḥ |
uddālakaṃ pitṛvaccāpi mene aṣṭāvakro bhrātṛvacchvetaketum || 3-132-15||
MHB 3-132-16
ततो वर्षे द्वादशे श्वेतकेतुरष्टावक्रं पितुरङ्के निषण्णम् ।
अपाकर्षद्गृह्य पाणौ रुदन्तं नायं तवाङ्कः पितुरित्युक्तवांश्च ॥ ३-१३२-१६॥
tato varṣe dvādaśe śvetaketuraṣṭāvakraṃ pituraṅke niṣaṇṇam |
apākarṣadgṛhya pāṇau rudantaṃ nāyaṃ tavāṅkaḥ piturityuktavāṃśca || 3-132-16||
MHB 3-132-17
यत्तेनोक्तं दुरुक्तं तत्तदानीं हृदि स्थितं तस्य सुदुःखमासीत् ।
गृहं गत्वा मातरं रोदमानः पप्रच्छेदं क्व नु तातो ममेति ॥ ३-१३२-१७॥
yattenoktaṃ duruktaṃ tattadānīṃ hṛdi sthitaṃ tasya suduḥkhamāsīt |
gṛhaṃ gatvā mātaraṃ rodamānaḥ papracchedaṃ kva nu tāto mameti || 3-132-17||
MHB 3-132-18
ततः सुजाता परमार्तरूपा शापाद्भीता सर्वमेवाचचक्षे ।
तद्वै तत्त्वं सर्वमाज्ञाय मातुरित्यब्रवीच्छ्वेतकेतुं स विप्रः ॥ ३-१३२-१८॥
tataḥ sujātā paramārtarūpā śāpādbhītā sarvamevācacakṣe |
tadvai tattvaṃ sarvamājñāya māturityabravīcchvetaketuṃ sa vipraḥ || 3-132-18||
MHB 3-132-19
गच्छाव यज्ञं जनकस्य राज्ञो बह्वाश्चर्यः श्रूयते तस्य यज्ञः ।
श्रोष्यावोऽत्र ब्राह्मणानां विवादमन्नं चाग्र्यं तत्र भोक्ष्यावहे च ।
विचक्षणत्वं च भविष्यते नौ शिवश्च सौम्यश्च हि ब्रह्मघोषः ॥ ३-१३२-१९॥
gacchāva yajñaṃ janakasya rājño bahvāścaryaḥ śrūyate tasya yajñaḥ |
śroṣyāvo'tra brāhmaṇānāṃ vivādamannaṃ cāgryaṃ tatra bhokṣyāvahe ca |
vicakṣaṇatvaṃ ca bhaviṣyate nau śivaśca saumyaśca hi brahmaghoṣaḥ || 3-132-19||
MHB 3-132-20
तौ जग्मतुर्मातुलभागिनेयौ यज्ञं समृद्धं जनकस्य राज्ञः ।
अष्टावक्रः पथि राज्ञा समेत्य उत्सार्यमाणो वाक्यमिदं जगाद ॥ ३-१३२-२०॥
tau jagmaturmātulabhāgineyau yajñaṃ samṛddhaṃ janakasya rājñaḥ |
aṣṭāvakraḥ pathi rājñā sametya utsāryamāṇo vākyamidaṃ jagāda || 3-132-20||
Adhyaya: 133/299 (27)
MHB 3-133-1
अष्टावक्र उवाच ।
अन्धस्य पन्था बधिरस्य पन्थाः स्त्रियः पन्था वैवधिकस्य पन्थाः ।
राज्ञः पन्था ब्राह्मणेनासमेत्य समेत्य तु ब्राह्मणस्यैव पन्थाः ॥ ३-१३३-१॥
aṣṭāvakra uvāca |
andhasya panthā badhirasya panthāḥ striyaḥ panthā vaivadhikasya panthāḥ |
rājñaḥ panthā brāhmaṇenāsametya sametya tu brāhmaṇasyaiva panthāḥ || 3-133-1||
MHB 3-133-2
राजोवाच ।
पन्था अयं तेऽद्य मया निसृष्टो येनेच्छसे तेन कामं व्रजस्व ।
न पावको विद्यते वै लघीयानिन्द्रोऽपि नित्यं नमते ब्राह्मणानाम् ॥ ३-१३३-२॥
rājovāca |
panthā ayaṃ te'dya mayā nisṛṣṭo yenecchase tena kāmaṃ vrajasva |
na pāvako vidyate vai laghīyānindro'pi nityaṃ namate brāhmaṇānām || 3-133-2||
MHB 3-133-3
अष्टावक्र उवाच ।
यज्ञं द्रष्टुं प्राप्तवन्तौ स्व तात कौतूहलं नौ बलवद्वै विवृद्धम् ।
आवां प्राप्तावतिथी संप्रवेशं काङ्क्षावहे द्वारपते तवाज्ञाम् ॥ ३-१३३-३॥
aṣṭāvakra uvāca |
yajñaṃ draṣṭuṃ prāptavantau sva tāta kautūhalaṃ nau balavadvai vivṛddham |
āvāṃ prāptāvatithī saṃpraveśaṃ kāṅkṣāvahe dvārapate tavājñām || 3-133-3||
MHB 3-133-4
ऐन्द्रद्युम्नेर्यज्ञदृशाविहावां विवक्षू वै जनकेन्द्रं दिदृक्षू ।
न वै क्रोधाद्व्याधिनैवोत्तमेन संयोजय द्वारपाल क्षणेन ॥ ३-१३३-४॥
aindradyumneryajñadṛśāvihāvāṃ vivakṣū vai janakendraṃ didṛkṣū |
na vai krodhādvyādhinaivottamena saṃyojaya dvārapāla kṣaṇena || 3-133-4||
MHB 3-133-5
द्वारपाल उवाच ।
बन्देः समादेशकरा वयं स्म निबोध वाक्यं च मयेर्यमाणम् ।
न वै बालाः प्रविशन्त्यत्र विप्रा वृद्धा विद्वांसः प्रविशन्ति द्विजाग्र्याः ॥ ३-१३३-५॥
dvārapāla uvāca |
bandeḥ samādeśakarā vayaṃ sma nibodha vākyaṃ ca mayeryamāṇam |
na vai bālāḥ praviśantyatra viprā vṛddhā vidvāṃsaḥ praviśanti dvijāgryāḥ || 3-133-5||
MHB 3-133-6
अष्टावक्र उवाच ।
यद्यत्र वृद्धेषु कृतः प्रवेशो युक्तं मम द्वारपाल प्रवेष्टुम् ।
वयं हि वृद्धाश्चरितव्रताश्च वेदप्रभावेन प्रवेशनार्हाः ॥ ३-१३३-६॥
aṣṭāvakra uvāca |
yadyatra vṛddheṣu kṛtaḥ praveśo yuktaṃ mama dvārapāla praveṣṭum |
vayaṃ hi vṛddhāścaritavratāśca vedaprabhāvena praveśanārhāḥ || 3-133-6||
MHB 3-133-7
शुश्रूषवश्चापि जितेन्द्रियाश्च ज्ञानागमे चापि गताः स्म निष्ठाम् ।
न बाल इत्यवमन्तव्यमाहुर्बालोऽप्यग्निर्दहति स्पृश्यमानः ॥ ३-१३३-७॥
śuśrūṣavaścāpi jitendriyāśca jñānāgame cāpi gatāḥ sma niṣṭhām |
na bāla ityavamantavyamāhurbālo'pyagnirdahati spṛśyamānaḥ || 3-133-7||
MHB 3-133-8
द्वारपाल उवाच ।
सरस्वतीमीरय वेदजुष्टामेकाक्षरां बहुरूपां विराजम् ।
अङ्गात्मानं समवेक्षस्व बालं किं श्लाघसे दुर्लभा वादसिद्धिः ॥ ३-१३३-८॥
dvārapāla uvāca |
sarasvatīmīraya vedajuṣṭāmekākṣarāṃ bahurūpāṃ virājam |
aṅgātmānaṃ samavekṣasva bālaṃ kiṃ ślāghase durlabhā vādasiddhiḥ || 3-133-8||
MHB 3-133-9
अष्टावक्र उवाच ।
न ज्ञायते कायवृद्ध्या विवृद्धिर्यथाष्ठीला शाल्मलेः संप्रवृद्धा ।
ह्रस्वोऽल्पकायः फलितो विवृद्धो यश्चाफलस्तस्य न वृद्धभावः ॥ ३-१३३-९॥
aṣṭāvakra uvāca |
na jñāyate kāyavṛddhyā vivṛddhiryathāṣṭhīlā śālmaleḥ saṃpravṛddhā |
hrasvo'lpakāyaḥ phalito vivṛddho yaścāphalastasya na vṛddhabhāvaḥ || 3-133-9||
MHB 3-133-10
द्वारपाल उवाच ।
वृद्धेभ्य एवेह मतिं स्म बाला गृह्णन्ति कालेन भवन्ति वृद्धाः ।
न हि ज्ञानमल्पकालेन शक्यं कस्माद्बालो वृद्ध इवावभाषसे ॥ ३-१३३-१०॥
dvārapāla uvāca |
vṛddhebhya eveha matiṃ sma bālā gṛhṇanti kālena bhavanti vṛddhāḥ |
na hi jñānamalpakālena śakyaṃ kasmādbālo vṛddha ivāvabhāṣase || 3-133-10||
MHB 3-133-11
अष्टावक्र उवाच ।
न तेन स्थविरो भवति येनास्य पलितं शिरः ।
बालोऽपि यः प्रजानाति तं देवाः स्थविरं विदुः ॥ ३-१३३-११॥
aṣṭāvakra uvāca |
na tena sthaviro bhavati yenāsya palitaṃ śiraḥ |
bālo'pi yaḥ prajānāti taṃ devāḥ sthaviraṃ viduḥ || 3-133-11||
MHB 3-133-12
न हायनैर्न पलितैर्न वित्तेन न बन्धुभिः ।
ऋषयश्चक्रिरे धर्मं योऽनूचानः स नो महान् ॥ ३-१३३-१२॥
na hāyanairna palitairna vittena na bandhubhiḥ |
ṛṣayaścakrire dharmaṃ yo'nūcānaḥ sa no mahān || 3-133-12||
MHB 3-133-13
दिदृक्षुरस्मि संप्राप्तो बन्दिनं राजसंसदि ।
निवेदयस्व मां द्वाःस्थ राज्ञे पुष्करमालिने ॥ ३-१३३-१३॥
didṛkṣurasmi saṃprāpto bandinaṃ rājasaṃsadi |
nivedayasva māṃ dvāḥstha rājñe puṣkaramāline || 3-133-13||
MHB 3-133-14
द्रष्टास्यद्य वदतो द्वारपाल मनीषिभिः सह वादे विवृद्धे ।
उताहो वाप्युच्चतां नीचतां वा तूष्णीं भूतेष्वथ सर्वेषु चाद्य ॥ ३-१३३-१४॥
draṣṭāsyadya vadato dvārapāla manīṣibhiḥ saha vāde vivṛddhe |
utāho vāpyuccatāṃ nīcatāṃ vā tūṣṇīṃ bhūteṣvatha sarveṣu cādya || 3-133-14||
MHB 3-133-15
द्वारपाल उवाच ।
कथं यज्ञं दशवर्षो विशेस्त्वं विनीतानां विदुषां संप्रवेश्यम् ।
उपायतः प्रयतिष्ये तवाहं प्रवेशने कुरु यत्नं यथावत् ॥ ३-१३३-१५॥
dvārapāla uvāca |
kathaṃ yajñaṃ daśavarṣo viśestvaṃ vinītānāṃ viduṣāṃ saṃpraveśyam |
upāyataḥ prayatiṣye tavāhaṃ praveśane kuru yatnaṃ yathāvat || 3-133-15||
MHB 3-133-16
अष्टावक्र उवाच ।
भो भो राजञ्जनकानां वरिष्ठ सभाज्यस्त्वं त्वयि सर्वं समृद्धम् ।
त्वं वा कर्ता कर्मणां यज्ञियानां ययातिरेको नृपतिर्वा पुरस्तात् ॥ ३-१३३-१६॥
aṣṭāvakra uvāca |
bho bho rājañjanakānāṃ variṣṭha sabhājyastvaṃ tvayi sarvaṃ samṛddham |
tvaṃ vā kartā karmaṇāṃ yajñiyānāṃ yayātireko nṛpatirvā purastāt || 3-133-16||
MHB 3-133-17
विद्वान्बन्दी वेदविदो निगृह्य वादे भग्नानप्रतिशङ्कमानः ।
त्वया निसृष्टैः पुरुषैराप्तकृद्भिर्जले सर्वान्मज्जयतीति नः श्रुतम् ॥ ३-१३३-१७॥
vidvānbandī vedavido nigṛhya vāde bhagnānapratiśaṅkamānaḥ |
tvayā nisṛṣṭaiḥ puruṣairāptakṛdbhirjale sarvānmajjayatīti naḥ śrutam || 3-133-17||
MHB 3-133-18
स तच्छ्रुत्वा ब्राह्मणानां सकाशाद्ब्रह्मोद्यं वै कथयितुमागतोऽस्मि ।
क्वासौ बन्दी यावदेनं समेत्य नक्षत्राणीव सविता नाशयामि ॥ ३-१३३-१८॥
sa tacchrutvā brāhmaṇānāṃ sakāśādbrahmodyaṃ vai kathayitumāgato'smi |
kvāsau bandī yāvadenaṃ sametya nakṣatrāṇīva savitā nāśayāmi || 3-133-18||
MHB 3-133-19
राजोवाच ।
आशंससे बन्दिनं त्वं विजेतुमविज्ञात्वा वाक्यबलं परस्य ।
विज्ञातवीर्यैः शक्यमेवं प्रवक्तुं दृष्टश्चासौ ब्राह्मणैर्वादशीलैः ॥ ३-१३३-१९॥
rājovāca |
āśaṃsase bandinaṃ tvaṃ vijetumavijñātvā vākyabalaṃ parasya |
vijñātavīryaiḥ śakyamevaṃ pravaktuṃ dṛṣṭaścāsau brāhmaṇairvādaśīlaiḥ || 3-133-19||
MHB 3-133-20
अष्टावक्र उवाच ।
विवादितोऽसौ न हि मादृशैर्हि सिंहीकृतस्तेन वदत्यभीतः ।
समेत्य मां निहतः शेष्यतेऽद्य मार्गे भग्नं शकटमिवाबलाक्षम् ॥ ३-१३३-२०॥
aṣṭāvakra uvāca |
vivādito'sau na hi mādṛśairhi siṃhīkṛtastena vadatyabhītaḥ |
sametya māṃ nihataḥ śeṣyate'dya mārge bhagnaṃ śakaṭamivābalākṣam || 3-133-20||
MHB 3-133-21
राजोवाच ।
षण्णाभेर्द्वादशाक्षस्य चतुर्विंशतिपर्वणः ।
यस्त्रिषष्टिशतारस्य वेदार्थं स परः कविः ॥ ३-१३३-२१॥
rājovāca |
ṣaṇṇābherdvādaśākṣasya caturviṃśatiparvaṇaḥ |
yastriṣaṣṭiśatārasya vedārthaṃ sa paraḥ kaviḥ || 3-133-21||
MHB 3-133-22
अष्टावक्र उवाच ।
चतुर्विंशतिपर्व त्वां षण्णाभि द्वादशप्रधि ।
तत्त्रिषष्टिशतारं वै चक्रं पातु सदागति ॥ ३-१३३-२२॥
aṣṭāvakra uvāca |
caturviṃśatiparva tvāṃ ṣaṇṇābhi dvādaśapradhi |
tattriṣaṣṭiśatāraṃ vai cakraṃ pātu sadāgati || 3-133-22||
MHB 3-133-23
राजोवाच ।
वडवे इव संयुक्ते श्येनपाते दिवौकसाम् ।
कस्तयोर्गर्भमाधत्ते गर्भं सुषुवतुश्च कम् ॥ ३-१३३-२३॥
rājovāca |
vaḍave iva saṃyukte śyenapāte divaukasām |
kastayorgarbhamādhatte garbhaṃ suṣuvatuśca kam || 3-133-23||
MHB 3-133-24
अष्टावक्र उवाच ।
मा स्म ते ते गृहे राजञ्शात्रवाणामपि ध्रुवम् ।
वातसारथिराधत्ते गर्भं सुषुवतुश्च तम् ॥ ३-१३३-२४॥
aṣṭāvakra uvāca |
mā sma te te gṛhe rājañśātravāṇāmapi dhruvam |
vātasārathirādhatte garbhaṃ suṣuvatuśca tam || 3-133-24||
MHB 3-133-25
राजोवाच ।
किं स्वित्सुप्तं न निमिषति किं स्विज्जातं न चोपति ।
कस्य स्विद्धृदयं नास्ति किं स्विद्वेगेन वर्धते ॥ ३-१३३-२५॥
rājovāca |
kiṃ svitsuptaṃ na nimiṣati kiṃ svijjātaṃ na copati |
kasya sviddhṛdayaṃ nāsti kiṃ svidvegena vardhate || 3-133-25||
MHB 3-133-26
अष्टावक्र उवाच ।
मत्स्यः सुप्तो न निमिषत्यण्डं जातं न चोपति ।
अश्मनो हृदयं नास्ति नदी वेगेन वर्धते ॥ ३-१३३-२६॥
aṣṭāvakra uvāca |
matsyaḥ supto na nimiṣatyaṇḍaṃ jātaṃ na copati |
aśmano hṛdayaṃ nāsti nadī vegena vardhate || 3-133-26||
MHB 3-133-27
राजोवाच ।
न त्वा मन्ये मानुषं देवसत्त्वं न त्वं बालः स्थविरस्त्वं मतो मे ।
न ते तुल्यो विद्यते वाक्प्रलापे तस्माद्द्वारं वितराम्येष बन्दी ॥ ३-१३३-२७॥
rājovāca |
na tvā manye mānuṣaṃ devasattvaṃ na tvaṃ bālaḥ sthavirastvaṃ mato me |
na te tulyo vidyate vākpralāpe tasmāddvāraṃ vitarāmyeṣa bandī || 3-133-27||
Adhyaya: 134/299 (39)
MHB 3-134-1
अष्टावक्र उवाच ।
अत्रोग्रसेनसमितेषु राजन्समागतेष्वप्रतिमेषु राजसु ।
न वै विवित्सान्तरमस्ति वादिनां महाजले हंसनिनादिनामिव ॥ ३-१३४-१॥
aṣṭāvakra uvāca |
atrograsenasamiteṣu rājansamāgateṣvapratimeṣu rājasu |
na vai vivitsāntaramasti vādināṃ mahājale haṃsaninādināmiva || 3-134-1||
MHB 3-134-2
न मेऽद्य वक्ष्यस्यतिवादिमानिन्ग्लहं प्रपन्नः सरितामिवागमः ।
हुताशनस्येव समिद्धतेजसः स्थिरो भवस्वेह ममाद्य बन्दिन् ॥ ३-१३४-२॥
na me'dya vakṣyasyativādimāninglahaṃ prapannaḥ saritāmivāgamaḥ |
hutāśanasyeva samiddhatejasaḥ sthiro bhavasveha mamādya bandin || 3-134-2||
MHB 3-134-3
बन्द्युवाच ।
व्याघ्रं शयानं प्रति मा प्रबोधय आशीविषं सृक्किणी लेलिहानम् ।
पदाहतस्येव शिरोऽभिहत्य नादष्टो वै मोक्ष्यसे तन्निबोध ॥ ३-१३४-३॥
bandyuvāca |
vyāghraṃ śayānaṃ prati mā prabodhaya āśīviṣaṃ sṛkkiṇī lelihānam |
padāhatasyeva śiro'bhihatya nādaṣṭo vai mokṣyase tannibodha || 3-134-3||
MHB 3-134-4
यो वै दर्पात्संहननोपपन्नः सुदुर्बलः पर्वतमाविहन्ति ।
तस्यैव पाणिः सनखो विशीर्यते न चैव शैलस्य हि दृश्यते व्रणः ॥ ३-१३४-४॥
yo vai darpātsaṃhananopapannaḥ sudurbalaḥ parvatamāvihanti |
tasyaiva pāṇiḥ sanakho viśīryate na caiva śailasya hi dṛśyate vraṇaḥ || 3-134-4||
MHB 3-134-5
सर्वे राज्ञो मैथिलस्य मैनाकस्येव पर्वताः ।
निकृष्टभूता राजानो वत्सा अनदुहो यथा ॥ ३-१३४-५॥
sarve rājño maithilasya mainākasyeva parvatāḥ |
nikṛṣṭabhūtā rājāno vatsā anaduho yathā || 3-134-5||
MHB 3-134-6
लोमश उवाच ।
अष्टावक्रः समितौ गर्जमानो जातक्रोधो बन्दिनमाह राजन् ।
उक्ते वाक्ये चोत्तरं मे ब्रवीहि वाक्यस्य चाप्युत्तरं ते ब्रवीमि ॥ ३-१३४-६॥
lomaśa uvāca |
aṣṭāvakraḥ samitau garjamāno jātakrodho bandinamāha rājan |
ukte vākye cottaraṃ me bravīhi vākyasya cāpyuttaraṃ te bravīmi || 3-134-6||
MHB 3-134-7
बन्द्युवाच ।
एक एवाग्निर्बहुधा समिध्यते एकः सूर्यः सर्वमिदं प्रभासते ।
एको वीरो देवराजो निहन्ता यमः पितॄणामीश्वरश्चैक एव ॥ ३-१३४-७॥
bandyuvāca |
eka evāgnirbahudhā samidhyate ekaḥ sūryaḥ sarvamidaṃ prabhāsate |
eko vīro devarājo nihantā yamaḥ pitṝṇāmīśvaraścaika eva || 3-134-7||
MHB 3-134-8
अष्टावक्र उवाच ।
द्वाविन्द्राग्नी चरतो वै सखायौ द्वौ देवर्षी नारदः पर्वतश्च ।
द्वावश्विनौ द्वे च रथस्य चक्रे भार्यापती द्वौ विहितौ विधात्रा ॥ ३-१३४-८॥
aṣṭāvakra uvāca |
dvāvindrāgnī carato vai sakhāyau dvau devarṣī nāradaḥ parvataśca |
dvāvaśvinau dve ca rathasya cakre bhāryāpatī dvau vihitau vidhātrā || 3-134-8||
MHB 3-134-9
बन्द्युवाच ।
त्रिः सूयते कर्मणा वै प्रजेयं त्रयो युक्ता वाजपेयं वहन्ति ।
अध्वर्यवस्त्रिषवणानि तन्वते त्रयो लोकास्त्रीणि ज्योतींषि चाहुः ॥ ३-१३४-९॥
bandyuvāca |
triḥ sūyate karmaṇā vai prajeyaṃ trayo yuktā vājapeyaṃ vahanti |
adhvaryavastriṣavaṇāni tanvate trayo lokāstrīṇi jyotīṃṣi cāhuḥ || 3-134-9||
MHB 3-134-10
अष्टावक्र उवाच ।
चतुष्टयं ब्राह्मणानां निकेतं चत्वारो युक्ता यज्ञमिमं वहन्ति ।
दिशश्चतस्रश्चतुरश्च वर्णाश्चतुष्पदा गौरपि शश्वदुक्ता ॥ ३-१३४-१०॥
aṣṭāvakra uvāca |
catuṣṭayaṃ brāhmaṇānāṃ niketaṃ catvāro yuktā yajñamimaṃ vahanti |
diśaścatasraścaturaśca varṇāścatuṣpadā gaurapi śaśvaduktā || 3-134-10||
MHB 3-134-11
बन्द्युवाच ।
पञ्चाग्नयः पञ्चपदा च पङ्क्तिर्यज्ञाः पञ्चैवाप्यथ पञ्चेन्द्रियाणि ।
दृष्टा वेदे पञ्चचूडाश्च पञ्च लोके ख्यातं पञ्चनदं च पुण्यम् ॥ ३-१३४-११॥
bandyuvāca |
pañcāgnayaḥ pañcapadā ca paṅktiryajñāḥ pañcaivāpyatha pañcendriyāṇi |
dṛṣṭā vede pañcacūḍāśca pañca loke khyātaṃ pañcanadaṃ ca puṇyam || 3-134-11||
MHB 3-134-12
अष्टावक्र उवाच ।
षडाधाने दक्षिणामाहुरेके षडेवेमे ऋतवः कालचक्रम् ।
षडिन्द्रियाण्युत षट्कृत्तिकाश्च षट्साद्यस्काः सर्ववेदेषु दृष्टाः ॥ ३-१३४-१२॥
aṣṭāvakra uvāca |
ṣaḍādhāne dakṣiṇāmāhureke ṣaḍeveme ṛtavaḥ kālacakram |
ṣaḍindriyāṇyuta ṣaṭkṛttikāśca ṣaṭsādyaskāḥ sarvavedeṣu dṛṣṭāḥ || 3-134-12||
MHB 3-134-13
बन्द्युवाच ।
सप्त ग्राम्याः पशवः सप्त वन्याः सप्त छन्दांसि क्रतुमेकं वहन्ति ।
सप्तर्षयः सप्त चाप्यर्हणानि सप्ततन्त्री प्रथिता चैव वीणा ॥ ३-१३४-१३॥
bandyuvāca |
sapta grāmyāḥ paśavaḥ sapta vanyāḥ sapta chandāṃsi kratumekaṃ vahanti |
saptarṣayaḥ sapta cāpyarhaṇāni saptatantrī prathitā caiva vīṇā || 3-134-13||
MHB 3-134-14
अष्टावक्र उवाच ।
अष्टौ शाणाः शतमानं वहन्ति तथाष्टपादः शरभः सिंहघाती ।
अष्टौ वसूञ्शुश्रुम देवतासु यूपश्चाष्टास्रिर्विहितः सर्वयज्ञः ॥ ३-१३४-१४॥
aṣṭāvakra uvāca |
aṣṭau śāṇāḥ śatamānaṃ vahanti tathāṣṭapādaḥ śarabhaḥ siṃhaghātī |
aṣṭau vasūñśuśruma devatāsu yūpaścāṣṭāsrirvihitaḥ sarvayajñaḥ || 3-134-14||
MHB 3-134-15
बन्द्युवाच ।
नवैवोक्ताः सामिधेन्यः पितॄणां तथा प्राहुर्नवयोगं विसर्गम् ।
नवाक्षरा बृहती संप्रदिष्टा नवयोगो गणनामेति शश्वत् ॥ ३-१३४-१५॥
bandyuvāca |
navaivoktāḥ sāmidhenyaḥ pitṝṇāṃ tathā prāhurnavayogaṃ visargam |
navākṣarā bṛhatī saṃpradiṣṭā navayogo gaṇanāmeti śaśvat || 3-134-15||
MHB 3-134-16
अष्टावक्र उवाच ।
दशा दशोक्ताः पुरुषस्य लोके सहस्रमाहुर्दश पूर्णं शतानि ।
दशैव मासान्बिभ्रति गर्भवत्यो दशेरका दश दाशा दशार्णाः ॥ ३-१३४-१६॥
aṣṭāvakra uvāca |
daśā daśoktāḥ puruṣasya loke sahasramāhurdaśa pūrṇaṃ śatāni |
daśaiva māsānbibhrati garbhavatyo daśerakā daśa dāśā daśārṇāḥ || 3-134-16||
MHB 3-134-17
बन्द्युवाच ।
एकादशैकादशिनः पशूनामेकादशैवात्र भवन्ति यूपाः ।
एकादश प्राणभृतां विकारा एकादशोक्ता दिवि देवेषु रुद्राः ॥ ३-१३४-१७॥
bandyuvāca |
ekādaśaikādaśinaḥ paśūnāmekādaśaivātra bhavanti yūpāḥ |
ekādaśa prāṇabhṛtāṃ vikārā ekādaśoktā divi deveṣu rudrāḥ || 3-134-17||
MHB 3-134-18
अष्टावक्र उवाच ।
संवत्सरं द्वादश मासमाहुर्जगत्याः पादो द्वादशैवाक्षराणि ।
द्वादशाहः प्राकृतो यज्ञ उक्तो द्वादशादित्यान्कथयन्तीह विप्राः ॥ ३-१३४-१८॥
aṣṭāvakra uvāca |
saṃvatsaraṃ dvādaśa māsamāhurjagatyāḥ pādo dvādaśaivākṣarāṇi |
dvādaśāhaḥ prākṛto yajña ukto dvādaśādityānkathayantīha viprāḥ || 3-134-18||
MHB 3-134-19
बन्द्युवाच ।
त्रयोदशी तिथिरुक्ता महोग्रा त्रयोदशद्वीपवती मही च ॥ ३-१३४-१९॥
bandyuvāca |
trayodaśī tithiruktā mahogrā trayodaśadvīpavatī mahī ca || 3-134-19||
MHB 3-134-20
लोमश उवाच ।
एतावदुक्त्वा विरराम बन्दी श्लोकस्यार्धं व्याजहाराष्टवक्रः ।
त्रयोदशाहानि ससार केशी त्रयोदशादीन्यतिच्छन्दांसि चाहुः ॥ ३-१३४-२०॥
lomaśa uvāca |
etāvaduktvā virarāma bandī ślokasyārdhaṃ vyājahārāṣṭavakraḥ |
trayodaśāhāni sasāra keśī trayodaśādīnyaticchandāṃsi cāhuḥ || 3-134-20||
MHB 3-134-21
ततो महानुदतिष्ठन्निनादस्तूष्णींभूतं सूतपुत्रं निशम्य ।
अधोमुखं ध्यानपरं तदानीमष्टावक्रं चाप्युदीर्यन्तमेव ॥ ३-१३४-२१॥
tato mahānudatiṣṭhanninādastūṣṇīṃbhūtaṃ sūtaputraṃ niśamya |
adhomukhaṃ dhyānaparaṃ tadānīmaṣṭāvakraṃ cāpyudīryantameva || 3-134-21||
MHB 3-134-22
तस्मिंस्तथा संकुले वर्तमाने स्फीते यज्ञे जनकस्याथ राज्ञः ।
अष्टावक्रं पूजयन्तोऽभ्युपेयुर्विप्राः सर्वे प्राञ्जलयः प्रतीताः ॥ ३-१३४-२२॥
tasmiṃstathā saṃkule vartamāne sphīte yajñe janakasyātha rājñaḥ |
aṣṭāvakraṃ pūjayanto'bhyupeyurviprāḥ sarve prāñjalayaḥ pratītāḥ || 3-134-22||
MHB 3-134-23
अष्टावक्र उवाच ।
अनेन वै ब्राह्मणाः शुश्रुवांसो वादे जित्वा सलिले मज्जिताः किल ।
तानेव धर्मानयमद्य बन्दी प्राप्नोतु गृह्याप्सु निमज्जयैनम् ॥ ३-१३४-२३॥
aṣṭāvakra uvāca |
anena vai brāhmaṇāḥ śuśruvāṃso vāde jitvā salile majjitāḥ kila |
tāneva dharmānayamadya bandī prāpnotu gṛhyāpsu nimajjayainam || 3-134-23||
MHB 3-134-24
बन्द्युवाच ।
अहं पुत्रो वरुणस्योत राज्ञस्तत्रास सत्रं द्वादशवार्षिकं वै ।
सत्रेण ते जनक तुल्यकालं तदर्थं ते प्रहिता मे द्विजाग्र्याः ॥ ३-१३४-२४॥
bandyuvāca |
ahaṃ putro varuṇasyota rājñastatrāsa satraṃ dvādaśavārṣikaṃ vai |
satreṇa te janaka tulyakālaṃ tadarthaṃ te prahitā me dvijāgryāḥ || 3-134-24||
MHB 3-134-25
एते सर्वे वरुणस्योत यज्ञं द्रष्टुं गता इह आयान्ति भूयः ।
अष्टावक्रं पूजये पूजनीयं यस्य हेतोर्जनितारं समेष्ये ॥ ३-१३४-२५॥
ete sarve varuṇasyota yajñaṃ draṣṭuṃ gatā iha āyānti bhūyaḥ |
aṣṭāvakraṃ pūjaye pūjanīyaṃ yasya hetorjanitāraṃ sameṣye || 3-134-25||
MHB 3-134-26
अष्टावक्र उवाच ।
विप्राः समुद्राम्भसि मज्जितास्ते वाचा जिता मेधया आविदानाः ।
तां मेधया वाचमथोज्जहार यथा वाचमवचिन्वन्ति सन्तः ॥ ३-१३४-२६॥
aṣṭāvakra uvāca |
viprāḥ samudrāmbhasi majjitāste vācā jitā medhayā āvidānāḥ |
tāṃ medhayā vācamathojjahāra yathā vācamavacinvanti santaḥ || 3-134-26||
MHB 3-134-27
अग्निर्दहञ्जातवेदाः सतां गृहान्विसर्जयंस्तेजसा न स्म धाक्षीत् ।
बालेषु पुत्रेषु कृपणं वदत्सु तथा वाचमवचिन्वन्ति सन्तः ॥ ३-१३४-२७॥
agnirdahañjātavedāḥ satāṃ gṛhānvisarjayaṃstejasā na sma dhākṣīt |
bāleṣu putreṣu kṛpaṇaṃ vadatsu tathā vācamavacinvanti santaḥ || 3-134-27||
MHB 3-134-28
श्लेष्मातकी क्षीणवर्चाः शृणोषि उताहो त्वां स्तुतयो मादयन्ति ।
हस्तीव त्वं जनक वितुद्यमानो न मामिकां वाचमिमां शृणोषि ॥ ३-१३४-२८॥
śleṣmātakī kṣīṇavarcāḥ śṛṇoṣi utāho tvāṃ stutayo mādayanti |
hastīva tvaṃ janaka vitudyamāno na māmikāṃ vācamimāṃ śṛṇoṣi || 3-134-28||
MHB 3-134-29
जनक उवाच ।
शृणोमि वाचं तव दिव्यरूपाममानुषीं दिव्यरूपोऽसि साक्षात् ।
अजैषीर्यद्बन्दिनं त्वं विवादे निसृष्ट एष तव कामोऽद्य बन्दी ॥ ३-१३४-२९॥
janaka uvāca |
śṛṇomi vācaṃ tava divyarūpāmamānuṣīṃ divyarūpo'si sākṣāt |
ajaiṣīryadbandinaṃ tvaṃ vivāde nisṛṣṭa eṣa tava kāmo'dya bandī || 3-134-29||
MHB 3-134-30
अष्टावक्र उवाच ।
नानेन जीवता कश्चिदर्थो मे बन्दिना नृप ।
पिता यद्यस्य वरुणो मज्जयैनं जलाशये ॥ ३-१३४-३०॥
aṣṭāvakra uvāca |
nānena jīvatā kaścidartho me bandinā nṛpa |
pitā yadyasya varuṇo majjayainaṃ jalāśaye || 3-134-30||
MHB 3-134-31
बन्द्युवाच ।
अहं पुत्रो वरुणस्योत राज्ञो न मे भयं सलिले मज्जितस्य ।
इमं मुहूर्तं पितरं द्रक्ष्यतेऽयमष्टावक्रश्चिरनष्टं कहोडम् ॥ ३-१३४-३१॥
bandyuvāca |
ahaṃ putro varuṇasyota rājño na me bhayaṃ salile majjitasya |
imaṃ muhūrtaṃ pitaraṃ drakṣyate'yamaṣṭāvakraściranaṣṭaṃ kahoḍam || 3-134-31||
MHB 3-134-32
लोमश उवाच ।
ततस्ते पूजिता विप्रा वरुणेन महात्मना ।
उदतिष्ठन्त ते सर्वे जनकस्य समीपतः ॥ ३-१३४-३२॥
lomaśa uvāca |
tataste pūjitā viprā varuṇena mahātmanā |
udatiṣṭhanta te sarve janakasya samīpataḥ || 3-134-32||
MHB 3-134-33
कहोड उवाच ।
इत्यर्थमिच्छन्ति सुताञ्जना जनक कर्मणा ।
यदहं नाशकं कर्तुं तत्पुत्रः कृतवान्मम ॥ ३-१३४-३३॥
kahoḍa uvāca |
ityarthamicchanti sutāñjanā janaka karmaṇā |
yadahaṃ nāśakaṃ kartuṃ tatputraḥ kṛtavānmama || 3-134-33||
MHB 3-134-34
उताबलस्य बलवानुत बालस्य पण्डितः ।
उत वाविदुषो विद्वान्पुत्रो जनक जायते ॥ ३-१३४-३४॥
utābalasya balavānuta bālasya paṇḍitaḥ |
uta vāviduṣo vidvānputro janaka jāyate || 3-134-34||
MHB 3-134-35
बन्द्युवाच ।
शितेन ते परशुना स्वयमेवान्तको नृप ।
शिरांस्यपाहरत्वाजौ रिपूणां भद्रमस्तु ते ॥ ३-१३४-३५॥
bandyuvāca |
śitena te paraśunā svayamevāntako nṛpa |
śirāṃsyapāharatvājau ripūṇāṃ bhadramastu te || 3-134-35||
MHB 3-134-36
महदुक्थ्यं गीयते साम चाग्र्यं सम्यक्सोमः पीयते चात्र सत्रे ।
शुचीन्भागान्प्रतिजगृहुश्च हृष्टाः साक्षाद्देवा जनकस्येह यज्ञे ॥ ३-१३४-३६॥
mahadukthyaṃ gīyate sāma cāgryaṃ samyaksomaḥ pīyate cātra satre |
śucīnbhāgānpratijagṛhuśca hṛṣṭāḥ sākṣāddevā janakasyeha yajñe || 3-134-36||
MHB 3-134-37
लोमश उवाच ।
समुत्थितेष्वथ सर्वेषु राजन्विप्रेषु तेष्वधिकं सुप्रभेषु ।
अनुज्ञातो जनकेनाथ राज्ञा विवेश तोयं सागरस्योत बन्दी ॥ ३-१३४-३७॥
lomaśa uvāca |
samutthiteṣvatha sarveṣu rājanvipreṣu teṣvadhikaṃ suprabheṣu |
anujñāto janakenātha rājñā viveśa toyaṃ sāgarasyota bandī || 3-134-37||
MHB 3-134-38
अष्टावक्रः पितरं पूजयित्वा संपूजितो ब्राह्मणैस्तैर्यथावत् ।
प्रत्याजगामाश्रममेव चाग्र्यं जित्वा बन्दिं सहितो मातुलेन ॥ ३-१३४-३८॥
aṣṭāvakraḥ pitaraṃ pūjayitvā saṃpūjito brāhmaṇaistairyathāvat |
pratyājagāmāśramameva cāgryaṃ jitvā bandiṃ sahito mātulena || 3-134-38||
MHB 3-134-39
अत्र कौन्तेय सहितो भ्रातृभिस्त्वं सुखोषितः सह विप्रैः प्रतीतः ।
पुण्यान्यन्यानि शुचिकर्मैकभक्तिर्मया सार्धं चरितास्याजमीढ ॥ ३-१३४-३९॥
atra kaunteya sahito bhrātṛbhistvaṃ sukhoṣitaḥ saha vipraiḥ pratītaḥ |
puṇyānyanyāni śucikarmaikabhaktirmayā sārdhaṃ caritāsyājamīḍha || 3-134-39||
Adhyaya: 135/299 (42)
MHB 3-135-1
लोमश उवाच ।
एषा मधुविला राजन्समङ्गा संप्रकाशते ।
एतत्कर्दमिलं नाम भरतस्याभिषेचनम् ॥ ३-१३५-१॥
lomaśa uvāca |
eṣā madhuvilā rājansamaṅgā saṃprakāśate |
etatkardamilaṃ nāma bharatasyābhiṣecanam || 3-135-1||
MHB 3-135-2
अलक्ष्म्या किल संयुक्तो वृत्रं हत्वा शचीपतिः ।
आप्लुतः सर्वपापेभ्यः समङ्गायां व्यमुच्यत ॥ ३-१३५-२॥
alakṣmyā kila saṃyukto vṛtraṃ hatvā śacīpatiḥ |
āplutaḥ sarvapāpebhyaḥ samaṅgāyāṃ vyamucyata || 3-135-2||
MHB 3-135-3
एतद्विनशनं कुक्षौ मैनाकस्य नरर्षभ ।
अदितिर्यत्र पुत्रार्थं तदन्नमपचत्पुरा ॥ ३-१३५-३॥
etadvinaśanaṃ kukṣau mainākasya nararṣabha |
aditiryatra putrārthaṃ tadannamapacatpurā || 3-135-3||
MHB 3-135-4
एनं पर्वतराजानमारुह्य पुरुषर्षभ ।
अयशस्यामसंशब्द्यामलक्ष्मीं व्यपनोत्स्यथ ॥ ३-१३५-४॥
enaṃ parvatarājānamāruhya puruṣarṣabha |
ayaśasyāmasaṃśabdyāmalakṣmīṃ vyapanotsyatha || 3-135-4||
MHB 3-135-5
एते कनखला राजनृषीणां दयिता नगाः ।
एषा प्रकाशते गङ्गा युधिष्ठिर महानदी ॥ ३-१३५-५॥
ete kanakhalā rājanṛṣīṇāṃ dayitā nagāḥ |
eṣā prakāśate gaṅgā yudhiṣṭhira mahānadī || 3-135-5||
MHB 3-135-6
सनत्कुमारो भगवानत्र सिद्धिमगात्पराम् ।
आजमीढावगाह्यैनां सर्वपापैः प्रमोक्ष्यसे ॥ ३-१३५-६॥
sanatkumāro bhagavānatra siddhimagātparām |
ājamīḍhāvagāhyaināṃ sarvapāpaiḥ pramokṣyase || 3-135-6||
MHB 3-135-7
अपां ह्रदं च पुण्याख्यं भृगुतुङ्गं च पर्वतम् ।
तूष्णीं गङ्गां च कौन्तेय सामात्यः समुपस्पृश ॥ ३-१३५-७॥
apāṃ hradaṃ ca puṇyākhyaṃ bhṛgutuṅgaṃ ca parvatam |
tūṣṇīṃ gaṅgāṃ ca kaunteya sāmātyaḥ samupaspṛśa || 3-135-7||
MHB 3-135-8
आश्रमः स्थूलशिरसो रमणीयः प्रकाशते ।
अत्र मानं च कौन्तेय क्रोधं चैव विवर्जय ॥ ३-१३५-८॥
āśramaḥ sthūlaśiraso ramaṇīyaḥ prakāśate |
atra mānaṃ ca kaunteya krodhaṃ caiva vivarjaya || 3-135-8||
MHB 3-135-9
एष रैभ्याश्रमः श्रीमान्पाण्डवेय प्रकाशते ।
भारद्वाजो यत्र कविर्यवक्रीतो व्यनश्यत ॥ ३-१३५-९॥
eṣa raibhyāśramaḥ śrīmānpāṇḍaveya prakāśate |
bhāradvājo yatra kaviryavakrīto vyanaśyata || 3-135-9||
MHB 3-135-10
युधिष्ठिर उवाच ।
कथंयुक्तोऽभवदृषिर्भरद्वाजः प्रतापवान् ।
किमर्थं च यवक्रीत ऋषिपुत्रो व्यनश्यत ॥ ३-१३५-१०॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kathaṃyukto'bhavadṛṣirbharadvājaḥ pratāpavān |
kimarthaṃ ca yavakrīta ṛṣiputro vyanaśyata || 3-135-10||
MHB 3-135-11
एतत्सर्वं यथावृत्तं श्रोतुमिच्छामि लोमश ।
कर्मभिर्देवकल्पानां कीर्त्यमानैर्भृशं रमे ॥ ३-१३५-११॥
etatsarvaṃ yathāvṛttaṃ śrotumicchāmi lomaśa |
karmabhirdevakalpānāṃ kīrtyamānairbhṛśaṃ rame || 3-135-11||
MHB 3-135-12
लोमश उवाच ।
भरद्वाजश्च रैभ्यश्च सखायौ संबभूवतुः ।
तावूषतुरिहात्यन्तं प्रीयमाणौ वनान्तरे ॥ ३-१३५-१२॥
lomaśa uvāca |
bharadvājaśca raibhyaśca sakhāyau saṃbabhūvatuḥ |
tāvūṣaturihātyantaṃ prīyamāṇau vanāntare || 3-135-12||
MHB 3-135-13
रैभ्यस्य तु सुतावास्तामर्वावसुपरावसू ।
आसीद्यवक्रीः पुत्रस्तु भरद्वाजस्य भारत ॥ ३-१३५-१३॥
raibhyasya tu sutāvāstāmarvāvasuparāvasū |
āsīdyavakrīḥ putrastu bharadvājasya bhārata || 3-135-13||
MHB 3-135-14
रैभ्यो विद्वान्सहापत्यस्तपस्वी चेतरोऽभवत् ।
तयोश्चाप्यतुला प्रीतिर्बाल्यात्प्रभृति भारत ॥ ३-१३५-१४॥
raibhyo vidvānsahāpatyastapasvī cetaro'bhavat |
tayoścāpyatulā prītirbālyātprabhṛti bhārata || 3-135-14||
MHB 3-135-15
यवक्रीः पितरं दृष्ट्वा तपस्विनमसत्कृतम् ।
दृष्ट्वा च सत्कृतं विप्रै रैभ्यं पुत्रैः सहानघ ॥ ३-१३५-१५॥
yavakrīḥ pitaraṃ dṛṣṭvā tapasvinamasatkṛtam |
dṛṣṭvā ca satkṛtaṃ viprai raibhyaṃ putraiḥ sahānagha || 3-135-15||
MHB 3-135-16
पर्यतप्यत तेजस्वी मन्युनाभिपरिप्लुतः ।
तपस्तेपे ततो घोरं वेदज्ञानाय पाण्डव ॥ ३-१३५-१६॥
paryatapyata tejasvī manyunābhipariplutaḥ |
tapastepe tato ghoraṃ vedajñānāya pāṇḍava || 3-135-16||
MHB 3-135-17
सुसमिद्धे महत्यग्नौ शरीरमुपतापयन् ।
जनयामास संतापमिन्द्रस्य सुमहातपाः ॥ ३-१३५-१७॥
susamiddhe mahatyagnau śarīramupatāpayan |
janayāmāsa saṃtāpamindrasya sumahātapāḥ || 3-135-17||
MHB 3-135-18
तत इन्द्रो यवक्रीतमुपगम्य युधिष्ठिर ।
अब्रवीत्कस्य हेतोस्त्वमास्थितस्तप उत्तमम् ॥ ३-१३५-१८॥
tata indro yavakrītamupagamya yudhiṣṭhira |
abravītkasya hetostvamāsthitastapa uttamam || 3-135-18||
MHB 3-135-19
यवक्रीरुवाच ।
द्विजानामनधीता वै वेदाः सुरगणार्चित ।
प्रतिभान्त्विति तप्येऽहमिदं परमकं तपः ॥ ३-१३५-१९॥
yavakrīruvāca |
dvijānāmanadhītā vai vedāḥ suragaṇārcita |
pratibhāntviti tapye'hamidaṃ paramakaṃ tapaḥ || 3-135-19||
MHB 3-135-20
स्वाध्यायार्थे समारम्भो ममायं पाकशासन ।
तपसा ज्ञातुमिच्छामि सर्वज्ञानानि कौशिक ॥ ३-१३५-२०॥
svādhyāyārthe samārambho mamāyaṃ pākaśāsana |
tapasā jñātumicchāmi sarvajñānāni kauśika || 3-135-20||
MHB 3-135-21
कालेन महता वेदाः शक्या गुरुमुखाद्विभो ।
प्राप्तुं तस्मादयं यत्नः परमो मे समास्थितः ॥ ३-१३५-२१॥
kālena mahatā vedāḥ śakyā gurumukhādvibho |
prāptuṃ tasmādayaṃ yatnaḥ paramo me samāsthitaḥ || 3-135-21||
MHB 3-135-22
इन्द्र उवाच ।
अमार्ग एष विप्रर्षे येन त्वं यातुमिच्छसि ।
किं विघातेन ते विप्र गच्छाधीहि गुरोर्मुखात् ॥ ३-१३५-२२॥
indra uvāca |
amārga eṣa viprarṣe yena tvaṃ yātumicchasi |
kiṃ vighātena te vipra gacchādhīhi gurormukhāt || 3-135-22||
MHB 3-135-23
लोमश उवाच ।
एवमुक्त्वा गतः शक्रो यवक्रीरपि भारत ।
भूय एवाकरोद्यत्नं तपस्यमितविक्रम ॥ ३-१३५-२३॥
lomaśa uvāca |
evamuktvā gataḥ śakro yavakrīrapi bhārata |
bhūya evākarodyatnaṃ tapasyamitavikrama || 3-135-23||
MHB 3-135-24
घोरेण तपसा राजंस्तप्यमानो महातपाः ।
संतापयामास भृशं देवेन्द्रमिति नः श्रुतम् ॥ ३-१३५-२४॥
ghoreṇa tapasā rājaṃstapyamāno mahātapāḥ |
saṃtāpayāmāsa bhṛśaṃ devendramiti naḥ śrutam || 3-135-24||
MHB 3-135-25
तं तथा तप्यमानं तु तपस्तीव्रं महामुनिम् ।
उपेत्य बलभिद्देवो वारयामास वै पुनः ॥ ३-१३५-२५॥
taṃ tathā tapyamānaṃ tu tapastīvraṃ mahāmunim |
upetya balabhiddevo vārayāmāsa vai punaḥ || 3-135-25||
MHB 3-135-26
अशक्योऽर्थः समारब्धो नैतद्बुद्धिकृतं तव ।
प्रतिभास्यन्ति वै वेदास्तव चैव पितुश्च ते ॥ ३-१३५-२६॥
aśakyo'rthaḥ samārabdho naitadbuddhikṛtaṃ tava |
pratibhāsyanti vai vedāstava caiva pituśca te || 3-135-26||
MHB 3-135-27
यवक्रीरुवाच ।
न चैतदेवं क्रियते देवराज ममेप्सितम् ।
महता नियमेनाहं तप्स्ये घोरतरं तपः ॥ ३-१३५-२७॥
yavakrīruvāca |
na caitadevaṃ kriyate devarāja mamepsitam |
mahatā niyamenāhaṃ tapsye ghorataraṃ tapaḥ || 3-135-27||
MHB 3-135-28
समिद्धेऽग्नावुपकृत्याङ्गमङ्गं होष्यामि वा मघवंस्तन्निबोध ।
यद्येतदेवं न करोषि कामं ममेप्सितं देवराजेह सर्वम् ॥ ३-१३५-२८॥
samiddhe'gnāvupakṛtyāṅgamaṅgaṃ hoṣyāmi vā maghavaṃstannibodha |
yadyetadevaṃ na karoṣi kāmaṃ mamepsitaṃ devarājeha sarvam || 3-135-28||
MHB 3-135-29
लोमश उवाच ।
निश्चयं तमभिज्ञाय मुनेस्तस्य महात्मनः ।
प्रतिवारणहेत्वर्थं बुद्ध्या संचिन्त्य बुद्धिमान् ॥ ३-१३५-२९॥
lomaśa uvāca |
niścayaṃ tamabhijñāya munestasya mahātmanaḥ |
prativāraṇahetvarthaṃ buddhyā saṃcintya buddhimān || 3-135-29||
MHB 3-135-30
तत इन्द्रोऽकरोद्रूपं ब्राह्मणस्य तपस्विनः ।
अनेकशतवर्षस्य दुर्बलस्य सयक्ष्मणः ॥ ३-१३५-३०॥
tata indro'karodrūpaṃ brāhmaṇasya tapasvinaḥ |
anekaśatavarṣasya durbalasya sayakṣmaṇaḥ || 3-135-30||
MHB 3-135-31
यवक्रीतस्य यत्तीर्थमुचितं शौचकर्मणि ।
भागीरथ्यां तत्र सेतुं वालुकाभिश्चकार सः ॥ ३-१३५-३१॥
yavakrītasya yattīrthamucitaṃ śaucakarmaṇi |
bhāgīrathyāṃ tatra setuṃ vālukābhiścakāra saḥ || 3-135-31||
MHB 3-135-32
यदास्य वदतो वाक्यं न स चक्रे द्विजोत्तमः ।
वालुकाभिस्ततः शक्रो गङ्गां समभिपूरयन् ॥ ३-१३५-३२॥
yadāsya vadato vākyaṃ na sa cakre dvijottamaḥ |
vālukābhistataḥ śakro gaṅgāṃ samabhipūrayan || 3-135-32||
MHB 3-135-33
वालुकामुष्टिमनिशं भागीरथ्यां व्यसर्जयत् ।
सेतुमभ्यारभच्छक्रो यवक्रीतं निदर्शयन् ॥ ३-१३५-३३॥
vālukāmuṣṭimaniśaṃ bhāgīrathyāṃ vyasarjayat |
setumabhyārabhacchakro yavakrītaṃ nidarśayan || 3-135-33||
MHB 3-135-34
तं ददर्श यवक्रीस्तु यत्नवन्तं निबन्धने ।
प्रहसंश्चाब्रवीद्वाक्यमिदं स मुनिपुंगवः ॥ ३-१३५-३४॥
taṃ dadarśa yavakrīstu yatnavantaṃ nibandhane |
prahasaṃścābravīdvākyamidaṃ sa munipuṃgavaḥ || 3-135-34||
MHB 3-135-35
किमिदं वर्तते ब्रह्मन्किं च ते ह चिकीर्षितम् ।
अतीव हि महान्यत्नः क्रियतेऽयं निरर्थकः ॥ ३-१३५-३५॥
kimidaṃ vartate brahmankiṃ ca te ha cikīrṣitam |
atīva hi mahānyatnaḥ kriyate'yaṃ nirarthakaḥ || 3-135-35||
MHB 3-135-36
इन्द्र उवाच ।
बन्धिष्ये सेतुना गङ्गां सुखः पन्था भविष्यति ।
क्लिश्यते हि जनस्तात तरमाणः पुनः पुनः ॥ ३-१३५-३६॥
indra uvāca |
bandhiṣye setunā gaṅgāṃ sukhaḥ panthā bhaviṣyati |
kliśyate hi janastāta taramāṇaḥ punaḥ punaḥ || 3-135-36||
MHB 3-135-37
यवक्रीरुवाच ।
नायं शक्यस्त्वया बद्धुं महानोघः कथंचन ।
अशक्याद्विनिवर्तस्व शक्यमर्थं समारभ ॥ ३-१३५-३७॥
yavakrīruvāca |
nāyaṃ śakyastvayā baddhuṃ mahānoghaḥ kathaṃcana |
aśakyādvinivartasva śakyamarthaṃ samārabha || 3-135-37||
MHB 3-135-38
इन्द्र उवाच ।
यथैव भवता चेदं तपो वेदार्थमुद्यतम् ।
अशक्यं तद्वदस्माभिरयं भारः समुद्यतः ॥ ३-१३५-३८॥
indra uvāca |
yathaiva bhavatā cedaṃ tapo vedārthamudyatam |
aśakyaṃ tadvadasmābhirayaṃ bhāraḥ samudyataḥ || 3-135-38||
MHB 3-135-39
यवक्रीरुवाच ।
यथा तव निरर्थोऽयमारम्भस्त्रिदशेश्वर ।
तथा यदि ममापीदं मन्यसे पाकशासन ॥ ३-१३५-३९॥
yavakrīruvāca |
yathā tava nirartho'yamārambhastridaśeśvara |
tathā yadi mamāpīdaṃ manyase pākaśāsana || 3-135-39||
MHB 3-135-40
क्रियतां यद्भवेच्छक्यं मया सुरगणेश्वर ।
वरांश्च मे प्रयच्छान्यान्यैरन्यान्भवितास्म्यति ॥ ३-१३५-४०॥
kriyatāṃ yadbhavecchakyaṃ mayā suragaṇeśvara |
varāṃśca me prayacchānyānyairanyānbhavitāsmyati || 3-135-40||
MHB 3-135-41
लोमश उवाच ।
तस्मै प्रादाद्वरानिन्द्र उक्तवान्यान्महातपाः ।
प्रतिभास्यन्ति ते वेदाः पित्रा सह यथेप्सिताः ॥ ३-१३५-४१॥
lomaśa uvāca |
tasmai prādādvarānindra uktavānyānmahātapāḥ |
pratibhāsyanti te vedāḥ pitrā saha yathepsitāḥ || 3-135-41||
MHB 3-135-42
यच्चान्यत्काङ्क्षसे कामं यवक्रीर्गम्यतामिति ।
स लब्धकामः पितरमुपेत्याथ ततोऽब्रवीत् ॥ ३-१३५-४२॥
yaccānyatkāṅkṣase kāmaṃ yavakrīrgamyatāmiti |
sa labdhakāmaḥ pitaramupetyātha tato'bravīt || 3-135-42||
Adhyaya: 136/299 (18)
MHB 3-136-1
यवक्रीरुवाच ।
प्रतिभास्यन्ति वै वेदा मम तातस्य चोभयोः ।
अति चान्यान्भविष्यावो वरा लब्धास्तथा मया ॥ ३-१३६-१॥
yavakrīruvāca |
pratibhāsyanti vai vedā mama tātasya cobhayoḥ |
ati cānyānbhaviṣyāvo varā labdhāstathā mayā || 3-136-1||
MHB 3-136-2
भरद्वाज उवाच ।
दर्पस्ते भविता तात वराँल्लब्ध्वा यथेप्सितान् ।
स दर्पपूर्णः कृपणः क्षिप्रमेव विनश्यसि ॥ ३-१३६-२॥
bharadvāja uvāca |
darpaste bhavitā tāta varā~llabdhvā yathepsitān |
sa darpapūrṇaḥ kṛpaṇaḥ kṣiprameva vinaśyasi || 3-136-2||
MHB 3-136-3
अत्राप्युदाहरन्तीमा गाथा देवैरुदाहृताः ।
ऋषिरासीत्पुरा पुत्र बालधिर्नाम वीर्यवान् ॥ ३-१३६-३॥
atrāpyudāharantīmā gāthā devairudāhṛtāḥ |
ṛṣirāsītpurā putra bāladhirnāma vīryavān || 3-136-3||
MHB 3-136-4
स पुत्रशोकादुद्विग्नस्तपस्तेपे सुदुश्चरम् ।
भवेन्मम सुतोऽमर्त्य इति तं लब्धवांश्च सः ॥ ३-१३६-४॥
sa putraśokādudvignastapastepe suduścaram |
bhavenmama suto'martya iti taṃ labdhavāṃśca saḥ || 3-136-4||
MHB 3-136-5
तस्य प्रसादो देवैश्च कृतो न त्वमरैः समः ।
नामर्त्यो विद्यते मर्त्यो निमित्तायुर्भविष्यति ॥ ३-१३६-५॥
tasya prasādo devaiśca kṛto na tvamaraiḥ samaḥ |
nāmartyo vidyate martyo nimittāyurbhaviṣyati || 3-136-5||
MHB 3-136-6
बालधिरुवाच ।
यथेमे पर्वताः शश्वत्तिष्ठन्ति सुरसत्तमाः ।
अक्षयास्तन्निमित्तं मे सुतस्यायुर्भवेदिति ॥ ३-१३६-६॥
bāladhiruvāca |
yatheme parvatāḥ śaśvattiṣṭhanti surasattamāḥ |
akṣayāstannimittaṃ me sutasyāyurbhavediti || 3-136-6||
MHB 3-136-7
भरद्वाज उवाच ।
तस्य पुत्रस्तदा जज्ञे मेधावी क्रोधनः सदा ।
स तच्छ्रुत्वाकरोद्दर्पमृषींश्चैवावमन्यत ॥ ३-१३६-७॥
bharadvāja uvāca |
tasya putrastadā jajñe medhāvī krodhanaḥ sadā |
sa tacchrutvākaroddarpamṛṣīṃścaivāvamanyata || 3-136-7||
MHB 3-136-8
विकुर्वाणो मुनीनां तु चरमाणो महीमिमाम् ।
आससाद महावीर्यं धनुषाक्षं मनीषिणम् ॥ ३-१३६-८॥
vikurvāṇo munīnāṃ tu caramāṇo mahīmimām |
āsasāda mahāvīryaṃ dhanuṣākṣaṃ manīṣiṇam || 3-136-8||
MHB 3-136-9
तस्यापचक्रे मेधावी तं शशाप स वीर्यवान् ।
भव भस्मेति चोक्तः स न भस्म समपद्यत ॥ ३-१३६-९॥
tasyāpacakre medhāvī taṃ śaśāpa sa vīryavān |
bhava bhasmeti coktaḥ sa na bhasma samapadyata || 3-136-9||
MHB 3-136-10
धनुषाक्षस्तु तं दृष्ट्वा मेधाविनमनामयम् ।
निमित्तमस्य महिषैर्भेदयामास वीर्यवान् ॥ ३-१३६-१०॥
dhanuṣākṣastu taṃ dṛṣṭvā medhāvinamanāmayam |
nimittamasya mahiṣairbhedayāmāsa vīryavān || 3-136-10||
MHB 3-136-11
स निमित्ते विनष्टे तु ममार सहसा शिशुः ।
तं मृतं पुत्रमादाय विललाप ततः पिता ॥ ३-१३६-११॥
sa nimitte vinaṣṭe tu mamāra sahasā śiśuḥ |
taṃ mṛtaṃ putramādāya vilalāpa tataḥ pitā || 3-136-11||
MHB 3-136-12
लालप्यमानं तं दृष्ट्वा मुनयः पुनरार्तवत् ।
ऊचुर्वेदोक्तया पूर्वं गाथया तन्निबोध मे ॥ ३-१३६-१२॥
lālapyamānaṃ taṃ dṛṣṭvā munayaḥ punarārtavat |
ūcurvedoktayā pūrvaṃ gāthayā tannibodha me || 3-136-12||
MHB 3-136-13
न दिष्टमर्थमत्येतुमीशो मर्त्यः कथंचन ।
महिषैर्भेदयामास धनुषाक्षो महीधरान् ॥ ३-१३६-१३॥
na diṣṭamarthamatyetumīśo martyaḥ kathaṃcana |
mahiṣairbhedayāmāsa dhanuṣākṣo mahīdharān || 3-136-13||
MHB 3-136-14
एवं लब्ध्वा वरान्बाला दर्पपूर्णास्तरस्विनः ।
क्षिप्रमेव विनश्यन्ति यथा न स्यात्तथा भवान् ॥ ३-१३६-१४॥
evaṃ labdhvā varānbālā darpapūrṇāstarasvinaḥ |
kṣiprameva vinaśyanti yathā na syāttathā bhavān || 3-136-14||
MHB 3-136-15
एष रैभ्यो महावीर्यः पुत्रौ चास्य तथाविधौ ।
तं यथा पुत्र नाभ्येषि तथा कुर्यास्त्वतन्द्रितः ॥ ३-१३६-१५॥
eṣa raibhyo mahāvīryaḥ putrau cāsya tathāvidhau |
taṃ yathā putra nābhyeṣi tathā kuryāstvatandritaḥ || 3-136-15||
MHB 3-136-16
स हि क्रुद्धः समर्थस्त्वां पुत्र पीडयितुं रुषा ।
वैद्यश्चापि तपस्वी च कोपनश्च महानृषिः ॥ ३-१३६-१६॥
sa hi kruddhaḥ samarthastvāṃ putra pīḍayituṃ ruṣā |
vaidyaścāpi tapasvī ca kopanaśca mahānṛṣiḥ || 3-136-16||
MHB 3-136-17
यवक्रीरुवाच ।
एवं करिष्ये मा तापं तात कार्षीः कथंचन ।
यथा हि मे भवान्मान्यस्तथा रैभ्यः पिता मम ॥ ३-१३६-१७॥
yavakrīruvāca |
evaṃ kariṣye mā tāpaṃ tāta kārṣīḥ kathaṃcana |
yathā hi me bhavānmānyastathā raibhyaḥ pitā mama || 3-136-17||
MHB 3-136-18
लोमश उवाच ।
उक्त्वा स पितरं श्लक्ष्णं यवक्रीरकुतोभयः ।
विप्रकुर्वन्नृषीनन्यानतुष्यत्परया मुदा ॥ ३-१३६-१८॥
lomaśa uvāca |
uktvā sa pitaraṃ ślakṣṇaṃ yavakrīrakutobhayaḥ |
viprakurvannṛṣīnanyānatuṣyatparayā mudā || 3-136-18||
Adhyaya: 137/299 (20)
MHB 3-137-1
लोमश उवाच ।
चङ्क्रम्यमाणः स तदा यवक्रीरकुतोभयः ।
जगाम माधवे मासि रैभ्याश्रमपदं प्रति ॥ ३-१३७-१॥
lomaśa uvāca |
caṅkramyamāṇaḥ sa tadā yavakrīrakutobhayaḥ |
jagāma mādhave māsi raibhyāśramapadaṃ prati || 3-137-1||
MHB 3-137-2
स ददर्शाश्रमे पुण्ये पुष्पितद्रुमभूषिते ।
विचरन्तीं स्नुषां तस्य किंनरीमिव भारत ॥ ३-१३७-२॥
sa dadarśāśrame puṇye puṣpitadrumabhūṣite |
vicarantīṃ snuṣāṃ tasya kiṃnarīmiva bhārata || 3-137-2||
MHB 3-137-3
यवक्रीस्तामुवाचेदमुपतिष्ठस्व मामिति ।
निर्लज्जो लज्जया युक्तां कामेन हृतचेतनः ॥ ३-१३७-३॥
yavakrīstāmuvācedamupatiṣṭhasva māmiti |
nirlajjo lajjayā yuktāṃ kāmena hṛtacetanaḥ || 3-137-3||
MHB 3-137-4
सा तस्य शीलमाज्ञाय तस्माच्छापाच्च बिभ्यती ।
तेजस्वितां च रैभ्यस्य तथेत्युक्त्वा जगाम सा ॥ ३-१३७-४॥
sā tasya śīlamājñāya tasmācchāpācca bibhyatī |
tejasvitāṃ ca raibhyasya tathetyuktvā jagāma sā || 3-137-4||
MHB 3-137-5
तत एकान्तमुन्नीय मज्जयामास भारत ।
आजगाम तदा रैभ्यः स्वमाश्रममरिंदम ॥ ३-१३७-५॥
tata ekāntamunnīya majjayāmāsa bhārata |
ājagāma tadā raibhyaḥ svamāśramamariṃdama || 3-137-5||
MHB 3-137-6
रुदन्तीं च स्नुषां दृष्ट्वा भार्यामार्तां परावसोः ।
सान्त्वयञ्श्लक्ष्णया वाचा पर्यपृच्छद्युधिष्ठिर ॥ ३-१३७-६॥
rudantīṃ ca snuṣāṃ dṛṣṭvā bhāryāmārtāṃ parāvasoḥ |
sāntvayañślakṣṇayā vācā paryapṛcchadyudhiṣṭhira || 3-137-6||
MHB 3-137-7
सा तस्मै सर्वमाचष्ट यवक्रीभाषितं शुभा ।
प्रत्युक्तं च यवक्रीतं प्रेक्षापूर्वं तदात्मना ॥ ३-१३७-७॥
sā tasmai sarvamācaṣṭa yavakrībhāṣitaṃ śubhā |
pratyuktaṃ ca yavakrītaṃ prekṣāpūrvaṃ tadātmanā || 3-137-7||
MHB 3-137-8
शृण्वानस्यैव रैभ्यस्य यवक्रीतविचेष्टितम् ।
दहन्निव तदा चेतः क्रोधः समभवन्महान् ॥ ३-१३७-८॥
śṛṇvānasyaiva raibhyasya yavakrītaviceṣṭitam |
dahanniva tadā cetaḥ krodhaḥ samabhavanmahān || 3-137-8||
MHB 3-137-9
स तदा मन्युनाविष्टस्तपस्वी भृशकोपनः ।
अवलुप्य जटामेकां जुहावाग्नौ सुसंस्कृते ॥ ३-१३७-९॥
sa tadā manyunāviṣṭastapasvī bhṛśakopanaḥ |
avalupya jaṭāmekāṃ juhāvāgnau susaṃskṛte || 3-137-9||
MHB 3-137-10
ततः समभवन्नारी तस्या रूपेण संमिता ।
अवलुप्यापरां चाथ जुहावाग्नौ जटां पुनः ॥ ३-१३७-१०॥
tataḥ samabhavannārī tasyā rūpeṇa saṃmitā |
avalupyāparāṃ cātha juhāvāgnau jaṭāṃ punaḥ || 3-137-10||
MHB 3-137-11
ततः समभवद्रक्षो घोराक्षं भीमदर्शनम् ।
अब्रूतां तौ तदा रैभ्यं किं कार्यं करवामहे ॥ ३-१३७-११॥
tataḥ samabhavadrakṣo ghorākṣaṃ bhīmadarśanam |
abrūtāṃ tau tadā raibhyaṃ kiṃ kāryaṃ karavāmahe || 3-137-11||
MHB 3-137-12
तावब्रवीदृषिः क्रुद्धो यवक्रीर्वध्यतामिति ।
जग्मतुस्तौ तथेत्युक्त्वा यवक्रीतजिघांसया ॥ ३-१३७-१२॥
tāvabravīdṛṣiḥ kruddho yavakrīrvadhyatāmiti |
jagmatustau tathetyuktvā yavakrītajighāṃsayā || 3-137-12||
MHB 3-137-13
ततस्तं समुपास्थाय कृत्या सृष्टा महात्मना ।
कमण्डलुं जहारास्य मोहयित्वा तु भारत ॥ ३-१३७-१३॥
tatastaṃ samupāsthāya kṛtyā sṛṣṭā mahātmanā |
kamaṇḍaluṃ jahārāsya mohayitvā tu bhārata || 3-137-13||
MHB 3-137-14
उच्छिष्टं तु यवक्रीतमपकृष्टकमण्डलुम् ।
तत उद्यतशूलः स राक्षसः समुपाद्रवत् ॥ ३-१३७-१४॥
ucchiṣṭaṃ tu yavakrītamapakṛṣṭakamaṇḍalum |
tata udyataśūlaḥ sa rākṣasaḥ samupādravat || 3-137-14||
MHB 3-137-15
तमापतन्तं संप्रेक्ष्य शूलहस्तं जिघांसया ।
यवक्रीः सहसोत्थाय प्राद्रवद्येन वै सरः ॥ ३-१३७-१५॥
tamāpatantaṃ saṃprekṣya śūlahastaṃ jighāṃsayā |
yavakrīḥ sahasotthāya prādravadyena vai saraḥ || 3-137-15||
MHB 3-137-16
जलहीनं सरो दृष्ट्वा यवक्रीस्त्वरितः पुनः ।
जगाम सरितः सर्वास्ताश्चाप्यासन्विशोषिताः ॥ ३-१३७-१६॥
jalahīnaṃ saro dṛṣṭvā yavakrīstvaritaḥ punaḥ |
jagāma saritaḥ sarvāstāścāpyāsanviśoṣitāḥ || 3-137-16||
MHB 3-137-17
स काल्यमानो घोरेण शूलहस्तेन रक्षसा ।
अग्निहोत्रं पितुर्भीतः सहसा समुपाद्रवत् ॥ ३-१३७-१७॥
sa kālyamāno ghoreṇa śūlahastena rakṣasā |
agnihotraṃ piturbhītaḥ sahasā samupādravat || 3-137-17||
MHB 3-137-18
स वै प्रविशमानस्तु शूद्रेणान्धेन रक्षिणा ।
निगृहीतो बलाद्द्वारि सोऽवातिष्ठत पार्थिव ॥ ३-१३७-१८॥
sa vai praviśamānastu śūdreṇāndhena rakṣiṇā |
nigṛhīto balāddvāri so'vātiṣṭhata pārthiva || 3-137-18||
MHB 3-137-19
निगृहीतं तु शूद्रेण यवक्रीतं स राक्षसः ।
ताडयामास शूलेन स भिन्नहृदयोऽपतत् ॥ ३-१३७-१९॥
nigṛhītaṃ tu śūdreṇa yavakrītaṃ sa rākṣasaḥ |
tāḍayāmāsa śūlena sa bhinnahṛdayo'patat || 3-137-19||
MHB 3-137-20
यवक्रीतं स हत्वा तु राक्षसो रैभ्यमागमत् ।
अनुज्ञातस्तु रैभ्येण तया नार्या सहाचरत् ॥ ३-१३७-२०॥
yavakrītaṃ sa hatvā tu rākṣaso raibhyamāgamat |
anujñātastu raibhyeṇa tayā nāryā sahācarat || 3-137-20||
Adhyaya: 138/299 (19)
MHB 3-138-1
लोमश उवाच ।
भरद्वाजस्तु कौन्तेय कृत्वा स्वाध्यायमाह्निकम् ।
समित्कलापमादाय प्रविवेश स्वमाश्रमम् ॥ ३-१३८-१॥
lomaśa uvāca |
bharadvājastu kaunteya kṛtvā svādhyāyamāhnikam |
samitkalāpamādāya praviveśa svamāśramam || 3-138-1||
MHB 3-138-2
तं स्म दृष्ट्वा पुरा सर्वे प्रत्युत्तिष्ठन्ति पावकाः ।
न त्वेनमुपतिष्ठन्ति हतपुत्रं तदाग्नयः ॥ ३-१३८-२॥
taṃ sma dṛṣṭvā purā sarve pratyuttiṣṭhanti pāvakāḥ |
na tvenamupatiṣṭhanti hataputraṃ tadāgnayaḥ || 3-138-2||
MHB 3-138-3
वैकृतं त्वग्निहोत्रे स लक्षयित्वा महातपाः ।
तमन्धं शूद्रमासीनं गृहपालमथाब्रवीत् ॥ ३-१३८-३॥
vaikṛtaṃ tvagnihotre sa lakṣayitvā mahātapāḥ |
tamandhaṃ śūdramāsīnaṃ gṛhapālamathābravīt || 3-138-3||
MHB 3-138-4
किं नु मे नाग्नयः शूद्र प्रतिनन्दन्ति दर्शनम् ।
त्वं चापि न यथापूर्वं कच्चित्क्षेममिहाश्रमे ॥ ३-१३८-४॥
kiṃ nu me nāgnayaḥ śūdra pratinandanti darśanam |
tvaṃ cāpi na yathāpūrvaṃ kaccitkṣemamihāśrame || 3-138-4||
MHB 3-138-5
कच्चिन्न रैभ्यं पुत्रो मे गतवानल्पचेतनः ।
एतदाचक्ष्व मे शीघ्रं न हि मे शुध्यते मनः ॥ ३-१३८-५॥
kaccinna raibhyaṃ putro me gatavānalpacetanaḥ |
etadācakṣva me śīghraṃ na hi me śudhyate manaḥ || 3-138-5||
MHB 3-138-6
शूद्र उवाच ।
रैभ्यं गतो नूनमसौ सुतस्ते मन्दचेतनः ।
तथा हि निहतः शेते राक्षसेन बलीयसा ॥ ३-१३८-६॥
śūdra uvāca |
raibhyaṃ gato nūnamasau sutaste mandacetanaḥ |
tathā hi nihataḥ śete rākṣasena balīyasā || 3-138-6||
MHB 3-138-7
प्रकाल्यमानस्तेनायं शूलहस्तेन रक्षसा ।
अग्न्यागारं प्रति द्वारि मया दोर्भ्यां निवारितः ॥ ३-१३८-७॥
prakālyamānastenāyaṃ śūlahastena rakṣasā |
agnyāgāraṃ prati dvāri mayā dorbhyāṃ nivāritaḥ || 3-138-7||
MHB 3-138-8
ततः स निहतो ह्यत्र जलकामोऽशुचिर्ध्रुवम् ।
संभावितो हि तूर्णेन शूलहस्तेन रक्षसा ॥ ३-१३८-८॥
tataḥ sa nihato hyatra jalakāmo'śucirdhruvam |
saṃbhāvito hi tūrṇena śūlahastena rakṣasā || 3-138-8||
MHB 3-138-9
लोमश उवाच ।
भरद्वाजस्तु शूद्रस्य तच्छ्रुत्वा विप्रियं वचः ।
गतासुं पुत्रमादाय विललाप सुदुःखितः ॥ ३-१३८-९॥
lomaśa uvāca |
bharadvājastu śūdrasya tacchrutvā vipriyaṃ vacaḥ |
gatāsuṃ putramādāya vilalāpa suduḥkhitaḥ || 3-138-9||
MHB 3-138-10
ब्राह्मणानां किलार्थाय ननु त्वं तप्तवांस्तपः ।
द्विजानामनधीता वै वेदाः संप्रतिभान्त्विति ॥ ३-१३८-१०॥
brāhmaṇānāṃ kilārthāya nanu tvaṃ taptavāṃstapaḥ |
dvijānāmanadhītā vai vedāḥ saṃpratibhāntviti || 3-138-10||
MHB 3-138-11
तथा कल्याणशीलस्त्वं ब्राह्मणेषु महात्मसु ।
अनागाः सर्वभूतेषु कर्कशत्वमुपेयिवान् ॥ ३-१३८-११॥
tathā kalyāṇaśīlastvaṃ brāhmaṇeṣu mahātmasu |
anāgāḥ sarvabhūteṣu karkaśatvamupeyivān || 3-138-11||
MHB 3-138-12
प्रतिषिद्धो मया तात रैभ्यावसथदर्शनात् ।
गतवानेव तं क्षुद्रं कालान्तकयमोपमम् ॥ ३-१३८-१२॥
pratiṣiddho mayā tāta raibhyāvasathadarśanāt |
gatavāneva taṃ kṣudraṃ kālāntakayamopamam || 3-138-12||
MHB 3-138-13
यः स जानन्महातेजा वृद्धस्यैकं ममात्मजम् ।
गतवानेव कोपस्य वशं परमदुर्मतिः ॥ ३-१३८-१३॥
yaḥ sa jānanmahātejā vṛddhasyaikaṃ mamātmajam |
gatavāneva kopasya vaśaṃ paramadurmatiḥ || 3-138-13||
MHB 3-138-14
पुत्रशोकमनुप्राप्य एष रैभ्यस्य कर्मणा ।
त्यक्ष्यामि त्वामृते पुत्र प्राणानिष्टतमान्भुवि ॥ ३-१३८-१४॥
putraśokamanuprāpya eṣa raibhyasya karmaṇā |
tyakṣyāmi tvāmṛte putra prāṇāniṣṭatamānbhuvi || 3-138-14||
MHB 3-138-15
यथाहं पुत्रशोकेन देहं त्यक्ष्यामि किल्बिषी ।
तथा ज्येष्ठः सुतो रैभ्यं हिंस्याच्छीघ्रमनागसम् ॥ ३-१३८-१५॥
yathāhaṃ putraśokena dehaṃ tyakṣyāmi kilbiṣī |
tathā jyeṣṭhaḥ suto raibhyaṃ hiṃsyācchīghramanāgasam || 3-138-15||
MHB 3-138-16
सुखिनो वै नरा येषां जात्या पुत्रो न विद्यते ।
ते पुत्रशोकमप्राप्य विचरन्ति यथासुखम् ॥ ३-१३८-१६॥
sukhino vai narā yeṣāṃ jātyā putro na vidyate |
te putraśokamaprāpya vicaranti yathāsukham || 3-138-16||
MHB 3-138-17
ये तु पुत्रकृताच्छोकाद्भृशं व्याकुलचेतसः ।
शपन्तीष्टान्सखीनार्तास्तेभ्यः पापतरो नु कः ॥ ३-१३८-१७॥
ye tu putrakṛtācchokādbhṛśaṃ vyākulacetasaḥ |
śapantīṣṭānsakhīnārtāstebhyaḥ pāpataro nu kaḥ || 3-138-17||
MHB 3-138-18
परासुश्च सुतो दृष्टः शप्तश्चेष्टः सखा मया ।
ईदृशीमापदं को नु द्वितीयोऽनुभविष्यति ॥ ३-१३८-१८॥
parāsuśca suto dṛṣṭaḥ śaptaśceṣṭaḥ sakhā mayā |
īdṛśīmāpadaṃ ko nu dvitīyo'nubhaviṣyati || 3-138-18||
MHB 3-138-19
विलप्यैवं बहुविधं भरद्वाजोऽदहत्सुतम् ।
सुसमिद्धं ततः पश्चात्प्रविवेश हुताशनम् ॥ ३-१३८-१९॥
vilapyaivaṃ bahuvidhaṃ bharadvājo'dahatsutam |
susamiddhaṃ tataḥ paścātpraviveśa hutāśanam || 3-138-19||
Adhyaya: 139/299 (24)
MHB 3-139-1
लोमश उवाच ।
एतस्मिन्नेव काले तु बृहद्द्युम्नो महीपतिः ।
सत्रमास्ते महाभागो रैभ्ययाज्यः प्रतापवान् ॥ ३-१३९-१॥
lomaśa uvāca |
etasminneva kāle tu bṛhaddyumno mahīpatiḥ |
satramāste mahābhāgo raibhyayājyaḥ pratāpavān || 3-139-1||
MHB 3-139-2
तेन रैभ्यस्य वै पुत्रावर्वावसुपरावसू ।
वृतौ सहायौ सत्रार्थे बृहद्द्युम्नेन धीमता ॥ ३-१३९-२॥
tena raibhyasya vai putrāvarvāvasuparāvasū |
vṛtau sahāyau satrārthe bṛhaddyumnena dhīmatā || 3-139-2||
MHB 3-139-3
तत्र तौ समनुज्ञातौ पित्रा कौन्तेय जग्मतुः ।
आश्रमे त्वभवद्रैभ्यो भार्या चैव परावसोः ॥ ३-१३९-३॥
tatra tau samanujñātau pitrā kaunteya jagmatuḥ |
āśrame tvabhavadraibhyo bhāryā caiva parāvasoḥ || 3-139-3||
MHB 3-139-4
अथावलोककोऽगच्छद्गृहानेकः परावसुः ।
कृष्णाजिनेन संवीतं ददर्श पितरं वने ॥ ३-१३९-४॥
athāvalokako'gacchadgṛhānekaḥ parāvasuḥ |
kṛṣṇājinena saṃvītaṃ dadarśa pitaraṃ vane || 3-139-4||
MHB 3-139-5
जघन्यरात्रे निद्रान्धः सावशेषे तमस्यपि ।
चरन्तं गहनेऽरण्ये मेने स पितरं मृगम् ॥ ३-१३९-५॥
jaghanyarātre nidrāndhaḥ sāvaśeṣe tamasyapi |
carantaṃ gahane'raṇye mene sa pitaraṃ mṛgam || 3-139-5||
MHB 3-139-6
मृगं तु मन्यमानेन पिता वै तेन हिंसितः ।
अकामयानेन तदा शरीरत्राणमिच्छता ॥ ३-१३९-६॥
mṛgaṃ tu manyamānena pitā vai tena hiṃsitaḥ |
akāmayānena tadā śarīratrāṇamicchatā || 3-139-6||
MHB 3-139-7
स तस्य प्रेतकार्याणि कृत्वा सर्वाणि भारत ।
पुनरागम्य तत्सत्रमब्रवीद्भ्रातरं वचः ॥ ३-१३९-७॥
sa tasya pretakāryāṇi kṛtvā sarvāṇi bhārata |
punarāgamya tatsatramabravīdbhrātaraṃ vacaḥ || 3-139-7||
MHB 3-139-8
इदं कर्म न शक्तस्त्वं वोढुमेकः कथंचन ।
मया तु हिंसितस्तातो मन्यमानेन तं मृगम् ॥ ३-१३९-८॥
idaṃ karma na śaktastvaṃ voḍhumekaḥ kathaṃcana |
mayā tu hiṃsitastāto manyamānena taṃ mṛgam || 3-139-8||
MHB 3-139-9
सोऽस्मदर्थे व्रतं साधु चर त्वं ब्रह्महिंसनम् ।
समर्थो ह्यहमेकाकी कर्म कर्तुमिदं मुने ॥ ३-१३९-९॥
so'smadarthe vrataṃ sādhu cara tvaṃ brahmahiṃsanam |
samartho hyahamekākī karma kartumidaṃ mune || 3-139-9||
MHB 3-139-10
अर्वावसुरुवाच ।
करोतु वै भवान्सत्रं बृहद्द्युम्नस्य धीमतः ।
ब्रह्महत्यां चरिष्येऽहं त्वदर्थं नियतेन्द्रियः ॥ ३-१३९-१०॥
arvāvasuruvāca |
karotu vai bhavānsatraṃ bṛhaddyumnasya dhīmataḥ |
brahmahatyāṃ cariṣye'haṃ tvadarthaṃ niyatendriyaḥ || 3-139-10||
MHB 3-139-11
लोमश उवाच ।
स तस्या ब्रह्महत्यायाः पारं गत्वा युधिष्ठिर ।
अर्वावसुस्तदा सत्रमाजगाम पुनर्मुनिः ॥ ३-१३९-११॥
lomaśa uvāca |
sa tasyā brahmahatyāyāḥ pāraṃ gatvā yudhiṣṭhira |
arvāvasustadā satramājagāma punarmuniḥ || 3-139-11||
MHB 3-139-12
ततः परावसुर्दृष्ट्वा भ्रातरं समुपस्थितम् ।
बृहद्द्युम्नमुवाचेदं वचनं परिषद्गतम् ॥ ३-१३९-१२॥
tataḥ parāvasurdṛṣṭvā bhrātaraṃ samupasthitam |
bṛhaddyumnamuvācedaṃ vacanaṃ pariṣadgatam || 3-139-12||
MHB 3-139-13
एष ते ब्रह्महा यज्ञं मा द्रष्टुं प्रविशेदिति ।
ब्रह्महा प्रेक्षितेनापि पीडयेत्त्वां न संशयः ॥ ३-१३९-१३॥
eṣa te brahmahā yajñaṃ mā draṣṭuṃ praviśediti |
brahmahā prekṣitenāpi pīḍayettvāṃ na saṃśayaḥ || 3-139-13||
MHB 3-139-14
प्रेष्यैरुत्सार्यमाणस्तु राजन्नर्वावसुस्तदा ।
न मया ब्रह्महत्येयं कृतेत्याह पुनः पुनः ॥ ३-१३९-१४॥
preṣyairutsāryamāṇastu rājannarvāvasustadā |
na mayā brahmahatyeyaṃ kṛtetyāha punaḥ punaḥ || 3-139-14||
MHB 3-139-15
उच्यमानोऽसकृत्प्रेष्यैर्ब्रह्महन्निति भारत ।
नैव स प्रतिजानाति ब्रह्महत्यां स्वयं कृताम् ।
मम भ्रात्रा कृतमिदं मया तु परिरक्षितम् ॥ ३-१३९-१५॥
ucyamāno'sakṛtpreṣyairbrahmahanniti bhārata |
naiva sa pratijānāti brahmahatyāṃ svayaṃ kṛtām |
mama bhrātrā kṛtamidaṃ mayā tu parirakṣitam || 3-139-15||
MHB 3-139-16
प्रीतास्तस्याभवन्देवाः कर्मणार्वावसोर्नृप ।
तं ते प्रवरयामासुर्निरासुश्च परावसुम् ॥ ३-१३९-१६॥
prītāstasyābhavandevāḥ karmaṇārvāvasornṛpa |
taṃ te pravarayāmāsurnirāsuśca parāvasum || 3-139-16||
MHB 3-139-17
ततो देवा वरं तस्मै ददुरग्निपुरोगमाः ।
स चापि वरयामास पितुरुत्थानमात्मनः ॥ ३-१३९-१७॥
tato devā varaṃ tasmai daduragnipurogamāḥ |
sa cāpi varayāmāsa piturutthānamātmanaḥ || 3-139-17||
MHB 3-139-18
अनागस्त्वं तथा भ्रातुः पितुश्चास्मरणं वधे ।
भरद्वाजस्य चोत्थानं यवक्रीतस्य चोभयोः ॥ ३-१३९-१८॥
anāgastvaṃ tathā bhrātuḥ pituścāsmaraṇaṃ vadhe |
bharadvājasya cotthānaṃ yavakrītasya cobhayoḥ || 3-139-18||
MHB 3-139-19
ततः प्रादुर्बभूवुस्ते सर्व एव युधिष्ठिर ।
अथाब्रवीद्यवक्रीतो देवानग्निपुरोगमान् ॥ ३-१३९-१९॥
tataḥ prādurbabhūvuste sarva eva yudhiṣṭhira |
athābravīdyavakrīto devānagnipurogamān || 3-139-19||
MHB 3-139-20
समधीतं मया ब्रह्म व्रतानि चरितानि च ।
कथं नु रैभ्यः शक्तो मामधीयानं तपस्विनम् ।
तथायुक्तेन विधिना निहन्तुममरोत्तमाः ॥ ३-१३९-२०॥
samadhītaṃ mayā brahma vratāni caritāni ca |
kathaṃ nu raibhyaḥ śakto māmadhīyānaṃ tapasvinam |
tathāyuktena vidhinā nihantumamarottamāḥ || 3-139-20||
MHB 3-139-21
देवा ऊचुः ।
मैवं कृथा यवक्रीत यथा वदसि वै मुने ।
ऋते गुरुमधीता हि सुखं वेदास्त्वया पुरा ॥ ३-१३९-२१॥
devā ūcuḥ |
maivaṃ kṛthā yavakrīta yathā vadasi vai mune |
ṛte gurumadhītā hi sukhaṃ vedāstvayā purā || 3-139-21||
MHB 3-139-22
अनेन तु गुरून्दुःखात्तोषयित्वा स्वकर्मणा ।
कालेन महता क्लेशाद्ब्रह्माधिगतमुत्तमम् ॥ ३-१३९-२२॥
anena tu gurūnduḥkhāttoṣayitvā svakarmaṇā |
kālena mahatā kleśādbrahmādhigatamuttamam || 3-139-22||
MHB 3-139-23
लोमश उवाच ।
यवक्रीतमथोक्त्वैवं देवाः साग्निपुरोगमाः ।
संजीवयित्वा तान्सर्वान्पुनर्जग्मुस्त्रिविष्टपम् ॥ ३-१३९-२३॥
lomaśa uvāca |
yavakrītamathoktvaivaṃ devāḥ sāgnipurogamāḥ |
saṃjīvayitvā tānsarvānpunarjagmustriviṣṭapam || 3-139-23||
MHB 3-139-24
आश्रमस्तस्य पुण्योऽयं सदापुष्पफलद्रुमः ।
अत्रोष्य राजशार्दूल सर्वपापैः प्रमोक्ष्यसे ॥ ३-१३९-२४॥
āśramastasya puṇyo'yaṃ sadāpuṣpaphaladrumaḥ |
atroṣya rājaśārdūla sarvapāpaiḥ pramokṣyase || 3-139-24||
Adhyaya: 140/299 (17)
MHB 3-140-1
लोमश उवाच ।
उशीरबीजं मैनाकं गिरिं श्वेतं च भारत ।
समतीतोऽसि कौन्तेय कालशैलं च पार्थिव ॥ ३-१४०-१॥
lomaśa uvāca |
uśīrabījaṃ mainākaṃ giriṃ śvetaṃ ca bhārata |
samatīto'si kaunteya kālaśailaṃ ca pārthiva || 3-140-1||
MHB 3-140-2
एषा गङ्गा सप्तविधा राजते भरतर्षभ ।
स्थानं विरजसं रम्यं यत्राग्निर्नित्यमिध्यते ॥ ३-१४०-२॥
eṣā gaṅgā saptavidhā rājate bharatarṣabha |
sthānaṃ virajasaṃ ramyaṃ yatrāgnirnityamidhyate || 3-140-2||
MHB 3-140-3
एतद्वै मानुषेणाद्य न शक्यं द्रष्टुमप्युत ।
समाधिं कुरुताव्यग्रास्तीर्थान्येतानि द्रक्ष्यथ ॥ ३-१४०-३॥
etadvai mānuṣeṇādya na śakyaṃ draṣṭumapyuta |
samādhiṃ kurutāvyagrāstīrthānyetāni drakṣyatha || 3-140-3||
MHB 3-140-4
श्वेतं गिरिं प्रवेक्ष्यामो मन्दरं चैव पर्वतम् ।
यत्र माणिचरो यक्षः कुबेरश्चापि यक्षराट् ॥ ३-१४०-४॥
śvetaṃ giriṃ pravekṣyāmo mandaraṃ caiva parvatam |
yatra māṇicaro yakṣaḥ kuberaścāpi yakṣarāṭ || 3-140-4||
MHB 3-140-5
अष्टाशीतिसहस्राणि गन्धर्वाः शीघ्रचारिणः ।
तथा किंपुरुषा राजन्यक्षाश्चैव चतुर्गुणाः ॥ ३-१४०-५॥
aṣṭāśītisahasrāṇi gandharvāḥ śīghracāriṇaḥ |
tathā kiṃpuruṣā rājanyakṣāścaiva caturguṇāḥ || 3-140-5||
MHB 3-140-6
अनेकरूपसंस्थाना नानाप्रहरणाश्च ते ।
यक्षेन्द्रं मनुजश्रेष्ठ माणिभद्रमुपासते ॥ ३-१४०-६॥
anekarūpasaṃsthānā nānāpraharaṇāśca te |
yakṣendraṃ manujaśreṣṭha māṇibhadramupāsate || 3-140-6||
MHB 3-140-7
तेषामृद्धिरतीवाग्र्या गतौ वायुसमाश्च ते ।
स्थानात्प्रच्यावयेयुर्ये देवराजमपि ध्रुवम् ॥ ३-१४०-७॥
teṣāmṛddhiratīvāgryā gatau vāyusamāśca te |
sthānātpracyāvayeyurye devarājamapi dhruvam || 3-140-7||
MHB 3-140-8
तैस्तात बलिभिर्गुप्ता यातुधानैश्च रक्षिताः ।
दुर्गमाः पर्वताः पार्थ समाधिं परमं कुरु ॥ ३-१४०-८॥
taistāta balibhirguptā yātudhānaiśca rakṣitāḥ |
durgamāḥ parvatāḥ pārtha samādhiṃ paramaṃ kuru || 3-140-8||
MHB 3-140-9
कुबेरसचिवाश्चान्ये रौद्रा मैत्राश्च राक्षसाः ।
तैः समेष्याम कौन्तेय यत्तो विक्रमणे भव ॥ ३-१४०-९॥
kuberasacivāścānye raudrā maitrāśca rākṣasāḥ |
taiḥ sameṣyāma kaunteya yatto vikramaṇe bhava || 3-140-9||
MHB 3-140-10
कैलासः पर्वतो राजन्षड्योजनशतान्युत ।
यत्र देवाः समायान्ति विशाला यत्र भारत ॥ ३-१४०-१०॥
kailāsaḥ parvato rājanṣaḍyojanaśatānyuta |
yatra devāḥ samāyānti viśālā yatra bhārata || 3-140-10||
MHB 3-140-11
असंख्येयास्तु कौन्तेय यक्षराक्षसकिंनराः ।
नागाः सुपर्णा गन्धर्वाः कुबेरसदनं प्रति ॥ ३-१४०-११॥
asaṃkhyeyāstu kaunteya yakṣarākṣasakiṃnarāḥ |
nāgāḥ suparṇā gandharvāḥ kuberasadanaṃ prati || 3-140-11||
MHB 3-140-12
तान्विगाहस्व पार्थाद्य तपसा च दमेन च ।
रक्ष्यमाणो मया राजन्भीमसेनबलेन च ॥ ३-१४०-१२॥
tānvigāhasva pārthādya tapasā ca damena ca |
rakṣyamāṇo mayā rājanbhīmasenabalena ca || 3-140-12||
MHB 3-140-13
स्वस्ति ते वरुणो राजा यमश्च समितिंजयः ।
गङ्गा च यमुना चैव पर्वतश्च दधातु ते ॥ ३-१४०-१३॥
svasti te varuṇo rājā yamaśca samitiṃjayaḥ |
gaṅgā ca yamunā caiva parvataśca dadhātu te || 3-140-13||
MHB 3-140-14
इन्द्रस्य जाम्बूनदपर्वताग्रे शृणोमि घोषं तव देवि गङ्गे ।
गोपाययेमं सुभगे गिरिभ्यः सर्वाजमीढापचितं नरेन्द्रम् ।
भवस्व शर्म प्रविविक्षतोऽस्य शैलानिमाञ्शैलसुते नृपस्य ॥ ३-१४०-१४॥
indrasya jāmbūnadaparvatāgre śṛṇomi ghoṣaṃ tava devi gaṅge |
gopāyayemaṃ subhage giribhyaḥ sarvājamīḍhāpacitaṃ narendram |
bhavasva śarma pravivikṣato'sya śailānimāñśailasute nṛpasya || 3-140-14||
MHB 3-140-15
युधिष्ठिर उवाच ।
अपूर्वोऽयं संभ्रमो लोमशस्य कृष्णां सर्वे रक्षत मा प्रमादम् ।
देशो ह्ययं दुर्गतमो मतोऽस्य तस्मात्परं शौचमिहाचरध्वम् ॥ ३-१४०-१५॥
yudhiṣṭhira uvāca |
apūrvo'yaṃ saṃbhramo lomaśasya kṛṣṇāṃ sarve rakṣata mā pramādam |
deśo hyayaṃ durgatamo mato'sya tasmātparaṃ śaucamihācaradhvam || 3-140-15||
MHB 3-140-16
वैशंपायन उवाच ।
ततोऽब्रवीद्भीममुदारवीर्यं कृष्णां यत्तः पालय भीमसेन ।
शून्येऽर्जुनेऽसंनिहिते च तात त्वमेव कृष्णां भजसेऽसुखेषु ॥ ३-१४०-१६॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato'bravīdbhīmamudāravīryaṃ kṛṣṇāṃ yattaḥ pālaya bhīmasena |
śūnye'rjune'saṃnihite ca tāta tvameva kṛṣṇāṃ bhajase'sukheṣu || 3-140-16||
MHB 3-140-17
ततो महात्मा यमजौ समेत्य मूर्धन्युपाघ्राय विमृज्य गात्रे ।
उवाच तौ बाष्पकलं स राजा मा भैष्टमागच्छतमप्रमत्तौ ॥ ३-१४०-१७॥
tato mahātmā yamajau sametya mūrdhanyupāghrāya vimṛjya gātre |
uvāca tau bāṣpakalaṃ sa rājā mā bhaiṣṭamāgacchatamapramattau || 3-140-17||
Adhyaya: 141/299 (30)
MHB 3-141-1
युधिष्ठिर उवाच ।
अन्तर्हितानि भूतानि रक्षांसि बलवन्ति च ।
अग्निना तपसा चैव शक्यं गन्तुं वृकोदर ॥ ३-१४१-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
antarhitāni bhūtāni rakṣāṃsi balavanti ca |
agninā tapasā caiva śakyaṃ gantuṃ vṛkodara || 3-141-1||
MHB 3-141-2
संनिवर्तय कौन्तेय क्षुत्पिपासे बलान्वयात् ।
ततो बलं च दाक्ष्यं च संश्रयस्व कुरूद्वह ॥ ३-१४१-२॥
saṃnivartaya kaunteya kṣutpipāse balānvayāt |
tato balaṃ ca dākṣyaṃ ca saṃśrayasva kurūdvaha || 3-141-2||
MHB 3-141-3
ऋषेस्त्वया श्रुतं वाक्यं कैलासं पर्वतं प्रति ।
बुद्ध्या प्रपश्य कौन्तेय कथं कृष्णा गमिष्यति ॥ ३-१४१-३॥
ṛṣestvayā śrutaṃ vākyaṃ kailāsaṃ parvataṃ prati |
buddhyā prapaśya kaunteya kathaṃ kṛṣṇā gamiṣyati || 3-141-3||
MHB 3-141-4
अथ वा सहदेवेन धौम्येन च सहाभिभो ।
सूदैः पौरोगवैश्चैव सर्वैश्च परिचारकैः ॥ ३-१४१-४॥
atha vā sahadevena dhaumyena ca sahābhibho |
sūdaiḥ paurogavaiścaiva sarvaiśca paricārakaiḥ || 3-141-4||
MHB 3-141-5
रथैरश्वैश्च ये चान्ये विप्राः क्लेशासहाः पथि ।
सर्वैस्त्वं सहितो भीम निवर्तस्वायतेक्षण ॥ ३-१४१-५॥
rathairaśvaiśca ye cānye viprāḥ kleśāsahāḥ pathi |
sarvaistvaṃ sahito bhīma nivartasvāyatekṣaṇa || 3-141-5||
MHB 3-141-6
त्रयो वयं गमिष्यामो लघ्वाहारा यतव्रताः ।
अहं च नकुलश्चैव लोमशश्च महातपाः ॥ ३-१४१-६॥
trayo vayaṃ gamiṣyāmo laghvāhārā yatavratāḥ |
ahaṃ ca nakulaścaiva lomaśaśca mahātapāḥ || 3-141-6||
MHB 3-141-7
ममागमनमाकाङ्क्षन्गङ्गाद्वारे समाहितः ।
वसेह द्रौपदीं रक्षन्यावदागमनं मम ॥ ३-१४१-७॥
mamāgamanamākāṅkṣangaṅgādvāre samāhitaḥ |
vaseha draupadīṃ rakṣanyāvadāgamanaṃ mama || 3-141-7||
MHB 3-141-8
भीम उवाच ।
राजपुत्री श्रमेणार्ता दुःखार्ता चैव भारत ।
व्रजत्येव हि कल्याणी श्वेतवाहदिदृक्षया ॥ ३-१४१-८॥
bhīma uvāca |
rājaputrī śrameṇārtā duḥkhārtā caiva bhārata |
vrajatyeva hi kalyāṇī śvetavāhadidṛkṣayā || 3-141-8||
MHB 3-141-9
तव चाप्यरतिस्तीव्रा वर्धते तमपश्यतः ।
किं पुनः सहदेवं च मां च कृष्णां च भारत ॥ ३-१४१-९॥
tava cāpyaratistīvrā vardhate tamapaśyataḥ |
kiṃ punaḥ sahadevaṃ ca māṃ ca kṛṣṇāṃ ca bhārata || 3-141-9||
MHB 3-141-10
रथाः कामं निवर्तन्तां सर्वे च परिचारकाः ।
सूदाः पौरोगवाश्चैव मन्यते यत्र नो भवान् ॥ ३-१४१-१०॥
rathāḥ kāmaṃ nivartantāṃ sarve ca paricārakāḥ |
sūdāḥ paurogavāścaiva manyate yatra no bhavān || 3-141-10||
MHB 3-141-11
न ह्यहं हातुमिच्छामि भवन्तमिह कर्हिचित् ।
शैलेऽस्मिन्राक्षसाकीर्णे दुर्गेषु विषमेषु च ॥ ३-१४१-११॥
na hyahaṃ hātumicchāmi bhavantamiha karhicit |
śaile'sminrākṣasākīrṇe durgeṣu viṣameṣu ca || 3-141-11||
MHB 3-141-12
इयं चापि महाभागा राजपुत्री यतव्रता ।
त्वामृते पुरुषव्याघ्र नोत्सहेद्विनिवर्तितुम् ॥ ३-१४१-१२॥
iyaṃ cāpi mahābhāgā rājaputrī yatavratā |
tvāmṛte puruṣavyāghra notsahedvinivartitum || 3-141-12||
MHB 3-141-13
तथैव सहदेवोऽयं सततं त्वामनुव्रतः ।
न जातु विनिवर्तेत मतज्ञो ह्यहमस्य वै ॥ ३-१४१-१३॥
tathaiva sahadevo'yaṃ satataṃ tvāmanuvrataḥ |
na jātu vinivarteta matajño hyahamasya vai || 3-141-13||
MHB 3-141-14
अपि चात्र महाराज सव्यसाचिदिदृक्षया ।
सर्वे लालसभूताः स्म तस्माद्यास्यामहे सह ॥ ३-१४१-१४॥
api cātra mahārāja savyasācididṛkṣayā |
sarve lālasabhūtāḥ sma tasmādyāsyāmahe saha || 3-141-14||
MHB 3-141-15
यद्यशक्यो रथैर्गन्तुं शैलोऽयं बहुकन्दरः ।
पद्भिरेव गमिष्यामो मा राजन्विमना भव ॥ ३-१४१-१५॥
yadyaśakyo rathairgantuṃ śailo'yaṃ bahukandaraḥ |
padbhireva gamiṣyāmo mā rājanvimanā bhava || 3-141-15||
MHB 3-141-16
अहं वहिष्ये पाञ्चालीं यत्र यत्र न शक्ष्यति ।
इति मे वर्तते बुद्धिर्मा राजन्विमना भव ॥ ३-१४१-१६॥
ahaṃ vahiṣye pāñcālīṃ yatra yatra na śakṣyati |
iti me vartate buddhirmā rājanvimanā bhava || 3-141-16||
MHB 3-141-17
सुकुमारौ तथा वीरौ माद्रीनन्दिकरावुभौ ।
दुर्गे संतारयिष्यामि यद्यशक्तौ भविष्यतः ॥ ३-१४१-१७॥
sukumārau tathā vīrau mādrīnandikarāvubhau |
durge saṃtārayiṣyāmi yadyaśaktau bhaviṣyataḥ || 3-141-17||
MHB 3-141-18
युधिष्ठिर उवाच ।
एवं ते भाषमाणस्य बलं भीमाभिवर्धताम् ।
यस्त्वमुत्सहसे वोढुं द्रौपदीं विपुलेऽध्वनि ॥ ३-१४१-१८॥
yudhiṣṭhira uvāca |
evaṃ te bhāṣamāṇasya balaṃ bhīmābhivardhatām |
yastvamutsahase voḍhuṃ draupadīṃ vipule'dhvani || 3-141-18||
MHB 3-141-19
यमजौ चापि भद्रं ते नैतदन्यत्र विद्यते ।
बलं च ते यशश्चैव धर्मः कीर्तिश्च वर्धताम् ॥ ३-१४१-१९॥
yamajau cāpi bhadraṃ te naitadanyatra vidyate |
balaṃ ca te yaśaścaiva dharmaḥ kīrtiśca vardhatām || 3-141-19||
MHB 3-141-20
यस्त्वमुत्सहसे नेतुं भ्रातरौ सह कृष्णया ।
मा ते ग्लानिर्महाबाहो मा च तेऽस्तु पराभवः ॥ ३-१४१-२०॥
yastvamutsahase netuṃ bhrātarau saha kṛṣṇayā |
mā te glānirmahābāho mā ca te'stu parābhavaḥ || 3-141-20||
MHB 3-141-21
वैशंपायन उवाच ।
ततः कृष्णाब्रवीद्वाक्यं प्रहसन्ती मनोरमा ।
गमिष्यामि न संतापः कार्यो मां प्रति भारत ॥ ३-१४१-२१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ kṛṣṇābravīdvākyaṃ prahasantī manoramā |
gamiṣyāmi na saṃtāpaḥ kāryo māṃ prati bhārata || 3-141-21||
MHB 3-141-22
लोमश उवाच ।
तपसा शक्यते गन्तुं पर्वतो गन्धमादनः ।
तपसा चैव कौन्तेय सर्वे योक्ष्यामहे वयम् ॥ ३-१४१-२२॥
lomaśa uvāca |
tapasā śakyate gantuṃ parvato gandhamādanaḥ |
tapasā caiva kaunteya sarve yokṣyāmahe vayam || 3-141-22||
MHB 3-141-23
नकुलः सहदेवश्च भीमसेनश्च पार्थिव ।
अहं च त्वं च कौन्तेय द्रक्ष्यामः श्वेतवाहनम् ॥ ३-१४१-२३॥
nakulaḥ sahadevaśca bhīmasenaśca pārthiva |
ahaṃ ca tvaṃ ca kaunteya drakṣyāmaḥ śvetavāhanam || 3-141-23||
MHB 3-141-24
वैशंपायन उवाच ।
एवं संभाषमाणास्ते सुबाहोर्विषयं महत् ।
ददृशुर्मुदिता राजन्प्रभूतगजवाजिमत् ॥ ३-१४१-२४॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evaṃ saṃbhāṣamāṇāste subāhorviṣayaṃ mahat |
dadṛśurmuditā rājanprabhūtagajavājimat || 3-141-24||
MHB 3-141-25
किराततङ्गणाकीर्णं कुणिन्दशतसंकुलम् ।
हिमवत्यमरैर्जुष्टं बह्वाश्चर्यसमाकुलम् ॥ ३-१४१-२५॥
kirātataṅgaṇākīrṇaṃ kuṇindaśatasaṃkulam |
himavatyamarairjuṣṭaṃ bahvāścaryasamākulam || 3-141-25||
MHB 3-141-26
सुबाहुश्चापि तान्दृष्ट्वा पूजया प्रत्यगृह्णत ।
विषयान्ते कुणिन्दानामीश्वरः प्रीतिपूर्वकम् ॥ ३-१४१-२६॥
subāhuścāpi tāndṛṣṭvā pūjayā pratyagṛhṇata |
viṣayānte kuṇindānāmīśvaraḥ prītipūrvakam || 3-141-26||
MHB 3-141-27
तत्र ते पूजितास्तेन सर्व एव सुखोषिताः ।
प्रतस्थुर्विमले सूर्ये हिमवन्तं गिरिं प्रति ॥ ३-१४१-२७॥
tatra te pūjitāstena sarva eva sukhoṣitāḥ |
pratasthurvimale sūrye himavantaṃ giriṃ prati || 3-141-27||
MHB 3-141-28
इन्द्रसेनमुखांश्चैव भृत्यान्पौरोगवांस्तथा ।
सूदांश्च परिबर्हं च द्रौपद्याः सर्वशो नृप ॥ ३-१४१-२८॥
indrasenamukhāṃścaiva bhṛtyānpaurogavāṃstathā |
sūdāṃśca paribarhaṃ ca draupadyāḥ sarvaśo nṛpa || 3-141-28||
MHB 3-141-29
राज्ञः कुणिन्दाधिपतेः परिदाय महारथाः ।
पद्भिरेव महावीर्या ययुः कौरवनन्दनाः ॥ ३-१४१-२९॥
rājñaḥ kuṇindādhipateḥ paridāya mahārathāḥ |
padbhireva mahāvīryā yayuḥ kauravanandanāḥ || 3-141-29||
MHB 3-141-30
ते शनैः प्राद्रवन्सर्वे कृष्णया सह पाण्डवाः ।
तस्माद्देशात्सुसंहृष्टा द्रष्टुकामा धनंजयम् ॥ ३-१४१-३०॥
te śanaiḥ prādravansarve kṛṣṇayā saha pāṇḍavāḥ |
tasmāddeśātsusaṃhṛṣṭā draṣṭukāmā dhanaṃjayam || 3-141-30||
Adhyaya: 142/299 (28)
MHB 3-142-1
युधिष्ठिर उवाच ।
भीमसेन यमौ चोभौ पाञ्चालि च निबोधत ।
नास्ति भूतस्य नाशो वै पश्यतास्मान्वनेचरान् ॥ ३-१४२-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
bhīmasena yamau cobhau pāñcāli ca nibodhata |
nāsti bhūtasya nāśo vai paśyatāsmānvanecarān || 3-142-1||
MHB 3-142-2
दुर्बलाः क्लेशिताः स्मेति यद्ब्रवीथेतरेतरम् ।
अशक्येऽपि व्रजामेति धनंजयदिदृक्षया ॥ ३-१४२-२॥
durbalāḥ kleśitāḥ smeti yadbravīthetaretaram |
aśakye'pi vrajāmeti dhanaṃjayadidṛkṣayā || 3-142-2||
MHB 3-142-3
तन्मे दहति गात्राणि तूलराशिमिवानलः ।
यच्च वीरं न पश्यामि धनंजयमुपान्तिके ॥ ३-१४२-३॥
tanme dahati gātrāṇi tūlarāśimivānalaḥ |
yacca vīraṃ na paśyāmi dhanaṃjayamupāntike || 3-142-3||
MHB 3-142-4
तस्य दर्शनतृष्णं मां सानुजं वनमास्थितम् ।
याज्ञसेन्याः परामर्शः स च वीर दहत्युत ॥ ३-१४२-४॥
tasya darśanatṛṣṇaṃ māṃ sānujaṃ vanamāsthitam |
yājñasenyāḥ parāmarśaḥ sa ca vīra dahatyuta || 3-142-4||
MHB 3-142-5
नकुलात्पूर्वजं पार्थं न पश्याम्यमितौजसम् ।
अजेयमुग्रधन्वानं तेन तप्ये वृकोदर ॥ ३-१४२-५॥
nakulātpūrvajaṃ pārthaṃ na paśyāmyamitaujasam |
ajeyamugradhanvānaṃ tena tapye vṛkodara || 3-142-5||
MHB 3-142-6
तीर्थानि चैव रम्याणि वनानि च सरांसि च ।
चरामि सह युष्माभिस्तस्य दर्शनकाङ्क्षया ॥ ३-१४२-६॥
tīrthāni caiva ramyāṇi vanāni ca sarāṃsi ca |
carāmi saha yuṣmābhistasya darśanakāṅkṣayā || 3-142-6||
MHB 3-142-7
पञ्च वर्षाण्यहं वीरं सत्यसंधं धनंजयम् ।
यन्न पश्यामि बीभत्सुं तेन तप्ये वृकोदर ॥ ३-१४२-७॥
pañca varṣāṇyahaṃ vīraṃ satyasaṃdhaṃ dhanaṃjayam |
yanna paśyāmi bībhatsuṃ tena tapye vṛkodara || 3-142-7||
MHB 3-142-8
तं वै श्यामं गुडाकेशं सिंहविक्रान्तगामिनम् ।
न पश्यामि महाबाहुं तेन तप्ये वृकोदर ॥ ३-१४२-८॥
taṃ vai śyāmaṃ guḍākeśaṃ siṃhavikrāntagāminam |
na paśyāmi mahābāhuṃ tena tapye vṛkodara || 3-142-8||
MHB 3-142-9
कृतास्त्रं निपुणं युद्धे प्रतिमानं धनुष्मताम् ।
न पश्यामि नरश्रेष्ठं तेन तप्ये वृकोदर ॥ ३-१४२-९॥
kṛtāstraṃ nipuṇaṃ yuddhe pratimānaṃ dhanuṣmatām |
na paśyāmi naraśreṣṭhaṃ tena tapye vṛkodara || 3-142-9||
MHB 3-142-10
चरन्तमरिसंघेषु कालं क्रुद्धमिवान्तकम् ।
प्रभिन्नमिव मातङ्गं सिंहस्कन्धं धनंजयम् ॥ ३-१४२-१०॥
carantamarisaṃgheṣu kālaṃ kruddhamivāntakam |
prabhinnamiva mātaṅgaṃ siṃhaskandhaṃ dhanaṃjayam || 3-142-10||
MHB 3-142-11
यः स शक्रादनवरो वीर्येण द्रविणेन च ।
यमयोः पूर्वजः पार्थः श्वेताश्वोऽमितविक्रमः ॥ ३-१४२-११॥
yaḥ sa śakrādanavaro vīryeṇa draviṇena ca |
yamayoḥ pūrvajaḥ pārthaḥ śvetāśvo'mitavikramaḥ || 3-142-11||
MHB 3-142-12
दुःखेन महताविष्टः स्वकृतेनानिवर्तिना ।
अजेयमुग्रधन्वानं तं न पश्यामि फल्गुनम् ॥ ३-१४२-१२॥
duḥkhena mahatāviṣṭaḥ svakṛtenānivartinā |
ajeyamugradhanvānaṃ taṃ na paśyāmi phalgunam || 3-142-12||
MHB 3-142-13
सततं यः क्षमाशीलः क्षिप्यमाणोऽप्यणीयसा ।
ऋजुमार्गप्रपन्नस्य शर्मदाताभयस्य च ॥ ३-१४२-१३॥
satataṃ yaḥ kṣamāśīlaḥ kṣipyamāṇo'pyaṇīyasā |
ṛjumārgaprapannasya śarmadātābhayasya ca || 3-142-13||
MHB 3-142-14
स तु जिह्मप्रवृत्तस्य माययाभिजिघांसतः ।
अपि वज्रधरस्यापि भवेत्कालविषोपमः ॥ ३-१४२-१४॥
sa tu jihmapravṛttasya māyayābhijighāṃsataḥ |
api vajradharasyāpi bhavetkālaviṣopamaḥ || 3-142-14||
MHB 3-142-15
शत्रोरपि प्रपन्नस्य सोऽनृशंसः प्रतापवान् ।
दाताभयस्य बीभत्सुरमितात्मा महाबलः ॥ ३-१४२-१५॥
śatrorapi prapannasya so'nṛśaṃsaḥ pratāpavān |
dātābhayasya bībhatsuramitātmā mahābalaḥ || 3-142-15||
MHB 3-142-16
सर्वेषामाश्रयोऽस्माकं रणेऽरीणां प्रमर्दिता ।
आहर्ता सर्वरत्नानां सर्वेषां नः सुखावहः ॥ ३-१४२-१६॥
sarveṣāmāśrayo'smākaṃ raṇe'rīṇāṃ pramarditā |
āhartā sarvaratnānāṃ sarveṣāṃ naḥ sukhāvahaḥ || 3-142-16||
MHB 3-142-17
रत्नानि यस्य वीर्येण दिव्यान्यासन्पुरा मम ।
बहूनि बहुजातानि यानि प्राप्तः सुयोधनः ॥ ३-१४२-१७॥
ratnāni yasya vīryeṇa divyānyāsanpurā mama |
bahūni bahujātāni yāni prāptaḥ suyodhanaḥ || 3-142-17||
MHB 3-142-18
यस्य बाहुबलाद्वीर सभा चासीत्पुरा मम ।
सर्वरत्नमयी ख्याता त्रिषु लोकेषु पाण्डव ॥ ३-१४२-१८॥
yasya bāhubalādvīra sabhā cāsītpurā mama |
sarvaratnamayī khyātā triṣu lokeṣu pāṇḍava || 3-142-18||
MHB 3-142-19
वासुदेवसमं वीर्ये कार्तवीर्यसमं युधि ।
अजेयमजितं युद्धे तं न पश्यामि फल्गुनम् ॥ ३-१४२-१९॥
vāsudevasamaṃ vīrye kārtavīryasamaṃ yudhi |
ajeyamajitaṃ yuddhe taṃ na paśyāmi phalgunam || 3-142-19||
MHB 3-142-20
संकर्षणं महावीर्यं त्वां च भीमापराजितम् ।
अनुजातः स वीर्येण वासुदेवं च शत्रुहा ॥ ३-१४२-२०॥
saṃkarṣaṇaṃ mahāvīryaṃ tvāṃ ca bhīmāparājitam |
anujātaḥ sa vīryeṇa vāsudevaṃ ca śatruhā || 3-142-20||
MHB 3-142-21
यस्य बाहुबले तुल्यः प्रभावे च पुरंदरः ।
जवे वायुर्मुखे सोमः क्रोधे मृत्युः सनातनः ॥ ३-१४२-२१॥
yasya bāhubale tulyaḥ prabhāve ca puraṃdaraḥ |
jave vāyurmukhe somaḥ krodhe mṛtyuḥ sanātanaḥ || 3-142-21||
MHB 3-142-22
ते वयं तं नरव्याघ्रं सर्वे वीर दिदृक्षवः ।
प्रवेक्ष्यामो महाबाहो पर्वतं गन्धमादनम् ॥ ३-१४२-२२॥
te vayaṃ taṃ naravyāghraṃ sarve vīra didṛkṣavaḥ |
pravekṣyāmo mahābāho parvataṃ gandhamādanam || 3-142-22||
MHB 3-142-23
विशाला बदरी यत्र नरनारायणाश्रमः ।
तं सदाध्युषितं यक्षैर्द्रक्ष्यामो गिरिमुत्तमम् ॥ ३-१४२-२३॥
viśālā badarī yatra naranārāyaṇāśramaḥ |
taṃ sadādhyuṣitaṃ yakṣairdrakṣyāmo girimuttamam || 3-142-23||
MHB 3-142-24
कुबेरनलिनीं रम्यां राक्षसैरभिरक्षिताम् ।
पद्भिरेव गमिष्यामस्तप्यमाना महत्तपः ॥ ३-१४२-२४॥
kuberanalinīṃ ramyāṃ rākṣasairabhirakṣitām |
padbhireva gamiṣyāmastapyamānā mahattapaḥ || 3-142-24||
MHB 3-142-25
नातप्ततपसा शक्यो देशो गन्तुं वृकोदर ।
न नृशंसेन लुब्धेन नाप्रशान्तेन भारत ॥ ३-१४२-२५॥
nātaptatapasā śakyo deśo gantuṃ vṛkodara |
na nṛśaṃsena lubdhena nāpraśāntena bhārata || 3-142-25||
MHB 3-142-26
तत्र सर्वे गमिष्यामो भीमार्जुनपदैषिणः ।
सायुधा बद्धनिस्त्रिंशाः सह विप्रैर्महाव्रतैः ॥ ३-१४२-२६॥
tatra sarve gamiṣyāmo bhīmārjunapadaiṣiṇaḥ |
sāyudhā baddhanistriṃśāḥ saha viprairmahāvrataiḥ || 3-142-26||
MHB 3-142-27
मक्षिकान्मशकान्दंशान्व्याघ्रान्सिंहान्सरीसृपान् ।
प्राप्नोत्यनियतः पार्थ नियतस्तान्न पश्यति ॥ ३-१४२-२७॥
makṣikānmaśakāndaṃśānvyāghrānsiṃhānsarīsṛpān |
prāpnotyaniyataḥ pārtha niyatastānna paśyati || 3-142-27||
MHB 3-142-28
ते वयं नियतात्मानः पर्वतं गन्धमादनम् ।
प्रवेक्ष्यामो मिताहारा धनंजयदिदृक्षवः ॥ ३-१४२-२८॥
te vayaṃ niyatātmānaḥ parvataṃ gandhamādanam |
pravekṣyāmo mitāhārā dhanaṃjayadidṛkṣavaḥ || 3-142-28||
Adhyaya: 143/299 (21)
MHB 3-143-1
वैशंपायन उवाच ।
ते शूरास्ततधन्वानस्तूणवन्तः समार्गणाः ।
बद्धगोधाङ्गुलित्राणाः खड्गवन्तोऽमितौजसः ॥ ३-१४३-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
te śūrāstatadhanvānastūṇavantaḥ samārgaṇāḥ |
baddhagodhāṅgulitrāṇāḥ khaḍgavanto'mitaujasaḥ || 3-143-1||
MHB 3-143-2
परिगृह्य द्विजश्रेष्ठाञ्श्रेष्ठाः सर्वधनुष्मताम् ।
पाञ्चालीसहिता राजन्प्रययुर्गन्धमादनम् ॥ ३-१४३-२॥
parigṛhya dvijaśreṣṭhāñśreṣṭhāḥ sarvadhanuṣmatām |
pāñcālīsahitā rājanprayayurgandhamādanam || 3-143-2||
MHB 3-143-3
सरांसि सरितश्चैव पर्वतांश्च वनानि च ।
वृक्षांश्च बहुलच्छायान्ददृशुर्गिरिमूर्धनि ।
नित्यपुष्पफलान्देशान्देवर्षिगणसेवितान् ॥ ३-१४३-३॥
sarāṃsi saritaścaiva parvatāṃśca vanāni ca |
vṛkṣāṃśca bahulacchāyāndadṛśurgirimūrdhani |
nityapuṣpaphalāndeśāndevarṣigaṇasevitān || 3-143-3||
MHB 3-143-4
आत्मन्यात्मानमाधाय वीरा मूलफलाशनाः ।
चेरुरुच्चावचाकारान्देशान्विषमसंकटान् ।
पश्यन्तो मृगजातानि बहूनि विविधानि च ॥ ३-१४३-४॥
ātmanyātmānamādhāya vīrā mūlaphalāśanāḥ |
ceruruccāvacākārāndeśānviṣamasaṃkaṭān |
paśyanto mṛgajātāni bahūni vividhāni ca || 3-143-4||
MHB 3-143-5
ऋषिसिद्धामरयुतं गन्धर्वाप्सरसां प्रियम् ।
विविशुस्ते महात्मानः किंनराचरितं गिरिम् ॥ ३-१४३-५॥
ṛṣisiddhāmarayutaṃ gandharvāpsarasāṃ priyam |
viviśuste mahātmānaḥ kiṃnarācaritaṃ girim || 3-143-5||
MHB 3-143-6
प्रविशत्स्वथ वीरेषु पर्वतं गन्धमादनम् ।
चण्डवातं महद्वर्षं प्रादुरासीद्विशां पते ॥ ३-१४३-६॥
praviśatsvatha vīreṣu parvataṃ gandhamādanam |
caṇḍavātaṃ mahadvarṣaṃ prādurāsīdviśāṃ pate || 3-143-6||
MHB 3-143-7
ततो रेणुः समुद्भूतः सपत्रबहुलो महान् ।
पृथिवीं चान्तरिक्षं च द्यां चैव तमसावृणोत् ॥ ३-१४३-७॥
tato reṇuḥ samudbhūtaḥ sapatrabahulo mahān |
pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca dyāṃ caiva tamasāvṛṇot || 3-143-7||
MHB 3-143-8
न स्म प्रज्ञायते किंचिदावृते व्योम्नि रेणुना ।
न चापि शेकुस्ते कर्तुमन्योन्यस्याभिभाषणम् ॥ ३-१४३-८॥
na sma prajñāyate kiṃcidāvṛte vyomni reṇunā |
na cāpi śekuste kartumanyonyasyābhibhāṣaṇam || 3-143-8||
MHB 3-143-9
न चापश्यन्त तेऽन्योन्यं तमसा हतचक्षुषः ।
आकृष्यमाणा वातेन साश्मचूर्णेन भारत ॥ ३-१४३-९॥
na cāpaśyanta te'nyonyaṃ tamasā hatacakṣuṣaḥ |
ākṛṣyamāṇā vātena sāśmacūrṇena bhārata || 3-143-9||
MHB 3-143-10
द्रुमाणां वातभग्नानां पततां भूतले भृशम् ।
अन्येषां च महीजानां शब्दः समभवन्महान् ॥ ३-१४३-१०॥
drumāṇāṃ vātabhagnānāṃ patatāṃ bhūtale bhṛśam |
anyeṣāṃ ca mahījānāṃ śabdaḥ samabhavanmahān || 3-143-10||
MHB 3-143-11
द्यौः स्वित्पतति किं भूमौ दीर्यन्ते पर्वता नु किम् ।
इति ते मेनिरे सर्वे पवनेन विमोहिताः ॥ ३-१४३-११॥
dyauḥ svitpatati kiṃ bhūmau dīryante parvatā nu kim |
iti te menire sarve pavanena vimohitāḥ || 3-143-11||
MHB 3-143-12
ते यथानन्तरान्वृक्षान्वल्मीकान्विषमाणि च ।
पाणिभिः परिमार्गन्तो भीता वायोर्निलिल्यिरे ॥ ३-१४३-१२॥
te yathānantarānvṛkṣānvalmīkānviṣamāṇi ca |
pāṇibhiḥ parimārganto bhītā vāyornililyire || 3-143-12||
MHB 3-143-13
ततः कार्मुकमुद्यम्य भीमसेनो महाबलः ।
कृष्णामादाय संगत्या तस्थावाश्रित्य पादपम् ॥ ३-१४३-१३॥
tataḥ kārmukamudyamya bhīmaseno mahābalaḥ |
kṛṣṇāmādāya saṃgatyā tasthāvāśritya pādapam || 3-143-13||
MHB 3-143-14
धर्मराजश्च धौम्यश्च निलिल्याते महावने ।
अग्निहोत्राण्युपादाय सहदेवस्तु पर्वते ॥ ३-१४३-१४॥
dharmarājaśca dhaumyaśca nililyāte mahāvane |
agnihotrāṇyupādāya sahadevastu parvate || 3-143-14||
MHB 3-143-15
नकुलो ब्राह्मणाश्चान्ये लोमशश्च महातपाः ।
वृक्षानासाद्य संत्रस्तास्तत्र तत्र निलिल्यिरे ॥ ३-१४३-१५॥
nakulo brāhmaṇāścānye lomaśaśca mahātapāḥ |
vṛkṣānāsādya saṃtrastāstatra tatra nililyire || 3-143-15||
MHB 3-143-16
मन्दीभूते च पवने तस्मिन्रजसि शाम्यति ।
महद्भिः पृषतैस्तूर्णं वर्षमभ्याजगाम ह ॥ ३-१४३-१६॥
mandībhūte ca pavane tasminrajasi śāmyati |
mahadbhiḥ pṛṣataistūrṇaṃ varṣamabhyājagāma ha || 3-143-16||
MHB 3-143-17
ततोऽश्मसहिता धाराः संवृण्वन्त्यः समन्ततः ।
प्रपेतुरनिशं तत्र शीघ्रवातसमीरिताः ॥ ३-१४३-१७॥
tato'śmasahitā dhārāḥ saṃvṛṇvantyaḥ samantataḥ |
prapeturaniśaṃ tatra śīghravātasamīritāḥ || 3-143-17||
MHB 3-143-18
ततः सागरगा आपः कीर्यमाणाः समन्ततः ।
प्रादुरासन्सकलुषाः फेनवत्यो विशां पते ॥ ३-१४३-१८॥
tataḥ sāgaragā āpaḥ kīryamāṇāḥ samantataḥ |
prādurāsansakaluṣāḥ phenavatyo viśāṃ pate || 3-143-18||
MHB 3-143-19
वहन्त्यो वारि बहुलं फेनोडुपपरिप्लुतम् ।
परिसस्रुर्महाशब्दाः प्रकर्षन्त्यो महीरुहान् ॥ ३-१४३-१९॥
vahantyo vāri bahulaṃ phenoḍupapariplutam |
parisasrurmahāśabdāḥ prakarṣantyo mahīruhān || 3-143-19||
MHB 3-143-20
तस्मिन्नुपरते वर्षे वाते च समतां गते ।
गते ह्यम्भसि निम्नानि प्रादुर्भूते दिवाकरे ॥ ३-१४३-२०॥
tasminnuparate varṣe vāte ca samatāṃ gate |
gate hyambhasi nimnāni prādurbhūte divākare || 3-143-20||
MHB 3-143-21
निर्जग्मुस्ते शनैः सर्वे समाजग्मुश्च भारत ।
प्रतस्थुश्च पुनर्वीराः पर्वतं गन्धमादनम् ॥ ३-१४३-२१॥
nirjagmuste śanaiḥ sarve samājagmuśca bhārata |
pratasthuśca punarvīrāḥ parvataṃ gandhamādanam || 3-143-21||
Adhyaya: 144/299 (27)
MHB 3-144-1
वैशंपायन उवाच ।
ततः प्रयातमात्रेषु पाण्डवेषु महात्मसु ।
पद्भ्यामनुचिता गन्तुं द्रौपदी समुपाविशत् ॥ ३-१४४-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ prayātamātreṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu |
padbhyāmanucitā gantuṃ draupadī samupāviśat || 3-144-1||
MHB 3-144-2
श्रान्ता दुःखपरीता च वातवर्षेण तेन च ।
सौकुमार्याच्च पाञ्चाली संमुमोह यशस्विनी ॥ ३-१४४-२॥
śrāntā duḥkhaparītā ca vātavarṣeṇa tena ca |
saukumāryācca pāñcālī saṃmumoha yaśasvinī || 3-144-2||
MHB 3-144-3
सा पात्यमाना मोहेन बाहुभ्यामसितेक्षणा ।
वृत्ताभ्यामनुरूपाभ्यामूरू समवलम्बत ॥ ३-१४४-३॥
sā pātyamānā mohena bāhubhyāmasitekṣaṇā |
vṛttābhyāmanurūpābhyāmūrū samavalambata || 3-144-3||
MHB 3-144-4
आलम्बमाना सहितावूरू गजकरोपमौ ।
पपात सहसा भूमौ वेपन्ती कदली यथा ॥ ३-१४४-४॥
ālambamānā sahitāvūrū gajakaropamau |
papāta sahasā bhūmau vepantī kadalī yathā || 3-144-4||
MHB 3-144-5
तां पतन्तीं वरारोहां सज्जमानां लतामिव ।
नकुलः समभिद्रुत्य परिजग्राह वीर्यवान् ॥ ३-१४४-५॥
tāṃ patantīṃ varārohāṃ sajjamānāṃ latāmiva |
nakulaḥ samabhidrutya parijagrāha vīryavān || 3-144-5||
MHB 3-144-6
नकुल उवाच ।
राजन्पाञ्चालराजस्य सुतेयमसितेक्षणा ।
श्रान्ता निपतिता भूमौ तामवेक्षस्व भारत ॥ ३-१४४-६॥
nakula uvāca |
rājanpāñcālarājasya suteyamasitekṣaṇā |
śrāntā nipatitā bhūmau tāmavekṣasva bhārata || 3-144-6||
MHB 3-144-7
अदुःखार्हा परं दुःखं प्राप्तेयं मृदुगामिनी ।
आश्वासय महाराज तामिमां श्रमकर्शिताम् ॥ ३-१४४-७॥
aduḥkhārhā paraṃ duḥkhaṃ prāpteyaṃ mṛdugāminī |
āśvāsaya mahārāja tāmimāṃ śramakarśitām || 3-144-7||
MHB 3-144-8
वैशंपायन उवाच ।
राजा तु वचनात्तस्य भृशं दुःखसमन्वितः ।
भीमश्च सहदेवश्च सहसा समुपाद्रवन् ॥ ३-१४४-८॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
rājā tu vacanāttasya bhṛśaṃ duḥkhasamanvitaḥ |
bhīmaśca sahadevaśca sahasā samupādravan || 3-144-8||
MHB 3-144-9
तामवेक्ष्य तु कौन्तेयो विवर्णवदनां कृशाम् ।
अङ्कमानीय धर्मात्मा पर्यदेवयदातुरः ॥ ३-१४४-९॥
tāmavekṣya tu kaunteyo vivarṇavadanāṃ kṛśām |
aṅkamānīya dharmātmā paryadevayadāturaḥ || 3-144-9||
MHB 3-144-10
कथं वेश्मसु गुप्तेषु स्वास्तीर्णशयनोचिता ।
शेते निपतिता भूमौ सुखार्हा वरवर्णिनी ॥ ३-१४४-१०॥
kathaṃ veśmasu gupteṣu svāstīrṇaśayanocitā |
śete nipatitā bhūmau sukhārhā varavarṇinī || 3-144-10||
MHB 3-144-11
सुकुमारौ कथं पादौ मुखं च कमलप्रभम् ।
मत्कृतेऽद्य वरार्हायाः श्यामतां समुपागतम् ॥ ३-१४४-११॥
sukumārau kathaṃ pādau mukhaṃ ca kamalaprabham |
matkṛte'dya varārhāyāḥ śyāmatāṃ samupāgatam || 3-144-11||
MHB 3-144-12
किमिदं द्यूतकामेन मया कृतमबुद्धिना ।
आदाय कृष्णां चरता वने मृगगणायुते ॥ ३-१४४-१२॥
kimidaṃ dyūtakāmena mayā kṛtamabuddhinā |
ādāya kṛṣṇāṃ caratā vane mṛgagaṇāyute || 3-144-12||
MHB 3-144-13
सुखं प्राप्स्यति पाञ्चाली पाण्डवान्प्राप्य वै पतीन् ।
इति द्रुपदराजेन पित्रा दत्तायतेक्षणा ॥ ३-१४४-१३॥
sukhaṃ prāpsyati pāñcālī pāṇḍavānprāpya vai patīn |
iti drupadarājena pitrā dattāyatekṣaṇā || 3-144-13||
MHB 3-144-14
तत्सर्वमनवाप्यैव श्रमशोकाद्धि कर्शिता ।
शेते निपतिता भूमौ पापस्य मम कर्मभिः ॥ ३-१४४-१४॥
tatsarvamanavāpyaiva śramaśokāddhi karśitā |
śete nipatitā bhūmau pāpasya mama karmabhiḥ || 3-144-14||
MHB 3-144-15
तथा लालप्यमाने तु धर्मराजे युधिष्ठिरे ।
धौम्यप्रभृतयः सर्वे तत्राजग्मुर्द्विजोत्तमाः ॥ ३-१४४-१५॥
tathā lālapyamāne tu dharmarāje yudhiṣṭhire |
dhaumyaprabhṛtayaḥ sarve tatrājagmurdvijottamāḥ || 3-144-15||
MHB 3-144-16
ते समाश्वासयामासुराशीर्भिश्चाप्यपूजयन् ।
रक्षोघ्नांश्च तथा मन्त्राञ्जेपुश्चक्रुश्च ते क्रियाः ॥ ३-१४४-१६॥
te samāśvāsayāmāsurāśīrbhiścāpyapūjayan |
rakṣoghnāṃśca tathā mantrāñjepuścakruśca te kriyāḥ || 3-144-16||
MHB 3-144-17
पठ्यमानेषु मन्त्रेषु शान्त्यर्थं परमर्षिभिः ।
स्पृश्यमाना करैः शीतैः पाण्डवैश्च मुहुर्मुहुः ॥ ३-१४४-१७॥
paṭhyamāneṣu mantreṣu śāntyarthaṃ paramarṣibhiḥ |
spṛśyamānā karaiḥ śītaiḥ pāṇḍavaiśca muhurmuhuḥ || 3-144-17||
MHB 3-144-18
सेव्यमाना च शीतेन जलमिश्रेण वायुना ।
पाञ्चाली सुखमासाद्य लेभे चेतः शनैः शनैः ॥ ३-१४४-१८॥
sevyamānā ca śītena jalamiśreṇa vāyunā |
pāñcālī sukhamāsādya lebhe cetaḥ śanaiḥ śanaiḥ || 3-144-18||
MHB 3-144-19
परिगृह्य च तां दीनां कृष्णामजिनसंस्तरे ।
तदा विश्रामयामासुर्लब्धसंज्ञां तपस्विनीम् ॥ ३-१४४-१९॥
parigṛhya ca tāṃ dīnāṃ kṛṣṇāmajinasaṃstare |
tadā viśrāmayāmāsurlabdhasaṃjñāṃ tapasvinīm || 3-144-19||
MHB 3-144-20
तस्या यमौ रक्ततलौ पादौ पूजितलक्षणौ ।
कराभ्यां किणजाताभ्यां शनकैः संववाहतुः ॥ ३-१४४-२०॥
tasyā yamau raktatalau pādau pūjitalakṣaṇau |
karābhyāṃ kiṇajātābhyāṃ śanakaiḥ saṃvavāhatuḥ || 3-144-20||
MHB 3-144-21
पर्याश्वासयदप्येनां धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
उवाच च कुरुश्रेष्ठो भीमसेनमिदं वचः ॥ ३-१४४-२१॥
paryāśvāsayadapyenāṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
uvāca ca kuruśreṣṭho bhīmasenamidaṃ vacaḥ || 3-144-21||
MHB 3-144-22
बहवः पर्वता भीम विषमा हिमदुर्गमाः ।
तेषु कृष्णा महाबाहो कथं नु विचरिष्यति ॥ ३-१४४-२२॥
bahavaḥ parvatā bhīma viṣamā himadurgamāḥ |
teṣu kṛṣṇā mahābāho kathaṃ nu vicariṣyati || 3-144-22||
MHB 3-144-23
भीमसेन उवाच ।
त्वां राजन्राजपुत्रीं च यमौ च पुरुषर्षभौ ।
स्वयं नेष्यामि राजेन्द्र मा विषादे मनः कृथाः ॥ ३-१४४-२३॥
bhīmasena uvāca |
tvāṃ rājanrājaputrīṃ ca yamau ca puruṣarṣabhau |
svayaṃ neṣyāmi rājendra mā viṣāde manaḥ kṛthāḥ || 3-144-23||
MHB 3-144-24
अथ वासौ मया जातो विहगो मद्बलोपमः ।
वहेदनघ सर्वान्नो वचनात्ते घटोत्कचः ॥ ३-१४४-२४॥
atha vāsau mayā jāto vihago madbalopamaḥ |
vahedanagha sarvānno vacanātte ghaṭotkacaḥ || 3-144-24||
MHB 3-144-25
वैशंपायन उवाच ।
अनुज्ञातो धर्मराज्ञा पुत्रं सस्मार राक्षसम् ।
घटोत्कचश्च धर्मात्मा स्मृतमात्रः पितुस्तदा ।
कृताञ्जलिरुपातिष्ठदभिवाद्याथ पाण्डवान् ॥ ३-१४४-२५॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
anujñāto dharmarājñā putraṃ sasmāra rākṣasam |
ghaṭotkacaśca dharmātmā smṛtamātraḥ pitustadā |
kṛtāñjalirupātiṣṭhadabhivādyātha pāṇḍavān || 3-144-25||
MHB 3-144-26
ब्राह्मणांश्च महाबाहुः स च तैरभिनन्दितः ।
उवाच भीमसेनं स पितरं सत्यविक्रमः ॥ ३-१४४-२६॥
brāhmaṇāṃśca mahābāhuḥ sa ca tairabhinanditaḥ |
uvāca bhīmasenaṃ sa pitaraṃ satyavikramaḥ || 3-144-26||
MHB 3-144-27
स्मृतोऽस्मि भवता शीघ्रं शुश्रूषुरहमागतः ।
आज्ञापय महाबाहो सर्वं कर्तास्म्यसंशयम् ।
तच्छ्रुत्वा भीमसेनस्तु राक्षसं परिषस्वजे ॥ ३-१४४-२७॥
smṛto'smi bhavatā śīghraṃ śuśrūṣurahamāgataḥ |
ājñāpaya mahābāho sarvaṃ kartāsmyasaṃśayam |
tacchrutvā bhīmasenastu rākṣasaṃ pariṣasvaje || 3-144-27||
Adhyaya: 145/299 (43)
MHB 3-145-1
युधिष्ठिर उवाच ।
धर्मज्ञो बलवाञ्शूरः सद्यो राक्षसपुंगवः ।
भक्तोऽस्मानौरसः पुत्रो भीम गृह्णातु मातरम् ॥ ३-१४५-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
dharmajño balavāñśūraḥ sadyo rākṣasapuṃgavaḥ |
bhakto'smānaurasaḥ putro bhīma gṛhṇātu mātaram || 3-145-1||
MHB 3-145-2
तव भीम बलेनाहमतिभीमपराक्रम ।
अक्षतः सह पाञ्चाल्या गच्छेयं गन्धमादनम् ॥ ३-१४५-२॥
tava bhīma balenāhamatibhīmaparākrama |
akṣataḥ saha pāñcālyā gaccheyaṃ gandhamādanam || 3-145-2||
MHB 3-145-3
वैशंपायन उवाच ।
भ्रातुर्वचनमाज्ञाय भीमसेनो घटोत्कचम् ।
आदिदेश नरव्याघ्रस्तनयं शत्रुकर्शनम् ॥ ३-१४५-३॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
bhrāturvacanamājñāya bhīmaseno ghaṭotkacam |
ādideśa naravyāghrastanayaṃ śatrukarśanam || 3-145-3||
MHB 3-145-4
हैडिम्बेय परिश्रान्ता तव मातापराजिता ।
त्वं च कामगमस्तात बलवान्वह तां खग ॥ ३-१४५-४॥
haiḍimbeya pariśrāntā tava mātāparājitā |
tvaṃ ca kāmagamastāta balavānvaha tāṃ khaga || 3-145-4||
MHB 3-145-5
स्कन्धमारोप्य भद्रं ते मध्येऽस्माकं विहायसा ।
गच्छ नीचिकया गत्या यथा चैनां न पीडयेः ॥ ३-१४५-५॥
skandhamāropya bhadraṃ te madhye'smākaṃ vihāyasā |
gaccha nīcikayā gatyā yathā caināṃ na pīḍayeḥ || 3-145-5||
MHB 3-145-6
घटोत्कच उवाच ।
धर्मराजं च धौम्यं च राजपुत्रीं यमौ तथा ।
एकोऽप्यहमलं वोढुं किमुताद्य सहायवान् ॥ ३-१४५-६॥
ghaṭotkaca uvāca |
dharmarājaṃ ca dhaumyaṃ ca rājaputrīṃ yamau tathā |
eko'pyahamalaṃ voḍhuṃ kimutādya sahāyavān || 3-145-6||
MHB 3-145-7
वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्त्वा ततः कृष्णामुवाह स घटोत्कचः ।
पाण्डूनां मध्यगो वीरः पाण्डवानपि चापरे ॥ ३-१४५-७॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktvā tataḥ kṛṣṇāmuvāha sa ghaṭotkacaḥ |
pāṇḍūnāṃ madhyago vīraḥ pāṇḍavānapi cāpare || 3-145-7||
MHB 3-145-8
लोमशः सिद्धमार्गेण जगामानुपमद्युतिः ।
स्वेनैवात्मप्रभावेन द्वितीय इव भास्करः ॥ ३-१४५-८॥
lomaśaḥ siddhamārgeṇa jagāmānupamadyutiḥ |
svenaivātmaprabhāvena dvitīya iva bhāskaraḥ || 3-145-8||
MHB 3-145-9
ब्राह्मणांश्चापि तान्सर्वान्समुपादाय राक्षसाः ।
नियोगाद्राक्षसेन्द्रस्य जग्मुर्भीमपराक्रमाः ॥ ३-१४५-९॥
brāhmaṇāṃścāpi tānsarvānsamupādāya rākṣasāḥ |
niyogādrākṣasendrasya jagmurbhīmaparākramāḥ || 3-145-9||
MHB 3-145-10
एवं सुरमणीयानि वनान्युपवनानि च ।
आलोकयन्तस्ते जग्मुर्विशालां बदरीं प्रति ॥ ३-१४५-१०॥
evaṃ suramaṇīyāni vanānyupavanāni ca |
ālokayantaste jagmurviśālāṃ badarīṃ prati || 3-145-10||
MHB 3-145-11
ते त्वाशुगतिभिर्वीरा राक्षसैस्तैर्महाबलैः ।
उह्यमाना ययुः शीघ्रं महदध्वानमल्पवत् ॥ ३-१४५-११॥
te tvāśugatibhirvīrā rākṣasaistairmahābalaiḥ |
uhyamānā yayuḥ śīghraṃ mahadadhvānamalpavat || 3-145-11||
MHB 3-145-12
देशान्म्लेच्छगणाकीर्णान्नानारत्नाकरायुतान् ।
ददृशुर्गिरिपादांश्च नानाधातुसमाचितान् ॥ ३-१४५-१२॥
deśānmlecchagaṇākīrṇānnānāratnākarāyutān |
dadṛśurgiripādāṃśca nānādhātusamācitān || 3-145-12||
MHB 3-145-13
विद्याधरगणाकीर्णान्युतान्वानरकिंनरैः ।
तथा किंपुरुषैश्चैव गन्धर्वैश्च समन्ततः ॥ ३-१४५-१३॥
vidyādharagaṇākīrṇānyutānvānarakiṃnaraiḥ |
tathā kiṃpuruṣaiścaiva gandharvaiśca samantataḥ || 3-145-13||
MHB 3-145-14
नदीजालसमाकीर्णान्नानापक्षिरुताकुलान् ।
नानाविधैर्मृगैर्जुष्टान्वानरैश्चोपशोभितान् ॥ ३-१४५-१४॥
nadījālasamākīrṇānnānāpakṣirutākulān |
nānāvidhairmṛgairjuṣṭānvānaraiścopaśobhitān || 3-145-14||
MHB 3-145-15
ते व्यतीत्य बहून्देशानुत्तरांश्च कुरूनपि ।
ददृशुर्विविधाश्चर्यं कैलासं पर्वतोत्तमम् ॥ ३-१४५-१५॥
te vyatītya bahūndeśānuttarāṃśca kurūnapi |
dadṛśurvividhāścaryaṃ kailāsaṃ parvatottamam || 3-145-15||
MHB 3-145-16
तस्याभ्याशे तु ददृशुर्नरनारायणाश्रमम् ।
उपेतं पादपैर्दिव्यैः सदापुष्पफलोपगैः ॥ ३-१४५-१६॥
tasyābhyāśe tu dadṛśurnaranārāyaṇāśramam |
upetaṃ pādapairdivyaiḥ sadāpuṣpaphalopagaiḥ || 3-145-16||
MHB 3-145-17
ददृशुस्तां च बदरीं वृत्तस्कन्धां मनोरमाम् ।
स्निग्धामविरलच्छायां श्रिया परमया युताम् ॥ ३-१४५-१७॥
dadṛśustāṃ ca badarīṃ vṛttaskandhāṃ manoramām |
snigdhāmaviralacchāyāṃ śriyā paramayā yutām || 3-145-17||
MHB 3-145-18
पत्रैः स्निग्धैरविरलैरुपेतां मृदुभिः शुभाम् ।
विशालशाखां विस्तीर्णामतिद्युतिसमन्विताम् ॥ ३-१४५-१८॥
patraiḥ snigdhairaviralairupetāṃ mṛdubhiḥ śubhām |
viśālaśākhāṃ vistīrṇāmatidyutisamanvitām || 3-145-18||
MHB 3-145-19
फलैरुपचितैर्दिव्यैराचितां स्वादुभिर्भृशम् ।
मधुस्रवैः सदा दिव्यां महर्षिगणसेविताम् ।
मदप्रमुदितैर्नित्यं नानाद्विजगणैर्युताम् ॥ ३-१४५-१९॥
phalairupacitairdivyairācitāṃ svādubhirbhṛśam |
madhusravaiḥ sadā divyāṃ maharṣigaṇasevitām |
madapramuditairnityaṃ nānādvijagaṇairyutām || 3-145-19||
MHB 3-145-20
अदंशमशके देशे बहुमूलफलोदके ।
नीलशाद्वलसंछन्ने देवगन्धर्वसेविते ॥ ३-१४५-२०॥
adaṃśamaśake deśe bahumūlaphalodake |
nīlaśādvalasaṃchanne devagandharvasevite || 3-145-20||
MHB 3-145-21
सुसमीकृतभूभागे स्वभावविहिते शुभे ।
जातां हिममृदुस्पर्शे देशेऽपहतकण्टके ॥ ३-१४५-२१॥
susamīkṛtabhūbhāge svabhāvavihite śubhe |
jātāṃ himamṛdusparśe deśe'pahatakaṇṭake || 3-145-21||
MHB 3-145-22
तामुपेत्य महात्मानः सह तैर्ब्राह्मणर्षभैः ।
अवतेरुस्ततः सर्वे राक्षसस्कन्धतः शनैः ॥ ३-१४५-२२॥
tāmupetya mahātmānaḥ saha tairbrāhmaṇarṣabhaiḥ |
avaterustataḥ sarve rākṣasaskandhataḥ śanaiḥ || 3-145-22||
MHB 3-145-23
ततस्तमाश्रमं पुण्यं नरनारायणाश्रितम् ।
ददृशुः पाण्डवा राजन्सहिता द्विजपुंगवैः ॥ ३-१४५-२३॥
tatastamāśramaṃ puṇyaṃ naranārāyaṇāśritam |
dadṛśuḥ pāṇḍavā rājansahitā dvijapuṃgavaiḥ || 3-145-23||
MHB 3-145-24
तमसा रहितं पुण्यमनामृष्टं रवेः करैः ।
क्षुत्तृट्शीतोष्णदोषैश्च वर्जितं शोकनाशनम् ॥ ३-१४५-२४॥
tamasā rahitaṃ puṇyamanāmṛṣṭaṃ raveḥ karaiḥ |
kṣuttṛṭśītoṣṇadoṣaiśca varjitaṃ śokanāśanam || 3-145-24||
MHB 3-145-25
महर्षिगणसंबाधं ब्राह्म्या लक्ष्म्या समन्वितम् ।
दुष्प्रवेशं महाराज नरैर्धर्मबहिष्कृतैः ॥ ३-१४५-२५॥
maharṣigaṇasaṃbādhaṃ brāhmyā lakṣmyā samanvitam |
duṣpraveśaṃ mahārāja narairdharmabahiṣkṛtaiḥ || 3-145-25||
MHB 3-145-26
बलिहोमार्चितं दिव्यं सुसंमृष्टानुलेपनम् ।
दिव्यपुष्पोपहारैश्च सर्वतोऽभिविराजितम् ॥ ३-१४५-२६॥
balihomārcitaṃ divyaṃ susaṃmṛṣṭānulepanam |
divyapuṣpopahāraiśca sarvato'bhivirājitam || 3-145-26||
MHB 3-145-27
विशालैरग्निशरणैः स्रुग्भाण्डैराचितं शुभैः ।
महद्भिस्तोयकलशैः कठिनैश्चोपशोभितम् ।
शरण्यं सर्वभूतानां ब्रह्मघोषनिनादितम् ॥ ३-१४५-२७॥
viśālairagniśaraṇaiḥ srugbhāṇḍairācitaṃ śubhaiḥ |
mahadbhistoyakalaśaiḥ kaṭhinaiścopaśobhitam |
śaraṇyaṃ sarvabhūtānāṃ brahmaghoṣanināditam || 3-145-27||
MHB 3-145-28
दिव्यमाश्रयणीयं तमाश्रमं श्रमनाशनम् ।
श्रिया युतमनिर्देश्यं देवचर्योपशोभितम् ॥ ३-१४५-२८॥
divyamāśrayaṇīyaṃ tamāśramaṃ śramanāśanam |
śriyā yutamanirdeśyaṃ devacaryopaśobhitam || 3-145-28||
MHB 3-145-29
फलमूलाशनैर्दान्तैश्चीरकृष्णाजिनाम्बरैः ।
सूर्यवैश्वानरसमैस्तपसा भावितात्मभिः ॥ ३-१४५-२९॥
phalamūlāśanairdāntaiścīrakṛṣṇājināmbaraiḥ |
sūryavaiśvānarasamaistapasā bhāvitātmabhiḥ || 3-145-29||
MHB 3-145-30
महर्षिभिर्मोक्षपरैर्यतिभिर्नियतेन्द्रियैः ।
ब्रह्मभूतैर्महाभागैरुपेतं ब्रह्मवादिभिः ॥ ३-१४५-३०॥
maharṣibhirmokṣaparairyatibhirniyatendriyaiḥ |
brahmabhūtairmahābhāgairupetaṃ brahmavādibhiḥ || 3-145-30||
MHB 3-145-31
सोऽभ्यगच्छन्महातेजास्तानृषीन्नियतः शुचिः ।
भ्रातृभिः सहितो धीमान्धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ ३-१४५-३१॥
so'bhyagacchanmahātejāstānṛṣīnniyataḥ śuciḥ |
bhrātṛbhiḥ sahito dhīmāndharmaputro yudhiṣṭhiraḥ || 3-145-31||
MHB 3-145-32
दिव्यज्ञानोपपन्नास्ते दृष्ट्वा प्राप्तं युधिष्ठिरम् ।
अभ्यगच्छन्त सुप्रीताः सर्व एव महर्षयः ।
आशीर्वादान्प्रयुञ्जानाः स्वाध्यायनिरता भृशम् ॥ ३-१४५-३२॥
divyajñānopapannāste dṛṣṭvā prāptaṃ yudhiṣṭhiram |
abhyagacchanta suprītāḥ sarva eva maharṣayaḥ |
āśīrvādānprayuñjānāḥ svādhyāyaniratā bhṛśam || 3-145-32||
MHB 3-145-33
प्रीतास्ते तस्य सत्कारं विधिना पावकोपमाः ।
उपाजह्रुश्च सलिलं पुष्पमूलफलं शुचि ॥ ३-१४५-३३॥
prītāste tasya satkāraṃ vidhinā pāvakopamāḥ |
upājahruśca salilaṃ puṣpamūlaphalaṃ śuci || 3-145-33||
MHB 3-145-34
स तैः प्रीत्याथ सत्कारमुपनीतं महर्षिभिः ।
प्रयतः प्रतिगृह्याथ धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ ३-१४५-३४॥
sa taiḥ prītyātha satkāramupanītaṃ maharṣibhiḥ |
prayataḥ pratigṛhyātha dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ || 3-145-34||
MHB 3-145-35
तं शक्रसदनप्रख्यं दिव्यगन्धं मनोरमम् ।
प्रीतः स्वर्गोपमं पुण्यं पाण्डवः सह कृष्णया ॥ ३-१४५-३५॥
taṃ śakrasadanaprakhyaṃ divyagandhaṃ manoramam |
prītaḥ svargopamaṃ puṇyaṃ pāṇḍavaḥ saha kṛṣṇayā || 3-145-35||
MHB 3-145-36
विवेश शोभया युक्तं भ्रातृभिश्च सहानघ ।
ब्राह्मणैर्वेदवेदाङ्गपारगैश्च सहाच्युतः ॥ ३-१४५-३६॥
viveśa śobhayā yuktaṃ bhrātṛbhiśca sahānagha |
brāhmaṇairvedavedāṅgapāragaiśca sahācyutaḥ || 3-145-36||
MHB 3-145-37
तत्रापश्यत्स धर्मात्मा देवदेवर्षिपूजितम् ।
नरनारायणस्थानं भागीरथ्योपशोभितम् ॥ ३-१४५-३७॥
tatrāpaśyatsa dharmātmā devadevarṣipūjitam |
naranārāyaṇasthānaṃ bhāgīrathyopaśobhitam || 3-145-37||
MHB 3-145-38
मधुस्रवफलां दिव्यां महर्षिगणसेविताम् ।
तामुपेत्य महात्मानस्तेऽवसन्ब्राह्मणैः सह ॥ ३-१४५-३८॥
madhusravaphalāṃ divyāṃ maharṣigaṇasevitām |
tāmupetya mahātmānaste'vasanbrāhmaṇaiḥ saha || 3-145-38||
MHB 3-145-39
आलोकयन्तो मैनाकं नानाद्विजगणायुतम् ।
हिरण्यशिखरं चैव तच्च बिन्दुसरः शिवम् ॥ ३-१४५-३९॥
ālokayanto mainākaṃ nānādvijagaṇāyutam |
hiraṇyaśikharaṃ caiva tacca bindusaraḥ śivam || 3-145-39||
MHB 3-145-40
भागीरथीं सुतीर्थां च शीतामलजलां शिवाम् ।
मणिप्रवालप्रस्तारां पादपैरुपशोभिताम् ॥ ३-१४५-४०॥
bhāgīrathīṃ sutīrthāṃ ca śītāmalajalāṃ śivām |
maṇipravālaprastārāṃ pādapairupaśobhitām || 3-145-40||
MHB 3-145-41
दिव्यपुष्पसमाकीर्णां मनसः प्रीतिवर्धनीम् ।
वीक्षमाणा महात्मानो विजह्रुस्तत्र पाण्डवाः ॥ ३-१४५-४१॥
divyapuṣpasamākīrṇāṃ manasaḥ prītivardhanīm |
vīkṣamāṇā mahātmāno vijahrustatra pāṇḍavāḥ || 3-145-41||
MHB 3-145-42
तत्र देवान्पितॄंश्चैव तर्पयन्तः पुनः पुनः ।
ब्राह्मणैः सहिता वीरा न्यवसन्पुरुषर्षभाः ॥ ३-१४५-४२॥
tatra devānpitṝṃścaiva tarpayantaḥ punaḥ punaḥ |
brāhmaṇaiḥ sahitā vīrā nyavasanpuruṣarṣabhāḥ || 3-145-42||
MHB 3-145-43
कृष्णायास्तत्र पश्यन्तः क्रीडितान्यमरप्रभाः ।
विचित्राणि नरव्याघ्रा रेमिरे तत्र पाण्डवाः ॥ ३-१४५-४३॥
kṛṣṇāyāstatra paśyantaḥ krīḍitānyamaraprabhāḥ |
vicitrāṇi naravyāghrā remire tatra pāṇḍavāḥ || 3-145-43||
Adhyaya: 146/299 (81)
MHB 3-146-1
वैशंपायन उवाच ।
तत्र ते पुरुषव्याघ्राः परमं शौचमास्थिताः ।
षड्रात्रमवसन्वीरा धनंजयदिदृक्षया ।
तस्मिन्विहरमाणाश्च रममाणाश्च पाण्डवाः ॥ ३-१४६-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tatra te puruṣavyāghrāḥ paramaṃ śaucamāsthitāḥ |
ṣaḍrātramavasanvīrā dhanaṃjayadidṛkṣayā |
tasminviharamāṇāśca ramamāṇāśca pāṇḍavāḥ || 3-146-1||
MHB 3-146-2
मनोज्ञे काननवरे सर्वभूतमनोरमे ।
पादपैः पुष्पविकचैः फलभारावनामितैः ॥ ३-१४६-२॥
manojñe kānanavare sarvabhūtamanorame |
pādapaiḥ puṣpavikacaiḥ phalabhārāvanāmitaiḥ || 3-146-2||
MHB 3-146-3
शोभितं सर्वतोरम्यैः पुंस्कोकिलकुलाकुलैः ।
स्निग्धपत्रैरविरलैः शीतच्छायैर्मनोरमैः ॥ ३-१४६-३॥
śobhitaṃ sarvatoramyaiḥ puṃskokilakulākulaiḥ |
snigdhapatrairaviralaiḥ śītacchāyairmanoramaiḥ || 3-146-3||
MHB 3-146-4
सरांसि च विचित्राणि प्रसन्नसलिलानि च ।
कमलैः सोत्पलैस्तत्र भ्राजमानानि सर्वशः ।
पश्यन्तश्चारुरूपाणि रेमिरे तत्र पाण्डवाः ॥ ३-१४६-४॥
sarāṃsi ca vicitrāṇi prasannasalilāni ca |
kamalaiḥ sotpalaistatra bhrājamānāni sarvaśaḥ |
paśyantaścārurūpāṇi remire tatra pāṇḍavāḥ || 3-146-4||
MHB 3-146-5
पुण्यगन्धः सुखस्पर्शो ववौ तत्र समीरणः ।
ह्लादयन्पाण्डवान्सर्वान्सकृष्णान्सद्विजर्षभान् ॥ ३-१४६-५॥
puṇyagandhaḥ sukhasparśo vavau tatra samīraṇaḥ |
hlādayanpāṇḍavānsarvānsakṛṣṇānsadvijarṣabhān || 3-146-5||
MHB 3-146-6
ततः पूर्वोत्तरो वायुः पवमानो यदृच्छया ।
सहस्रपत्रमर्काभं दिव्यं पद्ममुदावहत् ॥ ३-१४६-६॥
tataḥ pūrvottaro vāyuḥ pavamāno yadṛcchayā |
sahasrapatramarkābhaṃ divyaṃ padmamudāvahat || 3-146-6||
MHB 3-146-7
तदपश्यत पाञ्चाली दिव्यगन्धं मनोरमम् ।
अनिलेनाहृतं भूमौ पतितं जलजं शुचि ॥ ३-१४६-७॥
tadapaśyata pāñcālī divyagandhaṃ manoramam |
anilenāhṛtaṃ bhūmau patitaṃ jalajaṃ śuci || 3-146-7||
MHB 3-146-8
तच्छुभा शुभमासाद्य सौगन्धिकमनुत्तमम् ।
अतीव मुदिता राजन्भीमसेनमथाब्रवीत् ॥ ३-१४६-८॥
tacchubhā śubhamāsādya saugandhikamanuttamam |
atīva muditā rājanbhīmasenamathābravīt || 3-146-8||
MHB 3-146-9
पश्य दिव्यं सुरुचिरं भीम पुष्पमनुत्तमम् ।
गन्धसंस्थानसंपन्नं मनसो मम नन्दनम् ॥ ३-१४६-९॥
paśya divyaṃ suruciraṃ bhīma puṣpamanuttamam |
gandhasaṃsthānasaṃpannaṃ manaso mama nandanam || 3-146-9||
MHB 3-146-10
एतत्तु धर्मराजाय प्रदास्यामि परंतप ।
हरेरिदं मे कामाय काम्यके पुनराश्रमे ॥ ३-१४६-१०॥
etattu dharmarājāya pradāsyāmi paraṃtapa |
hareridaṃ me kāmāya kāmyake punarāśrame || 3-146-10||
MHB 3-146-11
यदि तेऽहं प्रिया पार्थ बहूनीमान्युपाहर ।
तान्यहं नेतुमिच्छामि काम्यकं पुनराश्रमम् ॥ ३-१४६-११॥
yadi te'haṃ priyā pārtha bahūnīmānyupāhara |
tānyahaṃ netumicchāmi kāmyakaṃ punarāśramam || 3-146-11||
MHB 3-146-12
एवमुक्त्वा तु पाञ्चाली भीमसेनमनिन्दिता ।
जगाम धर्मराजाय पुष्पमादाय तत्तदा ॥ ३-१४६-१२॥
evamuktvā tu pāñcālī bhīmasenamaninditā |
jagāma dharmarājāya puṣpamādāya tattadā || 3-146-12||
MHB 3-146-13
अभिप्रायं तु विज्ञाय महिष्याः पुरुषर्षभः ।
प्रियायाः प्रियकामः स भीमो भीमपराक्रमः ॥ ३-१४६-१३॥
abhiprāyaṃ tu vijñāya mahiṣyāḥ puruṣarṣabhaḥ |
priyāyāḥ priyakāmaḥ sa bhīmo bhīmaparākramaḥ || 3-146-13||
MHB 3-146-14
वातं तमेवाभिमुखो यतस्तत्पुष्पमागतम् ।
आजिहीर्षुर्जगामाशु स पुष्पाण्यपराण्यपि ॥ ३-१४६-१४॥
vātaṃ tamevābhimukho yatastatpuṣpamāgatam |
ājihīrṣurjagāmāśu sa puṣpāṇyaparāṇyapi || 3-146-14||
MHB 3-146-15
रुक्मपृष्ठं धनुर्गृह्य शरांश्चाशीविषोपमान् ।
मृगराडिव संक्रुद्धः प्रभिन्न इव कुञ्जरः ॥ ३-१४६-१५॥
rukmapṛṣṭhaṃ dhanurgṛhya śarāṃścāśīviṣopamān |
mṛgarāḍiva saṃkruddhaḥ prabhinna iva kuñjaraḥ || 3-146-15||
MHB 3-146-16
द्रौपद्याः प्रियमन्विच्छन्स्वबाहुबलमाश्रितः ।
व्यपेतभयसंमोहः शैलमभ्यपतद्बली ॥ ३-१४६-१६॥
draupadyāḥ priyamanvicchansvabāhubalamāśritaḥ |
vyapetabhayasaṃmohaḥ śailamabhyapatadbalī || 3-146-16||
MHB 3-146-17
स तं द्रुमलतागुल्मच्छन्नं नीलशिलातलम् ।
गिरिं चचारारिहरः किंनराचरितं शुभम् ॥ ३-१४६-१७॥
sa taṃ drumalatāgulmacchannaṃ nīlaśilātalam |
giriṃ cacārāriharaḥ kiṃnarācaritaṃ śubham || 3-146-17||
MHB 3-146-18
नानावर्णधरैश्चित्रं धातुद्रुममृगाण्डजैः ।
सर्वभूषणसंपूर्णं भूमेर्भुजमिवोच्छ्रितम् ॥ ३-१४६-१८॥
nānāvarṇadharaiścitraṃ dhātudrumamṛgāṇḍajaiḥ |
sarvabhūṣaṇasaṃpūrṇaṃ bhūmerbhujamivocchritam || 3-146-18||
MHB 3-146-19
सर्वर्तुरमणीयेषु गन्धमादनसानुषु ।
सक्तचक्षुरभिप्रायं हृदयेनानुचिन्तयन् ॥ ३-१४६-१९॥
sarvarturamaṇīyeṣu gandhamādanasānuṣu |
saktacakṣurabhiprāyaṃ hṛdayenānucintayan || 3-146-19||
MHB 3-146-20
पुंस्कोकिलनिनादेषु षट्पदाभिरुतेषु च ।
बद्धश्रोत्रमनश्चक्षुर्जगामामितविक्रमः ॥ ३-१४६-२०॥
puṃskokilaninādeṣu ṣaṭpadābhiruteṣu ca |
baddhaśrotramanaścakṣurjagāmāmitavikramaḥ || 3-146-20||
MHB 3-146-21
जिघ्रमाणो महातेजाः सर्वर्तुकुसुमोद्भवम् ।
गन्धमुद्दाममुद्दामो वने मत्त इव द्विपः ॥ ३-१४६-२१॥
jighramāṇo mahātejāḥ sarvartukusumodbhavam |
gandhamuddāmamuddāmo vane matta iva dvipaḥ || 3-146-21||
MHB 3-146-22
ह्रियमाणश्रमः पित्रा संप्रहृष्टतनूरुहः ।
पितुः संस्पर्शशीतेन गन्धमादनवायुना ॥ ३-१४६-२२॥
hriyamāṇaśramaḥ pitrā saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ |
pituḥ saṃsparśaśītena gandhamādanavāyunā || 3-146-22||
MHB 3-146-23
स यक्षगन्धर्वसुरब्रह्मर्षिगणसेवितम् ।
विलोडयामास तदा पुष्पहेतोररिंदमः ॥ ३-१४६-२३॥
sa yakṣagandharvasurabrahmarṣigaṇasevitam |
viloḍayāmāsa tadā puṣpahetorariṃdamaḥ || 3-146-23||
MHB 3-146-24
विषमच्छेदरचितैरनुलिप्तमिवाङ्गुलैः ।
विमलैर्धातुविच्छेदैः काञ्चनाञ्जनराजतैः ॥ ३-१४६-२४॥
viṣamacchedaracitairanuliptamivāṅgulaiḥ |
vimalairdhātuvicchedaiḥ kāñcanāñjanarājataiḥ || 3-146-24||
MHB 3-146-25
सपक्षमिव नृत्यन्तं पार्श्वलग्नैः पयोधरैः ।
मुक्ताहारैरिव चितं च्युतैः प्रस्रवणोदकैः ॥ ३-१४६-२५॥
sapakṣamiva nṛtyantaṃ pārśvalagnaiḥ payodharaiḥ |
muktāhārairiva citaṃ cyutaiḥ prasravaṇodakaiḥ || 3-146-25||
MHB 3-146-26
अभिरामनदीकुञ्जनिर्झरोदरकन्दरम् ।
अप्सरोनूपुररवैः प्रनृत्तबहुबर्हिणम् ॥ ३-१४६-२६॥
abhirāmanadīkuñjanirjharodarakandaram |
apsaronūpuraravaiḥ pranṛttabahubarhiṇam || 3-146-26||
MHB 3-146-27
दिग्वारणविषाणाग्रैर्घृष्टोपलशिलातलम् ।
स्रस्तांशुकमिवाक्षोभ्यैर्निम्नगानिःसृतैर्जलैः ॥ ३-१४६-२७॥
digvāraṇaviṣāṇāgrairghṛṣṭopalaśilātalam |
srastāṃśukamivākṣobhyairnimnagāniḥsṛtairjalaiḥ || 3-146-27||
MHB 3-146-28
सशष्पकवलैः स्वस्थैरदूरपरिवर्तिभिः ।
भयस्याज्ञैश्च हरिणैः कौतूहलनिरीक्षितः ॥ ३-१४६-२८॥
saśaṣpakavalaiḥ svasthairadūraparivartibhiḥ |
bhayasyājñaiśca hariṇaiḥ kautūhalanirīkṣitaḥ || 3-146-28||
MHB 3-146-29
चालयन्नूरुवेगेन लताजालान्यनेकशः ।
आक्रीडमानः कौन्तेयः श्रीमान्वायुसुतो ययौ ॥ ३-१४६-२९॥
cālayannūruvegena latājālānyanekaśaḥ |
ākrīḍamānaḥ kaunteyaḥ śrīmānvāyusuto yayau || 3-146-29||
MHB 3-146-30
प्रियामनोरथं कर्तुमुद्यतश्चारुलोचनः ।
प्रांशुः कनकतालाभः सिंहसंहननो युवा ॥ ३-१४६-३०॥
priyāmanorathaṃ kartumudyataścārulocanaḥ |
prāṃśuḥ kanakatālābhaḥ siṃhasaṃhanano yuvā || 3-146-30||
MHB 3-146-31
मत्तवारणविक्रान्तो मत्तवारणवेगवान् ।
मत्तवारणताम्राक्षो मत्तवारणवारणः ॥ ३-१४६-३१॥
mattavāraṇavikrānto mattavāraṇavegavān |
mattavāraṇatāmrākṣo mattavāraṇavāraṇaḥ || 3-146-31||
MHB 3-146-32
प्रियपार्श्वोपविष्टाभिर्व्यावृत्ताभिर्विचेष्टितैः ।
यक्षगन्धर्वयोषाभिरदृश्याभिर्निरीक्षितः ॥ ३-१४६-३२॥
priyapārśvopaviṣṭābhirvyāvṛttābhirviceṣṭitaiḥ |
yakṣagandharvayoṣābhiradṛśyābhirnirīkṣitaḥ || 3-146-32||
MHB 3-146-33
नवावतारं रूपस्य विक्रीणन्निव पाण्डवः ।
चचार रमणीयेषु गन्धमादनसानुषु ॥ ३-१४६-३३॥
navāvatāraṃ rūpasya vikrīṇanniva pāṇḍavaḥ |
cacāra ramaṇīyeṣu gandhamādanasānuṣu || 3-146-33||
MHB 3-146-34
संस्मरन्विविधान्क्लेशान्दुर्योधनकृतान्बहून् ।
द्रौपद्या वनवासिन्याः प्रियं कर्तुं समुद्यतः ॥ ३-१४६-३४॥
saṃsmaranvividhānkleśānduryodhanakṛtānbahūn |
draupadyā vanavāsinyāḥ priyaṃ kartuṃ samudyataḥ || 3-146-34||
MHB 3-146-35
सोऽचिन्तयद्गते स्वर्गमर्जुने मयि चागते ।
पुष्पहेतोः कथं न्वार्यः करिष्यति युधिष्ठिरः ॥ ३-१४६-३५॥
so'cintayadgate svargamarjune mayi cāgate |
puṣpahetoḥ kathaṃ nvāryaḥ kariṣyati yudhiṣṭhiraḥ || 3-146-35||
MHB 3-146-36
स्नेहान्नरवरो नूनमविश्वासाद्वनस्य च ।
नकुलं सहदेवं च न मोक्ष्यति युधिष्ठिरः ॥ ३-१४६-३६॥
snehānnaravaro nūnamaviśvāsādvanasya ca |
nakulaṃ sahadevaṃ ca na mokṣyati yudhiṣṭhiraḥ || 3-146-36||
MHB 3-146-37
कथं नु कुसुमावाप्तिः स्याच्छीघ्रमिति चिन्तयन् ।
प्रतस्थे नरशार्दूलः पक्षिराडिव वेगितः ॥ ३-१४६-३७॥
kathaṃ nu kusumāvāptiḥ syācchīghramiti cintayan |
pratasthe naraśārdūlaḥ pakṣirāḍiva vegitaḥ || 3-146-37||
MHB 3-146-38
कम्पयन्मेदिनीं पद्भ्यां निर्घात इव पर्वसु ।
त्रासयन्गजयूथानि वातरंहा वृकोदरः ॥ ३-१४६-३८॥
kampayanmedinīṃ padbhyāṃ nirghāta iva parvasu |
trāsayangajayūthāni vātaraṃhā vṛkodaraḥ || 3-146-38||
MHB 3-146-39
सिंहव्याघ्रगणांश्चैव मर्दमानो महाबलः ।
उन्मूलयन्महावृक्षान्पोथयंश्चोरसा बली ॥ ३-१४६-३९॥
siṃhavyāghragaṇāṃścaiva mardamāno mahābalaḥ |
unmūlayanmahāvṛkṣānpothayaṃścorasā balī || 3-146-39||
MHB 3-146-40
लतावल्लीश्च वेगेन विकर्षन्पाण्डुनन्दनः ।
उपर्युपरि शैलाग्रमारुरुक्षुरिव द्विपः ।
विनर्दमानोऽतिभृशं सविद्युदिव तोयदः ॥ ३-१४६-४०॥
latāvallīśca vegena vikarṣanpāṇḍunandanaḥ |
uparyupari śailāgramārurukṣuriva dvipaḥ |
vinardamāno'tibhṛśaṃ savidyudiva toyadaḥ || 3-146-40||
MHB 3-146-41
तस्य शब्देन घोरेण धनुर्घोषेण चाभिभो ।
त्रस्तानि मृगयूथानि समन्ताद्विप्रदुद्रुवुः ॥ ३-१४६-४१॥
tasya śabdena ghoreṇa dhanurghoṣeṇa cābhibho |
trastāni mṛgayūthāni samantādvipradudruvuḥ || 3-146-41||
MHB 3-146-42
अथापश्यन्महाबाहुर्गन्धमादनसानुषु ।
सुरम्यं कदलीषण्डं बहुयोजनविस्तृतम् ॥ ३-१४६-४२॥
athāpaśyanmahābāhurgandhamādanasānuṣu |
suramyaṃ kadalīṣaṇḍaṃ bahuyojanavistṛtam || 3-146-42||
MHB 3-146-43
तमभ्यगच्छद्वेगेन क्षोभयिष्यन्महाबलः ।
महागज इवास्रावी प्रभञ्जन्विविधान्द्रुमान् ॥ ३-१४६-४३॥
tamabhyagacchadvegena kṣobhayiṣyanmahābalaḥ |
mahāgaja ivāsrāvī prabhañjanvividhāndrumān || 3-146-43||
MHB 3-146-44
उत्पाट्य कदलीस्कन्धान्बहुतालसमुच्छ्रयान् ।
चिक्षेप तरसा भीमः समन्ताद्बलिनां वरः ॥ ३-१४६-४४॥
utpāṭya kadalīskandhānbahutālasamucchrayān |
cikṣepa tarasā bhīmaḥ samantādbalināṃ varaḥ || 3-146-44||
MHB 3-146-45
ततः सत्त्वान्युपाक्रामन्बहूनि च महान्ति च ।
रुरुवारणसंघाश्च महिषाश्च जलाश्रयाः ॥ ३-१४६-४५॥
tataḥ sattvānyupākrāmanbahūni ca mahānti ca |
ruruvāraṇasaṃghāśca mahiṣāśca jalāśrayāḥ || 3-146-45||
MHB 3-146-46
सिंहव्याघ्राश्च संक्रुद्धा भीमसेनमभिद्रवन् ।
व्यादितास्या महारौद्रा विनदन्तोऽतिभीषणाः ॥ ३-१४६-४६॥
siṃhavyāghrāśca saṃkruddhā bhīmasenamabhidravan |
vyāditāsyā mahāraudrā vinadanto'tibhīṣaṇāḥ || 3-146-46||
MHB 3-146-47
ततो वायुसुतः क्रोधात्स्वबाहुबलमाश्रितः ।
गजेनाघ्नन्गजं भीमः सिंहं सिंहेन चाभिभूः ।
तलप्रहारैरन्यांश्च व्यहनत्पाण्डवो बली ॥ ३-१४६-४७॥
tato vāyusutaḥ krodhātsvabāhubalamāśritaḥ |
gajenāghnangajaṃ bhīmaḥ siṃhaṃ siṃhena cābhibhūḥ |
talaprahārairanyāṃśca vyahanatpāṇḍavo balī || 3-146-47||
MHB 3-146-48
ते हन्यमाना भीमेन सिंहव्याघ्रतरक्षवः ।
भयाद्विससृपुः सर्वे शकृन्मूत्रं च सुस्रुवुः ॥ ३-१४६-४८॥
te hanyamānā bhīmena siṃhavyāghratarakṣavaḥ |
bhayādvisasṛpuḥ sarve śakṛnmūtraṃ ca susruvuḥ || 3-146-48||
MHB 3-146-49
प्रविवेश ततः क्षिप्रं तानपास्य महाबलः ।
वनं पाण्डुसुतः श्रीमाञ्शब्देनापूरयन्दिशः ॥ ३-१४६-४९॥
praviveśa tataḥ kṣipraṃ tānapāsya mahābalaḥ |
vanaṃ pāṇḍusutaḥ śrīmāñśabdenāpūrayandiśaḥ || 3-146-49||
MHB 3-146-50
तेन शब्देन चोग्रेण भीमसेनरवेण च ।
वनान्तरगताः सर्वे वित्रेसुर्मृगपक्षिणः ॥ ३-१४६-५०॥
tena śabdena cogreṇa bhīmasenaraveṇa ca |
vanāntaragatāḥ sarve vitresurmṛgapakṣiṇaḥ || 3-146-50||
MHB 3-146-51
तं शब्दं सहसा श्रुत्वा मृगपक्षिसमीरितम् ।
जलार्द्रपक्षा विहगाः समुत्पेतुः सहस्रशः ॥ ३-१४६-५१॥
taṃ śabdaṃ sahasā śrutvā mṛgapakṣisamīritam |
jalārdrapakṣā vihagāḥ samutpetuḥ sahasraśaḥ || 3-146-51||
MHB 3-146-52
तानौदकान्पक्षिगणान्निरीक्ष्य भरतर्षभः ।
तानेवानुसरन्रम्यं ददर्श सुमहत्सरः ॥ ३-१४६-५२॥
tānaudakānpakṣigaṇānnirīkṣya bharatarṣabhaḥ |
tānevānusaranramyaṃ dadarśa sumahatsaraḥ || 3-146-52||
MHB 3-146-53
काञ्चनैः कदलीषण्डैर्मन्दमारुतकम्पितैः ।
वीज्यमानमिवाक्षोभ्यं तीरान्तरविसर्पिभिः ॥ ३-१४६-५३॥
kāñcanaiḥ kadalīṣaṇḍairmandamārutakampitaiḥ |
vījyamānamivākṣobhyaṃ tīrāntaravisarpibhiḥ || 3-146-53||
MHB 3-146-54
तत्सरोऽथावतीर्याशु प्रभूतकमलोत्पलम् ।
महागज इवोद्दामश्चिक्रीड बलवद्बली ।
विक्रीड्य तस्मिन्सुचिरमुत्ततारामितद्युतिः ॥ ३-१४६-५४॥
tatsaro'thāvatīryāśu prabhūtakamalotpalam |
mahāgaja ivoddāmaścikrīḍa balavadbalī |
vikrīḍya tasminsuciramuttatārāmitadyutiḥ || 3-146-54||
MHB 3-146-55
ततोऽवगाह्य वेगेन तद्वनं बहुपादपम् ।
दध्मौ च शङ्खं स्वनवत्सर्वप्राणेन पाण्डवः ॥ ३-१४६-५५॥
tato'vagāhya vegena tadvanaṃ bahupādapam |
dadhmau ca śaṅkhaṃ svanavatsarvaprāṇena pāṇḍavaḥ || 3-146-55||
MHB 3-146-56
तस्य शङ्खस्य शब्देन भीमसेनरवेण च ।
बाहुशब्देन चोग्रेण नर्दन्तीव गिरेर्गुहाः ॥ ३-१४६-५६॥
tasya śaṅkhasya śabdena bhīmasenaraveṇa ca |
bāhuśabdena cogreṇa nardantīva girerguhāḥ || 3-146-56||
MHB 3-146-57
तं वज्रनिष्पेषसममास्फोटितरवं भृशम् ।
श्रुत्वा शैलगुहासुप्तैः सिंहैर्मुक्तो महास्वनः ॥ ३-१४६-५७॥
taṃ vajraniṣpeṣasamamāsphoṭitaravaṃ bhṛśam |
śrutvā śailaguhāsuptaiḥ siṃhairmukto mahāsvanaḥ || 3-146-57||
MHB 3-146-58
सिंहनादभयत्रस्तैः कुञ्जरैरपि भारत ।
मुक्तो विरावः सुमहान्पर्वतो येन पूरितः ॥ ३-१४६-५८॥
siṃhanādabhayatrastaiḥ kuñjarairapi bhārata |
mukto virāvaḥ sumahānparvato yena pūritaḥ || 3-146-58||
MHB 3-146-59
तं तु नादं ततः श्रुत्वा सुप्तो वानरपुंगवः ।
प्राजृम्भत महाकायो हनूमान्नाम वानरः ॥ ३-१४६-५९॥
taṃ tu nādaṃ tataḥ śrutvā supto vānarapuṃgavaḥ |
prājṛmbhata mahākāyo hanūmānnāma vānaraḥ || 3-146-59||
MHB 3-146-60
कदलीषण्डमध्यस्थो निद्रावशगतस्तदा ।
जृम्भमाणः सुविपुलं शक्रध्वजमिवोच्छ्रितम् ।
आस्फोटयत लाङ्गूलमिन्द्राशनिसमस्वनम् ॥ ३-१४६-६०॥
kadalīṣaṇḍamadhyastho nidrāvaśagatastadā |
jṛmbhamāṇaḥ suvipulaṃ śakradhvajamivocchritam |
āsphoṭayata lāṅgūlamindrāśanisamasvanam || 3-146-60||
MHB 3-146-61
तस्य लाङ्गूलनिनदं पर्वतः स गुहामुखैः ।
उद्गारमिव गौर्नर्दमुत्ससर्ज समन्ततः ॥ ३-१४६-६१॥
tasya lāṅgūlaninadaṃ parvataḥ sa guhāmukhaiḥ |
udgāramiva gaurnardamutsasarja samantataḥ || 3-146-61||
MHB 3-146-62
स लाङ्गूलरवस्तस्य मत्तवारणनिस्वनम् ।
अन्तर्धाय विचित्रेषु चचार गिरिसानुषु ॥ ३-१४६-६२॥
sa lāṅgūlaravastasya mattavāraṇanisvanam |
antardhāya vicitreṣu cacāra girisānuṣu || 3-146-62||
MHB 3-146-63
स भीमसेनस्तं श्रुत्वा संप्रहृष्टतनूरुहः ।
शब्दप्रभवमन्विच्छंश्चचार कदलीवनम् ॥ ३-१४६-६३॥
sa bhīmasenastaṃ śrutvā saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ |
śabdaprabhavamanvicchaṃścacāra kadalīvanam || 3-146-63||
MHB 3-146-64
कदलीवनमध्यस्थमथ पीने शिलातले ।
स ददर्श महाबाहुर्वानराधिपतिं स्थितम् ॥ ३-१४६-६४॥
kadalīvanamadhyasthamatha pīne śilātale |
sa dadarśa mahābāhurvānarādhipatiṃ sthitam || 3-146-64||
MHB 3-146-65
विद्युत्संघातदुष्प्रेक्ष्यं विद्युत्संघातपिङ्गलम् ।
विद्युत्संघातसदृशं विद्युत्संघातचञ्चलम् ॥ ३-१४६-६५॥
vidyutsaṃghātaduṣprekṣyaṃ vidyutsaṃghātapiṅgalam |
vidyutsaṃghātasadṛśaṃ vidyutsaṃghātacañcalam || 3-146-65||
MHB 3-146-66
बाहुस्वस्तिकविन्यस्तपीनह्रस्वशिरोधरम् ।
स्कन्धभूयिष्ठकायत्वात्तनुमध्यकटीतटम् ॥ ३-१४६-६६॥
bāhusvastikavinyastapīnahrasvaśirodharam |
skandhabhūyiṣṭhakāyatvāttanumadhyakaṭītaṭam || 3-146-66||
MHB 3-146-67
किंचिच्चाभुग्नशीर्षेण दीर्घरोमाञ्चितेन च ।
लाङ्गूलेनोर्ध्वगतिना ध्वजेनेव विराजितम् ॥ ३-१४६-६७॥
kiṃciccābhugnaśīrṣeṇa dīrgharomāñcitena ca |
lāṅgūlenordhvagatinā dhvajeneva virājitam || 3-146-67||
MHB 3-146-68
रक्तोष्ठं ताम्रजिह्वास्यं रक्तकर्णं चलद्भ्रुवम् ।
वदनं वृत्तदंष्ट्राग्रं रश्मिवन्तमिवोडुपम् ॥ ३-१४६-६८॥
raktoṣṭhaṃ tāmrajihvāsyaṃ raktakarṇaṃ caladbhruvam |
vadanaṃ vṛttadaṃṣṭrāgraṃ raśmivantamivoḍupam || 3-146-68||
MHB 3-146-69
वदनाभ्यन्तरगतैः शुक्लभासैरलंकृतम् ।
केसरोत्करसंमिश्रमशोकानामिवोत्करम् ॥ ३-१४६-६९॥
vadanābhyantaragataiḥ śuklabhāsairalaṃkṛtam |
kesarotkarasaṃmiśramaśokānāmivotkaram || 3-146-69||
MHB 3-146-70
हिरण्मयीनां मध्यस्थं कदलीनां महाद्युतिम् ।
दीप्यमानं स्ववपुषा अर्चिष्मन्तमिवानलम् ॥ ३-१४६-७०॥
hiraṇmayīnāṃ madhyasthaṃ kadalīnāṃ mahādyutim |
dīpyamānaṃ svavapuṣā arciṣmantamivānalam || 3-146-70||
MHB 3-146-71
निरीक्षन्तमवित्रस्तं लोचनैर्मधुपिङ्गलैः ।
तं वानरवरं वीरमतिकायं महाबलम् ॥ ३-१४६-७१॥
nirīkṣantamavitrastaṃ locanairmadhupiṅgalaiḥ |
taṃ vānaravaraṃ vīramatikāyaṃ mahābalam || 3-146-71||
MHB 3-146-72
अथोपसृत्य तरसा भीमो भीमपराक्रमः ।
सिंहनादं समकरोद्बोधयिष्यन्कपिं तदा ॥ ३-१४६-७२॥
athopasṛtya tarasā bhīmo bhīmaparākramaḥ |
siṃhanādaṃ samakarodbodhayiṣyankapiṃ tadā || 3-146-72||
MHB 3-146-73
तेन शब्देन भीमस्य वित्रेसुर्मृगपक्षिणः ।
हनूमांश्च महासत्त्व ईषदुन्मील्य लोचने ।
अवैक्षदथ सावज्ञं लोचनैर्मधुपिङ्गलैः ॥ ३-१४६-७३॥
tena śabdena bhīmasya vitresurmṛgapakṣiṇaḥ |
hanūmāṃśca mahāsattva īṣadunmīlya locane |
avaikṣadatha sāvajñaṃ locanairmadhupiṅgalaiḥ || 3-146-73||
MHB 3-146-74
स्मितेनाभाष्य कौन्तेयं वानरो नरमब्रवीत् ।
किमर्थं सरुजस्तेऽहं सुखसुप्तः प्रबोधितः ॥ ३-१४६-७४॥
smitenābhāṣya kaunteyaṃ vānaro naramabravīt |
kimarthaṃ sarujaste'haṃ sukhasuptaḥ prabodhitaḥ || 3-146-74||
MHB 3-146-75
ननु नाम त्वया कार्या दया भूतेषु जानता ।
वयं धर्मं न जानीमस्तिर्यग्योनिं समाश्रिताः ॥ ३-१४६-७५॥
nanu nāma tvayā kāryā dayā bhūteṣu jānatā |
vayaṃ dharmaṃ na jānīmastiryagyoniṃ samāśritāḥ || 3-146-75||
MHB 3-146-76
मनुष्या बुद्धिसंपन्ना दयां कुर्वन्ति जन्तुषु ।
क्रूरेषु कर्मसु कथं देहवाक्चित्तदूषिषु ।
धर्मघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः ॥ ३-१४६-७६॥
manuṣyā buddhisaṃpannā dayāṃ kurvanti jantuṣu |
krūreṣu karmasu kathaṃ dehavākcittadūṣiṣu |
dharmaghātiṣu sajjante buddhimanto bhavadvidhāḥ || 3-146-76||
MHB 3-146-77
न त्वं धर्मं विजानासि वृद्धा नोपासितास्त्वया ।
अल्पबुद्धितया वन्यानुत्सादयसि यन्मृगान् ॥ ३-१४६-७७॥
na tvaṃ dharmaṃ vijānāsi vṛddhā nopāsitāstvayā |
alpabuddhitayā vanyānutsādayasi yanmṛgān || 3-146-77||
MHB 3-146-78
ब्रूहि कस्त्वं किमर्थं वा वनं त्वमिदमागतः ।
वर्जितं मानुषैर्भावैस्तथैव पुरुषैरपि ॥ ३-१४६-७८॥
brūhi kastvaṃ kimarthaṃ vā vanaṃ tvamidamāgataḥ |
varjitaṃ mānuṣairbhāvaistathaiva puruṣairapi || 3-146-78||
MHB 3-146-79
अतः परमगम्योऽयं पर्वतः सुदुरारुहः ।
विना सिद्धगतिं वीर गतिरत्र न विद्यते ॥ ३-१४६-७९॥
ataḥ paramagamyo'yaṃ parvataḥ sudurāruhaḥ |
vinā siddhagatiṃ vīra gatiratra na vidyate || 3-146-79||
MHB 3-146-80
कारुण्यात्सौहृदाच्चैव वारये त्वां महाबल ।
नातः परं त्वया शक्यं गन्तुमाश्वसिहि प्रभो ॥ ३-१४६-८०॥
kāruṇyātsauhṛdāccaiva vāraye tvāṃ mahābala |
nātaḥ paraṃ tvayā śakyaṃ gantumāśvasihi prabho || 3-146-80||
MHB 3-146-81
इमान्यमृतकल्पानि मूलानि च फलानि च ।
भक्षयित्वा निवर्तस्व ग्राह्यं यदि वचो मम ॥ ३-१४६-८१॥
imānyamṛtakalpāni mūlāni ca phalāni ca |
bhakṣayitvā nivartasva grāhyaṃ yadi vaco mama || 3-146-81||
Adhyaya: 147/299 (41)
MHB 3-147-1
वैशंपायन उवाच ।
एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य वानरेन्द्रस्य धीमतः ।
भीमसेनस्तदा वीरः प्रोवाचामित्रकर्शनः ॥ ३-१४७-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
etacchrutvā vacastasya vānarendrasya dhīmataḥ |
bhīmasenastadā vīraḥ provācāmitrakarśanaḥ || 3-147-1||
MHB 3-147-2
को भवान्किंनिमित्तं वा वानरं वपुराश्रितः ।
ब्राह्मणानन्तरो वर्णः क्षत्रियस्त्वानुपृच्छति ॥ ३-१४७-२॥
ko bhavānkiṃnimittaṃ vā vānaraṃ vapurāśritaḥ |
brāhmaṇānantaro varṇaḥ kṣatriyastvānupṛcchati || 3-147-2||
MHB 3-147-3
कौरवः सोमवंशीयः कुन्त्या गर्भेण धारितः ।
पाण्डवो वायुतनयो भीमसेन इति श्रुतः ॥ ३-१४७-३॥
kauravaḥ somavaṃśīyaḥ kuntyā garbheṇa dhāritaḥ |
pāṇḍavo vāyutanayo bhīmasena iti śrutaḥ || 3-147-3||
MHB 3-147-4
स वाक्यं भीमसेनस्य स्मितेन प्रतिगृह्य तत् ।
हनूमान्वायुतनयो वायुपुत्रमभाषत ॥ ३-१४७-४॥
sa vākyaṃ bhīmasenasya smitena pratigṛhya tat |
hanūmānvāyutanayo vāyuputramabhāṣata || 3-147-4||
MHB 3-147-5
वानरोऽहं न ते मार्गं प्रदास्यामि यथेप्सितम् ।
साधु गच्छ निवर्तस्व मा त्वं प्राप्स्यसि वैशसम् ॥ ३-१४७-५॥
vānaro'haṃ na te mārgaṃ pradāsyāmi yathepsitam |
sādhu gaccha nivartasva mā tvaṃ prāpsyasi vaiśasam || 3-147-5||
MHB 3-147-6
भीम उवाच ।
वैशसं वास्तु यद्वान्यन्न त्वा पृच्छामि वानर ।
प्रयच्छोत्तिष्ठ मार्गं मे मा त्वं प्राप्स्यसि वैशसम् ॥ ३-१४७-६॥
bhīma uvāca |
vaiśasaṃ vāstu yadvānyanna tvā pṛcchāmi vānara |
prayacchottiṣṭha mārgaṃ me mā tvaṃ prāpsyasi vaiśasam || 3-147-6||
MHB 3-147-7
हनूमानुवाच ।
नास्ति शक्तिर्ममोत्थातुं व्याधिना क्लेशितो ह्यहम् ।
यद्यवश्यं प्रयातव्यं लङ्घयित्वा प्रयाहि माम् ॥ ३-१४७-७॥
hanūmānuvāca |
nāsti śaktirmamotthātuṃ vyādhinā kleśito hyaham |
yadyavaśyaṃ prayātavyaṃ laṅghayitvā prayāhi mām || 3-147-7||
MHB 3-147-8
भीम उवाच ।
निर्गुणः परमात्मेति देहं ते व्याप्य तिष्ठति ।
तमहं ज्ञानविज्ञेयं नावमन्ये न लङ्घये ॥ ३-१४७-८॥
bhīma uvāca |
nirguṇaḥ paramātmeti dehaṃ te vyāpya tiṣṭhati |
tamahaṃ jñānavijñeyaṃ nāvamanye na laṅghaye || 3-147-8||
MHB 3-147-9
यद्यागमैर्न विन्देयं तमहं भूतभावनम् ।
क्रमेयं त्वां गिरिं चेमं हनूमानिव सागरम् ॥ ३-१४७-९॥
yadyāgamairna vindeyaṃ tamahaṃ bhūtabhāvanam |
krameyaṃ tvāṃ giriṃ cemaṃ hanūmāniva sāgaram || 3-147-9||
MHB 3-147-10
हनूमानुवाच ।
क एष हनुमान्नाम सागरो येन लङ्घितः ।
पृच्छामि त्वा कुरुश्रेष्ठ कथ्यतां यदि शक्यते ॥ ३-१४७-१०॥
hanūmānuvāca |
ka eṣa hanumānnāma sāgaro yena laṅghitaḥ |
pṛcchāmi tvā kuruśreṣṭha kathyatāṃ yadi śakyate || 3-147-10||
MHB 3-147-11
भीम उवाच ।
भ्राता मम गुणश्लाघ्यो बुद्धिसत्त्वबलान्वितः ।
रामायणेऽतिविख्यातः शूरो वानरपुंगवः ॥ ३-१४७-११॥
bhīma uvāca |
bhrātā mama guṇaślāghyo buddhisattvabalānvitaḥ |
rāmāyaṇe'tivikhyātaḥ śūro vānarapuṃgavaḥ || 3-147-11||
MHB 3-147-12
रामपत्नीकृते येन शतयोजनमायतः ।
सागरः प्लवगेन्द्रेण क्रमेणैकेन लङ्घितः ॥ ३-१४७-१२॥
rāmapatnīkṛte yena śatayojanamāyataḥ |
sāgaraḥ plavagendreṇa krameṇaikena laṅghitaḥ || 3-147-12||
MHB 3-147-13
स मे भ्राता महावीर्यस्तुल्योऽहं तस्य तेजसा ।
बले पराक्रमे युद्धे शक्तोऽहं तव निग्रहे ॥ ३-१४७-१३॥
sa me bhrātā mahāvīryastulyo'haṃ tasya tejasā |
bale parākrame yuddhe śakto'haṃ tava nigrahe || 3-147-13||
MHB 3-147-14
उत्तिष्ठ देहि मे मार्गं पश्य वा मेऽद्य पौरुषम् ।
मच्छासनमकुर्वाणं मा त्वा नेष्ये यमक्षयम् ॥ ३-१४७-१४॥
uttiṣṭha dehi me mārgaṃ paśya vā me'dya pauruṣam |
macchāsanamakurvāṇaṃ mā tvā neṣye yamakṣayam || 3-147-14||
MHB 3-147-15
वैशंपायन उवाच ।
विज्ञाय तं बलोन्मत्तं बाहुवीर्येण गर्वितम् ।
हृदयेनावहस्यैनं हनूमान्वाक्यमब्रवीत् ॥ ३-१४७-१५॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
vijñāya taṃ balonmattaṃ bāhuvīryeṇa garvitam |
hṛdayenāvahasyainaṃ hanūmānvākyamabravīt || 3-147-15||
MHB 3-147-16
प्रसीद नास्ति मे शक्तिरुत्थातुं जरयानघ ।
ममानुकम्पया त्वेतत्पुच्छमुत्सार्य गम्यताम् ॥ ३-१४७-१६॥
prasīda nāsti me śaktirutthātuṃ jarayānagha |
mamānukampayā tvetatpucchamutsārya gamyatām || 3-147-16||
MHB 3-147-17
सावज्ञमथ वामेन स्मयञ्जग्राह पाणिना ।
न चाशकच्चालयितुं भीमः पुच्छं महाकपेः ॥ ३-१४७-१७॥
sāvajñamatha vāmena smayañjagrāha pāṇinā |
na cāśakaccālayituṃ bhīmaḥ pucchaṃ mahākapeḥ || 3-147-17||
MHB 3-147-18
उच्चिक्षेप पुनर्दोर्भ्यामिन्द्रायुधमिवोच्छ्रितम् ।
नोद्धर्तुमशकद्भीमो दोर्भ्यामपि महाबलः ॥ ३-१४७-१८॥
uccikṣepa punardorbhyāmindrāyudhamivocchritam |
noddhartumaśakadbhīmo dorbhyāmapi mahābalaḥ || 3-147-18||
MHB 3-147-19
उत्क्षिप्तभ्रूर्विवृत्ताक्षः संहतभ्रुकुटीमुखः ।
स्विन्नगात्रोऽभवद्भीमो न चोद्धर्तुं शशाक ह ॥ ३-१४७-१९॥
utkṣiptabhrūrvivṛttākṣaḥ saṃhatabhrukuṭīmukhaḥ |
svinnagātro'bhavadbhīmo na coddhartuṃ śaśāka ha || 3-147-19||
MHB 3-147-20
यत्नवानपि तु श्रीमाँल्लाङ्गूलोद्धरणोद्धुतः ।
कपेः पार्श्वगतो भीमस्तस्थौ व्रीडादधोमुखः ॥ ३-१४७-२०॥
yatnavānapi tu śrīmā~llāṅgūloddharaṇoddhutaḥ |
kapeḥ pārśvagato bhīmastasthau vrīḍādadhomukhaḥ || 3-147-20||
MHB 3-147-21
प्रणिपत्य च कौन्तेयः प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् ।
प्रसीद कपिशार्दूल दुरुक्तं क्षम्यतां मम ॥ ३-१४७-२१॥
praṇipatya ca kaunteyaḥ prāñjalirvākyamabravīt |
prasīda kapiśārdūla duruktaṃ kṣamyatāṃ mama || 3-147-21||
MHB 3-147-22
सिद्धो वा यदि वा देवो गन्धर्वो वाथ गुह्यकः ।
पृष्टः सन्कामया ब्रूहि कस्त्वं वानररूपधृक् ॥ ३-१४७-२२॥
siddho vā yadi vā devo gandharvo vātha guhyakaḥ |
pṛṣṭaḥ sankāmayā brūhi kastvaṃ vānararūpadhṛk || 3-147-22||
MHB 3-147-23
हनूमानुवाच ।
यत्ते मम परिज्ञाने कौतूहलमरिंदम ।
तत्सर्वमखिलेन त्वं शृणु पाण्डवनन्दन ॥ ३-१४७-२३॥
hanūmānuvāca |
yatte mama parijñāne kautūhalamariṃdama |
tatsarvamakhilena tvaṃ śṛṇu pāṇḍavanandana || 3-147-23||
MHB 3-147-24
अहं केसरिणः क्षेत्रे वायुना जगदायुषा ।
जातः कमलपत्राक्ष हनूमान्नाम वानरः ॥ ३-१४७-२४॥
ahaṃ kesariṇaḥ kṣetre vāyunā jagadāyuṣā |
jātaḥ kamalapatrākṣa hanūmānnāma vānaraḥ || 3-147-24||
MHB 3-147-25
सूर्यपुत्रं च सुग्रीवं शक्रपुत्रं च वालिनम् ।
सर्ववानरराजानौ सर्ववानरयूथपाः ॥ ३-१४७-२५॥
sūryaputraṃ ca sugrīvaṃ śakraputraṃ ca vālinam |
sarvavānararājānau sarvavānarayūthapāḥ || 3-147-25||
MHB 3-147-26
उपतस्थुर्महावीर्या मम चामित्रकर्शन ।
सुग्रीवेणाभवत्प्रीतिरनिलस्याग्निना यथा ॥ ३-१४७-२६॥
upatasthurmahāvīryā mama cāmitrakarśana |
sugrīveṇābhavatprītiranilasyāgninā yathā || 3-147-26||
MHB 3-147-27
निकृतः स ततो भ्रात्रा कस्मिंश्चित्कारणान्तरे ।
ऋश्यमूके मया सार्धं सुग्रीवो न्यवसच्चिरम् ॥ ३-१४७-२७॥
nikṛtaḥ sa tato bhrātrā kasmiṃścitkāraṇāntare |
ṛśyamūke mayā sārdhaṃ sugrīvo nyavasacciram || 3-147-27||
MHB 3-147-28
अथ दाशरथिर्वीरो रामो नाम महाबलः ।
विष्णुर्मानुषरूपेण चचार वसुधामिमाम् ॥ ३-१४७-२८॥
atha dāśarathirvīro rāmo nāma mahābalaḥ |
viṣṇurmānuṣarūpeṇa cacāra vasudhāmimām || 3-147-28||
MHB 3-147-29
स पितुः प्रियमन्विच्छन्सहभार्यः सहानुजः ।
सधनुर्धन्विनां श्रेष्ठो दण्डकारण्यमाश्रितः ॥ ३-१४७-२९॥
sa pituḥ priyamanvicchansahabhāryaḥ sahānujaḥ |
sadhanurdhanvināṃ śreṣṭho daṇḍakāraṇyamāśritaḥ || 3-147-29||
MHB 3-147-30
तस्य भार्या जनस्थानाद्रावणेन हृता बलात् ।
वञ्चयित्वा महाबुद्धिं मृगरूपेण राघवम् ॥ ३-१४७-३०॥
tasya bhāryā janasthānādrāvaṇena hṛtā balāt |
vañcayitvā mahābuddhiṃ mṛgarūpeṇa rāghavam || 3-147-30||
MHB 3-147-31
हृतदारः सह भ्रात्रा पत्नीं मार्गन्स राघवः ।
दृष्टवाञ्शैलशिखरे सुग्रीवं वानरर्षभम् ॥ ३-१४७-३१॥
hṛtadāraḥ saha bhrātrā patnīṃ mārgansa rāghavaḥ |
dṛṣṭavāñśailaśikhare sugrīvaṃ vānararṣabham || 3-147-31||
MHB 3-147-32
तेन तस्याभवत्सख्यं राघवस्य महात्मनः ।
स हत्वा वालिनं राज्ये सुग्रीवं प्रत्यपादयत् ।
स हरीन्प्रेषयामास सीतायाः परिमार्गणे ॥ ३-१४७-३२॥
tena tasyābhavatsakhyaṃ rāghavasya mahātmanaḥ |
sa hatvā vālinaṃ rājye sugrīvaṃ pratyapādayat |
sa harīnpreṣayāmāsa sītāyāḥ parimārgaṇe || 3-147-32||
MHB 3-147-33
ततो वानरकोटीभिर्यां वयं प्रस्थिता दिशम् ।
तत्र प्रवृत्तिः सीताया गृध्रेण प्रतिपादिता ॥ ३-१४७-३३॥
tato vānarakoṭībhiryāṃ vayaṃ prasthitā diśam |
tatra pravṛttiḥ sītāyā gṛdhreṇa pratipāditā || 3-147-33||
MHB 3-147-34
ततोऽहं कार्यसिद्ध्यर्थं रामस्याक्लिष्टकर्मणः ।
शतयोजनविस्तीर्णमर्णवं सहसाप्लुतः ॥ ३-१४७-३४॥
tato'haṃ kāryasiddhyarthaṃ rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ |
śatayojanavistīrṇamarṇavaṃ sahasāplutaḥ || 3-147-34||
MHB 3-147-35
दृष्टा सा च मया देवी रावणस्य निवेशने ।
प्रत्यागतश्चापि पुनर्नाम तत्र प्रकाश्य वै ॥ ३-१४७-३५॥
dṛṣṭā sā ca mayā devī rāvaṇasya niveśane |
pratyāgataścāpi punarnāma tatra prakāśya vai || 3-147-35||
MHB 3-147-36
ततो रामेण वीरेण हत्वा तान्सर्वराक्षसान् ।
पुनः प्रत्याहृता भार्या नष्टा वेदश्रुतिर्यथा ॥ ३-१४७-३६॥
tato rāmeṇa vīreṇa hatvā tānsarvarākṣasān |
punaḥ pratyāhṛtā bhāryā naṣṭā vedaśrutiryathā || 3-147-36||
MHB 3-147-37
ततः प्रतिष्ठिते रामे वीरोऽयं याचितो मया ।
यावद्रामकथा वीर भवेल्लोकेषु शत्रुहन् ।
तावज्जीवेयमित्येवं तथास्त्विति च सोऽब्रवीत् ॥ ३-१४७-३७॥
tataḥ pratiṣṭhite rāme vīro'yaṃ yācito mayā |
yāvadrāmakathā vīra bhavellokeṣu śatruhan |
tāvajjīveyamityevaṃ tathāstviti ca so'bravīt || 3-147-37||
MHB 3-147-38
दश वर्षसहस्राणि दश वर्षशतानि च ।
राज्यं कारितवान्रामस्ततस्तु त्रिदिवं गतः ॥ ३-१४७-३८॥
daśa varṣasahasrāṇi daśa varṣaśatāni ca |
rājyaṃ kāritavānrāmastatastu tridivaṃ gataḥ || 3-147-38||
MHB 3-147-39
तदिहाप्सरसस्तात गन्धर्वाश्च सदानघ ।
तस्य वीरस्य चरितं गायन्त्यो रमयन्ति माम् ॥ ३-१४७-३९॥
tadihāpsarasastāta gandharvāśca sadānagha |
tasya vīrasya caritaṃ gāyantyo ramayanti mām || 3-147-39||
MHB 3-147-40
अयं च मार्गो मर्त्यानामगम्यः कुरुनन्दन ।
ततोऽहं रुद्धवान्मार्गं तवेमं देवसेवितम् ।
धर्षयेद्वा शपेद्वापि मा कश्चिदिति भारत ॥ ३-१४७-४०॥
ayaṃ ca mārgo martyānāmagamyaḥ kurunandana |
tato'haṃ ruddhavānmārgaṃ tavemaṃ devasevitam |
dharṣayedvā śapedvāpi mā kaściditi bhārata || 3-147-40||
MHB 3-147-41
दिव्यो देवपथो ह्येष नात्र गच्छन्ति मानुषाः ।
यदर्थमागतश्चासि तत्सरोऽभ्यर्ण एव हि ॥ ३-१४७-४१॥
divyo devapatho hyeṣa nātra gacchanti mānuṣāḥ |
yadarthamāgataścāsi tatsaro'bhyarṇa eva hi || 3-147-41||
Adhyaya: 148/299 (39)
MHB 3-148-1
वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्तो महाबाहुर्भीमसेनः प्रतापवान् ।
प्रणिपत्य ततः प्रीत्या भ्रातरं हृष्टमानसः ।
उवाच श्लक्ष्णया वाचा हनूमन्तं कपीश्वरम् ॥ ३-१४८-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamukto mahābāhurbhīmasenaḥ pratāpavān |
praṇipatya tataḥ prītyā bhrātaraṃ hṛṣṭamānasaḥ |
uvāca ślakṣṇayā vācā hanūmantaṃ kapīśvaram || 3-148-1||
MHB 3-148-2
मया धन्यतरो नास्ति यदार्यं दृष्टवानहम् ।
अनुग्रहो मे सुमहांस्तृप्तिश्च तव दर्शनात् ॥ ३-१४८-२॥
mayā dhanyataro nāsti yadāryaṃ dṛṣṭavānaham |
anugraho me sumahāṃstṛptiśca tava darśanāt || 3-148-2||
MHB 3-148-3
एवं तु कृतमिच्छामि त्वयार्याद्य प्रियं मम ।
यत्ते तदासीत्प्लवतः सागरं मकरालयम् ।
रूपमप्रतिमं वीर तदिच्छामि निरीक्षितुम् ॥ ३-१४८-३॥
evaṃ tu kṛtamicchāmi tvayāryādya priyaṃ mama |
yatte tadāsītplavataḥ sāgaraṃ makarālayam |
rūpamapratimaṃ vīra tadicchāmi nirīkṣitum || 3-148-3||
MHB 3-148-4
एवं तुष्टो भविष्यामि श्रद्धास्यामि च ते वचः ।
एवमुक्तः स तेजस्वी प्रहस्य हरिरब्रवीत् ॥ ३-१४८-४॥
evaṃ tuṣṭo bhaviṣyāmi śraddhāsyāmi ca te vacaḥ |
evamuktaḥ sa tejasvī prahasya harirabravīt || 3-148-4||
MHB 3-148-5
न तच्छक्यं त्वया द्रष्टुं रूपं नान्येन केनचित् ।
कालावस्था तदा ह्यन्या वर्तते सा न सांप्रतम् ॥ ३-१४८-५॥
na tacchakyaṃ tvayā draṣṭuṃ rūpaṃ nānyena kenacit |
kālāvasthā tadā hyanyā vartate sā na sāṃpratam || 3-148-5||
MHB 3-148-6
अन्यः कृतयुगे कालस्त्रेतायां द्वापरेऽपरः ।
अयं प्रध्वंसनः कालो नाद्य तद्रूपमस्ति मे ॥ ३-१४८-६॥
anyaḥ kṛtayuge kālastretāyāṃ dvāpare'paraḥ |
ayaṃ pradhvaṃsanaḥ kālo nādya tadrūpamasti me || 3-148-6||
MHB 3-148-7
भूमिर्नद्यो नगाः शैलाः सिद्धा देवा महर्षयः ।
कालं समनुवर्तन्ते यथा भावा युगे युगे ।
बलवर्ष्मप्रभावा हि प्रहीयन्त्युद्भवन्ति च ॥ ३-१४८-७॥
bhūmirnadyo nagāḥ śailāḥ siddhā devā maharṣayaḥ |
kālaṃ samanuvartante yathā bhāvā yuge yuge |
balavarṣmaprabhāvā hi prahīyantyudbhavanti ca || 3-148-7||
MHB 3-148-8
तदलं तव तद्रूपं द्रष्टुं कुरुकुलोद्वह ।
युगं समनुवर्तामि कालो हि दुरतिक्रमः ॥ ३-१४८-८॥
tadalaṃ tava tadrūpaṃ draṣṭuṃ kurukulodvaha |
yugaṃ samanuvartāmi kālo hi duratikramaḥ || 3-148-8||
MHB 3-148-9
भीम उवाच ।
युगसंख्यां समाचक्ष्व आचारं च युगे युगे ।
धर्मकामार्थभावांश्च वर्ष्म वीर्यं भवाभवौ ॥ ३-१४८-९॥
bhīma uvāca |
yugasaṃkhyāṃ samācakṣva ācāraṃ ca yuge yuge |
dharmakāmārthabhāvāṃśca varṣma vīryaṃ bhavābhavau || 3-148-9||
MHB 3-148-10
हनूमानुवाच ।
कृतं नाम युगं तात यत्र धर्मः सनातनः ।
कृतमेव न कर्तव्यं तस्मिन्काले युगोत्तमे ॥ ३-१४८-१०॥
hanūmānuvāca |
kṛtaṃ nāma yugaṃ tāta yatra dharmaḥ sanātanaḥ |
kṛtameva na kartavyaṃ tasminkāle yugottame || 3-148-10||
MHB 3-148-11
न तत्र धर्माः सीदन्ति न क्षीयन्ते च वै प्रजाः ।
ततः कृतयुगं नाम कालेन गुणतां गतम् ॥ ३-१४८-११॥
na tatra dharmāḥ sīdanti na kṣīyante ca vai prajāḥ |
tataḥ kṛtayugaṃ nāma kālena guṇatāṃ gatam || 3-148-11||
MHB 3-148-12
देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षसपन्नगाः ।
नासन्कृतयुगे तात तदा न क्रयविक्रयाः ॥ ३-१४८-१२॥
devadānavagandharvayakṣarākṣasapannagāḥ |
nāsankṛtayuge tāta tadā na krayavikrayāḥ || 3-148-12||
MHB 3-148-13
न सामयजुऋग्वर्णाः क्रिया नासीच्च मानवी ।
अभिध्याय फलं तत्र धर्मः संन्यास एव च ॥ ३-१४८-१३॥
na sāmayajuṛgvarṇāḥ kriyā nāsīcca mānavī |
abhidhyāya phalaṃ tatra dharmaḥ saṃnyāsa eva ca || 3-148-13||
MHB 3-148-14
न तस्मिन्युगसंसर्गे व्याधयो नेन्द्रियक्षयः ।
नासूया नापि रुदितं न दर्पो नापि पैशुनम् ॥ ३-१४८-१४॥
na tasminyugasaṃsarge vyādhayo nendriyakṣayaḥ |
nāsūyā nāpi ruditaṃ na darpo nāpi paiśunam || 3-148-14||
MHB 3-148-15
न विग्रहः कुतस्तन्द्री न द्वेषो नापि वैकृतम् ।
न भयं न च संतापो न चेर्ष्या न च मत्सरः ॥ ३-१४८-१५॥
na vigrahaḥ kutastandrī na dveṣo nāpi vaikṛtam |
na bhayaṃ na ca saṃtāpo na cerṣyā na ca matsaraḥ || 3-148-15||
MHB 3-148-16
ततः परमकं ब्रह्म या गतिर्योगिनां परा ।
आत्मा च सर्वभूतानां शुक्लो नारायणस्तदा ॥ ३-१४८-१६॥
tataḥ paramakaṃ brahma yā gatiryogināṃ parā |
ātmā ca sarvabhūtānāṃ śuklo nārāyaṇastadā || 3-148-16||
MHB 3-148-17
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च कृतलक्षणाः ।
कृते युगे समभवन्स्वकर्मनिरताः प्रजाः ॥ ३-१४८-१७॥
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāśca kṛtalakṣaṇāḥ |
kṛte yuge samabhavansvakarmaniratāḥ prajāḥ || 3-148-17||
MHB 3-148-18
समाश्रमं समाचारं समज्ञानमतीबलम् ।
तदा हि समकर्माणो वर्णा धर्मानवाप्नुवन् ॥ ३-१४८-१८॥
samāśramaṃ samācāraṃ samajñānamatībalam |
tadā hi samakarmāṇo varṇā dharmānavāpnuvan || 3-148-18||
MHB 3-148-19
एकवेदसमायुक्ता एकमन्त्रविधिक्रियाः ।
पृथग्धर्मास्त्वेकवेदा धर्ममेकमनुव्रताः ॥ ३-१४८-१९॥
ekavedasamāyuktā ekamantravidhikriyāḥ |
pṛthagdharmāstvekavedā dharmamekamanuvratāḥ || 3-148-19||
MHB 3-148-20
चातुराश्रम्ययुक्तेन कर्मणा कालयोगिना ।
अकामफलसंयोगात्प्राप्नुवन्ति परां गतिम् ॥ ३-१४८-२०॥
cāturāśramyayuktena karmaṇā kālayoginā |
akāmaphalasaṃyogātprāpnuvanti parāṃ gatim || 3-148-20||
MHB 3-148-21
आत्मयोगसमायुक्तो धर्मोऽयं कृतलक्षणः ।
कृते युगे चतुष्पादश्चातुर्वर्ण्यस्य शाश्वतः ॥ ३-१४८-२१॥
ātmayogasamāyukto dharmo'yaṃ kṛtalakṣaṇaḥ |
kṛte yuge catuṣpādaścāturvarṇyasya śāśvataḥ || 3-148-21||
MHB 3-148-22
एतत्कृतयुगं नाम त्रैगुण्यपरिवर्जितम् ।
त्रेतामपि निबोध त्वं यस्मिन्सत्रं प्रवर्तते ॥ ३-१४८-२२॥
etatkṛtayugaṃ nāma traiguṇyaparivarjitam |
tretāmapi nibodha tvaṃ yasminsatraṃ pravartate || 3-148-22||
MHB 3-148-23
पादेन ह्रसते धर्मो रक्ततां याति चाच्युतः ।
सत्यप्रवृत्ताश्च नराः क्रियाधर्मपरायणाः ॥ ३-१४८-२३॥
pādena hrasate dharmo raktatāṃ yāti cācyutaḥ |
satyapravṛttāśca narāḥ kriyādharmaparāyaṇāḥ || 3-148-23||
MHB 3-148-24
ततो यज्ञाः प्रवर्तन्ते धर्माश्च विविधाः क्रियाः ।
त्रेतायां भावसंकल्पाः क्रियादानफलोदयाः ॥ ३-१४८-२४॥
tato yajñāḥ pravartante dharmāśca vividhāḥ kriyāḥ |
tretāyāṃ bhāvasaṃkalpāḥ kriyādānaphalodayāḥ || 3-148-24||
MHB 3-148-25
प्रचलन्ति न वै धर्मात्तपोदानपरायणाः ।
स्वधर्मस्थाः क्रियावन्तो जनास्त्रेतायुगेऽभवन् ॥ ३-१४८-२५॥
pracalanti na vai dharmāttapodānaparāyaṇāḥ |
svadharmasthāḥ kriyāvanto janāstretāyuge'bhavan || 3-148-25||
MHB 3-148-26
द्वापरेऽपि युगे धर्मो द्विभागोनः प्रवर्तते ।
विष्णुर्वै पीततां याति चतुर्धा वेद एव च ॥ ३-१४८-२६॥
dvāpare'pi yuge dharmo dvibhāgonaḥ pravartate |
viṣṇurvai pītatāṃ yāti caturdhā veda eva ca || 3-148-26||
MHB 3-148-27
ततोऽन्ये च चतुर्वेदास्त्रिवेदाश्च तथापरे ।
द्विवेदाश्चैकवेदाश्चाप्यनृचश्च तथापरे ॥ ३-१४८-२७॥
tato'nye ca caturvedāstrivedāśca tathāpare |
dvivedāścaikavedāścāpyanṛcaśca tathāpare || 3-148-27||
MHB 3-148-28
एवं शास्त्रेषु भिन्नेषु बहुधा नीयते क्रिया ।
तपोदानप्रवृत्ता च राजसी भवति प्रजा ॥ ३-१४८-२८॥
evaṃ śāstreṣu bhinneṣu bahudhā nīyate kriyā |
tapodānapravṛttā ca rājasī bhavati prajā || 3-148-28||
MHB 3-148-29
एकवेदस्य चाज्ञानाद्वेदास्ते बहवः कृताः ।
सत्यस्य चेह विभ्रंशात्सत्ये कश्चिदवस्थितः ॥ ३-१४८-२९॥
ekavedasya cājñānādvedāste bahavaḥ kṛtāḥ |
satyasya ceha vibhraṃśātsatye kaścidavasthitaḥ || 3-148-29||
MHB 3-148-30
सत्यात्प्रच्यवमानानां व्याधयो बहवोऽभवन् ।
कामाश्चोपद्रवाश्चैव तदा दैवतकारिताः ॥ ३-१४८-३०॥
satyātpracyavamānānāṃ vyādhayo bahavo'bhavan |
kāmāścopadravāścaiva tadā daivatakāritāḥ || 3-148-30||
MHB 3-148-31
यैरर्द्यमानाः सुभृशं तपस्तप्यन्ति मानवाः ।
कामकामाः स्वर्गकामा यज्ञांस्तन्वन्ति चापरे ॥ ३-१४८-३१॥
yairardyamānāḥ subhṛśaṃ tapastapyanti mānavāḥ |
kāmakāmāḥ svargakāmā yajñāṃstanvanti cāpare || 3-148-31||
MHB 3-148-32
एवं द्वापरमासाद्य प्रजाः क्षीयन्त्यधर्मतः ।
पादेनैकेन कौन्तेय धर्मः कलियुगे स्थितः ॥ ३-१४८-३२॥
evaṃ dvāparamāsādya prajāḥ kṣīyantyadharmataḥ |
pādenaikena kaunteya dharmaḥ kaliyuge sthitaḥ || 3-148-32||
MHB 3-148-33
तामसं युगमासाद्य कृष्णो भवति केशवः ।
वेदाचाराः प्रशाम्यन्ति धर्मयज्ञक्रियास्तथा ॥ ३-१४८-३३॥
tāmasaṃ yugamāsādya kṛṣṇo bhavati keśavaḥ |
vedācārāḥ praśāmyanti dharmayajñakriyāstathā || 3-148-33||
MHB 3-148-34
ईतयो व्याधयस्तन्द्री दोषाः क्रोधादयस्तथा ।
उपद्रवाश्च वर्तन्ते आधयो व्याधयस्तथा ॥ ३-१४८-३४॥
ītayo vyādhayastandrī doṣāḥ krodhādayastathā |
upadravāśca vartante ādhayo vyādhayastathā || 3-148-34||
MHB 3-148-35
युगेष्वावर्तमानेषु धर्मो व्यावर्तते पुनः ।
धर्मे व्यावर्तमाने तु लोको व्यावर्तते पुनः ॥ ३-१४८-३५॥
yugeṣvāvartamāneṣu dharmo vyāvartate punaḥ |
dharme vyāvartamāne tu loko vyāvartate punaḥ || 3-148-35||
MHB 3-148-36
लोके क्षीणे क्षयं यान्ति भावा लोकप्रवर्तकाः ।
युगक्षयकृता धर्माः प्रार्थनानि विकुर्वते ॥ ३-१४८-३६॥
loke kṣīṇe kṣayaṃ yānti bhāvā lokapravartakāḥ |
yugakṣayakṛtā dharmāḥ prārthanāni vikurvate || 3-148-36||
MHB 3-148-37
एतत्कलियुगं नाम अचिराद्यत्प्रवर्तते ।
युगानुवर्तनं त्वेतत्कुर्वन्ति चिरजीविनः ॥ ३-१४८-३७॥
etatkaliyugaṃ nāma acirādyatpravartate |
yugānuvartanaṃ tvetatkurvanti cirajīvinaḥ || 3-148-37||
MHB 3-148-38
यच्च ते मत्परिज्ञाने कौतूहलमरिंदम ।
अनर्थकेषु को भावः पुरुषस्य विजानतः ॥ ३-१४८-३८॥
yacca te matparijñāne kautūhalamariṃdama |
anarthakeṣu ko bhāvaḥ puruṣasya vijānataḥ || 3-148-38||
MHB 3-148-39
एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
युगसंख्यां महाबाहो स्वस्ति प्राप्नुहि गम्यताम् ॥ ३-१४८-३९॥
etatte sarvamākhyātaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi |
yugasaṃkhyāṃ mahābāho svasti prāpnuhi gamyatām || 3-148-39||
Adhyaya: 149/299 (52)
MHB 3-149-1
भीम उवाच ।
पूर्वरूपमदृष्ट्वा ते न यास्यामि कथंचन ।
यदि तेऽहमनुग्राह्यो दर्शयात्मानमात्मना ॥ ३-१४९-१॥
bhīma uvāca |
pūrvarūpamadṛṣṭvā te na yāsyāmi kathaṃcana |
yadi te'hamanugrāhyo darśayātmānamātmanā || 3-149-1||
MHB 3-149-2
वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्तस्तु भीमेन स्मितं कृत्वा प्लवंगमः ।
तद्रूपं दर्शयामास यद्वै सागरलङ्घने ॥ ३-१४९-२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktastu bhīmena smitaṃ kṛtvā plavaṃgamaḥ |
tadrūpaṃ darśayāmāsa yadvai sāgaralaṅghane || 3-149-2||
MHB 3-149-3
भ्रातुः प्रियमभीप्सन्वै चकार सुमहद्वपुः ।
देहस्तस्य ततोऽतीव वर्धत्यायामविस्तरैः ॥ ३-१४९-३॥
bhrātuḥ priyamabhīpsanvai cakāra sumahadvapuḥ |
dehastasya tato'tīva vardhatyāyāmavistaraiḥ || 3-149-3||
MHB 3-149-4
तद्रूपं कदलीषण्डं छादयन्नमितद्युतिः ।
गिरेश्चोच्छ्रयमागम्य तस्थौ तत्र स वानरः ॥ ३-१४९-४॥
tadrūpaṃ kadalīṣaṇḍaṃ chādayannamitadyutiḥ |
gireścocchrayamāgamya tasthau tatra sa vānaraḥ || 3-149-4||
MHB 3-149-5
समुच्छ्रितमहाकायो द्वितीय इव पर्वतः ।
ताम्रेक्षणस्तीक्ष्णदंष्ट्रो भृकुटीकृतलोचनः ।
दीर्घलाङ्गूलमाविध्य दिशो व्याप्य स्थितः कपिः ॥ ३-१४९-५॥
samucchritamahākāyo dvitīya iva parvataḥ |
tāmrekṣaṇastīkṣṇadaṃṣṭro bhṛkuṭīkṛtalocanaḥ |
dīrghalāṅgūlamāvidhya diśo vyāpya sthitaḥ kapiḥ || 3-149-5||
MHB 3-149-6
तद्रूपं महदालक्ष्य भ्रातुः कौरवनन्दनः ।
विसिस्मिये तदा भीमो जहृषे च पुनः पुनः ॥ ३-१४९-६॥
tadrūpaṃ mahadālakṣya bhrātuḥ kauravanandanaḥ |
visismiye tadā bhīmo jahṛṣe ca punaḥ punaḥ || 3-149-6||
MHB 3-149-7
तमर्कमिव तेजोभिः सौवर्णमिव पर्वतम् ।
प्रदीप्तमिव चाकाशं दृष्ट्वा भीमो न्यमीलयत् ॥ ३-१४९-७॥
tamarkamiva tejobhiḥ sauvarṇamiva parvatam |
pradīptamiva cākāśaṃ dṛṣṭvā bhīmo nyamīlayat || 3-149-7||
MHB 3-149-8
आबभाषे च हनुमान्भीमसेनं स्मयन्निव ।
एतावदिह शक्तस्त्वं रूपं द्रष्टुं ममानघ ॥ ३-१४९-८॥
ābabhāṣe ca hanumānbhīmasenaṃ smayanniva |
etāvadiha śaktastvaṃ rūpaṃ draṣṭuṃ mamānagha || 3-149-8||
MHB 3-149-9
वर्धेऽहं चाप्यतो भूयो यावन्मे मनसेप्सितम् ।
भीम शत्रुषु चात्यर्थं वर्धते मूर्तिरोजसा ॥ ३-१४९-९॥
vardhe'haṃ cāpyato bhūyo yāvanme manasepsitam |
bhīma śatruṣu cātyarthaṃ vardhate mūrtirojasā || 3-149-9||
MHB 3-149-10
तदद्भुतं महारौद्रं विन्ध्यमन्दरसंनिभम् ।
दृष्ट्वा हनूमतो वर्ष्म संभ्रान्तः पवनात्मजः ॥ ३-१४९-१०॥
tadadbhutaṃ mahāraudraṃ vindhyamandarasaṃnibham |
dṛṣṭvā hanūmato varṣma saṃbhrāntaḥ pavanātmajaḥ || 3-149-10||
MHB 3-149-11
प्रत्युवाच ततो भीमः संप्रहृष्टतनूरुहः ।
कृताञ्जलिरदीनात्मा हनूमन्तमवस्थितम् ॥ ३-१४९-११॥
pratyuvāca tato bhīmaḥ saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ |
kṛtāñjaliradīnātmā hanūmantamavasthitam || 3-149-11||
MHB 3-149-12
दृष्टं प्रमाणं विपुलं शरीरस्यास्य ते विभो ।
संहरस्व महावीर्य स्वयमात्मानमात्मना ॥ ३-१४९-१२॥
dṛṣṭaṃ pramāṇaṃ vipulaṃ śarīrasyāsya te vibho |
saṃharasva mahāvīrya svayamātmānamātmanā || 3-149-12||
MHB 3-149-13
न हि शक्नोमि त्वां द्रष्टुं दिवाकरमिवोदितम् ।
अप्रमेयमनाधृष्यं मैनाकमिव पर्वतम् ॥ ३-१४९-१३॥
na hi śaknomi tvāṃ draṣṭuṃ divākaramivoditam |
aprameyamanādhṛṣyaṃ mainākamiva parvatam || 3-149-13||
MHB 3-149-14
विस्मयश्चैव मे वीर सुमहान्मनसोऽद्य वै ।
यद्रामस्त्वयि पार्श्वस्थे स्वयं रावणमभ्यगात् ॥ ३-१४९-१४॥
vismayaścaiva me vīra sumahānmanaso'dya vai |
yadrāmastvayi pārśvasthe svayaṃ rāvaṇamabhyagāt || 3-149-14||
MHB 3-149-15
त्वमेव शक्तस्तां लङ्कां सयोधां सहवाहनाम् ।
स्वबाहुबलमाश्रित्य विनाशयितुमोजसा ॥ ३-१४९-१५॥
tvameva śaktastāṃ laṅkāṃ sayodhāṃ sahavāhanām |
svabāhubalamāśritya vināśayitumojasā || 3-149-15||
MHB 3-149-16
न हि ते किंचिदप्राप्यं मारुतात्मज विद्यते ।
तव नैकस्य पर्याप्तो रावणः सगणो युधि ॥ ३-१४९-१६॥
na hi te kiṃcidaprāpyaṃ mārutātmaja vidyate |
tava naikasya paryāpto rāvaṇaḥ sagaṇo yudhi || 3-149-16||
MHB 3-149-17
एवमुक्तस्तु भीमेन हनूमान्प्लवगर्षभः ।
प्रत्युवाच ततो वाक्यं स्निग्धगम्भीरया गिरा ॥ ३-१४९-१७॥
evamuktastu bhīmena hanūmānplavagarṣabhaḥ |
pratyuvāca tato vākyaṃ snigdhagambhīrayā girā || 3-149-17||
MHB 3-149-18
एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि भारत ।
भीमसेन न पर्याप्तो ममासौ राक्षसाधमः ॥ ३-१४९-१८॥
evametanmahābāho yathā vadasi bhārata |
bhīmasena na paryāpto mamāsau rākṣasādhamaḥ || 3-149-18||
MHB 3-149-19
मया तु तस्मिन्निहते रावणे लोककण्टके ।
कीर्तिर्नश्येद्राघवस्य तत एतदुपेक्षितम् ॥ ३-१४९-१९॥
mayā tu tasminnihate rāvaṇe lokakaṇṭake |
kīrtirnaśyedrāghavasya tata etadupekṣitam || 3-149-19||
MHB 3-149-20
तेन वीरेण हत्वा तु सगणं राक्षसाधिपम् ।
आनीता स्वपुरं सीता लोके कीर्तिश्च स्थापिता ॥ ३-१४९-२०॥
tena vīreṇa hatvā tu sagaṇaṃ rākṣasādhipam |
ānītā svapuraṃ sītā loke kīrtiśca sthāpitā || 3-149-20||
MHB 3-149-21
तद्गच्छ विपुलप्रज्ञ भ्रातुः प्रियहिते रतः ।
अरिष्टं क्षेममध्वानं वायुना परिरक्षितः ॥ ३-१४९-२१॥
tadgaccha vipulaprajña bhrātuḥ priyahite rataḥ |
ariṣṭaṃ kṣemamadhvānaṃ vāyunā parirakṣitaḥ || 3-149-21||
MHB 3-149-22
एष पन्थाः कुरुश्रेष्ठ सौगन्धिकवनाय ते ।
द्रक्ष्यसे धनदोद्यानं रक्षितं यक्षराक्षसैः ॥ ३-१४९-२२॥
eṣa panthāḥ kuruśreṣṭha saugandhikavanāya te |
drakṣyase dhanadodyānaṃ rakṣitaṃ yakṣarākṣasaiḥ || 3-149-22||
MHB 3-149-23
न च ते तरसा कार्यः कुसुमावचयः स्वयम् ।
दैवतानि हि मान्यानि पुरुषेण विशेषतः ॥ ३-१४९-२३॥
na ca te tarasā kāryaḥ kusumāvacayaḥ svayam |
daivatāni hi mānyāni puruṣeṇa viśeṣataḥ || 3-149-23||
MHB 3-149-24
बलिहोमनमस्कारैर्मन्त्रैश्च भरतर्षभ ।
दैवतानि प्रसादं हि भक्त्या कुर्वन्ति भारत ॥ ३-१४९-२४॥
balihomanamaskārairmantraiśca bharatarṣabha |
daivatāni prasādaṃ hi bhaktyā kurvanti bhārata || 3-149-24||
MHB 3-149-25
मा तात साहसं कार्षीः स्वधर्ममनुपालय ।
स्वधर्मस्थः परं धर्मं बुध्यस्वागमयस्व च ॥ ३-१४९-२५॥
mā tāta sāhasaṃ kārṣīḥ svadharmamanupālaya |
svadharmasthaḥ paraṃ dharmaṃ budhyasvāgamayasva ca || 3-149-25||
MHB 3-149-26
न हि धर्ममविज्ञाय वृद्धाननुपसेव्य च ।
धर्मो वै वेदितुं शक्यो बृहस्पतिसमैरपि ॥ ३-१४९-२६॥
na hi dharmamavijñāya vṛddhānanupasevya ca |
dharmo vai vedituṃ śakyo bṛhaspatisamairapi || 3-149-26||
MHB 3-149-27
अधर्मो यत्र धर्माख्यो धर्मश्चाधर्मसंज्ञितः ।
विज्ञातव्यो विभागेन यत्र मुह्यन्त्यबुद्धयः ॥ ३-१४९-२७॥
adharmo yatra dharmākhyo dharmaścādharmasaṃjñitaḥ |
vijñātavyo vibhāgena yatra muhyantyabuddhayaḥ || 3-149-27||
MHB 3-149-28
आचारसंभवो धर्मो धर्माद्वेदाः समुत्थिताः ।
वेदैर्यज्ञाः समुत्पन्ना यज्ञैर्देवाः प्रतिष्ठिताः ॥ ३-१४९-२८॥
ācārasaṃbhavo dharmo dharmādvedāḥ samutthitāḥ |
vedairyajñāḥ samutpannā yajñairdevāḥ pratiṣṭhitāḥ || 3-149-28||
MHB 3-149-29
वेदाचारविधानोक्तैर्यज्ञैर्धार्यन्ति देवताः ।
बृहस्पत्युशनोक्तैश्च नयैर्धार्यन्ति मानवाः ॥ ३-१४९-२९॥
vedācāravidhānoktairyajñairdhāryanti devatāḥ |
bṛhaspatyuśanoktaiśca nayairdhāryanti mānavāḥ || 3-149-29||
MHB 3-149-30
पण्याकरवणिज्याभिः कृष्याथो योनिपोषणैः ।
वार्तया धार्यते सर्वं धर्मैरेतैर्द्विजातिभिः ॥ ३-१४९-३०॥
paṇyākaravaṇijyābhiḥ kṛṣyātho yonipoṣaṇaiḥ |
vārtayā dhāryate sarvaṃ dharmairetairdvijātibhiḥ || 3-149-30||
MHB 3-149-31
त्रयी वार्ता दण्डनीतिस्तिस्रो विद्या विजानताम् ।
ताभिः सम्यक्प्रयुक्ताभिर्लोकयात्रा विधीयते ॥ ३-१४९-३१॥
trayī vārtā daṇḍanītistisro vidyā vijānatām |
tābhiḥ samyakprayuktābhirlokayātrā vidhīyate || 3-149-31||
MHB 3-149-32
सा चेद्धर्मक्रिया न स्यात्त्रयीधर्ममृते भुवि ।
दण्डनीतिमृते चापि निर्मर्यादमिदं भवेत् ॥ ३-१४९-३२॥
sā ceddharmakriyā na syāttrayīdharmamṛte bhuvi |
daṇḍanītimṛte cāpi nirmaryādamidaṃ bhavet || 3-149-32||
MHB 3-149-33
वार्ताधर्मे ह्यवर्तन्त्यो विनश्येयुरिमाः प्रजाः ।
सुप्रवृत्तैस्त्रिभिर्ह्येतैर्धर्मैः सूयन्ति वै प्रजाः ॥ ३-१४९-३३॥
vārtādharme hyavartantyo vinaśyeyurimāḥ prajāḥ |
supravṛttaistribhirhyetairdharmaiḥ sūyanti vai prajāḥ || 3-149-33||
MHB 3-149-34
द्विजानाममृतं धर्मो ह्येकश्चैवैकवर्णिकः ।
यज्ञाध्ययनदानानि त्रयः साधारणाः स्मृताः ॥ ३-१४९-३४॥
dvijānāmamṛtaṃ dharmo hyekaścaivaikavarṇikaḥ |
yajñādhyayanadānāni trayaḥ sādhāraṇāḥ smṛtāḥ || 3-149-34||
MHB 3-149-35
याजनाध्यापने चोभे ब्राह्मणानां प्रतिग्रहः ।
पालनं क्षत्रियाणां वै वैश्यधर्मश्च पोषणम् ॥ ३-१४९-३५॥
yājanādhyāpane cobhe brāhmaṇānāṃ pratigrahaḥ |
pālanaṃ kṣatriyāṇāṃ vai vaiśyadharmaśca poṣaṇam || 3-149-35||
MHB 3-149-36
शुश्रूषा तु द्विजातीनां शूद्राणां धर्म उच्यते ।
भैक्षहोमव्रतैर्हीनास्तथैव गुरुवासिनाम् ॥ ३-१४९-३६॥
śuśrūṣā tu dvijātīnāṃ śūdrāṇāṃ dharma ucyate |
bhaikṣahomavratairhīnāstathaiva guruvāsinām || 3-149-36||
MHB 3-149-37
क्षत्रधर्मोऽत्र कौन्तेय तव धर्माभिरक्षणम् ।
स्वधर्मं प्रतिपद्यस्व विनीतो नियतेन्द्रियः ॥ ३-१४९-३७॥
kṣatradharmo'tra kaunteya tava dharmābhirakṣaṇam |
svadharmaṃ pratipadyasva vinīto niyatendriyaḥ || 3-149-37||
MHB 3-149-38
वृद्धैः संमन्त्र्य सद्भिश्च बुद्धिमद्भिः श्रुतान्वितैः ।
सुस्थितः शास्ति दण्डेन व्यसनी परिभूयते ॥ ३-१४९-३८॥
vṛddhaiḥ saṃmantrya sadbhiśca buddhimadbhiḥ śrutānvitaiḥ |
susthitaḥ śāsti daṇḍena vyasanī paribhūyate || 3-149-38||
MHB 3-149-39
निग्रहानुग्रहैः सम्यग्यदा राजा प्रवर्तते ।
तदा भवति लोकस्य मर्यादा सुव्यवस्थिता ॥ ३-१४९-३९॥
nigrahānugrahaiḥ samyagyadā rājā pravartate |
tadā bhavati lokasya maryādā suvyavasthitā || 3-149-39||
MHB 3-149-40
तस्माद्देशे च दुर्गे च शत्रुमित्रबलेषु च ।
नित्यं चारेण बोद्धव्यं स्थानं वृद्धिः क्षयस्तथा ॥ ३-१४९-४०॥
tasmāddeśe ca durge ca śatrumitrabaleṣu ca |
nityaṃ cāreṇa boddhavyaṃ sthānaṃ vṛddhiḥ kṣayastathā || 3-149-40||
MHB 3-149-41
राज्ञामुपायाश्चत्वारो बुद्धिमन्त्रः पराक्रमः ।
निग्रहानुग्रहौ चैव दाक्ष्यं तत्कार्यसाधनम् ॥ ३-१४९-४१॥
rājñāmupāyāścatvāro buddhimantraḥ parākramaḥ |
nigrahānugrahau caiva dākṣyaṃ tatkāryasādhanam || 3-149-41||
MHB 3-149-42
साम्ना दानेन भेदेन दण्डेनोपेक्षणेन च ।
साधनीयानि कार्याणि समासव्यासयोगतः ॥ ३-१४९-४२॥
sāmnā dānena bhedena daṇḍenopekṣaṇena ca |
sādhanīyāni kāryāṇi samāsavyāsayogataḥ || 3-149-42||
MHB 3-149-43
मन्त्रमूला नयाः सर्वे चाराश्च भरतर्षभ ।
सुमन्त्रितैर्नयैः सिद्धिस्तद्विदैः सह मन्त्रयेत् ॥ ३-१४९-४३॥
mantramūlā nayāḥ sarve cārāśca bharatarṣabha |
sumantritairnayaiḥ siddhistadvidaiḥ saha mantrayet || 3-149-43||
MHB 3-149-44
स्त्रिया मूढेन लुब्धेन बालेन लघुना तथा ।
न मन्त्रयेत गुह्यानि येषु चोन्मादलक्षणम् ॥ ३-१४९-४४॥
striyā mūḍhena lubdhena bālena laghunā tathā |
na mantrayeta guhyāni yeṣu conmādalakṣaṇam || 3-149-44||
MHB 3-149-45
मन्त्रयेत्सह विद्वद्भिः शक्तैः कर्माणि कारयेत् ।
स्निग्धैश्च नीतिविन्यासान्मूर्खान्सर्वत्र वर्जयेत् ॥ ३-१४९-४५॥
mantrayetsaha vidvadbhiḥ śaktaiḥ karmāṇi kārayet |
snigdhaiśca nītivinyāsānmūrkhānsarvatra varjayet || 3-149-45||
MHB 3-149-46
धार्मिकान्धर्मकार्येषु अर्थकार्येषु पण्डितान् ।
स्त्रीषु क्लीबान्नियुञ्जीत क्रूरान्क्रूरेषु कर्मसु ॥ ३-१४९-४६॥
dhārmikāndharmakāryeṣu arthakāryeṣu paṇḍitān |
strīṣu klībānniyuñjīta krūrānkrūreṣu karmasu || 3-149-46||
MHB 3-149-47
स्वेभ्यश्चैव परेभ्यश्च कार्याकार्यसमुद्भवा ।
बुद्धिः कर्मसु विज्ञेया रिपूणां च बलाबलम् ॥ ३-१४९-४७॥
svebhyaścaiva parebhyaśca kāryākāryasamudbhavā |
buddhiḥ karmasu vijñeyā ripūṇāṃ ca balābalam || 3-149-47||
MHB 3-149-48
बुद्ध्या सुप्रतिपन्नेषु कुर्यात्साधुपरिग्रहम् ।
निग्रहं चाप्यशिष्टेषु निर्मर्यादेषु कारयेत् ॥ ३-१४९-४८॥
buddhyā supratipanneṣu kuryātsādhuparigraham |
nigrahaṃ cāpyaśiṣṭeṣu nirmaryādeṣu kārayet || 3-149-48||
MHB 3-149-49
निग्रहे प्रग्रहे सम्यग्यदा राजा प्रवर्तते ।
तदा भवति लोकस्य मर्यादा सुव्यवस्थिता ॥ ३-१४९-४९॥
nigrahe pragrahe samyagyadā rājā pravartate |
tadā bhavati lokasya maryādā suvyavasthitā || 3-149-49||
MHB 3-149-50
एष ते विहितः पार्थ घोरो धर्मो दुरन्वयः ।
तं स्वधर्मविभागेन विनयस्थोऽनुपालय ॥ ३-१४९-५०॥
eṣa te vihitaḥ pārtha ghoro dharmo duranvayaḥ |
taṃ svadharmavibhāgena vinayastho'nupālaya || 3-149-50||
MHB 3-149-51
तपोधर्मदमेज्याभिर्विप्रा यान्ति यथा दिवम् ।
दानातिथ्यक्रियाधर्मैर्यान्ति वैश्याश्च सद्गतिम् ॥ ३-१४९-५१॥
tapodharmadamejyābhirviprā yānti yathā divam |
dānātithyakriyādharmairyānti vaiśyāśca sadgatim || 3-149-51||
MHB 3-149-52
क्षत्रं याति तथा स्वर्गं भुवि निग्रहपालनैः ।
सम्यक्प्रणीय दण्डं हि कामद्वेषविवर्जिताः ।
अलुब्धा विगतक्रोधाः सतां यान्ति सलोकताम् ॥ ३-१४९-५२॥
kṣatraṃ yāti tathā svargaṃ bhuvi nigrahapālanaiḥ |
samyakpraṇīya daṇḍaṃ hi kāmadveṣavivarjitāḥ |
alubdhā vigatakrodhāḥ satāṃ yānti salokatām || 3-149-52||
Adhyaya: 150/299 (28)
MHB 3-150-1
वैशंपायन उवाच ।
ततः संहृत्य विपुलं तद्वपुः कामवर्धितम् ।
भीमसेनं पुनर्दोर्भ्यां पर्यष्वजत वानरः ॥ ३-१५०-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ saṃhṛtya vipulaṃ tadvapuḥ kāmavardhitam |
bhīmasenaṃ punardorbhyāṃ paryaṣvajata vānaraḥ || 3-150-1||
MHB 3-150-2
परिष्वक्तस्य तस्याशु भ्रात्रा भीमस्य भारत ।
श्रमो नाशमुपागच्छत्सर्वं चासीत्प्रदक्षिणम् ॥ ३-१५०-२॥
pariṣvaktasya tasyāśu bhrātrā bhīmasya bhārata |
śramo nāśamupāgacchatsarvaṃ cāsītpradakṣiṇam || 3-150-2||
MHB 3-150-3
ततः पुनरथोवाच पर्यश्रुनयनो हरिः ।
भीममाभाष्य सौहार्दाद्बाष्पगद्गदया गिरा ॥ ३-१५०-३॥
tataḥ punarathovāca paryaśrunayano hariḥ |
bhīmamābhāṣya sauhārdādbāṣpagadgadayā girā || 3-150-3||
MHB 3-150-4
गच्छ वीर स्वमावासं स्मर्तव्योऽस्मि कथान्तरे ।
इहस्थश्च कुरुश्रेष्ठ न निवेद्योऽस्मि कस्यचित् ॥ ३-१५०-४॥
gaccha vīra svamāvāsaṃ smartavyo'smi kathāntare |
ihasthaśca kuruśreṣṭha na nivedyo'smi kasyacit || 3-150-4||
MHB 3-150-5
धनदस्यालयाच्चापि विसृष्टानां महाबल ।
देशकाल इहायातुं देवगन्धर्वयोषिताम् ॥ ३-१५०-५॥
dhanadasyālayāccāpi visṛṣṭānāṃ mahābala |
deśakāla ihāyātuṃ devagandharvayoṣitām || 3-150-5||
MHB 3-150-6
ममापि सफलं चक्षुः स्मारितश्चास्मि राघवम् ।
मानुषं गात्रसंस्पर्शं गत्वा भीम त्वया सह ॥ ३-१५०-६॥
mamāpi saphalaṃ cakṣuḥ smāritaścāsmi rāghavam |
mānuṣaṃ gātrasaṃsparśaṃ gatvā bhīma tvayā saha || 3-150-6||
MHB 3-150-7
तदस्मद्दर्शनं वीर कौन्तेयामोघमस्तु ते ।
भ्रातृत्वं त्वं पुरस्कृत्य वरं वरय भारत ॥ ३-१५०-७॥
tadasmaddarśanaṃ vīra kaunteyāmoghamastu te |
bhrātṛtvaṃ tvaṃ puraskṛtya varaṃ varaya bhārata || 3-150-7||
MHB 3-150-8
यदि तावन्मया क्षुद्रा गत्वा वारणसाह्वयम् ।
धार्तराष्ट्रा निहन्तव्या यावदेतत्करोम्यहम् ॥ ३-१५०-८॥
yadi tāvanmayā kṣudrā gatvā vāraṇasāhvayam |
dhārtarāṣṭrā nihantavyā yāvadetatkaromyaham || 3-150-8||
MHB 3-150-9
शिलया नगरं वा तन्मर्दितव्यं मया यदि ।
यावदद्य करोम्येतत्कामं तव महाबल ॥ ३-१५०-९॥
śilayā nagaraṃ vā tanmarditavyaṃ mayā yadi |
yāvadadya karomyetatkāmaṃ tava mahābala || 3-150-9||
MHB 3-150-10
भीमसेनस्तु तद्वाक्यं श्रुत्वा तस्य महात्मनः ।
प्रत्युवाच हनूमन्तं प्रहृष्टेनान्तरात्मना ॥ ३-१५०-१०॥
bhīmasenastu tadvākyaṃ śrutvā tasya mahātmanaḥ |
pratyuvāca hanūmantaṃ prahṛṣṭenāntarātmanā || 3-150-10||
MHB 3-150-11
कृतमेव त्वया सर्वं मम वानरपुंगव ।
स्वस्ति तेऽस्तु महाबाहो क्षामये त्वां प्रसीद मे ॥ ३-१५०-११॥
kṛtameva tvayā sarvaṃ mama vānarapuṃgava |
svasti te'stu mahābāho kṣāmaye tvāṃ prasīda me || 3-150-11||
MHB 3-150-12
सनाथाः पाण्डवाः सर्वे त्वया नाथेन वीर्यवन् ।
तवैव तेजसा सर्वान्विजेष्यामो वयं रिपून् ॥ ३-१५०-१२॥
sanāthāḥ pāṇḍavāḥ sarve tvayā nāthena vīryavan |
tavaiva tejasā sarvānvijeṣyāmo vayaṃ ripūn || 3-150-12||
MHB 3-150-13
एवमुक्तस्तु हनुमान्भीमसेनमभाषत ।
भ्रातृत्वात्सौहृदाच्चापि करिष्यामि तव प्रियम् ॥ ३-१५०-१३॥
evamuktastu hanumānbhīmasenamabhāṣata |
bhrātṛtvātsauhṛdāccāpi kariṣyāmi tava priyam || 3-150-13||
MHB 3-150-14
चमूं विगाह्य शत्रूणां शरशक्तिसमाकुलाम् ।
यदा सिंहरवं वीर करिष्यसि महाबल ।
तदाहं बृंहयिष्यामि स्वरवेण रवं तव ॥ ३-१५०-१४॥
camūṃ vigāhya śatrūṇāṃ śaraśaktisamākulām |
yadā siṃharavaṃ vīra kariṣyasi mahābala |
tadāhaṃ bṛṃhayiṣyāmi svaraveṇa ravaṃ tava || 3-150-14||
MHB 3-150-15
विजयस्य ध्वजस्थश्च नादान्मोक्ष्यामि दारुणान् ।
शत्रूणां ते प्राणहरानित्युक्त्वान्तरधीयत ॥ ३-१५०-१५॥
vijayasya dhvajasthaśca nādānmokṣyāmi dāruṇān |
śatrūṇāṃ te prāṇaharānityuktvāntaradhīyata || 3-150-15||
MHB 3-150-16
गते तस्मिन्हरिवरे भीमोऽपि बलिनां वरः ।
तेन मार्गेण विपुलं व्यचरद्गन्धमादनम् ॥ ३-१५०-१६॥
gate tasminharivare bhīmo'pi balināṃ varaḥ |
tena mārgeṇa vipulaṃ vyacaradgandhamādanam || 3-150-16||
MHB 3-150-17
अनुस्मरन्वपुस्तस्य श्रियं चाप्रतिमां भुवि ।
माहात्म्यमनुभावं च स्मरन्दाशरथेर्ययौ ॥ ३-१५०-१७॥
anusmaranvapustasya śriyaṃ cāpratimāṃ bhuvi |
māhātmyamanubhāvaṃ ca smarandāśaratheryayau || 3-150-17||
MHB 3-150-18
स तानि रमणीयानि वनान्युपवनानि च ।
विलोडयामास तदा सौगन्धिकवनेप्सया ॥ ३-१५०-१८॥
sa tāni ramaṇīyāni vanānyupavanāni ca |
viloḍayāmāsa tadā saugandhikavanepsayā || 3-150-18||
MHB 3-150-19
फुल्लपद्मविचित्राणि पुष्पितानि वनानि च ।
मत्तवारणयूथानि पङ्कक्लिन्नानि भारत ।
वर्षतामिव मेघानां वृन्दानि ददृशे तदा ॥ ३-१५०-१९॥
phullapadmavicitrāṇi puṣpitāni vanāni ca |
mattavāraṇayūthāni paṅkaklinnāni bhārata |
varṣatāmiva meghānāṃ vṛndāni dadṛśe tadā || 3-150-19||
MHB 3-150-20
हरिणैश्चञ्चलापाङ्गैर्हरिणीसहितैर्वने ।
सशष्पकवलैः श्रीमान्पथि दृष्टो द्रुतं ययौ ॥ ३-१५०-२०॥
hariṇaiścañcalāpāṅgairhariṇīsahitairvane |
saśaṣpakavalaiḥ śrīmānpathi dṛṣṭo drutaṃ yayau || 3-150-20||
MHB 3-150-21
महिषैश्च वराहैश्च शार्दूलैश्च निषेवितम् ।
व्यपेतभीर्गिरिं शौर्याद्भीमसेनो व्यगाहत ॥ ३-१५०-२१॥
mahiṣaiśca varāhaiśca śārdūlaiśca niṣevitam |
vyapetabhīrgiriṃ śauryādbhīmaseno vyagāhata || 3-150-21||
MHB 3-150-22
कुसुमानतशाखैश्च ताम्रपल्लवकोमलैः ।
याच्यमान इवारण्ये द्रुमैर्मारुतकम्पितैः ॥ ३-१५०-२२॥
kusumānataśākhaiśca tāmrapallavakomalaiḥ |
yācyamāna ivāraṇye drumairmārutakampitaiḥ || 3-150-22||
MHB 3-150-23
कृतपद्माञ्जलिपुटा मत्तषट्पदसेविताः ।
प्रियतीर्थवना मार्गे पद्मिनीः समतिक्रमन् ॥ ३-१५०-२३॥
kṛtapadmāñjalipuṭā mattaṣaṭpadasevitāḥ |
priyatīrthavanā mārge padminīḥ samatikraman || 3-150-23||
MHB 3-150-24
सज्जमानमनोदृष्टिः फुल्लेषु गिरिसानुषु ।
द्रौपदीवाक्यपाथेयो भीमः शीघ्रतरं ययौ ॥ ३-१५०-२४॥
sajjamānamanodṛṣṭiḥ phulleṣu girisānuṣu |
draupadīvākyapātheyo bhīmaḥ śīghrataraṃ yayau || 3-150-24||
MHB 3-150-25
परिवृत्तेऽहनि ततः प्रकीर्णहरिणे वने ।
काञ्चनैर्विमलैः पद्मैर्ददर्श विपुलां नदीम् ॥ ३-१५०-२५॥
parivṛtte'hani tataḥ prakīrṇahariṇe vane |
kāñcanairvimalaiḥ padmairdadarśa vipulāṃ nadīm || 3-150-25||
MHB 3-150-26
मत्तकारण्डवयुतां चक्रवाकोपशोभिताम् ।
रचितामिव तस्याद्रेर्मालां विमलपङ्कजाम् ॥ ३-१५०-२६॥
mattakāraṇḍavayutāṃ cakravākopaśobhitām |
racitāmiva tasyādrermālāṃ vimalapaṅkajām || 3-150-26||
MHB 3-150-27
तस्यां नद्यां महासत्त्वः सौगन्धिकवनं महत् ।
अपश्यत्प्रीतिजननं बालार्कसदृशद्युति ॥ ३-१५०-२७॥
tasyāṃ nadyāṃ mahāsattvaḥ saugandhikavanaṃ mahat |
apaśyatprītijananaṃ bālārkasadṛśadyuti || 3-150-27||
MHB 3-150-28
तद्दृष्ट्वा लब्धकामः स मनसा पाण्डुनन्दनः ।
वनवासपरिक्लिष्टां जगाम मनसा प्रियाम् ॥ ३-१५०-२८॥
taddṛṣṭvā labdhakāmaḥ sa manasā pāṇḍunandanaḥ |
vanavāsaparikliṣṭāṃ jagāma manasā priyām || 3-150-28||
Adhyaya: 151/299 (15)
MHB 3-151-1
वैशंपायन उवाच ।
स गत्वा नलिनीं रम्यां राक्षसैरभिरक्षिताम् ।
कैलासशिखरे रम्ये ददर्श शुभकानने ॥ ३-१५१-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
sa gatvā nalinīṃ ramyāṃ rākṣasairabhirakṣitām |
kailāsaśikhare ramye dadarśa śubhakānane || 3-151-1||
MHB 3-151-2
कुबेरभवनाभ्याशे जातां पर्वतनिर्झरे ।
सुरम्यां विपुलच्छायां नानाद्रुमलतावृताम् ॥ ३-१५१-२॥
kuberabhavanābhyāśe jātāṃ parvatanirjhare |
suramyāṃ vipulacchāyāṃ nānādrumalatāvṛtām || 3-151-2||
MHB 3-151-3
हरिताम्बुजसंछन्नां दिव्यां कनकपुष्कराम् ।
पवित्रभूतां लोकस्य शुभामद्भुतदर्शनाम् ॥ ३-१५१-३॥
haritāmbujasaṃchannāṃ divyāṃ kanakapuṣkarām |
pavitrabhūtāṃ lokasya śubhāmadbhutadarśanām || 3-151-3||
MHB 3-151-4
तत्रामृतरसं शीतं लघु कुन्तीसुतः शुभम् ।
ददर्श विमलं तोयं शिवं बहु च पाण्डवः ॥ ३-१५१-४॥
tatrāmṛtarasaṃ śītaṃ laghu kuntīsutaḥ śubham |
dadarśa vimalaṃ toyaṃ śivaṃ bahu ca pāṇḍavaḥ || 3-151-4||
MHB 3-151-5
तां तु पुष्करिणीं रम्यां पद्मसौगन्धिकायुताम् ।
जातरूपमयैः पद्मैश्छन्नां परमगन्धिभिः ॥ ३-१५१-५॥
tāṃ tu puṣkariṇīṃ ramyāṃ padmasaugandhikāyutām |
jātarūpamayaiḥ padmaiśchannāṃ paramagandhibhiḥ || 3-151-5||
MHB 3-151-6
वैडूर्यवरनालैश्च बहुचित्रैर्मनोहरैः ।
हंसकारण्डवोद्धूतैः सृजद्भिरमलं रजः ॥ ३-१५१-६॥
vaiḍūryavaranālaiśca bahucitrairmanoharaiḥ |
haṃsakāraṇḍavoddhūtaiḥ sṛjadbhiramalaṃ rajaḥ || 3-151-6||
MHB 3-151-7
आक्रीडं यक्षराजस्य कुबेरस्य महात्मनः ।
गन्धर्वैरप्सरोभिश्च देवैश्च परमार्चिताम् ॥ ३-१५१-७॥
ākrīḍaṃ yakṣarājasya kuberasya mahātmanaḥ |
gandharvairapsarobhiśca devaiśca paramārcitām || 3-151-7||
MHB 3-151-8
सेवितामृषिभिर्दिव्यां यक्षैः किंपुरुषैस्तथा ।
राक्षसैः किंनरैश्चैव गुप्तां वैश्रवणेन च ॥ ३-१५१-८॥
sevitāmṛṣibhirdivyāṃ yakṣaiḥ kiṃpuruṣaistathā |
rākṣasaiḥ kiṃnaraiścaiva guptāṃ vaiśravaṇena ca || 3-151-8||
MHB 3-151-9
तां च दृष्ट्वैव कौन्तेयो भीमसेनो महाबलः ।
बभूव परमप्रीतो दिव्यं संप्रेक्ष्य तत्सरः ॥ ३-१५१-९॥
tāṃ ca dṛṣṭvaiva kaunteyo bhīmaseno mahābalaḥ |
babhūva paramaprīto divyaṃ saṃprekṣya tatsaraḥ || 3-151-9||
MHB 3-151-10
तच्च क्रोधवशा नाम राक्षसा राजशासनात् ।
रक्षन्ति शतसाहस्राश्चित्रायुधपरिच्छदाः ॥ ३-१५१-१०॥
tacca krodhavaśā nāma rākṣasā rājaśāsanāt |
rakṣanti śatasāhasrāścitrāyudhaparicchadāḥ || 3-151-10||
MHB 3-151-11
ते तु दृष्ट्वैव कौन्तेयमजिनैः परिवारितम् ।
रुक्माङ्गदधरं वीरं भीमं भीमपराक्रमम् ॥ ३-१५१-११॥
te tu dṛṣṭvaiva kaunteyamajinaiḥ parivāritam |
rukmāṅgadadharaṃ vīraṃ bhīmaṃ bhīmaparākramam || 3-151-11||
MHB 3-151-12
सायुधं बद्धनिस्त्रिंशमशङ्कितमरिंदमम् ।
पुष्करेप्सुमुपायान्तमन्योन्यमभिचुक्रुशुः ॥ ३-१५१-१२॥
sāyudhaṃ baddhanistriṃśamaśaṅkitamariṃdamam |
puṣkarepsumupāyāntamanyonyamabhicukruśuḥ || 3-151-12||
MHB 3-151-13
अयं पुरुषशार्दूलः सायुधोऽजिनसंवृतः ।
यच्चिकीर्षुरिह प्राप्तस्तत्संप्रष्टुमिहार्हथ ॥ ३-१५१-१३॥
ayaṃ puruṣaśārdūlaḥ sāyudho'jinasaṃvṛtaḥ |
yaccikīrṣuriha prāptastatsaṃpraṣṭumihārhatha || 3-151-13||
MHB 3-151-14
ततः सर्वे महाबाहुं समासाद्य वृकोदरम् ।
तेजोयुक्तमपृच्छन्त कस्त्वमाख्यातुमर्हसि ॥ ३-१५१-१४॥
tataḥ sarve mahābāhuṃ samāsādya vṛkodaram |
tejoyuktamapṛcchanta kastvamākhyātumarhasi || 3-151-14||
MHB 3-151-15
मुनिवेषधरश्चासि चीरवासाश्च लक्ष्यसे ।
यदर्थमसि संप्राप्तस्तदाचक्ष्व महाद्युते ॥ ३-१५१-१५॥
muniveṣadharaścāsi cīravāsāśca lakṣyase |
yadarthamasi saṃprāptastadācakṣva mahādyute || 3-151-15||
Adhyaya: 152/299 (25)
MHB 3-152-1
भीम उवाच ।
पाण्डवो भीमसेनोऽहं धर्मपुत्रादनन्तरः ।
विशालां बदरीं प्राप्तो भ्रातृभिः सह राक्षसाः ॥ ३-१५२-१॥
bhīma uvāca |
pāṇḍavo bhīmaseno'haṃ dharmaputrādanantaraḥ |
viśālāṃ badarīṃ prāpto bhrātṛbhiḥ saha rākṣasāḥ || 3-152-1||
MHB 3-152-2
अपश्यत्तत्र पाञ्चाली सौगन्धिकमनुत्तमम् ।
अनिलोढमितो नूनं सा बहूनि परीप्सति ॥ ३-१५२-२॥
apaśyattatra pāñcālī saugandhikamanuttamam |
aniloḍhamito nūnaṃ sā bahūni parīpsati || 3-152-2||
MHB 3-152-3
तस्या मामनवद्याङ्ग्या धर्मपत्न्याः प्रिये स्थितम् ।
पुष्पाहारमिह प्राप्तं निबोधत निशाचराः ॥ ३-१५२-३॥
tasyā māmanavadyāṅgyā dharmapatnyāḥ priye sthitam |
puṣpāhāramiha prāptaṃ nibodhata niśācarāḥ || 3-152-3||
MHB 3-152-4
राक्षसा ऊचुः ।
आक्रीडोऽयं कुबेरस्य दयितः पुरुषर्षभ ।
नेह शक्यं मनुष्येण विहर्तुं मर्त्यधर्मिणा ॥ ३-१५२-४॥
rākṣasā ūcuḥ |
ākrīḍo'yaṃ kuberasya dayitaḥ puruṣarṣabha |
neha śakyaṃ manuṣyeṇa vihartuṃ martyadharmiṇā || 3-152-4||
MHB 3-152-5
देवर्षयस्तथा यक्षा देवाश्चात्र वृकोदर ।
आमन्त्र्य यक्षप्रवरं पिबन्ति विहरन्ति च ।
गन्धर्वाप्सरसश्चैव विहरन्त्यत्र पाण्डव ॥ ३-१५२-५॥
devarṣayastathā yakṣā devāścātra vṛkodara |
āmantrya yakṣapravaraṃ pibanti viharanti ca |
gandharvāpsarasaścaiva viharantyatra pāṇḍava || 3-152-5||
MHB 3-152-6
अन्यायेनेह यः कश्चिदवमन्य धनेश्वरम् ।
विहर्तुमिच्छेद्दुर्वृत्तः स विनश्येदसंशयम् ॥ ३-१५२-६॥
anyāyeneha yaḥ kaścidavamanya dhaneśvaram |
vihartumiccheddurvṛttaḥ sa vinaśyedasaṃśayam || 3-152-6||
MHB 3-152-7
तमनादृत्य पद्मानि जिहीर्षसि बलादितः ।
धर्मराजस्य चात्मानं ब्रवीषि भ्रातरं कथम् ॥ ३-१५२-७॥
tamanādṛtya padmāni jihīrṣasi balāditaḥ |
dharmarājasya cātmānaṃ bravīṣi bhrātaraṃ katham || 3-152-7||
MHB 3-152-8
भीम उवाच ।
राक्षसास्तं न पश्यामि धनेश्वरमिहान्तिके ।
दृष्ट्वापि च महाराजं नाहं याचितुमुत्सहे ॥ ३-१५२-८॥
bhīma uvāca |
rākṣasāstaṃ na paśyāmi dhaneśvaramihāntike |
dṛṣṭvāpi ca mahārājaṃ nāhaṃ yācitumutsahe || 3-152-8||
MHB 3-152-9
न हि याचन्ति राजान एष धर्मः सनातनः ।
न चाहं हातुमिच्छामि क्षात्रधर्मं कथंचन ॥ ३-१५२-९॥
na hi yācanti rājāna eṣa dharmaḥ sanātanaḥ |
na cāhaṃ hātumicchāmi kṣātradharmaṃ kathaṃcana || 3-152-9||
MHB 3-152-10
इयं च नलिनी रम्या जाता पर्वतनिर्झरे ।
नेयं भवनमासाद्य कुबेरस्य महात्मनः ॥ ३-१५२-१०॥
iyaṃ ca nalinī ramyā jātā parvatanirjhare |
neyaṃ bhavanamāsādya kuberasya mahātmanaḥ || 3-152-10||
MHB 3-152-11
तुल्या हि सर्वभूतानामियं वैश्रवणस्य च ।
एवंगतेषु द्रव्येषु कः कं याचितुमर्हति ॥ ३-१५२-११॥
tulyā hi sarvabhūtānāmiyaṃ vaiśravaṇasya ca |
evaṃgateṣu dravyeṣu kaḥ kaṃ yācitumarhati || 3-152-11||
MHB 3-152-12
वैशंपायन उवाच ।
इत्युक्त्वा राक्षसान्सर्वान्भीमसेनो व्यगाहत ।
ततः स राक्षसैर्वाचा प्रतिषिद्धः प्रतापवान् ।
मा मैवमिति सक्रोधैर्भर्त्सयद्भिः समन्ततः ॥ ३-१५२-१२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
ityuktvā rākṣasānsarvānbhīmaseno vyagāhata |
tataḥ sa rākṣasairvācā pratiṣiddhaḥ pratāpavān |
mā maivamiti sakrodhairbhartsayadbhiḥ samantataḥ || 3-152-12||
MHB 3-152-13
कदर्थीकृत्य तु स तान्राक्षसान्भीमविक्रमः ।
व्यगाहत महातेजास्ते तं सर्वे न्यवारयन् ॥ ३-१५२-१३॥
kadarthīkṛtya tu sa tānrākṣasānbhīmavikramaḥ |
vyagāhata mahātejāste taṃ sarve nyavārayan || 3-152-13||
MHB 3-152-14
गृह्णीत बध्नीत निकृन्ततेमं पचाम खादाम च भीमसेनम् ।
क्रुद्धा ब्रुवन्तोऽनुययुर्द्रुतं ते शस्त्राणि चोद्यम्य विवृत्तनेत्राः ॥ ३-१५२-१४॥
gṛhṇīta badhnīta nikṛntatemaṃ pacāma khādāma ca bhīmasenam |
kruddhā bruvanto'nuyayurdrutaṃ te śastrāṇi codyamya vivṛttanetrāḥ || 3-152-14||
MHB 3-152-15
ततः स गुर्वीं यमदण्डकल्पां महागदां काञ्चनपट्टनद्धाम् ।
प्रगृह्य तानभ्यपतत्तरस्वी ततोऽब्रवीत्तिष्ठत तिष्ठतेति ॥ ३-१५२-१५॥
tataḥ sa gurvīṃ yamadaṇḍakalpāṃ mahāgadāṃ kāñcanapaṭṭanaddhām |
pragṛhya tānabhyapatattarasvī tato'bravīttiṣṭhata tiṣṭhateti || 3-152-15||
MHB 3-152-16
ते तं तदा तोमरपट्टिशाद्यैर्व्याविध्य शस्त्रैः सहसाभिपेतुः ।
जिघांसवः क्रोधवशाः सुभीमा भीमं समन्तात्परिवव्रुरुग्राः ॥ ३-१५२-१६॥
te taṃ tadā tomarapaṭṭiśādyairvyāvidhya śastraiḥ sahasābhipetuḥ |
jighāṃsavaḥ krodhavaśāḥ subhīmā bhīmaṃ samantātparivavrurugrāḥ || 3-152-16||
MHB 3-152-17
वातेन कुन्त्यां बलवान्स जातः शूरस्तरस्वी द्विषतां निहन्ता ।
सत्ये च धर्मे च रतः सदैव पराक्रमे शत्रुभिरप्रधृष्यः ॥ ३-१५२-१७॥
vātena kuntyāṃ balavānsa jātaḥ śūrastarasvī dviṣatāṃ nihantā |
satye ca dharme ca rataḥ sadaiva parākrame śatrubhirapradhṛṣyaḥ || 3-152-17||
MHB 3-152-18
तेषां स मार्गान्विविधान्महात्मा निहत्य शस्त्राणि च शात्रवाणाम् ।
यथाप्रवीरान्निजघान वीरः परःशतान्पुष्करिणीसमीपे ॥ ३-१५२-१८॥
teṣāṃ sa mārgānvividhānmahātmā nihatya śastrāṇi ca śātravāṇām |
yathāpravīrānnijaghāna vīraḥ paraḥśatānpuṣkariṇīsamīpe || 3-152-18||
MHB 3-152-19
ते तस्य वीर्यं च बलं च दृष्ट्वा विद्याबलं बाहुबलं तथैव ।
अशक्नुवन्तः सहिताः समन्ताद्धतप्रवीराः सहसा निवृत्ताः ॥ ३-१५२-१९॥
te tasya vīryaṃ ca balaṃ ca dṛṣṭvā vidyābalaṃ bāhubalaṃ tathaiva |
aśaknuvantaḥ sahitāḥ samantāddhatapravīrāḥ sahasā nivṛttāḥ || 3-152-19||
MHB 3-152-20
विदीर्यमाणास्तत एव तूर्णमाकाशमास्थाय विमूढसंज्ञाः ।
कैलासशृङ्गाण्यभिदुद्रुवुस्ते भीमार्दिताः क्रोधवशाः प्रभग्नाः ॥ ३-१५२-२०॥
vidīryamāṇāstata eva tūrṇamākāśamāsthāya vimūḍhasaṃjñāḥ |
kailāsaśṛṅgāṇyabhidudruvuste bhīmārditāḥ krodhavaśāḥ prabhagnāḥ || 3-152-20||
MHB 3-152-21
स शक्रवद्दानवदैत्यसंघान्विक्रम्य जित्वा च रणेऽरिसंघान् ।
विगाह्य तां पुष्करिणीं जितारिः कामाय जग्राह ततोऽम्बुजानि ॥ ३-१५२-२१॥
sa śakravaddānavadaityasaṃghānvikramya jitvā ca raṇe'risaṃghān |
vigāhya tāṃ puṣkariṇīṃ jitāriḥ kāmāya jagrāha tato'mbujāni || 3-152-21||
MHB 3-152-22
ततः स पीत्वामृतकल्पमम्भो भूयो बभूवोत्तमवीर्यतेजाः ।
उत्पाट्य जग्राह ततोऽम्बुजानि सौगन्धिकान्युत्तमगन्धवन्ति ॥ ३-१५२-२२॥
tataḥ sa pītvāmṛtakalpamambho bhūyo babhūvottamavīryatejāḥ |
utpāṭya jagrāha tato'mbujāni saugandhikānyuttamagandhavanti || 3-152-22||
MHB 3-152-23
ततस्तु ते क्रोधवशाः समेत्य धनेश्वरं भीमबलप्रणुन्नाः ।
भीमस्य वीर्यं च बलं च संख्ये यथावदाचख्युरतीव दीनाः ॥ ३-१५२-२३॥
tatastu te krodhavaśāḥ sametya dhaneśvaraṃ bhīmabalapraṇunnāḥ |
bhīmasya vīryaṃ ca balaṃ ca saṃkhye yathāvadācakhyuratīva dīnāḥ || 3-152-23||
MHB 3-152-24
तेषां वचस्तत्तु निशम्य देवः प्रहस्य रक्षांशि ततोऽभ्युवाच ।
गृह्णातु भीमो जलजानि कामं कृष्णानिमित्तं विदितं ममैतत् ॥ ३-१५२-२४॥
teṣāṃ vacastattu niśamya devaḥ prahasya rakṣāṃśi tato'bhyuvāca |
gṛhṇātu bhīmo jalajāni kāmaṃ kṛṣṇānimittaṃ viditaṃ mamaitat || 3-152-24||
MHB 3-152-25
ततोऽभ्यनुज्ञाय धनेश्वरं ते जग्मुः कुरूणां प्रवरं विरोषाः ।
भीमं च तस्यां ददृशुर्नलिन्यां यथोपजोषं विहरन्तमेकम् ॥ ३-१५२-२५॥
tato'bhyanujñāya dhaneśvaraṃ te jagmuḥ kurūṇāṃ pravaraṃ viroṣāḥ |
bhīmaṃ ca tasyāṃ dadṛśurnalinyāṃ yathopajoṣaṃ viharantamekam || 3-152-25||
Adhyaya: 153/299 (31)
MHB 3-153-1
वैशंपायन उवाच ।
ततस्तानि महार्हाणि दिव्यानि भरतर्षभ ।
बहूनि बहुरूपाणि विरजांसि समाददे ॥ ३-१५३-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tatastāni mahārhāṇi divyāni bharatarṣabha |
bahūni bahurūpāṇi virajāṃsi samādade || 3-153-1||
MHB 3-153-2
ततो वायुर्महाञ्शीघ्रो नीचैः शर्करकर्षणः ।
प्रादुरासीत्खरस्पर्शः संग्राममभिचोदयन् ॥ ३-१५३-२॥
tato vāyurmahāñśīghro nīcaiḥ śarkarakarṣaṇaḥ |
prādurāsītkharasparśaḥ saṃgrāmamabhicodayan || 3-153-2||
MHB 3-153-3
पपात महती चोल्का सनिर्घाता महाप्रभा ।
निष्प्रभश्चाभवत्सूर्यश्छन्नरश्मिस्तमोवृतः ॥ ३-१५३-३॥
papāta mahatī colkā sanirghātā mahāprabhā |
niṣprabhaścābhavatsūryaśchannaraśmistamovṛtaḥ || 3-153-3||
MHB 3-153-4
निर्घातश्चाभवद्भीमो भीमे विक्रममास्थिते ।
चचाल पृथिवी चापि पांसुवर्षं पपात च ॥ ३-१५३-४॥
nirghātaścābhavadbhīmo bhīme vikramamāsthite |
cacāla pṛthivī cāpi pāṃsuvarṣaṃ papāta ca || 3-153-4||
MHB 3-153-5
सलोहिता दिशश्चासन्खरवाचो मृगद्विजाः ।
तमोवृतमभूत्सर्वं न प्रज्ञायत किंचन ॥ ३-१५३-५॥
salohitā diśaścāsankharavāco mṛgadvijāḥ |
tamovṛtamabhūtsarvaṃ na prajñāyata kiṃcana || 3-153-5||
MHB 3-153-6
तदद्भुतमभिप्रेक्ष्य धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।
उवाच वदतां श्रेष्ठः कोऽस्मानभिभविष्यति ॥ ३-१५३-६॥
tadadbhutamabhiprekṣya dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ |
uvāca vadatāṃ śreṣṭhaḥ ko'smānabhibhaviṣyati || 3-153-6||
MHB 3-153-7
सज्जीभवत भद्रं वः पाण्डवा युद्धदुर्मदाः ।
यथारूपाणि पश्यामि स्वभ्यग्रो नः पराक्रमः ॥ ३-१५३-७॥
sajjībhavata bhadraṃ vaḥ pāṇḍavā yuddhadurmadāḥ |
yathārūpāṇi paśyāmi svabhyagro naḥ parākramaḥ || 3-153-7||
MHB 3-153-8
एवमुक्त्वा ततो राजा वीक्षां चक्रे समन्ततः ।
अपश्यमानो भीमं च धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ ३-१५३-८॥
evamuktvā tato rājā vīkṣāṃ cakre samantataḥ |
apaśyamāno bhīmaṃ ca dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ || 3-153-8||
MHB 3-153-9
तत्र कृष्णां यमौ चैव समीपस्थानरिंदमः ।
पप्रच्छ भ्रातरं भीमं भीमकर्माणमाहवे ॥ ३-१५३-९॥
tatra kṛṣṇāṃ yamau caiva samīpasthānariṃdamaḥ |
papraccha bhrātaraṃ bhīmaṃ bhīmakarmāṇamāhave || 3-153-9||
MHB 3-153-10
कच्चिन्न भीमः पाञ्चालि किंचित्कृत्यं चिकीर्षति ।
कृतवानपि वा वीरः साहसं साहसप्रियः ॥ ३-१५३-१०॥
kaccinna bhīmaḥ pāñcāli kiṃcitkṛtyaṃ cikīrṣati |
kṛtavānapi vā vīraḥ sāhasaṃ sāhasapriyaḥ || 3-153-10||
MHB 3-153-11
इमे ह्यकस्मादुत्पाता महासमरदर्शिनः ।
दर्शयन्तो भयं तीव्रं प्रादुर्भूताः समन्ततः ॥ ३-१५३-११॥
ime hyakasmādutpātā mahāsamaradarśinaḥ |
darśayanto bhayaṃ tīvraṃ prādurbhūtāḥ samantataḥ || 3-153-11||
MHB 3-153-12
तं तथा वादिनं कृष्णा प्रत्युवाच मनस्विनी ।
प्रिया प्रियं चिकीर्षन्ती महिषी चारुहासिनी ॥ ३-१५३-१२॥
taṃ tathā vādinaṃ kṛṣṇā pratyuvāca manasvinī |
priyā priyaṃ cikīrṣantī mahiṣī cāruhāsinī || 3-153-12||
MHB 3-153-13
यत्तत्सौगन्धिकं राजन्नाहृतं मातरिश्वना ।
तन्मया भीमसेनस्य प्रीतयाद्योपपादितम् ॥ ३-१५३-१३॥
yattatsaugandhikaṃ rājannāhṛtaṃ mātariśvanā |
tanmayā bhīmasenasya prītayādyopapāditam || 3-153-13||
MHB 3-153-14
अपि चोक्तो मया वीरो यदि पश्येद्बहून्यपि ।
तानि सर्वाण्युपादाय शीघ्रमागम्यतामिति ॥ ३-१५३-१४॥
api cokto mayā vīro yadi paśyedbahūnyapi |
tāni sarvāṇyupādāya śīghramāgamyatāmiti || 3-153-14||
MHB 3-153-15
स तु नूनं महाबाहुः प्रियार्थं मम पाण्डवः ।
प्रागुदीचीं दिशं राजंस्तान्याहर्तुमितो गतः ॥ ३-१५३-१५॥
sa tu nūnaṃ mahābāhuḥ priyārthaṃ mama pāṇḍavaḥ |
prāgudīcīṃ diśaṃ rājaṃstānyāhartumito gataḥ || 3-153-15||
MHB 3-153-16
उक्तस्त्वेवं तया राजा यमाविदमथाब्रवीत् ।
गच्छाम सहितास्तूर्णं येन यातो वृकोदरः ॥ ३-१५३-१६॥
uktastvevaṃ tayā rājā yamāvidamathābravīt |
gacchāma sahitāstūrṇaṃ yena yāto vṛkodaraḥ || 3-153-16||
MHB 3-153-17
वहन्तु राक्षसा विप्रान्यथाश्रान्तान्यथाकृशान् ।
त्वमप्यमरसंकाश वह कृष्णां घटोत्कच ॥ ३-१५३-१७॥
vahantu rākṣasā viprānyathāśrāntānyathākṛśān |
tvamapyamarasaṃkāśa vaha kṛṣṇāṃ ghaṭotkaca || 3-153-17||
MHB 3-153-18
व्यक्तं दूरमितो भीमः प्रविष्ट इति मे मतिः ।
चिरं च तस्य कालोऽयं स च वायुसमो जवे ॥ ३-१५३-१८॥
vyaktaṃ dūramito bhīmaḥ praviṣṭa iti me matiḥ |
ciraṃ ca tasya kālo'yaṃ sa ca vāyusamo jave || 3-153-18||
MHB 3-153-19
तरस्वी वैनतेयस्य सदृशो भुवि लङ्घने ।
उत्पतेदपि चाकाशं निपतेच्च यथेच्छकम् ॥ ३-१५३-१९॥
tarasvī vainateyasya sadṛśo bhuvi laṅghane |
utpatedapi cākāśaṃ nipatecca yathecchakam || 3-153-19||
MHB 3-153-20
तमन्वियाम भवतां प्रभावाद्रजनीचराः ।
पुरा स नापराध्नोति सिद्धानां ब्रह्मवादिनाम् ॥ ३-१५३-२०॥
tamanviyāma bhavatāṃ prabhāvādrajanīcarāḥ |
purā sa nāparādhnoti siddhānāṃ brahmavādinām || 3-153-20||
MHB 3-153-21
तथेत्युक्त्वा तु ते सर्वे हैडिम्बप्रमुखास्तदा ।
उद्देशज्ञाः कुबेरस्य नलिन्या भरतर्षभ ॥ ३-१५३-२१॥
tathetyuktvā tu te sarve haiḍimbapramukhāstadā |
uddeśajñāḥ kuberasya nalinyā bharatarṣabha || 3-153-21||
MHB 3-153-22
आदाय पाण्डवांश्चैव तांश्च विप्राननेकशः ।
लोमशेनैव सहिताः प्रययुः प्रीतमानसाः ॥ ३-१५३-२२॥
ādāya pāṇḍavāṃścaiva tāṃśca viprānanekaśaḥ |
lomaśenaiva sahitāḥ prayayuḥ prītamānasāḥ || 3-153-22||
MHB 3-153-23
ते गत्वा सहिताः सर्वे ददृशुस्तत्र कानने ।
प्रफुल्लपङ्कजवतीं नलिनीं सुमनोहराम् ॥ ३-१५३-२३॥
te gatvā sahitāḥ sarve dadṛśustatra kānane |
praphullapaṅkajavatīṃ nalinīṃ sumanoharām || 3-153-23||
MHB 3-153-24
तं च भीमं महात्मानं तस्यास्तीरे व्यवस्थितम् ।
ददृशुर्निहतांश्चैव यक्षान्सुविपुलेक्षणान् ॥ ३-१५३-२४॥
taṃ ca bhīmaṃ mahātmānaṃ tasyāstīre vyavasthitam |
dadṛśurnihatāṃścaiva yakṣānsuvipulekṣaṇān || 3-153-24||
MHB 3-153-25
उद्यम्य च गदां दोर्भ्यां नदीतीरे व्यवस्थितम् ।
प्रजासंक्षेपसमये दण्डहस्तमिवान्तकम् ॥ ३-१५३-२५॥
udyamya ca gadāṃ dorbhyāṃ nadītīre vyavasthitam |
prajāsaṃkṣepasamaye daṇḍahastamivāntakam || 3-153-25||
MHB 3-153-26
तं दृष्ट्वा धर्मराजस्तु परिष्वज्य पुनः पुनः ।
उवाच श्लक्ष्णया वाचा कौन्तेय किमिदं कृतम् ॥ ३-१५३-२६॥
taṃ dṛṣṭvā dharmarājastu pariṣvajya punaḥ punaḥ |
uvāca ślakṣṇayā vācā kaunteya kimidaṃ kṛtam || 3-153-26||
MHB 3-153-27
साहसं बत भद्रं ते देवानामपि चाप्रियम् ।
पुनरेवं न कर्तव्यं मम चेदिच्छसि प्रियम् ॥ ३-१५३-२७॥
sāhasaṃ bata bhadraṃ te devānāmapi cāpriyam |
punarevaṃ na kartavyaṃ mama cedicchasi priyam || 3-153-27||
MHB 3-153-28
अनुशास्य च कौन्तेयं पद्मानि प्रतिगृह्य च ।
तस्यामेव नलिन्यां ते विजह्रुरमरोपमाः ॥ ३-१५३-२८॥
anuśāsya ca kaunteyaṃ padmāni pratigṛhya ca |
tasyāmeva nalinyāṃ te vijahruramaropamāḥ || 3-153-28||
MHB 3-153-29
एतस्मिन्नेव काले तु प्रगृहीतशिलायुधाः ।
प्रादुरासन्महाकायास्तस्योद्यानस्य रक्षिणः ॥ ३-१५३-२९॥
etasminneva kāle tu pragṛhītaśilāyudhāḥ |
prādurāsanmahākāyāstasyodyānasya rakṣiṇaḥ || 3-153-29||
MHB 3-153-30
ते दृष्ट्वा धर्मराजानं देवर्षिं चापि लोमशम् ।
नकुलं सहदेवं च तथान्यान्ब्राह्मणर्षभान् ।
विनयेनानताः सर्वे प्रणिपेतुश्च भारत ॥ ३-१५३-३०॥
te dṛṣṭvā dharmarājānaṃ devarṣiṃ cāpi lomaśam |
nakulaṃ sahadevaṃ ca tathānyānbrāhmaṇarṣabhān |
vinayenānatāḥ sarve praṇipetuśca bhārata || 3-153-30||
MHB 3-153-31
सान्त्विता धर्मराजेन प्रसेदुः क्षणदाचराः ।
विदिताश्च कुबेरस्य ततस्ते नरपुंगवाः ।
ऊषुर्नातिचिरं कालं रममाणाः कुरूद्वहाः ॥ ३-१५३-३१॥
sāntvitā dharmarājena praseduḥ kṣaṇadācarāḥ |
viditāśca kuberasya tataste narapuṃgavāḥ |
ūṣurnāticiraṃ kālaṃ ramamāṇāḥ kurūdvahāḥ || 3-153-31||
Adhyaya: 154/299 (61)
MHB 3-154-1
वैशंपायन उवाच ।
ततस्तान्परिविश्वस्तान्वसतस्तत्र पाण्डवान् ।
गतेषु तेषु रक्षःसु भीमसेनात्मजेऽपि च ॥ ३-१५४-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tatastānpariviśvastānvasatastatra pāṇḍavān |
gateṣu teṣu rakṣaḥsu bhīmasenātmaje'pi ca || 3-154-1||
MHB 3-154-2
रहितान्भीमसेनेन कदाचित्तान्यदृच्छया ।
जहार धर्मराजानं यमौ कृष्णां च राक्षसः ॥ ३-१५४-२॥
rahitānbhīmasenena kadācittānyadṛcchayā |
jahāra dharmarājānaṃ yamau kṛṣṇāṃ ca rākṣasaḥ || 3-154-2||
MHB 3-154-3
ब्राह्मणो मन्त्रकुशलः सर्वास्त्रेष्वस्त्रवित्तमः ।
इति ब्रुवन्पाण्डवेयान्पर्युपास्ते स्म नित्यदा ॥ ३-१५४-३॥
brāhmaṇo mantrakuśalaḥ sarvāstreṣvastravittamaḥ |
iti bruvanpāṇḍaveyānparyupāste sma nityadā || 3-154-3||
MHB 3-154-4
परीक्षमाणः पार्थानां कलापानि धनूंषि च ।
अन्तरं समभिप्रेप्सुर्नाम्ना ख्यातो जटासुरः ॥ ३-१५४-४॥
parīkṣamāṇaḥ pārthānāṃ kalāpāni dhanūṃṣi ca |
antaraṃ samabhiprepsurnāmnā khyāto jaṭāsuraḥ || 3-154-4||
MHB 3-154-5
स भीमसेने निष्क्रान्ते मृगयार्थमरिंदमे ।
अन्यद्रूपं समास्थाय विकृतं भैरवं महत् ॥ ३-१५४-५॥
sa bhīmasene niṣkrānte mṛgayārthamariṃdame |
anyadrūpaṃ samāsthāya vikṛtaṃ bhairavaṃ mahat || 3-154-5||
MHB 3-154-6
गृहीत्वा सर्वशस्त्राणि द्रौपदीं परिगृह्य च ।
प्रातिष्ठत स दुष्टात्मा त्रीन्गृहीत्वा च पाण्डवान् ॥ ३-१५४-६॥
gṛhītvā sarvaśastrāṇi draupadīṃ parigṛhya ca |
prātiṣṭhata sa duṣṭātmā trīngṛhītvā ca pāṇḍavān || 3-154-6||
MHB 3-154-7
सहदेवस्तु यत्नेन ततोऽपक्रम्य पाण्डवः ।
आक्रन्दद्भीमसेनं वै येन यातो महाबलः ॥ ३-१५४-७॥
sahadevastu yatnena tato'pakramya pāṇḍavaḥ |
ākrandadbhīmasenaṃ vai yena yāto mahābalaḥ || 3-154-7||
MHB 3-154-8
तमब्रवीद्धर्मराजो ह्रियमाणो युधिष्ठिरः ।
धर्मस्ते हीयते मूढ न चैनं समवेक्षसे ॥ ३-१५४-८॥
tamabravīddharmarājo hriyamāṇo yudhiṣṭhiraḥ |
dharmaste hīyate mūḍha na cainaṃ samavekṣase || 3-154-8||
MHB 3-154-9
येऽन्ये केचिन्मनुष्येषु तिर्यग्योनिगता अपि ।
गन्धर्वयक्षरक्षांसि वयांसि पशवस्तथा ।
मनुष्यानुपजीवन्ति ततस्त्वमुपजीवसि ॥ ३-१५४-९॥
ye'nye kecinmanuṣyeṣu tiryagyonigatā api |
gandharvayakṣarakṣāṃsi vayāṃsi paśavastathā |
manuṣyānupajīvanti tatastvamupajīvasi || 3-154-9||
MHB 3-154-10
समृद्ध्या ह्यस्य लोकस्य लोको युष्माकमृध्यते ।
इमं च लोकं शोचन्तमनुशोचन्ति देवताः ।
पूज्यमानाश्च वर्धन्ते हव्यकव्यैर्यथाविधि ॥ ३-१५४-१०॥
samṛddhyā hyasya lokasya loko yuṣmākamṛdhyate |
imaṃ ca lokaṃ śocantamanuśocanti devatāḥ |
pūjyamānāśca vardhante havyakavyairyathāvidhi || 3-154-10||
MHB 3-154-11
वयं राष्ट्रस्य गोप्तारो रक्षितारश्च राक्षस ।
राष्ट्रस्यारक्ष्यमाणस्य कुतो भूतिः कुतः सुखम् ॥ ३-१५४-११॥
vayaṃ rāṣṭrasya goptāro rakṣitāraśca rākṣasa |
rāṣṭrasyārakṣyamāṇasya kuto bhūtiḥ kutaḥ sukham || 3-154-11||
MHB 3-154-12
न च राजावमन्तव्यो रक्षसा जात्वनागसि ।
अणुरप्यपचारश्च नास्त्यस्माकं नराशन ॥ ३-१५४-१२॥
na ca rājāvamantavyo rakṣasā jātvanāgasi |
aṇurapyapacāraśca nāstyasmākaṃ narāśana || 3-154-12||
MHB 3-154-13
द्रोग्धव्यं न च मित्रेषु न विश्वस्तेषु कर्हिचित् ।
येषां चान्नानि भुञ्जीत यत्र च स्यात्प्रतिश्रयः ॥ ३-१५४-१३॥
drogdhavyaṃ na ca mitreṣu na viśvasteṣu karhicit |
yeṣāṃ cānnāni bhuñjīta yatra ca syātpratiśrayaḥ || 3-154-13||
MHB 3-154-14
स त्वं प्रतिश्रयेऽस्माकं पूज्यमानः सुखोषितः ।
भुक्त्वा चान्नानि दुष्प्रज्ञ कथमस्माञ्जिहीर्षसि ॥ ३-१५४-१४॥
sa tvaṃ pratiśraye'smākaṃ pūjyamānaḥ sukhoṣitaḥ |
bhuktvā cānnāni duṣprajña kathamasmāñjihīrṣasi || 3-154-14||
MHB 3-154-15
एवमेव वृथाचारो वृथावृद्धो वृथामतिः ।
वृथामरणमर्हस्त्वं वृथाद्य न भविष्यसि ॥ ३-१५४-१५॥
evameva vṛthācāro vṛthāvṛddho vṛthāmatiḥ |
vṛthāmaraṇamarhastvaṃ vṛthādya na bhaviṣyasi || 3-154-15||
MHB 3-154-16
अथ चेद्दुष्टबुद्धिस्त्वं सर्वैर्धर्मैर्विवर्जितः ।
प्रदाय शस्त्राण्यस्माकं युद्धेन द्रौपदीं हर ॥ ३-१५४-१६॥
atha cedduṣṭabuddhistvaṃ sarvairdharmairvivarjitaḥ |
pradāya śastrāṇyasmākaṃ yuddhena draupadīṃ hara || 3-154-16||
MHB 3-154-17
अथ चेत्त्वमविज्ञाय इदं कर्म करिष्यसि ।
अधर्मं चाप्यकीर्तिं च लोके प्राप्स्यसि केवलम् ॥ ३-१५४-१७॥
atha cettvamavijñāya idaṃ karma kariṣyasi |
adharmaṃ cāpyakīrtiṃ ca loke prāpsyasi kevalam || 3-154-17||
MHB 3-154-18
एतामद्य परामृश्य स्त्रियं राक्षस मानुषीम् ।
विषमेतत्समालोड्य कुम्भेन प्राशितं त्वया ॥ ३-१५४-१८॥
etāmadya parāmṛśya striyaṃ rākṣasa mānuṣīm |
viṣametatsamāloḍya kumbhena prāśitaṃ tvayā || 3-154-18||
MHB 3-154-19
ततो युधिष्ठिरस्तस्य भारिकः समपद्यत ।
स तु भाराभिभूतात्मा न तथा शीघ्रगोऽभवत् ॥ ३-१५४-१९॥
tato yudhiṣṭhirastasya bhārikaḥ samapadyata |
sa tu bhārābhibhūtātmā na tathā śīghrago'bhavat || 3-154-19||
MHB 3-154-20
अथाब्रवीद्द्रौपदीं च नकुलं च युधिष्ठिरः ।
मा भैष्ट राक्षसान्मूढाद्गतिरस्य मया हृता ॥ ३-१५४-२०॥
athābravīddraupadīṃ ca nakulaṃ ca yudhiṣṭhiraḥ |
mā bhaiṣṭa rākṣasānmūḍhādgatirasya mayā hṛtā || 3-154-20||
MHB 3-154-21
नातिदूरे महाबाहुर्भविता पवनात्मजः ।
अस्मिन्मुहूर्ते संप्राप्ते न भविष्यति राक्षसः ॥ ३-१५४-२१॥
nātidūre mahābāhurbhavitā pavanātmajaḥ |
asminmuhūrte saṃprāpte na bhaviṣyati rākṣasaḥ || 3-154-21||
MHB 3-154-22
सहदेवस्तु तं दृष्ट्वा राक्षसं मूढचेतसम् ।
उवाच वचनं राजन्कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ॥ ३-१५४-२२॥
sahadevastu taṃ dṛṣṭvā rākṣasaṃ mūḍhacetasam |
uvāca vacanaṃ rājankuntīputraṃ yudhiṣṭhiram || 3-154-22||
MHB 3-154-23
राजन्किं नाम तत्कृत्यं क्षत्रियस्यास्त्यतोऽधिकम् ।
यद्युद्धेऽभिमुखः प्राणांस्त्यजेच्छत्रूञ्जयेत वा ॥ ३-१५४-२३॥
rājankiṃ nāma tatkṛtyaṃ kṣatriyasyāstyato'dhikam |
yadyuddhe'bhimukhaḥ prāṇāṃstyajecchatrūñjayeta vā || 3-154-23||
MHB 3-154-24
एष चास्मान्वयं चैनं युध्यमानाः परंतप ।
सूदयेम महाबाहो देशकालो ह्ययं नृप ॥ ३-१५४-२४॥
eṣa cāsmānvayaṃ cainaṃ yudhyamānāḥ paraṃtapa |
sūdayema mahābāho deśakālo hyayaṃ nṛpa || 3-154-24||
MHB 3-154-25
क्षत्रधर्मस्य संप्राप्तः कालः सत्यपराक्रम ।
जयन्तः पात्यमाना वा प्राप्तुमर्हाम सद्गतिम् ॥ ३-१५४-२५॥
kṣatradharmasya saṃprāptaḥ kālaḥ satyaparākrama |
jayantaḥ pātyamānā vā prāptumarhāma sadgatim || 3-154-25||
MHB 3-154-26
राक्षसे जीवमानेऽद्य रविरस्तमियाद्यदि ।
नाहं ब्रूयां पुनर्जातु क्षत्रियोऽस्मीति भारत ॥ ३-१५४-२६॥
rākṣase jīvamāne'dya ravirastamiyādyadi |
nāhaṃ brūyāṃ punarjātu kṣatriyo'smīti bhārata || 3-154-26||
MHB 3-154-27
भो भो राक्षस तिष्ठस्व सहदेवोऽस्मि पाण्डवः ।
हत्वा वा मां नयस्वैनान्हतो वाद्येह स्वप्स्यसि ॥ ३-१५४-२७॥
bho bho rākṣasa tiṣṭhasva sahadevo'smi pāṇḍavaḥ |
hatvā vā māṃ nayasvainānhato vādyeha svapsyasi || 3-154-27||
MHB 3-154-28
तथैव तस्मिन्ब्रुवति भीमसेनो यदृच्छया ।
प्रादृश्यत महाबाहुः सवज्र इव वासवः ॥ ३-१५४-२८॥
tathaiva tasminbruvati bhīmaseno yadṛcchayā |
prādṛśyata mahābāhuḥ savajra iva vāsavaḥ || 3-154-28||
MHB 3-154-29
सोऽपश्यद्भ्रातरौ तत्र द्रौपदीं च यशस्विनीम् ।
क्षितिस्थं सहदेवं च क्षिपन्तं राक्षसं तदा ॥ ३-१५४-२९॥
so'paśyadbhrātarau tatra draupadīṃ ca yaśasvinīm |
kṣitisthaṃ sahadevaṃ ca kṣipantaṃ rākṣasaṃ tadā || 3-154-29||
MHB 3-154-30
मार्गाच्च राक्षसं मूढं कालोपहतचेतसम् ।
भ्रमन्तं तत्र तत्रैव दैवेन विनिवारितम् ॥ ३-१५४-३०॥
mārgācca rākṣasaṃ mūḍhaṃ kālopahatacetasam |
bhramantaṃ tatra tatraiva daivena vinivāritam || 3-154-30||
MHB 3-154-31
भ्रातॄंस्तान्ह्रियतो दृष्ट्वा द्रौपदीं च महाबलः ।
क्रोधमाहारयद्भीमो राक्षसं चेदमब्रवीत् ॥ ३-१५४-३१॥
bhrātṝṃstānhriyato dṛṣṭvā draupadīṃ ca mahābalaḥ |
krodhamāhārayadbhīmo rākṣasaṃ cedamabravīt || 3-154-31||
MHB 3-154-32
विज्ञातोऽसि मया पूर्वं चेष्टञ्शस्त्रपरीक्षणे ।
आस्था तु त्वयि मे नास्ति यतोऽसि न हतस्तदा ।
ब्रह्मरूपप्रतिच्छन्नो न नो वदसि चाप्रियम् ॥ ३-१५४-३२॥
vijñāto'si mayā pūrvaṃ ceṣṭañśastraparīkṣaṇe |
āsthā tu tvayi me nāsti yato'si na hatastadā |
brahmarūpapraticchanno na no vadasi cāpriyam || 3-154-32||
MHB 3-154-33
प्रियेषु चरमाणं त्वां न चैवाप्रियकारिणम् ।
अतिथिं ब्रह्मरूपं च कथं हन्यामनागसम् ।
राक्षसं मन्यमानोऽपि यो हन्यान्नरकं व्रजेत् ॥ ३-१५४-३३॥
priyeṣu caramāṇaṃ tvāṃ na caivāpriyakāriṇam |
atithiṃ brahmarūpaṃ ca kathaṃ hanyāmanāgasam |
rākṣasaṃ manyamāno'pi yo hanyānnarakaṃ vrajet || 3-154-33||
MHB 3-154-34
अपक्वस्य च कालेन वधस्तव न विद्यते ।
नूनमद्यासि संपक्वो यथा ते मतिरीदृशी ।
दत्ता कृष्णापहरणे कालेनाद्भुतकर्मणा ॥ ३-१५४-३४॥
apakvasya ca kālena vadhastava na vidyate |
nūnamadyāsi saṃpakvo yathā te matirīdṛśī |
dattā kṛṣṇāpaharaṇe kālenādbhutakarmaṇā || 3-154-34||
MHB 3-154-35
बडिशोऽयं त्वया ग्रस्तः कालसूत्रेण लम्बितः ।
मत्स्योऽम्भसीव स्यूतास्यः कथं मेऽद्य गमिष्यसि ॥ ३-१५४-३५॥
baḍiśo'yaṃ tvayā grastaḥ kālasūtreṇa lambitaḥ |
matsyo'mbhasīva syūtāsyaḥ kathaṃ me'dya gamiṣyasi || 3-154-35||
MHB 3-154-36
यं चासि प्रस्थितो देशं मनः पूर्वं गतं च ते ।
न तं गन्तासि गन्तासि मार्गं बकहिडिम्बयोः ॥ ३-१५४-३६॥
yaṃ cāsi prasthito deśaṃ manaḥ pūrvaṃ gataṃ ca te |
na taṃ gantāsi gantāsi mārgaṃ bakahiḍimbayoḥ || 3-154-36||
MHB 3-154-37
एवमुक्तस्तु भीमेन राक्षसः कालचोदितः ।
भीत उत्सृज्य तान्सर्वान्युद्धाय समुपस्थितः ॥ ३-१५४-३७॥
evamuktastu bhīmena rākṣasaḥ kālacoditaḥ |
bhīta utsṛjya tānsarvānyuddhāya samupasthitaḥ || 3-154-37||
MHB 3-154-38
अब्रवीच्च पुनर्भीमं रोषात्प्रस्फुरिताधरः ।
न मे मूढा दिशः पाप त्वदर्थं मे विलम्बनम् ॥ ३-१५४-३८॥
abravīcca punarbhīmaṃ roṣātprasphuritādharaḥ |
na me mūḍhā diśaḥ pāpa tvadarthaṃ me vilambanam || 3-154-38||
MHB 3-154-39
श्रुता मे राक्षसा ये ये त्वया विनिहता रणे ।
तेषामद्य करिष्यामि तवास्रेणोदकक्रियाम् ॥ ३-१५४-३९॥
śrutā me rākṣasā ye ye tvayā vinihatā raṇe |
teṣāmadya kariṣyāmi tavāsreṇodakakriyām || 3-154-39||
MHB 3-154-40
एवमुक्तस्ततो भीमः सृक्किणी परिसंलिहन् ।
स्मयमान इव क्रोधात्साक्षात्कालान्तकोपमः ।
बाहुसंरम्भमेवेच्छन्नभिदुद्राव राक्षसम् ॥ ३-१५४-४०॥
evamuktastato bhīmaḥ sṛkkiṇī parisaṃlihan |
smayamāna iva krodhātsākṣātkālāntakopamaḥ |
bāhusaṃrambhamevecchannabhidudrāva rākṣasam || 3-154-40||
MHB 3-154-41
राक्षसोऽपि तदा भीमं युद्धार्थिनमवस्थितम् ।
अभिदुद्राव संरब्धो बलो वज्रधरं यथा ॥ ३-१५४-४१॥
rākṣaso'pi tadā bhīmaṃ yuddhārthinamavasthitam |
abhidudrāva saṃrabdho balo vajradharaṃ yathā || 3-154-41||
MHB 3-154-42
वर्तमाने तदा ताभ्यां बाहुयुद्धे सुदारुणे ।
माद्रीपुत्रावभिक्रुद्धावुभावप्यभ्यधावताम् ॥ ३-१५४-४२॥
vartamāne tadā tābhyāṃ bāhuyuddhe sudāruṇe |
mādrīputrāvabhikruddhāvubhāvapyabhyadhāvatām || 3-154-42||
MHB 3-154-43
न्यवारयत्तौ प्रहसन्कुन्तीपुत्रो वृकोदरः ।
शक्तोऽहं राक्षसस्येति प्रेक्षध्वमिति चाब्रवीत् ॥ ३-१५४-४३॥
nyavārayattau prahasankuntīputro vṛkodaraḥ |
śakto'haṃ rākṣasasyeti prekṣadhvamiti cābravīt || 3-154-43||
MHB 3-154-44
आत्मना भ्रातृभिश्चाहं धर्मेण सुकृतेन च ।
इष्टेन च शपे राजन्सूदयिष्यामि राक्षसम् ॥ ३-१५४-४४॥
ātmanā bhrātṛbhiścāhaṃ dharmeṇa sukṛtena ca |
iṣṭena ca śape rājansūdayiṣyāmi rākṣasam || 3-154-44||
MHB 3-154-45
इत्येवमुक्त्वा तौ वीरौ स्पर्धमानौ परस्परम् ।
बाहुभिः समसज्जेतामुभौ रक्षोवृकोदरौ ॥ ३-१५४-४५॥
ityevamuktvā tau vīrau spardhamānau parasparam |
bāhubhiḥ samasajjetāmubhau rakṣovṛkodarau || 3-154-45||
MHB 3-154-46
तयोरासीत्संप्रहारः क्रुद्धयोर्भीमरक्षसोः ।
अमृष्यमाणयोः संख्ये देवदानवयोरिव ॥ ३-१५४-४६॥
tayorāsītsaṃprahāraḥ kruddhayorbhīmarakṣasoḥ |
amṛṣyamāṇayoḥ saṃkhye devadānavayoriva || 3-154-46||
MHB 3-154-47
आरुज्यारुज्य तौ वृक्षानन्योन्यमभिजघ्नतुः ।
जीमूताविव घर्मान्ते विनदन्तौ महाबलौ ॥ ३-१५४-४७॥
ārujyārujya tau vṛkṣānanyonyamabhijaghnatuḥ |
jīmūtāviva gharmānte vinadantau mahābalau || 3-154-47||
MHB 3-154-48
बभञ्जतुर्महावृक्षानूरुभिर्बलिनां वरौ ।
अन्योन्येनाभिसंरब्धौ परस्परजयैषिणौ ॥ ३-१५४-४८॥
babhañjaturmahāvṛkṣānūrubhirbalināṃ varau |
anyonyenābhisaṃrabdhau parasparajayaiṣiṇau || 3-154-48||
MHB 3-154-49
तद्वृक्षयुद्धमभवन्महीरुहविनाशनम् ।
वालिसुग्रीवयोर्भ्रात्रोः पुरेव कपिसिंहयोः ॥ ३-१५४-४९॥
tadvṛkṣayuddhamabhavanmahīruhavināśanam |
vālisugrīvayorbhrātroḥ pureva kapisiṃhayoḥ || 3-154-49||
MHB 3-154-50
आविध्याविध्य तौ वृक्षान्मुहूर्तमितरेतरम् ।
ताडयामासतुरुभौ विनदन्तौ मुहुर्मुहुः ॥ ३-१५४-५०॥
āvidhyāvidhya tau vṛkṣānmuhūrtamitaretaram |
tāḍayāmāsaturubhau vinadantau muhurmuhuḥ || 3-154-50||
MHB 3-154-51
तस्मिन्देशे यदा वृक्षाः सर्व एव निपातिताः ।
पुञ्जीकृताश्च शतशः परस्परवधेप्सया ॥ ३-१५४-५१॥
tasmindeśe yadā vṛkṣāḥ sarva eva nipātitāḥ |
puñjīkṛtāśca śataśaḥ parasparavadhepsayā || 3-154-51||
MHB 3-154-52
तदा शिलाः समादाय मुहूर्तमिव भारत ।
महाभ्रैरिव शैलेन्द्रौ युयुधाते महाबलौ ॥ ३-१५४-५२॥
tadā śilāḥ samādāya muhūrtamiva bhārata |
mahābhrairiva śailendrau yuyudhāte mahābalau || 3-154-52||
MHB 3-154-53
उग्राभिरुग्ररूपाभिर्बृहतीभिः परस्परम् ।
वज्रैरिव महावेगैराजघ्नतुरमर्षणौ ॥ ३-१५४-५३॥
ugrābhirugrarūpābhirbṛhatībhiḥ parasparam |
vajrairiva mahāvegairājaghnaturamarṣaṇau || 3-154-53||
MHB 3-154-54
अभिहत्य च भूयस्तावन्योन्यं बलदर्पितौ ।
भुजाभ्यां परिगृह्याथ चकर्षाते गजाविव ॥ ३-१५४-५४॥
abhihatya ca bhūyastāvanyonyaṃ baladarpitau |
bhujābhyāṃ parigṛhyātha cakarṣāte gajāviva || 3-154-54||
MHB 3-154-55
मुष्टिभिश्च महाघोरैरन्योन्यमभिपेततुः ।
तयोश्चटचटाशब्दो बभूव सुमहात्मनोः ॥ ३-१५४-५५॥
muṣṭibhiśca mahāghorairanyonyamabhipetatuḥ |
tayoścaṭacaṭāśabdo babhūva sumahātmanoḥ || 3-154-55||
MHB 3-154-56
ततः संहृत्य मुष्टिं तु पञ्चशीर्षमिवोरगम् ।
वेगेनाभ्यहनद्भीमो राक्षसस्य शिरोधराम् ॥ ३-१५४-५६॥
tataḥ saṃhṛtya muṣṭiṃ tu pañcaśīrṣamivoragam |
vegenābhyahanadbhīmo rākṣasasya śirodharām || 3-154-56||
MHB 3-154-57
ततः श्रान्तं तु तद्रक्षो भीमसेनभुजाहतम् ।
सुपरिश्रान्तमालक्ष्य भीमसेनोऽभ्यवर्तत ॥ ३-१५४-५७॥
tataḥ śrāntaṃ tu tadrakṣo bhīmasenabhujāhatam |
supariśrāntamālakṣya bhīmaseno'bhyavartata || 3-154-57||
MHB 3-154-58
तत एनं महाबाहुर्बाहुभ्याममरोपमः ।
समुत्क्षिप्य बलाद्भीमो निष्पिपेष महीतले ॥ ३-१५४-५८॥
tata enaṃ mahābāhurbāhubhyāmamaropamaḥ |
samutkṣipya balādbhīmo niṣpipeṣa mahītale || 3-154-58||
MHB 3-154-59
तस्य गात्राणि सर्वाणि चूर्णयामास पाण्डवः ।
अरत्निना चाभिहत्य शिरः कायादपाहरत् ॥ ३-१५४-५९॥
tasya gātrāṇi sarvāṇi cūrṇayāmāsa pāṇḍavaḥ |
aratninā cābhihatya śiraḥ kāyādapāharat || 3-154-59||
MHB 3-154-60
संदष्टोष्ठं विवृत्ताक्षं फलं वृन्तादिव च्युतम् ।
जटासुरस्य तु शिरो भीमसेनबलाद्धृतम् ।
पपात रुधिरादिग्धं संदष्टदशनच्छदम् ॥ ३-१५४-६०॥
saṃdaṣṭoṣṭhaṃ vivṛttākṣaṃ phalaṃ vṛntādiva cyutam |
jaṭāsurasya tu śiro bhīmasenabalāddhṛtam |
papāta rudhirādigdhaṃ saṃdaṣṭadaśanacchadam || 3-154-60||
MHB 3-154-61
तं निहत्य महेष्वासो युधिष्ठिरमुपागमत् ।
स्तूयमानो द्विजाग्र्यैस्तैर्मरुद्भिरिव वासवः ॥ ३-१५४-६१॥
taṃ nihatya maheṣvāso yudhiṣṭhiramupāgamat |
stūyamāno dvijāgryaistairmarudbhiriva vāsavaḥ || 3-154-61||
Adhyaya: 155/299 (90)
MHB 3-155-1
वैशंपायन उवाच ।
निहते राक्षसे तस्मिन्पुनर्नारायणाश्रमम् ।
अभ्येत्य राजा कौन्तेयो निवासमकरोत्प्रभुः ॥ ३-१५५-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
nihate rākṣase tasminpunarnārāyaṇāśramam |
abhyetya rājā kaunteyo nivāsamakarotprabhuḥ || 3-155-1||
MHB 3-155-2
स समानीय तान्सर्वान्भ्रातॄनित्यब्रवीद्वचः ।
द्रौपद्या सहितान्काले संस्मरन्भ्रातरं जयम् ॥ ३-१५५-२॥
sa samānīya tānsarvānbhrātṝnityabravīdvacaḥ |
draupadyā sahitānkāle saṃsmaranbhrātaraṃ jayam || 3-155-2||
MHB 3-155-3
समाश्चतस्रोऽभिगताः शिवेन चरतां वने ।
कृतोद्देशश्च बीभत्सुः पञ्चमीमभितः समाम् ॥ ३-१५५-३॥
samāścatasro'bhigatāḥ śivena caratāṃ vane |
kṛtoddeśaśca bībhatsuḥ pañcamīmabhitaḥ samām || 3-155-3||
MHB 3-155-4
प्राप्य पर्वतराजानं श्वेतं शिखरिणां वरम् ।
तत्रापि च कृतोद्देशः समागमदिदृक्षुभिः ॥ ३-१५५-४॥
prāpya parvatarājānaṃ śvetaṃ śikhariṇāṃ varam |
tatrāpi ca kṛtoddeśaḥ samāgamadidṛkṣubhiḥ || 3-155-4||
MHB 3-155-5
कृतश्च समयस्तेन पार्थेनामिततेजसा ।
पञ्च वर्षाणि वत्स्यामि विद्यार्थीति पुरा मयि ॥ ३-१५५-५॥
kṛtaśca samayastena pārthenāmitatejasā |
pañca varṣāṇi vatsyāmi vidyārthīti purā mayi || 3-155-5||
MHB 3-155-6
तत्र गाण्डीवधन्वानमवाप्तास्त्रमरिंदमम् ।
देवलोकादिमं लोकं द्रक्ष्यामः पुनरागतम् ॥ ३-१५५-६॥
tatra gāṇḍīvadhanvānamavāptāstramariṃdamam |
devalokādimaṃ lokaṃ drakṣyāmaḥ punarāgatam || 3-155-6||
MHB 3-155-7
इत्युक्त्वा ब्राह्मणान्सर्वानामन्त्रयत पाण्डवः ।
कारणं चैव तत्तेषामाचचक्षे तपस्विनाम् ॥ ३-१५५-७॥
ityuktvā brāhmaṇānsarvānāmantrayata pāṇḍavaḥ |
kāraṇaṃ caiva tatteṣāmācacakṣe tapasvinām || 3-155-7||
MHB 3-155-8
तमुग्रतपसः प्रीताः कृत्वा पार्थं प्रदक्षिणम् ।
ब्राह्मणास्तेऽन्वमोदन्त शिवेन कुशलेन च ॥ ३-१५५-८॥
tamugratapasaḥ prītāḥ kṛtvā pārthaṃ pradakṣiṇam |
brāhmaṇāste'nvamodanta śivena kuśalena ca || 3-155-8||
MHB 3-155-9
सुखोदर्कमिमं क्लेशमचिराद्भरतर्षभ ।
क्षत्रधर्मेण धर्मज्ञ तीर्त्वा गां पालयिष्यसि ॥ ३-१५५-९॥
sukhodarkamimaṃ kleśamacirādbharatarṣabha |
kṣatradharmeṇa dharmajña tīrtvā gāṃ pālayiṣyasi || 3-155-9||
MHB 3-155-10
तत्तु राजा वचस्तेषां प्रतिगृह्य तपस्विनाम् ।
प्रतस्थे सह विप्रैस्तैर्भ्रातृभिश्च परंतपः ॥ ३-१५५-१०॥
tattu rājā vacasteṣāṃ pratigṛhya tapasvinām |
pratasthe saha vipraistairbhrātṛbhiśca paraṃtapaḥ || 3-155-10||
MHB 3-155-11
द्रौपद्या सहितः श्रीमान्हैडिम्बेयादिभिस्तथा ।
राक्षसैरनुयातश्च लोमशेनाभिरक्षितः ॥ ३-१५५-११॥
draupadyā sahitaḥ śrīmānhaiḍimbeyādibhistathā |
rākṣasairanuyātaśca lomaśenābhirakṣitaḥ || 3-155-11||
MHB 3-155-12
क्वचिज्जगाम पद्भ्यां तु राक्षसैरुह्यते क्वचित् ।
तत्र तत्र महातेजा भ्रातृभिः सह सुव्रतः ॥ ३-१५५-१२॥
kvacijjagāma padbhyāṃ tu rākṣasairuhyate kvacit |
tatra tatra mahātejā bhrātṛbhiḥ saha suvrataḥ || 3-155-12||
MHB 3-155-13
ततो युधिष्ठिरो राजा बहून्क्लेशान्विचिन्तयन् ।
सिंहव्याघ्रगजाकीर्णामुदीचीं प्रययौ दिशम् ॥ ३-१५५-१३॥
tato yudhiṣṭhiro rājā bahūnkleśānvicintayan |
siṃhavyāghragajākīrṇāmudīcīṃ prayayau diśam || 3-155-13||
MHB 3-155-14
अवेक्षमाणः कैलासं मैनाकं चैव पर्वतम् ।
गन्धमादनपादांश्च मेरुं चापि शिलोच्चयम् ॥ ३-१५५-१४॥
avekṣamāṇaḥ kailāsaṃ mainākaṃ caiva parvatam |
gandhamādanapādāṃśca meruṃ cāpi śiloccayam || 3-155-14||
MHB 3-155-15
उपर्युपरि शैलस्य बह्वीश्च सरितः शिवाः ।
प्रस्थं हिमवतः पुण्यं ययौ सप्तदशेऽहनि ॥ ३-१५५-१५॥
uparyupari śailasya bahvīśca saritaḥ śivāḥ |
prasthaṃ himavataḥ puṇyaṃ yayau saptadaśe'hani || 3-155-15||
MHB 3-155-16
ददृशुः पाण्डवा राजन्गन्धमादनमन्तिकात् ।
पृष्ठे हिमवतः पुण्ये नानाद्रुमलतायुते ॥ ३-१५५-१६॥
dadṛśuḥ pāṇḍavā rājangandhamādanamantikāt |
pṛṣṭhe himavataḥ puṇye nānādrumalatāyute || 3-155-16||
MHB 3-155-17
सलिलावर्तसंजातैः पुष्पितैश्च महीरुहैः ।
समावृतं पुण्यतममाश्रमं वृषपर्वणः ॥ ३-१५५-१७॥
salilāvartasaṃjātaiḥ puṣpitaiśca mahīruhaiḥ |
samāvṛtaṃ puṇyatamamāśramaṃ vṛṣaparvaṇaḥ || 3-155-17||
MHB 3-155-18
तमुपक्रम्य राजर्षिं धर्मात्मानमरिंदमाः ।
पाण्डवा वृषपर्वाणमवन्दन्त गतक्लमाः ॥ ३-१५५-१८॥
tamupakramya rājarṣiṃ dharmātmānamariṃdamāḥ |
pāṇḍavā vṛṣaparvāṇamavandanta gataklamāḥ || 3-155-18||
MHB 3-155-19
अभ्यनन्दत्स राजर्षिः पुत्रवद्भरतर्षभान् ।
पूजिताश्चावसंस्तत्र सप्तरात्रमरिंदमाः ॥ ३-१५५-१९॥
abhyanandatsa rājarṣiḥ putravadbharatarṣabhān |
pūjitāścāvasaṃstatra saptarātramariṃdamāḥ || 3-155-19||
MHB 3-155-20
अष्टमेऽहनि संप्राप्ते तमृषिं लोकविश्रुतम् ।
आमन्त्र्य वृषपर्वाणं प्रस्थानं समरोचयन् ॥ ३-१५५-२०॥
aṣṭame'hani saṃprāpte tamṛṣiṃ lokaviśrutam |
āmantrya vṛṣaparvāṇaṃ prasthānaṃ samarocayan || 3-155-20||
MHB 3-155-21
एकैकशश्च तान्विप्रान्निवेद्य वृषपर्वणे ।
न्यासभूतान्यथाकालं बन्धूनिव सुसत्कृतान् ॥ ३-१५५-२१॥
ekaikaśaśca tānviprānnivedya vṛṣaparvaṇe |
nyāsabhūtānyathākālaṃ bandhūniva susatkṛtān || 3-155-21||
MHB 3-155-22
ततस्ते वरवस्त्राणि शुभान्याभरणानि च ।
न्यदधुः पाण्डवास्तस्मिन्नाश्रमे वृषपर्वणः ॥ ३-१५५-२२॥
tataste varavastrāṇi śubhānyābharaṇāni ca |
nyadadhuḥ pāṇḍavāstasminnāśrame vṛṣaparvaṇaḥ || 3-155-22||
MHB 3-155-23
अतीतानागते विद्वान्कुशलः सर्वधर्मवित् ।
अन्वशासत्स धर्मज्ञः पुत्रवद्भरतर्षभान् ॥ ३-१५५-२३॥
atītānāgate vidvānkuśalaḥ sarvadharmavit |
anvaśāsatsa dharmajñaḥ putravadbharatarṣabhān || 3-155-23||
MHB 3-155-24
तेऽनुज्ञाता महात्मानः प्रययुर्दिशमुत्तराम् ।
कृष्णया सहिता वीरा ब्राह्मणैश्च महात्मभिः ।
तान्प्रस्थितानन्वगच्छद्वृषपर्वा महीपतिः ॥ ३-१५५-२४॥
te'nujñātā mahātmānaḥ prayayurdiśamuttarām |
kṛṣṇayā sahitā vīrā brāhmaṇaiśca mahātmabhiḥ |
tānprasthitānanvagacchadvṛṣaparvā mahīpatiḥ || 3-155-24||
MHB 3-155-25
उपन्यस्य महातेजा विप्रेभ्यः पाण्डवांस्तदा ।
अनुसंसाध्य कौन्तेयानाशीर्भिरभिनन्द्य च ।
वृषपर्वा निववृते पन्थानमुपदिश्य च ॥ ३-१५५-२५॥
upanyasya mahātejā viprebhyaḥ pāṇḍavāṃstadā |
anusaṃsādhya kaunteyānāśīrbhirabhinandya ca |
vṛṣaparvā nivavṛte panthānamupadiśya ca || 3-155-25||
MHB 3-155-26
नानामृगगणैर्जुष्टं कौन्तेयः सत्यविक्रमः ।
पदातिर्भ्रातृभिः सार्धं प्रातिष्ठत युधिष्ठिरः ॥ ३-१५५-२६॥
nānāmṛgagaṇairjuṣṭaṃ kaunteyaḥ satyavikramaḥ |
padātirbhrātṛbhiḥ sārdhaṃ prātiṣṭhata yudhiṣṭhiraḥ || 3-155-26||
MHB 3-155-27
नानाद्रुमनिरोधेषु वसन्तः शैलसानुषु ।
पर्वतं विविशुः श्वेतं चतुर्थेऽहनि पाण्डवाः ॥ ३-१५५-२७॥
nānādrumanirodheṣu vasantaḥ śailasānuṣu |
parvataṃ viviśuḥ śvetaṃ caturthe'hani pāṇḍavāḥ || 3-155-27||
MHB 3-155-28
महाभ्रघनसंकाशं सलिलोपहितं शुभम् ।
मणिकाञ्चनरम्यं च शैलं नानासमुच्छ्रयम् ॥ ३-१५५-२८॥
mahābhraghanasaṃkāśaṃ salilopahitaṃ śubham |
maṇikāñcanaramyaṃ ca śailaṃ nānāsamucchrayam || 3-155-28||
MHB 3-155-29
ते समासाद्य पन्थानं यथोक्तं वृषपर्वणा ।
अनुसस्रुर्यथोद्देशं पश्यन्तो विविधान्नगान् ॥ ३-१५५-२९॥
te samāsādya panthānaṃ yathoktaṃ vṛṣaparvaṇā |
anusasruryathoddeśaṃ paśyanto vividhānnagān || 3-155-29||
MHB 3-155-30
उपर्युपरि शैलस्य गुहाः परमदुर्गमाः ।
सुदुर्गमांस्ते सुबहून्सुखेनैवाभिचक्रमुः ॥ ३-१५५-३०॥
uparyupari śailasya guhāḥ paramadurgamāḥ |
sudurgamāṃste subahūnsukhenaivābhicakramuḥ || 3-155-30||
MHB 3-155-31
धौम्यः कृष्णा च पार्थाश्च लोमशश्च महानृषिः ।
अगमन्सहितास्तत्र न कश्चिदवहीयते ॥ ३-१५५-३१॥
dhaumyaḥ kṛṣṇā ca pārthāśca lomaśaśca mahānṛṣiḥ |
agamansahitāstatra na kaścidavahīyate || 3-155-31||
MHB 3-155-32
ते मृगद्विजसंघुष्टं नानाद्विजसमाकुलम् ।
शाखामृगगणैश्चैव सेवितं सुमनोहरम् ॥ ३-१५५-३२॥
te mṛgadvijasaṃghuṣṭaṃ nānādvijasamākulam |
śākhāmṛgagaṇaiścaiva sevitaṃ sumanoharam || 3-155-32||
MHB 3-155-33
पुण्यं पद्मसरोपेतं सपल्वलमहावनम् ।
उपतस्थुर्महावीर्या माल्यवन्तं महागिरिम् ॥ ३-१५५-३३॥
puṇyaṃ padmasaropetaṃ sapalvalamahāvanam |
upatasthurmahāvīryā mālyavantaṃ mahāgirim || 3-155-33||
MHB 3-155-34
ततः किंपुरुषावासं सिद्धचारणसेवितम् ।
ददृशुर्हृष्टरोमाणः पर्वतं गन्धमादनम् ॥ ३-१५५-३४॥
tataḥ kiṃpuruṣāvāsaṃ siddhacāraṇasevitam |
dadṛśurhṛṣṭaromāṇaḥ parvataṃ gandhamādanam || 3-155-34||
MHB 3-155-35
विद्याधरानुचरितं किंनरीभिस्तथैव च ।
गजसिंहसमाकीर्णमुदीर्णशरभायुतम् ॥ ३-१५५-३५॥
vidyādharānucaritaṃ kiṃnarībhistathaiva ca |
gajasiṃhasamākīrṇamudīrṇaśarabhāyutam || 3-155-35||
MHB 3-155-36
उपेतमन्यैश्च तदा मृगैर्मृदुनिनादिभिः ।
ते गन्धमादनवनं तन्नन्दनवनोपमम् ॥ ३-१५५-३६॥
upetamanyaiśca tadā mṛgairmṛduninādibhiḥ |
te gandhamādanavanaṃ tannandanavanopamam || 3-155-36||
MHB 3-155-37
मुदिताः पाण्डुतनया मनोहृदयनन्दनम् ।
विविशुः क्रमशो वीरा अरण्यं शुभकाननम् ॥ ३-१५५-३७॥
muditāḥ pāṇḍutanayā manohṛdayanandanam |
viviśuḥ kramaśo vīrā araṇyaṃ śubhakānanam || 3-155-37||
MHB 3-155-38
द्रौपदीसहिता वीरास्तैश्च विप्रैर्महात्मभिः ।
शृण्वन्तः प्रीतिजननान्वल्गून्मदकलाञ्शुभान् ।
श्रोत्ररम्यान्सुमधुराञ्शब्दान्खगमुखेरितान् ॥ ३-१५५-३८॥
draupadīsahitā vīrāstaiśca viprairmahātmabhiḥ |
śṛṇvantaḥ prītijananānvalgūnmadakalāñśubhān |
śrotraramyānsumadhurāñśabdānkhagamukheritān || 3-155-38||
MHB 3-155-39
सर्वर्तुफलभाराढ्यान्सर्वर्तुकुसुमोज्ज्वलान् ।
पश्यन्तः पादपांश्चापि फलभारावनामितान् ॥ ३-१५५-३९॥
sarvartuphalabhārāḍhyānsarvartukusumojjvalān |
paśyantaḥ pādapāṃścāpi phalabhārāvanāmitān || 3-155-39||
MHB 3-155-40
आम्रानाम्रातकान्फुल्लान्नारिकेलान्सतिन्दुकान् ।
अजातकांस्तथा जीरान्दाडिमान्बीजपूरकान् ॥ ३-१५५-४०॥
āmrānāmrātakānphullānnārikelānsatindukān |
ajātakāṃstathā jīrāndāḍimānbījapūrakān || 3-155-40||
MHB 3-155-41
पनसाँल्लिकुचान्मोचान्खर्जूरानाम्रवेतसान् ।
पारावतांस्तथा क्षौद्रान्नीपांश्चापि मनोरमान् ॥ ३-१५५-४१॥
panasā~llikucānmocānkharjūrānāmravetasān |
pārāvatāṃstathā kṣaudrānnīpāṃścāpi manoramān || 3-155-41||
MHB 3-155-42
बिल्वान्कपित्थाञ्जम्बूंश्च काश्मरीर्बदरीस्तथा ।
प्लक्षानुदुम्बरवटानश्वत्थान्क्षीरिणस्तथा ।
भल्लातकानामलकान्हरीतकबिभीतकान् ॥ ३-१५५-४२॥
bilvānkapitthāñjambūṃśca kāśmarīrbadarīstathā |
plakṣānudumbaravaṭānaśvatthānkṣīriṇastathā |
bhallātakānāmalakānharītakabibhītakān || 3-155-42||
MHB 3-155-43
इङ्गुदान्करवीरांश्च तिन्दुकांश्च महाफलान् ।
एतानन्यांश्च विविधान्गन्धमादनसानुषु ॥ ३-१५५-४३॥
iṅgudānkaravīrāṃśca tindukāṃśca mahāphalān |
etānanyāṃśca vividhāngandhamādanasānuṣu || 3-155-43||
MHB 3-155-44
फलैरमृतकल्पैस्तानाचितान्स्वादुभिस्तरून् ।
तथैव चम्पकाशोकान्केतकान्बकुलांस्तथा ॥ ३-१५५-४४॥
phalairamṛtakalpaistānācitānsvādubhistarūn |
tathaiva campakāśokānketakānbakulāṃstathā || 3-155-44||
MHB 3-155-45
पुंनागान्सप्तपर्णांश्च कर्णिकारान्सकेतकान् ।
पाटलान्कुटजान्रम्यान्मन्दारेन्दीवरांस्तथा ॥ ३-१५५-४५॥
puṃnāgānsaptaparṇāṃśca karṇikārānsaketakān |
pāṭalānkuṭajānramyānmandārendīvarāṃstathā || 3-155-45||
MHB 3-155-46
पारिजातान्कोविदारान्देवदारुतरूंस्तथा ।
शालांस्तालांस्तमालांश्च प्रियालान्बकुलांस्तथा ।
शाल्मलीः किंशुकाशोकाञ्शिंशपांस्तरलांस्तथा ॥ ३-१५५-४६॥
pārijātānkovidārāndevadārutarūṃstathā |
śālāṃstālāṃstamālāṃśca priyālānbakulāṃstathā |
śālmalīḥ kiṃśukāśokāñśiṃśapāṃstaralāṃstathā || 3-155-46||
MHB 3-155-47
चकोरैः शतपत्रैश्च भृङ्गराजैस्तथा शुकैः ।
कोकिलैः कलविङ्कैश्च हारीतैर्जीवजीवकैः ॥ ३-१५५-४७॥
cakoraiḥ śatapatraiśca bhṛṅgarājaistathā śukaiḥ |
kokilaiḥ kalaviṅkaiśca hārītairjīvajīvakaiḥ || 3-155-47||
MHB 3-155-48
प्रियव्रतैश्चातकैश्च तथान्यैर्विविधैः खगैः ।
श्रोत्ररम्यं सुमधुरं कूजद्भिश्चाप्यधिष्ठितान् ॥ ३-१५५-४८॥
priyavrataiścātakaiśca tathānyairvividhaiḥ khagaiḥ |
śrotraramyaṃ sumadhuraṃ kūjadbhiścāpyadhiṣṭhitān || 3-155-48||
MHB 3-155-49
सरांसि च विचित्राणि प्रसन्नसलिलानि च ।
कुमुदैः पुण्डरीकैश्च तथा कोकनदोत्पलैः ।
कह्लारैः कमलैश्चैव आचितानि समन्ततः ॥ ३-१५५-४९॥
sarāṃsi ca vicitrāṇi prasannasalilāni ca |
kumudaiḥ puṇḍarīkaiśca tathā kokanadotpalaiḥ |
kahlāraiḥ kamalaiścaiva ācitāni samantataḥ || 3-155-49||
MHB 3-155-50
कदम्बैश्चक्रवाकैश्च कुररैर्जलकुक्कुटैः ।
कारण्डवैः प्लवैर्हंसैर्बकैर्मद्गुभिरेव च ।
एतैश्चान्यैश्च कीर्णानि समन्ताज्जलचारिभिः ॥ ३-१५५-५०॥
kadambaiścakravākaiśca kurarairjalakukkuṭaiḥ |
kāraṇḍavaiḥ plavairhaṃsairbakairmadgubhireva ca |
etaiścānyaiśca kīrṇāni samantājjalacāribhiḥ || 3-155-50||
MHB 3-155-51
हृष्टैस्तथा तामरसरसासवमदालसैः ।
पद्मोदरच्युतरजःकिञ्जल्कारुणरञ्जितैः ॥ ३-१५५-५१॥
hṛṣṭaistathā tāmarasarasāsavamadālasaiḥ |
padmodaracyutarajaḥkiñjalkāruṇarañjitaiḥ || 3-155-51||
MHB 3-155-52
मधुरस्वरैर्मधुकरैर्विरुतान्कमलाकरान् ।
पश्यन्तस्ते मनोरम्यान्गन्धमादनसानुषु ॥ ३-१५५-५२॥
madhurasvarairmadhukarairvirutānkamalākarān |
paśyantaste manoramyāngandhamādanasānuṣu || 3-155-52||
MHB 3-155-53
तथैव पद्मषण्डैश्च मण्डितेषु समन्ततः ।
शिखण्डिनीभिः सहिताँल्लतामण्डपकेषु च ।
मेघतूर्यरवोद्दाममदनाकुलितान्भृशम् ॥ ३-१५५-५३॥
tathaiva padmaṣaṇḍaiśca maṇḍiteṣu samantataḥ |
śikhaṇḍinībhiḥ sahitā~llatāmaṇḍapakeṣu ca |
meghatūryaravoddāmamadanākulitānbhṛśam || 3-155-53||
MHB 3-155-54
कृत्वैव केकामधुरं संगीतमधुरस्वरम् ।
चित्रान्कलापान्विस्तीर्य सविलासान्मदालसान् ।
मयूरान्ददृशुश्चित्रान्नृत्यतो वनलासकान् ॥ ३-१५५-५४॥
kṛtvaiva kekāmadhuraṃ saṃgītamadhurasvaram |
citrānkalāpānvistīrya savilāsānmadālasān |
mayūrāndadṛśuścitrānnṛtyato vanalāsakān || 3-155-54||
MHB 3-155-55
कान्ताभिः सहितानन्यानपश्यन्रमतः सुखम् ।
वल्लीलतासंकटेषु कटकेषु स्थितांस्तथा ॥ ३-१५५-५५॥
kāntābhiḥ sahitānanyānapaśyanramataḥ sukham |
vallīlatāsaṃkaṭeṣu kaṭakeṣu sthitāṃstathā || 3-155-55||
MHB 3-155-56
कांश्चिच्छकुनजातांश्च विटपेषूत्कटानपि ।
कलापरचिताटोपान्विचित्रमुकुटानिव ।
विवरेषु तरूणां च मुदितान्ददृशुश्च ते ॥ ३-१५५-५६॥
kāṃścicchakunajātāṃśca viṭapeṣūtkaṭānapi |
kalāparacitāṭopānvicitramukuṭāniva |
vivareṣu tarūṇāṃ ca muditāndadṛśuśca te || 3-155-56||
MHB 3-155-57
सिन्धुवारानथोद्दामान्मन्मथस्येव तोमरान् ।
सुवर्णकुसुमाकीर्णान्गिरीणां शिखरेषु च ॥ ३-१५५-५७॥
sindhuvārānathoddāmānmanmathasyeva tomarān |
suvarṇakusumākīrṇāngirīṇāṃ śikhareṣu ca || 3-155-57||
MHB 3-155-58
कर्णिकारान्विरचितान्कर्णपूरानिवोत्तमान् ।
अथापश्यन्कुरबकान्वनराजिषु पुष्पितान् ।
कामवश्योत्सुककरान्कामस्येव शरोत्करान् ॥ ३-१५५-५८॥
karṇikārānviracitānkarṇapūrānivottamān |
athāpaśyankurabakānvanarājiṣu puṣpitān |
kāmavaśyotsukakarānkāmasyeva śarotkarān || 3-155-58||
MHB 3-155-59
तथैव वनराजीनामुदारान्रचितानिव ।
विराजमानांस्तेऽपश्यंस्तिलकांस्तिलकानिव ॥ ३-१५५-५९॥
tathaiva vanarājīnāmudārānracitāniva |
virājamānāṃste'paśyaṃstilakāṃstilakāniva || 3-155-59||
MHB 3-155-60
तथानङ्गशराकारान्सहकारान्मनोरमान् ।
अपश्यन्भ्रमरारावान्मञ्जरीभिर्विराजितान् ॥ ३-१५५-६०॥
tathānaṅgaśarākārānsahakārānmanoramān |
apaśyanbhramarārāvānmañjarībhirvirājitān || 3-155-60||
MHB 3-155-61
हिरण्यसदृशैः पुष्पैर्दावाग्निसदृशैरपि ।
लोहितैरञ्जनाभैश्च वैडूर्यसदृशैरपि ॥ ३-१५५-६१॥
hiraṇyasadṛśaiḥ puṣpairdāvāgnisadṛśairapi |
lohitairañjanābhaiśca vaiḍūryasadṛśairapi || 3-155-61||
MHB 3-155-62
तथा शालांस्तमालांश्च पाटल्यो बकुलानि च ।
माला इव समासक्ताः शैलानां शिखरेषु च ॥ ३-१५५-६२॥
tathā śālāṃstamālāṃśca pāṭalyo bakulāni ca |
mālā iva samāsaktāḥ śailānāṃ śikhareṣu ca || 3-155-62||
MHB 3-155-63
एवं क्रमेण ते वीरा वीक्षमाणाः समन्ततः ।
गजसंघसमाबाधं सिंहव्याघ्रसमायुतम् ॥ ३-१५५-६३॥
evaṃ krameṇa te vīrā vīkṣamāṇāḥ samantataḥ |
gajasaṃghasamābādhaṃ siṃhavyāghrasamāyutam || 3-155-63||
MHB 3-155-64
शरभोन्नादसंघुष्टं नानारावनिनादितम् ।
सर्वर्तुफलपुष्पाढ्यं गन्धमादनसानुषु ॥ ३-१५५-६४॥
śarabhonnādasaṃghuṣṭaṃ nānārāvanināditam |
sarvartuphalapuṣpāḍhyaṃ gandhamādanasānuṣu || 3-155-64||
MHB 3-155-65
पीता भास्वरवर्णाभा बभूवुर्वनराजयः ।
नात्र कण्टकिनः केचिन्नात्र केचिदपुष्पिताः ।
स्निग्धपत्रफला वृक्षा गन्धमादनसानुषु ॥ ३-१५५-६५॥
pītā bhāsvaravarṇābhā babhūvurvanarājayaḥ |
nātra kaṇṭakinaḥ kecinnātra kecidapuṣpitāḥ |
snigdhapatraphalā vṛkṣā gandhamādanasānuṣu || 3-155-65||
MHB 3-155-66
विमलस्फटिकाभानि पाण्डुरच्छदनैर्द्विजैः ।
राजहंसैरुपेतानि सारसाभिरुतानि च ।
सरांसि सरितः पार्थाः पश्यन्तः शैलसानुषु ॥ ३-१५५-६६॥
vimalasphaṭikābhāni pāṇḍuracchadanairdvijaiḥ |
rājahaṃsairupetāni sārasābhirutāni ca |
sarāṃsi saritaḥ pārthāḥ paśyantaḥ śailasānuṣu || 3-155-66||
MHB 3-155-67
पद्मोत्पलविचित्राणि सुखस्पर्शजलानि च ।
गन्धवन्ति च माल्यानि रसवन्ति फलानि च ।
अतीव वृक्षा राजन्ते पुष्पिताः शैलसानुषु ॥ ३-१५५-६७॥
padmotpalavicitrāṇi sukhasparśajalāni ca |
gandhavanti ca mālyāni rasavanti phalāni ca |
atīva vṛkṣā rājante puṣpitāḥ śailasānuṣu || 3-155-67||
MHB 3-155-68
एते चान्ये च बहवस्तत्र काननजा द्रुमाः ।
लताश्च विविधाकाराः पत्रपुष्पफलोच्चयाः ॥ ३-१५५-६८॥
ete cānye ca bahavastatra kānanajā drumāḥ |
latāśca vividhākārāḥ patrapuṣpaphaloccayāḥ || 3-155-68||
MHB 3-155-69
युधिष्ठिरस्तु तान्वृक्षान्पश्यमानो नगोत्तमे ।
भीमसेनमिदं वाक्यमब्रवीन्मधुराक्षरम् ॥ ३-१५५-६९॥
yudhiṣṭhirastu tānvṛkṣānpaśyamāno nagottame |
bhīmasenamidaṃ vākyamabravīnmadhurākṣaram || 3-155-69||
MHB 3-155-70
पश्य भीम शुभान्देशान्देवाक्रीडान्समन्ततः ।
अमानुषगतिं प्राप्ताः संसिद्धाः स्म वृकोदर ॥ ३-१५५-७०॥
paśya bhīma śubhāndeśāndevākrīḍānsamantataḥ |
amānuṣagatiṃ prāptāḥ saṃsiddhāḥ sma vṛkodara || 3-155-70||
MHB 3-155-71
लताभिश्चैव बह्वीभिः पुष्पिताः पादपोत्तमाः ।
संश्लिष्टाः पार्थ शोभन्ते गन्धमादनसानुषु ॥ ३-१५५-७१॥
latābhiścaiva bahvībhiḥ puṣpitāḥ pādapottamāḥ |
saṃśliṣṭāḥ pārtha śobhante gandhamādanasānuṣu || 3-155-71||
MHB 3-155-72
शिखण्डिनीभिश्चरतां सहितानां शिखण्डिनाम् ।
नर्दतां शृणु निर्घोषं भीम पर्वतसानुषु ॥ ३-१५५-७२॥
śikhaṇḍinībhiścaratāṃ sahitānāṃ śikhaṇḍinām |
nardatāṃ śṛṇu nirghoṣaṃ bhīma parvatasānuṣu || 3-155-72||
MHB 3-155-73
चकोराः शतपत्राश्च मत्तकोकिलशारिकाः ।
पत्रिणः पुष्पितानेतान्संश्लिष्यन्ति महाद्रुमान् ॥ ३-१५५-७३॥
cakorāḥ śatapatrāśca mattakokilaśārikāḥ |
patriṇaḥ puṣpitānetānsaṃśliṣyanti mahādrumān || 3-155-73||
MHB 3-155-74
रक्तपीतारुणाः पार्थ पादपाग्रगता द्विजाः ।
परस्परमुदीक्षन्ते बहवो जीवजीवकाः ॥ ३-१५५-७४॥
raktapītāruṇāḥ pārtha pādapāgragatā dvijāḥ |
parasparamudīkṣante bahavo jīvajīvakāḥ || 3-155-74||
MHB 3-155-75
हरितारुणवर्णानां शाद्वलानां समन्ततः ।
सारसाः प्रतिदृश्यन्ते शैलप्रस्रवणेष्वपि ॥ ३-१५५-७५॥
haritāruṇavarṇānāṃ śādvalānāṃ samantataḥ |
sārasāḥ pratidṛśyante śailaprasravaṇeṣvapi || 3-155-75||
MHB 3-155-76
वदन्ति मधुरा वाचः सर्वभूतमनोनुगाः ।
भृङ्गराजोपचक्राश्च लोहपृष्ठाश्च पत्रिणः ॥ ३-१५५-७६॥
vadanti madhurā vācaḥ sarvabhūtamanonugāḥ |
bhṛṅgarājopacakrāśca lohapṛṣṭhāśca patriṇaḥ || 3-155-76||
MHB 3-155-77
चतुर्विषाणाः पद्माभाः कुञ्जराः सकरेणवः ।
एते वैडूर्यवर्णाभं क्षोभयन्ति महत्सरः ॥ ३-१५५-७७॥
caturviṣāṇāḥ padmābhāḥ kuñjarāḥ sakareṇavaḥ |
ete vaiḍūryavarṇābhaṃ kṣobhayanti mahatsaraḥ || 3-155-77||
MHB 3-155-78
बहुतालसमुत्सेधाः शैलशृङ्गात्परिच्युताः ।
नानाप्रस्रवणेभ्यश्च वारिधाराः पतन्त्यमूः ॥ ३-१५५-७८॥
bahutālasamutsedhāḥ śailaśṛṅgātparicyutāḥ |
nānāprasravaṇebhyaśca vāridhārāḥ patantyamūḥ || 3-155-78||
MHB 3-155-79
भास्कराभप्रभा भीम शारदाभ्रघनोपमाः ।
शोभयन्ति महाशैलं नानारजतधातवः ॥ ३-१५५-७९॥
bhāskarābhaprabhā bhīma śāradābhraghanopamāḥ |
śobhayanti mahāśailaṃ nānārajatadhātavaḥ || 3-155-79||
MHB 3-155-80
क्वचिदञ्जनवर्णाभाः क्वचित्काञ्चनसंनिभाः ।
धातवो हरितालस्य क्वचिद्धिङ्गुलकस्य च ॥ ३-१५५-८०॥
kvacidañjanavarṇābhāḥ kvacitkāñcanasaṃnibhāḥ |
dhātavo haritālasya kvaciddhiṅgulakasya ca || 3-155-80||
MHB 3-155-81
मनःशिलागुहाश्चैव संध्याभ्रनिकरोपमाः ।
शशलोहितवर्णाभाः क्वचिद्गैरिकधातवः ॥ ३-१५५-८१॥
manaḥśilāguhāścaiva saṃdhyābhranikaropamāḥ |
śaśalohitavarṇābhāḥ kvacidgairikadhātavaḥ || 3-155-81||
MHB 3-155-82
सितासिताभ्रप्रतिमा बालसूर्यसमप्रभाः ।
एते बहुविधाः शैलं शोभयन्ति महाप्रभाः ॥ ३-१५५-८२॥
sitāsitābhrapratimā bālasūryasamaprabhāḥ |
ete bahuvidhāḥ śailaṃ śobhayanti mahāprabhāḥ || 3-155-82||
MHB 3-155-83
गन्धर्वाः सह कान्ताभिर्यथोक्तं वृषपर्वणा ।
दृश्यन्ते शैलशृङ्गेषु पार्थ किंपुरुषैः सह ॥ ३-१५५-८३॥
gandharvāḥ saha kāntābhiryathoktaṃ vṛṣaparvaṇā |
dṛśyante śailaśṛṅgeṣu pārtha kiṃpuruṣaiḥ saha || 3-155-83||
MHB 3-155-84
गीतानां तलतालानां यथा साम्नां च निस्वनः ।
श्रूयते बहुधा भीम सर्वभूतमनोहरः ॥ ३-१५५-८४॥
gītānāṃ talatālānāṃ yathā sāmnāṃ ca nisvanaḥ |
śrūyate bahudhā bhīma sarvabhūtamanoharaḥ || 3-155-84||
MHB 3-155-85
महागङ्गामुदीक्षस्व पुण्यां देवनदीं शुभाम् ।
कलहंसगणैर्जुष्टामृषिकिंनरसेविताम् ॥ ३-१५५-८५॥
mahāgaṅgāmudīkṣasva puṇyāṃ devanadīṃ śubhām |
kalahaṃsagaṇairjuṣṭāmṛṣikiṃnarasevitām || 3-155-85||
MHB 3-155-86
धातुभिश्च सरिद्भिश्च किंनरैर्मृगपक्षिभिः ।
गन्धर्वैरप्सरोभिश्च काननैश्च मनोरमैः ॥ ३-१५५-८६॥
dhātubhiśca saridbhiśca kiṃnarairmṛgapakṣibhiḥ |
gandharvairapsarobhiśca kānanaiśca manoramaiḥ || 3-155-86||
MHB 3-155-87
व्यालैश्च विविधाकारैः शतशीर्षैः समन्ततः ।
उपेतं पश्य कौन्तेय शैलराजमरिंदम ॥ ३-१५५-८७॥
vyālaiśca vividhākāraiḥ śataśīrṣaiḥ samantataḥ |
upetaṃ paśya kaunteya śailarājamariṃdama || 3-155-87||
MHB 3-155-88
ते प्रीतमनसः शूराः प्राप्ता गतिमनुत्तमाम् ।
नातृप्यन्पर्वतेन्द्रस्य दर्शनेन परंतपाः ॥ ३-१५५-८८॥
te prītamanasaḥ śūrāḥ prāptā gatimanuttamām |
nātṛpyanparvatendrasya darśanena paraṃtapāḥ || 3-155-88||
MHB 3-155-89
उपेतमथ माल्यैश्च फलवद्भिश्च पादपैः ।
आर्ष्टिषेणस्य राजर्षेराश्रमं ददृशुस्तदा ॥ ३-१५५-८९॥
upetamatha mālyaiśca phalavadbhiśca pādapaiḥ |
ārṣṭiṣeṇasya rājarṣerāśramaṃ dadṛśustadā || 3-155-89||
MHB 3-155-90
ततस्तं तीव्रतपसं कृशं धमनिसंततम् ।
पारगं सर्वधर्माणामार्ष्टिषेणमुपागमन् ॥ ३-१५५-९०॥
tatastaṃ tīvratapasaṃ kṛśaṃ dhamanisaṃtatam |
pāragaṃ sarvadharmāṇāmārṣṭiṣeṇamupāgaman || 3-155-90||
Adhyaya: 156/299 (31)
MHB 3-156-1
वैशंपायन उवाच ।
युधिष्ठिरस्तमासाद्य तपसा दग्धकिल्बिषम् ।
अभ्यवादयत प्रीतः शिरसा नाम कीर्तयन् ॥ ३-१५६-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
yudhiṣṭhirastamāsādya tapasā dagdhakilbiṣam |
abhyavādayata prītaḥ śirasā nāma kīrtayan || 3-156-1||
MHB 3-156-2
ततः कृष्णा च भीमश्च यमौ चापि यशस्विनौ ।
शिरोभिः प्राप्य राजर्षिं परिवार्योपतस्थिरे ॥ ३-१५६-२॥
tataḥ kṛṣṇā ca bhīmaśca yamau cāpi yaśasvinau |
śirobhiḥ prāpya rājarṣiṃ parivāryopatasthire || 3-156-2||
MHB 3-156-3
तथैव धौम्यो धर्मज्ञः पाण्डवानां पुरोहितः ।
यथान्यायमुपाक्रान्तस्तमृषिं संशितव्रतम् ॥ ३-१५६-३॥
tathaiva dhaumyo dharmajñaḥ pāṇḍavānāṃ purohitaḥ |
yathānyāyamupākrāntastamṛṣiṃ saṃśitavratam || 3-156-3||
MHB 3-156-4
अन्वजानात्स धर्मज्ञो मुनिर्दिव्येन चक्षुषा ।
पाण्डोः पुत्रान्कुरुश्रेष्ठानास्यतामिति चाब्रवीत् ॥ ३-१५६-४॥
anvajānātsa dharmajño munirdivyena cakṣuṣā |
pāṇḍoḥ putrānkuruśreṣṭhānāsyatāmiti cābravīt || 3-156-4||
MHB 3-156-5
कुरूणामृषभं प्राज्ञं पूजयित्वा महातपाः ।
सह भ्रातृभिरासीनं पर्यपृच्छदनामयम् ॥ ३-१५६-५॥
kurūṇāmṛṣabhaṃ prājñaṃ pūjayitvā mahātapāḥ |
saha bhrātṛbhirāsīnaṃ paryapṛcchadanāmayam || 3-156-5||
MHB 3-156-6
नानृते कुरुषे भावं कच्चिद्धर्मे च वर्तसे ।
मतापित्रोश्च ते वृत्तिः कच्चित्पार्थ न सीदति ॥ ३-१५६-६॥
nānṛte kuruṣe bhāvaṃ kacciddharme ca vartase |
matāpitrośca te vṛttiḥ kaccitpārtha na sīdati || 3-156-6||
MHB 3-156-7
कच्चित्ते गुरवः सर्वे वृद्धा वैद्याश्च पूजिताः ।
कच्चिन्न कुरुषे भावं पार्थ पापेषु कर्मसु ॥ ३-१५६-७॥
kaccitte guravaḥ sarve vṛddhā vaidyāśca pūjitāḥ |
kaccinna kuruṣe bhāvaṃ pārtha pāpeṣu karmasu || 3-156-7||
MHB 3-156-8
सुकृतं प्रतिकर्तुं च कच्चिद्धातुं च दुष्कृतम् ।
यथान्यायं कुरुश्रेष्ठ जानासि न च कत्थसे ॥ ३-१५६-८॥
sukṛtaṃ pratikartuṃ ca kacciddhātuṃ ca duṣkṛtam |
yathānyāyaṃ kuruśreṣṭha jānāsi na ca katthase || 3-156-8||
MHB 3-156-9
यथार्हं मानिताः कच्चित्त्वया नन्दन्ति साधवः ।
वनेष्वपि वसन्कच्चिद्धर्ममेवानुवर्तसे ॥ ३-१५६-९॥
yathārhaṃ mānitāḥ kaccittvayā nandanti sādhavaḥ |
vaneṣvapi vasankacciddharmamevānuvartase || 3-156-9||
MHB 3-156-10
कच्चिद्धौम्यस्त्वदाचारैर्न पार्थ परितप्यते ।
दानधर्मतपःशौचैरार्जवेन तितिक्षया ॥ ३-१५६-१०॥
kacciddhaumyastvadācārairna pārtha paritapyate |
dānadharmatapaḥśaucairārjavena titikṣayā || 3-156-10||
MHB 3-156-11
पितृपैतामहं वृत्तं कच्चित्पार्थानुवर्तसे ।
कच्चिद्राजर्षियातेन पथा गच्छसि पाण्डव ॥ ३-१५६-११॥
pitṛpaitāmahaṃ vṛttaṃ kaccitpārthānuvartase |
kaccidrājarṣiyātena pathā gacchasi pāṇḍava || 3-156-11||
MHB 3-156-12
स्वे स्वे किल कुले जाते पुत्रे नप्तरि वा पुनः ।
पितरः पितृलोकस्थाः शोचन्ति च हसन्ति च ॥ ३-१५६-१२॥
sve sve kila kule jāte putre naptari vā punaḥ |
pitaraḥ pitṛlokasthāḥ śocanti ca hasanti ca || 3-156-12||
MHB 3-156-13
किं न्वस्य दुष्कृतेऽस्माभिः संप्राप्तव्यं भविष्यति ।
किं चास्य सुकृतेऽस्माभिः प्राप्तव्यमिति शोभनम् ॥ ३-१५६-१३॥
kiṃ nvasya duṣkṛte'smābhiḥ saṃprāptavyaṃ bhaviṣyati |
kiṃ cāsya sukṛte'smābhiḥ prāptavyamiti śobhanam || 3-156-13||
MHB 3-156-14
पिता माता तथैवाग्निर्गुरुरात्मा च पञ्चमः ।
यस्यैते पूजिताः पार्थ तस्य लोकावुभौ जितौ ॥ ३-१५६-१४॥
pitā mātā tathaivāgnirgururātmā ca pañcamaḥ |
yasyaite pūjitāḥ pārtha tasya lokāvubhau jitau || 3-156-14||
MHB 3-156-15
अब्भक्षा वायुभक्षाश्च प्लवमाना विहायसा ।
जुषन्ते पर्वतश्रेष्ठमृषयः पर्वसंधिषु ॥ ३-१५६-१५॥
abbhakṣā vāyubhakṣāśca plavamānā vihāyasā |
juṣante parvataśreṣṭhamṛṣayaḥ parvasaṃdhiṣu || 3-156-15||
MHB 3-156-16
कामिनः सह कान्ताभिः परस्परमनुव्रताः ।
दृश्यन्ते शैलशृङ्गस्थास्तथा किंपुरुषा नृप ॥ ३-१५६-१६॥
kāminaḥ saha kāntābhiḥ parasparamanuvratāḥ |
dṛśyante śailaśṛṅgasthāstathā kiṃpuruṣā nṛpa || 3-156-16||
MHB 3-156-17
अरजांसि च वासांसि वसानाः कौशिकानि च ।
दृश्यन्ते बहवः पार्थ गन्धर्वाप्सरसां गणाः ॥ ३-१५६-१७॥
arajāṃsi ca vāsāṃsi vasānāḥ kauśikāni ca |
dṛśyante bahavaḥ pārtha gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ || 3-156-17||
MHB 3-156-18
विद्याधरगणाश्चैव स्रग्विणः प्रियदर्शनाः ।
महोरगगणाश्चैव सुपर्णाश्चोरगादयः ॥ ३-१५६-१८॥
vidyādharagaṇāścaiva sragviṇaḥ priyadarśanāḥ |
mahoragagaṇāścaiva suparṇāścoragādayaḥ || 3-156-18||
MHB 3-156-19
अस्य चोपरि शैलस्य श्रूयते पर्वसंधिषु ।
भेरीपणवशङ्खानां मृदङ्गानां च निस्वनः ॥ ३-१५६-१९॥
asya copari śailasya śrūyate parvasaṃdhiṣu |
bherīpaṇavaśaṅkhānāṃ mṛdaṅgānāṃ ca nisvanaḥ || 3-156-19||
MHB 3-156-20
इहस्थैरेव तत्सर्वं श्रोतव्यं भरतर्षभाः ।
न कार्या वः कथंचित्स्यात्तत्राभिसरणे मतिः ॥ ३-१५६-२०॥
ihasthaireva tatsarvaṃ śrotavyaṃ bharatarṣabhāḥ |
na kāryā vaḥ kathaṃcitsyāttatrābhisaraṇe matiḥ || 3-156-20||
MHB 3-156-21
न चाप्यतः परं शक्यं गन्तुं भरतसत्तमाः ।
विहारो ह्यत्र देवानाममानुषगतिस्तु सा ॥ ३-१५६-२१॥
na cāpyataḥ paraṃ śakyaṃ gantuṃ bharatasattamāḥ |
vihāro hyatra devānāmamānuṣagatistu sā || 3-156-21||
MHB 3-156-22
ईषच्चपलकर्माणं मनुष्यमिह भारत ।
द्विषन्ति सर्वभूतानि ताडयन्ति च राक्षसाः ॥ ३-१५६-२२॥
īṣaccapalakarmāṇaṃ manuṣyamiha bhārata |
dviṣanti sarvabhūtāni tāḍayanti ca rākṣasāḥ || 3-156-22||
MHB 3-156-23
अभ्यतिक्रम्य शिखरं शैलस्यास्य युधिष्ठिर ।
गतिः परमसिद्धानां देवर्षीणां प्रकाशते ॥ ३-१५६-२३॥
abhyatikramya śikharaṃ śailasyāsya yudhiṣṭhira |
gatiḥ paramasiddhānāṃ devarṣīṇāṃ prakāśate || 3-156-23||
MHB 3-156-24
चापलादिह गच्छन्तं पार्थ यानमतः परम् ।
अयःशूलादिभिर्घ्नन्ति राक्षसाः शत्रुसूदन ॥ ३-१५६-२४॥
cāpalādiha gacchantaṃ pārtha yānamataḥ param |
ayaḥśūlādibhirghnanti rākṣasāḥ śatrusūdana || 3-156-24||
MHB 3-156-25
अप्सरोभिः परिवृतः समृद्ध्या नरवाहनः ।
इह वैश्रवणस्तात पर्वसंधिषु दृश्यते ॥ ३-१५६-२५॥
apsarobhiḥ parivṛtaḥ samṛddhyā naravāhanaḥ |
iha vaiśravaṇastāta parvasaṃdhiṣu dṛśyate || 3-156-25||
MHB 3-156-26
शिखरे तं समासीनमधिपं सर्वरक्षसाम् ।
प्रेक्षन्ते सर्वभूतानि भानुमन्तमिवोदितम् ॥ ३-१५६-२६॥
śikhare taṃ samāsīnamadhipaṃ sarvarakṣasām |
prekṣante sarvabhūtāni bhānumantamivoditam || 3-156-26||
MHB 3-156-27
देवदानवसिद्धानां तथा वैश्रवणस्य च ।
गिरेः शिखरमुद्यानमिदं भरतसत्तम ॥ ३-१५६-२७॥
devadānavasiddhānāṃ tathā vaiśravaṇasya ca |
gireḥ śikharamudyānamidaṃ bharatasattama || 3-156-27||
MHB 3-156-28
उपासीनस्य धनदं तुम्बुरोः पर्वसंधिषु ।
गीतसामस्वनस्तात श्रूयते गन्धमादने ॥ ३-१५६-२८॥
upāsīnasya dhanadaṃ tumburoḥ parvasaṃdhiṣu |
gītasāmasvanastāta śrūyate gandhamādane || 3-156-28||
MHB 3-156-29
एतदेवंविधं चित्रमिह तात युधिष्ठिर ।
प्रेक्षन्ते सर्वभूतानि बहुशः पर्वसंधिषु ॥ ३-१५६-२९॥
etadevaṃvidhaṃ citramiha tāta yudhiṣṭhira |
prekṣante sarvabhūtāni bahuśaḥ parvasaṃdhiṣu || 3-156-29||
MHB 3-156-30
भुञ्जानाः सर्वभोज्यानि रसवन्ति फलानि च ।
वसध्वं पाण्डवश्रेष्ठा यावदर्जुनदर्शनम् ॥ ३-१५६-३०॥
bhuñjānāḥ sarvabhojyāni rasavanti phalāni ca |
vasadhvaṃ pāṇḍavaśreṣṭhā yāvadarjunadarśanam || 3-156-30||
MHB 3-156-31
न तात चपलैर्भाव्यमिह प्राप्तैः कथंचन ।
उषित्वेह यथाकामं यथाश्रद्धं विहृत्य च ।
ततः शस्त्रभृतां श्रेष्ठ पृथिवीं पालयिष्यसि ॥ ३-१५६-३१॥
na tāta capalairbhāvyamiha prāptaiḥ kathaṃcana |
uṣitveha yathākāmaṃ yathāśraddhaṃ vihṛtya ca |
tataḥ śastrabhṛtāṃ śreṣṭha pṛthivīṃ pālayiṣyasi || 3-156-31||
Adhyaya: 157/299 (70)
MHB 3-157-1
जनमेजय उवाच ।
पाण्डोः पुत्रा महात्मानः सर्वे दिव्यपराक्रमाः ।
कियन्तं कालमवसन्पर्वते गन्धमादने ॥ ३-१५७-१॥
janamejaya uvāca |
pāṇḍoḥ putrā mahātmānaḥ sarve divyaparākramāḥ |
kiyantaṃ kālamavasanparvate gandhamādane || 3-157-1||
MHB 3-157-2
कानि चाभ्यवहार्याणि तत्र तेषां महात्मनाम् ।
वसतां लोकवीराणामासंस्तद्ब्रूहि सत्तम ॥ ३-१५७-२॥
kāni cābhyavahāryāṇi tatra teṣāṃ mahātmanām |
vasatāṃ lokavīrāṇāmāsaṃstadbrūhi sattama || 3-157-2||
MHB 3-157-3
विस्तरेण च मे शंस भीमसेनपराक्रमम् ।
यद्यच्चक्रे महाबाहुस्तस्मिन्हैमवते गिरौ ।
न खल्वासीत्पुनर्युद्धं तस्य यक्षैर्द्विजोत्तम ॥ ३-१५७-३॥
vistareṇa ca me śaṃsa bhīmasenaparākramam |
yadyaccakre mahābāhustasminhaimavate girau |
na khalvāsītpunaryuddhaṃ tasya yakṣairdvijottama || 3-157-3||
MHB 3-157-4
कच्चित्समागमस्तेषामासीद्वैश्रवणेन च ।
तत्र ह्यायाति धनद आर्ष्टिषेणो यथाब्रवीत् ॥ ३-१५७-४॥
kaccitsamāgamasteṣāmāsīdvaiśravaṇena ca |
tatra hyāyāti dhanada ārṣṭiṣeṇo yathābravīt || 3-157-4||
MHB 3-157-5
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण तपोधन ।
न हि मे शृण्वतस्तृप्तिरस्ति तेषां विचेष्टितम् ॥ ३-१५७-५॥
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ vistareṇa tapodhana |
na hi me śṛṇvatastṛptirasti teṣāṃ viceṣṭitam || 3-157-5||
MHB 3-157-6
वैशंपायन उवाच ।
एतदात्महितं श्रुत्वा तस्याप्रतिमतेजसः ।
शासनं सततं चक्रुस्तथैव भरतर्षभाः ॥ ३-१५७-६॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
etadātmahitaṃ śrutvā tasyāpratimatejasaḥ |
śāsanaṃ satataṃ cakrustathaiva bharatarṣabhāḥ || 3-157-6||
MHB 3-157-7
भुञ्जाना मुनिभोज्यानि रसवन्ति फलानि च ।
शुद्धबाणहतानां च मृगाणां पिशितान्यपि ॥ ३-१५७-७॥
bhuñjānā munibhojyāni rasavanti phalāni ca |
śuddhabāṇahatānāṃ ca mṛgāṇāṃ piśitānyapi || 3-157-7||
MHB 3-157-8
मेध्यानि हिमवत्पृष्ठे मधूनि विविधानि च ।
एवं ते न्यवसंस्तत्र पाण्डवा भरतर्षभाः ॥ ३-१५७-८॥
medhyāni himavatpṛṣṭhe madhūni vividhāni ca |
evaṃ te nyavasaṃstatra pāṇḍavā bharatarṣabhāḥ || 3-157-8||
MHB 3-157-9
तथा निवसतां तेषां पञ्चमं वर्षमभ्यगात् ।
शृण्वतां लोमशोक्तानि वाक्यानि विविधानि च ॥ ३-१५७-९॥
tathā nivasatāṃ teṣāṃ pañcamaṃ varṣamabhyagāt |
śṛṇvatāṃ lomaśoktāni vākyāni vividhāni ca || 3-157-9||
MHB 3-157-10
कृत्यकाल उपस्थास्य इति चोक्त्वा घटोत्कचः ।
राक्षसैः सहितः सर्वैः पूर्वमेव गतः प्रभो ॥ ३-१५७-१०॥
kṛtyakāla upasthāsya iti coktvā ghaṭotkacaḥ |
rākṣasaiḥ sahitaḥ sarvaiḥ pūrvameva gataḥ prabho || 3-157-10||
MHB 3-157-11
आर्ष्टिषेणाश्रमे तेषां वसतां वै महात्मनाम् ।
अगच्छन्बहवो मासाः पश्यतां महदद्भुतम् ॥ ३-१५७-११॥
ārṣṭiṣeṇāśrame teṣāṃ vasatāṃ vai mahātmanām |
agacchanbahavo māsāḥ paśyatāṃ mahadadbhutam || 3-157-11||
MHB 3-157-12
तैस्तत्र रममाणैश्च विहरद्भिश्च पाण्डवैः ।
प्रीतिमन्तो महाभागा मुनयश्चारणास्तथा ॥ ३-१५७-१२॥
taistatra ramamāṇaiśca viharadbhiśca pāṇḍavaiḥ |
prītimanto mahābhāgā munayaścāraṇāstathā || 3-157-12||
MHB 3-157-13
आजग्मुः पाण्डवान्द्रष्टुं सिद्धात्मानो यतव्रताः ।
तैस्तैः सह कथाश्चक्रुर्दिव्या भरतसत्तमाः ॥ ३-१५७-१३॥
ājagmuḥ pāṇḍavāndraṣṭuṃ siddhātmāno yatavratāḥ |
taistaiḥ saha kathāścakrurdivyā bharatasattamāḥ || 3-157-13||
MHB 3-157-14
ततः कतिपयाहस्य महाह्रदनिवासिनम् ।
ऋद्धिमन्तं महानागं सुपर्णः सहसाहरत् ॥ ३-१५७-१४॥
tataḥ katipayāhasya mahāhradanivāsinam |
ṛddhimantaṃ mahānāgaṃ suparṇaḥ sahasāharat || 3-157-14||
MHB 3-157-15
प्राकम्पत महाशैलः प्रामृद्यन्त महाद्रुमाः ।
ददृशुः सर्वभूतानि पाण्डवाश्च तदद्भुतम् ॥ ३-१५७-१५॥
prākampata mahāśailaḥ prāmṛdyanta mahādrumāḥ |
dadṛśuḥ sarvabhūtāni pāṇḍavāśca tadadbhutam || 3-157-15||
MHB 3-157-16
ततः शैलोत्तमस्याग्रात्पाण्डवान्प्रति मारुतः ।
अवहत्सर्वमाल्यानि गन्धवन्ति शुभानि च ॥ ३-१५७-१६॥
tataḥ śailottamasyāgrātpāṇḍavānprati mārutaḥ |
avahatsarvamālyāni gandhavanti śubhāni ca || 3-157-16||
MHB 3-157-17
तत्र पुष्पाणि दिव्यानि सुहृद्भिः सह पाण्डवाः ।
ददृशुः पञ्च वर्णानि द्रौपदी च यशस्विनी ॥ ३-१५७-१७॥
tatra puṣpāṇi divyāni suhṛdbhiḥ saha pāṇḍavāḥ |
dadṛśuḥ pañca varṇāni draupadī ca yaśasvinī || 3-157-17||
MHB 3-157-18
भीमसेनं ततः कृष्णा काले वचनमब्रवीत् ।
विविक्ते पर्वतोद्देशे सुखासीनं महाभुजम् ॥ ३-१५७-१८॥
bhīmasenaṃ tataḥ kṛṣṇā kāle vacanamabravīt |
vivikte parvatoddeśe sukhāsīnaṃ mahābhujam || 3-157-18||
MHB 3-157-19
सुपर्णानिलवेगेन श्वसनेन महाबलात् ।
पञ्चवर्णानि पात्यन्ते पुष्पाणि भरतर्षभ ।
प्रत्यक्षं सर्वभूतानां नदीमश्वरथां प्रति ॥ ३-१५७-१९॥
suparṇānilavegena śvasanena mahābalāt |
pañcavarṇāni pātyante puṣpāṇi bharatarṣabha |
pratyakṣaṃ sarvabhūtānāṃ nadīmaśvarathāṃ prati || 3-157-19||
MHB 3-157-20
खाण्डवे सत्यसंधेन भ्रात्रा तव नरेश्वर ।
गन्धर्वोरगरक्षांसि वासवश्च निवारितः ।
हता मायाविनश्चोग्रा धनुः प्राप्तं च गाण्डिवम् ॥ ३-१५७-२०॥
khāṇḍave satyasaṃdhena bhrātrā tava nareśvara |
gandharvoragarakṣāṃsi vāsavaśca nivāritaḥ |
hatā māyāvinaścogrā dhanuḥ prāptaṃ ca gāṇḍivam || 3-157-20||
MHB 3-157-21
तवापि सुमहत्तेजो महद्बाहुबलं च ते ।
अविषह्यमनाधृष्यं शतक्रतुबलोपमम् ॥ ३-१५७-२१॥
tavāpi sumahattejo mahadbāhubalaṃ ca te |
aviṣahyamanādhṛṣyaṃ śatakratubalopamam || 3-157-21||
MHB 3-157-22
त्वद्बाहुबलवेगेन त्रासिताः सर्वराक्षसाः ।
हित्वा शैलं प्रपद्यन्तां भीमसेन दिशो दश ॥ ३-१५७-२२॥
tvadbāhubalavegena trāsitāḥ sarvarākṣasāḥ |
hitvā śailaṃ prapadyantāṃ bhīmasena diśo daśa || 3-157-22||
MHB 3-157-23
ततः शैलोत्तमस्याग्रं चित्रमाल्यधरं शिवम् ।
व्यपेतभयसंमोहाः पश्यन्तु सुहृदस्तव ॥ ३-१५७-२३॥
tataḥ śailottamasyāgraṃ citramālyadharaṃ śivam |
vyapetabhayasaṃmohāḥ paśyantu suhṛdastava || 3-157-23||
MHB 3-157-24
एवं प्रणिहितं भीम चिरात्प्रभृति मे मनः ।
द्रष्टुमिच्छामि शैलाग्रं त्वद्बाहुबलमाश्रिता ॥ ३-१५७-२४॥
evaṃ praṇihitaṃ bhīma cirātprabhṛti me manaḥ |
draṣṭumicchāmi śailāgraṃ tvadbāhubalamāśritā || 3-157-24||
MHB 3-157-25
ततः क्षिप्तमिवात्मानं द्रौपद्या स परंतपः ।
नामृष्यत महाबाहुः प्रहारमिव सद्गवः ॥ ३-१५७-२५॥
tataḥ kṣiptamivātmānaṃ draupadyā sa paraṃtapaḥ |
nāmṛṣyata mahābāhuḥ prahāramiva sadgavaḥ || 3-157-25||
MHB 3-157-26
सिंहर्षभगतिः श्रीमानुदारः कनकप्रभः ।
मनस्वी बलवान्दृप्तो मानी शूरश्च पाण्डवः ॥ ३-१५७-२६॥
siṃharṣabhagatiḥ śrīmānudāraḥ kanakaprabhaḥ |
manasvī balavāndṛpto mānī śūraśca pāṇḍavaḥ || 3-157-26||
MHB 3-157-27
लोहिताक्षः पृथुव्यंसो मत्तवारणविक्रमः ।
सिंहदंष्ट्रो बृहत्स्कन्धः शालपोत इवोद्गतः ॥ ३-१५७-२७॥
lohitākṣaḥ pṛthuvyaṃso mattavāraṇavikramaḥ |
siṃhadaṃṣṭro bṛhatskandhaḥ śālapota ivodgataḥ || 3-157-27||
MHB 3-157-28
महात्मा चारुसर्वाङ्गः कम्बुग्रीवो महाभुजः ।
रुक्मपृष्ठं धनुः खड्गं तूणांश्चापि परामृशत् ॥ ३-१५७-२८॥
mahātmā cārusarvāṅgaḥ kambugrīvo mahābhujaḥ |
rukmapṛṣṭhaṃ dhanuḥ khaḍgaṃ tūṇāṃścāpi parāmṛśat || 3-157-28||
MHB 3-157-29
केसरीव यथोत्सिक्तः प्रभिन्न इव वारणः ।
व्यपेतभयसंमोहः शैलमभ्यपतद्बली ॥ ३-१५७-२९॥
kesarīva yathotsiktaḥ prabhinna iva vāraṇaḥ |
vyapetabhayasaṃmohaḥ śailamabhyapatadbalī || 3-157-29||
MHB 3-157-30
तं मृगेन्द्रमिवायान्तं प्रभिन्नमिव वारणम् ।
ददृशुः सर्वभूतानि बाणखड्गधनुर्धरम् ॥ ३-१५७-३०॥
taṃ mṛgendramivāyāntaṃ prabhinnamiva vāraṇam |
dadṛśuḥ sarvabhūtāni bāṇakhaḍgadhanurdharam || 3-157-30||
MHB 3-157-31
द्रौपद्या वर्धयन्हर्षं गदामादाय पाण्डवः ।
व्यपेतभयसंमोहः शैलराजं समाविशत् ॥ ३-१५७-३१॥
draupadyā vardhayanharṣaṃ gadāmādāya pāṇḍavaḥ |
vyapetabhayasaṃmohaḥ śailarājaṃ samāviśat || 3-157-31||
MHB 3-157-32
न ग्लानिर्न च कातर्यं न वैक्लव्यं न मत्सरः ।
कदाचिज्जुषते पार्थमात्मजं मातरिश्वनः ॥ ३-१५७-३२॥
na glānirna ca kātaryaṃ na vaiklavyaṃ na matsaraḥ |
kadācijjuṣate pārthamātmajaṃ mātariśvanaḥ || 3-157-32||
MHB 3-157-33
तदेकायनमासाद्य विषमं भीमदर्शनम् ।
बहुतालोच्छ्रयं शृङ्गमारुरोह महाबलः ॥ ३-१५७-३३॥
tadekāyanamāsādya viṣamaṃ bhīmadarśanam |
bahutālocchrayaṃ śṛṅgamāruroha mahābalaḥ || 3-157-33||
MHB 3-157-34
स किंनरमहानागमुनिगन्धर्वराक्षसान् ।
हर्षयन्पर्वतस्याग्रमाससाद महाबलः ॥ ३-१५७-३४॥
sa kiṃnaramahānāgamunigandharvarākṣasān |
harṣayanparvatasyāgramāsasāda mahābalaḥ || 3-157-34||
MHB 3-157-35
तत्र वैश्रवणावासं ददर्श भरतर्षभः ।
काञ्चनैः स्फाटिकाकारैर्वेश्मभिः समलंकृतम् ॥ ३-१५७-३५॥
tatra vaiśravaṇāvāsaṃ dadarśa bharatarṣabhaḥ |
kāñcanaiḥ sphāṭikākārairveśmabhiḥ samalaṃkṛtam || 3-157-35||
MHB 3-157-36
मोदयन्सर्वभूतानि गन्धमादनसंभवः ।
सर्वगन्धवहस्तत्र मारुतः सुसुखो ववौ ॥ ३-१५७-३६॥
modayansarvabhūtāni gandhamādanasaṃbhavaḥ |
sarvagandhavahastatra mārutaḥ susukho vavau || 3-157-36||
MHB 3-157-37
चित्रा विविधवर्णाभाश्चित्रमञ्जरिधारिणः ।
अचिन्त्या विविधास्तत्र द्रुमाः परमशोभनाः ॥ ३-१५७-३७॥
citrā vividhavarṇābhāścitramañjaridhāriṇaḥ |
acintyā vividhāstatra drumāḥ paramaśobhanāḥ || 3-157-37||
MHB 3-157-38
रत्नजालपरिक्षिप्तं चित्रमाल्यधरं शिवम् ।
राक्षसाधिपतेः स्थानं ददर्श भरतर्षभः ॥ ३-१५७-३८॥
ratnajālaparikṣiptaṃ citramālyadharaṃ śivam |
rākṣasādhipateḥ sthānaṃ dadarśa bharatarṣabhaḥ || 3-157-38||
MHB 3-157-39
गदाखड्गधनुष्पाणिः समभित्यक्तजीवितः ।
भीमसेनो महाबाहुस्तस्थौ गिरिरिवाचलः ॥ ३-१५७-३९॥
gadākhaḍgadhanuṣpāṇiḥ samabhityaktajīvitaḥ |
bhīmaseno mahābāhustasthau giririvācalaḥ || 3-157-39||
MHB 3-157-40
ततः शङ्खमुपाध्मासीद्द्विषतां लोमहर्षणम् ।
ज्याघोषतलघोषं च कृत्वा भूतान्यमोहयत् ॥ ३-१५७-४०॥
tataḥ śaṅkhamupādhmāsīddviṣatāṃ lomaharṣaṇam |
jyāghoṣatalaghoṣaṃ ca kṛtvā bhūtānyamohayat || 3-157-40||
MHB 3-157-41
ततः संहृष्टरोमाणः शब्दं तमभिदुद्रुवुः ।
यक्षराक्षसगन्धर्वाः पाण्डवस्य समीपतः ॥ ३-१५७-४१॥
tataḥ saṃhṛṣṭaromāṇaḥ śabdaṃ tamabhidudruvuḥ |
yakṣarākṣasagandharvāḥ pāṇḍavasya samīpataḥ || 3-157-41||
MHB 3-157-42
गदापरिघनिस्त्रिंशशक्तिशूलपरश्वधाः ।
प्रगृहीता व्यरोचन्त यक्षराक्षसबाहुभिः ॥ ३-१५७-४२॥
gadāparighanistriṃśaśaktiśūlaparaśvadhāḥ |
pragṛhītā vyarocanta yakṣarākṣasabāhubhiḥ || 3-157-42||
MHB 3-157-43
ततः प्रववृते युद्धं तेषां तस्य च भारत ।
तैः प्रयुक्तान्महाकायैः शक्तिशूलपरश्वधान् ।
भल्लैर्भीमः प्रचिच्छेद भीमवेगतरैस्ततः ॥ ३-१५७-४३॥
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ teṣāṃ tasya ca bhārata |
taiḥ prayuktānmahākāyaiḥ śaktiśūlaparaśvadhān |
bhallairbhīmaḥ praciccheda bhīmavegataraistataḥ || 3-157-43||
MHB 3-157-44
अन्तरिक्षचराणां च भूमिष्ठानां च गर्जताम् ।
शरैर्विव्याध गात्राणि राक्षसानां महाबलः ॥ ३-१५७-४४॥
antarikṣacarāṇāṃ ca bhūmiṣṭhānāṃ ca garjatām |
śarairvivyādha gātrāṇi rākṣasānāṃ mahābalaḥ || 3-157-44||
MHB 3-157-45
सा लोहितमहावृष्टिरभ्यवर्षन्महाबलम् ।
कायेभ्यः प्रच्युता धारा राक्षसानां समन्ततः ॥ ३-१५७-४५॥
sā lohitamahāvṛṣṭirabhyavarṣanmahābalam |
kāyebhyaḥ pracyutā dhārā rākṣasānāṃ samantataḥ || 3-157-45||
MHB 3-157-46
भीमबाहुबलोत्सृष्टैर्बहुधा यक्षरक्षसाम् ।
विनिकृत्तान्यदृश्यन्त शरीराणि शिरांसि च ॥ ३-१५७-४६॥
bhīmabāhubalotsṛṣṭairbahudhā yakṣarakṣasām |
vinikṛttānyadṛśyanta śarīrāṇi śirāṃsi ca || 3-157-46||
MHB 3-157-47
प्रच्छाद्यमानं रक्षोभिः पाण्डवं प्रियदर्शनम् ।
ददृशुः सर्वभूतानि सूर्यमभ्रगणैरिव ॥ ३-१५७-४७॥
pracchādyamānaṃ rakṣobhiḥ pāṇḍavaṃ priyadarśanam |
dadṛśuḥ sarvabhūtāni sūryamabhragaṇairiva || 3-157-47||
MHB 3-157-48
स रश्मिभिरिवादित्यः शरैररिनिघातिभिः ।
सर्वानार्छन्महाबाहुर्बलवान्सत्यविक्रमः ॥ ३-१५७-४८॥
sa raśmibhirivādityaḥ śarairarinighātibhiḥ |
sarvānārchanmahābāhurbalavānsatyavikramaḥ || 3-157-48||
MHB 3-157-49
अभितर्जयमानाश्च रुवन्तश्च महारवान् ।
न मोहं भीमसेनस्य ददृशुः सर्वराक्षसाः ॥ ३-१५७-४९॥
abhitarjayamānāśca ruvantaśca mahāravān |
na mohaṃ bhīmasenasya dadṛśuḥ sarvarākṣasāḥ || 3-157-49||
MHB 3-157-50
ते शरैः क्षतसर्वाङ्गा भीमसेनभयार्दिताः ।
भीममार्तस्वरं चक्रुर्विप्रकीर्णमहायुधाः ॥ ३-१५७-५०॥
te śaraiḥ kṣatasarvāṅgā bhīmasenabhayārditāḥ |
bhīmamārtasvaraṃ cakrurviprakīrṇamahāyudhāḥ || 3-157-50||
MHB 3-157-51
उत्सृज्य ते गदाशूलानसिशक्तिपरश्वधान् ।
दक्षिणां दिशमाजग्मुस्त्रासिता दृढधन्वना ॥ ३-१५७-५१॥
utsṛjya te gadāśūlānasiśaktiparaśvadhān |
dakṣiṇāṃ diśamājagmustrāsitā dṛḍhadhanvanā || 3-157-51||
MHB 3-157-52
तत्र शूलगदापाणिर्व्यूढोरस्को महाभुजः ।
सखा वैश्रवणस्यासीन्मणिमान्नाम राक्षसः ॥ ३-१५७-५२॥
tatra śūlagadāpāṇirvyūḍhorasko mahābhujaḥ |
sakhā vaiśravaṇasyāsīnmaṇimānnāma rākṣasaḥ || 3-157-52||
MHB 3-157-53
अदर्शयदधीकारं पौरुषं च महाबलः ।
स तान्दृष्ट्वा परावृत्तान्स्मयमान इवाब्रवीत् ॥ ३-१५७-५३॥
adarśayadadhīkāraṃ pauruṣaṃ ca mahābalaḥ |
sa tāndṛṣṭvā parāvṛttānsmayamāna ivābravīt || 3-157-53||
MHB 3-157-54
एकेन बहवः संख्ये मानुषेण पराजिताः ।
प्राप्य वैश्रवणावासं किं वक्ष्यथ धनेश्वरम् ॥ ३-१५७-५४॥
ekena bahavaḥ saṃkhye mānuṣeṇa parājitāḥ |
prāpya vaiśravaṇāvāsaṃ kiṃ vakṣyatha dhaneśvaram || 3-157-54||
MHB 3-157-55
एवमाभाष्य तान्सर्वान्न्यवर्तत स राक्षसः ।
शक्तिशूलगदापाणिरभ्यधावच्च पाण्डवम् ॥ ३-१५७-५५॥
evamābhāṣya tānsarvānnyavartata sa rākṣasaḥ |
śaktiśūlagadāpāṇirabhyadhāvacca pāṇḍavam || 3-157-55||
MHB 3-157-56
तमापतन्तं वेगेन प्रभिन्नमिव वारणम् ।
वत्सदन्तैस्त्रिभिः पार्श्वे भीमसेनः समर्पयत् ॥ ३-१५७-५६॥
tamāpatantaṃ vegena prabhinnamiva vāraṇam |
vatsadantaistribhiḥ pārśve bhīmasenaḥ samarpayat || 3-157-56||
MHB 3-157-57
मणिमानपि संक्रुद्धः प्रगृह्य महतीं गदाम् ।
प्राहिणोद्भीमसेनाय परिक्षिप्य महाबलः ॥ ३-१५७-५७॥
maṇimānapi saṃkruddhaḥ pragṛhya mahatīṃ gadām |
prāhiṇodbhīmasenāya parikṣipya mahābalaḥ || 3-157-57||
MHB 3-157-58
विद्युद्रूपां महाघोरामाकाशे महतीं गदाम् ।
शरैर्बहुभिरभ्यर्छद्भीमसेनः शिलाशितैः ॥ ३-१५७-५८॥
vidyudrūpāṃ mahāghorāmākāśe mahatīṃ gadām |
śarairbahubhirabhyarchadbhīmasenaḥ śilāśitaiḥ || 3-157-58||
MHB 3-157-59
प्रत्यहन्यन्त ते सर्वे गदामासाद्य सायकाः ।
न वेगं धारयामासुर्गदावेगस्य वेगिताः ॥ ३-१५७-५९॥
pratyahanyanta te sarve gadāmāsādya sāyakāḥ |
na vegaṃ dhārayāmāsurgadāvegasya vegitāḥ || 3-157-59||
MHB 3-157-60
गदायुद्धसमाचारं बुध्यमानः स वीर्यवान् ।
व्यंसयामास तं तस्य प्रहारं भीमविक्रमः ॥ ३-१५७-६०॥
gadāyuddhasamācāraṃ budhyamānaḥ sa vīryavān |
vyaṃsayāmāsa taṃ tasya prahāraṃ bhīmavikramaḥ || 3-157-60||
MHB 3-157-61
ततः शक्तिं महाघोरां रुक्मदण्डामयस्मयीम् ।
तस्मिन्नेवान्तरे धीमान्प्रजहाराथ राक्षसः ॥ ३-१५७-६१॥
tataḥ śaktiṃ mahāghorāṃ rukmadaṇḍāmayasmayīm |
tasminnevāntare dhīmānprajahārātha rākṣasaḥ || 3-157-61||
MHB 3-157-62
सा भुजं भीमनिर्ह्रादा भित्त्वा भीमस्य दक्षिणम् ।
साग्निज्वाला महारौद्रा पपात सहसा भुवि ॥ ३-१५७-६२॥
sā bhujaṃ bhīmanirhrādā bhittvā bhīmasya dakṣiṇam |
sāgnijvālā mahāraudrā papāta sahasā bhuvi || 3-157-62||
MHB 3-157-63
सोऽतिविद्धो महेष्वासः शक्त्यामितपराक्रमः ।
गदां जग्राह कौरव्यो गदायुद्धविशारदः ॥ ३-१५७-६३॥
so'tividdho maheṣvāsaḥ śaktyāmitaparākramaḥ |
gadāṃ jagrāha kauravyo gadāyuddhaviśāradaḥ || 3-157-63||
MHB 3-157-64
तां प्रगृह्योन्नदन्भीमः सर्वशैक्यायसीं गदाम् ।
तरसा सोऽभिदुद्राव मणिमन्तं महाबलम् ॥ ३-१५७-६४॥
tāṃ pragṛhyonnadanbhīmaḥ sarvaśaikyāyasīṃ gadām |
tarasā so'bhidudrāva maṇimantaṃ mahābalam || 3-157-64||
MHB 3-157-65
दीप्यमानं महाशूलं प्रगृह्य मणिमानपि ।
प्राहिणोद्भीमसेनाय वेगेन महता नदन् ॥ ३-१५७-६५॥
dīpyamānaṃ mahāśūlaṃ pragṛhya maṇimānapi |
prāhiṇodbhīmasenāya vegena mahatā nadan || 3-157-65||
MHB 3-157-66
भङ्क्त्वा शूलं गदाग्रेण गदायुद्धविशारदः ।
अभिदुद्राव तं तूर्णं गरुत्मानिव पन्नगम् ॥ ३-१५७-६६॥
bhaṅktvā śūlaṃ gadāgreṇa gadāyuddhaviśāradaḥ |
abhidudrāva taṃ tūrṇaṃ garutmāniva pannagam || 3-157-66||
MHB 3-157-67
सोऽन्तरिक्षमभिप्लुत्य विधूय सहसा गदाम् ।
प्रचिक्षेप महाबाहुर्विनद्य रणमूर्धनि ॥ ३-१५७-६७॥
so'ntarikṣamabhiplutya vidhūya sahasā gadām |
pracikṣepa mahābāhurvinadya raṇamūrdhani || 3-157-67||
MHB 3-157-68
सेन्द्राशनिरिवेन्द्रेण विसृष्टा वातरंहसा ।
हत्वा रक्षः क्षितिं प्राप्य कृत्येव निपपात ह ॥ ३-१५७-६८॥
sendrāśanirivendreṇa visṛṣṭā vātaraṃhasā |
hatvā rakṣaḥ kṣitiṃ prāpya kṛtyeva nipapāta ha || 3-157-68||
MHB 3-157-69
तं राक्षसं भीमबलं भीमसेनेन पातितम् ।
ददृशुः सर्वभूतानि सिंहेनेव गवां पतिम् ॥ ३-१५७-६९॥
taṃ rākṣasaṃ bhīmabalaṃ bhīmasenena pātitam |
dadṛśuḥ sarvabhūtāni siṃheneva gavāṃ patim || 3-157-69||
MHB 3-157-70
तं प्रेक्ष्य निहतं भूमौ हतशेषा निशाचराः ।
भीममार्तस्वरं कृत्वा जग्मुः प्राचीं दिशं प्रति ॥ ३-१५७-७०॥
taṃ prekṣya nihataṃ bhūmau hataśeṣā niśācarāḥ |
bhīmamārtasvaraṃ kṛtvā jagmuḥ prācīṃ diśaṃ prati || 3-157-70||
Adhyaya: 158/299 (59)
MHB 3-158-1
वैशंपायन उवाच ।
श्रुत्वा बहुविधैः शब्दैर्नाद्यमाना गिरेर्गुहाः ।
अजातशत्रुः कौन्तेयो माद्रीपुत्रावुभावपि ॥ ३-१५८-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
śrutvā bahuvidhaiḥ śabdairnādyamānā girerguhāḥ |
ajātaśatruḥ kaunteyo mādrīputrāvubhāvapi || 3-158-1||
MHB 3-158-2
धौम्यः कृष्णा च विप्राश्च सर्वे च सुहृदस्तथा ।
भीमसेनमपश्यन्तः सर्वे विमनसोऽभवन् ॥ ३-१५८-२॥
dhaumyaḥ kṛṣṇā ca viprāśca sarve ca suhṛdastathā |
bhīmasenamapaśyantaḥ sarve vimanaso'bhavan || 3-158-2||
MHB 3-158-3
द्रौपदीमार्ष्टिषेणाय प्रदाय तु महारथाः ।
सहिताः सायुधाः शूराः शैलमारुरुहुस्तदा ॥ ३-१५८-३॥
draupadīmārṣṭiṣeṇāya pradāya tu mahārathāḥ |
sahitāḥ sāyudhāḥ śūrāḥ śailamāruruhustadā || 3-158-3||
MHB 3-158-4
ततः संप्राप्य शैलाग्रं वीक्षमाणा महारथाः ।
ददृशुस्ते महेष्वासा भीमसेनमरिंदमम् ॥ ३-१५८-४॥
tataḥ saṃprāpya śailāgraṃ vīkṣamāṇā mahārathāḥ |
dadṛśuste maheṣvāsā bhīmasenamariṃdamam || 3-158-4||
MHB 3-158-5
स्फुरतश्च महाकायान्गतसत्त्वांश्च राक्षसान् ।
महाबलान्महाघोरान्भीमसेनेन पातितान् ॥ ३-१५८-५॥
sphurataśca mahākāyāngatasattvāṃśca rākṣasān |
mahābalānmahāghorānbhīmasenena pātitān || 3-158-5||
MHB 3-158-6
शुशुभे स महाबाहुर्गदाखड्गधनुर्धरः ।
निहत्य समरे सर्वान्दानवान्मघवानिव ॥ ३-१५८-६॥
śuśubhe sa mahābāhurgadākhaḍgadhanurdharaḥ |
nihatya samare sarvāndānavānmaghavāniva || 3-158-6||
MHB 3-158-7
ततस्ते समतिक्रम्य परिष्वज्य वृकोदरम् ।
तत्रोपविविशुः पार्थाः प्राप्ता गतिमनुत्तमाम् ॥ ३-१५८-७॥
tataste samatikramya pariṣvajya vṛkodaram |
tatropaviviśuḥ pārthāḥ prāptā gatimanuttamām || 3-158-7||
MHB 3-158-8
तैश्चतुर्भिर्महेष्वासैर्गिरिशृङ्गमशोभत ।
लोकपालैर्महाभागैर्दिवं देववरैरिव ॥ ३-१५८-८॥
taiścaturbhirmaheṣvāsairgiriśṛṅgamaśobhata |
lokapālairmahābhāgairdivaṃ devavarairiva || 3-158-8||
MHB 3-158-9
कुबेरसदनं दृष्ट्वा राक्षसांश्च निपातितान् ।
भ्राता भ्रातरमासीनमभ्यभाषत पाण्डवम् ॥ ३-१५८-९॥
kuberasadanaṃ dṛṣṭvā rākṣasāṃśca nipātitān |
bhrātā bhrātaramāsīnamabhyabhāṣata pāṇḍavam || 3-158-9||
MHB 3-158-10
साहसाद्यदि वा मोहाद्भीम पापमिदं कृतम् ।
नैतत्ते सदृशं वीर मुनेरिव मृषावचः ॥ ३-१५८-१०॥
sāhasādyadi vā mohādbhīma pāpamidaṃ kṛtam |
naitatte sadṛśaṃ vīra muneriva mṛṣāvacaḥ || 3-158-10||
MHB 3-158-11
राजद्विष्टं न कर्तव्यमिति धर्मविदो विदुः ।
त्रिदशानामिदं द्विष्टं भीमसेन त्वया कृतम् ॥ ३-१५८-११॥
rājadviṣṭaṃ na kartavyamiti dharmavido viduḥ |
tridaśānāmidaṃ dviṣṭaṃ bhīmasena tvayā kṛtam || 3-158-11||
MHB 3-158-12
अर्थधर्मावनादृत्य यः पापे कुरुते मनः ।
कर्मणां पार्थ पापानां स फलं विन्दते ध्रुवम् ।
पुनरेवं न कर्तव्यं मम चेदिच्छसि प्रियम् ॥ ३-१५८-१२॥
arthadharmāvanādṛtya yaḥ pāpe kurute manaḥ |
karmaṇāṃ pārtha pāpānāṃ sa phalaṃ vindate dhruvam |
punarevaṃ na kartavyaṃ mama cedicchasi priyam || 3-158-12||
MHB 3-158-13
एवमुक्त्वा स धर्मात्मा भ्राता भ्रातरमच्युतम् ।
अर्थतत्त्वविभागज्ञः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
विरराम महातेजास्तमेवार्थं विचिन्तयन् ॥ ३-१५८-१३॥
evamuktvā sa dharmātmā bhrātā bhrātaramacyutam |
arthatattvavibhāgajñaḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
virarāma mahātejāstamevārthaṃ vicintayan || 3-158-13||
MHB 3-158-14
ततस्तु हतशिष्टा ये भीमसेनेन राक्षसाः ।
सहिताः प्रत्यपद्यन्त कुबेरसदनं प्रति ॥ ३-१५८-१४॥
tatastu hataśiṣṭā ye bhīmasenena rākṣasāḥ |
sahitāḥ pratyapadyanta kuberasadanaṃ prati || 3-158-14||
MHB 3-158-15
ते जवेन महावेगाः प्राप्य वैश्रवणालयम् ।
भीममार्तस्वरं चक्रुर्भीमसेनभयार्दिताः ॥ ३-१५८-१५॥
te javena mahāvegāḥ prāpya vaiśravaṇālayam |
bhīmamārtasvaraṃ cakrurbhīmasenabhayārditāḥ || 3-158-15||
MHB 3-158-16
न्यस्तशस्त्रायुधाः श्रान्ताः शोणिताक्तपरिच्छदाः ।
प्रकीर्णमूर्धजा राजन्यक्षाधिपतिमब्रुवन् ॥ ३-१५८-१६॥
nyastaśastrāyudhāḥ śrāntāḥ śoṇitāktaparicchadāḥ |
prakīrṇamūrdhajā rājanyakṣādhipatimabruvan || 3-158-16||
MHB 3-158-17
गदापरिघनिस्त्रिंशतोमरप्रासयोधिनः ।
राक्षसा निहताः सर्वे तव देव पुरःसराः ॥ ३-१५८-१७॥
gadāparighanistriṃśatomaraprāsayodhinaḥ |
rākṣasā nihatāḥ sarve tava deva puraḥsarāḥ || 3-158-17||
MHB 3-158-18
प्रमृद्य तरसा शैलं मानुषेण धनेश्वर ।
एकेन सहिताः संख्ये हताः क्रोधवशा गणाः ॥ ३-१५८-१८॥
pramṛdya tarasā śailaṃ mānuṣeṇa dhaneśvara |
ekena sahitāḥ saṃkhye hatāḥ krodhavaśā gaṇāḥ || 3-158-18||
MHB 3-158-19
प्रवरा रक्षसेन्द्राणां यक्षाणां च धनाधिप ।
शेरते निहता देव गतसत्त्वाः परासवः ॥ ३-१५८-१९॥
pravarā rakṣasendrāṇāṃ yakṣāṇāṃ ca dhanādhipa |
śerate nihatā deva gatasattvāḥ parāsavaḥ || 3-158-19||
MHB 3-158-20
लब्धः शैलो वयं मुक्ता मणिमांस्ते सखा हतः ।
मानुषेण कृतं कर्म विधत्स्व यदनन्तरम् ॥ ३-१५८-२०॥
labdhaḥ śailo vayaṃ muktā maṇimāṃste sakhā hataḥ |
mānuṣeṇa kṛtaṃ karma vidhatsva yadanantaram || 3-158-20||
MHB 3-158-21
स तच्छ्रुत्वा तु संक्रुद्धः सर्वयक्षगणाधिपः ।
कोपसंरक्तनयनः कथमित्यब्रवीद्वचः ॥ ३-१५८-२१॥
sa tacchrutvā tu saṃkruddhaḥ sarvayakṣagaṇādhipaḥ |
kopasaṃraktanayanaḥ kathamityabravīdvacaḥ || 3-158-21||
MHB 3-158-22
द्वितीयमपराध्यन्तं भीमं श्रुत्वा धनेश्वरः ।
चुक्रोध यक्षाधिपतिर्युज्यतामिति चाब्रवीत् ॥ ३-१५८-२२॥
dvitīyamaparādhyantaṃ bhīmaṃ śrutvā dhaneśvaraḥ |
cukrodha yakṣādhipatiryujyatāmiti cābravīt || 3-158-22||
MHB 3-158-23
अथाभ्रघनसंकाशं गिरिकूटमिवोच्छ्रितम् ।
हयैः संयोजयामासुर्गान्धर्वैरुत्तमं रथम् ॥ ३-१५८-२३॥
athābhraghanasaṃkāśaṃ girikūṭamivocchritam |
hayaiḥ saṃyojayāmāsurgāndharvairuttamaṃ ratham || 3-158-23||
MHB 3-158-24
तस्य सर्वगुणोपेता विमलाक्षा हयोत्तमाः ।
तेजोबलजवोपेता नानारत्नविभूषिताः ॥ ३-१५८-२४॥
tasya sarvaguṇopetā vimalākṣā hayottamāḥ |
tejobalajavopetā nānāratnavibhūṣitāḥ || 3-158-24||
MHB 3-158-25
शोभमाना रथे युक्तास्तरिष्यन्त इवाशुगाः ।
हर्षयामासुरन्योन्यमिङ्गितैर्विजयावहैः ॥ ३-१५८-२५॥
śobhamānā rathe yuktāstariṣyanta ivāśugāḥ |
harṣayāmāsuranyonyamiṅgitairvijayāvahaiḥ || 3-158-25||
MHB 3-158-26
स तमास्थाय भगवान्राजराजो महारथम् ।
प्रययौ देवगन्धर्वैः स्तूयमानो महाद्युतिः ॥ ३-१५८-२६॥
sa tamāsthāya bhagavānrājarājo mahāratham |
prayayau devagandharvaiḥ stūyamāno mahādyutiḥ || 3-158-26||
MHB 3-158-27
तं प्रयान्तं महात्मानं सर्वयक्षधनाधिपम् ।
रक्ताक्षा हेमसंकाशा महाकाया महाबलाः ॥ ३-१५८-२७॥
taṃ prayāntaṃ mahātmānaṃ sarvayakṣadhanādhipam |
raktākṣā hemasaṃkāśā mahākāyā mahābalāḥ || 3-158-27||
MHB 3-158-28
सायुधा बद्धनिस्त्रिंशा यक्षा दशशतायुताः ।
जवेन महता वीराः परिवार्योपतस्थिरे ॥ ३-१५८-२८॥
sāyudhā baddhanistriṃśā yakṣā daśaśatāyutāḥ |
javena mahatā vīrāḥ parivāryopatasthire || 3-158-28||
MHB 3-158-29
तं महान्तमुपायान्तं धनेश्वरमुपान्तिके ।
ददृशुर्हृष्टरोमाणः पाण्डवाः प्रियदर्शनम् ॥ ३-१५८-२९॥
taṃ mahāntamupāyāntaṃ dhaneśvaramupāntike |
dadṛśurhṛṣṭaromāṇaḥ pāṇḍavāḥ priyadarśanam || 3-158-29||
MHB 3-158-30
कुबेरस्तु महासत्त्वान्पाण्डोः पुत्रान्महारथान् ।
आत्तकार्मुकनिस्त्रिंशान्दृष्ट्वा प्रीतोऽभवत्तदा ॥ ३-१५८-३०॥
kuberastu mahāsattvānpāṇḍoḥ putrānmahārathān |
āttakārmukanistriṃśāndṛṣṭvā prīto'bhavattadā || 3-158-30||
MHB 3-158-31
ते पक्षिण इवोत्पत्य गिरेः शृङ्गं महाजवाः ।
तस्थुस्तेषां समभ्याशे धनेश्वरपुरःसराः ॥ ३-१५८-३१॥
te pakṣiṇa ivotpatya gireḥ śṛṅgaṃ mahājavāḥ |
tasthusteṣāṃ samabhyāśe dhaneśvarapuraḥsarāḥ || 3-158-31||
MHB 3-158-32
ततस्तं हृष्टमनसं पाण्डवान्प्रति भारत ।
समीक्ष्य यक्षगन्धर्वा निर्विकारा व्यवस्थिताः ॥ ३-१५८-३२॥
tatastaṃ hṛṣṭamanasaṃ pāṇḍavānprati bhārata |
samīkṣya yakṣagandharvā nirvikārā vyavasthitāḥ || 3-158-32||
MHB 3-158-33
पाण्डवाश्च महात्मानः प्रणम्य धनदं प्रभुम् ।
नकुलः सहदेवश्च धर्मपुत्रश्च धर्मवित् ॥ ३-१५८-३३॥
pāṇḍavāśca mahātmānaḥ praṇamya dhanadaṃ prabhum |
nakulaḥ sahadevaśca dharmaputraśca dharmavit || 3-158-33||
MHB 3-158-34
अपराद्धमिवात्मानं मन्यमाना महारथाः ।
तस्थुः प्राञ्जलयः सर्वे परिवार्य धनेश्वरम् ॥ ३-१५८-३४॥
aparāddhamivātmānaṃ manyamānā mahārathāḥ |
tasthuḥ prāñjalayaḥ sarve parivārya dhaneśvaram || 3-158-34||
MHB 3-158-35
शय्यासनवरं श्रीमत्पुष्पकं विश्वकर्मणा ।
विहितं चित्रपर्यन्तमातिष्ठत धनाधिपः ॥ ३-१५८-३५॥
śayyāsanavaraṃ śrīmatpuṣpakaṃ viśvakarmaṇā |
vihitaṃ citraparyantamātiṣṭhata dhanādhipaḥ || 3-158-35||
MHB 3-158-36
तमासीनं महाकायाः शङ्कुकर्णा महाजवाः ।
उपोपविविशुर्यक्षा राक्षसाश्च सहस्रशः ॥ ३-१५८-३६॥
tamāsīnaṃ mahākāyāḥ śaṅkukarṇā mahājavāḥ |
upopaviviśuryakṣā rākṣasāśca sahasraśaḥ || 3-158-36||
MHB 3-158-37
शतशश्चापि गन्धर्वास्तथैवाप्सरसां गणाः ।
परिवार्योपतिष्ठन्त यथा देवाः शतक्रतुम् ॥ ३-१५८-३७॥
śataśaścāpi gandharvāstathaivāpsarasāṃ gaṇāḥ |
parivāryopatiṣṭhanta yathā devāḥ śatakratum || 3-158-37||
MHB 3-158-38
काञ्चनीं शिरसा बिभ्रद्भीमसेनः स्रजं शुभाम् ।
बाणखड्गधनुष्पाणिरुदैक्षत धनाधिपम् ॥ ३-१५८-३८॥
kāñcanīṃ śirasā bibhradbhīmasenaḥ srajaṃ śubhām |
bāṇakhaḍgadhanuṣpāṇirudaikṣata dhanādhipam || 3-158-38||
MHB 3-158-39
न भीर्भीमस्य न ग्लानिर्विक्षतस्यापि राक्षसैः ।
आसीत्तस्यामवस्थायां कुबेरमपि पश्यतः ॥ ३-१५८-३९॥
na bhīrbhīmasya na glānirvikṣatasyāpi rākṣasaiḥ |
āsīttasyāmavasthāyāṃ kuberamapi paśyataḥ || 3-158-39||
MHB 3-158-40
आददानं शितान्बाणान्योद्धुकाममवस्थितम् ।
दृष्ट्वा भीमं धर्मसुतमब्रवीन्नरवाहनः ॥ ३-१५८-४०॥
ādadānaṃ śitānbāṇānyoddhukāmamavasthitam |
dṛṣṭvā bhīmaṃ dharmasutamabravīnnaravāhanaḥ || 3-158-40||
MHB 3-158-41
विदुस्त्वां सर्वभूतानि पार्थ भूतहिते रतम् ।
निर्भयश्चापि शैलाग्रे वस त्वं सह बन्धुभिः ॥ ३-१५८-४१॥
vidustvāṃ sarvabhūtāni pārtha bhūtahite ratam |
nirbhayaścāpi śailāgre vasa tvaṃ saha bandhubhiḥ || 3-158-41||
MHB 3-158-42
न च मन्युस्त्वया कार्यो भीमसेनस्य पाण्डव ।
कालेनैते हताः पूर्वं निमित्तमनुजस्तव ॥ ३-१५८-४२॥
na ca manyustvayā kāryo bhīmasenasya pāṇḍava |
kālenaite hatāḥ pūrvaṃ nimittamanujastava || 3-158-42||
MHB 3-158-43
व्रीडा चात्र न कर्तव्या साहसं यदिदं कृतम् ।
दृष्टश्चापि सुरैः पूर्वं विनाशो यक्षरक्षसाम् ॥ ३-१५८-४३॥
vrīḍā cātra na kartavyā sāhasaṃ yadidaṃ kṛtam |
dṛṣṭaścāpi suraiḥ pūrvaṃ vināśo yakṣarakṣasām || 3-158-43||
MHB 3-158-44
न भीमसेने कोपो मे प्रीतोऽस्मि भरतर्षभ ।
कर्मणानेन भीमस्य मम तुष्टिरभूत्पुरा ॥ ३-१५८-४४॥
na bhīmasene kopo me prīto'smi bharatarṣabha |
karmaṇānena bhīmasya mama tuṣṭirabhūtpurā || 3-158-44||
MHB 3-158-45
एवमुक्त्वा तु राजानं भीमसेनमभाषत ।
नैतन्मनसि मे तात वर्तते कुरुसत्तम ।
यदिदं साहसं भीम कृष्णार्थे कृतवानसि ॥ ३-१५८-४५॥
evamuktvā tu rājānaṃ bhīmasenamabhāṣata |
naitanmanasi me tāta vartate kurusattama |
yadidaṃ sāhasaṃ bhīma kṛṣṇārthe kṛtavānasi || 3-158-45||
MHB 3-158-46
मामनादृत्य देवांश्च विनाशं यक्षरक्षसाम् ।
स्वबाहुबलमाश्रित्य तेनाहं प्रीतिमांस्त्वयि ।
शापादस्मि विनिर्मुक्तो घोरादद्य वृकोदर ॥ ३-१५८-४६॥
māmanādṛtya devāṃśca vināśaṃ yakṣarakṣasām |
svabāhubalamāśritya tenāhaṃ prītimāṃstvayi |
śāpādasmi vinirmukto ghorādadya vṛkodara || 3-158-46||
MHB 3-158-47
अहं पूर्वमगस्त्येन क्रुद्धेन परमर्षिणा ।
शप्तोऽपराधे कस्मिंश्चित्तस्यैषा निष्कृतिः कृता ॥ ३-१५८-४७॥
ahaṃ pūrvamagastyena kruddhena paramarṣiṇā |
śapto'parādhe kasmiṃścittasyaiṣā niṣkṛtiḥ kṛtā || 3-158-47||
MHB 3-158-48
दृष्टो हि मम संक्लेशः पुरा पाण्डवनन्दन ।
न तवात्रापराधोऽस्ति कथंचिदपि शत्रुहन् ॥ ३-१५८-४८॥
dṛṣṭo hi mama saṃkleśaḥ purā pāṇḍavanandana |
na tavātrāparādho'sti kathaṃcidapi śatruhan || 3-158-48||
MHB 3-158-49
युधिष्ठिर उवाच ।
कथं शप्तोऽसि भगवन्नगस्त्येन महात्मना ।
श्रोतुमिच्छाम्यहं देव तवैतच्छापकारणम् ॥ ३-१५८-४९॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kathaṃ śapto'si bhagavannagastyena mahātmanā |
śrotumicchāmyahaṃ deva tavaitacchāpakāraṇam || 3-158-49||
MHB 3-158-50
इदं चाश्चर्यभूतं मे यत्क्रोधात्तस्य धीमतः ।
तदैव त्वं न निर्दग्धः सबलः सपदानुगः ॥ ३-१५८-५०॥
idaṃ cāścaryabhūtaṃ me yatkrodhāttasya dhīmataḥ |
tadaiva tvaṃ na nirdagdhaḥ sabalaḥ sapadānugaḥ || 3-158-50||
MHB 3-158-51
वैश्रवण उवाच ।
देवतानामभून्मन्त्रः कुशवत्यां नरेश्वर ।
वृतस्तत्राहमगमं महापद्मशतैस्त्रिभिः ।
यक्षाणां घोररूपाणां विविधायुधधारिणाम् ॥ ३-१५८-५१॥
vaiśravaṇa uvāca |
devatānāmabhūnmantraḥ kuśavatyāṃ nareśvara |
vṛtastatrāhamagamaṃ mahāpadmaśataistribhiḥ |
yakṣāṇāṃ ghorarūpāṇāṃ vividhāyudhadhāriṇām || 3-158-51||
MHB 3-158-52
अध्वन्यहमथापश्यमगस्त्यमृषिसत्तमम् ।
उग्रं तपस्तपस्यन्तं यमुनातीरमाश्रितम् ।
नानापक्षिगणाकीर्णं पुष्पितद्रुमशोभितम् ॥ ३-१५८-५२॥
adhvanyahamathāpaśyamagastyamṛṣisattamam |
ugraṃ tapastapasyantaṃ yamunātīramāśritam |
nānāpakṣigaṇākīrṇaṃ puṣpitadrumaśobhitam || 3-158-52||
MHB 3-158-53
तमूर्ध्वबाहुं दृष्ट्वा तु सूर्यस्याभिमुखं स्थितम् ।
तेजोराशिं दीप्यमानं हुताशनमिवैधितम् ॥ ३-१५८-५३॥
tamūrdhvabāhuṃ dṛṣṭvā tu sūryasyābhimukhaṃ sthitam |
tejorāśiṃ dīpyamānaṃ hutāśanamivaidhitam || 3-158-53||
MHB 3-158-54
राक्षसाधिपतिः श्रीमान्मणिमान्नाम मे सखा ।
मौर्ख्यादज्ञानभावाच्च दर्पान्मोहाच्च भारत ।
न्यष्ठीवदाकाशगतो महर्षेस्तस्य मूर्धनि ॥ ३-१५८-५४॥
rākṣasādhipatiḥ śrīmānmaṇimānnāma me sakhā |
maurkhyādajñānabhāvācca darpānmohācca bhārata |
nyaṣṭhīvadākāśagato maharṣestasya mūrdhani || 3-158-54||
MHB 3-158-55
स कोपान्मामुवाचेदं दिशः सर्वा दहन्निव ।
मामवज्ञाय दुष्टात्मा यस्मादेष सखा तव ॥ ३-१५८-५५॥
sa kopānmāmuvācedaṃ diśaḥ sarvā dahanniva |
māmavajñāya duṣṭātmā yasmādeṣa sakhā tava || 3-158-55||
MHB 3-158-56
धर्षणां कृतवानेतां पश्यतस्ते धनेश्वर ।
तस्मात्सहैभिः सैन्यैस्ते वधं प्राप्स्यति मानुषात् ॥ ३-१५८-५६॥
dharṣaṇāṃ kṛtavānetāṃ paśyataste dhaneśvara |
tasmātsahaibhiḥ sainyaiste vadhaṃ prāpsyati mānuṣāt || 3-158-56||
MHB 3-158-57
त्वं चाप्येभिर्हतैः सैन्यैः क्लेशं प्राप्स्यसि दुर्मते ।
तमेव मानुषं दृष्ट्वा किल्बिषाद्विप्रमोक्ष्यसे ॥ ३-१५८-५७॥
tvaṃ cāpyebhirhataiḥ sainyaiḥ kleśaṃ prāpsyasi durmate |
tameva mānuṣaṃ dṛṣṭvā kilbiṣādvipramokṣyase || 3-158-57||
MHB 3-158-58
सैन्यानां तु तवैतेषां पुत्रपौत्रबलान्वितम् ।
न शापं प्राप्स्यते घोरं गच्छ तेऽऽज्ञां करिष्यति ॥ ३-१५८-५८॥
sainyānāṃ tu tavaiteṣāṃ putrapautrabalānvitam |
na śāpaṃ prāpsyate ghoraṃ gaccha te''jñāṃ kariṣyati || 3-158-58||
MHB 3-158-59
एष शापो मया प्राप्तः प्राक्तस्मादृषिसत्तमात् ।
स भीमेन महाराज भ्रात्रा तव विमोक्षितः ॥ ३-१५८-५९॥
eṣa śāpo mayā prāptaḥ prāktasmādṛṣisattamāt |
sa bhīmena mahārāja bhrātrā tava vimokṣitaḥ || 3-158-59||
Adhyaya: 159/299 (35)
MHB 3-159-1
वैश्रवण उवाच ।
युधिष्ठिर धृतिर्दाक्ष्यं देशकालौ पराक्रमः ।
लोकतन्त्रविधानानामेष पञ्चविधो विधिः ॥ ३-१५९-१॥
vaiśravaṇa uvāca |
yudhiṣṭhira dhṛtirdākṣyaṃ deśakālau parākramaḥ |
lokatantravidhānānāmeṣa pañcavidho vidhiḥ || 3-159-1||
MHB 3-159-2
धृतिमन्तश्च दक्षाश्च स्वे स्वे कर्मणि भारत ।
पराक्रमविधानज्ञा नराः कृतयुगेऽभवन् ॥ ३-१५९-२॥
dhṛtimantaśca dakṣāśca sve sve karmaṇi bhārata |
parākramavidhānajñā narāḥ kṛtayuge'bhavan || 3-159-2||
MHB 3-159-3
धृतिमान्देशकालज्ञः सर्वधर्मविधानवित् ।
क्षत्रियः क्षत्रियश्रेष्ठ पृथिवीमनुशास्ति वै ॥ ३-१५९-३॥
dhṛtimāndeśakālajñaḥ sarvadharmavidhānavit |
kṣatriyaḥ kṣatriyaśreṣṭha pṛthivīmanuśāsti vai || 3-159-3||
MHB 3-159-4
य एवं वर्तते पार्थ पुरुषः सर्वकर्मसु ।
स लोके लभते वीर यशः प्रेत्य च सद्गतिम् ॥ ३-१५९-४॥
ya evaṃ vartate pārtha puruṣaḥ sarvakarmasu |
sa loke labhate vīra yaśaḥ pretya ca sadgatim || 3-159-4||
MHB 3-159-5
देशकालान्तरप्रेप्सुः कृत्वा शक्रः पराक्रमम् ।
संप्राप्तस्त्रिदिवे राज्यं वृत्रहा वसुभिः सह ॥ ३-१५९-५॥
deśakālāntaraprepsuḥ kṛtvā śakraḥ parākramam |
saṃprāptastridive rājyaṃ vṛtrahā vasubhiḥ saha || 3-159-5||
MHB 3-159-6
पापात्मा पापबुद्धिर्यः पापमेवानुवर्तते ।
कर्मणामविभागज्ञः प्रेत्य चेह च नश्यति ॥ ३-१५९-६॥
pāpātmā pāpabuddhiryaḥ pāpamevānuvartate |
karmaṇāmavibhāgajñaḥ pretya ceha ca naśyati || 3-159-6||
MHB 3-159-7
अकालज्ञः सुदुर्मेधाः कार्याणामविशेषवित् ।
वृथाचारसमारम्भः प्रेत्य चेह च नश्यति ॥ ३-१५९-७॥
akālajñaḥ sudurmedhāḥ kāryāṇāmaviśeṣavit |
vṛthācārasamārambhaḥ pretya ceha ca naśyati || 3-159-7||
MHB 3-159-8
साहसे वर्तमानानां निकृतीनां दुरात्मनाम् ।
सर्वसामर्थ्यलिप्सूनां पापो भवति निश्चयः ॥ ३-१५९-८॥
sāhase vartamānānāṃ nikṛtīnāṃ durātmanām |
sarvasāmarthyalipsūnāṃ pāpo bhavati niścayaḥ || 3-159-8||
MHB 3-159-9
अधर्मज्ञोऽवलिप्तश्च बालबुद्धिरमर्षणः ।
निर्भयो भीमसेनोऽयं तं शाधि पुरुषर्षभ ॥ ३-१५९-९॥
adharmajño'valiptaśca bālabuddhiramarṣaṇaḥ |
nirbhayo bhīmaseno'yaṃ taṃ śādhi puruṣarṣabha || 3-159-9||
MHB 3-159-10
आर्ष्टिषेणस्य राजर्षेः प्राप्य भूयस्त्वमाश्रमम् ।
तामिस्रं प्रथमं पक्षं वीतशोकभयो वस ॥ ३-१५९-१०॥
ārṣṭiṣeṇasya rājarṣeḥ prāpya bhūyastvamāśramam |
tāmisraṃ prathamaṃ pakṣaṃ vītaśokabhayo vasa || 3-159-10||
MHB 3-159-11
अलकाः सह गन्धर्वैर्यक्षैश्च सह राक्षसैः ।
मन्नियुक्ता मनुष्येन्द्र सर्वे च गिरिवासिनः ।
रक्षन्तु त्वा महाबाहो सहितं द्विजसत्तमैः ॥ ३-१५९-११॥
alakāḥ saha gandharvairyakṣaiśca saha rākṣasaiḥ |
manniyuktā manuṣyendra sarve ca girivāsinaḥ |
rakṣantu tvā mahābāho sahitaṃ dvijasattamaiḥ || 3-159-11||
MHB 3-159-12
साहसेषु च संतिष्ठन्निह शैले वृकोदरः ।
वार्यतां साध्वयं राजंस्त्वया धर्मभृतां वर ॥ ३-१५९-१२॥
sāhaseṣu ca saṃtiṣṭhanniha śaile vṛkodaraḥ |
vāryatāṃ sādhvayaṃ rājaṃstvayā dharmabhṛtāṃ vara || 3-159-12||
MHB 3-159-13
इतः परं च राजेन्द्र द्रक्ष्यन्ति वनगोचराः ।
उपस्थास्यन्ति च सदा रक्षिष्यन्ति च सर्वशः ॥ ३-१५९-१३॥
itaḥ paraṃ ca rājendra drakṣyanti vanagocarāḥ |
upasthāsyanti ca sadā rakṣiṣyanti ca sarvaśaḥ || 3-159-13||
MHB 3-159-14
तथैव चान्नपानानि स्वादूनि च बहूनि च ।
उपस्थास्यन्ति वो गृह्य मत्प्रेष्याः पुरुषर्षभ ॥ ३-१५९-१४॥
tathaiva cānnapānāni svādūni ca bahūni ca |
upasthāsyanti vo gṛhya matpreṣyāḥ puruṣarṣabha || 3-159-14||
MHB 3-159-15
यथा जिष्णुर्महेन्द्रस्य यथा वायोर्वृकोदरः ।
धर्मस्य त्वं यथा तात योगोत्पन्नो निजः सुतः ॥ ३-१५९-१५॥
yathā jiṣṇurmahendrasya yathā vāyorvṛkodaraḥ |
dharmasya tvaṃ yathā tāta yogotpanno nijaḥ sutaḥ || 3-159-15||
MHB 3-159-16
आत्मजावात्मसंपन्नौ यमौ चोभौ यथाश्विनोः ।
रक्ष्यास्तद्वन्ममापीह यूयं सर्वे युधिष्ठिर ॥ ३-१५९-१६॥
ātmajāvātmasaṃpannau yamau cobhau yathāśvinoḥ |
rakṣyāstadvanmamāpīha yūyaṃ sarve yudhiṣṭhira || 3-159-16||
MHB 3-159-17
अर्थतत्त्वविभागज्ञः सर्वधर्मविशेषवित् ।
भीमसेनादवरजः फल्गुनः कुशली दिवि ॥ ३-१५९-१७॥
arthatattvavibhāgajñaḥ sarvadharmaviśeṣavit |
bhīmasenādavarajaḥ phalgunaḥ kuśalī divi || 3-159-17||
MHB 3-159-18
याः काश्चन मता लोकेष्वग्र्याः परमसंपदः ।
जन्मप्रभृति ताः सर्वाः स्थितास्तात धनंजये ॥ ३-१५९-१८॥
yāḥ kāścana matā lokeṣvagryāḥ paramasaṃpadaḥ |
janmaprabhṛti tāḥ sarvāḥ sthitāstāta dhanaṃjaye || 3-159-18||
MHB 3-159-19
दमो दानं बलं बुद्धिर्ह्रीर्धृतिस्तेज उत्तमम् ।
एतान्यपि महासत्त्वे स्थितान्यमिततेजसि ॥ ३-१५९-१९॥
damo dānaṃ balaṃ buddhirhrīrdhṛtisteja uttamam |
etānyapi mahāsattve sthitānyamitatejasi || 3-159-19||
MHB 3-159-20
न मोहात्कुरुते जिष्णुः कर्म पाण्डव गर्हितम् ।
न पार्थस्य मृषोक्तानि कथयन्ति नरा नृषु ॥ ३-१५९-२०॥
na mohātkurute jiṣṇuḥ karma pāṇḍava garhitam |
na pārthasya mṛṣoktāni kathayanti narā nṛṣu || 3-159-20||
MHB 3-159-21
स देवपितृगन्धर्वैः कुरूणां कीर्तिवर्धनः ।
मानितः कुरुतेऽस्त्राणि शक्रसद्मनि भारत ॥ ३-१५९-२१॥
sa devapitṛgandharvaiḥ kurūṇāṃ kīrtivardhanaḥ |
mānitaḥ kurute'strāṇi śakrasadmani bhārata || 3-159-21||
MHB 3-159-22
योऽसौ सर्वान्महीपालान्धर्मेण वशमानयत् ।
स शंतनुर्महातेजाः पितुस्तव पितामहः ।
प्रीयते पार्थ पार्थेन दिवि गाण्डीवधन्वना ॥ ३-१५९-२२॥
yo'sau sarvānmahīpālāndharmeṇa vaśamānayat |
sa śaṃtanurmahātejāḥ pitustava pitāmahaḥ |
prīyate pārtha pārthena divi gāṇḍīvadhanvanā || 3-159-22||
MHB 3-159-23
सम्यक्चासौ महावीर्यः कुलधुर्य इव स्थितः ।
पितॄन्देवांस्तथा विप्रान्पूजयित्वा महायशाः ।
सप्त मुख्यान्महामेधानाहरद्यमुनां प्रति ॥ ३-१५९-२३॥
samyakcāsau mahāvīryaḥ kuladhurya iva sthitaḥ |
pitṝndevāṃstathā viprānpūjayitvā mahāyaśāḥ |
sapta mukhyānmahāmedhānāharadyamunāṃ prati || 3-159-23||
MHB 3-159-24
अधिराजः स राजंस्त्वां शंतनुः प्रपितामहः ।
स्वर्गजिच्छक्रलोकस्थः कुशलं परिपृच्छति ॥ ३-१५९-२४॥
adhirājaḥ sa rājaṃstvāṃ śaṃtanuḥ prapitāmahaḥ |
svargajicchakralokasthaḥ kuśalaṃ paripṛcchati || 3-159-24||
MHB 3-159-25
वैशंपायन उवाच ।
ततः शक्तिं गदां खड्गं धनुश्च भरतर्षभ ।
प्राध्वं कृत्वा नमश्चक्रे कुबेराय वृकोदरः ॥ ३-१५९-२५॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ śaktiṃ gadāṃ khaḍgaṃ dhanuśca bharatarṣabha |
prādhvaṃ kṛtvā namaścakre kuberāya vṛkodaraḥ || 3-159-25||
MHB 3-159-26
ततोऽब्रवीद्धनाध्यक्षः शरण्यः शरणागतम् ।
मानहा भव शत्रूणां सुहृदां नन्दिवर्धनः ॥ ३-१५९-२६॥
tato'bravīddhanādhyakṣaḥ śaraṇyaḥ śaraṇāgatam |
mānahā bhava śatrūṇāṃ suhṛdāṃ nandivardhanaḥ || 3-159-26||
MHB 3-159-27
स्वेषु वेश्मसु रम्येषु वसतामित्रतापनाः ।
कामानुपहरिष्यन्ति यक्षा वो भरतर्षभाः ॥ ३-१५९-२७॥
sveṣu veśmasu ramyeṣu vasatāmitratāpanāḥ |
kāmānupahariṣyanti yakṣā vo bharatarṣabhāḥ || 3-159-27||
MHB 3-159-28
शीघ्रमेव गुडाकेशः कृतास्त्रः पुरुषर्षभः ।
साक्षान्मघवता सृष्टः संप्राप्स्यति धनंजयः ॥ ३-१५९-२८॥
śīghrameva guḍākeśaḥ kṛtāstraḥ puruṣarṣabhaḥ |
sākṣānmaghavatā sṛṣṭaḥ saṃprāpsyati dhanaṃjayaḥ || 3-159-28||
MHB 3-159-29
एवमुत्तमकर्माणमनुशिष्य युधिष्ठिरम् ।
अस्तं गिरिवरश्रेष्ठं प्रययौ गुह्यकाधिपः ॥ ३-१५९-२९॥
evamuttamakarmāṇamanuśiṣya yudhiṣṭhiram |
astaṃ girivaraśreṣṭhaṃ prayayau guhyakādhipaḥ || 3-159-29||
MHB 3-159-30
तं परिस्तोमसंकीर्णैर्नानारत्नविभूषितैः ।
यानैरनुययुर्यक्षा राक्षसाश्च सहस्रशः ॥ ३-१५९-३०॥
taṃ paristomasaṃkīrṇairnānāratnavibhūṣitaiḥ |
yānairanuyayuryakṣā rākṣasāśca sahasraśaḥ || 3-159-30||
MHB 3-159-31
पक्षिणामिव निर्घोषः कुबेरसदनं प्रति ।
बभूव परमाश्वानामैरावतपथे यताम् ॥ ३-१५९-३१॥
pakṣiṇāmiva nirghoṣaḥ kuberasadanaṃ prati |
babhūva paramāśvānāmairāvatapathe yatām || 3-159-31||
MHB 3-159-32
ते जग्मुस्तूर्णमाकाशं धनाधिपतिवाजिनः ।
प्रकर्षन्त इवाभ्राणि पिबन्त इव मारुतम् ॥ ३-१५९-३२॥
te jagmustūrṇamākāśaṃ dhanādhipativājinaḥ |
prakarṣanta ivābhrāṇi pibanta iva mārutam || 3-159-32||
MHB 3-159-33
ततस्तानि शरीराणि गतसत्त्वानि रक्षसाम् ।
अपाकृष्यन्त शैलाग्राद्धनाधिपतिशासनात् ॥ ३-१५९-३३॥
tatastāni śarīrāṇi gatasattvāni rakṣasām |
apākṛṣyanta śailāgrāddhanādhipatiśāsanāt || 3-159-33||
MHB 3-159-34
तेषां हि शापकालोऽसौ कृतोऽगस्त्येन धीमता ।
समरे निहतास्तस्मात्सर्वे मणिमता सह ॥ ३-१५९-३४॥
teṣāṃ hi śāpakālo'sau kṛto'gastyena dhīmatā |
samare nihatāstasmātsarve maṇimatā saha || 3-159-34||
MHB 3-159-35
पाण्डवास्तु महात्मानस्तेषु वेश्मसु तां क्षपाम् ।
सुखमूषुर्गतोद्वेगाः पूजिताः सर्वराक्षसैः ॥ ३-१५९-३५॥
pāṇḍavāstu mahātmānasteṣu veśmasu tāṃ kṣapām |
sukhamūṣurgatodvegāḥ pūjitāḥ sarvarākṣasaiḥ || 3-159-35||
Adhyaya: 160/299 (37)
MHB 3-160-1
वैशंपायन उवाच ।
ततः सूर्योदये धौम्यः कृत्वाह्निकमरिंदम ।
आर्ष्टिषेणेन सहितः पाण्डवानभ्यवर्तत ॥ ३-१६०-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ sūryodaye dhaumyaḥ kṛtvāhnikamariṃdama |
ārṣṭiṣeṇena sahitaḥ pāṇḍavānabhyavartata || 3-160-1||
MHB 3-160-2
तेऽभिवाद्यार्ष्टिषेणस्य पादौ धौम्यस्य चैव ह ।
ततः प्राञ्जलयः सर्वे ब्राह्मणांस्तानपूजयन् ॥ ३-१६०-२॥
te'bhivādyārṣṭiṣeṇasya pādau dhaumyasya caiva ha |
tataḥ prāñjalayaḥ sarve brāhmaṇāṃstānapūjayan || 3-160-2||
MHB 3-160-3
ततो युधिष्ठिरं धौम्यो गृहीत्वा दक्षिणे करे ।
प्राचीं दिशमभिप्रेक्ष्य महर्षिरिदमब्रवीत् ॥ ३-१६०-३॥
tato yudhiṣṭhiraṃ dhaumyo gṛhītvā dakṣiṇe kare |
prācīṃ diśamabhiprekṣya maharṣiridamabravīt || 3-160-3||
MHB 3-160-4
असौ सागरपर्यन्तां भूमिमावृत्य तिष्ठति ।
शैलराजो महाराज मन्दरोऽभिविराजते ॥ ३-१६०-४॥
asau sāgaraparyantāṃ bhūmimāvṛtya tiṣṭhati |
śailarājo mahārāja mandaro'bhivirājate || 3-160-4||
MHB 3-160-5
इन्द्रवैश्रवणावेतां दिशं पाण्डव रक्षतः ।
पर्वतैश्च वनान्तैश्च काननैश्चोपशोभिताम् ॥ ३-१६०-५॥
indravaiśravaṇāvetāṃ diśaṃ pāṇḍava rakṣataḥ |
parvataiśca vanāntaiśca kānanaiścopaśobhitām || 3-160-5||
MHB 3-160-6
एतदाहुर्महेन्द्रस्य राज्ञो वैश्रवणस्य च ।
ऋषयः सर्वधर्मज्ञाः सद्म तात मनीषिणः ॥ ३-१६०-६॥
etadāhurmahendrasya rājño vaiśravaṇasya ca |
ṛṣayaḥ sarvadharmajñāḥ sadma tāta manīṣiṇaḥ || 3-160-6||
MHB 3-160-7
अतश्चोद्यन्तमादित्यमुपतिष्ठन्ति वै प्रजाः ।
ऋषयश्चापि धर्मज्ञाः सिद्धाः साध्याश्च देवताः ॥ ३-१६०-७॥
ataścodyantamādityamupatiṣṭhanti vai prajāḥ |
ṛṣayaścāpi dharmajñāḥ siddhāḥ sādhyāśca devatāḥ || 3-160-7||
MHB 3-160-8
यमस्तु राजा धर्मात्मा सर्वप्राणभृतां प्रभुः ।
प्रेतसत्त्वगतीमेतां दक्षिणामाश्रितो दिशम् ॥ ३-१६०-८॥
yamastu rājā dharmātmā sarvaprāṇabhṛtāṃ prabhuḥ |
pretasattvagatīmetāṃ dakṣiṇāmāśrito diśam || 3-160-8||
MHB 3-160-9
एतत्संयमनं पुण्यमतीवाद्भुतदर्शनम् ।
प्रेतराजस्य भवनमृद्ध्या परमया युतम् ॥ ३-१६०-९॥
etatsaṃyamanaṃ puṇyamatīvādbhutadarśanam |
pretarājasya bhavanamṛddhyā paramayā yutam || 3-160-9||
MHB 3-160-10
यं प्राप्य सविता राजन्सत्येन प्रतितिष्ठति ।
अस्तं पर्वतराजानमेतमाहुर्मनीषिणः ॥ ३-१६०-१०॥
yaṃ prāpya savitā rājansatyena pratitiṣṭhati |
astaṃ parvatarājānametamāhurmanīṣiṇaḥ || 3-160-10||
MHB 3-160-11
एतं पर्वतराजानं समुद्रं च महोदधिम् ।
आवसन्वरुणो राजा भूतानि परिरक्षति ॥ ३-१६०-११॥
etaṃ parvatarājānaṃ samudraṃ ca mahodadhim |
āvasanvaruṇo rājā bhūtāni parirakṣati || 3-160-11||
MHB 3-160-12
उदीचीं दीपयन्नेष दिशं तिष्ठति कीर्तिमान् ।
महामेरुर्महाभाग शिवो ब्रह्मविदां गतिः ॥ ३-१६०-१२॥
udīcīṃ dīpayanneṣa diśaṃ tiṣṭhati kīrtimān |
mahāmerurmahābhāga śivo brahmavidāṃ gatiḥ || 3-160-12||
MHB 3-160-13
यस्मिन्ब्रह्मसदश्चैव तिष्ठते च प्रजापतिः ।
भूतात्मा विसृजन्सर्वं यत्किंचिज्जङ्गमागमम् ॥ ३-१६०-१३॥
yasminbrahmasadaścaiva tiṣṭhate ca prajāpatiḥ |
bhūtātmā visṛjansarvaṃ yatkiṃcijjaṅgamāgamam || 3-160-13||
MHB 3-160-14
यानाहुर्ब्रह्मणः पुत्रान्मानसान्दक्षसप्तमान् ।
तेषामपि महामेरुः स्थानं शिवमनामयम् ॥ ३-१६०-१४॥
yānāhurbrahmaṇaḥ putrānmānasāndakṣasaptamān |
teṣāmapi mahāmeruḥ sthānaṃ śivamanāmayam || 3-160-14||
MHB 3-160-15
अत्रैव प्रतितिष्ठन्ति पुनरत्रोदयन्ति च ।
सप्त देवर्षयस्तात वसिष्ठप्रमुखाः सदा ॥ ३-१६०-१५॥
atraiva pratitiṣṭhanti punaratrodayanti ca |
sapta devarṣayastāta vasiṣṭhapramukhāḥ sadā || 3-160-15||
MHB 3-160-16
देशं विरजसं पश्य मेरोः शिखरमुत्तमम् ।
यत्रात्मतृप्तैरध्यास्ते देवैः सह पितामहः ॥ ३-१६०-१६॥
deśaṃ virajasaṃ paśya meroḥ śikharamuttamam |
yatrātmatṛptairadhyāste devaiḥ saha pitāmahaḥ || 3-160-16||
MHB 3-160-17
यमाहुः सर्वभूतानां प्रकृतेः प्रकृतिं ध्रुवम् ।
अनादिनिधनं देवं प्रभुं नारायणं परम् ॥ ३-१६०-१७॥
yamāhuḥ sarvabhūtānāṃ prakṛteḥ prakṛtiṃ dhruvam |
anādinidhanaṃ devaṃ prabhuṃ nārāyaṇaṃ param || 3-160-17||
MHB 3-160-18
ब्रह्मणः सदनात्तस्य परं स्थानं प्रकाशते ।
देवाश्च यत्नात्पश्यन्ति दिव्यं तेजोमयं शिवम् ॥ ३-१६०-१८॥
brahmaṇaḥ sadanāttasya paraṃ sthānaṃ prakāśate |
devāśca yatnātpaśyanti divyaṃ tejomayaṃ śivam || 3-160-18||
MHB 3-160-19
अत्यर्कानलदीप्तं तत्स्थानं विष्णोर्महात्मनः ।
स्वयैव प्रभया राजन्दुष्प्रेक्ष्यं देवदानवैः ॥ ३-१६०-१९॥
atyarkānaladīptaṃ tatsthānaṃ viṣṇormahātmanaḥ |
svayaiva prabhayā rājanduṣprekṣyaṃ devadānavaiḥ || 3-160-19||
MHB 3-160-20
तद्वै ज्योतींषि सर्वाणि प्राप्य भासन्ति नोऽपि च ।
स्वयं विभुरदीनात्मा तत्र ह्यभिविराजते ॥ ३-१६०-२०॥
tadvai jyotīṃṣi sarvāṇi prāpya bhāsanti no'pi ca |
svayaṃ vibhuradīnātmā tatra hyabhivirājate || 3-160-20||
MHB 3-160-21
यतयस्तत्र गच्छन्ति भक्त्या नारायणं हरिम् ।
परेण तपसा युक्ता भाविताः कर्मभिः शुभैः ॥ ३-१६०-२१॥
yatayastatra gacchanti bhaktyā nārāyaṇaṃ harim |
pareṇa tapasā yuktā bhāvitāḥ karmabhiḥ śubhaiḥ || 3-160-21||
MHB 3-160-22
योगसिद्धा महात्मानस्तमोमोहविवर्जिताः ।
तत्र गत्वा पुनर्नेमं लोकमायान्ति भारत ॥ ३-१६०-२२॥
yogasiddhā mahātmānastamomohavivarjitāḥ |
tatra gatvā punarnemaṃ lokamāyānti bhārata || 3-160-22||
MHB 3-160-23
स्थानमेतन्महाभाग ध्रुवमक्षयमव्ययम् ।
ईश्वरस्य सदा ह्येतत्प्रणमात्र युधिष्ठिर ॥ ३-१६०-२३॥
sthānametanmahābhāga dhruvamakṣayamavyayam |
īśvarasya sadā hyetatpraṇamātra yudhiṣṭhira || 3-160-23||
MHB 3-160-24
एतं ज्योतींषि सर्वाणि प्रकर्षन्भगवानपि ।
कुरुते वितमस्कर्मा आदित्योऽभिप्रदक्षिणम् ॥ ३-१६०-२४॥
etaṃ jyotīṃṣi sarvāṇi prakarṣanbhagavānapi |
kurute vitamaskarmā ādityo'bhipradakṣiṇam || 3-160-24||
MHB 3-160-25
अस्तं प्राप्य ततः संध्यामतिक्रम्य दिवाकरः ।
उदीचीं भजते काष्ठां दिशमेष विभावसुः ॥ ३-१६०-२५॥
astaṃ prāpya tataḥ saṃdhyāmatikramya divākaraḥ |
udīcīṃ bhajate kāṣṭhāṃ diśameṣa vibhāvasuḥ || 3-160-25||
MHB 3-160-26
स मेरुमनुवृत्तः सन्पुनर्गच्छति पाण्डव ।
प्राङ्मुखः सविता देवः सर्वभूतहिते रतः ॥ ३-१६०-२६॥
sa merumanuvṛttaḥ sanpunargacchati pāṇḍava |
prāṅmukhaḥ savitā devaḥ sarvabhūtahite rataḥ || 3-160-26||
MHB 3-160-27
स मासं विभजन्कालं बहुधा पर्वसंधिषु ।
तथैव भगवान्सोमो नक्षत्रैः सह गच्छति ॥ ३-१६०-२७॥
sa māsaṃ vibhajankālaṃ bahudhā parvasaṃdhiṣu |
tathaiva bhagavānsomo nakṣatraiḥ saha gacchati || 3-160-27||
MHB 3-160-28
एवमेष परिक्रम्य महामेरुमतन्द्रितः ।
भावयन्सर्वभूतानि पुनर्गच्छति मन्दरम् ॥ ३-१६०-२८॥
evameṣa parikramya mahāmerumatandritaḥ |
bhāvayansarvabhūtāni punargacchati mandaram || 3-160-28||
MHB 3-160-29
तथा तमिस्रहा देवो मयूखैर्भावयञ्जगत् ।
मार्गमेतदसंबाधमादित्यः परिवर्तते ॥ ३-१६०-२९॥
tathā tamisrahā devo mayūkhairbhāvayañjagat |
mārgametadasaṃbādhamādityaḥ parivartate || 3-160-29||
MHB 3-160-30
सिसृक्षुः शिशिराण्येष दक्षिणां भजते दिशम् ।
ततः सर्वाणि भूतानि कालः शिशिरमृच्छति ॥ ३-१६०-३०॥
sisṛkṣuḥ śiśirāṇyeṣa dakṣiṇāṃ bhajate diśam |
tataḥ sarvāṇi bhūtāni kālaḥ śiśiramṛcchati || 3-160-30||
MHB 3-160-31
स्थावराणां च भूतानां जङ्गमानां च तेजसा ।
तेजांसि समुपादत्ते निवृत्तः सन्विभावसुः ॥ ३-१६०-३१॥
sthāvarāṇāṃ ca bhūtānāṃ jaṅgamānāṃ ca tejasā |
tejāṃsi samupādatte nivṛttaḥ sanvibhāvasuḥ || 3-160-31||
MHB 3-160-32
ततः स्वेदः क्लमस्तन्द्री ग्लानिश्च भजते नरान् ।
प्राणिभिः सततं स्वप्नो ह्यभीक्ष्णं च निषेव्यते ॥ ३-१६०-३२॥
tataḥ svedaḥ klamastandrī glāniśca bhajate narān |
prāṇibhiḥ satataṃ svapno hyabhīkṣṇaṃ ca niṣevyate || 3-160-32||
MHB 3-160-33
एवमेतदनिर्देश्यं मार्गमावृत्य भानुमान् ।
पुनः सृजति वर्षाणि भगवान्भावयन्प्रजाः ॥ ३-१६०-३३॥
evametadanirdeśyaṃ mārgamāvṛtya bhānumān |
punaḥ sṛjati varṣāṇi bhagavānbhāvayanprajāḥ || 3-160-33||
MHB 3-160-34
वृष्टिमारुतसंतापैः सुखैः स्थावरजङ्गमान् ।
वर्धयन्सुमहातेजाः पुनः प्रतिनिवर्तते ॥ ३-१६०-३४॥
vṛṣṭimārutasaṃtāpaiḥ sukhaiḥ sthāvarajaṅgamān |
vardhayansumahātejāḥ punaḥ pratinivartate || 3-160-34||
MHB 3-160-35
एवमेष चरन्पार्थ कालचक्रमतन्द्रितः ।
प्रकर्षन्सर्वभूतानि सविता परिवर्तते ॥ ३-१६०-३५॥
evameṣa caranpārtha kālacakramatandritaḥ |
prakarṣansarvabhūtāni savitā parivartate || 3-160-35||
MHB 3-160-36
संतता गतिरेतस्य नैष तिष्ठति पाण्डव ।
आदायैव तु भूतानां तेजो विसृजते पुनः ॥ ३-१६०-३६॥
saṃtatā gatiretasya naiṣa tiṣṭhati pāṇḍava |
ādāyaiva tu bhūtānāṃ tejo visṛjate punaḥ || 3-160-36||
MHB 3-160-37
विभजन्सर्वभूतानामायुः कर्म च भारत ।
अहोरात्रान्कलाः काष्ठाः सृजत्येष सदा विभुः ॥ ३-१६०-३७॥
vibhajansarvabhūtānāmāyuḥ karma ca bhārata |
ahorātrānkalāḥ kāṣṭhāḥ sṛjatyeṣa sadā vibhuḥ || 3-160-37||
Adhyaya: 161/299 (29)
MHB 3-161-1
वैशंपायन उवाच ।
तस्मिन्नगेन्द्रे वसतां तु तेषां महात्मनां सद्व्रतमास्थितानाम् ।
रतिः प्रमोदश्च बभूव तेषामाकाङ्क्षतां दर्शनमर्जुनस्य ॥ ३-१६१-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tasminnagendre vasatāṃ tu teṣāṃ mahātmanāṃ sadvratamāsthitānām |
ratiḥ pramodaśca babhūva teṣāmākāṅkṣatāṃ darśanamarjunasya || 3-161-1||
MHB 3-161-2
तान्वीर्ययुक्तान्सुविशुद्धसत्त्वांस्तेजस्विनः सत्यधृतिप्रधानान् ।
संप्रीयमाणा बहवोऽभिजग्मुर्गन्धर्वसंघाश्च महर्षयश्च ॥ ३-१६१-२॥
tānvīryayuktānsuviśuddhasattvāṃstejasvinaḥ satyadhṛtipradhānān |
saṃprīyamāṇā bahavo'bhijagmurgandharvasaṃghāśca maharṣayaśca || 3-161-2||
MHB 3-161-3
तं पादपैः पुष्पधरैरुपेतं नगोत्तमं प्राप्य महारथानाम् ।
मनःप्रसादः परमो बभूव यथा दिवं प्राप्य मरुद्गणानाम् ॥ ३-१६१-३॥
taṃ pādapaiḥ puṣpadharairupetaṃ nagottamaṃ prāpya mahārathānām |
manaḥprasādaḥ paramo babhūva yathā divaṃ prāpya marudgaṇānām || 3-161-3||
MHB 3-161-4
मयूरहंसस्वननादितानि पुष्पोपकीर्णानि महाचलस्य ।
शृङ्गाणि सानूनि च पश्यमाना गिरेः परं हर्षमवाप्य तस्थुः ॥ ३-१६१-४॥
mayūrahaṃsasvananāditāni puṣpopakīrṇāni mahācalasya |
śṛṅgāṇi sānūni ca paśyamānā gireḥ paraṃ harṣamavāpya tasthuḥ || 3-161-4||
MHB 3-161-5
साक्षात्कुबेरेण कृताश्च तस्मिन्नगोत्तमे संवृतकूलरोधसः ।
कादम्बकारण्डवहंसजुष्टाः पद्माकुलाः पुष्करिणीरपश्यन् ॥ ३-१६१-५॥
sākṣātkubereṇa kṛtāśca tasminnagottame saṃvṛtakūlarodhasaḥ |
kādambakāraṇḍavahaṃsajuṣṭāḥ padmākulāḥ puṣkariṇīrapaśyan || 3-161-5||
MHB 3-161-6
क्रीडाप्रदेशांश्च समृद्धरूपान्सुचित्रमाल्यावृतजातशोभान् ।
मणिप्रवेकान्सुमनोहरांश्च यथा भवेयुर्धनदस्य राज्ञः ॥ ३-१६१-६॥
krīḍāpradeśāṃśca samṛddharūpānsucitramālyāvṛtajātaśobhān |
maṇipravekānsumanoharāṃśca yathā bhaveyurdhanadasya rājñaḥ || 3-161-6||
MHB 3-161-7
अनेकवर्णैश्च सुगन्धिभिश्च महाद्रुमैः संततमभ्रमालिभिः ।
तपःप्रधानाः सततं चरन्तः शृङ्गं गिरेश्चिन्तयितुं न शेकुः ॥ ३-१६१-७॥
anekavarṇaiśca sugandhibhiśca mahādrumaiḥ saṃtatamabhramālibhiḥ |
tapaḥpradhānāḥ satataṃ carantaḥ śṛṅgaṃ gireścintayituṃ na śekuḥ || 3-161-7||
MHB 3-161-8
स्वतेजसा तस्य नगोत्तमस्य महौषधीनां च तथा प्रभावात् ।
विभक्तभावो न बभूव कश्चिदहर्निशानां पुरुषप्रवीर ॥ ३-१६१-८॥
svatejasā tasya nagottamasya mahauṣadhīnāṃ ca tathā prabhāvāt |
vibhaktabhāvo na babhūva kaścidaharniśānāṃ puruṣapravīra || 3-161-8||
MHB 3-161-9
यमास्थितः स्थावरजङ्गमानि विभावसुर्भावयतेऽमितौजाः ।
तस्योदयं चास्तमयं च वीरास्तत्र स्थितास्ते ददृशुर्नृसिंहाः ॥ ३-१६१-९॥
yamāsthitaḥ sthāvarajaṅgamāni vibhāvasurbhāvayate'mitaujāḥ |
tasyodayaṃ cāstamayaṃ ca vīrāstatra sthitāste dadṛśurnṛsiṃhāḥ || 3-161-9||
MHB 3-161-10
रवेस्तमिस्रागमनिर्गमांस्ते तथोदयं चास्तमयं च वीराः ।
समावृताः प्रेक्ष्य तमोनुदस्य गभस्तिजालैः प्रदिशो दिशश्च ॥ ३-१६१-१०॥
ravestamisrāgamanirgamāṃste tathodayaṃ cāstamayaṃ ca vīrāḥ |
samāvṛtāḥ prekṣya tamonudasya gabhastijālaiḥ pradiśo diśaśca || 3-161-10||
MHB 3-161-11
स्वाध्यायवन्तः सततक्रियाश्च धर्मप्रधानाश्च शुचिव्रताश्च ।
सत्ये स्थितास्तस्य महारथस्य सत्यव्रतस्यागमनप्रतीक्षाः ॥ ३-१६१-११॥
svādhyāyavantaḥ satatakriyāśca dharmapradhānāśca śucivratāśca |
satye sthitāstasya mahārathasya satyavratasyāgamanapratīkṣāḥ || 3-161-11||
MHB 3-161-12
इहैव हर्षोऽस्तु समागतानां क्षिप्रं कृतास्त्रेण धनंजयेन ।
इति ब्रुवन्तः परमाशिषस्ते पार्थास्तपोयोगपरा बभूवुः ॥ ३-१६१-१२॥
ihaiva harṣo'stu samāgatānāṃ kṣipraṃ kṛtāstreṇa dhanaṃjayena |
iti bruvantaḥ paramāśiṣaste pārthāstapoyogaparā babhūvuḥ || 3-161-12||
MHB 3-161-13
दृष्ट्वा विचित्राणि गिरौ वनानि किरीटिनं चिन्तयतामभीक्ष्णम् ।
बभूव रात्रिर्दिवसश्च तेषां संवत्सरेणैव समानरूपः ॥ ३-१६१-१३॥
dṛṣṭvā vicitrāṇi girau vanāni kirīṭinaṃ cintayatāmabhīkṣṇam |
babhūva rātrirdivasaśca teṣāṃ saṃvatsareṇaiva samānarūpaḥ || 3-161-13||
MHB 3-161-14
यदैव धौम्यानुमते महात्मा कृत्वा जटाः प्रव्रजितः स जिष्णुः ।
तदैव तेषां न बभूव हर्षः कुतो रतिस्तद्गतमानसानाम् ॥ ३-१६१-१४॥
yadaiva dhaumyānumate mahātmā kṛtvā jaṭāḥ pravrajitaḥ sa jiṣṇuḥ |
tadaiva teṣāṃ na babhūva harṣaḥ kuto ratistadgatamānasānām || 3-161-14||
MHB 3-161-15
भ्रातुर्नियोगात्तु युधिष्ठिरस्य वनादसौ वारणमत्तगामी ।
यत्काम्यकात्प्रव्रजितः स जिष्णुस्तदैव ते शोकहता बभूवुः ॥ ३-१६१-१५॥
bhrāturniyogāttu yudhiṣṭhirasya vanādasau vāraṇamattagāmī |
yatkāmyakātpravrajitaḥ sa jiṣṇustadaiva te śokahatā babhūvuḥ || 3-161-15||
MHB 3-161-16
तथा तु तं चिन्तयतां सिताश्वमस्त्रार्थिनं वासवमभ्युपेतम् ।
मासोऽथ कृच्छ्रेण तदा व्यतीतस्तस्मिन्नगे भारत भारतानाम् ॥ ३-१६१-१६॥
tathā tu taṃ cintayatāṃ sitāśvamastrārthinaṃ vāsavamabhyupetam |
māso'tha kṛcchreṇa tadā vyatītastasminnage bhārata bhāratānām || 3-161-16||
MHB 3-161-17
ततः कदाचिद्धरिसंप्रयुक्तं महेन्द्रवाहं सहसोपयातम् ।
विद्युत्प्रभं प्रेक्ष्य महारथानां हर्षोऽर्जुनं चिन्तयतां बभूव ॥ ३-१६१-१७॥
tataḥ kadāciddharisaṃprayuktaṃ mahendravāhaṃ sahasopayātam |
vidyutprabhaṃ prekṣya mahārathānāṃ harṣo'rjunaṃ cintayatāṃ babhūva || 3-161-17||
MHB 3-161-18
स दीप्यमानः सहसान्तरिक्षं प्रकाशयन्मातलिसंगृहीतः ।
बभौ महोल्केव घनान्तरस्था शिखेव चाग्नेर्ज्वलिता विधूमा ॥ ३-१६१-१८॥
sa dīpyamānaḥ sahasāntarikṣaṃ prakāśayanmātalisaṃgṛhītaḥ |
babhau maholkeva ghanāntarasthā śikheva cāgnerjvalitā vidhūmā || 3-161-18||
MHB 3-161-19
तमास्थितः संददृशे किरीटी स्रग्वी वराण्याभरणानि बिभ्रत् ।
धनंजयो वज्रधरप्रभावः श्रिया ज्वलन्पर्वतमाजगाम ॥ ३-१६१-१९॥
tamāsthitaḥ saṃdadṛśe kirīṭī sragvī varāṇyābharaṇāni bibhrat |
dhanaṃjayo vajradharaprabhāvaḥ śriyā jvalanparvatamājagāma || 3-161-19||
MHB 3-161-20
स शैलमासाद्य किरीटमाली महेन्द्रवाहादवरुह्य तस्मात् ।
धौम्यस्य पादावभिवाद्य पूर्वमजातशत्रोस्तदनन्तरं च ॥ ३-१६१-२०॥
sa śailamāsādya kirīṭamālī mahendravāhādavaruhya tasmāt |
dhaumyasya pādāvabhivādya pūrvamajātaśatrostadanantaraṃ ca || 3-161-20||
MHB 3-161-21
वृकोदरस्यापि ववन्द पादौ माद्रीसुताभ्यामभिवादितश्च ।
समेत्य कृष्णां परिसान्त्व्य चैनां प्रह्वोऽभवद्भ्रातुरुपह्वरे सः ॥ ३-१६१-२१॥
vṛkodarasyāpi vavanda pādau mādrīsutābhyāmabhivāditaśca |
sametya kṛṣṇāṃ parisāntvya caināṃ prahvo'bhavadbhrāturupahvare saḥ || 3-161-21||
MHB 3-161-22
बभूव तेषां परमः प्रहर्षस्तेनाप्रमेयेण समागतानाम् ।
स चापि तान्प्रेक्ष्य किरीटमाली ननन्द राजानमभिप्रशंसन् ॥ ३-१६१-२२॥
babhūva teṣāṃ paramaḥ praharṣastenāprameyeṇa samāgatānām |
sa cāpi tānprekṣya kirīṭamālī nananda rājānamabhipraśaṃsan || 3-161-22||
MHB 3-161-23
यमास्थितः सप्त जघान पूगान्दितेः सुतानां नमुचेर्निहन्ता ।
तमिन्द्रवाहं समुपेत्य पार्थाः प्रदक्षिणं चक्रुरदीनसत्त्वाः ॥ ३-१६१-२३॥
yamāsthitaḥ sapta jaghāna pūgānditeḥ sutānāṃ namucernihantā |
tamindravāhaṃ samupetya pārthāḥ pradakṣiṇaṃ cakruradīnasattvāḥ || 3-161-23||
MHB 3-161-24
ते मातलेश्चक्रुरतीव हृष्टाः सत्कारमग्र्यं सुरराजतुल्यम् ।
सर्वं यथावच्च दिवौकसस्तान्पप्रच्छुरेनं कुरुराजपुत्राः ॥ ३-१६१-२४॥
te mātaleścakruratīva hṛṣṭāḥ satkāramagryaṃ surarājatulyam |
sarvaṃ yathāvacca divaukasastānpapracchurenaṃ kururājaputrāḥ || 3-161-24||
MHB 3-161-25
तानप्यसौ मातलिरभ्यनन्दत्पितेव पुत्राननुशिष्य चैनान् ।
ययौ रथेनाप्रतिमप्रभेण पुनः सकाशं त्रिदिवेश्वरस्य ॥ ३-१६१-२५॥
tānapyasau mātalirabhyanandatpiteva putrānanuśiṣya cainān |
yayau rathenāpratimaprabheṇa punaḥ sakāśaṃ tridiveśvarasya || 3-161-25||
MHB 3-161-26
गते तु तस्मिन्वरदेववाहे शक्रात्मजः सर्वरिपुप्रमाथी ।
शक्रेण दत्तानि ददौ महात्मा महाधनान्युत्तमरूपवन्ति ।
दिवाकराभाणि विभूषणानि प्रीतः प्रियायै सुतसोममात्रे ॥ ३-१६१-२६॥
gate tu tasminvaradevavāhe śakrātmajaḥ sarvaripupramāthī |
śakreṇa dattāni dadau mahātmā mahādhanānyuttamarūpavanti |
divākarābhāṇi vibhūṣaṇāni prītaḥ priyāyai sutasomamātre || 3-161-26||
MHB 3-161-27
ततः स तेषां कुरुपुंगवानां तेषां च सूर्याग्निसमप्रभाणाम् ।
विप्रर्षभाणामुपविश्य मध्ये सर्वं यथावत्कथयां बभूव ॥ ३-१६१-२७॥
tataḥ sa teṣāṃ kurupuṃgavānāṃ teṣāṃ ca sūryāgnisamaprabhāṇām |
viprarṣabhāṇāmupaviśya madhye sarvaṃ yathāvatkathayāṃ babhūva || 3-161-27||
MHB 3-161-28
एवं मयास्त्राण्युपशिक्षितानि शक्राच्च वाताच्च शिवाच्च साक्षात् ।
तथैव शीलेन समाधिना च प्रीताः सुरा मे सहिताः सहेन्द्राः ॥ ३-१६१-२८॥
evaṃ mayāstrāṇyupaśikṣitāni śakrācca vātācca śivācca sākṣāt |
tathaiva śīlena samādhinā ca prītāḥ surā me sahitāḥ sahendrāḥ || 3-161-28||
MHB 3-161-29
संक्षेपतो वै स विशुद्धकर्मा तेभ्यः समाख्याय दिवि प्रवेशम् ।
माद्रीसुताभ्यां सहितः किरीटी सुष्वाप तामावसतिं प्रतीतः ॥ ३-१६१-२९॥
saṃkṣepato vai sa viśuddhakarmā tebhyaḥ samākhyāya divi praveśam |
mādrīsutābhyāṃ sahitaḥ kirīṭī suṣvāpa tāmāvasatiṃ pratītaḥ || 3-161-29||
Adhyaya: 162/299 (16)
MHB 3-162-1
वैशंपायन उवाच ।
एतस्मिन्नेव काले तु सर्ववादित्रनिस्वनः ।
बभूव तुमुलः शब्दस्त्वन्तरिक्षे दिवौकसाम् ॥ ३-१६२-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
etasminneva kāle tu sarvavāditranisvanaḥ |
babhūva tumulaḥ śabdastvantarikṣe divaukasām || 3-162-1||
MHB 3-162-2
रथनेमिस्वनश्चैव घण्टाशब्दश्च भारत ।
पृथग्व्यालमृगाणां च पक्षिणां चैव सर्वशः ॥ ३-१६२-२॥
rathanemisvanaścaiva ghaṇṭāśabdaśca bhārata |
pṛthagvyālamṛgāṇāṃ ca pakṣiṇāṃ caiva sarvaśaḥ || 3-162-2||
MHB 3-162-3
तं समन्तादनुययुर्गन्धर्वाप्सरसस्तथा ।
विमानैः सूर्यसंकाशैर्देवराजमरिंदमम् ॥ ३-१६२-३॥
taṃ samantādanuyayurgandharvāpsarasastathā |
vimānaiḥ sūryasaṃkāśairdevarājamariṃdamam || 3-162-3||
MHB 3-162-4
ततः स हरिभिर्युक्तं जाम्बूनदपरिष्कृतम् ।
मेघनादिनमारुह्य श्रिया परमया ज्वलन् ॥ ३-१६२-४॥
tataḥ sa haribhiryuktaṃ jāmbūnadapariṣkṛtam |
meghanādinamāruhya śriyā paramayā jvalan || 3-162-4||
MHB 3-162-5
पार्थानभ्याजगामाशु देवराजः पुरंदरः ।
आगत्य च सहस्राक्षो रथादवरुरोह वै ॥ ३-१६२-५॥
pārthānabhyājagāmāśu devarājaḥ puraṃdaraḥ |
āgatya ca sahasrākṣo rathādavaruroha vai || 3-162-5||
MHB 3-162-6
तं दृष्ट्वैव महात्मानं धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
भ्रातृभिः सहितः श्रीमान्देवराजमुपागमत् ॥ ३-१६२-६॥
taṃ dṛṣṭvaiva mahātmānaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
bhrātṛbhiḥ sahitaḥ śrīmāndevarājamupāgamat || 3-162-6||
MHB 3-162-7
पूजयामास चैवाथ विधिवद्भूरिदक्षिणः ।
यथार्हममितात्मानं विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ ३-१६२-७॥
pūjayāmāsa caivātha vidhivadbhūridakṣiṇaḥ |
yathārhamamitātmānaṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā || 3-162-7||
MHB 3-162-8
धनंजयश्च तेजस्वी प्रणिपत्य पुरंदरम् ।
भृत्यवत्प्रणतस्तस्थौ देवराजसमीपतः ॥ ३-१६२-८॥
dhanaṃjayaśca tejasvī praṇipatya puraṃdaram |
bhṛtyavatpraṇatastasthau devarājasamīpataḥ || 3-162-8||
MHB 3-162-9
आप्यायत महातेजाः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
धनंजयमभिप्रेक्ष्य विनीतं स्थितमन्तिके ॥ ३-१६२-९॥
āpyāyata mahātejāḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
dhanaṃjayamabhiprekṣya vinītaṃ sthitamantike || 3-162-9||
MHB 3-162-10
जटिलं देवराजस्य तपोयुक्तमकल्मषम् ।
हर्षेण महताविष्टः फल्गुनस्याथ दर्शनात् ॥ ३-१६२-१०॥
jaṭilaṃ devarājasya tapoyuktamakalmaṣam |
harṣeṇa mahatāviṣṭaḥ phalgunasyātha darśanāt || 3-162-10||
MHB 3-162-11
तं तथादीनमनसं राजानं हर्षसंप्लुतम् ।
उवाच वचनं धीमान्देवराजः पुरंदरः ॥ ३-१६२-११॥
taṃ tathādīnamanasaṃ rājānaṃ harṣasaṃplutam |
uvāca vacanaṃ dhīmāndevarājaḥ puraṃdaraḥ || 3-162-11||
MHB 3-162-12
त्वमिमां पृथिवीं राजन्प्रशासिष्यसि पाण्डव ।
स्वस्ति प्राप्नुहि कौन्तेय काम्यकं पुनराश्रमम् ॥ ३-१६२-१२॥
tvamimāṃ pṛthivīṃ rājanpraśāsiṣyasi pāṇḍava |
svasti prāpnuhi kaunteya kāmyakaṃ punarāśramam || 3-162-12||
MHB 3-162-13
अस्त्राणि लब्धानि च पाण्डवेन सर्वाणि मत्तः प्रयतेन राजन् ।
कृतप्रियश्चास्मि धनंजयेन जेतुं न शक्यस्त्रिभिरेष लोकैः ॥ ३-१६२-१३॥
astrāṇi labdhāni ca pāṇḍavena sarvāṇi mattaḥ prayatena rājan |
kṛtapriyaścāsmi dhanaṃjayena jetuṃ na śakyastribhireṣa lokaiḥ || 3-162-13||
MHB 3-162-14
एवमुक्त्वा सहस्राक्षः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ।
जगाम त्रिदिवं हृष्टः स्तूयमानो महर्षिभिः ॥ ३-१६२-१४॥
evamuktvā sahasrākṣaḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram |
jagāma tridivaṃ hṛṣṭaḥ stūyamāno maharṣibhiḥ || 3-162-14||
MHB 3-162-15
धनेश्वरगृहस्थानां पाण्डवानां समागमम् ।
शक्रेण य इमं विद्वानधीयीत समाहितः ॥ ३-१६२-१५॥
dhaneśvaragṛhasthānāṃ pāṇḍavānāṃ samāgamam |
śakreṇa ya imaṃ vidvānadhīyīta samāhitaḥ || 3-162-15||
MHB 3-162-16
संवत्सरं ब्रह्मचारी नियतः संशितव्रतः ।
स जीवेत निराबाधः सुसुखी शरदां शतम् ॥ ३-१६२-१६॥
saṃvatsaraṃ brahmacārī niyataḥ saṃśitavrataḥ |
sa jīveta nirābādhaḥ susukhī śaradāṃ śatam || 3-162-16||
Adhyaya: 163/299 (53)
MHB 3-163-1
वैशंपायन उवाच ।
यथागतं गते शक्रे भ्रातृभिः सह संगतः ।
कृष्णया चैव बीभत्सुर्धर्मपुत्रमपूजयत् ॥ ३-१६३-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
yathāgataṃ gate śakre bhrātṛbhiḥ saha saṃgataḥ |
kṛṣṇayā caiva bībhatsurdharmaputramapūjayat || 3-163-1||
MHB 3-163-2
अभिवादयमानं तु मूर्ध्न्युपाघ्राय पाण्डवम् ।
हर्षगद्गदया वाचा प्रहृष्टोऽर्जुनमब्रवीत् ॥ ३-१६३-२॥
abhivādayamānaṃ tu mūrdhnyupāghrāya pāṇḍavam |
harṣagadgadayā vācā prahṛṣṭo'rjunamabravīt || 3-163-2||
MHB 3-163-3
कथमर्जुन कालोऽयं स्वर्गे व्यतिगतस्तव ।
कथं चास्त्राण्यवाप्तानि देवराजश्च तोषितः ॥ ३-१६३-३॥
kathamarjuna kālo'yaṃ svarge vyatigatastava |
kathaṃ cāstrāṇyavāptāni devarājaśca toṣitaḥ || 3-163-3||
MHB 3-163-4
सम्यग्वा ते गृहीतानि कच्चिदस्त्राणि भारत ।
कच्चित्सुराधिपः प्रीतो रुद्रश्चास्त्राण्यदात्तव ॥ ३-१६३-४॥
samyagvā te gṛhītāni kaccidastrāṇi bhārata |
kaccitsurādhipaḥ prīto rudraścāstrāṇyadāttava || 3-163-4||
MHB 3-163-5
यथा दृष्टश्च ते शक्रो भगवान्वा पिनाकधृक् ।
यथा चास्त्राण्यवाप्तानि यथा चाराधितश्च ते ॥ ३-१६३-५॥
yathā dṛṣṭaśca te śakro bhagavānvā pinākadhṛk |
yathā cāstrāṇyavāptāni yathā cārādhitaśca te || 3-163-5||
MHB 3-163-6
यथोक्तवांस्त्वां भगवाञ्शतक्रतुररिंदम ।
कृतप्रियस्त्वयास्मीति तच्च ते किं प्रियं कृतम् ।
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण महाद्युते ॥ ३-१६३-६॥
yathoktavāṃstvāṃ bhagavāñśatakraturariṃdama |
kṛtapriyastvayāsmīti tacca te kiṃ priyaṃ kṛtam |
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ vistareṇa mahādyute || 3-163-6||
MHB 3-163-7
यथा तुष्टो महादेवो देवराजश्च तेऽनघ ।
यच्चापि वज्रपाणेस्ते प्रियं कृतमरिंदम ।
एतदाख्याहि मे सर्वमखिलेन धनंजय ॥ ३-१६३-७॥
yathā tuṣṭo mahādevo devarājaśca te'nagha |
yaccāpi vajrapāṇeste priyaṃ kṛtamariṃdama |
etadākhyāhi me sarvamakhilena dhanaṃjaya || 3-163-7||
MHB 3-163-8
अर्जुन उवाच ।
शृणु हन्त महाराज विधिना येन दृष्टवान् ।
शतक्रतुमहं देवं भगवन्तं च शंकरम् ॥ ३-१६३-८॥
arjuna uvāca |
śṛṇu hanta mahārāja vidhinā yena dṛṣṭavān |
śatakratumahaṃ devaṃ bhagavantaṃ ca śaṃkaram || 3-163-8||
MHB 3-163-9
विद्यामधीत्य तां राजंस्त्वयोक्तामरिमर्दन ।
भवता च समादिष्टस्तपसे प्रस्थितो वनम् ॥ ३-१६३-९॥
vidyāmadhītya tāṃ rājaṃstvayoktāmarimardana |
bhavatā ca samādiṣṭastapase prasthito vanam || 3-163-9||
MHB 3-163-10
भृगुतुङ्गमथो गत्वा काम्यकादास्थितस्तपः ।
एकरात्रोषितः कंचिदपश्यं ब्राह्मणं पथि ॥ ३-१६३-१०॥
bhṛgutuṅgamatho gatvā kāmyakādāsthitastapaḥ |
ekarātroṣitaḥ kaṃcidapaśyaṃ brāhmaṇaṃ pathi || 3-163-10||
MHB 3-163-11
स मामपृच्छत्कौन्तेय क्वासि गन्ता ब्रवीहि मे ।
तस्मा अवितथं सर्वमब्रुवं कुरुनन्दन ॥ ३-१६३-११॥
sa māmapṛcchatkaunteya kvāsi gantā bravīhi me |
tasmā avitathaṃ sarvamabruvaṃ kurunandana || 3-163-11||
MHB 3-163-12
स तथ्यं मम तच्छ्रुत्वा ब्राह्मणो राजसत्तम ।
अपूजयत मां राजन्प्रीतिमांश्चाभवन्मयि ॥ ३-१६३-१२॥
sa tathyaṃ mama tacchrutvā brāhmaṇo rājasattama |
apūjayata māṃ rājanprītimāṃścābhavanmayi || 3-163-12||
MHB 3-163-13
ततो मामब्रवीत्प्रीतस्तप आतिष्ठ भारत ।
तपस्वी नचिरेण त्वं द्रक्ष्यसे विबुधाधिपम् ॥ ३-१६३-१३॥
tato māmabravītprītastapa ātiṣṭha bhārata |
tapasvī nacireṇa tvaṃ drakṣyase vibudhādhipam || 3-163-13||
MHB 3-163-14
ततोऽहं वचनात्तस्य गिरिमारुह्य शैशिरम् ।
तपोऽतप्यं महाराज मासं मूलफलाशनः ॥ ३-१६३-१४॥
tato'haṃ vacanāttasya girimāruhya śaiśiram |
tapo'tapyaṃ mahārāja māsaṃ mūlaphalāśanaḥ || 3-163-14||
MHB 3-163-15
द्वितीयश्चापि मे मासो जलं भक्षयतो गतः ।
निराहारस्तृतीयेऽथ मासे पाण्डवनन्दन ॥ ३-१६३-१५॥
dvitīyaścāpi me māso jalaṃ bhakṣayato gataḥ |
nirāhārastṛtīye'tha māse pāṇḍavanandana || 3-163-15||
MHB 3-163-16
ऊर्ध्वबाहुश्चतुर्थं तु मासमस्मि स्थितस्तदा ।
न च मे हीयते प्राणस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ३-१६३-१६॥
ūrdhvabāhuścaturthaṃ tu māsamasmi sthitastadā |
na ca me hīyate prāṇastadadbhutamivābhavat || 3-163-16||
MHB 3-163-17
चतुर्थे समभिक्रान्ते प्रथमे दिवसे गते ।
वराहसंस्थितं भूतं मत्समीपमुपागमत् ॥ ३-१६३-१७॥
caturthe samabhikrānte prathame divase gate |
varāhasaṃsthitaṃ bhūtaṃ matsamīpamupāgamat || 3-163-17||
MHB 3-163-18
निघ्नन्प्रोथेन पृथिवीं विलिखंश्चरणैरपि ।
संमार्जञ्जठरेणोर्वीं विवर्तंश्च मुहुर्मुहुः ॥ ३-१६३-१८॥
nighnanprothena pṛthivīṃ vilikhaṃścaraṇairapi |
saṃmārjañjaṭhareṇorvīṃ vivartaṃśca muhurmuhuḥ || 3-163-18||
MHB 3-163-19
अनु तस्यापरं भूतं महत्कैरातसंस्थितम् ।
धनुर्बाणासिमत्प्राप्तं स्त्रीगणानुगतं तदा ॥ ३-१६३-१९॥
anu tasyāparaṃ bhūtaṃ mahatkairātasaṃsthitam |
dhanurbāṇāsimatprāptaṃ strīgaṇānugataṃ tadā || 3-163-19||
MHB 3-163-20
ततोऽहं धनुरादाय तथाक्षय्यौ महेषुधी ।
अताडयं शरेणाथ तद्भूतं लोमहर्षणम् ॥ ३-१६३-२०॥
tato'haṃ dhanurādāya tathākṣayyau maheṣudhī |
atāḍayaṃ śareṇātha tadbhūtaṃ lomaharṣaṇam || 3-163-20||
MHB 3-163-21
युगपत्तत्किरातश्च विकृष्य बलवद्धनुः ।
अभ्याजघ्ने दृढतरं कम्पयन्निव मे मनः ॥ ३-१६३-२१॥
yugapattatkirātaśca vikṛṣya balavaddhanuḥ |
abhyājaghne dṛḍhataraṃ kampayanniva me manaḥ || 3-163-21||
MHB 3-163-22
स तु मामब्रवीद्राजन्मम पूर्वपरिग्रहः ।
मृगयाधर्ममुत्सृज्य किमर्थं ताडितस्त्वया ॥ ३-१६३-२२॥
sa tu māmabravīdrājanmama pūrvaparigrahaḥ |
mṛgayādharmamutsṛjya kimarthaṃ tāḍitastvayā || 3-163-22||
MHB 3-163-23
एष ते निशितैर्बाणैर्दर्पं हन्मि स्थिरो भव ।
स वर्ष्मवान्महाकायस्ततो मामभ्यधावत ॥ ३-१६३-२३॥
eṣa te niśitairbāṇairdarpaṃ hanmi sthiro bhava |
sa varṣmavānmahākāyastato māmabhyadhāvata || 3-163-23||
MHB 3-163-24
ततो गिरिमिवात्यर्थमावृणोन्मां महाशरैः ।
तं चाहं शरवर्षेण महता समवाकिरम् ॥ ३-१६३-२४॥
tato girimivātyarthamāvṛṇonmāṃ mahāśaraiḥ |
taṃ cāhaṃ śaravarṣeṇa mahatā samavākiram || 3-163-24||
MHB 3-163-25
ततः शरैर्दीप्तमुखैः पत्रितैरनुमन्त्रितैः ।
प्रत्यविध्यमहं तं तु वज्रैरिव शिलोच्चयम् ॥ ३-१६३-२५॥
tataḥ śarairdīptamukhaiḥ patritairanumantritaiḥ |
pratyavidhyamahaṃ taṃ tu vajrairiva śiloccayam || 3-163-25||
MHB 3-163-26
तस्य तच्छतधा रूपमभवच्च सहस्रधा ।
तानि चास्य शरीराणि शरैरहमताडयम् ॥ ३-१६३-२६॥
tasya tacchatadhā rūpamabhavacca sahasradhā |
tāni cāsya śarīrāṇi śarairahamatāḍayam || 3-163-26||
MHB 3-163-27
पुनस्तानि शरीराणि एकीभूतानि भारत ।
अदृश्यन्त महाराज तान्यहं व्यधमं पुनः ॥ ३-१६३-२७॥
punastāni śarīrāṇi ekībhūtāni bhārata |
adṛśyanta mahārāja tānyahaṃ vyadhamaṃ punaḥ || 3-163-27||
MHB 3-163-28
अणुर्बृहच्छिरा भूत्वा बृहच्चाणुशिराः पुनः ।
एकीभूतस्तदा राजन्सोऽभ्यवर्तत मां युधि ॥ ३-१६३-२८॥
aṇurbṛhacchirā bhūtvā bṛhaccāṇuśirāḥ punaḥ |
ekībhūtastadā rājanso'bhyavartata māṃ yudhi || 3-163-28||
MHB 3-163-29
यदाभिभवितुं बाणैर्नैव शक्नोमि तं रणे ।
ततोऽहमस्त्रमातिष्ठं वायव्यं भरतर्षभ ॥ ३-१६३-२९॥
yadābhibhavituṃ bāṇairnaiva śaknomi taṃ raṇe |
tato'hamastramātiṣṭhaṃ vāyavyaṃ bharatarṣabha || 3-163-29||
MHB 3-163-30
न चैनमशकं हन्तुं तदद्भुतमिवाभवत् ।
तस्मिन्प्रतिहते चास्त्रे विस्मयो मे महानभूत् ॥ ३-१६३-३०॥
na cainamaśakaṃ hantuṃ tadadbhutamivābhavat |
tasminpratihate cāstre vismayo me mahānabhūt || 3-163-30||
MHB 3-163-31
भूयश्चैव महाराज सविशेषमहं ततः ।
अस्त्रपूगेन महता रणे भूतमवाकिरम् ॥ ३-१६३-३१॥
bhūyaścaiva mahārāja saviśeṣamahaṃ tataḥ |
astrapūgena mahatā raṇe bhūtamavākiram || 3-163-31||
MHB 3-163-32
स्थूणाकर्णमयोजालं शरवर्षं शरोल्बणम् ।
शैलास्त्रमश्मवर्षं च समास्थायाहमभ्ययाम् ।
जग्रास प्रहसंस्तानि सर्वाण्यस्त्राणि मेऽनघ ॥ ३-१६३-३२॥
sthūṇākarṇamayojālaṃ śaravarṣaṃ śarolbaṇam |
śailāstramaśmavarṣaṃ ca samāsthāyāhamabhyayām |
jagrāsa prahasaṃstāni sarvāṇyastrāṇi me'nagha || 3-163-32||
MHB 3-163-33
तेषु सर्वेषु शान्तेषु ब्रह्मास्त्रमहमादिशम् ।
ततः प्रज्वलितैर्बाणैः सर्वतः सोपचीयत ।
उपचीयमानश्च मया महास्त्रेण व्यवर्धत ॥ ३-१६३-३३॥
teṣu sarveṣu śānteṣu brahmāstramahamādiśam |
tataḥ prajvalitairbāṇaiḥ sarvataḥ sopacīyata |
upacīyamānaśca mayā mahāstreṇa vyavardhata || 3-163-33||
MHB 3-163-34
ततः संतापितो लोको मत्प्रसूतेन तेजसा ।
क्षणेन हि दिशः खं च सर्वतोऽभिविदीपितम् ॥ ३-१६३-३४॥
tataḥ saṃtāpito loko matprasūtena tejasā |
kṣaṇena hi diśaḥ khaṃ ca sarvato'bhividīpitam || 3-163-34||
MHB 3-163-35
तदप्यस्त्रं महातेजाः क्षणेनैव व्यशातयत् ।
ब्रह्मास्त्रे तु हते राजन्भयं मां महदाविशत् ॥ ३-१६३-३५॥
tadapyastraṃ mahātejāḥ kṣaṇenaiva vyaśātayat |
brahmāstre tu hate rājanbhayaṃ māṃ mahadāviśat || 3-163-35||
MHB 3-163-36
ततोऽहं धनुरादाय तथाक्षय्यौ महेषुधी ।
सहसाभ्यहनं भूतं तान्यप्यस्त्राण्यभक्षयत् ॥ ३-१६३-३६॥
tato'haṃ dhanurādāya tathākṣayyau maheṣudhī |
sahasābhyahanaṃ bhūtaṃ tānyapyastrāṇyabhakṣayat || 3-163-36||
MHB 3-163-37
हतेष्वस्त्रेषु सर्वेषु भक्षितेष्वायुधेषु च ।
मम तस्य च भूतस्य बाहुयुद्धमवर्तत ॥ ३-१६३-३७॥
hateṣvastreṣu sarveṣu bhakṣiteṣvāyudheṣu ca |
mama tasya ca bhūtasya bāhuyuddhamavartata || 3-163-37||
MHB 3-163-38
व्यायामं मुष्टिभिः कृत्वा तलैरपि समाहतौ ।
अपातयच्च तद्भूतं निश्चेष्टो ह्यगमं महीम् ॥ ३-१६३-३८॥
vyāyāmaṃ muṣṭibhiḥ kṛtvā talairapi samāhatau |
apātayacca tadbhūtaṃ niśceṣṭo hyagamaṃ mahīm || 3-163-38||
MHB 3-163-39
ततः प्रहस्य तद्भूतं तत्रैवान्तरधीयत ।
सह स्त्रीभिर्महाराज पश्यतो मेऽद्भुतोपमम् ॥ ३-१६३-३९॥
tataḥ prahasya tadbhūtaṃ tatraivāntaradhīyata |
saha strībhirmahārāja paśyato me'dbhutopamam || 3-163-39||
MHB 3-163-40
एवं कृत्वा स भगवांस्ततोऽन्यद्रूपमात्मनः ।
दिव्यमेव महाराज वसानोऽद्भुतमम्बरम् ॥ ३-१६३-४०॥
evaṃ kṛtvā sa bhagavāṃstato'nyadrūpamātmanaḥ |
divyameva mahārāja vasāno'dbhutamambaram || 3-163-40||
MHB 3-163-41
हित्वा किरातरूपं च भगवांस्त्रिदशेश्वरः ।
स्वरूपं दिव्यमास्थाय तस्थौ तत्र महेश्वरः ॥ ३-१६३-४१॥
hitvā kirātarūpaṃ ca bhagavāṃstridaśeśvaraḥ |
svarūpaṃ divyamāsthāya tasthau tatra maheśvaraḥ || 3-163-41||
MHB 3-163-42
अदृश्यत ततः साक्षाद्भगवान्गोवृषध्वजः ।
उमासहायो हरिदृग्बहुरूपः पिनाकधृक् ॥ ३-१६३-४२॥
adṛśyata tataḥ sākṣādbhagavāngovṛṣadhvajaḥ |
umāsahāyo haridṛgbahurūpaḥ pinākadhṛk || 3-163-42||
MHB 3-163-43
स मामभ्येत्य समरे तथैवाभिमुखं स्थितम् ।
शूलपाणिरथोवाच तुष्टोऽस्मीति परंतप ॥ ३-१६३-४३॥
sa māmabhyetya samare tathaivābhimukhaṃ sthitam |
śūlapāṇirathovāca tuṣṭo'smīti paraṃtapa || 3-163-43||
MHB 3-163-44
ततस्तद्धनुरादाय तूणौ चाक्षय्यसायकौ ।
प्रादान्ममैव भगवान्वरयस्वेति चाब्रवीत् ॥ ३-१६३-४४॥
tatastaddhanurādāya tūṇau cākṣayyasāyakau |
prādānmamaiva bhagavānvarayasveti cābravīt || 3-163-44||
MHB 3-163-45
तुष्टोऽस्मि तव कौन्तेय ब्रूहि किं करवाणि ते ।
यत्ते मनोगतं वीर तद्ब्रूहि वितराम्यहम् ।
अमरत्वमपाहाय ब्रूहि यत्ते मनोगतम् ॥ ३-१६३-४५॥
tuṣṭo'smi tava kaunteya brūhi kiṃ karavāṇi te |
yatte manogataṃ vīra tadbrūhi vitarāmyaham |
amaratvamapāhāya brūhi yatte manogatam || 3-163-45||
MHB 3-163-46
ततः प्राञ्जलिरेवाहमस्त्रेषु गतमानसः ।
प्रणम्य शिरसा शर्वं ततो वचनमाददे ॥ ३-१६३-४६॥
tataḥ prāñjalirevāhamastreṣu gatamānasaḥ |
praṇamya śirasā śarvaṃ tato vacanamādade || 3-163-46||
MHB 3-163-47
भगवान्मे प्रसन्नश्चेदीप्सितोऽयं वरो मम ।
अस्त्राणीच्छाम्यहं ज्ञातुं यानि देवेषु कानिचित् ।
ददानीत्येव भगवानब्रवीत्त्र्यम्बकश्च माम् ॥ ३-१६३-४७॥
bhagavānme prasannaścedīpsito'yaṃ varo mama |
astrāṇīcchāmyahaṃ jñātuṃ yāni deveṣu kānicit |
dadānītyeva bhagavānabravīttryambakaśca mām || 3-163-47||
MHB 3-163-48
रौद्रमस्त्रं मदीयं त्वामुपस्थास्यति पाण्डव ।
प्रददौ च मम प्रीतः सोऽस्त्रं पाशुपतं प्रभुः ॥ ३-१६३-४८॥
raudramastraṃ madīyaṃ tvāmupasthāsyati pāṇḍava |
pradadau ca mama prītaḥ so'straṃ pāśupataṃ prabhuḥ || 3-163-48||
MHB 3-163-49
उवाच च महादेवो दत्त्वा मेऽस्त्रं सनातनम् ।
न प्रयोज्यं भवेदेतन्मानुषेषु कथंचन ॥ ३-१६३-४९॥
uvāca ca mahādevo dattvā me'straṃ sanātanam |
na prayojyaṃ bhavedetanmānuṣeṣu kathaṃcana || 3-163-49||
MHB 3-163-50
पीड्यमानेन बलवत्प्रयोज्यं ते धनंजय ।
अस्त्राणां प्रतिघाते च सर्वथैव प्रयोजयेः ॥ ३-१६३-५०॥
pīḍyamānena balavatprayojyaṃ te dhanaṃjaya |
astrāṇāṃ pratighāte ca sarvathaiva prayojayeḥ || 3-163-50||
MHB 3-163-51
तदप्रतिहतं दिव्यं सर्वास्त्रप्रतिषेधनम् ।
मूर्तिमन्मे स्थितं पार्श्वे प्रसन्ने गोवृषध्वजे ॥ ३-१६३-५१॥
tadapratihataṃ divyaṃ sarvāstrapratiṣedhanam |
mūrtimanme sthitaṃ pārśve prasanne govṛṣadhvaje || 3-163-51||
MHB 3-163-52
उत्सादनममित्राणां परसेनानिकर्तनम् ।
दुरासदं दुष्प्रहसं सुरदानवराक्षसैः ॥ ३-१६३-५२॥
utsādanamamitrāṇāṃ parasenānikartanam |
durāsadaṃ duṣprahasaṃ suradānavarākṣasaiḥ || 3-163-52||
MHB 3-163-53
अनुज्ञातस्त्वहं तेन तत्रैव समुपाविशम् ।
प्रेक्षतश्चैव मे देवस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ ३-१६३-५३॥
anujñātastvahaṃ tena tatraiva samupāviśam |
prekṣataścaiva me devastatraivāntaradhīyata || 3-163-53||
Adhyaya: 164/299 (58)
MHB 3-164-1
अर्जुन उवाच ।
ततस्तामवसं प्रीतो रजनीं तत्र भारत ।
प्रसादाद्देवदेवस्य त्र्यम्बकस्य महात्मनः ॥ ३-१६४-१॥
arjuna uvāca |
tatastāmavasaṃ prīto rajanīṃ tatra bhārata |
prasādāddevadevasya tryambakasya mahātmanaḥ || 3-164-1||
MHB 3-164-2
व्युषितो रजनीं चाहं कृत्वा पूर्वाह्णिकक्रियाम् ।
अपश्यं तं द्विजश्रेष्ठं दृष्टवानस्मि यं पुरा ॥ ३-१६४-२॥
vyuṣito rajanīṃ cāhaṃ kṛtvā pūrvāhṇikakriyām |
apaśyaṃ taṃ dvijaśreṣṭhaṃ dṛṣṭavānasmi yaṃ purā || 3-164-2||
MHB 3-164-3
तस्मै चाहं यथावृत्तं सर्वमेव न्यवेदयम् ।
भगवन्तं महादेवं समेतोऽस्मीति भारत ॥ ३-१६४-३॥
tasmai cāhaṃ yathāvṛttaṃ sarvameva nyavedayam |
bhagavantaṃ mahādevaṃ sameto'smīti bhārata || 3-164-3||
MHB 3-164-4
स मामुवाच राजेन्द्र प्रीयमाणो द्विजोत्तमः ।
दृष्टस्त्वया महादेवो यथा नान्येन केनचित् ॥ ३-१६४-४॥
sa māmuvāca rājendra prīyamāṇo dvijottamaḥ |
dṛṣṭastvayā mahādevo yathā nānyena kenacit || 3-164-4||
MHB 3-164-5
समेत्य लोकपालैस्तु सर्वैर्वैवस्वतादिभिः ।
द्रष्टास्यनघ देवेन्द्रं स च तेऽस्त्राणि दास्यति ॥ ३-१६४-५॥
sametya lokapālaistu sarvairvaivasvatādibhiḥ |
draṣṭāsyanagha devendraṃ sa ca te'strāṇi dāsyati || 3-164-5||
MHB 3-164-6
एवमुक्त्वा स मां राजन्नाश्लिष्य च पुनः पुनः ।
अगच्छत्स यथाकामं ब्राह्मणः सूर्यसंनिभः ॥ ३-१६४-६॥
evamuktvā sa māṃ rājannāśliṣya ca punaḥ punaḥ |
agacchatsa yathākāmaṃ brāhmaṇaḥ sūryasaṃnibhaḥ || 3-164-6||
MHB 3-164-7
अथापराह्णे तस्याह्नः प्रावात्पुण्यः समीरणः ।
पुनर्नवमिमं लोकं कुर्वन्निव सपत्नहन् ॥ ३-१६४-७॥
athāparāhṇe tasyāhnaḥ prāvātpuṇyaḥ samīraṇaḥ |
punarnavamimaṃ lokaṃ kurvanniva sapatnahan || 3-164-7||
MHB 3-164-8
दिव्यानि चैव माल्यानि सुगन्धीनि नवानि च ।
शैशिरस्य गिरेः पादे प्रादुरासन्समीपतः ॥ ३-१६४-८॥
divyāni caiva mālyāni sugandhīni navāni ca |
śaiśirasya gireḥ pāde prādurāsansamīpataḥ || 3-164-8||
MHB 3-164-9
वादित्राणि च दिव्यानि सुघोषाणि समन्ततः ।
स्तुतयश्चेन्द्रसंयुक्ता अश्रूयन्त मनोहराः ॥ ३-१६४-९॥
vāditrāṇi ca divyāni sughoṣāṇi samantataḥ |
stutayaścendrasaṃyuktā aśrūyanta manoharāḥ || 3-164-9||
MHB 3-164-10
गणाश्चाप्सरसां तत्र गन्धर्वाणां तथैव च ।
पुरस्ताद्देवदेवस्य जगुर्गीतानि सर्वशः ॥ ३-१६४-१०॥
gaṇāścāpsarasāṃ tatra gandharvāṇāṃ tathaiva ca |
purastāddevadevasya jagurgītāni sarvaśaḥ || 3-164-10||
MHB 3-164-11
मरुतां च गणास्तत्र देवयानैरुपागमन् ।
महेन्द्रानुचरा ये च देवसद्मनिवासिनः ॥ ३-१६४-११॥
marutāṃ ca gaṇāstatra devayānairupāgaman |
mahendrānucarā ye ca devasadmanivāsinaḥ || 3-164-11||
MHB 3-164-12
ततो मरुत्वान्हरिभिर्युक्तैर्वाहैः स्वलंकृतैः ।
शचीसहायस्तत्रायात्सह सर्वैस्तदामरैः ॥ ३-१६४-१२॥
tato marutvānharibhiryuktairvāhaiḥ svalaṃkṛtaiḥ |
śacīsahāyastatrāyātsaha sarvaistadāmaraiḥ || 3-164-12||
MHB 3-164-13
एतस्मिन्नेव काले तु कुबेरो नरवाहनः ।
दर्शयामास मां राजँल्लक्ष्म्या परमया युतः ॥ ३-१६४-१३॥
etasminneva kāle tu kubero naravāhanaḥ |
darśayāmāsa māṃ rāja~llakṣmyā paramayā yutaḥ || 3-164-13||
MHB 3-164-14
दक्षिणस्यां दिशि यमं प्रत्यपश्यं व्यवस्थितम् ।
वरुणं देवराजं च यथास्थानमवस्थितम् ॥ ३-१६४-१४॥
dakṣiṇasyāṃ diśi yamaṃ pratyapaśyaṃ vyavasthitam |
varuṇaṃ devarājaṃ ca yathāsthānamavasthitam || 3-164-14||
MHB 3-164-15
ते मामूचुर्महाराज सान्त्वयित्वा सुरर्षभाः ।
सव्यसाचिन्समीक्षस्व लोकपालानवस्थितान् ॥ ३-१६४-१५॥
te māmūcurmahārāja sāntvayitvā surarṣabhāḥ |
savyasācinsamīkṣasva lokapālānavasthitān || 3-164-15||
MHB 3-164-16
सुरकार्यार्थसिद्ध्यर्थं दृष्टवानसि शंकरम् ।
अस्मत्तोऽपि गृहाण त्वमस्त्राणीति समन्ततः ॥ ३-१६४-१६॥
surakāryārthasiddhyarthaṃ dṛṣṭavānasi śaṃkaram |
asmatto'pi gṛhāṇa tvamastrāṇīti samantataḥ || 3-164-16||
MHB 3-164-17
ततोऽहं प्रयतो भूत्वा प्रणिपत्य सुरर्षभान् ।
प्रत्यगृह्णं तदास्त्राणि महान्ति विधिवत्प्रभो ॥ ३-१६४-१७॥
tato'haṃ prayato bhūtvā praṇipatya surarṣabhān |
pratyagṛhṇaṃ tadāstrāṇi mahānti vidhivatprabho || 3-164-17||
MHB 3-164-18
गृहीतास्त्रस्ततो देवैरनुज्ञातोऽस्मि भारत ।
अथ देवा ययुः सर्वे यथागतमरिंदम ॥ ३-१६४-१८॥
gṛhītāstrastato devairanujñāto'smi bhārata |
atha devā yayuḥ sarve yathāgatamariṃdama || 3-164-18||
MHB 3-164-19
मघवानपि देवेशो रथमारुह्य सुप्रभम् ।
उवाच भगवान्वाक्यं स्मयन्निव सुरारिहा ॥ ३-१६४-१९॥
maghavānapi deveśo rathamāruhya suprabham |
uvāca bhagavānvākyaṃ smayanniva surārihā || 3-164-19||
MHB 3-164-20
पुरैवागमनादस्माद्वेदाहं त्वां धनंजय ।
अतः परं त्वहं वै त्वां दर्शये भरतर्षभ ॥ ३-१६४-२०॥
puraivāgamanādasmādvedāhaṃ tvāṃ dhanaṃjaya |
ataḥ paraṃ tvahaṃ vai tvāṃ darśaye bharatarṣabha || 3-164-20||
MHB 3-164-21
त्वया हि तीर्थेषु पुरा समाप्लावः कृतोऽसकृत् ।
तपश्चेदं पुरा तप्तं स्वर्गं गन्तासि पाण्डव ॥ ३-१६४-२१॥
tvayā hi tīrtheṣu purā samāplāvaḥ kṛto'sakṛt |
tapaścedaṃ purā taptaṃ svargaṃ gantāsi pāṇḍava || 3-164-21||
MHB 3-164-22
भूयश्चैव तु तप्तव्यं तपः परमदारुणम् ।
उवाच भगवान्सर्वं तपसश्चोपपादनम् ॥ ३-१६४-२२॥
bhūyaścaiva tu taptavyaṃ tapaḥ paramadāruṇam |
uvāca bhagavānsarvaṃ tapasaścopapādanam || 3-164-22||
MHB 3-164-23
मातलिर्मन्नियोगात्त्वां त्रिदिवं प्रापयिष्यति ।
विदितस्त्वं हि देवानामृषीणां च महात्मनाम् ॥ ३-१६४-२३॥
mātalirmanniyogāttvāṃ tridivaṃ prāpayiṣyati |
viditastvaṃ hi devānāmṛṣīṇāṃ ca mahātmanām || 3-164-23||
MHB 3-164-24
ततोऽहमब्रुवं शक्रं प्रसीद भगवन्मम ।
आचार्यं वरये त्वाहमस्त्रार्थं त्रिदशेश्वर ॥ ३-१६४-२४॥
tato'hamabruvaṃ śakraṃ prasīda bhagavanmama |
ācāryaṃ varaye tvāhamastrārthaṃ tridaśeśvara || 3-164-24||
MHB 3-164-25
इन्द्र उवाच ।
क्रूरं कर्मास्त्रवित्तात करिष्यसि परंतप ।
यदर्थमस्त्राणीप्सुस्त्वं तं कामं पाण्डवाप्नुहि ॥ ३-१६४-२५॥
indra uvāca |
krūraṃ karmāstravittāta kariṣyasi paraṃtapa |
yadarthamastrāṇīpsustvaṃ taṃ kāmaṃ pāṇḍavāpnuhi || 3-164-25||
MHB 3-164-26
अर्जुन उवाच ।
ततोऽहमब्रुवं नाहं दिव्यान्यस्त्राणि शत्रुहन् ।
मानुषेषु प्रयोक्ष्यामि विनास्त्रप्रतिघातनम् ॥ ३-१६४-२६॥
arjuna uvāca |
tato'hamabruvaṃ nāhaṃ divyānyastrāṇi śatruhan |
mānuṣeṣu prayokṣyāmi vināstrapratighātanam || 3-164-26||
MHB 3-164-27
तानि दिव्यानि मेऽस्त्राणि प्रयच्छ विबुधाधिप ।
लोकांश्चास्त्रजितान्पश्चाल्लभेयं सुरपुंगव ॥ ३-१६४-२७॥
tāni divyāni me'strāṇi prayaccha vibudhādhipa |
lokāṃścāstrajitānpaścāllabheyaṃ surapuṃgava || 3-164-27||
MHB 3-164-28
इन्द्र उवाच ।
परीक्षार्थं मयैतत्ते वाक्यमुक्तं धनंजय ।
ममात्मजस्य वचनं सूपपन्नमिदं तव ॥ ३-१६४-२८॥
indra uvāca |
parīkṣārthaṃ mayaitatte vākyamuktaṃ dhanaṃjaya |
mamātmajasya vacanaṃ sūpapannamidaṃ tava || 3-164-28||
MHB 3-164-29
शिक्ष मे भवनं गत्वा सर्वाण्यस्त्राणि भारत ।
वायोरग्नेर्वसुभ्योऽथ वरुणात्समरुद्गणात् ॥ ३-१६४-२९॥
śikṣa me bhavanaṃ gatvā sarvāṇyastrāṇi bhārata |
vāyoragnervasubhyo'tha varuṇātsamarudgaṇāt || 3-164-29||
MHB 3-164-30
साध्यं पैतामहं चैव गन्धर्वोरगरक्षसाम् ।
वैष्णवानि च सर्वाणि नैरृतानि तथैव च ।
मद्गतानि च यानीह सर्वास्त्राणि कुरूद्वह ॥ ३-१६४-३०॥
sādhyaṃ paitāmahaṃ caiva gandharvoragarakṣasām |
vaiṣṇavāni ca sarvāṇi nairṛtāni tathaiva ca |
madgatāni ca yānīha sarvāstrāṇi kurūdvaha || 3-164-30||
MHB 3-164-31
अर्जुन उवाच ।
एवमुक्त्वा तु मां शक्रस्तत्रैवान्तरधीयत ।
अथापश्यं हरियुजं रथमैन्द्रमुपस्थितम् ।
दिव्यं मायामयं पुण्यं यत्तं मातलिना नृप ॥ ३-१६४-३१॥
arjuna uvāca |
evamuktvā tu māṃ śakrastatraivāntaradhīyata |
athāpaśyaṃ hariyujaṃ rathamaindramupasthitam |
divyaṃ māyāmayaṃ puṇyaṃ yattaṃ mātalinā nṛpa || 3-164-31||
MHB 3-164-32
लोकपालेषु यातेषु मामुवाचाथ मातलिः ।
द्रष्टुमिच्छति शक्रस्त्वां देवराजो महाद्युते ॥ ३-१६४-३२॥
lokapāleṣu yāteṣu māmuvācātha mātaliḥ |
draṣṭumicchati śakrastvāṃ devarājo mahādyute || 3-164-32||
MHB 3-164-33
संसिद्धस्त्वं महाबाहो कुरु कार्यमनुत्तमम् ।
पश्य पुण्यकृतां लोकान्सशरीरो दिवं व्रज ॥ ३-१६४-३३॥
saṃsiddhastvaṃ mahābāho kuru kāryamanuttamam |
paśya puṇyakṛtāṃ lokānsaśarīro divaṃ vraja || 3-164-33||
MHB 3-164-34
इत्युक्तोऽहं मातलिना गिरिमामन्त्र्य शैशिरम् ।
प्रदक्षिणमुपावृत्य समारोहं रथोत्तमम् ॥ ३-१६४-३४॥
ityukto'haṃ mātalinā girimāmantrya śaiśiram |
pradakṣiṇamupāvṛtya samārohaṃ rathottamam || 3-164-34||
MHB 3-164-35
चोदयामास स हयान्मनोमारुतरंहसः ।
मातलिर्हयशास्त्रज्ञो यथावद्भूरिदक्षिणः ॥ ३-१६४-३५॥
codayāmāsa sa hayānmanomārutaraṃhasaḥ |
mātalirhayaśāstrajño yathāvadbhūridakṣiṇaḥ || 3-164-35||
MHB 3-164-36
अवैक्षत च मे वक्त्रं स्थितस्याथ स सारथिः ।
तथा भ्रान्ते रथे राजन्विस्मितश्चेदमब्रवीत् ॥ ३-१६४-३६॥
avaikṣata ca me vaktraṃ sthitasyātha sa sārathiḥ |
tathā bhrānte rathe rājanvismitaścedamabravīt || 3-164-36||
MHB 3-164-37
अत्यद्भुतमिदं मेऽद्य विचित्रं प्रतिभाति माम् ।
यदास्थितो रथं दिव्यं पदा न चलितो भवान् ॥ ३-१६४-३७॥
atyadbhutamidaṃ me'dya vicitraṃ pratibhāti mām |
yadāsthito rathaṃ divyaṃ padā na calito bhavān || 3-164-37||
MHB 3-164-38
देवराजोऽपि हि मया नित्यमत्रोपलक्षितः ।
विचलन्प्रथमोत्पाते हयानां भरतर्षभ ॥ ३-१६४-३८॥
devarājo'pi hi mayā nityamatropalakṣitaḥ |
vicalanprathamotpāte hayānāṃ bharatarṣabha || 3-164-38||
MHB 3-164-39
त्वं पुनः स्थित एवात्र रथे भ्रान्ते कुरूद्वह ।
अतिशक्रमिदं सत्त्वं तवेति प्रतिभाति मे ॥ ३-१६४-३९॥
tvaṃ punaḥ sthita evātra rathe bhrānte kurūdvaha |
atiśakramidaṃ sattvaṃ taveti pratibhāti me || 3-164-39||
MHB 3-164-40
इत्युक्त्वाकाशमाविश्य मातलिर्विबुधालयान् ।
दर्शयामास मे राजन्विमानानि च भारत ॥ ३-१६४-४०॥
ityuktvākāśamāviśya mātalirvibudhālayān |
darśayāmāsa me rājanvimānāni ca bhārata || 3-164-40||
MHB 3-164-41
नन्दनादीनि देवानां वनानि बहुलान्युत ।
दर्शयामास मे प्रीत्या मातलिः शक्रसारथिः ॥ ३-१६४-४१॥
nandanādīni devānāṃ vanāni bahulānyuta |
darśayāmāsa me prītyā mātaliḥ śakrasārathiḥ || 3-164-41||
MHB 3-164-42
ततः शक्रस्य भवनमपश्यममरावतीम् ।
दिव्यैः कामफलैर्वृक्षै रत्नैश्च समलंकृताम् ॥ ३-१६४-४२॥
tataḥ śakrasya bhavanamapaśyamamarāvatīm |
divyaiḥ kāmaphalairvṛkṣai ratnaiśca samalaṃkṛtām || 3-164-42||
MHB 3-164-43
न तां भासयते सूर्यो न शीतोष्णे न च क्लमः ।
रजः पङ्को न च तमस्तत्रास्ति न जरा नृप ॥ ३-१६४-४३॥
na tāṃ bhāsayate sūryo na śītoṣṇe na ca klamaḥ |
rajaḥ paṅko na ca tamastatrāsti na jarā nṛpa || 3-164-43||
MHB 3-164-44
न तत्र शोको दैन्यं वा वैवर्ण्यं चोपलक्ष्यते ।
दिवौकसां महाराज न च ग्लानिररिंदम ॥ ३-१६४-४४॥
na tatra śoko dainyaṃ vā vaivarṇyaṃ copalakṣyate |
divaukasāṃ mahārāja na ca glānirariṃdama || 3-164-44||
MHB 3-164-45
न क्रोधलोभौ तत्रास्तामशुभं च विशां पते ।
नित्यतुष्टाश्च हृष्टाश्च प्राणिनः सुरवेश्मनि ॥ ३-१६४-४५॥
na krodhalobhau tatrāstāmaśubhaṃ ca viśāṃ pate |
nityatuṣṭāśca hṛṣṭāśca prāṇinaḥ suraveśmani || 3-164-45||
MHB 3-164-46
नित्यपुष्पफलास्तत्र पादपा हरितच्छदाः ।
पुष्करिण्यश्च विविधाः पद्मसौगन्धिकायुताः ॥ ३-१६४-४६॥
nityapuṣpaphalāstatra pādapā haritacchadāḥ |
puṣkariṇyaśca vividhāḥ padmasaugandhikāyutāḥ || 3-164-46||
MHB 3-164-47
शीतस्तत्र ववौ वायुः सुगन्धो जीवनः शुचिः ।
सर्वरत्नविचित्रा च भूमिः पुष्पविभूषिता ॥ ३-१६४-४७॥
śītastatra vavau vāyuḥ sugandho jīvanaḥ śuciḥ |
sarvaratnavicitrā ca bhūmiḥ puṣpavibhūṣitā || 3-164-47||
MHB 3-164-48
मृगद्विजाश्च बहवो रुचिरा मधुरस्वराः ।
विमानयायिनश्चात्र दृश्यन्ते बहवोऽमराः ॥ ३-१६४-४८॥
mṛgadvijāśca bahavo rucirā madhurasvarāḥ |
vimānayāyinaścātra dṛśyante bahavo'marāḥ || 3-164-48||
MHB 3-164-49
ततोऽपश्यं वसून्रुद्रान्साध्यांश्च समरुद्गणान् ।
आदित्यानश्विनौ चैव तान्सर्वान्प्रत्यपूजयम् ॥ ३-१६४-४९॥
tato'paśyaṃ vasūnrudrānsādhyāṃśca samarudgaṇān |
ādityānaśvinau caiva tānsarvānpratyapūjayam || 3-164-49||
MHB 3-164-50
ते मां वीर्येण यशसा तेजसा च बलेन च ।
अस्त्रैश्चाप्यन्वजानन्त संग्रामविजयेन च ॥ ३-१६४-५०॥
te māṃ vīryeṇa yaśasā tejasā ca balena ca |
astraiścāpyanvajānanta saṃgrāmavijayena ca || 3-164-50||
MHB 3-164-51
प्रविश्य तां पुरीं रम्यां देवगन्धर्वसेविताम् ।
देवराजं सहस्राक्षमुपातिष्ठं कृताञ्जलिः ॥ ३-१६४-५१॥
praviśya tāṃ purīṃ ramyāṃ devagandharvasevitām |
devarājaṃ sahasrākṣamupātiṣṭhaṃ kṛtāñjaliḥ || 3-164-51||
MHB 3-164-52
ददावर्धासनं प्रीतः शक्रो मे ददतां वरः ।
बहुमानाच्च गात्राणि पस्पर्श मम वासवः ॥ ३-१६४-५२॥
dadāvardhāsanaṃ prītaḥ śakro me dadatāṃ varaḥ |
bahumānācca gātrāṇi pasparśa mama vāsavaḥ || 3-164-52||
MHB 3-164-53
तत्राहं देवगन्धर्वैः सहितो भूरिदक्षिण ।
अस्त्रार्थमवसं स्वर्गे कुर्वाणोऽस्त्राणि भारत ॥ ३-१६४-५३॥
tatrāhaṃ devagandharvaiḥ sahito bhūridakṣiṇa |
astrārthamavasaṃ svarge kurvāṇo'strāṇi bhārata || 3-164-53||
MHB 3-164-54
विश्वावसोश्च मे पुत्रश्चित्रसेनोऽभवत्सखा ।
स च गान्धर्वमखिलं ग्राहयामास मां नृप ॥ ३-१६४-५४॥
viśvāvasośca me putraścitraseno'bhavatsakhā |
sa ca gāndharvamakhilaṃ grāhayāmāsa māṃ nṛpa || 3-164-54||
MHB 3-164-55
ततोऽहमवसं राजन्गृहीतास्त्रः सुपूजितः ।
सुखं शक्रस्य भवने सर्वकामसमन्वितः ॥ ३-१६४-५५॥
tato'hamavasaṃ rājangṛhītāstraḥ supūjitaḥ |
sukhaṃ śakrasya bhavane sarvakāmasamanvitaḥ || 3-164-55||
MHB 3-164-56
शृण्वन्वै गीतशब्दं च तूर्यशब्दं च पुष्कलम् ।
पश्यंश्चाप्सरसः श्रेष्ठा नृत्यमानाः परंतप ॥ ३-१६४-५६॥
śṛṇvanvai gītaśabdaṃ ca tūryaśabdaṃ ca puṣkalam |
paśyaṃścāpsarasaḥ śreṣṭhā nṛtyamānāḥ paraṃtapa || 3-164-56||
MHB 3-164-57
तत्सर्वमनवज्ञाय तथ्यं विज्ज्ञाय भारत ।
अत्यर्थं प्रतिगृह्याहमस्त्रेष्वेव व्यवस्थितः ॥ ३-१६४-५७॥
tatsarvamanavajñāya tathyaṃ vijjñāya bhārata |
atyarthaṃ pratigṛhyāhamastreṣveva vyavasthitaḥ || 3-164-57||
MHB 3-164-58
ततोऽतुष्यत्सहस्राक्षस्तेन कामेन मे विभुः ।
एवं मे वसतो राजन्नेष कालोऽत्यगाद्दिवि ॥ ३-१६४-५८॥
tato'tuṣyatsahasrākṣastena kāmena me vibhuḥ |
evaṃ me vasato rājanneṣa kālo'tyagāddivi || 3-164-58||
Adhyaya: 165/299 (23)
MHB 3-165-1
अर्जुन उवाच ।
कृतास्त्रमभिविश्वस्तमथ मां हरिवाहनः ।
संस्पृश्य मूर्ध्नि पाणिभ्यामिदं वचनमब्रवीत् ॥ ३-१६५-१॥
arjuna uvāca |
kṛtāstramabhiviśvastamatha māṃ harivāhanaḥ |
saṃspṛśya mūrdhni pāṇibhyāmidaṃ vacanamabravīt || 3-165-1||
MHB 3-165-2
न त्वमद्य युधा जेतुं शक्यः सुरगणैरपि ।
किं पुनर्मानुषे लोके मानुषैरकृतात्मभिः ।
अप्रमेयोऽप्रधृष्यश्च युद्धेष्वप्रतिमस्तथा ॥ ३-१६५-२॥
na tvamadya yudhā jetuṃ śakyaḥ suragaṇairapi |
kiṃ punarmānuṣe loke mānuṣairakṛtātmabhiḥ |
aprameyo'pradhṛṣyaśca yuddheṣvapratimastathā || 3-165-2||
MHB 3-165-3
अथाब्रवीत्पुनर्देवः संप्रहृष्टतनूरुहः ।
अस्त्रयुद्धे समो वीर न ते कश्चिद्भविष्यति ॥ ३-१६५-३॥
athābravītpunardevaḥ saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ |
astrayuddhe samo vīra na te kaścidbhaviṣyati || 3-165-3||
MHB 3-165-4
अप्रमत्तः सदा दक्षः सत्यवादी जितेन्द्रियः ।
ब्रह्मण्यश्चास्त्रविच्चासि शूरश्चासि कुरूद्वह ॥ ३-१६५-४॥
apramattaḥ sadā dakṣaḥ satyavādī jitendriyaḥ |
brahmaṇyaścāstraviccāsi śūraścāsi kurūdvaha || 3-165-4||
MHB 3-165-5
अस्त्राणि समवाप्तानि त्वया दश च पञ्च च ।
पञ्चभिर्विधिभिः पार्थ न त्वया विद्यते समः ॥ ३-१६५-५॥
astrāṇi samavāptāni tvayā daśa ca pañca ca |
pañcabhirvidhibhiḥ pārtha na tvayā vidyate samaḥ || 3-165-5||
MHB 3-165-6
प्रयोगमुपसंहारमावृत्तिं च धनंजय ।
प्रायश्चित्तं च वेत्थ त्वं प्रतिघातं च सर्वशः ॥ ३-१६५-६॥
prayogamupasaṃhāramāvṛttiṃ ca dhanaṃjaya |
prāyaścittaṃ ca vettha tvaṃ pratighātaṃ ca sarvaśaḥ || 3-165-6||
MHB 3-165-7
तव गुर्वर्थकालोऽयमुपपन्नः परंतप ।
प्रतिजानीष्व तं कर्तुमतो वेत्स्याम्यहं परम् ॥ ३-१६५-७॥
tava gurvarthakālo'yamupapannaḥ paraṃtapa |
pratijānīṣva taṃ kartumato vetsyāmyahaṃ param || 3-165-7||
MHB 3-165-8
ततोऽहमब्रुवं राजन्देवराजमिदं वचः ।
विषह्यं चेन्मया कर्तुं कृतमेव निबोध तत् ॥ ३-१६५-८॥
tato'hamabruvaṃ rājandevarājamidaṃ vacaḥ |
viṣahyaṃ cenmayā kartuṃ kṛtameva nibodha tat || 3-165-8||
MHB 3-165-9
ततो मामब्रवीद्राजन्प्रहस्य बलवृत्रहा ।
नाविषह्यं तवाद्यास्ति त्रिषु लोकेषु किंचन ॥ ३-१६५-९॥
tato māmabravīdrājanprahasya balavṛtrahā |
nāviṣahyaṃ tavādyāsti triṣu lokeṣu kiṃcana || 3-165-9||
MHB 3-165-10
निवातकवचा नाम दानवा मम शत्रवः ।
समुद्रकुक्षिमाश्रित्य दुर्गे प्रतिवसन्त्युत ॥ ३-१६५-१०॥
nivātakavacā nāma dānavā mama śatravaḥ |
samudrakukṣimāśritya durge prativasantyuta || 3-165-10||
MHB 3-165-11
तिस्रः कोट्यः समाख्यातास्तुल्यरूपबलप्रभाः ।
तांस्तत्र जहि कौन्तेय गुर्वर्थस्ते भविष्यति ॥ ३-१६५-११॥
tisraḥ koṭyaḥ samākhyātāstulyarūpabalaprabhāḥ |
tāṃstatra jahi kaunteya gurvarthaste bhaviṣyati || 3-165-11||
MHB 3-165-12
ततो मातलिसंयुक्तं मयूरसमरोमभिः ।
हयैरुपेतं प्रादान्मे रथं दिव्यं महाप्रभम् ॥ ३-१६५-१२॥
tato mātalisaṃyuktaṃ mayūrasamaromabhiḥ |
hayairupetaṃ prādānme rathaṃ divyaṃ mahāprabham || 3-165-12||
MHB 3-165-13
बबन्ध चैव मे मूर्ध्नि किरीटमिदमुत्तमम् ।
स्वरूपसदृशं चैव प्रादादङ्गविभूषणम् ॥ ३-१६५-१३॥
babandha caiva me mūrdhni kirīṭamidamuttamam |
svarūpasadṛśaṃ caiva prādādaṅgavibhūṣaṇam || 3-165-13||
MHB 3-165-14
अभेद्यं कवचं चेदं स्पर्शरूपवदुत्तमम् ।
अजरां ज्यामिमां चापि गाण्डीवे समयोजयत् ॥ ३-१६५-१४॥
abhedyaṃ kavacaṃ cedaṃ sparśarūpavaduttamam |
ajarāṃ jyāmimāṃ cāpi gāṇḍīve samayojayat || 3-165-14||
MHB 3-165-15
ततः प्रायामहं तेन स्यन्दनेन विराजता ।
येनाजयद्देवपतिर्बलिं वैरोचनिं पुरा ॥ ३-१६५-१५॥
tataḥ prāyāmahaṃ tena syandanena virājatā |
yenājayaddevapatirbaliṃ vairocaniṃ purā || 3-165-15||
MHB 3-165-16
ततो देवाः सर्व एव तेन घोषेण बोधितः ।
मन्वाना देवराजं मां समाजग्मुर्विशां पते ।
दृष्ट्वा च मामपृच्छन्त किं करिष्यसि फल्गुन ॥ ३-१६५-१६॥
tato devāḥ sarva eva tena ghoṣeṇa bodhitaḥ |
manvānā devarājaṃ māṃ samājagmurviśāṃ pate |
dṛṣṭvā ca māmapṛcchanta kiṃ kariṣyasi phalguna || 3-165-16||
MHB 3-165-17
तानब्रुवं यथाभूतमिदं कर्तास्मि संयुगे ।
निवातकवचानां तु प्रस्थितं मां वधैषिणम् ।
निबोधत महाभागाः शिवं चाशास्त मेऽनघाः ॥ ३-१६५-१७॥
tānabruvaṃ yathābhūtamidaṃ kartāsmi saṃyuge |
nivātakavacānāṃ tu prasthitaṃ māṃ vadhaiṣiṇam |
nibodhata mahābhāgāḥ śivaṃ cāśāsta me'naghāḥ || 3-165-17||
MHB 3-165-18
तुष्टुवुर्मां प्रसन्नास्ते यथा देवं पुरंदरम् ।
रथेनानेन मघवा जितवाञ्शम्बरं युधि ।
नमुचिं बलवृत्रौ च प्रह्लादनरकावपि ॥ ३-१६५-१८॥
tuṣṭuvurmāṃ prasannāste yathā devaṃ puraṃdaram |
rathenānena maghavā jitavāñśambaraṃ yudhi |
namuciṃ balavṛtrau ca prahlādanarakāvapi || 3-165-18||
MHB 3-165-19
बहूनि च सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च ।
रथेनानेन दैत्यानां जितवान्मघवान्युधि ॥ ३-१६५-१९॥
bahūni ca sahasrāṇi prayutānyarbudāni ca |
rathenānena daityānāṃ jitavānmaghavānyudhi || 3-165-19||
MHB 3-165-20
त्वमप्येतेन कौन्तेय निवातकवचान्रणे ।
विजेता युधि विक्रम्य पुरेव मघवान्वशी ॥ ३-१६५-२०॥
tvamapyetena kaunteya nivātakavacānraṇe |
vijetā yudhi vikramya pureva maghavānvaśī || 3-165-20||
MHB 3-165-21
अयं च शङ्खप्रवरो येन जेतासि दानवान् ।
अनेन विजिता लोकाः शक्रेणापि महात्मना ॥ ३-१६५-२१॥
ayaṃ ca śaṅkhapravaro yena jetāsi dānavān |
anena vijitā lokāḥ śakreṇāpi mahātmanā || 3-165-21||
MHB 3-165-22
प्रदीयमानं देवैस्तु देवदत्तं जलोद्भवम् ।
प्रत्यगृह्णं जयायैनं स्तूयमानस्तदामरैः ॥ ३-१६५-२२॥
pradīyamānaṃ devaistu devadattaṃ jalodbhavam |
pratyagṛhṇaṃ jayāyainaṃ stūyamānastadāmaraiḥ || 3-165-22||
MHB 3-165-23
स शङ्खी कवची बाणी प्रगृहीतशरासनः ।
दानवालयमत्युग्रं प्रयातोऽस्मि युयुत्सया ॥ ३-१६५-२३॥
sa śaṅkhī kavacī bāṇī pragṛhītaśarāsanaḥ |
dānavālayamatyugraṃ prayāto'smi yuyutsayā || 3-165-23||
Adhyaya: 166/299 (23)
MHB 3-166-1
अर्जुन उवाच ।
ततोऽहं स्तूयमानस्तु तत्र तत्र महर्षिभिः ।
अपश्यमुदधिं भीममपांपतिमथाव्ययम् ॥ ३-१६६-१॥
arjuna uvāca |
tato'haṃ stūyamānastu tatra tatra maharṣibhiḥ |
apaśyamudadhiṃ bhīmamapāṃpatimathāvyayam || 3-166-1||
MHB 3-166-2
फेनवत्यः प्रकीर्णाश्च संहताश्च समुच्छ्रिताः ।
ऊर्मयश्चात्र दृश्यन्ते चलन्त इव पर्वताः ।
नावः सहस्रशस्तत्र रत्नपूर्णाः समन्ततः ॥ ३-१६६-२॥
phenavatyaḥ prakīrṇāśca saṃhatāśca samucchritāḥ |
ūrmayaścātra dṛśyante calanta iva parvatāḥ |
nāvaḥ sahasraśastatra ratnapūrṇāḥ samantataḥ || 3-166-2||
MHB 3-166-3
तिमिंगिलाः कच्छपाश्च तथा तिमितिमिंगिलाः ।
मकराश्चात्र दृश्यन्ते जले मग्ना इवाद्रयः ॥ ३-१६६-३॥
timiṃgilāḥ kacchapāśca tathā timitimiṃgilāḥ |
makarāścātra dṛśyante jale magnā ivādrayaḥ || 3-166-3||
MHB 3-166-4
शङ्खानां च सहस्राणि मग्नान्यप्सु समन्ततः ।
दृश्यन्ते स्म यथा रात्रौ तारास्तन्वभ्रसंवृताः ॥ ३-१६६-४॥
śaṅkhānāṃ ca sahasrāṇi magnānyapsu samantataḥ |
dṛśyante sma yathā rātrau tārāstanvabhrasaṃvṛtāḥ || 3-166-4||
MHB 3-166-5
तथा सहस्रशस्तत्र रत्नसंघाः प्लवन्त्युत ।
वायुश्च घूर्णते भीमस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ३-१६६-५॥
tathā sahasraśastatra ratnasaṃghāḥ plavantyuta |
vāyuśca ghūrṇate bhīmastadadbhutamivābhavat || 3-166-5||
MHB 3-166-6
तमतीत्य महावेगं सर्वाम्भोनिधिमुत्तमम् ।
अपश्यं दानवाकीर्णं तद्दैत्यपुरमन्तिकात् ॥ ३-१६६-६॥
tamatītya mahāvegaṃ sarvāmbhonidhimuttamam |
apaśyaṃ dānavākīrṇaṃ taddaityapuramantikāt || 3-166-6||
MHB 3-166-7
तत्रैव मातलिस्तूर्णं निपत्य पृथिवीतले ।
नादयन्रथघोषेण तत्पुरं समुपाद्रवत् ॥ ३-१६६-७॥
tatraiva mātalistūrṇaṃ nipatya pṛthivītale |
nādayanrathaghoṣeṇa tatpuraṃ samupādravat || 3-166-7||
MHB 3-166-8
रथघोषं तु तं श्रुत्वा स्तनयित्नोरिवाम्बरे ।
मन्वाना देवराजं मां संविग्ना दानवाभवन् ॥ ३-१६६-८॥
rathaghoṣaṃ tu taṃ śrutvā stanayitnorivāmbare |
manvānā devarājaṃ māṃ saṃvignā dānavābhavan || 3-166-8||
MHB 3-166-9
सर्वे संभ्रान्तमनसः शरचापधराः स्थिताः ।
तथा शूलासिपरशुगदामुसलपाणयः ॥ ३-१६६-९॥
sarve saṃbhrāntamanasaḥ śaracāpadharāḥ sthitāḥ |
tathā śūlāsiparaśugadāmusalapāṇayaḥ || 3-166-9||
MHB 3-166-10
ततो द्वाराणि पिदधुर्दानवास्त्रस्तचेतसः ।
संविधाय पुरे रक्षां न स्म कश्चन दृश्यते ॥ ३-१६६-१०॥
tato dvārāṇi pidadhurdānavāstrastacetasaḥ |
saṃvidhāya pure rakṣāṃ na sma kaścana dṛśyate || 3-166-10||
MHB 3-166-11
ततः शङ्खमुपादाय देवदत्तं महास्वनम् ।
पुरमासुरमाश्लिष्य प्राधमं तं शनैरहम् ॥ ३-१६६-११॥
tataḥ śaṅkhamupādāya devadattaṃ mahāsvanam |
puramāsuramāśliṣya prādhamaṃ taṃ śanairaham || 3-166-11||
MHB 3-166-12
स तु शब्दो दिवं स्तब्ध्वा प्रतिशब्दमजीजनत् ।
वित्रेसुश्च निलिल्युश्च भूतानि सुमहान्त्यपि ॥ ३-१६६-१२॥
sa tu śabdo divaṃ stabdhvā pratiśabdamajījanat |
vitresuśca nililyuśca bhūtāni sumahāntyapi || 3-166-12||
MHB 3-166-13
ततो निवातकवचाः सर्व एव समन्ततः ।
दंशिता विविधैस्त्राणैर्विविधायुधपाणयः ॥ ३-१६६-१३॥
tato nivātakavacāḥ sarva eva samantataḥ |
daṃśitā vividhaistrāṇairvividhāyudhapāṇayaḥ || 3-166-13||
MHB 3-166-14
आयसैश्च महाशूलैर्गदाभिर्मुसलैरपि ।
पट्टिशैः करवालैश्च रथचक्रैश्च भारत ॥ ३-१६६-१४॥
āyasaiśca mahāśūlairgadābhirmusalairapi |
paṭṭiśaiḥ karavālaiśca rathacakraiśca bhārata || 3-166-14||
MHB 3-166-15
शतघ्नीभिर्भुशुण्डीभिः खड्गैश्चित्रैः स्वलंकृतैः ।
प्रगृहीतैर्दितेः पुत्राः प्रादुरासन्सहस्रशः ॥ ३-१६६-१५॥
śataghnībhirbhuśuṇḍībhiḥ khaḍgaiścitraiḥ svalaṃkṛtaiḥ |
pragṛhītairditeḥ putrāḥ prādurāsansahasraśaḥ || 3-166-15||
MHB 3-166-16
ततो विचार्य बहुधा रथमार्गेषु तान्हयान् ।
प्राचोदयत्समे देशे मातलिर्भरतर्षभ ॥ ३-१६६-१६॥
tato vicārya bahudhā rathamārgeṣu tānhayān |
prācodayatsame deśe mātalirbharatarṣabha || 3-166-16||
MHB 3-166-17
तेन तेषां प्रणुन्नानामाशुत्वाच्छीघ्रगामिनाम् ।
नान्वपश्यं तदा किंचित्तन्मेऽद्भुतमिवाभवत् ॥ ३-१६६-१७॥
tena teṣāṃ praṇunnānāmāśutvācchīghragāminām |
nānvapaśyaṃ tadā kiṃcittanme'dbhutamivābhavat || 3-166-17||
MHB 3-166-18
ततस्ते दानवास्तत्र योधव्रातान्यनेकशः ।
विकृतस्वररूपाणि भृशं सर्वाण्यचोदयन् ॥ ३-१६६-१८॥
tataste dānavāstatra yodhavrātānyanekaśaḥ |
vikṛtasvararūpāṇi bhṛśaṃ sarvāṇyacodayan || 3-166-18||
MHB 3-166-19
तेन शब्देन महता समुद्रे पर्वतोपमाः ।
आप्लवन्त गतैः सत्त्वैर्मत्स्याः शतसहस्रशः ॥ ३-१६६-१९॥
tena śabdena mahatā samudre parvatopamāḥ |
āplavanta gataiḥ sattvairmatsyāḥ śatasahasraśaḥ || 3-166-19||
MHB 3-166-20
ततो वेगेन महता दानवा मामुपाद्रवन् ।
विमुञ्चन्तः शितान्बाणाञ्शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ३-१६६-२०॥
tato vegena mahatā dānavā māmupādravan |
vimuñcantaḥ śitānbāṇāñśataśo'tha sahasraśaḥ || 3-166-20||
MHB 3-166-21
स संप्रहारस्तुमुलस्तेषां मम च भारत ।
अवर्तत महाघोरो निवातकवचान्तकः ॥ ३-१६६-२१॥
sa saṃprahārastumulasteṣāṃ mama ca bhārata |
avartata mahāghoro nivātakavacāntakaḥ || 3-166-21||
MHB 3-166-22
ततो देवर्षयश्चैव दानवर्षिगणाश्च ये ।
ब्रह्मर्षयश्च सिद्धाश्च समाजग्मुर्महामृधे ॥ ३-१६६-२२॥
tato devarṣayaścaiva dānavarṣigaṇāśca ye |
brahmarṣayaśca siddhāśca samājagmurmahāmṛdhe || 3-166-22||
MHB 3-166-23
ते वै मामनुरूपाभिर्मधुराभिर्जयैषिणः ।
अस्तुवन्मुनयो वाग्भिर्यथेन्द्रं तारकामये ॥ ३-१६६-२३॥
te vai māmanurūpābhirmadhurābhirjayaiṣiṇaḥ |
astuvanmunayo vāgbhiryathendraṃ tārakāmaye || 3-166-23||
Adhyaya: 167/299 (28)
MHB 3-167-1
अर्जुन उवाच ।
ततो निवातकवचाः सर्वे वेगेन भारत ।
अभ्यद्रवन्मां सहिताः प्रगृहीतायुधा रणे ॥ ३-१६७-१॥
arjuna uvāca |
tato nivātakavacāḥ sarve vegena bhārata |
abhyadravanmāṃ sahitāḥ pragṛhītāyudhā raṇe || 3-167-1||
MHB 3-167-2
आच्छिद्य रथपन्थानमुत्क्रोशन्तो महारथाः ।
आवृत्य सर्वतस्ते मां शरवर्षैरवाकिरन् ॥ ३-१६७-२॥
ācchidya rathapanthānamutkrośanto mahārathāḥ |
āvṛtya sarvataste māṃ śaravarṣairavākiran || 3-167-2||
MHB 3-167-3
ततोऽपरे महावीर्याः शूलपट्टिशपाणयः ।
शूलानि च भुशुण्डीश्च मुमुचुर्दानवा मयि ॥ ३-१६७-३॥
tato'pare mahāvīryāḥ śūlapaṭṭiśapāṇayaḥ |
śūlāni ca bhuśuṇḍīśca mumucurdānavā mayi || 3-167-3||
MHB 3-167-4
तच्छूलवर्षं सुमहद्गदाशक्तिसमाकुलम् ।
अनिशं सृज्यमानं तैरपतन्मद्रथोपरि ॥ ३-१६७-४॥
tacchūlavarṣaṃ sumahadgadāśaktisamākulam |
aniśaṃ sṛjyamānaṃ tairapatanmadrathopari || 3-167-4||
MHB 3-167-5
अन्ये मामभ्यधावन्त निवातकवचा युधि ।
शितशस्त्रायुधा रौद्राः कालरूपाः प्रहारिणः ॥ ३-१६७-५॥
anye māmabhyadhāvanta nivātakavacā yudhi |
śitaśastrāyudhā raudrāḥ kālarūpāḥ prahāriṇaḥ || 3-167-5||
MHB 3-167-6
तानहं विविधैर्बाणैर्वेगवद्भिरजिह्मगैः ।
गाण्डीवमुक्तैरभ्यघ्नमेकैकं दशभिर्मृधे ।
ते कृता विमुखाः सर्वे मत्प्रयुक्तैः शिलाशितैः ॥ ३-१६७-६॥
tānahaṃ vividhairbāṇairvegavadbhirajihmagaiḥ |
gāṇḍīvamuktairabhyaghnamekaikaṃ daśabhirmṛdhe |
te kṛtā vimukhāḥ sarve matprayuktaiḥ śilāśitaiḥ || 3-167-6||
MHB 3-167-7
ततो मातलिना तूर्णं हयास्ते संप्रचोदिताः ।
रथमार्गाद्बहूंस्तत्र विचेरुर्वातरंहसः ।
सुसंयता मातलिना प्रामथ्नन्त दितेः सुतान् ॥ ३-१६७-७॥
tato mātalinā tūrṇaṃ hayāste saṃpracoditāḥ |
rathamārgādbahūṃstatra vicerurvātaraṃhasaḥ |
susaṃyatā mātalinā prāmathnanta diteḥ sutān || 3-167-7||
MHB 3-167-8
शतं शतास्ते हरयस्तस्मिन्युक्ता महारथे ।
तदा मातलिना यत्ता व्यचरन्नल्पका इव ॥ ३-१६७-८॥
śataṃ śatāste harayastasminyuktā mahārathe |
tadā mātalinā yattā vyacarannalpakā iva || 3-167-8||
MHB 3-167-9
तेषां चरणपातेन रथनेमिस्वनेन च ।
मम बाणनिपातैश्च हतास्ते शतशोऽसुराः ॥ ३-१६७-९॥
teṣāṃ caraṇapātena rathanemisvanena ca |
mama bāṇanipātaiśca hatāste śataśo'surāḥ || 3-167-9||
MHB 3-167-10
गतासवस्तथा चान्ये प्रगृहीतशरासनाः ।
हतसारथयस्तत्र व्यकृष्यन्त तुरंगमैः ॥ ३-१६७-१०॥
gatāsavastathā cānye pragṛhītaśarāsanāḥ |
hatasārathayastatra vyakṛṣyanta turaṃgamaiḥ || 3-167-10||
MHB 3-167-11
ते दिशो विदिशः सर्वाः प्रतिरुध्य प्रहारिणः ।
निघ्नन्ति विविधैः शस्त्रैस्ततो मे व्यथितं मनः ॥ ३-१६७-११॥
te diśo vidiśaḥ sarvāḥ pratirudhya prahāriṇaḥ |
nighnanti vividhaiḥ śastraistato me vyathitaṃ manaḥ || 3-167-11||
MHB 3-167-12
ततोऽहं मातलेर्वीर्यमपश्यं परमाद्भुतम् ।
अश्वांस्तथा वेगवतो यदयत्नादधारयत् ॥ ३-१६७-१२॥
tato'haṃ mātalervīryamapaśyaṃ paramādbhutam |
aśvāṃstathā vegavato yadayatnādadhārayat || 3-167-12||
MHB 3-167-13
ततोऽहं लघुभिश्चित्रैरस्त्रैस्तानसुरान्रणे ।
सायुधानच्छिनं राजञ्शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ३-१६७-१३॥
tato'haṃ laghubhiścitrairastraistānasurānraṇe |
sāyudhānacchinaṃ rājañśataśo'tha sahasraśaḥ || 3-167-13||
MHB 3-167-14
एवं मे चरतस्तत्र सर्वयत्नेन शत्रुहन् ।
प्रीतिमानभवद्वीरो मातलिः शक्रसारथिः ॥ ३-१६७-१४॥
evaṃ me caratastatra sarvayatnena śatruhan |
prītimānabhavadvīro mātaliḥ śakrasārathiḥ || 3-167-14||
MHB 3-167-15
वध्यमानास्ततस्ते तु हयैस्तेन रथेन च ।
अगमन्प्रक्षयं केचिन्न्यवर्तन्त तथापरे ॥ ३-१६७-१५॥
vadhyamānāstataste tu hayaistena rathena ca |
agamanprakṣayaṃ kecinnyavartanta tathāpare || 3-167-15||
MHB 3-167-16
स्पर्धमाना इवास्माभिर्निवातकवचा रणे ।
शरवर्षैर्महद्भिर्मां समन्तात्प्रत्यवारयन् ॥ ३-१६७-१६॥
spardhamānā ivāsmābhirnivātakavacā raṇe |
śaravarṣairmahadbhirmāṃ samantātpratyavārayan || 3-167-16||
MHB 3-167-17
ततोऽहं लघुभिश्चित्रैर्ब्रह्मास्त्रपरिमन्त्रितैः ।
व्यधमं सायकैराशु शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ३-१६७-१७॥
tato'haṃ laghubhiścitrairbrahmāstraparimantritaiḥ |
vyadhamaṃ sāyakairāśu śataśo'tha sahasraśaḥ || 3-167-17||
MHB 3-167-18
ततः संपीड्यमानास्ते क्रोधाविष्टा महासुराः ।
अपीडयन्मां सहिताः शरशूलासिवृष्टिभिः ॥ ३-१६७-१८॥
tataḥ saṃpīḍyamānāste krodhāviṣṭā mahāsurāḥ |
apīḍayanmāṃ sahitāḥ śaraśūlāsivṛṣṭibhiḥ || 3-167-18||
MHB 3-167-19
ततोऽहमस्त्रमातिष्ठं परमं तिग्मतेजसम् ।
दयितं देवराजस्य माधवं नाम भारत ॥ ३-१६७-१९॥
tato'hamastramātiṣṭhaṃ paramaṃ tigmatejasam |
dayitaṃ devarājasya mādhavaṃ nāma bhārata || 3-167-19||
MHB 3-167-20
ततः खड्गांस्त्रिशूलांश्च तोमरांश्च सहस्रशः ।
अस्त्रवीर्येण शतधा तैर्मुक्तानहमच्छिनम् ॥ ३-१६७-२०॥
tataḥ khaḍgāṃstriśūlāṃśca tomarāṃśca sahasraśaḥ |
astravīryeṇa śatadhā tairmuktānahamacchinam || 3-167-20||
MHB 3-167-21
छित्त्वा प्रहरणान्येषां ततस्तानपि सर्वशः ।
प्रत्यविध्यमहं रोषाद्दशभिर्दशभिः शरैः ॥ ३-१६७-२१॥
chittvā praharaṇānyeṣāṃ tatastānapi sarvaśaḥ |
pratyavidhyamahaṃ roṣāddaśabhirdaśabhiḥ śaraiḥ || 3-167-21||
MHB 3-167-22
गाण्डीवाद्धि तदा संख्ये यथा भ्रमरपङ्क्तयः ।
निष्पतन्ति तथा बाणास्तन्मातलिरपूजयत् ॥ ३-१६७-२२॥
gāṇḍīvāddhi tadā saṃkhye yathā bhramarapaṅktayaḥ |
niṣpatanti tathā bāṇāstanmātalirapūjayat || 3-167-22||
MHB 3-167-23
तेषामपि तु बाणास्ते बहुत्वाच्छलभा इव ।
अवाकिरन्मां बलवत्तानहं व्यधमं शरैः ॥ ३-१६७-२३॥
teṣāmapi tu bāṇāste bahutvācchalabhā iva |
avākiranmāṃ balavattānahaṃ vyadhamaṃ śaraiḥ || 3-167-23||
MHB 3-167-24
वध्यमानास्ततस्ते तु निवातकवचाः पुनः ।
शरवर्षैर्महद्भिर्मां समन्तात्पर्यवारयन् ॥ ३-१६७-२४॥
vadhyamānāstataste tu nivātakavacāḥ punaḥ |
śaravarṣairmahadbhirmāṃ samantātparyavārayan || 3-167-24||
MHB 3-167-25
शरवेगान्निहत्याहमस्त्रैः शरविघातिभिः ।
ज्वलद्भिः परमैः शीघ्रैस्तानविध्यं सहस्रशः ॥ ३-१६७-२५॥
śaravegānnihatyāhamastraiḥ śaravighātibhiḥ |
jvaladbhiḥ paramaiḥ śīghraistānavidhyaṃ sahasraśaḥ || 3-167-25||
MHB 3-167-26
तेषां छिन्नानि गात्राणि विसृजन्ति स्म शोणितम् ।
प्रावृषीवातिवृष्टानि शृङ्गाणीव धराभृताम् ॥ ३-१६७-२६॥
teṣāṃ chinnāni gātrāṇi visṛjanti sma śoṇitam |
prāvṛṣīvātivṛṣṭāni śṛṅgāṇīva dharābhṛtām || 3-167-26||
MHB 3-167-27
इन्द्राशनिसमस्पर्शैर्वेगवद्भिरजिह्मगैः ।
मद्बाणैर्वध्यमानास्ते समुद्विग्नाः स्म दानवाः ॥ ३-१६७-२७॥
indrāśanisamasparśairvegavadbhirajihmagaiḥ |
madbāṇairvadhyamānāste samudvignāḥ sma dānavāḥ || 3-167-27||
MHB 3-167-28
शतधा भिन्नदेहान्त्राः क्षीणप्रहरणौजसः ।
ततो निवातकवचा मामयुध्यन्त मायया ॥ ३-१६७-२८॥
śatadhā bhinnadehāntrāḥ kṣīṇapraharaṇaujasaḥ |
tato nivātakavacā māmayudhyanta māyayā || 3-167-28||
Adhyaya: 168/299 (30)
MHB 3-168-1
अर्जुन उवाच ।
ततोऽश्मवर्षं सुमहत्प्रादुरासीत्समन्ततः ।
नगमात्रैर्महाघोरैस्तन्मां दृढमपीडयत् ॥ ३-१६८-१॥
arjuna uvāca |
tato'śmavarṣaṃ sumahatprādurāsītsamantataḥ |
nagamātrairmahāghoraistanmāṃ dṛḍhamapīḍayat || 3-168-1||
MHB 3-168-2
तदहं वज्रसंकाशैः शरैरिन्द्रास्त्रचोदितैः ।
अचूर्णयं वेगवद्भिः शतधैकैकमाहवे ॥ ३-१६८-२॥
tadahaṃ vajrasaṃkāśaiḥ śarairindrāstracoditaiḥ |
acūrṇayaṃ vegavadbhiḥ śatadhaikaikamāhave || 3-168-2||
MHB 3-168-3
चूर्ण्यमानेऽश्मवर्षे तु पावकः समजायत ।
तत्राश्मचूर्णमपतत्पावकप्रकरा इव ॥ ३-१६८-३॥
cūrṇyamāne'śmavarṣe tu pāvakaḥ samajāyata |
tatrāśmacūrṇamapatatpāvakaprakarā iva || 3-168-3||
MHB 3-168-4
ततोऽश्मवर्षे निहते जलवर्षं महत्तरम् ।
धाराभिरक्षमात्राभिः प्रादुरासीन्ममान्तिके ॥ ३-१६८-४॥
tato'śmavarṣe nihate jalavarṣaṃ mahattaram |
dhārābhirakṣamātrābhiḥ prādurāsīnmamāntike || 3-168-4||
MHB 3-168-5
नभसः प्रच्युता धारास्तिग्मवीर्याः सहस्रशः ।
आवृण्वन्सर्वतो व्योम दिशश्चोपदिशस्तथा ॥ ३-१६८-५॥
nabhasaḥ pracyutā dhārāstigmavīryāḥ sahasraśaḥ |
āvṛṇvansarvato vyoma diśaścopadiśastathā || 3-168-5||
MHB 3-168-6
धाराणां च निपातेन वायोर्विस्फूर्जितेन च ।
गर्जितेन च दैत्यानां न प्राज्ञायत किंचन ॥ ३-१६८-६॥
dhārāṇāṃ ca nipātena vāyorvisphūrjitena ca |
garjitena ca daityānāṃ na prājñāyata kiṃcana || 3-168-6||
MHB 3-168-7
धारा दिवि च संबद्धा वसुधायां च सर्वशः ।
व्यामोहयन्त मां तत्र निपतन्त्योऽनिशं भुवि ॥ ३-१६८-७॥
dhārā divi ca saṃbaddhā vasudhāyāṃ ca sarvaśaḥ |
vyāmohayanta māṃ tatra nipatantyo'niśaṃ bhuvi || 3-168-7||
MHB 3-168-8
तत्रोपदिष्टमिन्द्रेण दिव्यमस्त्रं विशोषणम् ।
दीप्तं प्राहिणवं घोरमशुष्यत्तेन तज्जलम् ॥ ३-१६८-८॥
tatropadiṣṭamindreṇa divyamastraṃ viśoṣaṇam |
dīptaṃ prāhiṇavaṃ ghoramaśuṣyattena tajjalam || 3-168-8||
MHB 3-168-9
हतेऽश्मवर्षे तु मया जलवर्षे च शोषिते ।
मुमुचुर्दानवा मायामग्निं वायुं च मानद ॥ ३-१६८-९॥
hate'śmavarṣe tu mayā jalavarṣe ca śoṣite |
mumucurdānavā māyāmagniṃ vāyuṃ ca mānada || 3-168-9||
MHB 3-168-10
ततोऽहमग्निं व्यधमं सलिलास्त्रेण सर्वशः ।
शैलेन च महास्त्रेण वायोर्वेगमधारयम् ॥ ३-१६८-१०॥
tato'hamagniṃ vyadhamaṃ salilāstreṇa sarvaśaḥ |
śailena ca mahāstreṇa vāyorvegamadhārayam || 3-168-10||
MHB 3-168-11
तस्यां प्रतिहतायां तु दानवा युद्धदुर्मदाः ।
प्राकुर्वन्विविधा माया यौगपद्येन भारत ॥ ३-१६८-११॥
tasyāṃ pratihatāyāṃ tu dānavā yuddhadurmadāḥ |
prākurvanvividhā māyā yaugapadyena bhārata || 3-168-11||
MHB 3-168-12
ततो वर्षं प्रादुरभूत्सुमहल्लोमहर्षणम् ।
अस्त्राणां घोररूपाणामग्नेर्वायोस्तथाश्मनाम् ॥ ३-१६८-१२॥
tato varṣaṃ prādurabhūtsumahallomaharṣaṇam |
astrāṇāṃ ghorarūpāṇāmagnervāyostathāśmanām || 3-168-12||
MHB 3-168-13
सा तु मायामयी वृष्टिः पीडयामास मां युधि ।
अथ घोरं तमस्तीव्रं प्रादुरासीत्समन्ततः ॥ ३-१६८-१३॥
sā tu māyāmayī vṛṣṭiḥ pīḍayāmāsa māṃ yudhi |
atha ghoraṃ tamastīvraṃ prādurāsītsamantataḥ || 3-168-13||
MHB 3-168-14
तमसा संवृते लोके घोरेण परुषेण च ।
तुरगा विमुखाश्चासन्प्रास्खलच्चापि मातलिः ॥ ३-१६८-१४॥
tamasā saṃvṛte loke ghoreṇa paruṣeṇa ca |
turagā vimukhāścāsanprāskhalaccāpi mātaliḥ || 3-168-14||
MHB 3-168-15
हस्ताद्धिरण्मयश्चास्य प्रतोदः प्रापतद्भुवि ।
असकृच्चाह मां भीतः क्वासीति भरतर्षभ ॥ ३-१६८-१५॥
hastāddhiraṇmayaścāsya pratodaḥ prāpatadbhuvi |
asakṛccāha māṃ bhītaḥ kvāsīti bharatarṣabha || 3-168-15||
MHB 3-168-16
मां च भीराविशत्तीव्रा तस्मिन्विगतचेतसि ।
स च मां विगतज्ञानः संत्रस्त इदमब्रवीत् ॥ ३-१६८-१६॥
māṃ ca bhīrāviśattīvrā tasminvigatacetasi |
sa ca māṃ vigatajñānaḥ saṃtrasta idamabravīt || 3-168-16||
MHB 3-168-17
सुराणामसुराणां च संग्रामः सुमहानभूत् ।
अमृतार्थे पुरा पार्थ स च दृष्टो मयानघ ॥ ३-१६८-१७॥
surāṇāmasurāṇāṃ ca saṃgrāmaḥ sumahānabhūt |
amṛtārthe purā pārtha sa ca dṛṣṭo mayānagha || 3-168-17||
MHB 3-168-18
शम्बरस्य वधे चापि संग्रामः सुमहानभूत् ।
सारथ्यं देवराजस्य तत्रापि कृतवानहम् ॥ ३-१६८-१८॥
śambarasya vadhe cāpi saṃgrāmaḥ sumahānabhūt |
sārathyaṃ devarājasya tatrāpi kṛtavānaham || 3-168-18||
MHB 3-168-19
तथैव वृत्रस्य वधे संगृहीता हया मया ।
वैरोचनेर्मया युद्धं दृष्टं चापि सुदारुणम् ॥ ३-१६८-१९॥
tathaiva vṛtrasya vadhe saṃgṛhītā hayā mayā |
vairocanermayā yuddhaṃ dṛṣṭaṃ cāpi sudāruṇam || 3-168-19||
MHB 3-168-20
एते मया महाघोराः संग्रामाः पर्युपासिताः ।
न चापि विगतज्ञानो भूतपूर्वोऽस्मि पाण्डव ॥ ३-१६८-२०॥
ete mayā mahāghorāḥ saṃgrāmāḥ paryupāsitāḥ |
na cāpi vigatajñāno bhūtapūrvo'smi pāṇḍava || 3-168-20||
MHB 3-168-21
पितामहेन संहारः प्रजानां विहितो ध्रुवम् ।
न हि युद्धमिदं युक्तमन्यत्र जगतः क्षयात् ॥ ३-१६८-२१॥
pitāmahena saṃhāraḥ prajānāṃ vihito dhruvam |
na hi yuddhamidaṃ yuktamanyatra jagataḥ kṣayāt || 3-168-21||
MHB 3-168-22
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना ।
मोहयिष्यन्दानवानामहं मायामयं बलम् ॥ ३-१६८-२२॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā saṃstabhyātmānamātmanā |
mohayiṣyandānavānāmahaṃ māyāmayaṃ balam || 3-168-22||
MHB 3-168-23
अब्रुवं मातलिं भीतं पश्य मे भुजयोर्बलम् ।
अस्त्राणां च प्रभावं मे धनुषो गाण्डिवस्य च ॥ ३-१६८-२३॥
abruvaṃ mātaliṃ bhītaṃ paśya me bhujayorbalam |
astrāṇāṃ ca prabhāvaṃ me dhanuṣo gāṇḍivasya ca || 3-168-23||
MHB 3-168-24
अद्यास्त्रमाययैतेषां मायामेतां सुदारुणाम् ।
विनिहन्मि तमश्चोग्रं मा भैः सूत स्थिरो भव ॥ ३-१६८-२४॥
adyāstramāyayaiteṣāṃ māyāmetāṃ sudāruṇām |
vinihanmi tamaścograṃ mā bhaiḥ sūta sthiro bhava || 3-168-24||
MHB 3-168-25
एवमुक्त्वाहमसृजमस्त्रमायां नराधिप ।
मोहनीं सर्वशत्रूणां हिताय त्रिदिवौकसाम् ॥ ३-१६८-२५॥
evamuktvāhamasṛjamastramāyāṃ narādhipa |
mohanīṃ sarvaśatrūṇāṃ hitāya tridivaukasām || 3-168-25||
MHB 3-168-26
पीड्यमानासु मायासु तासु तास्वसुरेश्वराः ।
पुनर्बहुविधा मायाः प्राकुर्वन्नमितौजसः ॥ ३-१६८-२६॥
pīḍyamānāsu māyāsu tāsu tāsvasureśvarāḥ |
punarbahuvidhā māyāḥ prākurvannamitaujasaḥ || 3-168-26||
MHB 3-168-27
पुनः प्रकाशमभवत्तमसा ग्रस्यते पुनः ।
व्रजत्यदर्शनं लोकः पुनरप्सु निमज्जति ॥ ३-१६८-२७॥
punaḥ prakāśamabhavattamasā grasyate punaḥ |
vrajatyadarśanaṃ lokaḥ punarapsu nimajjati || 3-168-27||
MHB 3-168-28
सुसंगृहीतैर्हरिभिः प्रकाशे सति मातलिः ।
व्यचरत्स्यन्दनाग्र्येण संग्रामे लोमहर्षणे ॥ ३-१६८-२८॥
susaṃgṛhītairharibhiḥ prakāśe sati mātaliḥ |
vyacaratsyandanāgryeṇa saṃgrāme lomaharṣaṇe || 3-168-28||
MHB 3-168-29
ततः पर्यपतन्नुग्रा निवातकवचा मयि ।
तानहं विवरं दृष्ट्वा प्राहिण्वं यमसादनम् ॥ ३-१६८-२९॥
tataḥ paryapatannugrā nivātakavacā mayi |
tānahaṃ vivaraṃ dṛṣṭvā prāhiṇvaṃ yamasādanam || 3-168-29||
MHB 3-168-30
वर्तमाने तथा युद्धे निवातकवचान्तके ।
नापश्यं सहसा सर्वान्दानवान्माययावृतान् ॥ ३-१६८-३०॥
vartamāne tathā yuddhe nivātakavacāntake |
nāpaśyaṃ sahasā sarvāndānavānmāyayāvṛtān || 3-168-30||
Adhyaya: 169/299 (35)
MHB 3-169-1
अर्जुन उवाच ।
अदृश्यमानास्ते दैत्या योधयन्ति स्म मायया ।
अदृश्यानस्त्रवीर्येण तानप्यहमयोधयम् ॥ ३-१६९-१॥
arjuna uvāca |
adṛśyamānāste daityā yodhayanti sma māyayā |
adṛśyānastravīryeṇa tānapyahamayodhayam || 3-169-1||
MHB 3-169-2
गाण्डीवमुक्ता विशिखाः सम्यगस्त्रप्रचोदिताः ।
अच्छिन्दन्नुत्तमाङ्गानि यत्र यत्र स्म तेऽभवन् ॥ ३-१६९-२॥
gāṇḍīvamuktā viśikhāḥ samyagastrapracoditāḥ |
acchindannuttamāṅgāni yatra yatra sma te'bhavan || 3-169-2||
MHB 3-169-3
ततो निवातकवचा वध्यमाना मया युधि ।
संहृत्य मायां सहसा प्राविशन्पुरमात्मनः ॥ ३-१६९-३॥
tato nivātakavacā vadhyamānā mayā yudhi |
saṃhṛtya māyāṃ sahasā prāviśanpuramātmanaḥ || 3-169-3||
MHB 3-169-4
व्यपयातेषु दैत्येषु प्रादुर्भूते च दर्शने ।
अपश्यं दानवांस्तत्र हताञ्शतसहस्रशः ॥ ३-१६९-४॥
vyapayāteṣu daityeṣu prādurbhūte ca darśane |
apaśyaṃ dānavāṃstatra hatāñśatasahasraśaḥ || 3-169-4||
MHB 3-169-5
विनिष्पिष्टानि तत्रैषां शस्त्राण्याभरणानि च ।
कूटशः स्म प्रदृश्यन्ते गात्राणि कवचानि च ॥ ३-१६९-५॥
viniṣpiṣṭāni tatraiṣāṃ śastrāṇyābharaṇāni ca |
kūṭaśaḥ sma pradṛśyante gātrāṇi kavacāni ca || 3-169-5||
MHB 3-169-6
हयानां नान्तरं ह्यासीत्पदाद्विचलितुं पदम् ।
उत्पत्य सहसा तस्थुरन्तरिक्षगमास्ततः ॥ ३-१६९-६॥
hayānāṃ nāntaraṃ hyāsītpadādvicalituṃ padam |
utpatya sahasā tasthurantarikṣagamāstataḥ || 3-169-6||
MHB 3-169-7
ततो निवातकवचा व्योम संछाद्य केवलम् ।
अदृश्या ह्यभ्यवर्तन्त विसृजन्तः शिलोच्चयान् ॥ ३-१६९-७॥
tato nivātakavacā vyoma saṃchādya kevalam |
adṛśyā hyabhyavartanta visṛjantaḥ śiloccayān || 3-169-7||
MHB 3-169-8
अन्तर्भूमिगताश्चान्ये हयानां चरणान्यथ ।
न्यगृह्णन्दानवा घोरा रथचक्रे च भारत ॥ ३-१६९-८॥
antarbhūmigatāścānye hayānāṃ caraṇānyatha |
nyagṛhṇandānavā ghorā rathacakre ca bhārata || 3-169-8||
MHB 3-169-9
विनिगृह्य हरीनश्वान्रथं च मम युध्यतः ।
सर्वतो मामचिन्वन्त सरथं धरणीधरैः ॥ ३-१६९-९॥
vinigṛhya harīnaśvānrathaṃ ca mama yudhyataḥ |
sarvato māmacinvanta sarathaṃ dharaṇīdharaiḥ || 3-169-9||
MHB 3-169-10
पर्वतैरुपचीयद्भिः पतमानैस्तथापरैः ।
स देशो यत्र वर्ताम गुहेव समपद्यत ॥ ३-१६९-१०॥
parvatairupacīyadbhiḥ patamānaistathāparaiḥ |
sa deśo yatra vartāma guheva samapadyata || 3-169-10||
MHB 3-169-11
पर्वतैश्छाद्यमानोऽहं निगृहीतैश्च वाजिभिः ।
अगच्छं परमामार्तिं मातलिस्तदलक्षयत् ॥ ३-१६९-११॥
parvataiśchādyamāno'haṃ nigṛhītaiśca vājibhiḥ |
agacchaṃ paramāmārtiṃ mātalistadalakṣayat || 3-169-11||
MHB 3-169-12
लक्षयित्वा तु मां भीतमिदं वचनमब्रवीत् ।
अर्जुनार्जुन मा भैस्त्वं वज्रमस्त्रमुदीरय ॥ ३-१६९-१२॥
lakṣayitvā tu māṃ bhītamidaṃ vacanamabravīt |
arjunārjuna mā bhaistvaṃ vajramastramudīraya || 3-169-12||
MHB 3-169-13
ततोऽहं तस्य तद्वाक्यं श्रुत्वा वज्रमुदीरयम् ।
देवराजस्य दयितं वज्रमस्त्रं नराधिप ॥ ३-१६९-१३॥
tato'haṃ tasya tadvākyaṃ śrutvā vajramudīrayam |
devarājasya dayitaṃ vajramastraṃ narādhipa || 3-169-13||
MHB 3-169-14
अचलं स्थानमासाद्य गाण्डीवमनुमन्त्र्य च ।
अमुञ्चं वज्रसंस्पर्शानायसान्निशिताञ्शरान् ॥ ३-१६९-१४॥
acalaṃ sthānamāsādya gāṇḍīvamanumantrya ca |
amuñcaṃ vajrasaṃsparśānāyasānniśitāñśarān || 3-169-14||
MHB 3-169-15
ततो मायाश्च ताः सर्वा निवातकवचांश्च तान् ।
ते वज्रचोदिता बाणा वज्रभूताः समाविशन् ॥ ३-१६९-१५॥
tato māyāśca tāḥ sarvā nivātakavacāṃśca tān |
te vajracoditā bāṇā vajrabhūtāḥ samāviśan || 3-169-15||
MHB 3-169-16
ते वज्रवेगाभिहता दानवाः पर्वतोपमाः ।
इतरेतरमाश्लिष्य न्यपतन्पृथिवीतले ॥ ३-१६९-१६॥
te vajravegābhihatā dānavāḥ parvatopamāḥ |
itaretaramāśliṣya nyapatanpṛthivītale || 3-169-16||
MHB 3-169-17
अन्तर्भूमौ तु येऽगृह्णन्दानवा रथवाजिनः ।
अनुप्रविश्य तान्बाणाः प्राहिण्वन्यमसादनम् ॥ ३-१६९-१७॥
antarbhūmau tu ye'gṛhṇandānavā rathavājinaḥ |
anupraviśya tānbāṇāḥ prāhiṇvanyamasādanam || 3-169-17||
MHB 3-169-18
हतैर्निवातकवचैर्निरस्तैः पर्वतोपमैः ।
समाच्छाद्यत देशः स विकीर्णैरिव पर्वतैः ॥ ३-१६९-१८॥
hatairnivātakavacairnirastaiḥ parvatopamaiḥ |
samācchādyata deśaḥ sa vikīrṇairiva parvataiḥ || 3-169-18||
MHB 3-169-19
न हयानां क्षतिः काचिन्न रथस्य न मातलेः ।
मम चादृश्यत तदा तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ३-१६९-१९॥
na hayānāṃ kṣatiḥ kācinna rathasya na mātaleḥ |
mama cādṛśyata tadā tadadbhutamivābhavat || 3-169-19||
MHB 3-169-20
ततो मां प्रहसन्राजन्मातलिः प्रत्यभाषत ।
नैतदर्जुन देवेषु त्वयि वीर्यं यदीक्ष्यते ॥ ३-१६९-२०॥
tato māṃ prahasanrājanmātaliḥ pratyabhāṣata |
naitadarjuna deveṣu tvayi vīryaṃ yadīkṣyate || 3-169-20||
MHB 3-169-21
हतेष्वसुरसंघेषु दारास्तेषां तु सर्वशः ।
प्राक्रोशन्नगरे तस्मिन्यथा शरदि लक्ष्मणाः ॥ ३-१६९-२१॥
hateṣvasurasaṃgheṣu dārāsteṣāṃ tu sarvaśaḥ |
prākrośannagare tasminyathā śaradi lakṣmaṇāḥ || 3-169-21||
MHB 3-169-22
ततो मातलिना सार्धमहं तत्पुरमभ्ययाम् ।
त्रासयन्रथघोषेण निवातकवचस्त्रियः ॥ ३-१६९-२२॥
tato mātalinā sārdhamahaṃ tatpuramabhyayām |
trāsayanrathaghoṣeṇa nivātakavacastriyaḥ || 3-169-22||
MHB 3-169-23
तान्दृष्ट्वा दशसाहस्रान्मयूरसदृशान्हयान् ।
रथं च रविसंकाशं प्राद्रवन्गणशः स्त्रियः ॥ ३-१६९-२३॥
tāndṛṣṭvā daśasāhasrānmayūrasadṛśānhayān |
rathaṃ ca ravisaṃkāśaṃ prādravangaṇaśaḥ striyaḥ || 3-169-23||
MHB 3-169-24
ताभिराभरणैः शब्दस्त्रासिताभिः समीरितः ।
शिलानामिव शैलेषु पतन्तीनामभूत्तदा ॥ ३-१६९-२४॥
tābhirābharaṇaiḥ śabdastrāsitābhiḥ samīritaḥ |
śilānāmiva śaileṣu patantīnāmabhūttadā || 3-169-24||
MHB 3-169-25
वित्रस्ता दैत्यनार्यस्ताः स्वानि वेश्मान्यथाविशन् ।
बहुरत्नविचित्राणि शातकुम्भमयानि च ॥ ३-१६९-२५॥
vitrastā daityanāryastāḥ svāni veśmānyathāviśan |
bahuratnavicitrāṇi śātakumbhamayāni ca || 3-169-25||
MHB 3-169-26
तदद्भुताकारमहं दृष्ट्वा नगरमुत्तमम् ।
विशिष्टं देवनगरादपृच्छं मातलिं ततः ॥ ३-१६९-२६॥
tadadbhutākāramahaṃ dṛṣṭvā nagaramuttamam |
viśiṣṭaṃ devanagarādapṛcchaṃ mātaliṃ tataḥ || 3-169-26||
MHB 3-169-27
इदमेवंविधं कस्माद्देवता नाविशन्त्युत ।
पुरंदरपुराद्धीदं विशिष्टमिति लक्षये ॥ ३-१६९-२७॥
idamevaṃvidhaṃ kasmāddevatā nāviśantyuta |
puraṃdarapurāddhīdaṃ viśiṣṭamiti lakṣaye || 3-169-27||
MHB 3-169-28
मातलिरुवाच ।
आसीदिदं पुरा पार्थ देवराजस्य नः पुरम् ।
ततो निवातकवचैरितः प्रच्याविताः सुराः ॥ ३-१६९-२८॥
mātaliruvāca |
āsīdidaṃ purā pārtha devarājasya naḥ puram |
tato nivātakavacairitaḥ pracyāvitāḥ surāḥ || 3-169-28||
MHB 3-169-29
तपस्तप्त्वा महत्तीव्रं प्रसाद्य च पितामहम् ।
इदं वृतं निवासाय देवेभ्यश्चाभयं युधि ॥ ३-१६९-२९॥
tapastaptvā mahattīvraṃ prasādya ca pitāmaham |
idaṃ vṛtaṃ nivāsāya devebhyaścābhayaṃ yudhi || 3-169-29||
MHB 3-169-30
ततः शक्रेण भगवान्स्वयम्भूरभिचोदितः ।
विधत्तां भगवानत्रेत्यात्मनो हितकाम्यया ॥ ३-१६९-३०॥
tataḥ śakreṇa bhagavānsvayambhūrabhicoditaḥ |
vidhattāṃ bhagavānatretyātmano hitakāmyayā || 3-169-30||
MHB 3-169-31
तत उक्तो भगवता दिष्टमत्रेति वासवः ।
भवितान्तस्त्वमेवैषां देहेनान्येन वृत्रहन् ॥ ३-१६९-३१॥
tata ukto bhagavatā diṣṭamatreti vāsavaḥ |
bhavitāntastvamevaiṣāṃ dehenānyena vṛtrahan || 3-169-31||
MHB 3-169-32
तत एषां वधार्थाय शक्रोऽस्त्राणि ददौ तव ।
न हि शक्याः सुरैर्हन्तुं य एते निहतास्त्वया ॥ ३-१६९-३२॥
tata eṣāṃ vadhārthāya śakro'strāṇi dadau tava |
na hi śakyāḥ surairhantuṃ ya ete nihatāstvayā || 3-169-32||
MHB 3-169-33
कालस्य परिणामेन ततस्त्वमिह भारत ।
एषामन्तकरः प्राप्तस्तत्त्वया च कृतं तथा ॥ ३-१६९-३३॥
kālasya pariṇāmena tatastvamiha bhārata |
eṣāmantakaraḥ prāptastattvayā ca kṛtaṃ tathā || 3-169-33||
MHB 3-169-34
दानवानां विनाशार्थं महास्त्राणां महद्बलम् ।
ग्राहितस्त्वं महेन्द्रेण पुरुषेन्द्र तदुत्तमम् ॥ ३-१६९-३४॥
dānavānāṃ vināśārthaṃ mahāstrāṇāṃ mahadbalam |
grāhitastvaṃ mahendreṇa puruṣendra taduttamam || 3-169-34||
MHB 3-169-35
अर्जुन उवाच ।
ततः प्रविश्य नगरं दानवांश्च निहत्य तान् ।
पुनर्मातलिना सार्धमगच्छं देवसद्म तत् ॥ ३-१६९-३५॥
arjuna uvāca |
tataḥ praviśya nagaraṃ dānavāṃśca nihatya tān |
punarmātalinā sārdhamagacchaṃ devasadma tat || 3-169-35||
Adhyaya: 170/299 (69)
MHB 3-170-1
अर्जुन उवाच ।
निवर्तमानेन मया महद्दृष्टं ततोऽपरम् ।
पुरं कामचरं दिव्यं पावकार्कसमप्रभम् ॥ ३-१७०-१॥
arjuna uvāca |
nivartamānena mayā mahaddṛṣṭaṃ tato'param |
puraṃ kāmacaraṃ divyaṃ pāvakārkasamaprabham || 3-170-1||
MHB 3-170-2
द्रुमै रत्नमयैश्चैत्रैर्भास्वरैश्च पतत्रिभिः ।
पौलोमैः कालकेयैश्च नित्यहृष्टैरधिष्ठितम् ॥ ३-१७०-२॥
drumai ratnamayaiścaitrairbhāsvaraiśca patatribhiḥ |
paulomaiḥ kālakeyaiśca nityahṛṣṭairadhiṣṭhitam || 3-170-2||
MHB 3-170-3
गोपुराट्टालकोपेतं चतुर्द्वारं दुरासदम् ।
सर्वरत्नमयं दिव्यमद्भुतोपमदर्शनम् ।
द्रुमैः पुष्पफलोपेतैर्दिव्यरत्नमयैर्वृतम् ॥ ३-१७०-३॥
gopurāṭṭālakopetaṃ caturdvāraṃ durāsadam |
sarvaratnamayaṃ divyamadbhutopamadarśanam |
drumaiḥ puṣpaphalopetairdivyaratnamayairvṛtam || 3-170-3||
MHB 3-170-4
तथा पतत्रिभिर्दिव्यैरुपेतं सुमनोहरैः ।
असुरैर्नित्यमुदितैः शूलर्ष्टिमुसलायुधैः ।
चापमुद्गरहस्तैश्च स्रग्विभिः सर्वतो वृतम् ॥ ३-१७०-४॥
tathā patatribhirdivyairupetaṃ sumanoharaiḥ |
asurairnityamuditaiḥ śūlarṣṭimusalāyudhaiḥ |
cāpamudgarahastaiśca sragvibhiḥ sarvato vṛtam || 3-170-4||
MHB 3-170-5
तदहं प्रेक्ष्य दैत्यानां पुरमद्भुतदर्शनम् ।
अपृच्छं मातलिं राजन्किमिदं दृश्यतेति वै ॥ ३-१७०-५॥
tadahaṃ prekṣya daityānāṃ puramadbhutadarśanam |
apṛcchaṃ mātaliṃ rājankimidaṃ dṛśyateti vai || 3-170-5||
MHB 3-170-6
मातलिरुवाच ।
पुलोमा नाम दैतेयी कालका च महासुरी ।
दिव्यं वर्षसहस्रं ते चेरतुः परमं तपः ।
तपसोऽन्ते ततस्ताभ्यां स्वयम्भूरददाद्वरम् ॥ ३-१७०-६॥
mātaliruvāca |
pulomā nāma daiteyī kālakā ca mahāsurī |
divyaṃ varṣasahasraṃ te ceratuḥ paramaṃ tapaḥ |
tapaso'nte tatastābhyāṃ svayambhūradadādvaram || 3-170-6||
MHB 3-170-7
अगृह्णीतां वरं ते तु सुतानामल्पदुःखताम् ।
अवध्यतां च राजेन्द्र सुरराक्षसपन्नगैः ॥ ३-१७०-७॥
agṛhṇītāṃ varaṃ te tu sutānāmalpaduḥkhatām |
avadhyatāṃ ca rājendra surarākṣasapannagaiḥ || 3-170-7||
MHB 3-170-8
रमणीयं पुरं चेदं खचरं सुकृतप्रभम् ।
सर्वरत्नैः समुदितं दुर्धर्षममरैरपि ।
सयक्षगन्धर्वगणैः पन्नगासुरराक्षसैः ॥ ३-१७०-८॥
ramaṇīyaṃ puraṃ cedaṃ khacaraṃ sukṛtaprabham |
sarvaratnaiḥ samuditaṃ durdharṣamamarairapi |
sayakṣagandharvagaṇaiḥ pannagāsurarākṣasaiḥ || 3-170-8||
MHB 3-170-9
सर्वकामगुणोपेतं वीतशोकमनामयम् ।
ब्रह्मणा भरतश्रेष्ठ कालकेयकृते कृतम् ॥ ३-१७०-९॥
sarvakāmaguṇopetaṃ vītaśokamanāmayam |
brahmaṇā bharataśreṣṭha kālakeyakṛte kṛtam || 3-170-9||
MHB 3-170-10
तदेतत्खचरं दिव्यं चरत्यमरवर्जितम् ।
पौलोमाध्युषितं वीर कालकेयैश्च दानवैः ॥ ३-१७०-१०॥
tadetatkhacaraṃ divyaṃ caratyamaravarjitam |
paulomādhyuṣitaṃ vīra kālakeyaiśca dānavaiḥ || 3-170-10||
MHB 3-170-11
हिरण्यपुरमित्येतत्ख्यायते नगरं महत् ।
रक्षितं कालकेयैश्च पौलोमैश्च महासुरैः ॥ ३-१७०-११॥
hiraṇyapuramityetatkhyāyate nagaraṃ mahat |
rakṣitaṃ kālakeyaiśca paulomaiśca mahāsuraiḥ || 3-170-11||
MHB 3-170-12
त एते मुदिता नित्यमवध्याः सर्वदैवतैः ।
निवसन्त्यत्र राजेन्द्र गतोद्वेगा निरुत्सुकाः ।
मानुषो मृत्युरेतेषां निर्दिष्टो ब्रह्मणा पुरा ॥ ३-१७०-१२॥
ta ete muditā nityamavadhyāḥ sarvadaivataiḥ |
nivasantyatra rājendra gatodvegā nirutsukāḥ |
mānuṣo mṛtyureteṣāṃ nirdiṣṭo brahmaṇā purā || 3-170-12||
MHB 3-170-13
अर्जुन उवाच ।
सुरासुरैरवध्यांस्तानहं ज्ञात्वा ततः प्रभो ।
अब्रुवं मातलिं हृष्टो याह्येतत्पुरमञ्जसा ॥ ३-१७०-१३॥
arjuna uvāca |
surāsurairavadhyāṃstānahaṃ jñātvā tataḥ prabho |
abruvaṃ mātaliṃ hṛṣṭo yāhyetatpuramañjasā || 3-170-13||
MHB 3-170-14
त्रिदशेशद्विषो यावत्क्षयमस्त्रैर्नयाम्यहम् ।
न कथंचिद्धि मे पापा न वध्या ये सुरद्विषः ॥ ३-१७०-१४॥
tridaśeśadviṣo yāvatkṣayamastrairnayāmyaham |
na kathaṃciddhi me pāpā na vadhyā ye suradviṣaḥ || 3-170-14||
MHB 3-170-15
उवाह मां ततः शीघ्रं हिरण्यपुरमन्तिकात् ।
रथेन तेन दिव्येन हरियुक्तेन मातलिः ॥ ३-१७०-१५॥
uvāha māṃ tataḥ śīghraṃ hiraṇyapuramantikāt |
rathena tena divyena hariyuktena mātaliḥ || 3-170-15||
MHB 3-170-16
ते मामालक्ष्य दैतेया विचित्राभरणाम्बराः ।
समुत्पेतुर्महावेगा रथानास्थाय दंशिताः ॥ ३-१७०-१६॥
te māmālakṣya daiteyā vicitrābharaṇāmbarāḥ |
samutpeturmahāvegā rathānāsthāya daṃśitāḥ || 3-170-16||
MHB 3-170-17
ततो नालीकनाराचैर्भल्लशक्त्यृष्टितोमरैः ।
अभ्यघ्नन्दानवेन्द्रा मां क्रुद्धास्तीव्रपराक्रमाः ॥ ३-१७०-१७॥
tato nālīkanārācairbhallaśaktyṛṣṭitomaraiḥ |
abhyaghnandānavendrā māṃ kruddhāstīvraparākramāḥ || 3-170-17||
MHB 3-170-18
तदहं चास्त्रवर्षेण महता प्रत्यवारयम् ।
शस्त्रवर्षं महद्राजन्विद्याबलमुपाश्रितः ॥ ३-१७०-१८॥
tadahaṃ cāstravarṣeṇa mahatā pratyavārayam |
śastravarṣaṃ mahadrājanvidyābalamupāśritaḥ || 3-170-18||
MHB 3-170-19
व्यामोहयं च तान्सर्वान्रथमार्गैश्चरन्रणे ।
तेऽन्योन्यमभिसंमूढाः पातयन्ति स्म दानवाः ॥ ३-१७०-१९॥
vyāmohayaṃ ca tānsarvānrathamārgaiścaranraṇe |
te'nyonyamabhisaṃmūḍhāḥ pātayanti sma dānavāḥ || 3-170-19||
MHB 3-170-20
तेषामहं विमूढानामन्योन्यमभिधावताम् ।
शिरांसि विशिखैर्दीप्तैर्व्यहरं शतसंघशः ॥ ३-१७०-२०॥
teṣāmahaṃ vimūḍhānāmanyonyamabhidhāvatām |
śirāṃsi viśikhairdīptairvyaharaṃ śatasaṃghaśaḥ || 3-170-20||
MHB 3-170-21
ते वध्यमाना दैतेयाः पुरमास्थाय तत्पुनः ।
खमुत्पेतुः सनगरा मायामास्थाय दानवीम् ॥ ३-१७०-२१॥
te vadhyamānā daiteyāḥ puramāsthāya tatpunaḥ |
khamutpetuḥ sanagarā māyāmāsthāya dānavīm || 3-170-21||
MHB 3-170-22
ततोऽहं शरवर्षेण महता प्रत्यवारयम् ।
मार्गमावृत्य दैत्यानां गतिं चैषामवारयम् ॥ ३-१७०-२२॥
tato'haṃ śaravarṣeṇa mahatā pratyavārayam |
mārgamāvṛtya daityānāṃ gatiṃ caiṣāmavārayam || 3-170-22||
MHB 3-170-23
तत्पुरं खचरं दिव्यं कामगं दिव्यवर्चसम् ।
दैतेयैर्वरदानेन धार्यते स्म यथासुखम् ॥ ३-१७०-२३॥
tatpuraṃ khacaraṃ divyaṃ kāmagaṃ divyavarcasam |
daiteyairvaradānena dhāryate sma yathāsukham || 3-170-23||
MHB 3-170-24
अन्तर्भूमौ निपतितं पुनरूर्ध्वं प्रतिष्ठते ।
पुनस्तिर्यक्प्रयात्याशु पुनरप्सु निमज्जति ॥ ३-१७०-२४॥
antarbhūmau nipatitaṃ punarūrdhvaṃ pratiṣṭhate |
punastiryakprayātyāśu punarapsu nimajjati || 3-170-24||
MHB 3-170-25
अमरावतिसंकाशं पुरं कामगमं तु तत् ।
अहमस्त्रैर्बहुविधैः प्रत्यगृह्णं नराधिप ॥ ३-१७०-२५॥
amarāvatisaṃkāśaṃ puraṃ kāmagamaṃ tu tat |
ahamastrairbahuvidhaiḥ pratyagṛhṇaṃ narādhipa || 3-170-25||
MHB 3-170-26
ततोऽहं शरजालेन दिव्यास्त्रमुदितेन च ।
न्यगृह्णं सह दैतेयैस्तत्पुरं भरतर्षभ ॥ ३-१७०-२६॥
tato'haṃ śarajālena divyāstramuditena ca |
nyagṛhṇaṃ saha daiteyaistatpuraṃ bharatarṣabha || 3-170-26||
MHB 3-170-27
विक्षतं चायसैर्बाणैर्मत्प्रयुक्तैरजिह्मगैः ।
महीमभ्यपतद्राजन्प्रभग्नं पुरमासुरम् ॥ ३-१७०-२७॥
vikṣataṃ cāyasairbāṇairmatprayuktairajihmagaiḥ |
mahīmabhyapatadrājanprabhagnaṃ puramāsuram || 3-170-27||
MHB 3-170-28
ते वध्यमाना मद्बाणैर्वज्रवेगैरयस्मयैः ।
पर्यभ्रमन्त वै राजन्नसुराः कालचोदिताः ॥ ३-१७०-२८॥
te vadhyamānā madbāṇairvajravegairayasmayaiḥ |
paryabhramanta vai rājannasurāḥ kālacoditāḥ || 3-170-28||
MHB 3-170-29
ततो मातलिरप्याशु पुरस्तान्निपतन्निव ।
महीमवातरत्क्षिप्रं रथेनादित्यवर्चसा ॥ ३-१७०-२९॥
tato mātalirapyāśu purastānnipatanniva |
mahīmavātaratkṣipraṃ rathenādityavarcasā || 3-170-29||
MHB 3-170-30
ततो रथसहस्राणि षष्टिस्तेषाममर्षिणाम् ।
युयुत्सूनां मया सार्धं पर्यवर्तन्त भारत ॥ ३-१७०-३०॥
tato rathasahasrāṇi ṣaṣṭisteṣāmamarṣiṇām |
yuyutsūnāṃ mayā sārdhaṃ paryavartanta bhārata || 3-170-30||
MHB 3-170-31
तानहं निशितैर्बाणैर्व्यधमं गार्ध्रवाजितैः ।
ते युद्धे संन्यवर्तन्त समुद्रस्य यथोर्मयः ॥ ३-१७०-३१॥
tānahaṃ niśitairbāṇairvyadhamaṃ gārdhravājitaiḥ |
te yuddhe saṃnyavartanta samudrasya yathormayaḥ || 3-170-31||
MHB 3-170-32
नेमे शक्या मानुषेण युद्धेनेति प्रचिन्त्य वै ।
ततोऽहमानुपूर्व्येण सर्वाण्यस्त्राण्ययोजयम् ॥ ३-१७०-३२॥
neme śakyā mānuṣeṇa yuddheneti pracintya vai |
tato'hamānupūrvyeṇa sarvāṇyastrāṇyayojayam || 3-170-32||
MHB 3-170-33
ततस्तानि सहस्राणि रथानां चित्रयोधिनाम् ।
अस्त्राणि मम दिव्यानि प्रत्यघ्नञ्शनकैरिव ॥ ३-१७०-३३॥
tatastāni sahasrāṇi rathānāṃ citrayodhinām |
astrāṇi mama divyāni pratyaghnañśanakairiva || 3-170-33||
MHB 3-170-34
रथमार्गान्विचित्रांस्ते विचरन्तो महारथाः ।
प्रत्यदृश्यन्त संग्रामे शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ३-१७०-३४॥
rathamārgānvicitrāṃste vicaranto mahārathāḥ |
pratyadṛśyanta saṃgrāme śataśo'tha sahasraśaḥ || 3-170-34||
MHB 3-170-35
विचित्रमुकुटापीडा विचित्रकवचध्वजाः ।
विचित्राभरणाश्चैव नन्दयन्तीव मे मनः ॥ ३-१७०-३५॥
vicitramukuṭāpīḍā vicitrakavacadhvajāḥ |
vicitrābharaṇāścaiva nandayantīva me manaḥ || 3-170-35||
MHB 3-170-36
अहं तु शरवर्षैस्तानस्त्रप्रमुदितै रणे ।
नाशक्नुवं पीडयितुं ते तु मां पर्यपीडयन् ॥ ३-१७०-३६॥
ahaṃ tu śaravarṣaistānastrapramuditai raṇe |
nāśaknuvaṃ pīḍayituṃ te tu māṃ paryapīḍayan || 3-170-36||
MHB 3-170-37
तैः पीड्यमानो बहुभिः कृतास्त्रैः कुशलैर्युधि ।
व्यथितोऽस्मि महायुद्धे भयं चागान्महन्मम ॥ ३-१७०-३७॥
taiḥ pīḍyamāno bahubhiḥ kṛtāstraiḥ kuśalairyudhi |
vyathito'smi mahāyuddhe bhayaṃ cāgānmahanmama || 3-170-37||
MHB 3-170-38
ततोऽहं देवदेवाय रुद्राय प्रणतो रणे ।
स्वस्ति भूतेभ्य इत्युक्त्वा महास्त्रं समयोजयम् ।
यत्तद्रौद्रमिति ख्यातं सर्वामित्रविनाशनम् ॥ ३-१७०-३८॥
tato'haṃ devadevāya rudrāya praṇato raṇe |
svasti bhūtebhya ityuktvā mahāstraṃ samayojayam |
yattadraudramiti khyātaṃ sarvāmitravināśanam || 3-170-38||
MHB 3-170-39
ततोऽपश्यं त्रिशिरसं पुरुषं नवलोचनम् ।
त्रिमुखं षड्भुजं दीप्तमर्कज्वलनमूर्धजम् ।
लेलिहानैर्महानागैः कृतशीर्षममित्रहन् ॥ ३-१७०-३९॥
tato'paśyaṃ triśirasaṃ puruṣaṃ navalocanam |
trimukhaṃ ṣaḍbhujaṃ dīptamarkajvalanamūrdhajam |
lelihānairmahānāgaiḥ kṛtaśīrṣamamitrahan || 3-170-39||
MHB 3-170-40
विभीस्ततस्तदस्त्रं तु घोरं रौद्रं सनातनम् ।
दृष्ट्वा गाण्डीवसंयोगमानीय भरतर्षभ ॥ ३-१७०-४०॥
vibhīstatastadastraṃ tu ghoraṃ raudraṃ sanātanam |
dṛṣṭvā gāṇḍīvasaṃyogamānīya bharatarṣabha || 3-170-40||
MHB 3-170-41
नमस्कृत्वा त्रिनेत्राय शर्वायामिततेजसे ।
मुक्तवान्दानवेन्द्राणां पराभावाय भारत ॥ ३-१७०-४१॥
namaskṛtvā trinetrāya śarvāyāmitatejase |
muktavāndānavendrāṇāṃ parābhāvāya bhārata || 3-170-41||
MHB 3-170-42
मुक्तमात्रे ततस्तस्मिन्रूपाण्यासन्सहस्रशः ।
मृगाणामथ सिंहानां व्याघ्राणां च विशां पते ।
ऋक्षाणां महिषाणां च पन्नगानां तथा गवाम् ॥ ३-१७०-४२॥
muktamātre tatastasminrūpāṇyāsansahasraśaḥ |
mṛgāṇāmatha siṃhānāṃ vyāghrāṇāṃ ca viśāṃ pate |
ṛkṣāṇāṃ mahiṣāṇāṃ ca pannagānāṃ tathā gavām || 3-170-42||
MHB 3-170-43
गजानां सृमराणां च शरभाणां च सर्वशः ।
ऋषभाणां वराहाणां मार्जाराणां तथैव च ।
शालावृकाणां प्रेतानां भुरुण्डानां च सर्वशः ॥ ३-१७०-४३॥
gajānāṃ sṛmarāṇāṃ ca śarabhāṇāṃ ca sarvaśaḥ |
ṛṣabhāṇāṃ varāhāṇāṃ mārjārāṇāṃ tathaiva ca |
śālāvṛkāṇāṃ pretānāṃ bhuruṇḍānāṃ ca sarvaśaḥ || 3-170-43||
MHB 3-170-44
गृध्राणां गरुडानां च मकराणां तथैव च ।
पिशाचानां सयक्षाणां तथैव च सुरद्विषाम् ॥ ३-१७०-४४॥
gṛdhrāṇāṃ garuḍānāṃ ca makarāṇāṃ tathaiva ca |
piśācānāṃ sayakṣāṇāṃ tathaiva ca suradviṣām || 3-170-44||
MHB 3-170-45
गुह्यकानां च संग्रामे नैरृतानां तथैव च ।
झषाणां गजवक्त्राणामुलूकानां तथैव च ॥ ३-१७०-४५॥
guhyakānāṃ ca saṃgrāme nairṛtānāṃ tathaiva ca |
jhaṣāṇāṃ gajavaktrāṇāmulūkānāṃ tathaiva ca || 3-170-45||
MHB 3-170-46
मीनकूर्मसमूहानां नानाशस्त्रासिपाणिनाम् ।
तथैव यातु धानानां गदामुद्गरधारिणाम् ॥ ३-१७०-४६॥
mīnakūrmasamūhānāṃ nānāśastrāsipāṇinām |
tathaiva yātu dhānānāṃ gadāmudgaradhāriṇām || 3-170-46||
MHB 3-170-47
एतैश्चान्यैश्च बहुभिर्नानारूपधरैस्तथा ।
सर्वमासीज्जगद्व्याप्तं तस्मिन्नस्त्रे विसर्जिते ॥ ३-१७०-४७॥
etaiścānyaiśca bahubhirnānārūpadharaistathā |
sarvamāsījjagadvyāptaṃ tasminnastre visarjite || 3-170-47||
MHB 3-170-48
त्रिशिरोभिश्चतुर्दंष्ट्रैश्चतुरास्यैश्चतुर्भुजैः ।
अनेकरूपसंयुक्तैर्मांसमेदोवसाशिभिः ।
अभीक्ष्णं वध्यमानास्ते दानवा ये समागताः ॥ ३-१७०-४८॥
triśirobhiścaturdaṃṣṭraiścaturāsyaiścaturbhujaiḥ |
anekarūpasaṃyuktairmāṃsamedovasāśibhiḥ |
abhīkṣṇaṃ vadhyamānāste dānavā ye samāgatāḥ || 3-170-48||
MHB 3-170-49
अर्कज्वलनतेजोभिर्वज्राशनिसमप्रभैः ।
अद्रिसारमयैश्चान्यैर्बाणैररिविदारणैः ।
न्यहनं दानवान्सर्वान्मुहूर्तेनैव भारत ॥ ३-१७०-४९॥
arkajvalanatejobhirvajrāśanisamaprabhaiḥ |
adrisāramayaiścānyairbāṇairarividāraṇaiḥ |
nyahanaṃ dānavānsarvānmuhūrtenaiva bhārata || 3-170-49||
MHB 3-170-50
गाण्डीवास्त्रप्रणुन्नांस्तान्गतासून्नभसश्च्युतान् ।
दृष्ट्वाहं प्राणमं भूयस्त्रिपुरघ्नाय वेधसे ॥ ३-१७०-५०॥
gāṇḍīvāstrapraṇunnāṃstāngatāsūnnabhasaścyutān |
dṛṣṭvāhaṃ prāṇamaṃ bhūyastripuraghnāya vedhase || 3-170-50||
MHB 3-170-51
तथा रौद्रास्त्रनिष्पिष्टान्दिव्याभरणभूषितान् ।
निशाम्य परमं हर्षमगमद्देवसारथिः ॥ ३-१७०-५१॥
tathā raudrāstraniṣpiṣṭāndivyābharaṇabhūṣitān |
niśāmya paramaṃ harṣamagamaddevasārathiḥ || 3-170-51||
MHB 3-170-52
तदसह्यं कृतं कर्म देवैरपि दुरासदम् ।
दृष्ट्वा मां पूजयामास मातलिः शक्रसारथिः ॥ ३-१७०-५२॥
tadasahyaṃ kṛtaṃ karma devairapi durāsadam |
dṛṣṭvā māṃ pūjayāmāsa mātaliḥ śakrasārathiḥ || 3-170-52||
MHB 3-170-53
उवाच चेदं वचनं प्रीयमाणः कृताञ्जलिः ।
सुरासुरैरसह्यं हि कर्म यत्साधितं त्वया ।
न ह्येतत्संयुगे कर्तुमपि शक्तः सुरेश्वरः ॥ ३-१७०-५३॥
uvāca cedaṃ vacanaṃ prīyamāṇaḥ kṛtāñjaliḥ |
surāsurairasahyaṃ hi karma yatsādhitaṃ tvayā |
na hyetatsaṃyuge kartumapi śaktaḥ sureśvaraḥ || 3-170-53||
MHB 3-170-54
सुरासुरैरवध्यं हि पुरमेतत्खगं महत् ।
त्वया विमथितं वीर स्ववीर्यास्त्रतपोबलात् ॥ ३-१७०-५४॥
surāsurairavadhyaṃ hi purametatkhagaṃ mahat |
tvayā vimathitaṃ vīra svavīryāstratapobalāt || 3-170-54||
MHB 3-170-55
विध्वस्तेऽथ पुरे तस्मिन्दानवेषु हतेषु च ।
विनदन्त्यः स्त्रियः सर्वा निष्पेतुर्नगराद्बहिः ॥ ३-१७०-५५॥
vidhvaste'tha pure tasmindānaveṣu hateṣu ca |
vinadantyaḥ striyaḥ sarvā niṣpeturnagarādbahiḥ || 3-170-55||
MHB 3-170-56
प्रकीर्णकेश्यो व्यथिताः कुरर्य इव दुःखिताः ।
पेतुः पुत्रान्पितॄन्भ्रातॄञ्शोचमाना महीतले ॥ ३-१७०-५६॥
prakīrṇakeśyo vyathitāḥ kurarya iva duḥkhitāḥ |
petuḥ putrānpitṝnbhrātṝñśocamānā mahītale || 3-170-56||
MHB 3-170-57
रुदन्त्यो दीनकण्ठ्यस्ता विनदन्त्यो हतेश्वराः ।
उरांसि पाणिभिर्घ्नन्त्यः प्रस्रस्तस्रग्विभूषणाः ॥ ३-१७०-५७॥
rudantyo dīnakaṇṭhyastā vinadantyo hateśvarāḥ |
urāṃsi pāṇibhirghnantyaḥ prasrastasragvibhūṣaṇāḥ || 3-170-57||
MHB 3-170-58
तच्छोकयुक्तमश्रीकं दुःखदैन्यसमाहतम् ।
न बभौ दानवपुरं हतत्विट्कं हतेश्वरम् ॥ ३-१७०-५८॥
tacchokayuktamaśrīkaṃ duḥkhadainyasamāhatam |
na babhau dānavapuraṃ hatatviṭkaṃ hateśvaram || 3-170-58||
MHB 3-170-59
गन्धर्वनगराकारं हतनागमिव ह्रदम् ।
शुष्कवृक्षमिवारण्यमदृश्यमभवत्पुरम् ॥ ३-१७०-५९॥
gandharvanagarākāraṃ hatanāgamiva hradam |
śuṣkavṛkṣamivāraṇyamadṛśyamabhavatpuram || 3-170-59||
MHB 3-170-60
मां तु संहृष्टमनसं क्षिप्रं मातलिरानयत् ।
देवराजस्य भवनं कृतकर्माणमाहवात् ॥ ३-१७०-६०॥
māṃ tu saṃhṛṣṭamanasaṃ kṣipraṃ mātalirānayat |
devarājasya bhavanaṃ kṛtakarmāṇamāhavāt || 3-170-60||
MHB 3-170-61
हिरण्यपुरमारुज्य निहत्य च महासुरान् ।
निवातकवचांश्चैव ततोऽहं शक्रमागमम् ॥ ३-१७०-६१॥
hiraṇyapuramārujya nihatya ca mahāsurān |
nivātakavacāṃścaiva tato'haṃ śakramāgamam || 3-170-61||
MHB 3-170-62
मम कर्म च देवेन्द्रं मातलिर्विस्तरेण तत् ।
सर्वं विश्रावयामास यथा भूतं महाद्युते ॥ ३-१७०-६२॥
mama karma ca devendraṃ mātalirvistareṇa tat |
sarvaṃ viśrāvayāmāsa yathā bhūtaṃ mahādyute || 3-170-62||
MHB 3-170-63
हिरण्यपुरघातं च मायानां च निवारणम् ।
निवातकवचानां च वधं संख्ये महौजसाम् ॥ ३-१७०-६३॥
hiraṇyapuraghātaṃ ca māyānāṃ ca nivāraṇam |
nivātakavacānāṃ ca vadhaṃ saṃkhye mahaujasām || 3-170-63||
MHB 3-170-64
तच्छ्रुत्वा भगवान्प्रीतः सहस्राक्षः पुरंदरः ।
मरुद्भिः सहितः श्रीमान्साधु साध्वित्यथाब्रवीत् ॥ ३-१७०-६४॥
tacchrutvā bhagavānprītaḥ sahasrākṣaḥ puraṃdaraḥ |
marudbhiḥ sahitaḥ śrīmānsādhu sādhvityathābravīt || 3-170-64||
MHB 3-170-65
ततो मां देवराजो वै समाश्वास्य पुनः पुनः ।
अब्रवीद्विबुधैः सार्धमिदं सुमधुरं वचः ॥ ३-१७०-६५॥
tato māṃ devarājo vai samāśvāsya punaḥ punaḥ |
abravīdvibudhaiḥ sārdhamidaṃ sumadhuraṃ vacaḥ || 3-170-65||
MHB 3-170-66
अतिदेवासुरं कर्म कृतमेतत्त्वया रणे ।
गुर्वर्थश्च महान्पार्थ कृतः शत्रून्घ्नता मम ॥ ३-१७०-६६॥
atidevāsuraṃ karma kṛtametattvayā raṇe |
gurvarthaśca mahānpārtha kṛtaḥ śatrūnghnatā mama || 3-170-66||
MHB 3-170-67
एवमेव सदा भाव्यं स्थिरेणाजौ धनंजय ।
असंमूढेन चास्त्राणां कर्तव्यं प्रतिपादनम् ॥ ३-१७०-६७॥
evameva sadā bhāvyaṃ sthireṇājau dhanaṃjaya |
asaṃmūḍhena cāstrāṇāṃ kartavyaṃ pratipādanam || 3-170-67||
MHB 3-170-68
अविषह्यो रणे हि त्वं देवदानवराक्षसैः ।
सयक्षासुरगन्धर्वैः सपक्षिगणपन्नगैः ॥ ३-१७०-६८॥
aviṣahyo raṇe hi tvaṃ devadānavarākṣasaiḥ |
sayakṣāsuragandharvaiḥ sapakṣigaṇapannagaiḥ || 3-170-68||
MHB 3-170-69
वसुधां चापि कौन्तेय त्वद्बाहुबलनिर्जिताम् ।
पालयिष्यति धर्मात्मा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ ३-१७०-६९॥
vasudhāṃ cāpi kaunteya tvadbāhubalanirjitām |
pālayiṣyati dharmātmā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ || 3-170-69||
Adhyaya: 171/299 (17)
MHB 3-171-1
अर्जुन उवाच ।
ततो मामभिविश्वस्तं संरूढशरविक्षतम् ।
देवराजोऽनुगृह्येदं काले वचनमब्रवीत् ॥ ३-१७१-१॥
arjuna uvāca |
tato māmabhiviśvastaṃ saṃrūḍhaśaravikṣatam |
devarājo'nugṛhyedaṃ kāle vacanamabravīt || 3-171-1||
MHB 3-171-2
दिव्यान्यस्त्राणि सर्वाणि त्वयि तिष्ठन्ति भारत ।
न त्वाभिभवितुं शक्तो मानुषो भुवि कश्चन ॥ ३-१७१-२॥
divyānyastrāṇi sarvāṇi tvayi tiṣṭhanti bhārata |
na tvābhibhavituṃ śakto mānuṣo bhuvi kaścana || 3-171-2||
MHB 3-171-3
भीष्मो द्रोणः कृपः कर्णः शकुनिः सह राजभिः ।
संग्रामस्थस्य ते पुत्र कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ ३-१७१-३॥
bhīṣmo droṇaḥ kṛpaḥ karṇaḥ śakuniḥ saha rājabhiḥ |
saṃgrāmasthasya te putra kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm || 3-171-3||
MHB 3-171-4
इदं च मे तनुत्राणं प्रायच्छन्मघवान्प्रभुः ।
अभेद्यं कवचं दिव्यं स्रजं चैव हिरण्मयीम् ॥ ३-१७१-४॥
idaṃ ca me tanutrāṇaṃ prāyacchanmaghavānprabhuḥ |
abhedyaṃ kavacaṃ divyaṃ srajaṃ caiva hiraṇmayīm || 3-171-4||
MHB 3-171-5
देवदत्तं च मे शङ्खं देवः प्रादान्महारवम् ।
दिव्यं चेदं किरीटं मे स्वयमिन्द्रो युयोज ह ॥ ३-१७१-५॥
devadattaṃ ca me śaṅkhaṃ devaḥ prādānmahāravam |
divyaṃ cedaṃ kirīṭaṃ me svayamindro yuyoja ha || 3-171-5||
MHB 3-171-6
ततो दिव्यानि वस्त्राणि दिव्यान्याभरणानि च ।
प्रादाच्छक्रो ममैतानि रुचिराणि बृहन्ति च ॥ ३-१७१-६॥
tato divyāni vastrāṇi divyānyābharaṇāni ca |
prādācchakro mamaitāni rucirāṇi bṛhanti ca || 3-171-6||
MHB 3-171-7
एवं संपूजितस्तत्र सुखमस्म्युषितो नृप ।
इन्द्रस्य भवने पुण्ये गन्धर्वशिशुभिः सह ॥ ३-१७१-७॥
evaṃ saṃpūjitastatra sukhamasmyuṣito nṛpa |
indrasya bhavane puṇye gandharvaśiśubhiḥ saha || 3-171-7||
MHB 3-171-8
ततो मामब्रवीच्छक्रः प्रीतिमानमरैः सह ।
समयोऽर्जुन गन्तुं ते भ्रातरो हि स्मरन्ति ते ॥ ३-१७१-८॥
tato māmabravīcchakraḥ prītimānamaraiḥ saha |
samayo'rjuna gantuṃ te bhrātaro hi smaranti te || 3-171-8||
MHB 3-171-9
एवमिन्द्रस्य भवने पञ्च वर्षाणि भारत ।
उषितानि मया राजन्स्मरता द्यूतजं कलिम् ॥ ३-१७१-९॥
evamindrasya bhavane pañca varṣāṇi bhārata |
uṣitāni mayā rājansmaratā dyūtajaṃ kalim || 3-171-9||
MHB 3-171-10
ततो भवन्तमद्राक्षं भ्रातृभिः परिवारितम् ।
गन्धमादनमासाद्य पर्वतस्यास्य मूर्धनि ॥ ३-१७१-१०॥
tato bhavantamadrākṣaṃ bhrātṛbhiḥ parivāritam |
gandhamādanamāsādya parvatasyāsya mūrdhani || 3-171-10||
MHB 3-171-11
युधिष्ठिर उवाच ।
दिष्ट्या धनंजयास्त्राणि त्वया प्राप्तानि भारत ।
दिष्ट्या चाराधितो राजा देवानामीश्वरः प्रभुः ॥ ३-१७१-११॥
yudhiṣṭhira uvāca |
diṣṭyā dhanaṃjayāstrāṇi tvayā prāptāni bhārata |
diṣṭyā cārādhito rājā devānāmīśvaraḥ prabhuḥ || 3-171-11||
MHB 3-171-12
दिष्ट्या च भगवान्स्थाणुर्देव्या सह परंतप ।
साक्षाद्दृष्टः सुयुद्धेन तोषितश्च त्वयानघ ॥ ३-१७१-१२॥
diṣṭyā ca bhagavānsthāṇurdevyā saha paraṃtapa |
sākṣāddṛṣṭaḥ suyuddhena toṣitaśca tvayānagha || 3-171-12||
MHB 3-171-13
दिष्ट्या च लोकपालैस्त्वं समेतो भरतर्षभ ।
दिष्ट्या वर्धामहे सर्वे दिष्ट्यासि पुनरागतः ॥ ३-१७१-१३॥
diṣṭyā ca lokapālaistvaṃ sameto bharatarṣabha |
diṣṭyā vardhāmahe sarve diṣṭyāsi punarāgataḥ || 3-171-13||
MHB 3-171-14
अद्य कृत्स्नामिमां देवीं विजितां पुरमालिनीम् ।
मन्ये च धृतराष्ट्रस्य पुत्रानपि वशीकृतान् ॥ ३-१७१-१४॥
adya kṛtsnāmimāṃ devīṃ vijitāṃ puramālinīm |
manye ca dhṛtarāṣṭrasya putrānapi vaśīkṛtān || 3-171-14||
MHB 3-171-15
तानि त्विच्छामि ते द्रष्टुं दिव्यान्यस्त्राणि भारत ।
यैस्तथा वीर्यवन्तस्ते निवातकवचा हता ॥ ३-१७१-१५॥
tāni tvicchāmi te draṣṭuṃ divyānyastrāṇi bhārata |
yaistathā vīryavantaste nivātakavacā hatā || 3-171-15||
MHB 3-171-16
अर्जुन उवाच ।
श्वः प्रभाते भवान्द्रष्टा दिव्यान्यस्त्राणि सर्वशः ।
निवातकवचा घोरा यैर्मया विनिपातिताः ॥ ३-१७१-१६॥
arjuna uvāca |
śvaḥ prabhāte bhavāndraṣṭā divyānyastrāṇi sarvaśaḥ |
nivātakavacā ghorā yairmayā vinipātitāḥ || 3-171-16||
MHB 3-171-17
वैशंपायन उवाच ।
एवमागमनं तत्र कथयित्वा धनंजयः ।
भ्रातृभिः सहितः सर्वै रजनीं तामुवास ह ॥ ३-१७१-१७॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamāgamanaṃ tatra kathayitvā dhanaṃjayaḥ |
bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvai rajanīṃ tāmuvāsa ha || 3-171-17||
Adhyaya: 172/299 (24)
MHB 3-172-1
वैशंपायन उवाच ।
तस्यां रजन्यां व्युष्टायां धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
उत्थायावश्यकार्याणि कृतवान्भ्रतृभिः सह ॥ ३-१७२-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tasyāṃ rajanyāṃ vyuṣṭāyāṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
utthāyāvaśyakāryāṇi kṛtavānbhratṛbhiḥ saha || 3-172-1||
MHB 3-172-2
ततः संचोदयामास सोऽर्जुनं भ्रातृनन्दनम् ।
दर्शयास्त्राणि कौन्तेय यैर्जिता दानवास्त्वया ॥ ३-१७२-२॥
tataḥ saṃcodayāmāsa so'rjunaṃ bhrātṛnandanam |
darśayāstrāṇi kaunteya yairjitā dānavāstvayā || 3-172-2||
MHB 3-172-3
ततो धनंजयो राजन्देवैर्दत्तानि पाण्डवः ।
अस्त्राणि तानि दिव्यानि दर्शयामास भारत ॥ ३-१७२-३॥
tato dhanaṃjayo rājandevairdattāni pāṇḍavaḥ |
astrāṇi tāni divyāni darśayāmāsa bhārata || 3-172-3||
MHB 3-172-4
यथान्यायं महातेजाः शौचं परममास्थितः ।
गिरिकूबरं पादपाङ्गं शुभवेणु त्रिवेणुकम् ।
पार्थिवं रथमास्थाय शोभमानो धनंजयः ॥ ३-१७२-४॥
yathānyāyaṃ mahātejāḥ śaucaṃ paramamāsthitaḥ |
girikūbaraṃ pādapāṅgaṃ śubhaveṇu triveṇukam |
pārthivaṃ rathamāsthāya śobhamāno dhanaṃjayaḥ || 3-172-4||
MHB 3-172-5
ततः सुदंशितस्तेन कवचेन सुवर्चसा ।
धनुरादाय गाण्डीवं देवदत्तं च वारिजम् ॥ ३-१७२-५॥
tataḥ sudaṃśitastena kavacena suvarcasā |
dhanurādāya gāṇḍīvaṃ devadattaṃ ca vārijam || 3-172-5||
MHB 3-172-6
शोशुभ्यमानः कौन्तेय आनुपूर्व्यान्महाभुजः ।
अस्त्राणि तानि दिव्यानि दर्शनायोपचक्रमे ॥ ३-१७२-६॥
śośubhyamānaḥ kaunteya ānupūrvyānmahābhujaḥ |
astrāṇi tāni divyāni darśanāyopacakrame || 3-172-6||
MHB 3-172-7
अथ प्रयोक्ष्यमाणेन दिव्यान्यस्त्राणि तेन वै ।
समाक्रान्ता मही पद्भ्यां समकम्पत सद्रुमा ॥ ३-१७२-७॥
atha prayokṣyamāṇena divyānyastrāṇi tena vai |
samākrāntā mahī padbhyāṃ samakampata sadrumā || 3-172-7||
MHB 3-172-8
क्षुभिताः सरितश्चैव तथैव च महोदधिः ।
शैलाश्चापि व्यशीर्यन्त न ववौ च समीरणः ॥ ३-१७२-८॥
kṣubhitāḥ saritaścaiva tathaiva ca mahodadhiḥ |
śailāścāpi vyaśīryanta na vavau ca samīraṇaḥ || 3-172-8||
MHB 3-172-9
न बभासे सहस्रांशुर्न जज्वाल च पावकः ।
न वेदाः प्रतिभान्ति स्म द्विजातीनां कथंचन ॥ ३-१७२-९॥
na babhāse sahasrāṃśurna jajvāla ca pāvakaḥ |
na vedāḥ pratibhānti sma dvijātīnāṃ kathaṃcana || 3-172-9||
MHB 3-172-10
अन्तर्भूमिगता ये च प्राणिनो जनमेजय ।
पीड्यमानाः समुत्थाय पाण्डवं पर्यवारयन् ॥ ३-१७२-१०॥
antarbhūmigatā ye ca prāṇino janamejaya |
pīḍyamānāḥ samutthāya pāṇḍavaṃ paryavārayan || 3-172-10||
MHB 3-172-11
वेपमानाः प्राञ्जलयस्ते सर्वे पिहिताननाः ।
दह्यमानास्तदास्त्रैस्तैर्याचन्ति स्म धनंजयम् ॥ ३-१७२-११॥
vepamānāḥ prāñjalayaste sarve pihitānanāḥ |
dahyamānāstadāstraistairyācanti sma dhanaṃjayam || 3-172-11||
MHB 3-172-12
ततो ब्रह्मर्षयश्चैव सिद्धाश्चैव सुरर्षयः ।
जङ्गमानि च भूतानि सर्वाण्येवावतस्थिरे ॥ ३-१७२-१२॥
tato brahmarṣayaścaiva siddhāścaiva surarṣayaḥ |
jaṅgamāni ca bhūtāni sarvāṇyevāvatasthire || 3-172-12||
MHB 3-172-13
राजर्षयश्च प्रवरास्तथैव च दिवौकसः ।
यक्षराक्षसगन्धर्वास्तथैव च पतत्रिणः ॥ ३-१७२-१३॥
rājarṣayaśca pravarāstathaiva ca divaukasaḥ |
yakṣarākṣasagandharvāstathaiva ca patatriṇaḥ || 3-172-13||
MHB 3-172-14
ततः पितामहश्चैव लोकपालाश्च सर्वशः ।
भगवांश्च महादेवः सगणोऽभ्याययौ तदा ॥ ३-१७२-१४॥
tataḥ pitāmahaścaiva lokapālāśca sarvaśaḥ |
bhagavāṃśca mahādevaḥ sagaṇo'bhyāyayau tadā || 3-172-14||
MHB 3-172-15
ततो वायुर्महाराज दिव्यैर्माल्यैः सुगन्धिभिः ।
अभितः पाण्डवांश्चित्रैरवचक्रे समन्ततः ॥ ३-१७२-१५॥
tato vāyurmahārāja divyairmālyaiḥ sugandhibhiḥ |
abhitaḥ pāṇḍavāṃścitrairavacakre samantataḥ || 3-172-15||
MHB 3-172-16
जगुश्च गाथा विविधा गन्धर्वाः सुरचोदिताः ।
ननृतुः संघशश्चैव राजन्नप्सरसां गणाः ॥ ३-१७२-१६॥
jaguśca gāthā vividhā gandharvāḥ suracoditāḥ |
nanṛtuḥ saṃghaśaścaiva rājannapsarasāṃ gaṇāḥ || 3-172-16||
MHB 3-172-17
तस्मिंस्तु तुमुले काले नारदः सुरचोदितः ।
आगम्याह वचः पार्थं श्रवणीयमिदं नृप ॥ ३-१७२-१७॥
tasmiṃstu tumule kāle nāradaḥ suracoditaḥ |
āgamyāha vacaḥ pārthaṃ śravaṇīyamidaṃ nṛpa || 3-172-17||
MHB 3-172-18
अर्जुनार्जुन मा युङ्क्ष्व दिव्यान्यस्त्राणि भारत ।
नैतानि निरधिष्ठाने प्रयुज्यन्ते कदाचन ॥ ३-१७२-१८॥
arjunārjuna mā yuṅkṣva divyānyastrāṇi bhārata |
naitāni niradhiṣṭhāne prayujyante kadācana || 3-172-18||
MHB 3-172-19
अधिष्ठाने न वानार्तः प्रयुञ्जीत कदाचन ।
प्रयोगे सुमहान्दोषो ह्यस्त्राणां कुरुनन्दन ॥ ३-१७२-१९॥
adhiṣṭhāne na vānārtaḥ prayuñjīta kadācana |
prayoge sumahāndoṣo hyastrāṇāṃ kurunandana || 3-172-19||
MHB 3-172-20
एतानि रक्ष्यमाणानि धनंजय यथागमम् ।
बलवन्ति सुखार्हाणि भविष्यन्ति न संशयः ॥ ३-१७२-२०॥
etāni rakṣyamāṇāni dhanaṃjaya yathāgamam |
balavanti sukhārhāṇi bhaviṣyanti na saṃśayaḥ || 3-172-20||
MHB 3-172-21
अरक्ष्यमाणान्येतानि त्रैलोक्यस्यापि पाण्डव ।
भवन्ति स्म विनाशाय मैवं भूयः कृथाः क्वचित् ॥ ३-१७२-२१॥
arakṣyamāṇānyetāni trailokyasyāpi pāṇḍava |
bhavanti sma vināśāya maivaṃ bhūyaḥ kṛthāḥ kvacit || 3-172-21||
MHB 3-172-22
अजातशत्रो त्वं चैव द्रक्ष्यसे तानि संयुगे ।
योज्यमानानि पार्थेन द्विषतामवमर्दने ॥ ३-१७२-२२॥
ajātaśatro tvaṃ caiva drakṣyase tāni saṃyuge |
yojyamānāni pārthena dviṣatāmavamardane || 3-172-22||
MHB 3-172-23
निवार्याथ ततः पार्थं सर्वे देवा यथागतम् ।
जग्मुरन्ये च ये तत्र समाजग्मुर्नरर्षभ ॥ ३-१७२-२३॥
nivāryātha tataḥ pārthaṃ sarve devā yathāgatam |
jagmuranye ca ye tatra samājagmurnararṣabha || 3-172-23||
MHB 3-172-24
तेषु सर्वेषु कौरव्य प्रतियातेषु पाण्डवाः ।
तस्मिन्नेव वने हृष्टास्त ऊषुः सह कृष्णया ॥ ३-१७२-२४॥
teṣu sarveṣu kauravya pratiyāteṣu pāṇḍavāḥ |
tasminneva vane hṛṣṭāsta ūṣuḥ saha kṛṣṇayā || 3-172-24||
Adhyaya: 173/299 (22)
MHB 3-173-1
जनमेजय उवाच ।
तस्मिन्कृतास्त्रे रथिनां प्रधाने प्रत्यागते भवनाद्वृत्रहन्तुः ।
अतः परं किमकुर्वन्त पार्थाः समेत्य शूरेण धनंजयेन ॥ ३-१७३-१॥
janamejaya uvāca |
tasminkṛtāstre rathināṃ pradhāne pratyāgate bhavanādvṛtrahantuḥ |
ataḥ paraṃ kimakurvanta pārthāḥ sametya śūreṇa dhanaṃjayena || 3-173-1||
MHB 3-173-2
वैशंपायन उवाच ।
वनेषु तेष्वेव तु ते नरेन्द्राः सहार्जुनेनेन्द्रसमेन वीराः ।
तस्मिंश्च शैलप्रवरे सुरम्ये धनेश्वराक्रीडगता विजह्रुः ॥ ३-१७३-२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
vaneṣu teṣveva tu te narendrāḥ sahārjunenendrasamena vīrāḥ |
tasmiṃśca śailapravare suramye dhaneśvarākrīḍagatā vijahruḥ || 3-173-2||
MHB 3-173-3
वेश्मानि तान्यप्रतिमानि पश्यन्क्रीडाश्च नानाद्रुमसंनिकर्षाः ।
चचार धन्वी बहुधा नरेन्द्रः सोऽस्त्रेषु यत्तः सततं किरीटी ॥ ३-१७३-३॥
veśmāni tānyapratimāni paśyankrīḍāśca nānādrumasaṃnikarṣāḥ |
cacāra dhanvī bahudhā narendraḥ so'streṣu yattaḥ satataṃ kirīṭī || 3-173-3||
MHB 3-173-4
अवाप्य वासं नरदेवपुत्राः प्रसादजं वैश्रवणस्य राज्ञः ।
न प्राणिनां ते स्पृहयन्ति राजञ्शिवश्च कालः स बभूव तेषाम् ॥ ३-१७३-४॥
avāpya vāsaṃ naradevaputrāḥ prasādajaṃ vaiśravaṇasya rājñaḥ |
na prāṇināṃ te spṛhayanti rājañśivaśca kālaḥ sa babhūva teṣām || 3-173-4||
MHB 3-173-5
समेत्य पार्थेन यथैकरात्रमूषुः समास्तत्र तदा चतस्रः ।
पूर्वाश्च षट्ता दश पाण्डवानां शिवा बभूवुर्वसतां वनेषु ॥ ३-१७३-५॥
sametya pārthena yathaikarātramūṣuḥ samāstatra tadā catasraḥ |
pūrvāśca ṣaṭtā daśa pāṇḍavānāṃ śivā babhūvurvasatāṃ vaneṣu || 3-173-5||
MHB 3-173-6
ततोऽब्रवीद्वायुसुतस्तरस्वी जिष्णुश्च राजानमुपोपविश्य ।
यमौ च वीरौ सुरराजकल्पावेकान्तमास्थाय हितं प्रियं च ॥ ३-१७३-६॥
tato'bravīdvāyusutastarasvī jiṣṇuśca rājānamupopaviśya |
yamau ca vīrau surarājakalpāvekāntamāsthāya hitaṃ priyaṃ ca || 3-173-6||
MHB 3-173-7
तव प्रतिज्ञां कुरुराज सत्यां चिकीर्षमाणास्त्वदनु प्रियं च ।
ततोऽनुगच्छाम वनान्यपास्य सुयोधनं सानुचरं निहन्तुम् ॥ ३-१७३-७॥
tava pratijñāṃ kururāja satyāṃ cikīrṣamāṇāstvadanu priyaṃ ca |
tato'nugacchāma vanānyapāsya suyodhanaṃ sānucaraṃ nihantum || 3-173-7||
MHB 3-173-8
एकादशं वर्षमिदं वसामः सुयोधनेनात्तसुखाः सुखार्हाः ।
तं वञ्चयित्वाधमबुद्धिशीलमज्ञातवासं सुखमाप्नुयामः ॥ ३-१७३-८॥
ekādaśaṃ varṣamidaṃ vasāmaḥ suyodhanenāttasukhāḥ sukhārhāḥ |
taṃ vañcayitvādhamabuddhiśīlamajñātavāsaṃ sukhamāpnuyāmaḥ || 3-173-8||
MHB 3-173-9
तवाज्ञया पार्थिव निर्विशङ्का विहाय मानं विचरन्वनानि ।
समीपवासेन विलोभितास्ते ज्ञास्यन्ति नास्मानपकृष्टदेशान् ॥ ३-१७३-९॥
tavājñayā pārthiva nirviśaṅkā vihāya mānaṃ vicaranvanāni |
samīpavāsena vilobhitāste jñāsyanti nāsmānapakṛṣṭadeśān || 3-173-9||
MHB 3-173-10
संवत्सरं तं तु विहृत्य गूढं नराधमं तं सुखमुद्धरेम ।
निर्यात्य वैरं सफलं सपुष्पं तस्मै नरेन्द्राधमपूरुषाय ॥ ३-१७३-१०॥
saṃvatsaraṃ taṃ tu vihṛtya gūḍhaṃ narādhamaṃ taṃ sukhamuddharema |
niryātya vairaṃ saphalaṃ sapuṣpaṃ tasmai narendrādhamapūruṣāya || 3-173-10||
MHB 3-173-11
सुयोधनायानुचरैर्वृताय ततो महीमाहर धर्मराज ।
स्वर्गोपमं शैलमिमं चरद्भिः शक्यो विहन्तुं नरदेव शोकः ॥ ३-१७३-११॥
suyodhanāyānucarairvṛtāya tato mahīmāhara dharmarāja |
svargopamaṃ śailamimaṃ caradbhiḥ śakyo vihantuṃ naradeva śokaḥ || 3-173-11||
MHB 3-173-12
कीर्तिश्च ते भारत पुण्यगन्धा नश्येत लोकेषु चराचरेषु ।
तत्प्राप्य राज्यं कुरुपुंगवानां शक्यं महत्प्राप्तमथ क्रियाश्च ॥ ३-१७३-१२॥
kīrtiśca te bhārata puṇyagandhā naśyeta lokeṣu carācareṣu |
tatprāpya rājyaṃ kurupuṃgavānāṃ śakyaṃ mahatprāptamatha kriyāśca || 3-173-12||
MHB 3-173-13
इदं तु शक्यं सततं नरेन्द्र प्राप्तुं त्वया यल्लभसे कुबेरात् ।
कुरुष्व बुद्धिं द्विषतां वधाय कृतागसां भारत निग्रहे च ॥ ३-१७३-१३॥
idaṃ tu śakyaṃ satataṃ narendra prāptuṃ tvayā yallabhase kuberāt |
kuruṣva buddhiṃ dviṣatāṃ vadhāya kṛtāgasāṃ bhārata nigrahe ca || 3-173-13||
MHB 3-173-14
तेजस्तवोग्रं न सहेत राजन्समेत्य साक्षादपि वज्रपाणिः ।
न हि व्यथां जातु करिष्यतस्तौ समेत्य देवैरपि धर्मराज ॥ ३-१७३-१४॥
tejastavograṃ na saheta rājansametya sākṣādapi vajrapāṇiḥ |
na hi vyathāṃ jātu kariṣyatastau sametya devairapi dharmarāja || 3-173-14||
MHB 3-173-15
त्वदर्थसिद्ध्यर्थमभिप्रवृत्तौ सुपर्णकेतुश्च शिनेश्च नप्ता ।
यथैव कृष्णोऽप्रतिमो बलेन तथैव राजन्स शिनिप्रवीरः ॥ ३-१७३-१५॥
tvadarthasiddhyarthamabhipravṛttau suparṇaketuśca śineśca naptā |
yathaiva kṛṣṇo'pratimo balena tathaiva rājansa śinipravīraḥ || 3-173-15||
MHB 3-173-16
तवार्थसिद्ध्यर्थमभिप्रवृत्तौ यथैव कृष्णः सह यादवैस्तैः ।
तथैव चावां नरदेववर्य यमौ च वीरौ कृतिनौ प्रयोगे ।
त्वदर्थयोगप्रभवप्रधानाः समं करिष्याम परान्समेत्य ॥ ३-१७३-१६॥
tavārthasiddhyarthamabhipravṛttau yathaiva kṛṣṇaḥ saha yādavaistaiḥ |
tathaiva cāvāṃ naradevavarya yamau ca vīrau kṛtinau prayoge |
tvadarthayogaprabhavapradhānāḥ samaṃ kariṣyāma parānsametya || 3-173-16||
MHB 3-173-17
ततस्तदाज्ञाय मतं महात्मा तेषां स धर्मस्य सुतो वरिष्ठः ।
प्रदक्षिणं वैश्रवणाधिवासं चकार धर्मार्थविदुत्तमौजः ॥ ३-१७३-१७॥
tatastadājñāya mataṃ mahātmā teṣāṃ sa dharmasya suto variṣṭhaḥ |
pradakṣiṇaṃ vaiśravaṇādhivāsaṃ cakāra dharmārthaviduttamaujaḥ || 3-173-17||
MHB 3-173-18
आमन्त्र्य वेश्मानि नदीः सरांसि सर्वाणि रक्षांसि च धर्मराजः ।
यथागतं मार्गमवेक्षमाणः पुनर्गिरिं चैव निरीक्षमाणः ॥ ३-१७३-१८॥
āmantrya veśmāni nadīḥ sarāṃsi sarvāṇi rakṣāṃsi ca dharmarājaḥ |
yathāgataṃ mārgamavekṣamāṇaḥ punargiriṃ caiva nirīkṣamāṇaḥ || 3-173-18||
MHB 3-173-19
समाप्तकर्मा सहितः सुहृद्भिर्जित्वा सपत्नान्प्रतिलभ्य राज्यम् ।
शैलेन्द्र भूयस्तपसे धृतात्मा द्रष्टा तवास्मीति मतिं चकार ॥ ३-१७३-१९॥
samāptakarmā sahitaḥ suhṛdbhirjitvā sapatnānpratilabhya rājyam |
śailendra bhūyastapase dhṛtātmā draṣṭā tavāsmīti matiṃ cakāra || 3-173-19||
MHB 3-173-20
वृतः स सर्वैरनुजैर्द्विजैश्च तेनैव मार्गेण पतिः कुरूणाम् ।
उवाह चैनान्सगणांस्तथैव घटोत्कचः पर्वतनिर्झरेषु ॥ ३-१७३-२०॥
vṛtaḥ sa sarvairanujairdvijaiśca tenaiva mārgeṇa patiḥ kurūṇām |
uvāha cainānsagaṇāṃstathaiva ghaṭotkacaḥ parvatanirjhareṣu || 3-173-20||
MHB 3-173-21
तान्प्रस्थितान्प्रीतिमना महर्षिः पितेव पुत्राननुशिष्य सर्वान् ।
स लोमशः प्रीतमना जगाम दिवौकसां पुण्यतमं निवासम् ॥ ३-१७३-२१॥
tānprasthitānprītimanā maharṣiḥ piteva putrānanuśiṣya sarvān |
sa lomaśaḥ prītamanā jagāma divaukasāṃ puṇyatamaṃ nivāsam || 3-173-21||
MHB 3-173-22
तेनानुशिष्टार्ष्टिषेणेन चैव तीर्थानि रम्याणि तपोवनानि ।
महान्ति चान्यानि सरांसि पार्थाः संपश्यमानाः प्रययुर्नराग्र्याः ॥ ३-१७३-२२॥
tenānuśiṣṭārṣṭiṣeṇena caiva tīrthāni ramyāṇi tapovanāni |
mahānti cānyāni sarāṃsi pārthāḥ saṃpaśyamānāḥ prayayurnarāgryāḥ || 3-173-22||
Adhyaya: 174/299 (24)
MHB 3-174-1
वैशंपायन उवाच ।
नगोत्तमं प्रस्रवणैरुपेतं दिशां गजैः किंनरपक्षिभिश्च ।
सुखं निवासं जहतां हि तेषां न प्रीतिरासीद्भरतर्षभाणाम् ॥ ३-१७४-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
nagottamaṃ prasravaṇairupetaṃ diśāṃ gajaiḥ kiṃnarapakṣibhiśca |
sukhaṃ nivāsaṃ jahatāṃ hi teṣāṃ na prītirāsīdbharatarṣabhāṇām || 3-174-1||
MHB 3-174-2
ततस्तु तेषां पुनरेव हर्षः कैलासमालोक्य महान्बभूव ।
कुबेरकान्तं भरतर्षभाणां महीधरं वारिधरप्रकाशम् ॥ ३-१७४-२॥
tatastu teṣāṃ punareva harṣaḥ kailāsamālokya mahānbabhūva |
kuberakāntaṃ bharatarṣabhāṇāṃ mahīdharaṃ vāridharaprakāśam || 3-174-2||
MHB 3-174-3
समुच्छ्रयान्पर्वतसंनिरोधान्गोष्ठान्गिरीणां गिरिसेतुमालाः ।
बहून्प्रपातांश्च समीक्ष्य वीराः स्थलानि निम्नानि च तत्र तत्र ॥ ३-१७४-३॥
samucchrayānparvatasaṃnirodhāngoṣṭhāngirīṇāṃ girisetumālāḥ |
bahūnprapātāṃśca samīkṣya vīrāḥ sthalāni nimnāni ca tatra tatra || 3-174-3||
MHB 3-174-4
तथैव चान्यानि महावनानि मृगद्विजानेकपसेवितानि ।
आलोकयन्तोऽभिययुः प्रतीतास्ते धन्विनः खड्गधरा नराग्र्याः ॥ ३-१७४-४॥
tathaiva cānyāni mahāvanāni mṛgadvijānekapasevitāni |
ālokayanto'bhiyayuḥ pratītāste dhanvinaḥ khaḍgadharā narāgryāḥ || 3-174-4||
MHB 3-174-5
वनानि रम्याणि सरांसि नद्यो गुहा गिरीणां गिरिगह्वराणि ।
एते निवासाः सततं बभूवुर्निशानिशं प्राप्य नरर्षभाणाम् ॥ ३-१७४-५॥
vanāni ramyāṇi sarāṃsi nadyo guhā girīṇāṃ girigahvarāṇi |
ete nivāsāḥ satataṃ babhūvurniśāniśaṃ prāpya nararṣabhāṇām || 3-174-5||
MHB 3-174-6
ते दुर्गवासं बहुधा निरुष्य व्यतीत्य कैलासमचिन्त्यरूपम् ।
आसेदुरत्यर्थमनोरमं वै तमाश्रमाग्र्यं वृषपर्वणस्ते ॥ ३-१७४-६॥
te durgavāsaṃ bahudhā niruṣya vyatītya kailāsamacintyarūpam |
āseduratyarthamanoramaṃ vai tamāśramāgryaṃ vṛṣaparvaṇaste || 3-174-6||
MHB 3-174-7
समेत्य राज्ञा वृषपर्वणस्ते प्रत्यर्चितास्तेन च वीतमोहाः ।
शशंसिरे विस्तरशः प्रवासं शिवं यथावद्वृषपर्वणस्ते ॥ ३-१७४-७॥
sametya rājñā vṛṣaparvaṇaste pratyarcitāstena ca vītamohāḥ |
śaśaṃsire vistaraśaḥ pravāsaṃ śivaṃ yathāvadvṛṣaparvaṇaste || 3-174-7||
MHB 3-174-8
सुखोषितास्तत्र त एकरात्रं पुण्याश्रमे देवमहर्षिजुष्टे ।
अभ्याययुस्ते बदरीं विशालां सुखेन वीराः पुनरेव वासम् ॥ ३-१७४-८॥
sukhoṣitāstatra ta ekarātraṃ puṇyāśrame devamaharṣijuṣṭe |
abhyāyayuste badarīṃ viśālāṃ sukhena vīrāḥ punareva vāsam || 3-174-8||
MHB 3-174-9
ऊषुस्ततस्तत्र महानुभावा नारायणस्थानगता नराग्र्याः ।
कुबेरकान्तां नलिनीं विशोकाः संपश्यमानाः सुरसिद्धजुष्टाम् ॥ ३-१७४-९॥
ūṣustatastatra mahānubhāvā nārāyaṇasthānagatā narāgryāḥ |
kuberakāntāṃ nalinīṃ viśokāḥ saṃpaśyamānāḥ surasiddhajuṣṭām || 3-174-9||
MHB 3-174-10
तां चाथ दृष्ट्वा नलिनीं विशोकाः पाण्डोः सुताः सर्वनरप्रवीराः ।
ते रेमिरे नन्दनवासमेत्य द्विजर्षयो वीतभया यथैव ॥ ३-१७४-१०॥
tāṃ cātha dṛṣṭvā nalinīṃ viśokāḥ pāṇḍoḥ sutāḥ sarvanarapravīrāḥ |
te remire nandanavāsametya dvijarṣayo vītabhayā yathaiva || 3-174-10||
MHB 3-174-11
ततः क्रमेणोपययुर्नृवीरा यथागतेनैव पथा समग्राः ।
विहृत्य मासं सुखिनो बदर्यां किरातराज्ञो विषयं सुबाहोः ॥ ३-१७४-११॥
tataḥ krameṇopayayurnṛvīrā yathāgatenaiva pathā samagrāḥ |
vihṛtya māsaṃ sukhino badaryāṃ kirātarājño viṣayaṃ subāhoḥ || 3-174-11||
MHB 3-174-12
चीनांस्तुखारान्दरदान्सदार्वान्देशान्कुणिन्दस्य च भूरिरत्नान् ।
अतीत्य दुर्गं हिमवत्प्रदेशं पुरं सुबाहोर्ददृशुर्नृवीराः ॥ ३-१७४-१२॥
cīnāṃstukhārāndaradānsadārvāndeśānkuṇindasya ca bhūriratnān |
atītya durgaṃ himavatpradeśaṃ puraṃ subāhordadṛśurnṛvīrāḥ || 3-174-12||
MHB 3-174-13
श्रुत्वा च तान्पार्थिवपुत्रपौत्रान्प्राप्तान्सुबाहुर्विषये समग्रान् ।
प्रत्युद्ययौ प्रीतियुतः स राजा तं चाभ्यनन्दन्वृषभाः कुरूणाम् ॥ ३-१७४-१३॥
śrutvā ca tānpārthivaputrapautrānprāptānsubāhurviṣaye samagrān |
pratyudyayau prītiyutaḥ sa rājā taṃ cābhyanandanvṛṣabhāḥ kurūṇām || 3-174-13||
MHB 3-174-14
समेत्य राज्ञा तु सुबाहुना ते सूतैर्विशोकप्रमुखैश्च सर्वैः ।
सहेन्द्रसेनैः परिचारकैश्च पौरोगवैर्ये च महानसस्थाः ॥ ३-१७४-१४॥
sametya rājñā tu subāhunā te sūtairviśokapramukhaiśca sarvaiḥ |
sahendrasenaiḥ paricārakaiśca paurogavairye ca mahānasasthāḥ || 3-174-14||
MHB 3-174-15
सुखोषितास्तत्र त एकरात्रं सूतानुपादाय रथांश्च सर्वान् ।
घटोत्कचं सानुचरं विसृज्य ततोऽभ्ययुर्यामुनमद्रिराजम् ॥ ३-१७४-१५॥
sukhoṣitāstatra ta ekarātraṃ sūtānupādāya rathāṃśca sarvān |
ghaṭotkacaṃ sānucaraṃ visṛjya tato'bhyayuryāmunamadrirājam || 3-174-15||
MHB 3-174-16
तस्मिन्गिरौ प्रस्रवणोपपन्ने हिमोत्तरीयारुणपाण्डुसानौ ।
विशाखयूपं समुपेत्य चक्रुस्तदा निवासं पुरुषप्रवीराः ॥ ३-१७४-१६॥
tasmingirau prasravaṇopapanne himottarīyāruṇapāṇḍusānau |
viśākhayūpaṃ samupetya cakrustadā nivāsaṃ puruṣapravīrāḥ || 3-174-16||
MHB 3-174-17
वराहनानामृगपक्षिजुष्टं महद्वनं चैत्ररथप्रकाशम् ।
शिवेन यात्वा मृगयाप्रधानाः संवत्सरं तत्र वने विजह्रुः ॥ ३-१७४-१७॥
varāhanānāmṛgapakṣijuṣṭaṃ mahadvanaṃ caitrarathaprakāśam |
śivena yātvā mṛgayāpradhānāḥ saṃvatsaraṃ tatra vane vijahruḥ || 3-174-17||
MHB 3-174-18
तत्राससादातिबलं भुजंगं क्षुधार्दितं मृत्युमिवोग्ररूपम् ।
वृकोदरः पर्वतकन्दरायां विषादमोहव्यथितान्तरात्मा ॥ ३-१७४-१८॥
tatrāsasādātibalaṃ bhujaṃgaṃ kṣudhārditaṃ mṛtyumivograrūpam |
vṛkodaraḥ parvatakandarāyāṃ viṣādamohavyathitāntarātmā || 3-174-18||
MHB 3-174-19
द्वीपोऽभवद्यत्र वृकोदरस्य युधिष्ठिरो धर्मभृतां वरिष्ठः ।
अमोक्षयद्यस्तमनन्ततेजा ग्राहेण संवेष्टितसर्वगात्रम् ॥ ३-१७४-१९॥
dvīpo'bhavadyatra vṛkodarasya yudhiṣṭhiro dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ |
amokṣayadyastamanantatejā grāheṇa saṃveṣṭitasarvagātram || 3-174-19||
MHB 3-174-20
ते द्वादशं वर्षमथोपयान्तं वने विहर्तुं कुरवः प्रतीताः ।
तस्माद्वनाच्चैत्ररथप्रकाशाच्छ्रिया ज्वलन्तस्तपसा च युक्ताः ॥ ३-१७४-२०॥
te dvādaśaṃ varṣamathopayāntaṃ vane vihartuṃ kuravaḥ pratītāḥ |
tasmādvanāccaitrarathaprakāśācchriyā jvalantastapasā ca yuktāḥ || 3-174-20||
MHB 3-174-21
ततश्च यात्वा मरुधन्वपार्श्वं सदा धनुर्वेदरतिप्रधानाः ।
सरस्वतीमेत्य निवासकामाः सरस्ततो द्वैतवनं प्रतीयुः ॥ ३-१७४-२१॥
tataśca yātvā marudhanvapārśvaṃ sadā dhanurvedaratipradhānāḥ |
sarasvatīmetya nivāsakāmāḥ sarastato dvaitavanaṃ pratīyuḥ || 3-174-21||
MHB 3-174-22
समीक्ष्य तान्द्वैतवने निविष्टान्निवासिनस्तत्र ततोऽभिजग्मुः ।
तपोदमाचारसमाधियुक्तास्तृणोदपात्राहरणाश्मकुट्टाः ॥ ३-१७४-२२॥
samīkṣya tāndvaitavane niviṣṭānnivāsinastatra tato'bhijagmuḥ |
tapodamācārasamādhiyuktāstṛṇodapātrāharaṇāśmakuṭṭāḥ || 3-174-22||
MHB 3-174-23
प्लक्षाक्षरौहीतकवेतसाश्च स्नुहा बदर्यः खदिराः शिरीषाः ।
बिल्वेङ्गुदाः पीलुशमीकरीराः सरस्वतीतीररुहा बभूवुः ॥ ३-१७४-२३॥
plakṣākṣarauhītakavetasāśca snuhā badaryaḥ khadirāḥ śirīṣāḥ |
bilveṅgudāḥ pīluśamīkarīrāḥ sarasvatītīraruhā babhūvuḥ || 3-174-23||
MHB 3-174-24
तां यक्षगन्धर्वमहर्षिकान्तामायागभूतामिव देवतानाम् ।
सरस्वतीं प्रीतियुताश्चरन्तः सुखं विजह्रुर्नरदेवपुत्राः ॥ ३-१७४-२४॥
tāṃ yakṣagandharvamaharṣikāntāmāyāgabhūtāmiva devatānām |
sarasvatīṃ prītiyutāścarantaḥ sukhaṃ vijahrurnaradevaputrāḥ || 3-174-24||
Adhyaya: 175/299 (21)
MHB 3-175-1
जनमेजय उवाच ।
कथं नागायुतप्राणो भीमसेनो महाबलः ।
भयमाहारयत्तीव्रं तस्मादजगरान्मुने ॥ ३-१७५-१॥
janamejaya uvāca |
kathaṃ nāgāyutaprāṇo bhīmaseno mahābalaḥ |
bhayamāhārayattīvraṃ tasmādajagarānmune || 3-175-1||
MHB 3-175-2
पौलस्त्यं योऽऽह्वयद्युद्धे धनदं बलदर्पितः ।
नलिन्यां कदनं कृत्वा वराणां यक्षरक्षसाम् ॥ ३-१७५-२॥
paulastyaṃ yo''hvayadyuddhe dhanadaṃ baladarpitaḥ |
nalinyāṃ kadanaṃ kṛtvā varāṇāṃ yakṣarakṣasām || 3-175-2||
MHB 3-175-3
तं शंससि भयाविष्टमापन्नमरिकर्षणम् ।
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं परं कौतूहलं हि मे ॥ ३-१७५-३॥
taṃ śaṃsasi bhayāviṣṭamāpannamarikarṣaṇam |
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me || 3-175-3||
MHB 3-175-4
वैशंपायन उवाच ।
बह्वाश्चर्ये वने तेषां वसतामुग्रधन्विनाम् ।
प्राप्तानामाश्रमाद्राजन्राजर्षेर्वृषपर्वणः ॥ ३-१७५-४॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
bahvāścarye vane teṣāṃ vasatāmugradhanvinām |
prāptānāmāśramādrājanrājarṣervṛṣaparvaṇaḥ || 3-175-4||
MHB 3-175-5
यदृच्छया धनुष्पाणिर्बद्धखड्गो वृकोदरः ।
ददर्श तद्वनं रम्यं देवगन्धर्वसेवितम् ॥ ३-१७५-५॥
yadṛcchayā dhanuṣpāṇirbaddhakhaḍgo vṛkodaraḥ |
dadarśa tadvanaṃ ramyaṃ devagandharvasevitam || 3-175-5||
MHB 3-175-6
स ददर्श शुभान्देशान्गिरेर्हिमवतस्तदा ।
देवर्षिसिद्धचरितानप्सरोगणसेवितान् ॥ ३-१७५-६॥
sa dadarśa śubhāndeśāngirerhimavatastadā |
devarṣisiddhacaritānapsarogaṇasevitān || 3-175-6||
MHB 3-175-7
चकोरैश्चक्रवाकैश्च पक्षिभिर्जीवजीवकैः ।
कोकिलैर्भृङ्गराजैश्च तत्र तत्र विनादितान् ॥ ३-१७५-७॥
cakoraiścakravākaiśca pakṣibhirjīvajīvakaiḥ |
kokilairbhṛṅgarājaiśca tatra tatra vināditān || 3-175-7||
MHB 3-175-8
नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैर्हिमसंस्पर्शकोमलैः ।
उपेतान्बहुलच्छायैर्मनोनयननन्दनैः ॥ ३-१७५-८॥
nityapuṣpaphalairvṛkṣairhimasaṃsparśakomalaiḥ |
upetānbahulacchāyairmanonayananandanaiḥ || 3-175-8||
MHB 3-175-9
स संपश्यन्गिरिनदीर्वैडूर्यमणिसंनिभैः ।
सलिलैर्हिमसंस्पर्शैर्हंसकारण्डवायुतैः ॥ ३-१७५-९॥
sa saṃpaśyangirinadīrvaiḍūryamaṇisaṃnibhaiḥ |
salilairhimasaṃsparśairhaṃsakāraṇḍavāyutaiḥ || 3-175-9||
MHB 3-175-10
वनानि देवदारूणां मेघानामिव वागुराः ।
हरिचन्दनमिश्राणि तुङ्गकालीयकान्यपि ॥ ३-१७५-१०॥
vanāni devadārūṇāṃ meghānāmiva vāgurāḥ |
haricandanamiśrāṇi tuṅgakālīyakānyapi || 3-175-10||
MHB 3-175-11
मृगयां परिधावन्स समेषु मरुधन्वसु ।
विध्यन्मृगाञ्शरैः शुद्धैश्चचार सुमहाबलः ॥ ३-१७५-११॥
mṛgayāṃ paridhāvansa sameṣu marudhanvasu |
vidhyanmṛgāñśaraiḥ śuddhaiścacāra sumahābalaḥ || 3-175-11||
MHB 3-175-12
स ददर्श महाकायं भुजङ्गं लोमहर्षणम् ।
गिरिदुर्गे समापन्नं कायेनावृत्य कन्दरम् ॥ ३-१७५-१२॥
sa dadarśa mahākāyaṃ bhujaṅgaṃ lomaharṣaṇam |
giridurge samāpannaṃ kāyenāvṛtya kandaram || 3-175-12||
MHB 3-175-13
पर्वताभोगवर्ष्माणं भोगैश्चन्द्रार्कमण्डलैः ।
चित्राङ्गमजिनैश्चित्रैर्हरिद्रासदृशच्छविम् ॥ ३-१७५-१३॥
parvatābhogavarṣmāṇaṃ bhogaiścandrārkamaṇḍalaiḥ |
citrāṅgamajinaiścitrairharidrāsadṛśacchavim || 3-175-13||
MHB 3-175-14
गुहाकारेण वक्त्रेण चतुर्दंष्ट्रेण राजता ।
दीप्ताक्षेणातिताम्रेण लिहन्तं सृक्किणी मुहुः ॥ ३-१७५-१४॥
guhākāreṇa vaktreṇa caturdaṃṣṭreṇa rājatā |
dīptākṣeṇātitāmreṇa lihantaṃ sṛkkiṇī muhuḥ || 3-175-14||
MHB 3-175-15
त्रासनं सर्वभूतानां कालान्तकयमोपमम् ।
निःश्वासक्ष्वेडनादेन भर्त्सयन्तमिव स्थितम् ॥ ३-१७५-१५॥
trāsanaṃ sarvabhūtānāṃ kālāntakayamopamam |
niḥśvāsakṣveḍanādena bhartsayantamiva sthitam || 3-175-15||
MHB 3-175-16
स भीमं सहसाभ्येत्य पृदाकुः क्षुधितो भृशम् ।
जग्राहाजगरो ग्राहो भुजयोरुभयोर्बलात् ॥ ३-१७५-१६॥
sa bhīmaṃ sahasābhyetya pṛdākuḥ kṣudhito bhṛśam |
jagrāhājagaro grāho bhujayorubhayorbalāt || 3-175-16||
MHB 3-175-17
तेन संस्पृष्टमात्रस्य भीमसेनस्य वै तदा ।
संज्ञा मुमोह सहसा वरदानेन तस्य ह ॥ ३-१७५-१७॥
tena saṃspṛṣṭamātrasya bhīmasenasya vai tadā |
saṃjñā mumoha sahasā varadānena tasya ha || 3-175-17||
MHB 3-175-18
दश नागसहस्राणि धारयन्ति हि यद्बलम् ।
तद्बलं भीमसेनस्य भुजयोरसमं परैः ॥ ३-१७५-१८॥
daśa nāgasahasrāṇi dhārayanti hi yadbalam |
tadbalaṃ bhīmasenasya bhujayorasamaṃ paraiḥ || 3-175-18||
MHB 3-175-19
स तेजस्वी तथा तेन भुजगेन वशीकृतः ।
विस्फुरञ्शनकैर्भीमो न शशाक विचेष्टितुम् ॥ ३-१७५-१९॥
sa tejasvī tathā tena bhujagena vaśīkṛtaḥ |
visphurañśanakairbhīmo na śaśāka viceṣṭitum || 3-175-19||
MHB 3-175-20
नागायुतसमप्राणः सिंहस्कन्धो महाभुजः ।
गृहीतो व्यजहात्सत्त्वं वरदानेन मोहितः ॥ ३-१७५-२०॥
nāgāyutasamaprāṇaḥ siṃhaskandho mahābhujaḥ |
gṛhīto vyajahātsattvaṃ varadānena mohitaḥ || 3-175-20||
MHB 3-175-21
स हि प्रयत्नमकरोत्तीव्रमात्मविमोक्षणे ।
न चैनमशकद्वीरः कथंचित्प्रतिबाधितुम् ॥ ३-१७५-२१॥
sa hi prayatnamakarottīvramātmavimokṣaṇe |
na cainamaśakadvīraḥ kathaṃcitpratibādhitum || 3-175-21||
Adhyaya: 176/299 (51)
MHB 3-176-1
वैशंपायन उवाच ।
स भीमसेनस्तेजस्वी तथा सर्पवशं गतः ।
चिन्तयामास सर्पस्य वीर्यमत्यद्भुतं महत् ॥ ३-१७६-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
sa bhīmasenastejasvī tathā sarpavaśaṃ gataḥ |
cintayāmāsa sarpasya vīryamatyadbhutaṃ mahat || 3-176-1||
MHB 3-176-2
उवाच च महासर्पं कामया ब्रूहि पन्नग ।
कस्त्वं भो भुजगश्रेष्ठ किं मया च करिष्यसि ॥ ३-१७६-२॥
uvāca ca mahāsarpaṃ kāmayā brūhi pannaga |
kastvaṃ bho bhujagaśreṣṭha kiṃ mayā ca kariṣyasi || 3-176-2||
MHB 3-176-3
पाण्डवो भीमसेनोऽहं धर्मराजादनन्तरः ।
नागायुतसमप्राणस्त्वया नीतः कथं वशम् ॥ ३-१७६-३॥
pāṇḍavo bhīmaseno'haṃ dharmarājādanantaraḥ |
nāgāyutasamaprāṇastvayā nītaḥ kathaṃ vaśam || 3-176-3||
MHB 3-176-4
सिंहाः केसरिणो व्याघ्रा महिषा वारणास्तथा ।
समागताश्च बहुशो निहताश्च मया मृधे ॥ ३-१७६-४॥
siṃhāḥ kesariṇo vyāghrā mahiṣā vāraṇāstathā |
samāgatāśca bahuśo nihatāśca mayā mṛdhe || 3-176-4||
MHB 3-176-5
दानवाश्च पिशाचाश्च राक्षसाश्च महाबलाः ।
भुजवेगमशक्ता मे सोढुं पन्नगसत्तम ॥ ३-१७६-५॥
dānavāśca piśācāśca rākṣasāśca mahābalāḥ |
bhujavegamaśaktā me soḍhuṃ pannagasattama || 3-176-5||
MHB 3-176-6
किं नु विद्याबलं किं वा वरदानमथो तव ।
उद्योगमपि कुर्वाणो वशगोऽस्मि कृतस्त्वया ॥ ३-१७६-६॥
kiṃ nu vidyābalaṃ kiṃ vā varadānamatho tava |
udyogamapi kurvāṇo vaśago'smi kṛtastvayā || 3-176-6||
MHB 3-176-7
असत्यो विक्रमो नॄणामिति मे निश्चिता मतिः ।
यथेदं मे त्वया नाग बलं प्रतिहतं महत् ॥ ३-१७६-७॥
asatyo vikramo nṝṇāmiti me niścitā matiḥ |
yathedaṃ me tvayā nāga balaṃ pratihataṃ mahat || 3-176-7||
MHB 3-176-8
इत्येवंवादिनं वीरं भीममक्लिष्टकारिणम् ।
भोगेन महता सर्पः समन्तात्पर्यवेष्टयत् ॥ ३-१७६-८॥
ityevaṃvādinaṃ vīraṃ bhīmamakliṣṭakāriṇam |
bhogena mahatā sarpaḥ samantātparyaveṣṭayat || 3-176-8||
MHB 3-176-9
निगृह्य तं महाबाहुं ततः स भुजगस्तदा ।
विमुच्यास्य भुजौ पीनाविदं वचनमब्रवीत् ॥ ३-१७६-९॥
nigṛhya taṃ mahābāhuṃ tataḥ sa bhujagastadā |
vimucyāsya bhujau pīnāvidaṃ vacanamabravīt || 3-176-9||
MHB 3-176-10
दिष्ट्या त्वं क्षुधितस्याद्य देवैर्भक्षो महाभुज ।
दिष्ट्या कालस्य महतः प्रियाः प्राणा हि देहिनाम् ॥ ३-१७६-१०॥
diṣṭyā tvaṃ kṣudhitasyādya devairbhakṣo mahābhuja |
diṣṭyā kālasya mahataḥ priyāḥ prāṇā hi dehinām || 3-176-10||
MHB 3-176-11
यथा त्विदं मया प्राप्तं भुजंगत्वमरिंदम ।
तदवश्यं मया ख्याप्यं तवाद्य शृणु सत्तम ॥ ३-१७६-११॥
yathā tvidaṃ mayā prāptaṃ bhujaṃgatvamariṃdama |
tadavaśyaṃ mayā khyāpyaṃ tavādya śṛṇu sattama || 3-176-11||
MHB 3-176-12
इमामवस्थां संप्राप्तो ह्यहं कोपान्मनीषिणाम् ।
शापस्यान्तं परिप्रेप्सुः सर्पस्य कथयामि तत् ॥ ३-१७६-१२॥
imāmavasthāṃ saṃprāpto hyahaṃ kopānmanīṣiṇām |
śāpasyāntaṃ pariprepsuḥ sarpasya kathayāmi tat || 3-176-12||
MHB 3-176-13
नहुषो नाम राजर्षिर्व्यक्तं ते श्रोत्रमागतः ।
तवैव पूर्वः पूर्वेषामायोर्वंशकरः सुतः ॥ ३-१७६-१३॥
nahuṣo nāma rājarṣirvyaktaṃ te śrotramāgataḥ |
tavaiva pūrvaḥ pūrveṣāmāyorvaṃśakaraḥ sutaḥ || 3-176-13||
MHB 3-176-14
सोऽहं शापादगस्त्यस्य ब्राह्मणानवमन्य च ।
इमामवस्थामापन्नः पश्य दैवमिदं मम ॥ ३-१७६-१४॥
so'haṃ śāpādagastyasya brāhmaṇānavamanya ca |
imāmavasthāmāpannaḥ paśya daivamidaṃ mama || 3-176-14||
MHB 3-176-15
त्वां चेदवध्यमायान्तमतीव प्रियदर्शनम् ।
अहमद्योपयोक्ष्यामि विधानं पश्य यादृशम् ॥ ३-१७६-१५॥
tvāṃ cedavadhyamāyāntamatīva priyadarśanam |
ahamadyopayokṣyāmi vidhānaṃ paśya yādṛśam || 3-176-15||
MHB 3-176-16
न हि मे मुच्यते कश्चित्कथंचिद्ग्रहणं गतः ।
गजो वा महिषो वापि षष्ठे काले नरोत्तम ॥ ३-१७६-१६॥
na hi me mucyate kaścitkathaṃcidgrahaṇaṃ gataḥ |
gajo vā mahiṣo vāpi ṣaṣṭhe kāle narottama || 3-176-16||
MHB 3-176-17
नासि केवलसर्पेण तिर्यग्योनिषु वर्तता ।
गृहीतः कौरवश्रेष्ठ वरदानमिदं मम ॥ ३-१७६-१७॥
nāsi kevalasarpeṇa tiryagyoniṣu vartatā |
gṛhītaḥ kauravaśreṣṭha varadānamidaṃ mama || 3-176-17||
MHB 3-176-18
पतता हि विमानाग्रान्मया शक्रासनाद्द्रुतम् ।
कुरु शापान्तमित्युक्तो भगवान्मुनिसत्तमः ॥ ३-१७६-१८॥
patatā hi vimānāgrānmayā śakrāsanāddrutam |
kuru śāpāntamityukto bhagavānmunisattamaḥ || 3-176-18||
MHB 3-176-19
स मामुवाच तेजस्वी कृपयाभिपरिप्लुतः ।
मोक्षस्ते भविता राजन्कस्माच्चित्कालपर्ययात् ॥ ३-१७६-१९॥
sa māmuvāca tejasvī kṛpayābhipariplutaḥ |
mokṣaste bhavitā rājankasmāccitkālaparyayāt || 3-176-19||
MHB 3-176-20
ततोऽस्मि पतितो भूमौ न च मामजहात्स्मृतिः ।
स्मार्तमस्ति पुराणं मे यथैवाधिगतं तथा ॥ ३-१७६-२०॥
tato'smi patito bhūmau na ca māmajahātsmṛtiḥ |
smārtamasti purāṇaṃ me yathaivādhigataṃ tathā || 3-176-20||
MHB 3-176-21
यस्तु ते व्याहृतान्प्रश्नान्प्रतिब्रूयाद्विशेषवित् ।
स त्वां मोक्षयिता शापादिति मामब्रवीदृषिः ॥ ३-१७६-२१॥
yastu te vyāhṛtānpraśnānpratibrūyādviśeṣavit |
sa tvāṃ mokṣayitā śāpāditi māmabravīdṛṣiḥ || 3-176-21||
MHB 3-176-22
गृहीतस्य त्वया राजन्प्राणिनोऽपि बलीयसः ।
सत्त्वभ्रंशोऽधिकस्यापि सर्वस्याशु भविष्यति ॥ ३-१७६-२२॥
gṛhītasya tvayā rājanprāṇino'pi balīyasaḥ |
sattvabhraṃśo'dhikasyāpi sarvasyāśu bhaviṣyati || 3-176-22||
MHB 3-176-23
इति चाप्यहमश्रौषं वचस्तेषां दयावताम् ।
मयि संजातहार्दानामथ तेऽन्तर्हिता द्विजाः ॥ ३-१७६-२३॥
iti cāpyahamaśrauṣaṃ vacasteṣāṃ dayāvatām |
mayi saṃjātahārdānāmatha te'ntarhitā dvijāḥ || 3-176-23||
MHB 3-176-24
सोऽहं परमदुष्कर्मा वसामि निरयेऽशुचौ ।
सर्पयोनिमिमां प्राप्य कालाकाङ्क्षी महाद्युते ॥ ३-१७६-२४॥
so'haṃ paramaduṣkarmā vasāmi niraye'śucau |
sarpayonimimāṃ prāpya kālākāṅkṣī mahādyute || 3-176-24||
MHB 3-176-25
तमुवाच महाबाहुर्भीमसेनो भुजंगमम् ।
न ते कुप्ये महासर्प न चात्मानं विगर्हये ॥ ३-१७६-२५॥
tamuvāca mahābāhurbhīmaseno bhujaṃgamam |
na te kupye mahāsarpa na cātmānaṃ vigarhaye || 3-176-25||
MHB 3-176-26
यस्मादभावी भावी वा मनुष्यः सुखदुःखयोः ।
आगमे यदि वापाये न तत्र ग्लपयेन्मनः ॥ ३-१७६-२६॥
yasmādabhāvī bhāvī vā manuṣyaḥ sukhaduḥkhayoḥ |
āgame yadi vāpāye na tatra glapayenmanaḥ || 3-176-26||
MHB 3-176-27
दैवं पुरुषकारेण को निवर्तितुमर्हति ।
दैवमेव परं मन्ये पुरुषार्थो निरर्थकः ॥ ३-१७६-२७॥
daivaṃ puruṣakāreṇa ko nivartitumarhati |
daivameva paraṃ manye puruṣārtho nirarthakaḥ || 3-176-27||
MHB 3-176-28
पश्य दैवोपघाताद्धि भुजवीर्यव्यपाश्रयम् ।
इमामवस्थां संप्राप्तमनिमित्तमिहाद्य माम् ॥ ३-१७६-२८॥
paśya daivopaghātāddhi bhujavīryavyapāśrayam |
imāmavasthāṃ saṃprāptamanimittamihādya mām || 3-176-28||
MHB 3-176-29
किं तु नाद्यानुशोचामि तथात्मानं विनाशितम् ।
यथा तु विपिने न्यस्तान्भ्रातॄन्राज्यपरिच्युतान् ॥ ३-१७६-२९॥
kiṃ tu nādyānuśocāmi tathātmānaṃ vināśitam |
yathā tu vipine nyastānbhrātṝnrājyaparicyutān || 3-176-29||
MHB 3-176-30
हिमवांश्च सुदुर्गोऽयं यक्षराक्षससंकुलः ।
मां च ते समुदीक्षन्तः प्रपतिष्यन्ति विह्वलाः ॥ ३-१७६-३०॥
himavāṃśca sudurgo'yaṃ yakṣarākṣasasaṃkulaḥ |
māṃ ca te samudīkṣantaḥ prapatiṣyanti vihvalāḥ || 3-176-30||
MHB 3-176-31
विनष्टमथ वा श्रुत्वा भविष्यन्ति निरुद्यमाः ।
धर्मशीला मया ते हि बाध्यन्ते राज्यगृद्धिना ॥ ३-१७६-३१॥
vinaṣṭamatha vā śrutvā bhaviṣyanti nirudyamāḥ |
dharmaśīlā mayā te hi bādhyante rājyagṛddhinā || 3-176-31||
MHB 3-176-32
अथ वा नार्जुनो धीमान्विषादमुपयास्यति ।
सर्वास्त्रविदनाधृष्यो देवगन्धर्वराक्षसैः ॥ ३-१७६-३२॥
atha vā nārjuno dhīmānviṣādamupayāsyati |
sarvāstravidanādhṛṣyo devagandharvarākṣasaiḥ || 3-176-32||
MHB 3-176-33
समर्थः स महाबाहुरेकाह्ना सुमहाबलः ।
देवराजमपि स्थानात्प्रच्यावयितुमोजसा ॥ ३-१७६-३३॥
samarthaḥ sa mahābāhurekāhnā sumahābalaḥ |
devarājamapi sthānātpracyāvayitumojasā || 3-176-33||
MHB 3-176-34
किं पुनर्धृतराष्ट्रस्य पुत्रं दुर्द्यूतदेविनम् ।
विद्विष्टं सर्वलोकस्य दम्भलोभपरायणम् ॥ ३-१७६-३४॥
kiṃ punardhṛtarāṣṭrasya putraṃ durdyūtadevinam |
vidviṣṭaṃ sarvalokasya dambhalobhaparāyaṇam || 3-176-34||
MHB 3-176-35
मातरं चैव शोचामि कृपणां पुत्रगृद्धिनीम् ।
यास्माकं नित्यमाशास्ते महत्त्वमधिकं परैः ॥ ३-१७६-३५॥
mātaraṃ caiva śocāmi kṛpaṇāṃ putragṛddhinīm |
yāsmākaṃ nityamāśāste mahattvamadhikaṃ paraiḥ || 3-176-35||
MHB 3-176-36
कथं नु तस्यानाथाया मद्विनाशाद्भुजंगम ।
अफलास्ते भविष्यन्ति मयि सर्वे मनोरथाः ॥ ३-१७६-३६॥
kathaṃ nu tasyānāthāyā madvināśādbhujaṃgama |
aphalāste bhaviṣyanti mayi sarve manorathāḥ || 3-176-36||
MHB 3-176-37
नकुलः सहदेवश्च यमजौ गुरुवर्तिनौ ।
मद्बाहुबलसंस्तब्धौ नित्यं पुरुषमानिनौ ॥ ३-१७६-३७॥
nakulaḥ sahadevaśca yamajau guruvartinau |
madbāhubalasaṃstabdhau nityaṃ puruṣamāninau || 3-176-37||
MHB 3-176-38
निरुत्साहौ भविष्येते भ्रष्टवीर्यपराक्रमौ ।
मद्विनाशात्परिद्यूनाविति मे वर्तते मतिः ॥ ३-१७६-३८॥
nirutsāhau bhaviṣyete bhraṣṭavīryaparākramau |
madvināśātparidyūnāviti me vartate matiḥ || 3-176-38||
MHB 3-176-39
एवंविधं बहु तदा विललाप वृकोदरः ।
भुजंगभोगसंरुद्धो नाशकच्च विचेष्टितुम् ॥ ३-१७६-३९॥
evaṃvidhaṃ bahu tadā vilalāpa vṛkodaraḥ |
bhujaṃgabhogasaṃruddho nāśakacca viceṣṭitum || 3-176-39||
MHB 3-176-40
युधिष्ठिरस्तु कौन्तेय बभूवास्वस्थचेतनः ।
अनिष्टदर्शनान्घोरानुत्पातान्परिचिन्तयन् ॥ ३-१७६-४०॥
yudhiṣṭhirastu kaunteya babhūvāsvasthacetanaḥ |
aniṣṭadarśanānghorānutpātānparicintayan || 3-176-40||
MHB 3-176-41
दारुणं ह्यशिवं नादं शिवा दक्षिणतः स्थिता ।
दीप्तायां दिशि वित्रस्ता रौति तस्याश्रमस्य ह ॥ ३-१७६-४१॥
dāruṇaṃ hyaśivaṃ nādaṃ śivā dakṣiṇataḥ sthitā |
dīptāyāṃ diśi vitrastā rauti tasyāśramasya ha || 3-176-41||
MHB 3-176-42
एकपक्षाक्षिचरणा वर्तिका घोरदर्शना ।
रुधिरं वमन्ती ददृशे प्रत्यादित्यमपस्वरा ॥ ३-१७६-४२॥
ekapakṣākṣicaraṇā vartikā ghoradarśanā |
rudhiraṃ vamantī dadṛśe pratyādityamapasvarā || 3-176-42||
MHB 3-176-43
प्रववावनिलो रूक्षश्चण्डः शर्करकर्षणः ।
अपसव्यानि सर्वाणि मृगपक्षिरुतानि च ॥ ३-१७६-४३॥
pravavāvanilo rūkṣaścaṇḍaḥ śarkarakarṣaṇaḥ |
apasavyāni sarvāṇi mṛgapakṣirutāni ca || 3-176-43||
MHB 3-176-44
पृष्ठतो वायसः कृष्णो याहि याहीति वाशति ।
मुहुर्मुहुः प्रस्फुरति दक्षिणोऽस्य भुजस्तथा ॥ ३-१७६-४४॥
pṛṣṭhato vāyasaḥ kṛṣṇo yāhi yāhīti vāśati |
muhurmuhuḥ prasphurati dakṣiṇo'sya bhujastathā || 3-176-44||
MHB 3-176-45
हृदयं चरणश्चापि वामोऽस्य परिवर्तते ।
सव्यस्याक्ष्णो विकारश्चाप्यनिष्टः समपद्यत ॥ ३-१७६-४५॥
hṛdayaṃ caraṇaścāpi vāmo'sya parivartate |
savyasyākṣṇo vikāraścāpyaniṣṭaḥ samapadyata || 3-176-45||
MHB 3-176-46
स धर्मराजो मेधावी शङ्कमानो महद्भयम् ।
द्रौपदीं परिपप्रच्छ क्व भीम इति भारत ॥ ३-१७६-४६॥
sa dharmarājo medhāvī śaṅkamāno mahadbhayam |
draupadīṃ paripapraccha kva bhīma iti bhārata || 3-176-46||
MHB 3-176-47
शशंस तस्मै पाञ्चाली चिरयातं वृकोदरम् ।
स प्रतस्थे महाबाहुर्धौम्येन सहितो नृपः ॥ ३-१७६-४७॥
śaśaṃsa tasmai pāñcālī cirayātaṃ vṛkodaram |
sa pratasthe mahābāhurdhaumyena sahito nṛpaḥ || 3-176-47||
MHB 3-176-48
द्रौपद्या रक्षणं कार्यमित्युवाच धनंजयम् ।
नकुलं सहदेवं च व्यादिदेश द्विजान्प्रति ॥ ३-१७६-४८॥
draupadyā rakṣaṇaṃ kāryamityuvāca dhanaṃjayam |
nakulaṃ sahadevaṃ ca vyādideśa dvijānprati || 3-176-48||
MHB 3-176-49
स तस्य पदमुन्नीय तस्मादेवाश्रमात्प्रभुः ।
ददर्श पृथिवीं चिह्नैर्भीमस्य परिचिह्निताम् ॥ ३-१७६-४९॥
sa tasya padamunnīya tasmādevāśramātprabhuḥ |
dadarśa pṛthivīṃ cihnairbhīmasya paricihnitām || 3-176-49||
MHB 3-176-50
धावतस्तस्य वीरस्य मृगार्थे वातरंहसः ।
ऊरुवातविनिर्भग्नान्द्रुमान्व्यावर्जितान्पथि ॥ ३-१७६-५०॥
dhāvatastasya vīrasya mṛgārthe vātaraṃhasaḥ |
ūruvātavinirbhagnāndrumānvyāvarjitānpathi || 3-176-50||
MHB 3-176-51
स गत्वा तैस्तदा चिह्नैर्ददर्श गिरिगह्वरे ।
गृहीतं भुजगेन्द्रेण निश्चेष्टमनुजं तथा ॥ ३-१७६-५१॥
sa gatvā taistadā cihnairdadarśa girigahvare |
gṛhītaṃ bhujagendreṇa niśceṣṭamanujaṃ tathā || 3-176-51||
Adhyaya: 177/299 (33)
MHB 3-177-1
वैशंपायन उवाच ।
युधिष्ठिरस्तमासाद्य सर्पभोगाभिवेष्टितम् ।
दयितं भ्रातरं वीरमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ३-१७७-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
yudhiṣṭhirastamāsādya sarpabhogābhiveṣṭitam |
dayitaṃ bhrātaraṃ vīramidaṃ vacanamabravīt || 3-177-1||
MHB 3-177-2
कुन्तीमातः कथमिमामापदं त्वमवाप्तवान् ।
कश्चायं पर्वताभोगप्रतिमः पन्नगोत्तमः ॥ ३-१७७-२॥
kuntīmātaḥ kathamimāmāpadaṃ tvamavāptavān |
kaścāyaṃ parvatābhogapratimaḥ pannagottamaḥ || 3-177-2||
MHB 3-177-3
स धर्मराजमालक्ष्य भ्राता भ्रातरमग्रजम् ।
कथयामास तत्सर्वं ग्रहणादि विचेष्टितम् ॥ ३-१७७-३॥
sa dharmarājamālakṣya bhrātā bhrātaramagrajam |
kathayāmāsa tatsarvaṃ grahaṇādi viceṣṭitam || 3-177-3||
MHB 3-177-4
युधिष्ठिर उवाच ।
देवो वा यदि वा दैत्य उरगो वा भवान्यदि ।
सत्यं सर्प वचो ब्रूहि पृच्छति त्वां युधिष्ठिरः ॥ ३-१७७-४॥
yudhiṣṭhira uvāca |
devo vā yadi vā daitya urago vā bhavānyadi |
satyaṃ sarpa vaco brūhi pṛcchati tvāṃ yudhiṣṭhiraḥ || 3-177-4||
MHB 3-177-5
किमाहृत्य विदित्वा वा प्रीतिस्ते स्याद्भुजंगम ।
किमाहारं प्रयच्छामि कथं मुञ्चेद्भवानिमम् ॥ ३-१७७-५॥
kimāhṛtya viditvā vā prītiste syādbhujaṃgama |
kimāhāraṃ prayacchāmi kathaṃ muñcedbhavānimam || 3-177-5||
MHB 3-177-6
सर्प उवाच ।
नहुषो नाम राजाहमासं पूर्वस्तवानघ ।
प्रथितः पञ्चमः सोमादायोः पुत्रो नराधिप ॥ ३-१७७-६॥
sarpa uvāca |
nahuṣo nāma rājāhamāsaṃ pūrvastavānagha |
prathitaḥ pañcamaḥ somādāyoḥ putro narādhipa || 3-177-6||
MHB 3-177-7
क्रतुभिस्तपसा चैव स्वाध्यायेन दमेन च ।
त्रैलोक्यैश्वर्यमव्यग्रं प्राप्तो विक्रमणेन च ॥ ३-१७७-७॥
kratubhistapasā caiva svādhyāyena damena ca |
trailokyaiśvaryamavyagraṃ prāpto vikramaṇena ca || 3-177-7||
MHB 3-177-8
तदैश्वर्यं समासाद्य दर्पो मामगमत्तदा ।
सहस्रं हि द्विजातीनामुवाह शिबिकां मम ॥ ३-१७७-८॥
tadaiśvaryaṃ samāsādya darpo māmagamattadā |
sahasraṃ hi dvijātīnāmuvāha śibikāṃ mama || 3-177-8||
MHB 3-177-9
ऐश्वर्यमदमत्तोऽहमवमन्य ततो द्विजान् ।
इमामगस्त्येन दशामानीतः पृथिवीपते ॥ ३-१७७-९॥
aiśvaryamadamatto'hamavamanya tato dvijān |
imāmagastyena daśāmānītaḥ pṛthivīpate || 3-177-9||
MHB 3-177-10
न तु मामजहात्प्रज्ञा यावदद्येति पाण्डव ।
तस्यैवानुग्रहाद्राजन्नगस्त्यस्य महात्मनः ॥ ३-१७७-१०॥
na tu māmajahātprajñā yāvadadyeti pāṇḍava |
tasyaivānugrahādrājannagastyasya mahātmanaḥ || 3-177-10||
MHB 3-177-11
षष्ठे काले ममाहारः प्राप्तोऽयमनुजस्तव ।
नाहमेनं विमोक्ष्यामि न चान्यमभिकामये ॥ ३-१७७-११॥
ṣaṣṭhe kāle mamāhāraḥ prāpto'yamanujastava |
nāhamenaṃ vimokṣyāmi na cānyamabhikāmaye || 3-177-11||
MHB 3-177-12
प्रश्नानुच्चारितांस्तु त्वं व्याहरिष्यसि चेन्मम ।
अथ पश्चाद्विमोक्ष्यामि भ्रातरं ते वृकोदरम् ॥ ३-१७७-१२॥
praśnānuccāritāṃstu tvaṃ vyāhariṣyasi cenmama |
atha paścādvimokṣyāmi bhrātaraṃ te vṛkodaram || 3-177-12||
MHB 3-177-13
युधिष्ठिर उवाच ।
ब्रूहि सर्प यथाकामं प्रतिवक्ष्यामि ते वचः ।
अपि चेच्छक्नुयां प्रीतिमाहर्तुं ते भुजंगम ॥ ३-१७७-१३॥
yudhiṣṭhira uvāca |
brūhi sarpa yathākāmaṃ prativakṣyāmi te vacaḥ |
api cecchaknuyāṃ prītimāhartuṃ te bhujaṃgama || 3-177-13||
MHB 3-177-14
वेद्यं यद्ब्राह्मणेनेह तद्भवान्वेत्ति केवलम् ।
सर्पराज ततः श्रुत्वा प्रतिवक्ष्यामि ते वचः ॥ ३-१७७-१४॥
vedyaṃ yadbrāhmaṇeneha tadbhavānvetti kevalam |
sarparāja tataḥ śrutvā prativakṣyāmi te vacaḥ || 3-177-14||
MHB 3-177-15
सर्प उवाच ।
ब्राह्मणः को भवेद्राजन्वेद्यं किं च युधिष्ठिर ।
ब्रवीह्यतिमतिं त्वां हि वाक्यैरनुमिमीमहे ॥ ३-१७७-१५॥
sarpa uvāca |
brāhmaṇaḥ ko bhavedrājanvedyaṃ kiṃ ca yudhiṣṭhira |
bravīhyatimatiṃ tvāṃ hi vākyairanumimīmahe || 3-177-15||
MHB 3-177-16
युधिष्ठिर उवाच ।
सत्यं दानं क्षमा शीलमानृशंस्यं दमो घृणा ।
दृश्यन्ते यत्र नागेन्द्र स ब्राह्मण इति स्मृतः ॥ ३-१७७-१६॥
yudhiṣṭhira uvāca |
satyaṃ dānaṃ kṣamā śīlamānṛśaṃsyaṃ damo ghṛṇā |
dṛśyante yatra nāgendra sa brāhmaṇa iti smṛtaḥ || 3-177-16||
MHB 3-177-17
वेद्यं सर्प परं ब्रह्म निर्दुःखमसुखं च यत् ।
यत्र गत्वा न शोचन्ति भवतः किं विवक्षितम् ॥ ३-१७७-१७॥
vedyaṃ sarpa paraṃ brahma nirduḥkhamasukhaṃ ca yat |
yatra gatvā na śocanti bhavataḥ kiṃ vivakṣitam || 3-177-17||
MHB 3-177-18
सर्प उवाच ।
चातुर्वर्ण्यं प्रमाणं च सत्यं च ब्रह्म चैव ह ।
शूद्रेष्वपि च सत्यं च दानमक्रोध एव च ।
आनृशंस्यमहिंसा च घृणा चैव युधिष्ठिर ॥ ३-१७७-१८॥
sarpa uvāca |
cāturvarṇyaṃ pramāṇaṃ ca satyaṃ ca brahma caiva ha |
śūdreṣvapi ca satyaṃ ca dānamakrodha eva ca |
ānṛśaṃsyamahiṃsā ca ghṛṇā caiva yudhiṣṭhira || 3-177-18||
MHB 3-177-19
वेद्यं यच्चात्थ निर्दुःखमसुखं च नराधिप ।
ताभ्यां हीनं पदं चान्यन्न तदस्तीति लक्षये ॥ ३-१७७-१९॥
vedyaṃ yaccāttha nirduḥkhamasukhaṃ ca narādhipa |
tābhyāṃ hīnaṃ padaṃ cānyanna tadastīti lakṣaye || 3-177-19||
MHB 3-177-20
युधिष्ठिर उवाच ।
शूद्रे चैतद्भवेल्लक्ष्यं द्विजे तच्च न विद्यते ।
न वै शूद्रो भवेच्छूद्रो ब्राह्मणो न च ब्राह्मणः ॥ ३-१७७-२०॥
yudhiṣṭhira uvāca |
śūdre caitadbhavellakṣyaṃ dvije tacca na vidyate |
na vai śūdro bhavecchūdro brāhmaṇo na ca brāhmaṇaḥ || 3-177-20||
MHB 3-177-21
यत्रैतल्लक्ष्यते सर्प वृत्तं स ब्राह्मणः स्मृतः ।
यत्रैतन्न भवेत्सर्प तं शूद्रमिति निर्दिशेत् ॥ ३-१७७-२१॥
yatraitallakṣyate sarpa vṛttaṃ sa brāhmaṇaḥ smṛtaḥ |
yatraitanna bhavetsarpa taṃ śūdramiti nirdiśet || 3-177-21||
MHB 3-177-22
यत्पुनर्भवता प्रोक्तं न वेद्यं विद्यतेति ह ।
ताभ्यां हीनमतीत्यात्र पदं नास्तीति चेदपि ॥ ३-१७७-२२॥
yatpunarbhavatā proktaṃ na vedyaṃ vidyateti ha |
tābhyāṃ hīnamatītyātra padaṃ nāstīti cedapi || 3-177-22||
MHB 3-177-23
एवमेतन्मतं सर्प ताभ्यां हीनं न विद्यते ।
यथा शीतोष्णयोर्मध्ये भवेन्नोष्णं न शीतता ॥ ३-१७७-२३॥
evametanmataṃ sarpa tābhyāṃ hīnaṃ na vidyate |
yathā śītoṣṇayormadhye bhavennoṣṇaṃ na śītatā || 3-177-23||
MHB 3-177-24
एवं वै सुखदुःखाभ्यां हीनमस्ति पदं क्वचित् ।
एषा मम मतिः सर्प यथा वा मन्यते भवान् ॥ ३-१७७-२४॥
evaṃ vai sukhaduḥkhābhyāṃ hīnamasti padaṃ kvacit |
eṣā mama matiḥ sarpa yathā vā manyate bhavān || 3-177-24||
MHB 3-177-25
सर्प उवाच ।
यदि ते वृत्ततो राजन्ब्राह्मणः प्रसमीक्षितः ।
व्यर्था जातिस्तदायुष्मन्कृतिर्यावन्न दृश्यते ॥ ३-१७७-२५॥
sarpa uvāca |
yadi te vṛttato rājanbrāhmaṇaḥ prasamīkṣitaḥ |
vyarthā jātistadāyuṣmankṛtiryāvanna dṛśyate || 3-177-25||
MHB 3-177-26
युधिष्ठिर उवाच ।
जातिरत्र महासर्प मनुष्यत्वे महामते ।
संकरात्सर्ववर्णानां दुष्परीक्ष्येति मे मतिः ॥ ३-१७७-२६॥
yudhiṣṭhira uvāca |
jātiratra mahāsarpa manuṣyatve mahāmate |
saṃkarātsarvavarṇānāṃ duṣparīkṣyeti me matiḥ || 3-177-26||
MHB 3-177-27
सर्वे सर्वास्वपत्यानि जनयन्ति यदा नराः ।
वाङ्मैथुनमथो जन्म मरणं च समं नृणाम् ॥ ३-१७७-२७॥
sarve sarvāsvapatyāni janayanti yadā narāḥ |
vāṅmaithunamatho janma maraṇaṃ ca samaṃ nṛṇām || 3-177-27||
MHB 3-177-28
इदमार्षं प्रमाणं च ये यजामह इत्यपि ।
तस्माच्छीलं प्रधानेष्टं विदुर्ये तत्त्वदर्शिनः ॥ ३-१७७-२८॥
idamārṣaṃ pramāṇaṃ ca ye yajāmaha ityapi |
tasmācchīlaṃ pradhāneṣṭaṃ vidurye tattvadarśinaḥ || 3-177-28||
MHB 3-177-29
प्राङ्नाभिवर्धनात्पुंसो जातकर्म विधीयते ।
तत्रास्य माता सावित्री पिता त्वाचार्य उच्यते ॥ ३-१७७-२९॥
prāṅnābhivardhanātpuṃso jātakarma vidhīyate |
tatrāsya mātā sāvitrī pitā tvācārya ucyate || 3-177-29||
MHB 3-177-30
वृत्त्या शूद्रसमो ह्येष यावद्वेदे न जायते ।
अस्मिन्नेवं मतिद्वैधे मनुः स्वायम्भुवोऽब्रवीत् ॥ ३-१७७-३०॥
vṛttyā śūdrasamo hyeṣa yāvadvede na jāyate |
asminnevaṃ matidvaidhe manuḥ svāyambhuvo'bravīt || 3-177-30||
MHB 3-177-31
कृतकृत्याः पुनर्वर्णा यदि वृत्तं न विद्यते ।
संकरस्तत्र नागेन्द्र बलवान्प्रसमीक्षितः ॥ ३-१७७-३१॥
kṛtakṛtyāḥ punarvarṇā yadi vṛttaṃ na vidyate |
saṃkarastatra nāgendra balavānprasamīkṣitaḥ || 3-177-31||
MHB 3-177-32
यत्रेदानीं महासर्प संस्कृतं वृत्तमिष्यते ।
तं ब्राह्मणमहं पूर्वमुक्तवान्भुजगोत्तम ॥ ३-१७७-३२॥
yatredānīṃ mahāsarpa saṃskṛtaṃ vṛttamiṣyate |
taṃ brāhmaṇamahaṃ pūrvamuktavānbhujagottama || 3-177-32||
MHB 3-177-33
सर्प उवाच ।
श्रुतं विदितवेद्यस्य तव वाक्यं युधिष्ठिर ।
भक्षयेयमहं कस्माद्भ्रातरं ते वृकोदरम् ॥ ३-१७७-३३॥
sarpa uvāca |
śrutaṃ viditavedyasya tava vākyaṃ yudhiṣṭhira |
bhakṣayeyamahaṃ kasmādbhrātaraṃ te vṛkodaram || 3-177-33||
Adhyaya: 178/299 (50)
MHB 3-178-1
युधिष्ठिर उवाच ।
भवानेतादृशो लोके वेदवेदाङ्गपारगः ।
ब्रूहि किं कुर्वतः कर्म भवेद्गतिरनुत्तमा ॥ ३-१७८-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
bhavānetādṛśo loke vedavedāṅgapāragaḥ |
brūhi kiṃ kurvataḥ karma bhavedgatiranuttamā || 3-178-1||
MHB 3-178-2
सर्प उवाच ।
पात्रे दत्त्वा प्रियाण्युक्त्वा सत्यमुक्त्वा च भारत ।
अहिंसानिरतः स्वर्गं गच्छेदिति मतिर्मम ॥ ३-१७८-२॥
sarpa uvāca |
pātre dattvā priyāṇyuktvā satyamuktvā ca bhārata |
ahiṃsānirataḥ svargaṃ gacchediti matirmama || 3-178-2||
MHB 3-178-3
युधिष्ठिर उवाच ।
दानाद्वा सर्प सत्याद्वा किमतो गुरु दृश्यते ।
अहिंसाप्रिययोश्चैव गुरुलाघवमुच्यताम् ॥ ३-१७८-३॥
yudhiṣṭhira uvāca |
dānādvā sarpa satyādvā kimato guru dṛśyate |
ahiṃsāpriyayoścaiva gurulāghavamucyatām || 3-178-3||
MHB 3-178-4
सर्प उवाच ।
दाने रतत्वं सत्यं च अहिंसा प्रियमेव च ।
एषां कार्यगरीयस्त्वाद्दृश्यते गुरुलाघवम् ॥ ३-१७८-४॥
sarpa uvāca |
dāne ratatvaṃ satyaṃ ca ahiṃsā priyameva ca |
eṣāṃ kāryagarīyastvāddṛśyate gurulāghavam || 3-178-4||
MHB 3-178-5
कस्माच्चिद्दानयोगाद्धि सत्यमेव विशिष्यते ।
सत्यवाक्याच्च राजेन्द्र किंचिद्दानं विशिष्यते ॥ ३-१७८-५॥
kasmācciddānayogāddhi satyameva viśiṣyate |
satyavākyācca rājendra kiṃciddānaṃ viśiṣyate || 3-178-5||
MHB 3-178-6
एवमेव महेष्वास प्रियवाक्यान्महीपते ।
अहिंसा दृश्यते गुर्वी ततश्च प्रियमिष्यते ॥ ३-१७८-६॥
evameva maheṣvāsa priyavākyānmahīpate |
ahiṃsā dṛśyate gurvī tataśca priyamiṣyate || 3-178-6||
MHB 3-178-7
एवमेतद्भवेद्राजन्कार्यापेक्षमनन्तरम् ।
यदभिप्रेतमन्यत्ते ब्रूहि यावद्ब्रवीम्यहम् ॥ ३-१७८-७॥
evametadbhavedrājankāryāpekṣamanantaram |
yadabhipretamanyatte brūhi yāvadbravīmyaham || 3-178-7||
MHB 3-178-8
युधिष्ठिर उवाच ।
कथं स्वर्गे गतिः सर्प कर्मणां च फलं ध्रुवम् ।
अशरीरस्य दृश्येत विषयांश्च ब्रवीहि मे ॥ ३-१७८-८॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kathaṃ svarge gatiḥ sarpa karmaṇāṃ ca phalaṃ dhruvam |
aśarīrasya dṛśyeta viṣayāṃśca bravīhi me || 3-178-8||
MHB 3-178-9
सर्प उवाच ।
तिस्रो वै गतयो राजन्परिदृष्टाः स्वकर्मभिः ।
मानुष्यं स्वर्गवासश्च तिर्यग्योनिश्च तत्त्रिधा ॥ ३-१७८-९॥
sarpa uvāca |
tisro vai gatayo rājanparidṛṣṭāḥ svakarmabhiḥ |
mānuṣyaṃ svargavāsaśca tiryagyoniśca tattridhā || 3-178-9||
MHB 3-178-10
तत्र वै मानुषाल्लोकाद्दानादिभिरतन्द्रितः ।
अहिंसार्थसमायुक्तैः कारणैः स्वर्गमश्नुते ॥ ३-१७८-१०॥
tatra vai mānuṣāllokāddānādibhiratandritaḥ |
ahiṃsārthasamāyuktaiḥ kāraṇaiḥ svargamaśnute || 3-178-10||
MHB 3-178-11
विपरीतैश्च राजेन्द्र कारणैर्मानुषो भवेत् ।
तिर्यग्योनिस्तथा तात विशेषश्चात्र वक्ष्यते ॥ ३-१७८-११॥
viparītaiśca rājendra kāraṇairmānuṣo bhavet |
tiryagyonistathā tāta viśeṣaścātra vakṣyate || 3-178-11||
MHB 3-178-12
कामक्रोधसमायुक्तो हिंसालोभसमन्वितः ।
मनुष्यत्वात्परिभ्रष्टस्तिर्यग्योनौ प्रसूयते ॥ ३-१७८-१२॥
kāmakrodhasamāyukto hiṃsālobhasamanvitaḥ |
manuṣyatvātparibhraṣṭastiryagyonau prasūyate || 3-178-12||
MHB 3-178-13
तिर्यग्योन्यां पृथग्भावो मनुष्यत्वे विधीयते ।
गवादिभ्यस्तथाश्वेभ्यो देवत्वमपि दृश्यते ॥ ३-१७८-१३॥
tiryagyonyāṃ pṛthagbhāvo manuṣyatve vidhīyate |
gavādibhyastathāśvebhyo devatvamapi dṛśyate || 3-178-13||
MHB 3-178-14
सोऽयमेता गतीः सर्वा जन्तुश्चरति कार्यवान् ।
नित्ये महति चात्मानमवस्थापयते नृप ॥ ३-१७८-१४॥
so'yametā gatīḥ sarvā jantuścarati kāryavān |
nitye mahati cātmānamavasthāpayate nṛpa || 3-178-14||
MHB 3-178-15
जातो जातश्च बलवान्भुङ्क्ते चात्मा स देहवान् ।
फलार्थस्तात निष्पृक्तः प्रजालक्षणभावनः ॥ ३-१७८-१५॥
jāto jātaśca balavānbhuṅkte cātmā sa dehavān |
phalārthastāta niṣpṛktaḥ prajālakṣaṇabhāvanaḥ || 3-178-15||
MHB 3-178-16
युधिष्ठिर उवाच ।
शब्दे स्पर्शे च रूपे च तथैव रसगन्धयोः ।
तस्याधिष्ठानमव्यग्रं ब्रूहि सर्प यथातथम् ॥ ३-१७८-१६॥
yudhiṣṭhira uvāca |
śabde sparśe ca rūpe ca tathaiva rasagandhayoḥ |
tasyādhiṣṭhānamavyagraṃ brūhi sarpa yathātatham || 3-178-16||
MHB 3-178-17
किं न गृह्णासि विषयान्युगपत्त्वं महामते ।
एतावदुच्यतां चोक्तं सर्वं पन्नगसत्तम ॥ ३-१७८-१७॥
kiṃ na gṛhṇāsi viṣayānyugapattvaṃ mahāmate |
etāvaducyatāṃ coktaṃ sarvaṃ pannagasattama || 3-178-17||
MHB 3-178-18
सर्प उवाच ।
यदात्मद्रव्यमायुष्मन्देहसंश्रयणान्वितम् ।
करणाधिष्ठितं भोगानुपभुङ्क्ते यथाविधि ॥ ३-१७८-१८॥
sarpa uvāca |
yadātmadravyamāyuṣmandehasaṃśrayaṇānvitam |
karaṇādhiṣṭhitaṃ bhogānupabhuṅkte yathāvidhi || 3-178-18||
MHB 3-178-19
ज्ञानं चैवात्र बुद्धिश्च मनश्च भरतर्षभ ।
तस्य भोगाधिकरणे करणानि निबोध मे ॥ ३-१७८-१९॥
jñānaṃ caivātra buddhiśca manaśca bharatarṣabha |
tasya bhogādhikaraṇe karaṇāni nibodha me || 3-178-19||
MHB 3-178-20
मनसा तात पर्येति क्रमशो विषयानिमान् ।
विषयायतनस्थेन भूतात्मा क्षेत्रनिःसृतः ॥ ३-१७८-२०॥
manasā tāta paryeti kramaśo viṣayānimān |
viṣayāyatanasthena bhūtātmā kṣetraniḥsṛtaḥ || 3-178-20||
MHB 3-178-21
अत्र चापि नरव्याघ्र मनो जन्तोर्विधीयते ।
तस्माद्युगपदस्यात्र ग्रहणं नोपपद्यते ॥ ३-१७८-२१॥
atra cāpi naravyāghra mano jantorvidhīyate |
tasmādyugapadasyātra grahaṇaṃ nopapadyate || 3-178-21||
MHB 3-178-22
स आत्मा पुरुषव्याघ्र भ्रुवोरन्तरमाश्रितः ।
द्रव्येषु सृजते बुद्धिं विविधेषु परावराम् ॥ ३-१७८-२२॥
sa ātmā puruṣavyāghra bhruvorantaramāśritaḥ |
dravyeṣu sṛjate buddhiṃ vividheṣu parāvarām || 3-178-22||
MHB 3-178-23
बुद्धेरुत्तरकालं च वेदना दृश्यते बुधैः ।
एष वै राजशार्दूल विधिः क्षेत्रज्ञभावनः ॥ ३-१७८-२३॥
buddheruttarakālaṃ ca vedanā dṛśyate budhaiḥ |
eṣa vai rājaśārdūla vidhiḥ kṣetrajñabhāvanaḥ || 3-178-23||
MHB 3-178-24
युधिष्ठिर उवाच ।
मनसश्चापि बुद्धेश्च ब्रूहि मे लक्षणं परम् ।
एतदध्यात्मविदुषां परं कार्यं विधीयते ॥ ३-१७८-२४॥
yudhiṣṭhira uvāca |
manasaścāpi buddheśca brūhi me lakṣaṇaṃ param |
etadadhyātmaviduṣāṃ paraṃ kāryaṃ vidhīyate || 3-178-24||
MHB 3-178-25
सर्प उवाच ।
बुद्धिरात्मानुगा तात उत्पातेन विधीयते ।
तदाश्रिता हि संज्ञैषा विधिस्तस्यैषणे भवेत् ॥ ३-१७८-२५॥
sarpa uvāca |
buddhirātmānugā tāta utpātena vidhīyate |
tadāśritā hi saṃjñaiṣā vidhistasyaiṣaṇe bhavet || 3-178-25||
MHB 3-178-26
बुद्धेर्गुणविधिर्नास्ति मनस्तु गुणवद्भवेत् ।
बुद्धिरुत्पद्यते कार्ये मनस्तूत्पन्नमेव हि ॥ ३-१७८-२६॥
buddherguṇavidhirnāsti manastu guṇavadbhavet |
buddhirutpadyate kārye manastūtpannameva hi || 3-178-26||
MHB 3-178-27
एतद्विशेषणं तात मनोबुद्ध्योर्मयेरितम् ।
त्वमप्यत्राभिसंबुद्धः कथं वा मन्यते भवान् ॥ ३-१७८-२७॥
etadviśeṣaṇaṃ tāta manobuddhyormayeritam |
tvamapyatrābhisaṃbuddhaḥ kathaṃ vā manyate bhavān || 3-178-27||
MHB 3-178-28
युधिष्ठिर उवाच ।
अहो बुद्धिमतां श्रेष्ठ शुभा बुद्धिरियं तव ।
विदितं वेदितव्यं ते कस्मान्मामनुपृच्छसि ॥ ३-१७८-२८॥
yudhiṣṭhira uvāca |
aho buddhimatāṃ śreṣṭha śubhā buddhiriyaṃ tava |
viditaṃ veditavyaṃ te kasmānmāmanupṛcchasi || 3-178-28||
MHB 3-178-29
सर्वज्ञं त्वां कथं मोह आविशत्स्वर्गवासिनम् ।
एवमद्भुतकर्माणमिति मे संशयो महान् ॥ ३-१७८-२९॥
sarvajñaṃ tvāṃ kathaṃ moha āviśatsvargavāsinam |
evamadbhutakarmāṇamiti me saṃśayo mahān || 3-178-29||
MHB 3-178-30
सर्प उवाच ।
सुप्रज्ञमपि चेच्छूरमृद्धिर्मोहयते नरम् ।
वर्तमानः सुखे सर्वो नावैतीति मतिर्मम ॥ ३-१७८-३०॥
sarpa uvāca |
suprajñamapi cecchūramṛddhirmohayate naram |
vartamānaḥ sukhe sarvo nāvaitīti matirmama || 3-178-30||
MHB 3-178-31
सोऽहमैश्वर्यमोहेन मदाविष्टो युधिष्ठिर ।
पतितः प्रतिसंबुद्धस्त्वां तु संबोधयाम्यहम् ॥ ३-१७८-३१॥
so'hamaiśvaryamohena madāviṣṭo yudhiṣṭhira |
patitaḥ pratisaṃbuddhastvāṃ tu saṃbodhayāmyaham || 3-178-31||
MHB 3-178-32
कृतं कार्यं महाराज त्वया मम परंतप ।
क्षीणः शापः सुकृच्छ्रो मे त्वया संभाष्य साधुना ॥ ३-१७८-३२॥
kṛtaṃ kāryaṃ mahārāja tvayā mama paraṃtapa |
kṣīṇaḥ śāpaḥ sukṛcchro me tvayā saṃbhāṣya sādhunā || 3-178-32||
MHB 3-178-33
अहं हि दिवि दिव्येन विमानेन चरन्पुरा ।
अभिमानेन मत्तः सन्कंचिन्नान्यमचिन्तयम् ॥ ३-१७८-३३॥
ahaṃ hi divi divyena vimānena caranpurā |
abhimānena mattaḥ sankaṃcinnānyamacintayam || 3-178-33||
MHB 3-178-34
ब्रह्मर्षिदेवगन्धर्वयक्षराक्षसकिंनराः ।
करान्मम प्रयच्छन्ति सर्वे त्रैलोक्यवासिनः ॥ ३-१७८-३४॥
brahmarṣidevagandharvayakṣarākṣasakiṃnarāḥ |
karānmama prayacchanti sarve trailokyavāsinaḥ || 3-178-34||
MHB 3-178-35
चक्षुषा यं प्रपश्यामि प्राणिनं पृथिवीपते ।
तस्य तेजो हराम्याशु तद्धि दृष्टिबलं मम ॥ ३-१७८-३५॥
cakṣuṣā yaṃ prapaśyāmi prāṇinaṃ pṛthivīpate |
tasya tejo harāmyāśu taddhi dṛṣṭibalaṃ mama || 3-178-35||
MHB 3-178-36
ब्रह्मर्षीणां सहस्रं हि उवाह शिबिकां मम ।
स मामपनयो राजन्भ्रंशयामास वै श्रियः ॥ ३-१७८-३६॥
brahmarṣīṇāṃ sahasraṃ hi uvāha śibikāṃ mama |
sa māmapanayo rājanbhraṃśayāmāsa vai śriyaḥ || 3-178-36||
MHB 3-178-37
तत्र ह्यगस्त्यः पादेन वहन्स्पृष्टो मया मुनिः ।
अदृष्टेन ततोऽस्म्युक्तो ध्वंस सर्पेति वै रुषा ॥ ३-१७८-३७॥
tatra hyagastyaḥ pādena vahanspṛṣṭo mayā muniḥ |
adṛṣṭena tato'smyukto dhvaṃsa sarpeti vai ruṣā || 3-178-37||
MHB 3-178-38
ततस्तस्माद्विमानाग्रात्प्रच्युतश्च्युतभूषणः ।
प्रपतन्बुबुधेऽऽत्मानं व्यालीभूतमधोमुखम् ॥ ३-१७८-३८॥
tatastasmādvimānāgrātpracyutaścyutabhūṣaṇaḥ |
prapatanbubudhe''tmānaṃ vyālībhūtamadhomukham || 3-178-38||
MHB 3-178-39
अयाचं तमहं विप्रं शापस्यान्तो भवेदिति ।
अज्ञानात्संप्रवृत्तस्य भगवन्क्षन्तुमर्हसि ॥ ३-१७८-३९॥
ayācaṃ tamahaṃ vipraṃ śāpasyānto bhavediti |
ajñānātsaṃpravṛttasya bhagavankṣantumarhasi || 3-178-39||
MHB 3-178-40
ततः स मामुवाचेदं प्रपतन्तं कृपान्वितः ।
युधिष्ठिरो धर्मराजः शापात्त्वां मोक्षयिष्यति ॥ ३-१७८-४०॥
tataḥ sa māmuvācedaṃ prapatantaṃ kṛpānvitaḥ |
yudhiṣṭhiro dharmarājaḥ śāpāttvāṃ mokṣayiṣyati || 3-178-40||
MHB 3-178-41
अभिमानस्य घोरस्य बलस्य च नराधिप ।
फले क्षीणे महाराज फलं पुण्यमवाप्स्यसि ॥ ३-१७८-४१॥
abhimānasya ghorasya balasya ca narādhipa |
phale kṣīṇe mahārāja phalaṃ puṇyamavāpsyasi || 3-178-41||
MHB 3-178-42
ततो मे विस्मयो जातस्तद्दृष्ट्वा तपसो बलम् ।
ब्रह्म च ब्राह्मणत्वं च येन त्वाहमचूचुदम् ॥ ३-१७८-४२॥
tato me vismayo jātastaddṛṣṭvā tapaso balam |
brahma ca brāhmaṇatvaṃ ca yena tvāhamacūcudam || 3-178-42||
MHB 3-178-43
सत्यं दमस्तपो योगमहिंसा दाननित्यता ।
साधकानि सदा पुंसां न जातिर्न कुलं नृप ॥ ३-१७८-४३॥
satyaṃ damastapo yogamahiṃsā dānanityatā |
sādhakāni sadā puṃsāṃ na jātirna kulaṃ nṛpa || 3-178-43||
MHB 3-178-44
अरिष्ट एष ते भ्राता भीमो मुक्तो महाभुजः ।
स्वस्ति तेऽस्तु महाराज गमिष्यामि दिवं पुनः ॥ ३-१७८-४४॥
ariṣṭa eṣa te bhrātā bhīmo mukto mahābhujaḥ |
svasti te'stu mahārāja gamiṣyāmi divaṃ punaḥ || 3-178-44||
MHB 3-178-45
वैशंपायन उवाच ।
इत्युक्त्वाजगरं देहं त्यक्त्वा स नहुषो नृपः ।
दिव्यं वपुः समास्थाय गतस्त्रिदिवमेव ह ॥ ३-१७८-४५॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
ityuktvājagaraṃ dehaṃ tyaktvā sa nahuṣo nṛpaḥ |
divyaṃ vapuḥ samāsthāya gatastridivameva ha || 3-178-45||
MHB 3-178-46
युधिष्ठिरोऽपि धर्मात्मा भ्रात्रा भीमेन संगतः ।
धौम्येन सहितः श्रीमानाश्रमं पुनरभ्यगात् ॥ ३-१७८-४६॥
yudhiṣṭhiro'pi dharmātmā bhrātrā bhīmena saṃgataḥ |
dhaumyena sahitaḥ śrīmānāśramaṃ punarabhyagāt || 3-178-46||
MHB 3-178-47
ततो द्विजेभ्यः सर्वेभ्यः समेतेभ्यो यथातथम् ।
कथयामास तत्सर्वं धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ ३-१७८-४७॥
tato dvijebhyaḥ sarvebhyaḥ sametebhyo yathātatham |
kathayāmāsa tatsarvaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ || 3-178-47||
MHB 3-178-48
तच्छ्रुत्वा ते द्विजाः सर्वे भ्रातरश्चास्य ते त्रयः ।
आसन्सुव्रीडिता राजन्द्रौपदी च यशस्विनी ॥ ३-१७८-४८॥
tacchrutvā te dvijāḥ sarve bhrātaraścāsya te trayaḥ |
āsansuvrīḍitā rājandraupadī ca yaśasvinī || 3-178-48||
MHB 3-178-49
ते तु सर्वे द्विजश्रेष्ठाः पाण्डवानां हितेप्सया ।
मैवमित्यब्रुवन्भीमं गर्हयन्तोऽस्य साहसम् ॥ ३-१७८-४९॥
te tu sarve dvijaśreṣṭhāḥ pāṇḍavānāṃ hitepsayā |
maivamityabruvanbhīmaṃ garhayanto'sya sāhasam || 3-178-49||
MHB 3-178-50
पाण्डवास्तु भयान्मुक्तं प्रेक्ष्य भीमं महाबलम् ।
हर्षमाहारयां चक्रुर्विजह्रुश्च मुदा युताः ॥ ३-१७८-५०॥
pāṇḍavāstu bhayānmuktaṃ prekṣya bhīmaṃ mahābalam |
harṣamāhārayāṃ cakrurvijahruśca mudā yutāḥ || 3-178-50||
Adhyaya: 179/299 (18)
MHB 3-179-1
वैशंपायन उवाच ।
निदाघान्तकरः कालः सर्वभूतसुखावहः ।
तत्रैव वसतां तेषां प्रावृट्समभिपद्यत ॥ ३-१७९-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
nidāghāntakaraḥ kālaḥ sarvabhūtasukhāvahaḥ |
tatraiva vasatāṃ teṣāṃ prāvṛṭsamabhipadyata || 3-179-1||
MHB 3-179-2
छादयन्तो महाघोषाः खं दिशश्च बलाहकाः ।
प्रववर्षुर्दिवारात्रमसिताः सततं तदा ॥ ३-१७९-२॥
chādayanto mahāghoṣāḥ khaṃ diśaśca balāhakāḥ |
pravavarṣurdivārātramasitāḥ satataṃ tadā || 3-179-2||
MHB 3-179-3
तपात्ययनिकेताश्च शतशोऽथ सहस्रशः ।
अपेतार्कप्रभाजालाः सविद्युद्विमलप्रभाः ॥ ३-१७९-३॥
tapātyayaniketāśca śataśo'tha sahasraśaḥ |
apetārkaprabhājālāḥ savidyudvimalaprabhāḥ || 3-179-3||
MHB 3-179-4
विरूढशष्पा पृथिवी मत्तदंशसरीसृपा ।
बभूव पयसा सिक्ता शान्तधूमरजोऽरुणा ॥ ३-१७९-४॥
virūḍhaśaṣpā pṛthivī mattadaṃśasarīsṛpā |
babhūva payasā siktā śāntadhūmarajo'ruṇā || 3-179-4||
MHB 3-179-5
न स्म प्रज्ञायते किंचिदम्भसा समवस्तृते ।
समं वा विषमं वापि नद्यो वा स्थावराणि वा ॥ ३-१७९-५॥
na sma prajñāyate kiṃcidambhasā samavastṛte |
samaṃ vā viṣamaṃ vāpi nadyo vā sthāvarāṇi vā || 3-179-5||
MHB 3-179-6
क्षुब्धतोया महाघोषाः श्वसमाना इवाशुगाः ।
सिन्धवः शोभयां चक्रुः काननानि तपात्यये ॥ ३-१७९-६॥
kṣubdhatoyā mahāghoṣāḥ śvasamānā ivāśugāḥ |
sindhavaḥ śobhayāṃ cakruḥ kānanāni tapātyaye || 3-179-6||
MHB 3-179-7
नदतां काननान्तेषु श्रूयन्ते विविधाः स्वनाः ।
वृष्टिभिस्ताड्यमानानां वराहमृगपक्षिणाम् ॥ ३-१७९-७॥
nadatāṃ kānanānteṣu śrūyante vividhāḥ svanāḥ |
vṛṣṭibhistāḍyamānānāṃ varāhamṛgapakṣiṇām || 3-179-7||
MHB 3-179-8
स्तोककाः शिखिनश्चैव पुंस्कोकिलगणैः सह ।
मत्ताः परिपतन्ति स्म दर्दुराश्चैव दर्पिताः ॥ ३-१७९-८॥
stokakāḥ śikhinaścaiva puṃskokilagaṇaiḥ saha |
mattāḥ paripatanti sma dardurāścaiva darpitāḥ || 3-179-8||
MHB 3-179-9
तथा बहुविधाकारा प्रावृण्मेघानुनादिता ।
अभ्यतीता शिवा तेषां चरतां मरुधन्वसु ॥ ३-१७९-९॥
tathā bahuvidhākārā prāvṛṇmeghānunāditā |
abhyatītā śivā teṣāṃ caratāṃ marudhanvasu || 3-179-9||
MHB 3-179-10
क्रौञ्चहंसगणाकीर्णा शरत्प्रणिहिताभवत् ।
रूढकक्षवनप्रस्था प्रसन्नजलनिम्नगा ॥ ३-१७९-१०॥
krauñcahaṃsagaṇākīrṇā śaratpraṇihitābhavat |
rūḍhakakṣavanaprasthā prasannajalanimnagā || 3-179-10||
MHB 3-179-11
विमलाकाशनक्षत्रा शरत्तेषां शिवाभवत् ।
मृगद्विजसमाकीर्णा पाण्डवानां महात्मनाम् ॥ ३-१७९-११॥
vimalākāśanakṣatrā śaratteṣāṃ śivābhavat |
mṛgadvijasamākīrṇā pāṇḍavānāṃ mahātmanām || 3-179-11||
MHB 3-179-12
पश्यन्तः शान्तरजसः क्षपा जलदशीतलाः ।
ग्रहनक्षत्रसंघैश्च सोमेन च विराजिताः ॥ ३-१७९-१२॥
paśyantaḥ śāntarajasaḥ kṣapā jaladaśītalāḥ |
grahanakṣatrasaṃghaiśca somena ca virājitāḥ || 3-179-12||
MHB 3-179-13
कुमुदैः पुण्डरीकैश्च शीतवारिधराः शिवाः ।
नदीः पुष्करिणीश्चैव ददृशुः समलंकृताः ॥ ३-१७९-१३॥
kumudaiḥ puṇḍarīkaiśca śītavāridharāḥ śivāḥ |
nadīḥ puṣkariṇīścaiva dadṛśuḥ samalaṃkṛtāḥ || 3-179-13||
MHB 3-179-14
आकाशनीकाशतटां नीपनीवारसंकुलाम् ।
बभूव चरतां हर्षः पुण्यतीर्थां सरस्वतीम् ॥ ३-१७९-१४॥
ākāśanīkāśataṭāṃ nīpanīvārasaṃkulām |
babhūva caratāṃ harṣaḥ puṇyatīrthāṃ sarasvatīm || 3-179-14||
MHB 3-179-15
ते वै मुमुदिरे वीराः प्रसन्नसलिलां शिवाम् ।
पश्यन्तो दृढधन्वानः परिपूर्णां सरस्वतीम् ॥ ३-१७९-१५॥
te vai mumudire vīrāḥ prasannasalilāṃ śivām |
paśyanto dṛḍhadhanvānaḥ paripūrṇāṃ sarasvatīm || 3-179-15||
MHB 3-179-16
तेषां पुण्यतमा रात्रिः पर्वसंधौ स्म शारदी ।
तत्रैव वसतामासीत्कार्त्तिकी जनमेजय ॥ ३-१७९-१६॥
teṣāṃ puṇyatamā rātriḥ parvasaṃdhau sma śāradī |
tatraiva vasatāmāsītkārttikī janamejaya || 3-179-16||
MHB 3-179-17
पुण्यकृद्भिर्महासत्त्वैस्तापसैः सह पाण्डवाः ।
तत्सर्वं भरतश्रेष्ठाः समूहुर्योगमुत्तमम् ॥ ३-१७९-१७॥
puṇyakṛdbhirmahāsattvaistāpasaiḥ saha pāṇḍavāḥ |
tatsarvaṃ bharataśreṣṭhāḥ samūhuryogamuttamam || 3-179-17||
MHB 3-179-18
तमिस्राभ्युदये तस्मिन्धौम्येन सह पाण्डवाः ।
सूतैः पौरोगवैश्चैव काम्यकं प्रययुर्वनम् ॥ ३-१७९-१८॥
tamisrābhyudaye tasmindhaumyena saha pāṇḍavāḥ |
sūtaiḥ paurogavaiścaiva kāmyakaṃ prayayurvanam || 3-179-18||
Adhyaya: 180/299 (49)
MHB 3-180-1
वैशंपायन उवाच ।
काम्यकं प्राप्य कौन्तेया युधिष्ठिरपुरोगमाः ।
कृतातिथ्या मुनिगणैर्निषेदुः सह कृष्णया ॥ ३-१८०-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
kāmyakaṃ prāpya kaunteyā yudhiṣṭhirapurogamāḥ |
kṛtātithyā munigaṇairniṣeduḥ saha kṛṣṇayā || 3-180-1||
MHB 3-180-2
ततस्तान्परिविश्वस्तान्वसतः पाण्डुनन्दनान् ।
ब्राह्मणा बहवस्तत्र समन्तात्पर्यवारयन् ॥ ३-१८०-२॥
tatastānpariviśvastānvasataḥ pāṇḍunandanān |
brāhmaṇā bahavastatra samantātparyavārayan || 3-180-2||
MHB 3-180-3
अथाब्रवीद्द्विजः कश्चिदर्जुनस्य प्रियः सखा ।
एष्यतीह महाबाहुर्वशी शौरिरुदारधीः ॥ ३-१८०-३॥
athābravīddvijaḥ kaścidarjunasya priyaḥ sakhā |
eṣyatīha mahābāhurvaśī śaurirudāradhīḥ || 3-180-3||
MHB 3-180-4
विदिता हि हरेर्यूयमिहायाताः कुरूद्वहाः ।
सदा हि दर्शनाकाङ्क्षी श्रेयोऽन्वेषी च वो हरिः ॥ ३-१८०-४॥
viditā hi hareryūyamihāyātāḥ kurūdvahāḥ |
sadā hi darśanākāṅkṣī śreyo'nveṣī ca vo hariḥ || 3-180-4||
MHB 3-180-5
बहुवत्सरजीवी च मार्कण्डेयो महातपाः ।
स्वाध्यायतपसा युक्तः क्षिप्रं युष्मान्समेष्यति ॥ ३-१८०-५॥
bahuvatsarajīvī ca mārkaṇḍeyo mahātapāḥ |
svādhyāyatapasā yuktaḥ kṣipraṃ yuṣmānsameṣyati || 3-180-5||
MHB 3-180-6
तथैव तस्य ब्रुवतः प्रत्यदृश्यत केशवः ।
सैन्यसुग्रीवयुक्तेन रथेन रथिनां वरः ॥ ३-१८०-६॥
tathaiva tasya bruvataḥ pratyadṛśyata keśavaḥ |
sainyasugrīvayuktena rathena rathināṃ varaḥ || 3-180-6||
MHB 3-180-7
मघवानिव पौलोम्या सहितः सत्यभामया ।
उपायाद्देवकीपुत्रो दिदृक्षुः कुरुसत्तमान् ॥ ३-१८०-७॥
maghavāniva paulomyā sahitaḥ satyabhāmayā |
upāyāddevakīputro didṛkṣuḥ kurusattamān || 3-180-7||
MHB 3-180-8
अवतीर्य रथात्कृष्णो धर्मराजं यथाविधि ।
ववन्दे मुदितो धीमान्भीमं च बलिनां वरम् ॥ ३-१८०-८॥
avatīrya rathātkṛṣṇo dharmarājaṃ yathāvidhi |
vavande mudito dhīmānbhīmaṃ ca balināṃ varam || 3-180-8||
MHB 3-180-9
पूजयामास धौम्यं च यमाभ्यामभिवादितः ।
परिष्वज्य गुडाकेशं द्रौपदीं पर्यसान्त्वयत् ॥ ३-१८०-९॥
pūjayāmāsa dhaumyaṃ ca yamābhyāmabhivāditaḥ |
pariṣvajya guḍākeśaṃ draupadīṃ paryasāntvayat || 3-180-9||
MHB 3-180-10
स दृष्ट्वा फल्गुनं वीरं चिरस्य प्रियमागतम् ।
पर्यष्वजत दाशार्हः पुनः पुनररिंदमम् ॥ ३-१८०-१०॥
sa dṛṣṭvā phalgunaṃ vīraṃ cirasya priyamāgatam |
paryaṣvajata dāśārhaḥ punaḥ punarariṃdamam || 3-180-10||
MHB 3-180-11
तथैव सत्यभामापि द्रौपदीं परिषस्वजे ।
पाण्डवानां प्रियां भार्यां कृष्णस्य महिषी प्रिया ॥ ३-१८०-११॥
tathaiva satyabhāmāpi draupadīṃ pariṣasvaje |
pāṇḍavānāṃ priyāṃ bhāryāṃ kṛṣṇasya mahiṣī priyā || 3-180-11||
MHB 3-180-12
ततस्ते पाण्डवाः सर्वे सभार्याः सपुरोहिताः ।
आनर्चुः पुण्डरीकाक्षं परिवव्रुश्च सर्वशः ॥ ३-१८०-१२॥
tataste pāṇḍavāḥ sarve sabhāryāḥ sapurohitāḥ |
ānarcuḥ puṇḍarīkākṣaṃ parivavruśca sarvaśaḥ || 3-180-12||
MHB 3-180-13
कृष्णस्तु पार्थेन समेत्य विद्वान्धनंजयेनासुरतर्जनेन ।
बभौ यथा भूतपतिर्महात्मा समेत्य साक्षाद्भगवान्गुहेन ॥ ३-१८०-१३॥
kṛṣṇastu pārthena sametya vidvāndhanaṃjayenāsuratarjanena |
babhau yathā bhūtapatirmahātmā sametya sākṣādbhagavānguhena || 3-180-13||
MHB 3-180-14
ततः समस्तानि किरीटमाली वनेषु वृत्तानि गदाग्रजाय ।
उक्त्वा यथावत्पुनरन्वपृच्छत्कथं सुभद्रा च तथाभिमन्युः ॥ ३-१८०-१४॥
tataḥ samastāni kirīṭamālī vaneṣu vṛttāni gadāgrajāya |
uktvā yathāvatpunaranvapṛcchatkathaṃ subhadrā ca tathābhimanyuḥ || 3-180-14||
MHB 3-180-15
स पूजयित्वा मधुहा यथावत्पार्थांश्च कृष्णां च पुरोहितं च ।
उवाच राजानमभिप्रशंसन्युधिष्ठिरं तत्र सहोपविश्य ॥ ३-१८०-१५॥
sa pūjayitvā madhuhā yathāvatpārthāṃśca kṛṣṇāṃ ca purohitaṃ ca |
uvāca rājānamabhipraśaṃsanyudhiṣṭhiraṃ tatra sahopaviśya || 3-180-15||
MHB 3-180-16
धर्मः परः पाण्डव राज्यलाभात्तस्यार्थमाहुस्तप एव राजन् ।
सत्यार्जवाभ्यां चरता स्वधर्मं जितस्तवायं च परश्च लोकः ॥ ३-१८०-१६॥
dharmaḥ paraḥ pāṇḍava rājyalābhāttasyārthamāhustapa eva rājan |
satyārjavābhyāṃ caratā svadharmaṃ jitastavāyaṃ ca paraśca lokaḥ || 3-180-16||
MHB 3-180-17
अधीतमग्रे चरता व्रतानि सम्यग्धनुर्वेदमवाप्य कृत्स्नम् ।
क्षात्रेण धर्मेण वसूनि लब्ध्वा सर्वे ह्यवाप्ताः क्रतवः पुराणाः ॥ ३-१८०-१७॥
adhītamagre caratā vratāni samyagdhanurvedamavāpya kṛtsnam |
kṣātreṇa dharmeṇa vasūni labdhvā sarve hyavāptāḥ kratavaḥ purāṇāḥ || 3-180-17||
MHB 3-180-18
न ग्राम्यधर्मेषु रतिस्तवास्ति कामान्न किंचित्कुरुषे नरेन्द्र ।
न चार्थलोभात्प्रजहासि धर्मं तस्मात्स्वभावादसि धर्मराजः ॥ ३-१८०-१८॥
na grāmyadharmeṣu ratistavāsti kāmānna kiṃcitkuruṣe narendra |
na cārthalobhātprajahāsi dharmaṃ tasmātsvabhāvādasi dharmarājaḥ || 3-180-18||
MHB 3-180-19
दानं च सत्यं च तपश्च राजञ्श्रद्धा च शान्तिश्च धृतिः क्षमा च ।
अवाप्य राष्ट्राणि वसूनि भोगानेषा परा पार्थ सदा रतिस्ते ॥ ३-१८०-१९॥
dānaṃ ca satyaṃ ca tapaśca rājañśraddhā ca śāntiśca dhṛtiḥ kṣamā ca |
avāpya rāṣṭrāṇi vasūni bhogāneṣā parā pārtha sadā ratiste || 3-180-19||
MHB 3-180-20
यदा जनौघः कुरुजाङ्गलानां कृष्णां सभायामवशामपश्यत् ।
अपेतधर्मव्यवहारवृत्तं सहेत तत्पाण्डव कस्त्वदन्यः ॥ ३-१८०-२०॥
yadā janaughaḥ kurujāṅgalānāṃ kṛṣṇāṃ sabhāyāmavaśāmapaśyat |
apetadharmavyavahāravṛttaṃ saheta tatpāṇḍava kastvadanyaḥ || 3-180-20||
MHB 3-180-21
असंशयं सर्वसमृद्धकामः क्षिप्रं प्रजाः पालयितासि सम्यक् ।
इमे वयं निग्रहणे कुरूणां यदि प्रतिज्ञा भवतः समाप्ता ॥ ३-१८०-२१॥
asaṃśayaṃ sarvasamṛddhakāmaḥ kṣipraṃ prajāḥ pālayitāsi samyak |
ime vayaṃ nigrahaṇe kurūṇāṃ yadi pratijñā bhavataḥ samāptā || 3-180-21||
MHB 3-180-22
धौम्यं च कृष्णां च युधिष्ठिरं च यमौ च भीमं च दशार्हसिंहः ।
उवाच दिष्ट्या भवतां शिवेन प्राप्तः किरीटी मुदितः कृतास्त्रः ॥ ३-१८०-२२॥
dhaumyaṃ ca kṛṣṇāṃ ca yudhiṣṭhiraṃ ca yamau ca bhīmaṃ ca daśārhasiṃhaḥ |
uvāca diṣṭyā bhavatāṃ śivena prāptaḥ kirīṭī muditaḥ kṛtāstraḥ || 3-180-22||
MHB 3-180-23
प्रोवाच कृष्णामपि याज्ञसेनीं दशार्हभर्ता सहितः सुहृद्भिः ।
कृष्णे धनुर्वेदरतिप्रधानाः सत्यव्रतास्ते शिशवः सुशीलाः ।
सद्भिः सदैवाचरितं समाधिं चरन्ति पुत्रास्तव याज्ञसेनि ॥ ३-१८०-२३॥
provāca kṛṣṇāmapi yājñasenīṃ daśārhabhartā sahitaḥ suhṛdbhiḥ |
kṛṣṇe dhanurvedaratipradhānāḥ satyavratāste śiśavaḥ suśīlāḥ |
sadbhiḥ sadaivācaritaṃ samādhiṃ caranti putrāstava yājñaseni || 3-180-23||
MHB 3-180-24
राज्येन राष्ट्रैश्च निमन्त्र्यमाणाः पित्रा च कृष्णे तव सोदरैश्च ।
न यज्ञसेनस्य न मातुलानां गृहेषु बाला रतिमाप्नुवन्ति ॥ ३-१८०-२४॥
rājyena rāṣṭraiśca nimantryamāṇāḥ pitrā ca kṛṣṇe tava sodaraiśca |
na yajñasenasya na mātulānāṃ gṛheṣu bālā ratimāpnuvanti || 3-180-24||
MHB 3-180-25
आनर्तमेवाभिमुखाः शिवेन गत्वा धनुर्वेदरतिप्रधानाः ।
तवात्मजा वृष्णिपुरं प्रविश्य न दैवतेभ्यः स्पृहयन्ति कृष्णे ॥ ३-१८०-२५॥
ānartamevābhimukhāḥ śivena gatvā dhanurvedaratipradhānāḥ |
tavātmajā vṛṣṇipuraṃ praviśya na daivatebhyaḥ spṛhayanti kṛṣṇe || 3-180-25||
MHB 3-180-26
यथा त्वमेवार्हसि तेषु वृत्तिं प्रयोक्तुमार्या च यथैव कुन्ती ।
तेष्वप्रमादेन सदा करोति तथा च भूयश्च तथा सुभद्रा ॥ ३-१८०-२६॥
yathā tvamevārhasi teṣu vṛttiṃ prayoktumāryā ca yathaiva kuntī |
teṣvapramādena sadā karoti tathā ca bhūyaśca tathā subhadrā || 3-180-26||
MHB 3-180-27
यथानिरुद्धस्य यथाभिमन्योर्यथा सुनीथस्य यथैव भानोः ।
तथा विनेता च गतिश्च कृष्णे तवात्मजानामपि रौक्मिणेयः ॥ ३-१८०-२७॥
yathāniruddhasya yathābhimanyoryathā sunīthasya yathaiva bhānoḥ |
tathā vinetā ca gatiśca kṛṣṇe tavātmajānāmapi raukmiṇeyaḥ || 3-180-27||
MHB 3-180-28
गदासिचर्मग्रहणेषु शूरानस्त्रेषु शिक्षासु रथाश्वयाने ।
सम्यग्विनेता विनयत्यतन्द्रीस्तांश्चाभिमन्युः सततं कुमारः ॥ ३-१८०-२८॥
gadāsicarmagrahaṇeṣu śūrānastreṣu śikṣāsu rathāśvayāne |
samyagvinetā vinayatyatandrīstāṃścābhimanyuḥ satataṃ kumāraḥ || 3-180-28||
MHB 3-180-29
स चापि सम्यक्प्रणिधाय शिक्षामस्त्राणि चैषां गुरुवत्प्रदाय ।
तवात्मजानां च तथाभिमन्योः पराक्रमैस्तुष्यति रौक्मिणेयः ॥ ३-१८०-२९॥
sa cāpi samyakpraṇidhāya śikṣāmastrāṇi caiṣāṃ guruvatpradāya |
tavātmajānāṃ ca tathābhimanyoḥ parākramaistuṣyati raukmiṇeyaḥ || 3-180-29||
MHB 3-180-30
यदा विहारं प्रसमीक्षमाणाः प्रयान्ति पुत्रास्तव याज्ञसेनि ।
एकैकमेषामनुयान्ति तत्र रथाश्च यानानि च दन्तिनश्च ॥ ३-१८०-३०॥
yadā vihāraṃ prasamīkṣamāṇāḥ prayānti putrāstava yājñaseni |
ekaikameṣāmanuyānti tatra rathāśca yānāni ca dantinaśca || 3-180-30||
MHB 3-180-31
अथाब्रवीद्धर्मराजं तु कृष्णो दशार्हयोधाः कुकुरान्धकाश्च ।
एते निदेशं तव पालयन्ति तिष्ठन्ति यत्रेच्छसि तत्र राजन् ॥ ३-१८०-३१॥
athābravīddharmarājaṃ tu kṛṣṇo daśārhayodhāḥ kukurāndhakāśca |
ete nideśaṃ tava pālayanti tiṣṭhanti yatrecchasi tatra rājan || 3-180-31||
MHB 3-180-32
आवर्ततां कार्मुकवेगवाता हलायुधप्रग्रहणा मधूनाम् ।
सेना तवार्थेषु नरेन्द्र यत्ता ससादिपत्त्यश्वरथा सनागा ॥ ३-१८०-३२॥
āvartatāṃ kārmukavegavātā halāyudhapragrahaṇā madhūnām |
senā tavārtheṣu narendra yattā sasādipattyaśvarathā sanāgā || 3-180-32||
MHB 3-180-33
प्रस्थाप्यतां पाण्डव धार्तराष्ट्रः सुयोधनः पापकृतां वरिष्ठः ।
स सानुबन्धः ससुहृद्गणश्च सौभस्य सौभाधिपतेश्च मार्गम् ॥ ३-१८०-३३॥
prasthāpyatāṃ pāṇḍava dhārtarāṣṭraḥ suyodhanaḥ pāpakṛtāṃ variṣṭhaḥ |
sa sānubandhaḥ sasuhṛdgaṇaśca saubhasya saubhādhipateśca mārgam || 3-180-33||
MHB 3-180-34
कामं तथा तिष्ठ नरेन्द्र तस्मिन्यथा कृतस्ते समयः सभायाम् ।
दाशार्हयोधैस्तु ससादियोधं प्रतीक्षतां नागपुरं भवन्तम् ॥ ३-१८०-३४॥
kāmaṃ tathā tiṣṭha narendra tasminyathā kṛtaste samayaḥ sabhāyām |
dāśārhayodhaistu sasādiyodhaṃ pratīkṣatāṃ nāgapuraṃ bhavantam || 3-180-34||
MHB 3-180-35
व्यपेतमन्युर्व्यपनीतपाप्मा विहृत्य यत्रेच्छसि तत्र कामम् ।
ततः समृद्धं प्रथमं विशोकः प्रपत्स्यसे नागपुरं सराष्ट्रम् ॥ ३-१८०-३५॥
vyapetamanyurvyapanītapāpmā vihṛtya yatrecchasi tatra kāmam |
tataḥ samṛddhaṃ prathamaṃ viśokaḥ prapatsyase nāgapuraṃ sarāṣṭram || 3-180-35||
MHB 3-180-36
ततस्तदाज्ञाय मतं महात्मा यथावदुक्तं पुरुषोत्तमेन ।
प्रशस्य विप्रेक्ष्य च धर्मराजः कृताञ्जलिः केशवमित्युवाच ॥ ३-१८०-३६॥
tatastadājñāya mataṃ mahātmā yathāvaduktaṃ puruṣottamena |
praśasya viprekṣya ca dharmarājaḥ kṛtāñjaliḥ keśavamityuvāca || 3-180-36||
MHB 3-180-37
असंशयं केशव पाण्डवानां भवान्गतिस्त्वच्छरणा हि पार्थाः ।
कालोदये तच्च ततश्च भूयः कर्ता भवान्कर्म न संशयोऽस्ति ॥ ३-१८०-३७॥
asaṃśayaṃ keśava pāṇḍavānāṃ bhavāngatistvaccharaṇā hi pārthāḥ |
kālodaye tacca tataśca bhūyaḥ kartā bhavānkarma na saṃśayo'sti || 3-180-37||
MHB 3-180-38
यथाप्रतिज्ञं विहृतश्च कालः सर्वाः समा द्वादश निर्जनेषु ।
अज्ञातचर्यां विधिवत्समाप्य भवद्गताः केशव पाण्डवेयाः ॥ ३-१८०-३८॥
yathāpratijñaṃ vihṛtaśca kālaḥ sarvāḥ samā dvādaśa nirjaneṣu |
ajñātacaryāṃ vidhivatsamāpya bhavadgatāḥ keśava pāṇḍaveyāḥ || 3-180-38||
MHB 3-180-39
वैशंपायन उवाच ।
तथा वदति वार्ष्णेये धर्मराजे च भारत ।
अथ पश्चात्तपोवृद्धो बहुवर्षसहस्रधृक् ।
प्रत्यदृश्यत धर्मात्मा मार्कण्डेयो महातपाः ॥ ३-१८०-३९॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tathā vadati vārṣṇeye dharmarāje ca bhārata |
atha paścāttapovṛddho bahuvarṣasahasradhṛk |
pratyadṛśyata dharmātmā mārkaṇḍeyo mahātapāḥ || 3-180-39||
MHB 3-180-40
तमागतमृषिं वृद्धं बहुवर्षसहस्रिणम् ।
आनर्चुर्ब्राह्मणाः सर्वे कृष्णश्च सह पाण्डवैः ॥ ३-१८०-४०॥
tamāgatamṛṣiṃ vṛddhaṃ bahuvarṣasahasriṇam |
ānarcurbrāhmaṇāḥ sarve kṛṣṇaśca saha pāṇḍavaiḥ || 3-180-40||
MHB 3-180-41
तमर्चितं सुविश्वस्तमासीनमृषिसत्तमम् ।
ब्राह्मणानां मतेनाह पाण्डवानां च केशवः ॥ ३-१८०-४१॥
tamarcitaṃ suviśvastamāsīnamṛṣisattamam |
brāhmaṇānāṃ matenāha pāṇḍavānāṃ ca keśavaḥ || 3-180-41||
MHB 3-180-42
शुश्रूषवः पाण्डवास्ते ब्राह्मणाश्च समागताः ।
द्रौपदी सत्यभामा च तथाहं परमं वचः ॥ ३-१८०-४२॥
śuśrūṣavaḥ pāṇḍavāste brāhmaṇāśca samāgatāḥ |
draupadī satyabhāmā ca tathāhaṃ paramaṃ vacaḥ || 3-180-42||
MHB 3-180-43
पुरावृत्ताः कथाः पुण्याः सदाचाराः सनातनाः ।
राज्ञां स्त्रीणामृषीणां च मार्कण्डेय विचक्ष्व नः ॥ ३-१८०-४३॥
purāvṛttāḥ kathāḥ puṇyāḥ sadācārāḥ sanātanāḥ |
rājñāṃ strīṇāmṛṣīṇāṃ ca mārkaṇḍeya vicakṣva naḥ || 3-180-43||
MHB 3-180-44
तेषु तत्रोपविष्टेषु देवर्षिरपि नारदः ।
आजगाम विशुद्धात्मा पाण्डवानवलोककः ॥ ३-१८०-४४॥
teṣu tatropaviṣṭeṣu devarṣirapi nāradaḥ |
ājagāma viśuddhātmā pāṇḍavānavalokakaḥ || 3-180-44||
MHB 3-180-45
तमप्यथ महात्मानं सर्वे तु पुरुषर्षभाः ।
पाद्यार्घ्याभ्यां यथान्यायमुपतस्थुर्मनीषिणम् ॥ ३-१८०-४५॥
tamapyatha mahātmānaṃ sarve tu puruṣarṣabhāḥ |
pādyārghyābhyāṃ yathānyāyamupatasthurmanīṣiṇam || 3-180-45||
MHB 3-180-46
नारदस्त्वथ देवर्षिर्ज्ञात्वा तांस्तु कृतक्षणान् ।
मार्कण्डेयस्य वदतस्तां कथामन्वमोदत ॥ ३-१८०-४६॥
nāradastvatha devarṣirjñātvā tāṃstu kṛtakṣaṇān |
mārkaṇḍeyasya vadatastāṃ kathāmanvamodata || 3-180-46||
MHB 3-180-47
उवाच चैनं कालज्ञः स्मयन्निव स नारदः ।
ब्रह्मर्षे कथ्यतां यत्ते पाण्डवेषु विवक्षितम् ॥ ३-१८०-४७॥
uvāca cainaṃ kālajñaḥ smayanniva sa nāradaḥ |
brahmarṣe kathyatāṃ yatte pāṇḍaveṣu vivakṣitam || 3-180-47||
MHB 3-180-48
एवमुक्तः प्रत्युवाच मार्कण्डेयो महातपाः ।
क्षणं कुरुध्वं विपुलमाख्यातव्यं भविष्यति ॥ ३-१८०-४८॥
evamuktaḥ pratyuvāca mārkaṇḍeyo mahātapāḥ |
kṣaṇaṃ kurudhvaṃ vipulamākhyātavyaṃ bhaviṣyati || 3-180-48||
MHB 3-180-49
एवमुक्ताः क्षणं चक्रुः पाण्डवाः सह तैर्द्विजैः ।
मध्यंदिने यथादित्यं प्रेक्षन्तस्तं महामुनिम् ॥ ३-१८०-४९॥
evamuktāḥ kṣaṇaṃ cakruḥ pāṇḍavāḥ saha tairdvijaiḥ |
madhyaṃdine yathādityaṃ prekṣantastaṃ mahāmunim || 3-180-49||
Adhyaya: 181/299 (41)
MHB 3-181-1
वैशंपायन उवाच ।
तं विवक्षन्तमालक्ष्य कुरुराजो महामुनिम् ।
कथासंजननार्थाय चोदयामास पाण्डवः ॥ ३-१८१-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
taṃ vivakṣantamālakṣya kururājo mahāmunim |
kathāsaṃjananārthāya codayāmāsa pāṇḍavaḥ || 3-181-1||
MHB 3-181-2
भवान्दैवतदैत्यानामृषीणां च महात्मनाम् ।
राजर्षीणां च सर्वेषां चरितज्ञः सनातनः ॥ ३-१८१-२॥
bhavāndaivatadaityānāmṛṣīṇāṃ ca mahātmanām |
rājarṣīṇāṃ ca sarveṣāṃ caritajñaḥ sanātanaḥ || 3-181-2||
MHB 3-181-3
सेव्यश्चोपासितव्यश्च मतो नः काङ्क्षितश्चिरम् ।
अयं च देवकीपुत्रः प्राप्तोऽस्मानवलोककः ॥ ३-१८१-३॥
sevyaścopāsitavyaśca mato naḥ kāṅkṣitaściram |
ayaṃ ca devakīputraḥ prāpto'smānavalokakaḥ || 3-181-3||
MHB 3-181-4
भवत्येव हि मे बुद्धिर्दृष्ट्वात्मानं सुखाच्च्युतम् ।
धार्तराष्ट्रांश्च दुर्वृत्तानृध्यतः प्रेक्ष्य सर्वशः ॥ ३-१८१-४॥
bhavatyeva hi me buddhirdṛṣṭvātmānaṃ sukhāccyutam |
dhārtarāṣṭrāṃśca durvṛttānṛdhyataḥ prekṣya sarvaśaḥ || 3-181-4||
MHB 3-181-5
कर्मणः पुरुषः कर्ता शुभस्याप्यशुभस्य च ।
स्वफलं तदुपाश्नाति कथं कर्ता स्विदीश्वरः ॥ ३-१८१-५॥
karmaṇaḥ puruṣaḥ kartā śubhasyāpyaśubhasya ca |
svaphalaṃ tadupāśnāti kathaṃ kartā svidīśvaraḥ || 3-181-5||
MHB 3-181-6
अथ वा सुखदुःखेषु नृणां ब्रह्मविदां वर ।
इह वा कृतमन्वेति परदेहेऽथ वा पुनः ॥ ३-१८१-६॥
atha vā sukhaduḥkheṣu nṛṇāṃ brahmavidāṃ vara |
iha vā kṛtamanveti paradehe'tha vā punaḥ || 3-181-6||
MHB 3-181-7
देही च देहं संत्यज्य मृग्यमाणः शुभाशुभैः ।
कथं संयुज्यते प्रेत्य इह वा द्विजसत्तम ॥ ३-१८१-७॥
dehī ca dehaṃ saṃtyajya mṛgyamāṇaḥ śubhāśubhaiḥ |
kathaṃ saṃyujyate pretya iha vā dvijasattama || 3-181-7||
MHB 3-181-8
ऐहलौकिकमेवैतदुताहो पारलौकिकम् ।
क्व च कर्माणि तिष्ठन्ति जन्तोः प्रेतस्य भार्गव ॥ ३-१८१-८॥
aihalaukikamevaitadutāho pāralaukikam |
kva ca karmāṇi tiṣṭhanti jantoḥ pretasya bhārgava || 3-181-8||
MHB 3-181-9
मार्कण्डेय उवाच ।
त्वद्युक्तोऽयमनुप्रश्नो यथावद्वदतां वर ।
विदितं वेदितव्यं ते स्थित्यर्थमनुपृच्छसि ॥ ३-१८१-९॥
mārkaṇḍeya uvāca |
tvadyukto'yamanupraśno yathāvadvadatāṃ vara |
viditaṃ veditavyaṃ te sthityarthamanupṛcchasi || 3-181-9||
MHB 3-181-10
अत्र ते वर्तयिष्यामि तदिहैकमनाः शृणु ।
यथेहामुत्र च नरः सुखदुःखमुपाश्नुते ॥ ३-१८१-१०॥
atra te vartayiṣyāmi tadihaikamanāḥ śṛṇu |
yathehāmutra ca naraḥ sukhaduḥkhamupāśnute || 3-181-10||
MHB 3-181-11
निर्मलानि शरीराणि विशुद्धानि शरीरिणाम् ।
ससर्ज धर्मतन्त्राणि पूर्वोत्पन्नः प्रजापतिः ॥ ३-१८१-११॥
nirmalāni śarīrāṇi viśuddhāni śarīriṇām |
sasarja dharmatantrāṇi pūrvotpannaḥ prajāpatiḥ || 3-181-11||
MHB 3-181-12
अमोघबलसंकल्पाः सुव्रताः सत्यवादिनः ।
ब्रह्मभूता नराः पुण्याः पुराणाः कुरुनन्दन ॥ ३-१८१-१२॥
amoghabalasaṃkalpāḥ suvratāḥ satyavādinaḥ |
brahmabhūtā narāḥ puṇyāḥ purāṇāḥ kurunandana || 3-181-12||
MHB 3-181-13
सर्वे देवैः समायान्ति स्वच्छन्देन नभस्तलम् ।
ततश्च पुनरायान्ति सर्वे स्वच्छन्दचारिणः ॥ ३-१८१-१३॥
sarve devaiḥ samāyānti svacchandena nabhastalam |
tataśca punarāyānti sarve svacchandacāriṇaḥ || 3-181-13||
MHB 3-181-14
स्वच्छन्दमरणाश्चासन्नराः स्वच्छन्दजीविनः ।
अल्पबाधा निरातङ्का सिद्धार्था निरुपद्रवाः ॥ ३-१८१-१४॥
svacchandamaraṇāścāsannarāḥ svacchandajīvinaḥ |
alpabādhā nirātaṅkā siddhārthā nirupadravāḥ || 3-181-14||
MHB 3-181-15
द्रष्टारो देवसंघानामृषीणां च महात्मनाम् ।
प्रत्यक्षाः सर्वधर्माणां दान्ता विगतमत्सराः ॥ ३-१८१-१५॥
draṣṭāro devasaṃghānāmṛṣīṇāṃ ca mahātmanām |
pratyakṣāḥ sarvadharmāṇāṃ dāntā vigatamatsarāḥ || 3-181-15||
MHB 3-181-16
आसन्वर्षसहस्राणि तथा पुत्रसहस्रिणः ।
ततः कालान्तरेऽन्यस्मिन्पृथिवीतलचारिणः ॥ ३-१८१-१६॥
āsanvarṣasahasrāṇi tathā putrasahasriṇaḥ |
tataḥ kālāntare'nyasminpṛthivītalacāriṇaḥ || 3-181-16||
MHB 3-181-17
कामक्रोधाभिभूतास्ते मायाव्याजोपजीविनः ।
लोभमोहाभिभूताश्च त्यक्ता देवैस्ततो नराः ॥ ३-१८१-१७॥
kāmakrodhābhibhūtāste māyāvyājopajīvinaḥ |
lobhamohābhibhūtāśca tyaktā devaistato narāḥ || 3-181-17||
MHB 3-181-18
अशुभैः कर्मभिः पापास्तिर्यङ्नरकगामिनः ।
संसारेषु विचित्रेषु पच्यमानाः पुनः पुनः ॥ ३-१८१-१८॥
aśubhaiḥ karmabhiḥ pāpāstiryaṅnarakagāminaḥ |
saṃsāreṣu vicitreṣu pacyamānāḥ punaḥ punaḥ || 3-181-18||
MHB 3-181-19
मोघेष्टा मोघसंकल्पा मोघज्ञाना विचेतसः ।
सर्वातिशङ्किनश्चैव संवृत्ताः क्लेशभागिनः ।
अशुभैः कर्मभिश्चापि प्रायशः परिचिह्निताः ॥ ३-१८१-१९॥
mogheṣṭā moghasaṃkalpā moghajñānā vicetasaḥ |
sarvātiśaṅkinaścaiva saṃvṛttāḥ kleśabhāginaḥ |
aśubhaiḥ karmabhiścāpi prāyaśaḥ paricihnitāḥ || 3-181-19||
MHB 3-181-20
दौष्कुल्या व्याधिबहुला दुरात्मानोऽप्रतापिनः ।
भवन्त्यल्पायुषः पापा रौद्रकर्मफलोदयाः ।
नाथन्तः सर्वकामानां नास्तिका भिन्नसेतवः ॥ ३-१८१-२०॥
dauṣkulyā vyādhibahulā durātmāno'pratāpinaḥ |
bhavantyalpāyuṣaḥ pāpā raudrakarmaphalodayāḥ |
nāthantaḥ sarvakāmānāṃ nāstikā bhinnasetavaḥ || 3-181-20||
MHB 3-181-21
जन्तोः प्रेतस्य कौन्तेय गतिः स्वैरिह कर्मभिः ।
प्राज्ञस्य हीनबुद्धेश्च कर्मकोशः क्व तिष्ठति ॥ ३-१८१-२१॥
jantoḥ pretasya kaunteya gatiḥ svairiha karmabhiḥ |
prājñasya hīnabuddheśca karmakośaḥ kva tiṣṭhati || 3-181-21||
MHB 3-181-22
क्वस्थस्तत्समुपाश्नाति सुकृतं यदि वेतरत् ।
इति ते दर्शनं यच्च तत्राप्यनुनयं शृणु ॥ ३-१८१-२२॥
kvasthastatsamupāśnāti sukṛtaṃ yadi vetarat |
iti te darśanaṃ yacca tatrāpyanunayaṃ śṛṇu || 3-181-22||
MHB 3-181-23
अयमादिशरीरेण देवसृष्टेन मानवः ।
शुभानामशुभानां च कुरुते संचयं महत् ॥ ३-१८१-२३॥
ayamādiśarīreṇa devasṛṣṭena mānavaḥ |
śubhānāmaśubhānāṃ ca kurute saṃcayaṃ mahat || 3-181-23||
MHB 3-181-24
आयुषोऽन्ते प्रहायेदं क्षीणप्रायं कलेवरम् ।
संभवत्येव युगपद्योनौ नास्त्यन्तराभवः ॥ ३-१८१-२४॥
āyuṣo'nte prahāyedaṃ kṣīṇaprāyaṃ kalevaram |
saṃbhavatyeva yugapadyonau nāstyantarābhavaḥ || 3-181-24||
MHB 3-181-25
तत्रास्य स्वकृतं कर्म छायेवानुगतं सदा ।
फलत्यथ सुखार्हो वा दुःखार्हो वापि जायते ॥ ३-१८१-२५॥
tatrāsya svakṛtaṃ karma chāyevānugataṃ sadā |
phalatyatha sukhārho vā duḥkhārho vāpi jāyate || 3-181-25||
MHB 3-181-26
कृतान्तविधिसंयुक्तः स जन्तुर्लक्षणैः शुभैः ।
अशुभैर्वा निरादानो लक्ष्यते ज्ञानदृष्टिभिः ॥ ३-१८१-२६॥
kṛtāntavidhisaṃyuktaḥ sa janturlakṣaṇaiḥ śubhaiḥ |
aśubhairvā nirādāno lakṣyate jñānadṛṣṭibhiḥ || 3-181-26||
MHB 3-181-27
एषा तावदबुद्धीनां गतिरुक्ता युधिष्ठिर ।
अतः परं ज्ञानवतां निबोध गतिमुत्तमाम् ॥ ३-१८१-२७॥
eṣā tāvadabuddhīnāṃ gatiruktā yudhiṣṭhira |
ataḥ paraṃ jñānavatāṃ nibodha gatimuttamām || 3-181-27||
MHB 3-181-28
मनुष्यास्तप्ततपसः सर्वागमपरायणाः ।
स्थिरव्रताः सत्यपरा गुरुशुश्रूषणे रताः ॥ ३-१८१-२८॥
manuṣyāstaptatapasaḥ sarvāgamaparāyaṇāḥ |
sthiravratāḥ satyaparā guruśuśrūṣaṇe ratāḥ || 3-181-28||
MHB 3-181-29
सुशीलाः शुक्लजातीयाः क्षान्ता दान्ताः सुतेजसः ।
शुभयोन्यन्तरगताः प्रायशः शुभलक्षणाः ॥ ३-१८१-२९॥
suśīlāḥ śuklajātīyāḥ kṣāntā dāntāḥ sutejasaḥ |
śubhayonyantaragatāḥ prāyaśaḥ śubhalakṣaṇāḥ || 3-181-29||
MHB 3-181-30
जितेन्द्रियत्वाद्वशिनः शुक्लत्वान्मन्दरोगिणः ।
अल्पबाधपरित्रासाद्भवन्ति निरुपद्रवाः ॥ ३-१८१-३०॥
jitendriyatvādvaśinaḥ śuklatvānmandarogiṇaḥ |
alpabādhaparitrāsādbhavanti nirupadravāḥ || 3-181-30||
MHB 3-181-31
च्यवन्तं जायमानं च गर्भस्थं चैव सर्वशः ।
स्वमात्मानं परं चैव बुध्यन्ते ज्ञानचक्षुषः ।
कर्मभूमिमिमां प्राप्य पुनर्यान्ति सुरालयम् ॥ ३-१८१-३१॥
cyavantaṃ jāyamānaṃ ca garbhasthaṃ caiva sarvaśaḥ |
svamātmānaṃ paraṃ caiva budhyante jñānacakṣuṣaḥ |
karmabhūmimimāṃ prāpya punaryānti surālayam || 3-181-31||
MHB 3-181-32
किंचिद्दैवाद्धठात्किंचित्किंचिदेव स्वकर्मभिः ।
प्राप्नुवन्ति नरा राजन्मा तेऽस्त्वन्या विचारणा ॥ ३-१८१-३२॥
kiṃciddaivāddhaṭhātkiṃcitkiṃcideva svakarmabhiḥ |
prāpnuvanti narā rājanmā te'stvanyā vicāraṇā || 3-181-32||
MHB 3-181-33
इमामत्रोपमां चापि निबोध वदतां वर ।
मनुष्यलोके यच्छ्रेयः परं मन्ये युधिष्ठिर ॥ ३-१८१-३३॥
imāmatropamāṃ cāpi nibodha vadatāṃ vara |
manuṣyaloke yacchreyaḥ paraṃ manye yudhiṣṭhira || 3-181-33||
MHB 3-181-34
इह वैकस्य नामुत्र अमुत्रैकस्य नो इह ।
इह चामुत्र चैकस्य नामुत्रैकस्य नो इह ॥ ३-१८१-३४॥
iha vaikasya nāmutra amutraikasya no iha |
iha cāmutra caikasya nāmutraikasya no iha || 3-181-34||
MHB 3-181-35
धनानि येषां विपुलानि सन्ति नित्यं रमन्ते सुविभूषिताङ्गाः ।
तेषामयं शत्रुवरघ्न लोको नासौ सदा देहसुखे रतानाम् ॥ ३-१८१-३५॥
dhanāni yeṣāṃ vipulāni santi nityaṃ ramante suvibhūṣitāṅgāḥ |
teṣāmayaṃ śatruvaraghna loko nāsau sadā dehasukhe ratānām || 3-181-35||
MHB 3-181-36
ये योगयुक्तास्तपसि प्रसक्ताः स्वाध्यायशीला जरयन्ति देहान् ।
जितेन्द्रिया भूतहिते निविष्टास्तेषामसौ नायमरिघ्न लोकः ॥ ३-१८१-३६॥
ye yogayuktāstapasi prasaktāḥ svādhyāyaśīlā jarayanti dehān |
jitendriyā bhūtahite niviṣṭāsteṣāmasau nāyamarighna lokaḥ || 3-181-36||
MHB 3-181-37
ये धर्ममेव प्रथमं चरन्ति धर्मेण लब्ध्वा च धनानि काले ।
दारानवाप्य क्रतुभिर्यजन्ते तेषामयं चैव परश्च लोकः ॥ ३-१८१-३७॥
ye dharmameva prathamaṃ caranti dharmeṇa labdhvā ca dhanāni kāle |
dārānavāpya kratubhiryajante teṣāmayaṃ caiva paraśca lokaḥ || 3-181-37||
MHB 3-181-38
ये नैव विद्यां न तपो न दानं न चापि मूढाः प्रजने यतन्ते ।
न चाधिगच्छन्ति सुखान्यभाग्यास्तेषामयं चैव परश्च नास्ति ॥ ३-१८१-३८॥
ye naiva vidyāṃ na tapo na dānaṃ na cāpi mūḍhāḥ prajane yatante |
na cādhigacchanti sukhānyabhāgyāsteṣāmayaṃ caiva paraśca nāsti || 3-181-38||
MHB 3-181-39
सर्वे भवन्तस्त्वतिवीर्यसत्त्वा दिव्यौजसः संहननोपपन्नाः ।
लोकादमुष्मादवनिं प्रपन्नाः स्वधीतविद्याः सुरकार्यहेतोः ॥ ३-१८१-३९॥
sarve bhavantastvativīryasattvā divyaujasaḥ saṃhananopapannāḥ |
lokādamuṣmādavaniṃ prapannāḥ svadhītavidyāḥ surakāryahetoḥ || 3-181-39||
MHB 3-181-40
कृत्वैव कर्माणि महान्ति शूरास्तपोदमाचारविहारशीलाः ।
देवानृषीन्प्रेतगणांश्च सर्वान्संतर्पयित्वा विधिना परेण ॥ ३-१८१-४०॥
kṛtvaiva karmāṇi mahānti śūrāstapodamācāravihāraśīlāḥ |
devānṛṣīnpretagaṇāṃśca sarvānsaṃtarpayitvā vidhinā pareṇa || 3-181-40||
MHB 3-181-41
स्वर्गं परं पुण्यकृतां निवासं क्रमेण संप्राप्स्यथ कर्मभिः स्वैः ।
मा भूद्विशङ्का तव कौरवेन्द्र दृष्ट्वात्मनः क्लेशमिमं सुखार्ह ॥ ३-१८१-४१॥
svargaṃ paraṃ puṇyakṛtāṃ nivāsaṃ krameṇa saṃprāpsyatha karmabhiḥ svaiḥ |
mā bhūdviśaṅkā tava kauravendra dṛṣṭvātmanaḥ kleśamimaṃ sukhārha || 3-181-41||
Adhyaya: 182/299 (21)
MHB 3-182-1
वैशंपायन उवाच ।
मार्कण्डेयं महात्मानमूचुः पाण्डुसुतास्तदा ।
माहात्म्यं द्विजमुख्यानां श्रोतुमिच्छाम कथ्यताम् ॥ ३-१८२-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
mārkaṇḍeyaṃ mahātmānamūcuḥ pāṇḍusutāstadā |
māhātmyaṃ dvijamukhyānāṃ śrotumicchāma kathyatām || 3-182-1||
MHB 3-182-2
एवमुक्तः स भगवान्मार्कण्डेयो महातपाः ।
उवाच सुमहातेजाः सर्वशास्त्रविशारदः ॥ ३-१८२-२॥
evamuktaḥ sa bhagavānmārkaṇḍeyo mahātapāḥ |
uvāca sumahātejāḥ sarvaśāstraviśāradaḥ || 3-182-2||
MHB 3-182-3
हैहयानां कुलकरो राजा परपुरंजयः ।
कुमारो रूपसंपन्नो मृगयामचरद्बली ॥ ३-१८२-३॥
haihayānāṃ kulakaro rājā parapuraṃjayaḥ |
kumāro rūpasaṃpanno mṛgayāmacaradbalī || 3-182-3||
MHB 3-182-4
चरमाणस्तु सोऽरण्ये तृणवीरुत्समावृते ।
कृष्णाजिनोत्तरासङ्गं ददर्श मुनिमन्तिके ।
स तेन निहतोऽरण्ये मन्यमानेन वै मृगम् ॥ ३-१८२-४॥
caramāṇastu so'raṇye tṛṇavīrutsamāvṛte |
kṛṣṇājinottarāsaṅgaṃ dadarśa munimantike |
sa tena nihato'raṇye manyamānena vai mṛgam || 3-182-4||
MHB 3-182-5
व्यथितः कर्म तत्कृत्वा शोकोपहतचेतनः ।
जगाम हैहयानां वै सकाशं प्रथितात्मनाम् ॥ ३-१८२-५॥
vyathitaḥ karma tatkṛtvā śokopahatacetanaḥ |
jagāma haihayānāṃ vai sakāśaṃ prathitātmanām || 3-182-5||
MHB 3-182-6
राज्ञां राजीवनेत्रोसौ कुमारः पृथिवीपते ।
तेषां च तद्यथावृत्तं कथयामास वै तदा ॥ ३-१८२-६॥
rājñāṃ rājīvanetrosau kumāraḥ pṛthivīpate |
teṣāṃ ca tadyathāvṛttaṃ kathayāmāsa vai tadā || 3-182-6||
MHB 3-182-7
तं चापि हिंसितं तात मुनिं मूलफलाशिनम् ।
श्रुत्वा दृष्ट्वा च ते तत्र बभूवुर्दीनमानसाः ॥ ३-१८२-७॥
taṃ cāpi hiṃsitaṃ tāta muniṃ mūlaphalāśinam |
śrutvā dṛṣṭvā ca te tatra babhūvurdīnamānasāḥ || 3-182-7||
MHB 3-182-8
कस्यायमिति ते सर्वे मार्गमाणास्ततस्ततः ।
जग्मुश्चारिष्टनेमेस्ते तार्क्ष्यस्याश्रममञ्जसा ॥ ३-१८२-८॥
kasyāyamiti te sarve mārgamāṇāstatastataḥ |
jagmuścāriṣṭanemeste tārkṣyasyāśramamañjasā || 3-182-8||
MHB 3-182-9
तेऽभिवाद्य महात्मानं तं मुनिं संशितव्रतम् ।
तस्थुः सर्वे स तु मुनिस्तेषां पूजामथाहरत् ॥ ३-१८२-९॥
te'bhivādya mahātmānaṃ taṃ muniṃ saṃśitavratam |
tasthuḥ sarve sa tu munisteṣāṃ pūjāmathāharat || 3-182-9||
MHB 3-182-10
ते तमूचुर्महात्मानं न वयं सत्क्रियां मुने ।
त्वत्तोऽर्हाः कर्मदोषेण ब्राह्मणो हिंसितो हि नः ॥ ३-१८२-१०॥
te tamūcurmahātmānaṃ na vayaṃ satkriyāṃ mune |
tvatto'rhāḥ karmadoṣeṇa brāhmaṇo hiṃsito hi naḥ || 3-182-10||
MHB 3-182-11
तानब्रवीत्स विप्रर्षिः कथं वो ब्राह्मणो हतः ।
क्व चासौ ब्रूत सहिताः पश्यध्वं मे तपोबलम् ॥ ३-१८२-११॥
tānabravītsa viprarṣiḥ kathaṃ vo brāhmaṇo hataḥ |
kva cāsau brūta sahitāḥ paśyadhvaṃ me tapobalam || 3-182-11||
MHB 3-182-12
ते तु तत्सर्वमखिलमाख्यायास्मै यथातथम् ।
नापश्यंस्तमृषिं तत्र गतासुं ते समागताः ।
अन्वेषमाणाः सव्रीडाः स्वप्नवद्गतमानसाः ॥ ३-१८२-१२॥
te tu tatsarvamakhilamākhyāyāsmai yathātatham |
nāpaśyaṃstamṛṣiṃ tatra gatāsuṃ te samāgatāḥ |
anveṣamāṇāḥ savrīḍāḥ svapnavadgatamānasāḥ || 3-182-12||
MHB 3-182-13
तानब्रवीत्तत्र मुनिस्तार्क्ष्यः परपुरंजयः ।
स्यादयं ब्राह्मणः सोऽथ यो युष्माभिर्विनाशितः ।
पुत्रो ह्ययं मम नृपास्तपोबलसमन्वितः ॥ ३-१८२-१३॥
tānabravīttatra munistārkṣyaḥ parapuraṃjayaḥ |
syādayaṃ brāhmaṇaḥ so'tha yo yuṣmābhirvināśitaḥ |
putro hyayaṃ mama nṛpāstapobalasamanvitaḥ || 3-182-13||
MHB 3-182-14
ते तु दृष्ट्वैव तमृषिं विस्मयं परमं गताः ।
महदाश्चर्यमिति वै विब्रुवाणा महीपते ॥ ३-१८२-१४॥
te tu dṛṣṭvaiva tamṛṣiṃ vismayaṃ paramaṃ gatāḥ |
mahadāścaryamiti vai vibruvāṇā mahīpate || 3-182-14||
MHB 3-182-15
मृतो ह्ययमतो दृष्टः कथं जीवितमाप्तवान् ।
किमेतत्तपसो वीर्यं येनायं जीवितः पुनः ।
श्रोतुमिच्छाम विप्रर्षे यदि श्रोतव्यमित्युत ॥ ३-१८२-१५॥
mṛto hyayamato dṛṣṭaḥ kathaṃ jīvitamāptavān |
kimetattapaso vīryaṃ yenāyaṃ jīvitaḥ punaḥ |
śrotumicchāma viprarṣe yadi śrotavyamityuta || 3-182-15||
MHB 3-182-16
स तानुवाच नास्माकं मृत्युः प्रभवते नृपाः ।
कारणं वः प्रवक्ष्यामि हेतुयोगं समासतः ॥ ३-१८२-१६॥
sa tānuvāca nāsmākaṃ mṛtyuḥ prabhavate nṛpāḥ |
kāraṇaṃ vaḥ pravakṣyāmi hetuyogaṃ samāsataḥ || 3-182-16||
MHB 3-182-17
सत्यमेवाभिजानीमो नानृते कुर्महे मनः ।
स्वधर्ममनुतिष्ठामस्तस्मान्मृत्युभयं न नः ॥ ३-१८२-१७॥
satyamevābhijānīmo nānṛte kurmahe manaḥ |
svadharmamanutiṣṭhāmastasmānmṛtyubhayaṃ na naḥ || 3-182-17||
MHB 3-182-18
यद्ब्राह्मणानां कुशलं तदेषां कथयामहे ।
नैषां दुश्चरितं ब्रूमस्तस्मान्मृत्युभयं न नः ॥ ३-१८२-१८॥
yadbrāhmaṇānāṃ kuśalaṃ tadeṣāṃ kathayāmahe |
naiṣāṃ duścaritaṃ brūmastasmānmṛtyubhayaṃ na naḥ || 3-182-18||
MHB 3-182-19
अतिथीनन्नपानेन भृत्यानत्यशनेन च ।
तेजस्विदेशवासाच्च तस्मान्मृत्युभयं न नः ॥ ३-१८२-१९॥
atithīnannapānena bhṛtyānatyaśanena ca |
tejasvideśavāsācca tasmānmṛtyubhayaṃ na naḥ || 3-182-19||
MHB 3-182-20
एतद्वै लेशमात्रं वः समाख्यातं विमत्सराः ।
गच्छध्वं सहिताः सर्वे न पापाद्भयमस्ति वः ॥ ३-१८२-२०॥
etadvai leśamātraṃ vaḥ samākhyātaṃ vimatsarāḥ |
gacchadhvaṃ sahitāḥ sarve na pāpādbhayamasti vaḥ || 3-182-20||
MHB 3-182-21
एवमस्त्विति ते सर्वे प्रतिपूज्य महामुनिम् ।
स्वदेशमगमन्हृष्टा राजानो भरतर्षभ ॥ ३-१८२-२१॥
evamastviti te sarve pratipūjya mahāmunim |
svadeśamagamanhṛṣṭā rājāno bharatarṣabha || 3-182-21||
Adhyaya: 183/299 (32)
MHB 3-183-1
मार्कण्डेय उवाच ।
भूय एव तु माहात्म्यं ब्राह्मणानां निबोध मे ।
वैन्यो नामेह राजर्षिरश्वमेधाय दीक्षितः ।
तमत्रिर्गन्तुमारेभे वित्तार्थमिति नः श्रुतम् ॥ ३-१८३-१॥
mārkaṇḍeya uvāca |
bhūya eva tu māhātmyaṃ brāhmaṇānāṃ nibodha me |
vainyo nāmeha rājarṣiraśvamedhāya dīkṣitaḥ |
tamatrirgantumārebhe vittārthamiti naḥ śrutam || 3-183-1||
MHB 3-183-2
भूयोऽथ नानुरुध्यत्स धर्मव्यक्तिनिदर्शनात् ।
संचिन्त्य स महातेजा वनमेवान्वरोचयत् ।
धर्मपत्नीं समाहूय पुत्रांश्चेदमुवाच ह ॥ ३-१८३-२॥
bhūyo'tha nānurudhyatsa dharmavyaktinidarśanāt |
saṃcintya sa mahātejā vanamevānvarocayat |
dharmapatnīṃ samāhūya putrāṃścedamuvāca ha || 3-183-2||
MHB 3-183-3
प्राप्स्यामः फलमत्यन्तं बहुलं निरुपद्रवम् ।
अरण्यगमनं क्षिप्रं रोचतां वो गुणाधिकम् ॥ ३-१८३-३॥
prāpsyāmaḥ phalamatyantaṃ bahulaṃ nirupadravam |
araṇyagamanaṃ kṣipraṃ rocatāṃ vo guṇādhikam || 3-183-3||
MHB 3-183-4
तं भार्या प्रत्युवाचेदं धर्ममेवानुरुध्यती ।
वैन्यं गत्वा महात्मानमर्थयस्व धनं बहु ।
स ते दास्यति राजर्षिर्यजमानोऽर्थिने धनम् ॥ ३-१८३-४॥
taṃ bhāryā pratyuvācedaṃ dharmamevānurudhyatī |
vainyaṃ gatvā mahātmānamarthayasva dhanaṃ bahu |
sa te dāsyati rājarṣiryajamāno'rthine dhanam || 3-183-4||
MHB 3-183-5
तत आदाय विप्रर्षे प्रतिगृह्य धनं बहु ।
भृत्यान्सुतान्संविभज्य ततो व्रज यथेप्सितम् ।
एष वै परमो धर्मो धर्मविद्भिरुदाहृतः ॥ ३-१८३-५॥
tata ādāya viprarṣe pratigṛhya dhanaṃ bahu |
bhṛtyānsutānsaṃvibhajya tato vraja yathepsitam |
eṣa vai paramo dharmo dharmavidbhirudāhṛtaḥ || 3-183-5||
MHB 3-183-6
अत्रिरुवाच ।
कथितो मे महाभागे गौतमेन महात्मना ।
वैन्यो धर्मार्थसंयुक्तः सत्यव्रतसमन्वितः ॥ ३-१८३-६॥
atriruvāca |
kathito me mahābhāge gautamena mahātmanā |
vainyo dharmārthasaṃyuktaḥ satyavratasamanvitaḥ || 3-183-6||
MHB 3-183-7
किं त्वस्ति तत्र द्वेष्टारो निवसन्ति हि मे द्विजाः ।
यथा मे गौतमः प्राह ततो न व्यवसाम्यहम् ॥ ३-१८३-७॥
kiṃ tvasti tatra dveṣṭāro nivasanti hi me dvijāḥ |
yathā me gautamaḥ prāha tato na vyavasāmyaham || 3-183-7||
MHB 3-183-8
तत्र स्म वाचं कल्याणीं धर्मकामार्थसंहिताम् ।
मयोक्तामन्यथा ब्रूयुस्ततस्ते वै निरर्थकाम् ॥ ३-१८३-८॥
tatra sma vācaṃ kalyāṇīṃ dharmakāmārthasaṃhitām |
mayoktāmanyathā brūyustataste vai nirarthakām || 3-183-8||
MHB 3-183-9
गमिष्यामि महाप्राज्ञे रोचते मे वचस्तव ।
गाश्च मे दास्यते वैन्यः प्रभूतं चार्थसंचयम् ॥ ३-१८३-९॥
gamiṣyāmi mahāprājñe rocate me vacastava |
gāśca me dāsyate vainyaḥ prabhūtaṃ cārthasaṃcayam || 3-183-9||
MHB 3-183-10
मार्कण्डेय उवाच ।
एवमुक्त्वा जगामाशु वैन्ययज्ञं महातपाः ।
गत्वा च यज्ञायतनमत्रिस्तुष्टाव तं नृपम् ॥ ३-१८३-१०॥
mārkaṇḍeya uvāca |
evamuktvā jagāmāśu vainyayajñaṃ mahātapāḥ |
gatvā ca yajñāyatanamatristuṣṭāva taṃ nṛpam || 3-183-10||
MHB 3-183-11
राजन्वैन्य त्वमीशश्च भुवि त्वं प्रथमो नृपः ।
स्तुवन्ति त्वां मुनिगणास्त्वदन्यो नास्ति धर्मवित् ॥ ३-१८३-११॥
rājanvainya tvamīśaśca bhuvi tvaṃ prathamo nṛpaḥ |
stuvanti tvāṃ munigaṇāstvadanyo nāsti dharmavit || 3-183-11||
MHB 3-183-12
तमब्रवीदृषिस्तत्र वचः क्रुद्धो महातपाः ।
मैवमत्रे पुनर्ब्रूया न ते प्रज्ञा समाहिता ।
अत्र नः प्रथमं स्थाता महेन्द्रो वै प्रजापतिः ॥ ३-१८३-१२॥
tamabravīdṛṣistatra vacaḥ kruddho mahātapāḥ |
maivamatre punarbrūyā na te prajñā samāhitā |
atra naḥ prathamaṃ sthātā mahendro vai prajāpatiḥ || 3-183-12||
MHB 3-183-13
अथात्रिरपि राजेन्द्र गौतमं प्रत्यभाषत ।
अयमेव विधाता च यथैवेन्द्रः प्रजापतिः ।
त्वमेव मुह्यसे मोहान्न प्रज्ञानं तवास्ति ह ॥ ३-१८३-१३॥
athātrirapi rājendra gautamaṃ pratyabhāṣata |
ayameva vidhātā ca yathaivendraḥ prajāpatiḥ |
tvameva muhyase mohānna prajñānaṃ tavāsti ha || 3-183-13||
MHB 3-183-14
गौतम उवाच ।
जानामि नाहं मुह्यामि त्वं विवक्षुर्विमुह्यसे ।
स्तोष्यसेऽभ्युदयप्रेप्सुस्तस्य दर्शनसंश्रयात् ॥ ३-१८३-१४॥
gautama uvāca |
jānāmi nāhaṃ muhyāmi tvaṃ vivakṣurvimuhyase |
stoṣyase'bhyudayaprepsustasya darśanasaṃśrayāt || 3-183-14||
MHB 3-183-15
न वेत्थ परमं धर्मं न चावैषि प्रयोजनम् ।
बालस्त्वमसि मूढश्च वृद्धः केनापि हेतुना ॥ ३-१८३-१५॥
na vettha paramaṃ dharmaṃ na cāvaiṣi prayojanam |
bālastvamasi mūḍhaśca vṛddhaḥ kenāpi hetunā || 3-183-15||
MHB 3-183-16
मार्कण्डेय उवाच ।
विवदन्तौ तथा तौ तु मुनीनां दर्शने स्थितौ ।
ये तस्य यज्ञे संवृत्तास्तेऽपृच्छन्त कथं त्विमौ ॥ ३-१८३-१६॥
mārkaṇḍeya uvāca |
vivadantau tathā tau tu munīnāṃ darśane sthitau |
ye tasya yajñe saṃvṛttāste'pṛcchanta kathaṃ tvimau || 3-183-16||
MHB 3-183-17
प्रवेशः केन दत्तोऽयमनयोर्वैन्यसंसदि ।
उच्चैः समभिभाषन्तौ केन कार्येण विष्ठितौ ॥ ३-१८३-१७॥
praveśaḥ kena datto'yamanayorvainyasaṃsadi |
uccaiḥ samabhibhāṣantau kena kāryeṇa viṣṭhitau || 3-183-17||
MHB 3-183-18
ततः परमधर्मात्मा काश्यपः सर्वधर्मवित् ।
विवादिनावनुप्राप्तौ तावुभौ प्रत्यवेदयत् ॥ ३-१८३-१८॥
tataḥ paramadharmātmā kāśyapaḥ sarvadharmavit |
vivādināvanuprāptau tāvubhau pratyavedayat || 3-183-18||
MHB 3-183-19
अथाब्रवीत्सदस्यांस्तु गौतमो मुनिसत्तमान् ।
आवयोर्व्याहृतं प्रश्नं शृणुत द्विजपुंगवाः ।
वैन्यो विधातेत्याहात्रिरत्र नः संशयो महान् ॥ ३-१८३-१९॥
athābravītsadasyāṃstu gautamo munisattamān |
āvayorvyāhṛtaṃ praśnaṃ śṛṇuta dvijapuṃgavāḥ |
vainyo vidhātetyāhātriratra naḥ saṃśayo mahān || 3-183-19||
MHB 3-183-20
श्रुत्वैव तु महात्मानो मुनयोऽभ्यद्रवन्द्रुतम् ।
सनत्कुमारं धर्मज्ञं संशयच्छेदनाय वै ॥ ३-१८३-२०॥
śrutvaiva tu mahātmāno munayo'bhyadravandrutam |
sanatkumāraṃ dharmajñaṃ saṃśayacchedanāya vai || 3-183-20||
MHB 3-183-21
स च तेषां वचः श्रुत्वा यथातत्त्वं महातपाः ।
प्रत्युवाचाथ तानेवं धर्मार्थसहितं वचः ॥ ३-१८३-२१॥
sa ca teṣāṃ vacaḥ śrutvā yathātattvaṃ mahātapāḥ |
pratyuvācātha tānevaṃ dharmārthasahitaṃ vacaḥ || 3-183-21||
MHB 3-183-22
सनत्कुमार उवाच ।
ब्रह्म क्षत्रेण सहितं क्षत्रं च ब्रह्मणा सह ।
राजा वै प्रथमो धर्मः प्रजानां पतिरेव च ।
स एव शक्रः शुक्रश्च स धाता स बृहस्पतिः ॥ ३-१८३-२२॥
sanatkumāra uvāca |
brahma kṣatreṇa sahitaṃ kṣatraṃ ca brahmaṇā saha |
rājā vai prathamo dharmaḥ prajānāṃ patireva ca |
sa eva śakraḥ śukraśca sa dhātā sa bṛhaspatiḥ || 3-183-22||
MHB 3-183-23
प्रजापतिर्विराट्सम्राट्क्षत्रियो भूपतिर्नृपः ।
य एभिः स्तूयते शब्दैः कस्तं नार्चितुमर्हति ॥ ३-१८३-२३॥
prajāpatirvirāṭsamrāṭkṣatriyo bhūpatirnṛpaḥ |
ya ebhiḥ stūyate śabdaiḥ kastaṃ nārcitumarhati || 3-183-23||
MHB 3-183-24
पुरायोनिर्युधाजिच्च अभिया मुदितो भवः ।
स्वर्णेता सहजिद्बभ्रुरिति राजाभिधीयते ॥ ३-१८३-२४॥
purāyoniryudhājicca abhiyā mudito bhavaḥ |
svarṇetā sahajidbabhruriti rājābhidhīyate || 3-183-24||
MHB 3-183-25
सत्यमन्युर्युधाजीवः सत्यधर्मप्रवर्तकः ।
अधर्मादृषयो भीता बलं क्षत्रे समादधन् ॥ ३-१८३-२५॥
satyamanyuryudhājīvaḥ satyadharmapravartakaḥ |
adharmādṛṣayo bhītā balaṃ kṣatre samādadhan || 3-183-25||
MHB 3-183-26
आदित्यो दिवि देवेषु तमो नुदति तेजसा ।
तथैव नृपतिर्भूमावधर्मं नुदते भृशम् ॥ ३-१८३-२६॥
ādityo divi deveṣu tamo nudati tejasā |
tathaiva nṛpatirbhūmāvadharmaṃ nudate bhṛśam || 3-183-26||
MHB 3-183-27
अतो राज्ञः प्रधानत्वं शास्त्रप्रामाण्यदर्शनात् ।
उत्तरः सिध्यते पक्षो येन राजेति भाषितम् ॥ ३-१८३-२७॥
ato rājñaḥ pradhānatvaṃ śāstraprāmāṇyadarśanāt |
uttaraḥ sidhyate pakṣo yena rājeti bhāṣitam || 3-183-27||
MHB 3-183-28
मार्कण्डेय उवाच ।
ततः स राजा संहृष्टः सिद्धे पक्षे महामनाः ।
तमत्रिमब्रवीत्प्रीतः पूर्वं येनाभिसंस्तुतः ॥ ३-१८३-२८॥
mārkaṇḍeya uvāca |
tataḥ sa rājā saṃhṛṣṭaḥ siddhe pakṣe mahāmanāḥ |
tamatrimabravītprītaḥ pūrvaṃ yenābhisaṃstutaḥ || 3-183-28||
MHB 3-183-29
यस्मात्सर्वमनुष्येषु ज्यायांसं मामिहाब्रवीः ।
सर्वदेवैश्च विप्रर्षे संमितं श्रेष्ठमेव च ।
तस्मात्तेऽहं प्रदास्यामि विविधं वसु भूरि च ॥ ३-१८३-२९॥
yasmātsarvamanuṣyeṣu jyāyāṃsaṃ māmihābravīḥ |
sarvadevaiśca viprarṣe saṃmitaṃ śreṣṭhameva ca |
tasmātte'haṃ pradāsyāmi vividhaṃ vasu bhūri ca || 3-183-29||
MHB 3-183-30
दासीसहस्रं श्यामानां सुवस्त्राणामलंकृतम् ।
दश कोट्यो हिरण्यस्य रुक्मभारांस्तथा दश ।
एतद्ददानि ते विप्र सर्वज्ञस्त्वं हि मे मतः ॥ ३-१८३-३०॥
dāsīsahasraṃ śyāmānāṃ suvastrāṇāmalaṃkṛtam |
daśa koṭyo hiraṇyasya rukmabhārāṃstathā daśa |
etaddadāni te vipra sarvajñastvaṃ hi me mataḥ || 3-183-30||
MHB 3-183-31
तदत्रिर्न्यायतः सर्वं प्रतिगृह्य महामनाः ।
प्रत्याजगाम तेजस्वी गृहानेव महातपाः ॥ ३-१८३-३१॥
tadatrirnyāyataḥ sarvaṃ pratigṛhya mahāmanāḥ |
pratyājagāma tejasvī gṛhāneva mahātapāḥ || 3-183-31||
MHB 3-183-32
प्रदाय च धनं प्रीतः पुत्रेभ्यः प्रयतात्मवान् ।
तपः समभिसंधाय वनमेवान्वपद्यत ॥ ३-१८३-३२॥
pradāya ca dhanaṃ prītaḥ putrebhyaḥ prayatātmavān |
tapaḥ samabhisaṃdhāya vanamevānvapadyata || 3-183-32||
Adhyaya: 184/299 (25)
MHB 3-184-1
मार्कण्डेय उवाच ।
अत्रैव च सरस्वत्या गीतं परपुरंजय ।
पृष्टया मुनिना वीर शृणु तार्क्ष्येण धीमता ॥ ३-१८४-१॥
mārkaṇḍeya uvāca |
atraiva ca sarasvatyā gītaṃ parapuraṃjaya |
pṛṣṭayā muninā vīra śṛṇu tārkṣyeṇa dhīmatā || 3-184-1||
MHB 3-184-2
तार्क्ष्य उवाच ।
किं नु श्रेयः पुरुषस्येह भद्रे कथं कुर्वन्न च्यवते स्वधर्मात् ।
आचक्ष्व मे चारुसर्वाङ्गि सर्वं त्वयानुशिष्टो न च्यवेयं स्वधर्मात् ॥ ३-१८४-२॥
tārkṣya uvāca |
kiṃ nu śreyaḥ puruṣasyeha bhadre kathaṃ kurvanna cyavate svadharmāt |
ācakṣva me cārusarvāṅgi sarvaṃ tvayānuśiṣṭo na cyaveyaṃ svadharmāt || 3-184-2||
MHB 3-184-3
कथं चाग्निं जुहुयां पूजये वा कस्मिन्काले केन धर्मो न नश्येत् ।
एतत्सर्वं सुभगे प्रब्रवीहि यथा लोकान्विरजाः संचरेयम् ॥ ३-१८४-३॥
kathaṃ cāgniṃ juhuyāṃ pūjaye vā kasminkāle kena dharmo na naśyet |
etatsarvaṃ subhage prabravīhi yathā lokānvirajāḥ saṃcareyam || 3-184-3||
MHB 3-184-4
मार्कण्डेय उवाच ।
एवं पृष्टा प्रीतियुक्तेन तेन शुश्रूषुमीक्ष्योत्तमबुद्धियुक्तम् ।
तार्क्ष्यं विप्रं धर्मयुक्तं हितं च सरस्वती वाक्यमिदं बभाषे ॥ ३-१८४-४॥
mārkaṇḍeya uvāca |
evaṃ pṛṣṭā prītiyuktena tena śuśrūṣumīkṣyottamabuddhiyuktam |
tārkṣyaṃ vipraṃ dharmayuktaṃ hitaṃ ca sarasvatī vākyamidaṃ babhāṣe || 3-184-4||
MHB 3-184-5
सरस्वत्युवाच ।
यो ब्रह्म जानाति यथाप्रदेशं स्वाध्यायनित्यः शुचिरप्रमत्तः ।
स वै पुरो देवपुरस्य गन्ता सहामरैः प्राप्नुयात्प्रीतियोगम् ॥ ३-१८४-५॥
sarasvatyuvāca |
yo brahma jānāti yathāpradeśaṃ svādhyāyanityaḥ śucirapramattaḥ |
sa vai puro devapurasya gantā sahāmaraiḥ prāpnuyātprītiyogam || 3-184-5||
MHB 3-184-6
तत्र स्म रम्या विपुला विशोकाः सुपुष्पिताः पुष्करिण्यः सुपुण्याः ।
अकर्दमा मीनवत्यः सुतीर्था हिरण्मयैरावृताः पुण्डरीकैः ॥ ३-१८४-६॥
tatra sma ramyā vipulā viśokāḥ supuṣpitāḥ puṣkariṇyaḥ supuṇyāḥ |
akardamā mīnavatyaḥ sutīrthā hiraṇmayairāvṛtāḥ puṇḍarīkaiḥ || 3-184-6||
MHB 3-184-7
तासां तीरेष्वासते पुण्यकर्मा महीयमानः पृथगप्सरोभिः ।
सुपुण्यगन्धाभिरलंकृताभिर्हिरण्यवर्णाभिरतीव हृष्टः ॥ ३-१८४-७॥
tāsāṃ tīreṣvāsate puṇyakarmā mahīyamānaḥ pṛthagapsarobhiḥ |
supuṇyagandhābhiralaṃkṛtābhirhiraṇyavarṇābhiratīva hṛṣṭaḥ || 3-184-7||
MHB 3-184-8
परं लोकं गोप्रदास्त्वाप्नुवन्ति दत्त्वानड्वाहं सूर्यलोकं व्रजन्ति ।
वासो दत्त्वा चन्द्रमसः स लोकं दत्त्वा हिरण्यममृतत्वमेति ॥ ३-१८४-८॥
paraṃ lokaṃ gopradāstvāpnuvanti dattvānaḍvāhaṃ sūryalokaṃ vrajanti |
vāso dattvā candramasaḥ sa lokaṃ dattvā hiraṇyamamṛtatvameti || 3-184-8||
MHB 3-184-9
धेनुं दत्त्वा सुव्रतां साधुदोहां कल्याणवत्सामपलायिनीं च ।
यावन्ति रोमाणि भवन्ति तस्यास्तावद्वर्षाण्यश्नुते स्वर्गलोकम् ॥ ३-१८४-९॥
dhenuṃ dattvā suvratāṃ sādhudohāṃ kalyāṇavatsāmapalāyinīṃ ca |
yāvanti romāṇi bhavanti tasyāstāvadvarṣāṇyaśnute svargalokam || 3-184-9||
MHB 3-184-10
अनड्वाहं सुव्रतं यो ददाति हलस्य वोढारमनन्तवीर्यम् ।
धुरंधरं बलवन्तं युवानं प्राप्नोति लोकान्दश धेनुदस्य ॥ ३-१८४-१०॥
anaḍvāhaṃ suvrataṃ yo dadāti halasya voḍhāramanantavīryam |
dhuraṃdharaṃ balavantaṃ yuvānaṃ prāpnoti lokāndaśa dhenudasya || 3-184-10||
MHB 3-184-11
यः सप्त वर्षाणि जुहोति तार्क्ष्य हव्यं त्वग्नौ सुव्रतः साधुशीलः ।
सप्तावरान्सप्त पूर्वान्पुनाति पितामहानात्मनः कर्मभिः स्वैः ॥ ३-१८४-११॥
yaḥ sapta varṣāṇi juhoti tārkṣya havyaṃ tvagnau suvrataḥ sādhuśīlaḥ |
saptāvarānsapta pūrvānpunāti pitāmahānātmanaḥ karmabhiḥ svaiḥ || 3-184-11||
MHB 3-184-12
तार्क्ष्य उवाच ।
किमग्निहोत्रस्य व्रतं पुराणमाचक्ष्व मे पृच्छतश्चारुरूपे ।
त्वयानुशिष्टोऽहमिहाद्य विद्यां यदग्निहोत्रस्य व्रतं पुराणम् ॥ ३-१८४-१२॥
tārkṣya uvāca |
kimagnihotrasya vrataṃ purāṇamācakṣva me pṛcchataścārurūpe |
tvayānuśiṣṭo'hamihādya vidyāṃ yadagnihotrasya vrataṃ purāṇam || 3-184-12||
MHB 3-184-13
सरस्वत्युवाच ।
न चाशुचिर्नाप्यनिर्णिक्तपाणिर्नाब्रह्मविज्जुहुयान्नाविपश्चित् ।
बुभुक्षवः शुचिकामा हि देवा नाश्रद्दधानाद्धि हविर्जुषन्ति ॥ ३-१८४-१३॥
sarasvatyuvāca |
na cāśucirnāpyanirṇiktapāṇirnābrahmavijjuhuyānnāvipaścit |
bubhukṣavaḥ śucikāmā hi devā nāśraddadhānāddhi havirjuṣanti || 3-184-13||
MHB 3-184-14
नाश्रोत्रियं देवहव्ये नियुञ्ज्यान्मोघं परा सिञ्चति तादृशो हि ।
अपूर्णमश्रोत्रियमाह तार्क्ष्य न वै तादृग्जुहुयादग्निहोत्रम् ॥ ३-१८४-१४॥
nāśrotriyaṃ devahavye niyuñjyānmoghaṃ parā siñcati tādṛśo hi |
apūrṇamaśrotriyamāha tārkṣya na vai tādṛgjuhuyādagnihotram || 3-184-14||
MHB 3-184-15
कृशानुं ये जुह्वति श्रद्दधानाः सत्यव्रता हुतशिष्टाशिनश्च ।
गवां लोकं प्राप्य ते पुण्यगन्धं पश्यन्ति देवं परमं चापि सत्यम् ॥ ३-१८४-१५॥
kṛśānuṃ ye juhvati śraddadhānāḥ satyavratā hutaśiṣṭāśinaśca |
gavāṃ lokaṃ prāpya te puṇyagandhaṃ paśyanti devaṃ paramaṃ cāpi satyam || 3-184-15||
MHB 3-184-16
तार्क्ष्य उवाच ।
क्षेत्रज्ञभूतां परलोकभावे कर्मोदये बुद्धिमतिप्रविष्टाम् ।
प्रज्ञां च देवीं सुभगे विमृश्य पृच्छामि त्वां का ह्यसि चारुरूपे ॥ ३-१८४-१६॥
tārkṣya uvāca |
kṣetrajñabhūtāṃ paralokabhāve karmodaye buddhimatipraviṣṭām |
prajñāṃ ca devīṃ subhage vimṛśya pṛcchāmi tvāṃ kā hyasi cārurūpe || 3-184-16||
MHB 3-184-17
सरस्वत्युवाच ।
अग्निहोत्रादहमभ्यागतास्मि विप्रर्षभाणां संशयच्छेदनाय ।
त्वत्संयोगादहमेतदब्रुवं भावे स्थिता तथ्यमर्थं यथावत् ॥ ३-१८४-१७॥
sarasvatyuvāca |
agnihotrādahamabhyāgatāsmi viprarṣabhāṇāṃ saṃśayacchedanāya |
tvatsaṃyogādahametadabruvaṃ bhāve sthitā tathyamarthaṃ yathāvat || 3-184-17||
MHB 3-184-18
तार्क्ष्य उवाच ।
न हि त्वया सदृशी काचिदस्ति विभ्राजसे ह्यतिमात्रं यथा श्रीः ।
रूपं च ते दिव्यमत्यन्तकान्तं प्रज्ञां च देवीं सुभगे बिभर्षि ॥ ३-१८४-१८॥
tārkṣya uvāca |
na hi tvayā sadṛśī kācidasti vibhrājase hyatimātraṃ yathā śrīḥ |
rūpaṃ ca te divyamatyantakāntaṃ prajñāṃ ca devīṃ subhage bibharṣi || 3-184-18||
MHB 3-184-19
सरस्वत्युवाच ।
श्रेष्ठानि यानि द्विपदां वरिष्ठ यज्ञेषु विद्वन्नुपपादयन्ति ।
तैरेवाहं संप्रवृद्धा भवामि आप्यायिता रूपवती च विप्र ॥ ३-१८४-१९॥
sarasvatyuvāca |
śreṣṭhāni yāni dvipadāṃ variṣṭha yajñeṣu vidvannupapādayanti |
tairevāhaṃ saṃpravṛddhā bhavāmi āpyāyitā rūpavatī ca vipra || 3-184-19||
MHB 3-184-20
यच्चापि द्रव्यमुपयुज्यते ह वानस्पत्यमायसं पार्थिवं वा ।
दिव्येन रूपेण च प्रज्ञया च तेनैव सिद्धिरिति विद्धि विद्वन् ॥ ३-१८४-२०॥
yaccāpi dravyamupayujyate ha vānaspatyamāyasaṃ pārthivaṃ vā |
divyena rūpeṇa ca prajñayā ca tenaiva siddhiriti viddhi vidvan || 3-184-20||
MHB 3-184-21
तार्क्ष्य उवाच ।
इदं श्रेयः परमं मन्यमाना व्यायच्छन्ते मुनयः संप्रतीताः ।
आचक्ष्व मे तं परमं विशोकं मोक्षं परं यं प्रविशन्ति धीराः ॥ ३-१८४-२१॥
tārkṣya uvāca |
idaṃ śreyaḥ paramaṃ manyamānā vyāyacchante munayaḥ saṃpratītāḥ |
ācakṣva me taṃ paramaṃ viśokaṃ mokṣaṃ paraṃ yaṃ praviśanti dhīrāḥ || 3-184-21||
MHB 3-184-22
सरस्वत्युवाच ।
तं वै परं वेदविदः प्रपन्नाः परं परेभ्यः प्रथितं पुराणम् ।
स्वाध्यायदानव्रतपुण्ययोगैस्तपोधना वीतशोका विमुक्ताः ॥ ३-१८४-२२॥
sarasvatyuvāca |
taṃ vai paraṃ vedavidaḥ prapannāḥ paraṃ parebhyaḥ prathitaṃ purāṇam |
svādhyāyadānavratapuṇyayogaistapodhanā vītaśokā vimuktāḥ || 3-184-22||
MHB 3-184-23
तस्याथ मध्ये वेतसः पुण्यगन्धः सहस्रशाखो विमलो विभाति ।
तस्य मूलात्सरितः प्रस्रवन्ति मधूदकप्रस्रवणा रमण्यः ॥ ३-१८४-२३॥
tasyātha madhye vetasaḥ puṇyagandhaḥ sahasraśākho vimalo vibhāti |
tasya mūlātsaritaḥ prasravanti madhūdakaprasravaṇā ramaṇyaḥ || 3-184-23||
MHB 3-184-24
शाखां शाखां महानद्यः संयान्ति सिकतासमाः ।
धानापूपा मांसशाकाः सदा पायसकर्दमाः ॥ ३-१८४-२४॥
śākhāṃ śākhāṃ mahānadyaḥ saṃyānti sikatāsamāḥ |
dhānāpūpā māṃsaśākāḥ sadā pāyasakardamāḥ || 3-184-24||
MHB 3-184-25
यस्मिन्नग्निमुखा देवाः सेन्द्राः सह मरुद्गणैः ।
ईजिरे क्रतुभिः श्रेष्ठैस्तत्पदं परमं मुने ॥ ३-१८४-२५॥
yasminnagnimukhā devāḥ sendrāḥ saha marudgaṇaiḥ |
ījire kratubhiḥ śreṣṭhaistatpadaṃ paramaṃ mune || 3-184-25||
Adhyaya: 185/299 (54)
MHB 3-185-1
वैशंपायन उवाच ।
ततः स पाण्डवो भूयो मार्कण्डेयमुवाच ह ।
कथयस्वेह चरितं मनोर्वैवस्वतस्य मे ॥ ३-१८५-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ sa pāṇḍavo bhūyo mārkaṇḍeyamuvāca ha |
kathayasveha caritaṃ manorvaivasvatasya me || 3-185-1||
MHB 3-185-2
मार्कण्डेय उवाच ।
विवस्वतः सुतो राजन्परमर्षिः प्रतापवान् ।
बभूव नरशार्दूल प्रजापतिसमद्युतिः ॥ ३-१८५-२॥
mārkaṇḍeya uvāca |
vivasvataḥ suto rājanparamarṣiḥ pratāpavān |
babhūva naraśārdūla prajāpatisamadyutiḥ || 3-185-2||
MHB 3-185-3
ओजसा तेजसा लक्ष्म्या तपसा च विशेषतः ।
अतिचक्राम पितरं मनुः स्वं च पितामहम् ॥ ३-१८५-३॥
ojasā tejasā lakṣmyā tapasā ca viśeṣataḥ |
aticakrāma pitaraṃ manuḥ svaṃ ca pitāmaham || 3-185-3||
MHB 3-185-4
ऊर्ध्वबाहुर्विशालायां बदर्यां स नराधिपः ।
एकपादस्थितस्तीव्रं चचार सुमहत्तपः ॥ ३-१८५-४॥
ūrdhvabāhurviśālāyāṃ badaryāṃ sa narādhipaḥ |
ekapādasthitastīvraṃ cacāra sumahattapaḥ || 3-185-4||
MHB 3-185-5
अवाक्शिरास्तथा चापि नेत्रैरनिमिषैर्दृढम् ।
सोऽतप्यत तपो घोरं वर्षाणामयुतं तदा ॥ ३-१८५-५॥
avākśirāstathā cāpi netrairanimiṣairdṛḍham |
so'tapyata tapo ghoraṃ varṣāṇāmayutaṃ tadā || 3-185-5||
MHB 3-185-6
तं कदाचित्तपस्यन्तमार्द्रचीरजटाधरम् ।
वीरिणीतीरमागम्य मत्स्यो वचनमब्रवीत् ॥ ३-१८५-६॥
taṃ kadācittapasyantamārdracīrajaṭādharam |
vīriṇītīramāgamya matsyo vacanamabravīt || 3-185-6||
MHB 3-185-7
भगवन्क्षुद्रमत्स्योऽस्मि बलवद्भ्यो भयं मम ।
मत्स्येभ्यो हि ततो मां त्वं त्रातुमर्हसि सुव्रत ॥ ३-१८५-७॥
bhagavankṣudramatsyo'smi balavadbhyo bhayaṃ mama |
matsyebhyo hi tato māṃ tvaṃ trātumarhasi suvrata || 3-185-7||
MHB 3-185-8
दुर्बलं बलवन्तो हि मत्स्यं मत्स्या विशेषतः ।
भक्षयन्ति यथा वृत्तिर्विहिता नः सनातनी ॥ ३-१८५-८॥
durbalaṃ balavanto hi matsyaṃ matsyā viśeṣataḥ |
bhakṣayanti yathā vṛttirvihitā naḥ sanātanī || 3-185-8||
MHB 3-185-9
तस्माद्भयौघान्महतो मज्जन्तं मां विशेषतः ।
त्रातुमर्हसि कर्तास्मि कृते प्रतिकृतं तव ॥ ३-१८५-९॥
tasmādbhayaughānmahato majjantaṃ māṃ viśeṣataḥ |
trātumarhasi kartāsmi kṛte pratikṛtaṃ tava || 3-185-9||
MHB 3-185-10
स मत्स्यवचनं श्रुत्वा कृपयाभिपरिप्लुतः ।
मनुर्वैवस्वतोऽगृह्णात्तं मत्स्यं पाणिना स्वयम् ॥ ३-१८५-१०॥
sa matsyavacanaṃ śrutvā kṛpayābhipariplutaḥ |
manurvaivasvato'gṛhṇāttaṃ matsyaṃ pāṇinā svayam || 3-185-10||
MHB 3-185-11
उदकान्तमुपानीय मत्स्यं वैवस्वतो मनुः ।
अलिञ्जरे प्राक्षिपत्स चन्द्रांशुसदृशप्रभम् ॥ ३-१८५-११॥
udakāntamupānīya matsyaṃ vaivasvato manuḥ |
aliñjare prākṣipatsa candrāṃśusadṛśaprabham || 3-185-11||
MHB 3-185-12
स तत्र ववृधे राजन्मत्स्यः परमसत्कृतः ।
पुत्रवच्चाकरोत्तस्मिन्मनुर्भावं विशेषतः ॥ ३-१८५-१२॥
sa tatra vavṛdhe rājanmatsyaḥ paramasatkṛtaḥ |
putravaccākarottasminmanurbhāvaṃ viśeṣataḥ || 3-185-12||
MHB 3-185-13
अथ कालेन महता स मत्स्यः सुमहानभूत् ।
अलिञ्जरे जले चैव नासौ समभवत्किल ॥ ३-१८५-१३॥
atha kālena mahatā sa matsyaḥ sumahānabhūt |
aliñjare jale caiva nāsau samabhavatkila || 3-185-13||
MHB 3-185-14
अथ मत्स्यो मनुं दृष्ट्वा पुनरेवाभ्यभाषत ।
भगवन्साधु मेऽद्यान्यत्स्थानं संप्रतिपादय ॥ ३-१८५-१४॥
atha matsyo manuṃ dṛṣṭvā punarevābhyabhāṣata |
bhagavansādhu me'dyānyatsthānaṃ saṃpratipādaya || 3-185-14||
MHB 3-185-15
उद्धृत्यालिञ्जरात्तस्मात्ततः स भगवान्मुनिः ।
तं मत्स्यमनयद्वापीं महतीं स मनुस्तदा ॥ ३-१८५-१५॥
uddhṛtyāliñjarāttasmāttataḥ sa bhagavānmuniḥ |
taṃ matsyamanayadvāpīṃ mahatīṃ sa manustadā || 3-185-15||
MHB 3-185-16
तत्र तं प्राक्षिपच्चापि मनुः परपुरंजय ।
अथावर्धत मत्स्यः स पुनर्वर्षगणान्बहून् ॥ ३-१८५-१६॥
tatra taṃ prākṣipaccāpi manuḥ parapuraṃjaya |
athāvardhata matsyaḥ sa punarvarṣagaṇānbahūn || 3-185-16||
MHB 3-185-17
द्वियोजनायता वापी विस्तृता चापि योजनम् ।
तस्यां नासौ समभवन्मत्स्यो राजीवलोचन ।
विचेष्टितुं वा कौन्तेय मत्स्यो वाप्यां विशां पते ॥ ३-१८५-१७॥
dviyojanāyatā vāpī vistṛtā cāpi yojanam |
tasyāṃ nāsau samabhavanmatsyo rājīvalocana |
viceṣṭituṃ vā kaunteya matsyo vāpyāṃ viśāṃ pate || 3-185-17||
MHB 3-185-18
मनुं मत्स्यस्ततो दृष्ट्वा पुनरेवाभ्यभाषत ।
नय मां भगवन्साधो समुद्रमहिषीं प्रभो ।
गङ्गां तत्र निवत्स्यामि यथा वा तात मन्यसे ॥ ३-१८५-१८॥
manuṃ matsyastato dṛṣṭvā punarevābhyabhāṣata |
naya māṃ bhagavansādho samudramahiṣīṃ prabho |
gaṅgāṃ tatra nivatsyāmi yathā vā tāta manyase || 3-185-18||
MHB 3-185-19
एवमुक्तो मनुर्मत्स्यमनयद्भगवान्वशी ।
नदीं गङ्गां तत्र चैनं स्वयं प्राक्षिपदच्युतः ॥ ३-१८५-१९॥
evamukto manurmatsyamanayadbhagavānvaśī |
nadīṃ gaṅgāṃ tatra cainaṃ svayaṃ prākṣipadacyutaḥ || 3-185-19||
MHB 3-185-20
स तत्र ववृधे मत्स्यः किंचित्कालमरिंदम ।
ततः पुनर्मनुं दृष्ट्वा मत्स्यो वचनमब्रवीत् ॥ ३-१८५-२०॥
sa tatra vavṛdhe matsyaḥ kiṃcitkālamariṃdama |
tataḥ punarmanuṃ dṛṣṭvā matsyo vacanamabravīt || 3-185-20||
MHB 3-185-21
गङ्गायां हि न शक्नोमि बृहत्त्वाच्चेष्टितुं प्रभो ।
समुद्रं नय मामाशु प्रसीद भगवन्निति ॥ ३-१८५-२१॥
gaṅgāyāṃ hi na śaknomi bṛhattvācceṣṭituṃ prabho |
samudraṃ naya māmāśu prasīda bhagavanniti || 3-185-21||
MHB 3-185-22
उद्धृत्य गङ्गासलिलात्ततो मत्स्यं मनुः स्वयम् ।
समुद्रमनयत्पार्थ तत्र चैनमवासृजत् ॥ ३-१८५-२२॥
uddhṛtya gaṅgāsalilāttato matsyaṃ manuḥ svayam |
samudramanayatpārtha tatra cainamavāsṛjat || 3-185-22||
MHB 3-185-23
सुमहानपि मत्स्यः सन्स मनोर्मनसस्तदा ।
आसीद्यथेष्टहार्यश्च स्पर्शगन्धसुखश्च वै ॥ ३-१८५-२३॥
sumahānapi matsyaḥ sansa manormanasastadā |
āsīdyatheṣṭahāryaśca sparśagandhasukhaśca vai || 3-185-23||
MHB 3-185-24
यदा समुद्रे प्रक्षिप्तः स मत्स्यो मनुना तदा ।
तत एनमिदं वाक्यं स्मयमान इवाब्रवीत् ॥ ३-१८५-२४॥
yadā samudre prakṣiptaḥ sa matsyo manunā tadā |
tata enamidaṃ vākyaṃ smayamāna ivābravīt || 3-185-24||
MHB 3-185-25
भगवन्कृता हि मे रक्षा त्वया सर्वा विशेषतः ।
प्राप्तकालं तु यत्कार्यं त्वया तच्छ्रूयतां मम ॥ ३-१८५-२५॥
bhagavankṛtā hi me rakṣā tvayā sarvā viśeṣataḥ |
prāptakālaṃ tu yatkāryaṃ tvayā tacchrūyatāṃ mama || 3-185-25||
MHB 3-185-26
अचिराद्भगवन्भौममिदं स्थावरजङ्गमम् ।
सर्वमेव महाभाग प्रलयं वै गमिष्यति ॥ ३-१८५-२६॥
acirādbhagavanbhaumamidaṃ sthāvarajaṅgamam |
sarvameva mahābhāga pralayaṃ vai gamiṣyati || 3-185-26||
MHB 3-185-27
संप्रक्षालनकालोऽयं लोकानां समुपस्थितः ।
तस्मात्त्वां बोधयाम्यद्य यत्ते हितमनुत्तमम् ॥ ३-१८५-२७॥
saṃprakṣālanakālo'yaṃ lokānāṃ samupasthitaḥ |
tasmāttvāṃ bodhayāmyadya yatte hitamanuttamam || 3-185-27||
MHB 3-185-28
त्रसानां स्थावराणां च यच्चेङ्गं यच्च नेङ्गति ।
तस्य सर्वस्य संप्राप्तः कालः परमदारुणः ॥ ३-१८५-२८॥
trasānāṃ sthāvarāṇāṃ ca yacceṅgaṃ yacca neṅgati |
tasya sarvasya saṃprāptaḥ kālaḥ paramadāruṇaḥ || 3-185-28||
MHB 3-185-29
नौश्च कारयितव्या ते दृढा युक्तवटाकरा ।
तत्र सप्तर्षिभिः सार्धमारुहेथा महामुने ॥ ३-१८५-२९॥
nauśca kārayitavyā te dṛḍhā yuktavaṭākarā |
tatra saptarṣibhiḥ sārdhamāruhethā mahāmune || 3-185-29||
MHB 3-185-30
बीजानि चैव सर्वाणि यथोक्तानि मया पुरा ।
तस्यामारोहयेर्नावि सुसंगुप्तानि भागशः ॥ ३-१८५-३०॥
bījāni caiva sarvāṇi yathoktāni mayā purā |
tasyāmārohayernāvi susaṃguptāni bhāgaśaḥ || 3-185-30||
MHB 3-185-31
नौस्थश्च मां प्रतीक्षेथास्तदा मुनिजनप्रिय ।
आगमिष्याम्यहं शृङ्गी विज्ञेयस्तेन तापस ॥ ३-१८५-३१॥
nausthaśca māṃ pratīkṣethāstadā munijanapriya |
āgamiṣyāmyahaṃ śṛṅgī vijñeyastena tāpasa || 3-185-31||
MHB 3-185-32
एवमेतत्त्वया कार्यमापृष्टोऽसि व्रजाम्यहम् ।
नातिशङ्क्यमिदं चापि वचनं ते ममाभिभो ॥ ३-१८५-३२॥
evametattvayā kāryamāpṛṣṭo'si vrajāmyaham |
nātiśaṅkyamidaṃ cāpi vacanaṃ te mamābhibho || 3-185-32||
MHB 3-185-33
एवं करिष्य इति तं स मत्स्यं प्रत्यभाषत ।
जग्मतुश्च यथाकाममनुज्ञाप्य परस्परम् ॥ ३-१८५-३३॥
evaṃ kariṣya iti taṃ sa matsyaṃ pratyabhāṣata |
jagmatuśca yathākāmamanujñāpya parasparam || 3-185-33||
MHB 3-185-34
ततो मनुर्महाराज यथोक्तं मत्स्यकेन ह ।
बीजान्यादाय सर्वाणि सागरं पुप्लुवे तदा ।
नावा तु शुभया वीर महोर्मिणमरिंदम ॥ ३-१८५-३४॥
tato manurmahārāja yathoktaṃ matsyakena ha |
bījānyādāya sarvāṇi sāgaraṃ pupluve tadā |
nāvā tu śubhayā vīra mahormiṇamariṃdama || 3-185-34||
MHB 3-185-35
चिन्तयामास च मनुस्तं मत्स्यं पृथिवीपते ।
स च तच्चिन्तितं ज्ञात्वा मत्स्यः परपुरंजय ।
शृङ्गी तत्राजगामाशु तदा भरतसत्तम ॥ ३-१८५-३५॥
cintayāmāsa ca manustaṃ matsyaṃ pṛthivīpate |
sa ca taccintitaṃ jñātvā matsyaḥ parapuraṃjaya |
śṛṅgī tatrājagāmāśu tadā bharatasattama || 3-185-35||
MHB 3-185-36
तं दृष्ट्वा मनुजेन्द्रेन्द्र मनुर्मत्स्यं जलार्णवे ।
शृङ्गिणं तं यथोक्तेन रूपेणाद्रिमिवोच्छ्रितम् ॥ ३-१८५-३६॥
taṃ dṛṣṭvā manujendrendra manurmatsyaṃ jalārṇave |
śṛṅgiṇaṃ taṃ yathoktena rūpeṇādrimivocchritam || 3-185-36||
MHB 3-185-37
वटाकरमयं पाशमथ मत्स्यस्य मूर्धनि ।
मनुर्मनुजशार्दूल तस्मिञ्शृङ्गे न्यवेशयत् ॥ ३-१८५-३७॥
vaṭākaramayaṃ pāśamatha matsyasya mūrdhani |
manurmanujaśārdūla tasmiñśṛṅge nyaveśayat || 3-185-37||
MHB 3-185-38
संयतस्तेन पाशेन मत्स्यः परपुरंजय ।
वेगेन महता नावं प्राकर्षल्लवणाम्भसि ॥ ३-१८५-३८॥
saṃyatastena pāśena matsyaḥ parapuraṃjaya |
vegena mahatā nāvaṃ prākarṣallavaṇāmbhasi || 3-185-38||
MHB 3-185-39
स ततार तया नावा समुद्रं मनुजेश्वर ।
नृत्यमानमिवोर्मीभिर्गर्जमानमिवाम्भसा ॥ ३-१८५-३९॥
sa tatāra tayā nāvā samudraṃ manujeśvara |
nṛtyamānamivormībhirgarjamānamivāmbhasā || 3-185-39||
MHB 3-185-40
क्षोभ्यमाणा महावातैः सा नौस्तस्मिन्महोदधौ ।
घूर्णते चपलेव स्त्री मत्ता परपुरंजय ॥ ३-१८५-४०॥
kṣobhyamāṇā mahāvātaiḥ sā naustasminmahodadhau |
ghūrṇate capaleva strī mattā parapuraṃjaya || 3-185-40||
MHB 3-185-41
नैव भूमिर्न च दिशः प्रदिशो वा चकाशिरे ।
सर्वमाम्भसमेवासीत्खं द्यौश्च नरपुंगव ॥ ३-१८५-४१॥
naiva bhūmirna ca diśaḥ pradiśo vā cakāśire |
sarvamāmbhasamevāsītkhaṃ dyauśca narapuṃgava || 3-185-41||
MHB 3-185-42
एवंभूते तदा लोके संकुले भरतर्षभ ।
अदृश्यन्त सप्तर्षयो मनुर्मत्स्यः सहैव ह ॥ ३-१८५-४२॥
evaṃbhūte tadā loke saṃkule bharatarṣabha |
adṛśyanta saptarṣayo manurmatsyaḥ sahaiva ha || 3-185-42||
MHB 3-185-43
एवं बहून्वर्षगणांस्तां नावं सोऽथ मत्स्यकः ।
चकर्षातन्द्रितो राजंस्तस्मिन्सलिलसंचये ॥ ३-१८५-४३॥
evaṃ bahūnvarṣagaṇāṃstāṃ nāvaṃ so'tha matsyakaḥ |
cakarṣātandrito rājaṃstasminsalilasaṃcaye || 3-185-43||
MHB 3-185-44
ततो हिमवतः शृङ्गं यत्परं पुरुषर्षभ ।
तत्राकर्षत्ततो नावं स मत्स्यः कुरुनन्दन ॥ ३-१८५-४४॥
tato himavataḥ śṛṅgaṃ yatparaṃ puruṣarṣabha |
tatrākarṣattato nāvaṃ sa matsyaḥ kurunandana || 3-185-44||
MHB 3-185-45
ततोऽब्रवीत्तदा मत्स्यस्तानृषीन्प्रहसञ्शनैः ।
अस्मिन्हिमवतः शृङ्गे नावं बध्नीत माचिरम् ॥ ३-१८५-४५॥
tato'bravīttadā matsyastānṛṣīnprahasañśanaiḥ |
asminhimavataḥ śṛṅge nāvaṃ badhnīta māciram || 3-185-45||
MHB 3-185-46
सा बद्धा तत्र तैस्तूर्णमृषिभिर्भरतर्षभ ।
नौर्मत्स्यस्य वचः श्रुत्वा शृङ्गे हिमवतस्तदा ॥ ३-१८५-४६॥
sā baddhā tatra taistūrṇamṛṣibhirbharatarṣabha |
naurmatsyasya vacaḥ śrutvā śṛṅge himavatastadā || 3-185-46||
MHB 3-185-47
तच्च नौबन्धनं नाम शृङ्गं हिमवतः परम् ।
ख्यातमद्यापि कौन्तेय तद्विद्धि भरतर्षभ ॥ ३-१८५-४७॥
tacca naubandhanaṃ nāma śṛṅgaṃ himavataḥ param |
khyātamadyāpi kaunteya tadviddhi bharatarṣabha || 3-185-47||
MHB 3-185-48
अथाब्रवीदनिमिषस्तानृषीन्सहितांस्तदा ।
अहं प्रजापतिर्ब्रह्मा मत्परं नाधिगम्यते ।
मत्स्यरूपेण यूयं च मयास्मान्मोक्षिता भयात् ॥ ३-१८५-४८॥
athābravīdanimiṣastānṛṣīnsahitāṃstadā |
ahaṃ prajāpatirbrahmā matparaṃ nādhigamyate |
matsyarūpeṇa yūyaṃ ca mayāsmānmokṣitā bhayāt || 3-185-48||
MHB 3-185-49
मनुना च प्रजाः सर्वाः सदेवासुरमानवाः ।
स्रष्टव्याः सर्वलोकाश्च यच्चेङ्गं यच्च नेङ्गति ॥ ३-१८५-४९॥
manunā ca prajāḥ sarvāḥ sadevāsuramānavāḥ |
sraṣṭavyāḥ sarvalokāśca yacceṅgaṃ yacca neṅgati || 3-185-49||
MHB 3-185-50
तपसा चातितीव्रेण प्रतिभास्य भविष्यति ।
मत्प्रसादात्प्रजासर्गे न च मोहं गमिष्यति ॥ ३-१८५-५०॥
tapasā cātitīvreṇa pratibhāsya bhaviṣyati |
matprasādātprajāsarge na ca mohaṃ gamiṣyati || 3-185-50||
MHB 3-185-51
इत्युक्त्वा वचनं मत्स्यः क्षणेनादर्शनं गतः ।
स्रष्टुकामः प्रजाश्चापि मनुर्वैवस्वतः स्वयम् ।
प्रमूढोऽभूत्प्रजासर्गे तपस्तेपे महत्ततः ॥ ३-१८५-५१॥
ityuktvā vacanaṃ matsyaḥ kṣaṇenādarśanaṃ gataḥ |
sraṣṭukāmaḥ prajāścāpi manurvaivasvataḥ svayam |
pramūḍho'bhūtprajāsarge tapastepe mahattataḥ || 3-185-51||
MHB 3-185-52
तपसा महता युक्तः सोऽथ स्रष्टुं प्रचक्रमे ।
सर्वाः प्रजा मनुः साक्षाद्यथावद्भरतर्षभ ॥ ३-१८५-५२॥
tapasā mahatā yuktaḥ so'tha sraṣṭuṃ pracakrame |
sarvāḥ prajā manuḥ sākṣādyathāvadbharatarṣabha || 3-185-52||
MHB 3-185-53
इत्येतन्मात्स्यकं नाम पुराणं परिकीर्तितम् ।
आख्यानमिदमाख्यातं सर्वपापहरं मया ॥ ३-१८५-५३॥
ityetanmātsyakaṃ nāma purāṇaṃ parikīrtitam |
ākhyānamidamākhyātaṃ sarvapāpaharaṃ mayā || 3-185-53||
MHB 3-185-54
य इदं शृणुयान्नित्यं मनोश्चरितमादितः ।
स सुखी सर्वसिद्धार्थः स्वर्गलोकमियान्नरः ॥ ३-१८५-५४॥
ya idaṃ śṛṇuyānnityaṃ manoścaritamāditaḥ |
sa sukhī sarvasiddhārthaḥ svargalokamiyānnaraḥ || 3-185-54||
Adhyaya: 186/299 (129)
MHB 3-186-1
वैशंपायन उवाच ।
ततः स पुनरेवाथ मार्कण्डेयं यशस्विनम् ।
पप्रच्छ विनयोपेतो धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ ३-१८६-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ sa punarevātha mārkaṇḍeyaṃ yaśasvinam |
papraccha vinayopeto dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ || 3-186-1||
MHB 3-186-2
नैके युगसहस्रान्तास्त्वया दृष्टा महामुने ।
न चापीह समः कश्चिदायुषा तव विद्यते ।
वर्जयित्वा महात्मानं ब्राह्मणं परमेष्ठिनम् ॥ ३-१८६-२॥
naike yugasahasrāntāstvayā dṛṣṭā mahāmune |
na cāpīha samaḥ kaścidāyuṣā tava vidyate |
varjayitvā mahātmānaṃ brāhmaṇaṃ parameṣṭhinam || 3-186-2||
MHB 3-186-3
अनन्तरिक्षे लोकेऽस्मिन्देवदानववर्जिते ।
त्वमेव प्रलये विप्र ब्रह्माणमुपतिष्ठसि ॥ ३-१८६-३॥
anantarikṣe loke'smindevadānavavarjite |
tvameva pralaye vipra brahmāṇamupatiṣṭhasi || 3-186-3||
MHB 3-186-4
प्रलये चापि निर्वृत्ते प्रबुद्धे च पितामहे ।
त्वमेव सृज्यमानानि भूतानीह प्रपश्यसि ॥ ३-१८६-४॥
pralaye cāpi nirvṛtte prabuddhe ca pitāmahe |
tvameva sṛjyamānāni bhūtānīha prapaśyasi || 3-186-4||
MHB 3-186-5
चतुर्विधानि विप्रर्षे यथावत्परमेष्ठिना ।
वायुभूता दिशः कृत्वा विक्षिप्यापस्ततस्ततः ॥ ३-१८६-५॥
caturvidhāni viprarṣe yathāvatparameṣṭhinā |
vāyubhūtā diśaḥ kṛtvā vikṣipyāpastatastataḥ || 3-186-5||
MHB 3-186-6
त्वया लोकगुरुः साक्षात्सर्वलोकपितामहः ।
आराधितो द्विजश्रेष्ठ तत्परेण समाधिना ॥ ३-१८६-६॥
tvayā lokaguruḥ sākṣātsarvalokapitāmahaḥ |
ārādhito dvijaśreṣṭha tatpareṇa samādhinā || 3-186-6||
MHB 3-186-7
तस्मात्सर्वान्तको मृत्युर्जरा वा देहनाशिनी ।
न त्वा विशति विप्रर्षे प्रसादात्परमेष्ठिनः ॥ ३-१८६-७॥
tasmātsarvāntako mṛtyurjarā vā dehanāśinī |
na tvā viśati viprarṣe prasādātparameṣṭhinaḥ || 3-186-7||
MHB 3-186-8
यदा नैव रविर्नाग्निर्न वायुर्न च चन्द्रमाः ।
नैवान्तरिक्षं नैवोर्वी शेषं भवति किंचन ॥ ३-१८६-८॥
yadā naiva ravirnāgnirna vāyurna ca candramāḥ |
naivāntarikṣaṃ naivorvī śeṣaṃ bhavati kiṃcana || 3-186-8||
MHB 3-186-9
तस्मिन्नेकार्णवे लोके नष्टे स्थावरजङ्गमे ।
नष्टे देवासुरगणे समुत्सन्नमहोरगे ॥ ३-१८६-९॥
tasminnekārṇave loke naṣṭe sthāvarajaṅgame |
naṣṭe devāsuragaṇe samutsannamahorage || 3-186-9||
MHB 3-186-10
शयानममितात्मानं पद्मे पद्मनिकेतनम् ।
त्वमेकः सर्वभूतेशं ब्रह्माणमुपतिष्ठसि ॥ ३-१८६-१०॥
śayānamamitātmānaṃ padme padmaniketanam |
tvamekaḥ sarvabhūteśaṃ brahmāṇamupatiṣṭhasi || 3-186-10||
MHB 3-186-11
एतत्प्रत्यक्षतः सर्वं पूर्ववृत्तं द्विजोत्तम ।
तस्मादिच्छामहे श्रोतुं सर्वहेत्वात्मिकां कथाम् ॥ ३-१८६-११॥
etatpratyakṣataḥ sarvaṃ pūrvavṛttaṃ dvijottama |
tasmādicchāmahe śrotuṃ sarvahetvātmikāṃ kathām || 3-186-11||
MHB 3-186-12
अनुभूतं हि बहुशस्त्वयैकेन द्विजोत्तम ।
न तेऽस्त्यविदितं किंचित्सर्वलोकेषु नित्यदा ॥ ३-१८६-१२॥
anubhūtaṃ hi bahuśastvayaikena dvijottama |
na te'styaviditaṃ kiṃcitsarvalokeṣu nityadā || 3-186-12||
MHB 3-186-13
मार्कण्डेय उवाच ।
हन्त ते कथयिष्यामि नमस्कृत्वा स्वयम्भुवे ।
पुरुषाय पुराणाय शाश्वतायाव्ययाय च ॥ ३-१८६-१३॥
mārkaṇḍeya uvāca |
hanta te kathayiṣyāmi namaskṛtvā svayambhuve |
puruṣāya purāṇāya śāśvatāyāvyayāya ca || 3-186-13||
MHB 3-186-14
य एष पृथुदीर्घाक्षः पीतवासा जनार्दनः ।
एष कर्ता विकर्ता च सर्वभावनभूतकृत् ॥ ३-१८६-१४॥
ya eṣa pṛthudīrghākṣaḥ pītavāsā janārdanaḥ |
eṣa kartā vikartā ca sarvabhāvanabhūtakṛt || 3-186-14||
MHB 3-186-15
अचिन्त्यं महदाश्चर्यं पवित्रमपि चोत्तमम् ।
अनादिनिधनं भूतं विश्वमक्षयमव्ययम् ॥ ३-१८६-१५॥
acintyaṃ mahadāścaryaṃ pavitramapi cottamam |
anādinidhanaṃ bhūtaṃ viśvamakṣayamavyayam || 3-186-15||
MHB 3-186-16
एष कर्ता न क्रियते कारणं चापि पौरुषे ।
यो ह्येनं पुरुषं वेत्ति देवा अपि न तं विदुः ॥ ३-१८६-१६॥
eṣa kartā na kriyate kāraṇaṃ cāpi pauruṣe |
yo hyenaṃ puruṣaṃ vetti devā api na taṃ viduḥ || 3-186-16||
MHB 3-186-17
सर्वमाश्चर्यमेवैतन्निर्वृत्तं राजसत्तम ।
आदितो मनुजव्याघ्र कृत्स्नस्य जगतः क्षये ॥ ३-१८६-१७॥
sarvamāścaryamevaitannirvṛttaṃ rājasattama |
ādito manujavyāghra kṛtsnasya jagataḥ kṣaye || 3-186-17||
MHB 3-186-18
चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम् ।
तस्य तावच्छती संध्या संध्यांशश्च ततः परम् ॥ ३-१८६-१८॥
catvāryāhuḥ sahasrāṇi varṣāṇāṃ tatkṛtaṃ yugam |
tasya tāvacchatī saṃdhyā saṃdhyāṃśaśca tataḥ param || 3-186-18||
MHB 3-186-19
त्रीणि वर्षसहस्राणि त्रेतायुगमिहोच्यते ।
तस्य तावच्छती संध्या संध्यांशश्च ततः परम् ॥ ३-१८६-१९॥
trīṇi varṣasahasrāṇi tretāyugamihocyate |
tasya tāvacchatī saṃdhyā saṃdhyāṃśaśca tataḥ param || 3-186-19||
MHB 3-186-20
तथा वर्षसहस्रे द्वे द्वापरं परिमाणतः ।
तस्यापि द्विशती संध्या संध्यांशश्च ततः परम् ॥ ३-१८६-२०॥
tathā varṣasahasre dve dvāparaṃ parimāṇataḥ |
tasyāpi dviśatī saṃdhyā saṃdhyāṃśaśca tataḥ param || 3-186-20||
MHB 3-186-21
सहस्रमेकं वर्षाणां ततः कलियुगं स्मृतम् ।
तस्य वर्षशतं संध्या संध्यांशश्च ततः परम् ।
संध्यासंध्यांशयोस्तुल्यं प्रमाणमुपधारय ॥ ३-१८६-२१॥
sahasramekaṃ varṣāṇāṃ tataḥ kaliyugaṃ smṛtam |
tasya varṣaśataṃ saṃdhyā saṃdhyāṃśaśca tataḥ param |
saṃdhyāsaṃdhyāṃśayostulyaṃ pramāṇamupadhāraya || 3-186-21||
MHB 3-186-22
क्षीणे कलियुगे चैव प्रवर्तति कृतं युगम् ।
एषा द्वादशसाहस्री युगाख्या परिकीर्तिता ॥ ३-१८६-२२॥
kṣīṇe kaliyuge caiva pravartati kṛtaṃ yugam |
eṣā dvādaśasāhasrī yugākhyā parikīrtitā || 3-186-22||
MHB 3-186-23
एतत्सहस्रपर्यन्तमहो ब्राह्ममुदाहृतम् ।
विश्वं हि ब्रह्मभवने सर्वशः परिवर्तते ।
लोकानां मनुजव्याघ्र प्रलयं तं विदुर्बुधाः ॥ ३-१८६-२३॥
etatsahasraparyantamaho brāhmamudāhṛtam |
viśvaṃ hi brahmabhavane sarvaśaḥ parivartate |
lokānāṃ manujavyāghra pralayaṃ taṃ vidurbudhāḥ || 3-186-23||
MHB 3-186-24
अल्पावशिष्टे तु तदा युगान्ते भरतर्षभ ।
सहस्रान्ते नराः सर्वे प्रायशोऽनृतवादिनः ॥ ३-१८६-२४॥
alpāvaśiṣṭe tu tadā yugānte bharatarṣabha |
sahasrānte narāḥ sarve prāyaśo'nṛtavādinaḥ || 3-186-24||
MHB 3-186-25
यज्ञप्रतिनिधिः पार्थ दानप्रतिनिधिस्तथा ।
व्रतप्रतिनिधिश्चैव तस्मिन्काले प्रवर्तते ॥ ३-१८६-२५॥
yajñapratinidhiḥ pārtha dānapratinidhistathā |
vratapratinidhiścaiva tasminkāle pravartate || 3-186-25||
MHB 3-186-26
ब्राह्मणाः शूद्रकर्माणस्तथा शूद्रा धनार्जकाः ।
क्षत्रधर्मेण वाप्यत्र वर्तयन्ति गते युगे ॥ ३-१८६-२६॥
brāhmaṇāḥ śūdrakarmāṇastathā śūdrā dhanārjakāḥ |
kṣatradharmeṇa vāpyatra vartayanti gate yuge || 3-186-26||
MHB 3-186-27
निवृत्तयज्ञस्वाध्यायाः पिण्डोदकविवर्जिताः ।
ब्राह्मणाः सर्वभक्षाश्च भविष्यन्ति कलौ युगे ॥ ३-१८६-२७॥
nivṛttayajñasvādhyāyāḥ piṇḍodakavivarjitāḥ |
brāhmaṇāḥ sarvabhakṣāśca bhaviṣyanti kalau yuge || 3-186-27||
MHB 3-186-28
अजपा ब्राह्मणास्तात शूद्रा जपपरायणाः ।
विपरीते तदा लोके पूर्वरूपं क्षयस्य तत् ॥ ३-१८६-२८॥
ajapā brāhmaṇāstāta śūdrā japaparāyaṇāḥ |
viparīte tadā loke pūrvarūpaṃ kṣayasya tat || 3-186-28||
MHB 3-186-29
बहवो म्लेच्छराजानः पृथिव्यां मनुजाधिप ।
मिथ्यानुशासिनः पापा मृषावादपरायणाः ॥ ३-१८६-२९॥
bahavo mleccharājānaḥ pṛthivyāṃ manujādhipa |
mithyānuśāsinaḥ pāpā mṛṣāvādaparāyaṇāḥ || 3-186-29||
MHB 3-186-30
आन्ध्राः शकाः पुलिन्दाश्च यवनाश्च नराधिपाः ।
काम्बोजा और्णिकाः शूद्रास्तथाभीरा नरोत्तम ॥ ३-१८६-३०॥
āndhrāḥ śakāḥ pulindāśca yavanāśca narādhipāḥ |
kāmbojā aurṇikāḥ śūdrāstathābhīrā narottama || 3-186-30||
MHB 3-186-31
न तदा ब्राह्मणः कश्चित्स्वधर्ममुपजीवति ।
क्षत्रिया अपि वैश्याश्च विकर्मस्था नराधिप ॥ ३-१८६-३१॥
na tadā brāhmaṇaḥ kaścitsvadharmamupajīvati |
kṣatriyā api vaiśyāśca vikarmasthā narādhipa || 3-186-31||
MHB 3-186-32
अल्पायुषः स्वल्पबला अल्पतेजःपराक्रमाः ।
अल्पदेहाल्पसाराश्च तथा सत्याल्पभाषिणः ॥ ३-१८६-३२॥
alpāyuṣaḥ svalpabalā alpatejaḥparākramāḥ |
alpadehālpasārāśca tathā satyālpabhāṣiṇaḥ || 3-186-32||
MHB 3-186-33
बहुशून्या जनपदा मृगव्यालावृता दिशः ।
युगान्ते समनुप्राप्ते वृथा च ब्रह्मचारिणः ।
भोवादिनस्तथा शूद्रा ब्राह्मणाश्चार्यवादिनः ॥ ३-१८६-३३॥
bahuśūnyā janapadā mṛgavyālāvṛtā diśaḥ |
yugānte samanuprāpte vṛthā ca brahmacāriṇaḥ |
bhovādinastathā śūdrā brāhmaṇāścāryavādinaḥ || 3-186-33||
MHB 3-186-34
युगान्ते मनुजव्याघ्र भवन्ति बहुजन्तवः ।
न तथा घ्राणयुक्ताश्च सर्वगन्धा विशां पते ।
रसाश्च मनुजव्याघ्र न तथा स्वादुयोगिनः ॥ ३-१८६-३४॥
yugānte manujavyāghra bhavanti bahujantavaḥ |
na tathā ghrāṇayuktāśca sarvagandhā viśāṃ pate |
rasāśca manujavyāghra na tathā svāduyoginaḥ || 3-186-34||
MHB 3-186-35
बहुप्रजा ह्रस्वदेहाः शीलाचारविवर्जिताः ।
मुखेभगाः स्त्रियो राजन्भविष्यन्ति युगक्षये ॥ ३-१८६-३५॥
bahuprajā hrasvadehāḥ śīlācāravivarjitāḥ |
mukhebhagāḥ striyo rājanbhaviṣyanti yugakṣaye || 3-186-35||
MHB 3-186-36
अट्टशूला जनपदाः शिवशूलाश्चतुष्पथाः ।
केशशूलाः स्त्रियो राजन्भविष्यन्ति युगक्षये ॥ ३-१८६-३६॥
aṭṭaśūlā janapadāḥ śivaśūlāścatuṣpathāḥ |
keśaśūlāḥ striyo rājanbhaviṣyanti yugakṣaye || 3-186-36||
MHB 3-186-37
अल्पक्षीरास्तथा गावो भविष्यन्ति जनाधिप ।
अल्पपुष्पफलाश्चापि पादपा बहुवायसाः ॥ ३-१८६-३७॥
alpakṣīrāstathā gāvo bhaviṣyanti janādhipa |
alpapuṣpaphalāścāpi pādapā bahuvāyasāḥ || 3-186-37||
MHB 3-186-38
ब्रह्मवध्यावलिप्तानां तथा मिथ्याभिशंसिनाम् ।
नृपाणां पृथिवीपाल प्रतिगृह्णन्ति वै द्विजाः ॥ ३-१८६-३८॥
brahmavadhyāvaliptānāṃ tathā mithyābhiśaṃsinām |
nṛpāṇāṃ pṛthivīpāla pratigṛhṇanti vai dvijāḥ || 3-186-38||
MHB 3-186-39
लोभमोहपरीताश्च मिथ्याधर्मध्वजावृताः ।
भिक्षार्थं पृथिवीपाल चञ्चूर्यन्ते द्विजैर्दिशः ॥ ३-१८६-३९॥
lobhamohaparītāśca mithyādharmadhvajāvṛtāḥ |
bhikṣārthaṃ pṛthivīpāla cañcūryante dvijairdiśaḥ || 3-186-39||
MHB 3-186-40
करभारभयात्पुंसो गृहस्थाः परिमोषकाः ।
मुनिच्छद्माकृतिच्छन्ना वाणिज्यमुपजीवते ॥ ३-१८६-४०॥
karabhārabhayātpuṃso gṛhasthāḥ parimoṣakāḥ |
municchadmākṛticchannā vāṇijyamupajīvate || 3-186-40||
MHB 3-186-41
मिथ्या च नखरोमाणि धारयन्ति नरास्तदा ।
अर्थलोभान्नरव्याघ्र वृथा च ब्रह्मचारिणः ॥ ३-१८६-४१॥
mithyā ca nakharomāṇi dhārayanti narāstadā |
arthalobhānnaravyāghra vṛthā ca brahmacāriṇaḥ || 3-186-41||
MHB 3-186-42
आश्रमेषु वृथाचाराः पानपा गुरुतल्पगाः ।
ऐहलौकिकमीहन्ते मांसशोणितवर्धनम् ॥ ३-१८६-४२॥
āśrameṣu vṛthācārāḥ pānapā gurutalpagāḥ |
aihalaukikamīhante māṃsaśoṇitavardhanam || 3-186-42||
MHB 3-186-43
बहुपाषण्डसंकीर्णाः परान्नगुणवादिनः ।
आश्रमा मनुजव्याघ्र न भवन्ति युगक्षये ॥ ३-१८६-४३॥
bahupāṣaṇḍasaṃkīrṇāḥ parānnaguṇavādinaḥ |
āśramā manujavyāghra na bhavanti yugakṣaye || 3-186-43||
MHB 3-186-44
यथर्तुवर्षी भगवान्न तथा पाकशासनः ।
न तदा सर्वबीजानि सम्यग्रोहन्ति भारत ।
अधर्मफलमत्यर्थं तदा भवति चानघ ॥ ३-१८६-४४॥
yathartuvarṣī bhagavānna tathā pākaśāsanaḥ |
na tadā sarvabījāni samyagrohanti bhārata |
adharmaphalamatyarthaṃ tadā bhavati cānagha || 3-186-44||
MHB 3-186-45
तथा च पृथिवीपाल यो भवेद्धर्मसंयुतः ।
अल्पायुः स हि मन्तव्यो न हि धर्मोऽस्ति कश्चन ॥ ३-१८६-४५॥
tathā ca pṛthivīpāla yo bhaveddharmasaṃyutaḥ |
alpāyuḥ sa hi mantavyo na hi dharmo'sti kaścana || 3-186-45||
MHB 3-186-46
भूयिष्ठं कूटमानैश्च पण्यं विक्रीणते जनाः ।
वणिजश्च नरव्याघ्र बहुमाया भवन्त्युत ॥ ३-१८६-४६॥
bhūyiṣṭhaṃ kūṭamānaiśca paṇyaṃ vikrīṇate janāḥ |
vaṇijaśca naravyāghra bahumāyā bhavantyuta || 3-186-46||
MHB 3-186-47
धर्मिष्ठाः परिहीयन्ते पापीयान्वर्धते जनः ।
धर्मस्य बलहानिः स्यादधर्मश्च बली तथा ॥ ३-१८६-४७॥
dharmiṣṭhāḥ parihīyante pāpīyānvardhate janaḥ |
dharmasya balahāniḥ syādadharmaśca balī tathā || 3-186-47||
MHB 3-186-48
अल्पायुषो दरिद्राश्च धर्मिष्ठा मानवास्तदा ।
दीर्घायुषः समृद्धाश्च विधर्माणो युगक्षये ॥ ३-१८६-४८॥
alpāyuṣo daridrāśca dharmiṣṭhā mānavāstadā |
dīrghāyuṣaḥ samṛddhāśca vidharmāṇo yugakṣaye || 3-186-48||
MHB 3-186-49
अधर्मिष्ठैरुपायैश्च प्रजा व्यवहरन्त्युत ।
संचयेनापि चाल्पेन भवन्त्याढ्या मदान्विताः ॥ ३-१८६-४९॥
adharmiṣṭhairupāyaiśca prajā vyavaharantyuta |
saṃcayenāpi cālpena bhavantyāḍhyā madānvitāḥ || 3-186-49||
MHB 3-186-50
धनं विश्वासतो न्यस्तं मिथो भूयिष्ठशो नराः ।
हर्तुं व्यवसिता राजन्मायाचारसमन्विताः ॥ ३-१८६-५०॥
dhanaṃ viśvāsato nyastaṃ mitho bhūyiṣṭhaśo narāḥ |
hartuṃ vyavasitā rājanmāyācārasamanvitāḥ || 3-186-50||
MHB 3-186-51
पुरुषादानि सत्त्वानि पक्षिणोऽथ मृगास्तथा ।
नगराणां विहारेषु चैत्येष्वपि च शेरते ॥ ३-१८६-५१॥
puruṣādāni sattvāni pakṣiṇo'tha mṛgāstathā |
nagarāṇāṃ vihāreṣu caityeṣvapi ca śerate || 3-186-51||
MHB 3-186-52
सप्तवर्षाष्टवर्षाश्च स्त्रियो गर्भधरा नृप ।
दशद्वादशवर्षाणां पुंसां पुत्रः प्रजायते ॥ ३-१८६-५२॥
saptavarṣāṣṭavarṣāśca striyo garbhadharā nṛpa |
daśadvādaśavarṣāṇāṃ puṃsāṃ putraḥ prajāyate || 3-186-52||
MHB 3-186-53
भवन्ति षोडशे वर्षे नराः पलितिनस्तथा ।
आयुःक्षयो मनुष्याणां क्षिप्रमेव प्रपद्यते ॥ ३-१८६-५३॥
bhavanti ṣoḍaśe varṣe narāḥ palitinastathā |
āyuḥkṣayo manuṣyāṇāṃ kṣiprameva prapadyate || 3-186-53||
MHB 3-186-54
क्षीणे युगे महाराज तरुणा वृद्धशीलिनः ।
तरुणानां च यच्छीलं तद्वृद्धेषु प्रजायते ॥ ३-१८६-५४॥
kṣīṇe yuge mahārāja taruṇā vṛddhaśīlinaḥ |
taruṇānāṃ ca yacchīlaṃ tadvṛddheṣu prajāyate || 3-186-54||
MHB 3-186-55
विपरीतास्तदा नार्यो वञ्चयित्वा रहः पतीन् ।
व्युच्चरन्त्यपि दुःशीला दासैः पशुभिरेव च ॥ ३-१८६-५५॥
viparītāstadā nāryo vañcayitvā rahaḥ patīn |
vyuccarantyapi duḥśīlā dāsaiḥ paśubhireva ca || 3-186-55||
MHB 3-186-56
तस्मिन्युगसहस्रान्ते संप्राप्ते चायुषः क्षये ।
अनावृष्टिर्महाराज जायते बहुवार्षिकी ॥ ३-१८६-५६॥
tasminyugasahasrānte saṃprāpte cāyuṣaḥ kṣaye |
anāvṛṣṭirmahārāja jāyate bahuvārṣikī || 3-186-56||
MHB 3-186-57
ततस्तान्यल्पसाराणि सत्त्वानि क्षुधितानि च ।
प्रलयं यान्ति भूयिष्ठं पृथिव्यां पृथिवीपते ॥ ३-१८६-५७॥
tatastānyalpasārāṇi sattvāni kṣudhitāni ca |
pralayaṃ yānti bhūyiṣṭhaṃ pṛthivyāṃ pṛthivīpate || 3-186-57||
MHB 3-186-58
ततो दिनकरैर्दीप्तैः सप्तभिर्मनुजाधिप ।
पीयते सलिलं सर्वं समुद्रेषु सरित्सु च ॥ ३-१८६-५८॥
tato dinakarairdīptaiḥ saptabhirmanujādhipa |
pīyate salilaṃ sarvaṃ samudreṣu saritsu ca || 3-186-58||
MHB 3-186-59
यच्च काष्ठं तृणं चापि शुष्कं चार्द्रं च भारत ।
सर्वं तद्भस्मसाद्भूतं दृश्यते भरतर्षभ ॥ ३-१८६-५९॥
yacca kāṣṭhaṃ tṛṇaṃ cāpi śuṣkaṃ cārdraṃ ca bhārata |
sarvaṃ tadbhasmasādbhūtaṃ dṛśyate bharatarṣabha || 3-186-59||
MHB 3-186-60
ततः संवर्तको वह्निर्वायुना सह भारत ।
लोकमाविशते पूर्वमादित्यैरुपशोषितम् ॥ ३-१८६-६०॥
tataḥ saṃvartako vahnirvāyunā saha bhārata |
lokamāviśate pūrvamādityairupaśoṣitam || 3-186-60||
MHB 3-186-61
ततः स पृथिवीं भित्त्वा समाविश्य रसातलम् ।
देवदानवयक्षाणां भयं जनयते महत् ॥ ३-१८६-६१॥
tataḥ sa pṛthivīṃ bhittvā samāviśya rasātalam |
devadānavayakṣāṇāṃ bhayaṃ janayate mahat || 3-186-61||
MHB 3-186-62
निर्दहन्नागलोकं च यच्च किंचित्क्षिताविह ।
अधस्तात्पृथिवीपाल सर्वं नाशयते क्षणात् ॥ ३-१८६-६२॥
nirdahannāgalokaṃ ca yacca kiṃcitkṣitāviha |
adhastātpṛthivīpāla sarvaṃ nāśayate kṣaṇāt || 3-186-62||
MHB 3-186-63
ततो योजनविंशानां सहस्राणि शतानि च ।
निर्दहत्यशिवो वायुः स च संवर्तकोऽनलः ॥ ३-१८६-६३॥
tato yojanaviṃśānāṃ sahasrāṇi śatāni ca |
nirdahatyaśivo vāyuḥ sa ca saṃvartako'nalaḥ || 3-186-63||
MHB 3-186-64
सदेवासुरगन्धर्वं सयक्षोरगराक्षसम् ।
ततो दहति दीप्तः स सर्वमेव जगद्विभुः ॥ ३-१८६-६४॥
sadevāsuragandharvaṃ sayakṣoragarākṣasam |
tato dahati dīptaḥ sa sarvameva jagadvibhuḥ || 3-186-64||
MHB 3-186-65
ततो गजकुलप्रख्यास्तडिन्मालाविभूषिताः ।
उत्तिष्ठन्ति महामेघा नभस्यद्भुतदर्शनाः ॥ ३-१८६-६५॥
tato gajakulaprakhyāstaḍinmālāvibhūṣitāḥ |
uttiṣṭhanti mahāmeghā nabhasyadbhutadarśanāḥ || 3-186-65||
MHB 3-186-66
केचिन्नीलोत्पलश्यामाः केचित्कुमुदसंनिभाः ।
केचित्किञ्जल्कसंकाशाः केचित्पीताः पयोधराः ॥ ३-१८६-६६॥
kecinnīlotpalaśyāmāḥ kecitkumudasaṃnibhāḥ |
kecitkiñjalkasaṃkāśāḥ kecitpītāḥ payodharāḥ || 3-186-66||
MHB 3-186-67
केचिद्धारिद्रसंकाशाः काकाण्डकनिभास्तथा ।
केचित्कमलपत्राभाः केचिद्धिङ्गुलकप्रभाः ॥ ३-१८६-६७॥
keciddhāridrasaṃkāśāḥ kākāṇḍakanibhāstathā |
kecitkamalapatrābhāḥ keciddhiṅgulakaprabhāḥ || 3-186-67||
MHB 3-186-68
केचित्पुरवराकाराः केचिद्गजकुलोपमाः ।
केचिदञ्जनसंकाशाः केचिन्मकरसंस्थिताः ।
विद्युन्मालापिनद्धाङ्गाः समुत्तिष्ठन्ति वै घनाः ॥ ३-१८६-६८॥
kecitpuravarākārāḥ kecidgajakulopamāḥ |
kecidañjanasaṃkāśāḥ kecinmakarasaṃsthitāḥ |
vidyunmālāpinaddhāṅgāḥ samuttiṣṭhanti vai ghanāḥ || 3-186-68||
MHB 3-186-69
घोररूपा महाराज घोरस्वननिनादिताः ।
ततो जलधराः सर्वे व्याप्नुवन्ति नभस्तलम् ॥ ३-१८६-६९॥
ghorarūpā mahārāja ghorasvananināditāḥ |
tato jaladharāḥ sarve vyāpnuvanti nabhastalam || 3-186-69||
MHB 3-186-70
तैरियं पृथिवी सर्वा सपर्वतवनाकरा ।
आपूर्यते महाराज सलिलौघपरिप्लुता ॥ ३-१८६-७०॥
tairiyaṃ pṛthivī sarvā saparvatavanākarā |
āpūryate mahārāja salilaughapariplutā || 3-186-70||
MHB 3-186-71
ततस्ते जलदा घोरा राविणः पुरुषर्षभ ।
सर्वतः प्लावयन्त्याशु चोदिताः परमेष्ठिना ॥ ३-१८६-७१॥
tataste jaladā ghorā rāviṇaḥ puruṣarṣabha |
sarvataḥ plāvayantyāśu coditāḥ parameṣṭhinā || 3-186-71||
MHB 3-186-72
वर्षमाणा महत्तोयं पूरयन्तो वसुंधराम् ।
सुघोरमशिवं रौद्रं नाशयन्ति च पावकम् ॥ ३-१८६-७२॥
varṣamāṇā mahattoyaṃ pūrayanto vasuṃdharām |
sughoramaśivaṃ raudraṃ nāśayanti ca pāvakam || 3-186-72||
MHB 3-186-73
ततो द्वादश वर्षाणि पयोदास्त उपप्लवे ।
धाराभिः पूरयन्तो वै चोद्यमाना महात्मना ॥ ३-१८६-७३॥
tato dvādaśa varṣāṇi payodāsta upaplave |
dhārābhiḥ pūrayanto vai codyamānā mahātmanā || 3-186-73||
MHB 3-186-74
ततः समुद्रः स्वां वेलामतिक्रामति भारत ।
पर्वताश्च विशीर्यन्ते मही चापि विशीर्यते ॥ ३-१८६-७४॥
tataḥ samudraḥ svāṃ velāmatikrāmati bhārata |
parvatāśca viśīryante mahī cāpi viśīryate || 3-186-74||
MHB 3-186-75
सर्वतः सहसा भ्रान्तास्ते पयोदा नभस्तलम् ।
संवेष्टयित्वा नश्यन्ति वायुवेगपराहताः ॥ ३-१८६-७५॥
sarvataḥ sahasā bhrāntāste payodā nabhastalam |
saṃveṣṭayitvā naśyanti vāyuvegaparāhatāḥ || 3-186-75||
MHB 3-186-76
ततस्तं मारुतं घोरं स्वयम्भूर्मनुजाधिप ।
आदिपद्मालयो देवः पीत्वा स्वपिति भारत ॥ ३-१८६-७६॥
tatastaṃ mārutaṃ ghoraṃ svayambhūrmanujādhipa |
ādipadmālayo devaḥ pītvā svapiti bhārata || 3-186-76||
MHB 3-186-77
तस्मिन्नेकार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे ।
नष्टे देवासुरगणे यक्षराक्षसवर्जिते ॥ ३-१८६-७७॥
tasminnekārṇave ghore naṣṭe sthāvarajaṅgame |
naṣṭe devāsuragaṇe yakṣarākṣasavarjite || 3-186-77||
MHB 3-186-78
निर्मनुष्ये महीपाल निःश्वापदमहीरुहे ।
अनन्तरिक्षे लोकेऽस्मिन्भ्रमाम्येकोऽहमादृतः ॥ ३-१८६-७८॥
nirmanuṣye mahīpāla niḥśvāpadamahīruhe |
anantarikṣe loke'sminbhramāmyeko'hamādṛtaḥ || 3-186-78||
MHB 3-186-79
एकार्णवे जले घोरे विचरन्पार्थिवोत्तम ।
अपश्यन्सर्वभूतानि वैक्लव्यमगमं परम् ॥ ३-१८६-७९॥
ekārṇave jale ghore vicaranpārthivottama |
apaśyansarvabhūtāni vaiklavyamagamaṃ param || 3-186-79||
MHB 3-186-80
ततः सुदीर्घं गत्वा तु प्लवमानो नराधिप ।
श्रान्तः क्वचिन्न शरणं लभाम्यहमतन्द्रितः ॥ ३-१८६-८०॥
tataḥ sudīrghaṃ gatvā tu plavamāno narādhipa |
śrāntaḥ kvacinna śaraṇaṃ labhāmyahamatandritaḥ || 3-186-80||
MHB 3-186-81
ततः कदाचित्पश्यामि तस्मिन्सलिलसंप्लवे ।
न्यग्रोधं सुमहान्तं वै विशालं पृथिवीपते ॥ ३-१८६-८१॥
tataḥ kadācitpaśyāmi tasminsalilasaṃplave |
nyagrodhaṃ sumahāntaṃ vai viśālaṃ pṛthivīpate || 3-186-81||
MHB 3-186-82
शाखायां तस्य वृक्षस्य विस्तीर्णायां नराधिप ।
पर्यङ्के पृथिवीपाल दिव्यास्तरणसंस्तृते ॥ ३-१८६-८२॥
śākhāyāṃ tasya vṛkṣasya vistīrṇāyāṃ narādhipa |
paryaṅke pṛthivīpāla divyāstaraṇasaṃstṛte || 3-186-82||
MHB 3-186-83
उपविष्टं महाराज पूर्णेन्दुसदृशाननम् ।
फुल्लपद्मविशालाक्षं बालं पश्यामि भारत ॥ ३-१८६-८३॥
upaviṣṭaṃ mahārāja pūrṇendusadṛśānanam |
phullapadmaviśālākṣaṃ bālaṃ paśyāmi bhārata || 3-186-83||
MHB 3-186-84
ततो मे पृथिवीपाल विस्मयः सुमहानभूत् ।
कथं त्वयं शिशुः शेते लोके नाशमुपागते ॥ ३-१८६-८४॥
tato me pṛthivīpāla vismayaḥ sumahānabhūt |
kathaṃ tvayaṃ śiśuḥ śete loke nāśamupāgate || 3-186-84||
MHB 3-186-85
तपसा चिन्तयंश्चापि तं शिशुं नोपलक्षये ।
भूतं भव्यं भविष्यच्च जानन्नपि नराधिप ॥ ३-१८६-८५॥
tapasā cintayaṃścāpi taṃ śiśuṃ nopalakṣaye |
bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyacca jānannapi narādhipa || 3-186-85||
MHB 3-186-86
अतसीपुष्पवर्णाभः श्रीवत्सकृतलक्षणः ।
साक्षाल्लक्ष्म्या इवावासः स तदा प्रतिभाति मे ॥ ३-१८६-८६॥
atasīpuṣpavarṇābhaḥ śrīvatsakṛtalakṣaṇaḥ |
sākṣāllakṣmyā ivāvāsaḥ sa tadā pratibhāti me || 3-186-86||
MHB 3-186-87
ततो मामब्रवीद्बालः स पद्मनिभलोचनः ।
श्रीवत्सधारी द्युतिमान्वाक्यं श्रुतिसुखावहम् ॥ ३-१८६-८७॥
tato māmabravīdbālaḥ sa padmanibhalocanaḥ |
śrīvatsadhārī dyutimānvākyaṃ śrutisukhāvaham || 3-186-87||
MHB 3-186-88
जानामि त्वा परिश्रान्तं तात विश्रामकाङ्क्षिणम् ।
मार्कण्डेय इहास्स्व त्वं यावदिच्छसि भार्गव ॥ ३-१८६-८८॥
jānāmi tvā pariśrāntaṃ tāta viśrāmakāṅkṣiṇam |
mārkaṇḍeya ihāssva tvaṃ yāvadicchasi bhārgava || 3-186-88||
MHB 3-186-89
अभ्यन्तरं शरीरं मे प्रविश्य मुनिसत्तम ।
आस्स्व भो विहितो वासः प्रसादस्ते कृतो मया ॥ ३-१८६-८९॥
abhyantaraṃ śarīraṃ me praviśya munisattama |
āssva bho vihito vāsaḥ prasādaste kṛto mayā || 3-186-89||
MHB 3-186-90
ततो बालेन तेनैवमुक्तस्यासीत्तदा मम ।
निर्वेदो जीविते दीर्घे मनुष्यत्वे च भारत ॥ ३-१८६-९०॥
tato bālena tenaivamuktasyāsīttadā mama |
nirvedo jīvite dīrghe manuṣyatve ca bhārata || 3-186-90||
MHB 3-186-91
ततो बालेन तेनास्यं सहसा विवृतं कृतम् ।
तस्याहमवशो वक्त्रं दैवयोगात्प्रवेशितः ॥ ३-१८६-९१॥
tato bālena tenāsyaṃ sahasā vivṛtaṃ kṛtam |
tasyāhamavaśo vaktraṃ daivayogātpraveśitaḥ || 3-186-91||
MHB 3-186-92
ततः प्रविष्टस्तत्कुक्षिं सहसा मनुजाधिप ।
सराष्ट्रनगराकीर्णां कृत्स्नां पश्यामि मेदिनीम् ॥ ३-१८६-९२॥
tataḥ praviṣṭastatkukṣiṃ sahasā manujādhipa |
sarāṣṭranagarākīrṇāṃ kṛtsnāṃ paśyāmi medinīm || 3-186-92||
MHB 3-186-93
गङ्गां शतद्रुं सीतां च यमुनामथ कौशिकीम् ।
चर्मण्वतीं वेत्रवतीं चन्द्रभागां सरस्वतीम् ॥ ३-१८६-९३॥
gaṅgāṃ śatadruṃ sītāṃ ca yamunāmatha kauśikīm |
carmaṇvatīṃ vetravatīṃ candrabhāgāṃ sarasvatīm || 3-186-93||
MHB 3-186-94
सिन्धुं चैव विपाशां च नदीं गोदावरीमपि ।
वस्वोकसारां नलिनीं नर्मदां चैव भारत ॥ ३-१८६-९४॥
sindhuṃ caiva vipāśāṃ ca nadīṃ godāvarīmapi |
vasvokasārāṃ nalinīṃ narmadāṃ caiva bhārata || 3-186-94||
MHB 3-186-95
नदीं ताम्रां च वेण्णां च पुण्यतोयां शुभावहाम् ।
सुवेणां कृष्णवेणां च इरामां च महानदीम् ।
शोणं च पुरुषव्याघ्र विशल्यां कम्पुनामपि ॥ ३-१८६-९५॥
nadīṃ tāmrāṃ ca veṇṇāṃ ca puṇyatoyāṃ śubhāvahām |
suveṇāṃ kṛṣṇaveṇāṃ ca irāmāṃ ca mahānadīm |
śoṇaṃ ca puruṣavyāghra viśalyāṃ kampunāmapi || 3-186-95||
MHB 3-186-96
एताश्चान्याश्च नद्योऽहं पृथिव्यां या नरोत्तम ।
परिक्रामन्प्रपश्यामि तस्य कुक्षौ महात्मनः ॥ ३-१८६-९६॥
etāścānyāśca nadyo'haṃ pṛthivyāṃ yā narottama |
parikrāmanprapaśyāmi tasya kukṣau mahātmanaḥ || 3-186-96||
MHB 3-186-97
ततः समुद्रं पश्यामि यादोगणनिषेवितम् ।
रत्नाकरममित्रघ्न निधानं पयसो महत् ॥ ३-१८६-९७॥
tataḥ samudraṃ paśyāmi yādogaṇaniṣevitam |
ratnākaramamitraghna nidhānaṃ payaso mahat || 3-186-97||
MHB 3-186-98
ततः पश्यामि गगनं चन्द्रसूर्यविराजितम् ।
जाज्वल्यमानं तेजोभिः पावकार्कसमप्रभैः ।
पश्यामि च महीं राजन्काननैरुपशोभिताम् ॥ ३-१८६-९८॥
tataḥ paśyāmi gaganaṃ candrasūryavirājitam |
jājvalyamānaṃ tejobhiḥ pāvakārkasamaprabhaiḥ |
paśyāmi ca mahīṃ rājankānanairupaśobhitām || 3-186-98||
MHB 3-186-99
यजन्ते हि तदा राजन्ब्राह्मणा बहुभिः सवैः ।
क्षत्रियाश्च प्रवर्तन्ते सर्ववर्णानुरञ्जने ॥ ३-१८६-९९॥
yajante hi tadā rājanbrāhmaṇā bahubhiḥ savaiḥ |
kṣatriyāśca pravartante sarvavarṇānurañjane || 3-186-99||
MHB 3-186-100
वैश्याः कृषिं यथान्यायं कारयन्ति नराधिप ।
शुश्रूषायां च निरता द्विजानां वृषलास्तथा ॥ ३-१८६-१००॥
vaiśyāḥ kṛṣiṃ yathānyāyaṃ kārayanti narādhipa |
śuśrūṣāyāṃ ca niratā dvijānāṃ vṛṣalāstathā || 3-186-100||
MHB 3-186-101
ततः परिपतन्राजंस्तस्य कुक्षौ महात्मनः ।
हिमवन्तं च पश्यामि हेमकूटं च पर्वतम् ॥ ३-१८६-१०१॥
tataḥ paripatanrājaṃstasya kukṣau mahātmanaḥ |
himavantaṃ ca paśyāmi hemakūṭaṃ ca parvatam || 3-186-101||
MHB 3-186-102
निषधं चापि पश्यामि श्वेतं च रजताचितम् ।
पश्यामि च महीपाल पर्वतं गन्धमादनम् ॥ ३-१८६-१०२॥
niṣadhaṃ cāpi paśyāmi śvetaṃ ca rajatācitam |
paśyāmi ca mahīpāla parvataṃ gandhamādanam || 3-186-102||
MHB 3-186-103
मन्दरं मनुजव्याघ्र नीलं चापि महागिरिम् ।
पश्यामि च महाराज मेरुं कनकपर्वतम् ॥ ३-१८६-१०३॥
mandaraṃ manujavyāghra nīlaṃ cāpi mahāgirim |
paśyāmi ca mahārāja meruṃ kanakaparvatam || 3-186-103||
MHB 3-186-104
महेन्द्रं चैव पश्यामि विन्ध्यं च गिरिमुत्तमम् ।
मलयं चापि पश्यामि पारियात्रं च पर्वतम् ॥ ३-१८६-१०४॥
mahendraṃ caiva paśyāmi vindhyaṃ ca girimuttamam |
malayaṃ cāpi paśyāmi pāriyātraṃ ca parvatam || 3-186-104||
MHB 3-186-105
एते चान्ये च बहवो यावन्तः पृथिवीधराः ।
तस्योदरे मया दृष्टाः सर्वरत्नविभूषिताः ॥ ३-१८६-१०५॥
ete cānye ca bahavo yāvantaḥ pṛthivīdharāḥ |
tasyodare mayā dṛṣṭāḥ sarvaratnavibhūṣitāḥ || 3-186-105||
MHB 3-186-106
सिंहान्व्याघ्रान्वराहांश्च नागांश्च मनुजाधिप ।
पृथिव्यां यानि चान्यानि सत्त्वानि जगतीपते ।
तानि सर्वाण्यहं तत्र पश्यन्पर्यचरं तदा ॥ ३-१८६-१०६॥
siṃhānvyāghrānvarāhāṃśca nāgāṃśca manujādhipa |
pṛthivyāṃ yāni cānyāni sattvāni jagatīpate |
tāni sarvāṇyahaṃ tatra paśyanparyacaraṃ tadā || 3-186-106||
MHB 3-186-107
कुक्षौ तस्य नरव्याघ्र प्रविष्टः संचरन्दिशः ।
शक्रादींश्चापि पश्यामि कृत्स्नान्देवगणांस्तथा ॥ ३-१८६-१०७॥
kukṣau tasya naravyāghra praviṣṭaḥ saṃcarandiśaḥ |
śakrādīṃścāpi paśyāmi kṛtsnāndevagaṇāṃstathā || 3-186-107||
MHB 3-186-108
गन्धर्वाप्सरसो यक्षानृषींश्चैव महीपते ।
दैत्यदानवसंघांश्च कालेयांश्च नराधिप ।
सिंहिकातनयांश्चापि ये चान्ये सुरशत्रवः ॥ ३-१८६-१०८॥
gandharvāpsaraso yakṣānṛṣīṃścaiva mahīpate |
daityadānavasaṃghāṃśca kāleyāṃśca narādhipa |
siṃhikātanayāṃścāpi ye cānye suraśatravaḥ || 3-186-108||
MHB 3-186-109
यच्च किंचिन्मया लोके दृष्टं स्थावरजङ्गमम् ।
तदपश्यमहं सर्वं तस्य कुक्षौ महात्मनः ।
फलाहारः प्रविचरन्कृत्स्नं जगदिदं तदा ॥ ३-१८६-१०९॥
yacca kiṃcinmayā loke dṛṣṭaṃ sthāvarajaṅgamam |
tadapaśyamahaṃ sarvaṃ tasya kukṣau mahātmanaḥ |
phalāhāraḥ pravicarankṛtsnaṃ jagadidaṃ tadā || 3-186-109||
MHB 3-186-110
अन्तः शरीरे तस्याहं वर्षाणामधिकं शतम् ।
न च पश्यामि तस्याहमन्तं देहस्य कुत्रचित् ॥ ३-१८६-११०॥
antaḥ śarīre tasyāhaṃ varṣāṇāmadhikaṃ śatam |
na ca paśyāmi tasyāhamantaṃ dehasya kutracit || 3-186-110||
MHB 3-186-111
सततं धावमानश्च चिन्तयानो विशां पते ।
आसादयामि नैवान्तं तस्य राजन्महात्मनः ॥ ३-१८६-१११॥
satataṃ dhāvamānaśca cintayāno viśāṃ pate |
āsādayāmi naivāntaṃ tasya rājanmahātmanaḥ || 3-186-111||
MHB 3-186-112
ततस्तमेव शरणं गतोऽस्मि विधिवत्तदा ।
वरेण्यं वरदं देवं मनसा कर्मणैव च ॥ ३-१८६-११२॥
tatastameva śaraṇaṃ gato'smi vidhivattadā |
vareṇyaṃ varadaṃ devaṃ manasā karmaṇaiva ca || 3-186-112||
MHB 3-186-113
ततोऽहं सहसा राजन्वायुवेगेन निःसृतः ।
महात्मनो मुखात्तस्य विवृतात्पुरुषोत्तम ॥ ३-१८६-११३॥
tato'haṃ sahasā rājanvāyuvegena niḥsṛtaḥ |
mahātmano mukhāttasya vivṛtātpuruṣottama || 3-186-113||
MHB 3-186-114
ततस्तस्यैव शाखायां न्यग्रोधस्य विशां पते ।
आस्ते मनुजशार्दूल कृत्स्नमादाय वै जगत् ॥ ३-१८६-११४॥
tatastasyaiva śākhāyāṃ nyagrodhasya viśāṃ pate |
āste manujaśārdūla kṛtsnamādāya vai jagat || 3-186-114||
MHB 3-186-115
तेनैव बालवेषेण श्रीवत्सकृतलक्षणम् ।
आसीनं तं नरव्याघ्र पश्याम्यमिततेजसम् ॥ ३-१८६-११५॥
tenaiva bālaveṣeṇa śrīvatsakṛtalakṣaṇam |
āsīnaṃ taṃ naravyāghra paśyāmyamitatejasam || 3-186-115||
MHB 3-186-116
ततो मामब्रवीद्वीर स बालः प्रहसन्निव ।
श्रीवत्सधारी द्युतिमान्पीतवासा महाद्युतिः ॥ ३-१८६-११६॥
tato māmabravīdvīra sa bālaḥ prahasanniva |
śrīvatsadhārī dyutimānpītavāsā mahādyutiḥ || 3-186-116||
MHB 3-186-117
अपीदानीं शरीरेऽस्मिन्मामके मुनिसत्तम ।
उषितस्त्वं सुविश्रान्तो मार्कण्डेय ब्रवीहि मे ॥ ३-१८६-११७॥
apīdānīṃ śarīre'sminmāmake munisattama |
uṣitastvaṃ suviśrānto mārkaṇḍeya bravīhi me || 3-186-117||
MHB 3-186-118
मुहूर्तादथ मे दृष्टिः प्रादुर्भूता पुनर्नवा ।
यया निर्मुक्तमात्मानमपश्यं लब्धचेतसम् ॥ ३-१८६-११८॥
muhūrtādatha me dṛṣṭiḥ prādurbhūtā punarnavā |
yayā nirmuktamātmānamapaśyaṃ labdhacetasam || 3-186-118||
MHB 3-186-119
तस्य ताम्रतलौ तात चरणौ सुप्रतिष्ठितौ ।
सुजातौ मृदुरक्ताभिरङ्गुलीभिरलंकृतौ ॥ ३-१८६-११९॥
tasya tāmratalau tāta caraṇau supratiṣṭhitau |
sujātau mṛduraktābhiraṅgulībhiralaṃkṛtau || 3-186-119||
MHB 3-186-120
प्रयतेन मया मूर्ध्ना गृहीत्वा ह्यभिवन्दितौ ।
दृष्ट्वापरिमितं तस्य प्रभावममितौजसः ॥ ३-१८६-१२०॥
prayatena mayā mūrdhnā gṛhītvā hyabhivanditau |
dṛṣṭvāparimitaṃ tasya prabhāvamamitaujasaḥ || 3-186-120||
MHB 3-186-121
विनयेनाञ्जलिं कृत्वा प्रयत्नेनोपगम्य च ।
दृष्टो मया स भूतात्मा देवः कमललोचनः ॥ ३-१८६-१२१॥
vinayenāñjaliṃ kṛtvā prayatnenopagamya ca |
dṛṣṭo mayā sa bhūtātmā devaḥ kamalalocanaḥ || 3-186-121||
MHB 3-186-122
तमहं प्राञ्जलिर्भूत्वा नमस्कृत्येदमब्रुवम् ।
ज्ञातुमिच्छामि देव त्वां मायां चेमां तवोत्तमाम् ॥ ३-१८६-१२२॥
tamahaṃ prāñjalirbhūtvā namaskṛtyedamabruvam |
jñātumicchāmi deva tvāṃ māyāṃ cemāṃ tavottamām || 3-186-122||
MHB 3-186-123
आस्येनानुप्रविष्टोऽहं शरीरं भगवंस्तव ।
दृष्टवानखिलाँल्लोकान्समस्ताञ्जठरे तव ॥ ३-१८६-१२३॥
āsyenānupraviṣṭo'haṃ śarīraṃ bhagavaṃstava |
dṛṣṭavānakhilā~llokānsamastāñjaṭhare tava || 3-186-123||
MHB 3-186-124
तव देव शरीरस्था देवदानवराक्षसाः ।
यक्षगन्धर्वनागाश्च जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥ ३-१८६-१२४॥
tava deva śarīrasthā devadānavarākṣasāḥ |
yakṣagandharvanāgāśca jagatsthāvarajaṅgamam || 3-186-124||
MHB 3-186-125
त्वत्प्रसादाच्च मे देव स्मृतिर्न परिहीयते ।
द्रुतमन्तः शरीरे ते सततं परिधावतः ॥ ३-१८६-१२५॥
tvatprasādācca me deva smṛtirna parihīyate |
drutamantaḥ śarīre te satataṃ paridhāvataḥ || 3-186-125||
MHB 3-186-126
इच्छामि पुण्डरीकाक्ष ज्ञातुं त्वाहमनिन्दित ।
इह भूत्वा शिशुः साक्षात्किं भवानवतिष्ठते ।
पीत्वा जगदिदं विश्वमेतदाख्यातुमर्हसि ॥ ३-१८६-१२६॥
icchāmi puṇḍarīkākṣa jñātuṃ tvāhamanindita |
iha bhūtvā śiśuḥ sākṣātkiṃ bhavānavatiṣṭhate |
pītvā jagadidaṃ viśvametadākhyātumarhasi || 3-186-126||
MHB 3-186-127
किमर्थं च जगत्सर्वं शरीरस्थं तवानघ ।
कियन्तं च त्वया कालमिह स्थेयमरिंदम ॥ ३-१८६-१२७॥
kimarthaṃ ca jagatsarvaṃ śarīrasthaṃ tavānagha |
kiyantaṃ ca tvayā kālamiha stheyamariṃdama || 3-186-127||
MHB 3-186-128
एतदिच्छामि देवेश श्रोतुं ब्राह्मणकाम्यया ।
त्वत्तः कमलपत्राक्ष विस्तरेण यथातथम् ।
महद्ध्येतदचिन्त्यं च यदहं दृष्टवान्प्रभो ॥ ३-१८६-१२८॥
etadicchāmi deveśa śrotuṃ brāhmaṇakāmyayā |
tvattaḥ kamalapatrākṣa vistareṇa yathātatham |
mahaddhyetadacintyaṃ ca yadahaṃ dṛṣṭavānprabho || 3-186-128||
MHB 3-186-129
इत्युक्तः स मया श्रीमान्देवदेवो महाद्युतिः ।
सान्त्वयन्मामिदं वाक्यमुवाच वदतां वरः ॥ ३-१८६-१२९॥
ityuktaḥ sa mayā śrīmāndevadevo mahādyutiḥ |
sāntvayanmāmidaṃ vākyamuvāca vadatāṃ varaḥ || 3-186-129||
Adhyaya: 187/299 (55)
MHB 3-187-1
देव उवाच ।
कामं देवापि मां विप्र न विजानन्ति तत्त्वतः ।
त्वत्प्रीत्या तु प्रवक्ष्यामि यथेदं विसृजाम्यहम् ॥ ३-१८७-१॥
deva uvāca |
kāmaṃ devāpi māṃ vipra na vijānanti tattvataḥ |
tvatprītyā tu pravakṣyāmi yathedaṃ visṛjāmyaham || 3-187-1||
MHB 3-187-2
पितृभक्तोऽसि विप्रर्षे मां चैव शरणं गतः ।
अतो दृष्टोऽस्मि ते साक्षाद्ब्रह्मचर्यं च ते महत् ॥ ३-१८७-२॥
pitṛbhakto'si viprarṣe māṃ caiva śaraṇaṃ gataḥ |
ato dṛṣṭo'smi te sākṣādbrahmacaryaṃ ca te mahat || 3-187-2||
MHB 3-187-3
आपो नारा इति प्रोक्ताः संज्ञानाम कृतं मया ।
तेन नारायणोऽस्म्युक्तो मम तद्ध्ययनं सदा ॥ ३-१८७-३॥
āpo nārā iti proktāḥ saṃjñānāma kṛtaṃ mayā |
tena nārāyaṇo'smyukto mama taddhyayanaṃ sadā || 3-187-3||
MHB 3-187-4
अहं नारायणो नाम प्रभवः शाश्वतोऽव्ययः ।
विधाता सर्वभूतानां संहर्ता च द्विजोत्तम ॥ ३-१८७-४॥
ahaṃ nārāyaṇo nāma prabhavaḥ śāśvato'vyayaḥ |
vidhātā sarvabhūtānāṃ saṃhartā ca dvijottama || 3-187-4||
MHB 3-187-5
अहं विष्णुरहं ब्रह्मा शक्रश्चाहं सुराधिपः ।
अहं वैश्रवणो राजा यमः प्रेताधिपस्तथा ॥ ३-१८७-५॥
ahaṃ viṣṇurahaṃ brahmā śakraścāhaṃ surādhipaḥ |
ahaṃ vaiśravaṇo rājā yamaḥ pretādhipastathā || 3-187-5||
MHB 3-187-6
अहं शिवश्च सोमश्च कश्यपश्च प्रजापतिः ।
अहं धाता विधाता च यज्ञश्चाहं द्विजोत्तम ॥ ३-१८७-६॥
ahaṃ śivaśca somaśca kaśyapaśca prajāpatiḥ |
ahaṃ dhātā vidhātā ca yajñaścāhaṃ dvijottama || 3-187-6||
MHB 3-187-7
अग्निरास्यं क्षितिः पादौ चन्द्रादित्यौ च लोचने ।
सदिशं च नभः कायो वायुर्मनसि मे स्थितः ॥ ३-१८७-७॥
agnirāsyaṃ kṣitiḥ pādau candrādityau ca locane |
sadiśaṃ ca nabhaḥ kāyo vāyurmanasi me sthitaḥ || 3-187-7||
MHB 3-187-8
मया क्रतुशतैरिष्टं बहुभिः स्वाप्तदक्षिणैः ।
यजन्ते वेदविदुषो मां देवयजने स्थितम् ॥ ३-१८७-८॥
mayā kratuśatairiṣṭaṃ bahubhiḥ svāptadakṣiṇaiḥ |
yajante vedaviduṣo māṃ devayajane sthitam || 3-187-8||
MHB 3-187-9
पृथिव्यां क्षत्रियेन्द्राश्च पार्थिवाः स्वर्गकाङ्क्षिणः ।
यजन्ते मां तथा वैश्याः स्वर्गलोकजिगीषवः ॥ ३-१८७-९॥
pṛthivyāṃ kṣatriyendrāśca pārthivāḥ svargakāṅkṣiṇaḥ |
yajante māṃ tathā vaiśyāḥ svargalokajigīṣavaḥ || 3-187-9||
MHB 3-187-10
चतुःसमुद्रपर्यन्तां मेरुमन्दरभूषणाम् ।
शेषो भूत्वाहमेवैतां धारयामि वसुंधराम् ॥ ३-१८७-१०॥
catuḥsamudraparyantāṃ merumandarabhūṣaṇām |
śeṣo bhūtvāhamevaitāṃ dhārayāmi vasuṃdharām || 3-187-10||
MHB 3-187-11
वाराहं रूपमास्थाय मयेयं जगती पुरा ।
मज्जमाना जले विप्र वीर्येणासीत्समुद्धृता ॥ ३-१८७-११॥
vārāhaṃ rūpamāsthāya mayeyaṃ jagatī purā |
majjamānā jale vipra vīryeṇāsītsamuddhṛtā || 3-187-11||
MHB 3-187-12
अग्निश्च वडवावक्त्रो भूत्वाहं द्विजसत्तम ।
पिबाम्यपः समाविद्धास्ताश्चैव विसृजाम्यहम् ॥ ३-१८७-१२॥
agniśca vaḍavāvaktro bhūtvāhaṃ dvijasattama |
pibāmyapaḥ samāviddhāstāścaiva visṛjāmyaham || 3-187-12||
MHB 3-187-13
ब्रह्म वक्त्रं भुजौ क्षत्रमूरू मे संश्रिता विशः ।
पादौ शूद्रा भजन्ते मे विक्रमेण क्रमेण च ॥ ३-१८७-१३॥
brahma vaktraṃ bhujau kṣatramūrū me saṃśritā viśaḥ |
pādau śūdrā bhajante me vikrameṇa krameṇa ca || 3-187-13||
MHB 3-187-14
ऋग्वेदः सामवेदश्च यजुर्वेदोऽप्यथर्वणः ।
मत्तः प्रादुर्भवन्त्येते मामेव प्रविशन्ति च ॥ ३-१८७-१४॥
ṛgvedaḥ sāmavedaśca yajurvedo'pyatharvaṇaḥ |
mattaḥ prādurbhavantyete māmeva praviśanti ca || 3-187-14||
MHB 3-187-15
यतयः शान्तिपरमा यतात्मानो मुमुक्षवः ।
कामक्रोधद्वेषमुक्ता निःसङ्गा वीतकल्मषाः ॥ ३-१८७-१५॥
yatayaḥ śāntiparamā yatātmāno mumukṣavaḥ |
kāmakrodhadveṣamuktā niḥsaṅgā vītakalmaṣāḥ || 3-187-15||
MHB 3-187-16
सत्त्वस्था निरहंकारा नित्यमध्यात्मकोविदाः ।
मामेव सततं विप्राश्चिन्तयन्त उपासते ॥ ३-१८७-१६॥
sattvasthā nirahaṃkārā nityamadhyātmakovidāḥ |
māmeva satataṃ viprāścintayanta upāsate || 3-187-16||
MHB 3-187-17
अहं संवर्तको ज्योतिरहं संवर्तको यमः ।
अहं संवर्तकः सूर्यो अहं संवर्तकोऽनिलः ॥ ३-१८७-१७॥
ahaṃ saṃvartako jyotirahaṃ saṃvartako yamaḥ |
ahaṃ saṃvartakaḥ sūryo ahaṃ saṃvartako'nilaḥ || 3-187-17||
MHB 3-187-18
तारारूपाणि दृश्यन्ते यान्येतानि नभस्तले ।
मम रूपाण्यथैतानि विद्धि त्वं द्विजसत्तम ॥ ३-१८७-१८॥
tārārūpāṇi dṛśyante yānyetāni nabhastale |
mama rūpāṇyathaitāni viddhi tvaṃ dvijasattama || 3-187-18||
MHB 3-187-19
रत्नाकराः समुद्राश्च सर्व एव चतुर्दिशम् ।
वसनं शयनं चैव निलयं चैव विद्धि मे ॥ ३-१८७-१९॥
ratnākarāḥ samudrāśca sarva eva caturdiśam |
vasanaṃ śayanaṃ caiva nilayaṃ caiva viddhi me || 3-187-19||
MHB 3-187-20
कामं क्रोधं च हर्षं च भयं मोहं तथैव च ।
ममैव विद्धि रूपाणि सर्वाण्येतानि सत्तम ॥ ३-१८७-२०॥
kāmaṃ krodhaṃ ca harṣaṃ ca bhayaṃ mohaṃ tathaiva ca |
mamaiva viddhi rūpāṇi sarvāṇyetāni sattama || 3-187-20||
MHB 3-187-21
प्राप्नुवन्ति नरा विप्र यत्कृत्वा कर्मशोभनम् ।
सत्यं दानं तपश्चोग्रमहिंसा चैव जन्तुषु ॥ ३-१८७-२१॥
prāpnuvanti narā vipra yatkṛtvā karmaśobhanam |
satyaṃ dānaṃ tapaścogramahiṃsā caiva jantuṣu || 3-187-21||
MHB 3-187-22
मद्विधानेन विहिता मम देहविहारिणः ।
मयाभिभूतविज्ञाना विचेष्टन्ते न कामतः ॥ ३-१८७-२२॥
madvidhānena vihitā mama dehavihāriṇaḥ |
mayābhibhūtavijñānā viceṣṭante na kāmataḥ || 3-187-22||
MHB 3-187-23
सम्यग्वेदमधीयाना यजन्तो विविधैर्मखैः ।
शान्तात्मानो जितक्रोधाः प्राप्नुवन्ति द्विजातयः ॥ ३-१८७-२३॥
samyagvedamadhīyānā yajanto vividhairmakhaiḥ |
śāntātmāno jitakrodhāḥ prāpnuvanti dvijātayaḥ || 3-187-23||
MHB 3-187-24
प्राप्तुं न शक्यो यो विद्वन्नरैर्दुष्कृतकर्मभिः ।
लोभाभिभूतैः कृपणैरनार्यैरकृतात्मभिः ॥ ३-१८७-२४॥
prāptuṃ na śakyo yo vidvannarairduṣkṛtakarmabhiḥ |
lobhābhibhūtaiḥ kṛpaṇairanāryairakṛtātmabhiḥ || 3-187-24||
MHB 3-187-25
तं मां महाफलं विद्धि पदं सुकृतकर्मणः ।
दुष्प्रापं विप्रमूढानां मार्गं योगैर्निषेवितम् ॥ ३-१८७-२५॥
taṃ māṃ mahāphalaṃ viddhi padaṃ sukṛtakarmaṇaḥ |
duṣprāpaṃ vipramūḍhānāṃ mārgaṃ yogairniṣevitam || 3-187-25||
MHB 3-187-26
यदा यदा च धर्मस्य ग्लानिर्भवति सत्तम ।
अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ॥ ३-१८७-२६॥
yadā yadā ca dharmasya glānirbhavati sattama |
abhyutthānamadharmasya tadātmānaṃ sṛjāmyaham || 3-187-26||
MHB 3-187-27
दैत्या हिंसानुरक्ताश्च अवध्याः सुरसत्तमैः ।
राक्षसाश्चापि लोकेऽस्मिन्यदोत्पत्स्यन्ति दारुणाः ॥ ३-१८७-२७॥
daityā hiṃsānuraktāśca avadhyāḥ surasattamaiḥ |
rākṣasāścāpi loke'sminyadotpatsyanti dāruṇāḥ || 3-187-27||
MHB 3-187-28
तदाहं संप्रसूयामि गृहेषु शुभकर्मणाम् ।
प्रविष्टो मानुषं देहं सर्वं प्रशमयाम्यहम् ॥ ३-१८७-२८॥
tadāhaṃ saṃprasūyāmi gṛheṣu śubhakarmaṇām |
praviṣṭo mānuṣaṃ dehaṃ sarvaṃ praśamayāmyaham || 3-187-28||
MHB 3-187-29
सृष्ट्वा देवमनुष्यांश्च गन्धर्वोरगराक्षसान् ।
स्थावराणि च भूतानि संहराम्यात्ममायया ॥ ३-१८७-२९॥
sṛṣṭvā devamanuṣyāṃśca gandharvoragarākṣasān |
sthāvarāṇi ca bhūtāni saṃharāmyātmamāyayā || 3-187-29||
MHB 3-187-30
कर्मकाले पुनर्देहमनुचिन्त्य सृजाम्यहम् ।
प्रविश्य मानुषं देहं मर्यादाबन्धकारणात् ॥ ३-१८७-३०॥
karmakāle punardehamanucintya sṛjāmyaham |
praviśya mānuṣaṃ dehaṃ maryādābandhakāraṇāt || 3-187-30||
MHB 3-187-31
श्वेतः कृतयुगे वर्णः पीतस्त्रेतायुगे मम ।
रक्तो द्वापरमासाद्य कृष्णः कलियुगे तथा ॥ ३-१८७-३१॥
śvetaḥ kṛtayuge varṇaḥ pītastretāyuge mama |
rakto dvāparamāsādya kṛṣṇaḥ kaliyuge tathā || 3-187-31||
MHB 3-187-32
त्रयो भागा ह्यधर्मस्य तस्मिन्काले भवन्त्युत ।
अन्तकाले च संप्राप्ते कालो भूत्वातिदारुणः ।
त्रैलोक्यं नाशयाम्येकः कृत्स्नं स्थावरजङ्गमम् ॥ ३-१८७-३२॥
trayo bhāgā hyadharmasya tasminkāle bhavantyuta |
antakāle ca saṃprāpte kālo bhūtvātidāruṇaḥ |
trailokyaṃ nāśayāmyekaḥ kṛtsnaṃ sthāvarajaṅgamam || 3-187-32||
MHB 3-187-33
अहं त्रिवर्त्मा सर्वात्मा सर्वलोकसुखावहः ।
अभिभूः सर्वगोऽनन्तो हृषीकेश उरुक्रमः ॥ ३-१८७-३३॥
ahaṃ trivartmā sarvātmā sarvalokasukhāvahaḥ |
abhibhūḥ sarvago'nanto hṛṣīkeśa urukramaḥ || 3-187-33||
MHB 3-187-34
कालचक्रं नयाम्येको ब्रह्मन्नहमरूपि वै ।
शमनं सर्वभूतानां सर्वलोककृतोद्यमम् ॥ ३-१८७-३४॥
kālacakraṃ nayāmyeko brahmannahamarūpi vai |
śamanaṃ sarvabhūtānāṃ sarvalokakṛtodyamam || 3-187-34||
MHB 3-187-35
एवं प्रणिहितः सम्यङ्मयात्मा मुनिसत्तम ।
सर्वभूतेषु विप्रेन्द्र न च मां वेत्ति कश्चन ॥ ३-१८७-३५॥
evaṃ praṇihitaḥ samyaṅmayātmā munisattama |
sarvabhūteṣu viprendra na ca māṃ vetti kaścana || 3-187-35||
MHB 3-187-36
यच्च किंचित्त्वया प्राप्तं मयि क्लेशात्मकं द्विज ।
सुखोदयाय तत्सर्वं श्रेयसे च तवानघ ॥ ३-१८७-३६॥
yacca kiṃcittvayā prāptaṃ mayi kleśātmakaṃ dvija |
sukhodayāya tatsarvaṃ śreyase ca tavānagha || 3-187-36||
MHB 3-187-37
यच्च किंचित्त्वया लोके दृष्टं स्थावरजङ्गमम् ।
विहितः सर्वथैवासौ ममात्मा मुनिसत्तम ॥ ३-१८७-३७॥
yacca kiṃcittvayā loke dṛṣṭaṃ sthāvarajaṅgamam |
vihitaḥ sarvathaivāsau mamātmā munisattama || 3-187-37||
MHB 3-187-38
अर्धं मम शरीरस्य सर्वलोकपितामहः ।
अहं नारायणो नाम शङ्खचक्रगदाधरः ॥ ३-१८७-३८॥
ardhaṃ mama śarīrasya sarvalokapitāmahaḥ |
ahaṃ nārāyaṇo nāma śaṅkhacakragadādharaḥ || 3-187-38||
MHB 3-187-39
यावद्युगानां विप्रर्षे सहस्रपरिवर्तनम् ।
तावत्स्वपिमि विश्वात्मा सर्वलोकपितामहः ॥ ३-१८७-३९॥
yāvadyugānāṃ viprarṣe sahasraparivartanam |
tāvatsvapimi viśvātmā sarvalokapitāmahaḥ || 3-187-39||
MHB 3-187-40
एवं सर्वमहं कालमिहासे मुनिसत्तम ।
अशिशुः शिशुरूपेण यावद्ब्रह्मा न बुध्यते ॥ ३-१८७-४०॥
evaṃ sarvamahaṃ kālamihāse munisattama |
aśiśuḥ śiśurūpeṇa yāvadbrahmā na budhyate || 3-187-40||
MHB 3-187-41
मया च विप्र दत्तोऽयं वरस्ते ब्रह्मरूपिणा ।
असकृत्परितुष्टेन विप्रर्षिगणपूजित ॥ ३-१८७-४१॥
mayā ca vipra datto'yaṃ varaste brahmarūpiṇā |
asakṛtparituṣṭena viprarṣigaṇapūjita || 3-187-41||
MHB 3-187-42
सर्वमेकार्णवं दृष्ट्वा नष्टं स्थावरजङ्गमम् ।
विक्लवोऽसि मया ज्ञातस्ततस्ते दर्शितं जगत् ॥ ३-१८७-४२॥
sarvamekārṇavaṃ dṛṣṭvā naṣṭaṃ sthāvarajaṅgamam |
viklavo'si mayā jñātastataste darśitaṃ jagat || 3-187-42||
MHB 3-187-43
अभ्यन्तरं शरीरस्य प्रविष्टोऽसि यदा मम ।
दृष्ट्वा लोकं समस्तं च विस्मितो नावबुध्यसे ॥ ३-१८७-४३॥
abhyantaraṃ śarīrasya praviṣṭo'si yadā mama |
dṛṣṭvā lokaṃ samastaṃ ca vismito nāvabudhyase || 3-187-43||
MHB 3-187-44
ततोऽसि वक्त्राद्विप्रर्षे द्रुतं निःसारितो मया ।
आख्यातस्ते मया चात्मा दुर्ज्ञेयोऽपि सुरासुरैः ॥ ३-१८७-४४॥
tato'si vaktrādviprarṣe drutaṃ niḥsārito mayā |
ākhyātaste mayā cātmā durjñeyo'pi surāsuraiḥ || 3-187-44||
MHB 3-187-45
यावत्स भगवान्ब्रह्मा न बुध्यति महातपाः ।
तावत्त्वमिह विप्रर्षे विश्रब्धश्चर वै सुखम् ॥ ३-१८७-४५॥
yāvatsa bhagavānbrahmā na budhyati mahātapāḥ |
tāvattvamiha viprarṣe viśrabdhaścara vai sukham || 3-187-45||
MHB 3-187-46
ततो विबुद्धे तस्मिंस्तु सर्वलोकपितामहे ।
एकीभूतो हि स्रक्ष्यामि शरीराद्द्विजसत्तम ॥ ३-१८७-४६॥
tato vibuddhe tasmiṃstu sarvalokapitāmahe |
ekībhūto hi srakṣyāmi śarīrāddvijasattama || 3-187-46||
MHB 3-187-47
आकाशं पृथिवीं ज्योतिर्वायुं सलिलमेव च ।
लोके यच्च भवेच्छेषमिह स्थावरजङ्गमम् ॥ ३-१८७-४७॥
ākāśaṃ pṛthivīṃ jyotirvāyuṃ salilameva ca |
loke yacca bhaveccheṣamiha sthāvarajaṅgamam || 3-187-47||
MHB 3-187-48
मार्कण्डेय उवाच ।
इत्युक्त्वान्तर्हितस्तात स देवः परमाद्भुतः ।
प्रजाश्चेमाः प्रपश्यामि विचित्रा बहुधाकृताः ॥ ३-१८७-४८॥
mārkaṇḍeya uvāca |
ityuktvāntarhitastāta sa devaḥ paramādbhutaḥ |
prajāścemāḥ prapaśyāmi vicitrā bahudhākṛtāḥ || 3-187-48||
MHB 3-187-49
एतद्दृष्टं मया राजंस्तस्मिन्प्राप्ते युगक्षये ।
आश्चर्यं भरतश्रेष्ठ सर्वधर्मभृतां वर ॥ ३-१८७-४९॥
etaddṛṣṭaṃ mayā rājaṃstasminprāpte yugakṣaye |
āścaryaṃ bharataśreṣṭha sarvadharmabhṛtāṃ vara || 3-187-49||
MHB 3-187-50
यः स देवो मया दृष्टः पुरा पद्मनिभेक्षणः ।
स एष पुरुषव्याघ्र संबन्धी ते जनार्दनः ॥ ३-१८७-५०॥
yaḥ sa devo mayā dṛṣṭaḥ purā padmanibhekṣaṇaḥ |
sa eṣa puruṣavyāghra saṃbandhī te janārdanaḥ || 3-187-50||
MHB 3-187-51
अस्यैव वरदानाद्धि स्मृतिर्न प्रजहाति माम् ।
दीर्घमायुश्च कौन्तेय स्वच्छन्दमरणं तथा ॥ ३-१८७-५१॥
asyaiva varadānāddhi smṛtirna prajahāti mām |
dīrghamāyuśca kaunteya svacchandamaraṇaṃ tathā || 3-187-51||
MHB 3-187-52
स एष कृष्णो वार्ष्णेयः पुराणपुरुषो विभुः ।
आस्ते हरिरचिन्त्यात्मा क्रीडन्निव महाभुजः ॥ ३-१८७-५२॥
sa eṣa kṛṣṇo vārṣṇeyaḥ purāṇapuruṣo vibhuḥ |
āste hariracintyātmā krīḍanniva mahābhujaḥ || 3-187-52||
MHB 3-187-53
एष धाता विधाता च संहर्ता चैव सात्वतः ।
श्रीवत्सवक्षा गोविन्दः प्रजापतिपतिः प्रभुः ॥ ३-१८७-५३॥
eṣa dhātā vidhātā ca saṃhartā caiva sātvataḥ |
śrīvatsavakṣā govindaḥ prajāpatipatiḥ prabhuḥ || 3-187-53||
MHB 3-187-54
दृष्ट्वेमं वृष्णिशार्दूलं स्मृतिर्मामियमागता ।
आदिदेवमजं विष्णुं पुरुषं पीतवाससम् ॥ ३-१८७-५४॥
dṛṣṭvemaṃ vṛṣṇiśārdūlaṃ smṛtirmāmiyamāgatā |
ādidevamajaṃ viṣṇuṃ puruṣaṃ pītavāsasam || 3-187-54||
MHB 3-187-55
सर्वेषामेव भूतानां पिता माता च माधवः ।
गच्छध्वमेनं शरणं शरण्यं कौरवर्षभाः ॥ ३-१८७-५५॥
sarveṣāmeva bhūtānāṃ pitā mātā ca mādhavaḥ |
gacchadhvamenaṃ śaraṇaṃ śaraṇyaṃ kauravarṣabhāḥ || 3-187-55||
Adhyaya: 188/299 (93)
MHB 3-188-1
वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्तास्तु ते पार्था यमौ च पुरुषर्षभौ ।
द्रौपद्या कृष्णया सार्धं नमश्चक्रुर्जनार्दनम् ॥ ३-१८८-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktāstu te pārthā yamau ca puruṣarṣabhau |
draupadyā kṛṣṇayā sārdhaṃ namaścakrurjanārdanam || 3-188-1||
MHB 3-188-2
स चैतान्पुरुषव्याघ्र साम्ना परमवल्गुना ।
सान्त्वयामास मानार्हान्मन्यमानो यथाविधि ॥ ३-१८८-२॥
sa caitānpuruṣavyāghra sāmnā paramavalgunā |
sāntvayāmāsa mānārhānmanyamāno yathāvidhi || 3-188-2||
MHB 3-188-3
युधिष्ठिरस्तु कौन्तेयो मार्कण्डेयं महामुनिम् ।
पुनः पप्रच्छ साम्राज्ये भविष्यां जगतो गतिम् ॥ ३-१८८-३॥
yudhiṣṭhirastu kaunteyo mārkaṇḍeyaṃ mahāmunim |
punaḥ papraccha sāmrājye bhaviṣyāṃ jagato gatim || 3-188-3||
MHB 3-188-4
आश्चर्यभूतं भवतः श्रुतं नो वदतां वर ।
मुने भार्गव यद्वृत्तं युगादौ प्रभवाप्ययौ ॥ ३-१८८-४॥
āścaryabhūtaṃ bhavataḥ śrutaṃ no vadatāṃ vara |
mune bhārgava yadvṛttaṃ yugādau prabhavāpyayau || 3-188-4||
MHB 3-188-5
अस्मिन्कलियुगेऽप्यस्ति पुनः कौतूहलं मम ।
समाकुलेषु धर्मेषु किं नु शेषं भविष्यति ॥ ३-१८८-५॥
asminkaliyuge'pyasti punaḥ kautūhalaṃ mama |
samākuleṣu dharmeṣu kiṃ nu śeṣaṃ bhaviṣyati || 3-188-5||
MHB 3-188-6
किंवीर्या मानवास्तत्र किमाहारविहारिणः ।
किमायुषः किंवसना भविष्यन्ति युगक्षये ॥ ३-१८८-६॥
kiṃvīryā mānavāstatra kimāhāravihāriṇaḥ |
kimāyuṣaḥ kiṃvasanā bhaviṣyanti yugakṣaye || 3-188-6||
MHB 3-188-7
कां च काष्ठां समासाद्य पुनः संपत्स्यते कृतम् ।
विस्तरेण मुने ब्रूहि विचित्राणीह भाषसे ॥ ३-१८८-७॥
kāṃ ca kāṣṭhāṃ samāsādya punaḥ saṃpatsyate kṛtam |
vistareṇa mune brūhi vicitrāṇīha bhāṣase || 3-188-7||
MHB 3-188-8
इत्युक्तः स मुनिश्रेष्ठः पुनरेवाभ्यभाषत ।
रमयन्वृष्णिशार्दूलं पाण्डवांश्च महामुनिः ॥ ३-१८८-८॥
ityuktaḥ sa muniśreṣṭhaḥ punarevābhyabhāṣata |
ramayanvṛṣṇiśārdūlaṃ pāṇḍavāṃśca mahāmuniḥ || 3-188-8||
MHB 3-188-9
मार्कण्डेय उवाच ।
भविष्यं सर्वलोकस्य वृत्तान्तं भरतर्षभ ।
कलुषं कालमासाद्य कथ्यमानं निबोध मे ॥ ३-१८८-९॥
mārkaṇḍeya uvāca |
bhaviṣyaṃ sarvalokasya vṛttāntaṃ bharatarṣabha |
kaluṣaṃ kālamāsādya kathyamānaṃ nibodha me || 3-188-9||
MHB 3-188-10
कृते चतुष्पात्सकलो निर्व्याजोपाधिवर्जितः ।
वृषः प्रतिष्ठितो धर्मो मनुष्येष्वभवत्पुरा ॥ ३-१८८-१०॥
kṛte catuṣpātsakalo nirvyājopādhivarjitaḥ |
vṛṣaḥ pratiṣṭhito dharmo manuṣyeṣvabhavatpurā || 3-188-10||
MHB 3-188-11
अधर्मपादविद्धस्तु त्रिभिरंशैः प्रतिष्ठितः ।
त्रेतायां द्वापरेऽर्धेन व्यामिश्रो धर्म उच्यते ॥ ३-१८८-११॥
adharmapādaviddhastu tribhiraṃśaiḥ pratiṣṭhitaḥ |
tretāyāṃ dvāpare'rdhena vyāmiśro dharma ucyate || 3-188-11||
MHB 3-188-12
त्रिभिरंशैरधर्मस्तु लोकानाक्रम्य तिष्ठति ।
चतुर्थांशेन धर्मस्तु मनुष्यानुपतिष्ठति ॥ ३-१८८-१२॥
tribhiraṃśairadharmastu lokānākramya tiṣṭhati |
caturthāṃśena dharmastu manuṣyānupatiṣṭhati || 3-188-12||
MHB 3-188-13
आयुर्वीर्यमथो बुद्धिर्बलं तेजश्च पाण्डव ।
मनुष्याणामनुयुगं ह्रसतीति निबोध मे ॥ ३-१८८-१३॥
āyurvīryamatho buddhirbalaṃ tejaśca pāṇḍava |
manuṣyāṇāmanuyugaṃ hrasatīti nibodha me || 3-188-13||
MHB 3-188-14
राजानो ब्राह्मणा वैश्याः शूद्राश्चैव युधिष्ठिर ।
व्याजैर्धर्मं चरिष्यन्ति धर्मवैतंसिका नराः ॥ ३-१८८-१४॥
rājāno brāhmaṇā vaiśyāḥ śūdrāścaiva yudhiṣṭhira |
vyājairdharmaṃ cariṣyanti dharmavaitaṃsikā narāḥ || 3-188-14||
MHB 3-188-15
सत्यं संक्षेप्स्यते लोके नरैः पण्डितमानिभिः ।
सत्यहान्या ततस्तेषामायुरल्पं भविष्यति ॥ ३-१८८-१५॥
satyaṃ saṃkṣepsyate loke naraiḥ paṇḍitamānibhiḥ |
satyahānyā tatasteṣāmāyuralpaṃ bhaviṣyati || 3-188-15||
MHB 3-188-16
आयुषः प्रक्षयाद्विद्यां न शक्ष्यन्त्युपशिक्षितुम् ।
विद्याहीनानविज्ञानाल्लोभोऽप्यभिभविष्यति ॥ ३-१८८-१६॥
āyuṣaḥ prakṣayādvidyāṃ na śakṣyantyupaśikṣitum |
vidyāhīnānavijñānāllobho'pyabhibhaviṣyati || 3-188-16||
MHB 3-188-17
लोभक्रोधपरा मूढाः कामसक्ताश्च मानवाः ।
वैरबद्धा भविष्यन्ति परस्परवधेप्सवः ॥ ३-१८८-१७॥
lobhakrodhaparā mūḍhāḥ kāmasaktāśca mānavāḥ |
vairabaddhā bhaviṣyanti parasparavadhepsavaḥ || 3-188-17||
MHB 3-188-18
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः संकीर्यन्तः परस्परम् ।
शूद्रतुल्या भविष्यन्ति तपःसत्यविवर्जिताः ॥ ३-१८८-१८॥
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ saṃkīryantaḥ parasparam |
śūdratulyā bhaviṣyanti tapaḥsatyavivarjitāḥ || 3-188-18||
MHB 3-188-19
अन्त्या मध्या भविष्यन्ति मध्याश्चान्तावसायिनः ।
ईदृशो भविता लोको युगान्ते पर्युपस्थिते ॥ ३-१८८-१९॥
antyā madhyā bhaviṣyanti madhyāścāntāvasāyinaḥ |
īdṛśo bhavitā loko yugānte paryupasthite || 3-188-19||
MHB 3-188-20
वस्त्राणां प्रवरा शाणी धान्यानां कोरदूषकाः ।
भार्यामित्राश्च पुरुषा भविष्यन्ति युगक्षये ॥ ३-१८८-२०॥
vastrāṇāṃ pravarā śāṇī dhānyānāṃ koradūṣakāḥ |
bhāryāmitrāśca puruṣā bhaviṣyanti yugakṣaye || 3-188-20||
MHB 3-188-21
मत्स्यामिषेण जीवन्तो दुहन्तश्चाप्यजैडकम् ।
गोषु नष्टासु पुरुषा भविष्यन्ति युगक्षये ॥ ३-१८८-२१॥
matsyāmiṣeṇa jīvanto duhantaścāpyajaiḍakam |
goṣu naṣṭāsu puruṣā bhaviṣyanti yugakṣaye || 3-188-21||
MHB 3-188-22
अन्योन्यं परिमुष्णन्तो हिंसयन्तश्च मानवाः ।
अजपा नास्तिकाः स्तेना भविष्यन्ति युगक्षये ॥ ३-१८८-२२॥
anyonyaṃ parimuṣṇanto hiṃsayantaśca mānavāḥ |
ajapā nāstikāḥ stenā bhaviṣyanti yugakṣaye || 3-188-22||
MHB 3-188-23
सरित्तीरेषु कुद्दालैर्वापयिष्यन्ति चौषधीः ।
ताश्चाप्यल्पफलास्तेषां भविष्यन्ति युगक्षये ॥ ३-१८८-२३॥
sarittīreṣu kuddālairvāpayiṣyanti cauṣadhīḥ |
tāścāpyalpaphalāsteṣāṃ bhaviṣyanti yugakṣaye || 3-188-23||
MHB 3-188-24
श्राद्धे दैवे च पुरुषा ये च नित्यं धृतव्रताः ।
तेऽपि लोभसमायुक्ता भोक्ष्यन्तीह परस्परम् ॥ ३-१८८-२४॥
śrāddhe daive ca puruṣā ye ca nityaṃ dhṛtavratāḥ |
te'pi lobhasamāyuktā bhokṣyantīha parasparam || 3-188-24||
MHB 3-188-25
पिता पुत्रस्य भोक्ता च पितुः पुत्रस्तथैव च ।
अतिक्रान्तानि भोज्यानि भविष्यन्ति युगक्षये ॥ ३-१८८-२५॥
pitā putrasya bhoktā ca pituḥ putrastathaiva ca |
atikrāntāni bhojyāni bhaviṣyanti yugakṣaye || 3-188-25||
MHB 3-188-26
न व्रतानि चरिष्यन्ति ब्राह्मणा वेदनिन्दकाः ।
न यक्ष्यन्ति न होष्यन्ति हेतुवादविलोभिताः ॥ ३-१८८-२६॥
na vratāni cariṣyanti brāhmaṇā vedanindakāḥ |
na yakṣyanti na hoṣyanti hetuvādavilobhitāḥ || 3-188-26||
MHB 3-188-27
निम्ने कृषिं करिष्यन्ति योक्ष्यन्ति धुरि धेनुकाः ।
एकहायनवत्सांश्च वाहयिष्यन्ति मानवाः ॥ ३-१८८-२७॥
nimne kṛṣiṃ kariṣyanti yokṣyanti dhuri dhenukāḥ |
ekahāyanavatsāṃśca vāhayiṣyanti mānavāḥ || 3-188-27||
MHB 3-188-28
पुत्रः पितृवधं कृत्वा पिता पुत्रवधं तथा ।
निरुद्वेगो बृहद्वादी न निन्दामुपलप्स्यते ॥ ३-१८८-२८॥
putraḥ pitṛvadhaṃ kṛtvā pitā putravadhaṃ tathā |
nirudvego bṛhadvādī na nindāmupalapsyate || 3-188-28||
MHB 3-188-29
म्लेच्छभूतं जगत्सर्वं निष्क्रियं यज्ञवर्जितम् ।
भविष्यति निरानन्दमनुत्सवमथो तथा ॥ ३-१८८-२९॥
mlecchabhūtaṃ jagatsarvaṃ niṣkriyaṃ yajñavarjitam |
bhaviṣyati nirānandamanutsavamatho tathā || 3-188-29||
MHB 3-188-30
प्रायशः कृपणानां हि तथा बन्धुमतामपि ।
विधवानां च वित्तानि हरिष्यन्तीह मानवाः ॥ ३-१८८-३०॥
prāyaśaḥ kṛpaṇānāṃ hi tathā bandhumatāmapi |
vidhavānāṃ ca vittāni hariṣyantīha mānavāḥ || 3-188-30||
MHB 3-188-31
अल्पवीर्यबलाः स्तब्धा लोभमोहपरायणाः ।
तत्कथादानसंतुष्टा दुष्टानामपि मानवाः ।
परिग्रहं करिष्यन्ति पापाचारपरिग्रहाः ॥ ३-१८८-३१॥
alpavīryabalāḥ stabdhā lobhamohaparāyaṇāḥ |
tatkathādānasaṃtuṣṭā duṣṭānāmapi mānavāḥ |
parigrahaṃ kariṣyanti pāpācāraparigrahāḥ || 3-188-31||
MHB 3-188-32
संघातयन्तः कौन्तेय राजानः पापबुद्धयः ।
परस्परवधोद्युक्ता मूर्खाः पण्डितमानिनः ।
भविष्यन्ति युगस्यान्ते क्षत्रिया लोककण्टकाः ॥ ३-१८८-३२॥
saṃghātayantaḥ kaunteya rājānaḥ pāpabuddhayaḥ |
parasparavadhodyuktā mūrkhāḥ paṇḍitamāninaḥ |
bhaviṣyanti yugasyānte kṣatriyā lokakaṇṭakāḥ || 3-188-32||
MHB 3-188-33
अरक्षितारो लुब्धाश्च मानाहंकारदर्पिताः ।
केवलं दण्डरुचयो भविष्यन्ति युगक्षये ॥ ३-१८८-३३॥
arakṣitāro lubdhāśca mānāhaṃkāradarpitāḥ |
kevalaṃ daṇḍarucayo bhaviṣyanti yugakṣaye || 3-188-33||
MHB 3-188-34
आक्रम्याक्रम्य साधूनां दारांश्चैव धनानि च ।
भोक्ष्यन्ते निरनुक्रोशा रुदतामपि भारत ॥ ३-१८८-३४॥
ākramyākramya sādhūnāṃ dārāṃścaiva dhanāni ca |
bhokṣyante niranukrośā rudatāmapi bhārata || 3-188-34||
MHB 3-188-35
न कन्यां याचते कश्चिन्नापि कन्या प्रदीयते ।
स्वयंग्राहा भविष्यन्ति युगान्ते पर्युपस्थिते ॥ ३-१८८-३५॥
na kanyāṃ yācate kaścinnāpi kanyā pradīyate |
svayaṃgrāhā bhaviṣyanti yugānte paryupasthite || 3-188-35||
MHB 3-188-36
राजानश्चाप्यसंतुष्टाः परार्थान्मूढचेतसः ।
सर्वोपायैर्हरिष्यन्ति युगान्ते पर्युपस्थिते ॥ ३-१८८-३६॥
rājānaścāpyasaṃtuṣṭāḥ parārthānmūḍhacetasaḥ |
sarvopāyairhariṣyanti yugānte paryupasthite || 3-188-36||
MHB 3-188-37
म्लेच्छीभूतं जगत्सर्वं भविष्यति च भारत ।
हस्तो हस्तं परिमुषेद्युगान्ते पर्युपस्थिते ॥ ३-१८८-३७॥
mlecchībhūtaṃ jagatsarvaṃ bhaviṣyati ca bhārata |
hasto hastaṃ parimuṣedyugānte paryupasthite || 3-188-37||
MHB 3-188-38
सत्यं संक्षिप्यते लोके नरैः पण्डितमानिभिः ।
स्थविरा बालमतयो बालाः स्थविरबुद्धयः ॥ ३-१८८-३८॥
satyaṃ saṃkṣipyate loke naraiḥ paṇḍitamānibhiḥ |
sthavirā bālamatayo bālāḥ sthavirabuddhayaḥ || 3-188-38||
MHB 3-188-39
भीरवः शूरमानीनः शूरा भीरुविषादिनः ।
न विश्वसन्ति चान्योन्यं युगान्ते पर्युपस्थिते ॥ ३-१८८-३९॥
bhīravaḥ śūramānīnaḥ śūrā bhīruviṣādinaḥ |
na viśvasanti cānyonyaṃ yugānte paryupasthite || 3-188-39||
MHB 3-188-40
एकाहार्यं जगत्सर्वं लोभमोहव्यवस्थितम् ।
अधर्मो वर्धति महान्न च धर्मः प्रवर्तते ॥ ३-१८८-४०॥
ekāhāryaṃ jagatsarvaṃ lobhamohavyavasthitam |
adharmo vardhati mahānna ca dharmaḥ pravartate || 3-188-40||
MHB 3-188-41
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या न शिष्यन्ति जनाधिप ।
एकवर्णस्तदा लोको भविष्यति युगक्षये ॥ ३-१८८-४१॥
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā na śiṣyanti janādhipa |
ekavarṇastadā loko bhaviṣyati yugakṣaye || 3-188-41||
MHB 3-188-42
न क्षंस्यति पिता पुत्रं पुत्रश्च पितरं तथा ।
भार्या च पतिशुश्रूषां न करिष्यति काचन ॥ ३-१८८-४२॥
na kṣaṃsyati pitā putraṃ putraśca pitaraṃ tathā |
bhāryā ca patiśuśrūṣāṃ na kariṣyati kācana || 3-188-42||
MHB 3-188-43
ये यवान्ना जनपदा गोधूमान्नास्तथैव च ।
तान्देशान्संश्रयिष्यन्ति युगान्ते पर्युपस्थिते ॥ ३-१८८-४३॥
ye yavānnā janapadā godhūmānnāstathaiva ca |
tāndeśānsaṃśrayiṣyanti yugānte paryupasthite || 3-188-43||
MHB 3-188-44
स्वैराहाराश्च पुरुषा योषितश्च विशां पते ।
अन्योन्यं न सहिष्यन्ति युगान्ते पर्युपस्थिते ॥ ३-१८८-४४॥
svairāhārāśca puruṣā yoṣitaśca viśāṃ pate |
anyonyaṃ na sahiṣyanti yugānte paryupasthite || 3-188-44||
MHB 3-188-45
म्लेच्छभूतं जगत्सर्वं भविष्यति युधिष्ठिर ।
न श्राद्धैर्हि पितॄंश्चापि तर्पयिष्यन्ति मानवाः ॥ ३-१८८-४५॥
mlecchabhūtaṃ jagatsarvaṃ bhaviṣyati yudhiṣṭhira |
na śrāddhairhi pitṝṃścāpi tarpayiṣyanti mānavāḥ || 3-188-45||
MHB 3-188-46
न कश्चित्कस्यचिच्छ्रोता न कश्चित्कस्यचिद्गुरुः ।
तमोग्रस्तस्तदा लोको भविष्यति नराधिप ॥ ३-१८८-४६॥
na kaścitkasyacicchrotā na kaścitkasyacidguruḥ |
tamograstastadā loko bhaviṣyati narādhipa || 3-188-46||
MHB 3-188-47
परमायुश्च भविता तदा वर्षाणि षोडश ।
ततः प्राणान्विमोक्ष्यन्ति युगान्ते पर्युपस्थिते ॥ ३-१८८-४७॥
paramāyuśca bhavitā tadā varṣāṇi ṣoḍaśa |
tataḥ prāṇānvimokṣyanti yugānte paryupasthite || 3-188-47||
MHB 3-188-48
पञ्चमे वाथ षष्ठे वा वर्षे कन्या प्रसूयते ।
सप्तवर्षाष्टवर्षाश्च प्रजास्यन्ति नरास्तदा ॥ ३-१८८-४८॥
pañcame vātha ṣaṣṭhe vā varṣe kanyā prasūyate |
saptavarṣāṣṭavarṣāśca prajāsyanti narāstadā || 3-188-48||
MHB 3-188-49
पत्यौ स्त्री तु तदा राजन्पुरुषो वा स्त्रियं प्रति ।
युगान्ते राजशार्दूल न तोषमुपयास्यति ॥ ३-१८८-४९॥
patyau strī tu tadā rājanpuruṣo vā striyaṃ prati |
yugānte rājaśārdūla na toṣamupayāsyati || 3-188-49||
MHB 3-188-50
अल्पद्रव्या वृथालिङ्गा हिंसा च प्रभविष्यति ।
न कश्चित्कस्यचिद्दाता भविष्यति युगक्षये ॥ ३-१८८-५०॥
alpadravyā vṛthāliṅgā hiṃsā ca prabhaviṣyati |
na kaścitkasyaciddātā bhaviṣyati yugakṣaye || 3-188-50||
MHB 3-188-51
अट्टशूला जनपदाः शिवशूलाश्चतुष्पथाः ।
केशशूलाः स्त्रियश्चापि भविष्यन्ति युगक्षये ॥ ३-१८८-५१॥
aṭṭaśūlā janapadāḥ śivaśūlāścatuṣpathāḥ |
keśaśūlāḥ striyaścāpi bhaviṣyanti yugakṣaye || 3-188-51||
MHB 3-188-52
म्लेच्छाः क्रूराः सर्वभक्षा दारुणाः सर्वकर्मसु ।
भाविनः पश्चिमे काले मनुष्या नात्र संशयः ॥ ३-१८८-५२॥
mlecchāḥ krūrāḥ sarvabhakṣā dāruṇāḥ sarvakarmasu |
bhāvinaḥ paścime kāle manuṣyā nātra saṃśayaḥ || 3-188-52||
MHB 3-188-53
क्रयविक्रयकाले च सर्वः सर्वस्य वञ्चनम् ।
युगान्ते भरतश्रेष्ठ वृत्तिलोभात्करिष्यति ॥ ३-१८८-५३॥
krayavikrayakāle ca sarvaḥ sarvasya vañcanam |
yugānte bharataśreṣṭha vṛttilobhātkariṣyati || 3-188-53||
MHB 3-188-54
ज्ञानानि चाप्यविज्ञाय करिष्यन्ति क्रियास्तथा ।
आत्मच्छन्देन वर्तन्ते युगान्ते पर्युपस्थिते ॥ ३-१८८-५४॥
jñānāni cāpyavijñāya kariṣyanti kriyāstathā |
ātmacchandena vartante yugānte paryupasthite || 3-188-54||
MHB 3-188-55
स्वभावात्क्रूरकर्माणश्चान्योन्यमभिशङ्किनः ।
भवितारो जनाः सर्वे संप्राप्ते युगसंक्षये ॥ ३-१८८-५५॥
svabhāvātkrūrakarmāṇaścānyonyamabhiśaṅkinaḥ |
bhavitāro janāḥ sarve saṃprāpte yugasaṃkṣaye || 3-188-55||
MHB 3-188-56
आरामांश्चैव वृक्षांश्च नाशयिष्यन्ति निर्व्यथाः ।
भविता संक्षयो लोके जीवितस्य च देहिनाम् ॥ ३-१८८-५६॥
ārāmāṃścaiva vṛkṣāṃśca nāśayiṣyanti nirvyathāḥ |
bhavitā saṃkṣayo loke jīvitasya ca dehinām || 3-188-56||
MHB 3-188-57
तथा लोभाभिभूताश्च चरिष्यन्ति महीमिमाम् ।
ब्राह्मणाश्च भविष्यन्ति ब्रह्मस्वानि च भुञ्जते ॥ ३-१८८-५७॥
tathā lobhābhibhūtāśca cariṣyanti mahīmimām |
brāhmaṇāśca bhaviṣyanti brahmasvāni ca bhuñjate || 3-188-57||
MHB 3-188-58
हाहाकृता द्विजाश्चैव भयार्ता वृषलार्दिताः ।
त्रातारमलभन्तो वै भ्रमिष्यन्ति महीमिमाम् ॥ ३-१८८-५८॥
hāhākṛtā dvijāścaiva bhayārtā vṛṣalārditāḥ |
trātāramalabhanto vai bhramiṣyanti mahīmimām || 3-188-58||
MHB 3-188-59
जीवितान्तकरा रौद्राः क्रूराः प्राणिविहिंसकाः ।
यदा भविष्यन्ति नरास्तदा संक्षेप्स्यते युगम् ॥ ३-१८८-५९॥
jīvitāntakarā raudrāḥ krūrāḥ prāṇivihiṃsakāḥ |
yadā bhaviṣyanti narāstadā saṃkṣepsyate yugam || 3-188-59||
MHB 3-188-60
आश्रयिष्यन्ति च नदीः पर्वतान्विषमाणि च ।
प्रधावमाना वित्रस्ता द्विजाः कुरुकुलोद्वह ॥ ३-१८८-६०॥
āśrayiṣyanti ca nadīḥ parvatānviṣamāṇi ca |
pradhāvamānā vitrastā dvijāḥ kurukulodvaha || 3-188-60||
MHB 3-188-61
दस्युप्रपीडिता राजन्काका इव द्विजोत्तमाः ।
कुराजभिश्च सततं करभारप्रपीडिताः ॥ ३-१८८-६१॥
dasyuprapīḍitā rājankākā iva dvijottamāḥ |
kurājabhiśca satataṃ karabhāraprapīḍitāḥ || 3-188-61||
MHB 3-188-62
धैर्यं त्यक्त्वा महीपाल दारुणे युगसंक्षये ।
विकर्माणि करिष्यन्ति शूद्राणां परिचारकाः ॥ ३-१८८-६२॥
dhairyaṃ tyaktvā mahīpāla dāruṇe yugasaṃkṣaye |
vikarmāṇi kariṣyanti śūdrāṇāṃ paricārakāḥ || 3-188-62||
MHB 3-188-63
शूद्रा धर्मं प्रवक्ष्यन्ति ब्राह्मणाः पर्युपासकाः ।
श्रोतारश्च भविष्यन्ति प्रामाण्येन व्यवस्थिताः ॥ ३-१८८-६३॥
śūdrā dharmaṃ pravakṣyanti brāhmaṇāḥ paryupāsakāḥ |
śrotāraśca bhaviṣyanti prāmāṇyena vyavasthitāḥ || 3-188-63||
MHB 3-188-64
विपरीतश्च लोकोऽयं भविष्यत्यधरोत्तरः ।
एडूकान्पूजयिष्यन्ति वर्जयिष्यन्ति देवताः ।
शूद्राः परिचरिष्यन्ति न द्विजान्युगसंक्षये ॥ ३-१८८-६४॥
viparītaśca loko'yaṃ bhaviṣyatyadharottaraḥ |
eḍūkānpūjayiṣyanti varjayiṣyanti devatāḥ |
śūdrāḥ paricariṣyanti na dvijānyugasaṃkṣaye || 3-188-64||
MHB 3-188-65
आश्रमेषु महर्षीणां ब्राह्मणावसथेषु च ।
देवस्थानेषु चैत्येषु नागानामालयेषु च ॥ ३-१८८-६५॥
āśrameṣu maharṣīṇāṃ brāhmaṇāvasatheṣu ca |
devasthāneṣu caityeṣu nāgānāmālayeṣu ca || 3-188-65||
MHB 3-188-66
एडूकचिह्ना पृथिवी न देवगृहभूषिता ।
भविष्यति युगे क्षीणे तद्युगान्तस्य लक्षणम् ॥ ३-१८८-६६॥
eḍūkacihnā pṛthivī na devagṛhabhūṣitā |
bhaviṣyati yuge kṣīṇe tadyugāntasya lakṣaṇam || 3-188-66||
MHB 3-188-67
यदा रौद्रा धर्महीना मांसादाः पानपास्तथा ।
भविष्यन्ति नरा नित्यं तदा संक्षेप्स्यते युगम् ॥ ३-१८८-६७॥
yadā raudrā dharmahīnā māṃsādāḥ pānapāstathā |
bhaviṣyanti narā nityaṃ tadā saṃkṣepsyate yugam || 3-188-67||
MHB 3-188-68
पुष्पे पुष्पं यदा राजन्फले फलमुपाश्रितम् ।
प्रजास्यति महाराज तदा संक्षेप्स्यते युगम् ॥ ३-१८८-६८॥
puṣpe puṣpaṃ yadā rājanphale phalamupāśritam |
prajāsyati mahārāja tadā saṃkṣepsyate yugam || 3-188-68||
MHB 3-188-69
अकालवर्षी पर्जन्यो भविष्यति गते युगे ।
अक्रमेण मनुष्याणां भविष्यति तदा क्रिया ।
विरोधमथ यास्यन्ति वृषला ब्राह्मणैः सह ॥ ३-१८८-६९॥
akālavarṣī parjanyo bhaviṣyati gate yuge |
akrameṇa manuṣyāṇāṃ bhaviṣyati tadā kriyā |
virodhamatha yāsyanti vṛṣalā brāhmaṇaiḥ saha || 3-188-69||
MHB 3-188-70
मही म्लेच्छसमाकीर्णा भविष्यति ततोऽचिरात् ।
करभारभयाद्विप्रा भजिष्यन्ति दिशो दश ॥ ३-१८८-७०॥
mahī mlecchasamākīrṇā bhaviṣyati tato'cirāt |
karabhārabhayādviprā bhajiṣyanti diśo daśa || 3-188-70||
MHB 3-188-71
निर्विशेषा जनपदा नरावृष्टिभिरर्दिताः ।
आश्रमानभिपत्स्यन्ति फलमूलोपजीविनः ॥ ३-१८८-७१॥
nirviśeṣā janapadā narāvṛṣṭibhirarditāḥ |
āśramānabhipatsyanti phalamūlopajīvinaḥ || 3-188-71||
MHB 3-188-72
एवं पर्याकुले लोके मर्यादा न भविष्यति ।
न स्थास्यन्त्युपदेशे च शिष्या विप्रियकारिणः ॥ ३-१८८-७२॥
evaṃ paryākule loke maryādā na bhaviṣyati |
na sthāsyantyupadeśe ca śiṣyā vipriyakāriṇaḥ || 3-188-72||
MHB 3-188-73
आचार्योपनिधिश्चैव वत्स्यते तदनन्तरम् ।
अर्थयुक्त्या प्रवत्स्यन्ति मित्रसंबन्धिबान्धवाः ।
अभावः सर्वभूतानां युगान्ते च भविष्यति ॥ ३-१८८-७३॥
ācāryopanidhiścaiva vatsyate tadanantaram |
arthayuktyā pravatsyanti mitrasaṃbandhibāndhavāḥ |
abhāvaḥ sarvabhūtānāṃ yugānte ca bhaviṣyati || 3-188-73||
MHB 3-188-74
दिशः प्रज्वलिताः सर्वा नक्षत्राणि चलानि च ।
ज्योतींषि प्रतिकूलानि वाताः पर्याकुलास्तथा ।
उल्कापाताश्च बहवो महाभयनिदर्शकाः ॥ ३-१८८-७४॥
diśaḥ prajvalitāḥ sarvā nakṣatrāṇi calāni ca |
jyotīṃṣi pratikūlāni vātāḥ paryākulāstathā |
ulkāpātāśca bahavo mahābhayanidarśakāḥ || 3-188-74||
MHB 3-188-75
षड्भिरन्यैश्च सहितो भास्करः प्रतपिष्यति ।
तुमुलाश्चापि निर्ह्रादा दिग्दाहाश्चापि सर्वशः ।
कबन्धान्तर्हितो भानुरुदयास्तमये तदा ॥ ३-१८८-७५॥
ṣaḍbhiranyaiśca sahito bhāskaraḥ pratapiṣyati |
tumulāścāpi nirhrādā digdāhāścāpi sarvaśaḥ |
kabandhāntarhito bhānurudayāstamaye tadā || 3-188-75||
MHB 3-188-76
अकालवर्षी च तदा भविष्यति सहस्रदृक् ।
सस्यानि च न रोक्ष्यन्ति युगान्ते पर्युपस्थिते ॥ ३-१८८-७६॥
akālavarṣī ca tadā bhaviṣyati sahasradṛk |
sasyāni ca na rokṣyanti yugānte paryupasthite || 3-188-76||
MHB 3-188-77
अभीक्ष्णं क्रूरवादिन्यः परुषा रुदितप्रियाः ।
भर्तॄणां वचने चैव न स्थास्यन्ति तदा स्त्रियः ॥ ३-१८८-७७॥
abhīkṣṇaṃ krūravādinyaḥ paruṣā ruditapriyāḥ |
bhartṝṇāṃ vacane caiva na sthāsyanti tadā striyaḥ || 3-188-77||
MHB 3-188-78
पुत्राश्च मातापितरौ हनिष्यन्ति युगक्षये ।
सूदयिष्यन्ति च पतीन्स्त्रियः पुत्रानपाश्रिताः ॥ ३-१८८-७८॥
putrāśca mātāpitarau haniṣyanti yugakṣaye |
sūdayiṣyanti ca patīnstriyaḥ putrānapāśritāḥ || 3-188-78||
MHB 3-188-79
अपर्वणि महाराज सूर्यं राहुरुपैष्यति ।
युगान्ते हुतभुक्चापि सर्वतः प्रज्वलिष्यति ॥ ३-१८८-७९॥
aparvaṇi mahārāja sūryaṃ rāhurupaiṣyati |
yugānte hutabhukcāpi sarvataḥ prajvaliṣyati || 3-188-79||
MHB 3-188-80
पानीयं भोजनं चैव याचमानास्तदाध्वगाः ।
न लप्स्यन्ते निवासं च निरस्ताः पथि शेरते ॥ ३-१८८-८०॥
pānīyaṃ bhojanaṃ caiva yācamānāstadādhvagāḥ |
na lapsyante nivāsaṃ ca nirastāḥ pathi śerate || 3-188-80||
MHB 3-188-81
निर्घातवायसा नागाः शकुनाः समृगद्विजाः ।
रूक्षा वाचो विमोक्ष्यन्ति युगान्ते पर्युपस्थिते ॥ ३-१८८-८१॥
nirghātavāyasā nāgāḥ śakunāḥ samṛgadvijāḥ |
rūkṣā vāco vimokṣyanti yugānte paryupasthite || 3-188-81||
MHB 3-188-82
मित्रसंबन्धिनश्चापि संत्यक्ष्यन्ति नरास्तदा ।
जनं परिजनं चापि युगान्ते पर्युपस्थिते ॥ ३-१८८-८२॥
mitrasaṃbandhinaścāpi saṃtyakṣyanti narāstadā |
janaṃ parijanaṃ cāpi yugānte paryupasthite || 3-188-82||
MHB 3-188-83
अथ देशान्दिशश्चापि पत्तनानि पुराणि च ।
क्रमशः संश्रयिष्यन्ति युगान्ते पर्युपस्थिते ॥ ३-१८८-८३॥
atha deśāndiśaścāpi pattanāni purāṇi ca |
kramaśaḥ saṃśrayiṣyanti yugānte paryupasthite || 3-188-83||
MHB 3-188-84
हा तात हा सुतेत्येवं तदा वाचः सुदारुणाः ।
विक्रोशमानश्चान्योन्यं जनो गां पर्यटिष्यति ॥ ३-१८८-८४॥
hā tāta hā sutetyevaṃ tadā vācaḥ sudāruṇāḥ |
vikrośamānaścānyonyaṃ jano gāṃ paryaṭiṣyati || 3-188-84||
MHB 3-188-85
ततस्तुमुलसंघाते वर्तमाने युगक्षये ।
द्विजातिपूर्वको लोकः क्रमेण प्रभविष्यति ॥ ३-१८८-८५॥
tatastumulasaṃghāte vartamāne yugakṣaye |
dvijātipūrvako lokaḥ krameṇa prabhaviṣyati || 3-188-85||
MHB 3-188-86
ततः कालान्तरेऽन्यस्मिन्पुनर्लोकविवृद्धये ।
भविष्यति पुनर्दैवमनुकूलं यदृच्छया ॥ ३-१८८-८६॥
tataḥ kālāntare'nyasminpunarlokavivṛddhaye |
bhaviṣyati punardaivamanukūlaṃ yadṛcchayā || 3-188-86||
MHB 3-188-87
यदा चन्द्रश्च सूर्यश्च तथा तिष्यबृहस्पती ।
एकराशौ समेष्यन्ति प्रपत्स्यति तदा कृतम् ॥ ३-१८८-८७॥
yadā candraśca sūryaśca tathā tiṣyabṛhaspatī |
ekarāśau sameṣyanti prapatsyati tadā kṛtam || 3-188-87||
MHB 3-188-88
कालवर्षी च पर्जन्यो नक्षत्राणि शुभानि च ।
प्रदक्षिणा ग्रहाश्चापि भविष्यन्त्यनुलोमगाः ।
क्षेमं सुभिक्षमारोग्यं भविष्यति निरामयम् ॥ ३-१८८-८८॥
kālavarṣī ca parjanyo nakṣatrāṇi śubhāni ca |
pradakṣiṇā grahāścāpi bhaviṣyantyanulomagāḥ |
kṣemaṃ subhikṣamārogyaṃ bhaviṣyati nirāmayam || 3-188-88||
MHB 3-188-89
कल्किर्विष्णुयशा नाम द्विजः कालप्रचोदितः ।
उत्पत्स्यते महावीर्यो महाबुद्धिपराक्रमः ॥ ३-१८८-८९॥
kalkirviṣṇuyaśā nāma dvijaḥ kālapracoditaḥ |
utpatsyate mahāvīryo mahābuddhiparākramaḥ || 3-188-89||
MHB 3-188-90
संभूतः संभलग्रामे ब्राह्मणावसथे शुभे ।
मनसा तस्य सर्वाणि वाहनान्यायुधानि च ।
उपस्थास्यन्ति योधाश्च शस्त्राणि कवचानि च ॥ ३-१८८-९०॥
saṃbhūtaḥ saṃbhalagrāme brāhmaṇāvasathe śubhe |
manasā tasya sarvāṇi vāhanānyāyudhāni ca |
upasthāsyanti yodhāśca śastrāṇi kavacāni ca || 3-188-90||
MHB 3-188-91
स धर्मविजयी राजा चक्रवर्ती भविष्यति ।
स चेमं संकुलं लोकं प्रसादमुपनेष्यति ॥ ३-१८८-९१॥
sa dharmavijayī rājā cakravartī bhaviṣyati |
sa cemaṃ saṃkulaṃ lokaṃ prasādamupaneṣyati || 3-188-91||
MHB 3-188-92
उत्थितो ब्राह्मणो दीप्तः क्षयान्तकृदुदारधीः ।
स संक्षेपो हि सर्वस्य युगस्य परिवर्तकः ॥ ३-१८८-९२॥
utthito brāhmaṇo dīptaḥ kṣayāntakṛdudāradhīḥ |
sa saṃkṣepo hi sarvasya yugasya parivartakaḥ || 3-188-92||
MHB 3-188-93
स सर्वत्र गतान्क्षुद्रान्ब्राह्मणैः परिवारितः ।
उत्सादयिष्यति तदा सर्वान्म्लेच्छगणान्द्विजः ॥ ३-१८८-९३॥
sa sarvatra gatānkṣudrānbrāhmaṇaiḥ parivāritaḥ |
utsādayiṣyati tadā sarvānmlecchagaṇāndvijaḥ || 3-188-93||
Adhyaya: 189/299 (31)
MHB 3-189-1
मार्कण्डेय उवाच ।
ततश्चोरक्षयं कृत्वा द्विजेभ्यः पृथिवीमिमाम् ।
वाजिमेधे महायज्ञे विधिवत्कल्पयिष्यति ॥ ३-१८९-१॥
mārkaṇḍeya uvāca |
tataścorakṣayaṃ kṛtvā dvijebhyaḥ pṛthivīmimām |
vājimedhe mahāyajñe vidhivatkalpayiṣyati || 3-189-1||
MHB 3-189-2
स्थापयित्वा स मर्यादाः स्वयम्भुविहिताः शुभाः ।
वनं पुण्ययशःकर्मा जरावान्संश्रयिष्यति ॥ ३-१८९-२॥
sthāpayitvā sa maryādāḥ svayambhuvihitāḥ śubhāḥ |
vanaṃ puṇyayaśaḥkarmā jarāvānsaṃśrayiṣyati || 3-189-2||
MHB 3-189-3
तच्छीलमनुवर्त्स्यन्ते मनुष्या लोकवासिनः ।
विप्रैश्चोरक्षये चैव कृते क्षेमं भविष्यति ॥ ३-१८९-३॥
tacchīlamanuvartsyante manuṣyā lokavāsinaḥ |
vipraiścorakṣaye caiva kṛte kṣemaṃ bhaviṣyati || 3-189-3||
MHB 3-189-4
कृष्णाजिनानि शक्तीश्च त्रिशूलान्यायुधानि च ।
स्थापयन्विप्रशार्दूलो देशेषु विजितेषु च ॥ ३-१८९-४॥
kṛṣṇājināni śaktīśca triśūlānyāyudhāni ca |
sthāpayanvipraśārdūlo deśeṣu vijiteṣu ca || 3-189-4||
MHB 3-189-5
संस्तूयमानो विप्रेन्द्रैर्मानयानो द्विजोत्तमान् ।
कल्किश्चरिष्यति महीं सदा दस्युवधे रतः ॥ ३-१८९-५॥
saṃstūyamāno viprendrairmānayāno dvijottamān |
kalkiścariṣyati mahīṃ sadā dasyuvadhe rataḥ || 3-189-5||
MHB 3-189-6
हा तात हा सुतेत्येवं तास्ता वाचः सुदारुणाः ।
विक्रोशमानान्सुभृशं दस्यून्नेष्यति संक्षयम् ॥ ३-१८९-६॥
hā tāta hā sutetyevaṃ tāstā vācaḥ sudāruṇāḥ |
vikrośamānānsubhṛśaṃ dasyūnneṣyati saṃkṣayam || 3-189-6||
MHB 3-189-7
ततोऽधर्मविनाशो वै धर्मवृद्धिश्च भारत ।
भविष्यति कृते प्राप्ते क्रियावांश्च जनस्तथा ॥ ३-१८९-७॥
tato'dharmavināśo vai dharmavṛddhiśca bhārata |
bhaviṣyati kṛte prāpte kriyāvāṃśca janastathā || 3-189-7||
MHB 3-189-8
आरामाश्चैव चैत्याश्च तटाकान्यवटास्तथा ।
यज्ञक्रियाश्च विविधा भविष्यन्ति कृते युगे ॥ ३-१८९-८॥
ārāmāścaiva caityāśca taṭākānyavaṭāstathā |
yajñakriyāśca vividhā bhaviṣyanti kṛte yuge || 3-189-8||
MHB 3-189-9
ब्राह्मणाः साधवश्चैव मुनयश्च तपस्विनः ।
आश्रमाः सहपाषण्डाः स्थिताः सत्ये जनाः प्रजाः ॥ ३-१८९-९॥
brāhmaṇāḥ sādhavaścaiva munayaśca tapasvinaḥ |
āśramāḥ sahapāṣaṇḍāḥ sthitāḥ satye janāḥ prajāḥ || 3-189-9||
MHB 3-189-10
जास्यन्ति सर्वबीजानि उप्यमानानि चैव ह ।
सर्वेष्वृतुषु राजेन्द्र सर्वं सस्यं भविष्यति ॥ ३-१८९-१०॥
jāsyanti sarvabījāni upyamānāni caiva ha |
sarveṣvṛtuṣu rājendra sarvaṃ sasyaṃ bhaviṣyati || 3-189-10||
MHB 3-189-11
नरा दानेषु निरता व्रतेषु नियमेषु च ।
जपयज्ञपरा विप्रा धर्मकामा मुदा युताः ।
पालयिष्यन्ति राजानो धर्मेणेमां वसुंधराम् ॥ ३-१८९-११॥
narā dāneṣu niratā vrateṣu niyameṣu ca |
japayajñaparā viprā dharmakāmā mudā yutāḥ |
pālayiṣyanti rājāno dharmeṇemāṃ vasuṃdharām || 3-189-11||
MHB 3-189-12
व्यवहाररता वैश्या भविष्यन्ति कृते युगे ।
षट्कर्मनिरता विप्राः क्षत्रिया रक्षणे रताः ॥ ३-१८९-१२॥
vyavahāraratā vaiśyā bhaviṣyanti kṛte yuge |
ṣaṭkarmaniratā viprāḥ kṣatriyā rakṣaṇe ratāḥ || 3-189-12||
MHB 3-189-13
शुश्रूषायां रताः शूद्रास्तथा वर्णत्रयस्य च ।
एष धर्मः कृतयुगे त्रेतायां द्वापरे तथा ।
पश्चिमे युगकाले च यः स ते संप्रकीर्तितः ॥ ३-१८९-१३॥
śuśrūṣāyāṃ ratāḥ śūdrāstathā varṇatrayasya ca |
eṣa dharmaḥ kṛtayuge tretāyāṃ dvāpare tathā |
paścime yugakāle ca yaḥ sa te saṃprakīrtitaḥ || 3-189-13||
MHB 3-189-14
सर्वलोकस्य विदिता युगसंख्या च पाण्डव ।
एतत्ते सर्वमाख्यातमतीतानागतं मया ।
वायुप्रोक्तमनुस्मृत्य पुराणमृषिसंस्तुतम् ॥ ३-१८९-१४॥
sarvalokasya viditā yugasaṃkhyā ca pāṇḍava |
etatte sarvamākhyātamatītānāgataṃ mayā |
vāyuproktamanusmṛtya purāṇamṛṣisaṃstutam || 3-189-14||
MHB 3-189-15
एवं संसारमार्गा मे बहुशश्चिरजीविना ।
दृष्टाश्चैवानुभूताश्च तांस्ते कथितवानहम् ॥ ३-१८९-१५॥
evaṃ saṃsāramārgā me bahuśaścirajīvinā |
dṛṣṭāścaivānubhūtāśca tāṃste kathitavānaham || 3-189-15||
MHB 3-189-16
इदं चैवापरं भूयः सह भ्रातृभिरच्युत ।
धर्मसंशयमोक्षार्थं निबोध वचनं मम ॥ ३-१८९-१६॥
idaṃ caivāparaṃ bhūyaḥ saha bhrātṛbhiracyuta |
dharmasaṃśayamokṣārthaṃ nibodha vacanaṃ mama || 3-189-16||
MHB 3-189-17
धर्मे त्वयात्मा संयोज्यो नित्यं धर्मभृतां वर ।
धर्मात्मा हि सुखं राजा प्रेत्य चेह च नन्दति ॥ ३-१८९-१७॥
dharme tvayātmā saṃyojyo nityaṃ dharmabhṛtāṃ vara |
dharmātmā hi sukhaṃ rājā pretya ceha ca nandati || 3-189-17||
MHB 3-189-18
निबोध च शुभां वाणीं यां प्रवक्ष्यामि तेऽनघ ।
न ब्राह्मणे परिभवः कर्तव्यस्ते कदाचन ।
ब्राह्मणो रुषितो हन्यादपि लोकान्प्रतिज्ञया ॥ ३-१८९-१८॥
nibodha ca śubhāṃ vāṇīṃ yāṃ pravakṣyāmi te'nagha |
na brāhmaṇe paribhavaḥ kartavyaste kadācana |
brāhmaṇo ruṣito hanyādapi lokānpratijñayā || 3-189-18||
MHB 3-189-19
वैशंपायन उवाच ।
मार्कण्डेयवचः श्रुत्वा कुरूणां प्रवरो नृपः ।
उवाच वचनं धीमान्परमं परमद्युतिः ॥ ३-१८९-१९॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
mārkaṇḍeyavacaḥ śrutvā kurūṇāṃ pravaro nṛpaḥ |
uvāca vacanaṃ dhīmānparamaṃ paramadyutiḥ || 3-189-19||
MHB 3-189-20
कस्मिन्धर्मे मया स्थेयं प्रजाः संरक्षता मुने ।
कथं च वर्तमानो वै न च्यवेयं स्वधर्मतः ॥ ३-१८९-२०॥
kasmindharme mayā stheyaṃ prajāḥ saṃrakṣatā mune |
kathaṃ ca vartamāno vai na cyaveyaṃ svadharmataḥ || 3-189-20||
MHB 3-189-21
मार्कण्डेय उवाच ।
दयावान्सर्वभूतेषु हितो रक्तोऽनसूयकः ।
अपत्यानामिव स्वेषां प्रजानां रक्षणे रतः ।
चर धर्मं त्यजाधर्मं पितॄन्देवांश्च पूजय ॥ ३-१८९-२१॥
mārkaṇḍeya uvāca |
dayāvānsarvabhūteṣu hito rakto'nasūyakaḥ |
apatyānāmiva sveṣāṃ prajānāṃ rakṣaṇe rataḥ |
cara dharmaṃ tyajādharmaṃ pitṝndevāṃśca pūjaya || 3-189-21||
MHB 3-189-22
प्रमादाद्यत्कृतं तेऽभूत्संयग्दानेन तज्जय ।
अलं ते मानमाश्रित्य सततं परवान्भव ॥ ३-१८९-२२॥
pramādādyatkṛtaṃ te'bhūtsaṃyagdānena tajjaya |
alaṃ te mānamāśritya satataṃ paravānbhava || 3-189-22||
MHB 3-189-23
विजित्य पृथिवीं सर्वां मोदमानः सुखी भव ।
एष भूतो भविष्यश्च धर्मस्ते समुदीरितः ॥ ३-१८९-२३॥
vijitya pṛthivīṃ sarvāṃ modamānaḥ sukhī bhava |
eṣa bhūto bhaviṣyaśca dharmaste samudīritaḥ || 3-189-23||
MHB 3-189-24
न तेऽस्त्यविदितं किंचिदतीतानागतं भुवि ।
तस्मादिमं परिक्लेशं त्वं तात हृदि मा कृथाः ॥ ३-१८९-२४॥
na te'styaviditaṃ kiṃcidatītānāgataṃ bhuvi |
tasmādimaṃ parikleśaṃ tvaṃ tāta hṛdi mā kṛthāḥ || 3-189-24||
MHB 3-189-25
एष कालो महाबाहो अपि सर्वदिवौकसाम् ।
मुह्यन्ति हि प्रजास्तात कालेनाभिप्रचोदिताः ॥ ३-१८९-२५॥
eṣa kālo mahābāho api sarvadivaukasām |
muhyanti hi prajāstāta kālenābhipracoditāḥ || 3-189-25||
MHB 3-189-26
मा च तेऽत्र विचारो भूद्यन्मयोक्तं तवानघ ।
अतिशङ्क्य वचो ह्येतद्धर्मलोपो भवेत्तव ॥ ३-१८९-२६॥
mā ca te'tra vicāro bhūdyanmayoktaṃ tavānagha |
atiśaṅkya vaco hyetaddharmalopo bhavettava || 3-189-26||
MHB 3-189-27
जातोऽसि प्रथिते वंशे कुरूणां भरतर्षभ ।
कर्मणा मनसा वाचा सर्वमेतत्समाचर ॥ ३-१८९-२७॥
jāto'si prathite vaṃśe kurūṇāṃ bharatarṣabha |
karmaṇā manasā vācā sarvametatsamācara || 3-189-27||
MHB 3-189-28
युधिष्ठिर उवाच ।
यत्त्वयोक्तं द्विजश्रेष्ठ वाक्यं श्रुतिमनोहरम् ।
तथा करिष्ये यत्नेन भवतः शासनं विभो ॥ ३-१८९-२८॥
yudhiṣṭhira uvāca |
yattvayoktaṃ dvijaśreṣṭha vākyaṃ śrutimanoharam |
tathā kariṣye yatnena bhavataḥ śāsanaṃ vibho || 3-189-28||
MHB 3-189-29
न मे लोभोऽस्ति विप्रेन्द्र न भयं न च मत्सरः ।
करिष्यामि हि तत्सर्वमुक्तं यत्ते मयि प्रभो ॥ ३-१८९-२९॥
na me lobho'sti viprendra na bhayaṃ na ca matsaraḥ |
kariṣyāmi hi tatsarvamuktaṃ yatte mayi prabho || 3-189-29||
MHB 3-189-30
वैशंपायन उवाच ।
श्रुत्वा तु वचनं तस्य पाण्डवस्य महात्मनः ।
प्रहृष्टाः पाण्डवा राजन्सहिताः शार्ङ्गधन्वना ॥ ३-१८९-३०॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
śrutvā tu vacanaṃ tasya pāṇḍavasya mahātmanaḥ |
prahṛṣṭāḥ pāṇḍavā rājansahitāḥ śārṅgadhanvanā || 3-189-30||
MHB 3-189-31
तथा कथां शुभां श्रुत्वा मार्कण्डेयस्य धीमतः ।
विस्मिताः समपद्यन्त पुराणस्य निवेदनात् ॥ ३-१८९-३१॥
tathā kathāṃ śubhāṃ śrutvā mārkaṇḍeyasya dhīmataḥ |
vismitāḥ samapadyanta purāṇasya nivedanāt || 3-189-31||
Adhyaya: 190/299 (82)
MHB 3-190-1
वैशंपायन उवाच ।
भूय एव ब्राह्मणमहाभाग्यं वक्तुमर्हसीत्यब्रवीत्पाण्डवेयो मार्कण्डेयम् ॥ ३-१९०-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
bhūya eva brāhmaṇamahābhāgyaṃ vaktumarhasītyabravītpāṇḍaveyo mārkaṇḍeyam || 3-190-1||
MHB 3-190-2
अथाचष्ट मार्कण्डेयः ॥ ३-१९०-२॥
athācaṣṭa mārkaṇḍeyaḥ || 3-190-2||
MHB 3-190-3
अयोध्यायामिक्ष्वाकुकुलोत्पन्नः पार्थिवः परिक्षिन्नाम मृगयामगमत् ॥ ३-१९०-३॥
ayodhyāyāmikṣvākukulotpannaḥ pārthivaḥ parikṣinnāma mṛgayāmagamat || 3-190-3||
MHB 3-190-4
तमेकाश्वेन मृगमनुसरन्तं मृगो दूरमपाहरत् ॥ ३-१९०-४॥
tamekāśvena mṛgamanusarantaṃ mṛgo dūramapāharat || 3-190-4||
MHB 3-190-5
अथाध्वनि जातश्रमः क्षुत्तृष्णाभिभूतश्च कस्मिंश्चिदुद्देशे नीलं वनषण्डमपश्यत् ।
तच्च विवेश ॥ ३-१९०-५॥
athādhvani jātaśramaḥ kṣuttṛṣṇābhibhūtaśca kasmiṃściduddeśe nīlaṃ vanaṣaṇḍamapaśyat |
tacca viveśa || 3-190-5||
MHB 3-190-6
ततस्तस्य वनषण्डस्य मध्येऽतीव रमणीयं सरो दृष्ट्वा साश्व एव व्यगाहत ॥ ३-१९०-६॥
tatastasya vanaṣaṇḍasya madhye'tīva ramaṇīyaṃ saro dṛṣṭvā sāśva eva vyagāhata || 3-190-6||
MHB 3-190-7
अथाश्वस्तः स बिसमृणालमश्वस्याग्रे निक्षिप्य पुष्करिणीतीरे समाविशत् ॥ ३-१९०-७॥
athāśvastaḥ sa bisamṛṇālamaśvasyāgre nikṣipya puṣkariṇītīre samāviśat || 3-190-7||
MHB 3-190-8
ततः शयानो मधुरं गीतशब्दमशृणोत् ॥ ३-१९०-८॥
tataḥ śayāno madhuraṃ gītaśabdamaśṛṇot || 3-190-8||
MHB 3-190-9
स श्रुत्वाचिन्तयत् ।
नेह मनुष्यगतिं पश्यामि ।
कस्य खल्वयं गीतशब्द इति ॥ ३-१९०-९॥
sa śrutvācintayat |
neha manuṣyagatiṃ paśyāmi |
kasya khalvayaṃ gītaśabda iti || 3-190-9||
MHB 3-190-10
अथापश्यत्कन्यां परमरूपदर्शनीयां पुष्पाण्यवचिन्वतीं गायन्तीं च ॥ ३-१९०-१०॥
athāpaśyatkanyāṃ paramarūpadarśanīyāṃ puṣpāṇyavacinvatīṃ gāyantīṃ ca || 3-190-10||
MHB 3-190-11
अथ सा राज्ञः समीपे पर्यक्रामत् ॥ ३-१९०-११॥
atha sā rājñaḥ samīpe paryakrāmat || 3-190-11||
MHB 3-190-12
तामब्रवीद्राजा ।
कस्यासि सुभगे त्वमिति ॥ ३-१९०-१२॥
tāmabravīdrājā |
kasyāsi subhage tvamiti || 3-190-12||
MHB 3-190-13
सा प्रत्युवाच ।
कन्यास्मीति ॥ ३-१९०-१३॥
sā pratyuvāca |
kanyāsmīti || 3-190-13||
MHB 3-190-14
तां राजोवाच ।
अर्थी त्वयाहमिति ॥ ३-१९०-१४॥
tāṃ rājovāca |
arthī tvayāhamiti || 3-190-14||
MHB 3-190-15
अथोवाच कन्या ।
समयेनाहं शक्या त्वया लब्धुम् ।
नान्यथेति ॥ ३-१९०-१५॥
athovāca kanyā |
samayenāhaṃ śakyā tvayā labdhum |
nānyatheti || 3-190-15||
MHB 3-190-16
तां राजा समयमपृच्छत् ॥ ३-१९०-१६॥
tāṃ rājā samayamapṛcchat || 3-190-16||
MHB 3-190-17
ततः कन्येदमुवाच ।
उदकं मे न दर्शयितव्यमिति ॥ ३-१९०-१७॥
tataḥ kanyedamuvāca |
udakaṃ me na darśayitavyamiti || 3-190-17||
MHB 3-190-18
स राजा बाढमित्युक्त्वा तां समागम्य तया सहास्ते ॥ ३-१९०-१८॥
sa rājā bāḍhamityuktvā tāṃ samāgamya tayā sahāste || 3-190-18||
MHB 3-190-19
तत्रैवासीने राजनि सेनान्वगच्छत् ।
पदेनानुपदं दृष्ट्वा राजानं परिवार्यातिष्ठत् ॥ ३-१९०-१९॥
tatraivāsīne rājani senānvagacchat |
padenānupadaṃ dṛṣṭvā rājānaṃ parivāryātiṣṭhat || 3-190-19||
MHB 3-190-20
पर्याश्वस्तश्च राजा तयैव सह शिबिकया प्रायादविघाटितया ।
स्वनगरमनुप्राप्य रहसि तया सह रमन्नास्ते ।
नान्यत्किंचनापश्यत् ॥ ३-१९०-२०॥
paryāśvastaśca rājā tayaiva saha śibikayā prāyādavighāṭitayā |
svanagaramanuprāpya rahasi tayā saha ramannāste |
nānyatkiṃcanāpaśyat || 3-190-20||
MHB 3-190-21
अथ प्रधानामात्यस्तस्याभ्याशचराः स्त्रियोऽपृच्छत् ।
किमत्र प्रयोजनं वर्तत इति ॥ ३-१९०-२१॥
atha pradhānāmātyastasyābhyāśacarāḥ striyo'pṛcchat |
kimatra prayojanaṃ vartata iti || 3-190-21||
MHB 3-190-22
अथाब्रुवंस्ताः स्त्रियः ।
अपूर्वमिव पश्याम उदकं नात्र नीयतेति ॥ ३-१९०-२२॥
athābruvaṃstāḥ striyaḥ |
apūrvamiva paśyāma udakaṃ nātra nīyateti || 3-190-22||
MHB 3-190-23
अथामात्योऽनुदकं वनं कारयित्वोदारवृक्षं बहुमूलपुष्पफलं रहस्युपगम्य राजानमब्रवीत् ।
वनमिदमुदारमनुदकम् ।
साध्वत्र रम्यतामिति ॥ ३-१९०-२३॥
athāmātyo'nudakaṃ vanaṃ kārayitvodāravṛkṣaṃ bahumūlapuṣpaphalaṃ rahasyupagamya rājānamabravīt |
vanamidamudāramanudakam |
sādhvatra ramyatāmiti || 3-190-23||
MHB 3-190-24
स तस्य वचनात्तयैव सह देव्या तद्वनं प्राविशत् ।
स कदाचित्तस्मिन्वने रम्ये तयैव सह व्यवहरत् ।
अथ क्षुत्तृष्णार्दितः श्रान्तोऽतिमात्रमतिमुक्तागारमपश्यत् ॥ ३-१९०-२४॥
sa tasya vacanāttayaiva saha devyā tadvanaṃ prāviśat |
sa kadācittasminvane ramye tayaiva saha vyavaharat |
atha kṣuttṛṣṇārditaḥ śrānto'timātramatimuktāgāramapaśyat || 3-190-24||
MHB 3-190-25
तत्प्रविश्य राजा सह प्रियया सुधातलसुकृतां विमलसलिलपूर्णां वापीमपश्यत् ॥ ३-१९०-२५॥
tatpraviśya rājā saha priyayā sudhātalasukṛtāṃ vimalasalilapūrṇāṃ vāpīmapaśyat || 3-190-25||
MHB 3-190-26
दृष्ट्वैव च तां तस्या एव तीरे सहैव तया देव्या व्यतिष्ठत् ॥ ३-१९०-२६॥
dṛṣṭvaiva ca tāṃ tasyā eva tīre sahaiva tayā devyā vyatiṣṭhat || 3-190-26||
MHB 3-190-27
अथ तां देवीं स राजाब्रवीत् ।
साध्ववतर वापीसलिलमिति ॥ ३-१९०-२७॥
atha tāṃ devīṃ sa rājābravīt |
sādhvavatara vāpīsalilamiti || 3-190-27||
MHB 3-190-28
सा तद्वचः श्रुत्वावतीर्य वापीं न्यमज्जत् ।
न पुनरुदमज्जत् ॥ ३-१९०-२८॥
sā tadvacaḥ śrutvāvatīrya vāpīṃ nyamajjat |
na punarudamajjat || 3-190-28||
MHB 3-190-29
तां मृगयमाणो राजा नापश्यत् ॥ ३-१९०-२९॥
tāṃ mṛgayamāṇo rājā nāpaśyat || 3-190-29||
MHB 3-190-30
वापीमपि निःस्राव्य मण्डूकं श्वभ्रमुखे दृष्ट्वा क्रुद्ध आज्ञापयामास ।
सर्वमण्डूकवधः क्रियतामिति ।
यो मयार्थी स मृतकैर्मण्डूकैरुपायनैर्मामुपतिष्ठेदिति ॥ ३-१९०-३०॥
vāpīmapi niḥsrāvya maṇḍūkaṃ śvabhramukhe dṛṣṭvā kruddha ājñāpayāmāsa |
sarvamaṇḍūkavadhaḥ kriyatāmiti |
yo mayārthī sa mṛtakairmaṇḍūkairupāyanairmāmupatiṣṭhediti || 3-190-30||
MHB 3-190-31
अथ मण्डूकवधे घोरे क्रियमाणे दिक्षु सर्वासु मण्डूकान्भयमाविशत् ।
ते भीता मण्डूकराज्ञे यथावृत्तं न्यवेदयन् ॥ ३-१९०-३१॥
atha maṇḍūkavadhe ghore kriyamāṇe dikṣu sarvāsu maṇḍūkānbhayamāviśat |
te bhītā maṇḍūkarājñe yathāvṛttaṃ nyavedayan || 3-190-31||
MHB 3-190-32
ततो मण्डूकराट्तापसवेषधारी राजानमभ्यगच्छत् ॥ ३-१९०-३२॥
tato maṇḍūkarāṭtāpasaveṣadhārī rājānamabhyagacchat || 3-190-32||
MHB 3-190-33
उपेत्य चैनमुवाच ।
मा राजन्क्रोधवशं गमः ।
प्रसादं कुरु ।
नार्हसि मण्डूकानामनपराधिनां वधं कर्तुमिति ॥ ३-१९०-३३॥
upetya cainamuvāca |
mā rājankrodhavaśaṃ gamaḥ |
prasādaṃ kuru |
nārhasi maṇḍūkānāmanaparādhināṃ vadhaṃ kartumiti || 3-190-33||
MHB 3-190-34
श्लोकौ चात्र भवतः ।
मा मण्डूकाञ्जिघांस त्वं कोपं संधारयाच्युत ।
प्रक्षीयते धनोद्रेको जनानामविजानताम् ॥ ३-१९०-३४॥
ślokau cātra bhavataḥ |
mā maṇḍūkāñjighāṃsa tvaṃ kopaṃ saṃdhārayācyuta |
prakṣīyate dhanodreko janānāmavijānatām || 3-190-34||
MHB 3-190-35
प्रतिजानीहि नैतांस्त्वं प्राप्य क्रोधं विमोक्ष्यसे ।
अलं कृत्वा तवाधर्मं मण्डूकैः किं हतैर्हि ते ॥ ३-१९०-३५॥
pratijānīhi naitāṃstvaṃ prāpya krodhaṃ vimokṣyase |
alaṃ kṛtvā tavādharmaṃ maṇḍūkaiḥ kiṃ hatairhi te || 3-190-35||
MHB 3-190-36
तमेवंवादिनमिष्टजनशोकपरीतात्मा राजा प्रोवाच ।
न हि क्षम्यते तन्मया ।
हनिष्याम्येतान् ।
एतैर्दुरात्मभिः प्रिया मे भक्षिता ।
सर्वथैव मे वध्या मण्डूकाः ।
नार्हसि विद्वन्मामुपरोद्धुमिति ॥ ३-१९०-३६॥
tamevaṃvādinamiṣṭajanaśokaparītātmā rājā provāca |
na hi kṣamyate tanmayā |
haniṣyāmyetān |
etairdurātmabhiḥ priyā me bhakṣitā |
sarvathaiva me vadhyā maṇḍūkāḥ |
nārhasi vidvanmāmuparoddhumiti || 3-190-36||
MHB 3-190-37
स तद्वाक्यमुपलभ्य व्यथितेन्द्रियमनाः प्रोवाच ।
प्रसीद राजन् ।
अहमायुर्नाम मण्डूकराजः ।
मम सा दुहिता सुशोभना नाम ।
तस्या दौःशील्यमेतत् ।
बहवो हि राजानस्तया विप्रलब्धपूर्वा इति ॥ ३-१९०-३७॥
sa tadvākyamupalabhya vyathitendriyamanāḥ provāca |
prasīda rājan |
ahamāyurnāma maṇḍūkarājaḥ |
mama sā duhitā suśobhanā nāma |
tasyā dauḥśīlyametat |
bahavo hi rājānastayā vipralabdhapūrvā iti || 3-190-37||
MHB 3-190-38
तमब्रवीद्राजा ।
तयास्म्यर्थी ।
सा मे दीयतामिति ॥ ३-१९०-३८॥
tamabravīdrājā |
tayāsmyarthī |
sā me dīyatāmiti || 3-190-38||
MHB 3-190-39
अथैनां राज्ञे पितादात् ।
अब्रवीच्चैनाम् ।
एनं राजानं शुश्रूषस्वेति ॥ ३-१९०-३९॥
athaināṃ rājñe pitādāt |
abravīccainām |
enaṃ rājānaṃ śuśrūṣasveti || 3-190-39||
MHB 3-190-40
स उवाच दुहितरम् ।
यस्मात्त्वया राजानो विप्रलब्धास्तस्मादब्रह्मण्यानि तवापत्यानि भविष्यन्त्यनृतकत्वात्तवेति ॥ ३-१९०-४०॥
sa uvāca duhitaram |
yasmāttvayā rājāno vipralabdhāstasmādabrahmaṇyāni tavāpatyāni bhaviṣyantyanṛtakatvāttaveti || 3-190-40||
MHB 3-190-41
स च राजा तामुपलभ्य तस्यां सुरतगुणनिबद्धहृदयो लोकत्रयैश्वर्यमिवोपलभ्य हर्षबाष्पकलया वाचा प्रणिपत्याभिपूज्य मण्डूकराजानमब्रवीत् ।
अनुगृहीतोऽस्मीति ॥ ३-१९०-४१॥
sa ca rājā tāmupalabhya tasyāṃ surataguṇanibaddhahṛdayo lokatrayaiśvaryamivopalabhya harṣabāṣpakalayā vācā praṇipatyābhipūjya maṇḍūkarājānamabravīt |
anugṛhīto'smīti || 3-190-41||
MHB 3-190-42
स च मण्डूकराजो जामातरमनुज्ञाप्य यथागतमगच्छत् ॥ ३-१९०-४२॥
sa ca maṇḍūkarājo jāmātaramanujñāpya yathāgatamagacchat || 3-190-42||
MHB 3-190-43
अथ कस्यचित्कालस्य तस्यां कुमारास्त्रयस्तस्य राज्ञः संबभूवुः शलो दलो बलश्चेति ।
ततस्तेषां ज्येष्ठं शलं समये पिता राज्येऽभिषिच्य तपसि धृतात्मा वनं जगाम ॥ ३-१९०-४३॥
atha kasyacitkālasya tasyāṃ kumārāstrayastasya rājñaḥ saṃbabhūvuḥ śalo dalo balaśceti |
tatasteṣāṃ jyeṣṭhaṃ śalaṃ samaye pitā rājye'bhiṣicya tapasi dhṛtātmā vanaṃ jagāma || 3-190-43||
MHB 3-190-44
अथ कदाचिच्छलो मृगयामचरत् ।
मृगं चासाद्य रथेनान्वधावत् ॥ ३-१९०-४४॥
atha kadācicchalo mṛgayāmacarat |
mṛgaṃ cāsādya rathenānvadhāvat || 3-190-44||
MHB 3-190-45
सूतं चोवाच ।
शीघ्रं मां वहस्वेति ॥ ३-१९०-४५॥
sūtaṃ covāca |
śīghraṃ māṃ vahasveti || 3-190-45||
MHB 3-190-46
स तथोक्तः सूतो राजानमब्रवीत् ।
मा क्रियतामनुबन्धः ।
नैष शक्यस्त्वया मृगो ग्रहीतुं यद्यपि ते रथे युक्तौ वाम्यौ स्यातामिति ॥ ३-१९०-४६॥
sa tathoktaḥ sūto rājānamabravīt |
mā kriyatāmanubandhaḥ |
naiṣa śakyastvayā mṛgo grahītuṃ yadyapi te rathe yuktau vāmyau syātāmiti || 3-190-46||
MHB 3-190-47
ततोऽब्रवीद्राजा सूतम् ।
आचक्ष्व मे वाम्यौ ।
हन्मि वा त्वामिति ॥ ३-१९०-४७॥
tato'bravīdrājā sūtam |
ācakṣva me vāmyau |
hanmi vā tvāmiti || 3-190-47||
MHB 3-190-48
स एवमुक्तो राजभयभीतो वामदेवशापभीतश्च सन्नाचख्यौ राज्ञे ।
वामदेवस्याश्वौ वाम्यौ मनोजवाविति ॥ ३-१९०-४८॥
sa evamukto rājabhayabhīto vāmadevaśāpabhītaśca sannācakhyau rājñe |
vāmadevasyāśvau vāmyau manojavāviti || 3-190-48||
MHB 3-190-49
अथैनमेवं ब्रुवाणमब्रवीद्राजा ।
वामदेवाश्रमं याहीति ॥ ३-१९०-४९॥
athainamevaṃ bruvāṇamabravīdrājā |
vāmadevāśramaṃ yāhīti || 3-190-49||
MHB 3-190-50
स गत्वा वामदेवाश्रमं तमृषिमब्रवीत् ।
भगवन्मृगो मया विद्धः पलायते ।
तं संभावयेयम् ।
अर्हसि मे वाम्यौ दातुमिति ॥ ३-१९०-५०॥
sa gatvā vāmadevāśramaṃ tamṛṣimabravīt |
bhagavanmṛgo mayā viddhaḥ palāyate |
taṃ saṃbhāvayeyam |
arhasi me vāmyau dātumiti || 3-190-50||
MHB 3-190-51
तमब्रवीदृषिः ।
ददानि ते वाम्यौ ।
कृतकार्येण भवता ममैव निर्यात्यौ क्षिप्रमिति ॥ ३-१९०-५१॥
tamabravīdṛṣiḥ |
dadāni te vāmyau |
kṛtakāryeṇa bhavatā mamaiva niryātyau kṣipramiti || 3-190-51||
MHB 3-190-52
स च तावश्वौ प्रतिगृह्यानुज्ञाप्य चर्षिं प्रायाद्वाम्यसंयुक्तेन रथेन मृगं प्रति ।
गच्छंश्चाब्रवीत्सूतम् ।
अश्वरत्नाविमावयोग्यौ ब्राह्मणानाम् ।
नैतौ प्रतिदेयौ वामदेवायेति ॥ ३-१९०-५२॥
sa ca tāvaśvau pratigṛhyānujñāpya carṣiṃ prāyādvāmyasaṃyuktena rathena mṛgaṃ prati |
gacchaṃścābravītsūtam |
aśvaratnāvimāvayogyau brāhmaṇānām |
naitau pratideyau vāmadevāyeti || 3-190-52||
MHB 3-190-53
एवमुक्त्वा मृगमवाप्य स्वनगरमेत्याश्वावन्तःपुरेऽस्थापयत् ॥ ३-१९०-५३॥
evamuktvā mṛgamavāpya svanagarametyāśvāvantaḥpure'sthāpayat || 3-190-53||
MHB 3-190-54
अथर्षिश्चिन्तयामास ।
तरुणो राजपुत्रः कल्याणं पत्रमासाद्य रमते ।
न मे प्रतिनिर्यातयति ।
अहो कष्टमिति ॥ ३-१९०-५४॥
atharṣiścintayāmāsa |
taruṇo rājaputraḥ kalyāṇaṃ patramāsādya ramate |
na me pratiniryātayati |
aho kaṣṭamiti || 3-190-54||
MHB 3-190-55
मनसा निश्चित्य मासि पूर्णे शिष्यमब्रवीत् ।
गच्छात्रेय ।
राजानं ब्रूहि ।
यदि पर्याप्तं निर्यातयोपाध्यायवाम्याविति ॥ ३-१९०-५५॥
manasā niścitya māsi pūrṇe śiṣyamabravīt |
gacchātreya |
rājānaṃ brūhi |
yadi paryāptaṃ niryātayopādhyāyavāmyāviti || 3-190-55||
MHB 3-190-56
स गत्वैवं तं राजानमब्रवीत् ॥ ३-१९०-५६॥
sa gatvaivaṃ taṃ rājānamabravīt || 3-190-56||
MHB 3-190-57
तं राजा प्रत्युवाच ।
राज्ञामेतद्वाहनम् ।
अनर्हा ब्राह्मणा रत्नानामेवंविधानाम् ।
किं च ब्राह्मणानामश्वैः कार्यम् ।
साधु प्रतिगम्यतामिति ॥ ३-१९०-५७॥
taṃ rājā pratyuvāca |
rājñāmetadvāhanam |
anarhā brāhmaṇā ratnānāmevaṃvidhānām |
kiṃ ca brāhmaṇānāmaśvaiḥ kāryam |
sādhu pratigamyatāmiti || 3-190-57||
MHB 3-190-58
स गत्वैवमुपाध्यायायाचष्ट ॥ ३-१९०-५८॥
sa gatvaivamupādhyāyāyācaṣṭa || 3-190-58||
MHB 3-190-59
तच्छ्रुत्वा वचनमप्रियं वामदेवः क्रोधपरीतात्मा स्वयमेव राजानमभिगम्याश्वार्थमभ्यचोदयत् ।
न चादाद्राजा ॥ ३-१९०-५९॥
tacchrutvā vacanamapriyaṃ vāmadevaḥ krodhaparītātmā svayameva rājānamabhigamyāśvārthamabhyacodayat |
na cādādrājā || 3-190-59||
MHB 3-190-60
वामदेव उवाच ।
प्रयच्छ वाम्यौ मम पार्थिव त्वं कृतं हि ते कार्यमन्यैरशक्यम् ।
मा त्वा वधीद्वरुणो घोरपाशैर्ब्रह्मक्षत्रस्यान्तरे वर्तमानः ॥ ३-१९०-६०॥
vāmadeva uvāca |
prayaccha vāmyau mama pārthiva tvaṃ kṛtaṃ hi te kāryamanyairaśakyam |
mā tvā vadhīdvaruṇo ghorapāśairbrahmakṣatrasyāntare vartamānaḥ || 3-190-60||
MHB 3-190-61
राजोवाच ।
अनड्वाहौ सुव्रतौ साधु दान्तावेतद्विप्राणां वाहनं वामदेव ।
ताभ्यां याहि त्वं यत्र कामो महर्षे छन्दांसि वै त्वादृशं संवहन्ति ॥ ३-१९०-६१॥
rājovāca |
anaḍvāhau suvratau sādhu dāntāvetadviprāṇāṃ vāhanaṃ vāmadeva |
tābhyāṃ yāhi tvaṃ yatra kāmo maharṣe chandāṃsi vai tvādṛśaṃ saṃvahanti || 3-190-61||
MHB 3-190-62
वामदेव उवाच ।
छन्दांसि वै मादृशं संवहन्ति लोकेऽमुष्मिन्पार्थिव यानि सन्ति ।
अस्मिंस्तु लोके मम यानमेतदस्मद्विधानामपरेषां च राजन् ॥ ३-१९०-६२॥
vāmadeva uvāca |
chandāṃsi vai mādṛśaṃ saṃvahanti loke'muṣminpārthiva yāni santi |
asmiṃstu loke mama yānametadasmadvidhānāmapareṣāṃ ca rājan || 3-190-62||
MHB 3-190-63
राजोवाच ।
चत्वारो वा गर्दभास्त्वां वहन्तु श्रेष्ठाश्वतर्यो हरयो वा तुरंगाः ।
तैस्त्वं याहि क्षत्रियस्यैष वाहो मम वाम्यौ न तवैतौ हि विद्धि ॥ ३-१९०-६३॥
rājovāca |
catvāro vā gardabhāstvāṃ vahantu śreṣṭhāśvataryo harayo vā turaṃgāḥ |
taistvaṃ yāhi kṣatriyasyaiṣa vāho mama vāmyau na tavaitau hi viddhi || 3-190-63||
MHB 3-190-64
वामदेव उवाच ।
घोरं व्रतं ब्राह्मणस्यैतदाहुरेतद्राजन्यदिहाजीवमानः ।
अयस्मया घोररूपा महान्तो वहन्तु त्वां शितशूलाश्चतुर्धा ॥ ३-१९०-६४॥
vāmadeva uvāca |
ghoraṃ vrataṃ brāhmaṇasyaitadāhuretadrājanyadihājīvamānaḥ |
ayasmayā ghorarūpā mahānto vahantu tvāṃ śitaśūlāścaturdhā || 3-190-64||
MHB 3-190-65
राजोवाच ।
ये त्वा विदुर्ब्राह्मणं वामदेव वाचा हन्तुं मनसा कर्मणा वा ।
ते त्वां सशिष्यमिह पातयन्तु मद्वाक्यनुन्नाः शितशूलासिहस्ताः ॥ ३-१९०-६५॥
rājovāca |
ye tvā vidurbrāhmaṇaṃ vāmadeva vācā hantuṃ manasā karmaṇā vā |
te tvāṃ saśiṣyamiha pātayantu madvākyanunnāḥ śitaśūlāsihastāḥ || 3-190-65||
MHB 3-190-66
वामदेव उवाच ।
नानुयोगा ब्राह्मणानां भवन्ति वाचा राजन्मनसा कर्मणा वा ।
यस्त्वेवं ब्रह्म तपसान्वेति विद्वांस्तेन श्रेष्ठो भवति हि जीवमानः ॥ ३-१९०-६६॥
vāmadeva uvāca |
nānuyogā brāhmaṇānāṃ bhavanti vācā rājanmanasā karmaṇā vā |
yastvevaṃ brahma tapasānveti vidvāṃstena śreṣṭho bhavati hi jīvamānaḥ || 3-190-66||
MHB 3-190-67
मार्कण्डेय उवाच ।
एवमुक्ते वामदेवेन राजन्समुत्तस्थू राक्षसा घोररूपाः ।
तैः शूलहस्तैर्वध्यमानः स राजा प्रोवाचेदं वाक्यमुच्चैस्तदानीम् ॥ ३-१९०-६७॥
mārkaṇḍeya uvāca |
evamukte vāmadevena rājansamuttasthū rākṣasā ghorarūpāḥ |
taiḥ śūlahastairvadhyamānaḥ sa rājā provācedaṃ vākyamuccaistadānīm || 3-190-67||
MHB 3-190-68
इक्ष्वाकवो यदि ब्रह्मन्दलो वा विधेया मे यदि वान्ये विशोऽपि ।
नोत्स्रक्ष्येऽहं वामदेवस्य वाम्यौ नैवंविधा धर्मशीला भवन्ति ॥ ३-१९०-६८॥
ikṣvākavo yadi brahmandalo vā vidheyā me yadi vānye viśo'pi |
notsrakṣye'haṃ vāmadevasya vāmyau naivaṃvidhā dharmaśīlā bhavanti || 3-190-68||
MHB 3-190-69
एवं ब्रुवन्नेव स यातुधानैर्हतो जगामाशु महीं क्षितीशः ।
ततो विदित्वा नृपतिं निपातितमिक्ष्वाकवो वै दलमभ्यषिञ्चन् ॥ ३-१९०-६९॥
evaṃ bruvanneva sa yātudhānairhato jagāmāśu mahīṃ kṣitīśaḥ |
tato viditvā nṛpatiṃ nipātitamikṣvākavo vai dalamabhyaṣiñcan || 3-190-69||
MHB 3-190-70
राज्ये तदा तत्र गत्वा स विप्रः प्रोवाचेदं वचनं वामदेवः ।
दलं राजानं ब्राह्मणानां हि देयमेवं राजन्सर्वधर्मेषु दृष्टम् ॥ ३-१९०-७०॥
rājye tadā tatra gatvā sa vipraḥ provācedaṃ vacanaṃ vāmadevaḥ |
dalaṃ rājānaṃ brāhmaṇānāṃ hi deyamevaṃ rājansarvadharmeṣu dṛṣṭam || 3-190-70||
MHB 3-190-71
बिभेषि चेत्त्वमधर्मान्नरेन्द्र प्रयच्छ मे शीघ्रमेवाद्य वाम्यौ ।
एतच्छ्रुत्वा वामदेवस्य वाक्यं स पार्थिवः सूतमुवाच रोषात् ॥ ३-१९०-७१॥
bibheṣi cettvamadharmānnarendra prayaccha me śīghramevādya vāmyau |
etacchrutvā vāmadevasya vākyaṃ sa pārthivaḥ sūtamuvāca roṣāt || 3-190-71||
MHB 3-190-72
एकं हि मे सायकं चित्ररूपं दिग्धं विषेणाहर संगृहीतम् ।
येन विद्धो वामदेवः शयीत संदश्यमानः श्वभिरार्तरूपः ॥ ३-१९०-७२॥
ekaṃ hi me sāyakaṃ citrarūpaṃ digdhaṃ viṣeṇāhara saṃgṛhītam |
yena viddho vāmadevaḥ śayīta saṃdaśyamānaḥ śvabhirārtarūpaḥ || 3-190-72||
MHB 3-190-73
वामदेव उवाच ।
जानामि पुत्रं दशवर्षं तवाहं जातं महिष्यां श्येनजितं नरेन्द्र ।
तं जहि त्वं मद्वचनात्प्रणुन्नस्तूर्णं प्रियं सायकैर्घोररूपैः ॥ ३-१९०-७३॥
vāmadeva uvāca |
jānāmi putraṃ daśavarṣaṃ tavāhaṃ jātaṃ mahiṣyāṃ śyenajitaṃ narendra |
taṃ jahi tvaṃ madvacanātpraṇunnastūrṇaṃ priyaṃ sāyakairghorarūpaiḥ || 3-190-73||
MHB 3-190-74
मार्कण्डेय उवाच ।
एवमुक्तो वामदेवेन राजन्नन्तःपुरे राजपुत्रं जघान ।
स सायकस्तिग्मतेजा विसृष्टः श्रुत्वा दलस्तच्च वाक्यं बभाषे ॥ ३-१९०-७४॥
mārkaṇḍeya uvāca |
evamukto vāmadevena rājannantaḥpure rājaputraṃ jaghāna |
sa sāyakastigmatejā visṛṣṭaḥ śrutvā dalastacca vākyaṃ babhāṣe || 3-190-74||
MHB 3-190-75
इक्ष्वाकवो हन्त चरामि वः प्रियं निहन्मीमं विप्रमद्य प्रमथ्य ।
आनीयतामपरस्तिग्मतेजाः पश्यध्वं मे वीर्यमद्य क्षितीशाः ॥ ३-१९०-७५॥
ikṣvākavo hanta carāmi vaḥ priyaṃ nihanmīmaṃ vipramadya pramathya |
ānīyatāmaparastigmatejāḥ paśyadhvaṃ me vīryamadya kṣitīśāḥ || 3-190-75||
MHB 3-190-76
वामदेव उवाच ।
यं त्वमेनं सायकं घोररूपं विषेण दिग्धं मम संदधासि ।
न त्वमेनं शरवर्यं विमोक्तुं संधातुं वा शक्ष्यसि मानवेन्द्र ॥ ३-१९०-७६॥
vāmadeva uvāca |
yaṃ tvamenaṃ sāyakaṃ ghorarūpaṃ viṣeṇa digdhaṃ mama saṃdadhāsi |
na tvamenaṃ śaravaryaṃ vimoktuṃ saṃdhātuṃ vā śakṣyasi mānavendra || 3-190-76||
MHB 3-190-77
राजोवाच ।
इक्ष्वाकवः पश्यत मां गृहीतं न वै शक्नोम्येष शरं विमोक्तुम् ।
न चास्य कर्तुं नाशमभ्युत्सहामि आयुष्मान्वै जीवतु वामदेवः ॥ ३-१९०-७७॥
rājovāca |
ikṣvākavaḥ paśyata māṃ gṛhītaṃ na vai śaknomyeṣa śaraṃ vimoktum |
na cāsya kartuṃ nāśamabhyutsahāmi āyuṣmānvai jīvatu vāmadevaḥ || 3-190-77||
MHB 3-190-78
वामदेव उवाच ।
संस्पृशैनां महिषीं सायकेन ततस्तस्मादेनसो मोक्ष्यसे त्वम् ॥ ३-१९०-७८॥
vāmadeva uvāca |
saṃspṛśaināṃ mahiṣīṃ sāyakena tatastasmādenaso mokṣyase tvam || 3-190-78||
MHB 3-190-79
मार्कण्डेय उवाच ।
ततस्तथा कृतवान्पार्थिवस्तु ततो मुनिं राजपुत्री बभाषे ।
यथा युक्तं वामदेवाहमेनं दिने दिने संविशन्ती व्यशंसम् ।
ब्राह्मणेभ्यो मृगयन्ती सूनृतानि तथा ब्रह्मन्पुण्यलोकं लभेयम् ॥ ३-१९०-७९॥
mārkaṇḍeya uvāca |
tatastathā kṛtavānpārthivastu tato muniṃ rājaputrī babhāṣe |
yathā yuktaṃ vāmadevāhamenaṃ dine dine saṃviśantī vyaśaṃsam |
brāhmaṇebhyo mṛgayantī sūnṛtāni tathā brahmanpuṇyalokaṃ labheyam || 3-190-79||
MHB 3-190-80
वामदेव उवाच ।
त्वया त्रातं राजकुलं शुभेक्षणे वरं वृणीष्वाप्रतिमं ददानि ते ।
प्रशाधीमं स्वजनं राजपुत्रि इक्ष्वाकुराज्यं सुमहच्चाप्यनिन्द्ये ॥ ३-१९०-८०॥
vāmadeva uvāca |
tvayā trātaṃ rājakulaṃ śubhekṣaṇe varaṃ vṛṇīṣvāpratimaṃ dadāni te |
praśādhīmaṃ svajanaṃ rājaputri ikṣvākurājyaṃ sumahaccāpyanindye || 3-190-80||
MHB 3-190-81
राजपुत्र्युवाच ।
वरं वृणे भगवन्नेकमेव विमुच्यतां किल्बिषादद्य भर्ता ।
शिवेन चाध्याहि सपुत्रबान्धवं वरो वृतो ह्येष मया द्विजाग्र्य ॥ ३-१९०-८१॥
rājaputryuvāca |
varaṃ vṛṇe bhagavannekameva vimucyatāṃ kilbiṣādadya bhartā |
śivena cādhyāhi saputrabāndhavaṃ varo vṛto hyeṣa mayā dvijāgrya || 3-190-81||
MHB 3-190-82
मार्कण्डेय उवाच ।
श्रुत्वा वचः स मुनी राजपुत्र्यास्तथास्त्विति प्राह कुरुप्रवीर ।
ततः स राजा मुदितो बभूव वाम्यौ चास्मै संप्रददौ प्रणम्य ॥ ३-१९०-८२॥
mārkaṇḍeya uvāca |
śrutvā vacaḥ sa munī rājaputryāstathāstviti prāha kurupravīra |
tataḥ sa rājā mudito babhūva vāmyau cāsmai saṃpradadau praṇamya || 3-190-82||
Adhyaya: 191/299 (28)
MHB 3-191-1
वैशंपायन उवाच ।
मार्कण्डेयमृषयः पाण्डवाश्च पर्यपृच्छन् ।
अस्ति कश्चिद्भवतश्चिरजाततर इति ॥ ३-१९१-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
mārkaṇḍeyamṛṣayaḥ pāṇḍavāśca paryapṛcchan |
asti kaścidbhavataścirajātatara iti || 3-191-1||
MHB 3-191-2
स तानुवाच ।
अस्ति खलु राजर्षिरिन्द्रद्युम्नो नाम क्षीणपुण्यस्त्रिदिवात्प्रच्युतः ।
कीर्तिस्ते व्युच्छिन्नेति ।
स मामुपातिष्ठत् ।
अथ प्रत्यभिजानाति मां भवानिति ॥ ३-१९१-२॥
sa tānuvāca |
asti khalu rājarṣirindradyumno nāma kṣīṇapuṇyastridivātpracyutaḥ |
kīrtiste vyucchinneti |
sa māmupātiṣṭhat |
atha pratyabhijānāti māṃ bhavāniti || 3-191-2||
MHB 3-191-3
तमहमब्रुवम् ।
न वयं रासायनिकाः शरीरोपतापेनात्मनः समारभामहेऽर्थानामनुष्ठानम् ॥ ३-१९१-३॥
tamahamabruvam |
na vayaṃ rāsāyanikāḥ śarīropatāpenātmanaḥ samārabhāmahe'rthānāmanuṣṭhānam || 3-191-3||
MHB 3-191-4
अस्ति खलु हिमवति प्राकारकर्णो नामोलूकः ।
स भवन्तं यदि जानीयात् ।
प्रकृष्टे चाध्वनि हिमवान् ।
तत्रासौ प्रतिवसतीति ॥ ३-१९१-४॥
asti khalu himavati prākārakarṇo nāmolūkaḥ |
sa bhavantaṃ yadi jānīyāt |
prakṛṣṭe cādhvani himavān |
tatrāsau prativasatīti || 3-191-4||
MHB 3-191-5
स मामश्वो भूत्वा तत्रावहद्यत्र बभूवोलूकः ॥ ३-१९१-५॥
sa māmaśvo bhūtvā tatrāvahadyatra babhūvolūkaḥ || 3-191-5||
MHB 3-191-6
अथैनं स राजर्षिः पर्यपृच्छत् ।
प्रत्यभिजानाति मां भवानिति ॥ ३-१९१-६॥
athainaṃ sa rājarṣiḥ paryapṛcchat |
pratyabhijānāti māṃ bhavāniti || 3-191-6||
MHB 3-191-7
स मुहूर्तं ध्यात्वाब्रवीदेनम् ।
नाभिजाने भवन्तमिति ॥ ३-१९१-७॥
sa muhūrtaṃ dhyātvābravīdenam |
nābhijāne bhavantamiti || 3-191-7||
MHB 3-191-8
स एवमुक्तो राजर्षिरिन्द्रद्युम्नः पुनस्तमुलूकमब्रवीत् ।
अस्ति कश्चिद्भवतश्चिरजाततर इति ॥ ३-१९१-८॥
sa evamukto rājarṣirindradyumnaḥ punastamulūkamabravīt |
asti kaścidbhavataścirajātatara iti || 3-191-8||
MHB 3-191-9
स एवमुक्तोऽब्रवीदेनम् ।
अस्ति खल्विन्द्रद्युम्नसरो नाम ।
तस्मिन्नाडीजङ्घो नाम बकः प्रतिवसति ।
सोऽस्मत्तश्चिरजाततरः ।
तं पृच्छेति ॥ ३-१९१-९॥
sa evamukto'bravīdenam |
asti khalvindradyumnasaro nāma |
tasminnāḍījaṅgho nāma bakaḥ prativasati |
so'smattaścirajātataraḥ |
taṃ pṛccheti || 3-191-9||
MHB 3-191-10
तत इन्द्रद्युम्नो मां चोलूकं चादाय तत्सरोऽगच्छद्यत्रासौ नाडीजङ्घो नाम बको बभूव ॥ ३-१९१-१०॥
tata indradyumno māṃ colūkaṃ cādāya tatsaro'gacchadyatrāsau nāḍījaṅgho nāma bako babhūva || 3-191-10||
MHB 3-191-11
सोऽस्माभिः पृष्टः ।
भवानिन्द्रद्युम्नं राजानं प्रत्यभिजानातीति ॥ ३-१९१-११॥
so'smābhiḥ pṛṣṭaḥ |
bhavānindradyumnaṃ rājānaṃ pratyabhijānātīti || 3-191-11||
MHB 3-191-12
स एवमुक्तोऽब्रवीन्मुहूर्तं ध्यात्वा ।
नाभिजानाम्यहमिन्द्रद्युम्नं राजानमिति ॥ ३-१९१-१२॥
sa evamukto'bravīnmuhūrtaṃ dhyātvā |
nābhijānāmyahamindradyumnaṃ rājānamiti || 3-191-12||
MHB 3-191-13
ततः सोऽस्माभिः पृष्टः ।
अस्ति कश्चिदन्यो भवतश्चिरजाततर इति ॥ ३-१९१-१३॥
tataḥ so'smābhiḥ pṛṣṭaḥ |
asti kaścidanyo bhavataścirajātatara iti || 3-191-13||
MHB 3-191-14
स नोऽब्रवीदस्ति खल्विहैव सरस्यकूपारो नाम कच्छपः प्रतिवसति ।
स मत्तश्चिरजाततर इति ।
स यदि कथंचिदभिजानीयादिमं राजानं तमकूपारं पृच्छाम इति ॥ ३-१९१-१४॥
sa no'bravīdasti khalvihaiva sarasyakūpāro nāma kacchapaḥ prativasati |
sa mattaścirajātatara iti |
sa yadi kathaṃcidabhijānīyādimaṃ rājānaṃ tamakūpāraṃ pṛcchāma iti || 3-191-14||
MHB 3-191-15
ततः स बकस्तमकूपारं कच्छपं विज्ञापयामास ।
अस्त्यस्माकमभिप्रेतं भवन्तं कंचिदर्थमभिप्रष्टुम् ।
साध्वागम्यतां तावदिति ॥ ३-१९१-१५॥
tataḥ sa bakastamakūpāraṃ kacchapaṃ vijñāpayāmāsa |
astyasmākamabhipretaṃ bhavantaṃ kaṃcidarthamabhipraṣṭum |
sādhvāgamyatāṃ tāvaditi || 3-191-15||
MHB 3-191-16
एतच्छ्रुत्वा स कच्छपस्तस्मात्सरस उत्थायाभ्यगच्छद्यत्र तिष्ठामो वयं तस्य सरसस्तीरे ॥ ३-१९१-१६॥
etacchrutvā sa kacchapastasmātsarasa utthāyābhyagacchadyatra tiṣṭhāmo vayaṃ tasya sarasastīre || 3-191-16||
MHB 3-191-17
आगतं चैनं वयमपृच्छाम ।
भवानिन्द्रद्युम्नं राजानमभिजानातीति ॥ ३-१९१-१७॥
āgataṃ cainaṃ vayamapṛcchāma |
bhavānindradyumnaṃ rājānamabhijānātīti || 3-191-17||
MHB 3-191-18
स मुहूर्तं ध्यात्वा बाष्पपूर्णनयन उद्विग्नहृदयो वेपमानो विसंज्ञकल्पः प्राञ्जलिरब्रवीत् ।
किमहमेनं न प्रत्यभिजानामि ।
अहं ह्यनेन सहस्रकृत्वः पूर्वमग्निचितिषूपहितपूर्वः ।
सरश्चेदमस्य दक्षिणादत्ताभिर्गोभिरतिक्रममाणाभिः कृतम् ।
अत्र चाहं प्रतिवसामीति ॥ ३-१९१-१८॥
sa muhūrtaṃ dhyātvā bāṣpapūrṇanayana udvignahṛdayo vepamāno visaṃjñakalpaḥ prāñjalirabravīt |
kimahamenaṃ na pratyabhijānāmi |
ahaṃ hyanena sahasrakṛtvaḥ pūrvamagnicitiṣūpahitapūrvaḥ |
saraścedamasya dakṣiṇādattābhirgobhiratikramamāṇābhiḥ kṛtam |
atra cāhaṃ prativasāmīti || 3-191-18||
MHB 3-191-19
अथैतत्कच्छपेनोदाहृतं श्रुत्वा समनन्तरं देवलोकाद्देवरथः प्रादुरासीत् ॥ ३-१९१-१९॥
athaitatkacchapenodāhṛtaṃ śrutvā samanantaraṃ devalokāddevarathaḥ prādurāsīt || 3-191-19||
MHB 3-191-20
वाचश्चाश्रूयन्तेन्द्रद्युम्नं प्रति ।
प्रस्तुतस्ते स्वर्गः ।
यथोचितं स्थानमभिपद्यस्व ।
कीर्तिमानसि ।
अव्यग्रो याहीति ॥ ३-१९१-२०॥
vācaścāśrūyantendradyumnaṃ prati |
prastutaste svargaḥ |
yathocitaṃ sthānamabhipadyasva |
kīrtimānasi |
avyagro yāhīti || 3-191-20||
MHB 3-191-21
दिवं स्पृशति भूमिं च शब्दः पुण्यस्य कर्मणः ।
यावत्स शब्दो भवति तावत्पुरुष उच्यते ॥ ३-१९१-२१॥
divaṃ spṛśati bhūmiṃ ca śabdaḥ puṇyasya karmaṇaḥ |
yāvatsa śabdo bhavati tāvatpuruṣa ucyate || 3-191-21||
MHB 3-191-22
अकीर्तिः कीर्त्यते यस्य लोके भूतस्य कस्यचित् ।
पतत्येवाधमाँल्लोकान्यावच्छब्दः स कीर्त्यते ॥ ३-१९१-२२॥
akīrtiḥ kīrtyate yasya loke bhūtasya kasyacit |
patatyevādhamā~llokānyāvacchabdaḥ sa kīrtyate || 3-191-22||
MHB 3-191-23
तस्मात्कल्याणवृत्तः स्यादत्यन्ताय नरो भुवि ।
विहाय वृत्तं पापिष्ठं धर्ममेवाभिसंश्रयेत् ॥ ३-१९१-२३॥
tasmātkalyāṇavṛttaḥ syādatyantāya naro bhuvi |
vihāya vṛttaṃ pāpiṣṭhaṃ dharmamevābhisaṃśrayet || 3-191-23||
MHB 3-191-24
इत्येतच्छ्रुत्वा स राजाब्रवीत् ।
तिष्ठ तावद्यावदिदानीमिमौ वृद्धौ यथास्थानं प्रतिपादयामीति ॥ ३-१९१-२४॥
ityetacchrutvā sa rājābravīt |
tiṣṭha tāvadyāvadidānīmimau vṛddhau yathāsthānaṃ pratipādayāmīti || 3-191-24||
MHB 3-191-25
स मां प्राकारकर्णं चोलूकं यथोचिते स्थाने प्रतिपाद्य तेनैव यानेन संसिद्धो यथोचितं स्थानं प्रतिपन्नः ॥ ३-१९१-२५॥
sa māṃ prākārakarṇaṃ colūkaṃ yathocite sthāne pratipādya tenaiva yānena saṃsiddho yathocitaṃ sthānaṃ pratipannaḥ || 3-191-25||
MHB 3-191-26
एतन्मयानुभूतं चिरजीविना दृष्टमिति पाण्डवानुवाच मार्कण्डेयः ॥ ३-१९१-२६॥
etanmayānubhūtaṃ cirajīvinā dṛṣṭamiti pāṇḍavānuvāca mārkaṇḍeyaḥ || 3-191-26||
MHB 3-191-27
पाण्डवाश्चोचुः प्रीताः ।
साधु ।
शोभनं कृतं भवता राजानमिन्द्रद्युम्नं स्वर्गलोकाच्च्युतं स्वे स्थाने स्वर्गे पुनः प्रतिपादयतेति ॥ ३-१९१-२७॥
pāṇḍavāścocuḥ prītāḥ |
sādhu |
śobhanaṃ kṛtaṃ bhavatā rājānamindradyumnaṃ svargalokāccyutaṃ sve sthāne svarge punaḥ pratipādayateti || 3-191-27||
MHB 3-191-28
अथैनानब्रवीदसौ ।
ननु देवकीपुत्रेणापि कृष्णेन नरके मज्जमानो राजर्षिर्नृगस्तस्मात्कृच्छ्रात्समुद्धृत्य पुनः स्वर्गं प्रतिपादित इति ॥ ३-१९१-२८॥
athainānabravīdasau |
nanu devakīputreṇāpi kṛṣṇena narake majjamāno rājarṣirnṛgastasmātkṛcchrātsamuddhṛtya punaḥ svargaṃ pratipādita iti || 3-191-28||
Adhyaya: 192/299 (29)
MHB 3-192-1
वैशंपायन उवाच ।
युधिष्ठिरो धर्मराजः पप्रच्छ भरतर्षभ ।
मार्कण्डेयं तपोवृद्धं दीर्घायुषमकल्मषम् ॥ ३-१९२-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
yudhiṣṭhiro dharmarājaḥ papraccha bharatarṣabha |
mārkaṇḍeyaṃ tapovṛddhaṃ dīrghāyuṣamakalmaṣam || 3-192-1||
MHB 3-192-2
विदितास्तव धर्मज्ञ देवदानवराक्षसाः ।
राजवंशाश्च विविधा ऋषिवंशाश्च शाश्वताः ।
न तेऽस्त्यविदितं किंचिदस्मिँल्लोके द्विजोत्तम ॥ ३-१९२-२॥
viditāstava dharmajña devadānavarākṣasāḥ |
rājavaṃśāśca vividhā ṛṣivaṃśāśca śāśvatāḥ |
na te'styaviditaṃ kiṃcidasmi~lloke dvijottama || 3-192-2||
MHB 3-192-3
कथां वेत्सि मुने दिव्यां मनुष्योरगरक्षसाम् ।
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तत्त्वेन कथितं द्विज ॥ ३-१९२-३॥
kathāṃ vetsi mune divyāṃ manuṣyoragarakṣasām |
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ tattvena kathitaṃ dvija || 3-192-3||
MHB 3-192-4
कुवलाश्व इति ख्यात इक्ष्वाकुरपराजितः ।
कथं नाम विपर्यासाद्धुन्धुमारत्वमागतः ॥ ३-१९२-४॥
kuvalāśva iti khyāta ikṣvākuraparājitaḥ |
kathaṃ nāma viparyāsāddhundhumāratvamāgataḥ || 3-192-4||
MHB 3-192-5
एतदिच्छामि तत्त्वेन ज्ञातुं भार्गवसत्तम ।
विपर्यस्तं यथा नाम कुवलाश्वस्य धीमतः ॥ ३-१९२-५॥
etadicchāmi tattvena jñātuṃ bhārgavasattama |
viparyastaṃ yathā nāma kuvalāśvasya dhīmataḥ || 3-192-5||
MHB 3-192-6
मार्कण्डेय उवाच ।
हन्त ते कथयिष्यामि शृणु राजन्युधिष्ठिर ।
धर्मिष्ठमिदमाख्यानं धुन्धुमारस्य तच्छृणु ॥ ३-१९२-६॥
mārkaṇḍeya uvāca |
hanta te kathayiṣyāmi śṛṇu rājanyudhiṣṭhira |
dharmiṣṭhamidamākhyānaṃ dhundhumārasya tacchṛṇu || 3-192-6||
MHB 3-192-7
यथा स राजा इक्ष्वाकुः कुवलाश्वो महीपतिः ।
धुन्धुमारत्वमगमत्तच्छृणुष्व महीपते ॥ ३-१९२-७॥
yathā sa rājā ikṣvākuḥ kuvalāśvo mahīpatiḥ |
dhundhumāratvamagamattacchṛṇuṣva mahīpate || 3-192-7||
MHB 3-192-8
महर्षिर्विश्रुतस्तात उत्तङ्क इति भारत ।
मरुधन्वसु रम्येषु आश्रमस्तस्य कौरव ॥ ३-१९२-८॥
maharṣirviśrutastāta uttaṅka iti bhārata |
marudhanvasu ramyeṣu āśramastasya kaurava || 3-192-8||
MHB 3-192-9
उत्तङ्कस्तु महाराज तपोऽतप्यत्सुदुश्चरम् ।
आरिराधयिषुर्विष्णुं बहून्वर्षगणान्विभो ॥ ३-१९२-९॥
uttaṅkastu mahārāja tapo'tapyatsuduścaram |
ārirādhayiṣurviṣṇuṃ bahūnvarṣagaṇānvibho || 3-192-9||
MHB 3-192-10
तस्य प्रीतः स भगवान्साक्षाद्दर्शनमेयिवान् ।
दृष्ट्वैव चर्षिः प्रह्वस्तं तुष्टाव विविधैः स्तवैः ॥ ३-१९२-१०॥
tasya prītaḥ sa bhagavānsākṣāddarśanameyivān |
dṛṣṭvaiva carṣiḥ prahvastaṃ tuṣṭāva vividhaiḥ stavaiḥ || 3-192-10||
MHB 3-192-11
त्वया देव प्रजाः सर्वाः सदेवासुरमानवाः ।
स्थावराणि च भूतानि जङ्गमानि तथैव च ।
ब्रह्म वेदाश्च वेद्यं च त्वया सृष्टं महाद्युते ॥ ३-१९२-११॥
tvayā deva prajāḥ sarvāḥ sadevāsuramānavāḥ |
sthāvarāṇi ca bhūtāni jaṅgamāni tathaiva ca |
brahma vedāśca vedyaṃ ca tvayā sṛṣṭaṃ mahādyute || 3-192-11||
MHB 3-192-12
शिरस्ते गगनं देव नेत्रे शशिदिवाकरौ ।
निःश्वासः पवनश्चापि तेजोऽग्निश्च तवाच्युत ।
बाहवस्ते दिशः सर्वाः कुक्षिश्चापि महार्णवः ॥ ३-१९२-१२॥
śiraste gaganaṃ deva netre śaśidivākarau |
niḥśvāsaḥ pavanaścāpi tejo'gniśca tavācyuta |
bāhavaste diśaḥ sarvāḥ kukṣiścāpi mahārṇavaḥ || 3-192-12||
MHB 3-192-13
ऊरू ते पर्वता देव खं नाभिर्मधुसूदन ।
पादौ ते पृथिवी देवी रोमाण्योषधयस्तथा ॥ ३-१९२-१३॥
ūrū te parvatā deva khaṃ nābhirmadhusūdana |
pādau te pṛthivī devī romāṇyoṣadhayastathā || 3-192-13||
MHB 3-192-14
इन्द्रसोमाग्निवरुणा देवासुरमहोरगाः ।
प्रह्वास्त्वामुपतिष्ठन्ति स्तुवन्तो विविधैः स्तवैः ॥ ३-१९२-१४॥
indrasomāgnivaruṇā devāsuramahoragāḥ |
prahvāstvāmupatiṣṭhanti stuvanto vividhaiḥ stavaiḥ || 3-192-14||
MHB 3-192-15
त्वया व्याप्तानि सर्वाणि भूतानि भुवनेश्वर ।
योगिनः सुमहावीर्याः स्तुवन्ति त्वां महर्षयः ॥ ३-१९२-१५॥
tvayā vyāptāni sarvāṇi bhūtāni bhuvaneśvara |
yoginaḥ sumahāvīryāḥ stuvanti tvāṃ maharṣayaḥ || 3-192-15||
MHB 3-192-16
त्वयि तुष्टे जगत्स्वस्थं त्वयि क्रुद्धे महद्भयम् ।
भयानामपनेतासि त्वमेकः पुरुषोत्तम ॥ ३-१९२-१६॥
tvayi tuṣṭe jagatsvasthaṃ tvayi kruddhe mahadbhayam |
bhayānāmapanetāsi tvamekaḥ puruṣottama || 3-192-16||
MHB 3-192-17
देवानां मानुषाणां च सर्वभूतसुखावहः ।
त्रिभिर्विक्रमणैर्देव त्रयो लोकास्त्वयाहृताः ।
असुराणां समृद्धानां विनाशश्च त्वया कृतः ॥ ३-१९२-१७॥
devānāṃ mānuṣāṇāṃ ca sarvabhūtasukhāvahaḥ |
tribhirvikramaṇairdeva trayo lokāstvayāhṛtāḥ |
asurāṇāṃ samṛddhānāṃ vināśaśca tvayā kṛtaḥ || 3-192-17||
MHB 3-192-18
तव विक्रमणैर्देवा निर्वाणमगमन्परम् ।
पराभवं च दैत्येन्द्रास्त्वयि क्रुद्धे महाद्युते ॥ ३-१९२-१८॥
tava vikramaṇairdevā nirvāṇamagamanparam |
parābhavaṃ ca daityendrāstvayi kruddhe mahādyute || 3-192-18||
MHB 3-192-19
त्वं हि कर्ता विकर्ता च भूतानामिह सर्वशः ।
आराधयित्वा त्वां देवाः सुखमेधन्ति सर्वशः ॥ ३-१९२-१९॥
tvaṃ hi kartā vikartā ca bhūtānāmiha sarvaśaḥ |
ārādhayitvā tvāṃ devāḥ sukhamedhanti sarvaśaḥ || 3-192-19||
MHB 3-192-20
एवं स्तुतो हृषीकेश उत्तङ्केन महात्मना ।
उत्तङ्कमब्रवीद्विष्णुः प्रीतस्तेऽहं वरं वृणु ॥ ३-१९२-२०॥
evaṃ stuto hṛṣīkeśa uttaṅkena mahātmanā |
uttaṅkamabravīdviṣṇuḥ prītaste'haṃ varaṃ vṛṇu || 3-192-20||
MHB 3-192-21
उत्तङ्क उवाच ।
पर्याप्तो मे वरो ह्येष यदहं दृष्टवान्हरिम् ।
पुरुषं शाश्वतं दिव्यं स्रष्टारं जगतः प्रभुम् ॥ ३-१९२-२१॥
uttaṅka uvāca |
paryāpto me varo hyeṣa yadahaṃ dṛṣṭavānharim |
puruṣaṃ śāśvataṃ divyaṃ sraṣṭāraṃ jagataḥ prabhum || 3-192-21||
MHB 3-192-22
विष्णुरुवाच ।
प्रीतस्तेऽहमलौल्येन भक्त्या च द्विजसत्तम ।
अवश्यं हि त्वया ब्रह्मन्मत्तो ग्राह्यो वरो द्विज ॥ ३-१९२-२२॥
viṣṇuruvāca |
prītaste'hamalaulyena bhaktyā ca dvijasattama |
avaśyaṃ hi tvayā brahmanmatto grāhyo varo dvija || 3-192-22||
MHB 3-192-23
एवं संछन्द्यमानस्तु वरेण हरिणा तदा ।
उत्तङ्कः प्राञ्जलिर्वव्रे वरं भरतसत्तम ॥ ३-१९२-२३॥
evaṃ saṃchandyamānastu vareṇa hariṇā tadā |
uttaṅkaḥ prāñjalirvavre varaṃ bharatasattama || 3-192-23||
MHB 3-192-24
यदि मे भगवान्प्रीतः पुण्डरीकनिभेक्षणः ।
धर्मे सत्ये दमे चैव बुद्धिर्भवतु मे सदा ।
अभ्यासश्च भवेद्भक्त्या त्वयि नित्यं महेश्वर ॥ ३-१९२-२४॥
yadi me bhagavānprītaḥ puṇḍarīkanibhekṣaṇaḥ |
dharme satye dame caiva buddhirbhavatu me sadā |
abhyāsaśca bhavedbhaktyā tvayi nityaṃ maheśvara || 3-192-24||
MHB 3-192-25
विष्णुरुवाच ।
सर्वमेतद्धि भविता मत्प्रसादात्तव द्विज ।
प्रतिभास्यति योगश्च येन युक्तो दिवौकसाम् ।
त्रयाणामपि लोकानां महत्कार्यं करिष्यसि ॥ ३-१९२-२५॥
viṣṇuruvāca |
sarvametaddhi bhavitā matprasādāttava dvija |
pratibhāsyati yogaśca yena yukto divaukasām |
trayāṇāmapi lokānāṃ mahatkāryaṃ kariṣyasi || 3-192-25||
MHB 3-192-26
उत्सादनार्थं लोकानां धुन्धुर्नाम महासुरः ।
तपस्यति तपो घोरं शृणु यस्तं हनिष्यति ॥ ३-१९२-२६॥
utsādanārthaṃ lokānāṃ dhundhurnāma mahāsuraḥ |
tapasyati tapo ghoraṃ śṛṇu yastaṃ haniṣyati || 3-192-26||
MHB 3-192-27
बृहदश्व इति ख्यातो भविष्यति महीपतिः ।
तस्य पुत्रः शुचिर्दान्तः कुवलाश्व इति श्रुतः ॥ ३-१९२-२७॥
bṛhadaśva iti khyāto bhaviṣyati mahīpatiḥ |
tasya putraḥ śucirdāntaḥ kuvalāśva iti śrutaḥ || 3-192-27||
MHB 3-192-28
स योगबलमास्थाय मामकं पार्थिवोत्तमः ।
शासनात्तव विप्रर्षे धुन्धुमारो भविष्यति ॥ ३-१९२-२८॥
sa yogabalamāsthāya māmakaṃ pārthivottamaḥ |
śāsanāttava viprarṣe dhundhumāro bhaviṣyati || 3-192-28||
MHB 3-192-29
मार्कण्डेय उवाच ।
उत्तङ्कमेवमुक्त्वा तु विष्णुरन्तरधीयत ॥ ३-१९२-२९॥
mārkaṇḍeya uvāca |
uttaṅkamevamuktvā tu viṣṇurantaradhīyata || 3-192-29||
Adhyaya: 193/299 (27)
MHB 3-193-1
मार्कण्डेय उवाच ।
इक्ष्वाकौ संस्थिते राजञ्शशादः पृथिवीमिमाम् ।
प्राप्तः परमधर्मात्मा सोऽयोध्यायां नृपोऽभवत् ॥ ३-१९३-१॥
mārkaṇḍeya uvāca |
ikṣvākau saṃsthite rājañśaśādaḥ pṛthivīmimām |
prāptaḥ paramadharmātmā so'yodhyāyāṃ nṛpo'bhavat || 3-193-1||
MHB 3-193-2
शशादस्य तु दायादः ककुत्स्थो नाम वीर्यवान् ।
अनेनाश्चापि काकुत्स्थः पृथुश्चानेनसः सुतः ॥ ३-१९३-२॥
śaśādasya tu dāyādaḥ kakutstho nāma vīryavān |
anenāścāpi kākutsthaḥ pṛthuścānenasaḥ sutaḥ || 3-193-2||
MHB 3-193-3
विष्वगश्वः पृथोः पुत्रस्तस्मादार्द्रस्तु जज्ञिवान् ।
आर्द्रस्य युवनाश्वस्तु श्रावस्तस्तस्य चात्मजः ॥ ३-१९३-३॥
viṣvagaśvaḥ pṛthoḥ putrastasmādārdrastu jajñivān |
ārdrasya yuvanāśvastu śrāvastastasya cātmajaḥ || 3-193-3||
MHB 3-193-4
जज्ञे श्रावस्तको राजा श्रावस्ती येन निर्मिता ।
श्रावस्तस्य तु दायादो बृहदश्वो महाबलः ।
बृहदश्वसुतश्चापि कुवलाश्व इति स्मृतः ॥ ३-१९३-४॥
jajñe śrāvastako rājā śrāvastī yena nirmitā |
śrāvastasya tu dāyādo bṛhadaśvo mahābalaḥ |
bṛhadaśvasutaścāpi kuvalāśva iti smṛtaḥ || 3-193-4||
MHB 3-193-5
कुवलाश्वस्य पुत्राणां सहस्राण्येकविंशतिः ।
सर्वे विद्यासु निष्णाता बलवन्तो दुरासदाः ॥ ३-१९३-५॥
kuvalāśvasya putrāṇāṃ sahasrāṇyekaviṃśatiḥ |
sarve vidyāsu niṣṇātā balavanto durāsadāḥ || 3-193-5||
MHB 3-193-6
कुवलाश्वस्तु पितृतो गुणैरभ्यधिकोऽभवत् ।
समये तं ततो राज्ये बृहदश्वोऽभ्यषेचयत् ।
कुवलाश्वं महाराज शूरमुत्तमधार्मिकम् ॥ ३-१९३-६॥
kuvalāśvastu pitṛto guṇairabhyadhiko'bhavat |
samaye taṃ tato rājye bṛhadaśvo'bhyaṣecayat |
kuvalāśvaṃ mahārāja śūramuttamadhārmikam || 3-193-6||
MHB 3-193-7
पुत्रसंक्रामितश्रीस्तु बृहदश्वो महीपतिः ।
जगाम तपसे धीमांस्तपोवनममित्रहा ॥ ३-१९३-७॥
putrasaṃkrāmitaśrīstu bṛhadaśvo mahīpatiḥ |
jagāma tapase dhīmāṃstapovanamamitrahā || 3-193-7||
MHB 3-193-8
अथ शुश्राव राजर्षिं तमुत्तङ्को युधिष्ठिर ।
वनं संप्रस्थितं राजन्बृहदश्वं द्विजोत्तमः ॥ ३-१९३-८॥
atha śuśrāva rājarṣiṃ tamuttaṅko yudhiṣṭhira |
vanaṃ saṃprasthitaṃ rājanbṛhadaśvaṃ dvijottamaḥ || 3-193-8||
MHB 3-193-9
तमुत्तङ्को महातेजाः सर्वास्त्रविदुषां वरम् ।
न्यवारयदमेयात्मा समासाद्य नरोत्तमम् ॥ ३-१९३-९॥
tamuttaṅko mahātejāḥ sarvāstraviduṣāṃ varam |
nyavārayadameyātmā samāsādya narottamam || 3-193-9||
MHB 3-193-10
उत्तङ्क उवाच ।
भवता रक्षणं कार्यं तत्तावत्कर्तुमर्हसि ।
निरुद्विग्ना वयं राजंस्त्वत्प्रसादाद्वसेमहि ॥ ३-१९३-१०॥
uttaṅka uvāca |
bhavatā rakṣaṇaṃ kāryaṃ tattāvatkartumarhasi |
nirudvignā vayaṃ rājaṃstvatprasādādvasemahi || 3-193-10||
MHB 3-193-11
त्वया हि पृथिवी राजन्रक्ष्यमाणा महात्मना ।
भविष्यति निरुद्विग्ना नारण्यं गन्तुमर्हसि ॥ ३-१९३-११॥
tvayā hi pṛthivī rājanrakṣyamāṇā mahātmanā |
bhaviṣyati nirudvignā nāraṇyaṃ gantumarhasi || 3-193-11||
MHB 3-193-12
पालने हि महान्धर्मः प्रजानामिह दृश्यते ।
न तथा दृश्यतेऽरण्ये मा ते भूद्बुद्धिरीदृशी ॥ ३-१९३-१२॥
pālane hi mahāndharmaḥ prajānāmiha dṛśyate |
na tathā dṛśyate'raṇye mā te bhūdbuddhirīdṛśī || 3-193-12||
MHB 3-193-13
ईदृशो न हि राजेन्द्र धर्मः क्वचन दृश्यते ।
प्रजानां पालने यो वै पुरा राजर्षिभिः कृतः ।
रक्षितव्याः प्रजा राज्ञा तास्त्वं रक्षितुमर्हसि ॥ ३-१९३-१३॥
īdṛśo na hi rājendra dharmaḥ kvacana dṛśyate |
prajānāṃ pālane yo vai purā rājarṣibhiḥ kṛtaḥ |
rakṣitavyāḥ prajā rājñā tāstvaṃ rakṣitumarhasi || 3-193-13||
MHB 3-193-14
निरुद्विग्नस्तपश्चर्तुं न हि शक्नोमि पार्थिव ।
ममाश्रमसमीपे वै समेषु मरुधन्वसु ॥ ३-१९३-१४॥
nirudvignastapaścartuṃ na hi śaknomi pārthiva |
mamāśramasamīpe vai sameṣu marudhanvasu || 3-193-14||
MHB 3-193-15
समुद्रो वालुकापूर्ण उज्जानक इति स्मृतः ।
बहुयोजनविस्तीर्णो बहुयोजनमायतः ॥ ३-१९३-१५॥
samudro vālukāpūrṇa ujjānaka iti smṛtaḥ |
bahuyojanavistīrṇo bahuyojanamāyataḥ || 3-193-15||
MHB 3-193-16
तत्र रौद्रो दानवेन्द्रो महावीर्यपराक्रमः ।
मधुकैटभयोः पुत्रो धुन्धुर्नाम सुदारुणः ॥ ३-१९३-१६॥
tatra raudro dānavendro mahāvīryaparākramaḥ |
madhukaiṭabhayoḥ putro dhundhurnāma sudāruṇaḥ || 3-193-16||
MHB 3-193-17
अन्तर्भूमिगतो राजन्वसत्यमितविक्रमः ।
तं निहत्य महाराज वनं त्वं गन्तुमर्हसि ॥ ३-१९३-१७॥
antarbhūmigato rājanvasatyamitavikramaḥ |
taṃ nihatya mahārāja vanaṃ tvaṃ gantumarhasi || 3-193-17||
MHB 3-193-18
शेते लोकविनाशाय तप आस्थाय दारुणम् ।
त्रिदशानां विनाशाय लोकानां चापि पार्थिव ॥ ३-१९३-१८॥
śete lokavināśāya tapa āsthāya dāruṇam |
tridaśānāṃ vināśāya lokānāṃ cāpi pārthiva || 3-193-18||
MHB 3-193-19
अवध्यो देवतानां स दैत्यानामथ रक्षसाम् ।
नागानामथ यक्षाणां गन्धर्वाणां च सर्वशः ।
अवाप्य स वरं राजन्सर्वलोकपितामहात् ॥ ३-१९३-१९॥
avadhyo devatānāṃ sa daityānāmatha rakṣasām |
nāgānāmatha yakṣāṇāṃ gandharvāṇāṃ ca sarvaśaḥ |
avāpya sa varaṃ rājansarvalokapitāmahāt || 3-193-19||
MHB 3-193-20
तं विनाशय भद्रं ते मा ते बुद्धिरतोऽन्यथा ।
प्राप्स्यसे महतीं कीर्तिं शाश्वतीमव्ययां ध्रुवाम् ॥ ३-१९३-२०॥
taṃ vināśaya bhadraṃ te mā te buddhirato'nyathā |
prāpsyase mahatīṃ kīrtiṃ śāśvatīmavyayāṃ dhruvām || 3-193-20||
MHB 3-193-21
क्रूरस्य स्वपतस्तस्य वालुकान्तर्हितस्य वै ।
संवत्सरस्य पर्यन्ते निःश्वासः संप्रवर्तते ।
यदा तदा भूश्चलति सशैलवनकानना ॥ ३-१९३-२१॥
krūrasya svapatastasya vālukāntarhitasya vai |
saṃvatsarasya paryante niḥśvāsaḥ saṃpravartate |
yadā tadā bhūścalati saśailavanakānanā || 3-193-21||
MHB 3-193-22
तस्य निःश्वासवातेन रज उद्धूयते महत् ।
आदित्यपथमावृत्य सप्ताहं भूमिकम्पनम् ।
सविस्फुलिङ्गं सज्वालं सधूमं ह्यतिदारुणम् ॥ ३-१९३-२२॥
tasya niḥśvāsavātena raja uddhūyate mahat |
ādityapathamāvṛtya saptāhaṃ bhūmikampanam |
savisphuliṅgaṃ sajvālaṃ sadhūmaṃ hyatidāruṇam || 3-193-22||
MHB 3-193-23
तेन राजन्न शक्नोमि तस्मिन्स्थातुं स्व आश्रमे ।
तं विनाशय राजेन्द्र लोकानां हितकाम्यया ।
लोकाः स्वस्था भवन्त्वद्य तस्मिन्विनिहतेऽसुरे ॥ ३-१९३-२३॥
tena rājanna śaknomi tasminsthātuṃ sva āśrame |
taṃ vināśaya rājendra lokānāṃ hitakāmyayā |
lokāḥ svasthā bhavantvadya tasminvinihate'sure || 3-193-23||
MHB 3-193-24
त्वं हि तस्य विनाशाय पर्याप्त इति मे मतिः ।
तेजसा तव तेजश्च विष्णुराप्याययिष्यति ॥ ३-१९३-२४॥
tvaṃ hi tasya vināśāya paryāpta iti me matiḥ |
tejasā tava tejaśca viṣṇurāpyāyayiṣyati || 3-193-24||
MHB 3-193-25
विष्णुना च वरो दत्तो मम पूर्वं ततो वधे ।
यस्तं महासुरं रौद्रं वधिष्यति महीपतिः ।
तेजस्तं वैष्णवमिति प्रवेक्ष्यति दुरासदम् ॥ ३-१९३-२५॥
viṣṇunā ca varo datto mama pūrvaṃ tato vadhe |
yastaṃ mahāsuraṃ raudraṃ vadhiṣyati mahīpatiḥ |
tejastaṃ vaiṣṇavamiti pravekṣyati durāsadam || 3-193-25||
MHB 3-193-26
तत्तेजस्त्वं समाधाय राजेन्द्र भुवि दुःसहम् ।
तं निषूदय संदुष्टं दैत्यं रौद्रपराक्रमम् ॥ ३-१९३-२६॥
tattejastvaṃ samādhāya rājendra bhuvi duḥsaham |
taṃ niṣūdaya saṃduṣṭaṃ daityaṃ raudraparākramam || 3-193-26||
MHB 3-193-27
न हि धुन्धुर्महातेजास्तेजसाल्पेन शक्यते ।
निर्दग्धुं पृथिवीपाल स हि वर्षशतैरपि ॥ ३-१९३-२७॥
na hi dhundhurmahātejāstejasālpena śakyate |
nirdagdhuṃ pṛthivīpāla sa hi varṣaśatairapi || 3-193-27||
Adhyaya: 194/299 (30)
MHB 3-194-1
मार्कण्डेय उवाच ।
स एवमुक्तो राजर्षिरुत्तङ्केनापराजितः ।
उत्तङ्कं कौरवश्रेष्ठ कृताञ्जलिरथाब्रवीत् ॥ ३-१९४-१॥
mārkaṇḍeya uvāca |
sa evamukto rājarṣiruttaṅkenāparājitaḥ |
uttaṅkaṃ kauravaśreṣṭha kṛtāñjalirathābravīt || 3-194-1||
MHB 3-194-2
न तेऽभिगमनं ब्रह्मन्मोघमेतद्भविष्यति ।
पुत्रो ममायं भगवन्कुवलाश्व इति स्मृतः ॥ ३-१९४-२॥
na te'bhigamanaṃ brahmanmoghametadbhaviṣyati |
putro mamāyaṃ bhagavankuvalāśva iti smṛtaḥ || 3-194-2||
MHB 3-194-3
धृतिमान्क्षिप्रकारी च वीर्येणाप्रतिमो भुवि ।
प्रियं वै सर्वमेतत्ते करिष्यति न संशयः ॥ ३-१९४-३॥
dhṛtimānkṣiprakārī ca vīryeṇāpratimo bhuvi |
priyaṃ vai sarvametatte kariṣyati na saṃśayaḥ || 3-194-3||
MHB 3-194-4
पुत्रैः परिवृतः सर्वैः शूरैः परिघबाहुभिः ।
विसर्जयस्व मां ब्रह्मन्न्यस्तशस्त्रोऽस्मि सांप्रतम् ॥ ३-१९४-४॥
putraiḥ parivṛtaḥ sarvaiḥ śūraiḥ parighabāhubhiḥ |
visarjayasva māṃ brahmannyastaśastro'smi sāṃpratam || 3-194-4||
MHB 3-194-5
तथास्त्विति च तेनोक्तो मुनिनामिततेजसा ।
स तमादिश्य तनयमुत्तङ्काय महात्मने ।
क्रियतामिति राजर्षिर्जगाम वनमुत्तमम् ॥ ३-१९४-५॥
tathāstviti ca tenokto munināmitatejasā |
sa tamādiśya tanayamuttaṅkāya mahātmane |
kriyatāmiti rājarṣirjagāma vanamuttamam || 3-194-5||
MHB 3-194-6
युधिष्ठिर उवाच ।
क एष भगवन्दैत्यो महावीर्यस्तपोधन ।
कस्य पुत्रोऽथ नप्ता वा एतदिच्छामि वेदितुम् ॥ ३-१९४-६॥
yudhiṣṭhira uvāca |
ka eṣa bhagavandaityo mahāvīryastapodhana |
kasya putro'tha naptā vā etadicchāmi veditum || 3-194-6||
MHB 3-194-7
एवं महाबलो दैत्यो न श्रुतो मे तपोधन ।
एतदिच्छामि भगवन्याथातथ्येन वेदितुम् ।
सर्वमेव महाप्राज्ञ विस्तरेण तपोधन ॥ ३-१९४-७॥
evaṃ mahābalo daityo na śruto me tapodhana |
etadicchāmi bhagavanyāthātathyena veditum |
sarvameva mahāprājña vistareṇa tapodhana || 3-194-7||
MHB 3-194-8
मार्कण्डेय उवाच ।
शृणु राजन्निदं सर्वं यथावृत्तं नराधिप ।
एकार्णवे तदा घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे ।
प्रनष्टेषु च भूतेषु सर्वेषु भरतर्षभ ॥ ३-१९४-८॥
mārkaṇḍeya uvāca |
śṛṇu rājannidaṃ sarvaṃ yathāvṛttaṃ narādhipa |
ekārṇave tadā ghore naṣṭe sthāvarajaṅgame |
pranaṣṭeṣu ca bhūteṣu sarveṣu bharatarṣabha || 3-194-8||
MHB 3-194-9
प्रभवः सर्वभूतानां शाश्वतः पुरुषोऽव्ययः ।
सुष्वाप भगवान्विष्णुरप्शय्यामेक एव ह ।
नागस्य भोगे महति शेषस्यामिततेजसः ॥ ३-१९४-९॥
prabhavaḥ sarvabhūtānāṃ śāśvataḥ puruṣo'vyayaḥ |
suṣvāpa bhagavānviṣṇurapśayyāmeka eva ha |
nāgasya bhoge mahati śeṣasyāmitatejasaḥ || 3-194-9||
MHB 3-194-10
लोककर्ता महाभाग भगवानच्युतो हरिः ।
नागभोगेन महता परिरभ्य महीमिमाम् ॥ ३-१९४-१०॥
lokakartā mahābhāga bhagavānacyuto hariḥ |
nāgabhogena mahatā parirabhya mahīmimām || 3-194-10||
MHB 3-194-11
स्वपतस्तस्य देवस्य पद्मं सूर्यसमप्रभम् ।
नाभ्यां विनिःसृतं तत्र यत्रोत्पन्नः पितामहः ।
साक्षाल्लोकगुरुर्ब्रह्मा पद्मे सूर्येन्दुसप्रभे ॥ ३-१९४-११॥
svapatastasya devasya padmaṃ sūryasamaprabham |
nābhyāṃ viniḥsṛtaṃ tatra yatrotpannaḥ pitāmahaḥ |
sākṣāllokagururbrahmā padme sūryendusaprabhe || 3-194-11||
MHB 3-194-12
चतुर्वेदश्चतुर्मूर्तिस्तथैव च चतुर्मुखः ।
स्वप्रभावाद्दुराधर्षो महाबलपराक्रमः ॥ ३-१९४-१२॥
caturvedaścaturmūrtistathaiva ca caturmukhaḥ |
svaprabhāvāddurādharṣo mahābalaparākramaḥ || 3-194-12||
MHB 3-194-13
कस्यचित्त्वथ कालस्य दानवौ वीर्यवत्तरौ ।
मधुश्च कैटभश्चैव दृष्टवन्तौ हरिं प्रभुम् ॥ ३-१९४-१३॥
kasyacittvatha kālasya dānavau vīryavattarau |
madhuśca kaiṭabhaścaiva dṛṣṭavantau hariṃ prabhum || 3-194-13||
MHB 3-194-14
शयानं शयने दिव्ये नागभोगे महाद्युतिम् ।
बहुयोजनविस्तीर्णे बहुयोजनमायते ॥ ३-१९४-१४॥
śayānaṃ śayane divye nāgabhoge mahādyutim |
bahuyojanavistīrṇe bahuyojanamāyate || 3-194-14||
MHB 3-194-15
किरीटकौस्तुभधरं पीतकौशेयवाससम् ।
दीप्यमानं श्रिया राजंस्तेजसा वपुषा तथा ।
सहस्रसूर्यप्रतिममद्भुतोपमदर्शनम् ॥ ३-१९४-१५॥
kirīṭakaustubhadharaṃ pītakauśeyavāsasam |
dīpyamānaṃ śriyā rājaṃstejasā vapuṣā tathā |
sahasrasūryapratimamadbhutopamadarśanam || 3-194-15||
MHB 3-194-16
विस्मयः सुमहानासीन्मधुकैटभयोस्तदा ।
दृष्ट्वा पितामहं चैव पद्मे पद्मनिभेक्षणम् ॥ ३-१९४-१६॥
vismayaḥ sumahānāsīnmadhukaiṭabhayostadā |
dṛṣṭvā pitāmahaṃ caiva padme padmanibhekṣaṇam || 3-194-16||
MHB 3-194-17
वित्रासयेतामथ तौ ब्रह्माणममितौजसम् ।
वित्रास्यमानो बहुशो ब्रह्मा ताभ्यां महायशाः ।
अकम्पयत्पद्मनालं ततोऽबुध्यत केशवः ॥ ३-१९४-१७॥
vitrāsayetāmatha tau brahmāṇamamitaujasam |
vitrāsyamāno bahuśo brahmā tābhyāṃ mahāyaśāḥ |
akampayatpadmanālaṃ tato'budhyata keśavaḥ || 3-194-17||
MHB 3-194-18
अथापश्यत गोविन्दो दानवौ वीर्यवत्तरौ ।
दृष्ट्वा तावब्रवीद्देवः स्वागतं वां महाबलौ ।
ददानि वां वरं श्रेष्ठं प्रीतिर्हि मम जायते ॥ ३-१९४-१८॥
athāpaśyata govindo dānavau vīryavattarau |
dṛṣṭvā tāvabravīddevaḥ svāgataṃ vāṃ mahābalau |
dadāni vāṃ varaṃ śreṣṭhaṃ prītirhi mama jāyate || 3-194-18||
MHB 3-194-19
तौ प्रहस्य हृषीकेशं महावीर्यौ महासुरौ ।
प्रत्यब्रूतां महाराज सहितौ मधुसूदनम् ॥ ३-१९४-१९॥
tau prahasya hṛṣīkeśaṃ mahāvīryau mahāsurau |
pratyabrūtāṃ mahārāja sahitau madhusūdanam || 3-194-19||
MHB 3-194-20
आवां वरय देव त्वं वरदौ स्वः सुरोत्तम ।
दातारौ स्वो वरं तुभ्यं तद्ब्रवीह्यविचारयन् ॥ ३-१९४-२०॥
āvāṃ varaya deva tvaṃ varadau svaḥ surottama |
dātārau svo varaṃ tubhyaṃ tadbravīhyavicārayan || 3-194-20||
MHB 3-194-21
भगवानुवाच ।
प्रतिगृह्णे वरं वीरावीप्सितश्च वरो मम ।
युवां हि वीर्यसंपन्नौ न वामस्ति समः पुमान् ॥ ३-१९४-२१॥
bhagavānuvāca |
pratigṛhṇe varaṃ vīrāvīpsitaśca varo mama |
yuvāṃ hi vīryasaṃpannau na vāmasti samaḥ pumān || 3-194-21||
MHB 3-194-22
वध्यत्वमुपगच्छेतां मम सत्यपराक्रमौ ।
एतदिच्छाम्यहं कामं प्राप्तुं लोकहिताय वै ॥ ३-१९४-२२॥
vadhyatvamupagacchetāṃ mama satyaparākramau |
etadicchāmyahaṃ kāmaṃ prāptuṃ lokahitāya vai || 3-194-22||
MHB 3-194-23
मधुकैटभावूचतुः ।
अनृतं नोक्तपूर्वं नौ स्वैरेष्वपि कुतोऽन्यथा ।
सत्ये धर्मे च निरतौ विद्ध्यावां पुरुषोत्तम ॥ ३-१९४-२३॥
madhukaiṭabhāvūcatuḥ |
anṛtaṃ noktapūrvaṃ nau svaireṣvapi kuto'nyathā |
satye dharme ca niratau viddhyāvāṃ puruṣottama || 3-194-23||
MHB 3-194-24
बले रूपे च वीर्ये च शमे च न समोऽस्ति नौ ।
धर्मे तपसि दाने च शीलसत्त्वदमेषु च ॥ ३-१९४-२४॥
bale rūpe ca vīrye ca śame ca na samo'sti nau |
dharme tapasi dāne ca śīlasattvadameṣu ca || 3-194-24||
MHB 3-194-25
उपप्लवो महानस्मानुपावर्तत केशव ।
उक्तं प्रतिकुरुष्व त्वं कालो हि दुरतिक्रमः ॥ ३-१९४-२५॥
upaplavo mahānasmānupāvartata keśava |
uktaṃ pratikuruṣva tvaṃ kālo hi duratikramaḥ || 3-194-25||
MHB 3-194-26
आवामिच्छावहे देव कृतमेकं त्वया विभो ।
अनावृतेऽस्मिन्नाकाशे वधं सुरवरोत्तम ॥ ३-१९४-२६॥
āvāmicchāvahe deva kṛtamekaṃ tvayā vibho |
anāvṛte'sminnākāśe vadhaṃ suravarottama || 3-194-26||
MHB 3-194-27
पुत्रत्वमभिगच्छाव तव चैव सुलोचन ।
वर एष वृतो देव तद्विद्धि सुरसत्तम ॥ ३-१९४-२७॥
putratvamabhigacchāva tava caiva sulocana |
vara eṣa vṛto deva tadviddhi surasattama || 3-194-27||
MHB 3-194-28
भगवानुवाच ।
बाढमेवं करिष्यामि सर्वमेतद्भविष्यति ॥ ३-१९४-२८॥
bhagavānuvāca |
bāḍhamevaṃ kariṣyāmi sarvametadbhaviṣyati || 3-194-28||
MHB 3-194-29
मार्कण्डेय उवाच ।
विचिन्त्य त्वथ गोविन्दो नापश्यद्यदनावृतम् ।
अवकाशं पृथिव्यां वा दिवि वा मधुसूदनः ॥ ३-१९४-२९॥
mārkaṇḍeya uvāca |
vicintya tvatha govindo nāpaśyadyadanāvṛtam |
avakāśaṃ pṛthivyāṃ vā divi vā madhusūdanaḥ || 3-194-29||
MHB 3-194-30
स्वकावनावृतावूरू दृष्ट्वा देववरस्तदा ।
मधुकैटभयो राजञ्शिरसी मधुसूदनः ।
चक्रेण शितधारेण न्यकृन्तत महायशाः ॥ ३-१९४-३०॥
svakāvanāvṛtāvūrū dṛṣṭvā devavarastadā |
madhukaiṭabhayo rājañśirasī madhusūdanaḥ |
cakreṇa śitadhāreṇa nyakṛntata mahāyaśāḥ || 3-194-30||
Adhyaya: 195/299 (39)
MHB 3-195-1
मार्कण्डेय उवाच ।
धुन्धुर्नाम महातेजास्तयोः पुत्रो महाद्युतिः ।
स तपोऽतप्यत महन्महावीर्यपराक्रमः ॥ ३-१९५-१॥
mārkaṇḍeya uvāca |
dhundhurnāma mahātejāstayoḥ putro mahādyutiḥ |
sa tapo'tapyata mahanmahāvīryaparākramaḥ || 3-195-1||
MHB 3-195-2
अतिष्ठदेकपादेन कृशो धमनिसंततः ।
तस्मै ब्रह्मा ददौ प्रीतो वरं वव्रे स च प्रभो ॥ ३-१९५-२॥
atiṣṭhadekapādena kṛśo dhamanisaṃtataḥ |
tasmai brahmā dadau prīto varaṃ vavre sa ca prabho || 3-195-2||
MHB 3-195-3
देवदानवयक्षाणां सर्पगन्धर्वरक्षसाम् ।
अवध्योऽहं भवेयं वै वर एष वृतो मया ॥ ३-१९५-३॥
devadānavayakṣāṇāṃ sarpagandharvarakṣasām |
avadhyo'haṃ bhaveyaṃ vai vara eṣa vṛto mayā || 3-195-3||
MHB 3-195-4
एवं भवतु गच्छेति तमुवाच पितामहः ।
स एवमुक्तस्तत्पादौ मूर्ध्ना स्पृश्य जगाम ह ॥ ३-१९५-४॥
evaṃ bhavatu gaccheti tamuvāca pitāmahaḥ |
sa evamuktastatpādau mūrdhnā spṛśya jagāma ha || 3-195-4||
MHB 3-195-5
स तु धुन्धुर्वरं लब्ध्वा महावीर्यपराक्रमः ।
अनुस्मरन्पितृवधं ततो विष्णुमुपाद्रवत् ॥ ३-१९५-५॥
sa tu dhundhurvaraṃ labdhvā mahāvīryaparākramaḥ |
anusmaranpitṛvadhaṃ tato viṣṇumupādravat || 3-195-5||
MHB 3-195-6
स तु देवान्सगन्धर्वाञ्जित्वा धुन्धुरमर्षणः ।
बबाध सर्वानसकृद्देवान्विष्णुं च वै भृशम् ॥ ३-१९५-६॥
sa tu devānsagandharvāñjitvā dhundhuramarṣaṇaḥ |
babādha sarvānasakṛddevānviṣṇuṃ ca vai bhṛśam || 3-195-6||
MHB 3-195-7
समुद्रो वालुकापूर्ण उज्जानक इति स्मृतः ।
आगम्य च स दुष्टात्मा तं देशं भरतर्षभ ।
बाधते स्म परं शक्त्या तमुत्तङ्काश्रमं प्रभो ॥ ३-१९५-७॥
samudro vālukāpūrṇa ujjānaka iti smṛtaḥ |
āgamya ca sa duṣṭātmā taṃ deśaṃ bharatarṣabha |
bādhate sma paraṃ śaktyā tamuttaṅkāśramaṃ prabho || 3-195-7||
MHB 3-195-8
अन्तर्भूमिगतस्तत्र वालुकान्तर्हितस्तदा ।
मधुकैटभयोः पुत्रो धुन्धुर्भीमपराक्रमः ॥ ३-१९५-८॥
antarbhūmigatastatra vālukāntarhitastadā |
madhukaiṭabhayoḥ putro dhundhurbhīmaparākramaḥ || 3-195-8||
MHB 3-195-9
शेते लोकविनाशाय तपोबलसमाश्रितः ।
उत्तङ्कस्याश्रमाभ्याशे निःश्वसन्पावकार्चिषः ॥ ३-१९५-९॥
śete lokavināśāya tapobalasamāśritaḥ |
uttaṅkasyāśramābhyāśe niḥśvasanpāvakārciṣaḥ || 3-195-9||
MHB 3-195-10
एतस्मिन्नेव काले तु सभृत्यबलवाहनः ।
कुवलाश्वो नरपतिरन्वितो बलशालिनाम् ॥ ३-१९५-१०॥
etasminneva kāle tu sabhṛtyabalavāhanaḥ |
kuvalāśvo narapatiranvito balaśālinām || 3-195-10||
MHB 3-195-11
सहस्रैरेकविंशत्या पुत्राणामरिमर्दनः ।
प्रायादुत्तङ्कसहितो धुन्धोस्तस्य निवेशनम् ॥ ३-१९५-११॥
sahasrairekaviṃśatyā putrāṇāmarimardanaḥ |
prāyāduttaṅkasahito dhundhostasya niveśanam || 3-195-11||
MHB 3-195-12
तमाविशत्ततो विष्णुर्भगवांस्तेजसा प्रभुः ।
उत्तङ्कस्य नियोगेन लोकानां हितकाम्यया ॥ ३-१९५-१२॥
tamāviśattato viṣṇurbhagavāṃstejasā prabhuḥ |
uttaṅkasya niyogena lokānāṃ hitakāmyayā || 3-195-12||
MHB 3-195-13
तस्मिन्प्रयाते दुर्धर्षे दिवि शब्दो महानभूत् ।
एष श्रीमान्नृपसुतो धुन्धुमारो भविष्यति ॥ ३-१९५-१३॥
tasminprayāte durdharṣe divi śabdo mahānabhūt |
eṣa śrīmānnṛpasuto dhundhumāro bhaviṣyati || 3-195-13||
MHB 3-195-14
दिव्यैश्च पुष्पैस्तं देवाः समन्तात्पर्यवाकिरन् ।
देवदुन्दुभयश्चैव नेदुः स्वयमुदीरिताः ॥ ३-१९५-१४॥
divyaiśca puṣpaistaṃ devāḥ samantātparyavākiran |
devadundubhayaścaiva neduḥ svayamudīritāḥ || 3-195-14||
MHB 3-195-15
शीतश्च वायुः प्रववौ प्रयाणे तस्य धीमतः ।
विपांसुलां महीं कुर्वन्ववर्ष च सुरेश्वरः ॥ ३-१९५-१५॥
śītaśca vāyuḥ pravavau prayāṇe tasya dhīmataḥ |
vipāṃsulāṃ mahīṃ kurvanvavarṣa ca sureśvaraḥ || 3-195-15||
MHB 3-195-16
अन्तरिक्षे विमानानि देवतानां युधिष्ठिर ।
तत्रैव समदृश्यन्त धुन्धुर्यत्र महासुरः ॥ ३-१९५-१६॥
antarikṣe vimānāni devatānāṃ yudhiṣṭhira |
tatraiva samadṛśyanta dhundhuryatra mahāsuraḥ || 3-195-16||
MHB 3-195-17
कुवलाश्वस्य धुन्धोश्च युद्धकौतूहलान्विताः ।
देवगन्धर्वसहिताः समवैक्षन्महर्षयः ॥ ३-१९५-१७॥
kuvalāśvasya dhundhośca yuddhakautūhalānvitāḥ |
devagandharvasahitāḥ samavaikṣanmaharṣayaḥ || 3-195-17||
MHB 3-195-18
नारायणेन कौरव्य तेजसाप्यायितस्तदा ।
स गतो नृपतिः क्षिप्रं पुत्रैस्तैः सर्वतोदिशम् ॥ ३-१९५-१८॥
nārāyaṇena kauravya tejasāpyāyitastadā |
sa gato nṛpatiḥ kṣipraṃ putraistaiḥ sarvatodiśam || 3-195-18||
MHB 3-195-19
अर्णवं खानयामास कुवलाश्वो महीपतिः ।
कुवलाश्वस्य पुत्रैस्तु तस्मिन्वै वालुकार्णवे ॥ ३-१९५-१९॥
arṇavaṃ khānayāmāsa kuvalāśvo mahīpatiḥ |
kuvalāśvasya putraistu tasminvai vālukārṇave || 3-195-19||
MHB 3-195-20
सप्तभिर्दिवसैः खात्वा दृष्टो धुन्धुर्महाबलः ।
आसीद्घोरं वपुस्तस्य वालुकान्तर्हितं महत् ।
दीप्यमानं यथा सूर्यस्तेजसा भरतर्षभ ॥ ३-१९५-२०॥
saptabhirdivasaiḥ khātvā dṛṣṭo dhundhurmahābalaḥ |
āsīdghoraṃ vapustasya vālukāntarhitaṃ mahat |
dīpyamānaṃ yathā sūryastejasā bharatarṣabha || 3-195-20||
MHB 3-195-21
ततो धुन्धुर्महाराज दिशमाश्रित्य पश्चिमाम् ।
सुप्तोऽभूद्राजशार्दूल कालानलसमद्युतिः ॥ ३-१९५-२१॥
tato dhundhurmahārāja diśamāśritya paścimām |
supto'bhūdrājaśārdūla kālānalasamadyutiḥ || 3-195-21||
MHB 3-195-22
कुवलाश्वस्य पुत्रैस्तु सर्वतः परिवारितः ।
अभिद्रुतः शरैस्तीक्ष्णैर्गदाभिर्मुसलैरपि ।
पट्टिशैः परिघैः प्रासैः खड्गैश्च विमलैः शितैः ॥ ३-१९५-२२॥
kuvalāśvasya putraistu sarvataḥ parivāritaḥ |
abhidrutaḥ śaraistīkṣṇairgadābhirmusalairapi |
paṭṭiśaiḥ parighaiḥ prāsaiḥ khaḍgaiśca vimalaiḥ śitaiḥ || 3-195-22||
MHB 3-195-23
स वध्यमानः संक्रुद्धः समुत्तस्थौ महाबलः ।
क्रुद्धश्चाभक्षयत्तेषां शस्त्राणि विविधानि च ॥ ३-१९५-२३॥
sa vadhyamānaḥ saṃkruddhaḥ samuttasthau mahābalaḥ |
kruddhaścābhakṣayatteṣāṃ śastrāṇi vividhāni ca || 3-195-23||
MHB 3-195-24
आस्याद्वमन्पावकं स संवर्तकसमं तदा ।
तान्सर्वान्नृपतेः पुत्रानदहत्स्वेन तेजसा ॥ ३-१९५-२४॥
āsyādvamanpāvakaṃ sa saṃvartakasamaṃ tadā |
tānsarvānnṛpateḥ putrānadahatsvena tejasā || 3-195-24||
MHB 3-195-25
मुखजेनाग्निना क्रुद्धो लोकानुद्वर्तयन्निव ।
क्षणेन राजशार्दूल पुरेव कपिलः प्रभुः ।
सगरस्यात्मजान्क्रुद्धस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ३-१९५-२५॥
mukhajenāgninā kruddho lokānudvartayanniva |
kṣaṇena rājaśārdūla pureva kapilaḥ prabhuḥ |
sagarasyātmajānkruddhastadadbhutamivābhavat || 3-195-25||
MHB 3-195-26
तेषु क्रोधाग्निदग्धेषु तदा भरतसत्तम ।
तं प्रबुद्धं महात्मानं कुम्भकर्णमिवापरम् ।
आससाद महातेजाः कुवलाश्वो महीपतिः ॥ ३-१९५-२६॥
teṣu krodhāgnidagdheṣu tadā bharatasattama |
taṃ prabuddhaṃ mahātmānaṃ kumbhakarṇamivāparam |
āsasāda mahātejāḥ kuvalāśvo mahīpatiḥ || 3-195-26||
MHB 3-195-27
तस्य वारि महाराज सुस्राव बहु देहतः ।
तदापीयत तत्तेजो राजा वारिमयं नृप ।
योगी योगेन वह्निं च शमयामास वारिणा ॥ ३-१९५-२७॥
tasya vāri mahārāja susrāva bahu dehataḥ |
tadāpīyata tattejo rājā vārimayaṃ nṛpa |
yogī yogena vahniṃ ca śamayāmāsa vāriṇā || 3-195-27||
MHB 3-195-28
ब्रह्मास्त्रेण तदा राजा दैत्यं क्रूरपराक्रमम् ।
ददाह भरतश्रेष्ठ सर्वलोकाभयाय वै ॥ ३-१९५-२८॥
brahmāstreṇa tadā rājā daityaṃ krūraparākramam |
dadāha bharataśreṣṭha sarvalokābhayāya vai || 3-195-28||
MHB 3-195-29
सोऽस्त्रेण दग्ध्वा राजर्षिः कुवलाश्वो महासुरम् ।
सुरशत्रुममित्रघ्नस्त्रिलोकेश इवापरः ।
धुन्धुमार इति ख्यातो नाम्ना समभवत्ततः ॥ ३-१९५-२९॥
so'streṇa dagdhvā rājarṣiḥ kuvalāśvo mahāsuram |
suraśatrumamitraghnastrilokeśa ivāparaḥ |
dhundhumāra iti khyāto nāmnā samabhavattataḥ || 3-195-29||
MHB 3-195-30
प्रीतैश्च त्रिदशैः सर्वैर्महर्षिसहितैस्तदा ।
वरं वृणीष्वेत्युक्तः स प्राञ्जलिः प्रणतस्तदा ।
अतीव मुदितो राजन्निदं वचनमब्रवीत् ॥ ३-१९५-३०॥
prītaiśca tridaśaiḥ sarvairmaharṣisahitaistadā |
varaṃ vṛṇīṣvetyuktaḥ sa prāñjaliḥ praṇatastadā |
atīva mudito rājannidaṃ vacanamabravīt || 3-195-30||
MHB 3-195-31
दद्यां वित्तं द्विजाग्र्येभ्यः शत्रूणां चापि दुर्जयः ।
सख्यं च विष्णुना मे स्याद्भूतेष्वद्रोह एव च ।
धर्मे रतिश्च सततं स्वर्गे वासस्तथाक्षयः ॥ ३-१९५-३१॥
dadyāṃ vittaṃ dvijāgryebhyaḥ śatrūṇāṃ cāpi durjayaḥ |
sakhyaṃ ca viṣṇunā me syādbhūteṣvadroha eva ca |
dharme ratiśca satataṃ svarge vāsastathākṣayaḥ || 3-195-31||
MHB 3-195-32
तथास्त्विति ततो देवैः प्रीतैरुक्तः स पार्थिवः ।
ऋषिभिश्च सगन्धर्वैरुत्तङ्केन च धीमता ॥ ३-१९५-३२॥
tathāstviti tato devaiḥ prītairuktaḥ sa pārthivaḥ |
ṛṣibhiśca sagandharvairuttaṅkena ca dhīmatā || 3-195-32||
MHB 3-195-33
सभाज्य चैनं विविधैराशीर्वादैस्ततो नृपम् ।
देवा महर्षयश्चैव स्वानि स्थानानि भेजिरे ॥ ३-१९५-३३॥
sabhājya cainaṃ vividhairāśīrvādaistato nṛpam |
devā maharṣayaścaiva svāni sthānāni bhejire || 3-195-33||
MHB 3-195-34
तस्य पुत्रास्त्रयः शिष्टा युधिष्ठिर तदाभवन् ।
दृढाश्वः कपिलाश्वश्च चन्द्राश्वश्चैव भारत ।
तेभ्यः परम्परा राजन्निक्ष्वाकूणां महात्मनाम् ॥ ३-१९५-३४॥
tasya putrāstrayaḥ śiṣṭā yudhiṣṭhira tadābhavan |
dṛḍhāśvaḥ kapilāśvaśca candrāśvaścaiva bhārata |
tebhyaḥ paramparā rājannikṣvākūṇāṃ mahātmanām || 3-195-34||
MHB 3-195-35
एवं स निहतस्तेन कुवलाश्वेन सत्तम ।
धुन्धुर्दैत्यो महावीर्यो मधुकैटभयोः सुतः ॥ ३-१९५-३५॥
evaṃ sa nihatastena kuvalāśvena sattama |
dhundhurdaityo mahāvīryo madhukaiṭabhayoḥ sutaḥ || 3-195-35||
MHB 3-195-36
कुवलाश्वस्तु नृपतिर्धुन्धुमार इति स्मृतः ।
नाम्ना च गुणसंयुक्तस्तदा प्रभृति सोऽभवत् ॥ ३-१९५-३६॥
kuvalāśvastu nṛpatirdhundhumāra iti smṛtaḥ |
nāmnā ca guṇasaṃyuktastadā prabhṛti so'bhavat || 3-195-36||
MHB 3-195-37
एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
धौन्धुमारमुपाख्यानं प्रथितं यस्य कर्मणा ॥ ३-१९५-३७॥
etatte sarvamākhyātaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi |
dhaundhumāramupākhyānaṃ prathitaṃ yasya karmaṇā || 3-195-37||
MHB 3-195-38
इदं तु पुण्यमाख्यानं विष्णोः समनुकीर्तनम् ।
शृणुयाद्यः स धर्मात्मा पुत्रवांश्च भवेन्नरः ॥ ३-१९५-३८॥
idaṃ tu puṇyamākhyānaṃ viṣṇoḥ samanukīrtanam |
śṛṇuyādyaḥ sa dharmātmā putravāṃśca bhavennaraḥ || 3-195-38||
MHB 3-195-39
आयुष्मान्धृतिमांश्चैव श्रुत्वा भवति पर्वसु ।
न च व्याधिभयं किंचित्प्राप्नोति विगतज्वरः ॥ ३-१९५-३९॥
āyuṣmāndhṛtimāṃścaiva śrutvā bhavati parvasu |
na ca vyādhibhayaṃ kiṃcitprāpnoti vigatajvaraḥ || 3-195-39||
Adhyaya: 196/299 (21)
MHB 3-196-1
वैशंपायन उवाच ।
ततो युधिष्ठिरो राजा मार्कण्डेयं महाद्युतिम् ।
पप्रच्छ भरतश्रेष्ठो धर्मप्रश्नं सुदुर्वचम् ॥ ३-१९६-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato yudhiṣṭhiro rājā mārkaṇḍeyaṃ mahādyutim |
papraccha bharataśreṣṭho dharmapraśnaṃ sudurvacam || 3-196-1||
MHB 3-196-2
श्रोतुमिच्छामि भगवन्स्त्रीणां माहात्म्यमुत्तमम् ।
कथ्यमानं त्वया विप्र सूक्ष्मं धर्मं च तत्त्वतः ॥ ३-१९६-२॥
śrotumicchāmi bhagavanstrīṇāṃ māhātmyamuttamam |
kathyamānaṃ tvayā vipra sūkṣmaṃ dharmaṃ ca tattvataḥ || 3-196-2||
MHB 3-196-3
प्रत्यक्षेण हि विप्रर्षे देवा दृश्यन्ति सत्तम ।
सूर्याचन्द्रमसौ वायुः पृथिवी वह्निरेव च ॥ ३-१९६-३॥
pratyakṣeṇa hi viprarṣe devā dṛśyanti sattama |
sūryācandramasau vāyuḥ pṛthivī vahnireva ca || 3-196-3||
MHB 3-196-4
पिता माता च भगवन्गाव एव च सत्तम ।
यच्चान्यदेव विहितं तच्चापि भृगुनन्दन ॥ ३-१९६-४॥
pitā mātā ca bhagavangāva eva ca sattama |
yaccānyadeva vihitaṃ taccāpi bhṛgunandana || 3-196-4||
MHB 3-196-5
मन्येऽहं गुरुवत्सर्वमेकपत्न्यस्तथा स्त्रियः ।
पतिव्रतानां शुश्रूषा दुष्करा प्रतिभाति मे ॥ ३-१९६-५॥
manye'haṃ guruvatsarvamekapatnyastathā striyaḥ |
pativratānāṃ śuśrūṣā duṣkarā pratibhāti me || 3-196-5||
MHB 3-196-6
पतिव्रतानां माहात्म्यं वक्तुमर्हसि नः प्रभो ।
निरुध्य चेन्द्रियग्रामं मनः संरुध्य चानघ ।
पतिं दैवतवच्चापि चिन्तयन्त्यः स्थिता हि याः ॥ ३-१९६-६॥
pativratānāṃ māhātmyaṃ vaktumarhasi naḥ prabho |
nirudhya cendriyagrāmaṃ manaḥ saṃrudhya cānagha |
patiṃ daivatavaccāpi cintayantyaḥ sthitā hi yāḥ || 3-196-6||
MHB 3-196-7
भगवन्दुष्करं ह्येतत्प्रतिभाति मम प्रभो ।
मातापितृषु शुश्रूषा स्त्रीणां भर्तृषु च द्विज ॥ ३-१९६-७॥
bhagavanduṣkaraṃ hyetatpratibhāti mama prabho |
mātāpitṛṣu śuśrūṣā strīṇāṃ bhartṛṣu ca dvija || 3-196-7||
MHB 3-196-8
स्त्रीणां धर्मात्सुघोराद्धि नान्यं पश्यामि दुष्करम् ।
साध्वाचाराः स्त्रियो ब्रह्मन्यत्कुर्वन्ति सदादृताः ।
दुष्करं बत कुर्वन्ति पितरो मातरश्च वै ॥ ३-१९६-८॥
strīṇāṃ dharmātsughorāddhi nānyaṃ paśyāmi duṣkaram |
sādhvācārāḥ striyo brahmanyatkurvanti sadādṛtāḥ |
duṣkaraṃ bata kurvanti pitaro mātaraśca vai || 3-196-8||
MHB 3-196-9
एकपत्न्यश्च या नार्यो याश्च सत्यं वदन्त्युत ।
कुक्षिणा दश मासांश्च गर्भं संधारयन्ति याः ।
नार्यः कालेन संभूय किमद्भुततरं ततः ॥ ३-१९६-९॥
ekapatnyaśca yā nāryo yāśca satyaṃ vadantyuta |
kukṣiṇā daśa māsāṃśca garbhaṃ saṃdhārayanti yāḥ |
nāryaḥ kālena saṃbhūya kimadbhutataraṃ tataḥ || 3-196-9||
MHB 3-196-10
संशयं परमं प्राप्य वेदनामतुलामपि ।
प्रजायन्ते सुतान्नार्यो दुःखेन महता विभो ।
पुष्णन्ति चापि महता स्नेहेन द्विजसत्तम ॥ ३-१९६-१०॥
saṃśayaṃ paramaṃ prāpya vedanāmatulāmapi |
prajāyante sutānnāryo duḥkhena mahatā vibho |
puṣṇanti cāpi mahatā snehena dvijasattama || 3-196-10||
MHB 3-196-11
ये च क्रूरेषु सर्वेषु वर्तमाना जुगुप्सिताः ।
स्वकर्म कुर्वन्ति सदा दुष्करं तच्च मे मतम् ॥ ३-१९६-११॥
ye ca krūreṣu sarveṣu vartamānā jugupsitāḥ |
svakarma kurvanti sadā duṣkaraṃ tacca me matam || 3-196-11||
MHB 3-196-12
क्षत्रधर्मसमाचारं तथ्यं चाख्याहि मे द्विज ।
धर्मः सुदुर्लभो विप्र नृशंसेन दुरात्मना ॥ ३-१९६-१२॥
kṣatradharmasamācāraṃ tathyaṃ cākhyāhi me dvija |
dharmaḥ sudurlabho vipra nṛśaṃsena durātmanā || 3-196-12||
MHB 3-196-13
एतदिच्छामि भगवन्प्रश्नं प्रश्नविदां वर ।
श्रोतुं भृगुकुलश्रेष्ठ शुश्रूषे तव सुव्रत ॥ ३-१९६-१३॥
etadicchāmi bhagavanpraśnaṃ praśnavidāṃ vara |
śrotuṃ bhṛgukulaśreṣṭha śuśrūṣe tava suvrata || 3-196-13||
MHB 3-196-14
मार्कण्डेय उवाच ।
हन्त ते सर्वमाख्यास्ये प्रश्नमेतं सुदुर्वचम् ।
तत्त्वेन भरतश्रेष्ठ गदतस्तन्निबोध मे ॥ ३-१९६-१४॥
mārkaṇḍeya uvāca |
hanta te sarvamākhyāsye praśnametaṃ sudurvacam |
tattvena bharataśreṣṭha gadatastannibodha me || 3-196-14||
MHB 3-196-15
मातरं सदृशीं तात पितॄनन्ये च मन्यते ।
दुष्करं कुरुते माता विवर्धयति या प्रजाः ॥ ३-१९६-१५॥
mātaraṃ sadṛśīṃ tāta pitṝnanye ca manyate |
duṣkaraṃ kurute mātā vivardhayati yā prajāḥ || 3-196-15||
MHB 3-196-16
तपसा देवतेज्याभिर्वन्दनेन तितिक्षया ।
अभिचारैरुपायैश्च ईहन्ते पितरः सुतान् ॥ ३-१९६-१६॥
tapasā devatejyābhirvandanena titikṣayā |
abhicārairupāyaiśca īhante pitaraḥ sutān || 3-196-16||
MHB 3-196-17
एवं कृच्छ्रेण महता पुत्रं प्राप्य सुदुर्लभम् ।
चिन्तयन्ति सदा वीर कीदृशोऽयं भविष्यति ॥ ३-१९६-१७॥
evaṃ kṛcchreṇa mahatā putraṃ prāpya sudurlabham |
cintayanti sadā vīra kīdṛśo'yaṃ bhaviṣyati || 3-196-17||
MHB 3-196-18
आशंसते च पुत्रेषु पिता माता च भारत ।
यशः कीर्तिमथैश्वर्यं प्रजा धर्मं तथैव च ॥ ३-१९६-१८॥
āśaṃsate ca putreṣu pitā mātā ca bhārata |
yaśaḥ kīrtimathaiśvaryaṃ prajā dharmaṃ tathaiva ca || 3-196-18||
MHB 3-196-19
तयोराशां तु सफलां यः करोति स धर्मवित् ।
पिता माता च राजेन्द्र तुष्यतो यस्य नित्यदा ।
इह प्रेत्य च तस्याथ कीर्तिर्धर्मश्च शाश्वतः ॥ ३-१९६-१९॥
tayorāśāṃ tu saphalāṃ yaḥ karoti sa dharmavit |
pitā mātā ca rājendra tuṣyato yasya nityadā |
iha pretya ca tasyātha kīrtirdharmaśca śāśvataḥ || 3-196-19||
MHB 3-196-20
नैव यज्ञः स्त्रियः कश्चिन्न श्राद्धं नोपवासकम् ।
या तु भर्तरि शुश्रूषा तया स्वर्गमुपाश्नुते ॥ ३-१९६-२०॥
naiva yajñaḥ striyaḥ kaścinna śrāddhaṃ nopavāsakam |
yā tu bhartari śuśrūṣā tayā svargamupāśnute || 3-196-20||
MHB 3-196-21
एतत्प्रकरणं राजन्नधिकृत्य युधिष्ठिर ।
प्रतिव्रतानां नियतं धर्मं चावहितः शृणु ॥ ३-१९६-२१॥
etatprakaraṇaṃ rājannadhikṛtya yudhiṣṭhira |
prativratānāṃ niyataṃ dharmaṃ cāvahitaḥ śṛṇu || 3-196-21||
Adhyaya: 197/299 (44)
MHB 3-197-1
मार्कण्डेय उवाच ।
कश्चिद्द्विजातिप्रवरो वेदाध्यायी तपोधनः ।
तपस्वी धर्मशीलश्च कौशिको नाम भारत ॥ ३-१९७-१॥
mārkaṇḍeya uvāca |
kaściddvijātipravaro vedādhyāyī tapodhanaḥ |
tapasvī dharmaśīlaśca kauśiko nāma bhārata || 3-197-1||
MHB 3-197-2
साङ्गोपनिषदान्वेदानधीते द्विजसत्तमः ।
स वृक्षमूले कस्मिंश्चिद्वेदानुच्चारयन्स्थितः ॥ ३-१९७-२॥
sāṅgopaniṣadānvedānadhīte dvijasattamaḥ |
sa vṛkṣamūle kasmiṃścidvedānuccārayansthitaḥ || 3-197-2||
MHB 3-197-3
उपरिष्टाच्च वृक्षस्य बलाका संन्यलीयत ।
तया पुरीषमुत्सृष्टं ब्राह्मणस्य तदोपरि ॥ ३-१९७-३॥
upariṣṭācca vṛkṣasya balākā saṃnyalīyata |
tayā purīṣamutsṛṣṭaṃ brāhmaṇasya tadopari || 3-197-3||
MHB 3-197-4
तामवेक्ष्य ततः क्रुद्धः समपध्यायत द्विजः ।
भृशं क्रोधाभिभूतेन बलाका सा निरीक्षिता ॥ ३-१९७-४॥
tāmavekṣya tataḥ kruddhaḥ samapadhyāyata dvijaḥ |
bhṛśaṃ krodhābhibhūtena balākā sā nirīkṣitā || 3-197-4||
MHB 3-197-5
अपध्याता च विप्रेण न्यपतद्वसुधातले ।
बलाकां पतितां दृष्ट्वा गतसत्त्वामचेतनाम् ।
कारुण्यादभिसंतप्तः पर्यशोचत तां द्विजः ॥ ३-१९७-५॥
apadhyātā ca vipreṇa nyapatadvasudhātale |
balākāṃ patitāṃ dṛṣṭvā gatasattvāmacetanām |
kāruṇyādabhisaṃtaptaḥ paryaśocata tāṃ dvijaḥ || 3-197-5||
MHB 3-197-6
अकार्यं कृतवानस्मि रागद्वेषबलात्कृतः ।
इत्युक्त्वा बहुशो विद्वान्ग्रामं भैक्षाय संश्रितः ॥ ३-१९७-६॥
akāryaṃ kṛtavānasmi rāgadveṣabalātkṛtaḥ |
ityuktvā bahuśo vidvāngrāmaṃ bhaikṣāya saṃśritaḥ || 3-197-6||
MHB 3-197-7
ग्रामे शुचीनि प्रचरन्कुलानि भरतर्षभ ।
प्रविष्टस्तत्कुलं यत्र पूर्वं चरितवांस्तु सः ॥ ३-१९७-७॥
grāme śucīni pracarankulāni bharatarṣabha |
praviṣṭastatkulaṃ yatra pūrvaṃ caritavāṃstu saḥ || 3-197-7||
MHB 3-197-8
देहीति याचमानो वै तिष्ठेत्युक्तः स्त्रिया ततः ।
शौचं तु यावत्कुरुते भाजनस्य कुटुम्बिनी ॥ ३-१९७-८॥
dehīti yācamāno vai tiṣṭhetyuktaḥ striyā tataḥ |
śaucaṃ tu yāvatkurute bhājanasya kuṭumbinī || 3-197-8||
MHB 3-197-9
एतस्मिन्नन्तरे राजन्क्षुधासंपीडितो भृशम् ।
भर्ता प्रविष्टः सहसा तस्या भरतसत्तम ॥ ३-१९७-९॥
etasminnantare rājankṣudhāsaṃpīḍito bhṛśam |
bhartā praviṣṭaḥ sahasā tasyā bharatasattama || 3-197-9||
MHB 3-197-10
सा तु दृष्ट्वा पतिं साध्वी ब्राह्मणं व्यपहाय तम् ।
पाद्यमाचमनीयं च ददौ भर्त्रे तथासनम् ॥ ३-१९७-१०॥
sā tu dṛṣṭvā patiṃ sādhvī brāhmaṇaṃ vyapahāya tam |
pādyamācamanīyaṃ ca dadau bhartre tathāsanam || 3-197-10||
MHB 3-197-11
प्रह्वा पर्यचरच्चापि भर्तारमसितेक्षणा ।
आहारेणाथ भक्ष्यैश्च वाक्यैः सुमधुरैस्तथा ॥ ३-१९७-११॥
prahvā paryacaraccāpi bhartāramasitekṣaṇā |
āhāreṇātha bhakṣyaiśca vākyaiḥ sumadhuraistathā || 3-197-11||
MHB 3-197-12
उच्छिष्टं भुञ्जते भर्तुः सा तु नित्यं युधिष्ठिर ।
दैवतं च पतिं मेने भर्तुश्चित्तानुसारिणी ॥ ३-१९७-१२॥
ucchiṣṭaṃ bhuñjate bhartuḥ sā tu nityaṃ yudhiṣṭhira |
daivataṃ ca patiṃ mene bhartuścittānusāriṇī || 3-197-12||
MHB 3-197-13
न कर्मणा न मनसा नात्यश्नान्नापि चापिबत् ।
तं सर्वभावोपगता पतिशुश्रूषणे रता ॥ ३-१९७-१३॥
na karmaṇā na manasā nātyaśnānnāpi cāpibat |
taṃ sarvabhāvopagatā patiśuśrūṣaṇe ratā || 3-197-13||
MHB 3-197-14
साध्वाचारा शुचिर्दक्षा कुटुम्बस्य हितैषिणी ।
भर्तुश्चापि हितं यत्तत्सततं सानुवर्तते ॥ ३-१९७-१४॥
sādhvācārā śucirdakṣā kuṭumbasya hitaiṣiṇī |
bhartuścāpi hitaṃ yattatsatataṃ sānuvartate || 3-197-14||
MHB 3-197-15
देवतातिथिभृत्यानां श्वश्रूश्वशुरयोस्तथा ।
शुश्रूषणपरा नित्यं सततं संयतेन्द्रिया ॥ ३-१९७-१५॥
devatātithibhṛtyānāṃ śvaśrūśvaśurayostathā |
śuśrūṣaṇaparā nityaṃ satataṃ saṃyatendriyā || 3-197-15||
MHB 3-197-16
सा ब्राह्मणं तदा दृष्ट्वा संस्थितं भैक्षकाङ्क्षिणम् ।
कुर्वती पतिशुश्रूषां सस्माराथ शुभेक्षणा ॥ ३-१९७-१६॥
sā brāhmaṇaṃ tadā dṛṣṭvā saṃsthitaṃ bhaikṣakāṅkṣiṇam |
kurvatī patiśuśrūṣāṃ sasmārātha śubhekṣaṇā || 3-197-16||
MHB 3-197-17
व्रीडिता साभवत्साध्वी तदा भरतसत्तम ।
भिक्षामादाय विप्राय निर्जगाम यशस्विनी ॥ ३-१९७-१७॥
vrīḍitā sābhavatsādhvī tadā bharatasattama |
bhikṣāmādāya viprāya nirjagāma yaśasvinī || 3-197-17||
MHB 3-197-18
ब्राह्मण उवाच ।
किमिदं भवति त्वं मां तिष्ठेत्युक्त्वा वराङ्गने ।
उपरोधं कृतवती न विसर्जितवत्यसि ॥ ३-१९७-१८॥
brāhmaṇa uvāca |
kimidaṃ bhavati tvaṃ māṃ tiṣṭhetyuktvā varāṅgane |
uparodhaṃ kṛtavatī na visarjitavatyasi || 3-197-18||
MHB 3-197-19
मार्कण्डेय उवाच ।
ब्राह्मणं क्रोधसंतप्तं ज्वलन्तमिव तेजसा ।
दृष्ट्वा साध्वी मनुष्येन्द्र सान्त्वपूर्वं वचोऽब्रवीत् ॥ ३-१९७-१९॥
mārkaṇḍeya uvāca |
brāhmaṇaṃ krodhasaṃtaptaṃ jvalantamiva tejasā |
dṛṣṭvā sādhvī manuṣyendra sāntvapūrvaṃ vaco'bravīt || 3-197-19||
MHB 3-197-20
क्षन्तुमर्हसि मे विप्र भर्ता मे दैवतं महत् ।
स चापि क्षुधितः श्रान्तः प्राप्तः शुश्रूषितो मया ॥ ३-१९७-२०॥
kṣantumarhasi me vipra bhartā me daivataṃ mahat |
sa cāpi kṣudhitaḥ śrāntaḥ prāptaḥ śuśrūṣito mayā || 3-197-20||
MHB 3-197-21
ब्राह्मण उवाच ।
ब्राह्मणा न गरीयांसो गरीयांस्ते पतिः कृतः ।
गृहस्थधर्मे वर्तन्ती ब्राह्मणानवमन्यसे ॥ ३-१९७-२१॥
brāhmaṇa uvāca |
brāhmaṇā na garīyāṃso garīyāṃste patiḥ kṛtaḥ |
gṛhasthadharme vartantī brāhmaṇānavamanyase || 3-197-21||
MHB 3-197-22
इन्द्रोऽप्येषां प्रणमते किं पुनर्मानुषा भुवि ।
अवलिप्ते न जानीषे वृद्धानां न श्रुतं त्वया ।
ब्राह्मणा ह्यग्निसदृशा दहेयुः पृथिवीमपि ॥ ३-१९७-२२॥
indro'pyeṣāṃ praṇamate kiṃ punarmānuṣā bhuvi |
avalipte na jānīṣe vṛddhānāṃ na śrutaṃ tvayā |
brāhmaṇā hyagnisadṛśā daheyuḥ pṛthivīmapi || 3-197-22||
MHB 3-197-23
स्त्र्युवाच ।
नावजानाम्यहं विप्रान्देवैस्तुल्यान्मनस्विनः ।
अपराधमिमं विप्र क्षन्तुमर्हसि मेऽनघ ॥ ३-१९७-२३॥
stryuvāca |
nāvajānāmyahaṃ viprāndevaistulyānmanasvinaḥ |
aparādhamimaṃ vipra kṣantumarhasi me'nagha || 3-197-23||
MHB 3-197-24
जानामि तेजो विप्राणां महाभाग्यं च धीमताम् ।
अपेयः सागरः क्रोधात्कृतो हि लवणोदकः ॥ ३-१९७-२४॥
jānāmi tejo viprāṇāṃ mahābhāgyaṃ ca dhīmatām |
apeyaḥ sāgaraḥ krodhātkṛto hi lavaṇodakaḥ || 3-197-24||
MHB 3-197-25
तथैव दीप्ततपसां मुनीनां भावितात्मनाम् ।
येषां क्रोधाग्निरद्यापि दण्डके नोपशाम्यति ॥ ३-१९७-२५॥
tathaiva dīptatapasāṃ munīnāṃ bhāvitātmanām |
yeṣāṃ krodhāgniradyāpi daṇḍake nopaśāmyati || 3-197-25||
MHB 3-197-26
ब्राह्मणानां परिभवाद्वातापिश्च दुरात्मवान् ।
अगस्त्यमृषिमासाद्य जीर्णः क्रूरो महासुरः ॥ ३-१९७-२६॥
brāhmaṇānāṃ paribhavādvātāpiśca durātmavān |
agastyamṛṣimāsādya jīrṇaḥ krūro mahāsuraḥ || 3-197-26||
MHB 3-197-27
प्रभावा बहवश्चापि श्रूयन्ते ब्रह्मवादिनाम् ।
क्रोधः सुविपुलो ब्रह्मन्प्रसादश्च महात्मनाम् ॥ ३-१९७-२७॥
prabhāvā bahavaścāpi śrūyante brahmavādinām |
krodhaḥ suvipulo brahmanprasādaśca mahātmanām || 3-197-27||
MHB 3-197-28
अस्मिंस्त्वतिक्रमे ब्रह्मन्क्षन्तुमर्हसि मेऽनघ ।
पतिशुश्रूषया धर्मो यः स मे रोचते द्विज ॥ ३-१९७-२८॥
asmiṃstvatikrame brahmankṣantumarhasi me'nagha |
patiśuśrūṣayā dharmo yaḥ sa me rocate dvija || 3-197-28||
MHB 3-197-29
दैवतेष्वपि सर्वेषु भर्ता मे दैवतं परम् ।
अविशेषेण तस्याहं कुर्यां धर्मं द्विजोत्तम ॥ ३-१९७-२९॥
daivateṣvapi sarveṣu bhartā me daivataṃ param |
aviśeṣeṇa tasyāhaṃ kuryāṃ dharmaṃ dvijottama || 3-197-29||
MHB 3-197-30
शुश्रूषायाः फलं पश्य पत्युर्ब्राह्मण यादृशम् ।
बलाका हि त्वया दग्धा रोषात्तद्विदितं मम ॥ ३-१९७-३०॥
śuśrūṣāyāḥ phalaṃ paśya patyurbrāhmaṇa yādṛśam |
balākā hi tvayā dagdhā roṣāttadviditaṃ mama || 3-197-30||
MHB 3-197-31
क्रोधः शत्रुः शरीरस्थो मनुष्याणां द्विजोत्तम ।
यः क्रोधमोहौ त्यजति तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ ३-१९७-३१॥
krodhaḥ śatruḥ śarīrastho manuṣyāṇāṃ dvijottama |
yaḥ krodhamohau tyajati taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ || 3-197-31||
MHB 3-197-32
यो वदेदिह सत्यानि गुरुं संतोषयेत च ।
हिंसितश्च न हिंसेत तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ ३-१९७-३२॥
yo vadediha satyāni guruṃ saṃtoṣayeta ca |
hiṃsitaśca na hiṃseta taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ || 3-197-32||
MHB 3-197-33
जितेन्द्रियो धर्मपरः स्वाध्यायनिरतः शुचिः ।
कामक्रोधौ वशे यस्य तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ ३-१९७-३३॥
jitendriyo dharmaparaḥ svādhyāyanirataḥ śuciḥ |
kāmakrodhau vaśe yasya taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ || 3-197-33||
MHB 3-197-34
यस्य चात्मसमो लोको धर्मज्ञस्य मनस्विनः ।
सर्वधर्मेषु च रतस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ ३-१९७-३४॥
yasya cātmasamo loko dharmajñasya manasvinaḥ |
sarvadharmeṣu ca ratastaṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ || 3-197-34||
MHB 3-197-35
योऽध्यापयेदधीयीत यजेद्वा याजयीत वा ।
दद्याद्वापि यथाशक्ति तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ ३-१९७-३५॥
yo'dhyāpayedadhīyīta yajedvā yājayīta vā |
dadyādvāpi yathāśakti taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ || 3-197-35||
MHB 3-197-36
ब्रह्मचारी च वेदान्यो अधीयीत द्विजोत्तमः ।
स्वाध्याये चाप्रमत्तो वै तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ ३-१९७-३६॥
brahmacārī ca vedānyo adhīyīta dvijottamaḥ |
svādhyāye cāpramatto vai taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ || 3-197-36||
MHB 3-197-37
यद्ब्राह्मणानां कुशलं तदेषां परिकीर्तयेत् ।
सत्यं तथा व्याहरतां नानृते रमते मनः ॥ ३-१९७-३७॥
yadbrāhmaṇānāṃ kuśalaṃ tadeṣāṃ parikīrtayet |
satyaṃ tathā vyāharatāṃ nānṛte ramate manaḥ || 3-197-37||
MHB 3-197-38
धनं तु ब्राह्मणस्याहुः स्वाध्यायं दममार्जवम् ।
इन्द्रियाणां निग्रहं च शाश्वतं द्विजसत्तम ।
सत्यार्जवे धर्ममाहुः परं धर्मविदो जनाः ॥ ३-१९७-३८॥
dhanaṃ tu brāhmaṇasyāhuḥ svādhyāyaṃ damamārjavam |
indriyāṇāṃ nigrahaṃ ca śāśvataṃ dvijasattama |
satyārjave dharmamāhuḥ paraṃ dharmavido janāḥ || 3-197-38||
MHB 3-197-39
दुर्ज्ञेयः शाश्वतो धर्मः स तु सत्ये प्रतिष्ठितः ।
श्रुतिप्रमाणो धर्मः स्यादिति वृद्धानुशासनम् ॥ ३-१९७-३९॥
durjñeyaḥ śāśvato dharmaḥ sa tu satye pratiṣṭhitaḥ |
śrutipramāṇo dharmaḥ syāditi vṛddhānuśāsanam || 3-197-39||
MHB 3-197-40
बहुधा दृश्यते धर्मः सूक्ष्म एव द्विजोत्तम ।
भवानपि च धर्मज्ञः स्वाध्यायनिरतः शुचिः ।
न तु तत्त्वेन भगवन्धर्मान्वेत्सीति मे मतिः ॥ ३-१९७-४०॥
bahudhā dṛśyate dharmaḥ sūkṣma eva dvijottama |
bhavānapi ca dharmajñaḥ svādhyāyanirataḥ śuciḥ |
na tu tattvena bhagavandharmānvetsīti me matiḥ || 3-197-40||
MHB 3-197-41
मातापितृभ्यां शुश्रूषुः सत्यवादी जितेन्द्रियः ।
मिथिलायां वसन्व्याधः स ते धर्मान्प्रवक्ष्यति ।
तत्र गच्छस्व भद्रं ते यथाकामं द्विजोत्तम ॥ ३-१९७-४१॥
mātāpitṛbhyāṃ śuśrūṣuḥ satyavādī jitendriyaḥ |
mithilāyāṃ vasanvyādhaḥ sa te dharmānpravakṣyati |
tatra gacchasva bhadraṃ te yathākāmaṃ dvijottama || 3-197-41||
MHB 3-197-42
अत्युक्तमपि मे सर्वं क्षन्तुमर्हस्यनिन्दित ।
स्त्रियो ह्यवध्याः सर्वेषां ये धर्मविदुषो जनाः ॥ ३-१९७-४२॥
atyuktamapi me sarvaṃ kṣantumarhasyanindita |
striyo hyavadhyāḥ sarveṣāṃ ye dharmaviduṣo janāḥ || 3-197-42||
MHB 3-197-43
ब्राह्मण उवाच ।
प्रीतोऽस्मि तव भद्रं ते गतः क्रोधश्च शोभने ।
उपालम्भस्त्वया ह्युक्तो मम निःश्रेयसं परम् ।
स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि साधयिष्यामि शोभने ॥ ३-१९७-४३॥
brāhmaṇa uvāca |
prīto'smi tava bhadraṃ te gataḥ krodhaśca śobhane |
upālambhastvayā hyukto mama niḥśreyasaṃ param |
svasti te'stu gamiṣyāmi sādhayiṣyāmi śobhane || 3-197-43||
MHB 3-197-44
मार्कण्डेय उवाच ।
तया विसृष्टो निर्गम्य स्वमेव भवनं ययौ ।
विनिन्दन्स द्विजोऽऽत्मानं कौशिको नरसत्तम ॥ ३-१९७-४४॥
mārkaṇḍeya uvāca |
tayā visṛṣṭo nirgamya svameva bhavanaṃ yayau |
vinindansa dvijo''tmānaṃ kauśiko narasattama || 3-197-44||
Adhyaya: 198/299 (94)
MHB 3-198-1
मार्कण्डेय उवाच ।
चिन्तयित्वा तदाश्चर्यं स्त्रिया प्रोक्तमशेषतः ।
विनिन्दन्स द्विजोऽऽत्मानमागस्कृत इवाबभौ ॥ ३-१९८-१॥
mārkaṇḍeya uvāca |
cintayitvā tadāścaryaṃ striyā proktamaśeṣataḥ |
vinindansa dvijo''tmānamāgaskṛta ivābabhau || 3-198-1||
MHB 3-198-2
चिन्तयानः स धर्मस्य सूक्ष्मां गतिमथाब्रवीत् ।
श्रद्दधानेन भाव्यं वै गच्छामि मिथिलामहम् ॥ ३-१९८-२॥
cintayānaḥ sa dharmasya sūkṣmāṃ gatimathābravīt |
śraddadhānena bhāvyaṃ vai gacchāmi mithilāmaham || 3-198-2||
MHB 3-198-3
कृतात्मा धर्मवित्तस्यां व्याधो निवसते किल ।
तं गच्छाम्यहमद्यैव धर्मं प्रष्टुं तपोधनम् ॥ ३-१९८-३॥
kṛtātmā dharmavittasyāṃ vyādho nivasate kila |
taṃ gacchāmyahamadyaiva dharmaṃ praṣṭuṃ tapodhanam || 3-198-3||
MHB 3-198-4
इति संचिन्त्य मनसा श्रद्दधानः स्त्रिया वचः ।
बलाकाप्रत्ययेनासौ धर्म्यैश्च वचनैः शुभैः ।
संप्रतस्थे स मिथिलां कौतूहलसमन्वितः ॥ ३-१९८-४॥
iti saṃcintya manasā śraddadhānaḥ striyā vacaḥ |
balākāpratyayenāsau dharmyaiśca vacanaiḥ śubhaiḥ |
saṃpratasthe sa mithilāṃ kautūhalasamanvitaḥ || 3-198-4||
MHB 3-198-5
अतिक्रामन्नरण्यानि ग्रामांश्च नगराणि च ।
ततो जगाम मिथिलां जनकेन सुरक्षिताम् ॥ ३-१९८-५॥
atikrāmannaraṇyāni grāmāṃśca nagarāṇi ca |
tato jagāma mithilāṃ janakena surakṣitām || 3-198-5||
MHB 3-198-6
धर्मसेतुसमाकीर्णां यज्ञोत्सववतीं शुभाम् ।
गोपुराट्टालकवतीं गृहप्राकारशोभिताम् ॥ ३-१९८-६॥
dharmasetusamākīrṇāṃ yajñotsavavatīṃ śubhām |
gopurāṭṭālakavatīṃ gṛhaprākāraśobhitām || 3-198-6||
MHB 3-198-7
प्रविश्य स पुरीं रम्यां विमानैर्बहुभिर्वृताम् ।
पण्यैश्च बहुभिर्युक्तां सुविभक्तमहापथाम् ॥ ३-१९८-७॥
praviśya sa purīṃ ramyāṃ vimānairbahubhirvṛtām |
paṇyaiśca bahubhiryuktāṃ suvibhaktamahāpathām || 3-198-7||
MHB 3-198-8
अश्वै रथैस्तथा नागैर्यानैश्च बहुभिर्वृताम् ।
हृष्टपुष्टजनाकीर्णां नित्योत्सवसमाकुलाम् ॥ ३-१९८-८॥
aśvai rathaistathā nāgairyānaiśca bahubhirvṛtām |
hṛṣṭapuṣṭajanākīrṇāṃ nityotsavasamākulām || 3-198-8||
MHB 3-198-9
सोऽपश्यद्बहुवृत्तान्तां ब्राह्मणः समतिक्रमन् ।
धर्मव्याधमपृच्छच्च स चास्य कथितो द्विजैः ॥ ३-१९८-९॥
so'paśyadbahuvṛttāntāṃ brāhmaṇaḥ samatikraman |
dharmavyādhamapṛcchacca sa cāsya kathito dvijaiḥ || 3-198-9||
MHB 3-198-10
अपश्यत्तत्र गत्वा तं सूनामध्ये व्यवस्थितम् ।
मार्गमाहिषमांसानि विक्रीणन्तं तपस्विनम् ।
आकुलत्वात्तु क्रेतॄणामेकान्ते संस्थितो द्विजः ॥ ३-१९८-१०॥
apaśyattatra gatvā taṃ sūnāmadhye vyavasthitam |
mārgamāhiṣamāṃsāni vikrīṇantaṃ tapasvinam |
ākulatvāttu kretṝṇāmekānte saṃsthito dvijaḥ || 3-198-10||
MHB 3-198-11
स तु ज्ञात्वा द्विजं प्राप्तं सहसा संभ्रमोत्थितः ।
आजगाम यतो विप्रः स्थित एकान्त आसने ॥ ३-१९८-११॥
sa tu jñātvā dvijaṃ prāptaṃ sahasā saṃbhramotthitaḥ |
ājagāma yato vipraḥ sthita ekānta āsane || 3-198-11||
MHB 3-198-12
व्याध उवाच ।
अभिवादये त्वा भगवन्स्वागतं ते द्विजोत्तम ।
अहं व्याधस्तु भद्रं ते किं करोमि प्रशाधि माम् ॥ ३-१९८-१२॥
vyādha uvāca |
abhivādaye tvā bhagavansvāgataṃ te dvijottama |
ahaṃ vyādhastu bhadraṃ te kiṃ karomi praśādhi mām || 3-198-12||
MHB 3-198-13
एकपत्न्या यदुक्तोऽसि गच्छ त्वं मिथिलामिति ।
जानाम्येतदहं सर्वं यदर्थं त्वमिहागतः ॥ ३-१९८-१३॥
ekapatnyā yadukto'si gaccha tvaṃ mithilāmiti |
jānāmyetadahaṃ sarvaṃ yadarthaṃ tvamihāgataḥ || 3-198-13||
MHB 3-198-14
मार्कण्डेय उवाच ।
श्रुत्वा तु तस्य तद्वाक्यं स विप्रो भृशहर्षितः ।
द्वितीयमिदमाश्चर्यमित्यचिन्तयत द्विजः ॥ ३-१९८-१४॥
mārkaṇḍeya uvāca |
śrutvā tu tasya tadvākyaṃ sa vipro bhṛśaharṣitaḥ |
dvitīyamidamāścaryamityacintayata dvijaḥ || 3-198-14||
MHB 3-198-15
अदेशस्थं हि ते स्थानमिति व्याधोऽब्रवीद्द्विजम् ।
गृहं गच्छाव भगवन्यदि रोचयसेऽनघ ॥ ३-१९८-१५॥
adeśasthaṃ hi te sthānamiti vyādho'bravīddvijam |
gṛhaṃ gacchāva bhagavanyadi rocayase'nagha || 3-198-15||
MHB 3-198-16
बाढमित्येव संहृष्टो विप्रो वचनमब्रवीत् ।
अग्रतस्तु द्विजं कृत्वा स जगाम गृहान्प्रति ॥ ३-१९८-१६॥
bāḍhamityeva saṃhṛṣṭo vipro vacanamabravīt |
agratastu dvijaṃ kṛtvā sa jagāma gṛhānprati || 3-198-16||
MHB 3-198-17
प्रविश्य च गृहं रम्यमासनेनाभिपूजितः ।
पाद्यमाचमनीयं च प्रतिगृह्य द्विजोत्तमः ॥ ३-१९८-१७॥
praviśya ca gṛhaṃ ramyamāsanenābhipūjitaḥ |
pādyamācamanīyaṃ ca pratigṛhya dvijottamaḥ || 3-198-17||
MHB 3-198-18
ततः सुखोपविष्टस्तं व्याधं वचनमब्रवीत् ।
कर्मैतद्वै न सदृशं भवतः प्रतिभाति मे ।
अनुतप्ये भृशं तात तव घोरेण कर्मणा ॥ ३-१९८-१८॥
tataḥ sukhopaviṣṭastaṃ vyādhaṃ vacanamabravīt |
karmaitadvai na sadṛśaṃ bhavataḥ pratibhāti me |
anutapye bhṛśaṃ tāta tava ghoreṇa karmaṇā || 3-198-18||
MHB 3-198-19
व्याध उवाच ।
कुलोचितमिदं कर्म पितृपैतामहं मम ।
वर्तमानस्य मे धर्मे स्वे मन्युं मा कृथा द्विज ॥ ३-१९८-१९॥
vyādha uvāca |
kulocitamidaṃ karma pitṛpaitāmahaṃ mama |
vartamānasya me dharme sve manyuṃ mā kṛthā dvija || 3-198-19||
MHB 3-198-20
धात्रा तु विहितं पूर्वं कर्म स्वं पालयाम्यहम् ।
प्रयत्नाच्च गुरू वृद्धौ शुश्रूषेऽहं द्विजोत्तम ॥ ३-१९८-२०॥
dhātrā tu vihitaṃ pūrvaṃ karma svaṃ pālayāmyaham |
prayatnācca gurū vṛddhau śuśrūṣe'haṃ dvijottama || 3-198-20||
MHB 3-198-21
सत्यं वदे नाभ्यसूये यथाशक्ति ददामि च ।
देवतातिथिभृत्यानामवशिष्टेन वर्तये ॥ ३-१९८-२१॥
satyaṃ vade nābhyasūye yathāśakti dadāmi ca |
devatātithibhṛtyānāmavaśiṣṭena vartaye || 3-198-21||
MHB 3-198-22
न कुत्सयाम्यहं किंचिन्न गर्हे बलवत्तरम् ।
कृतमन्वेति कर्तारं पुरा कर्म द्विजोत्तम ॥ ३-१९८-२२॥
na kutsayāmyahaṃ kiṃcinna garhe balavattaram |
kṛtamanveti kartāraṃ purā karma dvijottama || 3-198-22||
MHB 3-198-23
कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यमिह लोकस्य जीवनम् ।
दण्डनीतिस्त्रयी विद्या तेन लोका भवन्त्युत ॥ ३-१९८-२३॥
kṛṣigorakṣyavāṇijyamiha lokasya jīvanam |
daṇḍanītistrayī vidyā tena lokā bhavantyuta || 3-198-23||
MHB 3-198-24
कर्म शूद्रे कृषिर्वैश्ये संग्रामः क्षत्रिये स्मृतः ।
ब्रह्मचर्यं तपो मन्त्राः सत्यं च ब्राह्मणे सदा ॥ ३-१९८-२४॥
karma śūdre kṛṣirvaiśye saṃgrāmaḥ kṣatriye smṛtaḥ |
brahmacaryaṃ tapo mantrāḥ satyaṃ ca brāhmaṇe sadā || 3-198-24||
MHB 3-198-25
राजा प्रशास्ति धर्मेण स्वकर्मनिरताः प्रजाः ।
विकर्माणश्च ये केचित्तान्युनक्ति स्वकर्मसु ॥ ३-१९८-२५॥
rājā praśāsti dharmeṇa svakarmaniratāḥ prajāḥ |
vikarmāṇaśca ye kecittānyunakti svakarmasu || 3-198-25||
MHB 3-198-26
भेतव्यं हि सदा राज्ञां प्रजानामधिपा हि ते ।
मारयन्ति विकर्मस्थं लुब्धा मृगमिवेषुभिः ॥ ३-१९८-२६॥
bhetavyaṃ hi sadā rājñāṃ prajānāmadhipā hi te |
mārayanti vikarmasthaṃ lubdhā mṛgamiveṣubhiḥ || 3-198-26||
MHB 3-198-27
जनकस्येह विप्रर्षे विकर्मस्थो न विद्यते ।
स्वकर्मनिरता वर्णाश्चत्वारोऽपि द्विजोत्तम ॥ ३-१९८-२७॥
janakasyeha viprarṣe vikarmastho na vidyate |
svakarmaniratā varṇāścatvāro'pi dvijottama || 3-198-27||
MHB 3-198-28
स एष जनको राजा दुर्वृत्तमपि चेत्सुतम् ।
दण्ड्यं दण्डे निक्षिपति तथा न ग्लाति धार्मिकम् ॥ ३-१९८-२८॥
sa eṣa janako rājā durvṛttamapi cetsutam |
daṇḍyaṃ daṇḍe nikṣipati tathā na glāti dhārmikam || 3-198-28||
MHB 3-198-29
सुयुक्तचारो नृपतिः सर्वं धर्मेण पश्यति ।
श्रीश्च राज्यं च दण्डश्च क्षत्रियाणां द्विजोत्तम ॥ ३-१९८-२९॥
suyuktacāro nṛpatiḥ sarvaṃ dharmeṇa paśyati |
śrīśca rājyaṃ ca daṇḍaśca kṣatriyāṇāṃ dvijottama || 3-198-29||
MHB 3-198-30
राजानो हि स्वधर्मेण श्रियमिच्छन्ति भूयसीम् ।
सर्वेषामेव वर्णानां त्राता राजा भवत्युत ॥ ३-१९८-३०॥
rājāno hi svadharmeṇa śriyamicchanti bhūyasīm |
sarveṣāmeva varṇānāṃ trātā rājā bhavatyuta || 3-198-30||
MHB 3-198-31
परेण हि हतान्ब्रह्मन्वराहमहिषानहम् ।
न स्वयं हन्मि विप्रर्षे विक्रीणामि सदा त्वहम् ॥ ३-१९८-३१॥
pareṇa hi hatānbrahmanvarāhamahiṣānaham |
na svayaṃ hanmi viprarṣe vikrīṇāmi sadā tvaham || 3-198-31||
MHB 3-198-32
न भक्षयामि मांसानि ऋतुगामी तथा ह्यहम् ।
सदोपवासी च तथा नक्तभोजी तथा द्विज ॥ ३-१९८-३२॥
na bhakṣayāmi māṃsāni ṛtugāmī tathā hyaham |
sadopavāsī ca tathā naktabhojī tathā dvija || 3-198-32||
MHB 3-198-33
अशीलश्चापि पुरुषो भूत्वा भवति शीलवान् ।
प्राणिहिंसारतश्चापि भवते धार्मिकः पुनः ॥ ३-१९८-३३॥
aśīlaścāpi puruṣo bhūtvā bhavati śīlavān |
prāṇihiṃsārataścāpi bhavate dhārmikaḥ punaḥ || 3-198-33||
MHB 3-198-34
व्यभिचारान्नरेन्द्राणां धर्मः संकीर्यते महान् ।
अधर्मो वर्धते चापि संकीर्यन्ते तथा प्रजाः ॥ ३-१९८-३४॥
vyabhicārānnarendrāṇāṃ dharmaḥ saṃkīryate mahān |
adharmo vardhate cāpi saṃkīryante tathā prajāḥ || 3-198-34||
MHB 3-198-35
उरुण्डा वामनाः कुब्जाः स्थूलशीर्षास्तथैव च ।
क्लीबाश्चान्धाश्च जायन्ते बधिरा लम्बचूचुकाः ।
पार्थिवानामधर्मत्वात्प्रजानामभवः सदा ॥ ३-१९८-३५॥
uruṇḍā vāmanāḥ kubjāḥ sthūlaśīrṣāstathaiva ca |
klībāścāndhāśca jāyante badhirā lambacūcukāḥ |
pārthivānāmadharmatvātprajānāmabhavaḥ sadā || 3-198-35||
MHB 3-198-36
स एष राजा जनकः सर्वं धर्मेण पश्यति ।
अनुगृह्णन्प्रजाः सर्वाः स्वधर्मनिरताः सदा ॥ ३-१९८-३६॥
sa eṣa rājā janakaḥ sarvaṃ dharmeṇa paśyati |
anugṛhṇanprajāḥ sarvāḥ svadharmaniratāḥ sadā || 3-198-36||
MHB 3-198-37
ये चैव मां प्रशंसन्ति ये च निन्दन्ति मानवाः ।
सर्वान्सुपरिणीतेन कर्मणा तोषयाम्यहम् ॥ ३-१९८-३७॥
ye caiva māṃ praśaṃsanti ye ca nindanti mānavāḥ |
sarvānsupariṇītena karmaṇā toṣayāmyaham || 3-198-37||
MHB 3-198-38
ये जीवन्ति स्वधर्मेण संभुञ्जन्ते च पार्थिवाः ।
न किंचिदुपजीवन्ति दक्षा उत्थानशीलिनः ॥ ३-१९८-३८॥
ye jīvanti svadharmeṇa saṃbhuñjante ca pārthivāḥ |
na kiṃcidupajīvanti dakṣā utthānaśīlinaḥ || 3-198-38||
MHB 3-198-39
शक्त्यान्नदानं सततं तितिक्षा धर्मनित्यता ।
यथार्हं प्रतिपूजा च सर्वभूतेषु वै दया ।
त्यागान्नान्यत्र मर्त्यानां गुणास्तिष्ठन्ति पूरुषे ॥ ३-१९८-३९॥
śaktyānnadānaṃ satataṃ titikṣā dharmanityatā |
yathārhaṃ pratipūjā ca sarvabhūteṣu vai dayā |
tyāgānnānyatra martyānāṃ guṇāstiṣṭhanti pūruṣe || 3-198-39||
MHB 3-198-40
मृषावादं परिहरेत्कुर्यात्प्रियमयाचितः ।
न च कामान्न संरम्भान्न द्वेषाद्धर्ममुत्सृजेत् ॥ ३-१९८-४०॥
mṛṣāvādaṃ pariharetkuryātpriyamayācitaḥ |
na ca kāmānna saṃrambhānna dveṣāddharmamutsṛjet || 3-198-40||
MHB 3-198-41
प्रिये नातिभृशं हृष्येदप्रिये न च संज्वरेत् ।
न मुह्येदर्थकृच्छ्रेषु न च धर्मं परित्यजेत् ॥ ३-१९८-४१॥
priye nātibhṛśaṃ hṛṣyedapriye na ca saṃjvaret |
na muhyedarthakṛcchreṣu na ca dharmaṃ parityajet || 3-198-41||
MHB 3-198-42
कर्म चेत्किंचिदन्यत्स्यादितरन्न समाचरेत् ।
यत्कल्याणमभिध्यायेत्तत्रात्मानं नियोजयेत् ॥ ३-१९८-४२॥
karma cetkiṃcidanyatsyāditaranna samācaret |
yatkalyāṇamabhidhyāyettatrātmānaṃ niyojayet || 3-198-42||
MHB 3-198-43
न पापं प्रति पापः स्यात्साधुरेव सदा भवेत् ।
आत्मनैव हतः पापो यः पापं कर्तुमिच्छति ॥ ३-१९८-४३॥
na pāpaṃ prati pāpaḥ syātsādhureva sadā bhavet |
ātmanaiva hataḥ pāpo yaḥ pāpaṃ kartumicchati || 3-198-43||
MHB 3-198-44
कर्म चैतदसाधूनां वृजिनानामसाधुवत् ।
न धर्मोऽस्तीति मन्वानाः शुचीनवहसन्ति ये ।
अश्रद्दधाना धर्मस्य ते नश्यन्ति न संशयः ॥ ३-१९८-४४॥
karma caitadasādhūnāṃ vṛjinānāmasādhuvat |
na dharmo'stīti manvānāḥ śucīnavahasanti ye |
aśraddadhānā dharmasya te naśyanti na saṃśayaḥ || 3-198-44||
MHB 3-198-45
महादृतिरिवाध्मातः पापो भवति नित्यदा ।
मूढानामवलिप्तानामसारं भाषितं भवेत् ।
दर्शयत्यन्तरात्मानं दिवा रूपमिवांशुमान् ॥ ३-१९८-४५॥
mahādṛtirivādhmātaḥ pāpo bhavati nityadā |
mūḍhānāmavaliptānāmasāraṃ bhāṣitaṃ bhavet |
darśayatyantarātmānaṃ divā rūpamivāṃśumān || 3-198-45||
MHB 3-198-46
न लोके राजते मूर्खः केवलात्मप्रशंसया ।
अपि चेह मृजा हीनः कृतविद्यः प्रकाशते ॥ ३-१९८-४६॥
na loke rājate mūrkhaḥ kevalātmapraśaṃsayā |
api ceha mṛjā hīnaḥ kṛtavidyaḥ prakāśate || 3-198-46||
MHB 3-198-47
अब्रुवन्कस्यचिन्निन्दामात्मपूजामवर्णयन् ।
न कश्चिद्गुणसंपन्नः प्रकाशो भुवि दृश्यते ॥ ३-१९८-४७॥
abruvankasyacinnindāmātmapūjāmavarṇayan |
na kaścidguṇasaṃpannaḥ prakāśo bhuvi dṛśyate || 3-198-47||
MHB 3-198-48
विकर्मणा तप्यमानः पापाद्विपरिमुच्यते ।
नैतत्कुर्यां पुनरिति द्वितीयात्परिमुच्यते ॥ ३-१९८-४८॥
vikarmaṇā tapyamānaḥ pāpādviparimucyate |
naitatkuryāṃ punariti dvitīyātparimucyate || 3-198-48||
MHB 3-198-49
कर्मणा येन तेनेह पापाद्द्विजवरोत्तम ।
एवं श्रुतिरियं ब्रह्मन्धर्मेषु परिदृश्यते ॥ ३-१९८-४९॥
karmaṇā yena teneha pāpāddvijavarottama |
evaṃ śrutiriyaṃ brahmandharmeṣu paridṛśyate || 3-198-49||
MHB 3-198-50
पापान्यबुद्ध्वेह पुरा कृतानि प्राग्धर्मशीलो विनिहन्ति पश्चात् ।
धर्मो ब्रह्मन्नुदते पूरुषाणां यत्कुर्वते पापमिह प्रमादात् ॥ ३-१९८-५०॥
pāpānyabuddhveha purā kṛtāni prāgdharmaśīlo vinihanti paścāt |
dharmo brahmannudate pūruṣāṇāṃ yatkurvate pāpamiha pramādāt || 3-198-50||
MHB 3-198-51
पापं कृत्वा हि मन्येत नाहमस्मीति पूरुषः ।
चिकीर्षेदेव कल्याणं श्रद्दधानोऽनसूयकः ॥ ३-१९८-५१॥
pāpaṃ kṛtvā hi manyeta nāhamasmīti pūruṣaḥ |
cikīrṣedeva kalyāṇaṃ śraddadhāno'nasūyakaḥ || 3-198-51||
MHB 3-198-52
वसनस्येव छिद्राणि साधूनां विवृणोति यः ।
पापं चेत्पुरुषः कृत्वा कल्याणमभिपद्यते ।
मुच्यते सर्वपापेभ्यो महाभ्रैरिव चन्द्रमाः ॥ ३-१९८-५२॥
vasanasyeva chidrāṇi sādhūnāṃ vivṛṇoti yaḥ |
pāpaṃ cetpuruṣaḥ kṛtvā kalyāṇamabhipadyate |
mucyate sarvapāpebhyo mahābhrairiva candramāḥ || 3-198-52||
MHB 3-198-53
यथादित्यः समुद्यन्वै तमः सर्वं व्यपोहति ।
एवं कल्याणमातिष्ठन्सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ३-१९८-५३॥
yathādityaḥ samudyanvai tamaḥ sarvaṃ vyapohati |
evaṃ kalyāṇamātiṣṭhansarvapāpaiḥ pramucyate || 3-198-53||
MHB 3-198-54
पापानां विद्ध्यधिष्ठानं लोभमेव द्विजोत्तम ।
लुब्धाः पापं व्यवस्यन्ति नरा नातिबहुश्रुताः ।
अधर्मा धर्मरूपेण तृणैः कूपा इवावृताः ॥ ३-१९८-५४॥
pāpānāṃ viddhyadhiṣṭhānaṃ lobhameva dvijottama |
lubdhāḥ pāpaṃ vyavasyanti narā nātibahuśrutāḥ |
adharmā dharmarūpeṇa tṛṇaiḥ kūpā ivāvṛtāḥ || 3-198-54||
MHB 3-198-55
तेषां दमः पवित्राणि प्रलापा धर्मसंश्रिताः ।
सर्वं हि विद्यते तेषु शिष्टाचारः सुदुर्लभः ॥ ३-१९८-५५॥
teṣāṃ damaḥ pavitrāṇi pralāpā dharmasaṃśritāḥ |
sarvaṃ hi vidyate teṣu śiṣṭācāraḥ sudurlabhaḥ || 3-198-55||
MHB 3-198-56
मार्कण्डेय उवाच ।
स तु विप्रो महाप्राज्ञो धर्मव्याधमपृच्छत ।
शिष्टाचारं कथमहं विद्यामिति नरोत्तम ।
एतन्महामते व्याध प्रब्रवीहि यथातथम् ॥ ३-१९८-५६॥
mārkaṇḍeya uvāca |
sa tu vipro mahāprājño dharmavyādhamapṛcchata |
śiṣṭācāraṃ kathamahaṃ vidyāmiti narottama |
etanmahāmate vyādha prabravīhi yathātatham || 3-198-56||
MHB 3-198-57
व्याध उवाच ।
यज्ञो दानं तपो वेदाः सत्यं च द्विजसत्तम ।
पञ्चैतानि पवित्राणि शिष्टाचारेषु नित्यदा ॥ ३-१९८-५७॥
vyādha uvāca |
yajño dānaṃ tapo vedāḥ satyaṃ ca dvijasattama |
pañcaitāni pavitrāṇi śiṣṭācāreṣu nityadā || 3-198-57||
MHB 3-198-58
कामक्रोधौ वशे कृत्वा दम्भं लोभमनार्जवम् ।
धर्म इत्येव संतुष्टास्ते शिष्टाः शिष्टसंमताः ॥ ३-१९८-५८॥
kāmakrodhau vaśe kṛtvā dambhaṃ lobhamanārjavam |
dharma ityeva saṃtuṣṭāste śiṣṭāḥ śiṣṭasaṃmatāḥ || 3-198-58||
MHB 3-198-59
न तेषां विद्यतेऽवृत्तं यज्ञस्वाध्यायशीलिनाम् ।
आचारपालनं चैव द्वितीयं शिष्टलक्षणम् ॥ ३-१९८-५९॥
na teṣāṃ vidyate'vṛttaṃ yajñasvādhyāyaśīlinām |
ācārapālanaṃ caiva dvitīyaṃ śiṣṭalakṣaṇam || 3-198-59||
MHB 3-198-60
गुरुशुश्रूषणं सत्यमक्रोधो दानमेव च ।
एतच्चतुष्टयं ब्रह्मञ्शिष्टाचारेषु नित्यदा ॥ ३-१९८-६०॥
guruśuśrūṣaṇaṃ satyamakrodho dānameva ca |
etaccatuṣṭayaṃ brahmañśiṣṭācāreṣu nityadā || 3-198-60||
MHB 3-198-61
शिष्टाचारे मनः कृत्वा प्रतिष्ठाप्य च सर्वशः ।
यामयं लभते तुष्टिं सा न शक्या ह्यतोऽन्यथा ॥ ३-१९८-६१॥
śiṣṭācāre manaḥ kṛtvā pratiṣṭhāpya ca sarvaśaḥ |
yāmayaṃ labhate tuṣṭiṃ sā na śakyā hyato'nyathā || 3-198-61||
MHB 3-198-62
वेदस्योपनिषत्सत्यं सत्यस्योपनिषद्दमः ।
दमस्योपनिषत्त्यागः शिष्टाचारेषु नित्यदा ॥ ३-१९८-६२॥
vedasyopaniṣatsatyaṃ satyasyopaniṣaddamaḥ |
damasyopaniṣattyāgaḥ śiṣṭācāreṣu nityadā || 3-198-62||
MHB 3-198-63
ये तु धर्ममसूयन्ते बुद्धिमोहान्विता नराः ।
अपथा गच्छतां तेषामनुयातापि पीड्यते ॥ ३-१९८-६३॥
ye tu dharmamasūyante buddhimohānvitā narāḥ |
apathā gacchatāṃ teṣāmanuyātāpi pīḍyate || 3-198-63||
MHB 3-198-64
ये तु शिष्टाः सुनियताः श्रुतित्यागपरायणाः ।
धर्म्यं पन्थानमारूढाः सत्यधर्मपरायणाः ॥ ३-१९८-६४॥
ye tu śiṣṭāḥ suniyatāḥ śrutityāgaparāyaṇāḥ |
dharmyaṃ panthānamārūḍhāḥ satyadharmaparāyaṇāḥ || 3-198-64||
MHB 3-198-65
नियच्छन्ति परां बुद्धिं शिष्टाचारान्विता नराः ।
उपाध्यायमते युक्ताः स्थित्या धर्मार्थदर्शिनः ॥ ३-१९८-६५॥
niyacchanti parāṃ buddhiṃ śiṣṭācārānvitā narāḥ |
upādhyāyamate yuktāḥ sthityā dharmārthadarśinaḥ || 3-198-65||
MHB 3-198-66
नास्तिकान्भिन्नमर्यादान्क्रूरान्पापमतौ स्थितान् ।
त्यज ताञ्ज्ञानमाश्रित्य धार्मिकानुपसेव्य च ॥ ३-१९८-६६॥
nāstikānbhinnamaryādānkrūrānpāpamatau sthitān |
tyaja tāñjñānamāśritya dhārmikānupasevya ca || 3-198-66||
MHB 3-198-67
कामलोभग्रहाकीर्णां पञ्चेन्द्रियजलां नदीम् ।
नावं धृतिमयीं कृत्वा जन्मदुर्गाणि संतर ॥ ३-१९८-६७॥
kāmalobhagrahākīrṇāṃ pañcendriyajalāṃ nadīm |
nāvaṃ dhṛtimayīṃ kṛtvā janmadurgāṇi saṃtara || 3-198-67||
MHB 3-198-68
क्रमेण संचितो धर्मो बुद्धियोगमयो महान् ।
शिष्टाचारे भवेत्साधू रागः शुक्लेव वाससि ॥ ३-१९८-६८॥
krameṇa saṃcito dharmo buddhiyogamayo mahān |
śiṣṭācāre bhavetsādhū rāgaḥ śukleva vāsasi || 3-198-68||
MHB 3-198-69
अहिंसा सत्यवचनं सर्वभूतहितं परम् ।
अहिंसा परमो धर्मः स च सत्ये प्रतिष्ठितः ।
सत्ये कृत्वा प्रतिष्ठां तु प्रवर्तन्ते प्रवृत्तयः ॥ ३-१९८-६९॥
ahiṃsā satyavacanaṃ sarvabhūtahitaṃ param |
ahiṃsā paramo dharmaḥ sa ca satye pratiṣṭhitaḥ |
satye kṛtvā pratiṣṭhāṃ tu pravartante pravṛttayaḥ || 3-198-69||
MHB 3-198-70
सत्यमेव गरीयस्तु शिष्टाचारनिषेवितम् ।
आचारश्च सतां धर्मः सन्तश्चाचारलक्षणाः ॥ ३-१९८-७०॥
satyameva garīyastu śiṣṭācāraniṣevitam |
ācāraśca satāṃ dharmaḥ santaścācāralakṣaṇāḥ || 3-198-70||
MHB 3-198-71
यो यथाप्रकृतिर्जन्तुः स्वां स्वां प्रकृतिमश्नुते ।
पापात्मा क्रोधकामादीन्दोषानाप्नोत्यनात्मवान् ॥ ३-१९८-७१॥
yo yathāprakṛtirjantuḥ svāṃ svāṃ prakṛtimaśnute |
pāpātmā krodhakāmādīndoṣānāpnotyanātmavān || 3-198-71||
MHB 3-198-72
आरम्भो न्याययुक्तो यः स हि धर्म इति स्मृतः ।
अनाचारस्त्वधर्मेति एतच्छिष्टानुशासनम् ॥ ३-१९८-७२॥
ārambho nyāyayukto yaḥ sa hi dharma iti smṛtaḥ |
anācārastvadharmeti etacchiṣṭānuśāsanam || 3-198-72||
MHB 3-198-73
अक्रुध्यन्तोऽनसूयन्तो निरहंकारमत्सराः ।
ऋजवः शमसंपन्नाः शिष्टाचारा भवन्ति ते ॥ ३-१९८-७३॥
akrudhyanto'nasūyanto nirahaṃkāramatsarāḥ |
ṛjavaḥ śamasaṃpannāḥ śiṣṭācārā bhavanti te || 3-198-73||
MHB 3-198-74
त्रैविद्यवृद्धाः शुचयो वृत्तवन्तो मनस्विनः ।
गुरुशुश्रूषवो दान्ताः शिष्टाचारा भवन्त्युत ॥ ३-१९८-७४॥
traividyavṛddhāḥ śucayo vṛttavanto manasvinaḥ |
guruśuśrūṣavo dāntāḥ śiṣṭācārā bhavantyuta || 3-198-74||
MHB 3-198-75
तेषामदीनसत्त्वानां दुष्कराचारकर्मणाम् ।
स्वैः कर्मभिः सत्कृतानां घोरत्वं संप्रणश्यति ॥ ३-१९८-७५॥
teṣāmadīnasattvānāṃ duṣkarācārakarmaṇām |
svaiḥ karmabhiḥ satkṛtānāṃ ghoratvaṃ saṃpraṇaśyati || 3-198-75||
MHB 3-198-76
तं सदाचारमाश्चर्यं पुराणं शाश्वतं ध्रुवम् ।
धर्मं धर्मेण पश्यन्तः स्वर्गं यान्ति मनीषिणः ॥ ३-१९८-७६॥
taṃ sadācāramāścaryaṃ purāṇaṃ śāśvataṃ dhruvam |
dharmaṃ dharmeṇa paśyantaḥ svargaṃ yānti manīṣiṇaḥ || 3-198-76||
MHB 3-198-77
आस्तिका मानहीनाश्च द्विजातिजनपूजकाः ।
श्रुतवृत्तोपसंपन्नाः ते सन्तः स्वर्गगामिनः ॥ ३-१९८-७७॥
āstikā mānahīnāśca dvijātijanapūjakāḥ |
śrutavṛttopasaṃpannāḥ te santaḥ svargagāminaḥ || 3-198-77||
MHB 3-198-78
वेदोक्तः परमो धर्मो धर्मशास्त्रेषु चापरः ।
शिष्टाचीर्णश्च शिष्टानां त्रिविधं धर्मलक्षणम् ॥ ३-१९८-७८॥
vedoktaḥ paramo dharmo dharmaśāstreṣu cāparaḥ |
śiṣṭācīrṇaśca śiṣṭānāṃ trividhaṃ dharmalakṣaṇam || 3-198-78||
MHB 3-198-79
पारणं चापि विद्यानां तीर्थानामवगाहनम् ।
क्षमा सत्यार्जवं शौचं शिष्टाचारनिदर्शनम् ॥ ३-१९८-७९॥
pāraṇaṃ cāpi vidyānāṃ tīrthānāmavagāhanam |
kṣamā satyārjavaṃ śaucaṃ śiṣṭācāranidarśanam || 3-198-79||
MHB 3-198-80
सर्वभूतदयावन्तो अहिंसानिरताः सदा ।
परुषं न प्रभाषन्ते सदा सन्तो द्विजप्रियाः ॥ ३-१९८-८०॥
sarvabhūtadayāvanto ahiṃsāniratāḥ sadā |
paruṣaṃ na prabhāṣante sadā santo dvijapriyāḥ || 3-198-80||
MHB 3-198-81
शुभानामशुभानां च कर्मणां फलसंचये ।
विपाकमभिजानन्ति ते शिष्टाः शिष्टसंमताः ॥ ३-१९८-८१॥
śubhānāmaśubhānāṃ ca karmaṇāṃ phalasaṃcaye |
vipākamabhijānanti te śiṣṭāḥ śiṣṭasaṃmatāḥ || 3-198-81||
MHB 3-198-82
न्यायोपेता गुणोपेताः सर्वलोकहितैषिणः ।
सन्तः स्वर्गजितः शुक्लाः संनिविष्टाश्च सत्पथे ॥ ३-१९८-८२॥
nyāyopetā guṇopetāḥ sarvalokahitaiṣiṇaḥ |
santaḥ svargajitaḥ śuklāḥ saṃniviṣṭāśca satpathe || 3-198-82||
MHB 3-198-83
दातारः संविभक्तारो दीनानुग्रहकारिणः ।
सर्वभूतदयावन्तस्ते शिष्टाः शिष्टसंमताः ॥ ३-१९८-८३॥
dātāraḥ saṃvibhaktāro dīnānugrahakāriṇaḥ |
sarvabhūtadayāvantaste śiṣṭāḥ śiṣṭasaṃmatāḥ || 3-198-83||
MHB 3-198-84
सर्वपूज्याः श्रुतधनास्तथैव च तपस्विनः ।
दाननित्याः सुखाँल्लोकानाप्नुवन्तीह च श्रियम् ॥ ३-१९८-८४॥
sarvapūjyāḥ śrutadhanāstathaiva ca tapasvinaḥ |
dānanityāḥ sukhā~llokānāpnuvantīha ca śriyam || 3-198-84||
MHB 3-198-85
पीडया च कलत्रस्य भृत्यानां च समाहिताः ।
अतिशक्त्या प्रयच्छन्ति सन्तः सद्भिः समागताः ॥ ३-१९८-८५॥
pīḍayā ca kalatrasya bhṛtyānāṃ ca samāhitāḥ |
atiśaktyā prayacchanti santaḥ sadbhiḥ samāgatāḥ || 3-198-85||
MHB 3-198-86
लोकयात्रां च पश्यन्तो धर्ममात्महितानि च ।
एवं सन्तो वर्तमाना एधन्ते शाश्वतीः समाः ॥ ३-१९८-८६॥
lokayātrāṃ ca paśyanto dharmamātmahitāni ca |
evaṃ santo vartamānā edhante śāśvatīḥ samāḥ || 3-198-86||
MHB 3-198-87
अहिंसा सत्यवचनमानृशंस्यमथार्जवम् ।
अद्रोहो नातिमानश्च ह्रीस्तितिक्षा दमः शमः ॥ ३-१९८-८७॥
ahiṃsā satyavacanamānṛśaṃsyamathārjavam |
adroho nātimānaśca hrīstitikṣā damaḥ śamaḥ || 3-198-87||
MHB 3-198-88
धीमन्तो धृतिमन्तश्च भूतानामनुकम्पकाः ।
अकामद्वेषसंयुक्तास्ते सन्तो लोकसत्कृताः ॥ ३-१९८-८८॥
dhīmanto dhṛtimantaśca bhūtānāmanukampakāḥ |
akāmadveṣasaṃyuktāste santo lokasatkṛtāḥ || 3-198-88||
MHB 3-198-89
त्रीण्येव तु पदान्याहुः सतां वृत्तमनुत्तमम् ।
न द्रुह्येच्चैव दद्याच्च सत्यं चैव सदा वदेत् ॥ ३-१९८-८९॥
trīṇyeva tu padānyāhuḥ satāṃ vṛttamanuttamam |
na druhyeccaiva dadyācca satyaṃ caiva sadā vadet || 3-198-89||
MHB 3-198-90
सर्वत्र च दयावन्तः सन्तः करुणवेदिनः ।
गच्छन्तीह सुसंतुष्टा धर्म्यं पन्थानमुत्तमम् ।
शिष्टाचारा महात्मानो येषां धर्मः सुनिश्चितः ॥ ३-१९८-९०॥
sarvatra ca dayāvantaḥ santaḥ karuṇavedinaḥ |
gacchantīha susaṃtuṣṭā dharmyaṃ panthānamuttamam |
śiṣṭācārā mahātmāno yeṣāṃ dharmaḥ suniścitaḥ || 3-198-90||
MHB 3-198-91
अनसूया क्षमा शान्तिः संतोषः प्रियवादिता ।
कामक्रोधपरित्यागः शिष्टाचारनिषेवणम् ॥ ३-१९८-९१॥
anasūyā kṣamā śāntiḥ saṃtoṣaḥ priyavāditā |
kāmakrodhaparityāgaḥ śiṣṭācāraniṣevaṇam || 3-198-91||
MHB 3-198-92
कर्मणा श्रुतसंपन्नं सतां मार्गमनुत्तमम् ।
शिष्टाचारं निषेवन्ते नित्यं धर्मेष्वतन्द्रिताः ॥ ३-१९८-९२॥
karmaṇā śrutasaṃpannaṃ satāṃ mārgamanuttamam |
śiṣṭācāraṃ niṣevante nityaṃ dharmeṣvatandritāḥ || 3-198-92||
MHB 3-198-93
प्रज्ञाप्रासादमारुह्य मुह्यतो महतो जनान् ।
प्रेक्षन्तो लोकवृत्तानि विविधानि द्विजोत्तम ।
अतिपुण्यानि पापानि तानि द्विजवरोत्तम ॥ ३-१९८-९३॥
prajñāprāsādamāruhya muhyato mahato janān |
prekṣanto lokavṛttāni vividhāni dvijottama |
atipuṇyāni pāpāni tāni dvijavarottama || 3-198-93||
MHB 3-198-94
एतत्ते सर्वमाख्यातं यथाप्रज्ञं यथाश्रुतम् ।
शिष्टाचारगुणान्ब्रह्मन्पुरस्कृत्य द्विजर्षभ ॥ ३-१९८-९४॥
etatte sarvamākhyātaṃ yathāprajñaṃ yathāśrutam |
śiṣṭācāraguṇānbrahmanpuraskṛtya dvijarṣabha || 3-198-94||
Adhyaya: 199/299 (34)
MHB 3-199-1
मार्कण्डेय उवाच ।
स तु विप्रमथोवाच धर्मव्याधो युधिष्ठिर ।
यदहं ह्याचरे कर्म घोरमेतदसंशयम् ॥ ३-१९९-१॥
mārkaṇḍeya uvāca |
sa tu vipramathovāca dharmavyādho yudhiṣṭhira |
yadahaṃ hyācare karma ghorametadasaṃśayam || 3-199-1||
MHB 3-199-2
विधिस्तु बलवान्ब्रह्मन्दुस्तरं हि पुराकृतम् ।
पुराकृतस्य पापस्य कर्मदोषो भवत्ययम् ।
दोषस्यैतस्य वै ब्रह्मन्विघाते यत्नवानहम् ॥ ३-१९९-२॥
vidhistu balavānbrahmandustaraṃ hi purākṛtam |
purākṛtasya pāpasya karmadoṣo bhavatyayam |
doṣasyaitasya vai brahmanvighāte yatnavānaham || 3-199-2||
MHB 3-199-3
विधिना विहिते पूर्वं निमित्तं घातको भवेत् ।
निमित्तभूता हि वयं कर्मणोऽस्य द्विजोत्तम ॥ ३-१९९-३॥
vidhinā vihite pūrvaṃ nimittaṃ ghātako bhavet |
nimittabhūtā hi vayaṃ karmaṇo'sya dvijottama || 3-199-3||
MHB 3-199-4
येषां हतानां मांसानि विक्रीणामो वयं द्विज ।
तेषामपि भवेद्धर्म उपभोगेन भक्षणात् ।
देवतातिथिभृत्यानां पितॄणां प्रतिपूजनात् ॥ ३-१९९-४॥
yeṣāṃ hatānāṃ māṃsāni vikrīṇāmo vayaṃ dvija |
teṣāmapi bhaveddharma upabhogena bhakṣaṇāt |
devatātithibhṛtyānāṃ pitṝṇāṃ pratipūjanāt || 3-199-4||
MHB 3-199-5
ओषध्यो वीरुधश्चापि पशवो मृगपक्षिणः ।
अन्नाद्यभूता लोकस्य इत्यपि श्रूयते श्रुतिः ॥ ३-१९९-५॥
oṣadhyo vīrudhaścāpi paśavo mṛgapakṣiṇaḥ |
annādyabhūtā lokasya ityapi śrūyate śrutiḥ || 3-199-5||
MHB 3-199-6
आत्ममांसप्रदानेन शिबिरौशीनरो नृपः ।
स्वर्गं सुदुर्लभं प्राप्तः क्षमावान्द्विजसत्तम ॥ ३-१९९-६॥
ātmamāṃsapradānena śibirauśīnaro nṛpaḥ |
svargaṃ sudurlabhaṃ prāptaḥ kṣamāvāndvijasattama || 3-199-6||
MHB 3-199-7
राज्ञो महानसे पूर्वं रन्तिदेवस्य वै द्विज ।
द्वे सहस्रे तु वध्येते पशूनामन्वहं तदा ॥ ३-१९९-७॥
rājño mahānase pūrvaṃ rantidevasya vai dvija |
dve sahasre tu vadhyete paśūnāmanvahaṃ tadā || 3-199-7||
MHB 3-199-8
समांसं ददतो ह्यन्नं रन्तिदेवस्य नित्यशः ।
अतुला कीर्तिरभवन्नृपस्य द्विजसत्तम ।
चातुर्मास्येषु पशवो वध्यन्त इति नित्यशः ॥ ३-१९९-८॥
samāṃsaṃ dadato hyannaṃ rantidevasya nityaśaḥ |
atulā kīrtirabhavannṛpasya dvijasattama |
cāturmāsyeṣu paśavo vadhyanta iti nityaśaḥ || 3-199-8||
MHB 3-199-9
अग्नयो मांसकामाश्च इत्यपि श्रूयते श्रुतिः ।
यज्ञेषु पशवो ब्रह्मन्वध्यन्ते सततं द्विजैः ।
संस्कृताः किल मन्त्रैश्च तेऽपि स्वर्गमवाप्नुवन् ॥ ३-१९९-९॥
agnayo māṃsakāmāśca ityapi śrūyate śrutiḥ |
yajñeṣu paśavo brahmanvadhyante satataṃ dvijaiḥ |
saṃskṛtāḥ kila mantraiśca te'pi svargamavāpnuvan || 3-199-9||
MHB 3-199-10
यदि नैवाग्नयो ब्रह्मन्मांसकामाभवन्पुरा ।
भक्ष्यं नैव भवेन्मांसं कस्यचिद्द्विजसत्तम ॥ ३-१९९-१०॥
yadi naivāgnayo brahmanmāṃsakāmābhavanpurā |
bhakṣyaṃ naiva bhavenmāṃsaṃ kasyaciddvijasattama || 3-199-10||
MHB 3-199-11
अत्रापि विधिरुक्तश्च मुनिभिर्मांसभक्षणे ।
देवतानां पितॄणां च भुङ्क्ते दत्त्वा तु यः सदा ।
यथाविधि यथाश्रद्धं न स दुष्यति भक्षणात् ॥ ३-१९९-११॥
atrāpi vidhiruktaśca munibhirmāṃsabhakṣaṇe |
devatānāṃ pitṝṇāṃ ca bhuṅkte dattvā tu yaḥ sadā |
yathāvidhi yathāśraddhaṃ na sa duṣyati bhakṣaṇāt || 3-199-11||
MHB 3-199-12
अमांसाशी भवत्येवमित्यपि श्रूयते श्रुतिः ।
भार्यां गच्छन्ब्रह्मचारी ऋतौ भवति ब्राह्मणः ॥ ३-१९९-१२॥
amāṃsāśī bhavatyevamityapi śrūyate śrutiḥ |
bhāryāṃ gacchanbrahmacārī ṛtau bhavati brāhmaṇaḥ || 3-199-12||
MHB 3-199-13
सत्यानृते विनिश्चित्य अत्रापि विधिरुच्यते ।
सौदासेन पुरा राज्ञा मानुषा भक्षिता द्विज ।
शापाभिभूतेन भृशमत्र किं प्रतिभाति ते ॥ ३-१९९-१३॥
satyānṛte viniścitya atrāpi vidhirucyate |
saudāsena purā rājñā mānuṣā bhakṣitā dvija |
śāpābhibhūtena bhṛśamatra kiṃ pratibhāti te || 3-199-13||
MHB 3-199-14
स्वधर्म इति कृत्वा तु न त्यजामि द्विजोत्तम ।
पुराकृतमिति ज्ञात्वा जीवाम्येतेन कर्मणा ॥ ३-१९९-१४॥
svadharma iti kṛtvā tu na tyajāmi dvijottama |
purākṛtamiti jñātvā jīvāmyetena karmaṇā || 3-199-14||
MHB 3-199-15
स्वकर्म त्यजतो ब्रह्मन्नधर्म इह दृश्यते ।
स्वकर्मनिरतो यस्तु स धर्म इति निश्चयः ॥ ३-१९९-१५॥
svakarma tyajato brahmannadharma iha dṛśyate |
svakarmanirato yastu sa dharma iti niścayaḥ || 3-199-15||
MHB 3-199-16
पूर्वं हि विहितं कर्म देहिनं न विमुञ्चति ।
धात्रा विधिरयं दृष्टो बहुधा कर्मनिर्णये ॥ ३-१९९-१६॥
pūrvaṃ hi vihitaṃ karma dehinaṃ na vimuñcati |
dhātrā vidhirayaṃ dṛṣṭo bahudhā karmanirṇaye || 3-199-16||
MHB 3-199-17
द्रष्टव्यं तु भवेत्प्राज्ञ क्रूरे कर्मणि वर्तता ।
कथं कर्म शुभं कुर्यां कथं मुच्ये पराभवात् ।
कर्मणस्तस्य घोरस्य बहुधा निर्णयो भवेत् ॥ ३-१९९-१७॥
draṣṭavyaṃ tu bhavetprājña krūre karmaṇi vartatā |
kathaṃ karma śubhaṃ kuryāṃ kathaṃ mucye parābhavāt |
karmaṇastasya ghorasya bahudhā nirṇayo bhavet || 3-199-17||
MHB 3-199-18
दाने च सत्यवाक्ये च गुरुशुश्रूषणे तथा ।
द्विजातिपूजने चाहं धर्मे च निरतः सदा ।
अतिवादातिमानाभ्यां निवृत्तोऽस्मि द्विजोत्तम ॥ ३-१९९-१८॥
dāne ca satyavākye ca guruśuśrūṣaṇe tathā |
dvijātipūjane cāhaṃ dharme ca nirataḥ sadā |
ativādātimānābhyāṃ nivṛtto'smi dvijottama || 3-199-18||
MHB 3-199-19
कृषिं साध्विति मन्यन्ते तत्र हिंसा परा स्मृता ।
कर्षन्तो लाङ्गलैः पुंसो घ्नन्ति भूमिशयान्बहून् ।
जीवानन्यांश्च बहुशस्तत्र किं प्रतिभाति ते ॥ ३-१९९-१९॥
kṛṣiṃ sādhviti manyante tatra hiṃsā parā smṛtā |
karṣanto lāṅgalaiḥ puṃso ghnanti bhūmiśayānbahūn |
jīvānanyāṃśca bahuśastatra kiṃ pratibhāti te || 3-199-19||
MHB 3-199-20
धान्यबीजानि यान्याहुर्व्रीह्यादीनि द्विजोत्तम ।
सर्वाण्येतानि जीवानि तत्र किं प्रतिभाति ते ॥ ३-१९९-२०॥
dhānyabījāni yānyāhurvrīhyādīni dvijottama |
sarvāṇyetāni jīvāni tatra kiṃ pratibhāti te || 3-199-20||
MHB 3-199-21
अध्याक्रम्य पशूंश्चापि घ्नन्ति वै भक्षयन्ति च ।
वृक्षानथौषधीश्चैव छिन्दन्ति पुरुषा द्विज ॥ ३-१९९-२१॥
adhyākramya paśūṃścāpi ghnanti vai bhakṣayanti ca |
vṛkṣānathauṣadhīścaiva chindanti puruṣā dvija || 3-199-21||
MHB 3-199-22
जीवा हि बहवो ब्रह्मन्वृक्षेषु च फलेषु च ।
उदके बहवश्चापि तत्र किं प्रतिभाति ते ॥ ३-१९९-२२॥
jīvā hi bahavo brahmanvṛkṣeṣu ca phaleṣu ca |
udake bahavaścāpi tatra kiṃ pratibhāti te || 3-199-22||
MHB 3-199-23
सर्वं व्याप्तमिदं ब्रह्मन्प्राणिभिः प्राणिजीवनैः ।
मत्स्या ग्रसन्ते मत्स्यांश्च तत्र किं प्रतिभाति ते ॥ ३-१९९-२३॥
sarvaṃ vyāptamidaṃ brahmanprāṇibhiḥ prāṇijīvanaiḥ |
matsyā grasante matsyāṃśca tatra kiṃ pratibhāti te || 3-199-23||
MHB 3-199-24
सत्त्वैः सत्त्वानि जीवन्ति बहुधा द्विजसत्तम ।
प्राणिनोऽन्योन्यभक्षाश्च तत्र किं प्रतिभाति ते ॥ ३-१९९-२४॥
sattvaiḥ sattvāni jīvanti bahudhā dvijasattama |
prāṇino'nyonyabhakṣāśca tatra kiṃ pratibhāti te || 3-199-24||
MHB 3-199-25
चङ्क्रम्यमाणा जीवांश्च धरणीसंश्रितान्बहून् ।
पद्भ्यां घ्नन्ति नरा विप्र तत्र किं प्रतिभाति ते ॥ ३-१९९-२५॥
caṅkramyamāṇā jīvāṃśca dharaṇīsaṃśritānbahūn |
padbhyāṃ ghnanti narā vipra tatra kiṃ pratibhāti te || 3-199-25||
MHB 3-199-26
उपविष्टाः शयानाश्च घ्नन्ति जीवाननेकशः ।
ज्ञानविज्ञानवन्तश्च तत्र किं प्रतिभाति ते ॥ ३-१९९-२६॥
upaviṣṭāḥ śayānāśca ghnanti jīvānanekaśaḥ |
jñānavijñānavantaśca tatra kiṃ pratibhāti te || 3-199-26||
MHB 3-199-27
जीवैर्ग्रस्तमिदं सर्वमाकाशं पृथिवी तथा ।
अविज्ञानाच्च हिंसन्ति तत्र किं प्रतिभाति ते ॥ ३-१९९-२७॥
jīvairgrastamidaṃ sarvamākāśaṃ pṛthivī tathā |
avijñānācca hiṃsanti tatra kiṃ pratibhāti te || 3-199-27||
MHB 3-199-28
अहिंसेति यदुक्तं हि पुरुषैर्विस्मितैः पुरा ।
के न हिंसन्ति जीवान्वै लोकेऽस्मिन्द्विजसत्तम ।
बहु संचिन्त्य इह वै नास्ति कश्चिदहिंसकः ॥ ३-१९९-२८॥
ahiṃseti yaduktaṃ hi puruṣairvismitaiḥ purā |
ke na hiṃsanti jīvānvai loke'smindvijasattama |
bahu saṃcintya iha vai nāsti kaścidahiṃsakaḥ || 3-199-28||
MHB 3-199-29
अहिंसायां तु निरता यतयो द्विजसत्तम ।
कुर्वन्त्येव हि हिंसां ते यत्नादल्पतरा भवेत् ॥ ३-१९९-२९॥
ahiṃsāyāṃ tu niratā yatayo dvijasattama |
kurvantyeva hi hiṃsāṃ te yatnādalpatarā bhavet || 3-199-29||
MHB 3-199-30
आलक्ष्याश्चैव पुरुषाः कुले जाता महागुणाः ।
महाघोराणि कर्माणि कृत्वा लज्जन्ति वै न च ॥ ३-१९९-३०॥
ālakṣyāścaiva puruṣāḥ kule jātā mahāguṇāḥ |
mahāghorāṇi karmāṇi kṛtvā lajjanti vai na ca || 3-199-30||
MHB 3-199-31
सुहृदः सुहृदोऽन्यांश्च दुर्हृदश्चापि दुर्हृदः ।
सम्यक्प्रवृत्तान्पुरुषान्न सम्यगनुपश्यतः ॥ ३-१९९-३१॥
suhṛdaḥ suhṛdo'nyāṃśca durhṛdaścāpi durhṛdaḥ |
samyakpravṛttānpuruṣānna samyaganupaśyataḥ || 3-199-31||
MHB 3-199-32
समृद्धैश्च न नन्दन्ति बान्धवा बान्धवैरपि ।
गुरूंश्चैव विनिन्दन्ति मूढाः पण्डितमानिनः ॥ ३-१९९-३२॥
samṛddhaiśca na nandanti bāndhavā bāndhavairapi |
gurūṃścaiva vinindanti mūḍhāḥ paṇḍitamāninaḥ || 3-199-32||
MHB 3-199-33
बहु लोके विपर्यस्तं दृश्यते द्विजसत्तम ।
धर्मयुक्तमधर्मं च तत्र किं प्रतिभाति ते ॥ ३-१९९-३३॥
bahu loke viparyastaṃ dṛśyate dvijasattama |
dharmayuktamadharmaṃ ca tatra kiṃ pratibhāti te || 3-199-33||
MHB 3-199-34
वक्तुं बहुविधं शक्यं धर्माधर्मेषु कर्मसु ।
स्वकर्मनिरतो यो हि स यशः प्राप्नुयान्महत् ॥ ३-१९९-३४॥
vaktuṃ bahuvidhaṃ śakyaṃ dharmādharmeṣu karmasu |
svakarmanirato yo hi sa yaśaḥ prāpnuyānmahat || 3-199-34||
Adhyaya: 200/299 (54)
MHB 3-200-1
मार्कण्डेय उवाच ।
धर्मव्याधस्तु निपुणं पुनरेव युधिष्ठिर ।
विप्रर्षभमुवाचेदं सर्वधर्मभृतां वरः ॥ ३-२००-१॥
mārkaṇḍeya uvāca |
dharmavyādhastu nipuṇaṃ punareva yudhiṣṭhira |
viprarṣabhamuvācedaṃ sarvadharmabhṛtāṃ varaḥ || 3-200-1||
MHB 3-200-2
श्रुतिप्रमाणो धर्मो हि वृद्धानामिति भाषितम् ।
सूक्ष्मा गतिर्हि धर्मस्य बहुशाखा ह्यनन्तिका ॥ ३-२००-२॥
śrutipramāṇo dharmo hi vṛddhānāmiti bhāṣitam |
sūkṣmā gatirhi dharmasya bahuśākhā hyanantikā || 3-200-2||
MHB 3-200-3
प्राणात्यये विवाहे च वक्तव्यमनृतं भवेत् ।
अनृतं च भवेत्सत्यं सत्यं चैवानृतं भवेत् ॥ ३-२००-३॥
prāṇātyaye vivāhe ca vaktavyamanṛtaṃ bhavet |
anṛtaṃ ca bhavetsatyaṃ satyaṃ caivānṛtaṃ bhavet || 3-200-3||
MHB 3-200-4
यद्भूतहितमत्यन्तं तत्सत्यमिति धारणा ।
विपर्ययकृतोऽधर्मः पश्य धर्मस्य सूक्ष्मताम् ॥ ३-२००-४॥
yadbhūtahitamatyantaṃ tatsatyamiti dhāraṇā |
viparyayakṛto'dharmaḥ paśya dharmasya sūkṣmatām || 3-200-4||
MHB 3-200-5
यत्करोत्यशुभं कर्म शुभं वा द्विजसत्तम ।
अवश्यं तत्समाप्नोति पुरुषो नात्र संशयः ॥ ३-२००-५॥
yatkarotyaśubhaṃ karma śubhaṃ vā dvijasattama |
avaśyaṃ tatsamāpnoti puruṣo nātra saṃśayaḥ || 3-200-5||
MHB 3-200-6
विषमां च दशां प्राप्य देवान्गर्हति वै भृशम् ।
आत्मनः कर्मदोषाणि न विजानात्यपण्डितः ॥ ३-२००-६॥
viṣamāṃ ca daśāṃ prāpya devāngarhati vai bhṛśam |
ātmanaḥ karmadoṣāṇi na vijānātyapaṇḍitaḥ || 3-200-6||
MHB 3-200-7
मूढो नैकृतिकश्चापि चपलश्च द्विजोत्तम ।
सुखदुःखविपर्यासो यदा समुपपद्यते ।
नैनं प्रज्ञा सुनीतं वा त्रायते नैव पौरुषम् ॥ ३-२००-७॥
mūḍho naikṛtikaścāpi capalaśca dvijottama |
sukhaduḥkhaviparyāso yadā samupapadyate |
nainaṃ prajñā sunītaṃ vā trāyate naiva pauruṣam || 3-200-7||
MHB 3-200-8
यो यमिच्छेद्यथा कामं तं तं कामं समश्नुयात् ।
यदि स्यादपराधीनं पुरुषस्य क्रियाफलम् ॥ ३-२००-८॥
yo yamicchedyathā kāmaṃ taṃ taṃ kāmaṃ samaśnuyāt |
yadi syādaparādhīnaṃ puruṣasya kriyāphalam || 3-200-8||
MHB 3-200-9
संयताश्चापि दक्षाश्च मतिमन्तश्च मानवाः ।
दृश्यन्ते निष्फलाः सन्तः प्रहीणाः सर्वकर्मभिः ॥ ३-२००-९॥
saṃyatāścāpi dakṣāśca matimantaśca mānavāḥ |
dṛśyante niṣphalāḥ santaḥ prahīṇāḥ sarvakarmabhiḥ || 3-200-9||
MHB 3-200-10
भूतानामपरः कश्चिद्धिंसायां सततोत्थितः ।
वञ्चनायां च लोकस्य स सुखेनेह जीवति ॥ ३-२००-१०॥
bhūtānāmaparaḥ kaściddhiṃsāyāṃ satatotthitaḥ |
vañcanāyāṃ ca lokasya sa sukheneha jīvati || 3-200-10||
MHB 3-200-11
अचेष्टमानमासीनं श्रीः कंचिदुपतिष्ठति ।
कश्चित्कर्माणि कुर्वन्हि न प्राप्यमधिगच्छति ॥ ३-२००-११॥
aceṣṭamānamāsīnaṃ śrīḥ kaṃcidupatiṣṭhati |
kaścitkarmāṇi kurvanhi na prāpyamadhigacchati || 3-200-11||
MHB 3-200-12
देवानिष्ट्वा तपस्तप्त्वा कृपणैः पुत्रगृद्धिभिः ।
दशमासधृता गर्भे जायन्ते कुलपांसनाः ॥ ३-२००-१२॥
devāniṣṭvā tapastaptvā kṛpaṇaiḥ putragṛddhibhiḥ |
daśamāsadhṛtā garbhe jāyante kulapāṃsanāḥ || 3-200-12||
MHB 3-200-13
अपरे धनधान्यैश्च भोगैश्च पितृसंचितैः ।
विपुलैरभिजायन्ते लब्धास्तैरेव मङ्गलैः ॥ ३-२००-१३॥
apare dhanadhānyaiśca bhogaiśca pitṛsaṃcitaiḥ |
vipulairabhijāyante labdhāstaireva maṅgalaiḥ || 3-200-13||
MHB 3-200-14
कर्मजा हि मनुष्याणां रोगा नास्त्यत्र संशयः ।
आधिभिश्चैव बाध्यन्ते व्याधैः क्षुद्रमृगा इव ॥ ३-२००-१४॥
karmajā hi manuṣyāṇāṃ rogā nāstyatra saṃśayaḥ |
ādhibhiścaiva bādhyante vyādhaiḥ kṣudramṛgā iva || 3-200-14||
MHB 3-200-15
ते चापि कुशलैर्वैद्यैर्निपुणैः संभृतौषधैः ।
व्याधयो विनिवार्यन्ते मृगा व्याधैरिव द्विज ॥ ३-२००-१५॥
te cāpi kuśalairvaidyairnipuṇaiḥ saṃbhṛtauṣadhaiḥ |
vyādhayo vinivāryante mṛgā vyādhairiva dvija || 3-200-15||
MHB 3-200-16
येषामस्ति च भोक्तव्यं ग्रहणीदोषपीडिताः ।
न शक्नुवन्ति ते भोक्तुं पश्य धर्मभृतां वर ॥ ३-२००-१६॥
yeṣāmasti ca bhoktavyaṃ grahaṇīdoṣapīḍitāḥ |
na śaknuvanti te bhoktuṃ paśya dharmabhṛtāṃ vara || 3-200-16||
MHB 3-200-17
अपरे बाहुबलिनः क्लिश्यन्ते बहवो जनाः ।
दुःखेन चाधिगच्छन्ति भोजनं द्विजसत्तम ॥ ३-२००-१७॥
apare bāhubalinaḥ kliśyante bahavo janāḥ |
duḥkhena cādhigacchanti bhojanaṃ dvijasattama || 3-200-17||
MHB 3-200-18
इति लोकमनाक्रन्दं मोहशोकपरिप्लुतम् ।
स्रोतसासकृदाक्षिप्तं ह्रियमाणं बलीयसा ॥ ३-२००-१८॥
iti lokamanākrandaṃ mohaśokapariplutam |
srotasāsakṛdākṣiptaṃ hriyamāṇaṃ balīyasā || 3-200-18||
MHB 3-200-19
न म्रियेयुर्न जीर्येयुः सर्वे स्युः सार्वकामिकाः ।
नाप्रियं प्रतिपश्येयुर्वशित्वं यदि वै भवेत् ॥ ३-२००-१९॥
na mriyeyurna jīryeyuḥ sarve syuḥ sārvakāmikāḥ |
nāpriyaṃ pratipaśyeyurvaśitvaṃ yadi vai bhavet || 3-200-19||
MHB 3-200-20
उपर्युपरि लोकस्य सर्वो गन्तुं समीहते ।
यतते च यथाशक्ति न च तद्वर्तते तथा ॥ ३-२००-२०॥
uparyupari lokasya sarvo gantuṃ samīhate |
yatate ca yathāśakti na ca tadvartate tathā || 3-200-20||
MHB 3-200-21
बहवः संप्रदृश्यन्ते तुल्यनक्षत्रमङ्गलाः ।
महच्च फलवैषम्यं दृश्यते कर्मसंधिषु ॥ ३-२००-२१॥
bahavaḥ saṃpradṛśyante tulyanakṣatramaṅgalāḥ |
mahacca phalavaiṣamyaṃ dṛśyate karmasaṃdhiṣu || 3-200-21||
MHB 3-200-22
न कश्चिदीशते ब्रह्मन्स्वयंग्राहस्य सत्तम ।
कर्मणां प्राकृतानां वै इह सिद्धिः प्रदृश्यते ॥ ३-२००-२२॥
na kaścidīśate brahmansvayaṃgrāhasya sattama |
karmaṇāṃ prākṛtānāṃ vai iha siddhiḥ pradṛśyate || 3-200-22||
MHB 3-200-23
यथा श्रुतिरियं ब्रह्मञ्जीवः किल सनातनः ।
शरीरमध्रुवं लोके सर्वेषां प्राणिनामिह ॥ ३-२००-२३॥
yathā śrutiriyaṃ brahmañjīvaḥ kila sanātanaḥ |
śarīramadhruvaṃ loke sarveṣāṃ prāṇināmiha || 3-200-23||
MHB 3-200-24
वध्यमाने शरीरे तु देहनाशो भवत्युत ।
जीवः संक्रमतेऽन्यत्र कर्मबन्धनिबन्धनः ॥ ३-२००-२४॥
vadhyamāne śarīre tu dehanāśo bhavatyuta |
jīvaḥ saṃkramate'nyatra karmabandhanibandhanaḥ || 3-200-24||
MHB 3-200-25
ब्राह्मण उवाच ।
कथं धर्मभृतां श्रेष्ठ जीवो भवति शाश्वतः ।
एतदिच्छाम्यहं ज्ञातुं तत्त्वेन वदतां वर ॥ ३-२००-२५॥
brāhmaṇa uvāca |
kathaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭha jīvo bhavati śāśvataḥ |
etadicchāmyahaṃ jñātuṃ tattvena vadatāṃ vara || 3-200-25||
MHB 3-200-26
व्याध उवाच ।
न जीवनाशोऽस्ति हि देहभेदे मिथ्यैतदाहुर्म्रियतेति मूढाः ।
जीवस्तु देहान्तरितः प्रयाति दशार्धतैवास्य शरीरभेदः ॥ ३-२००-२६॥
vyādha uvāca |
na jīvanāśo'sti hi dehabhede mithyaitadāhurmriyateti mūḍhāḥ |
jīvastu dehāntaritaḥ prayāti daśārdhataivāsya śarīrabhedaḥ || 3-200-26||
MHB 3-200-27
अन्यो हि नाश्नाति कृतं हि कर्म स एव कर्ता सुखदुःखभागी ।
यत्तेन किंचिद्धि कृतं हि कर्म तदश्नुते नास्ति कृतस्य नाशः ॥ ३-२००-२७॥
anyo hi nāśnāti kṛtaṃ hi karma sa eva kartā sukhaduḥkhabhāgī |
yattena kiṃciddhi kṛtaṃ hi karma tadaśnute nāsti kṛtasya nāśaḥ || 3-200-27||
MHB 3-200-28
अपुण्यशीलाश्च भवन्ति पुण्या नरोत्तमाः पापकृतो भवन्ति ।
नरोऽनुयातस्त्विह कर्मभिः स्वैस्ततः समुत्पद्यति भावितस्तैः ॥ ३-२००-२८॥
apuṇyaśīlāśca bhavanti puṇyā narottamāḥ pāpakṛto bhavanti |
naro'nuyātastviha karmabhiḥ svaistataḥ samutpadyati bhāvitastaiḥ || 3-200-28||
MHB 3-200-29
ब्राह्मण उवाच ।
कथं संभवते योनौ कथं वा पुण्यपापयोः ।
जातीः पुण्या ह्यपुण्याश्च कथं गच्छति सत्तम ॥ ३-२००-२९॥
brāhmaṇa uvāca |
kathaṃ saṃbhavate yonau kathaṃ vā puṇyapāpayoḥ |
jātīḥ puṇyā hyapuṇyāśca kathaṃ gacchati sattama || 3-200-29||
MHB 3-200-30
व्याध उवाच ।
गर्भाधानसमायुक्तं कर्मेदं संप्रदृश्यते ।
समासेन तु ते क्षिप्रं प्रवक्ष्यामि द्विजोत्तम ॥ ३-२००-३०॥
vyādha uvāca |
garbhādhānasamāyuktaṃ karmedaṃ saṃpradṛśyate |
samāsena tu te kṣipraṃ pravakṣyāmi dvijottama || 3-200-30||
MHB 3-200-31
यथा संभृतसंभारः पुनरेव प्रजायते ।
शुभकृच्छुभयोनीषु पापकृत्पापयोनिषु ॥ ३-२००-३१॥
yathā saṃbhṛtasaṃbhāraḥ punareva prajāyate |
śubhakṛcchubhayonīṣu pāpakṛtpāpayoniṣu || 3-200-31||
MHB 3-200-32
शुभैः प्रयोगैर्देवत्वं व्यामिश्रैर्मानुषो भवेत् ।
मोहनीयैर्वियोनीषु त्वधोगामी च किल्बिषैः ॥ ३-२००-३२॥
śubhaiḥ prayogairdevatvaṃ vyāmiśrairmānuṣo bhavet |
mohanīyairviyonīṣu tvadhogāmī ca kilbiṣaiḥ || 3-200-32||
MHB 3-200-33
जातिमृत्युजरादुःखैः सततं समभिद्रुतः ।
संसारे पच्यमानश्च दोषैरात्मकृतैर्नरः ॥ ३-२००-३३॥
jātimṛtyujarāduḥkhaiḥ satataṃ samabhidrutaḥ |
saṃsāre pacyamānaśca doṣairātmakṛtairnaraḥ || 3-200-33||
MHB 3-200-34
तिर्यग्योनिसहस्राणि गत्वा नरकमेव च ।
जीवाः संपरिवर्तन्ते कर्मबन्धनिबन्धनाः ॥ ३-२००-३४॥
tiryagyonisahasrāṇi gatvā narakameva ca |
jīvāḥ saṃparivartante karmabandhanibandhanāḥ || 3-200-34||
MHB 3-200-35
जन्तुस्तु कर्मभिस्तैस्तैः स्वकृतैः प्रेत्य दुःखितः ।
तद्दुःखप्रतिघातार्थमपुण्यां योनिमश्नुते ॥ ३-२००-३५॥
jantustu karmabhistaistaiḥ svakṛtaiḥ pretya duḥkhitaḥ |
tadduḥkhapratighātārthamapuṇyāṃ yonimaśnute || 3-200-35||
MHB 3-200-36
ततः कर्म समादत्ते पुनरन्यन्नवं बहु ।
पच्यते तु पुनस्तेन भुक्त्वापथ्यमिवातुरः ॥ ३-२००-३६॥
tataḥ karma samādatte punaranyannavaṃ bahu |
pacyate tu punastena bhuktvāpathyamivāturaḥ || 3-200-36||
MHB 3-200-37
अजस्रमेव दुःखार्तोऽदुःखितः सुखसंज्ञितः ।
ततोऽनिवृत्तबन्धत्वात्कर्मणामुदयादपि ।
परिक्रामति संसारे चक्रवद्बहुवेदनः ॥ ३-२००-३७॥
ajasrameva duḥkhārto'duḥkhitaḥ sukhasaṃjñitaḥ |
tato'nivṛttabandhatvātkarmaṇāmudayādapi |
parikrāmati saṃsāre cakravadbahuvedanaḥ || 3-200-37||
MHB 3-200-38
स चेन्निवृत्तबन्धस्तु विशुद्धश्चापि कर्मभिः ।
प्राप्नोति सुकृताँल्लोकान्यत्र गत्वा न शोचति ॥ ३-२००-३८॥
sa cennivṛttabandhastu viśuddhaścāpi karmabhiḥ |
prāpnoti sukṛtā~llokānyatra gatvā na śocati || 3-200-38||
MHB 3-200-39
पापं कुर्वन्पापवृत्तः पापस्यान्तं न गच्छति ।
तस्मात्पुण्यं यतेत्कर्तुं वर्जयेत च पातकम् ॥ ३-२००-३९॥
pāpaṃ kurvanpāpavṛttaḥ pāpasyāntaṃ na gacchati |
tasmātpuṇyaṃ yatetkartuṃ varjayeta ca pātakam || 3-200-39||
MHB 3-200-40
अनसूयुः कृतज्ञश्च कल्याणान्येव सेवते ।
सुखानि धर्ममर्थं च स्वर्गं च लभते नरः ॥ ३-२००-४०॥
anasūyuḥ kṛtajñaśca kalyāṇānyeva sevate |
sukhāni dharmamarthaṃ ca svargaṃ ca labhate naraḥ || 3-200-40||
MHB 3-200-41
संस्कृतस्य हि दान्तस्य नियतस्य यतात्मनः ।
प्राज्ञस्यानन्तरा वृत्तिरिह लोके परत्र च ॥ ३-२००-४१॥
saṃskṛtasya hi dāntasya niyatasya yatātmanaḥ |
prājñasyānantarā vṛttiriha loke paratra ca || 3-200-41||
MHB 3-200-42
सतां धर्मेण वर्तेत क्रियां शिष्टवदाचरेत् ।
असंक्लेशेन लोकस्य वृत्तिं लिप्सेत वै द्विज ॥ ३-२००-४२॥
satāṃ dharmeṇa varteta kriyāṃ śiṣṭavadācaret |
asaṃkleśena lokasya vṛttiṃ lipseta vai dvija || 3-200-42||
MHB 3-200-43
सन्ति ह्यागतविज्ञानाः शिष्टाः शास्त्रविचक्षणाः ।
स्वधर्मेण क्रिया लोके कर्मणः सोऽप्यसंकरः ॥ ३-२००-४३॥
santi hyāgatavijñānāḥ śiṣṭāḥ śāstravicakṣaṇāḥ |
svadharmeṇa kriyā loke karmaṇaḥ so'pyasaṃkaraḥ || 3-200-43||
MHB 3-200-44
प्राज्ञो धर्मेण रमते धर्मं चैवोपजीवति ।
तस्य धर्मादवाप्तेषु धनेषु द्विजसत्तम ।
तस्यैव सिञ्चते मूलं गुणान्पश्यति यत्र वै ॥ ३-२००-४४॥
prājño dharmeṇa ramate dharmaṃ caivopajīvati |
tasya dharmādavāpteṣu dhaneṣu dvijasattama |
tasyaiva siñcate mūlaṃ guṇānpaśyati yatra vai || 3-200-44||
MHB 3-200-45
धर्मात्मा भवति ह्येवं चित्तं चास्य प्रसीदति ।
स मैत्रजनसंतुष्ट इह प्रेत्य च नन्दति ॥ ३-२००-४५॥
dharmātmā bhavati hyevaṃ cittaṃ cāsya prasīdati |
sa maitrajanasaṃtuṣṭa iha pretya ca nandati || 3-200-45||
MHB 3-200-46
शब्दं स्पर्शं तथा रूपं गन्धानिष्टांश्च सत्तम ।
प्रभुत्वं लभते चापि धर्मस्यैतत्फलं विदुः ॥ ३-२००-४६॥
śabdaṃ sparśaṃ tathā rūpaṃ gandhāniṣṭāṃśca sattama |
prabhutvaṃ labhate cāpi dharmasyaitatphalaṃ viduḥ || 3-200-46||
MHB 3-200-47
धर्मस्य च फलं लब्ध्वा न तृप्यति महाद्विज ।
अतृप्यमाणो निर्वेदमादत्ते ज्ञानचक्षुषा ॥ ३-२००-४७॥
dharmasya ca phalaṃ labdhvā na tṛpyati mahādvija |
atṛpyamāṇo nirvedamādatte jñānacakṣuṣā || 3-200-47||
MHB 3-200-48
प्रज्ञाचक्षुर्नर इह दोषं नैवानुरुध्यते ।
विरज्यति यथाकामं न च धर्मं विमुञ्चति ॥ ३-२००-४८॥
prajñācakṣurnara iha doṣaṃ naivānurudhyate |
virajyati yathākāmaṃ na ca dharmaṃ vimuñcati || 3-200-48||
MHB 3-200-49
सर्वत्यागे च यतते दृष्ट्वा लोकं क्षयात्मकम् ।
ततो मोक्षे प्रयतते नानुपायादुपायतः ॥ ३-२००-४९॥
sarvatyāge ca yatate dṛṣṭvā lokaṃ kṣayātmakam |
tato mokṣe prayatate nānupāyādupāyataḥ || 3-200-49||
MHB 3-200-50
एवं निर्वेदमादत्ते पापं कर्म जहाति च ।
धार्मिकश्चापि भवति मोक्षं च लभते परम् ॥ ३-२००-५०॥
evaṃ nirvedamādatte pāpaṃ karma jahāti ca |
dhārmikaścāpi bhavati mokṣaṃ ca labhate param || 3-200-50||
MHB 3-200-51
तपो निःश्रेयसं जन्तोस्तस्य मूलं शमो दमः ।
तेन सर्वानवाप्नोति कामान्यान्मनसेच्छति ॥ ३-२००-५१॥
tapo niḥśreyasaṃ jantostasya mūlaṃ śamo damaḥ |
tena sarvānavāpnoti kāmānyānmanasecchati || 3-200-51||
MHB 3-200-52
इन्द्रियाणां निरोधेन सत्येन च दमेन च ।
ब्रह्मणः पदमाप्नोति यत्परं द्विजसत्तम ॥ ३-२००-५२॥
indriyāṇāṃ nirodhena satyena ca damena ca |
brahmaṇaḥ padamāpnoti yatparaṃ dvijasattama || 3-200-52||
MHB 3-200-53
ब्राह्मण उवाच ।
इन्द्रियाणि तु यान्याहुः कानि तानि यतव्रत ।
निग्रहश्च कथं कार्यो निग्रहस्य च किं फलम् ॥ ३-२००-५३॥
brāhmaṇa uvāca |
indriyāṇi tu yānyāhuḥ kāni tāni yatavrata |
nigrahaśca kathaṃ kāryo nigrahasya ca kiṃ phalam || 3-200-53||
MHB 3-200-54
कथं च फलमाप्नोति तेषां धर्मभृतां वर ।
एतदिच्छामि तत्त्वेन धर्मं ज्ञातुं सुधार्मिक ॥ ३-२००-५४॥
kathaṃ ca phalamāpnoti teṣāṃ dharmabhṛtāṃ vara |
etadicchāmi tattvena dharmaṃ jñātuṃ sudhārmika || 3-200-54||
Adhyaya: 201/299 (20)
MHB 3-201-1
मार्कण्डेय उवाच ।
एवमुक्तस्तु विप्रेण धर्मव्याधो युधिष्ठिर ।
प्रत्युवाच यथा विप्रं तच्छृणुष्व नराधिप ॥ ३-२०१-१॥
mārkaṇḍeya uvāca |
evamuktastu vipreṇa dharmavyādho yudhiṣṭhira |
pratyuvāca yathā vipraṃ tacchṛṇuṣva narādhipa || 3-201-1||
MHB 3-201-2
व्याध उवाच ।
विज्ञानार्थं मनुष्याणां मनः पूर्वं प्रवर्तते ।
तत्प्राप्य कामं भजते क्रोधं च द्विजसत्तम ॥ ३-२०१-२॥
vyādha uvāca |
vijñānārthaṃ manuṣyāṇāṃ manaḥ pūrvaṃ pravartate |
tatprāpya kāmaṃ bhajate krodhaṃ ca dvijasattama || 3-201-2||
MHB 3-201-3
ततस्तदर्थं यतते कर्म चारभते महत् ।
इष्टानां रूपगन्धानामभ्यासं च निषेवते ॥ ३-२०१-३॥
tatastadarthaṃ yatate karma cārabhate mahat |
iṣṭānāṃ rūpagandhānāmabhyāsaṃ ca niṣevate || 3-201-3||
MHB 3-201-4
ततो रागः प्रभवति द्वेषश्च तदनन्तरम् ।
ततो लोभः प्रभवति मोहश्च तदनन्तरम् ॥ ३-२०१-४॥
tato rāgaḥ prabhavati dveṣaśca tadanantaram |
tato lobhaḥ prabhavati mohaśca tadanantaram || 3-201-4||
MHB 3-201-5
तस्य लोभाभिभूतस्य रागद्वेषहतस्य च ।
न धर्मे जायते बुद्धिर्व्याजाद्धर्मं करोति च ॥ ३-२०१-५॥
tasya lobhābhibhūtasya rāgadveṣahatasya ca |
na dharme jāyate buddhirvyājāddharmaṃ karoti ca || 3-201-5||
MHB 3-201-6
व्याजेन चरते धर्ममर्थं व्याजेन रोचते ।
व्याजेन सिध्यमानेषु धनेषु द्विजसत्तम ।
तत्रैव रमते बुद्धिस्ततः पापं चिकीर्षति ॥ ३-२०१-६॥
vyājena carate dharmamarthaṃ vyājena rocate |
vyājena sidhyamāneṣu dhaneṣu dvijasattama |
tatraiva ramate buddhistataḥ pāpaṃ cikīrṣati || 3-201-6||
MHB 3-201-7
सुहृद्भिर्वार्यमाणश्च पण्डितैश्च द्विजोत्तम ।
उत्तरं श्रुतिसंबद्धं ब्रवीति श्रुतियोजितम् ॥ ३-२०१-७॥
suhṛdbhirvāryamāṇaśca paṇḍitaiśca dvijottama |
uttaraṃ śrutisaṃbaddhaṃ bravīti śrutiyojitam || 3-201-7||
MHB 3-201-8
अधर्मस्त्रिविधस्तस्य वर्धते रागदोषतः ।
पापं चिन्तयते चापि ब्रवीति च करोति च ॥ ३-२०१-८॥
adharmastrividhastasya vardhate rāgadoṣataḥ |
pāpaṃ cintayate cāpi bravīti ca karoti ca || 3-201-8||
MHB 3-201-9
तस्याधर्मप्रवृत्तस्य गुणा नश्यन्ति साधवः ।
एकशीलाश्च मित्रत्वं भजन्ते पापकर्मिणः ॥ ३-२०१-९॥
tasyādharmapravṛttasya guṇā naśyanti sādhavaḥ |
ekaśīlāśca mitratvaṃ bhajante pāpakarmiṇaḥ || 3-201-9||
MHB 3-201-10
स तेनासुखमाप्नोति परत्र च विहन्यते ।
पापात्मा भवति ह्येवं धर्मलाभं तु मे शृणु ॥ ३-२०१-१०॥
sa tenāsukhamāpnoti paratra ca vihanyate |
pāpātmā bhavati hyevaṃ dharmalābhaṃ tu me śṛṇu || 3-201-10||
MHB 3-201-11
यस्त्वेतान्प्रज्ञया दोषान्पूर्वमेवानुपश्यति ।
कुशलः सुखदुःखेषु साधूंश्चाप्युपसेवते ।
तस्य साधुसमारम्भाद्बुद्धिर्धर्मेषु जायते ॥ ३-२०१-११॥
yastvetānprajñayā doṣānpūrvamevānupaśyati |
kuśalaḥ sukhaduḥkheṣu sādhūṃścāpyupasevate |
tasya sādhusamārambhādbuddhirdharmeṣu jāyate || 3-201-11||
MHB 3-201-12
ब्राह्मण उवाच ।
ब्रवीषि सूनृतं धर्मं यस्य वक्ता न विद्यते ।
दिव्यप्रभावः सुमहानृषिरेव मतोऽसि मे ॥ ३-२०१-१२॥
brāhmaṇa uvāca |
bravīṣi sūnṛtaṃ dharmaṃ yasya vaktā na vidyate |
divyaprabhāvaḥ sumahānṛṣireva mato'si me || 3-201-12||
MHB 3-201-13
व्याध उवाच ।
ब्राह्मणा वै महाभागाः पितरोऽग्रभुजः सदा ।
तेषां सर्वात्मना कार्यं प्रियं लोके मनीषिणा ॥ ३-२०१-१३॥
vyādha uvāca |
brāhmaṇā vai mahābhāgāḥ pitaro'grabhujaḥ sadā |
teṣāṃ sarvātmanā kāryaṃ priyaṃ loke manīṣiṇā || 3-201-13||
MHB 3-201-14
यत्तेषां च प्रियं तत्ते वक्ष्यामि द्विजसत्तम ।
नमस्कृत्वा ब्राह्मणेभ्यो ब्राह्मीं विद्यां निबोध मे ॥ ३-२०१-१४॥
yatteṣāṃ ca priyaṃ tatte vakṣyāmi dvijasattama |
namaskṛtvā brāhmaṇebhyo brāhmīṃ vidyāṃ nibodha me || 3-201-14||
MHB 3-201-15
इदं विश्वं जगत्सर्वमजय्यं चापि सर्वशः ।
महाभूतात्मकं ब्रह्मन्नातः परतरं भवेत् ॥ ३-२०१-१५॥
idaṃ viśvaṃ jagatsarvamajayyaṃ cāpi sarvaśaḥ |
mahābhūtātmakaṃ brahmannātaḥ parataraṃ bhavet || 3-201-15||
MHB 3-201-16
महाभूतानि खं वायुरग्निरापस्तथा च भूः ।
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च तद्गुणाः ॥ ३-२०१-१६॥
mahābhūtāni khaṃ vāyuragnirāpastathā ca bhūḥ |
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaśca tadguṇāḥ || 3-201-16||
MHB 3-201-17
तेषामपि गुणाः सर्वे गुणवृत्तिः परस्परम् ।
पूर्वपूर्वगुणाः सर्वे क्रमशो गुणिषु त्रिषु ॥ ३-२०१-१७॥
teṣāmapi guṇāḥ sarve guṇavṛttiḥ parasparam |
pūrvapūrvaguṇāḥ sarve kramaśo guṇiṣu triṣu || 3-201-17||
MHB 3-201-18
षष्ठस्तु चेतना नाम मन इत्यभिधीयते ।
सप्तमी तु भवेद्बुद्धिरहंकारस्ततः परम् ॥ ३-२०१-१८॥
ṣaṣṭhastu cetanā nāma mana ityabhidhīyate |
saptamī tu bhavedbuddhirahaṃkārastataḥ param || 3-201-18||
MHB 3-201-19
इन्द्रियाणि च पञ्चैव रजः सत्त्वं तमस्तथा ।
इत्येष सप्तदशको राशिरव्यक्तसंज्ञकः ॥ ३-२०१-१९॥
indriyāṇi ca pañcaiva rajaḥ sattvaṃ tamastathā |
ityeṣa saptadaśako rāśiravyaktasaṃjñakaḥ || 3-201-19||
MHB 3-201-20
सर्वैरिहेन्द्रियार्थैस्तु व्यक्ताव्यक्तैः सुसंवृतः ।
चतुर्विंशक इत्येष व्यक्ताव्यक्तमयो गुणः ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयो श्रोतुमिच्छसि ॥ ३-२०१-२०॥
sarvairihendriyārthaistu vyaktāvyaktaiḥ susaṃvṛtaḥ |
caturviṃśaka ityeṣa vyaktāvyaktamayo guṇaḥ |
etatte sarvamākhyātaṃ kiṃ bhūyo śrotumicchasi || 3-201-20||
Adhyaya: 202/299 (25)
MHB 3-202-1
मार्कण्डेय उवाच ।
एवमुक्तः स विप्रस्तु धर्मव्याधेन भारत ।
कथामकथयद्भूयो मनसः प्रीतिवर्धनीम् ॥ ३-२०२-१॥
mārkaṇḍeya uvāca |
evamuktaḥ sa viprastu dharmavyādhena bhārata |
kathāmakathayadbhūyo manasaḥ prītivardhanīm || 3-202-1||
MHB 3-202-2
ब्राह्मण ।
महाभूतानि यान्याहुः पञ्च धर्मविदां वर ।
एकैकस्य गुणान्सम्यक्पञ्चानामपि मे वद ॥ ३-२०२-२॥
brāhmaṇa |
mahābhūtāni yānyāhuḥ pañca dharmavidāṃ vara |
ekaikasya guṇānsamyakpañcānāmapi me vada || 3-202-2||
MHB 3-202-3
व्याध उवाच ।
भूमिरापस्तथा ज्योतिर्वायुराकाशमेव च ।
गुणोत्तराणि सर्वाणि तेषां वक्ष्यामि ते गुणान् ॥ ३-२०२-३॥
vyādha uvāca |
bhūmirāpastathā jyotirvāyurākāśameva ca |
guṇottarāṇi sarvāṇi teṣāṃ vakṣyāmi te guṇān || 3-202-3||
MHB 3-202-4
भूमिः पञ्चगुणा ब्रह्मन्नुदकं च चतुर्गुणम् ।
गुणास्त्रयस्तेजसि च त्रयश्चाकाशवातयोः ॥ ३-२०२-४॥
bhūmiḥ pañcaguṇā brahmannudakaṃ ca caturguṇam |
guṇāstrayastejasi ca trayaścākāśavātayoḥ || 3-202-4||
MHB 3-202-5
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
एते गुणाः पञ्च भूमेः सर्वेभ्यो गुणवत्तराः ॥ ३-२०२-५॥
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaśca pañcamaḥ |
ete guṇāḥ pañca bhūmeḥ sarvebhyo guṇavattarāḥ || 3-202-5||
MHB 3-202-6
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसश्चापि द्विजोत्तम ।
अपामेते गुणा ब्रह्मन्कीर्तितास्तव सुव्रत ॥ ३-२०२-६॥
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca rasaścāpi dvijottama |
apāmete guṇā brahmankīrtitāstava suvrata || 3-202-6||
MHB 3-202-7
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च तेजसोऽथ गुणास्त्रयः ।
शब्दः स्पर्शश्च वायौ तु शब्द आकाश एव च ॥ ३-२०२-७॥
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca tejaso'tha guṇāstrayaḥ |
śabdaḥ sparśaśca vāyau tu śabda ākāśa eva ca || 3-202-7||
MHB 3-202-8
एते पञ्चदश ब्रह्मन्गुणा भूतेषु पञ्चसु ।
वर्तन्ते सर्वभूतेषु येषु लोकाः प्रतिष्ठिताः ।
अन्योन्यं नातिवर्तन्ते संपच्च भवति द्विज ॥ ३-२०२-८॥
ete pañcadaśa brahmanguṇā bhūteṣu pañcasu |
vartante sarvabhūteṣu yeṣu lokāḥ pratiṣṭhitāḥ |
anyonyaṃ nātivartante saṃpacca bhavati dvija || 3-202-8||
MHB 3-202-9
यदा तु विषमीभावमाचरन्ति चराचराः ।
तदा देही देहमन्यं व्यतिरोहति कालतः ॥ ३-२०२-९॥
yadā tu viṣamībhāvamācaranti carācarāḥ |
tadā dehī dehamanyaṃ vyatirohati kālataḥ || 3-202-9||
MHB 3-202-10
आनुपूर्व्या विनश्यन्ति जायन्ते चानुपूर्वशः ।
तत्र तत्र हि दृश्यन्ते धातवः पाञ्चभौतिकाः ।
यैरावृतमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥ ३-२०२-१०॥
ānupūrvyā vinaśyanti jāyante cānupūrvaśaḥ |
tatra tatra hi dṛśyante dhātavaḥ pāñcabhautikāḥ |
yairāvṛtamidaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam || 3-202-10||
MHB 3-202-11
इन्द्रियैः सृज्यते यद्यत्तत्तद्व्यक्तमिति स्मृतम् ।
अव्यक्तमिति विज्ञेयं लिङ्गग्राह्यमतीन्द्रियम् ॥ ३-२०२-११॥
indriyaiḥ sṛjyate yadyattattadvyaktamiti smṛtam |
avyaktamiti vijñeyaṃ liṅgagrāhyamatīndriyam || 3-202-11||
MHB 3-202-12
यथास्वं ग्राहकान्येषां शब्दादीनामिमानि तु ।
इन्द्रियाणि यदा देही धारयन्निह तप्यते ॥ ३-२०२-१२॥
yathāsvaṃ grāhakānyeṣāṃ śabdādīnāmimāni tu |
indriyāṇi yadā dehī dhārayanniha tapyate || 3-202-12||
MHB 3-202-13
लोके विततमात्मानं लोकं चात्मनि पश्यति ।
परावरज्ञः सक्तः सन्सर्वभूतानि पश्यति ॥ ३-२०२-१३॥
loke vitatamātmānaṃ lokaṃ cātmani paśyati |
parāvarajñaḥ saktaḥ sansarvabhūtāni paśyati || 3-202-13||
MHB 3-202-14
पश्यतः सर्वभूतानि सर्वावस्थासु सर्वदा ।
ब्रह्मभूतस्य संयोगो नाशुभेनोपपद्यते ॥ ३-२०२-१४॥
paśyataḥ sarvabhūtāni sarvāvasthāsu sarvadā |
brahmabhūtasya saṃyogo nāśubhenopapadyate || 3-202-14||
MHB 3-202-15
ज्ञानमूलात्मकं क्लेशमतिवृत्तस्य मोहजम् ।
लोको बुद्धिप्रकाशेन ज्ञेयमार्गेण दृश्यते ॥ ३-२०२-१५॥
jñānamūlātmakaṃ kleśamativṛttasya mohajam |
loko buddhiprakāśena jñeyamārgeṇa dṛśyate || 3-202-15||
MHB 3-202-16
अनादिनिधनं जन्तुमात्मयोनिं सदाव्ययम् ।
अनौपम्यममूर्तं च भगवानाह बुद्धिमान् ।
तपोमूलमिदं सर्वं यन्मां विप्रानुपृच्छसि ॥ ३-२०२-१६॥
anādinidhanaṃ jantumātmayoniṃ sadāvyayam |
anaupamyamamūrtaṃ ca bhagavānāha buddhimān |
tapomūlamidaṃ sarvaṃ yanmāṃ viprānupṛcchasi || 3-202-16||
MHB 3-202-17
इन्द्रियाण्येव तत्सर्वं यत्स्वर्गनरकावुभौ ।
निगृहीतविसृष्टानि स्वर्गाय नरकाय च ॥ ३-२०२-१७॥
indriyāṇyeva tatsarvaṃ yatsvarganarakāvubhau |
nigṛhītavisṛṣṭāni svargāya narakāya ca || 3-202-17||
MHB 3-202-18
एष योगविधिः कृत्स्नो यावदिन्द्रियधारणम् ।
एतन्मूलं हि तपसः कृत्स्नस्य नरकस्य च ॥ ३-२०२-१८॥
eṣa yogavidhiḥ kṛtsno yāvadindriyadhāraṇam |
etanmūlaṃ hi tapasaḥ kṛtsnasya narakasya ca || 3-202-18||
MHB 3-202-19
इन्द्रियाणां प्रसङ्गेन दोषमृच्छत्यसंशयम् ।
संनियम्य तु तान्येव ततः सिद्धिमवाप्नुते ॥ ३-२०२-१९॥
indriyāṇāṃ prasaṅgena doṣamṛcchatyasaṃśayam |
saṃniyamya tu tānyeva tataḥ siddhimavāpnute || 3-202-19||
MHB 3-202-20
षण्णामात्मनि नित्यानामैश्वर्यं योऽधिगच्छति ।
न स पापैः कुतोऽनर्थैर्युज्यते विजितेन्द्रियः ॥ ३-२०२-२०॥
ṣaṇṇāmātmani nityānāmaiśvaryaṃ yo'dhigacchati |
na sa pāpaiḥ kuto'narthairyujyate vijitendriyaḥ || 3-202-20||
MHB 3-202-21
रथः शरीरं पुरुषस्य दृष्टमात्मा नियन्तेन्द्रियाण्याहुरश्वान् ।
तैरप्रमत्तः कुशली सदश्वैर्दान्तैः सुखं याति रथीव धीरः ॥ ३-२०२-२१॥
rathaḥ śarīraṃ puruṣasya dṛṣṭamātmā niyantendriyāṇyāhuraśvān |
tairapramattaḥ kuśalī sadaśvairdāntaiḥ sukhaṃ yāti rathīva dhīraḥ || 3-202-21||
MHB 3-202-22
षण्णामात्मनि नित्यानामिन्द्रियाणां प्रमाथिनाम् ।
यो धीरो धारयेद्रश्मीन्स स्यात्परमसारथिः ॥ ३-२०२-२२॥
ṣaṇṇāmātmani nityānāmindriyāṇāṃ pramāthinām |
yo dhīro dhārayedraśmīnsa syātparamasārathiḥ || 3-202-22||
MHB 3-202-23
इन्द्रियाणां प्रसृष्टानां हयानामिव वर्त्मसु ।
धृतिं कुर्वीत सारथ्ये धृत्या तानि जयेद्ध्रुवम् ॥ ३-२०२-२३॥
indriyāṇāṃ prasṛṣṭānāṃ hayānāmiva vartmasu |
dhṛtiṃ kurvīta sārathye dhṛtyā t