Mahabharata - Virata Parva

Virata Parva narrates the final year of the Pandavas’ exile, during which they live in disguise in the kingdom of Virata. The Parva explores concealment, dignity under pressure, political uncertainty, and the gradual re-emergence of the Pandavas before the coming war.

Editorial Note

Virata Parva is the transition between exile and open political confrontation in the Mahabharata.

After years in the forest, the Pandavas must complete one final condition:

  • living for one year in secrecy without being discovered.

Unlike Vana Parva, this section is not centered on pilgrimage or philosophical storytelling.

Instead, it focuses on:

  • disguise
  • survival
  • hidden identity
  • humiliation
  • and strategic patience.

The tension of concealment runs throughout the narrative until the Pandavas finally reveal themselves again.

Structure and Composition

  • Total Adhyayas: ~72 (Critical Edition alignment)

  • Narrative Coverage:

    • Arrival of the Pandavas in the kingdom of Virata
    • Adoption of hidden identities
    • Service within the royal court
    • Draupadi’s harassment by Kichaka
    • Bhima’s killing of Kichaka
    • Cattle raid against Virata kingdom
    • Arjuna’s return to warfare as Brihannala
    • Revelation of the Pandavas’ identities
    • Completion of exile conditions

📌 Textual Note: This edition follows the BORI Critical Edition, a scholarly reconstruction based on extensive manuscript comparison, digitally preserved and maintained through the work of Tokunaga and John Smith.

Major Characters and Roles

  • Yudhishthira - disguised as a royal advisor and dice expert
  • Bhima - works as a cook while secretly protecting the family
  • Arjuna - lives as Brihannala, a dance and music teacher
  • Draupadi - serves as attendant to the queen while facing repeated danger
  • King Virata - ruler who unknowingly shelters the Pandavas
  • Kichaka - powerful commander whose abuse of authority creates major conflict

Thematic Flow

  1. Hidden Survival The Pandavas enter Virata’s kingdom in disguise

  2. Suppression of Identity Great warriors and rulers must live ordinary lives

  3. Danger within the Court Draupadi faces harassment and insecurity

  4. Resistance against Injustice Bhima destroys Kichaka to protect Draupadi

  5. Return of Martial Power Arjuna resumes warrior identity during the cattle raid

  6. Revelation and Transition The Pandavas complete exile and prepare for political negotiation and war

Philosophical Significance

Virata Parva explores the relationship between identity, dignity, and restraint.

Major themes include:

  • Hidden Strength - power does not disappear when concealed
  • Patience under Pressure - survival sometimes requires restraint
  • Dignity amid Humiliation - moral strength continues despite suffering
  • Justice against Abuse of Power - Kichaka episode exposes corruption and exploitation
  • Transition before Conflict - preparation and timing are essential before action

This Parva shows that self-control can sometimes be more difficult than open battle.

Simple Summary (For Easy Understanding)

Virata Parva tells the story of the Pandavas during the final year of exile.

They must remain hidden for one year.

If anyone recognizes them, they would need to repeat the exile again.

So each Pandava takes a different disguise:

  • Yudhishthira becomes a court advisor
  • Bhima works in the royal kitchen
  • Arjuna becomes Brihannala, a dance teacher
  • Nakula and Sahadeva work with animals
  • Draupadi serves the queen.

During this time, Draupadi is harassed by Kichaka, a powerful military commander.

Bhima secretly kills Kichaka to protect her.

Later, enemy forces attack Virata’s kingdom.

Arjuna finally reveals his warrior abilities and defeats the attackers.

At the end:

  • the Pandavas successfully complete their exile
  • their identities are revealed
  • and preparations begin for the larger political conflict.

Virata Parva teaches that:

  • strength can remain hidden
  • patience requires courage
  • and dignity must be protected even in difficult circumstances.

Important Events in Virata Parva

1. Entry into Virata Kingdom

The Pandavas arrive in the Matsya kingdom and assume hidden identities to avoid recognition.

2. Arjuna as Brihannala

Arjuna lives as Brihannala, teaching music and dance in the royal palace.

This becomes one of the most unique identity transformations in the Mahabharata.

3. Draupadi and Kichaka

Kichaka repeatedly abuses his authority and harasses Draupadi.

This episode highlights the vulnerability of women within political systems dominated by power.

4. Bhima Kills Kichaka

Bhima secretly defeats and kills Kichaka, bringing justice while protecting the Pandavas’ hidden identities.

5. The Cattle Raid

Enemy kingdoms attack Virata and seize cattle.

The conflict forces Arjuna to resume his role as a warrior.

6. Revelation of the Pandavas

After victory in battle, the Pandavas reveal their true identities.

The exile period officially ends.

Historical and Literary Importance

Virata Parva is important because it combines:

  • court drama
  • hidden identity narrative
  • ethical conflict
  • and military transition.

The Brihannala episode has especially attracted attention in discussions of gender roles, performance, and identity in Indian literature.

The Parva also serves as the final calm period before the diplomatic and military escalation leading to the Kurukshetra war.

Source Note: This presentation follows the Mahabharata Critical Edition prepared at the Bhandarkar Oriental Research Institute (BORI), based on systematic manuscript comparison. The digital text lineage originates from Prof. Tokunaga and has been maintained and updated by Prof. John Smith.

Reading Mode - Change for details

Original Texts

Adhyaya: 1/67 (23)

MHB 4-1-1

जनमेजय उवाच ।
कथं विराटनगरे मम पूर्वपितामहाः ।
अज्ञातवासमुषिता दुर्योधनभयार्दिताः ॥ ४-१-१॥
janamejaya uvāca |
kathaṃ virāṭanagare mama pūrvapitāmahāḥ |
ajñātavāsamuṣitā duryodhanabhayārditāḥ || 4-1-1||

MHB 4-1-2

वैशंपायन उवाच ।
तथा तु स वराँल्लब्ध्वा धर्माद्धर्मभृतां वरः ।
गत्वाश्रमं ब्राह्मणेभ्य आचख्यौ सर्वमेव तत् ॥ ४-१-२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tathā tu sa varā~llabdhvā dharmāddharmabhṛtāṃ varaḥ |
gatvāśramaṃ brāhmaṇebhya ācakhyau sarvameva tat || 4-1-2||

MHB 4-1-3

कथयित्वा तु तत्सर्वं ब्राह्मणेभ्यो युधिष्ठिरः ।
अरणीसहितं तस्मै ब्राह्मणाय न्यवेदयत् ॥ ४-१-३॥
kathayitvā tu tatsarvaṃ brāhmaṇebhyo yudhiṣṭhiraḥ |
araṇīsahitaṃ tasmai brāhmaṇāya nyavedayat || 4-1-3||

MHB 4-1-4

ततो युधिष्ठिरो राजा धर्मपुत्रो महामनाः ।
संनिवर्त्यानुजान्सर्वानिति होवाच भारत ॥ ४-१-४॥
tato yudhiṣṭhiro rājā dharmaputro mahāmanāḥ |
saṃnivartyānujānsarvāniti hovāca bhārata || 4-1-4||

MHB 4-1-5

द्वादशेमानि वर्षाणि राष्ट्राद्विप्रोषिता वयम् ।
त्रयोदशोऽयं संप्राप्तः कृच्छ्रः परमदुर्वसः ॥ ४-१-५॥
dvādaśemāni varṣāṇi rāṣṭrādviproṣitā vayam |
trayodaśo'yaṃ saṃprāptaḥ kṛcchraḥ paramadurvasaḥ || 4-1-5||

MHB 4-1-6

स साधु कौन्तेय इतो वासमर्जुन रोचय ।
यत्रेमा वसतीः सर्वा वसेमाविदिताः परैः ॥ ४-१-६॥
sa sādhu kaunteya ito vāsamarjuna rocaya |
yatremā vasatīḥ sarvā vasemāviditāḥ paraiḥ || 4-1-6||

MHB 4-1-7

अर्जुन उवाच ।
तस्यैव वरदानेन धर्मस्य मनुजाधिप ।
अज्ञाता विचरिष्यामो नराणां भरतर्षभ ॥ ४-१-७॥
arjuna uvāca |
tasyaiva varadānena dharmasya manujādhipa |
ajñātā vicariṣyāmo narāṇāṃ bharatarṣabha || 4-1-7||

MHB 4-1-8

किं तु वासाय राष्ट्राणि कीर्तयिष्यामि कानिचित् ।
रमणीयानि गुप्तानि तेषां किंचित्स्म रोचय ॥ ४-१-८॥
kiṃ tu vāsāya rāṣṭrāṇi kīrtayiṣyāmi kānicit |
ramaṇīyāni guptāni teṣāṃ kiṃcitsma rocaya || 4-1-8||

MHB 4-1-9

सन्ति रम्या जनपदा बह्वन्नाः परितः कुरून् ।
पाञ्चालाश्चेदिमत्स्याश्च शूरसेनाः पटच्चराः ।
दशार्णा नवराष्ट्रं च मल्लाः शाल्वा युगंधराः ॥ ४-१-९॥
santi ramyā janapadā bahvannāḥ paritaḥ kurūn |
pāñcālāścedimatsyāśca śūrasenāḥ paṭaccarāḥ |
daśārṇā navarāṣṭraṃ ca mallāḥ śālvā yugaṃdharāḥ || 4-1-9||

MHB 4-1-10

एतेषां कतमो राजन्निवासस्तव रोचते ।
वत्स्यामो यत्र राजेन्द्र संवत्सरमिमं वयम् ॥ ४-१-१०॥
eteṣāṃ katamo rājannivāsastava rocate |
vatsyāmo yatra rājendra saṃvatsaramimaṃ vayam || 4-1-10||

MHB 4-1-11

युधिष्ठिर उवाच ।
एवमेतन्महाबाहो यथा स भगवान्प्रभुः ।
अब्रवीत्सर्वभूतेशस्तत्तथा न तदन्यथा ॥ ४-१-११॥
yudhiṣṭhira uvāca |
evametanmahābāho yathā sa bhagavānprabhuḥ |
abravītsarvabhūteśastattathā na tadanyathā || 4-1-11||

MHB 4-1-12

अवश्यं त्वेव वासार्थं रमणीयं शिवं सुखम् ।
संमन्त्र्य सहितैः सर्वैर्द्रष्टव्यमकुतोभयम् ॥ ४-१-१२॥
avaśyaṃ tveva vāsārthaṃ ramaṇīyaṃ śivaṃ sukham |
saṃmantrya sahitaiḥ sarvairdraṣṭavyamakutobhayam || 4-1-12||

MHB 4-1-13

मत्स्यो विराटो बलवानभिरक्षेत्स पाण्डवान् ।
धर्मशीलो वदान्यश्च वृद्धश्च सुमहाधनः ॥ ४-१-१३॥
matsyo virāṭo balavānabhirakṣetsa pāṇḍavān |
dharmaśīlo vadānyaśca vṛddhaśca sumahādhanaḥ || 4-1-13||

MHB 4-1-14

विराटनगरे तात संवत्सरमिमं वयम् ।
कुर्वन्तस्तस्य कर्माणि विहरिष्याम भारत ॥ ४-१-१४॥
virāṭanagare tāta saṃvatsaramimaṃ vayam |
kurvantastasya karmāṇi vihariṣyāma bhārata || 4-1-14||

MHB 4-1-15

यानि यानि च कर्माणि तस्य शक्ष्यामहे वयम् ।
कर्तुं यो यत्स तत्कर्म ब्रवीतु कुरुनन्दनाः ॥ ४-१-१५॥
yāni yāni ca karmāṇi tasya śakṣyāmahe vayam |
kartuṃ yo yatsa tatkarma bravītu kurunandanāḥ || 4-1-15||

MHB 4-1-16

अर्जुन उवाच ।
नरदेव कथं कर्म राष्ट्रे तस्य करिष्यसि ।
विराटनृपतेः साधो रंस्यसे केन कर्मणा ॥ ४-१-१६॥
arjuna uvāca |
naradeva kathaṃ karma rāṣṭre tasya kariṣyasi |
virāṭanṛpateḥ sādho raṃsyase kena karmaṇā || 4-1-16||

MHB 4-1-17

मृदुर्वदान्यो ह्रीमांश्च धार्मिकः सत्यविक्रमः ।
राजंस्त्वमापदा क्लिष्टः किं करिष्यसि पाण्डव ॥ ४-१-१७॥
mṛdurvadānyo hrīmāṃśca dhārmikaḥ satyavikramaḥ |
rājaṃstvamāpadā kliṣṭaḥ kiṃ kariṣyasi pāṇḍava || 4-1-17||

MHB 4-1-18

न दुःखमुचितं किंचिद्राजन्वेद यथा जनः ।
स इमामापदं प्राप्य कथं घोरां तरिष्यसि ॥ ४-१-१८॥
na duḥkhamucitaṃ kiṃcidrājanveda yathā janaḥ |
sa imāmāpadaṃ prāpya kathaṃ ghorāṃ tariṣyasi || 4-1-18||

MHB 4-1-19

युधिष्ठिर उवाच ।
शृणुध्वं यत्करिष्यामि कर्म वै कुरुनन्दनाः ।
विराटमनुसंप्राप्य राजानं पुरुषर्षभम् ॥ ४-१-१९॥
yudhiṣṭhira uvāca |
śṛṇudhvaṃ yatkariṣyāmi karma vai kurunandanāḥ |
virāṭamanusaṃprāpya rājānaṃ puruṣarṣabham || 4-1-19||

MHB 4-1-20

सभास्तारो भविष्यामि तस्य राज्ञो महात्मनः ।
कङ्को नाम द्विजो भूत्वा मताक्षः प्रियदेविता ॥ ४-१-२०॥
sabhāstāro bhaviṣyāmi tasya rājño mahātmanaḥ |
kaṅko nāma dvijo bhūtvā matākṣaḥ priyadevitā || 4-1-20||

MHB 4-1-21

वैडूर्यान्काञ्चनान्दान्तान्फलैर्ज्योतीरसैः सह ।
कृष्णाक्षाँल्लोहिताक्षांश्च निर्वर्त्स्यामि मनोरमान् ॥ ४-१-२१॥
vaiḍūryānkāñcanāndāntānphalairjyotīrasaiḥ saha |
kṛṣṇākṣā~llohitākṣāṃśca nirvartsyāmi manoramān || 4-1-21||

MHB 4-1-22

आसं युधिष्ठिरस्याहं पुरा प्राणसमः सखा ।
इति वक्ष्यामि राजानं यदि मामनुयोक्ष्यते ॥ ४-१-२२॥
āsaṃ yudhiṣṭhirasyāhaṃ purā prāṇasamaḥ sakhā |
iti vakṣyāmi rājānaṃ yadi māmanuyokṣyate || 4-1-22||

MHB 4-1-23

इत्येतद्वो मयाख्यातं विहरिष्याम्यहं यथा ।
वृकोदर विराटे त्वं रंस्यसे केन कर्मणा ॥ ४-१-२३॥
ityetadvo mayākhyātaṃ vihariṣyāmyahaṃ yathā |
vṛkodara virāṭe tvaṃ raṃsyase kena karmaṇā || 4-1-23||

Adhyaya: 2/67 (27)

MHB 4-2-1

भीम उवाच ।
पौरोगवो ब्रुवाणोऽहं बल्लवो नाम नामतः ।
उपस्थास्यामि राजानं विराटमिति मे मतिः ॥ ४-२-१॥
bhīma uvāca |
paurogavo bruvāṇo'haṃ ballavo nāma nāmataḥ |
upasthāsyāmi rājānaṃ virāṭamiti me matiḥ || 4-2-1||

MHB 4-2-2

सूपानस्य करिष्यामि कुशलोऽस्मि महानसे ।
कृतपूर्वाणि यैरस्य व्यञ्जनानि सुशिक्षितैः ।
तानप्यभिभविष्यामि प्रीतिं संजनयन्नहम् ॥ ४-२-२॥
sūpānasya kariṣyāmi kuśalo'smi mahānase |
kṛtapūrvāṇi yairasya vyañjanāni suśikṣitaiḥ |
tānapyabhibhaviṣyāmi prītiṃ saṃjanayannaham || 4-2-2||

MHB 4-2-3

आहरिष्यामि दारूणां निचयान्महतोऽपि च ।
तत्प्रेक्ष्य विपुलं कर्म राजा प्रीतो भविष्यति ॥ ४-२-३॥
āhariṣyāmi dārūṇāṃ nicayānmahato'pi ca |
tatprekṣya vipulaṃ karma rājā prīto bhaviṣyati || 4-2-3||

MHB 4-2-4

द्विपा वा बलिनो राजन्वृषभा वा महाबलाः ।
विनिग्राह्या यदि मया निग्रहीष्यामि तानपि ॥ ४-२-४॥
dvipā vā balino rājanvṛṣabhā vā mahābalāḥ |
vinigrāhyā yadi mayā nigrahīṣyāmi tānapi || 4-2-4||

MHB 4-2-5

ये च केचिन्नियोत्स्यन्ति समाजेषु नियोधकाः ।
तानहं निहनिष्यामि प्रीतिं तस्य विवर्धयन् ॥ ४-२-५॥
ye ca kecinniyotsyanti samājeṣu niyodhakāḥ |
tānahaṃ nihaniṣyāmi prītiṃ tasya vivardhayan || 4-2-5||

MHB 4-2-6

न त्वेतान्युध्यमानान्वै हनिष्यामि कथंचन ।
तथैतान्पातयिष्यामि यथा यास्यन्ति न क्षयम् ॥ ४-२-६॥
na tvetānyudhyamānānvai haniṣyāmi kathaṃcana |
tathaitānpātayiṣyāmi yathā yāsyanti na kṣayam || 4-2-6||

MHB 4-2-7

आरालिको गोविकर्ता सूपकर्ता नियोधकः ।
आसं युधिष्ठिरस्याहमिति वक्ष्यामि पृच्छतः ॥ ४-२-७॥
ārāliko govikartā sūpakartā niyodhakaḥ |
āsaṃ yudhiṣṭhirasyāhamiti vakṣyāmi pṛcchataḥ || 4-2-7||

MHB 4-2-8

आत्मानमात्मना रक्षंश्चरिष्यामि विशां पते ।
इत्येतत्प्रतिजानामि विहरिष्याम्यहं यथा ॥ ४-२-८॥
ātmānamātmanā rakṣaṃścariṣyāmi viśāṃ pate |
ityetatpratijānāmi vihariṣyāmyahaṃ yathā || 4-2-8||

MHB 4-2-9

युधिष्ठिर उवाच ।
यमग्निर्ब्राह्मणो भूत्वा समागच्छन्नृणां वरम् ।
दिधक्षुः खाण्डवं दावं दाशार्हसहितं पुरा ॥ ४-२-९॥
yudhiṣṭhira uvāca |
yamagnirbrāhmaṇo bhūtvā samāgacchannṛṇāṃ varam |
didhakṣuḥ khāṇḍavaṃ dāvaṃ dāśārhasahitaṃ purā || 4-2-9||

MHB 4-2-10

महाबलं महाबाहुमजितं कुरुनन्दनम् ।
सोऽयं किं कर्म कौन्तेयः करिष्यति धनंजयः ॥ ४-२-१०॥
mahābalaṃ mahābāhumajitaṃ kurunandanam |
so'yaṃ kiṃ karma kaunteyaḥ kariṣyati dhanaṃjayaḥ || 4-2-10||

MHB 4-2-11

योऽयमासाद्य तं दावं तर्पयामास पावकम् ।
विजित्यैकरथेनेन्द्रं हत्वा पन्नगराक्षसान् ।
श्रेष्ठः प्रतियुधां नाम सोऽर्जुनः किं करिष्यति ॥ ४-२-११॥
yo'yamāsādya taṃ dāvaṃ tarpayāmāsa pāvakam |
vijityaikarathenendraṃ hatvā pannagarākṣasān |
śreṣṭhaḥ pratiyudhāṃ nāma so'rjunaḥ kiṃ kariṣyati || 4-2-11||

MHB 4-2-12

सूर्यः प्रतपतां श्रेष्ठो द्विपदां ब्राह्मणो वरः ।
आशीविषश्च सर्पाणामग्निस्तेजस्विनां वरः ॥ ४-२-१२॥
sūryaḥ pratapatāṃ śreṣṭho dvipadāṃ brāhmaṇo varaḥ |
āśīviṣaśca sarpāṇāmagnistejasvināṃ varaḥ || 4-2-12||

MHB 4-2-13

आयुधानां वरो वज्रः ककुद्मी च गवां वरः ।
ह्रदानामुदधिः श्रेष्ठः पर्जन्यो वर्षतां वरः ॥ ४-२-१३॥
āyudhānāṃ varo vajraḥ kakudmī ca gavāṃ varaḥ |
hradānāmudadhiḥ śreṣṭhaḥ parjanyo varṣatāṃ varaḥ || 4-2-13||

MHB 4-2-14

धृतराष्ट्रश्च नागानां हस्तिष्वैरावतो वरः ।
पुत्रः प्रियाणामधिको भार्या च सुहृदां वरा ॥ ४-२-१४॥
dhṛtarāṣṭraśca nāgānāṃ hastiṣvairāvato varaḥ |
putraḥ priyāṇāmadhiko bhāryā ca suhṛdāṃ varā || 4-2-14||

MHB 4-2-15

यथैतानि विशिष्टानि जात्यां जात्यां वृकोदर ।
एवं युवा गुडाकेशः श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम् ॥ ४-२-१५॥
yathaitāni viśiṣṭāni jātyāṃ jātyāṃ vṛkodara |
evaṃ yuvā guḍākeśaḥ śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatām || 4-2-15||

MHB 4-2-16

सोऽयमिन्द्रादनवरो वासुदेवाच्च भारत ।
गाण्डीवधन्वा श्वेताश्वो बीभत्सुः किं करिष्यति ॥ ४-२-१६॥
so'yamindrādanavaro vāsudevācca bhārata |
gāṇḍīvadhanvā śvetāśvo bībhatsuḥ kiṃ kariṣyati || 4-2-16||

MHB 4-2-17

उषित्वा पञ्च वर्षाणि सहस्राक्षस्य वेश्मनि ।
दिव्यान्यस्त्राण्यवाप्तानि देवरूपेण भास्वता ॥ ४-२-१७॥
uṣitvā pañca varṣāṇi sahasrākṣasya veśmani |
divyānyastrāṇyavāptāni devarūpeṇa bhāsvatā || 4-2-17||

MHB 4-2-18

यं मन्ये द्वादशं रुद्रमादित्यानां त्रयोदशम् ।
यस्य बाहू समौ दीर्घौ ज्याघातकठिनत्वचौ ।
दक्षिणे चैव सव्ये च गवामिव वहः कृतः ॥ ४-२-१८॥
yaṃ manye dvādaśaṃ rudramādityānāṃ trayodaśam |
yasya bāhū samau dīrghau jyāghātakaṭhinatvacau |
dakṣiṇe caiva savye ca gavāmiva vahaḥ kṛtaḥ || 4-2-18||

MHB 4-2-19

हिमवानिव शैलानां समुद्रः सरितामिव ।
त्रिदशानां यथा शक्रो वसूनामिव हव्यवाट् ॥ ४-२-१९॥
himavāniva śailānāṃ samudraḥ saritāmiva |
tridaśānāṃ yathā śakro vasūnāmiva havyavāṭ || 4-2-19||

MHB 4-2-20

मृगाणामिव शार्दूलो गरुडः पततामिव ।
वरः संनह्यमानानामर्जुनः किं करिष्यति ॥ ४-२-२०॥
mṛgāṇāmiva śārdūlo garuḍaḥ patatāmiva |
varaḥ saṃnahyamānānāmarjunaḥ kiṃ kariṣyati || 4-2-20||

MHB 4-2-21

अर्जुन उवाच ।
प्रतिज्ञां षण्ढकोऽस्मीति करिष्यामि महीपते ।
ज्याघातौ हि महान्तौ मे संवर्तुं नृप दुष्करौ ॥ ४-२-२१॥
arjuna uvāca |
pratijñāṃ ṣaṇḍhako'smīti kariṣyāmi mahīpate |
jyāghātau hi mahāntau me saṃvartuṃ nṛpa duṣkarau || 4-2-21||

MHB 4-2-22

कर्णयोः प्रतिमुच्याहं कुण्डले ज्वलनोपमे ।
वेणीकृतशिरा राजन्नाम्ना चैव बृहन्नडा ॥ ४-२-२२॥
karṇayoḥ pratimucyāhaṃ kuṇḍale jvalanopame |
veṇīkṛtaśirā rājannāmnā caiva bṛhannaḍā || 4-2-22||

MHB 4-2-23

पठन्नाख्यायिकां नाम स्त्रीभावेन पुनः पुनः ।
रमयिष्ये महीपालमन्यांश्चान्तःपुरे जनान् ॥ ४-२-२३॥
paṭhannākhyāyikāṃ nāma strībhāvena punaḥ punaḥ |
ramayiṣye mahīpālamanyāṃścāntaḥpure janān || 4-2-23||

MHB 4-2-24

गीतं नृत्तं विचित्रं च वादित्रं विविधं तथा ।
शिक्षयिष्याम्यहं राजन्विराटभवने स्त्रियः ॥ ४-२-२४॥
gītaṃ nṛttaṃ vicitraṃ ca vāditraṃ vividhaṃ tathā |
śikṣayiṣyāmyahaṃ rājanvirāṭabhavane striyaḥ || 4-2-24||

MHB 4-2-25

प्रजानां समुदाचारं बहु कर्मकृतं वदन् ।
छादयिष्यामि कौन्तेय माययात्मानमात्मना ॥ ४-२-२५॥
prajānāṃ samudācāraṃ bahu karmakṛtaṃ vadan |
chādayiṣyāmi kaunteya māyayātmānamātmanā || 4-2-25||

MHB 4-2-26

युधिष्ठिरस्य गेहेऽस्मि द्रौपद्याः परिचारिका ।
उषितास्मीति वक्ष्यामि पृष्टो राज्ञा च भारत ॥ ४-२-२६॥
yudhiṣṭhirasya gehe'smi draupadyāḥ paricārikā |
uṣitāsmīti vakṣyāmi pṛṣṭo rājñā ca bhārata || 4-2-26||

MHB 4-2-27

एतेन विधिना छन्नः कृतकेन यथा नलः ।
विहरिष्यामि राजेन्द्र विराटभवने सुखम् ॥ ४-२-२७॥
etena vidhinā channaḥ kṛtakena yathā nalaḥ |
vihariṣyāmi rājendra virāṭabhavane sukham || 4-2-27||

Adhyaya: 3/67 (19)

MHB 4-3-1

युधिष्ठिर उवाच ।
किं त्वं नकुल कुर्वाणस्तत्र तात चरिष्यसि ।
सुकुमारश्च शूरश्च दर्शनीयः सुखोचितः ॥ ४-३-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kiṃ tvaṃ nakula kurvāṇastatra tāta cariṣyasi |
sukumāraśca śūraśca darśanīyaḥ sukhocitaḥ || 4-3-1||

MHB 4-3-2

नकुल उवाच ।
अश्वबन्धो भविष्यामि विराटनृपतेरहम् ।
ग्रन्थिको नाम नाम्नाहं कर्मैतत्सुप्रियं मम ॥ ४-३-२॥
nakula uvāca |
aśvabandho bhaviṣyāmi virāṭanṛpateraham |
granthiko nāma nāmnāhaṃ karmaitatsupriyaṃ mama || 4-3-2||

MHB 4-3-3

कुशलोऽस्म्यश्वशिक्षायां तथैवाश्वचिकित्सिते ।
प्रियाश्च सततं मेऽश्वाः कुरुराज यथा तव ॥ ४-३-३॥
kuśalo'smyaśvaśikṣāyāṃ tathaivāśvacikitsite |
priyāśca satataṃ me'śvāḥ kururāja yathā tava || 4-3-3||

MHB 4-3-4

ये मामामन्त्रयिष्यन्ति विराटनगरे जनाः ।
तेभ्य एवं प्रवक्ष्यामि विहरिष्याम्यहं यथा ॥ ४-३-४॥
ye māmāmantrayiṣyanti virāṭanagare janāḥ |
tebhya evaṃ pravakṣyāmi vihariṣyāmyahaṃ yathā || 4-3-4||

MHB 4-3-5

युधिष्ठिर उवाच ।
सहदेव कथं तस्य समीपे विहरिष्यसि ।
किं वा त्वं तात कुर्वाणः प्रच्छन्नो विचरिष्यसि ॥ ४-३-५॥
yudhiṣṭhira uvāca |
sahadeva kathaṃ tasya samīpe vihariṣyasi |
kiṃ vā tvaṃ tāta kurvāṇaḥ pracchanno vicariṣyasi || 4-3-5||

MHB 4-3-6

सहदेव उवाच ।
गोसंख्याता भविष्यामि विराटस्य महीपतेः ।
प्रतिषेद्धा च दोग्धा च संख्याने कुशलो गवाम् ॥ ४-३-६॥
sahadeva uvāca |
gosaṃkhyātā bhaviṣyāmi virāṭasya mahīpateḥ |
pratiṣeddhā ca dogdhā ca saṃkhyāne kuśalo gavām || 4-3-6||

MHB 4-3-7

तन्तिपाल इति ख्यातो नाम्ना विदितमस्तु ते ।
निपुणं च चरिष्यामि व्येतु ते मानसो ज्वरः ॥ ४-३-७॥
tantipāla iti khyāto nāmnā viditamastu te |
nipuṇaṃ ca cariṣyāmi vyetu te mānaso jvaraḥ || 4-3-7||

MHB 4-3-8

अहं हि भवता गोषु सततं प्रकृतः पुरा ।
तत्र मे कौशलं कर्म अवबुद्धं विशां पते ॥ ४-३-८॥
ahaṃ hi bhavatā goṣu satataṃ prakṛtaḥ purā |
tatra me kauśalaṃ karma avabuddhaṃ viśāṃ pate || 4-3-8||

MHB 4-3-9

लक्षणं चरितं चापि गवां यच्चापि मङ्गलम् ।
तत्सर्वं मे सुविदितमन्यच्चापि महीपते ॥ ४-३-९॥
lakṣaṇaṃ caritaṃ cāpi gavāṃ yaccāpi maṅgalam |
tatsarvaṃ me suviditamanyaccāpi mahīpate || 4-3-9||

MHB 4-3-10

वृषभानपि जानामि राजन्पूजितलक्षणान् ।
येषां मूत्रमुपाघ्राय अपि वन्ध्या प्रसूयते ॥ ४-३-१०॥
vṛṣabhānapi jānāmi rājanpūjitalakṣaṇān |
yeṣāṃ mūtramupāghrāya api vandhyā prasūyate || 4-3-10||

MHB 4-3-11

सोऽहमेवं चरिष्यामि प्रीतिरत्र हि मे सदा ।
न च मां वेत्स्यति परस्तत्ते रोचतु पार्थिव ॥ ४-३-११॥
so'hamevaṃ cariṣyāmi prītiratra hi me sadā |
na ca māṃ vetsyati parastatte rocatu pārthiva || 4-3-11||

MHB 4-3-12

युधिष्ठिर उवाच ।
इयं तु नः प्रिया भार्या प्राणेभ्योऽपि गरीयसी ।
मातेव परिपाल्या च पूज्या ज्येष्ठेव च स्वसा ॥ ४-३-१२॥
yudhiṣṭhira uvāca |
iyaṃ tu naḥ priyā bhāryā prāṇebhyo'pi garīyasī |
māteva paripālyā ca pūjyā jyeṣṭheva ca svasā || 4-3-12||

MHB 4-3-13

केन स्म कर्मणा कृष्णा द्रौपदी विचरिष्यति ।
न हि किंचिद्विजानाति कर्म कर्तुं यथा स्त्रियः ॥ ४-३-१३॥
kena sma karmaṇā kṛṣṇā draupadī vicariṣyati |
na hi kiṃcidvijānāti karma kartuṃ yathā striyaḥ || 4-3-13||

MHB 4-3-14

सुकुमारी च बाला च राजपुत्री यशस्विनी ।
पतिव्रता महाभागा कथं नु विचरिष्यति ॥ ४-३-१४॥
sukumārī ca bālā ca rājaputrī yaśasvinī |
pativratā mahābhāgā kathaṃ nu vicariṣyati || 4-3-14||

MHB 4-3-15

माल्यगन्धानलंकारान्वस्त्राणि विविधानि च ।
एतान्येवाभिजानाति यतो जाता हि भामिनी ॥ ४-३-१५॥
mālyagandhānalaṃkārānvastrāṇi vividhāni ca |
etānyevābhijānāti yato jātā hi bhāminī || 4-3-15||

MHB 4-3-16

द्रौपद्युवाच ।
सैरन्ध्र्योऽरक्षिता लोके भुजिष्याः सन्ति भारत ।
नैवमन्याः स्त्रियो यान्ति इति लोकस्य निश्चयः ॥ ४-३-१६॥
draupadyuvāca |
sairandhryo'rakṣitā loke bhujiṣyāḥ santi bhārata |
naivamanyāḥ striyo yānti iti lokasya niścayaḥ || 4-3-16||

MHB 4-3-17

साहं ब्रुवाणा सैरन्ध्री कुशला केशकर्मणि ।
आत्मगुप्ता चरिष्यामि यन्मां त्वमनुपृच्छसि ॥ ४-३-१७॥
sāhaṃ bruvāṇā sairandhrī kuśalā keśakarmaṇi |
ātmaguptā cariṣyāmi yanmāṃ tvamanupṛcchasi || 4-3-17||

MHB 4-3-18

सुदेष्णां प्रत्युपस्थास्ये राजभार्यां यशस्विनीम् ।
सा रक्षिष्यति मां प्राप्तां मा ते भूद्दुःखमीदृशम् ॥ ४-३-१८॥
sudeṣṇāṃ pratyupasthāsye rājabhāryāṃ yaśasvinīm |
sā rakṣiṣyati māṃ prāptāṃ mā te bhūdduḥkhamīdṛśam || 4-3-18||

MHB 4-3-19

युधिष्ठिर उवाच ।
कल्याणं भाषसे कृष्णे कुले जाता यथा वदेत् ।
न पापमभिजानासि साधु साध्वीव्रते स्थिता ॥ ४-३-१९॥
yudhiṣṭhira uvāca |
kalyāṇaṃ bhāṣase kṛṣṇe kule jātā yathā vadet |
na pāpamabhijānāsi sādhu sādhvīvrate sthitā || 4-3-19||

Adhyaya: 4/67 (49)

MHB 4-4-1

युधिष्ठिर उवाच ।
कर्माण्युक्तानि युष्माभिर्यानि तानि करिष्यथ ।
मम चापि यथाबुद्धि रुचितानि विनिश्चयात् ॥ ४-४-१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
karmāṇyuktāni yuṣmābhiryāni tāni kariṣyatha |
mama cāpi yathābuddhi rucitāni viniścayāt || 4-4-1||

MHB 4-4-2

पुरोहितोऽयमस्माकमग्निहोत्राणि रक्षतु ।
सूदपौरोगवैः सार्धं द्रुपदस्य निवेशने ॥ ४-४-२॥
purohito'yamasmākamagnihotrāṇi rakṣatu |
sūdapaurogavaiḥ sārdhaṃ drupadasya niveśane || 4-4-2||

MHB 4-4-3

इन्द्रसेनमुखाश्चेमे रथानादाय केवलान् ।
यान्तु द्वारवतीं शीघ्रमिति मे वर्तते मतिः ॥ ४-४-३॥
indrasenamukhāśceme rathānādāya kevalān |
yāntu dvāravatīṃ śīghramiti me vartate matiḥ || 4-4-3||

MHB 4-4-4

इमाश्च नार्यो द्रौपद्याः सर्वशः परिचारिकाः ।
पाञ्चालानेव गच्छन्तु सूदपौरोगवैः सह ॥ ४-४-४॥
imāśca nāryo draupadyāḥ sarvaśaḥ paricārikāḥ |
pāñcālāneva gacchantu sūdapaurogavaiḥ saha || 4-4-4||

MHB 4-4-5

सर्वैरपि च वक्तव्यं न प्रज्ञायन्त पाण्डवाः ।
गता ह्यस्मानपाकीर्य सर्वे द्वैतवनादिति ॥ ४-४-५॥
sarvairapi ca vaktavyaṃ na prajñāyanta pāṇḍavāḥ |
gatā hyasmānapākīrya sarve dvaitavanāditi || 4-4-5||

MHB 4-4-6

धौम्य उवाच ।
विदिते चापि वक्तव्यं सुहृद्भिरनुरागतः ।
अतोऽहमपि वक्ष्यामि हेतुमात्रं निबोधत ॥ ४-४-६॥
dhaumya uvāca |
vidite cāpi vaktavyaṃ suhṛdbhiranurāgataḥ |
ato'hamapi vakṣyāmi hetumātraṃ nibodhata || 4-4-6||

MHB 4-4-7

हन्तेमां राजवसतिं राजपुत्रा ब्रवीमि वः ।
यथा राजकुलं प्राप्य चरन्प्रेष्यो न रिष्यति ॥ ४-४-७॥
hantemāṃ rājavasatiṃ rājaputrā bravīmi vaḥ |
yathā rājakulaṃ prāpya caranpreṣyo na riṣyati || 4-4-7||

MHB 4-4-8

दुर्वसं त्वेव कौरव्या जानता राजवेश्मनि ।
अमानितैः सुमानार्हा अज्ञातैः परिवत्सरम् ॥ ४-४-८॥
durvasaṃ tveva kauravyā jānatā rājaveśmani |
amānitaiḥ sumānārhā ajñātaiḥ parivatsaram || 4-4-8||

MHB 4-4-9

दिष्टद्वारो लभेद्द्वारं न च राजसु विश्वसेत् ।
तदेवासनमन्विच्छेद्यत्र नाभिषजेत्परः ॥ ४-४-९॥
diṣṭadvāro labheddvāraṃ na ca rājasu viśvaset |
tadevāsanamanvicchedyatra nābhiṣajetparaḥ || 4-4-9||

MHB 4-4-10

नास्य यानं न पर्यङ्कं न पीठं न गजं रथम् ।
आरोहेत्संमतोऽस्मीति स राजवसतिं वसेत् ॥ ४-४-१०॥
nāsya yānaṃ na paryaṅkaṃ na pīṭhaṃ na gajaṃ ratham |
ārohetsaṃmato'smīti sa rājavasatiṃ vaset || 4-4-10||

MHB 4-4-11

अथ यत्रैनमासीनं शङ्केरन्दुष्टचारिणः ।
न तत्रोपविशेज्जातु स राजवसतिं वसेत् ॥ ४-४-११॥
atha yatrainamāsīnaṃ śaṅkeranduṣṭacāriṇaḥ |
na tatropaviśejjātu sa rājavasatiṃ vaset || 4-4-11||

MHB 4-4-12

न चानुशिष्येद्राजानमपृच्छन्तं कदाचन ।
तूष्णीं त्वेनमुपासीत काले समभिपूजयन् ॥ ४-४-१२॥
na cānuśiṣyedrājānamapṛcchantaṃ kadācana |
tūṣṇīṃ tvenamupāsīta kāle samabhipūjayan || 4-4-12||

MHB 4-4-13

असूयन्ति हि राजानो जनाननृतवादिनः ।
तथैव चावमन्यन्ते मन्त्रिणं वादिनं मृषा ॥ ४-४-१३॥
asūyanti hi rājāno janānanṛtavādinaḥ |
tathaiva cāvamanyante mantriṇaṃ vādinaṃ mṛṣā || 4-4-13||

MHB 4-4-14

नैषां दारेषु कुर्वीत मैत्रीं प्राज्ञः कथंचन ।
अन्तःपुरचरा ये च द्वेष्टि यानहिताश्च ये ॥ ४-४-१४॥
naiṣāṃ dāreṣu kurvīta maitrīṃ prājñaḥ kathaṃcana |
antaḥpuracarā ye ca dveṣṭi yānahitāśca ye || 4-4-14||

MHB 4-4-15

विदिते चास्य कुर्वीत कार्याणि सुलघून्यपि ।
एवं विचरतो राज्ञो न क्षतिर्जायते क्वचित् ॥ ४-४-१५॥
vidite cāsya kurvīta kāryāṇi sulaghūnyapi |
evaṃ vicarato rājño na kṣatirjāyate kvacit || 4-4-15||

MHB 4-4-16

यत्नाच्चोपचरेदेनमग्निवद्देववच्च ह ।
अनृतेनोपचीर्णो हि हिंस्यादेनमसंशयम् ॥ ४-४-१६॥
yatnāccopacaredenamagnivaddevavacca ha |
anṛtenopacīrṇo hi hiṃsyādenamasaṃśayam || 4-4-16||

MHB 4-4-17

यच्च भर्तानुयुञ्जीत तदेवाभ्यनुवर्तयेत् ।
प्रमादमवहेलां च कोपं च परिवर्जयेत् ॥ ४-४-१७॥
yacca bhartānuyuñjīta tadevābhyanuvartayet |
pramādamavahelāṃ ca kopaṃ ca parivarjayet || 4-4-17||

MHB 4-4-18

समर्थनासु सर्वासु हितं च प्रियमेव च ।
संवर्णयेत्तदेवास्य प्रियादपि हितं वदेत् ॥ ४-४-१८॥
samarthanāsu sarvāsu hitaṃ ca priyameva ca |
saṃvarṇayettadevāsya priyādapi hitaṃ vadet || 4-4-18||

MHB 4-4-19

अनुकूलो भवेच्चास्य सर्वार्थेषु कथासु च ।
अप्रियं चाहितं यत्स्यात्तदस्मै नानुवर्णयेत् ॥ ४-४-१९॥
anukūlo bhaveccāsya sarvārtheṣu kathāsu ca |
apriyaṃ cāhitaṃ yatsyāttadasmai nānuvarṇayet || 4-4-19||

MHB 4-4-20

नाहमस्य प्रियोऽस्मीति मत्वा सेवेत पण्डितः ।
अप्रमत्तश्च यत्तश्च हितं कुर्यात्प्रियं च यत् ॥ ४-४-२०॥
nāhamasya priyo'smīti matvā seveta paṇḍitaḥ |
apramattaśca yattaśca hitaṃ kuryātpriyaṃ ca yat || 4-4-20||

MHB 4-4-21

नास्यानिष्टानि सेवेत नाहितैः सह संवसेत् ।
स्वस्थानान्न विकम्पेत स राजवसतिं वसेत् ॥ ४-४-२१॥
nāsyāniṣṭāni seveta nāhitaiḥ saha saṃvaset |
svasthānānna vikampeta sa rājavasatiṃ vaset || 4-4-21||

MHB 4-4-22

दक्षिणं वाथ वामं वा पार्श्वमासीत पण्डितः ।
रक्षिणां ह्यात्तशस्त्राणां स्थानं पश्चाद्विधीयते ।
नित्यं विप्रतिषिद्धं तु पुरस्तादासनं महत् ॥ ४-४-२२॥
dakṣiṇaṃ vātha vāmaṃ vā pārśvamāsīta paṇḍitaḥ |
rakṣiṇāṃ hyāttaśastrāṇāṃ sthānaṃ paścādvidhīyate |
nityaṃ vipratiṣiddhaṃ tu purastādāsanaṃ mahat || 4-4-22||

MHB 4-4-23

न च संदर्शने किंचित्प्रवृद्धमपि संजपेत् ।
अपि ह्येतद्दरिद्राणां व्यलीकस्थानमुत्तमम् ॥ ४-४-२३॥
na ca saṃdarśane kiṃcitpravṛddhamapi saṃjapet |
api hyetaddaridrāṇāṃ vyalīkasthānamuttamam || 4-4-23||

MHB 4-4-24

न मृषाभिहितं राज्ञो मनुष्येषु प्रकाशयेत् ।
यं चासूयन्ति राजानः पुरुषं न वदेच्च तम् ॥ ४-४-२४॥
na mṛṣābhihitaṃ rājño manuṣyeṣu prakāśayet |
yaṃ cāsūyanti rājānaḥ puruṣaṃ na vadecca tam || 4-4-24||

MHB 4-4-25

शूरोऽस्मीति न दृप्तः स्याद्बुद्धिमानिति वा पुनः ।
प्रियमेवाचरन्राज्ञः प्रियो भवति भोगवान् ॥ ४-४-२५॥
śūro'smīti na dṛptaḥ syādbuddhimāniti vā punaḥ |
priyamevācaranrājñaḥ priyo bhavati bhogavān || 4-4-25||

MHB 4-4-26

ऐश्वर्यं प्राप्य दुष्प्रापं प्रियं प्राप्य च राजतः ।
अप्रमत्तो भवेद्राज्ञः प्रियेषु च हितेषु च ॥ ४-४-२६॥
aiśvaryaṃ prāpya duṣprāpaṃ priyaṃ prāpya ca rājataḥ |
apramatto bhavedrājñaḥ priyeṣu ca hiteṣu ca || 4-4-26||

MHB 4-4-27

यस्य कोपो महाबाधः प्रसादश्च महाफलः ।
कस्तस्य मनसापीच्छेदनर्थं प्राज्ञसंमतः ॥ ४-४-२७॥
yasya kopo mahābādhaḥ prasādaśca mahāphalaḥ |
kastasya manasāpīcchedanarthaṃ prājñasaṃmataḥ || 4-4-27||

MHB 4-4-28

न चोष्ठौ निर्भुजेज्जातु न च वाक्यं समाक्षिपेत् ।
सदा क्षुतं च वातं च ष्ठीवनं चाचरेच्छनैः ॥ ४-४-२८॥
na coṣṭhau nirbhujejjātu na ca vākyaṃ samākṣipet |
sadā kṣutaṃ ca vātaṃ ca ṣṭhīvanaṃ cācarecchanaiḥ || 4-4-28||

MHB 4-4-29

हास्यवस्तुषु चाप्यस्य वर्तमानेषु केषुचित् ।
नातिगाढं प्रहृष्येत न चाप्युन्मत्तवद्धसेत् ॥ ४-४-२९॥
hāsyavastuṣu cāpyasya vartamāneṣu keṣucit |
nātigāḍhaṃ prahṛṣyeta na cāpyunmattavaddhaset || 4-4-29||

MHB 4-4-30

न चातिधैर्येण चरेद्गुरुतां हि व्रजेत्तथा ।
स्मितं तु मृदुपूर्वेण दर्शयेत प्रसादजम् ॥ ४-४-३०॥
na cātidhairyeṇa caredgurutāṃ hi vrajettathā |
smitaṃ tu mṛdupūrveṇa darśayeta prasādajam || 4-4-30||

MHB 4-4-31

लाभे न हर्षयेद्यस्तु न व्यथेद्योऽवमानितः ।
असंमूढश्च यो नित्यं स राजवसतिं वसेत् ॥ ४-४-३१॥
lābhe na harṣayedyastu na vyathedyo'vamānitaḥ |
asaṃmūḍhaśca yo nityaṃ sa rājavasatiṃ vaset || 4-4-31||

MHB 4-4-32

राजानं राजपुत्रं वा संवर्तयति यः सदा ।
अमात्यः पण्डितो भूत्वा स चिरं तिष्ठति श्रियम् ॥ ४-४-३२॥
rājānaṃ rājaputraṃ vā saṃvartayati yaḥ sadā |
amātyaḥ paṇḍito bhūtvā sa ciraṃ tiṣṭhati śriyam || 4-4-32||

MHB 4-4-33

प्रगृहीतश्च योऽमात्यो निगृहीतश्च कारणैः ।
न निर्बध्नाति राजानं लभते प्रग्रहं पुनः ॥ ४-४-३३॥
pragṛhītaśca yo'mātyo nigṛhītaśca kāraṇaiḥ |
na nirbadhnāti rājānaṃ labhate pragrahaṃ punaḥ || 4-4-33||

MHB 4-4-34

प्रत्यक्षं च परोक्षं च गुणवादी विचक्षणः ।
उपजीवी भवेद्राज्ञो विषये चापि यो वसेत् ॥ ४-४-३४॥
pratyakṣaṃ ca parokṣaṃ ca guṇavādī vicakṣaṇaḥ |
upajīvī bhavedrājño viṣaye cāpi yo vaset || 4-4-34||

MHB 4-4-35

अमात्यो हि बलाद्भोक्तुं राजानं प्रार्थयेत्तु यः ।
न स तिष्ठेच्चिरं स्थानं गच्छेच्च प्राणसंशयम् ॥ ४-४-३५॥
amātyo hi balādbhoktuṃ rājānaṃ prārthayettu yaḥ |
na sa tiṣṭhecciraṃ sthānaṃ gacchecca prāṇasaṃśayam || 4-4-35||

MHB 4-4-36

श्रेयः सदात्मनो दृष्ट्वा परं राज्ञा न संवदेत् ।
विशेषयेन्न राजानं योग्याभूमिषु सर्वदा ॥ ४-४-३६॥
śreyaḥ sadātmano dṛṣṭvā paraṃ rājñā na saṃvadet |
viśeṣayenna rājānaṃ yogyābhūmiṣu sarvadā || 4-4-36||

MHB 4-4-37

अम्लानो बलवाञ्शूरश्छायेवानपगः सदा ।
सत्यवादी मृदुर्दान्तः स राजवसतिं वसेत् ॥ ४-४-३७॥
amlāno balavāñśūraśchāyevānapagaḥ sadā |
satyavādī mṛdurdāntaḥ sa rājavasatiṃ vaset || 4-4-37||

MHB 4-4-38

अन्यस्मिन्प्रेष्यमाणे तु पुरस्ताद्यः समुत्पतेत् ।
अहं किं करवाणीति स राजवसतिं वसेत् ॥ ४-४-३८॥
anyasminpreṣyamāṇe tu purastādyaḥ samutpatet |
ahaṃ kiṃ karavāṇīti sa rājavasatiṃ vaset || 4-4-38||

MHB 4-4-39

उष्णे वा यदि वा शीते रात्रौ वा यदि वा दिवा ।
आदिष्टो न विकल्पेत स राजवसतिं वसेत् ॥ ४-४-३९॥
uṣṇe vā yadi vā śīte rātrau vā yadi vā divā |
ādiṣṭo na vikalpeta sa rājavasatiṃ vaset || 4-4-39||

MHB 4-4-40

यो वै गृहेभ्यः प्रवसन्प्रियाणां नानुसंस्मरेत् ।
दुःखेन सुखमन्विच्छेत्स राजवसतिं वसेत् ॥ ४-४-४०॥
yo vai gṛhebhyaḥ pravasanpriyāṇāṃ nānusaṃsmaret |
duḥkhena sukhamanvicchetsa rājavasatiṃ vaset || 4-4-40||

MHB 4-4-41

समवेषं न कुर्वीत नात्युच्चैः संनिधौ हसेत् ।
मन्त्रं न बहुधा कुर्यादेवं राज्ञः प्रियो भवेत् ॥ ४-४-४१॥
samaveṣaṃ na kurvīta nātyuccaiḥ saṃnidhau haset |
mantraṃ na bahudhā kuryādevaṃ rājñaḥ priyo bhavet || 4-4-41||

MHB 4-4-42

न कर्मणि नियुक्तः सन्धनं किंचिदुपस्पृशेत् ।
प्राप्नोति हि हरन्द्रव्यं बन्धनं यदि वा वधम् ॥ ४-४-४२॥
na karmaṇi niyuktaḥ sandhanaṃ kiṃcidupaspṛśet |
prāpnoti hi harandravyaṃ bandhanaṃ yadi vā vadham || 4-4-42||

MHB 4-4-43

यानं वस्त्रमलंकारं यच्चान्यत्संप्रयच्छति ।
तदेव धारयेन्नित्यमेवं प्रियतरो भवेत् ॥ ४-४-४३॥
yānaṃ vastramalaṃkāraṃ yaccānyatsaṃprayacchati |
tadeva dhārayennityamevaṃ priyataro bhavet || 4-4-43||

MHB 4-4-44

संवत्सरमिमं तात तथाशीला बुभूषवः ।
अथ स्वविषयं प्राप्य यथाकामं चरिष्यथ ॥ ४-४-४४॥
saṃvatsaramimaṃ tāta tathāśīlā bubhūṣavaḥ |
atha svaviṣayaṃ prāpya yathākāmaṃ cariṣyatha || 4-4-44||

MHB 4-4-45

युधिष्ठिर उवाच ।
अनुशिष्टाः स्म भद्रं ते नैतद्वक्तास्ति कश्चन ।
कुन्तीमृते मातरं नो विदुरं च महामतिम् ॥ ४-४-४५॥
yudhiṣṭhira uvāca |
anuśiṣṭāḥ sma bhadraṃ te naitadvaktāsti kaścana |
kuntīmṛte mātaraṃ no viduraṃ ca mahāmatim || 4-4-45||

MHB 4-4-46

यदेवानन्तरं कार्यं तद्भवान्कर्तुमर्हति ।
तारणायास्य दुःखस्य प्रस्थानाय जयाय च ॥ ४-४-४६॥
yadevānantaraṃ kāryaṃ tadbhavānkartumarhati |
tāraṇāyāsya duḥkhasya prasthānāya jayāya ca || 4-4-46||

MHB 4-4-47

वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्तस्ततो राज्ञा धौम्योऽथ द्विजसत्तमः ।
अकरोद्विधिवत्सर्वं प्रस्थाने यद्विधीयते ॥ ४-४-४७॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktastato rājñā dhaumyo'tha dvijasattamaḥ |
akarodvidhivatsarvaṃ prasthāne yadvidhīyate || 4-4-47||

MHB 4-4-48

तेषां समिध्य तानग्नीन्मन्त्रवच्च जुहाव सः ।
समृद्धिवृद्धिलाभाय पृथिवीविजयाय च ॥ ४-४-४८॥
teṣāṃ samidhya tānagnīnmantravacca juhāva saḥ |
samṛddhivṛddhilābhāya pṛthivīvijayāya ca || 4-4-48||

MHB 4-4-49

अग्निं प्रदक्षिणं कृत्वा ब्राह्मणांश्च तपोधनान् ।
याज्ञसेनीं पुरस्कृत्य षडेवाथ प्रवव्रजुः ॥ ४-४-४९॥
agniṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā brāhmaṇāṃśca tapodhanān |
yājñasenīṃ puraskṛtya ṣaḍevātha pravavrajuḥ || 4-4-49||

Adhyaya: 5/67 (31)

MHB 4-5-1

वैशंपायन उवाच ।
ते वीरा बद्धनिस्त्रिंशास्ततायुधकलापिनः ।
बद्धगोधाङ्गुलित्राणाः कालिन्दीमभितो ययुः ॥ ४-५-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
te vīrā baddhanistriṃśāstatāyudhakalāpinaḥ |
baddhagodhāṅgulitrāṇāḥ kālindīmabhito yayuḥ || 4-5-1||

MHB 4-5-2

ततस्ते दक्षिणं तीरमन्वगच्छन्पदातयः ।
वसन्तो गिरिदुर्गेषु वनदुर्गेषु धन्विनः ॥ ४-५-२॥
tataste dakṣiṇaṃ tīramanvagacchanpadātayaḥ |
vasanto giridurgeṣu vanadurgeṣu dhanvinaḥ || 4-5-2||

MHB 4-5-3

विध्यन्तो मृगजातानि महेष्वासा महाबलाः ।
उत्तरेण दशार्णांस्ते पाञ्चालान्दक्षिणेन तु ॥ ४-५-३॥
vidhyanto mṛgajātāni maheṣvāsā mahābalāḥ |
uttareṇa daśārṇāṃste pāñcālāndakṣiṇena tu || 4-5-3||

MHB 4-5-4

अन्तरेण यकृल्लोमाञ्शूरसेनांश्च पाण्डवाः ।
लुब्धा ब्रुवाणा मत्स्यस्य विषयं प्राविशन्वनात् ॥ ४-५-४॥
antareṇa yakṛllomāñśūrasenāṃśca pāṇḍavāḥ |
lubdhā bruvāṇā matsyasya viṣayaṃ prāviśanvanāt || 4-5-4||

MHB 4-5-5

ततो जनपदं प्राप्य कृष्णा राजानमब्रवीत् ।
पश्यैकपद्यो दृश्यन्ते क्षेत्राणि विविधानि च ॥ ४-५-५॥
tato janapadaṃ prāpya kṛṣṇā rājānamabravīt |
paśyaikapadyo dṛśyante kṣetrāṇi vividhāni ca || 4-5-5||

MHB 4-5-6

व्यक्तं दूरे विराटस्य राजधानी भविष्यति ।
वसामेह परां रात्रिं बलवान्मे परिश्रमः ॥ ४-५-६॥
vyaktaṃ dūre virāṭasya rājadhānī bhaviṣyati |
vasāmeha parāṃ rātriṃ balavānme pariśramaḥ || 4-5-6||

MHB 4-5-7

युधिष्ठिर उवाच ।
धनंजय समुद्यम्य पाञ्चालीं वह भारत ।
राजधान्यां निवत्स्यामो विमुक्ताश्च वनादितः ॥ ४-५-७॥
yudhiṣṭhira uvāca |
dhanaṃjaya samudyamya pāñcālīṃ vaha bhārata |
rājadhānyāṃ nivatsyāmo vimuktāśca vanāditaḥ || 4-5-7||

MHB 4-5-8

वैशंपायन उवाच ।
तामादायार्जुनस्तूर्णं द्रौपदीं गजराडिव ।
संप्राप्य नगराभ्याशमवतारयदर्जुनः ॥ ४-५-८॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tāmādāyārjunastūrṇaṃ draupadīṃ gajarāḍiva |
saṃprāpya nagarābhyāśamavatārayadarjunaḥ || 4-5-8||

MHB 4-5-9

स राजधानीं संप्राप्य कौन्तेयोऽर्जुनमब्रवीत् ।
क्वायुधानि समासज्य प्रवेक्ष्यामः पुरं वयम् ॥ ४-५-९॥
sa rājadhānīṃ saṃprāpya kaunteyo'rjunamabravīt |
kvāyudhāni samāsajya pravekṣyāmaḥ puraṃ vayam || 4-5-9||

MHB 4-5-10

सायुधाश्च वयं तात प्रवेक्ष्यामः पुरं यदि ।
समुद्वेगं जनस्यास्य करिष्यामो न संशयः ॥ ४-५-१०॥
sāyudhāśca vayaṃ tāta pravekṣyāmaḥ puraṃ yadi |
samudvegaṃ janasyāsya kariṣyāmo na saṃśayaḥ || 4-5-10||

MHB 4-5-11

ततो द्वादश वर्षाणि प्रवेष्टव्यं वनं पुनः ।
एकस्मिन्नपि विज्ञाते प्रतिज्ञातं हि नस्तथा ॥ ४-५-११॥
tato dvādaśa varṣāṇi praveṣṭavyaṃ vanaṃ punaḥ |
ekasminnapi vijñāte pratijñātaṃ hi nastathā || 4-5-11||

MHB 4-5-12

अर्जुन उवाच ।
इयं कूटे मनुष्येन्द्र गहना महती शमी ।
भीमशाखा दुरारोहा श्मशानस्य समीपतः ॥ ४-५-१२॥
arjuna uvāca |
iyaṃ kūṭe manuṣyendra gahanā mahatī śamī |
bhīmaśākhā durārohā śmaśānasya samīpataḥ || 4-5-12||

MHB 4-5-13

न चापि विद्यते कश्चिन्मनुष्य इह पार्थिव ।
उत्पथे हि वने जाता मृगव्यालनिषेविते ॥ ४-५-१३॥
na cāpi vidyate kaścinmanuṣya iha pārthiva |
utpathe hi vane jātā mṛgavyālaniṣevite || 4-5-13||

MHB 4-5-14

समासज्यायुधान्यस्यां गच्छामो नगरं प्रति ।
एवमत्र यथाजोषं विहरिष्याम भारत ॥ ४-५-१४॥
samāsajyāyudhānyasyāṃ gacchāmo nagaraṃ prati |
evamatra yathājoṣaṃ vihariṣyāma bhārata || 4-5-14||

MHB 4-5-15

वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्त्वा स राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् ।
प्रचक्रमे निधानाय शस्त्राणां भरतर्षभ ॥ ४-५-१५॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktvā sa rājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram |
pracakrame nidhānāya śastrāṇāṃ bharatarṣabha || 4-5-15||

MHB 4-5-16

येन देवान्मनुष्यांश्च सर्पांश्चैकरथोऽजयत् ।
स्फीताञ्जनपदांश्चान्यानजयत्कुरुनन्दनः ॥ ४-५-१६॥
yena devānmanuṣyāṃśca sarpāṃścaikaratho'jayat |
sphītāñjanapadāṃścānyānajayatkurunandanaḥ || 4-5-16||

MHB 4-5-17

तदुदारं महाघोषं सपत्नगणसूदनम् ।
अपज्यमकरोत्पार्थो गाण्डीवमभयंकरम् ॥ ४-५-१७॥
tadudāraṃ mahāghoṣaṃ sapatnagaṇasūdanam |
apajyamakarotpārtho gāṇḍīvamabhayaṃkaram || 4-5-17||

MHB 4-5-18

येन वीरः कुरुक्षेत्रमभ्यरक्षत्परंतपः ।
अमुञ्चद्धनुषस्तस्य ज्यामक्षय्यां युधिष्ठिरः ॥ ४-५-१८॥
yena vīraḥ kurukṣetramabhyarakṣatparaṃtapaḥ |
amuñcaddhanuṣastasya jyāmakṣayyāṃ yudhiṣṭhiraḥ || 4-5-18||

MHB 4-5-19

पाञ्चालान्येन संग्रामे भीमसेनोऽजयत्प्रभुः ।
प्रत्यषेधद्बहूनेकः सपत्नांश्चैव दिग्जये ॥ ४-५-१९॥
pāñcālānyena saṃgrāme bhīmaseno'jayatprabhuḥ |
pratyaṣedhadbahūnekaḥ sapatnāṃścaiva digjaye || 4-5-19||

MHB 4-5-20

निशम्य यस्य विस्फारं व्यद्रवन्त रणे परे ।
पर्वतस्येव दीर्णस्य विस्फोटमशनेरिव ॥ ४-५-२०॥
niśamya yasya visphāraṃ vyadravanta raṇe pare |
parvatasyeva dīrṇasya visphoṭamaśaneriva || 4-5-20||

MHB 4-5-21

सैन्धवं येन राजानं परामृषत चानघ ।
ज्यापाशं धनुषस्तस्य भीमसेनोऽवतारयत् ॥ ४-५-२१॥
saindhavaṃ yena rājānaṃ parāmṛṣata cānagha |
jyāpāśaṃ dhanuṣastasya bhīmaseno'vatārayat || 4-5-21||

MHB 4-5-22

अजयत्पश्चिमामाशां धनुषा येन पाण्डवः ।
तस्य मौर्वीमपाकर्षच्छूरः संक्रन्दनो युधि ॥ ४-५-२२॥
ajayatpaścimāmāśāṃ dhanuṣā yena pāṇḍavaḥ |
tasya maurvīmapākarṣacchūraḥ saṃkrandano yudhi || 4-5-22||

MHB 4-5-23

दक्षिणां दक्षिणाचारो दिशं येनाजयत्प्रभुः ।
अपज्यमकरोद्वीरः सहदेवस्तदायुधम् ॥ ४-५-२३॥
dakṣiṇāṃ dakṣiṇācāro diśaṃ yenājayatprabhuḥ |
apajyamakarodvīraḥ sahadevastadāyudham || 4-5-23||

MHB 4-5-24

खड्गांश्च पीतान्दीर्घांश्च कलापांश्च महाधनान् ।
विपाठान्क्षुरधारांश्च धनुर्भिर्निदधुः सह ॥ ४-५-२४॥
khaḍgāṃśca pītāndīrghāṃśca kalāpāṃśca mahādhanān |
vipāṭhānkṣuradhārāṃśca dhanurbhirnidadhuḥ saha || 4-5-24||

MHB 4-5-25

तामुपारुह्य नकुलो धनूंषि निदधत्स्वयम् ।
यानि तस्यावकाशानि दृढरूपाण्यमन्यत ॥ ४-५-२५॥
tāmupāruhya nakulo dhanūṃṣi nidadhatsvayam |
yāni tasyāvakāśāni dṛḍharūpāṇyamanyata || 4-5-25||

MHB 4-5-26

यत्र चापश्यत स वै तिरो वर्षाणि वर्षति ।
तत्र तानि दृढैः पाशैः सुगाढं पर्यबन्धत ॥ ४-५-२६॥
yatra cāpaśyata sa vai tiro varṣāṇi varṣati |
tatra tāni dṛḍhaiḥ pāśaiḥ sugāḍhaṃ paryabandhata || 4-5-26||

MHB 4-5-27

शरीरं च मृतस्यैकं समबध्नन्त पाण्डवाः ।
विवर्जयिष्यन्ति नरा दूरादेव शमीमिमाम् ।
आबद्धं शवमत्रेति गन्धमाघ्राय पूतिकम् ॥ ४-५-२७॥
śarīraṃ ca mṛtasyaikaṃ samabadhnanta pāṇḍavāḥ |
vivarjayiṣyanti narā dūrādeva śamīmimām |
ābaddhaṃ śavamatreti gandhamāghrāya pūtikam || 4-5-27||

MHB 4-5-28

अशीतिशतवर्षेयं माता न इति वादिनः ।
कुलधर्मोऽयमस्माकं पूर्वैराचरितोऽपि च ।
समासजाना वृक्षेऽस्मिन्निति वै व्याहरन्ति ते ॥ ४-५-२८॥
aśītiśatavarṣeyaṃ mātā na iti vādinaḥ |
kuladharmo'yamasmākaṃ pūrvairācarito'pi ca |
samāsajānā vṛkṣe'sminniti vai vyāharanti te || 4-5-28||

MHB 4-5-29

आ गोपालाविपालेभ्य आचक्षाणाः परंतपाः ।
आजग्मुर्नगराभ्याशं पार्थाः शत्रुनिबर्हणाः ॥ ४-५-२९॥
ā gopālāvipālebhya ācakṣāṇāḥ paraṃtapāḥ |
ājagmurnagarābhyāśaṃ pārthāḥ śatrunibarhaṇāḥ || 4-5-29||

MHB 4-5-30

जयो जयन्तो विजयो जयत्सेनो जयद्बलः ।
इति गुह्यानि नामानि चक्रे तेषां युधिष्ठिरः ॥ ४-५-३०॥
jayo jayanto vijayo jayatseno jayadbalaḥ |
iti guhyāni nāmāni cakre teṣāṃ yudhiṣṭhiraḥ || 4-5-30||

MHB 4-5-31

ततो यथाप्रतिज्ञाभिः प्राविशन्नगरं महत् ।
अज्ञातचर्यां वत्स्यन्तो राष्ट्रे वर्षं त्रयोदशम् ॥ ४-५-३१॥
tato yathāpratijñābhiḥ prāviśannagaraṃ mahat |
ajñātacaryāṃ vatsyanto rāṣṭre varṣaṃ trayodaśam || 4-5-31||

Adhyaya: 6/67 (16)

MHB 4-6-1

वैशंपायन उवाच ।
ततो विराटं प्रथमं युधिष्ठिरो राजा सभायामुपविष्टमाव्रजत् ।
वैडूर्यरूपान्प्रतिमुच्य काञ्चनानक्षान्स कक्षे परिगृह्य वाससा ॥ ४-६-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato virāṭaṃ prathamaṃ yudhiṣṭhiro rājā sabhāyāmupaviṣṭamāvrajat |
vaiḍūryarūpānpratimucya kāñcanānakṣānsa kakṣe parigṛhya vāsasā || 4-6-1||

MHB 4-6-2

नराधिपो राष्ट्रपतिं यशस्विनं महायशाः कौरववंशवर्धनः ।
महानुभावो नरराजसत्कृतो दुरासदस्तीक्ष्णविषो यथोरगः ॥ ४-६-२॥
narādhipo rāṣṭrapatiṃ yaśasvinaṃ mahāyaśāḥ kauravavaṃśavardhanaḥ |
mahānubhāvo nararājasatkṛto durāsadastīkṣṇaviṣo yathoragaḥ || 4-6-2||

MHB 4-6-3

बलेन रूपेण नरर्षभो महानथार्चिरूपेण यथामरस्तथा ।
महाभ्रजालैरिव संवृतो रविर्यथानलो भस्मवृतश्च वीर्यवान् ॥ ४-६-३॥
balena rūpeṇa nararṣabho mahānathārcirūpeṇa yathāmarastathā |
mahābhrajālairiva saṃvṛto raviryathānalo bhasmavṛtaśca vīryavān || 4-6-3||

MHB 4-6-4

तमापतन्तं प्रसमीक्ष्य पाण्डवं विराटराडिन्दुमिवाभ्रसंवृतम् ।
मन्त्रिद्विजान्सूतमुखान्विशस्तथा ये चापि केचित्परिषत्समासते ।
पप्रच्छ कोऽयं प्रथमं समेयिवाननेन योऽयं प्रसमीक्षते सभाम् ॥ ४-६-४॥
tamāpatantaṃ prasamīkṣya pāṇḍavaṃ virāṭarāḍindumivābhrasaṃvṛtam |
mantridvijānsūtamukhānviśastathā ye cāpi kecitpariṣatsamāsate |
papraccha ko'yaṃ prathamaṃ sameyivānanena yo'yaṃ prasamīkṣate sabhām || 4-6-4||

MHB 4-6-5

न तु द्विजोऽयं भविता नरोत्तमः पतिः पृथिव्या इति मे मनोगतम् ।
न चास्य दासो न रथो न कुण्डले समीपतो भ्राजति चायमिन्द्रवत् ॥ ४-६-५॥
na tu dvijo'yaṃ bhavitā narottamaḥ patiḥ pṛthivyā iti me manogatam |
na cāsya dāso na ratho na kuṇḍale samīpato bhrājati cāyamindravat || 4-6-5||

MHB 4-6-6

शरीरलिङ्गैरुपसूचितो ह्ययं मूर्धाभिषिक्तोऽयमितीव मानसम् ।
समीपमायाति च मे गतव्यथो यथा गजस्तामरसीं मदोत्कटः ॥ ४-६-६॥
śarīraliṅgairupasūcito hyayaṃ mūrdhābhiṣikto'yamitīva mānasam |
samīpamāyāti ca me gatavyatho yathā gajastāmarasīṃ madotkaṭaḥ || 4-6-6||

MHB 4-6-7

वितर्कयन्तं तु नरर्षभस्तदा युधिष्ठिरोऽभ्येत्य विराटमब्रवीत् ।
सम्राड्विजानात्विह जीवितार्थिनं विनष्टसर्वस्वमुपागतं द्विजम् ॥ ४-६-७॥
vitarkayantaṃ tu nararṣabhastadā yudhiṣṭhiro'bhyetya virāṭamabravīt |
samrāḍvijānātviha jīvitārthinaṃ vinaṣṭasarvasvamupāgataṃ dvijam || 4-6-7||

MHB 4-6-8

इहाहमिच्छामि तवानघान्तिके वस्तुं यथा कामचरस्तथा विभो ।
तमब्रवीत्स्वागतमित्यनन्तरं राजा प्रहृष्टः प्रतिसंगृहाण च ॥ ४-६-८॥
ihāhamicchāmi tavānaghāntike vastuṃ yathā kāmacarastathā vibho |
tamabravītsvāgatamityanantaraṃ rājā prahṛṣṭaḥ pratisaṃgṛhāṇa ca || 4-6-8||

MHB 4-6-9

कामेन ताताभिवदाम्यहं त्वां कस्यासि राज्ञो विषयादिहागतः ।
गोत्रं च नामापि च शंस तत्त्वतः किं चापि शिल्पं तव विद्यते कृतम् ॥ ४-६-९॥
kāmena tātābhivadāmyahaṃ tvāṃ kasyāsi rājño viṣayādihāgataḥ |
gotraṃ ca nāmāpi ca śaṃsa tattvataḥ kiṃ cāpi śilpaṃ tava vidyate kṛtam || 4-6-9||

MHB 4-6-10

युधिष्ठिर उवाच ।
युधिष्ठिरस्यासमहं पुरा सखा वैयाघ्रपद्यः पुनरस्मि ब्राह्मणः ।
अक्षान्प्रवप्तुं कुशलोऽस्मि देविता कङ्केति नाम्नास्मि विराट विश्रुतः ॥ ४-६-१०॥
yudhiṣṭhira uvāca |
yudhiṣṭhirasyāsamahaṃ purā sakhā vaiyāghrapadyaḥ punarasmi brāhmaṇaḥ |
akṣānpravaptuṃ kuśalo'smi devitā kaṅketi nāmnāsmi virāṭa viśrutaḥ || 4-6-10||

MHB 4-6-11

विराट उवाच ।
ददामि ते हन्त वरं यमिच्छसि प्रशाधि मत्स्यान्वशगो ह्यहं तव ।
प्रिया हि धूर्ता मम देविनः सदा भवांश्च देवोपम राज्यमर्हति ॥ ४-६-११॥
virāṭa uvāca |
dadāmi te hanta varaṃ yamicchasi praśādhi matsyānvaśago hyahaṃ tava |
priyā hi dhūrtā mama devinaḥ sadā bhavāṃśca devopama rājyamarhati || 4-6-11||

MHB 4-6-12

युधिष्ठिर उवाच ।
आप्तो विवादः परमो विशां पते न विद्यते किंचन मत्स्य हीनतः ।
न मे जितः कश्चन धारयेद्धनं वरो ममैषोऽस्तु तव प्रसादतः ॥ ४-६-१२॥
yudhiṣṭhira uvāca |
āpto vivādaḥ paramo viśāṃ pate na vidyate kiṃcana matsya hīnataḥ |
na me jitaḥ kaścana dhārayeddhanaṃ varo mamaiṣo'stu tava prasādataḥ || 4-6-12||

MHB 4-6-13

विराट उवाच ।
हन्यामवध्यं यदि तेऽप्रियं चरेत्प्रव्राजयेयं विषयाद्द्विजांस्तथा ।
शृण्वन्तु मे जानपदाः समागताः कङ्को यथाहं विषये प्रभुस्तथा ॥ ४-६-१३॥
virāṭa uvāca |
hanyāmavadhyaṃ yadi te'priyaṃ caretpravrājayeyaṃ viṣayāddvijāṃstathā |
śṛṇvantu me jānapadāḥ samāgatāḥ kaṅko yathāhaṃ viṣaye prabhustathā || 4-6-13||

MHB 4-6-14

समानयानो भवितासि मे सखा प्रभूतवस्त्रो बहुपानभोजनः ।
पश्येस्त्वमन्तश्च बहिश्च सर्वदा कृतं च ते द्वारमपावृतं मया ॥ ४-६-१४॥
samānayāno bhavitāsi me sakhā prabhūtavastro bahupānabhojanaḥ |
paśyestvamantaśca bahiśca sarvadā kṛtaṃ ca te dvāramapāvṛtaṃ mayā || 4-6-14||

MHB 4-6-15

ये त्वानुवादेयुरवृत्तिकर्शिता ब्रूयाश्च तेषां वचनेन मे सदा ।
दास्यामि सर्वं तदहं न संशयो न ते भयं विद्यति संनिधौ मम ॥ ४-६-१५॥
ye tvānuvādeyuravṛttikarśitā brūyāśca teṣāṃ vacanena me sadā |
dāsyāmi sarvaṃ tadahaṃ na saṃśayo na te bhayaṃ vidyati saṃnidhau mama || 4-6-15||

MHB 4-6-16

वैशंपायन उवाच ।
एवं स लब्ध्वा तु वरं समागमं विराटराजेन नरर्षभस्तदा ।
उवास वीरः परमार्चितः सुखी न चापि कश्चिच्चरितं बुबोध तत् ॥ ४-६-१६॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evaṃ sa labdhvā tu varaṃ samāgamaṃ virāṭarājena nararṣabhastadā |
uvāsa vīraḥ paramārcitaḥ sukhī na cāpi kaściccaritaṃ bubodha tat || 4-6-16||

Adhyaya: 7/67 (11)

MHB 4-7-1

वैशंपायन उवाच ।
अथापरो भीमबलः श्रिया ज्वलन्नुपाययौ सिंहविलासविक्रमः ।
खजं च दर्वीं च करेण धारयन्नसिं च कालाङ्गमकोशमव्रणम् ॥ ४-७-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
athāparo bhīmabalaḥ śriyā jvalannupāyayau siṃhavilāsavikramaḥ |
khajaṃ ca darvīṃ ca kareṇa dhārayannasiṃ ca kālāṅgamakośamavraṇam || 4-7-1||

MHB 4-7-2

स सूदरूपः परमेण वर्चसा रविर्यथा लोकमिमं प्रभासयन् ।
सुकृष्णवासा गिरिराजसारवान्स मत्स्यराजं समुपेत्य तस्थिवान् ॥ ४-७-२॥
sa sūdarūpaḥ parameṇa varcasā raviryathā lokamimaṃ prabhāsayan |
sukṛṣṇavāsā girirājasāravānsa matsyarājaṃ samupetya tasthivān || 4-7-2||

MHB 4-7-3

तं प्रेक्ष्य राजा वरयन्नुपागतं ततोऽब्रवीज्जानपदान्समागतान् ।
सिंहोन्नतांसोऽयमतीव रूपवान्प्रदृश्यते को नु नरर्षभो युवा ॥ ४-७-३॥
taṃ prekṣya rājā varayannupāgataṃ tato'bravījjānapadānsamāgatān |
siṃhonnatāṃso'yamatīva rūpavānpradṛśyate ko nu nararṣabho yuvā || 4-7-3||

MHB 4-7-4

अदृष्टपूर्वः पुरुषो रविर्यथा वितर्कयन्नास्य लभामि संपदम् ।
तथास्य चित्तं ह्यपि संवितर्कयन्नरर्षभस्याद्य न यामि तत्त्वतः ॥ ४-७-४॥
adṛṣṭapūrvaḥ puruṣo raviryathā vitarkayannāsya labhāmi saṃpadam |
tathāsya cittaṃ hyapi saṃvitarkayannararṣabhasyādya na yāmi tattvataḥ || 4-7-4||

MHB 4-7-5

ततो विराटं समुपेत्य पाण्डवः सुदीनरूपो वचनं महामनाः ।
उवाच सूदोऽस्मि नरेन्द्र बल्लवो भजस्व मां व्यञ्जनकारमुत्तमम् ॥ ४-७-५॥
tato virāṭaṃ samupetya pāṇḍavaḥ sudīnarūpo vacanaṃ mahāmanāḥ |
uvāca sūdo'smi narendra ballavo bhajasva māṃ vyañjanakāramuttamam || 4-7-5||

MHB 4-7-6

विराट उवाच ।
न सूदतां मानद श्रद्दधामि ते सहस्रनेत्रप्रतिमो हि दृश्यसे ।
श्रिया च रूपेण च विक्रमेण च प्रभासि तातानवरो नरेष्विह ॥ ४-७-६॥
virāṭa uvāca |
na sūdatāṃ mānada śraddadhāmi te sahasranetrapratimo hi dṛśyase |
śriyā ca rūpeṇa ca vikrameṇa ca prabhāsi tātānavaro nareṣviha || 4-7-6||

MHB 4-7-7

भीम उवाच ।
नरेन्द्र सूदः परिचारकोऽस्मि ते जानामि सूपान्प्रथमेन केवलान् ।
आस्वादिता ये नृपते पुराभवन्युधिष्ठिरेणापि नृपेण सर्वशः ॥ ४-७-७॥
bhīma uvāca |
narendra sūdaḥ paricārako'smi te jānāmi sūpānprathamena kevalān |
āsvāditā ye nṛpate purābhavanyudhiṣṭhireṇāpi nṛpeṇa sarvaśaḥ || 4-7-7||

MHB 4-7-8

बलेन तुल्यश्च न विद्यते मया नियुद्धशीलश्च सदैव पार्थिव ।
गजैश्च सिंहैश्च समेयिवानहं सदा करिष्यामि तवानघ प्रियम् ॥ ४-७-८॥
balena tulyaśca na vidyate mayā niyuddhaśīlaśca sadaiva pārthiva |
gajaiśca siṃhaiśca sameyivānahaṃ sadā kariṣyāmi tavānagha priyam || 4-7-8||

MHB 4-7-9

विराट उवाच ।
ददामि ते हन्त वरं महानसे तथा च कुर्याः कुशलं हि भाषसे ।
न चैव मन्ये तव कर्म तत्समं समुद्रनेमिं पृथिवीं त्वमर्हसि ॥ ४-७-९॥
virāṭa uvāca |
dadāmi te hanta varaṃ mahānase tathā ca kuryāḥ kuśalaṃ hi bhāṣase |
na caiva manye tava karma tatsamaṃ samudranemiṃ pṛthivīṃ tvamarhasi || 4-7-9||

MHB 4-7-10

यथा हि कामस्तव तत्तथा कृतं महानसे त्वं भव मे पुरस्कृतः ।
नराश्च ये तत्र ममोचिताः पुरा भवस्व तेषामधिपो मया कृतः ॥ ४-७-१०॥
yathā hi kāmastava tattathā kṛtaṃ mahānase tvaṃ bhava me puraskṛtaḥ |
narāśca ye tatra mamocitāḥ purā bhavasva teṣāmadhipo mayā kṛtaḥ || 4-7-10||

MHB 4-7-11

वैशंपायन उवाच ।
तथा स भीमो विहितो महानसे विराटराज्ञो दयितोऽभवद्दृढम् ।
उवास राजन्न च तं पृथग्जनो बुबोध तत्रानुचरश्च कश्चन ॥ ४-७-११॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tathā sa bhīmo vihito mahānase virāṭarājño dayito'bhavaddṛḍham |
uvāsa rājanna ca taṃ pṛthagjano bubodha tatrānucaraśca kaścana || 4-7-11||

Adhyaya: 8/67 (33)

MHB 4-8-1

वैशंपायन उवाच ।
ततः केशान्समुत्क्षिप्य वेल्लिताग्राननिन्दितान् ।
जुगूह दक्षिणे पार्श्वे मृदूनसितलोचना ॥ ४-८-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ keśānsamutkṣipya vellitāgrānaninditān |
jugūha dakṣiṇe pārśve mṛdūnasitalocanā || 4-8-1||

MHB 4-8-2

वासश्च परिधायैकं कृष्णं सुमलिनं महत् ।
कृत्वा वेषं च सैरन्ध्र्याः कृष्णा व्यचरदार्तवत् ॥ ४-८-२॥
vāsaśca paridhāyaikaṃ kṛṣṇaṃ sumalinaṃ mahat |
kṛtvā veṣaṃ ca sairandhryāḥ kṛṣṇā vyacaradārtavat || 4-8-2||

MHB 4-8-3

तां नराः परिधावन्तीं स्त्रियश्च समुपाद्रवन् ।
अपृच्छंश्चैव तां दृष्ट्वा का त्वं किं च चिकीर्षसि ॥ ४-८-३॥
tāṃ narāḥ paridhāvantīṃ striyaśca samupādravan |
apṛcchaṃścaiva tāṃ dṛṣṭvā kā tvaṃ kiṃ ca cikīrṣasi || 4-8-3||

MHB 4-8-4

सा तानुवाच राजेन्द्र सैरन्ध्र्यहमुपागता ।
कर्म चेच्छामि वै कर्तुं तस्य यो मां पुपुक्षति ॥ ४-८-४॥
sā tānuvāca rājendra sairandhryahamupāgatā |
karma cecchāmi vai kartuṃ tasya yo māṃ pupukṣati || 4-8-4||

MHB 4-8-5

तस्या रूपेण वेषेण श्लक्ष्णया च तथा गिरा ।
नाश्रद्दधत तां दासीमन्नहेतोरुपस्थिताम् ॥ ४-८-५॥
tasyā rūpeṇa veṣeṇa ślakṣṇayā ca tathā girā |
nāśraddadhata tāṃ dāsīmannahetorupasthitām || 4-8-5||

MHB 4-8-6

विराटस्य तु कैकेयी भार्या परमसंमता ।
अवलोकयन्ती ददृशे प्रासादाद्द्रुपदात्मजाम् ॥ ४-८-६॥
virāṭasya tu kaikeyī bhāryā paramasaṃmatā |
avalokayantī dadṛśe prāsādāddrupadātmajām || 4-8-6||

MHB 4-8-7

सा समीक्ष्य तथारूपामनाथामेकवाससम् ।
समाहूयाब्रवीद्भद्रे का त्वं किं च चिकीर्षसि ॥ ४-८-७॥
sā samīkṣya tathārūpāmanāthāmekavāsasam |
samāhūyābravīdbhadre kā tvaṃ kiṃ ca cikīrṣasi || 4-8-7||

MHB 4-8-8

सा तामुवाच राजेन्द्र सैरन्ध्र्यहमुपागता ।
कर्म चेच्छाम्यहं कर्तुं तस्य यो मां पुपुक्षति ॥ ४-८-८॥
sā tāmuvāca rājendra sairandhryahamupāgatā |
karma cecchāmyahaṃ kartuṃ tasya yo māṃ pupukṣati || 4-8-8||

MHB 4-8-9

सुदेष्णोवाच ।
नैवंरूपा भवन्त्येवं यथा वदसि भामिनि ।
प्रेषयन्ति च वै दासीर्दासांश्चैवंविधान्बहून् ॥ ४-८-९॥
sudeṣṇovāca |
naivaṃrūpā bhavantyevaṃ yathā vadasi bhāmini |
preṣayanti ca vai dāsīrdāsāṃścaivaṃvidhānbahūn || 4-8-9||

MHB 4-8-10

गूढगुल्फा संहतोरुस्त्रिगम्भीरा षडुन्नता ।
रक्ता पञ्चसु रक्तेषु हंसगद्गदभाषिणी ॥ ४-८-१०॥
gūḍhagulphā saṃhatorustrigambhīrā ṣaḍunnatā |
raktā pañcasu rakteṣu haṃsagadgadabhāṣiṇī || 4-8-10||

MHB 4-8-11

सुकेशी सुस्तनी श्यामा पीनश्रोणिपयोधरा ।
तेन तेनैव संपन्ना काश्मीरीव तुरंगमा ॥ ४-८-११॥
sukeśī sustanī śyāmā pīnaśroṇipayodharā |
tena tenaiva saṃpannā kāśmīrīva turaṃgamā || 4-8-11||

MHB 4-8-12

स्वरालपक्ष्मनयना बिम्बोष्ठी तनुमध्यमा ।
कम्बुग्रीवा गूढसिरा पूर्णचन्द्रनिभानना ॥ ४-८-१२॥
svarālapakṣmanayanā bimboṣṭhī tanumadhyamā |
kambugrīvā gūḍhasirā pūrṇacandranibhānanā || 4-8-12||

MHB 4-8-13

का त्वं ब्रूहि यथा भद्रे नासि दासी कथंचन ।
यक्षी वा यदि वा देवी गन्धर्वी यदि वाप्सराः ॥ ४-८-१३॥
kā tvaṃ brūhi yathā bhadre nāsi dāsī kathaṃcana |
yakṣī vā yadi vā devī gandharvī yadi vāpsarāḥ || 4-8-13||

MHB 4-8-14

अलम्बुसा मिश्रकेशी पुण्डरीकाथ मालिनी ।
इन्द्राणी वारुणी वा त्वं त्वष्टुर्धातुः प्रजापतेः ।
देव्यो देवेषु विख्यातास्तासां त्वं कतमा शुभे ॥ ४-८-१४॥
alambusā miśrakeśī puṇḍarīkātha mālinī |
indrāṇī vāruṇī vā tvaṃ tvaṣṭurdhātuḥ prajāpateḥ |
devyo deveṣu vikhyātāstāsāṃ tvaṃ katamā śubhe || 4-8-14||

MHB 4-8-15

द्रौपद्युवाच ।
नास्मि देवी न गन्धर्वी नासुरी न च राक्षसी ।
सैरन्ध्री तु भुजिष्यास्मि सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ ४-८-१५॥
draupadyuvāca |
nāsmi devī na gandharvī nāsurī na ca rākṣasī |
sairandhrī tu bhujiṣyāsmi satyametadbravīmi te || 4-8-15||

MHB 4-8-16

केशाञ्जानाम्यहं कर्तुं पिंषे साधु विलेपनम् ।
ग्रथयिष्ये विचित्राश्च स्रजः परमशोभनाः ॥ ४-८-१६॥
keśāñjānāmyahaṃ kartuṃ piṃṣe sādhu vilepanam |
grathayiṣye vicitrāśca srajaḥ paramaśobhanāḥ || 4-8-16||

MHB 4-8-17

आराधयं सत्यभामां कृष्णस्य महिषीं प्रियाम् ।
कृष्णां च भार्यां पाण्डूनां कुरूणामेकसुन्दरीम् ॥ ४-८-१७॥
ārādhayaṃ satyabhāmāṃ kṛṣṇasya mahiṣīṃ priyām |
kṛṣṇāṃ ca bhāryāṃ pāṇḍūnāṃ kurūṇāmekasundarīm || 4-8-17||

MHB 4-8-18

तत्र तत्र चराम्येवं लभमाना सुशोभनम् ।
वासांसि यावच्च लभे तावत्तावद्रमे तथा ॥ ४-८-१८॥
tatra tatra carāmyevaṃ labhamānā suśobhanam |
vāsāṃsi yāvacca labhe tāvattāvadrame tathā || 4-8-18||

MHB 4-8-19

मालिनीत्येव मे नाम स्वयं देवी चकार सा ।
साहमभ्यागता देवि सुदेष्णे त्वन्निवेशनम् ॥ ४-८-१९॥
mālinītyeva me nāma svayaṃ devī cakāra sā |
sāhamabhyāgatā devi sudeṣṇe tvanniveśanam || 4-8-19||

MHB 4-8-20

सुदेष्णोवाच ।
मूर्ध्नि त्वां वासयेयं वै संशयो मे न विद्यते ।
नो चेदिह तु राजा त्वां गच्छेत्सर्वेण चेतसा ॥ ४-८-२०॥
sudeṣṇovāca |
mūrdhni tvāṃ vāsayeyaṃ vai saṃśayo me na vidyate |
no cediha tu rājā tvāṃ gacchetsarveṇa cetasā || 4-8-20||

MHB 4-8-21

स्त्रियो राजकुले पश्य याश्चेमा मम वेश्मनि ।
प्रसक्तास्त्वां निरीक्षन्ते पुमांसं कं न मोहयेः ॥ ४-८-२१॥
striyo rājakule paśya yāścemā mama veśmani |
prasaktāstvāṃ nirīkṣante pumāṃsaṃ kaṃ na mohayeḥ || 4-8-21||

MHB 4-8-22

वृक्षांश्चावस्थितान्पश्य य इमे मम वेश्मनि ।
तेऽपि त्वां संनमन्तीव पुमांसं कं न मोहयेः ॥ ४-८-२२॥
vṛkṣāṃścāvasthitānpaśya ya ime mama veśmani |
te'pi tvāṃ saṃnamantīva pumāṃsaṃ kaṃ na mohayeḥ || 4-8-22||

MHB 4-8-23

राजा विराटः सुश्रोणि दृष्ट्वा वपुरमानुषम् ।
विहाय मां वरारोहे त्वां गच्छेत्सर्वचेतसा ॥ ४-८-२३॥
rājā virāṭaḥ suśroṇi dṛṣṭvā vapuramānuṣam |
vihāya māṃ varārohe tvāṃ gacchetsarvacetasā || 4-8-23||

MHB 4-8-24

यं हि त्वमनवद्याङ्गि नरमायतलोचने ।
प्रसक्तमभिवीक्षेथाः स कामवशगो भवेत् ॥ ४-८-२४॥
yaṃ hi tvamanavadyāṅgi naramāyatalocane |
prasaktamabhivīkṣethāḥ sa kāmavaśago bhavet || 4-8-24||

MHB 4-8-25

यश्च त्वां सततं पश्येत्पुरुषश्चारुहासिनि ।
एवं सर्वानवद्याङ्गि स चानङ्गवशो भवेत् ॥ ४-८-२५॥
yaśca tvāṃ satataṃ paśyetpuruṣaścāruhāsini |
evaṃ sarvānavadyāṅgi sa cānaṅgavaśo bhavet || 4-8-25||

MHB 4-8-26

यथा कर्कटकी गर्भमाधत्ते मृत्युमात्मनः ।
तथाविधमहं मन्ये वासं तव शुचिस्मिते ॥ ४-८-२६॥
yathā karkaṭakī garbhamādhatte mṛtyumātmanaḥ |
tathāvidhamahaṃ manye vāsaṃ tava śucismite || 4-8-26||

MHB 4-8-27

द्रौपद्युवाच ।
नास्मि लभ्या विराटेन न चान्येन कथंचन ।
गन्धर्वाः पतयो मह्यं युवानः पञ्च भामिनि ॥ ४-८-२७॥
draupadyuvāca |
nāsmi labhyā virāṭena na cānyena kathaṃcana |
gandharvāḥ patayo mahyaṃ yuvānaḥ pañca bhāmini || 4-8-27||

MHB 4-8-28

पुत्रा गन्धर्वराजस्य महासत्त्वस्य कस्यचित् ।
रक्षन्ति ते च मां नित्यं दुःखाचारा तथा न्वहम् ॥ ४-८-२८॥
putrā gandharvarājasya mahāsattvasya kasyacit |
rakṣanti te ca māṃ nityaṃ duḥkhācārā tathā nvaham || 4-8-28||

MHB 4-8-29

यो मे न दद्यादुच्छिष्टं न च पादौ प्रधावयेत् ।
प्रीयेयुस्तेन वासेन गन्धर्वाः पतयो मम ॥ ४-८-२९॥
yo me na dadyāducchiṣṭaṃ na ca pādau pradhāvayet |
prīyeyustena vāsena gandharvāḥ patayo mama || 4-8-29||

MHB 4-8-30

यो हि मां पुरुषो गृध्येद्यथान्याः प्राकृतस्त्रियः ।
तामेव स ततो रात्रिं प्रविशेदपरां तनुम् ॥ ४-८-३०॥
yo hi māṃ puruṣo gṛdhyedyathānyāḥ prākṛtastriyaḥ |
tāmeva sa tato rātriṃ praviśedaparāṃ tanum || 4-8-30||

MHB 4-8-31

न चाप्यहं चालयितुं शक्या केनचिदङ्गने ।
दुःखशीला हि गन्धर्वास्ते च मे बलवत्तराः ॥ ४-८-३१॥
na cāpyahaṃ cālayituṃ śakyā kenacidaṅgane |
duḥkhaśīlā hi gandharvāste ca me balavattarāḥ || 4-8-31||

MHB 4-8-32

सुदेष्णोवाच ।
एवं त्वां वासयिष्यामि यथा त्वं नन्दिनीच्छसि ।
न च पादौ न चोच्छिष्टं स्प्रक्ष्यसि त्वं कथंचन ॥ ४-८-३२॥
sudeṣṇovāca |
evaṃ tvāṃ vāsayiṣyāmi yathā tvaṃ nandinīcchasi |
na ca pādau na cocchiṣṭaṃ sprakṣyasi tvaṃ kathaṃcana || 4-8-32||

MHB 4-8-33

वैशंपायन उवाच ।
एवं कृष्णा विराटस्य भार्यया परिसान्त्विता ।
न चैनां वेद तत्रान्यस्तत्त्वेन जनमेजय ॥ ४-८-३३॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evaṃ kṛṣṇā virāṭasya bhāryayā parisāntvitā |
na caināṃ veda tatrānyastattvena janamejaya || 4-8-33||

Adhyaya: 9/67 (15)

MHB 4-9-1

वैशंपायन उवाच ।
सहदेवोऽपि गोपानां कृत्वा वेषमनुत्तमम् ।
भाषां चैषां समास्थाय विराटमुपयादथ ॥ ४-९-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
sahadevo'pi gopānāṃ kṛtvā veṣamanuttamam |
bhāṣāṃ caiṣāṃ samāsthāya virāṭamupayādatha || 4-9-1||

MHB 4-9-2

तमायान्तमभिप्रेक्ष्य भ्राजमानं नरर्षभम् ।
समुपस्थाय वै राजा पप्रच्छ कुरुनन्दनम् ॥ ४-९-२॥
tamāyāntamabhiprekṣya bhrājamānaṃ nararṣabham |
samupasthāya vai rājā papraccha kurunandanam || 4-9-2||

MHB 4-9-3

कस्य वा त्वं कुतो वा त्वं किं वा तात चिकीर्षसि ।
न हि मे दृष्टपूर्वस्त्वं तत्त्वं ब्रूहि नरर्षभ ॥ ४-९-३॥
kasya vā tvaṃ kuto vā tvaṃ kiṃ vā tāta cikīrṣasi |
na hi me dṛṣṭapūrvastvaṃ tattvaṃ brūhi nararṣabha || 4-9-3||

MHB 4-9-4

स प्राप्य राजानममित्रतापनस्ततोऽब्रवीन्मेघमहौघनिःस्वनः ।
वैश्योऽस्मि नाम्नाहमरिष्टनेमिर्गोसंख्य आसं कुरुपुंगवानाम् ॥ ४-९-४॥
sa prāpya rājānamamitratāpanastato'bravīnmeghamahaughaniḥsvanaḥ |
vaiśyo'smi nāmnāhamariṣṭanemirgosaṃkhya āsaṃ kurupuṃgavānām || 4-9-4||

MHB 4-9-5

वस्तुं त्वयीच्छामि विशां वरिष्ठ तान्राजसिंहान्न हि वेद्मि पार्थान् ।
न शक्यते जीवितुमन्यकर्मणा न च त्वदन्यो मम रोचते नृपः ॥ ४-९-५॥
vastuṃ tvayīcchāmi viśāṃ variṣṭha tānrājasiṃhānna hi vedmi pārthān |
na śakyate jīvitumanyakarmaṇā na ca tvadanyo mama rocate nṛpaḥ || 4-9-5||

MHB 4-9-6

विराट उवाच ।
त्वं ब्राह्मणो यदि वा क्षत्रियोऽसि समुद्रनेमीश्वररूपवानसि ।
आचक्ष्व मे तत्त्वममित्रकर्शन न वैश्यकर्म त्वयि विद्यते समम् ॥ ४-९-६॥
virāṭa uvāca |
tvaṃ brāhmaṇo yadi vā kṣatriyo'si samudranemīśvararūpavānasi |
ācakṣva me tattvamamitrakarśana na vaiśyakarma tvayi vidyate samam || 4-9-6||

MHB 4-9-7

कस्यासि राज्ञो विषयादिहागतः किं चापि शिल्पं तव विद्यते कृतम् ।
कथं त्वमस्मासु निवत्स्यसे सदा वदस्व किं चापि तवेह वेतनम् ॥ ४-९-७॥
kasyāsi rājño viṣayādihāgataḥ kiṃ cāpi śilpaṃ tava vidyate kṛtam |
kathaṃ tvamasmāsu nivatsyase sadā vadasva kiṃ cāpi taveha vetanam || 4-9-7||

MHB 4-9-8

सहदेव उवाच ।
पञ्चानां पाण्डुपुत्राणां ज्येष्ठो राजा युधिष्ठिरः ।
तस्याष्टशतसाहस्रा गवां वर्गाः शतं शताः ॥ ४-९-८॥
sahadeva uvāca |
pañcānāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ jyeṣṭho rājā yudhiṣṭhiraḥ |
tasyāṣṭaśatasāhasrā gavāṃ vargāḥ śataṃ śatāḥ || 4-9-8||

MHB 4-9-9

अपरे दशसाहस्रा द्विस्तावन्तस्तथापरे ।
तेषां गोसंख्य आसं वै तन्तिपालेति मां विदुः ॥ ४-९-९॥
apare daśasāhasrā dvistāvantastathāpare |
teṣāṃ gosaṃkhya āsaṃ vai tantipāleti māṃ viduḥ || 4-9-9||

MHB 4-9-10

भूतं भव्यं भविष्यच्च यच्च संख्यागतं क्वचित् ।
न मेऽस्त्यविदितं किंचित्समन्ताद्दशयोजनम् ॥ ४-९-१०॥
bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyacca yacca saṃkhyāgataṃ kvacit |
na me'styaviditaṃ kiṃcitsamantāddaśayojanam || 4-9-10||

MHB 4-9-11

गुणाः सुविदिता ह्यासन्मम तस्य महात्मनः ।
आसीच्च स मया तुष्टः कुरुराजो युधिष्ठिरः ॥ ४-९-११॥
guṇāḥ suviditā hyāsanmama tasya mahātmanaḥ |
āsīcca sa mayā tuṣṭaḥ kururājo yudhiṣṭhiraḥ || 4-9-11||

MHB 4-9-12

क्षिप्रं हि गावो बहुला भवन्ति न तासु रोगो भवतीह कश्चित् ।
तैस्तैरुपायैर्विदितं मयैतदेतानि शिल्पानि मयि स्थितानि ॥ ४-९-१२॥
kṣipraṃ hi gāvo bahulā bhavanti na tāsu rogo bhavatīha kaścit |
taistairupāyairviditaṃ mayaitadetāni śilpāni mayi sthitāni || 4-9-12||

MHB 4-9-13

वृषभांश्चापि जानामि राजन्पूजितलक्षणान् ।
येषां मूत्रमुपाघ्राय अपि वन्ध्या प्रसूयते ॥ ४-९-१३॥
vṛṣabhāṃścāpi jānāmi rājanpūjitalakṣaṇān |
yeṣāṃ mūtramupāghrāya api vandhyā prasūyate || 4-9-13||

MHB 4-9-14

विराट उवाच ।
शतं सहस्राणि समाहितानि वर्णस्य वर्णस्य विनिश्चिता गुणैः ।
पशून्सपालान्भवते ददाम्यहं त्वदाश्रया मे पशवो भवन्त्विह ॥ ४-९-१४॥
virāṭa uvāca |
śataṃ sahasrāṇi samāhitāni varṇasya varṇasya viniścitā guṇaiḥ |
paśūnsapālānbhavate dadāmyahaṃ tvadāśrayā me paśavo bhavantviha || 4-9-14||

MHB 4-9-15

वैशंपायन उवाच ।
तथा स राज्ञोऽविदितो विशां पते उवास तत्रैव सुखं नरेश्वरः ।
न चैनमन्येऽपि विदुः कथंचन प्रादाच्च तस्मै भरणं यथेप्सितम् ॥ ४-९-१५॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tathā sa rājño'vidito viśāṃ pate uvāsa tatraiva sukhaṃ nareśvaraḥ |
na cainamanye'pi viduḥ kathaṃcana prādācca tasmai bharaṇaṃ yathepsitam || 4-9-15||

Adhyaya: 10/67 (13)

MHB 4-10-1

वैशंपायन उवाच ।
अथापरोऽदृश्यत रूपसंपदा स्त्रीणामलंकारधरो बृहत्पुमान् ।
प्राकारवप्रे प्रतिमुच्य कुण्डले दीर्घे च कम्बू परिहाटके शुभे ॥ ४-१०-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
athāparo'dṛśyata rūpasaṃpadā strīṇāmalaṃkāradharo bṛhatpumān |
prākāravapre pratimucya kuṇḍale dīrghe ca kambū parihāṭake śubhe || 4-10-1||

MHB 4-10-2

बहूंश्च दीर्घांश्च विकीर्य मूर्धजान्महाभुजो वारणमत्तविक्रमः ।
गतेन भूमिमभिकम्पयंस्तदा विराटमासाद्य सभासमीपतः ॥ ४-१०-२॥
bahūṃśca dīrghāṃśca vikīrya mūrdhajānmahābhujo vāraṇamattavikramaḥ |
gatena bhūmimabhikampayaṃstadā virāṭamāsādya sabhāsamīpataḥ || 4-10-2||

MHB 4-10-3

तं प्रेक्ष्य राजोपगतं सभातले सत्रप्रतिच्छन्नमरिप्रमाथिनम् ।
विराजमानं परमेण वर्चसा सुतं महेन्द्रस्य गजेन्द्रविक्रमम् ॥ ४-१०-३॥
taṃ prekṣya rājopagataṃ sabhātale satrapraticchannamaripramāthinam |
virājamānaṃ parameṇa varcasā sutaṃ mahendrasya gajendravikramam || 4-10-3||

MHB 4-10-4

सर्वानपृच्छच्च समीपचारिणः कुतोऽयमायाति न मे पुरा श्रुतः ।
न चैनमूचुर्विदितं तदा नराः सविस्मितं वाक्यमिदं नृपोऽब्रवीत् ॥ ४-१०-४॥
sarvānapṛcchacca samīpacāriṇaḥ kuto'yamāyāti na me purā śrutaḥ |
na cainamūcurviditaṃ tadā narāḥ savismitaṃ vākyamidaṃ nṛpo'bravīt || 4-10-4||

MHB 4-10-5

सर्वोपपन्नः पुरुषो मनोरमः श्यामो युवा वारणयूथपोपमः ।
विमुच्य कम्बू परिहाटके शुभे विमुच्य वेणीमपिनह्य कुण्डले ॥ ४-१०-५॥
sarvopapannaḥ puruṣo manoramaḥ śyāmo yuvā vāraṇayūthapopamaḥ |
vimucya kambū parihāṭake śubhe vimucya veṇīmapinahya kuṇḍale || 4-10-5||

MHB 4-10-6

शिखी सुकेशः परिधाय चान्यथा भवस्व धन्वी कवची शरी तथा ।
आरुह्य यानं परिधावतां भवान्सुतैः समो मे भव वा मया समः ॥ ४-१०-६॥
śikhī sukeśaḥ paridhāya cānyathā bhavasva dhanvī kavacī śarī tathā |
āruhya yānaṃ paridhāvatāṃ bhavānsutaiḥ samo me bhava vā mayā samaḥ || 4-10-6||

MHB 4-10-7

वृद्धो ह्यहं वै परिहारकामः सर्वान्मत्स्यांस्तरसा पालयस्व ।
नैवंविधाः क्लीबरूपा भवन्ति कथंचनेति प्रतिभाति मे मनः ॥ ४-१०-७॥
vṛddho hyahaṃ vai parihārakāmaḥ sarvānmatsyāṃstarasā pālayasva |
naivaṃvidhāḥ klībarūpā bhavanti kathaṃcaneti pratibhāti me manaḥ || 4-10-7||

MHB 4-10-8

अर्जुन उवाच ।
गायामि नृत्याम्यथ वादयामि भद्रोऽस्मि नृत्ते कुशलोऽस्मि गीते ।
त्वमुत्तरायाः परिदत्स्व मां स्वयं भवामि देव्या नरदेव नर्तकः ॥ ४-१०-८॥
arjuna uvāca |
gāyāmi nṛtyāmyatha vādayāmi bhadro'smi nṛtte kuśalo'smi gīte |
tvamuttarāyāḥ paridatsva māṃ svayaṃ bhavāmi devyā naradeva nartakaḥ || 4-10-8||

MHB 4-10-9

इदं तु रूपं मम येन किं नु तत्प्रकीर्तयित्वा भृशशोकवर्धनम् ।
बृहन्नडां वै नरदेव विद्धि मां सुतं सुतां वा पितृमातृवर्जिताम् ॥ ४-१०-९॥
idaṃ tu rūpaṃ mama yena kiṃ nu tatprakīrtayitvā bhṛśaśokavardhanam |
bṛhannaḍāṃ vai naradeva viddhi māṃ sutaṃ sutāṃ vā pitṛmātṛvarjitām || 4-10-9||

MHB 4-10-10

विराट उवाच ।
ददामि ते हन्त वरं बृहन्नडे सुतां च मे नर्तय याश्च तादृशीः ।
इदं तु ते कर्म समं न मे मतं समुद्रनेमिं पृथिवीं त्वमर्हसि ॥ ४-१०-१०॥
virāṭa uvāca |
dadāmi te hanta varaṃ bṛhannaḍe sutāṃ ca me nartaya yāśca tādṛśīḥ |
idaṃ tu te karma samaṃ na me mataṃ samudranemiṃ pṛthivīṃ tvamarhasi || 4-10-10||

MHB 4-10-11

वैशंपायन उवाच ।
बृहन्नडां तामभिवीक्ष्य मत्स्यराट्कलासु नृत्ते च तथैव वादिते ।
अपुंस्त्वमप्यस्य निशम्य च स्थिरं ततः कुमारीपुरमुत्ससर्ज तम् ॥ ४-१०-११॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
bṛhannaḍāṃ tāmabhivīkṣya matsyarāṭkalāsu nṛtte ca tathaiva vādite |
apuṃstvamapyasya niśamya ca sthiraṃ tataḥ kumārīpuramutsasarja tam || 4-10-11||

MHB 4-10-12

स शिक्षयामास च गीतवादितं सुतां विराटस्य धनंजयः प्रभुः ।
सखीश्च तस्याः परिचारिकास्तथा प्रियश्च तासां स बभूव पाण्डवः ॥ ४-१०-१२॥
sa śikṣayāmāsa ca gītavāditaṃ sutāṃ virāṭasya dhanaṃjayaḥ prabhuḥ |
sakhīśca tasyāḥ paricārikāstathā priyaśca tāsāṃ sa babhūva pāṇḍavaḥ || 4-10-12||

MHB 4-10-13

तथा स सत्रेण धनंजयोऽवसत्प्रियाणि कुर्वन्सह ताभिरात्मवान् ।
तथागतं तत्र न जज्ञिरे जना बहिश्चरा वाप्यथ वान्तरेचराः ॥ ४-१०-१३॥
tathā sa satreṇa dhanaṃjayo'vasatpriyāṇi kurvansaha tābhirātmavān |
tathāgataṃ tatra na jajñire janā bahiścarā vāpyatha vāntarecarāḥ || 4-10-13||

Adhyaya: 11/67 (13)

MHB 4-11-1

वैशंपायन उवाच ।
अथापरोऽदृश्यत पाण्डवः प्रभुर्विराटराज्ञस्तुरगान्समीक्षतः ।
तमापतन्तं ददृशे पृथग्जनो विमुक्तमभ्रादिव सूर्यमण्डलम् ॥ ४-११-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
athāparo'dṛśyata pāṇḍavaḥ prabhurvirāṭarājñasturagānsamīkṣataḥ |
tamāpatantaṃ dadṛśe pṛthagjano vimuktamabhrādiva sūryamaṇḍalam || 4-11-1||

MHB 4-11-2

स वै हयानैक्षत तांस्ततस्ततः समीक्षमाणं च ददर्श मत्स्यराट् ।
ततोऽब्रवीत्ताननुगानमित्रहा कुतोऽयमायाति नरोऽमरप्रभः ॥ ४-११-२॥
sa vai hayānaikṣata tāṃstatastataḥ samīkṣamāṇaṃ ca dadarśa matsyarāṭ |
tato'bravīttānanugānamitrahā kuto'yamāyāti naro'maraprabhaḥ || 4-11-2||

MHB 4-11-3

अयं हयान्वीक्षति मामकान्दृढं ध्रुवं हयज्ञो भविता विचक्षणः ।
प्रवेश्यतामेष समीपमाशु मे विभाति वीरो हि यथामरस्तथा ॥ ४-११-३॥
ayaṃ hayānvīkṣati māmakāndṛḍhaṃ dhruvaṃ hayajño bhavitā vicakṣaṇaḥ |
praveśyatāmeṣa samīpamāśu me vibhāti vīro hi yathāmarastathā || 4-11-3||

MHB 4-11-4

अभ्येत्य राजानममित्रहाब्रवीज्जयोऽस्तु ते पार्थिव भद्रमस्तु च ।
हयेषु युक्तो नृप संमतः सदा तवाश्वसूतो निपुणो भवाम्यहम् ॥ ४-११-४॥
abhyetya rājānamamitrahābravījjayo'stu te pārthiva bhadramastu ca |
hayeṣu yukto nṛpa saṃmataḥ sadā tavāśvasūto nipuṇo bhavāmyaham || 4-11-4||

MHB 4-11-5

विराट उवाच ।
ददामि यानानि धनं निवेशनं ममाश्वसूतो भवितुं त्वमर्हसि ।
कुतोऽसि कस्यासि कथं त्वमागतः प्रब्रूहि शिल्पं तव विद्यते च यत् ॥ ४-११-५॥
virāṭa uvāca |
dadāmi yānāni dhanaṃ niveśanaṃ mamāśvasūto bhavituṃ tvamarhasi |
kuto'si kasyāsi kathaṃ tvamāgataḥ prabrūhi śilpaṃ tava vidyate ca yat || 4-11-5||

MHB 4-11-6

नकुल उवाच ।
पञ्चानां पाण्डुपुत्राणां ज्येष्ठो राजा युधिष्ठिरः ।
तेनाहमश्वेषु पुरा प्रकृतः शत्रुकर्शन ॥ ४-११-६॥
nakula uvāca |
pañcānāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ jyeṣṭho rājā yudhiṣṭhiraḥ |
tenāhamaśveṣu purā prakṛtaḥ śatrukarśana || 4-11-6||

MHB 4-11-7

अश्वानां प्रकृतिं वेद्मि विनयं चापि सर्वशः ।
दुष्टानां प्रतिपत्तिं च कृत्स्नं चैव चिकित्सितम् ॥ ४-११-७॥
aśvānāṃ prakṛtiṃ vedmi vinayaṃ cāpi sarvaśaḥ |
duṣṭānāṃ pratipattiṃ ca kṛtsnaṃ caiva cikitsitam || 4-11-7||

MHB 4-11-8

न कातरं स्यान्मम जातु वाहनं न मेऽस्ति दुष्टा वडवा कुतो हयाः ।
जनस्तु मामाह स चापि पाण्डवो युधिष्ठिरो ग्रन्थिकमेव नामतः ॥ ४-११-८॥
na kātaraṃ syānmama jātu vāhanaṃ na me'sti duṣṭā vaḍavā kuto hayāḥ |
janastu māmāha sa cāpi pāṇḍavo yudhiṣṭhiro granthikameva nāmataḥ || 4-11-8||

MHB 4-11-9

विराट उवाच ।
यदस्ति किंचिन्मम वाजिवाहनं तदस्तु सर्वं त्वदधीनमद्य वै ।
ये चापि केचिन्मम वाजियोजकास्त्वदाश्रयाः सारथयश्च सन्तु मे ॥ ४-११-९॥
virāṭa uvāca |
yadasti kiṃcinmama vājivāhanaṃ tadastu sarvaṃ tvadadhīnamadya vai |
ye cāpi kecinmama vājiyojakāstvadāśrayāḥ sārathayaśca santu me || 4-11-9||

MHB 4-11-10

इदं तवेष्टं यदि वै सुरोपम ब्रवीहि यत्ते प्रसमीक्षितं वसु ।
न तेऽनुरूपं हयकर्म विद्यते प्रभासि राजेव हि संमतो मम ॥ ४-११-१०॥
idaṃ taveṣṭaṃ yadi vai suropama bravīhi yatte prasamīkṣitaṃ vasu |
na te'nurūpaṃ hayakarma vidyate prabhāsi rājeva hi saṃmato mama || 4-11-10||

MHB 4-11-11

युधिष्ठिरस्येव हि दर्शनेन मे समं तवेदं प्रियदर्श दर्शनम् ।
कथं तु भृत्यैः स विनाकृतो वने वसत्यनिन्द्यो रमते च पाण्डवः ॥ ४-११-११॥
yudhiṣṭhirasyeva hi darśanena me samaṃ tavedaṃ priyadarśa darśanam |
kathaṃ tu bhṛtyaiḥ sa vinākṛto vane vasatyanindyo ramate ca pāṇḍavaḥ || 4-11-11||

MHB 4-11-12

वैशंपायन उवाच ।
तथा स गन्धर्ववरोपमो युवा विराटराज्ञा मुदितेन पूजितः ।
न चैनमन्येऽपि विदुः कथंचन प्रियाभिरामं विचरन्तमन्तरा ॥ ४-११-१२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tathā sa gandharvavaropamo yuvā virāṭarājñā muditena pūjitaḥ |
na cainamanye'pi viduḥ kathaṃcana priyābhirāmaṃ vicarantamantarā || 4-11-12||

MHB 4-11-13

एवं हि मत्स्ये न्यवसन्त पाण्डवा यथाप्रतिज्ञाभिरमोघदर्शनाः ।
अज्ञातचर्यां व्यचरन्समाहिताः समुद्रनेमीपतयोऽतिदुःखिताः ॥ ४-११-१३॥
evaṃ hi matsye nyavasanta pāṇḍavā yathāpratijñābhiramoghadarśanāḥ |
ajñātacaryāṃ vyacaransamāhitāḥ samudranemīpatayo'tiduḥkhitāḥ || 4-11-13||

Adhyaya: 12/67 (32)

MHB 4-12-1

जनमेजय उवाच ।
एवं मत्स्यस्य नगरे वसन्तस्तत्र पाण्डवाः ।
अत ऊर्ध्वं महावीर्याः किमकुर्वन्त वै द्विज ॥ ४-१२-१॥
janamejaya uvāca |
evaṃ matsyasya nagare vasantastatra pāṇḍavāḥ |
ata ūrdhvaṃ mahāvīryāḥ kimakurvanta vai dvija || 4-12-1||

MHB 4-12-2

वैशंपायन उवाच ।
एवं ते न्यवसंस्तत्र प्रच्छन्नाः कुरुनन्दनाः ।
आराधयन्तो राजानं यदकुर्वन्त तच्छृणु ॥ ४-१२-२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evaṃ te nyavasaṃstatra pracchannāḥ kurunandanāḥ |
ārādhayanto rājānaṃ yadakurvanta tacchṛṇu || 4-12-2||

MHB 4-12-3

युधिष्ठिरः सभास्तारः सभ्यानामभवत्प्रियः ।
तथैव च विराटस्य सपुत्रस्य विशां पते ॥ ४-१२-३॥
yudhiṣṭhiraḥ sabhāstāraḥ sabhyānāmabhavatpriyaḥ |
tathaiva ca virāṭasya saputrasya viśāṃ pate || 4-12-3||

MHB 4-12-4

स ह्यक्षहृदयज्ञस्तान्क्रीडयामास पाण्डवः ।
अक्षवत्यां यथाकामं सूत्रबद्धानिव द्विजान् ॥ ४-१२-४॥
sa hyakṣahṛdayajñastānkrīḍayāmāsa pāṇḍavaḥ |
akṣavatyāṃ yathākāmaṃ sūtrabaddhāniva dvijān || 4-12-4||

MHB 4-12-5

अज्ञातं च विराटस्य विजित्य वसु धर्मराट् ।
भ्रातृभ्यः पुरुषव्याघ्रो यथार्हं स्म प्रयच्छति ॥ ४-१२-५॥
ajñātaṃ ca virāṭasya vijitya vasu dharmarāṭ |
bhrātṛbhyaḥ puruṣavyāghro yathārhaṃ sma prayacchati || 4-12-5||

MHB 4-12-6

भीमसेनोऽपि मांसानि भक्ष्याणि विविधानि च ।
अतिसृष्टानि मत्स्येन विक्रीणाति युधिष्ठिरे ॥ ४-१२-६॥
bhīmaseno'pi māṃsāni bhakṣyāṇi vividhāni ca |
atisṛṣṭāni matsyena vikrīṇāti yudhiṣṭhire || 4-12-6||

MHB 4-12-7

वासांसि परिजीर्णानि लब्धान्यन्तःपुरेऽर्जुनः ।
विक्रीणानश्च सर्वेभ्यः पाण्डवेभ्यः प्रयच्छति ॥ ४-१२-७॥
vāsāṃsi parijīrṇāni labdhānyantaḥpure'rjunaḥ |
vikrīṇānaśca sarvebhyaḥ pāṇḍavebhyaḥ prayacchati || 4-12-7||

MHB 4-12-8

सहदेवोऽपि गोपानां वेषमास्थाय पाण्डवः ।
दधि क्षीरं घृतं चैव पाण्डवेभ्यः प्रयच्छति ॥ ४-१२-८॥
sahadevo'pi gopānāṃ veṣamāsthāya pāṇḍavaḥ |
dadhi kṣīraṃ ghṛtaṃ caiva pāṇḍavebhyaḥ prayacchati || 4-12-8||

MHB 4-12-9

नकुलोऽपि धनं लब्ध्वा कृते कर्मणि वाजिनाम् ।
तुष्टे तस्मिन्नरपतौ पाण्डवेभ्यः प्रयच्छति ॥ ४-१२-९॥
nakulo'pi dhanaṃ labdhvā kṛte karmaṇi vājinām |
tuṣṭe tasminnarapatau pāṇḍavebhyaḥ prayacchati || 4-12-9||

MHB 4-12-10

कृष्णापि सर्वान्भ्रातॄंस्तान्निरीक्षन्ती तपस्विनी ।
यथा पुनरविज्ञाता तथा चरति भामिनी ॥ ४-१२-१०॥
kṛṣṇāpi sarvānbhrātṝṃstānnirīkṣantī tapasvinī |
yathā punaravijñātā tathā carati bhāminī || 4-12-10||

MHB 4-12-11

एवं संपादयन्तस्ते तथान्योन्यं महारथाः ।
प्रेक्षमाणास्तदा कृष्णामूषुश्छन्ना नराधिप ॥ ४-१२-११॥
evaṃ saṃpādayantaste tathānyonyaṃ mahārathāḥ |
prekṣamāṇāstadā kṛṣṇāmūṣuśchannā narādhipa || 4-12-11||

MHB 4-12-12

अथ मासे चतुर्थे तु ब्रह्मणः सुमहोत्सवः ।
आसीत्समृद्धो मत्स्येषु पुरुषाणां सुसंमतः ॥ ४-१२-१२॥
atha māse caturthe tu brahmaṇaḥ sumahotsavaḥ |
āsītsamṛddho matsyeṣu puruṣāṇāṃ susaṃmataḥ || 4-12-12||

MHB 4-12-13

तत्र मल्लाः समापेतुर्दिग्भ्यो राजन्सहस्रशः ।
महाकाया महावीर्याः कालखञ्जा इवासुराः ॥ ४-१२-१३॥
tatra mallāḥ samāpeturdigbhyo rājansahasraśaḥ |
mahākāyā mahāvīryāḥ kālakhañjā ivāsurāḥ || 4-12-13||

MHB 4-12-14

वीर्योन्नद्धा बलोदग्रा राज्ञा समभिपूजिताः ।
सिंहस्कन्धकटिग्रीवाः स्ववदाता मनस्विनः ।
असकृल्लब्धलक्षास्ते रङ्गे पार्थिवसंनिधौ ॥ ४-१२-१४॥
vīryonnaddhā balodagrā rājñā samabhipūjitāḥ |
siṃhaskandhakaṭigrīvāḥ svavadātā manasvinaḥ |
asakṛllabdhalakṣāste raṅge pārthivasaṃnidhau || 4-12-14||

MHB 4-12-15

तेषामेको महानासीत्सर्वमल्लान्समाह्वयत् ।
आवल्गमानं तं रङ्गे नोपतिष्ठति कश्चन ॥ ४-१२-१५॥
teṣāmeko mahānāsītsarvamallānsamāhvayat |
āvalgamānaṃ taṃ raṅge nopatiṣṭhati kaścana || 4-12-15||

MHB 4-12-16

यदा सर्वे विमनसस्ते मल्ला हतचेतसः ।
अथ सूदेन तं मल्लं योधयामास मत्स्यराट् ॥ ४-१२-१६॥
yadā sarve vimanasaste mallā hatacetasaḥ |
atha sūdena taṃ mallaṃ yodhayāmāsa matsyarāṭ || 4-12-16||

MHB 4-12-17

चोद्यमानस्ततो भीमो दुःखेनैवाकरोन्मतिम् ।
न हि शक्नोति विवृते प्रत्याख्यातुं नराधिपम् ॥ ४-१२-१७॥
codyamānastato bhīmo duḥkhenaivākaronmatim |
na hi śaknoti vivṛte pratyākhyātuṃ narādhipam || 4-12-17||

MHB 4-12-18

ततः स पुरुषव्याघ्रः शार्दूलशिथिलं चरन् ।
प्रविवेश महारङ्गं विराटमभिहर्षयन् ॥ ४-१२-१८॥
tataḥ sa puruṣavyāghraḥ śārdūlaśithilaṃ caran |
praviveśa mahāraṅgaṃ virāṭamabhiharṣayan || 4-12-18||

MHB 4-12-19

बबन्ध कक्ष्यां कौन्तेयस्ततस्तं हर्षयञ्जनम् ।
ततस्तं वृत्रसंकाशं भीमो मल्लं समाह्वयत् ॥ ४-१२-१९॥
babandha kakṣyāṃ kaunteyastatastaṃ harṣayañjanam |
tatastaṃ vṛtrasaṃkāśaṃ bhīmo mallaṃ samāhvayat || 4-12-19||

MHB 4-12-20

तावुभौ सुमहोत्साहावुभौ तीव्रपराक्रमौ ।
मत्ताविव महाकायौ वारणौ षष्टिहायनौ ॥ ४-१२-२०॥
tāvubhau sumahotsāhāvubhau tīvraparākramau |
mattāviva mahākāyau vāraṇau ṣaṣṭihāyanau || 4-12-20||

MHB 4-12-21

चकर्ष दोर्भ्यामुत्पाट्य भीमो मल्लममित्रहा ।
विनदन्तमभिक्रोशञ्शार्दूल इव वारणम् ॥ ४-१२-२१॥
cakarṣa dorbhyāmutpāṭya bhīmo mallamamitrahā |
vinadantamabhikrośañśārdūla iva vāraṇam || 4-12-21||

MHB 4-12-22

तमुद्यम्य महाबाहुर्भ्रामयामास वीर्यवान् ।
ततो मल्लाश्च मत्स्याश्च विस्मयं चक्रिरे परम् ॥ ४-१२-२२॥
tamudyamya mahābāhurbhrāmayāmāsa vīryavān |
tato mallāśca matsyāśca vismayaṃ cakrire param || 4-12-22||

MHB 4-12-23

भ्रामयित्वा शतगुणं गतसत्त्वमचेतनम् ।
प्रत्यपिंषन्महाबाहुर्मल्लं भुवि वृकोदरः ॥ ४-१२-२३॥
bhrāmayitvā śataguṇaṃ gatasattvamacetanam |
pratyapiṃṣanmahābāhurmallaṃ bhuvi vṛkodaraḥ || 4-12-23||

MHB 4-12-24

तस्मिन्विनिहते मल्ले जीमूते लोकविश्रुते ।
विराटः परमं हर्षमगच्छद्बान्धवैः सह ॥ ४-१२-२४॥
tasminvinihate malle jīmūte lokaviśrute |
virāṭaḥ paramaṃ harṣamagacchadbāndhavaiḥ saha || 4-12-24||

MHB 4-12-25

संहर्षात्प्रददौ वित्तं बहु राजा महामनाः ।
बल्लवाय महारङ्गे यथा वैश्रवणस्तथा ॥ ४-१२-२५॥
saṃharṣātpradadau vittaṃ bahu rājā mahāmanāḥ |
ballavāya mahāraṅge yathā vaiśravaṇastathā || 4-12-25||

MHB 4-12-26

एवं स सुबहून्मल्लान्पुरुषांश्च महाबलान् ।
विनिघ्नन्मत्स्यराजस्य प्रीतिमावहदुत्तमाम् ॥ ४-१२-२६॥
evaṃ sa subahūnmallānpuruṣāṃśca mahābalān |
vinighnanmatsyarājasya prītimāvahaduttamām || 4-12-26||

MHB 4-12-27

यदास्य तुल्यः पुरुषो न कश्चित्तत्र विद्यते ।
ततो व्याघ्रैश्च सिंहैश्च द्विरदैश्चाप्ययोधयत् ॥ ४-१२-२७॥
yadāsya tulyaḥ puruṣo na kaścittatra vidyate |
tato vyāghraiśca siṃhaiśca dviradaiścāpyayodhayat || 4-12-27||

MHB 4-12-28

पुनरन्तःपुरगतः स्त्रीणां मध्ये वृकोदरः ।
योध्यते स्म विराटेन सिंहैर्मत्तैर्महाबलैः ॥ ४-१२-२८॥
punarantaḥpuragataḥ strīṇāṃ madhye vṛkodaraḥ |
yodhyate sma virāṭena siṃhairmattairmahābalaiḥ || 4-12-28||

MHB 4-12-29

बीभत्सुरपि गीतेन सुनृत्तेन च पाण्डवः ।
विराटं तोषयामास सर्वाश्चान्तःपुरस्त्रियः ॥ ४-१२-२९॥
bībhatsurapi gītena sunṛttena ca pāṇḍavaḥ |
virāṭaṃ toṣayāmāsa sarvāścāntaḥpurastriyaḥ || 4-12-29||

MHB 4-12-30

अश्वैर्विनीतैर्जवनैस्तत्र तत्र समागतैः ।
तोषयामास नकुलो राजानं राजसत्तम ॥ ४-१२-३०॥
aśvairvinītairjavanaistatra tatra samāgataiḥ |
toṣayāmāsa nakulo rājānaṃ rājasattama || 4-12-30||

MHB 4-12-31

तस्मै प्रदेयं प्रायच्छत्प्रीतो राजा धनं बहु ।
विनीतान्वृषभान्दृष्ट्वा सहदेवस्य चाभिभो ॥ ४-१२-३१॥
tasmai pradeyaṃ prāyacchatprīto rājā dhanaṃ bahu |
vinītānvṛṣabhāndṛṣṭvā sahadevasya cābhibho || 4-12-31||

MHB 4-12-32

एवं ते न्यवसंस्तत्र प्रच्छन्नाः पुरुषर्षभाः ।
कर्माणि तस्य कुर्वाणा विराटनृपतेस्तदा ॥ ४-१२-३२॥
evaṃ te nyavasaṃstatra pracchannāḥ puruṣarṣabhāḥ |
karmāṇi tasya kurvāṇā virāṭanṛpatestadā || 4-12-32||

Adhyaya: 13/67 (21)

MHB 4-13-1

वैशंपायन उवाच ।
वसमानेषु पार्थेषु मत्स्यस्य नगरे तदा ।
महारथेषु छन्नेषु मासा दश समत्ययुः ॥ ४-१३-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
vasamāneṣu pārtheṣu matsyasya nagare tadā |
mahāratheṣu channeṣu māsā daśa samatyayuḥ || 4-13-1||

MHB 4-13-2

याज्ञसेनी सुदेष्णां तु शुश्रूषन्ती विशां पते ।
अवसत्परिचारार्हा सुदुःखं जनमेजय ॥ ४-१३-२॥
yājñasenī sudeṣṇāṃ tu śuśrūṣantī viśāṃ pate |
avasatparicārārhā suduḥkhaṃ janamejaya || 4-13-2||

MHB 4-13-3

तथा चरन्तीं पाञ्चालीं सुदेष्णाया निवेशने ।
सेनापतिर्विराटस्य ददर्श जलजाननाम् ॥ ४-१३-३॥
tathā carantīṃ pāñcālīṃ sudeṣṇāyā niveśane |
senāpatirvirāṭasya dadarśa jalajānanām || 4-13-3||

MHB 4-13-4

तां दृष्ट्वा देवगर्भाभां चरन्तीं देवतामिव ।
कीचकः कामयामास कामबाणप्रपीडितः ॥ ४-१३-४॥
tāṃ dṛṣṭvā devagarbhābhāṃ carantīṃ devatāmiva |
kīcakaḥ kāmayāmāsa kāmabāṇaprapīḍitaḥ || 4-13-4||

MHB 4-13-5

स तु कामाग्निसंतप्तः सुदेष्णामभिगम्य वै ।
प्रहसन्निव सेनानीरिदं वचनमब्रवीत् ॥ ४-१३-५॥
sa tu kāmāgnisaṃtaptaḥ sudeṣṇāmabhigamya vai |
prahasanniva senānīridaṃ vacanamabravīt || 4-13-5||

MHB 4-13-6

नेयं पुरा जातु मयेह दृष्टा राज्ञो विराटस्य निवेशने शुभा ।
रूपेण चोन्मादयतीव मां भृशं गन्धेन जाता मदिरेव भामिनी ॥ ४-१३-६॥
neyaṃ purā jātu mayeha dṛṣṭā rājño virāṭasya niveśane śubhā |
rūpeṇa conmādayatīva māṃ bhṛśaṃ gandhena jātā madireva bhāminī || 4-13-6||

MHB 4-13-7

का देवरूपा हृदयंगमा शुभे आचक्ष्व मे का च कुतश्च शोभना ।
चित्तं हि निर्मथ्य करोति मां वशे न चान्यदत्रौषधमद्य मे मतम् ॥ ४-१३-७॥
kā devarūpā hṛdayaṃgamā śubhe ācakṣva me kā ca kutaśca śobhanā |
cittaṃ hi nirmathya karoti māṃ vaśe na cānyadatrauṣadhamadya me matam || 4-13-7||

MHB 4-13-8

अहो तवेयं परिचारिका शुभा प्रत्यग्ररूपा प्रतिभाति मामियम् ।
अयुक्तरूपं हि करोति कर्म ते प्रशास्तु मां यच्च ममास्ति किंचन ॥ ४-१३-८॥
aho taveyaṃ paricārikā śubhā pratyagrarūpā pratibhāti māmiyam |
ayuktarūpaṃ hi karoti karma te praśāstu māṃ yacca mamāsti kiṃcana || 4-13-8||

MHB 4-13-9

प्रभूतनागाश्वरथं महाधनं समृद्धियुक्तं बहुपानभोजनम् ।
मनोहरं काञ्चनचित्रभूषणं गृहं महच्छोभयतामियं मम ॥ ४-१३-९॥
prabhūtanāgāśvarathaṃ mahādhanaṃ samṛddhiyuktaṃ bahupānabhojanam |
manoharaṃ kāñcanacitrabhūṣaṇaṃ gṛhaṃ mahacchobhayatāmiyaṃ mama || 4-13-9||

MHB 4-13-10

ततः सुदेष्णामनुमन्त्र्य कीचकस्ततः समभ्येत्य नराधिपात्मजाम् ।
उवाच कृष्णामभिसान्त्वयंस्तदा मृगेन्द्रकन्यामिव जम्बुको वने ॥ ४-१३-१०॥
tataḥ sudeṣṇāmanumantrya kīcakastataḥ samabhyetya narādhipātmajām |
uvāca kṛṣṇāmabhisāntvayaṃstadā mṛgendrakanyāmiva jambuko vane || 4-13-10||

MHB 4-13-11

इदं च रूपं प्रथमं च ते वयो निरर्थकं केवलमद्य भामिनि ।
अधार्यमाणा स्रगिवोत्तमा यथा न शोभसे सुन्दरि शोभना सती ॥ ४-१३-११॥
idaṃ ca rūpaṃ prathamaṃ ca te vayo nirarthakaṃ kevalamadya bhāmini |
adhāryamāṇā sragivottamā yathā na śobhase sundari śobhanā satī || 4-13-11||

MHB 4-13-12

त्यजामि दारान्मम ये पुरातना भवन्तु दास्यस्तव चारुहासिनि ।
अहं च ते सुन्दरि दासवत्स्थितः सदा भविष्ये वशगो वरानने ॥ ४-१३-१२॥
tyajāmi dārānmama ye purātanā bhavantu dāsyastava cāruhāsini |
ahaṃ ca te sundari dāsavatsthitaḥ sadā bhaviṣye vaśago varānane || 4-13-12||

MHB 4-13-13

द्रौपद्युवाच ।
अप्रार्थनीयामिह मां सूतपुत्राभिमन्यसे ।
विहीनवर्णां सैरन्ध्रीं बीभत्सां केशकारिकाम् ॥ ४-१३-१३॥
draupadyuvāca |
aprārthanīyāmiha māṃ sūtaputrābhimanyase |
vihīnavarṇāṃ sairandhrīṃ bībhatsāṃ keśakārikām || 4-13-13||

MHB 4-13-14

परदारास्मि भद्रं ते न युक्तं त्वयि सांप्रतम् ।
दयिताः प्राणिनां दारा धर्मं समनुचिन्तय ॥ ४-१३-१४॥
paradārāsmi bhadraṃ te na yuktaṃ tvayi sāṃpratam |
dayitāḥ prāṇināṃ dārā dharmaṃ samanucintaya || 4-13-14||

MHB 4-13-15

परदारे न ते बुद्धिर्जातु कार्या कथंचन ।
विवर्जनं ह्यकार्याणामेतत्सत्पुरुषव्रतम् ॥ ४-१३-१५॥
paradāre na te buddhirjātu kāryā kathaṃcana |
vivarjanaṃ hyakāryāṇāmetatsatpuruṣavratam || 4-13-15||

MHB 4-13-16

मिथ्याभिगृध्नो हि नरः पापात्मा मोहमास्थितः ।
अयशः प्राप्नुयाद्घोरं सुमहत्प्राप्नुयाद्भयम् ॥ ४-१३-१६॥
mithyābhigṛdhno hi naraḥ pāpātmā mohamāsthitaḥ |
ayaśaḥ prāpnuyādghoraṃ sumahatprāpnuyādbhayam || 4-13-16||

MHB 4-13-17

मा सूतपुत्र हृष्यस्व माद्य त्यक्ष्यसि जीवितम् ।
दुर्लभामभिमन्वानो मां वीरैरभिरक्षिताम् ॥ ४-१३-१७॥
mā sūtaputra hṛṣyasva mādya tyakṣyasi jīvitam |
durlabhāmabhimanvāno māṃ vīrairabhirakṣitām || 4-13-17||

MHB 4-13-18

न चाप्यहं त्वया शक्या गन्धर्वाः पतयो मम ।
ते त्वां निहन्युः कुपिताः साध्वलं मा व्यनीनशः ॥ ४-१३-१८॥
na cāpyahaṃ tvayā śakyā gandharvāḥ patayo mama |
te tvāṃ nihanyuḥ kupitāḥ sādhvalaṃ mā vyanīnaśaḥ || 4-13-18||

MHB 4-13-19

अशक्यरूपैः पुरुषैरध्वानं गन्तुमिच्छसि ।
यथा निश्चेतनो बालः कूलस्थः कूलमुत्तरम् ।
तर्तुमिच्छति मन्दात्मा तथा त्वं कर्तुमिच्छसि ॥ ४-१३-१९॥
aśakyarūpaiḥ puruṣairadhvānaṃ gantumicchasi |
yathā niścetano bālaḥ kūlasthaḥ kūlamuttaram |
tartumicchati mandātmā tathā tvaṃ kartumicchasi || 4-13-19||

MHB 4-13-20

अन्तर्महीं वा यदि वोर्ध्वमुत्पतेः समुद्रपारं यदि वा प्रधावसि ।
तथापि तेषां न विमोक्षमर्हसि प्रमाथिनो देवसुता हि मे वराः ॥ ४-१३-२०॥
antarmahīṃ vā yadi vordhvamutpateḥ samudrapāraṃ yadi vā pradhāvasi |
tathāpi teṣāṃ na vimokṣamarhasi pramāthino devasutā hi me varāḥ || 4-13-20||

MHB 4-13-21

त्वं कालरात्रीमिव कश्चिदातुरः किं मां दृढं प्रार्थयसेऽद्य कीचक ।
किं मातुरङ्के शयितो यथा शिशुश्चन्द्रं जिघृक्षुरिव मन्यसे हि माम् ॥ ४-१३-२१॥
tvaṃ kālarātrīmiva kaścidāturaḥ kiṃ māṃ dṛḍhaṃ prārthayase'dya kīcaka |
kiṃ māturaṅke śayito yathā śiśuścandraṃ jighṛkṣuriva manyase hi mām || 4-13-21||

Adhyaya: 14/67 (21)

MHB 4-14-1

वैशंपायन उवाच ।
प्रत्याख्यातो राजपुत्र्या सुदेष्णां कीचकोऽब्रवीत् ।
अमर्यादेन कामेन घोरेणाभिपरिप्लुतः ॥ ४-१४-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
pratyākhyāto rājaputryā sudeṣṇāṃ kīcako'bravīt |
amaryādena kāmena ghoreṇābhipariplutaḥ || 4-14-1||

MHB 4-14-2

यथा कैकेयि सैरन्ध्र्या समेयां तद्विधीयताम् ।
तां सुदेष्णे परीप्सस्व माहं प्राणान्प्रहासिषम् ॥ ४-१४-२॥
yathā kaikeyi sairandhryā sameyāṃ tadvidhīyatām |
tāṃ sudeṣṇe parīpsasva māhaṃ prāṇānprahāsiṣam || 4-14-2||

MHB 4-14-3

तस्य तां बहुशः श्रुत्वा वाचं विलपतस्तदा ।
विराटमहिषी देवी कृपां चक्रे मनस्विनी ॥ ४-१४-३॥
tasya tāṃ bahuśaḥ śrutvā vācaṃ vilapatastadā |
virāṭamahiṣī devī kṛpāṃ cakre manasvinī || 4-14-3||

MHB 4-14-4

स्वमर्थमभिसंधाय तस्यार्थमनुचिन्त्य च ।
उद्वेगं चैव कृष्णायाः सुदेष्णा सूतमब्रवीत् ॥ ४-१४-४॥
svamarthamabhisaṃdhāya tasyārthamanucintya ca |
udvegaṃ caiva kṛṣṇāyāḥ sudeṣṇā sūtamabravīt || 4-14-4||

MHB 4-14-5

पर्विणीं त्वं समुद्दिश्य सुरामन्नं च कारय ।
तत्रैनां प्रेषयिष्यामि सुराहारीं तवान्तिकम् ॥ ४-१४-५॥
parviṇīṃ tvaṃ samuddiśya surāmannaṃ ca kāraya |
tatraināṃ preṣayiṣyāmi surāhārīṃ tavāntikam || 4-14-5||

MHB 4-14-6

तत्र संप्रेषितामेनां विजने निरवग्रहाम् ।
सान्त्वयेथा यथाकामं सान्त्व्यमाना रमेद्यदि ॥ ४-१४-६॥
tatra saṃpreṣitāmenāṃ vijane niravagrahām |
sāntvayethā yathākāmaṃ sāntvyamānā ramedyadi || 4-14-6||

MHB 4-14-7

कीचकस्तु गृहं गत्वा भगिन्या वचनात्तदा ।
सुरामाहारयामास राजार्हां सुपरिस्रुताम् ॥ ४-१४-७॥
kīcakastu gṛhaṃ gatvā bhaginyā vacanāttadā |
surāmāhārayāmāsa rājārhāṃ suparisrutām || 4-14-7||

MHB 4-14-8

आजौरभ्रं च सुभृशं बहूंश्चोच्चावचान्मृगान् ।
कारयामास कुशलैरन्नपानं सुशोभनम् ॥ ४-१४-८॥
ājaurabhraṃ ca subhṛśaṃ bahūṃścoccāvacānmṛgān |
kārayāmāsa kuśalairannapānaṃ suśobhanam || 4-14-8||

MHB 4-14-9

तस्मिन्कृते तदा देवी कीचकेनोपमन्त्रिता ।
सुदेष्णा प्रेषयामास सैरन्ध्रीं कीचकालयम् ॥ ४-१४-९॥
tasminkṛte tadā devī kīcakenopamantritā |
sudeṣṇā preṣayāmāsa sairandhrīṃ kīcakālayam || 4-14-9||

MHB 4-14-10

सुदेष्णोवाच ।
उत्तिष्ठ गच्छ सैरन्ध्रि कीचकस्य निवेशनम् ।
पानमानय कल्याणि पिपासा मां प्रबाधते ॥ ४-१४-१०॥
sudeṣṇovāca |
uttiṣṭha gaccha sairandhri kīcakasya niveśanam |
pānamānaya kalyāṇi pipāsā māṃ prabādhate || 4-14-10||

MHB 4-14-11

द्रौपद्युवाच ।
न गच्छेयमहं तस्य राजपुत्रि निवेशनम् ।
त्वमेव राज्ञि जानासि यथा स निरपत्रपः ॥ ४-१४-११॥
draupadyuvāca |
na gaccheyamahaṃ tasya rājaputri niveśanam |
tvameva rājñi jānāsi yathā sa nirapatrapaḥ || 4-14-11||

MHB 4-14-12

न चाहमनवद्याङ्गि तव वेश्मनि भामिनि ।
कामवृत्ता भविष्यामि पतीनां व्यभिचारिणी ॥ ४-१४-१२॥
na cāhamanavadyāṅgi tava veśmani bhāmini |
kāmavṛttā bhaviṣyāmi patīnāṃ vyabhicāriṇī || 4-14-12||

MHB 4-14-13

त्वं चैव देवि जानासि यथा स समयः कृतः ।
प्रविशन्त्या मया पूर्वं तव वेश्मनि भामिनि ॥ ४-१४-१३॥
tvaṃ caiva devi jānāsi yathā sa samayaḥ kṛtaḥ |
praviśantyā mayā pūrvaṃ tava veśmani bhāmini || 4-14-13||

MHB 4-14-14

कीचकश्च सुकेशान्ते मूढो मदनदर्पितः ।
सोऽवमंस्यति मां दृष्ट्वा न यास्ये तत्र शोभने ॥ ४-१४-१४॥
kīcakaśca sukeśānte mūḍho madanadarpitaḥ |
so'vamaṃsyati māṃ dṛṣṭvā na yāsye tatra śobhane || 4-14-14||

MHB 4-14-15

सन्ति बह्व्यस्तव प्रेष्या राजपुत्रि वशानुगाः ।
अन्यां प्रेषय भद्रं ते स हि मामवमंस्यते ॥ ४-१४-१५॥
santi bahvyastava preṣyā rājaputri vaśānugāḥ |
anyāṃ preṣaya bhadraṃ te sa hi māmavamaṃsyate || 4-14-15||

MHB 4-14-16

सुदेष्णोवाच ।
नैव त्वां जातु हिंस्यात्स इतः संप्रेषितां मया ॥ ४-१४-१६॥
sudeṣṇovāca |
naiva tvāṃ jātu hiṃsyātsa itaḥ saṃpreṣitāṃ mayā || 4-14-16||

MHB 4-14-17

वैशंपायन उवाच ।
इत्यस्याः प्रददौ कांस्यं सपिधानं हिरण्मयम् ।
सा शङ्कमाना रुदती दैवं शरणमीयुषी ।
प्रातिष्ठत सुराहारी कीचकस्य निवेशनम् ॥ ४-१४-१७॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
ityasyāḥ pradadau kāṃsyaṃ sapidhānaṃ hiraṇmayam |
sā śaṅkamānā rudatī daivaṃ śaraṇamīyuṣī |
prātiṣṭhata surāhārī kīcakasya niveśanam || 4-14-17||

MHB 4-14-18

द्रौपद्युवाच ।
यथाहमन्यं पाण्डुभ्यो नाभिजानामि कंचन ।
तेन सत्येन मां प्राप्तां कीचको मा वशे कृथाः ॥ ४-१४-१८॥
draupadyuvāca |
yathāhamanyaṃ pāṇḍubhyo nābhijānāmi kaṃcana |
tena satyena māṃ prāptāṃ kīcako mā vaśe kṛthāḥ || 4-14-18||

MHB 4-14-19

वैशंपायन उवाच ।
उपातिष्ठत सा सूर्यं मुहूर्तमबला ततः ।
स तस्यास्तनुमध्यायाः सर्वं सूर्योऽवबुद्धवान् ॥ ४-१४-१९॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
upātiṣṭhata sā sūryaṃ muhūrtamabalā tataḥ |
sa tasyāstanumadhyāyāḥ sarvaṃ sūryo'vabuddhavān || 4-14-19||

MHB 4-14-20

अन्तर्हितं ततस्तस्या रक्षो रक्षार्थमादिशत् ।
तच्चैनां नाजहात्तत्र सर्वावस्थास्वनिन्दिताम् ॥ ४-१४-२०॥
antarhitaṃ tatastasyā rakṣo rakṣārthamādiśat |
taccaināṃ nājahāttatra sarvāvasthāsvaninditām || 4-14-20||

MHB 4-14-21

तां मृगीमिव वित्रस्तां दृष्ट्वा कृष्णां समीपगाम् ।
उदतिष्ठन्मुदा सूतो नावं लब्ध्वेव पारगः ॥ ४-१४-२१॥
tāṃ mṛgīmiva vitrastāṃ dṛṣṭvā kṛṣṇāṃ samīpagām |
udatiṣṭhanmudā sūto nāvaṃ labdhveva pāragaḥ || 4-14-21||

Adhyaya: 15/67 (41)

MHB 4-15-1

कीचक उवाच ।
स्वागतं ते सुकेशान्ते सुव्युष्टा रजनी मम ।
स्वामिनी त्वमनुप्राप्ता प्रकुरुष्व मम प्रियम् ॥ ४-१५-१॥
kīcaka uvāca |
svāgataṃ te sukeśānte suvyuṣṭā rajanī mama |
svāminī tvamanuprāptā prakuruṣva mama priyam || 4-15-1||

MHB 4-15-2

सुवर्णमालाः कम्बूश्च कुण्डले परिहाटके ।
आहरन्तु च वस्त्राणि कौशिकान्यजिनानि च ॥ ४-१५-२॥
suvarṇamālāḥ kambūśca kuṇḍale parihāṭake |
āharantu ca vastrāṇi kauśikānyajināni ca || 4-15-2||

MHB 4-15-3

अस्ति मे शयनं शुभ्रं त्वदर्थमुपकल्पितम् ।
एहि तत्र मया सार्धं पिबस्व मधुमाधवीम् ॥ ४-१५-३॥
asti me śayanaṃ śubhraṃ tvadarthamupakalpitam |
ehi tatra mayā sārdhaṃ pibasva madhumādhavīm || 4-15-3||

MHB 4-15-4

द्रौपद्युवाच ।
अप्रैषीद्राजपुत्री मां सुराहारीं तवान्तिकम् ।
पानमानय मे क्षिप्रं पिपासा मेति चाब्रवीत् ॥ ४-१५-४॥
draupadyuvāca |
apraiṣīdrājaputrī māṃ surāhārīṃ tavāntikam |
pānamānaya me kṣipraṃ pipāsā meti cābravīt || 4-15-4||

MHB 4-15-5

कीचक उवाच ।
अन्या भद्रे नयिष्यन्ति राजपुत्र्याः परिस्रुतम् ॥ ४-१५-५॥
kīcaka uvāca |
anyā bhadre nayiṣyanti rājaputryāḥ parisrutam || 4-15-5||

MHB 4-15-6

वैशंपायन उवाच ।
इत्येनां दक्षिणे पाणौ सूतपुत्रः परामृशत् ।
सा गृहीता विधुन्वाना भूमावाक्षिप्य कीचकम् ।
सभां शरणमाधावद्यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥ ४-१५-६॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
ityenāṃ dakṣiṇe pāṇau sūtaputraḥ parāmṛśat |
sā gṛhītā vidhunvānā bhūmāvākṣipya kīcakam |
sabhāṃ śaraṇamādhāvadyatra rājā yudhiṣṭhiraḥ || 4-15-6||

MHB 4-15-7

तां कीचकः प्रधावन्तीं केशपक्षे परामृशत् ।
अथैनां पश्यतो राज्ञः पातयित्वा पदावधीत् ॥ ४-१५-७॥
tāṃ kīcakaḥ pradhāvantīṃ keśapakṣe parāmṛśat |
athaināṃ paśyato rājñaḥ pātayitvā padāvadhīt || 4-15-7||

MHB 4-15-8

ततो योऽसौ तदार्केण राक्षसः संनियोजितः ।
स कीचकमपोवाह वातवेगेन भारत ॥ ४-१५-८॥
tato yo'sau tadārkeṇa rākṣasaḥ saṃniyojitaḥ |
sa kīcakamapovāha vātavegena bhārata || 4-15-8||

MHB 4-15-9

स पपात ततो भूमौ रक्षोबलसमाहतः ।
विघूर्णमानो निश्चेष्टश्छिन्नमूल इव द्रुमः ॥ ४-१५-९॥
sa papāta tato bhūmau rakṣobalasamāhataḥ |
vighūrṇamāno niśceṣṭaśchinnamūla iva drumaḥ || 4-15-9||

MHB 4-15-10

तां चासीनौ ददृशतुर्भीमसेनयुधिष्ठिरौ ।
अमृष्यमाणौ कृष्णायाः कीचकेन पदा वधम् ॥ ४-१५-१०॥
tāṃ cāsīnau dadṛśaturbhīmasenayudhiṣṭhirau |
amṛṣyamāṇau kṛṣṇāyāḥ kīcakena padā vadham || 4-15-10||

MHB 4-15-11

तस्य भीमो वधप्रेप्सुः कीचकस्य दुरात्मनः ।
दन्तैर्दन्तांस्तदा रोषान्निष्पिपेष महामनाः ॥ ४-१५-११॥
tasya bhīmo vadhaprepsuḥ kīcakasya durātmanaḥ |
dantairdantāṃstadā roṣānniṣpipeṣa mahāmanāḥ || 4-15-11||

MHB 4-15-12

अथाङ्गुष्ठेनावमृद्नादङ्गुष्ठं तस्य धर्मराट् ।
प्रबोधनभयाद्राजन्भीमस्य प्रत्यषेधयत् ॥ ४-१५-१२॥
athāṅguṣṭhenāvamṛdnādaṅguṣṭhaṃ tasya dharmarāṭ |
prabodhanabhayādrājanbhīmasya pratyaṣedhayat || 4-15-12||

MHB 4-15-13

सा सभाद्वारमासाद्य रुदती मत्स्यमब्रवीत् ।
अवेक्षमाणा सुश्रोणी पतींस्तान्दीनचेतसः ॥ ४-१५-१३॥
sā sabhādvāramāsādya rudatī matsyamabravīt |
avekṣamāṇā suśroṇī patīṃstāndīnacetasaḥ || 4-15-13||

MHB 4-15-14

आकारमभिरक्षन्ती प्रतिज्ञां धर्मसंहिताम् ।
दह्यमानेव रौद्रेण चक्षुषा द्रुपदात्मजा ॥ ४-१५-१४॥
ākāramabhirakṣantī pratijñāṃ dharmasaṃhitām |
dahyamāneva raudreṇa cakṣuṣā drupadātmajā || 4-15-14||

MHB 4-15-15

द्रौपद्युवाच ।
येषां वैरी न स्वपिति पदा भूमिमुपस्पृशन् ।
तेषां मां मानिनीं भार्यां सूतपुत्रः पदावधीत् ॥ ४-१५-१५॥
draupadyuvāca |
yeṣāṃ vairī na svapiti padā bhūmimupaspṛśan |
teṣāṃ māṃ māninīṃ bhāryāṃ sūtaputraḥ padāvadhīt || 4-15-15||

MHB 4-15-16

ये दद्युर्न च याचेयुर्ब्रह्मण्याः सत्यवादिनः ।
तेषां मां मानिनीं भार्यां सूतपुत्रः पदावधीत् ॥ ४-१५-१६॥
ye dadyurna ca yāceyurbrahmaṇyāḥ satyavādinaḥ |
teṣāṃ māṃ māninīṃ bhāryāṃ sūtaputraḥ padāvadhīt || 4-15-16||

MHB 4-15-17

येषां दुन्दुभिनिर्घोषो ज्याघोषः श्रूयतेऽनिशम् ।
तेषां मां मानिनीं भार्यां सूतपुत्रः पदावधीत् ॥ ४-१५-१७॥
yeṣāṃ dundubhinirghoṣo jyāghoṣaḥ śrūyate'niśam |
teṣāṃ māṃ māninīṃ bhāryāṃ sūtaputraḥ padāvadhīt || 4-15-17||

MHB 4-15-18

ये ते तेजस्विनो दान्ता बलवन्तोऽभिमानिनः ।
तेषां मां मानिनीं भार्यां सूतपुत्रः पदावधीत् ॥ ४-१५-१८॥
ye te tejasvino dāntā balavanto'bhimāninaḥ |
teṣāṃ māṃ māninīṃ bhāryāṃ sūtaputraḥ padāvadhīt || 4-15-18||

MHB 4-15-19

सर्वलोकमिमं हन्युर्धर्मपाशसितास्तु ये ।
तेषां मां मानिनीं भार्यां सूतपुत्रः पदावधीत् ॥ ४-१५-१९॥
sarvalokamimaṃ hanyurdharmapāśasitāstu ye |
teṣāṃ māṃ māninīṃ bhāryāṃ sūtaputraḥ padāvadhīt || 4-15-19||

MHB 4-15-20

शरणं ये प्रपन्नानां भवन्ति शरणार्थिनाम् ।
चरन्ति लोके प्रच्छन्नाः क्व नु तेऽद्य महारथाः ॥ ४-१५-२०॥
śaraṇaṃ ye prapannānāṃ bhavanti śaraṇārthinām |
caranti loke pracchannāḥ kva nu te'dya mahārathāḥ || 4-15-20||

MHB 4-15-21

कथं ते सूतपुत्रेण वध्यमानां प्रियां सतीम् ।
मर्षयन्ति यथा क्लीबा बलवन्तोऽमितौजसः ॥ ४-१५-२१॥
kathaṃ te sūtaputreṇa vadhyamānāṃ priyāṃ satīm |
marṣayanti yathā klībā balavanto'mitaujasaḥ || 4-15-21||

MHB 4-15-22

क्व नु तेषाममर्षश्च वीर्यं तेजश्च वर्तते ।
न परीप्सन्ति ये भार्यां वध्यमानां दुरात्मना ॥ ४-१५-२२॥
kva nu teṣāmamarṣaśca vīryaṃ tejaśca vartate |
na parīpsanti ye bhāryāṃ vadhyamānāṃ durātmanā || 4-15-22||

MHB 4-15-23

मयात्र शक्यं किं कर्तुं विराटे धर्मदूषणम् ।
यः पश्यन्मां मर्षयति वध्यमानामनागसम् ॥ ४-१५-२३॥
mayātra śakyaṃ kiṃ kartuṃ virāṭe dharmadūṣaṇam |
yaḥ paśyanmāṃ marṣayati vadhyamānāmanāgasam || 4-15-23||

MHB 4-15-24

न राजन्राजवत्किंचित्समाचरसि कीचके ।
दस्यूनामिव धर्मस्ते न हि संसदि शोभते ॥ ४-१५-२४॥
na rājanrājavatkiṃcitsamācarasi kīcake |
dasyūnāmiva dharmaste na hi saṃsadi śobhate || 4-15-24||

MHB 4-15-25

न कीचकः स्वधर्मस्थो न च मत्स्यः कथंचन ।
सभासदोऽप्यधर्मज्ञा य इमं पर्युपासते ॥ ४-१५-२५॥
na kīcakaḥ svadharmastho na ca matsyaḥ kathaṃcana |
sabhāsado'pyadharmajñā ya imaṃ paryupāsate || 4-15-25||

MHB 4-15-26

नोपालभे त्वां नृपते विराट जनसंसदि ।
नाहमेतेन युक्ता वै हन्तुं मत्स्य तवान्तिके ।
सभासदस्तु पश्यन्तु कीचकस्य व्यतिक्रमम् ॥ ४-१५-२६॥
nopālabhe tvāṃ nṛpate virāṭa janasaṃsadi |
nāhametena yuktā vai hantuṃ matsya tavāntike |
sabhāsadastu paśyantu kīcakasya vyatikramam || 4-15-26||

MHB 4-15-27

विराट उवाच ।
परोक्षं नाभिजानामि विग्रहं युवयोरहम् ।
अर्थतत्त्वमविज्ञाय किं नु स्यात्कुशलं मम ॥ ४-१५-२७॥
virāṭa uvāca |
parokṣaṃ nābhijānāmi vigrahaṃ yuvayoraham |
arthatattvamavijñāya kiṃ nu syātkuśalaṃ mama || 4-15-27||

MHB 4-15-28

वैशंपायन उवाच ।
ततस्तु सभ्या विज्ञाय कृष्णां भूयोऽभ्यपूजयन् ।
साधु साध्विति चाप्याहुः कीचकं च व्यगर्हयन् ॥ ४-१५-२८॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tatastu sabhyā vijñāya kṛṣṇāṃ bhūyo'bhyapūjayan |
sādhu sādhviti cāpyāhuḥ kīcakaṃ ca vyagarhayan || 4-15-28||

MHB 4-15-29

सभ्या ऊचुः ।
यस्येयं चारुसर्वाङ्गी भार्या स्यादायतेक्षणा ।
परो लाभश्च तस्य स्यान्न स शोचेत्कदाचन ॥ ४-१५-२९॥
sabhyā ūcuḥ |
yasyeyaṃ cārusarvāṅgī bhāryā syādāyatekṣaṇā |
paro lābhaśca tasya syānna sa śocetkadācana || 4-15-29||

MHB 4-15-30

वैशंपायन उवाच ।
एवं संपूजयंस्तत्र कृष्णां प्रेक्ष्य सभासदः ।
युधिष्ठिरस्य कोपात्तु ललाटे स्वेद आसजत् ॥ ४-१५-३०॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evaṃ saṃpūjayaṃstatra kṛṣṇāṃ prekṣya sabhāsadaḥ |
yudhiṣṭhirasya kopāttu lalāṭe sveda āsajat || 4-15-30||

MHB 4-15-31

अथाब्रवीद्राजपुत्रीं कौरव्यो महिषीं प्रियाम् ।
गच्छ सैरन्ध्रि मात्र स्थाः सुदेष्णाया निवेशनम् ॥ ४-१५-३१॥
athābravīdrājaputrīṃ kauravyo mahiṣīṃ priyām |
gaccha sairandhri mātra sthāḥ sudeṣṇāyā niveśanam || 4-15-31||

MHB 4-15-32

भर्तारमनुरुध्यन्त्यः क्लिश्यन्ते वीरपत्नयः ।
शुश्रूषया क्लिश्यमानाः पतिलोकं जयन्त्युत ॥ ४-१५-३२॥
bhartāramanurudhyantyaḥ kliśyante vīrapatnayaḥ |
śuśrūṣayā kliśyamānāḥ patilokaṃ jayantyuta || 4-15-32||

MHB 4-15-33

मन्ये न कालं क्रोधस्य पश्यन्ति पतयस्तव ।
तेन त्वां नाभिधावन्ति गन्धर्वाः सूर्यवर्चसः ॥ ४-१५-३३॥
manye na kālaṃ krodhasya paśyanti patayastava |
tena tvāṃ nābhidhāvanti gandharvāḥ sūryavarcasaḥ || 4-15-33||

MHB 4-15-34

अकालज्ञासि सैरन्ध्रि शैलूषीव विधावसि ।
विघ्नं करोषि मत्स्यानां दीव्यतां राजसंसदि ।
गच्छ सैरन्ध्रि गन्धर्वाः करिष्यन्ति तव प्रियम् ॥ ४-१५-३४॥
akālajñāsi sairandhri śailūṣīva vidhāvasi |
vighnaṃ karoṣi matsyānāṃ dīvyatāṃ rājasaṃsadi |
gaccha sairandhri gandharvāḥ kariṣyanti tava priyam || 4-15-34||

MHB 4-15-35

द्रौपद्युवाच ।
अतीव तेषां घृणिनामर्थेऽहं धर्मचारिणी ।
तस्य तस्येह ते वध्या येषां ज्येष्ठोऽक्षदेविता ॥ ४-१५-३५॥
draupadyuvāca |
atīva teṣāṃ ghṛṇināmarthe'haṃ dharmacāriṇī |
tasya tasyeha te vadhyā yeṣāṃ jyeṣṭho'kṣadevitā || 4-15-35||

MHB 4-15-36

वैशंपायन उवाच ।
इत्युक्त्वा प्राद्रवत्कृष्णा सुदेष्णाया निवेशनम् ।
केशान्मुक्त्वा तु सुश्रोणी संरम्भाल्लोहितेक्षणा ॥ ४-१५-३६॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
ityuktvā prādravatkṛṣṇā sudeṣṇāyā niveśanam |
keśānmuktvā tu suśroṇī saṃrambhāllohitekṣaṇā || 4-15-36||

MHB 4-15-37

शुशुभे वदनं तस्या रुदन्त्या विरतं तदा ।
मेघलेखाविनिर्मुक्तं दिवीव शशिमण्डलम् ॥ ४-१५-३७॥
śuśubhe vadanaṃ tasyā rudantyā virataṃ tadā |
meghalekhāvinirmuktaṃ divīva śaśimaṇḍalam || 4-15-37||

MHB 4-15-38

सुदेष्णोवाच ।
कस्त्वावधीद्वरारोहे कस्माद्रोदिषि शोभने ।
कस्याद्य न सुखं भद्रे केन ते विप्रियं कृतम् ॥ ४-१५-३८॥
sudeṣṇovāca |
kastvāvadhīdvarārohe kasmādrodiṣi śobhane |
kasyādya na sukhaṃ bhadre kena te vipriyaṃ kṛtam || 4-15-38||

MHB 4-15-39

द्रौपद्युवाच ।
कीचको मावधीत्तत्र सुराहारीं गतां तव ।
सभायां पश्यतो राज्ञो यथैव विजने तथा ॥ ४-१५-३९॥
draupadyuvāca |
kīcako māvadhīttatra surāhārīṃ gatāṃ tava |
sabhāyāṃ paśyato rājño yathaiva vijane tathā || 4-15-39||

MHB 4-15-40

सुदेष्णोवाच ।
घातयामि सुकेशान्ते कीचकं यदि मन्यसे ।
योऽसौ त्वां कामसंमत्तो दुर्लभामभिमन्यते ॥ ४-१५-४०॥
sudeṣṇovāca |
ghātayāmi sukeśānte kīcakaṃ yadi manyase |
yo'sau tvāṃ kāmasaṃmatto durlabhāmabhimanyate || 4-15-40||

MHB 4-15-41

द्रौपद्युवाच ।
अन्ये वै तं वधिष्यन्ति येषामागः करोति सः ।
मन्ये चाद्यैव सुव्यक्तं परलोकं गमिष्यति ॥ ४-१५-४१॥
draupadyuvāca |
anye vai taṃ vadhiṣyanti yeṣāmāgaḥ karoti saḥ |
manye cādyaiva suvyaktaṃ paralokaṃ gamiṣyati || 4-15-41||

Adhyaya: 16/67 (16)

MHB 4-16-1

वैशंपायन उवाच ।
सा हता सूतपुत्रेण राजपुत्री समज्वलत् ।
वधं कृष्णा परीप्सन्ती सेनावाहस्य भामिनी ।
जगामावासमेवाथ तदा सा द्रुपदात्मजा ॥ ४-१६-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
sā hatā sūtaputreṇa rājaputrī samajvalat |
vadhaṃ kṛṣṇā parīpsantī senāvāhasya bhāminī |
jagāmāvāsamevātha tadā sā drupadātmajā || 4-16-1||

MHB 4-16-2

कृत्वा शौचं यथान्यायं कृष्णा वै तनुमध्यमा ।
गात्राणि वाससी चैव प्रक्षाल्य सलिलेन सा ॥ ४-१६-२॥
kṛtvā śaucaṃ yathānyāyaṃ kṛṣṇā vai tanumadhyamā |
gātrāṇi vāsasī caiva prakṣālya salilena sā || 4-16-2||

MHB 4-16-3

चिन्तयामास रुदती तस्य दुःखस्य निर्णयम् ।
किं करोमि क्व गच्छामि कथं कार्यं भवेन्मम ॥ ४-१६-३॥
cintayāmāsa rudatī tasya duḥkhasya nirṇayam |
kiṃ karomi kva gacchāmi kathaṃ kāryaṃ bhavenmama || 4-16-3||

MHB 4-16-4

इत्येवं चिन्तयित्वा सा भीमं वै मनसागमत् ।
नान्यः कर्ता ऋते भीमान्ममाद्य मनसः प्रियम् ॥ ४-१६-४॥
ityevaṃ cintayitvā sā bhīmaṃ vai manasāgamat |
nānyaḥ kartā ṛte bhīmānmamādya manasaḥ priyam || 4-16-4||

MHB 4-16-5

तत उत्थाय रात्रौ सा विहाय शयनं स्वकम् ।
प्राद्रवन्नाथमिच्छन्ती कृष्णा नाथवती सती ।
दुःखेन महता युक्ता मानसेन मनस्विनी ॥ ४-१६-५॥
tata utthāya rātrau sā vihāya śayanaṃ svakam |
prādravannāthamicchantī kṛṣṇā nāthavatī satī |
duḥkhena mahatā yuktā mānasena manasvinī || 4-16-5||

MHB 4-16-6

सा वै महानसे प्राप्य भीमसेनं शुचिस्मिता ।
सर्वश्वेतेव माहेयी वने जाता त्रिहायनी ।
उपातिष्ठत पाञ्चाली वाशितेव महागजम् ॥ ४-१६-६॥
sā vai mahānase prāpya bhīmasenaṃ śucismitā |
sarvaśveteva māheyī vane jātā trihāyanī |
upātiṣṭhata pāñcālī vāśiteva mahāgajam || 4-16-6||

MHB 4-16-7

सा लतेव महाशालं फुल्लं गोमतितीरजम् ।
बाहुभ्यां परिरभ्यैनं प्राबोधयदनिन्दिता ।
सिंहं सुप्तं वने दुर्गे मृगराजवधूरिव ॥ ४-१६-७॥
sā lateva mahāśālaṃ phullaṃ gomatitīrajam |
bāhubhyāṃ parirabhyainaṃ prābodhayadaninditā |
siṃhaṃ suptaṃ vane durge mṛgarājavadhūriva || 4-16-7||

MHB 4-16-8

वीणेव मधुराभाषा गान्धारं साधु मूर्च्छिता ।
अभ्यभाषत पाञ्चाली भीमसेनमनिन्दिता ॥ ४-१६-८॥
vīṇeva madhurābhāṣā gāndhāraṃ sādhu mūrcchitā |
abhyabhāṣata pāñcālī bhīmasenamaninditā || 4-16-8||

MHB 4-16-9

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ किं शेषे भीमसेन यथा मृतः ।
नामृतस्य हि पापीयान्भार्यामालभ्य जीवति ॥ ४-१६-९॥
uttiṣṭhottiṣṭha kiṃ śeṣe bhīmasena yathā mṛtaḥ |
nāmṛtasya hi pāpīyānbhāryāmālabhya jīvati || 4-16-9||

MHB 4-16-10

तस्मिञ्जीवति पापिष्ठे सेनावाहे मम द्विषि ।
तत्कर्म कृतवत्यद्य कथं निद्रां निषेवसे ॥ ४-१६-१०॥
tasmiñjīvati pāpiṣṭhe senāvāhe mama dviṣi |
tatkarma kṛtavatyadya kathaṃ nidrāṃ niṣevase || 4-16-10||

MHB 4-16-11

स संप्रहाय शयनं राजपुत्र्या प्रबोधितः ।
उपातिष्ठत मेघाभः पर्यङ्के सोपसंग्रहे ॥ ४-१६-११॥
sa saṃprahāya śayanaṃ rājaputryā prabodhitaḥ |
upātiṣṭhata meghābhaḥ paryaṅke sopasaṃgrahe || 4-16-11||

MHB 4-16-12

अथाब्रवीद्राजपुत्रीं कौरव्यो महिषीं प्रियाम् ।
केनास्यर्थेन संप्राप्ता त्वरितेव ममान्तिकम् ॥ ४-१६-१२॥
athābravīdrājaputrīṃ kauravyo mahiṣīṃ priyām |
kenāsyarthena saṃprāptā tvariteva mamāntikam || 4-16-12||

MHB 4-16-13

न ते प्रकृतिमान्वर्णः कृशा पाण्डुश्च लक्ष्यसे ।
आचक्ष्व परिशेषेण सर्वं विद्यामहं यथा ॥ ४-१६-१३॥
na te prakṛtimānvarṇaḥ kṛśā pāṇḍuśca lakṣyase |
ācakṣva pariśeṣeṇa sarvaṃ vidyāmahaṃ yathā || 4-16-13||

MHB 4-16-14

सुखं वा यदि वा दुःखं द्वेष्यं वा यदि वा प्रियम् ।
यथावत्सर्वमाचक्ष्व श्रुत्वा ज्ञास्यामि यत्परम् ॥ ४-१६-१४॥
sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ dveṣyaṃ vā yadi vā priyam |
yathāvatsarvamācakṣva śrutvā jñāsyāmi yatparam || 4-16-14||

MHB 4-16-15

अहमेव हि ते कृष्णे विश्वास्यः सर्वकर्मसु ।
अहमापत्सु चापि त्वां मोक्षयामि पुनः पुनः ॥ ४-१६-१५॥
ahameva hi te kṛṣṇe viśvāsyaḥ sarvakarmasu |
ahamāpatsu cāpi tvāṃ mokṣayāmi punaḥ punaḥ || 4-16-15||

MHB 4-16-16

शीघ्रमुक्त्वा यथाकामं यत्ते कार्यं विवक्षितम् ।
गच्छ वै शयनायैव पुरा नान्योऽवबुध्यते ॥ ४-१६-१६॥
śīghramuktvā yathākāmaṃ yatte kāryaṃ vivakṣitam |
gaccha vai śayanāyaiva purā nānyo'vabudhyate || 4-16-16||

Adhyaya: 17/67 (29)

MHB 4-17-1

द्रौपद्युवाच ।
अशोच्यं नु कुतस्तस्या यस्या भर्ता युधिष्ठिरः ।
जानन्सर्वाणि दुःखानि किं मां त्वं परिपृच्छसि ॥ ४-१७-१॥
draupadyuvāca |
aśocyaṃ nu kutastasyā yasyā bhartā yudhiṣṭhiraḥ |
jānansarvāṇi duḥkhāni kiṃ māṃ tvaṃ paripṛcchasi || 4-17-1||

MHB 4-17-2

यन्मां दासीप्रवादेन प्रातिकामी तदानयत् ।
सभायां पार्षदो मध्ये तन्मां दहति भारत ॥ ४-१७-२॥
yanmāṃ dāsīpravādena prātikāmī tadānayat |
sabhāyāṃ pārṣado madhye tanmāṃ dahati bhārata || 4-17-2||

MHB 4-17-3

पार्थिवस्य सुता नाम का नु जीवेत मादृशी ।
अनुभूय भृशं दुःखमन्यत्र द्रौपदीं प्रभो ॥ ४-१७-३॥
pārthivasya sutā nāma kā nu jīveta mādṛśī |
anubhūya bhṛśaṃ duḥkhamanyatra draupadīṃ prabho || 4-17-3||

MHB 4-17-4

वनवासगतायाश्च सैन्धवेन दुरात्मना ।
परामर्शं द्वितीयं च सोढुमुत्सहते नु का ॥ ४-१७-४॥
vanavāsagatāyāśca saindhavena durātmanā |
parāmarśaṃ dvitīyaṃ ca soḍhumutsahate nu kā || 4-17-4||

MHB 4-17-5

मत्स्यराज्ञः समक्षं च तस्य धूर्तस्य पश्यतः ।
कीचकेन पदा स्पृष्टा का नु जीवेत मादृशी ॥ ४-१७-५॥
matsyarājñaḥ samakṣaṃ ca tasya dhūrtasya paśyataḥ |
kīcakena padā spṛṣṭā kā nu jīveta mādṛśī || 4-17-5||

MHB 4-17-6

एवं बहुविधैः क्लेशैः क्लिश्यमानां च भारत ।
न मां जानासि कौन्तेय किं फलं जीवितेन मे ॥ ४-१७-६॥
evaṃ bahuvidhaiḥ kleśaiḥ kliśyamānāṃ ca bhārata |
na māṃ jānāsi kaunteya kiṃ phalaṃ jīvitena me || 4-17-6||

MHB 4-17-7

योऽयं राज्ञो विराटस्य कीचको नाम भारत ।
सेनानीः पुरुषव्याघ्र स्यालः परमदुर्मतिः ॥ ४-१७-७॥
yo'yaṃ rājño virāṭasya kīcako nāma bhārata |
senānīḥ puruṣavyāghra syālaḥ paramadurmatiḥ || 4-17-7||

MHB 4-17-8

स मां सैरन्ध्रिवेषेण वसन्तीं राजवेश्मनि ।
नित्यमेवाह दुष्टात्मा भार्या मम भवेति वै ॥ ४-१७-८॥
sa māṃ sairandhriveṣeṇa vasantīṃ rājaveśmani |
nityamevāha duṣṭātmā bhāryā mama bhaveti vai || 4-17-8||

MHB 4-17-9

तेनोपमन्त्र्यमाणाया वधार्हेण सपत्नहन् ।
कालेनेव फलं पक्वं हृदयं मे विदीर्यते ॥ ४-१७-९॥
tenopamantryamāṇāyā vadhārheṇa sapatnahan |
kāleneva phalaṃ pakvaṃ hṛdayaṃ me vidīryate || 4-17-9||

MHB 4-17-10

भ्रातरं च विगर्हस्व ज्येष्ठं दुर्द्यूतदेविनम् ।
यस्यास्मि कर्मणा प्राप्ता दुःखमेतदनन्तकम् ॥ ४-१७-१०॥
bhrātaraṃ ca vigarhasva jyeṣṭhaṃ durdyūtadevinam |
yasyāsmi karmaṇā prāptā duḥkhametadanantakam || 4-17-10||

MHB 4-17-11

को हि राज्यं परित्यज्य सर्वस्वं चात्मना सह ।
प्रव्रज्यायैव दीव्येत विना दुर्द्यूतदेविनम् ॥ ४-१७-११॥
ko hi rājyaṃ parityajya sarvasvaṃ cātmanā saha |
pravrajyāyaiva dīvyeta vinā durdyūtadevinam || 4-17-11||

MHB 4-17-12

यदि निष्कसहस्रेण यच्चान्यत्सारवद्धनम् ।
सायंप्रातरदेविष्यदपि संवत्सरान्बहून् ॥ ४-१७-१२॥
yadi niṣkasahasreṇa yaccānyatsāravaddhanam |
sāyaṃprātaradeviṣyadapi saṃvatsarānbahūn || 4-17-12||

MHB 4-17-13

रुक्मं हिरण्यं वासांसि यानं युग्यमजाविकम् ।
अश्वाश्वतरसंघांश्च न जातु क्षयमावहेत् ॥ ४-१७-१३॥
rukmaṃ hiraṇyaṃ vāsāṃsi yānaṃ yugyamajāvikam |
aśvāśvatarasaṃghāṃśca na jātu kṣayamāvahet || 4-17-13||

MHB 4-17-14

सोऽयं द्यूतप्रवादेन श्रिया प्रत्यवरोपितः ।
तूष्णीमास्ते यथा मूढः स्वानि कर्माणि चिन्तयन् ॥ ४-१७-१४॥
so'yaṃ dyūtapravādena śriyā pratyavaropitaḥ |
tūṣṇīmāste yathā mūḍhaḥ svāni karmāṇi cintayan || 4-17-14||

MHB 4-17-15

दश नागसहस्राणि पद्मिनां हेममालिनाम् ।
यं यान्तमनुयान्तीह सोऽयं द्यूतेन जीवति ॥ ४-१७-१५॥
daśa nāgasahasrāṇi padmināṃ hemamālinām |
yaṃ yāntamanuyāntīha so'yaṃ dyūtena jīvati || 4-17-15||

MHB 4-17-16

तथा शतसहस्राणि नृणाममिततेजसाम् ।
उपासते महाराजमिन्द्रप्रस्थे युधिष्ठिरम् ॥ ४-१७-१६॥
tathā śatasahasrāṇi nṛṇāmamitatejasām |
upāsate mahārājamindraprasthe yudhiṣṭhiram || 4-17-16||

MHB 4-17-17

शतं दासीसहस्राणि यस्य नित्यं महानसे ।
पात्रीहस्तं दिवारात्रमतिथीन्भोजयन्त्युत ॥ ४-१७-१७॥
śataṃ dāsīsahasrāṇi yasya nityaṃ mahānase |
pātrīhastaṃ divārātramatithīnbhojayantyuta || 4-17-17||

MHB 4-17-18

एष निष्कसहस्राणि प्रदाय ददतां वरः ।
द्यूतजेन ह्यनर्थेन महता समुपावृतः ॥ ४-१७-१८॥
eṣa niṣkasahasrāṇi pradāya dadatāṃ varaḥ |
dyūtajena hyanarthena mahatā samupāvṛtaḥ || 4-17-18||

MHB 4-17-19

एनं हि स्वरसंपन्ना बहवः सूतमागधाः ।
सायंप्रातरुपातिष्ठन्सुमृष्टमणिकुण्डलाः ॥ ४-१७-१९॥
enaṃ hi svarasaṃpannā bahavaḥ sūtamāgadhāḥ |
sāyaṃprātarupātiṣṭhansumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ || 4-17-19||

MHB 4-17-20

सहस्रमृषयो यस्य नित्यमासन्सभासदः ।
तपःश्रुतोपसंपन्नाः सर्वकामैरुपस्थिताः ॥ ४-१७-२०॥
sahasramṛṣayo yasya nityamāsansabhāsadaḥ |
tapaḥśrutopasaṃpannāḥ sarvakāmairupasthitāḥ || 4-17-20||

MHB 4-17-21

अन्धान्वृद्धांस्तथानाथान्सर्वान्राष्ट्रेषु दुर्गतान् ।
बिभर्त्यविमना नित्यमानृशंस्याद्युधिष्ठिरः ॥ ४-१७-२१॥
andhānvṛddhāṃstathānāthānsarvānrāṣṭreṣu durgatān |
bibhartyavimanā nityamānṛśaṃsyādyudhiṣṭhiraḥ || 4-17-21||

MHB 4-17-22

स एष निरयं प्राप्तो मत्स्यस्य परिचारकः ।
सभायां देविता राज्ञः कङ्को ब्रूते युधिष्ठिरः ॥ ४-१७-२२॥
sa eṣa nirayaṃ prāpto matsyasya paricārakaḥ |
sabhāyāṃ devitā rājñaḥ kaṅko brūte yudhiṣṭhiraḥ || 4-17-22||

MHB 4-17-23

इन्द्रप्रस्थे निवसतः समये यस्य पार्थिवाः ।
आसन्बलिभृतः सर्वे सोऽद्यान्यैर्भृतिमिच्छति ॥ ४-१७-२३॥
indraprasthe nivasataḥ samaye yasya pārthivāḥ |
āsanbalibhṛtaḥ sarve so'dyānyairbhṛtimicchati || 4-17-23||

MHB 4-17-24

पार्थिवाः पृथिवीपाला यस्यासन्वशवर्तिनः ।
स वशे विवशो राजा परेषामद्य वर्तते ॥ ४-१७-२४॥
pārthivāḥ pṛthivīpālā yasyāsanvaśavartinaḥ |
sa vaśe vivaśo rājā pareṣāmadya vartate || 4-17-24||

MHB 4-17-25

प्रताप्य पृथिवीं सर्वां रश्मिवानिव तेजसा ।
सोऽयं राज्ञो विराटस्य सभास्तारो युधिष्ठिरः ॥ ४-१७-२५॥
pratāpya pṛthivīṃ sarvāṃ raśmivāniva tejasā |
so'yaṃ rājño virāṭasya sabhāstāro yudhiṣṭhiraḥ || 4-17-25||

MHB 4-17-26

यमुपासन्त राजानः सभायामृषिभिः सह ।
तमुपासीनमद्यान्यं पश्य पाण्डव पाण्डवम् ॥ ४-१७-२६॥
yamupāsanta rājānaḥ sabhāyāmṛṣibhiḥ saha |
tamupāsīnamadyānyaṃ paśya pāṇḍava pāṇḍavam || 4-17-26||

MHB 4-17-27

अतदर्हं महाप्राज्ञं जीवितार्थेऽभिसंश्रितम् ।
दृष्ट्वा कस्य न दुःखं स्याद्धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् ॥ ४-१७-२७॥
atadarhaṃ mahāprājñaṃ jīvitārthe'bhisaṃśritam |
dṛṣṭvā kasya na duḥkhaṃ syāddharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram || 4-17-27||

MHB 4-17-28

उपास्ते स्म सभायां यं कृत्स्ना वीर वसुंधरा ।
तमुपासीनमद्यान्यं पश्य भारत भारतम् ॥ ४-१७-२८॥
upāste sma sabhāyāṃ yaṃ kṛtsnā vīra vasuṃdharā |
tamupāsīnamadyānyaṃ paśya bhārata bhāratam || 4-17-28||

MHB 4-17-29

एवं बहुविधैर्दुःखैः पीड्यमानामनाथवत् ।
शोकसागरमध्यस्थां किं मां भीम न पश्यसि ॥ ४-१७-२९॥
evaṃ bahuvidhairduḥkhaiḥ pīḍyamānāmanāthavat |
śokasāgaramadhyasthāṃ kiṃ māṃ bhīma na paśyasi || 4-17-29||

Adhyaya: 18/67 (36)

MHB 4-18-1

द्रौपद्युवाच ।
इदं तु मे महद्दुःखं यत्प्रवक्ष्यामि भारत ।
न मेऽभ्यसूया कर्तव्या दुःखादेतद्ब्रवीम्यहम् ॥ ४-१८-१॥
draupadyuvāca |
idaṃ tu me mahadduḥkhaṃ yatpravakṣyāmi bhārata |
na me'bhyasūyā kartavyā duḥkhādetadbravīmyaham || 4-18-1||

MHB 4-18-2

शार्दूलैर्महिषैः सिंहैरागारे युध्यसे यदा ।
कैकेय्याः प्रेक्षमाणायास्तदा मे कश्मलो भवेत् ॥ ४-१८-२॥
śārdūlairmahiṣaiḥ siṃhairāgāre yudhyase yadā |
kaikeyyāḥ prekṣamāṇāyāstadā me kaśmalo bhavet || 4-18-2||

MHB 4-18-3

प्रेक्षासमुत्थिता चापि कैकेयी ताः स्त्रियो वदेत् ।
प्रेक्ष्य मामनवद्याङ्गी कश्मलोपहतामिव ॥ ४-१८-३॥
prekṣāsamutthitā cāpi kaikeyī tāḥ striyo vadet |
prekṣya māmanavadyāṅgī kaśmalopahatāmiva || 4-18-3||

MHB 4-18-4

स्नेहात्संवासजान्मन्ये सूदमेषा शुचिस्मिता ।
योध्यमानं महावीर्यैरिमं समनुशोचति ॥ ४-१८-४॥
snehātsaṃvāsajānmanye sūdameṣā śucismitā |
yodhyamānaṃ mahāvīryairimaṃ samanuśocati || 4-18-4||

MHB 4-18-5

कल्याणरूपा सैरन्ध्री बल्लवश्चातिसुन्दरः ।
स्त्रीणां च चित्तं दुर्ज्ञेयं युक्तरूपौ च मे मतौ ॥ ४-१८-५॥
kalyāṇarūpā sairandhrī ballavaścātisundaraḥ |
strīṇāṃ ca cittaṃ durjñeyaṃ yuktarūpau ca me matau || 4-18-5||

MHB 4-18-6

सैरन्ध्री प्रियसंवासान्नित्यं करुणवेदिनी ।
अस्मिन्राजकुले चेमौ तुल्यकालनिवासिनौ ॥ ४-१८-६॥
sairandhrī priyasaṃvāsānnityaṃ karuṇavedinī |
asminrājakule cemau tulyakālanivāsinau || 4-18-6||

MHB 4-18-7

इति ब्रुवाणा वाक्यानि सा मां नित्यमवेदयत् ।
क्रुध्यन्तीं मां च संप्रेक्ष्य समशङ्कत मां त्वयि ॥ ४-१८-७॥
iti bruvāṇā vākyāni sā māṃ nityamavedayat |
krudhyantīṃ māṃ ca saṃprekṣya samaśaṅkata māṃ tvayi || 4-18-7||

MHB 4-18-8

तस्यां तथा ब्रुवत्यां तु दुःखं मां महदाविशत् ।
शोके यौधिष्ठिरे मग्ना नाहं जीवितुमुत्सहे ॥ ४-१८-८॥
tasyāṃ tathā bruvatyāṃ tu duḥkhaṃ māṃ mahadāviśat |
śoke yaudhiṣṭhire magnā nāhaṃ jīvitumutsahe || 4-18-8||

MHB 4-18-9

यः सदेवान्मनुष्यांश्च सर्पांश्चैकरथोऽजयत् ।
सोऽयं राज्ञो विराटस्य कन्यानां नर्तको युवा ॥ ४-१८-९॥
yaḥ sadevānmanuṣyāṃśca sarpāṃścaikaratho'jayat |
so'yaṃ rājño virāṭasya kanyānāṃ nartako yuvā || 4-18-9||

MHB 4-18-10

योऽतर्पयदमेयात्मा खाण्डवे जातवेदसम् ।
सोऽन्तःपुरगतः पार्थः कूपेऽग्निरिव संवृतः ॥ ४-१८-१०॥
yo'tarpayadameyātmā khāṇḍave jātavedasam |
so'ntaḥpuragataḥ pārthaḥ kūpe'gniriva saṃvṛtaḥ || 4-18-10||

MHB 4-18-11

यस्माद्भयममित्राणां सदैव पुरुषर्षभात् ।
स लोकपरिभूतेन वेषेणास्ते धनंजयः ॥ ४-१८-११॥
yasmādbhayamamitrāṇāṃ sadaiva puruṣarṣabhāt |
sa lokaparibhūtena veṣeṇāste dhanaṃjayaḥ || 4-18-11||

MHB 4-18-12

यस्य ज्यातलनिर्घोषात्समकम्पन्त शत्रवः ।
स्त्रियो गीतस्वनं तस्य मुदिताः पर्युपासते ॥ ४-१८-१२॥
yasya jyātalanirghoṣātsamakampanta śatravaḥ |
striyo gītasvanaṃ tasya muditāḥ paryupāsate || 4-18-12||

MHB 4-18-13

किरीटं सूर्यसंकाशं यस्य मूर्धनि शोभते ।
वेणीविकृतकेशान्तः सोऽयमद्य धनंजयः ॥ ४-१८-१३॥
kirīṭaṃ sūryasaṃkāśaṃ yasya mūrdhani śobhate |
veṇīvikṛtakeśāntaḥ so'yamadya dhanaṃjayaḥ || 4-18-13||

MHB 4-18-14

यस्मिन्नस्त्राणि दिव्यानि समस्तानि महात्मनि ।
आधारः सर्वविद्यानां स धारयति कुण्डले ॥ ४-१८-१४॥
yasminnastrāṇi divyāni samastāni mahātmani |
ādhāraḥ sarvavidyānāṃ sa dhārayati kuṇḍale || 4-18-14||

MHB 4-18-15

यं स्म राजसहस्राणि तेजसाप्रतिमानि वै ।
समरे नातिवर्तन्ते वेलामिव महार्णवः ॥ ४-१८-१५॥
yaṃ sma rājasahasrāṇi tejasāpratimāni vai |
samare nātivartante velāmiva mahārṇavaḥ || 4-18-15||

MHB 4-18-16

सोऽयं राज्ञो विराटस्य कन्यानां नर्तको युवा ।
आस्ते वेषप्रतिच्छन्नः कन्यानां परिचारकः ॥ ४-१८-१६॥
so'yaṃ rājño virāṭasya kanyānāṃ nartako yuvā |
āste veṣapraticchannaḥ kanyānāṃ paricārakaḥ || 4-18-16||

MHB 4-18-17

यस्य स्म रथघोषेण समकम्पत मेदिनी ।
सपर्वतवना भीम सहस्थावरजङ्गमा ॥ ४-१८-१७॥
yasya sma rathaghoṣeṇa samakampata medinī |
saparvatavanā bhīma sahasthāvarajaṅgamā || 4-18-17||

MHB 4-18-18

यस्मिञ्जाते महाभागे कुन्त्याः शोको व्यनश्यत ।
स शोचयति मामद्य भीमसेन तवानुजः ॥ ४-१८-१८॥
yasmiñjāte mahābhāge kuntyāḥ śoko vyanaśyata |
sa śocayati māmadya bhīmasena tavānujaḥ || 4-18-18||

MHB 4-18-19

भूषितं तमलंकारैः कुण्डलैः परिहाटकैः ।
कम्बुपाणिनमायान्तं दृष्ट्वा सीदति मे मनः ॥ ४-१८-१९॥
bhūṣitaṃ tamalaṃkāraiḥ kuṇḍalaiḥ parihāṭakaiḥ |
kambupāṇinamāyāntaṃ dṛṣṭvā sīdati me manaḥ || 4-18-19||

MHB 4-18-20

तं वेणीकृतकेशान्तं भीमधन्वानमर्जुनम् ।
कन्यापरिवृतं दृष्ट्वा भीम सीदति मे मनः ॥ ४-१८-२०॥
taṃ veṇīkṛtakeśāntaṃ bhīmadhanvānamarjunam |
kanyāparivṛtaṃ dṛṣṭvā bhīma sīdati me manaḥ || 4-18-20||

MHB 4-18-21

यदा ह्येनं परिवृतं कन्याभिर्देवरूपिणम् ।
प्रभिन्नमिव मातङ्गं परिकीर्णं करेणुभिः ॥ ४-१८-२१॥
yadā hyenaṃ parivṛtaṃ kanyābhirdevarūpiṇam |
prabhinnamiva mātaṅgaṃ parikīrṇaṃ kareṇubhiḥ || 4-18-21||

MHB 4-18-22

मत्स्यमर्थपतिं पार्थं विराटं समुपस्थितम् ।
पश्यामि तूर्यमध्यस्थं दिशो नश्यन्ति मे तदा ॥ ४-१८-२२॥
matsyamarthapatiṃ pārthaṃ virāṭaṃ samupasthitam |
paśyāmi tūryamadhyasthaṃ diśo naśyanti me tadā || 4-18-22||

MHB 4-18-23

नूनमार्या न जानाति कृच्छ्रं प्राप्तं धनंजयम् ।
अजातशत्रुं कौरव्यं मग्नं दुर्द्यूतदेविनम् ॥ ४-१८-२३॥
nūnamāryā na jānāti kṛcchraṃ prāptaṃ dhanaṃjayam |
ajātaśatruṃ kauravyaṃ magnaṃ durdyūtadevinam || 4-18-23||

MHB 4-18-24

तथा दृष्ट्वा यवीयांसं सहदेवं युधां पतिम् ।
गोषु गोवेषमायान्तं पाण्डुभूतास्मि भारत ॥ ४-१८-२४॥
tathā dṛṣṭvā yavīyāṃsaṃ sahadevaṃ yudhāṃ patim |
goṣu goveṣamāyāntaṃ pāṇḍubhūtāsmi bhārata || 4-18-24||

MHB 4-18-25

सहदेवस्य वृत्तानि चिन्तयन्ती पुनः पुनः ।
न विन्दामि महाबाहो सहदेवस्य दुष्कृतम् ।
यस्मिन्नेवंविधं दुःखं प्राप्नुयात्सत्यविक्रमः ॥ ४-१८-२५॥
sahadevasya vṛttāni cintayantī punaḥ punaḥ |
na vindāmi mahābāho sahadevasya duṣkṛtam |
yasminnevaṃvidhaṃ duḥkhaṃ prāpnuyātsatyavikramaḥ || 4-18-25||

MHB 4-18-26

दूयामि भरतश्रेष्ठ दृष्ट्वा ते भ्रातरं प्रियम् ।
गोषु गोवृषसंकाशं मत्स्येनाभिनिवेशितम् ॥ ४-१८-२६॥
dūyāmi bharataśreṣṭha dṛṣṭvā te bhrātaraṃ priyam |
goṣu govṛṣasaṃkāśaṃ matsyenābhiniveśitam || 4-18-26||

MHB 4-18-27

संरब्धं रक्तनेपथ्यं गोपालानां पुरोगमम् ।
विराटमभिनन्दन्तमथ मे भवति ज्वरः ॥ ४-१८-२७॥
saṃrabdhaṃ raktanepathyaṃ gopālānāṃ purogamam |
virāṭamabhinandantamatha me bhavati jvaraḥ || 4-18-27||

MHB 4-18-28

सहदेवं हि मे वीरं नित्यमार्या प्रशंसति ।
महाभिजनसंपन्नो वृत्तवाञ्शीलवानिति ॥ ४-१८-२८॥
sahadevaṃ hi me vīraṃ nityamāryā praśaṃsati |
mahābhijanasaṃpanno vṛttavāñśīlavāniti || 4-18-28||

MHB 4-18-29

ह्रीनिषेधो मधुरवाग्धार्मिकश्च प्रियश्च मे ।
स तेऽरण्येषु बोद्धव्यो याज्ञसेनि क्षपास्वपि ॥ ४-१८-२९॥
hrīniṣedho madhuravāgdhārmikaśca priyaśca me |
sa te'raṇyeṣu boddhavyo yājñaseni kṣapāsvapi || 4-18-29||

MHB 4-18-30

तं दृष्ट्वा व्यापृतं गोषु वत्सचर्मक्षपाशयम् ।
सहदेवं युधां श्रेष्ठं किं नु जीवामि पाण्डव ॥ ४-१८-३०॥
taṃ dṛṣṭvā vyāpṛtaṃ goṣu vatsacarmakṣapāśayam |
sahadevaṃ yudhāṃ śreṣṭhaṃ kiṃ nu jīvāmi pāṇḍava || 4-18-30||

MHB 4-18-31

यस्त्रिभिर्नित्यसंपन्नो रूपेणास्त्रेण मेधया ।
सोऽश्वबन्धो विराटस्य पश्य कालस्य पर्ययम् ॥ ४-१८-३१॥
yastribhirnityasaṃpanno rūpeṇāstreṇa medhayā |
so'śvabandho virāṭasya paśya kālasya paryayam || 4-18-31||

MHB 4-18-32

अभ्यकीर्यन्त वृन्दानि दामग्रन्थिमुदीक्षताम् ।
विनयन्तं जवेनाश्वान्महाराजस्य पश्यतः ॥ ४-१८-३२॥
abhyakīryanta vṛndāni dāmagranthimudīkṣatām |
vinayantaṃ javenāśvānmahārājasya paśyataḥ || 4-18-32||

MHB 4-18-33

अपश्यमेनं श्रीमन्तं मत्स्यं भ्राजिष्णुमुत्तमम् ।
विराटमुपतिष्ठन्तं दर्शयन्तं च वाजिनः ॥ ४-१८-३३॥
apaśyamenaṃ śrīmantaṃ matsyaṃ bhrājiṣṇumuttamam |
virāṭamupatiṣṭhantaṃ darśayantaṃ ca vājinaḥ || 4-18-33||

MHB 4-18-34

किं नु मां मन्यसे पार्थ सुखितेति परंतप ।
एवं दुःखशताविष्टा युधिष्ठिरनिमित्ततः ॥ ४-१८-३४॥
kiṃ nu māṃ manyase pārtha sukhiteti paraṃtapa |
evaṃ duḥkhaśatāviṣṭā yudhiṣṭhiranimittataḥ || 4-18-34||

MHB 4-18-35

अतः प्रतिविशिष्टानि दुःखान्यन्यानि भारत ।
वर्तन्ते मयि कौन्तेय वक्ष्यामि शृणु तान्यपि ॥ ४-१८-३५॥
ataḥ prativiśiṣṭāni duḥkhānyanyāni bhārata |
vartante mayi kaunteya vakṣyāmi śṛṇu tānyapi || 4-18-35||

MHB 4-18-36

युष्मासु ध्रियमाणेषु दुःखानि विविधान्युत ।
शोषयन्ति शरीरं मे किं नु दुःखमतः परम् ॥ ४-१८-३६॥
yuṣmāsu dhriyamāṇeṣu duḥkhāni vividhānyuta |
śoṣayanti śarīraṃ me kiṃ nu duḥkhamataḥ param || 4-18-36||

Adhyaya: 19/67 (30)

MHB 4-19-1

द्रौपद्युवाच ।
अहं सैरन्ध्रिवेषेण चरन्ती राजवेश्मनि ।
शौचदास्मि सुदेष्णाया अक्षधूर्तस्य कारणात् ॥ ४-१९-१॥
draupadyuvāca |
ahaṃ sairandhriveṣeṇa carantī rājaveśmani |
śaucadāsmi sudeṣṇāyā akṣadhūrtasya kāraṇāt || 4-19-1||

MHB 4-19-2

विक्रियां पश्य मे तीव्रां राजपुत्र्याः परंतप ।
आसे कालमुपासीना सर्वं दुःखं किलार्तवत् ॥ ४-१९-२॥
vikriyāṃ paśya me tīvrāṃ rājaputryāḥ paraṃtapa |
āse kālamupāsīnā sarvaṃ duḥkhaṃ kilārtavat || 4-19-2||

MHB 4-19-3

अनित्या किल मर्त्यानामर्थसिद्धिर्जयाजयौ ।
इति कृत्वा प्रतीक्षामि भर्तॄणामुदयं पुनः ॥ ४-१९-३॥
anityā kila martyānāmarthasiddhirjayājayau |
iti kṛtvā pratīkṣāmi bhartṝṇāmudayaṃ punaḥ || 4-19-3||

MHB 4-19-4

य एव हेतुर्भवति पुरुषस्य जयावहः ।
पराजये च हेतुः स इति च प्रतिपालये ॥ ४-१९-४॥
ya eva heturbhavati puruṣasya jayāvahaḥ |
parājaye ca hetuḥ sa iti ca pratipālaye || 4-19-4||

MHB 4-19-5

दत्त्वा याचन्ति पुरुषा हत्वा वध्यन्ति चापरे ।
पातयित्वा च पात्यन्ते परैरिति च मे श्रुतम् ॥ ४-१९-५॥
dattvā yācanti puruṣā hatvā vadhyanti cāpare |
pātayitvā ca pātyante parairiti ca me śrutam || 4-19-5||

MHB 4-19-6

न दैवस्यातिभारोऽस्ति न दैवस्यातिवर्तनम् ।
इति चाप्यागमं भूयो दैवस्य प्रतिपालये ॥ ४-१९-६॥
na daivasyātibhāro'sti na daivasyātivartanam |
iti cāpyāgamaṃ bhūyo daivasya pratipālaye || 4-19-6||

MHB 4-19-7

स्थितं पूर्वं जलं यत्र पुनस्तत्रैव तिष्ठति ।
इति पर्यायमिच्छन्ती प्रतीक्षाम्युदयं पुनः ॥ ४-१९-७॥
sthitaṃ pūrvaṃ jalaṃ yatra punastatraiva tiṣṭhati |
iti paryāyamicchantī pratīkṣāmyudayaṃ punaḥ || 4-19-7||

MHB 4-19-8

दैवेन किल यस्यार्थः सुनीतोऽपि विपद्यते ।
दैवस्य चागमे यत्नस्तेन कार्यो विजानता ॥ ४-१९-८॥
daivena kila yasyārthaḥ sunīto'pi vipadyate |
daivasya cāgame yatnastena kāryo vijānatā || 4-19-8||

MHB 4-19-9

यत्तु मे वचनस्यास्य कथितस्य प्रयोजनम् ।
पृच्छ मां दुःखितां तत्त्वमपृष्टा वा ब्रवीमि ते ॥ ४-१९-९॥
yattu me vacanasyāsya kathitasya prayojanam |
pṛccha māṃ duḥkhitāṃ tattvamapṛṣṭā vā bravīmi te || 4-19-9||

MHB 4-19-10

महिषी पाण्डुपुत्राणां दुहिता द्रुपदस्य च ।
इमामवस्थां संप्राप्ता का मदन्या जिजीविषेत् ॥ ४-१९-१०॥
mahiṣī pāṇḍuputrāṇāṃ duhitā drupadasya ca |
imāmavasthāṃ saṃprāptā kā madanyā jijīviṣet || 4-19-10||

MHB 4-19-11

कुरून्परिभवन्सर्वान्पाञ्चालानपि भारत ।
पाण्डवेयांश्च संप्राप्तो मम क्लेशो ह्यरिंदम ॥ ४-१९-११॥
kurūnparibhavansarvānpāñcālānapi bhārata |
pāṇḍaveyāṃśca saṃprāpto mama kleśo hyariṃdama || 4-19-11||

MHB 4-19-12

भ्रातृभिः श्वशुरैः पुत्रैर्बहुभिः परवीरहन् ।
एवं समुदिता नारी का न्वन्या दुःखिता भवेत् ॥ ४-१९-१२॥
bhrātṛbhiḥ śvaśuraiḥ putrairbahubhiḥ paravīrahan |
evaṃ samuditā nārī kā nvanyā duḥkhitā bhavet || 4-19-12||

MHB 4-19-13

नूनं हि बालया धातुर्मया वै विप्रियं कृतम् ।
यस्य प्रसादाद्दुर्नीतं प्राप्तास्मि भरतर्षभ ॥ ४-१९-१३॥
nūnaṃ hi bālayā dhāturmayā vai vipriyaṃ kṛtam |
yasya prasādāddurnītaṃ prāptāsmi bharatarṣabha || 4-19-13||

MHB 4-19-14

वर्णावकाशमपि मे पश्य पाण्डव यादृशम् ।
यादृशो मे न तत्रासीद्दुःखे परमके तदा ॥ ४-१९-१४॥
varṇāvakāśamapi me paśya pāṇḍava yādṛśam |
yādṛśo me na tatrāsīdduḥkhe paramake tadā || 4-19-14||

MHB 4-19-15

त्वमेव भीम जानीषे यन्मे पार्थ सुखं पुरा ।
साहं दासत्वमापन्ना न शान्तिमवशा लभे ॥ ४-१९-१५॥
tvameva bhīma jānīṣe yanme pārtha sukhaṃ purā |
sāhaṃ dāsatvamāpannā na śāntimavaśā labhe || 4-19-15||

MHB 4-19-16

नादैविकमिदं मन्ये यत्र पार्थो धनंजयः ।
भीमधन्वा महाबाहुरास्ते शान्त इवानलः ॥ ४-१९-१६॥
nādaivikamidaṃ manye yatra pārtho dhanaṃjayaḥ |
bhīmadhanvā mahābāhurāste śānta ivānalaḥ || 4-19-16||

MHB 4-19-17

अशक्या वेदितुं पार्थ प्राणिनां वै गतिर्नरैः ।
विनिपातमिमं मन्ये युष्माकमविचिन्तितम् ॥ ४-१९-१७॥
aśakyā vedituṃ pārtha prāṇināṃ vai gatirnaraiḥ |
vinipātamimaṃ manye yuṣmākamavicintitam || 4-19-17||

MHB 4-19-18

यस्या मम मुखप्रेक्षा यूयमिन्द्रसमाः सदा ।
सा प्रेक्षे मुखमन्यासामवराणां वरा सती ॥ ४-१९-१८॥
yasyā mama mukhaprekṣā yūyamindrasamāḥ sadā |
sā prekṣe mukhamanyāsāmavarāṇāṃ varā satī || 4-19-18||

MHB 4-19-19

पश्य पाण्डव मेऽवस्थां यथा नार्हामि वै तथा ।
युष्मासु ध्रियमाणेषु पश्य कालस्य पर्ययम् ॥ ४-१९-१९॥
paśya pāṇḍava me'vasthāṃ yathā nārhāmi vai tathā |
yuṣmāsu dhriyamāṇeṣu paśya kālasya paryayam || 4-19-19||

MHB 4-19-20

यस्याः सागरपर्यन्ता पृथिवी वशवर्तिनी ।
आसीत्साद्य सुदेष्णाया भीताहं वशवर्तिनी ॥ ४-१९-२०॥
yasyāḥ sāgaraparyantā pṛthivī vaśavartinī |
āsītsādya sudeṣṇāyā bhītāhaṃ vaśavartinī || 4-19-20||

MHB 4-19-21

यस्याः पुरःसरा आसन्पृष्ठतश्चानुगामिनः ।
साहमद्य सुदेष्णायाः पुरः पश्चाच्च गामिनी ।
इदं तु दुःखं कौन्तेय ममासह्यं निबोध तत् ॥ ४-१९-२१॥
yasyāḥ puraḥsarā āsanpṛṣṭhataścānugāminaḥ |
sāhamadya sudeṣṇāyāḥ puraḥ paścācca gāminī |
idaṃ tu duḥkhaṃ kaunteya mamāsahyaṃ nibodha tat || 4-19-21||

MHB 4-19-22

या न जातु स्वयं पिंषे गात्रोद्वर्तनमात्मनः ।
अन्यत्र कुन्त्या भद्रं ते साद्य पिंषामि चन्दनम् ।
पश्य कौन्तेय पाणी मे नैवं यौ भवतः पुरा ॥ ४-१९-२२॥
yā na jātu svayaṃ piṃṣe gātrodvartanamātmanaḥ |
anyatra kuntyā bhadraṃ te sādya piṃṣāmi candanam |
paśya kaunteya pāṇī me naivaṃ yau bhavataḥ purā || 4-19-22||

MHB 4-19-23

वैशंपायन उवाच ।
इत्यस्य दर्शयामास किणबद्धौ करावुभौ ॥ ४-१९-२३॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
ityasya darśayāmāsa kiṇabaddhau karāvubhau || 4-19-23||

MHB 4-19-24

द्रौपद्युवाच ।
बिभेमि कुन्त्या या नाहं युष्माकं वा कदाचन ।
साद्याग्रतो विराटस्य भीता तिष्ठामि किंकरी ॥ ४-१९-२४॥
draupadyuvāca |
bibhemi kuntyā yā nāhaṃ yuṣmākaṃ vā kadācana |
sādyāgrato virāṭasya bhītā tiṣṭhāmi kiṃkarī || 4-19-24||

MHB 4-19-25

किं नु वक्ष्यति सम्राण्मां वर्णकः सुकृतो न वा ।
नान्यपिष्टं हि मत्स्यस्य चन्दनं किल रोचते ॥ ४-१९-२५॥
kiṃ nu vakṣyati samrāṇmāṃ varṇakaḥ sukṛto na vā |
nānyapiṣṭaṃ hi matsyasya candanaṃ kila rocate || 4-19-25||

MHB 4-19-26

वैशंपायन उवाच ।
सा कीर्तयन्ती दुःखानि भीमसेनस्य भामिनी ।
रुरोद शनकैः कृष्णा भीमसेनमुदीक्षती ॥ ४-१९-२६॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
sā kīrtayantī duḥkhāni bhīmasenasya bhāminī |
ruroda śanakaiḥ kṛṣṇā bhīmasenamudīkṣatī || 4-19-26||

MHB 4-19-27

सा बाष्पकलया वाचा निःश्वसन्ती पुनः पुनः ।
हृदयं भीमसेनस्य घट्टयन्तीदमब्रवीत् ॥ ४-१९-२७॥
sā bāṣpakalayā vācā niḥśvasantī punaḥ punaḥ |
hṛdayaṃ bhīmasenasya ghaṭṭayantīdamabravīt || 4-19-27||

MHB 4-19-28

नाल्पं कृतं मया भीम देवानां किल्बिषं पुरा ।
अभाग्या यत्तु जीवामि मर्तव्ये सति पाण्डव ॥ ४-१९-२८॥
nālpaṃ kṛtaṃ mayā bhīma devānāṃ kilbiṣaṃ purā |
abhāgyā yattu jīvāmi martavye sati pāṇḍava || 4-19-28||

MHB 4-19-29

ततस्तस्याः करौ शूनौ किणबद्धौ वृकोदरः ।
मुखमानीय वेपन्त्या रुरोद परवीरहा ॥ ४-१९-२९॥
tatastasyāḥ karau śūnau kiṇabaddhau vṛkodaraḥ |
mukhamānīya vepantyā ruroda paravīrahā || 4-19-29||

MHB 4-19-30

तौ गृहीत्वा च कौन्तेयो बाष्पमुत्सृज्य वीर्यवान् ।
ततः परमदुःखार्त इदं वचनमब्रवीत् ॥ ४-१९-३०॥
tau gṛhītvā ca kaunteyo bāṣpamutsṛjya vīryavān |
tataḥ paramaduḥkhārta idaṃ vacanamabravīt || 4-19-30||

Adhyaya: 20/67 (34)

MHB 4-20-1

भीमसेन उवाच ।
धिगस्तु मे बाहुबलं गाण्डीवं फल्गुनस्य च ।
यत्ते रक्तौ पुरा भूत्वा पाणी कृतकिणावुभौ ॥ ४-२०-१॥
bhīmasena uvāca |
dhigastu me bāhubalaṃ gāṇḍīvaṃ phalgunasya ca |
yatte raktau purā bhūtvā pāṇī kṛtakiṇāvubhau || 4-20-1||

MHB 4-20-2

सभायां स्म विराटस्य करोमि कदनं महत् ।
तत्र मां धर्मराजस्तु कटाक्षेण न्यवारयत् ।
तदहं तस्य विज्ञाय स्थित एवास्मि भामिनि ॥ ४-२०-२॥
sabhāyāṃ sma virāṭasya karomi kadanaṃ mahat |
tatra māṃ dharmarājastu kaṭākṣeṇa nyavārayat |
tadahaṃ tasya vijñāya sthita evāsmi bhāmini || 4-20-2||

MHB 4-20-3

यच्च राष्ट्रात्प्रच्यवनं कुरूणामवधश्च यः ।
सुयोधनस्य कर्णस्य शकुनेः सौबलस्य च ॥ ४-२०-३॥
yacca rāṣṭrātpracyavanaṃ kurūṇāmavadhaśca yaḥ |
suyodhanasya karṇasya śakuneḥ saubalasya ca || 4-20-3||

MHB 4-20-4

दुःशासनस्य पापस्य यन्मया न हृतं शिरः ।
तन्मे दहति कल्याणि हृदि शल्यमिवार्पितम् ।
मा धर्मं जहि सुश्रोणि क्रोधं जहि महामते ॥ ४-२०-४॥
duḥśāsanasya pāpasya yanmayā na hṛtaṃ śiraḥ |
tanme dahati kalyāṇi hṛdi śalyamivārpitam |
mā dharmaṃ jahi suśroṇi krodhaṃ jahi mahāmate || 4-20-4||

MHB 4-20-5

इमं च समुपालम्भं त्वत्तो राजा युधिष्ठिरः ।
शृणुयाद्यदि कल्याणि कृत्स्नं जह्यात्स जीवितम् ॥ ४-२०-५॥
imaṃ ca samupālambhaṃ tvatto rājā yudhiṣṭhiraḥ |
śṛṇuyādyadi kalyāṇi kṛtsnaṃ jahyātsa jīvitam || 4-20-5||

MHB 4-20-6

धनंजयो वा सुश्रोणि यमौ वा तनुमध्यमे ।
लोकान्तरगतेष्वेषु नाहं शक्ष्यामि जीवितुम् ॥ ४-२०-६॥
dhanaṃjayo vā suśroṇi yamau vā tanumadhyame |
lokāntaragateṣveṣu nāhaṃ śakṣyāmi jīvitum || 4-20-6||

MHB 4-20-7

सुकन्या नाम शार्याती भार्गवं च्यवनं वने ।
वल्मीकभूतं शाम्यन्तमन्वपद्यत भामिनी ॥ ४-२०-७॥
sukanyā nāma śāryātī bhārgavaṃ cyavanaṃ vane |
valmīkabhūtaṃ śāmyantamanvapadyata bhāminī || 4-20-7||

MHB 4-20-8

नाडायनी चेन्द्रसेना रूपेण यदि ते श्रुता ।
पतिमन्वचरद्वृद्धं पुरा वर्षसहस्रिणम् ॥ ४-२०-८॥
nāḍāyanī cendrasenā rūpeṇa yadi te śrutā |
patimanvacaradvṛddhaṃ purā varṣasahasriṇam || 4-20-8||

MHB 4-20-9

दुहिता जनकस्यापि वैदेही यदि ते श्रुता ।
पतिमन्वचरत्सीता महारण्यनिवासिनम् ॥ ४-२०-९॥
duhitā janakasyāpi vaidehī yadi te śrutā |
patimanvacaratsītā mahāraṇyanivāsinam || 4-20-9||

MHB 4-20-10

रक्षसा निग्रहं प्राप्य रामस्य महिषी प्रिया ।
क्लिश्यमानापि सुश्रोणी राममेवान्वपद्यत ॥ ४-२०-१०॥
rakṣasā nigrahaṃ prāpya rāmasya mahiṣī priyā |
kliśyamānāpi suśroṇī rāmamevānvapadyata || 4-20-10||

MHB 4-20-11

लोपामुद्रा तथा भीरु वयोरूपसमन्विता ।
अगस्त्यमन्वयाद्धित्वा कामान्सर्वानमानुषान् ॥ ४-२०-११॥
lopāmudrā tathā bhīru vayorūpasamanvitā |
agastyamanvayāddhitvā kāmānsarvānamānuṣān || 4-20-11||

MHB 4-20-12

यथैताः कीर्तिता नार्यो रूपवत्यः पतिव्रताः ।
तथा त्वमपि कल्याणि सर्वैः समुदिता गुणैः ॥ ४-२०-१२॥
yathaitāḥ kīrtitā nāryo rūpavatyaḥ pativratāḥ |
tathā tvamapi kalyāṇi sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ || 4-20-12||

MHB 4-20-13

मादीर्घं क्षम कालं त्वं मासमध्यर्धसंमितम् ।
पूर्णे त्रयोदशे वर्षे राज्ञो राज्ञी भविष्यसि ॥ ४-२०-१३॥
mādīrghaṃ kṣama kālaṃ tvaṃ māsamadhyardhasaṃmitam |
pūrṇe trayodaśe varṣe rājño rājñī bhaviṣyasi || 4-20-13||

MHB 4-20-14

द्रौपद्युवाच ।
आर्तयैतन्मया भीम कृतं बाष्पविमोक्षणम् ।
अपारयन्त्या दुःखानि न राजानमुपालभे ॥ ४-२०-१४॥
draupadyuvāca |
ārtayaitanmayā bhīma kṛtaṃ bāṣpavimokṣaṇam |
apārayantyā duḥkhāni na rājānamupālabhe || 4-20-14||

MHB 4-20-15

विमुक्तेन व्यतीतेन भीमसेन महाबल ।
प्रत्युपस्थितकालस्य कार्यस्यानन्तरो भव ॥ ४-२०-१५॥
vimuktena vyatītena bhīmasena mahābala |
pratyupasthitakālasya kāryasyānantaro bhava || 4-20-15||

MHB 4-20-16

ममेह भीम कैकेयी रूपाभिभवशङ्कया ।
नित्यमुद्विजते राजा कथं नेयादिमामिति ॥ ४-२०-१६॥
mameha bhīma kaikeyī rūpābhibhavaśaṅkayā |
nityamudvijate rājā kathaṃ neyādimāmiti || 4-20-16||

MHB 4-20-17

तस्या विदित्वा तं भावं स्वयं चानृतदर्शनः ।
कीचकोऽयं सुदुष्टात्मा सदा प्रार्थयते हि माम् ॥ ४-२०-१७॥
tasyā viditvā taṃ bhāvaṃ svayaṃ cānṛtadarśanaḥ |
kīcako'yaṃ suduṣṭātmā sadā prārthayate hi mām || 4-20-17||

MHB 4-20-18

तमहं कुपिता भीम पुनः कोपं नियम्य च ।
अब्रुवं कामसंमूढमात्मानं रक्ष कीचक ॥ ४-२०-१८॥
tamahaṃ kupitā bhīma punaḥ kopaṃ niyamya ca |
abruvaṃ kāmasaṃmūḍhamātmānaṃ rakṣa kīcaka || 4-20-18||

MHB 4-20-19

गन्धर्वाणामहं भार्या पञ्चानां महिषी प्रिया ।
ते त्वां निहन्युर्दुर्धर्षाः शूराः साहसकारिणः ॥ ४-२०-१९॥
gandharvāṇāmahaṃ bhāryā pañcānāṃ mahiṣī priyā |
te tvāṃ nihanyurdurdharṣāḥ śūrāḥ sāhasakāriṇaḥ || 4-20-19||

MHB 4-20-20

एवमुक्तः स दुष्टात्मा कीचकः प्रत्युवाच ह ।
नाहं बिभेमि सैरन्ध्रि गन्धर्वाणां शुचिस्मिते ॥ ४-२०-२०॥
evamuktaḥ sa duṣṭātmā kīcakaḥ pratyuvāca ha |
nāhaṃ bibhemi sairandhri gandharvāṇāṃ śucismite || 4-20-20||

MHB 4-20-21

शतं सहस्रमपि वा गन्धर्वाणामहं रणे ।
समागतं हनिष्यामि त्वं भीरु कुरु मे क्षणम् ॥ ४-२०-२१॥
śataṃ sahasramapi vā gandharvāṇāmahaṃ raṇe |
samāgataṃ haniṣyāmi tvaṃ bhīru kuru me kṣaṇam || 4-20-21||

MHB 4-20-22

इत्युक्ते चाब्रुवं सूतं कामातुरमहं पुनः ।
न त्वं प्रतिबलस्तेषां गन्धर्वाणां यशस्विनाम् ॥ ४-२०-२२॥
ityukte cābruvaṃ sūtaṃ kāmāturamahaṃ punaḥ |
na tvaṃ pratibalasteṣāṃ gandharvāṇāṃ yaśasvinām || 4-20-22||

MHB 4-20-23

धर्मे स्थितास्मि सततं कुलशीलसमन्विता ।
नेच्छामि कंचिद्वध्यन्तं तेन जीवसि कीचक ॥ ४-२०-२३॥
dharme sthitāsmi satataṃ kulaśīlasamanvitā |
necchāmi kaṃcidvadhyantaṃ tena jīvasi kīcaka || 4-20-23||

MHB 4-20-24

एवमुक्तः स दुष्टात्मा प्रहस्य स्वनवत्तदा ।
न तिष्ठति स्म सन्मार्गे न च धर्मं बुभूषति ॥ ४-२०-२४॥
evamuktaḥ sa duṣṭātmā prahasya svanavattadā |
na tiṣṭhati sma sanmārge na ca dharmaṃ bubhūṣati || 4-20-24||

MHB 4-20-25

पापात्मा पापभावश्च कामरागवशानुगः ।
अविनीतश्च दुष्टात्मा प्रत्याख्यातः पुनः पुनः ।
दर्शने दर्शने हन्यात्तथा जह्यां च जीवितम् ॥ ४-२०-२५॥
pāpātmā pāpabhāvaśca kāmarāgavaśānugaḥ |
avinītaśca duṣṭātmā pratyākhyātaḥ punaḥ punaḥ |
darśane darśane hanyāttathā jahyāṃ ca jīvitam || 4-20-25||

MHB 4-20-26

तद्धर्मे यतमानानां महान्धर्मो नशिष्यति ।
समयं रक्षमाणानां भार्या वो न भविष्यति ॥ ४-२०-२६॥
taddharme yatamānānāṃ mahāndharmo naśiṣyati |
samayaṃ rakṣamāṇānāṃ bhāryā vo na bhaviṣyati || 4-20-26||

MHB 4-20-27

भार्यायां रक्ष्यमाणायां प्रजा भवति रक्षिता ।
प्रजायां रक्ष्यमाणायामात्मा भवति रक्षितः ॥ ४-२०-२७॥
bhāryāyāṃ rakṣyamāṇāyāṃ prajā bhavati rakṣitā |
prajāyāṃ rakṣyamāṇāyāmātmā bhavati rakṣitaḥ || 4-20-27||

MHB 4-20-28

वदतां वर्णधर्मांश्च ब्राह्मणानां हि मे श्रुतम् ।
क्षत्रियस्य सदा धर्मो नान्यः शत्रुनिबर्हणात् ॥ ४-२०-२८॥
vadatāṃ varṇadharmāṃśca brāhmaṇānāṃ hi me śrutam |
kṣatriyasya sadā dharmo nānyaḥ śatrunibarhaṇāt || 4-20-28||

MHB 4-20-29

पश्यतो धर्मराजस्य कीचको मां पदावधीत् ।
तव चैव समक्षं वै भीमसेन महाबल ॥ ४-२०-२९॥
paśyato dharmarājasya kīcako māṃ padāvadhīt |
tava caiva samakṣaṃ vai bhīmasena mahābala || 4-20-29||

MHB 4-20-30

त्वया ह्यहं परित्राता तस्माद्घोराज्जटासुरात् ।
जयद्रथं तथैव त्वमजैषीर्भ्रातृभिः सह ॥ ४-२०-३०॥
tvayā hyahaṃ paritrātā tasmādghorājjaṭāsurāt |
jayadrathaṃ tathaiva tvamajaiṣīrbhrātṛbhiḥ saha || 4-20-30||

MHB 4-20-31

जहीममपि पापं त्वं योऽयं मामवमन्यते ।
कीचको राजवाल्लभ्याच्छोककृन्मम भारत ॥ ४-२०-३१॥
jahīmamapi pāpaṃ tvaṃ yo'yaṃ māmavamanyate |
kīcako rājavāllabhyācchokakṛnmama bhārata || 4-20-31||

MHB 4-20-32

तमेवं कामसंमत्तं भिन्धि कुम्भमिवाश्मनि ।
यो निमित्तमनर्थानां बहूनां मम भारत ॥ ४-२०-३२॥
tamevaṃ kāmasaṃmattaṃ bhindhi kumbhamivāśmani |
yo nimittamanarthānāṃ bahūnāṃ mama bhārata || 4-20-32||

MHB 4-20-33

तं चेज्जीवन्तमादित्यः प्रातरभ्युदयिष्यति ।
विषमालोड्य पास्यामि मा कीचकवशं गमम् ।
श्रेयो हि मरणं मह्यं भीमसेन तवाग्रतः ॥ ४-२०-३३॥
taṃ cejjīvantamādityaḥ prātarabhyudayiṣyati |
viṣamāloḍya pāsyāmi mā kīcakavaśaṃ gamam |
śreyo hi maraṇaṃ mahyaṃ bhīmasena tavāgrataḥ || 4-20-33||

MHB 4-20-34

वैशंपायन उवाच ।
इत्युक्त्वा प्रारुदत्कृष्णा भीमस्योरः समाश्रिता ।
भीमश्च तां परिष्वज्य महत्सान्त्वं प्रयुज्य च ।
कीचकं मनसागच्छत्सृक्किणी परिसंलिहन् ॥ ४-२०-३४॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
ityuktvā prārudatkṛṣṇā bhīmasyoraḥ samāśritā |
bhīmaśca tāṃ pariṣvajya mahatsāntvaṃ prayujya ca |
kīcakaṃ manasāgacchatsṛkkiṇī parisaṃlihan || 4-20-34||

Adhyaya: 21/67 (67)

MHB 4-21-1

भीमसेन उवाच ।
तथा भद्रे करिष्यामि यथा त्वं भीरु भाषसे ।
अद्य तं सूदयिष्यामि कीचकं सहबान्धवम् ॥ ४-२१-१॥
bhīmasena uvāca |
tathā bhadre kariṣyāmi yathā tvaṃ bhīru bhāṣase |
adya taṃ sūdayiṣyāmi kīcakaṃ sahabāndhavam || 4-21-1||

MHB 4-21-2

अस्याः प्रदोषे शर्वर्याः कुरुष्वानेन संगमम् ।
दुःखं शोकं च निर्धूय याज्ञसेनि शुचिस्मिते ॥ ४-२१-२॥
asyāḥ pradoṣe śarvaryāḥ kuruṣvānena saṃgamam |
duḥkhaṃ śokaṃ ca nirdhūya yājñaseni śucismite || 4-21-2||

MHB 4-21-3

यैषा नर्तनशाला वै मत्स्यराजेन कारिता ।
दिवात्र कन्या नृत्यन्ति रात्रौ यान्ति यथागृहम् ॥ ४-२१-३॥
yaiṣā nartanaśālā vai matsyarājena kāritā |
divātra kanyā nṛtyanti rātrau yānti yathāgṛham || 4-21-3||

MHB 4-21-4

तत्रास्ति शयनं भीरु दृढाङ्गं सुप्रतिष्ठितम् ।
तत्रास्य दर्शयिष्यामि पूर्वप्रेतान्पितामहान् ॥ ४-२१-४॥
tatrāsti śayanaṃ bhīru dṛḍhāṅgaṃ supratiṣṭhitam |
tatrāsya darśayiṣyāmi pūrvapretānpitāmahān || 4-21-4||

MHB 4-21-5

यथा च त्वां न पश्येयुः कुर्वाणां तेन संविदम् ।
कुर्यास्तथा त्वं कल्याणि यथा संनिहितो भवेत् ॥ ४-२१-५॥
yathā ca tvāṃ na paśyeyuḥ kurvāṇāṃ tena saṃvidam |
kuryāstathā tvaṃ kalyāṇi yathā saṃnihito bhavet || 4-21-5||

MHB 4-21-6

वैशंपायन उवाच ।
तथा तौ कथयित्वा तु बाष्पमुत्सृज्य दुःखितौ ।
रात्रिशेषं तदत्युग्रं धारयामासतुर्हृदा ॥ ४-२१-६॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tathā tau kathayitvā tu bāṣpamutsṛjya duḥkhitau |
rātriśeṣaṃ tadatyugraṃ dhārayāmāsaturhṛdā || 4-21-6||

MHB 4-21-7

तस्यां रात्र्यां व्यतीतायां प्रातरुत्थाय कीचकः ।
गत्वा राजकुलायैव द्रौपदीमिदमब्रवीत् ॥ ४-२१-७॥
tasyāṃ rātryāṃ vyatītāyāṃ prātarutthāya kīcakaḥ |
gatvā rājakulāyaiva draupadīmidamabravīt || 4-21-7||

MHB 4-21-8

सभायां पश्यतो राज्ञः पातयित्वा पदाहनम् ।
न चैवालभथास्त्राणमभिपन्ना बलीयसा ॥ ४-२१-८॥
sabhāyāṃ paśyato rājñaḥ pātayitvā padāhanam |
na caivālabhathāstrāṇamabhipannā balīyasā || 4-21-8||

MHB 4-21-9

प्रवादेन हि मत्स्यानां राजा नाम्नायमुच्यते ।
अहमेव हि मत्स्यानां राजा वै वाहिनीपतिः ॥ ४-२१-९॥
pravādena hi matsyānāṃ rājā nāmnāyamucyate |
ahameva hi matsyānāṃ rājā vai vāhinīpatiḥ || 4-21-9||

MHB 4-21-10

सा सुखं प्रतिपद्यस्व दासो भीरु भवामि ते ।
अह्नाय तव सुश्रोणि शतं निष्कान्ददाम्यहम् ॥ ४-२१-१०॥
sā sukhaṃ pratipadyasva dāso bhīru bhavāmi te |
ahnāya tava suśroṇi śataṃ niṣkāndadāmyaham || 4-21-10||

MHB 4-21-11

दासीशतं च ते दद्यां दासानामपि चापरम् ।
रथं चाश्वतरीयुक्तमस्तु नौ भीरु संगमः ॥ ४-२१-११॥
dāsīśataṃ ca te dadyāṃ dāsānāmapi cāparam |
rathaṃ cāśvatarīyuktamastu nau bhīru saṃgamaḥ || 4-21-11||

MHB 4-21-12

द्रौपद्युवाच ।
एकं मे समयं त्वद्य प्रतिपद्यस्व कीचक ।
न त्वां सखा वा भ्राता वा जानीयात्संगतं मया ॥ ४-२१-१२॥
draupadyuvāca |
ekaṃ me samayaṃ tvadya pratipadyasva kīcaka |
na tvāṃ sakhā vā bhrātā vā jānīyātsaṃgataṃ mayā || 4-21-12||

MHB 4-21-13

अवबोधाद्धि भीतास्मि गन्धर्वाणां यशस्विनाम् ।
एवं मे प्रतिजानीहि ततोऽहं वशगा तव ॥ ४-२१-१३॥
avabodhāddhi bhītāsmi gandharvāṇāṃ yaśasvinām |
evaṃ me pratijānīhi tato'haṃ vaśagā tava || 4-21-13||

MHB 4-21-14

कीचक उवाच ।
एवमेतत्करिष्यामि यथा सुश्रोणि भाषसे ।
एको भद्रे गमिष्यामि शून्यमावसथं तव ॥ ४-२१-१४॥
kīcaka uvāca |
evametatkariṣyāmi yathā suśroṇi bhāṣase |
eko bhadre gamiṣyāmi śūnyamāvasathaṃ tava || 4-21-14||

MHB 4-21-15

समागमार्थं रम्भोरु त्वया मदनमोहितः ।
यथा त्वां नावभोत्स्यन्ति गन्धर्वाः सूर्यवर्चसः ॥ ४-२१-१५॥
samāgamārthaṃ rambhoru tvayā madanamohitaḥ |
yathā tvāṃ nāvabhotsyanti gandharvāḥ sūryavarcasaḥ || 4-21-15||

MHB 4-21-16

द्रौपद्युवाच ।
यदिदं नर्तनागारं मत्स्यराजेन कारितम् ।
दिवात्र कन्या नृत्यन्ति रात्रौ यान्ति यथागृहम् ॥ ४-२१-१६॥
draupadyuvāca |
yadidaṃ nartanāgāraṃ matsyarājena kāritam |
divātra kanyā nṛtyanti rātrau yānti yathāgṛham || 4-21-16||

MHB 4-21-17

तमिस्रे तत्र गच्छेथा गन्धर्वास्तन्न जानते ।
तत्र दोषः परिहृतो भविष्यति न संशयः ॥ ४-२१-१७॥
tamisre tatra gacchethā gandharvāstanna jānate |
tatra doṣaḥ parihṛto bhaviṣyati na saṃśayaḥ || 4-21-17||

MHB 4-21-18

वैशंपायन उवाच ।
तमर्थं प्रतिजल्पन्त्याः कृष्णायाः कीचकेन ह ।
दिवसार्धं समभवन्मासेनैव समं नृप ॥ ४-२१-१८॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tamarthaṃ pratijalpantyāḥ kṛṣṇāyāḥ kīcakena ha |
divasārdhaṃ samabhavanmāsenaiva samaṃ nṛpa || 4-21-18||

MHB 4-21-19

कीचकोऽथ गृहं गत्वा भृशं हर्षपरिप्लुतः ।
सैरन्ध्रीरूपिणं मूढो मृत्युं तं नावबुद्धवान् ॥ ४-२१-१९॥
kīcako'tha gṛhaṃ gatvā bhṛśaṃ harṣapariplutaḥ |
sairandhrīrūpiṇaṃ mūḍho mṛtyuṃ taṃ nāvabuddhavān || 4-21-19||

MHB 4-21-20

गन्धाभरणमाल्येषु व्यासक्तः स विशेषतः ।
अलंचकार सोऽऽत्मानं सत्वरः काममोहितः ॥ ४-२१-२०॥
gandhābharaṇamālyeṣu vyāsaktaḥ sa viśeṣataḥ |
alaṃcakāra so''tmānaṃ satvaraḥ kāmamohitaḥ || 4-21-20||

MHB 4-21-21

तस्य तत्कुर्वतः कर्म कालो दीर्घ इवाभवत् ।
अनुचिन्तयतश्चापि तामेवायतलोचनाम् ॥ ४-२१-२१॥
tasya tatkurvataḥ karma kālo dīrgha ivābhavat |
anucintayataścāpi tāmevāyatalocanām || 4-21-21||

MHB 4-21-22

आसीदभ्यधिका चास्य श्रीः श्रियं प्रमुमुक्षतः ।
निर्वाणकाले दीपस्य वर्तीमिव दिधक्षतः ॥ ४-२१-२२॥
āsīdabhyadhikā cāsya śrīḥ śriyaṃ pramumukṣataḥ |
nirvāṇakāle dīpasya vartīmiva didhakṣataḥ || 4-21-22||

MHB 4-21-23

कृतसंप्रत्ययस्तत्र कीचकः काममोहितः ।
नाजानाद्दिवसं यान्तं चिन्तयानः समागमम् ॥ ४-२१-२३॥
kṛtasaṃpratyayastatra kīcakaḥ kāmamohitaḥ |
nājānāddivasaṃ yāntaṃ cintayānaḥ samāgamam || 4-21-23||

MHB 4-21-24

ततस्तु द्रौपदी गत्वा तदा भीमं महानसे ।
उपातिष्ठत कल्याणी कौरव्यं पतिमन्तिकात् ॥ ४-२१-२४॥
tatastu draupadī gatvā tadā bhīmaṃ mahānase |
upātiṣṭhata kalyāṇī kauravyaṃ patimantikāt || 4-21-24||

MHB 4-21-25

तमुवाच सुकेशान्ता कीचकस्य मया कृतः ।
संगमो नर्तनागारे यथावोचः परंतप ॥ ४-२१-२५॥
tamuvāca sukeśāntā kīcakasya mayā kṛtaḥ |
saṃgamo nartanāgāre yathāvocaḥ paraṃtapa || 4-21-25||

MHB 4-21-26

शून्यं स नर्तनागारमागमिष्यति कीचकः ।
एको निशि महाबाहो कीचकं तं निषूदय ॥ ४-२१-२६॥
śūnyaṃ sa nartanāgāramāgamiṣyati kīcakaḥ |
eko niśi mahābāho kīcakaṃ taṃ niṣūdaya || 4-21-26||

MHB 4-21-27

तं सूतपुत्रं कौन्तेय कीचकं मददर्पितम् ।
गत्वा त्वं नर्तनागारं निर्जीवं कुरु पाण्डव ॥ ४-२१-२७॥
taṃ sūtaputraṃ kaunteya kīcakaṃ madadarpitam |
gatvā tvaṃ nartanāgāraṃ nirjīvaṃ kuru pāṇḍava || 4-21-27||

MHB 4-21-28

दर्पाच्च सूतपुत्रोऽसौ गन्धर्वानवमन्यते ।
तं त्वं प्रहरतां श्रेष्ठ नडं नाग इवोद्धर ॥ ४-२१-२८॥
darpācca sūtaputro'sau gandharvānavamanyate |
taṃ tvaṃ praharatāṃ śreṣṭha naḍaṃ nāga ivoddhara || 4-21-28||

MHB 4-21-29

अश्रु दुःखाभिभूताया मम मार्जस्व भारत ।
आत्मनश्चैव भद्रं ते कुरु मानं कुलस्य च ॥ ४-२१-२९॥
aśru duḥkhābhibhūtāyā mama mārjasva bhārata |
ātmanaścaiva bhadraṃ te kuru mānaṃ kulasya ca || 4-21-29||

MHB 4-21-30

भीमसेन उवाच ।
स्वागतं ते वरारोहे यन्मा वेदयसे प्रियम् ।
न ह्यस्य कंचिदिच्छामि सहायं वरवर्णिनि ॥ ४-२१-३०॥
bhīmasena uvāca |
svāgataṃ te varārohe yanmā vedayase priyam |
na hyasya kaṃcidicchāmi sahāyaṃ varavarṇini || 4-21-30||

MHB 4-21-31

या मे प्रीतिस्त्वयाख्याता कीचकस्य समागमे ।
हत्वा हिडिम्बं सा प्रीतिर्ममासीद्वरवर्णिनि ॥ ४-२१-३१॥
yā me prītistvayākhyātā kīcakasya samāgame |
hatvā hiḍimbaṃ sā prītirmamāsīdvaravarṇini || 4-21-31||

MHB 4-21-32

सत्यं भ्रातॄंश्च धर्मं च पुरस्कृत्य ब्रवीमि ते ।
कीचकं निहनिष्यामि वृत्रं देवपतिर्यथा ॥ ४-२१-३२॥
satyaṃ bhrātṝṃśca dharmaṃ ca puraskṛtya bravīmi te |
kīcakaṃ nihaniṣyāmi vṛtraṃ devapatiryathā || 4-21-32||

MHB 4-21-33

तं गह्वरे प्रकाशे वा पोथयिष्यामि कीचकम् ।
अथ चेदवभोत्स्यन्ति हंस्ये मत्स्यानपि ध्रुवम् ॥ ४-२१-३३॥
taṃ gahvare prakāśe vā pothayiṣyāmi kīcakam |
atha cedavabhotsyanti haṃsye matsyānapi dhruvam || 4-21-33||

MHB 4-21-34

ततो दुर्योधनं हत्वा प्रतिपत्स्ये वसुंधराम् ।
कामं मत्स्यमुपास्तां हि कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ ४-२१-३४॥
tato duryodhanaṃ hatvā pratipatsye vasuṃdharām |
kāmaṃ matsyamupāstāṃ hi kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ || 4-21-34||

MHB 4-21-35

द्रौपद्युवाच ।
यथा न संत्यजेथास्त्वं सत्यं वै मत्कृते विभो ।
निगूढस्त्वं तथा वीर कीचकं विनिपातय ॥ ४-२१-३५॥
draupadyuvāca |
yathā na saṃtyajethāstvaṃ satyaṃ vai matkṛte vibho |
nigūḍhastvaṃ tathā vīra kīcakaṃ vinipātaya || 4-21-35||

MHB 4-21-36

भीमसेन उवाच ।
एवमेतत्करिष्यामि यथा त्वं भीरु भाषसे ।
अदृश्यमानस्तस्याद्य तमस्विन्यामनिन्दिते ॥ ४-२१-३६॥
bhīmasena uvāca |
evametatkariṣyāmi yathā tvaṃ bhīru bhāṣase |
adṛśyamānastasyādya tamasvinyāmanindite || 4-21-36||

MHB 4-21-37

नागो बिल्वमिवाक्रम्य पोथयिष्याम्यहं शिरः ।
अलभ्यामिच्छतस्तस्य कीचकस्य दुरात्मनः ॥ ४-२१-३७॥
nāgo bilvamivākramya pothayiṣyāmyahaṃ śiraḥ |
alabhyāmicchatastasya kīcakasya durātmanaḥ || 4-21-37||

MHB 4-21-38

वैशंपायन उवाच ।
भीमोऽथ प्रथमं गत्वा रात्रौ छन्न उपाविशत् ।
मृगं हरिरिवादृश्यः प्रत्याकाङ्क्षत्स कीचकम् ॥ ४-२१-३८॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
bhīmo'tha prathamaṃ gatvā rātrau channa upāviśat |
mṛgaṃ haririvādṛśyaḥ pratyākāṅkṣatsa kīcakam || 4-21-38||

MHB 4-21-39

कीचकश्चाप्यलंकृत्य यथाकाममुपाव्रजत् ।
तां वेलां नर्तनागारे पाञ्चालीसंगमाशया ॥ ४-२१-३९॥
kīcakaścāpyalaṃkṛtya yathākāmamupāvrajat |
tāṃ velāṃ nartanāgāre pāñcālīsaṃgamāśayā || 4-21-39||

MHB 4-21-40

मन्यमानः स संकेतमागारं प्राविशच्च तम् ।
प्रविश्य च स तद्वेश्म तमसा संवृतं महत् ॥ ४-२१-४०॥
manyamānaḥ sa saṃketamāgāraṃ prāviśacca tam |
praviśya ca sa tadveśma tamasā saṃvṛtaṃ mahat || 4-21-40||

MHB 4-21-41

पूर्वागतं ततस्तत्र भीममप्रतिमौजसम् ।
एकान्तमास्थितं चैनमाससाद सुदुर्मतिः ॥ ४-२१-४१॥
pūrvāgataṃ tatastatra bhīmamapratimaujasam |
ekāntamāsthitaṃ cainamāsasāda sudurmatiḥ || 4-21-41||

MHB 4-21-42

शयानं शयने तत्र मृत्युं सूतः परामृशत् ।
जाज्वल्यमानं कोपेन कृष्णाधर्षणजेन ह ॥ ४-२१-४२॥
śayānaṃ śayane tatra mṛtyuṃ sūtaḥ parāmṛśat |
jājvalyamānaṃ kopena kṛṣṇādharṣaṇajena ha || 4-21-42||

MHB 4-21-43

उपसंगम्य चैवैनं कीचकः काममोहितः ।
हर्षोन्मथितचित्तात्मा स्मयमानोऽभ्यभाषत ॥ ४-२१-४३॥
upasaṃgamya caivainaṃ kīcakaḥ kāmamohitaḥ |
harṣonmathitacittātmā smayamāno'bhyabhāṣata || 4-21-43||

MHB 4-21-44

प्रापितं ते मया वित्तं बहुरूपमनन्तकम् ।
तत्सर्वं त्वां समुद्दिश्य सहसा समुपागतः ॥ ४-२१-४४॥
prāpitaṃ te mayā vittaṃ bahurūpamanantakam |
tatsarvaṃ tvāṃ samuddiśya sahasā samupāgataḥ || 4-21-44||

MHB 4-21-45

नाकस्मान्मां प्रशंसन्ति सदा गृहगताः स्त्रियः ।
सुवासा दर्शनीयश्च नान्योऽस्ति त्वादृशः पुमान् ॥ ४-२१-४५॥
nākasmānmāṃ praśaṃsanti sadā gṛhagatāḥ striyaḥ |
suvāsā darśanīyaśca nānyo'sti tvādṛśaḥ pumān || 4-21-45||

MHB 4-21-46

भीमसेन उवाच ।
दिष्ट्या त्वं दर्शनीयोऽसि दिष्ट्यात्मानं प्रशंससि ।
ईदृशस्तु त्वया स्पर्शः स्पृष्टपूर्वो न कर्हिचित् ॥ ४-२१-४६॥
bhīmasena uvāca |
diṣṭyā tvaṃ darśanīyo'si diṣṭyātmānaṃ praśaṃsasi |
īdṛśastu tvayā sparśaḥ spṛṣṭapūrvo na karhicit || 4-21-46||

MHB 4-21-47

वैशंपायन उवाच ।
इत्युक्त्वा तं महाबाहुर्भीमो भीमपराक्रमः ।
समुत्पत्य च कौन्तेयः प्रहस्य च नराधमम् ।
भीमो जग्राह केशेषु माल्यवत्सु सुगन्धिषु ॥ ४-२१-४७॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
ityuktvā taṃ mahābāhurbhīmo bhīmaparākramaḥ |
samutpatya ca kaunteyaḥ prahasya ca narādhamam |
bhīmo jagrāha keśeṣu mālyavatsu sugandhiṣu || 4-21-47||

MHB 4-21-48

स केशेषु परामृष्टो बलेन बलिनां वरः ।
आक्षिप्य केशान्वेगेन बाह्वोर्जग्राह पाण्डवम् ॥ ४-२१-४८॥
sa keśeṣu parāmṛṣṭo balena balināṃ varaḥ |
ākṣipya keśānvegena bāhvorjagrāha pāṇḍavam || 4-21-48||

MHB 4-21-49

बाहुयुद्धं तयोरासीत्क्रुद्धयोर्नरसिंहयोः ।
वसन्ते वाशिताहेतोर्बलवद्गजयोरिव ॥ ४-२१-४९॥
bāhuyuddhaṃ tayorāsītkruddhayornarasiṃhayoḥ |
vasante vāśitāhetorbalavadgajayoriva || 4-21-49||

MHB 4-21-50

ईषदागलितं चापि क्रोधाच्चलपदं स्थितम् ।
कीचको बलवान्भीमं जानुभ्यामाक्षिपद्भुवि ॥ ४-२१-५०॥
īṣadāgalitaṃ cāpi krodhāccalapadaṃ sthitam |
kīcako balavānbhīmaṃ jānubhyāmākṣipadbhuvi || 4-21-50||

MHB 4-21-51

पातितो भुवि भीमस्तु कीचकेन बलीयसा ।
उत्पपाताथ वेगेन दण्डाहत इवोरगः ॥ ४-२१-५१॥
pātito bhuvi bhīmastu kīcakena balīyasā |
utpapātātha vegena daṇḍāhata ivoragaḥ || 4-21-51||

MHB 4-21-52

स्पर्धया च बलोन्मत्तौ तावुभौ सूतपाण्डवौ ।
निशीथे पर्यकर्षेतां बलिनौ निशि निर्जने ॥ ४-२१-५२॥
spardhayā ca balonmattau tāvubhau sūtapāṇḍavau |
niśīthe paryakarṣetāṃ balinau niśi nirjane || 4-21-52||

MHB 4-21-53

ततस्तद्भवनश्रेष्ठं प्राकम्पत मुहुर्मुहुः ।
बलवच्चापि संक्रुद्धावन्योन्यं तावगर्जताम् ॥ ४-२१-५३॥
tatastadbhavanaśreṣṭhaṃ prākampata muhurmuhuḥ |
balavaccāpi saṃkruddhāvanyonyaṃ tāvagarjatām || 4-21-53||

MHB 4-21-54

तलाभ्यां तु स भीमेन वक्षस्यभिहतो बली ।
कीचको रोषसंतप्तः पदान्न चलितः पदम् ॥ ४-२१-५४॥
talābhyāṃ tu sa bhīmena vakṣasyabhihato balī |
kīcako roṣasaṃtaptaḥ padānna calitaḥ padam || 4-21-54||

MHB 4-21-55

मुहूर्तं तु स तं वेगं सहित्वा भुवि दुःसहम् ।
बलादहीयत तदा सूतो भीमबलार्दितः ॥ ४-२१-५५॥
muhūrtaṃ tu sa taṃ vegaṃ sahitvā bhuvi duḥsaham |
balādahīyata tadā sūto bhīmabalārditaḥ || 4-21-55||

MHB 4-21-56

तं हीयमानं विज्ञाय भीमसेनो महाबलः ।
वक्षस्यानीय वेगेन ममन्थैनं विचेतसम् ॥ ४-२१-५६॥
taṃ hīyamānaṃ vijñāya bhīmaseno mahābalaḥ |
vakṣasyānīya vegena mamanthainaṃ vicetasam || 4-21-56||

MHB 4-21-57

क्रोधाविष्टो विनिःश्वस्य पुनश्चैनं वृकोदरः ।
जग्राह जयतां श्रेष्ठः केशेष्वेव तदा भृशम् ॥ ४-२१-५७॥
krodhāviṣṭo viniḥśvasya punaścainaṃ vṛkodaraḥ |
jagrāha jayatāṃ śreṣṭhaḥ keśeṣveva tadā bhṛśam || 4-21-57||

MHB 4-21-58

गृहीत्वा कीचकं भीमो विरुराव महाबलः ।
शार्दूलः पिशिताकाङ्क्षी गृहीत्वेव महामृगम् ॥ ४-२१-५८॥
gṛhītvā kīcakaṃ bhīmo virurāva mahābalaḥ |
śārdūlaḥ piśitākāṅkṣī gṛhītveva mahāmṛgam || 4-21-58||

MHB 4-21-59

तस्य पादौ च पाणी च शिरो ग्रीवां च सर्वशः ।
काये प्रवेशयामास पशोरिव पिनाकधृक् ॥ ४-२१-५९॥
tasya pādau ca pāṇī ca śiro grīvāṃ ca sarvaśaḥ |
kāye praveśayāmāsa paśoriva pinākadhṛk || 4-21-59||

MHB 4-21-60

तं संमथितसर्वाङ्गं मांसपिण्डोपमं कृतम् ।
कृष्णायै दर्शयामास भीमसेनो महाबलः ॥ ४-२१-६०॥
taṃ saṃmathitasarvāṅgaṃ māṃsapiṇḍopamaṃ kṛtam |
kṛṣṇāyai darśayāmāsa bhīmaseno mahābalaḥ || 4-21-60||

MHB 4-21-61

उवाच च महातेजा द्रौपदीं पाण्डुनन्दनः ।
पश्यैनमेहि पाञ्चालि कामुकोऽयं यथा कृतः ॥ ४-२१-६१॥
uvāca ca mahātejā draupadīṃ pāṇḍunandanaḥ |
paśyainamehi pāñcāli kāmuko'yaṃ yathā kṛtaḥ || 4-21-61||

MHB 4-21-62

तथा स कीचकं हत्वा गत्वा रोषस्य वै शमम् ।
आमन्त्र्य द्रौपदीं कृष्णां क्षिप्रमायान्महानसम् ॥ ४-२१-६२॥
tathā sa kīcakaṃ hatvā gatvā roṣasya vai śamam |
āmantrya draupadīṃ kṛṣṇāṃ kṣipramāyānmahānasam || 4-21-62||

MHB 4-21-63

कीचकं घातयित्वा तु द्रौपदी योषितां वरा ।
प्रहृष्टा गतसंतापा सभापालानुवाच ह ॥ ४-२१-६३॥
kīcakaṃ ghātayitvā tu draupadī yoṣitāṃ varā |
prahṛṣṭā gatasaṃtāpā sabhāpālānuvāca ha || 4-21-63||

MHB 4-21-64

कीचकोऽयं हतः शेते गन्धर्वैः पतिभिर्मम ।
परस्त्रीकामसंमत्तः समागच्छत पश्यत ॥ ४-२१-६४॥
kīcako'yaṃ hataḥ śete gandharvaiḥ patibhirmama |
parastrīkāmasaṃmattaḥ samāgacchata paśyata || 4-21-64||

MHB 4-21-65

तच्छ्रुत्वा भाषितं तस्या नर्तनागाररक्षिणः ।
सहसैव समाजग्मुरादायोल्काः सहस्रशः ॥ ४-२१-६५॥
tacchrutvā bhāṣitaṃ tasyā nartanāgārarakṣiṇaḥ |
sahasaiva samājagmurādāyolkāḥ sahasraśaḥ || 4-21-65||

MHB 4-21-66

ततो गत्वाथ तद्वेश्म कीचकं विनिपातितम् ।
गतासुं ददृशुर्भूमौ रुधिरेण समुक्षितम् ॥ ४-२१-६६॥
tato gatvātha tadveśma kīcakaṃ vinipātitam |
gatāsuṃ dadṛśurbhūmau rudhireṇa samukṣitam || 4-21-66||

MHB 4-21-67

क्वास्य ग्रीवा क्व चरणौ क्व पाणी क्व शिरस्तथा ।
इति स्म तं परीक्षन्ते गन्धर्वेण हतं तदा ॥ ४-२१-६७॥
kvāsya grīvā kva caraṇau kva pāṇī kva śirastathā |
iti sma taṃ parīkṣante gandharveṇa hataṃ tadā || 4-21-67||

Adhyaya: 22/67 (30)

MHB 4-22-1

वैशंपायन उवाच ।
तस्मिन्काले समागम्य सर्वे तत्रास्य बान्धवाः ।
रुरुदुः कीचकं दृष्ट्वा परिवार्य समन्ततः ॥ ४-२२-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tasminkāle samāgamya sarve tatrāsya bāndhavāḥ |
ruruduḥ kīcakaṃ dṛṣṭvā parivārya samantataḥ || 4-22-1||

MHB 4-22-2

सर्वे संहृष्टरोमाणः संत्रस्ताः प्रेक्ष्य कीचकम् ।
तथा सर्वाङ्गसंभुग्नं कूर्मं स्थल इवोद्धृतम् ॥ ४-२२-२॥
sarve saṃhṛṣṭaromāṇaḥ saṃtrastāḥ prekṣya kīcakam |
tathā sarvāṅgasaṃbhugnaṃ kūrmaṃ sthala ivoddhṛtam || 4-22-2||

MHB 4-22-3

पोथितं भीमसेनेन तमिन्द्रेणेव दानवम् ।
संस्कारयितुमिच्छन्तो बहिर्नेतुं प्रचक्रमुः ॥ ४-२२-३॥
pothitaṃ bhīmasenena tamindreṇeva dānavam |
saṃskārayitumicchanto bahirnetuṃ pracakramuḥ || 4-22-3||

MHB 4-22-4

ददृशुस्ते ततः कृष्णां सूतपुत्राः समागताः ।
अदूरादनवद्याङ्गीं स्तम्भमालिङ्ग्य तिष्ठतीम् ॥ ४-२२-४॥
dadṛśuste tataḥ kṛṣṇāṃ sūtaputrāḥ samāgatāḥ |
adūrādanavadyāṅgīṃ stambhamāliṅgya tiṣṭhatīm || 4-22-4||

MHB 4-22-5

समवेतेषु सूतेषु तानुवाचोपकीचकः ।
हन्यतां शीघ्रमसती यत्कृते कीचको हतः ॥ ४-२२-५॥
samaveteṣu sūteṣu tānuvācopakīcakaḥ |
hanyatāṃ śīghramasatī yatkṛte kīcako hataḥ || 4-22-5||

MHB 4-22-6

अथ वा नेह हन्तव्या दह्यतां कामिना सह ।
मृतस्यापि प्रियं कार्यं सूतपुत्रस्य सर्वथा ॥ ४-२२-६॥
atha vā neha hantavyā dahyatāṃ kāminā saha |
mṛtasyāpi priyaṃ kāryaṃ sūtaputrasya sarvathā || 4-22-6||

MHB 4-22-7

ततो विराटमूचुस्ते कीचकोऽस्याः कृते हतः ।
सहाद्यानेन दह्येत तदनुज्ञातुमर्हसि ॥ ४-२२-७॥
tato virāṭamūcuste kīcako'syāḥ kṛte hataḥ |
sahādyānena dahyeta tadanujñātumarhasi || 4-22-7||

MHB 4-22-8

पराक्रमं तु सूतानां मत्वा राजान्वमोदत ।
सैरन्ध्र्याः सूतपुत्रेण सह दाहं विशां पते ॥ ४-२२-८॥
parākramaṃ tu sūtānāṃ matvā rājānvamodata |
sairandhryāḥ sūtaputreṇa saha dāhaṃ viśāṃ pate || 4-22-8||

MHB 4-22-9

तां समासाद्य वित्रस्तां कृष्णां कमललोचनाम् ।
मोमुह्यमानां ते तत्र जगृहुः कीचका भृशम् ॥ ४-२२-९॥
tāṃ samāsādya vitrastāṃ kṛṣṇāṃ kamalalocanām |
momuhyamānāṃ te tatra jagṛhuḥ kīcakā bhṛśam || 4-22-9||

MHB 4-22-10

ततस्तु तां समारोप्य निबध्य च सुमध्यमाम् ।
जग्मुरुद्यम्य ते सर्वे श्मशानमभितस्तदा ॥ ४-२२-१०॥
tatastu tāṃ samāropya nibadhya ca sumadhyamām |
jagmurudyamya te sarve śmaśānamabhitastadā || 4-22-10||

MHB 4-22-11

ह्रियमाणा तु सा राजन्सूतपुत्रैरनिन्दिता ।
प्राक्रोशन्नाथमिच्छन्ती कृष्णा नाथवती सती ॥ ४-२२-११॥
hriyamāṇā tu sā rājansūtaputrairaninditā |
prākrośannāthamicchantī kṛṣṇā nāthavatī satī || 4-22-11||

MHB 4-22-12

द्रौपद्युवाच ।
जयो जयन्तो विजयो जयत्सेनो जयद्बलः ।
ते मे वाचं विजानन्तु सूतपुत्रा नयन्ति माम् ॥ ४-२२-१२॥
draupadyuvāca |
jayo jayanto vijayo jayatseno jayadbalaḥ |
te me vācaṃ vijānantu sūtaputrā nayanti mām || 4-22-12||

MHB 4-22-13

येषां ज्यातलनिर्घोषो विस्फूर्जितमिवाशनेः ।
व्यश्रूयत महायुद्धे भीमघोषस्तरस्विनाम् ॥ ४-२२-१३॥
yeṣāṃ jyātalanirghoṣo visphūrjitamivāśaneḥ |
vyaśrūyata mahāyuddhe bhīmaghoṣastarasvinām || 4-22-13||

MHB 4-22-14

रथघोषश्च बलवान्गन्धर्वाणां यशस्विनाम् ।
ते मे वाचं विजानन्तु सूतपुत्रा नयन्ति माम् ॥ ४-२२-१४॥
rathaghoṣaśca balavāngandharvāṇāṃ yaśasvinām |
te me vācaṃ vijānantu sūtaputrā nayanti mām || 4-22-14||

MHB 4-22-15

वैशंपायन उवाच ।
तस्यास्ताः कृपणा वाचः कृष्णायाः परिदेविताः ।
श्रुत्वैवाभ्यपतद्भीमः शयनादविचारयन् ॥ ४-२२-१५॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tasyāstāḥ kṛpaṇā vācaḥ kṛṣṇāyāḥ paridevitāḥ |
śrutvaivābhyapatadbhīmaḥ śayanādavicārayan || 4-22-15||

MHB 4-22-16

भीमसेन उवाच ।
अहं शृणोमि ते वाचं त्वया सैरन्ध्रि भाषिताम् ।
तस्मात्ते सूतपुत्रेभ्यो न भयं भीरु विद्यते ॥ ४-२२-१६॥
bhīmasena uvāca |
ahaṃ śṛṇomi te vācaṃ tvayā sairandhri bhāṣitām |
tasmātte sūtaputrebhyo na bhayaṃ bhīru vidyate || 4-22-16||

MHB 4-22-17

वैशंपायन उवाच ।
इत्युक्त्वा स महाबाहुर्विजजृम्भे जिघांसया ।
ततः स व्यायतं कृत्वा वेषं विपरिवर्त्य च ।
अद्वारेणाभ्यवस्कन्द्य निर्जगाम बहिस्तदा ॥ ४-२२-१७॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
ityuktvā sa mahābāhurvijajṛmbhe jighāṃsayā |
tataḥ sa vyāyataṃ kṛtvā veṣaṃ viparivartya ca |
advāreṇābhyavaskandya nirjagāma bahistadā || 4-22-17||

MHB 4-22-18

स भीमसेनः प्राकारादारुज्य तरसा द्रुमम् ।
श्मशानाभिमुखः प्रायाद्यत्र ते कीचका गताः ॥ ४-२२-१८॥
sa bhīmasenaḥ prākārādārujya tarasā drumam |
śmaśānābhimukhaḥ prāyādyatra te kīcakā gatāḥ || 4-22-18||

MHB 4-22-19

स तं वृक्षं दशव्यामं सस्कन्धविटपं बली ।
प्रगृह्याभ्यद्रवत्सूतान्दण्डपाणिरिवान्तकः ॥ ४-२२-१९॥
sa taṃ vṛkṣaṃ daśavyāmaṃ saskandhaviṭapaṃ balī |
pragṛhyābhyadravatsūtāndaṇḍapāṇirivāntakaḥ || 4-22-19||

MHB 4-22-20

ऊरुवेगेन तस्याथ न्यग्रोधाश्वत्थकिंशुकाः ।
भूमौ निपतिता वृक्षाः संघशस्तत्र शेरते ॥ ४-२२-२०॥
ūruvegena tasyātha nyagrodhāśvatthakiṃśukāḥ |
bhūmau nipatitā vṛkṣāḥ saṃghaśastatra śerate || 4-22-20||

MHB 4-22-21

तं सिंहमिव संक्रुद्धं दृष्ट्वा गन्धर्वमागतम् ।
वित्रेसुः सर्वतः सूता विषादभयकम्पिताः ॥ ४-२२-२१॥
taṃ siṃhamiva saṃkruddhaṃ dṛṣṭvā gandharvamāgatam |
vitresuḥ sarvataḥ sūtā viṣādabhayakampitāḥ || 4-22-21||

MHB 4-22-22

तमन्तकमिवायान्तं गन्धर्वं प्रेक्ष्य ते तदा ।
दिधक्षन्तस्तदा ज्येष्ठं भ्रातरं ह्युपकीचकाः ।
परस्परमथोचुस्ते विषादभयकम्पिताः ॥ ४-२२-२२॥
tamantakamivāyāntaṃ gandharvaṃ prekṣya te tadā |
didhakṣantastadā jyeṣṭhaṃ bhrātaraṃ hyupakīcakāḥ |
parasparamathocuste viṣādabhayakampitāḥ || 4-22-22||

MHB 4-22-23

गन्धर्वो बलवानेति क्रुद्ध उद्यम्य पादपम् ।
सैरन्ध्री मुच्यतां शीघ्रं महन्नो भयमागतम् ॥ ४-२२-२३॥
gandharvo balavāneti kruddha udyamya pādapam |
sairandhrī mucyatāṃ śīghraṃ mahanno bhayamāgatam || 4-22-23||

MHB 4-22-24

ते तु दृष्ट्वा तमाविद्धं भीमसेनेन पादपम् ।
विमुच्य द्रौपदीं तत्र प्राद्रवन्नगरं प्रति ॥ ४-२२-२४॥
te tu dṛṣṭvā tamāviddhaṃ bhīmasenena pādapam |
vimucya draupadīṃ tatra prādravannagaraṃ prati || 4-22-24||

MHB 4-22-25

द्रवतस्तांस्तु संप्रेक्ष्य स वज्री दानवानिव ।
शतं पञ्चाधिकं भीमः प्राहिणोद्यमसादनम् ॥ ४-२२-२५॥
dravatastāṃstu saṃprekṣya sa vajrī dānavāniva |
śataṃ pañcādhikaṃ bhīmaḥ prāhiṇodyamasādanam || 4-22-25||

MHB 4-22-26

तत आश्वासयत्कृष्णां प्रविमुच्य विशां पते ।
उवाच च महाबाहुः पाञ्चालीं तत्र द्रौपदीम् ।
अश्रुपूर्णमुखीं दीनां दुर्धर्षः स वृकोदरः ॥ ४-२२-२६॥
tata āśvāsayatkṛṣṇāṃ pravimucya viśāṃ pate |
uvāca ca mahābāhuḥ pāñcālīṃ tatra draupadīm |
aśrupūrṇamukhīṃ dīnāṃ durdharṣaḥ sa vṛkodaraḥ || 4-22-26||

MHB 4-22-27

एवं ते भीरु वध्यन्ते ये त्वां क्लिश्यन्त्यनागसम् ।
प्रैहि त्वं नगरं कृष्णे न भयं विद्यते तव ।
अन्येनाहं गमिष्यामि विराटस्य महानसम् ॥ ४-२२-२७॥
evaṃ te bhīru vadhyante ye tvāṃ kliśyantyanāgasam |
praihi tvaṃ nagaraṃ kṛṣṇe na bhayaṃ vidyate tava |
anyenāhaṃ gamiṣyāmi virāṭasya mahānasam || 4-22-27||

MHB 4-22-28

पञ्चाधिकं शतं तच्च निहतं तत्र भारत ।
महावनमिव छिन्नं शिश्ये विगलितद्रुमम् ॥ ४-२२-२८॥
pañcādhikaṃ śataṃ tacca nihataṃ tatra bhārata |
mahāvanamiva chinnaṃ śiśye vigalitadrumam || 4-22-28||

MHB 4-22-29

एवं ते निहता राजञ्शतं पञ्च च कीचकाः ।
स च सेनापतिः पूर्वमित्येतत्सूतषट्शतम् ॥ ४-२२-२९॥
evaṃ te nihatā rājañśataṃ pañca ca kīcakāḥ |
sa ca senāpatiḥ pūrvamityetatsūtaṣaṭśatam || 4-22-29||

MHB 4-22-30

तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं नरा नार्यश्च संगताः ।
विस्मयं परमं गत्वा नोचुः किंचन भारत ॥ ४-२२-३०॥
taddṛṣṭvā mahadāścaryaṃ narā nāryaśca saṃgatāḥ |
vismayaṃ paramaṃ gatvā nocuḥ kiṃcana bhārata || 4-22-30||

Adhyaya: 23/67 (28)

MHB 4-23-1

वैशंपायन उवाच ।
ते दृष्ट्वा निहतान्सूतान्राज्ञे गत्वा न्यवेदयन् ।
गन्धर्वैर्निहता राजन्सूतपुत्राः परःशताः ॥ ४-२३-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
te dṛṣṭvā nihatānsūtānrājñe gatvā nyavedayan |
gandharvairnihatā rājansūtaputrāḥ paraḥśatāḥ || 4-23-1||

MHB 4-23-2

यथा वज्रेण वै दीर्णं पर्वतस्य महच्छिरः ।
विनिकीर्णं प्रदृश्येत तथा सूता महीतले ॥ ४-२३-२॥
yathā vajreṇa vai dīrṇaṃ parvatasya mahacchiraḥ |
vinikīrṇaṃ pradṛśyeta tathā sūtā mahītale || 4-23-2||

MHB 4-23-3

सैरन्ध्री च विमुक्तासौ पुनरायाति ते गृहम् ।
सर्वं संशयितं राजन्नगरं ते भविष्यति ॥ ४-२३-३॥
sairandhrī ca vimuktāsau punarāyāti te gṛham |
sarvaṃ saṃśayitaṃ rājannagaraṃ te bhaviṣyati || 4-23-3||

MHB 4-23-4

तथारूपा हि सैरन्ध्री गन्धर्वाश्च महाबलाः ।
पुंसामिष्टश्च विषयो मैथुनाय न संशयः ॥ ४-२३-४॥
tathārūpā hi sairandhrī gandharvāśca mahābalāḥ |
puṃsāmiṣṭaśca viṣayo maithunāya na saṃśayaḥ || 4-23-4||

MHB 4-23-5

यथा सैरन्ध्रिवेषेण न ते राजन्निदं पुरम् ।
विनाशमेति वै क्षिप्रं तथा नीतिर्विधीयताम् ॥ ४-२३-५॥
yathā sairandhriveṣeṇa na te rājannidaṃ puram |
vināśameti vai kṣipraṃ tathā nītirvidhīyatām || 4-23-5||

MHB 4-23-6

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा विराटो वाहिनीपतिः ।
अब्रवीत्क्रियतामेषां सूतानां परमक्रिया ॥ ४-२३-६॥
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā virāṭo vāhinīpatiḥ |
abravītkriyatāmeṣāṃ sūtānāṃ paramakriyā || 4-23-6||

MHB 4-23-7

एकस्मिन्नेव ते सर्वे सुसमिद्धे हुताशने ।
दह्यन्तां कीचकाः शीघ्रं रत्नैर्गन्धैश्च सर्वशः ॥ ४-२३-७॥
ekasminneva te sarve susamiddhe hutāśane |
dahyantāṃ kīcakāḥ śīghraṃ ratnairgandhaiśca sarvaśaḥ || 4-23-7||

MHB 4-23-8

सुदेष्णां चाब्रवीद्राजा महिषीं जातसाध्वसः ।
सैरन्ध्रीमागतां ब्रूया ममैव वचनादिदम् ॥ ४-२३-८॥
sudeṣṇāṃ cābravīdrājā mahiṣīṃ jātasādhvasaḥ |
sairandhrīmāgatāṃ brūyā mamaiva vacanādidam || 4-23-8||

MHB 4-23-9

गच्छ सैरन्ध्रि भद्रं ते यथाकामं चराबले ।
बिभेति राजा सुश्रोणि गन्धर्वेभ्यः पराभवात् ॥ ४-२३-९॥
gaccha sairandhri bhadraṃ te yathākāmaṃ carābale |
bibheti rājā suśroṇi gandharvebhyaḥ parābhavāt || 4-23-9||

MHB 4-23-10

न हि तामुत्सहे वक्तुं स्वयं गन्धर्वरक्षिताम् ।
स्त्रियस्त्वदोषास्तां वक्तुमतस्त्वां प्रब्रवीम्यहम् ॥ ४-२३-१०॥
na hi tāmutsahe vaktuṃ svayaṃ gandharvarakṣitām |
striyastvadoṣāstāṃ vaktumatastvāṃ prabravīmyaham || 4-23-10||

MHB 4-23-11

अथ मुक्ता भयात्कृष्णा सूतपुत्रान्निरस्य च ।
मोक्षिता भीमसेनेन जगाम नगरं प्रति ॥ ४-२३-११॥
atha muktā bhayātkṛṣṇā sūtaputrānnirasya ca |
mokṣitā bhīmasenena jagāma nagaraṃ prati || 4-23-11||

MHB 4-23-12

त्रासितेव मृगी बाला शार्दूलेन मनस्विनी ।
गात्राणि वाससी चैव प्रक्षाल्य सलिलेन सा ॥ ४-२३-१२॥
trāsiteva mṛgī bālā śārdūlena manasvinī |
gātrāṇi vāsasī caiva prakṣālya salilena sā || 4-23-12||

MHB 4-23-13

तां दृष्ट्वा पुरुषा राजन्प्राद्रवन्त दिशो दश ।
गन्धर्वाणां भयत्रस्ताः केचिद्दृष्टीर्न्यमीलयन् ॥ ४-२३-१३॥
tāṃ dṛṣṭvā puruṣā rājanprādravanta diśo daśa |
gandharvāṇāṃ bhayatrastāḥ keciddṛṣṭīrnyamīlayan || 4-23-13||

MHB 4-23-14

ततो महानसद्वारि भीमसेनमवस्थितम् ।
ददर्श राजन्पाञ्चाली यथा मत्तं महाद्विपम् ॥ ४-२३-१४॥
tato mahānasadvāri bhīmasenamavasthitam |
dadarśa rājanpāñcālī yathā mattaṃ mahādvipam || 4-23-14||

MHB 4-23-15

तं विस्मयन्ती शनकैः संज्ञाभिरिदमब्रवीत् ।
गन्धर्वराजाय नमो येनास्मि परिमोचिता ॥ ४-२३-१५॥
taṃ vismayantī śanakaiḥ saṃjñābhiridamabravīt |
gandharvarājāya namo yenāsmi parimocitā || 4-23-15||

MHB 4-23-16

भीमसेन उवाच ।
ये यस्या विचरन्तीह पुरुषा वशवर्तिनः ।
तस्यास्ते वचनं श्रुत्वा अनृणा विचरन्त्युत ॥ ४-२३-१६॥
bhīmasena uvāca |
ye yasyā vicarantīha puruṣā vaśavartinaḥ |
tasyāste vacanaṃ śrutvā anṛṇā vicarantyuta || 4-23-16||

MHB 4-23-17

वैशंपायन उवाच ।
ततः सा नर्तनागारे धनंजयमपश्यत ।
राज्ञः कन्या विराटस्य नर्तयानं महाभुजम् ॥ ४-२३-१७॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ sā nartanāgāre dhanaṃjayamapaśyata |
rājñaḥ kanyā virāṭasya nartayānaṃ mahābhujam || 4-23-17||

MHB 4-23-18

ततस्ता नर्तनागाराद्विनिष्क्रम्य सहार्जुनाः ।
कन्या ददृशुरायान्तीं कृष्णां क्लिष्टामनागसम् ॥ ४-२३-१८॥
tatastā nartanāgārādviniṣkramya sahārjunāḥ |
kanyā dadṛśurāyāntīṃ kṛṣṇāṃ kliṣṭāmanāgasam || 4-23-18||

MHB 4-23-19

कन्या ऊचुः ।
दिष्ट्या सैरन्ध्रि मुक्तासि दिष्ट्यासि पुनरागता ।
दिष्ट्या विनिहताः सूता ये त्वां क्लिश्यन्त्यनागसम् ॥ ४-२३-१९॥
kanyā ūcuḥ |
diṣṭyā sairandhri muktāsi diṣṭyāsi punarāgatā |
diṣṭyā vinihatāḥ sūtā ye tvāṃ kliśyantyanāgasam || 4-23-19||

MHB 4-23-20

बृहन्नडोवाच ।
कथं सैरन्ध्रि मुक्तासि कथं पापाश्च ते हताः ।
इच्छामि वै तव श्रोतुं सर्वमेव यथातथम् ॥ ४-२३-२०॥
bṛhannaḍovāca |
kathaṃ sairandhri muktāsi kathaṃ pāpāśca te hatāḥ |
icchāmi vai tava śrotuṃ sarvameva yathātatham || 4-23-20||

MHB 4-23-21

सैरन्ध्र्युवाच ।
बृहन्नडे किं नु तव सैरन्ध्र्या कार्यमद्य वै ।
या त्वं वससि कल्याणि सदा कन्यापुरे सुखम् ॥ ४-२३-२१॥
sairandhryuvāca |
bṛhannaḍe kiṃ nu tava sairandhryā kāryamadya vai |
yā tvaṃ vasasi kalyāṇi sadā kanyāpure sukham || 4-23-21||

MHB 4-23-22

न हि दुःखं समाप्नोषि सैरन्ध्री यदुपाश्नुते ।
तेन मां दुःखितामेवं पृच्छसे प्रहसन्निव ॥ ४-२३-२२॥
na hi duḥkhaṃ samāpnoṣi sairandhrī yadupāśnute |
tena māṃ duḥkhitāmevaṃ pṛcchase prahasanniva || 4-23-22||

MHB 4-23-23

बृहन्नडोवाच ।
बृहन्नडापि कल्याणि दुःखमाप्नोत्यनुत्तमम् ।
तिर्यग्योनिगता बाले न चैनामवबुध्यसे ॥ ४-२३-२३॥
bṛhannaḍovāca |
bṛhannaḍāpi kalyāṇi duḥkhamāpnotyanuttamam |
tiryagyonigatā bāle na caināmavabudhyase || 4-23-23||

MHB 4-23-24

वैशंपायन उवाच ।
ततः सहैव कन्याभिर्द्रौपदी राजवेश्म तत् ।
प्रविवेश सुदेष्णायाः समीपमपलायिनी ॥ ४-२३-२४॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ sahaiva kanyābhirdraupadī rājaveśma tat |
praviveśa sudeṣṇāyāḥ samīpamapalāyinī || 4-23-24||

MHB 4-23-25

तामब्रवीद्राजपुत्री विराटवचनादिदम् ।
सैरन्ध्रि गम्यतां शीघ्रं यत्र कामयसे गतिम् ॥ ४-२३-२५॥
tāmabravīdrājaputrī virāṭavacanādidam |
sairandhri gamyatāṃ śīghraṃ yatra kāmayase gatim || 4-23-25||

MHB 4-23-26

राजा बिभेति भद्रं ते गन्धर्वेभ्यः पराभवात् ।
त्वं चापि तरुणी सुभ्रु रूपेणाप्रतिमा भुवि ॥ ४-२३-२६॥
rājā bibheti bhadraṃ te gandharvebhyaḥ parābhavāt |
tvaṃ cāpi taruṇī subhru rūpeṇāpratimā bhuvi || 4-23-26||

MHB 4-23-27

सैरन्ध्र्युवाच ।
त्रयोदशाहमात्रं मे राजा क्षमतु भामिनि ।
कृतकृत्या भविष्यन्ति गन्धर्वास्ते न संशयः ॥ ४-२३-२७॥
sairandhryuvāca |
trayodaśāhamātraṃ me rājā kṣamatu bhāmini |
kṛtakṛtyā bhaviṣyanti gandharvāste na saṃśayaḥ || 4-23-27||

MHB 4-23-28

ततो मां तेऽपनेष्यन्ति करिष्यन्ति च ते प्रियम् ।
ध्रुवं च श्रेयसा राजा योक्ष्यते सह बान्धवैः ॥ ४-२३-२८॥
tato māṃ te'paneṣyanti kariṣyanti ca te priyam |
dhruvaṃ ca śreyasā rājā yokṣyate saha bāndhavaiḥ || 4-23-28||

Adhyaya: 24/67 (21)

MHB 4-24-1

वैशंपायन उवाच ।
कीचकस्य तु घातेन सानुजस्य विशां पते ।
अत्याहितं चिन्तयित्वा व्यस्मयन्त पृथग्जनाः ॥ ४-२४-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
kīcakasya tu ghātena sānujasya viśāṃ pate |
atyāhitaṃ cintayitvā vyasmayanta pṛthagjanāḥ || 4-24-1||

MHB 4-24-2

तस्मिन्पुरे जनपदे संजल्पोऽभूच्च सर्वशः ।
शौर्याद्धि वल्लभो राज्ञो महासत्त्वश्च कीचकः ॥ ४-२४-२॥
tasminpure janapade saṃjalpo'bhūcca sarvaśaḥ |
śauryāddhi vallabho rājño mahāsattvaśca kīcakaḥ || 4-24-2||

MHB 4-24-3

आसीत्प्रहर्ता च नृणां दारामर्शी च दुर्मतिः ।
स हतः खलु पापात्मा गन्धर्वैर्दुष्टपूरुषः ॥ ४-२४-३॥
āsītprahartā ca nṛṇāṃ dārāmarśī ca durmatiḥ |
sa hataḥ khalu pāpātmā gandharvairduṣṭapūruṣaḥ || 4-24-3||

MHB 4-24-4

इत्यजल्पन्महाराज परानीकविशातनम् ।
देशे देशे मनुष्याश्च कीचकं दुष्प्रधर्षणम् ॥ ४-२४-४॥
ityajalpanmahārāja parānīkaviśātanam |
deśe deśe manuṣyāśca kīcakaṃ duṣpradharṣaṇam || 4-24-4||

MHB 4-24-5

अथ वै धार्तराष्ट्रेण प्रयुक्ता ये बहिश्चराः ।
मृगयित्वा बहून्ग्रामान्राष्ट्राणि नगराणि च ॥ ४-२४-५॥
atha vai dhārtarāṣṭreṇa prayuktā ye bahiścarāḥ |
mṛgayitvā bahūngrāmānrāṣṭrāṇi nagarāṇi ca || 4-24-5||

MHB 4-24-6

संविधाय यथादिष्टं यथादेशप्रदर्शनम् ।
कृतचिन्ता न्यवर्तन्त ते च नागपुरं प्रति ॥ ४-२४-६॥
saṃvidhāya yathādiṣṭaṃ yathādeśapradarśanam |
kṛtacintā nyavartanta te ca nāgapuraṃ prati || 4-24-6||

MHB 4-24-7

तत्र दृष्ट्वा तु राजानं कौरव्यं धृतराष्ट्रजम् ।
द्रोणकर्णकृपैः सार्धं भीष्मेण च महात्मना ॥ ४-२४-७॥
tatra dṛṣṭvā tu rājānaṃ kauravyaṃ dhṛtarāṣṭrajam |
droṇakarṇakṛpaiḥ sārdhaṃ bhīṣmeṇa ca mahātmanā || 4-24-7||

MHB 4-24-8

संगतं भ्रातृभिश्चापि त्रिगर्तैश्च महारथैः ।
दुर्योधनं सभामध्ये आसीनमिदमब्रुवन् ॥ ४-२४-८॥
saṃgataṃ bhrātṛbhiścāpi trigartaiśca mahārathaiḥ |
duryodhanaṃ sabhāmadhye āsīnamidamabruvan || 4-24-8||

MHB 4-24-9

कृतोऽस्माभिः परो यत्नस्तेषामन्वेषणे सदा ।
पाण्डवानां मनुष्येन्द्र तस्मिन्महति कानने ॥ ४-२४-९॥
kṛto'smābhiḥ paro yatnasteṣāmanveṣaṇe sadā |
pāṇḍavānāṃ manuṣyendra tasminmahati kānane || 4-24-9||

MHB 4-24-10

निर्जने मृगसंकीर्णे नानाद्रुमलतावृते ।
लताप्रतानबहुले नानागुल्मसमावृते ॥ ४-२४-१०॥
nirjane mṛgasaṃkīrṇe nānādrumalatāvṛte |
latāpratānabahule nānāgulmasamāvṛte || 4-24-10||

MHB 4-24-11

न च विद्मो गता येन पार्थाः स्युर्दृढविक्रमाः ।
मार्गमाणाः पदन्यासं तेषु तेषु तथा तथा ॥ ४-२४-११॥
na ca vidmo gatā yena pārthāḥ syurdṛḍhavikramāḥ |
mārgamāṇāḥ padanyāsaṃ teṣu teṣu tathā tathā || 4-24-11||

MHB 4-24-12

गिरिकूटेषु तुङ्गेषु नानाजनपदेषु च ।
जनाकीर्णेषु देशेषु खर्वटेषु पुरेषु च ॥ ४-२४-१२॥
girikūṭeṣu tuṅgeṣu nānājanapadeṣu ca |
janākīrṇeṣu deśeṣu kharvaṭeṣu pureṣu ca || 4-24-12||

MHB 4-24-13

नरेन्द्र बहुशोऽन्विष्टा नैव विद्मश्च पाण्डवान् ।
अत्यन्तभावं नष्टास्ते भद्रं तुभ्यं नरर्षभ ॥ ४-२४-१३॥
narendra bahuśo'nviṣṭā naiva vidmaśca pāṇḍavān |
atyantabhāvaṃ naṣṭāste bhadraṃ tubhyaṃ nararṣabha || 4-24-13||

MHB 4-24-14

वर्त्मान्यन्विष्यमाणास्तु रथानां रथसत्तम ।
कंचित्कालं मनुष्येन्द्र सूतानामनुगा वयम् ॥ ४-२४-१४॥
vartmānyanviṣyamāṇāstu rathānāṃ rathasattama |
kaṃcitkālaṃ manuṣyendra sūtānāmanugā vayam || 4-24-14||

MHB 4-24-15

मृगयित्वा यथान्यायं विदितार्थाः स्म तत्त्वतः ।
प्राप्ता द्वारवतीं सूता ऋते पार्थैः परंतप ॥ ४-२४-१५॥
mṛgayitvā yathānyāyaṃ viditārthāḥ sma tattvataḥ |
prāptā dvāravatīṃ sūtā ṛte pārthaiḥ paraṃtapa || 4-24-15||

MHB 4-24-16

न तत्र पाण्डवा राजन्नापि कृष्णा पतिव्रता ।
सर्वथा विप्रनष्टास्ते नमस्ते भरतर्षभ ॥ ४-२४-१६॥
na tatra pāṇḍavā rājannāpi kṛṣṇā pativratā |
sarvathā vipranaṣṭāste namaste bharatarṣabha || 4-24-16||

MHB 4-24-17

न हि विद्मो गतिं तेषां वासं वापि महात्मनाम् ।
पाण्डवानां प्रवृत्तिं वा विद्मः कर्मापि वा कृतम् ।
स नः शाधि मनुष्येन्द्र अत ऊर्ध्वं विशां पते ॥ ४-२४-१७॥
na hi vidmo gatiṃ teṣāṃ vāsaṃ vāpi mahātmanām |
pāṇḍavānāṃ pravṛttiṃ vā vidmaḥ karmāpi vā kṛtam |
sa naḥ śādhi manuṣyendra ata ūrdhvaṃ viśāṃ pate || 4-24-17||

MHB 4-24-18

अन्वेषणे पाण्डवानां भूयः किं करवामहे ।
इमां च नः प्रियामीक्ष वाचं भद्रवतीं शुभाम् ॥ ४-२४-१८॥
anveṣaṇe pāṇḍavānāṃ bhūyaḥ kiṃ karavāmahe |
imāṃ ca naḥ priyāmīkṣa vācaṃ bhadravatīṃ śubhām || 4-24-18||

MHB 4-24-19

येन त्रिगर्ता निकृता बलेन महता नृप ।
सूतेन राज्ञो मत्स्यस्य कीचकेन महात्मना ॥ ४-२४-१९॥
yena trigartā nikṛtā balena mahatā nṛpa |
sūtena rājño matsyasya kīcakena mahātmanā || 4-24-19||

MHB 4-24-20

स हतः पतितः शेते गन्धर्वैर्निशि भारत ।
अदृश्यमानैर्दुष्टात्मा सह भ्रातृभिरच्युत ॥ ४-२४-२०॥
sa hataḥ patitaḥ śete gandharvairniśi bhārata |
adṛśyamānairduṣṭātmā saha bhrātṛbhiracyuta || 4-24-20||

MHB 4-24-21

प्रियमेतदुपश्रुत्य शत्रूणां तु पराभवम् ।
कृतकृत्यश्च कौरव्य विधत्स्व यदनन्तरम् ॥ ४-२४-२१॥
priyametadupaśrutya śatrūṇāṃ tu parābhavam |
kṛtakṛtyaśca kauravya vidhatsva yadanantaram || 4-24-21||

Adhyaya: 25/67 (17)

MHB 4-25-1

वैशंपायन उवाच ।
ततो दुर्योधनो राजा श्रुत्वा तेषां वचस्तदा ।
चिरमन्तर्मना भूत्वा प्रत्युवाच सभासदः ॥ ४-२५-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato duryodhano rājā śrutvā teṣāṃ vacastadā |
ciramantarmanā bhūtvā pratyuvāca sabhāsadaḥ || 4-25-1||

MHB 4-25-2

सुदुःखा खलु कार्याणां गतिर्विज्ञातुमन्ततः ।
तस्मात्सर्वे उदीक्षध्वं क्व नु स्युः पाण्डवा गताः ॥ ४-२५-२॥
suduḥkhā khalu kāryāṇāṃ gatirvijñātumantataḥ |
tasmātsarve udīkṣadhvaṃ kva nu syuḥ pāṇḍavā gatāḥ || 4-25-2||

MHB 4-25-3

अल्पावशिष्टं कालस्य गतभूयिष्ठमन्ततः ।
तेषामज्ञातचर्यायामस्मिन्वर्षे त्रयोदशे ॥ ४-२५-३॥
alpāvaśiṣṭaṃ kālasya gatabhūyiṣṭhamantataḥ |
teṣāmajñātacaryāyāmasminvarṣe trayodaśe || 4-25-3||

MHB 4-25-4

अस्य वर्षस्य शेषं चेद्व्यतीयुरिह पाण्डवाः ।
निवृत्तसमयास्ते हि सत्यव्रतपरायणाः ॥ ४-२५-४॥
asya varṣasya śeṣaṃ cedvyatīyuriha pāṇḍavāḥ |
nivṛttasamayāste hi satyavrataparāyaṇāḥ || 4-25-4||

MHB 4-25-5

क्षरन्त इव नागेन्द्राः सर्व आशीविषोपमाः ।
दुःखा भवेयुः संरब्धाः कौरवान्प्रति ते ध्रुवम् ॥ ४-२५-५॥
kṣaranta iva nāgendrāḥ sarva āśīviṣopamāḥ |
duḥkhā bhaveyuḥ saṃrabdhāḥ kauravānprati te dhruvam || 4-25-5||

MHB 4-25-6

अर्वाक्कालस्य विज्ञाताः कृच्छ्ररूपधराः पुनः ।
प्रविशेयुर्जितक्रोधास्तावदेव पुनर्वनम् ॥ ४-२५-६॥
arvākkālasya vijñātāḥ kṛcchrarūpadharāḥ punaḥ |
praviśeyurjitakrodhāstāvadeva punarvanam || 4-25-6||

MHB 4-25-7

तस्मात्क्षिप्रं बुभुत्सध्वं यथा नोऽत्यन्तमव्ययम् ।
राज्यं निर्द्वन्द्वमव्यग्रं निःसपत्नं चिरं भवेत् ॥ ४-२५-७॥
tasmātkṣipraṃ bubhutsadhvaṃ yathā no'tyantamavyayam |
rājyaṃ nirdvandvamavyagraṃ niḥsapatnaṃ ciraṃ bhavet || 4-25-7||

MHB 4-25-8

अथाब्रवीत्ततः कर्णः क्षिप्रं गच्छन्तु भारत ।
अन्ये धूर्ततरा दक्षा निभृताः साधुकारिणः ॥ ४-२५-८॥
athābravīttataḥ karṇaḥ kṣipraṃ gacchantu bhārata |
anye dhūrtatarā dakṣā nibhṛtāḥ sādhukāriṇaḥ || 4-25-8||

MHB 4-25-9

चरन्तु देशान्संवीताः स्फीताञ्जनपदाकुलान् ।
तत्र गोष्ठीष्वथान्यासु सिद्धप्रव्रजितेषु च ॥ ४-२५-९॥
carantu deśānsaṃvītāḥ sphītāñjanapadākulān |
tatra goṣṭhīṣvathānyāsu siddhapravrajiteṣu ca || 4-25-9||

MHB 4-25-10

परिचारेषु तीर्थेषु विविधेष्वाकरेषु च ।
विज्ञातव्या मनुष्यैस्तैस्तर्कया सुविनीतया ॥ ४-२५-१०॥
paricāreṣu tīrtheṣu vividheṣvākareṣu ca |
vijñātavyā manuṣyaistaistarkayā suvinītayā || 4-25-10||

MHB 4-25-11

विविधैस्तत्परैः सम्यक्तज्ज्ञैर्निपुणसंवृतैः ।
अन्वेष्टव्याश्च निपुणं पाण्डवाश्छन्नवासिनः ॥ ४-२५-११॥
vividhaistatparaiḥ samyaktajjñairnipuṇasaṃvṛtaiḥ |
anveṣṭavyāśca nipuṇaṃ pāṇḍavāśchannavāsinaḥ || 4-25-11||

MHB 4-25-12

नदीकुञ्जेषु तीर्थेषु ग्रामेषु नगरेषु च ।
आश्रमेषु च रम्येषु पर्वतेषु गुहासु च ॥ ४-२५-१२॥
nadīkuñjeṣu tīrtheṣu grāmeṣu nagareṣu ca |
āśrameṣu ca ramyeṣu parvateṣu guhāsu ca || 4-25-12||

MHB 4-25-13

अथाग्रजानन्तरजः पापभावानुरागिणम् ।
ज्येष्ठं दुःशासनस्तत्र भ्राता भ्रातरमब्रवीत् ॥ ४-२५-१३॥
athāgrajānantarajaḥ pāpabhāvānurāgiṇam |
jyeṣṭhaṃ duḥśāsanastatra bhrātā bhrātaramabravīt || 4-25-13||

MHB 4-25-14

एतच्च कर्णो यत्प्राह सर्वमीक्षामहे तथा ।
यथोद्दिष्टं चराः सर्वे मृगयन्तु ततस्ततः ।
एते चान्ये च भूयांसो देशाद्देशं यथाविधि ॥ ४-२५-१४॥
etacca karṇo yatprāha sarvamīkṣāmahe tathā |
yathoddiṣṭaṃ carāḥ sarve mṛgayantu tatastataḥ |
ete cānye ca bhūyāṃso deśāddeśaṃ yathāvidhi || 4-25-14||

MHB 4-25-15

न तु तेषां गतिर्वासः प्रवृत्तिश्चोपलभ्यते ।
अत्याहितं वा गूढास्ते पारं वोर्मिमतो गताः ॥ ४-२५-१५॥
na tu teṣāṃ gatirvāsaḥ pravṛttiścopalabhyate |
atyāhitaṃ vā gūḍhāste pāraṃ vormimato gatāḥ || 4-25-15||

MHB 4-25-16

व्यालैर्वापि महारण्ये भक्षिताः शूरमानिनः ।
अथ वा विषमं प्राप्य विनष्टाः शाश्वतीः समाः ॥ ४-२५-१६॥
vyālairvāpi mahāraṇye bhakṣitāḥ śūramāninaḥ |
atha vā viṣamaṃ prāpya vinaṣṭāḥ śāśvatīḥ samāḥ || 4-25-16||

MHB 4-25-17

तस्मान्मानसमव्यग्रं कृत्वा त्वं कुरुनन्दन ।
कुरु कार्यं यथोत्साहं मन्यसे यन्नराधिप ॥ ४-२५-१७॥
tasmānmānasamavyagraṃ kṛtvā tvaṃ kurunandana |
kuru kāryaṃ yathotsāhaṃ manyase yannarādhipa || 4-25-17||

Adhyaya: 26/67 (10)

MHB 4-26-1

वैशंपायन उवाच ।
अथाब्रवीन्महावीर्यो द्रोणस्तत्त्वार्थदर्शिवान् ।
न तादृशा विनश्यन्ति नापि यान्ति पराभवम् ॥ ४-२६-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
athābravīnmahāvīryo droṇastattvārthadarśivān |
na tādṛśā vinaśyanti nāpi yānti parābhavam || 4-26-1||

MHB 4-26-2

शूराश्च कृतविद्याश्च बुद्धिमन्तो जितेन्द्रियाः ।
धर्मज्ञाश्च कृतज्ञाश्च धर्मराजमनुव्रताः ॥ ४-२६-२॥
śūrāśca kṛtavidyāśca buddhimanto jitendriyāḥ |
dharmajñāśca kṛtajñāśca dharmarājamanuvratāḥ || 4-26-2||

MHB 4-26-3

नीतिधर्मार्थतत्त्वज्ञं पितृवच्च समाहितम् ।
धर्मे स्थितं सत्यधृतिं ज्येष्ठं ज्येष्ठापचायिनम् ॥ ४-२६-३॥
nītidharmārthatattvajñaṃ pitṛvacca samāhitam |
dharme sthitaṃ satyadhṛtiṃ jyeṣṭhaṃ jyeṣṭhāpacāyinam || 4-26-3||

MHB 4-26-4

अनुव्रता महात्मानं भ्रातरं भ्रातरो नृप ।
अजातशत्रुं ह्रीमन्तं तं च भ्रातॄननुव्रतम् ॥ ४-२६-४॥
anuvratā mahātmānaṃ bhrātaraṃ bhrātaro nṛpa |
ajātaśatruṃ hrīmantaṃ taṃ ca bhrātṝnanuvratam || 4-26-4||

MHB 4-26-5

तेषां तथा विधेयानां निभृतानां महात्मनाम् ।
किमर्थं नीतिमान्पार्थः श्रेयो नैषां करिष्यति ॥ ४-२६-५॥
teṣāṃ tathā vidheyānāṃ nibhṛtānāṃ mahātmanām |
kimarthaṃ nītimānpārthaḥ śreyo naiṣāṃ kariṣyati || 4-26-5||

MHB 4-26-6

तस्माद्यत्नात्प्रतीक्षन्ते कालस्योदयमागतम् ।
न हि ते नाशमृच्छेयुरिति पश्याम्यहं धिया ॥ ४-२६-६॥
tasmādyatnātpratīkṣante kālasyodayamāgatam |
na hi te nāśamṛccheyuriti paśyāmyahaṃ dhiyā || 4-26-6||

MHB 4-26-7

सांप्रतं चैव यत्कार्यं तच्च क्षिप्रमकालिकम् ।
क्रियतां साधु संचिन्त्य वासश्चैषां प्रचिन्त्यताम् ॥ ४-२६-७॥
sāṃprataṃ caiva yatkāryaṃ tacca kṣipramakālikam |
kriyatāṃ sādhu saṃcintya vāsaścaiṣāṃ pracintyatām || 4-26-7||

MHB 4-26-8

यथावत्पाण्डुपुत्राणां सर्वार्थेषु धृतात्मनाम् ।
दुर्ज्ञेयाः खलु शूरास्ते अपापास्तपसा वृताः ॥ ४-२६-८॥
yathāvatpāṇḍuputrāṇāṃ sarvārtheṣu dhṛtātmanām |
durjñeyāḥ khalu śūrāste apāpāstapasā vṛtāḥ || 4-26-8||

MHB 4-26-9

शुद्धात्मा गुणवान्पार्थः सत्यवान्नीतिमाञ्शुचिः ।
तेजोराशिरसंख्येयो गृह्णीयादपि चक्षुषी ॥ ४-२६-९॥
śuddhātmā guṇavānpārthaḥ satyavānnītimāñśuciḥ |
tejorāśirasaṃkhyeyo gṛhṇīyādapi cakṣuṣī || 4-26-9||

MHB 4-26-10

विज्ञाय क्रियतां तस्माद्भूयश्च मृगयामहे ।
ब्राह्मणैश्चारकैः सिद्धैर्ये चान्ये तद्विदो जनाः ॥ ४-२६-१०॥
vijñāya kriyatāṃ tasmādbhūyaśca mṛgayāmahe |
brāhmaṇaiścārakaiḥ siddhairye cānye tadvido janāḥ || 4-26-10||

Adhyaya: 27/67 (28)

MHB 4-27-1

वैशंपायन उवाच ।
ततः शांतनवो भीष्मो भरतानां पितामहः ।
श्रुतवान्देशकालज्ञस्तत्त्वज्ञः सर्वधर्मवित् ॥ ४-२७-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ śāṃtanavo bhīṣmo bharatānāṃ pitāmahaḥ |
śrutavāndeśakālajñastattvajñaḥ sarvadharmavit || 4-27-1||

MHB 4-27-2

आचार्यवाक्योपरमे तद्वाक्यमभिसंदधत् ।
हितार्थं स उवाचेमां भारतीं भारतान्प्रति ॥ ४-२७-२॥
ācāryavākyoparame tadvākyamabhisaṃdadhat |
hitārthaṃ sa uvācemāṃ bhāratīṃ bhāratānprati || 4-27-2||

MHB 4-27-3

युधिष्ठिरे समासक्तां धर्मज्ञे धर्मसंश्रिताम् ।
असत्सु दुर्लभां नित्यं सतां चाभिमतां सदा ।
भीष्मः समवदत्तत्र गिरं साधुभिरर्चिताम् ॥ ४-२७-३॥
yudhiṣṭhire samāsaktāṃ dharmajñe dharmasaṃśritām |
asatsu durlabhāṃ nityaṃ satāṃ cābhimatāṃ sadā |
bhīṣmaḥ samavadattatra giraṃ sādhubhirarcitām || 4-27-3||

MHB 4-27-4

यथैष ब्राह्मणः प्राह द्रोणः सर्वार्थतत्त्ववित् ।
सर्वलक्षणसंपन्ना नाशं नार्हन्ति पाण्डवाः ॥ ४-२७-४॥
yathaiṣa brāhmaṇaḥ prāha droṇaḥ sarvārthatattvavit |
sarvalakṣaṇasaṃpannā nāśaṃ nārhanti pāṇḍavāḥ || 4-27-4||

MHB 4-27-5

श्रुतवृत्तोपसंपन्नाः साधुव्रतसमन्विताः ।
वृद्धानुशासने मग्नाः सत्यव्रतपरायणाः ॥ ४-२७-५॥
śrutavṛttopasaṃpannāḥ sādhuvratasamanvitāḥ |
vṛddhānuśāsane magnāḥ satyavrataparāyaṇāḥ || 4-27-5||

MHB 4-27-6

समयं समयज्ञास्ते पालयन्तः शुचिव्रताः ।
नावसीदितुमर्हन्ति उद्वहन्तः सतां धुरम् ॥ ४-२७-६॥
samayaṃ samayajñāste pālayantaḥ śucivratāḥ |
nāvasīditumarhanti udvahantaḥ satāṃ dhuram || 4-27-6||

MHB 4-27-7

धर्मतश्चैव गुप्तास्ते स्ववीर्येण च पाण्डवाः ।
न नाशमधिगच्छेयुरिति मे धीयते मतिः ॥ ४-२७-७॥
dharmataścaiva guptāste svavīryeṇa ca pāṇḍavāḥ |
na nāśamadhigaccheyuriti me dhīyate matiḥ || 4-27-7||

MHB 4-27-8

तत्र बुद्धिं प्रणेष्यामि पाण्डवान्प्रति भारत ।
न तु नीतिः सुनीतस्य शक्यतेऽन्वेषितुं परैः ॥ ४-२७-८॥
tatra buddhiṃ praṇeṣyāmi pāṇḍavānprati bhārata |
na tu nītiḥ sunītasya śakyate'nveṣituṃ paraiḥ || 4-27-8||

MHB 4-27-9

यत्तु शक्यमिहास्माभिस्तान्वै संचिन्त्य पाण्डवान् ।
बुद्ध्या प्रवक्तुं न द्रोहात्प्रवक्ष्यामि निबोध तत् ॥ ४-२७-९॥
yattu śakyamihāsmābhistānvai saṃcintya pāṇḍavān |
buddhyā pravaktuṃ na drohātpravakṣyāmi nibodha tat || 4-27-9||

MHB 4-27-10

सा त्वियं साधु वक्तव्या न त्वनीतिः कथंचन ।
वृद्धानुशासने तात तिष्ठतः सत्यशीलिनः ॥ ४-२७-१०॥
sā tviyaṃ sādhu vaktavyā na tvanītiḥ kathaṃcana |
vṛddhānuśāsane tāta tiṣṭhataḥ satyaśīlinaḥ || 4-27-10||

MHB 4-27-11

अवश्यं त्विह धीरेण सतां मध्ये विवक्षता ।
यथामति विवक्तव्यं सर्वशो धर्मलिप्सया ॥ ४-२७-११॥
avaśyaṃ tviha dhīreṇa satāṃ madhye vivakṣatā |
yathāmati vivaktavyaṃ sarvaśo dharmalipsayā || 4-27-11||

MHB 4-27-12

तत्र नाहं तथा मन्ये यथायमितरो जनः ।
पुरे जनपदे वापि यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥ ४-२७-१२॥
tatra nāhaṃ tathā manye yathāyamitaro janaḥ |
pure janapade vāpi yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ || 4-27-12||

MHB 4-27-13

नासूयको न चापीर्षुर्नातिवादी न मत्सरी ।
भविष्यति जनस्तत्र स्वं स्वं धर्ममनुव्रतः ॥ ४-२७-१३॥
nāsūyako na cāpīrṣurnātivādī na matsarī |
bhaviṣyati janastatra svaṃ svaṃ dharmamanuvrataḥ || 4-27-13||

MHB 4-27-14

ब्रह्मघोषाश्च भूयांसः पूर्णाहुत्यस्तथैव च ।
क्रतवश्च भविष्यन्ति भूयांसो भूरिदक्षिणाः ॥ ४-२७-१४॥
brahmaghoṣāśca bhūyāṃsaḥ pūrṇāhutyastathaiva ca |
kratavaśca bhaviṣyanti bhūyāṃso bhūridakṣiṇāḥ || 4-27-14||

MHB 4-27-15

सदा च तत्र पर्जन्यः सम्यग्वर्षी न संशयः ।
संपन्नसस्या च मही निरीतीका भविष्यति ॥ ४-२७-१५॥
sadā ca tatra parjanyaḥ samyagvarṣī na saṃśayaḥ |
saṃpannasasyā ca mahī nirītīkā bhaviṣyati || 4-27-15||

MHB 4-27-16

रसवन्ति च धान्यानि गुणवन्ति फलानि च ।
गन्धवन्ति च माल्यानि शुभशब्दा च भारती ॥ ४-२७-१६॥
rasavanti ca dhānyāni guṇavanti phalāni ca |
gandhavanti ca mālyāni śubhaśabdā ca bhāratī || 4-27-16||

MHB 4-27-17

वायुश्च सुखसंस्पर्शो निष्प्रतीपं च दर्शनम् ।
भयं नाभ्याविशेत्तत्र यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥ ४-२७-१७॥
vāyuśca sukhasaṃsparśo niṣpratīpaṃ ca darśanam |
bhayaṃ nābhyāviśettatra yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ || 4-27-17||

MHB 4-27-18

गावश्च बहुलास्तत्र न कृशा न च दुर्दुहाः ।
पयांसि दधिसर्पींषि रसवन्ति हितानि च ॥ ४-२७-१८॥
gāvaśca bahulāstatra na kṛśā na ca durduhāḥ |
payāṃsi dadhisarpīṃṣi rasavanti hitāni ca || 4-27-18||

MHB 4-27-19

गुणवन्ति च पानानि भोज्यानि रसवन्ति च ।
तत्र देशे भविष्यन्ति यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥ ४-२७-१९॥
guṇavanti ca pānāni bhojyāni rasavanti ca |
tatra deśe bhaviṣyanti yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ || 4-27-19||

MHB 4-27-20

रसाः स्पर्शाश्च गन्धाश्च शब्दाश्चापि गुणान्विताः ।
दृश्यानि च प्रसन्नानि यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥ ४-२७-२०॥
rasāḥ sparśāśca gandhāśca śabdāścāpi guṇānvitāḥ |
dṛśyāni ca prasannāni yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ || 4-27-20||

MHB 4-27-21

स्वैः स्वैर्गुणैः सुसंयुक्तास्तस्मिन्वर्षे त्रयोदशे ।
देशे तस्मिन्भविष्यन्ति तात पाण्डवसंयुते ॥ ४-२७-२१॥
svaiḥ svairguṇaiḥ susaṃyuktāstasminvarṣe trayodaśe |
deśe tasminbhaviṣyanti tāta pāṇḍavasaṃyute || 4-27-21||

MHB 4-27-22

संप्रीतिमाञ्जनस्तत्र संतुष्टः शुचिरव्ययः ।
देवतातिथिपूजासु सर्वभूतानुरागवान् ॥ ४-२७-२२॥
saṃprītimāñjanastatra saṃtuṣṭaḥ śuciravyayaḥ |
devatātithipūjāsu sarvabhūtānurāgavān || 4-27-22||

MHB 4-27-23

इष्टदानो महोत्साहः शश्वद्धर्मपरायणः ।
अशुभद्विट्शुभप्रेप्सुर्नित्ययज्ञः शुभव्रतः ।
भविष्यति जनस्तत्र यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥ ४-२७-२३॥
iṣṭadāno mahotsāhaḥ śaśvaddharmaparāyaṇaḥ |
aśubhadviṭśubhaprepsurnityayajñaḥ śubhavrataḥ |
bhaviṣyati janastatra yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ || 4-27-23||

MHB 4-27-24

त्यक्तवाक्यानृतस्तात शुभकल्याणमङ्गलः ।
शुभार्थेप्सुः शुभमतिर्यत्र राजा युधिष्ठिरः ।
भविष्यति जनस्तत्र नित्यं चेष्टप्रियव्रतः ॥ ४-२७-२४॥
tyaktavākyānṛtastāta śubhakalyāṇamaṅgalaḥ |
śubhārthepsuḥ śubhamatiryatra rājā yudhiṣṭhiraḥ |
bhaviṣyati janastatra nityaṃ ceṣṭapriyavrataḥ || 4-27-24||

MHB 4-27-25

धर्मात्मा स तदादृश्यः सोऽपि तात द्विजातिभिः ।
किं पुनः प्राकृतैः पार्थः शक्यो विज्ञातुमन्ततः ॥ ४-२७-२५॥
dharmātmā sa tadādṛśyaḥ so'pi tāta dvijātibhiḥ |
kiṃ punaḥ prākṛtaiḥ pārthaḥ śakyo vijñātumantataḥ || 4-27-25||

MHB 4-27-26

यस्मिन्सत्यं धृतिर्दानं परा शान्तिर्ध्रुवा क्षमा ।
ह्रीः श्रीः कीर्तिः परं तेज आनृशंस्यमथार्जवम् ॥ ४-२७-२६॥
yasminsatyaṃ dhṛtirdānaṃ parā śāntirdhruvā kṣamā |
hrīḥ śrīḥ kīrtiḥ paraṃ teja ānṛśaṃsyamathārjavam || 4-27-26||

MHB 4-27-27

तस्मात्तत्र निवासं तु छन्नं सत्रेण धीमतः ।
गतिं वा परमां तस्य नोत्सहे वक्तुमन्यथा ॥ ४-२७-२७॥
tasmāttatra nivāsaṃ tu channaṃ satreṇa dhīmataḥ |
gatiṃ vā paramāṃ tasya notsahe vaktumanyathā || 4-27-27||

MHB 4-27-28

एवमेतत्तु संचिन्त्य यत्कृतं मन्यसे हितम् ।
तत्क्षिप्रं कुरु कौरव्य यद्येवं श्रद्दधासि मे ॥ ४-२७-२८॥
evametattu saṃcintya yatkṛtaṃ manyase hitam |
tatkṣipraṃ kuru kauravya yadyevaṃ śraddadhāsi me || 4-27-28||

Adhyaya: 28/67 (14)

MHB 4-28-1

वैशंपायन उवाच ।
ततः शारद्वतो वाक्यमित्युवाच कृपस्तदा ।
युक्तं प्राप्तं च वृद्धेन पाण्डवान्प्रति भाषितम् ॥ ४-२८-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ śāradvato vākyamityuvāca kṛpastadā |
yuktaṃ prāptaṃ ca vṛddhena pāṇḍavānprati bhāṣitam || 4-28-1||

MHB 4-28-2

धर्मार्थसहितं श्लक्ष्णं तत्त्वतश्च सहेतुमत् ।
तत्रानुरूपं भीष्मेण ममाप्यत्र गिरं शृणु ॥ ४-२८-२॥
dharmārthasahitaṃ ślakṣṇaṃ tattvataśca sahetumat |
tatrānurūpaṃ bhīṣmeṇa mamāpyatra giraṃ śṛṇu || 4-28-2||

MHB 4-28-3

तेषां चैव गतिस्तीर्थैर्वासश्चैषां प्रचिन्त्यताम् ।
नीतिर्विधीयतां चापि सांप्रतं या हिता भवेत् ॥ ४-२८-३॥
teṣāṃ caiva gatistīrthairvāsaścaiṣāṃ pracintyatām |
nītirvidhīyatāṃ cāpi sāṃprataṃ yā hitā bhavet || 4-28-3||

MHB 4-28-4

नावज्ञेयो रिपुस्तात प्राकृतोऽपि बुभूषता ।
किं पुनः पाण्डवास्तात सर्वास्त्रकुशला रणे ॥ ४-२८-४॥
nāvajñeyo ripustāta prākṛto'pi bubhūṣatā |
kiṃ punaḥ pāṇḍavāstāta sarvāstrakuśalā raṇe || 4-28-4||

MHB 4-28-5

तस्मात्सत्रं प्रविष्टेषु पाण्डवेषु महात्मसु ।
गूढभावेषु छन्नेषु काले चोदयमागते ॥ ४-२८-५॥
tasmātsatraṃ praviṣṭeṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu |
gūḍhabhāveṣu channeṣu kāle codayamāgate || 4-28-5||

MHB 4-28-6

स्वराष्ट्रपरराष्ट्रेषु ज्ञातव्यं बलमात्मनः ।
उदये पाण्डवानां च प्राप्ते काले न संशयः ॥ ४-२८-६॥
svarāṣṭrapararāṣṭreṣu jñātavyaṃ balamātmanaḥ |
udaye pāṇḍavānāṃ ca prāpte kāle na saṃśayaḥ || 4-28-6||

MHB 4-28-7

निवृत्तसमयाः पार्था महात्मानो महाबलाः ।
महोत्साहा भविष्यन्ति पाण्डवा ह्यतितेजसः ॥ ४-२८-७॥
nivṛttasamayāḥ pārthā mahātmāno mahābalāḥ |
mahotsāhā bhaviṣyanti pāṇḍavā hyatitejasaḥ || 4-28-7||

MHB 4-28-8

तस्माद्बलं च कोशं च नीतिश्चापि विधीयताम् ।
यथा कालोदये प्राप्ते सम्यक्तैः संदधामहे ॥ ४-२८-८॥
tasmādbalaṃ ca kośaṃ ca nītiścāpi vidhīyatām |
yathā kālodaye prāpte samyaktaiḥ saṃdadhāmahe || 4-28-8||

MHB 4-28-9

तात मन्यामि तत्सर्वं बुध्यस्व बलमात्मनः ।
नियतं सर्वमित्रेषु बलवत्स्वबलेषु च ॥ ४-२८-९॥
tāta manyāmi tatsarvaṃ budhyasva balamātmanaḥ |
niyataṃ sarvamitreṣu balavatsvabaleṣu ca || 4-28-9||

MHB 4-28-10

उच्चावचं बलं ज्ञात्वा मध्यस्थं चापि भारत ।
प्रहृष्टमप्रहृष्टं च संदधाम तथा परैः ॥ ४-२८-१०॥
uccāvacaṃ balaṃ jñātvā madhyasthaṃ cāpi bhārata |
prahṛṣṭamaprahṛṣṭaṃ ca saṃdadhāma tathā paraiḥ || 4-28-10||

MHB 4-28-11

साम्ना भेदेन दानेन दण्डेन बलिकर्मणा ।
न्यायेनानम्य च परान्बलाच्चानम्य दुर्बलान् ॥ ४-२८-११॥
sāmnā bhedena dānena daṇḍena balikarmaṇā |
nyāyenānamya ca parānbalāccānamya durbalān || 4-28-11||

MHB 4-28-12

सान्त्वयित्वा च मित्राणि बलं चाभाष्यतां सुखम् ।
सकोशबलसंवृद्धः सम्यक्सिद्धिमवाप्स्यसि ॥ ४-२८-१२॥
sāntvayitvā ca mitrāṇi balaṃ cābhāṣyatāṃ sukham |
sakośabalasaṃvṛddhaḥ samyaksiddhimavāpsyasi || 4-28-12||

MHB 4-28-13

योत्स्यसे चापि बलिभिररिभिः प्रत्युपस्थितैः ।
अन्यैस्त्वं पाण्डवैर्वापि हीनस्वबलवाहनैः ॥ ४-२८-१३॥
yotsyase cāpi balibhiraribhiḥ pratyupasthitaiḥ |
anyaistvaṃ pāṇḍavairvāpi hīnasvabalavāhanaiḥ || 4-28-13||

MHB 4-28-14

एवं सर्वं विनिश्चित्य व्यवसायं स्वधर्मतः ।
यथाकालं मनुष्येन्द्र चिरं सुखमवाप्स्यसि ॥ ४-२८-१४॥
evaṃ sarvaṃ viniścitya vyavasāyaṃ svadharmataḥ |
yathākālaṃ manuṣyendra ciraṃ sukhamavāpsyasi || 4-28-14||

Adhyaya: 29/67 (28)

MHB 4-29-1

वैशंपायन उवाच ।
अथ राजा त्रिगर्तानां सुशर्मा रथयूथपः ।
प्राप्तकालमिदं वाक्यमुवाच त्वरितो भृशम् ॥ ४-२९-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
atha rājā trigartānāṃ suśarmā rathayūthapaḥ |
prāptakālamidaṃ vākyamuvāca tvarito bhṛśam || 4-29-1||

MHB 4-29-2

असकृन्निकृतः पूर्वं मत्स्यैः साल्वेयकैः सह ।
सूतेन चैव मत्स्यस्य कीचकेन पुनः पुनः ॥ ४-२९-२॥
asakṛnnikṛtaḥ pūrvaṃ matsyaiḥ sālveyakaiḥ saha |
sūtena caiva matsyasya kīcakena punaḥ punaḥ || 4-29-2||

MHB 4-29-3

बाधितो बन्धुभिः सार्धं बलाद्बलवता विभो ।
स कर्णमभ्युदीक्ष्याथ दुर्योधनमभाषत ॥ ४-२९-३॥
bādhito bandhubhiḥ sārdhaṃ balādbalavatā vibho |
sa karṇamabhyudīkṣyātha duryodhanamabhāṣata || 4-29-3||

MHB 4-29-4

असकृन्मत्स्यराज्ञा मे राष्ट्रं बाधितमोजसा ।
प्रणेता कीचकश्चास्य बलवानभवत्पुरा ॥ ४-२९-४॥
asakṛnmatsyarājñā me rāṣṭraṃ bādhitamojasā |
praṇetā kīcakaścāsya balavānabhavatpurā || 4-29-4||

MHB 4-29-5

क्रूरोऽमर्षी स दुष्टात्मा भुवि प्रख्यातविक्रमः ।
निहतस्तत्र गन्धर्वैः पापकर्मा नृशंसवान् ॥ ४-२९-५॥
krūro'marṣī sa duṣṭātmā bhuvi prakhyātavikramaḥ |
nihatastatra gandharvaiḥ pāpakarmā nṛśaṃsavān || 4-29-5||

MHB 4-29-6

तस्मिंश्च निहते राजन्हीनदर्पो निराश्रयः ।
भविष्यति निरुत्साहो विराट इति मे मतिः ॥ ४-२९-६॥
tasmiṃśca nihate rājanhīnadarpo nirāśrayaḥ |
bhaviṣyati nirutsāho virāṭa iti me matiḥ || 4-29-6||

MHB 4-29-7

तत्र यात्रा मम मता यदि ते रोचतेऽनघ ।
कौरवाणां च सर्वेषां कर्णस्य च महात्मनः ॥ ४-२९-७॥
tatra yātrā mama matā yadi te rocate'nagha |
kauravāṇāṃ ca sarveṣāṃ karṇasya ca mahātmanaḥ || 4-29-7||

MHB 4-29-8

एतत्प्राप्तमहं मन्ये कार्यमात्ययिकं हितम् ।
राष्ट्रं तस्याभियात्वाशु बहुधान्यसमाकुलम् ॥ ४-२९-८॥
etatprāptamahaṃ manye kāryamātyayikaṃ hitam |
rāṣṭraṃ tasyābhiyātvāśu bahudhānyasamākulam || 4-29-8||

MHB 4-29-9

आददामोऽस्य रत्नानि विविधानि वसूनि च ।
ग्रामान्राष्ट्राणि वा तस्य हरिष्यामो विभागशः ॥ ४-२९-९॥
ādadāmo'sya ratnāni vividhāni vasūni ca |
grāmānrāṣṭrāṇi vā tasya hariṣyāmo vibhāgaśaḥ || 4-29-9||

MHB 4-29-10

अथ वा गोसहस्राणि बहूनि च शुभानि च ।
विविधानि हरिष्यामः प्रतिपीड्य पुरं बलात् ॥ ४-२९-१०॥
atha vā gosahasrāṇi bahūni ca śubhāni ca |
vividhāni hariṣyāmaḥ pratipīḍya puraṃ balāt || 4-29-10||

MHB 4-29-11

कौरवैः सह संगम्य त्रिगर्तैश्च विशां पते ।
गास्तस्यापहरामाशु सह सर्वैः सुसंहताः ॥ ४-२९-११॥
kauravaiḥ saha saṃgamya trigartaiśca viśāṃ pate |
gāstasyāpaharāmāśu saha sarvaiḥ susaṃhatāḥ || 4-29-11||

MHB 4-29-12

संधिं वा तेन कृत्वा तु निबध्नीमोऽस्य पौरुषम् ।
हत्वा चास्य चमूं कृत्स्नां वशमन्वानयामहे ॥ ४-२९-१२॥
saṃdhiṃ vā tena kṛtvā tu nibadhnīmo'sya pauruṣam |
hatvā cāsya camūṃ kṛtsnāṃ vaśamanvānayāmahe || 4-29-12||

MHB 4-29-13

तं वशे न्यायतः कृत्वा सुखं वत्स्यामहे वयम् ।
भवतो बलवृद्धिश्च भविष्यति न संशयः ॥ ४-२९-१३॥
taṃ vaśe nyāyataḥ kṛtvā sukhaṃ vatsyāmahe vayam |
bhavato balavṛddhiśca bhaviṣyati na saṃśayaḥ || 4-29-13||

MHB 4-29-14

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य कर्णो राजानमब्रवीत् ।
सूक्तं सुशर्मणा वाक्यं प्राप्तकालं हितं च नः ॥ ४-२९-१४॥
tacchrutvā vacanaṃ tasya karṇo rājānamabravīt |
sūktaṃ suśarmaṇā vākyaṃ prāptakālaṃ hitaṃ ca naḥ || 4-29-14||

MHB 4-29-15

तस्मात्क्षिप्रं विनिर्यामो योजयित्वा वरूथिनीम् ।
विभज्य चाप्यनीकानि यथा वा मन्यसेऽनघ ॥ ४-२९-१५॥
tasmātkṣipraṃ viniryāmo yojayitvā varūthinīm |
vibhajya cāpyanīkāni yathā vā manyase'nagha || 4-29-15||

MHB 4-29-16

प्रज्ञावान्कुरुवृद्धोऽयं सर्वेषां नः पितामहः ।
आचार्यश्च तथा द्रोणः कृपः शारद्वतस्तथा ॥ ४-२९-१६॥
prajñāvānkuruvṛddho'yaṃ sarveṣāṃ naḥ pitāmahaḥ |
ācāryaśca tathā droṇaḥ kṛpaḥ śāradvatastathā || 4-29-16||

MHB 4-29-17

मन्यन्ते ते यथा सर्वे तथा यात्रा विधीयताम् ।
संमन्त्र्य चाशु गच्छामः साधनार्थं महीपतेः ॥ ४-२९-१७॥
manyante te yathā sarve tathā yātrā vidhīyatām |
saṃmantrya cāśu gacchāmaḥ sādhanārthaṃ mahīpateḥ || 4-29-17||

MHB 4-29-18

किं च नः पाण्डवैः कार्यं हीनार्थबलपौरुषैः ।
अत्यर्थं वा प्रनष्टास्ते प्राप्ता वापि यमक्षयम् ॥ ४-२९-१८॥
kiṃ ca naḥ pāṇḍavaiḥ kāryaṃ hīnārthabalapauruṣaiḥ |
atyarthaṃ vā pranaṣṭāste prāptā vāpi yamakṣayam || 4-29-18||

MHB 4-29-19

यामो राजन्ननुद्विग्ना विराटविषयं वयम् ।
आदास्यामो हि गास्तस्य विविधानि वसूनि च ॥ ४-२९-१९॥
yāmo rājannanudvignā virāṭaviṣayaṃ vayam |
ādāsyāmo hi gāstasya vividhāni vasūni ca || 4-29-19||

MHB 4-29-20

ततो दुर्योधनो राजा वाक्यमादाय तस्य तत् ।
वैकर्तनस्य कर्णस्य क्षिप्रमाज्ञापयत्स्वयम् ॥ ४-२९-२०॥
tato duryodhano rājā vākyamādāya tasya tat |
vaikartanasya karṇasya kṣipramājñāpayatsvayam || 4-29-20||

MHB 4-29-21

शासने नित्यसंयुक्तं दुःशासनमनन्तरम् ।
सह वृद्धैस्तु संमन्त्र्य क्षिप्रं योजय वाहिनीम् ॥ ४-२९-२१॥
śāsane nityasaṃyuktaṃ duḥśāsanamanantaram |
saha vṛddhaistu saṃmantrya kṣipraṃ yojaya vāhinīm || 4-29-21||

MHB 4-29-22

यथोद्देशं च गच्छामः सहिताः सर्वकौरवैः ।
सुशर्मा तु यथोद्दिष्टं देशं यातु महारथः ॥ ४-२९-२२॥
yathoddeśaṃ ca gacchāmaḥ sahitāḥ sarvakauravaiḥ |
suśarmā tu yathoddiṣṭaṃ deśaṃ yātu mahārathaḥ || 4-29-22||

MHB 4-29-23

त्रिगर्तैः सहितो राजा समग्रबलवाहनः ।
प्रागेव हि सुसंवीतो मत्स्यस्य विषयं प्रति ॥ ४-२९-२३॥
trigartaiḥ sahito rājā samagrabalavāhanaḥ |
prāgeva hi susaṃvīto matsyasya viṣayaṃ prati || 4-29-23||

MHB 4-29-24

जघन्यतो वयं तत्र यास्यामो दिवसान्तरम् ।
विषयं मत्स्यराजस्य सुसमृद्धं सुसंहताः ॥ ४-२९-२४॥
jaghanyato vayaṃ tatra yāsyāmo divasāntaram |
viṣayaṃ matsyarājasya susamṛddhaṃ susaṃhatāḥ || 4-29-24||

MHB 4-29-25

ते यात्वा सहसा तत्र विराटनगरं प्रति ।
क्षिप्रं गोपान्समासाद्य गृह्णन्तु विपुलं धनम् ॥ ४-२९-२५॥
te yātvā sahasā tatra virāṭanagaraṃ prati |
kṣipraṃ gopānsamāsādya gṛhṇantu vipulaṃ dhanam || 4-29-25||

MHB 4-29-26

गवां शतसहस्राणि श्रीमन्ति गुणवन्ति च ।
वयमपि निगृह्णीमो द्विधा कृत्वा वरूथिनीम् ॥ ४-२९-२६॥
gavāṃ śatasahasrāṇi śrīmanti guṇavanti ca |
vayamapi nigṛhṇīmo dvidhā kṛtvā varūthinīm || 4-29-26||

MHB 4-29-27

स स्म गत्वा यथोद्दिष्टां दिशं वह्नेर्महीपतिः ।
आदत्त गाः सुशर्माथ घर्मपक्षस्य सप्तमीम् ॥ ४-२९-२७॥
sa sma gatvā yathoddiṣṭāṃ diśaṃ vahnermahīpatiḥ |
ādatta gāḥ suśarmātha gharmapakṣasya saptamīm || 4-29-27||

MHB 4-29-28

अपरं दिवसं सर्वे राजन्संभूय कौरवाः ।
अष्टम्यां तान्यगृह्णन्त गोकुलानि सहस्रशः ॥ ४-२९-२८॥
aparaṃ divasaṃ sarve rājansaṃbhūya kauravāḥ |
aṣṭamyāṃ tānyagṛhṇanta gokulāni sahasraśaḥ || 4-29-28||

Adhyaya: 30/67 (30)

MHB 4-30-1

वैशंपायन उवाच ।
ततस्तेषां महाराज तत्रैवामिततेजसाम् ।
छद्मलिङ्गप्रविष्टानां पाण्डवानां महात्मनाम् ॥ ४-३०-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tatasteṣāṃ mahārāja tatraivāmitatejasām |
chadmaliṅgapraviṣṭānāṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanām || 4-30-1||

MHB 4-30-2

व्यतीतः समयः सम्यग्वसतां वै पुरोत्तमे ।
कुर्वतां तस्य कर्माणि विराटस्य महीपतेः ॥ ४-३०-२॥
vyatītaḥ samayaḥ samyagvasatāṃ vai purottame |
kurvatāṃ tasya karmāṇi virāṭasya mahīpateḥ || 4-30-2||

MHB 4-30-3

ततस्त्रयोदशस्यान्ते तस्य वर्षस्य भारत ।
सुशर्मणा गृहीतं तु गोधनं तरसा बहु ॥ ४-३०-३॥
tatastrayodaśasyānte tasya varṣasya bhārata |
suśarmaṇā gṛhītaṃ tu godhanaṃ tarasā bahu || 4-30-3||

MHB 4-30-4

ततो जवेन महता गोपाः पुरमथाव्रजत् ।
अपश्यन्मत्स्यराजं च रथात्प्रस्कन्द्य कुण्डली ॥ ४-३०-४॥
tato javena mahatā gopāḥ puramathāvrajat |
apaśyanmatsyarājaṃ ca rathātpraskandya kuṇḍalī || 4-30-4||

MHB 4-30-5

शूरैः परिवृतं योधैः कुण्डलाङ्गदधारिभिः ।
सद्भिश्च मन्त्रिभिः सार्धं पाण्डवैश्च नरर्षभैः ॥ ४-३०-५॥
śūraiḥ parivṛtaṃ yodhaiḥ kuṇḍalāṅgadadhāribhiḥ |
sadbhiśca mantribhiḥ sārdhaṃ pāṇḍavaiśca nararṣabhaiḥ || 4-30-5||

MHB 4-30-6

तं सभायां महाराजमासीनं राष्ट्रवर्धनम् ।
सोऽब्रवीदुपसंगम्य विराटं प्रणतस्तदा ॥ ४-३०-६॥
taṃ sabhāyāṃ mahārājamāsīnaṃ rāṣṭravardhanam |
so'bravīdupasaṃgamya virāṭaṃ praṇatastadā || 4-30-6||

MHB 4-30-7

अस्मान्युधि विनिर्जित्य परिभूय सबान्धवान् ।
गवां शतसहस्राणि त्रिगर्ताः कालयन्ति ते ।
तान्परीप्स मनुष्येन्द्र मा नेशुः पशवस्तव ॥ ४-३०-७॥
asmānyudhi vinirjitya paribhūya sabāndhavān |
gavāṃ śatasahasrāṇi trigartāḥ kālayanti te |
tānparīpsa manuṣyendra mā neśuḥ paśavastava || 4-30-7||

MHB 4-30-8

तच्छ्रुत्वा नृपतिः सेनां मत्स्यानां समयोजयत् ।
रथनागाश्वकलिलां पत्तिध्वजसमाकुलाम् ॥ ४-३०-८॥
tacchrutvā nṛpatiḥ senāṃ matsyānāṃ samayojayat |
rathanāgāśvakalilāṃ pattidhvajasamākulām || 4-30-8||

MHB 4-30-9

राजानो राजपुत्राश्च तनुत्राण्यत्र भेजिरे ।
भानुमन्ति विचित्राणि सूपसेव्यानि भागशः ॥ ४-३०-९॥
rājāno rājaputrāśca tanutrāṇyatra bhejire |
bhānumanti vicitrāṇi sūpasevyāni bhāgaśaḥ || 4-30-9||

MHB 4-30-10

सवज्रायसगर्भं तु कवचं तप्तकाञ्चनम् ।
विराटस्य प्रियो भ्राता शतानीकोऽभ्यहारयत् ॥ ४-३०-१०॥
savajrāyasagarbhaṃ tu kavacaṃ taptakāñcanam |
virāṭasya priyo bhrātā śatānīko'bhyahārayat || 4-30-10||

MHB 4-30-11

सर्वपारसवं वर्म कल्याणपटलं दृढम् ।
शतानीकादवरजो मदिराश्वोऽभ्यहारयत् ॥ ४-३०-११॥
sarvapārasavaṃ varma kalyāṇapaṭalaṃ dṛḍham |
śatānīkādavarajo madirāśvo'bhyahārayat || 4-30-11||

MHB 4-30-12

शतसूर्यं शतावर्तं शतबिन्दु शताक्षिमत् ।
अभेद्यकल्पं मत्स्यानां राजा कवचमाहरत् ॥ ४-३०-१२॥
śatasūryaṃ śatāvartaṃ śatabindu śatākṣimat |
abhedyakalpaṃ matsyānāṃ rājā kavacamāharat || 4-30-12||

MHB 4-30-13

उत्सेधे यस्य पद्मानि शतं सौगन्धिकानि च ।
सुवर्णपृष्ठं सूर्याभं सूर्यदत्तोऽभ्यहारयत् ॥ ४-३०-१३॥
utsedhe yasya padmāni śataṃ saugandhikāni ca |
suvarṇapṛṣṭhaṃ sūryābhaṃ sūryadatto'bhyahārayat || 4-30-13||

MHB 4-30-14

दृढमायसगर्भं तु श्वेतं वर्म शताक्षिमत् ।
विराटस्य सुतो ज्येष्ठो वीरः शङ्खोऽभ्यहारयत् ॥ ४-३०-१४॥
dṛḍhamāyasagarbhaṃ tu śvetaṃ varma śatākṣimat |
virāṭasya suto jyeṣṭho vīraḥ śaṅkho'bhyahārayat || 4-30-14||

MHB 4-30-15

शतशश्च तनुत्राणि यथास्वानि महारथाः ।
योत्स्यमानाभ्यनह्यन्त देवरूपाः प्रहारिणः ॥ ४-३०-१५॥
śataśaśca tanutrāṇi yathāsvāni mahārathāḥ |
yotsyamānābhyanahyanta devarūpāḥ prahāriṇaḥ || 4-30-15||

MHB 4-30-16

सूपस्करेषु शुभ्रेषु महत्सु च महारथाः ।
पृथक्काञ्चनसंनाहान्रथेष्वश्वानयोजयन् ॥ ४-३०-१६॥
sūpaskareṣu śubhreṣu mahatsu ca mahārathāḥ |
pṛthakkāñcanasaṃnāhānratheṣvaśvānayojayan || 4-30-16||

MHB 4-30-17

सूर्यचन्द्रप्रतीकाशो रथे दिव्ये हिरण्मयः ।
महानुभावो मत्स्यस्य ध्वज उच्छिश्रिये तदा ॥ ४-३०-१७॥
sūryacandrapratīkāśo rathe divye hiraṇmayaḥ |
mahānubhāvo matsyasya dhvaja ucchiśriye tadā || 4-30-17||

MHB 4-30-18

अथान्यान्विविधाकारान्ध्वजान्हेमविभूषितान् ।
यथास्वं क्षत्रियाः शूरा रथेषु समयोजयन् ॥ ४-३०-१८॥
athānyānvividhākārāndhvajānhemavibhūṣitān |
yathāsvaṃ kṣatriyāḥ śūrā ratheṣu samayojayan || 4-30-18||

MHB 4-30-19

अथ मत्स्योऽब्रवीद्राजा शतानीकं जघन्यजम् ।
कङ्कबल्लवगोपाला दामग्रन्थिश्च वीर्यवान् ।
युध्येयुरिति मे बुद्धिर्वर्तते नात्र संशयः ॥ ४-३०-१९॥
atha matsyo'bravīdrājā śatānīkaṃ jaghanyajam |
kaṅkaballavagopālā dāmagranthiśca vīryavān |
yudhyeyuriti me buddhirvartate nātra saṃśayaḥ || 4-30-19||

MHB 4-30-20

एतेषामपि दीयन्तां रथा ध्वजपताकिनः ।
कवचानि विचित्राणि दृढानि च मृदूनि च ।
प्रतिमुञ्चन्तु गात्रेषु दीयन्तामायुधानि च ॥ ४-३०-२०॥
eteṣāmapi dīyantāṃ rathā dhvajapatākinaḥ |
kavacāni vicitrāṇi dṛḍhāni ca mṛdūni ca |
pratimuñcantu gātreṣu dīyantāmāyudhāni ca || 4-30-20||

MHB 4-30-21

वीराङ्गरूपाः पुरुषा नागराजकरोपमाः ।
नेमे जातु न युध्येरन्निति मे धीयते मतिः ॥ ४-३०-२१॥
vīrāṅgarūpāḥ puruṣā nāgarājakaropamāḥ |
neme jātu na yudhyeranniti me dhīyate matiḥ || 4-30-21||

MHB 4-30-22

एतच्छ्रुत्वा तु नृपतेर्वाक्यं त्वरितमानसः ।
शतानीकस्तु पार्थेभ्यो रथान्राजन्समादिशत् ।
सहदेवाय राज्ञे च भीमाय नकुलाय च ॥ ४-३०-२२॥
etacchrutvā tu nṛpatervākyaṃ tvaritamānasaḥ |
śatānīkastu pārthebhyo rathānrājansamādiśat |
sahadevāya rājñe ca bhīmāya nakulāya ca || 4-30-22||

MHB 4-30-23

तान्प्रहृष्टास्ततः सूता राजभक्तिपुरस्कृताः ।
निर्दिष्टान्नरदेवेन रथाञ्शीघ्रमयोजयन् ॥ ४-३०-२३॥
tānprahṛṣṭāstataḥ sūtā rājabhaktipuraskṛtāḥ |
nirdiṣṭānnaradevena rathāñśīghramayojayan || 4-30-23||

MHB 4-30-24

कवचानि विचित्राणि दृढानि च मृदूनि च ।
विराटः प्रादिशद्यानि तेषामक्लिष्टकर्मणाम् ।
तान्यामुच्य शरीरेषु दंशितास्ते परंतपाः ॥ ४-३०-२४॥
kavacāni vicitrāṇi dṛḍhāni ca mṛdūni ca |
virāṭaḥ prādiśadyāni teṣāmakliṣṭakarmaṇām |
tānyāmucya śarīreṣu daṃśitāste paraṃtapāḥ || 4-30-24||

MHB 4-30-25

तरस्विनश्छन्नरूपाः सर्वे युद्धविशारदाः ।
विराटमन्वयुः पश्चात्सहिताः कुरुपुंगवाः ।
चत्वारो भ्रातरः शूराः पाण्डवाः सत्यविक्रमाः ॥ ४-३०-२५॥
tarasvinaśchannarūpāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ |
virāṭamanvayuḥ paścātsahitāḥ kurupuṃgavāḥ |
catvāro bhrātaraḥ śūrāḥ pāṇḍavāḥ satyavikramāḥ || 4-30-25||

MHB 4-30-26

भीमाश्च मत्तमातङ्गाः प्रभिन्नकरटामुखाः ।
क्षरन्त इव जीमूताः सुदन्ताः षष्टिहायनाः ॥ ४-३०-२६॥
bhīmāśca mattamātaṅgāḥ prabhinnakaraṭāmukhāḥ |
kṣaranta iva jīmūtāḥ sudantāḥ ṣaṣṭihāyanāḥ || 4-30-26||

MHB 4-30-27

स्वारूढा युद्धकुशलैः शिक्षितैर्हस्तिसादिभिः ।
राजानमन्वयुः पश्चाच्चलन्त इव पर्वताः ॥ ४-३०-२७॥
svārūḍhā yuddhakuśalaiḥ śikṣitairhastisādibhiḥ |
rājānamanvayuḥ paścāccalanta iva parvatāḥ || 4-30-27||

MHB 4-30-28

विशारदानां वश्यानां हृष्टानां चानुयायिनाम् ।
अष्टौ रथसहस्राणि दश नागशतानि च ।
षष्टिश्चाश्वसहस्राणि मत्स्यानामभिनिर्ययुः ॥ ४-३०-२८॥
viśāradānāṃ vaśyānāṃ hṛṣṭānāṃ cānuyāyinām |
aṣṭau rathasahasrāṇi daśa nāgaśatāni ca |
ṣaṣṭiścāśvasahasrāṇi matsyānāmabhiniryayuḥ || 4-30-28||

MHB 4-30-29

तदनीकं विराटस्य शुशुभे भरतर्षभ ।
संप्रयातं महाराज निनीषन्तं गवां पदम् ॥ ४-३०-२९॥
tadanīkaṃ virāṭasya śuśubhe bharatarṣabha |
saṃprayātaṃ mahārāja ninīṣantaṃ gavāṃ padam || 4-30-29||

MHB 4-30-30

तद्बलाग्र्यं विराटस्य संप्रस्थितमशोभत ।
दृढायुधजनाकीर्णं गजाश्वरथसंकुलम् ॥ ४-३०-३०॥
tadbalāgryaṃ virāṭasya saṃprasthitamaśobhata |
dṛḍhāyudhajanākīrṇaṃ gajāśvarathasaṃkulam || 4-30-30||

Adhyaya: 31/67 (24)

MHB 4-31-1

वैशंपायन उवाच ।
निर्याय नगराच्छूरा व्यूढानीकाः प्रहारिणः ।
त्रिगर्तानस्पृशन्मत्स्याः सूर्ये परिणते सति ॥ ४-३१-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
niryāya nagarācchūrā vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥ |
trigartānaspṛśanmatsyāḥ sūrye pariṇate sati || 4-31-1||

MHB 4-31-2

ते त्रिगर्ताश्च मत्स्याश्च संरब्धा युद्धदुर्मदाः ।
अन्योन्यमभिगर्जन्तो गोषु गृद्धा महाबलाः ॥ ४-३१-२॥
te trigartāśca matsyāśca saṃrabdhā yuddhadurmadāḥ |
anyonyamabhigarjanto goṣu gṛddhā mahābalāḥ || 4-31-2||

MHB 4-31-3

भीमाश्च मत्तमातङ्गास्तोमराङ्कुशचोदिताः ।
ग्रामणीयैः समारूढाः कुशलैर्हस्तिसादिभिः ॥ ४-३१-३॥
bhīmāśca mattamātaṅgāstomarāṅkuśacoditāḥ |
grāmaṇīyaiḥ samārūḍhāḥ kuśalairhastisādibhiḥ || 4-31-3||

MHB 4-31-4

तेषां समागमो घोरस्तुमुलो लोमहर्षणः ।
देवासुरसमो राजन्नासीत्सूर्ये विलम्बति ॥ ४-३१-४॥
teṣāṃ samāgamo ghorastumulo lomaharṣaṇaḥ |
devāsurasamo rājannāsītsūrye vilambati || 4-31-4||

MHB 4-31-5

उदतिष्ठद्रजो भौमं न प्रज्ञायत किंचन ।
पक्षिणश्चापतन्भूमौ सैन्येन रजसावृताः ॥ ४-३१-५॥
udatiṣṭhadrajo bhaumaṃ na prajñāyata kiṃcana |
pakṣiṇaścāpatanbhūmau sainyena rajasāvṛtāḥ || 4-31-5||

MHB 4-31-6

इषुभिर्व्यतिसंयद्भिरादित्योऽन्तरधीयत ।
खद्योतैरिव संयुक्तमन्तरिक्षं व्यराजत ॥ ४-३१-६॥
iṣubhirvyatisaṃyadbhirādityo'ntaradhīyata |
khadyotairiva saṃyuktamantarikṣaṃ vyarājata || 4-31-6||

MHB 4-31-7

रुक्मपृष्ठानि चापानि व्यतिषक्तानि धन्विनाम् ।
पततां लोकवीराणां सव्यदक्षिणमस्यताम् ॥ ४-३१-७॥
rukmapṛṣṭhāni cāpāni vyatiṣaktāni dhanvinām |
patatāṃ lokavīrāṇāṃ savyadakṣiṇamasyatām || 4-31-7||

MHB 4-31-8

रथा रथैः समाजग्मुः पादातैश्च पदातयः ।
सादिभिः सादिनश्चैव गजैश्चापि महागजाः ॥ ४-३१-८॥
rathā rathaiḥ samājagmuḥ pādātaiśca padātayaḥ |
sādibhiḥ sādinaścaiva gajaiścāpi mahāgajāḥ || 4-31-8||

MHB 4-31-9

असिभिः पट्टिशैः प्रासैः शक्तिभिस्तोमरैरपि ।
संरब्धाः समरे राजन्निजघ्नुरितरेतरम् ॥ ४-३१-९॥
asibhiḥ paṭṭiśaiḥ prāsaiḥ śaktibhistomarairapi |
saṃrabdhāḥ samare rājannijaghnuritaretaram || 4-31-9||

MHB 4-31-10

निघ्नन्तः समरेऽन्योन्यं शूराः परिघबाहवः ।
न शेकुरभिसंरब्धाः शूरान्कर्तुं पराङ्मुखान् ॥ ४-३१-१०॥
nighnantaḥ samare'nyonyaṃ śūrāḥ parighabāhavaḥ |
na śekurabhisaṃrabdhāḥ śūrānkartuṃ parāṅmukhān || 4-31-10||

MHB 4-31-11

कॢप्तोत्तरोष्ठं सुनसं कॢप्तकेशमलंकृतम् ।
अदृश्यत शिरश्छिन्नं रजोध्वस्तं सकुण्डलम् ॥ ४-३१-११॥
kḷptottaroṣṭhaṃ sunasaṃ kḷptakeśamalaṃkṛtam |
adṛśyata śiraśchinnaṃ rajodhvastaṃ sakuṇḍalam || 4-31-11||

MHB 4-31-12

अदृश्यंस्तत्र गात्राणि शरैश्छिन्नानि भागशः ।
शालस्कन्धनिकाशानि क्षत्रियाणां महामृधे ॥ ४-३१-१२॥
adṛśyaṃstatra gātrāṇi śaraiśchinnāni bhāgaśaḥ |
śālaskandhanikāśāni kṣatriyāṇāṃ mahāmṛdhe || 4-31-12||

MHB 4-31-13

नागभोगनिकाशैश्च बाहुभिश्चन्दनोक्षितैः ।
आकीर्णा वसुधा तत्र शिरोभिश्च सकुण्डलैः ॥ ४-३१-१३॥
nāgabhoganikāśaiśca bāhubhiścandanokṣitaiḥ |
ākīrṇā vasudhā tatra śirobhiśca sakuṇḍalaiḥ || 4-31-13||

MHB 4-31-14

उपशाम्यद्रजो भौमं रुधिरेण प्रसर्पता ।
कश्मलं प्राविशद्घोरं निर्मर्यादमवर्तत ॥ ४-३१-१४॥
upaśāmyadrajo bhaumaṃ rudhireṇa prasarpatā |
kaśmalaṃ prāviśadghoraṃ nirmaryādamavartata || 4-31-14||

MHB 4-31-15

शतानीकः शतं हत्वा विशालाक्षश्चतुःशतम् ।
प्रविष्टौ महतीं सेनां त्रिगर्तानां महारथौ ।
आर्च्छेतां बहुसंरब्धौ केशाकेशि नखानखि ॥ ४-३१-१५॥
śatānīkaḥ śataṃ hatvā viśālākṣaścatuḥśatam |
praviṣṭau mahatīṃ senāṃ trigartānāṃ mahārathau |
ārcchetāṃ bahusaṃrabdhau keśākeśi nakhānakhi || 4-31-15||

MHB 4-31-16

लक्षयित्वा त्रिगर्तानां तौ प्रविष्टौ रथव्रजम् ।
जग्मतुः सूर्यदत्तश्च मदिराश्वश्च पृष्ठतः ॥ ४-३१-१६॥
lakṣayitvā trigartānāṃ tau praviṣṭau rathavrajam |
jagmatuḥ sūryadattaśca madirāśvaśca pṛṣṭhataḥ || 4-31-16||

MHB 4-31-17

विराटस्तत्र संग्रामे हत्वा पञ्चशतान्रथान् ।
हयानां च शतान्यत्र हत्वा पञ्च महारथान् ॥ ४-३१-१७॥
virāṭastatra saṃgrāme hatvā pañcaśatānrathān |
hayānāṃ ca śatānyatra hatvā pañca mahārathān || 4-31-17||

MHB 4-31-18

चरन्स विविधान्मार्गान्रथेषु रथयूथपः ।
त्रिगर्तानां सुशर्माणमार्च्छद्रुक्मरथं रणे ॥ ४-३१-१८॥
caransa vividhānmārgānratheṣu rathayūthapaḥ |
trigartānāṃ suśarmāṇamārcchadrukmarathaṃ raṇe || 4-31-18||

MHB 4-31-19

तौ व्यावहरतां तत्र महात्मानौ महाबलौ ।
अन्योन्यमभिगर्जन्तौ गोष्ठे गोवृषभाविव ॥ ४-३१-१९॥
tau vyāvaharatāṃ tatra mahātmānau mahābalau |
anyonyamabhigarjantau goṣṭhe govṛṣabhāviva || 4-31-19||

MHB 4-31-20

ततो रथाभ्यां रथिनौ व्यतियाय समन्ततः ।
शरान्व्यसृजतां शीघ्रं तोयधारा घनाविव ॥ ४-३१-२०॥
tato rathābhyāṃ rathinau vyatiyāya samantataḥ |
śarānvyasṛjatāṃ śīghraṃ toyadhārā ghanāviva || 4-31-20||

MHB 4-31-21

अन्योन्यं चातिसंरब्धौ विचेरतुरमर्षणौ ।
कृतास्त्रौ निशितैर्बाणैरसिशक्तिगदाभृतौ ॥ ४-३१-२१॥
anyonyaṃ cātisaṃrabdhau viceraturamarṣaṇau |
kṛtāstrau niśitairbāṇairasiśaktigadābhṛtau || 4-31-21||

MHB 4-31-22

ततो राजा सुशर्माणं विव्याध दशभिः शरैः ।
पञ्चभिः पञ्चभिश्चास्य विव्याध चतुरो हयान् ॥ ४-३१-२२॥
tato rājā suśarmāṇaṃ vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ |
pañcabhiḥ pañcabhiścāsya vivyādha caturo hayān || 4-31-22||

MHB 4-31-23

तथैव मत्स्यराजानं सुशर्मा युद्धदुर्मदः ।
पञ्चाशता शितैर्बाणैर्विव्याध परमास्त्रवित् ॥ ४-३१-२३॥
tathaiva matsyarājānaṃ suśarmā yuddhadurmadaḥ |
pañcāśatā śitairbāṇairvivyādha paramāstravit || 4-31-23||

MHB 4-31-24

ततः सैन्यं समावृत्य मत्स्यराजसुशर्मणोः ।
नाभ्यजानंस्तदान्योन्यं प्रदोषे रजसावृते ॥ ४-३१-२४॥
tataḥ sainyaṃ samāvṛtya matsyarājasuśarmaṇoḥ |
nābhyajānaṃstadānyonyaṃ pradoṣe rajasāvṛte || 4-31-24||

Adhyaya: 32/67 (50)

MHB 4-32-1

वैशंपायन उवाच ।
तमसाभिप्लुते लोके रजसा चैव भारत ।
व्यतिष्ठन्वै मुहूर्तं तु व्यूढानीकाः प्रहारिणः ॥ ४-३२-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tamasābhiplute loke rajasā caiva bhārata |
vyatiṣṭhanvai muhūrtaṃ tu vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥ || 4-32-1||

MHB 4-32-2

ततोऽन्धकारं प्रणुदन्नुदतिष्ठत चन्द्रमाः ।
कुर्वाणो विमलां रात्रिं नन्दयन्क्षत्रियान्युधि ॥ ४-३२-२॥
tato'ndhakāraṃ praṇudannudatiṣṭhata candramāḥ |
kurvāṇo vimalāṃ rātriṃ nandayankṣatriyānyudhi || 4-32-2||

MHB 4-32-3

ततः प्रकाशमासाद्य पुनर्युद्धमवर्तत ।
घोररूपं ततस्ते स्म नावेक्षन्त परस्परम् ॥ ४-३२-३॥
tataḥ prakāśamāsādya punaryuddhamavartata |
ghorarūpaṃ tataste sma nāvekṣanta parasparam || 4-32-3||

MHB 4-32-4

ततः सुशर्मा त्रैगर्तः सह भ्रात्रा यवीयसा ।
अभ्यद्रवन्मत्स्यराजं रथव्रातेन सर्वशः ॥ ४-३२-४॥
tataḥ suśarmā traigartaḥ saha bhrātrā yavīyasā |
abhyadravanmatsyarājaṃ rathavrātena sarvaśaḥ || 4-32-4||

MHB 4-32-5

ततो रथाभ्यां प्रस्कन्द्य भ्रातरौ क्षत्रियर्षभौ ।
गदापाणी सुसंरब्धौ समभ्यद्रवतां हयान् ॥ ४-३२-५॥
tato rathābhyāṃ praskandya bhrātarau kṣatriyarṣabhau |
gadāpāṇī susaṃrabdhau samabhyadravatāṃ hayān || 4-32-5||

MHB 4-32-6

तथैव तेषां तु बलानि तानि क्रुद्धान्यथान्योन्यमभिद्रवन्ति ।
गदासिखड्गैश्च परश्वधैश्च प्रासैश्च तीक्ष्णाग्रसुपीतधारैः ॥ ४-३२-६॥
tathaiva teṣāṃ tu balāni tāni kruddhānyathānyonyamabhidravanti |
gadāsikhaḍgaiśca paraśvadhaiśca prāsaiśca tīkṣṇāgrasupītadhāraiḥ || 4-32-6||

MHB 4-32-7

बलं तु मत्स्यस्य बलेन राजा सर्वं त्रिगर्ताधिपतिः सुशर्मा ।
प्रमथ्य जित्वा च प्रसह्य मत्स्यं विराटमोजस्विनमभ्यधावत् ॥ ४-३२-७॥
balaṃ tu matsyasya balena rājā sarvaṃ trigartādhipatiḥ suśarmā |
pramathya jitvā ca prasahya matsyaṃ virāṭamojasvinamabhyadhāvat || 4-32-7||

MHB 4-32-8

तौ निहत्य पृथग्धुर्यावुभौ च पार्ष्णिसारथी ।
विरथं मत्स्यराजानं जीवग्राहमगृह्णताम् ॥ ४-३२-८॥
tau nihatya pṛthagdhuryāvubhau ca pārṣṇisārathī |
virathaṃ matsyarājānaṃ jīvagrāhamagṛhṇatām || 4-32-8||

MHB 4-32-9

तमुन्मथ्य सुशर्मा तु रुदतीं वधुकामिव ।
स्यन्दनं स्वं समारोप्य प्रययौ शीघ्रवाहनः ॥ ४-३२-९॥
tamunmathya suśarmā tu rudatīṃ vadhukāmiva |
syandanaṃ svaṃ samāropya prayayau śīghravāhanaḥ || 4-32-9||

MHB 4-32-10

तस्मिन्गृहीते विरथे विराटे बलवत्तरे ।
प्राद्रवन्त भयान्मत्स्यास्त्रिगर्तैरर्दिता भृशम् ॥ ४-३२-१०॥
tasmingṛhīte virathe virāṭe balavattare |
prādravanta bhayānmatsyāstrigartairarditā bhṛśam || 4-32-10||

MHB 4-32-11

तेषु संत्रास्यमानेषु कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
अभ्यभाषन्महाबाहुं भीमसेनमरिंदमम् ॥ ४-३२-११॥
teṣu saṃtrāsyamāneṣu kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
abhyabhāṣanmahābāhuṃ bhīmasenamariṃdamam || 4-32-11||

MHB 4-32-12

मत्स्यराजः परामृष्टस्त्रिगर्तेन सुशर्मणा ।
तं मोक्षय महाबाहो न गच्छेद्द्विषतां वशम् ॥ ४-३२-१२॥
matsyarājaḥ parāmṛṣṭastrigartena suśarmaṇā |
taṃ mokṣaya mahābāho na gaccheddviṣatāṃ vaśam || 4-32-12||

MHB 4-32-13

उषिताः स्मः सुखं सर्वे सर्वकामैः सुपूजिताः ।
भीमसेन त्वया कार्या तस्य वासस्य निष्कृतिः ॥ ४-३२-१३॥
uṣitāḥ smaḥ sukhaṃ sarve sarvakāmaiḥ supūjitāḥ |
bhīmasena tvayā kāryā tasya vāsasya niṣkṛtiḥ || 4-32-13||

MHB 4-32-14

भीमसेन उवाच ।
अहमेनं परित्रास्ये शासनात्तव पार्थिव ।
पश्य मे सुमहत्कर्म युध्यतः सह शत्रुभिः ॥ ४-३२-१४॥
bhīmasena uvāca |
ahamenaṃ paritrāsye śāsanāttava pārthiva |
paśya me sumahatkarma yudhyataḥ saha śatrubhiḥ || 4-32-14||

MHB 4-32-15

स्वबाहुबलमाश्रित्य तिष्ठ त्वं भ्रातृभिः सह ।
एकान्तमाश्रितो राजन्पश्य मेऽद्य पराक्रमम् ॥ ४-३२-१५॥
svabāhubalamāśritya tiṣṭha tvaṃ bhrātṛbhiḥ saha |
ekāntamāśrito rājanpaśya me'dya parākramam || 4-32-15||

MHB 4-32-16

सुस्कन्धोऽयं महावृक्षो गदारूप इव स्थितः ।
एनमेव समारुज्य द्रावयिष्यामि शात्रवान् ॥ ४-३२-१६॥
suskandho'yaṃ mahāvṛkṣo gadārūpa iva sthitaḥ |
enameva samārujya drāvayiṣyāmi śātravān || 4-32-16||

MHB 4-32-17

वैशंपायन उवाच ।
तं मत्तमिव मातङ्गं वीक्षमाणं वनस्पतिम् ।
अब्रवीद्भ्रातरं वीरं धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ ४-३२-१७॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
taṃ mattamiva mātaṅgaṃ vīkṣamāṇaṃ vanaspatim |
abravīdbhrātaraṃ vīraṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ || 4-32-17||

MHB 4-32-18

मा भीम साहसं कार्षीस्तिष्ठत्वेष वनस्पतिः ।
मा त्वा वृक्षेण कर्माणि कुर्वाणमतिमानुषम् ।
जनाः समवबुध्येरन्भीमोऽयमिति भारत ॥ ४-३२-१८॥
mā bhīma sāhasaṃ kārṣīstiṣṭhatveṣa vanaspatiḥ |
mā tvā vṛkṣeṇa karmāṇi kurvāṇamatimānuṣam |
janāḥ samavabudhyeranbhīmo'yamiti bhārata || 4-32-18||

MHB 4-32-19

अन्यदेवायुधं किंचित्प्रतिपद्यस्व मानुषम् ।
चापं वा यदि वा शक्तिं निस्त्रिंशं वा परश्वधम् ॥ ४-३२-१९॥
anyadevāyudhaṃ kiṃcitpratipadyasva mānuṣam |
cāpaṃ vā yadi vā śaktiṃ nistriṃśaṃ vā paraśvadham || 4-32-19||

MHB 4-32-20

यदेव मानुषं भीम भवेदन्यैरलक्षितम् ।
तदेवायुधमादाय मोक्षयाशु महीपतिम् ॥ ४-३२-२०॥
yadeva mānuṣaṃ bhīma bhavedanyairalakṣitam |
tadevāyudhamādāya mokṣayāśu mahīpatim || 4-32-20||

MHB 4-32-21

यमौ च चक्ररक्षौ ते भवितारौ महाबलौ ।
व्यूहतः समरे तात मत्स्यराजं परीप्सतः ॥ ४-३२-२१॥
yamau ca cakrarakṣau te bhavitārau mahābalau |
vyūhataḥ samare tāta matsyarājaṃ parīpsataḥ || 4-32-21||

MHB 4-32-22

ततः समस्तास्ते सर्वे तुरगानभ्यचोदयन् ।
दिव्यमस्त्रं विकुर्वाणास्त्रिगर्तान्प्रत्यमर्षणाः ॥ ४-३२-२२॥
tataḥ samastāste sarve turagānabhyacodayan |
divyamastraṃ vikurvāṇāstrigartānpratyamarṣaṇāḥ || 4-32-22||

MHB 4-32-23

तान्निवृत्तरथान्दृष्ट्वा पाण्डवान्सा महाचमूः ।
वैराटी परमक्रुद्धा युयुधे परमाद्भुतम् ॥ ४-३२-२३॥
tānnivṛttarathāndṛṣṭvā pāṇḍavānsā mahācamūḥ |
vairāṭī paramakruddhā yuyudhe paramādbhutam || 4-32-23||

MHB 4-32-24

सहस्रं न्यवधीत्तत्र कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
भीमः सप्तशतान्योधान्परलोकमदर्शयत् ।
नकुलश्चापि सप्तैव शतानि प्राहिणोच्छरैः ॥ ४-३२-२४॥
sahasraṃ nyavadhīttatra kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
bhīmaḥ saptaśatānyodhānparalokamadarśayat |
nakulaścāpi saptaiva śatāni prāhiṇoccharaiḥ || 4-32-24||

MHB 4-32-25

शतानि त्रीणि शूराणां सहदेवः प्रतापवान् ।
युधिष्ठिरसमादिष्टो निजघ्ने पुरुषर्षभः ।
भित्त्वा तां महतीं सेनां त्रिगर्तानां नरर्षभ ॥ ४-३२-२५॥
śatāni trīṇi śūrāṇāṃ sahadevaḥ pratāpavān |
yudhiṣṭhirasamādiṣṭo nijaghne puruṣarṣabhaḥ |
bhittvā tāṃ mahatīṃ senāṃ trigartānāṃ nararṣabha || 4-32-25||

MHB 4-32-26

ततो युधिष्ठिरो राजा त्वरमाणो महारथः ।
अभिद्रुत्य सुशर्माणं शरैरभ्यतुदद्भृशम् ॥ ४-३२-२६॥
tato yudhiṣṭhiro rājā tvaramāṇo mahārathaḥ |
abhidrutya suśarmāṇaṃ śarairabhyatudadbhṛśam || 4-32-26||

MHB 4-32-27

सुशर्मापि सुसंक्रुद्धस्त्वरमाणो युधिष्ठिरम् ।
अविध्यन्नवभिर्बाणैश्चतुर्भिश्चतुरो हयान् ॥ ४-३२-२७॥
suśarmāpi susaṃkruddhastvaramāṇo yudhiṣṭhiram |
avidhyannavabhirbāṇaiścaturbhiścaturo hayān || 4-32-27||

MHB 4-32-28

ततो राजन्नाशुकारी कुन्तीपुत्रो वृकोदरः ।
समासाद्य सुशर्माणमश्वानस्य व्यपोथयत् ॥ ४-३२-२८॥
tato rājannāśukārī kuntīputro vṛkodaraḥ |
samāsādya suśarmāṇamaśvānasya vyapothayat || 4-32-28||

MHB 4-32-29

पृष्ठगोपौ च तस्याथ हत्वा परमसायकैः ।
अथास्य सारथिं क्रुद्धो रथोपस्थादपाहरत् ॥ ४-३२-२९॥
pṛṣṭhagopau ca tasyātha hatvā paramasāyakaiḥ |
athāsya sārathiṃ kruddho rathopasthādapāharat || 4-32-29||

MHB 4-32-30

चक्ररक्षश्च शूरश्च शोणाश्वो नाम विश्रुतः ।
स भयाद्द्वैरथं दृष्ट्वा त्रैगर्तं प्राजहत्तदा ॥ ४-३२-३०॥
cakrarakṣaśca śūraśca śoṇāśvo nāma viśrutaḥ |
sa bhayāddvairathaṃ dṛṣṭvā traigartaṃ prājahattadā || 4-32-30||

MHB 4-32-31

ततो विराटः प्रस्कन्द्य रथादथ सुशर्मणः ।
गदामस्य परामृश्य तमेवाजघ्निवान्बली ।
स चचार गदापाणिर्वृद्धोऽपि तरुणो यथा ॥ ४-३२-३१॥
tato virāṭaḥ praskandya rathādatha suśarmaṇaḥ |
gadāmasya parāmṛśya tamevājaghnivānbalī |
sa cacāra gadāpāṇirvṛddho'pi taruṇo yathā || 4-32-31||

MHB 4-32-32

भीमस्तु भीमसंकाशो रथात्प्रस्कन्द्य कुण्डली ।
त्रिगर्तराजमादत्त सिंहः क्षुद्रमृगं यथा ॥ ४-३२-३२॥
bhīmastu bhīmasaṃkāśo rathātpraskandya kuṇḍalī |
trigartarājamādatta siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā || 4-32-32||

MHB 4-32-33

तस्मिन्गृहीते विरथे त्रिगर्तानां महारथे ।
अभज्यत बलं सर्वं त्रैगर्तं तद्भयातुरम् ॥ ४-३२-३३॥
tasmingṛhīte virathe trigartānāṃ mahārathe |
abhajyata balaṃ sarvaṃ traigartaṃ tadbhayāturam || 4-32-33||

MHB 4-32-34

निवर्त्य गास्ततः सर्वाः पाण्डुपुत्रा महाबलाः ।
अवजित्य सुशर्माणं धनं चादाय सर्वशः ॥ ४-३२-३४॥
nivartya gāstataḥ sarvāḥ pāṇḍuputrā mahābalāḥ |
avajitya suśarmāṇaṃ dhanaṃ cādāya sarvaśaḥ || 4-32-34||

MHB 4-32-35

स्वबाहुबलसंपन्ना ह्रीनिषेधा यतव्रताः ।
संग्रामशिरसो मध्ये तां रात्रिं सुखिनोऽवसन् ॥ ४-३२-३५॥
svabāhubalasaṃpannā hrīniṣedhā yatavratāḥ |
saṃgrāmaśiraso madhye tāṃ rātriṃ sukhino'vasan || 4-32-35||

MHB 4-32-36

ततो विराटः कौन्तेयानतिमानुषविक्रमान् ।
अर्चयामास वित्तेन मानेन च महारथान् ॥ ४-३२-३६॥
tato virāṭaḥ kaunteyānatimānuṣavikramān |
arcayāmāsa vittena mānena ca mahārathān || 4-32-36||

MHB 4-32-37

विराट उवाच ।
यथैव मम रत्नानि युष्माकं तानि वै तथा ।
कार्यं कुरुत तैः सर्वे यथाकामं यथासुखम् ॥ ४-३२-३७॥
virāṭa uvāca |
yathaiva mama ratnāni yuṣmākaṃ tāni vai tathā |
kāryaṃ kuruta taiḥ sarve yathākāmaṃ yathāsukham || 4-32-37||

MHB 4-32-38

ददान्यलंकृताः कन्या वसूनि विविधानि च ।
मनसश्चाप्यभिप्रेतं यद्वः शत्रुनिबर्हणाः ॥ ४-३२-३८॥
dadānyalaṃkṛtāḥ kanyā vasūni vividhāni ca |
manasaścāpyabhipretaṃ yadvaḥ śatrunibarhaṇāḥ || 4-32-38||

MHB 4-32-39

युष्माकं विक्रमादद्य मुक्तोऽहं स्वस्तिमानिह ।
तस्माद्भवन्तो मत्स्यानामीश्वराः सर्व एव हि ॥ ४-३२-३९॥
yuṣmākaṃ vikramādadya mukto'haṃ svastimāniha |
tasmādbhavanto matsyānāmīśvarāḥ sarva eva hi || 4-32-39||

MHB 4-32-40

वैशंपायन उवाच ।
तथाभिवादिनं मत्स्यं कौरवेयाः पृथक्पृथक् ।
ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे युधिष्ठिरपुरोगमाः ॥ ४-३२-४०॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tathābhivādinaṃ matsyaṃ kauraveyāḥ pṛthakpṛthak |
ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve yudhiṣṭhirapurogamāḥ || 4-32-40||

MHB 4-32-41

प्रतिनन्दाम ते वाक्यं सर्वं चैव विशां पते ।
एतेनैव प्रतीताः स्मो यत्त्वं मुक्तोऽद्य शत्रुभिः ॥ ४-३२-४१॥
pratinandāma te vākyaṃ sarvaṃ caiva viśāṃ pate |
etenaiva pratītāḥ smo yattvaṃ mukto'dya śatrubhiḥ || 4-32-41||

MHB 4-32-42

अथाब्रवीत्प्रीतमना मत्स्यराजो युधिष्ठिरम् ।
पुनरेव महाबाहुर्विराटो राजसत्तमः ।
एहि त्वामभिषेक्ष्यामि मत्स्यराजोऽस्तु नो भवान् ॥ ४-३२-४२॥
athābravītprītamanā matsyarājo yudhiṣṭhiram |
punareva mahābāhurvirāṭo rājasattamaḥ |
ehi tvāmabhiṣekṣyāmi matsyarājo'stu no bhavān || 4-32-42||

MHB 4-32-43

मनसश्चाप्यभिप्रेतं यत्ते शत्रुनिबर्हण ।
तत्तेऽहं संप्रदास्यामि सर्वमर्हति नो भवान् ॥ ४-३२-४३॥
manasaścāpyabhipretaṃ yatte śatrunibarhaṇa |
tatte'haṃ saṃpradāsyāmi sarvamarhati no bhavān || 4-32-43||

MHB 4-32-44

रत्नानि गाः सुवर्णं च मणिमुक्तमथापि वा ।
वैयाघ्रपद्य विप्रेन्द्र सर्वथैव नमोऽस्तु ते ॥ ४-३२-४४॥
ratnāni gāḥ suvarṇaṃ ca maṇimuktamathāpi vā |
vaiyāghrapadya viprendra sarvathaiva namo'stu te || 4-32-44||

MHB 4-32-45

त्वत्कृते ह्यद्य पश्यामि राज्यमात्मानमेव च ।
यतश्च जातः संरम्भः स च शत्रुर्वशं गतः ॥ ४-३२-४५॥
tvatkṛte hyadya paśyāmi rājyamātmānameva ca |
yataśca jātaḥ saṃrambhaḥ sa ca śatrurvaśaṃ gataḥ || 4-32-45||

MHB 4-32-46

ततो युधिष्ठिरो मत्स्यं पुनरेवाभ्यभाषत ।
प्रतिनन्दामि ते वाक्यं मनोज्ञं मत्स्य भाषसे ॥ ४-३२-४६॥
tato yudhiṣṭhiro matsyaṃ punarevābhyabhāṣata |
pratinandāmi te vākyaṃ manojñaṃ matsya bhāṣase || 4-32-46||

MHB 4-32-47

आनृशंस्यपरो नित्यं सुसुखः सततं भव ।
गच्छन्तु दूतास्त्वरितं नगरं तव पार्थिव ।
सुहृदां प्रियमाख्यातुं घोषयन्तु च ते जयम् ॥ ४-३२-४७॥
ānṛśaṃsyaparo nityaṃ susukhaḥ satataṃ bhava |
gacchantu dūtāstvaritaṃ nagaraṃ tava pārthiva |
suhṛdāṃ priyamākhyātuṃ ghoṣayantu ca te jayam || 4-32-47||

MHB 4-32-48

ततस्तद्वचनान्मत्स्यो दूतान्राजा समादिशत् ।
आचक्षध्वं पुरं गत्वा संग्रामे विजयं मम ॥ ४-३२-४८॥
tatastadvacanānmatsyo dūtānrājā samādiśat |
ācakṣadhvaṃ puraṃ gatvā saṃgrāme vijayaṃ mama || 4-32-48||

MHB 4-32-49

कुमाराः समलंकृत्य पर्यागच्छन्तु मे पुरात् ।
वादित्राणि च सर्वाणि गणिकाश्च स्वलंकृताः ॥ ४-३२-४९॥
kumārāḥ samalaṃkṛtya paryāgacchantu me purāt |
vāditrāṇi ca sarvāṇi gaṇikāśca svalaṃkṛtāḥ || 4-32-49||

MHB 4-32-50

ते गत्वा केवलां रात्रिमथ सूर्योदयं प्रति ।
विराटस्य पुराभ्याशे दूता जयमघोषयन् ॥ ४-३२-५०॥
te gatvā kevalāṃ rātrimatha sūryodayaṃ prati |
virāṭasya purābhyāśe dūtā jayamaghoṣayan || 4-32-50||

Adhyaya: 33/67 (21)

MHB 4-33-1

वैशंपायन उवाच ।
याते त्रिगर्तं मत्स्ये तु पशूंस्तान्स्वान्परीप्सति ।
दुर्योधनः सहामात्यो विराटमुपयादथ ॥ ४-३३-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
yāte trigartaṃ matsye tu paśūṃstānsvānparīpsati |
duryodhanaḥ sahāmātyo virāṭamupayādatha || 4-33-1||

MHB 4-33-2

भीष्मो द्रोणश्च कर्णश्च कृपश्च परमास्त्रवित् ।
द्रौणिश्च सौबलश्चैव तथा दुःशासनः प्रभुः ॥ ४-३३-२॥
bhīṣmo droṇaśca karṇaśca kṛpaśca paramāstravit |
drauṇiśca saubalaścaiva tathā duḥśāsanaḥ prabhuḥ || 4-33-2||

MHB 4-33-3

विविंशतिर्विकर्णश्च चित्रसेनश्च वीर्यवान् ।
दुर्मुखो दुःसहश्चैव ये चैवान्ये महारथाः ॥ ४-३३-३॥
viviṃśatirvikarṇaśca citrasenaśca vīryavān |
durmukho duḥsahaścaiva ye caivānye mahārathāḥ || 4-33-3||

MHB 4-33-4

एते मत्स्यानुपागम्य विराटस्य महीपतेः ।
घोषान्विद्राव्य तरसा गोधनं जह्रुरोजसा ॥ ४-३३-४॥
ete matsyānupāgamya virāṭasya mahīpateḥ |
ghoṣānvidrāvya tarasā godhanaṃ jahrurojasā || 4-33-4||

MHB 4-33-5

षष्टिं गवां सहस्राणि कुरवः कालयन्ति ते ।
महता रथवंशेन परिवार्य समन्ततः ॥ ४-३३-५॥
ṣaṣṭiṃ gavāṃ sahasrāṇi kuravaḥ kālayanti te |
mahatā rathavaṃśena parivārya samantataḥ || 4-33-5||

MHB 4-33-6

गोपालानां तु घोषेषु हन्यतां तैर्महारथैः ।
आरावः सुमहानासीत्संप्रहारे भयंकरे ॥ ४-३३-६॥
gopālānāṃ tu ghoṣeṣu hanyatāṃ tairmahārathaiḥ |
ārāvaḥ sumahānāsītsaṃprahāre bhayaṃkare || 4-33-6||

MHB 4-33-7

गवाध्यक्षस्तु संत्रस्तो रथमास्थाय सत्वरः ।
जगाम नगरायैव परिक्रोशंस्तदार्तवत् ॥ ४-३३-७॥
gavādhyakṣastu saṃtrasto rathamāsthāya satvaraḥ |
jagāma nagarāyaiva parikrośaṃstadārtavat || 4-33-7||

MHB 4-33-8

स प्रविश्य पुरं राज्ञो नृपवेश्माभ्ययात्ततः ।
अवतीर्य रथात्तूर्णमाख्यातुं प्रविवेश ह ॥ ४-३३-८॥
sa praviśya puraṃ rājño nṛpaveśmābhyayāttataḥ |
avatīrya rathāttūrṇamākhyātuṃ praviveśa ha || 4-33-8||

MHB 4-33-9

दृष्ट्वा भूमिंजयं नाम पुत्रं मत्स्यस्य मानिनम् ।
तस्मै तत्सर्वमाचष्ट राष्ट्रस्य पशुकर्षणम् ॥ ४-३३-९॥
dṛṣṭvā bhūmiṃjayaṃ nāma putraṃ matsyasya māninam |
tasmai tatsarvamācaṣṭa rāṣṭrasya paśukarṣaṇam || 4-33-9||

MHB 4-33-10

षष्टिं गवां सहस्राणि कुरवः कालयन्ति ते ।
तद्विजेतुं समुत्तिष्ठ गोधनं राष्ट्रवर्धनम् ॥ ४-३३-१०॥
ṣaṣṭiṃ gavāṃ sahasrāṇi kuravaḥ kālayanti te |
tadvijetuṃ samuttiṣṭha godhanaṃ rāṣṭravardhanam || 4-33-10||

MHB 4-33-11

राजपुत्र हितप्रेप्सुः क्षिप्रं निर्याहि वै स्वयम् ।
त्वां हि मत्स्यो महीपालः शून्यपालमिहाकरोत् ॥ ४-३३-११॥
rājaputra hitaprepsuḥ kṣipraṃ niryāhi vai svayam |
tvāṃ hi matsyo mahīpālaḥ śūnyapālamihākarot || 4-33-11||

MHB 4-33-12

त्वया परिषदो मध्ये श्लाघते स नराधिपः ।
पुत्रो ममानुरूपश्च शूरश्चेति कुलोद्वहः ॥ ४-३३-१२॥
tvayā pariṣado madhye ślāghate sa narādhipaḥ |
putro mamānurūpaśca śūraśceti kulodvahaḥ || 4-33-12||

MHB 4-33-13

इष्वस्त्रे निपुणो योधः सदा वीरश्च मे सुतः ।
तस्य तत्सत्यमेवास्तु मनुष्येन्द्रस्य भाषितम् ॥ ४-३३-१३॥
iṣvastre nipuṇo yodhaḥ sadā vīraśca me sutaḥ |
tasya tatsatyamevāstu manuṣyendrasya bhāṣitam || 4-33-13||

MHB 4-33-14

आवर्तय कुरूञ्जित्वा पशून्पशुमतां वर ।
निर्दहैषामनीकानि भीमेन शरतेजसा ॥ ४-३३-१४॥
āvartaya kurūñjitvā paśūnpaśumatāṃ vara |
nirdahaiṣāmanīkāni bhīmena śaratejasā || 4-33-14||

MHB 4-33-15

धनुश्च्युतै रुक्मपुङ्खैः शरैः संनतपर्वभिः ।
द्विषतां भिन्ध्यनीकानि गजानामिव यूथपः ॥ ४-३३-१५॥
dhanuścyutai rukmapuṅkhaiḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ |
dviṣatāṃ bhindhyanīkāni gajānāmiva yūthapaḥ || 4-33-15||

MHB 4-33-16

पाशोपधानां ज्यातन्त्रीं चापदण्डां महास्वनाम् ।
शरवर्णां धनुर्वीणां शत्रुमध्ये प्रवादय ॥ ४-३३-१६॥
pāśopadhānāṃ jyātantrīṃ cāpadaṇḍāṃ mahāsvanām |
śaravarṇāṃ dhanurvīṇāṃ śatrumadhye pravādaya || 4-33-16||

MHB 4-33-17

श्वेता रजतसंकाशा रथे युज्यन्तु ते हयाः ।
ध्वजं च सिंहं सौवर्णमुच्छ्रयन्तु तवाभिभोः ॥ ४-३३-१७॥
śvetā rajatasaṃkāśā rathe yujyantu te hayāḥ |
dhvajaṃ ca siṃhaṃ sauvarṇamucchrayantu tavābhibhoḥ || 4-33-17||

MHB 4-33-18

रुक्मपुङ्खाः प्रसन्नाग्रा मुक्ता हस्तवता त्वया ।
छादयन्तु शराः सूर्यं राज्ञामायुर्निरोधिनः ॥ ४-३३-१८॥
rukmapuṅkhāḥ prasannāgrā muktā hastavatā tvayā |
chādayantu śarāḥ sūryaṃ rājñāmāyurnirodhinaḥ || 4-33-18||

MHB 4-33-19

रणे जित्वा कुरून्सर्वान्वज्रपाणिरिवासुरान् ।
यशो महदवाप्य त्वं प्रविशेदं पुरं पुनः ॥ ४-३३-१९॥
raṇe jitvā kurūnsarvānvajrapāṇirivāsurān |
yaśo mahadavāpya tvaṃ praviśedaṃ puraṃ punaḥ || 4-33-19||

MHB 4-33-20

त्वं हि राष्ट्रस्य परमा गतिर्मत्स्यपतेः सुतः ।
गतिमन्तो भवन्त्वद्य सर्वे विषयवासिनः ॥ ४-३३-२०॥
tvaṃ hi rāṣṭrasya paramā gatirmatsyapateḥ sutaḥ |
gatimanto bhavantvadya sarve viṣayavāsinaḥ || 4-33-20||

MHB 4-33-21

स्त्रीमध्य उक्तस्तेनासौ तद्वाक्यमभयंकरम् ।
अन्तःपुरे श्लाघमान इदं वचनमब्रवीत् ॥ ४-३३-२१॥
strīmadhya uktastenāsau tadvākyamabhayaṃkaram |
antaḥpure ślāghamāna idaṃ vacanamabravīt || 4-33-21||

Adhyaya: 34/67 (19)

MHB 4-34-1

उत्तर उवाच ।
अद्याहमनुगच्छेयं दृढधन्वा गवां पदम् ।
यदि मे सारथिः कश्चिद्भवेदश्वेषु कोविदः ॥ ४-३४-१॥
uttara uvāca |
adyāhamanugaccheyaṃ dṛḍhadhanvā gavāṃ padam |
yadi me sārathiḥ kaścidbhavedaśveṣu kovidaḥ || 4-34-1||

MHB 4-34-2

तमेव नाधिगच्छामि यो मे यन्ता भवेन्नरः ।
पश्यध्वं सारथिं क्षिप्रं मम युक्तं प्रयास्यतः ॥ ४-३४-२॥
tameva nādhigacchāmi yo me yantā bhavennaraḥ |
paśyadhvaṃ sārathiṃ kṣipraṃ mama yuktaṃ prayāsyataḥ || 4-34-2||

MHB 4-34-3

अष्टाविंशतिरात्रं वा मासं वा नूनमन्ततः ।
यत्तदासीन्महद्युद्धं तत्र मे सारथिर्हतः ॥ ४-३४-३॥
aṣṭāviṃśatirātraṃ vā māsaṃ vā nūnamantataḥ |
yattadāsīnmahadyuddhaṃ tatra me sārathirhataḥ || 4-34-3||

MHB 4-34-4

स लभेयं यदि त्वन्यं हययानविदं नरम् ।
त्वरावानद्य यात्वाहं समुच्छ्रितमहाध्वजम् ॥ ४-३४-४॥
sa labheyaṃ yadi tvanyaṃ hayayānavidaṃ naram |
tvarāvānadya yātvāhaṃ samucchritamahādhvajam || 4-34-4||

MHB 4-34-5

विगाह्य तत्परानीकं गजवाजिरथाकुलम् ।
शस्त्रप्रतापनिर्वीर्यान्कुरूञ्जित्वानये पशून् ॥ ४-३४-५॥
vigāhya tatparānīkaṃ gajavājirathākulam |
śastrapratāpanirvīryānkurūñjitvānaye paśūn || 4-34-5||

MHB 4-34-6

दुर्योधनं शांतनवं कर्णं वैकर्तनं कृपम् ।
द्रोणं च सह पुत्रेण महेष्वासान्समागतान् ॥ ४-३४-६॥
duryodhanaṃ śāṃtanavaṃ karṇaṃ vaikartanaṃ kṛpam |
droṇaṃ ca saha putreṇa maheṣvāsānsamāgatān || 4-34-6||

MHB 4-34-7

वित्रासयित्वा संग्रामे दानवानिव वज्रभृत् ।
अनेनैव मुहूर्तेन पुनः प्रत्यानये पशून् ॥ ४-३४-७॥
vitrāsayitvā saṃgrāme dānavāniva vajrabhṛt |
anenaiva muhūrtena punaḥ pratyānaye paśūn || 4-34-7||

MHB 4-34-8

शून्यमासाद्य कुरवः प्रयान्त्यादाय गोधनम् ।
किं नु शक्यं मया कर्तुं यदहं तत्र नाभवम् ॥ ४-३४-८॥
śūnyamāsādya kuravaḥ prayāntyādāya godhanam |
kiṃ nu śakyaṃ mayā kartuṃ yadahaṃ tatra nābhavam || 4-34-8||

MHB 4-34-9

पश्येयुरद्य मे वीर्यं कुरवस्ते समागताः ।
किं नु पार्थोऽर्जुनः साक्षादयमस्मान्प्रबाधते ॥ ४-३४-९॥
paśyeyuradya me vīryaṃ kuravaste samāgatāḥ |
kiṃ nu pārtho'rjunaḥ sākṣādayamasmānprabādhate || 4-34-9||

MHB 4-34-10

वैशंपायन उवाच ।
तस्य तद्वचनं स्त्रीषु भाषतः स्म पुनः पुनः ।
नामर्षयत पाञ्चाली बीभत्सोः परिकीर्तनम् ॥ ४-३४-१०॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tasya tadvacanaṃ strīṣu bhāṣataḥ sma punaḥ punaḥ |
nāmarṣayata pāñcālī bībhatsoḥ parikīrtanam || 4-34-10||

MHB 4-34-11

अथैनमुपसंगम्य स्त्रीमध्यात्सा तपस्विनी ।
व्रीडमानेव शनकैरिदं वचनमब्रवीत् ॥ ४-३४-११॥
athainamupasaṃgamya strīmadhyātsā tapasvinī |
vrīḍamāneva śanakairidaṃ vacanamabravīt || 4-34-11||

MHB 4-34-12

योऽसौ बृहद्वारणाभो युवा सुप्रियदर्शनः ।
बृहन्नडेति विख्यातः पार्थस्यासीत्स सारथिः ॥ ४-३४-१२॥
yo'sau bṛhadvāraṇābho yuvā supriyadarśanaḥ |
bṛhannaḍeti vikhyātaḥ pārthasyāsītsa sārathiḥ || 4-34-12||

MHB 4-34-13

धनुष्यनवरश्चासीत्तस्य शिष्यो महात्मनः ।
दृष्टपूर्वो मया वीर चरन्त्या पाण्डवान्प्रति ॥ ४-३४-१३॥
dhanuṣyanavaraścāsīttasya śiṣyo mahātmanaḥ |
dṛṣṭapūrvo mayā vīra carantyā pāṇḍavānprati || 4-34-13||

MHB 4-34-14

यदा तत्पावको दावमदहत्खाण्डवं महत् ।
अर्जुनस्य तदानेन संगृहीता हयोत्तमाः ॥ ४-३४-१४॥
yadā tatpāvako dāvamadahatkhāṇḍavaṃ mahat |
arjunasya tadānena saṃgṛhītā hayottamāḥ || 4-34-14||

MHB 4-34-15

तेन सारथिना पार्थः सर्वभूतानि सर्वशः ।
अजयत्खाण्डवप्रस्थे न हि यन्तास्ति तादृशः ॥ ४-३४-१५॥
tena sārathinā pārthaḥ sarvabhūtāni sarvaśaḥ |
ajayatkhāṇḍavaprasthe na hi yantāsti tādṛśaḥ || 4-34-15||

MHB 4-34-16

येयं कुमारी सुश्रोणी भगिनी ते यवीयसी ।
अस्याः स वचनं वीर करिष्यति न संशयः ॥ ४-३४-१६॥
yeyaṃ kumārī suśroṇī bhaginī te yavīyasī |
asyāḥ sa vacanaṃ vīra kariṣyati na saṃśayaḥ || 4-34-16||

MHB 4-34-17

यदि वै सारथिः स स्यात्कुरून्सर्वानसंशयम् ।
जित्वा गाश्च समादाय ध्रुवमागमनं भवेत् ॥ ४-३४-१७॥
yadi vai sārathiḥ sa syātkurūnsarvānasaṃśayam |
jitvā gāśca samādāya dhruvamāgamanaṃ bhavet || 4-34-17||

MHB 4-34-18

एवमुक्तः स सैरन्ध्र्या भगिनीं प्रत्यभाषत ।
गच्छ त्वमनवद्याङ्गि तामानय बृहन्नडाम् ॥ ४-३४-१८॥
evamuktaḥ sa sairandhryā bhaginīṃ pratyabhāṣata |
gaccha tvamanavadyāṅgi tāmānaya bṛhannaḍām || 4-34-18||

MHB 4-34-19

सा भ्रात्रा प्रेषिता शीघ्रमगच्छन्नर्तनागृहम् ।
यत्रास्ते स महाबाहुश्छन्नः सत्रेण पाण्डवः ॥ ४-३४-१९॥
sā bhrātrā preṣitā śīghramagacchannartanāgṛham |
yatrāste sa mahābāhuśchannaḥ satreṇa pāṇḍavaḥ || 4-34-19||

Adhyaya: 35/67 (26)

MHB 4-35-1

वैशंपायन उवाच ।
स तां दृष्ट्वा विशालाक्षीं राजपुत्रीं सखीं सखा ।
प्रहसन्नब्रवीद्राजन्कुत्रागमनमित्युत ॥ ४-३५-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
sa tāṃ dṛṣṭvā viśālākṣīṃ rājaputrīṃ sakhīṃ sakhā |
prahasannabravīdrājankutrāgamanamityuta || 4-35-1||

MHB 4-35-2

तमब्रवीद्राजपुत्री समुपेत्य नरर्षभम् ।
प्रणयं भावयन्ती स्म सखीमध्य इदं वचः ॥ ४-३५-२॥
tamabravīdrājaputrī samupetya nararṣabham |
praṇayaṃ bhāvayantī sma sakhīmadhya idaṃ vacaḥ || 4-35-2||

MHB 4-35-3

गावो राष्ट्रस्य कुरुभिः काल्यन्ते नो बृहन्नडे ।
तान्विजेतुं मम भ्राता प्रयास्यति धनुर्धरः ॥ ४-३५-३॥
gāvo rāṣṭrasya kurubhiḥ kālyante no bṛhannaḍe |
tānvijetuṃ mama bhrātā prayāsyati dhanurdharaḥ || 4-35-3||

MHB 4-35-4

नचिरं च हतस्तस्य संग्रामे रथसारथिः ।
तेन नास्ति समः सूतो योऽस्य सारथ्यमाचरेत् ॥ ४-३५-४॥
naciraṃ ca hatastasya saṃgrāme rathasārathiḥ |
tena nāsti samaḥ sūto yo'sya sārathyamācaret || 4-35-4||

MHB 4-35-5

तस्मै प्रयतमानाय सारथ्यर्थं बृहन्नडे ।
आचचक्षे हयज्ञाने सैरन्ध्री कौशलं तव ॥ ४-३५-५॥
tasmai prayatamānāya sārathyarthaṃ bṛhannaḍe |
ācacakṣe hayajñāne sairandhrī kauśalaṃ tava || 4-35-5||

MHB 4-35-6

सा सारथ्यं मम भ्रातुः कुरु साधु बृहन्नडे ।
पुरा दूरतरं गावो ह्रियन्ते कुरुभिर्हि नः ॥ ४-३५-६॥
sā sārathyaṃ mama bhrātuḥ kuru sādhu bṛhannaḍe |
purā dūrataraṃ gāvo hriyante kurubhirhi naḥ || 4-35-6||

MHB 4-35-7

अथैतद्वचनं मेऽद्य नियुक्ता न करिष्यसि ।
प्रणयादुच्यमाना त्वं परित्यक्ष्यामि जीवितम् ॥ ४-३५-७॥
athaitadvacanaṃ me'dya niyuktā na kariṣyasi |
praṇayāducyamānā tvaṃ parityakṣyāmi jīvitam || 4-35-7||

MHB 4-35-8

एवमुक्तस्तु सुश्रोण्या तया सख्या परंतपः ।
जगाम राजपुत्रस्य सकाशममितौजसः ॥ ४-३५-८॥
evamuktastu suśroṇyā tayā sakhyā paraṃtapaḥ |
jagāma rājaputrasya sakāśamamitaujasaḥ || 4-35-8||

MHB 4-35-9

तं सा व्रजन्तं त्वरितं प्रभिन्नमिव कुञ्जरम् ।
अन्वगच्छद्विशालाक्षी शिशुर्गजवधूरिव ॥ ४-३५-९॥
taṃ sā vrajantaṃ tvaritaṃ prabhinnamiva kuñjaram |
anvagacchadviśālākṣī śiśurgajavadhūriva || 4-35-9||

MHB 4-35-10

दूरादेव तु तं प्रेक्ष्य राजपुत्रोऽभ्यभाषत ।
त्वया सारथिना पार्थः खाण्डवेऽग्निमतर्पयत् ॥ ४-३५-१०॥
dūrādeva tu taṃ prekṣya rājaputro'bhyabhāṣata |
tvayā sārathinā pārthaḥ khāṇḍave'gnimatarpayat || 4-35-10||

MHB 4-35-11

पृथिवीमजयत्कृत्स्नां कुन्तीपुत्रो धनंजयः ।
सैरन्ध्री त्वां समाचष्ट सा हि जानाति पाण्डवान् ॥ ४-३५-११॥
pṛthivīmajayatkṛtsnāṃ kuntīputro dhanaṃjayaḥ |
sairandhrī tvāṃ samācaṣṭa sā hi jānāti pāṇḍavān || 4-35-11||

MHB 4-35-12

संयच्छ मामकानश्वांस्तथैव त्वं बृहन्नडे ।
कुरुभिर्योत्स्यमानस्य गोधनानि परीप्सतः ॥ ४-३५-१२॥
saṃyaccha māmakānaśvāṃstathaiva tvaṃ bṛhannaḍe |
kurubhiryotsyamānasya godhanāni parīpsataḥ || 4-35-12||

MHB 4-35-13

अर्जुनस्य किलासीस्त्वं सारथिर्दयितः पुरा ।
त्वयाजयत्सहायेन पृथिवीं पाण्डवर्षभः ॥ ४-३५-१३॥
arjunasya kilāsīstvaṃ sārathirdayitaḥ purā |
tvayājayatsahāyena pṛthivīṃ pāṇḍavarṣabhaḥ || 4-35-13||

MHB 4-35-14

एवमुक्ता प्रत्युवाच राजपुत्रं बृहन्नडा ।
का शक्तिर्मम सारथ्यं कर्तुं संग्राममूर्धनि ॥ ४-३५-१४॥
evamuktā pratyuvāca rājaputraṃ bṛhannaḍā |
kā śaktirmama sārathyaṃ kartuṃ saṃgrāmamūrdhani || 4-35-14||

MHB 4-35-15

गीतं वा यदि वा नृत्तं वादित्रं वा पृथग्विधम् ।
तत्करिष्यामि भद्रं ते सारथ्यं तु कुतो मयि ॥ ४-३५-१५॥
gītaṃ vā yadi vā nṛttaṃ vāditraṃ vā pṛthagvidham |
tatkariṣyāmi bhadraṃ te sārathyaṃ tu kuto mayi || 4-35-15||

MHB 4-35-16

उत्तर उवाच ।
बृहन्नडे गायनो वा नर्तनो वा पुनर्भव ।
क्षिप्रं मे रथमास्थाय निगृह्णीष्व हयोत्तमान् ॥ ४-३५-१६॥
uttara uvāca |
bṛhannaḍe gāyano vā nartano vā punarbhava |
kṣipraṃ me rathamāsthāya nigṛhṇīṣva hayottamān || 4-35-16||

MHB 4-35-17

वैशंपायन उवाच ।
स तत्र नर्मसंयुक्तमकरोत्पाण्डवो बहु ।
उत्तरायाः प्रमुखतः सर्वं जानन्नरिंदम ॥ ४-३५-१७॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
sa tatra narmasaṃyuktamakarotpāṇḍavo bahu |
uttarāyāḥ pramukhataḥ sarvaṃ jānannariṃdama || 4-35-17||

MHB 4-35-18

ऊर्ध्वमुत्क्षिप्य कवचं शरीरे प्रत्यमुञ्चत ।
कुमार्यस्तत्र तं दृष्ट्वा प्राहसन्पृथुलोचनाः ॥ ४-३५-१८॥
ūrdhvamutkṣipya kavacaṃ śarīre pratyamuñcata |
kumāryastatra taṃ dṛṣṭvā prāhasanpṛthulocanāḥ || 4-35-18||

MHB 4-35-19

स तु दृष्ट्वा विमुह्यन्तं स्वयमेवोत्तरस्ततः ।
कवचेन महार्हेण समनह्यद्बृहन्नडाम् ॥ ४-३५-१९॥
sa tu dṛṣṭvā vimuhyantaṃ svayamevottarastataḥ |
kavacena mahārheṇa samanahyadbṛhannaḍām || 4-35-19||

MHB 4-35-20

स बिभ्रत्कवचं चाग्र्यं स्वयमप्यंशुमत्प्रभम् ।
ध्वजं च सिंहमुच्छ्रित्य सारथ्ये समकल्पयत् ॥ ४-३५-२०॥
sa bibhratkavacaṃ cāgryaṃ svayamapyaṃśumatprabham |
dhvajaṃ ca siṃhamucchritya sārathye samakalpayat || 4-35-20||

MHB 4-35-21

धनूंषि च महार्हाणि बाणांश्च रुचिरान्बहून् ।
आदाय प्रययौ वीरः स बृहन्नडसारथिः ॥ ४-३५-२१॥
dhanūṃṣi ca mahārhāṇi bāṇāṃśca rucirānbahūn |
ādāya prayayau vīraḥ sa bṛhannaḍasārathiḥ || 4-35-21||

MHB 4-35-22

अथोत्तरा च कन्याश्च सख्यस्तामब्रुवंस्तदा ।
बृहन्नडे आनयेथा वासांसि रुचिराणि नः ॥ ४-३५-२२॥
athottarā ca kanyāśca sakhyastāmabruvaṃstadā |
bṛhannaḍe ānayethā vāsāṃsi rucirāṇi naḥ || 4-35-22||

MHB 4-35-23

पाञ्चालिकार्थं सूक्ष्माणि चित्राणि विविधानि च ।
विजित्य संग्रामगतान्भीष्मद्रोणमुखान्कुरून् ॥ ४-३५-२३॥
pāñcālikārthaṃ sūkṣmāṇi citrāṇi vividhāni ca |
vijitya saṃgrāmagatānbhīṣmadroṇamukhānkurūn || 4-35-23||

MHB 4-35-24

अथ ता ब्रुवतीः कन्याः सहिताः पाण्डुनन्दनः ।
प्रत्युवाच हसन्पार्थो मेघदुन्दुभिनिःस्वनः ॥ ४-३५-२४॥
atha tā bruvatīḥ kanyāḥ sahitāḥ pāṇḍunandanaḥ |
pratyuvāca hasanpārtho meghadundubhiniḥsvanaḥ || 4-35-24||

MHB 4-35-25

यद्युत्तरोऽयं संग्रामे विजेष्यति महारथान् ।
अथाहरिष्ये वासांसि दिव्यानि रुचिराणि च ॥ ४-३५-२५॥
yadyuttaro'yaṃ saṃgrāme vijeṣyati mahārathān |
athāhariṣye vāsāṃsi divyāni rucirāṇi ca || 4-35-25||

MHB 4-35-26

एवमुक्त्वा तु बीभत्सुस्ततः प्राचोदयद्धयान् ।
कुरूनभिमुखाञ्शूरो नानाध्वजपताकिनः ॥ ४-३५-२६॥
evamuktvā tu bībhatsustataḥ prācodayaddhayān |
kurūnabhimukhāñśūro nānādhvajapatākinaḥ || 4-35-26||

Adhyaya: 36/67 (47)

MHB 4-36-1

वैशंपायन उवाच ।
स राजधान्या निर्याय वैराटिः पृथिवींजयः ।
प्रयाहीत्यब्रवीत्सूतं यत्र ते कुरवो गताः ॥ ४-३६-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
sa rājadhānyā niryāya vairāṭiḥ pṛthivīṃjayaḥ |
prayāhītyabravītsūtaṃ yatra te kuravo gatāḥ || 4-36-1||

MHB 4-36-2

समवेतान्कुरून्यावज्जिगीषूनवजित्य वै ।
गाश्चैषां क्षिप्रमादाय पुनरायामि स्वं पुरम् ॥ ४-३६-२॥
samavetānkurūnyāvajjigīṣūnavajitya vai |
gāścaiṣāṃ kṣipramādāya punarāyāmi svaṃ puram || 4-36-2||

MHB 4-36-3

ततस्तांश्चोदयामास सदश्वान्पाण्डुनन्दनः ।
ते हया नरसिंहेन चोदिता वातरंहसः ।
आलिखन्त इवाकाशमूहुः काञ्चनमालिनः ॥ ४-३६-३॥
tatastāṃścodayāmāsa sadaśvānpāṇḍunandanaḥ |
te hayā narasiṃhena coditā vātaraṃhasaḥ |
ālikhanta ivākāśamūhuḥ kāñcanamālinaḥ || 4-36-3||

MHB 4-36-4

नातिदूरमथो यात्वा मत्स्यपुत्रधनंजयौ ।
अवेक्षेताममित्रघ्नौ कुरूणां बलिनां बलम् ।
श्मशानमभितो गत्वा आससाद कुरूनथ ॥ ४-३६-४॥
nātidūramatho yātvā matsyaputradhanaṃjayau |
avekṣetāmamitraghnau kurūṇāṃ balināṃ balam |
śmaśānamabhito gatvā āsasāda kurūnatha || 4-36-4||

MHB 4-36-5

तदनीकं महत्तेषां विबभौ सागरस्वनम् ।
सर्पमाणमिवाकाशे वनं बहुलपादपम् ॥ ४-३६-५॥
tadanīkaṃ mahatteṣāṃ vibabhau sāgarasvanam |
sarpamāṇamivākāśe vanaṃ bahulapādapam || 4-36-5||

MHB 4-36-6

ददृशे पार्थिवो रेणुर्जनितस्तेन सर्पता ।
दृष्टिप्रणाशो भूतानां दिवस्पृङ्नरसत्तम ॥ ४-३६-६॥
dadṛśe pārthivo reṇurjanitastena sarpatā |
dṛṣṭipraṇāśo bhūtānāṃ divaspṛṅnarasattama || 4-36-6||

MHB 4-36-7

तदनीकं महद्दृष्ट्वा गजाश्वरथसंकुलम् ।
कर्णदुर्योधनकृपैर्गुप्तं शांतनवेन च ॥ ४-३६-७॥
tadanīkaṃ mahaddṛṣṭvā gajāśvarathasaṃkulam |
karṇaduryodhanakṛpairguptaṃ śāṃtanavena ca || 4-36-7||

MHB 4-36-8

द्रोणेन च सपुत्रेण महेष्वासेन धीमता ।
हृष्टरोमा भयोद्विग्नः पार्थं वैराटिरब्रवीत् ॥ ४-३६-८॥
droṇena ca saputreṇa maheṣvāsena dhīmatā |
hṛṣṭaromā bhayodvignaḥ pārthaṃ vairāṭirabravīt || 4-36-8||

MHB 4-36-9

नोत्सहे कुरुभिर्योद्धुं रोमहर्षं हि पश्य मे ।
बहुप्रवीरमत्युग्रं देवैरपि दुरासदम् ।
प्रतियोद्धुं न शक्ष्यामि कुरुसैन्यमनन्तकम् ॥ ४-३६-९॥
notsahe kurubhiryoddhuṃ romaharṣaṃ hi paśya me |
bahupravīramatyugraṃ devairapi durāsadam |
pratiyoddhuṃ na śakṣyāmi kurusainyamanantakam || 4-36-9||

MHB 4-36-10

नाशंसे भारतीं सेनां प्रवेष्टुं भीमकार्मुकाम् ।
रथनागाश्वकलिलां पत्तिध्वजसमाकुलाम् ।
दृष्ट्वैव हि परानाजावात्मा प्रव्यथतीव मे ॥ ४-३६-१०॥
nāśaṃse bhāratīṃ senāṃ praveṣṭuṃ bhīmakārmukām |
rathanāgāśvakalilāṃ pattidhvajasamākulām |
dṛṣṭvaiva hi parānājāvātmā pravyathatīva me || 4-36-10||

MHB 4-36-11

यत्र द्रोणश्च भीष्मश्च कृपः कर्णो विविंशतिः ।
अश्वत्थामा विकर्णश्च सोमदत्तोऽथ बाह्लिकः ॥ ४-३६-११॥
yatra droṇaśca bhīṣmaśca kṛpaḥ karṇo viviṃśatiḥ |
aśvatthāmā vikarṇaśca somadatto'tha bāhlikaḥ || 4-36-11||

MHB 4-36-12

दुर्योधनस्तथा वीरो राजा च रथिनां वरः ।
द्युतिमन्तो महेष्वासाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥ ४-३६-१२॥
duryodhanastathā vīro rājā ca rathināṃ varaḥ |
dyutimanto maheṣvāsāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ || 4-36-12||

MHB 4-36-13

दृष्ट्वैव हि कुरूनेतान्व्यूढानीकान्प्रहारिणः ।
हृषितानि च रोमाणि कश्मलं चागतं मम ॥ ४-३६-१३॥
dṛṣṭvaiva hi kurūnetānvyūḍhānīkānprahāriṇaḥ |
hṛṣitāni ca romāṇi kaśmalaṃ cāgataṃ mama || 4-36-13||

MHB 4-36-14

वैशंपायन उवाच ।
अवियातो वियातस्य मौर्ख्याद्धूर्तस्य पश्यतः ।
परिदेवयते मन्दः सकाशे सव्यसाचिनः ॥ ४-३६-१४॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
aviyāto viyātasya maurkhyāddhūrtasya paśyataḥ |
paridevayate mandaḥ sakāśe savyasācinaḥ || 4-36-14||

MHB 4-36-15

त्रिगर्तान्मे पिता यातः शून्ये संप्रणिधाय माम् ।
सर्वां सेनामुपादाय न मे सन्तीह सैनिकाः ॥ ४-३६-१५॥
trigartānme pitā yātaḥ śūnye saṃpraṇidhāya mām |
sarvāṃ senāmupādāya na me santīha sainikāḥ || 4-36-15||

MHB 4-36-16

सोऽहमेको बहून्बालः कृतास्त्रानकृतश्रमः ।
प्रतियोद्धुं न शक्ष्यामि निवर्तस्व बृहन्नडे ॥ ४-३६-१६॥
so'hameko bahūnbālaḥ kṛtāstrānakṛtaśramaḥ |
pratiyoddhuṃ na śakṣyāmi nivartasva bṛhannaḍe || 4-36-16||

MHB 4-36-17

अर्जुन उवाच ।
भयेन दीनरूपोऽसि द्विषतां हर्षवर्धनः ।
न च तावत्कृतं किंचित्परैः कर्म रणाजिरे ॥ ४-३६-१७॥
arjuna uvāca |
bhayena dīnarūpo'si dviṣatāṃ harṣavardhanaḥ |
na ca tāvatkṛtaṃ kiṃcitparaiḥ karma raṇājire || 4-36-17||

MHB 4-36-18

स्वयमेव च मामात्थ वह मां कौरवान्प्रति ।
सोऽहं त्वां तत्र नेष्यामि यत्रैते बहुला ध्वजाः ॥ ४-३६-१८॥
svayameva ca māmāttha vaha māṃ kauravānprati |
so'haṃ tvāṃ tatra neṣyāmi yatraite bahulā dhvajāḥ || 4-36-18||

MHB 4-36-19

मध्यमामिषगृध्राणां कुरूणामाततायिनाम् ।
नेष्यामि त्वां महाबाहो पृथिव्यामपि युध्यताम् ॥ ४-३६-१९॥
madhyamāmiṣagṛdhrāṇāṃ kurūṇāmātatāyinām |
neṣyāmi tvāṃ mahābāho pṛthivyāmapi yudhyatām || 4-36-19||

MHB 4-36-20

तथा स्त्रीषु प्रतिश्रुत्य पौरुषं पुरुषेषु च ।
कत्थमानोऽभिनिर्याय किमर्थं न युयुत्ससे ॥ ४-३६-२०॥
tathā strīṣu pratiśrutya pauruṣaṃ puruṣeṣu ca |
katthamāno'bhiniryāya kimarthaṃ na yuyutsase || 4-36-20||

MHB 4-36-21

न चेद्विजित्य गास्तास्त्वं गृहान्वै प्रतियास्यसि ।
प्रहसिष्यन्ति वीर त्वां नरा नार्यश्च संगताः ॥ ४-३६-२१॥
na cedvijitya gāstāstvaṃ gṛhānvai pratiyāsyasi |
prahasiṣyanti vīra tvāṃ narā nāryaśca saṃgatāḥ || 4-36-21||

MHB 4-36-22

अहमप्यत्र सैरन्ध्र्या स्तुतः सारथ्यकर्मणि ।
न हि शक्ष्याम्यनिर्जित्य गाः प्रयातुं पुरं प्रति ॥ ४-३६-२२॥
ahamapyatra sairandhryā stutaḥ sārathyakarmaṇi |
na hi śakṣyāmyanirjitya gāḥ prayātuṃ puraṃ prati || 4-36-22||

MHB 4-36-23

स्तोत्रेण चैव सैरन्ध्र्यास्तव वाक्येन तेन च ।
कथं न युध्येयमहं कुरून्सर्वान्स्थिरो भव ॥ ४-३६-२३॥
stotreṇa caiva sairandhryāstava vākyena tena ca |
kathaṃ na yudhyeyamahaṃ kurūnsarvānsthiro bhava || 4-36-23||

MHB 4-36-24

उत्तर उवाच ।
कामं हरन्तु मत्स्यानां भूयांसं कुरवो धनम् ।
प्रहसन्तु च मां नार्यो नरा वापि बृहन्नडे ॥ ४-३६-२४॥
uttara uvāca |
kāmaṃ harantu matsyānāṃ bhūyāṃsaṃ kuravo dhanam |
prahasantu ca māṃ nāryo narā vāpi bṛhannaḍe || 4-36-24||

MHB 4-36-25

वैशंपायन उवाच ।
इत्युक्त्वा प्राद्रवद्भीतो रथात्प्रस्कन्द्य कुण्डली ।
त्यक्त्वा मानं स मन्दात्मा विसृज्य सशरं धनुः ॥ ४-३६-२५॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
ityuktvā prādravadbhīto rathātpraskandya kuṇḍalī |
tyaktvā mānaṃ sa mandātmā visṛjya saśaraṃ dhanuḥ || 4-36-25||

MHB 4-36-26

बृहन्नडोवाच ।
नैष पूर्वैः स्मृतो धर्मः क्षत्रियस्य पलायनम् ।
श्रेयस्ते मरणं युद्धे न भीतस्य पलायनम् ॥ ४-३६-२६॥
bṛhannaḍovāca |
naiṣa pūrvaiḥ smṛto dharmaḥ kṣatriyasya palāyanam |
śreyaste maraṇaṃ yuddhe na bhītasya palāyanam || 4-36-26||

MHB 4-36-27

वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्त्वा तु कौन्तेयः सोऽवप्लुत्य रथोत्तमात् ।
तमन्वधावद्धावन्तं राजपुत्रं धनंजयः ।
दीर्घां वेणीं विधुन्वानः साधु रक्ते च वाससी ॥ ४-३६-२७॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktvā tu kaunteyaḥ so'vaplutya rathottamāt |
tamanvadhāvaddhāvantaṃ rājaputraṃ dhanaṃjayaḥ |
dīrghāṃ veṇīṃ vidhunvānaḥ sādhu rakte ca vāsasī || 4-36-27||

MHB 4-36-28

विधूय वेणीं धावन्तमजानन्तोऽर्जुनं तदा ।
सैनिकाः प्राहसन्केचित्तथारूपमवेक्ष्य तम् ॥ ४-३६-२८॥
vidhūya veṇīṃ dhāvantamajānanto'rjunaṃ tadā |
sainikāḥ prāhasankecittathārūpamavekṣya tam || 4-36-28||

MHB 4-36-29

तं शीघ्रमभिधावन्तं संप्रेक्ष्य कुरवोऽब्रुवन् ।
क एष वेषप्रच्छन्नो भस्मनेव हुताशनः ॥ ४-३६-२९॥
taṃ śīghramabhidhāvantaṃ saṃprekṣya kuravo'bruvan |
ka eṣa veṣapracchanno bhasmaneva hutāśanaḥ || 4-36-29||

MHB 4-36-30

किंचिदस्य यथा पुंसः किंचिदस्य यथा स्त्रियः ।
सारूप्यमर्जुनस्येव क्लीबरूपं बिभर्ति च ॥ ४-३६-३०॥
kiṃcidasya yathā puṃsaḥ kiṃcidasya yathā striyaḥ |
sārūpyamarjunasyeva klībarūpaṃ bibharti ca || 4-36-30||

MHB 4-36-31

तदेवैतच्छिरोग्रीवं तौ बाहू परिघोपमौ ।
तद्वदेवास्य विक्रान्तं नायमन्यो धनंजयात् ॥ ४-३६-३१॥
tadevaitacchirogrīvaṃ tau bāhū parighopamau |
tadvadevāsya vikrāntaṃ nāyamanyo dhanaṃjayāt || 4-36-31||

MHB 4-36-32

अमरेष्विव देवेन्द्रो मानुषेषु धनंजयः ।
एकः कोऽस्मानुपायायादन्यो लोके धनंजयात् ॥ ४-३६-३२॥
amareṣviva devendro mānuṣeṣu dhanaṃjayaḥ |
ekaḥ ko'smānupāyāyādanyo loke dhanaṃjayāt || 4-36-32||

MHB 4-36-33

एकः पुत्रो विराटस्य शून्ये संनिहितः पुरे ।
स एष किल निर्यातो बालभावान्न पौरुषात् ॥ ४-३६-३३॥
ekaḥ putro virāṭasya śūnye saṃnihitaḥ pure |
sa eṣa kila niryāto bālabhāvānna pauruṣāt || 4-36-33||

MHB 4-36-34

सत्रेण नूनं छन्नं हि चरन्तं पार्थमर्जुनम् ।
उत्तरः सारथिं कृत्वा निर्यातो नगराद्बहिः ॥ ४-३६-३४॥
satreṇa nūnaṃ channaṃ hi carantaṃ pārthamarjunam |
uttaraḥ sārathiṃ kṛtvā niryāto nagarādbahiḥ || 4-36-34||

MHB 4-36-35

स नो मन्ये ध्वजान्दृष्ट्वा भीत एष पलायति ।
तं नूनमेष धावन्तं जिघृक्षति धनंजयः ॥ ४-३६-३५॥
sa no manye dhvajāndṛṣṭvā bhīta eṣa palāyati |
taṃ nūnameṣa dhāvantaṃ jighṛkṣati dhanaṃjayaḥ || 4-36-35||

MHB 4-36-36

इति स्म कुरवः सर्वे विमृशन्तः पृथक्पृथक् ।
न च व्यवसितुं किंचिदुत्तरं शक्नुवन्ति ते ।
छन्नं तथा तं सत्रेण पाण्डवं प्रेक्ष्य भारत ॥ ४-३६-३६॥
iti sma kuravaḥ sarve vimṛśantaḥ pṛthakpṛthak |
na ca vyavasituṃ kiṃciduttaraṃ śaknuvanti te |
channaṃ tathā taṃ satreṇa pāṇḍavaṃ prekṣya bhārata || 4-36-36||

MHB 4-36-37

उत्तरं तु प्रधावन्तमनुद्रुत्य धनंजयः ।
गत्वा पदशतं तूर्णं केशपक्षे परामृशत् ॥ ४-३६-३७॥
uttaraṃ tu pradhāvantamanudrutya dhanaṃjayaḥ |
gatvā padaśataṃ tūrṇaṃ keśapakṣe parāmṛśat || 4-36-37||

MHB 4-36-38

सोऽर्जुनेन परामृष्टः पर्यदेवयदार्तवत् ।
बहुलं कृपणं चैव विराटस्य सुतस्तदा ॥ ४-३६-३८॥
so'rjunena parāmṛṣṭaḥ paryadevayadārtavat |
bahulaṃ kṛpaṇaṃ caiva virāṭasya sutastadā || 4-36-38||

MHB 4-36-39

शातकुम्भस्य शुद्धस्य शतं निष्कान्ददामि ते ।
मणीनष्टौ च वैडूर्यान्हेमबद्धान्महाप्रभान् ॥ ४-३६-३९॥
śātakumbhasya śuddhasya śataṃ niṣkāndadāmi te |
maṇīnaṣṭau ca vaiḍūryānhemabaddhānmahāprabhān || 4-36-39||

MHB 4-36-40

हेमदण्डप्रतिच्छन्नं रथं युक्तं च सुव्रजैः ।
मत्तांश्च दश मातङ्गान्मुञ्च मां त्वं बृहन्नडे ॥ ४-३६-४०॥
hemadaṇḍapraticchannaṃ rathaṃ yuktaṃ ca suvrajaiḥ |
mattāṃśca daśa mātaṅgānmuñca māṃ tvaṃ bṛhannaḍe || 4-36-40||

MHB 4-36-41

वैशंपायन उवाच ।
एवमादीनि वाक्यानि विलपन्तमचेतसम् ।
प्रहस्य पुरुषव्याघ्रो रथस्यान्तिकमानयत् ॥ ४-३६-४१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamādīni vākyāni vilapantamacetasam |
prahasya puruṣavyāghro rathasyāntikamānayat || 4-36-41||

MHB 4-36-42

अथैनमब्रवीत्पार्थो भयार्तं नष्टचेतसम् ।
यदि नोत्सहसे योद्धुं शत्रुभिः शत्रुकर्शन ।
एहि मे त्वं हयान्यच्छ युध्यमानस्य शत्रुभिः ॥ ४-३६-४२॥
athainamabravītpārtho bhayārtaṃ naṣṭacetasam |
yadi notsahase yoddhuṃ śatrubhiḥ śatrukarśana |
ehi me tvaṃ hayānyaccha yudhyamānasya śatrubhiḥ || 4-36-42||

MHB 4-36-43

प्रयाह्येतद्रथानीकं मद्बाहुबलरक्षितः ।
अप्रधृष्यतमं घोरं गुप्तं वीरैर्महारथैः ॥ ४-३६-४३॥
prayāhyetadrathānīkaṃ madbāhubalarakṣitaḥ |
apradhṛṣyatamaṃ ghoraṃ guptaṃ vīrairmahārathaiḥ || 4-36-43||

MHB 4-36-44

मा भैस्त्वं राजपुत्राग्र्य क्षत्रियोऽसि परंतप ।
अहं वै कुरुभिर्योत्स्याम्यवजेष्यामि ते पशून् ॥ ४-३६-४४॥
mā bhaistvaṃ rājaputrāgrya kṣatriyo'si paraṃtapa |
ahaṃ vai kurubhiryotsyāmyavajeṣyāmi te paśūn || 4-36-44||

MHB 4-36-45

प्रविश्यैतद्रथानीकमप्रधृष्यं दुरासदम् ।
यन्ता भूस्त्वं नरश्रेष्ठ योत्स्येऽहं कुरुभिः सह ॥ ४-३६-४५॥
praviśyaitadrathānīkamapradhṛṣyaṃ durāsadam |
yantā bhūstvaṃ naraśreṣṭha yotsye'haṃ kurubhiḥ saha || 4-36-45||

MHB 4-36-46

एवं ब्रुवाणो बीभत्सुर्वैराटिमपराजितः ।
समाश्वास्य मुहूर्तं तमुत्तरं भरतर्षभ ॥ ४-३६-४६॥
evaṃ bruvāṇo bībhatsurvairāṭimaparājitaḥ |
samāśvāsya muhūrtaṃ tamuttaraṃ bharatarṣabha || 4-36-46||

MHB 4-36-47

तत एनं विचेष्टन्तमकामं भयपीडितम् ।
रथमारोपयामास पार्थः प्रहरतां वरः ॥ ४-३६-४७॥
tata enaṃ viceṣṭantamakāmaṃ bhayapīḍitam |
rathamāropayāmāsa pārthaḥ praharatāṃ varaḥ || 4-36-47||

Adhyaya: 37/67 (16)

MHB 4-37-1

वैशंपायन उवाच ।
तं दृष्ट्वा क्लीबवेषेण रथस्थं नरपुंगवम् ।
शमीमभिमुखं यान्तं रथमारोप्य चोत्तरम् ॥ ४-३७-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
taṃ dṛṣṭvā klībaveṣeṇa rathasthaṃ narapuṃgavam |
śamīmabhimukhaṃ yāntaṃ rathamāropya cottaram || 4-37-1||

MHB 4-37-2

भीष्मद्रोणमुखास्तत्र कुरूणां रथसत्तमाः ।
वित्रस्तमनसः सर्वे धनंजयकृताद्भयात् ॥ ४-३७-२॥
bhīṣmadroṇamukhāstatra kurūṇāṃ rathasattamāḥ |
vitrastamanasaḥ sarve dhanaṃjayakṛtādbhayāt || 4-37-2||

MHB 4-37-3

तानवेक्ष्य हतोत्साहानुत्पातानपि चाद्भुतान् ।
गुरुः शस्त्रभृतां श्रेष्ठो भारद्वाजोऽभ्यभाषत ॥ ४-३७-३॥
tānavekṣya hatotsāhānutpātānapi cādbhutān |
guruḥ śastrabhṛtāṃ śreṣṭho bhāradvājo'bhyabhāṣata || 4-37-3||

MHB 4-37-4

चलाश्च वाताः संवान्ति रूक्षाः परुषनिःस्वनाः ।
भस्मवर्णप्रकाशेन तमसा संवृतं नभः ॥ ४-३७-४॥
calāśca vātāḥ saṃvānti rūkṣāḥ paruṣaniḥsvanāḥ |
bhasmavarṇaprakāśena tamasā saṃvṛtaṃ nabhaḥ || 4-37-4||

MHB 4-37-5

रूक्षवर्णाश्च जलदा दृश्यन्तेऽद्भुतदर्शनाः ।
निःसरन्ति च कोशेभ्यः शस्त्राणि विविधानि च ॥ ४-३७-५॥
rūkṣavarṇāśca jaladā dṛśyante'dbhutadarśanāḥ |
niḥsaranti ca kośebhyaḥ śastrāṇi vividhāni ca || 4-37-5||

MHB 4-37-6

शिवाश्च विनदन्त्येता दीप्तायां दिशि दारुणाः ।
हयाश्चाश्रूणि मुञ्चन्ति ध्वजाः कम्पन्त्यकम्पिताः ॥ ४-३७-६॥
śivāśca vinadantyetā dīptāyāṃ diśi dāruṇāḥ |
hayāścāśrūṇi muñcanti dhvajāḥ kampantyakampitāḥ || 4-37-6||

MHB 4-37-7

यादृशान्यत्र रूपाणि संदृश्यन्ते बहून्यपि ।
यत्ता भवन्तस्तिष्ठन्तु स्याद्युद्धं समुपस्थितम् ॥ ४-३७-७॥
yādṛśānyatra rūpāṇi saṃdṛśyante bahūnyapi |
yattā bhavantastiṣṭhantu syādyuddhaṃ samupasthitam || 4-37-7||

MHB 4-37-8

रक्षध्वमपि चात्मानं व्यूहध्वं वाहिनीमपि ।
वैशसं च प्रतीक्षध्वं रक्षध्वं चापि गोधनम् ॥ ४-३७-८॥
rakṣadhvamapi cātmānaṃ vyūhadhvaṃ vāhinīmapi |
vaiśasaṃ ca pratīkṣadhvaṃ rakṣadhvaṃ cāpi godhanam || 4-37-8||

MHB 4-37-9

एष वीरो महेष्वासः सर्वशस्त्रभृतां वरः ।
आगतः क्लीबवेषेण पार्थो नास्त्यत्र संशयः ॥ ४-३७-९॥
eṣa vīro maheṣvāsaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ |
āgataḥ klībaveṣeṇa pārtho nāstyatra saṃśayaḥ || 4-37-9||

MHB 4-37-10

स एष पार्थो विक्रान्तः सव्यसाची परंतपः ।
नायुद्धेन निवर्तेत सर्वैरपि मरुद्गणैः ॥ ४-३७-१०॥
sa eṣa pārtho vikrāntaḥ savyasācī paraṃtapaḥ |
nāyuddhena nivarteta sarvairapi marudgaṇaiḥ || 4-37-10||

MHB 4-37-11

क्लेशितश्च वने शूरो वासवेन च शिक्षितः ।
अमर्षवशमापन्नो योत्स्यते नात्र संशयः ॥ ४-३७-११॥
kleśitaśca vane śūro vāsavena ca śikṣitaḥ |
amarṣavaśamāpanno yotsyate nātra saṃśayaḥ || 4-37-11||

MHB 4-37-12

नेहास्य प्रतियोद्धारमहं पश्यामि कौरवाः ।
महादेवोऽपि पार्थेन श्रूयते युधि तोषितः ॥ ४-३७-१२॥
nehāsya pratiyoddhāramahaṃ paśyāmi kauravāḥ |
mahādevo'pi pārthena śrūyate yudhi toṣitaḥ || 4-37-12||

MHB 4-37-13

कर्ण उवाच ।
सदा भवान्फल्गुनस्य गुणैरस्मान्विकत्थसे ।
न चार्जुनः कला पूर्णा मम दुर्योधनस्य वा ॥ ४-३७-१३॥
karṇa uvāca |
sadā bhavānphalgunasya guṇairasmānvikatthase |
na cārjunaḥ kalā pūrṇā mama duryodhanasya vā || 4-37-13||

MHB 4-37-14

दुर्योधन उवाच ।
यद्येष पार्थो राधेय कृतं कार्यं भवेन्मम ।
ज्ञाताः पुनश्चरिष्यन्ति द्वादशान्यान्हि वत्सरान् ॥ ४-३७-१४॥
duryodhana uvāca |
yadyeṣa pārtho rādheya kṛtaṃ kāryaṃ bhavenmama |
jñātāḥ punaścariṣyanti dvādaśānyānhi vatsarān || 4-37-14||

MHB 4-37-15

अथैष कश्चिदेवान्यः क्लीबवेषेण मानवः ।
शरैरेनं सुनिशितैः पातयिष्यामि भूतले ॥ ४-३७-१५॥
athaiṣa kaścidevānyaḥ klībaveṣeṇa mānavaḥ |
śarairenaṃ suniśitaiḥ pātayiṣyāmi bhūtale || 4-37-15||

MHB 4-37-16

वैशंपायन उवाच ।
तस्मिन्ब्रुवति तद्वाक्यं धार्तराष्ट्रे परंतपे ।
भीष्मो द्रोणः कृपो द्रौणिः पौरुषं तदपूजयन् ॥ ४-३७-१६॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tasminbruvati tadvākyaṃ dhārtarāṣṭre paraṃtape |
bhīṣmo droṇaḥ kṛpo drauṇiḥ pauruṣaṃ tadapūjayan || 4-37-16||

Adhyaya: 38/67 (58)

MHB 4-38-1

वैशंपायन उवाच ।
तां शमीमुपसंगम्य पार्थो वैराटिमब्रवीत् ।
सुकुमारं समाज्ञातं संग्रामे नातिकोविदम् ॥ ४-३८-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tāṃ śamīmupasaṃgamya pārtho vairāṭimabravīt |
sukumāraṃ samājñātaṃ saṃgrāme nātikovidam || 4-38-1||

MHB 4-38-2

समादिष्टो मया क्षिप्रं धनूंष्यवहरोत्तर ।
नेमानि हि त्वदीयानि सोढुं शक्ष्यन्ति मे बलम् ॥ ४-३८-२॥
samādiṣṭo mayā kṣipraṃ dhanūṃṣyavaharottara |
nemāni hi tvadīyāni soḍhuṃ śakṣyanti me balam || 4-38-2||

MHB 4-38-3

भारं वापि गुरुं हर्तुं कुञ्जरं वा प्रमर्दितुम् ।
मम वा बाहुविक्षेपं शत्रूनिह विजेष्यतः ॥ ४-३८-३॥
bhāraṃ vāpi guruṃ hartuṃ kuñjaraṃ vā pramarditum |
mama vā bāhuvikṣepaṃ śatrūniha vijeṣyataḥ || 4-38-3||

MHB 4-38-4

तस्माद्भूमिंजयारोह शमीमेतां पलाशिनीम् ।
अस्यां हि पाण्डुपुत्राणां धनूंषि निहितान्युत ॥ ४-३८-४॥
tasmādbhūmiṃjayāroha śamīmetāṃ palāśinīm |
asyāṃ hi pāṇḍuputrāṇāṃ dhanūṃṣi nihitānyuta || 4-38-4||

MHB 4-38-5

युधिष्ठिरस्य भीमस्य बीभत्सोर्यमयोस्तथा ।
ध्वजाः शराश्च शूराणां दिव्यानि कवचानि च ॥ ४-३८-५॥
yudhiṣṭhirasya bhīmasya bībhatsoryamayostathā |
dhvajāḥ śarāśca śūrāṇāṃ divyāni kavacāni ca || 4-38-5||

MHB 4-38-6

अत्र चैतन्महावीर्यं धनुः पार्थस्य गाण्डिवम् ।
एकं शतसहस्रेण संमितं राष्ट्रवर्धनम् ॥ ४-३८-६॥
atra caitanmahāvīryaṃ dhanuḥ pārthasya gāṇḍivam |
ekaṃ śatasahasreṇa saṃmitaṃ rāṣṭravardhanam || 4-38-6||

MHB 4-38-7

व्यायामसहमत्यर्थं तृणराजसमं महत् ।
सर्वायुधमहामात्रं शत्रुसंबाधकारकम् ॥ ४-३८-७॥
vyāyāmasahamatyarthaṃ tṛṇarājasamaṃ mahat |
sarvāyudhamahāmātraṃ śatrusaṃbādhakārakam || 4-38-7||

MHB 4-38-8

सुवर्णविकृतं दिव्यं श्लक्ष्णमायतमव्रणम् ।
अलं भारं गुरुं वोढुं दारुणं चारुदर्शनम् ।
तादृशान्येव सर्वाणि बलवन्ति दृढानि च ॥ ४-३८-८॥
suvarṇavikṛtaṃ divyaṃ ślakṣṇamāyatamavraṇam |
alaṃ bhāraṃ guruṃ voḍhuṃ dāruṇaṃ cārudarśanam |
tādṛśānyeva sarvāṇi balavanti dṛḍhāni ca || 4-38-8||

MHB 4-38-9

उत्तर उवाच ।
अस्मिन्वृक्षे किलोद्बद्धं शरीरमिति नः श्रुतम् ।
तदहं राजपुत्रः सन्स्पृशेयं पाणिना कथम् ॥ ४-३८-९॥
uttara uvāca |
asminvṛkṣe kilodbaddhaṃ śarīramiti naḥ śrutam |
tadahaṃ rājaputraḥ sanspṛśeyaṃ pāṇinā katham || 4-38-9||

MHB 4-38-10

नैवंविधं मया युक्तमालब्धुं क्षत्रयोनिना ।
महता राजपुत्रेण मन्त्रयज्ञविदा सता ॥ ४-३८-१०॥
naivaṃvidhaṃ mayā yuktamālabdhuṃ kṣatrayoninā |
mahatā rājaputreṇa mantrayajñavidā satā || 4-38-10||

MHB 4-38-11

स्पृष्टवन्तं शरीरं मां शववाहमिवाशुचिम् ।
कथं वा व्यवहार्यं वै कुर्वीथास्त्वं बृहन्नडे ॥ ४-३८-११॥
spṛṣṭavantaṃ śarīraṃ māṃ śavavāhamivāśucim |
kathaṃ vā vyavahāryaṃ vai kurvīthāstvaṃ bṛhannaḍe || 4-38-11||

MHB 4-38-12

बृहन्नडोवाच ।
व्यवहार्यश्च राजेन्द्र शुचिश्चैव भविष्यसि ।
धनूंष्येतानि मा भैस्त्वं शरीरं नात्र विद्यते ॥ ४-३८-१२॥
bṛhannaḍovāca |
vyavahāryaśca rājendra śuciścaiva bhaviṣyasi |
dhanūṃṣyetāni mā bhaistvaṃ śarīraṃ nātra vidyate || 4-38-12||

MHB 4-38-13

दायादं मत्स्यराजस्य कुले जातं मनस्विनम् ।
कथं त्वा निन्दितं कर्म कारयेयं नृपात्मज ॥ ४-३८-१३॥
dāyādaṃ matsyarājasya kule jātaṃ manasvinam |
kathaṃ tvā ninditaṃ karma kārayeyaṃ nṛpātmaja || 4-38-13||

MHB 4-38-14

वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्तः स पार्थेन रथात्प्रस्कन्द्य कुण्डली ।
आरुरोह शमीवृक्षं वैराटिरवशस्तदा ॥ ४-३८-१४॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktaḥ sa pārthena rathātpraskandya kuṇḍalī |
āruroha śamīvṛkṣaṃ vairāṭiravaśastadā || 4-38-14||

MHB 4-38-15

तमन्वशासच्छत्रुघ्नो रथे तिष्ठन्धनंजयः ।
परिवेष्टनमेतेषां क्षिप्रं चैव व्यपानुद ॥ ४-३८-१५॥
tamanvaśāsacchatrughno rathe tiṣṭhandhanaṃjayaḥ |
pariveṣṭanameteṣāṃ kṣipraṃ caiva vyapānuda || 4-38-15||

MHB 4-38-16

तथा संनहनान्येषां परिमुच्य समन्ततः ।
अपश्यद्गाण्डिवं तत्र चतुर्भिरपरैः सह ॥ ४-३८-१६॥
tathā saṃnahanānyeṣāṃ parimucya samantataḥ |
apaśyadgāṇḍivaṃ tatra caturbhiraparaiḥ saha || 4-38-16||

MHB 4-38-17

तेषां विमुच्यमानानां धनुषामर्कवर्चसाम् ।
विनिश्चेरुः प्रभा दिव्या ग्रहाणामुदयेष्विव ॥ ४-३८-१७॥
teṣāṃ vimucyamānānāṃ dhanuṣāmarkavarcasām |
viniśceruḥ prabhā divyā grahāṇāmudayeṣviva || 4-38-17||

MHB 4-38-18

स तेषां रूपमालोक्य भोगिनामिव जृम्भताम् ।
हृष्टरोमा भयोद्विग्नः क्षणेन समपद्यत ॥ ४-३८-१८॥
sa teṣāṃ rūpamālokya bhogināmiva jṛmbhatām |
hṛṣṭaromā bhayodvignaḥ kṣaṇena samapadyata || 4-38-18||

MHB 4-38-19

संस्पृश्य तानि चापानि भानुमन्ति बृहन्ति च ।
वैराटिरर्जुनं राजन्निदं वचनमब्रवीत् ॥ ४-३८-१९॥
saṃspṛśya tāni cāpāni bhānumanti bṛhanti ca |
vairāṭirarjunaṃ rājannidaṃ vacanamabravīt || 4-38-19||

MHB 4-38-20

उत्तर उवाच ।
बिन्दवो जातरूपस्य शतं यस्मिन्निपातिताः ।
सहस्रकोटि सौवर्णाः कस्यैतद्धनुरुत्तमम् ॥ ४-३८-२०॥
uttara uvāca |
bindavo jātarūpasya śataṃ yasminnipātitāḥ |
sahasrakoṭi sauvarṇāḥ kasyaitaddhanuruttamam || 4-38-20||

MHB 4-38-21

वारणा यस्य सौवर्णाः पृष्ठे भासन्ति दंशिताः ।
सुपार्श्वं सुग्रहं चैव कस्यैतद्धनुरुत्तमम् ॥ ४-३८-२१॥
vāraṇā yasya sauvarṇāḥ pṛṣṭhe bhāsanti daṃśitāḥ |
supārśvaṃ sugrahaṃ caiva kasyaitaddhanuruttamam || 4-38-21||

MHB 4-38-22

तपनीयस्य शुद्धस्य षष्टिर्यस्येन्द्रगोपकाः ।
पृष्ठे विभक्ताः शोभन्ते कस्यैतद्धनुरुत्तमम् ॥ ४-३८-२२॥
tapanīyasya śuddhasya ṣaṣṭiryasyendragopakāḥ |
pṛṣṭhe vibhaktāḥ śobhante kasyaitaddhanuruttamam || 4-38-22||

MHB 4-38-23

सूर्या यत्र च सौवर्णास्त्रयो भासन्ति दंशिताः ।
तेजसा प्रज्वलन्तो हि कस्यैतद्धनुरुत्तमम् ॥ ४-३८-२३॥
sūryā yatra ca sauvarṇāstrayo bhāsanti daṃśitāḥ |
tejasā prajvalanto hi kasyaitaddhanuruttamam || 4-38-23||

MHB 4-38-24

शालभा यत्र सौवर्णास्तपनीयविचित्रिताः ।
सुवर्णमणिचित्रं च कस्यैतद्धनुरुत्तमम् ॥ ४-३८-२४॥
śālabhā yatra sauvarṇāstapanīyavicitritāḥ |
suvarṇamaṇicitraṃ ca kasyaitaddhanuruttamam || 4-38-24||

MHB 4-38-25

इमे च कस्य नाराचाः सहस्रा लोमवाहिनः ।
समन्तात्कलधौताग्रा उपासङ्गे हिरण्मये ॥ ४-३८-२५॥
ime ca kasya nārācāḥ sahasrā lomavāhinaḥ |
samantātkaladhautāgrā upāsaṅge hiraṇmaye || 4-38-25||

MHB 4-38-26

विपाठाः पृथवः कस्य गार्ध्रपत्राः शिलाशिताः ।
हारिद्रवर्णाः सुनसाः पीताः सर्वायसाः शराः ॥ ४-३८-२६॥
vipāṭhāḥ pṛthavaḥ kasya gārdhrapatrāḥ śilāśitāḥ |
hāridravarṇāḥ sunasāḥ pītāḥ sarvāyasāḥ śarāḥ || 4-38-26||

MHB 4-38-27

कस्यायमसितावापः पञ्चशार्दूललक्षणः ।
वराहकर्णव्यामिश्रः शरान्धारयते दश ॥ ४-३८-२७॥
kasyāyamasitāvāpaḥ pañcaśārdūlalakṣaṇaḥ |
varāhakarṇavyāmiśraḥ śarāndhārayate daśa || 4-38-27||

MHB 4-38-28

कस्येमे पृथवो दीर्घाः सर्वपारशवाः शराः ।
शतानि सप्त तिष्ठन्ति नाराचा रुधिराशनाः ॥ ४-३८-२८॥
kasyeme pṛthavo dīrghāḥ sarvapāraśavāḥ śarāḥ |
śatāni sapta tiṣṭhanti nārācā rudhirāśanāḥ || 4-38-28||

MHB 4-38-29

कस्येमे शुकपत्राभैः पूर्वैरर्धैः सुवाससः ।
उत्तरैरायसैः पीतैर्हेमपुङ्खैः शिलाशितैः ॥ ४-३८-२९॥
kasyeme śukapatrābhaiḥ pūrvairardhaiḥ suvāsasaḥ |
uttarairāyasaiḥ pītairhemapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ || 4-38-29||

MHB 4-38-30

कस्यायं सायको दीर्घः शिलीपृष्ठः शिलीमुखः ।
वैयाघ्रकोशे निहितो हेमचित्रत्सरुर्महान् ॥ ४-३८-३०॥
kasyāyaṃ sāyako dīrghaḥ śilīpṛṣṭhaḥ śilīmukhaḥ |
vaiyāghrakośe nihito hemacitratsarurmahān || 4-38-30||

MHB 4-38-31

सुफलश्चित्रकोशश्च किङ्किणीसायको महान् ।
कस्य हेमत्सरुर्दिव्यः खड्गः परमनिर्व्रणः ॥ ४-३८-३१॥
suphalaścitrakośaśca kiṅkiṇīsāyako mahān |
kasya hematsarurdivyaḥ khaḍgaḥ paramanirvraṇaḥ || 4-38-31||

MHB 4-38-32

कस्यायं विमलः खड्गो गव्ये कोशे समर्पितः ।
हेमत्सरुरनाधृष्यो नैषध्यो भारसाधनः ॥ ४-३८-३२॥
kasyāyaṃ vimalaḥ khaḍgo gavye kośe samarpitaḥ |
hematsaruranādhṛṣyo naiṣadhyo bhārasādhanaḥ || 4-38-32||

MHB 4-38-33

कस्य पाञ्चनखे कोशे सायको हेमविग्रहः ।
प्रमाणरूपसंपन्नः पीत आकाशसंनिभः ॥ ४-३८-३३॥
kasya pāñcanakhe kośe sāyako hemavigrahaḥ |
pramāṇarūpasaṃpannaḥ pīta ākāśasaṃnibhaḥ || 4-38-33||

MHB 4-38-34

कस्य हेममये कोशे सुतप्ते पावकप्रभे ।
निस्त्रिंशोऽयं गुरुः पीतः सैक्यः परमनिर्व्रणः ॥ ४-३८-३४॥
kasya hemamaye kośe sutapte pāvakaprabhe |
nistriṃśo'yaṃ guruḥ pītaḥ saikyaḥ paramanirvraṇaḥ || 4-38-34||

MHB 4-38-35

निर्दिशस्व यथातत्त्वं मया पृष्टा बृहन्नडे ।
विस्मयो मे परो जातो दृष्ट्वा सर्वमिदं महत् ॥ ४-३८-३५॥
nirdiśasva yathātattvaṃ mayā pṛṣṭā bṛhannaḍe |
vismayo me paro jāto dṛṣṭvā sarvamidaṃ mahat || 4-38-35||

MHB 4-38-36

बृहन्नडोवाच ।
यन्मां पूर्वमिहापृच्छः शत्रुसेनानिबर्हणम् ।
गाण्डीवमेतत्पार्थस्य लोकेषु विदितं धनुः ॥ ४-३८-३६॥
bṛhannaḍovāca |
yanmāṃ pūrvamihāpṛcchaḥ śatrusenānibarhaṇam |
gāṇḍīvametatpārthasya lokeṣu viditaṃ dhanuḥ || 4-38-36||

MHB 4-38-37

सर्वायुधमहामात्रं शातकुम्भपरिष्कृतम् ।
एतत्तदर्जुनस्यासीद्गाण्डीवं परमायुधम् ॥ ४-३८-३७॥
sarvāyudhamahāmātraṃ śātakumbhapariṣkṛtam |
etattadarjunasyāsīdgāṇḍīvaṃ paramāyudham || 4-38-37||

MHB 4-38-38

यत्तच्छतसहस्रेण संमितं राष्ट्रवर्धनम् ।
येन देवान्मनुष्यांश्च पार्थो विषहते मृधे ॥ ४-३८-३८॥
yattacchatasahasreṇa saṃmitaṃ rāṣṭravardhanam |
yena devānmanuṣyāṃśca pārtho viṣahate mṛdhe || 4-38-38||

MHB 4-38-39

देवदानवगन्धर्वैः पूजितं शाश्वतीः समाः ।
एतद्वर्षसहस्रं तु ब्रह्मा पूर्वमधारयत् ॥ ४-३८-३९॥
devadānavagandharvaiḥ pūjitaṃ śāśvatīḥ samāḥ |
etadvarṣasahasraṃ tu brahmā pūrvamadhārayat || 4-38-39||

MHB 4-38-40

ततोऽनन्तरमेवाथ प्रजापतिरधारयत् ।
त्रीणि पञ्चशतं चैव शक्रोऽशीति च पञ्च च ॥ ४-३८-४०॥
tato'nantaramevātha prajāpatiradhārayat |
trīṇi pañcaśataṃ caiva śakro'śīti ca pañca ca || 4-38-40||

MHB 4-38-41

सोमः पञ्चशतं राजा तथैव वरुणः शतम् ।
पार्थः पञ्च च षष्टिं च वर्षाणि श्वेतवाहनः ॥ ४-३८-४१॥
somaḥ pañcaśataṃ rājā tathaiva varuṇaḥ śatam |
pārthaḥ pañca ca ṣaṣṭiṃ ca varṣāṇi śvetavāhanaḥ || 4-38-41||

MHB 4-38-42

महावीर्यं महद्दिव्यमेतत्तद्धनुरुत्तमम् ।
पूजितं सुरमर्त्येषु बिभर्ति परमं वपुः ॥ ४-३८-४२॥
mahāvīryaṃ mahaddivyametattaddhanuruttamam |
pūjitaṃ suramartyeṣu bibharti paramaṃ vapuḥ || 4-38-42||

MHB 4-38-43

सुपार्श्वं भीमसेनस्य जातरूपग्रहं धनुः ।
येन पार्थोऽजयत्कृत्स्नां दिशं प्राचीं परंतपः ॥ ४-३८-४३॥
supārśvaṃ bhīmasenasya jātarūpagrahaṃ dhanuḥ |
yena pārtho'jayatkṛtsnāṃ diśaṃ prācīṃ paraṃtapaḥ || 4-38-43||

MHB 4-38-44

इन्द्रगोपकचित्रं च यदेतच्चारुविग्रहम् ।
राज्ञो युधिष्ठिरस्यैतद्वैराटे धनुरुत्तमम् ॥ ४-३८-४४॥
indragopakacitraṃ ca yadetaccāruvigraham |
rājño yudhiṣṭhirasyaitadvairāṭe dhanuruttamam || 4-38-44||

MHB 4-38-45

सूर्या यस्मिंस्तु सौवर्णाः प्रभासन्ते प्रभासिनः ।
तेजसा प्रज्वलन्तो वै नकुलस्यैतदायुधम् ॥ ४-३८-४५॥
sūryā yasmiṃstu sauvarṇāḥ prabhāsante prabhāsinaḥ |
tejasā prajvalanto vai nakulasyaitadāyudham || 4-38-45||

MHB 4-38-46

शलभा यत्र सौवर्णास्तपनीयविचित्रिताः ।
एतन्माद्रीसुतस्यापि सहदेवस्य कार्मुकम् ॥ ४-३८-४६॥
śalabhā yatra sauvarṇāstapanīyavicitritāḥ |
etanmādrīsutasyāpi sahadevasya kārmukam || 4-38-46||

MHB 4-38-47

ये त्विमे क्षुरसंकाशाः सहस्रा लोमवाहिनः ।
एतेऽर्जुनस्य वैराटे शराः सर्पविषोपमाः ॥ ४-३८-४७॥
ye tvime kṣurasaṃkāśāḥ sahasrā lomavāhinaḥ |
ete'rjunasya vairāṭe śarāḥ sarpaviṣopamāḥ || 4-38-47||

MHB 4-38-48

एते ज्वलन्तः संग्रामे तेजसा शीघ्रगामिनः ।
भवन्ति वीरस्याक्षय्या व्यूहतः समरे रिपून् ॥ ४-३८-४८॥
ete jvalantaḥ saṃgrāme tejasā śīghragāminaḥ |
bhavanti vīrasyākṣayyā vyūhataḥ samare ripūn || 4-38-48||

MHB 4-38-49

ये चेमे पृथवो दीर्घाश्चन्द्रबिम्बार्धदर्शनाः ।
एते भीमस्य निशिता रिपुक्षयकराः शराः ॥ ४-३८-४९॥
ye ceme pṛthavo dīrghāścandrabimbārdhadarśanāḥ |
ete bhīmasya niśitā ripukṣayakarāḥ śarāḥ || 4-38-49||

MHB 4-38-50

हारिद्रवर्णा ये त्वेते हेमपुङ्खाः शिलाशिताः ।
नकुलस्य कलापोऽयं पञ्चशार्दूललक्षणः ॥ ४-३८-५०॥
hāridravarṇā ye tvete hemapuṅkhāḥ śilāśitāḥ |
nakulasya kalāpo'yaṃ pañcaśārdūlalakṣaṇaḥ || 4-38-50||

MHB 4-38-51

येनासौ व्यजयत्कृत्स्नां प्रतीचीं दिशमाहवे ।
कलापो ह्येष तस्यासीन्माद्रीपुत्रस्य धीमतः ॥ ४-३८-५१॥
yenāsau vyajayatkṛtsnāṃ pratīcīṃ diśamāhave |
kalāpo hyeṣa tasyāsīnmādrīputrasya dhīmataḥ || 4-38-51||

MHB 4-38-52

ये त्विमे भास्कराकाराः सर्वपारशवाः शराः ।
एते चित्राः क्रियोपेताः सहदेवस्य धीमतः ॥ ४-३८-५२॥
ye tvime bhāskarākārāḥ sarvapāraśavāḥ śarāḥ |
ete citrāḥ kriyopetāḥ sahadevasya dhīmataḥ || 4-38-52||

MHB 4-38-53

ये त्विमे निशिताः पीताः पृथवो दीर्घवाससः ।
हेमपुङ्खास्त्रिपर्वाणो राज्ञ एते महाशराः ॥ ४-३८-५३॥
ye tvime niśitāḥ pītāḥ pṛthavo dīrghavāsasaḥ |
hemapuṅkhāstriparvāṇo rājña ete mahāśarāḥ || 4-38-53||

MHB 4-38-54

यस्त्वयं सायको दीर्घः शिलीपृष्ठः शिलीमुखः ।
अर्जुनस्यैष संग्रामे गुरुभारसहो दृढः ॥ ४-३८-५४॥
yastvayaṃ sāyako dīrghaḥ śilīpṛṣṭhaḥ śilīmukhaḥ |
arjunasyaiṣa saṃgrāme gurubhārasaho dṛḍhaḥ || 4-38-54||

MHB 4-38-55

वैयाघ्रकोशस्तु महान्भीमसेनस्य सायकः ।
गुरुभारसहो दिव्यः शात्रवाणां भयंकरः ॥ ४-३८-५५॥
vaiyāghrakośastu mahānbhīmasenasya sāyakaḥ |
gurubhārasaho divyaḥ śātravāṇāṃ bhayaṃkaraḥ || 4-38-55||

MHB 4-38-56

सुफलश्चित्रकोशश्च हेमत्सरुरनुत्तमः ।
निस्त्रिंशः कौरवस्यैष धर्मराजस्य धीमतः ॥ ४-३८-५६॥
suphalaścitrakośaśca hematsaruranuttamaḥ |
nistriṃśaḥ kauravasyaiṣa dharmarājasya dhīmataḥ || 4-38-56||

MHB 4-38-57

यस्तु पाञ्चनखे कोशे निहितश्चित्रसेवने ।
नकुलस्यैष निस्त्रिंशो गुरुभारसहो दृढः ॥ ४-३८-५७॥
yastu pāñcanakhe kośe nihitaścitrasevane |
nakulasyaiṣa nistriṃśo gurubhārasaho dṛḍhaḥ || 4-38-57||

MHB 4-38-58

यस्त्वयं विमलः खड्गो गव्ये कोशे समर्पितः ।
सहदेवस्य विद्ध्येनं सर्वभारसहं दृढम् ॥ ४-३८-५८॥
yastvayaṃ vimalaḥ khaḍgo gavye kośe samarpitaḥ |
sahadevasya viddhyenaṃ sarvabhārasahaṃ dṛḍham || 4-38-58||

Adhyaya: 39/67 (23)

MHB 4-39-1

उत्तर उवाच ।
सुवर्णविकृतानीमान्यायुधानि महात्मनाम् ।
रुचिराणि प्रकाशन्ते पार्थानामाशुकारिणाम् ॥ ४-३९-१॥
uttara uvāca |
suvarṇavikṛtānīmānyāyudhāni mahātmanām |
rucirāṇi prakāśante pārthānāmāśukāriṇām || 4-39-1||

MHB 4-39-2

क्व नु स्विदर्जुनः पार्थः कौरव्यो वा युधिष्ठिरः ।
नकुलः सहदेवश्च भीमसेनश्च पाण्डवः ॥ ४-३९-२॥
kva nu svidarjunaḥ pārthaḥ kauravyo vā yudhiṣṭhiraḥ |
nakulaḥ sahadevaśca bhīmasenaśca pāṇḍavaḥ || 4-39-2||

MHB 4-39-3

सर्व एव महात्मानः सर्वामित्रविनाशनाः ।
राज्यमक्षैः पराकीर्य न श्रूयन्ते कदाचन ॥ ४-३९-३॥
sarva eva mahātmānaḥ sarvāmitravināśanāḥ |
rājyamakṣaiḥ parākīrya na śrūyante kadācana || 4-39-3||

MHB 4-39-4

द्रौपदी क्व च पाञ्चाली स्त्रीरत्नमिति विश्रुता ।
जितानक्षैस्तदा कृष्णा तानेवान्वगमद्वनम् ॥ ४-३९-४॥
draupadī kva ca pāñcālī strīratnamiti viśrutā |
jitānakṣaistadā kṛṣṇā tānevānvagamadvanam || 4-39-4||

MHB 4-39-5

अर्जुन उवाच ।
अहमस्म्यर्जुनः पार्थः सभास्तारो युधिष्ठिरः ।
बल्लवो भीमसेनस्तु पितुस्ते रसपाचकः ॥ ४-३९-५॥
arjuna uvāca |
ahamasmyarjunaḥ pārthaḥ sabhāstāro yudhiṣṭhiraḥ |
ballavo bhīmasenastu pituste rasapācakaḥ || 4-39-5||

MHB 4-39-6

अश्वबन्धोऽथ नकुलः सहदेवस्तु गोकुले ।
सैरन्ध्रीं द्रौपदीं विद्धि यत्कृते कीचका हताः ॥ ४-३९-६॥
aśvabandho'tha nakulaḥ sahadevastu gokule |
sairandhrīṃ draupadīṃ viddhi yatkṛte kīcakā hatāḥ || 4-39-6||

MHB 4-39-7

उत्तर उवाच ।
दश पार्थस्य नामानि यानि पूर्वं श्रुतानि मे ।
प्रब्रूयास्तानि यदि मे श्रद्दध्यां सर्वमेव ते ॥ ४-३९-७॥
uttara uvāca |
daśa pārthasya nāmāni yāni pūrvaṃ śrutāni me |
prabrūyāstāni yadi me śraddadhyāṃ sarvameva te || 4-39-7||

MHB 4-39-8

अर्जुन उवाच ।
हन्त तेऽहं समाचक्षे दश नामानि यानि मे ।
अर्जुनः फल्गुनो जिष्णुः किरीटी श्वेतवाहनः ।
बीभत्सुर्विजयः कृष्णः सव्यसाची धनंजयः ॥ ४-३९-८॥
arjuna uvāca |
hanta te'haṃ samācakṣe daśa nāmāni yāni me |
arjunaḥ phalguno jiṣṇuḥ kirīṭī śvetavāhanaḥ |
bībhatsurvijayaḥ kṛṣṇaḥ savyasācī dhanaṃjayaḥ || 4-39-8||

MHB 4-39-9

उत्तर उवाच ।
केनासि विजयो नाम केनासि श्वेतवाहनः ।
किरीटी नाम केनासि सव्यसाची कथं भवान् ॥ ४-३९-९॥
uttara uvāca |
kenāsi vijayo nāma kenāsi śvetavāhanaḥ |
kirīṭī nāma kenāsi savyasācī kathaṃ bhavān || 4-39-9||

MHB 4-39-10

अर्जुनः फल्गुनो जिष्णुः कृष्णो बीभत्सुरेव च ।
धनंजयश्च केनासि प्रब्रूहि मम तत्त्वतः ।
श्रुता मे तस्य वीरस्य केवला नामहेतवः ॥ ४-३९-१०॥
arjunaḥ phalguno jiṣṇuḥ kṛṣṇo bībhatsureva ca |
dhanaṃjayaśca kenāsi prabrūhi mama tattvataḥ |
śrutā me tasya vīrasya kevalā nāmahetavaḥ || 4-39-10||

MHB 4-39-11

अर्जुन उवाच ।
सर्वाञ्जनपदाञ्जित्वा वित्तमाच्छिद्य केवलम् ।
मध्ये धनस्य तिष्ठामि तेनाहुर्मां धनंजयम् ॥ ४-३९-११॥
arjuna uvāca |
sarvāñjanapadāñjitvā vittamācchidya kevalam |
madhye dhanasya tiṣṭhāmi tenāhurmāṃ dhanaṃjayam || 4-39-11||

MHB 4-39-12

अभिप्रयामि संग्रामे यदहं युद्धदुर्मदान् ।
नाजित्वा विनिवर्तामि तेन मां विजयं विदुः ॥ ४-३९-१२॥
abhiprayāmi saṃgrāme yadahaṃ yuddhadurmadān |
nājitvā vinivartāmi tena māṃ vijayaṃ viduḥ || 4-39-12||

MHB 4-39-13

श्वेताः काञ्चनसंनाहा रथे युज्यन्ति मे हयाः ।
संग्रामे युध्यमानस्य तेनाहं श्वेतवाहनः ॥ ४-३९-१३॥
śvetāḥ kāñcanasaṃnāhā rathe yujyanti me hayāḥ |
saṃgrāme yudhyamānasya tenāhaṃ śvetavāhanaḥ || 4-39-13||

MHB 4-39-14

उत्तराभ्यां च पूर्वाभ्यां फल्गुनीभ्यामहं दिवा ।
जातो हिमवतः पृष्ठे तेन मां फल्गुनं विदुः ॥ ४-३९-१४॥
uttarābhyāṃ ca pūrvābhyāṃ phalgunībhyāmahaṃ divā |
jāto himavataḥ pṛṣṭhe tena māṃ phalgunaṃ viduḥ || 4-39-14||

MHB 4-39-15

पुरा शक्रेण मे दत्तं युध्यतो दानवर्षभैः ।
किरीटं मूर्ध्नि सूर्याभं तेन माहुः किरीटिनम् ॥ ४-३९-१५॥
purā śakreṇa me dattaṃ yudhyato dānavarṣabhaiḥ |
kirīṭaṃ mūrdhni sūryābhaṃ tena māhuḥ kirīṭinam || 4-39-15||

MHB 4-39-16

न कुर्यां कर्म बीभत्सं युध्यमानः कथंचन ।
तेन देवमनुष्येषु बीभत्सुरिति मां विदुः ॥ ४-३९-१६॥
na kuryāṃ karma bībhatsaṃ yudhyamānaḥ kathaṃcana |
tena devamanuṣyeṣu bībhatsuriti māṃ viduḥ || 4-39-16||

MHB 4-39-17

उभौ मे दक्षिणौ पाणी गाण्डीवस्य विकर्षणे ।
तेन देवमनुष्येषु सव्यसाचीति मां विदुः ॥ ४-३९-१७॥
ubhau me dakṣiṇau pāṇī gāṇḍīvasya vikarṣaṇe |
tena devamanuṣyeṣu savyasācīti māṃ viduḥ || 4-39-17||

MHB 4-39-18

पृथिव्यां चतुरन्तायां वर्णो मे दुर्लभः समः ।
करोमि कर्म शुक्लं च तेन मामर्जुनं विदुः ॥ ४-३९-१८॥
pṛthivyāṃ caturantāyāṃ varṇo me durlabhaḥ samaḥ |
karomi karma śuklaṃ ca tena māmarjunaṃ viduḥ || 4-39-18||

MHB 4-39-19

अहं दुरापो दुर्धर्षो दमनः पाकशासनिः ।
तेन देवमनुष्येषु जिष्णुनामास्मि विश्रुतः ॥ ४-३९-१९॥
ahaṃ durāpo durdharṣo damanaḥ pākaśāsaniḥ |
tena devamanuṣyeṣu jiṣṇunāmāsmi viśrutaḥ || 4-39-19||

MHB 4-39-20

कृष्ण इत्येव दशमं नाम चक्रे पिता मम ।
कृष्णावदातस्य सतः प्रियत्वाद्बालकस्य वै ॥ ४-३९-२०॥
kṛṣṇa ityeva daśamaṃ nāma cakre pitā mama |
kṛṣṇāvadātasya sataḥ priyatvādbālakasya vai || 4-39-20||

MHB 4-39-21

वैशंपायन उवाच ।
ततः पार्थं स वैराटिरभ्यवादयदन्तिकात् ।
अहं भूमिंजयो नाम नाम्नाहमपि चोत्तरः ॥ ४-३९-२१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ pārthaṃ sa vairāṭirabhyavādayadantikāt |
ahaṃ bhūmiṃjayo nāma nāmnāhamapi cottaraḥ || 4-39-21||

MHB 4-39-22

दिष्ट्या त्वां पार्थ पश्यामि स्वागतं ते धनंजय ।
लोहिताक्ष महाबाहो नागराजकरोपम ।
यदज्ञानादवोचं त्वां क्षन्तुमर्हसि तन्मम ॥ ४-३९-२२॥
diṣṭyā tvāṃ pārtha paśyāmi svāgataṃ te dhanaṃjaya |
lohitākṣa mahābāho nāgarājakaropama |
yadajñānādavocaṃ tvāṃ kṣantumarhasi tanmama || 4-39-22||

MHB 4-39-23

यतस्त्वया कृतं पूर्वं विचित्रं कर्म दुष्करम् ।
अतो भयं व्यतीतं मे प्रीतिश्च परमा त्वयि ॥ ४-३९-२३॥
yatastvayā kṛtaṃ pūrvaṃ vicitraṃ karma duṣkaram |
ato bhayaṃ vyatītaṃ me prītiśca paramā tvayi || 4-39-23||

Adhyaya: 40/67 (27)

MHB 4-40-1

उत्तर उवाच ।
आस्थाय विपुलं वीर रथं सारथिना मया ।
कतमं यास्यसेऽनीकमुक्तो यास्याम्यहं त्वया ॥ ४-४०-१॥
uttara uvāca |
āsthāya vipulaṃ vīra rathaṃ sārathinā mayā |
katamaṃ yāsyase'nīkamukto yāsyāmyahaṃ tvayā || 4-40-1||

MHB 4-40-2

अर्जुन उवाच ।
प्रीतोऽस्मि पुरुषव्याघ्र न भयं विद्यते तव ।
सर्वान्नुदामि ते शत्रून्रणे रणविशारद ॥ ४-४०-२॥
arjuna uvāca |
prīto'smi puruṣavyāghra na bhayaṃ vidyate tava |
sarvānnudāmi te śatrūnraṇe raṇaviśārada || 4-40-2||

MHB 4-40-3

स्वस्थो भव महाबुद्धे पश्य मां शत्रुभिः सह ।
युध्यमानं विमर्देऽस्मिन्कुर्वाणं भैरवं महत् ॥ ४-४०-३॥
svastho bhava mahābuddhe paśya māṃ śatrubhiḥ saha |
yudhyamānaṃ vimarde'sminkurvāṇaṃ bhairavaṃ mahat || 4-40-3||

MHB 4-40-4

एतान्सर्वानुपासङ्गान्क्षिप्रं बध्नीहि मे रथे ।
एतं चाहर निस्त्रिंशं जातरूपपरिष्कृतम् ।
अहं वै कुरुभिर्योत्स्याम्यवजेष्यामि ते पशून् ॥ ४-४०-४॥
etānsarvānupāsaṅgānkṣipraṃ badhnīhi me rathe |
etaṃ cāhara nistriṃśaṃ jātarūpapariṣkṛtam |
ahaṃ vai kurubhiryotsyāmyavajeṣyāmi te paśūn || 4-40-4||

MHB 4-40-5

संकल्पपक्षविक्षेपं बाहुप्राकारतोरणम् ।
त्रिदण्डतूणसंबाधमनेकध्वजसंकुलम् ॥ ४-४०-५॥
saṃkalpapakṣavikṣepaṃ bāhuprākāratoraṇam |
tridaṇḍatūṇasaṃbādhamanekadhvajasaṃkulam || 4-40-5||

MHB 4-40-6

ज्याक्षेपणं क्रोधकृतं नेमीनिनददुन्दुभि ।
नगरं ते मया गुप्तं रथोपस्थं भविष्यति ॥ ४-४०-६॥
jyākṣepaṇaṃ krodhakṛtaṃ nemīninadadundubhi |
nagaraṃ te mayā guptaṃ rathopasthaṃ bhaviṣyati || 4-40-6||

MHB 4-40-7

अधिष्ठितो मया संख्ये रथो गाण्डीवधन्वना ।
अजेयः शत्रुसैन्यानां वैराटे व्येतु ते भयम् ॥ ४-४०-७॥
adhiṣṭhito mayā saṃkhye ratho gāṇḍīvadhanvanā |
ajeyaḥ śatrusainyānāṃ vairāṭe vyetu te bhayam || 4-40-7||

MHB 4-40-8

उत्तर उवाच ।
बिभेमि नाहमेतेषां जानामि त्वां स्थिरं युधि ।
केशवेनापि संग्रामे साक्षादिन्द्रेण वा समम् ॥ ४-४०-८॥
uttara uvāca |
bibhemi nāhameteṣāṃ jānāmi tvāṃ sthiraṃ yudhi |
keśavenāpi saṃgrāme sākṣādindreṇa vā samam || 4-40-8||

MHB 4-40-9

इदं तु चिन्तयन्नेव परिमुह्यामि केवलम् ।
निश्चयं चापि दुर्मेधा न गच्छामि कथंचन ॥ ४-४०-९॥
idaṃ tu cintayanneva parimuhyāmi kevalam |
niścayaṃ cāpi durmedhā na gacchāmi kathaṃcana || 4-40-9||

MHB 4-40-10

एवं वीराङ्गरूपस्य लक्षणैरुचितस्य च ।
केन कर्मविपाकेन क्लीबत्वमिदमागतम् ॥ ४-४०-१०॥
evaṃ vīrāṅgarūpasya lakṣaṇairucitasya ca |
kena karmavipākena klībatvamidamāgatam || 4-40-10||

MHB 4-40-11

मन्ये त्वां क्लीबवेषेण चरन्तं शूलपाणिनम् ।
गन्धर्वराजप्रतिमं देवं वापि शतक्रतुम् ॥ ४-४०-११॥
manye tvāṃ klībaveṣeṇa carantaṃ śūlapāṇinam |
gandharvarājapratimaṃ devaṃ vāpi śatakratum || 4-40-11||

MHB 4-40-12

अर्जुन उवाच ।
भ्रातुर्नियोगाज्ज्येष्ठस्य संवत्सरमिदं व्रतम् ।
चरामि ब्रह्मचर्यं वै सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ ४-४०-१२॥
arjuna uvāca |
bhrāturniyogājjyeṣṭhasya saṃvatsaramidaṃ vratam |
carāmi brahmacaryaṃ vai satyametadbravīmi te || 4-40-12||

MHB 4-40-13

नास्मि क्लीबो महाबाहो परवान्धर्मसंयुतः ।
समाप्तव्रतमुत्तीर्णं विद्धि मां त्वं नृपात्मज ॥ ४-४०-१३॥
nāsmi klībo mahābāho paravāndharmasaṃyutaḥ |
samāptavratamuttīrṇaṃ viddhi māṃ tvaṃ nṛpātmaja || 4-40-13||

MHB 4-40-14

उत्तर उवाच ।
परमोऽनुग्रहो मेऽद्य यत्प्रतर्को न मे वृथा ।
न हीदृशाः क्लीबरूपा भवन्तीह नरोत्तमाः ॥ ४-४०-१४॥
uttara uvāca |
paramo'nugraho me'dya yatpratarko na me vṛthā |
na hīdṛśāḥ klībarūpā bhavantīha narottamāḥ || 4-40-14||

MHB 4-40-15

सहायवानस्मि रणे युध्येयममरैरपि ।
साध्वसं तत्प्रनष्टं मे किं करोमि ब्रवीहि मे ॥ ४-४०-१५॥
sahāyavānasmi raṇe yudhyeyamamarairapi |
sādhvasaṃ tatpranaṣṭaṃ me kiṃ karomi bravīhi me || 4-40-15||

MHB 4-40-16

अहं ते संग्रहीष्यामि हयाञ्शत्रुरथारुजः ।
शिक्षितो ह्यस्मि सारथ्ये तीर्थतः पुरुषर्षभ ॥ ४-४०-१६॥
ahaṃ te saṃgrahīṣyāmi hayāñśatrurathārujaḥ |
śikṣito hyasmi sārathye tīrthataḥ puruṣarṣabha || 4-40-16||

MHB 4-40-17

दारुको वासुदेवस्य यथा शक्रस्य मातलिः ।
तथा मां विद्धि सारथ्ये शिक्षितं नरपुंगव ॥ ४-४०-१७॥
dāruko vāsudevasya yathā śakrasya mātaliḥ |
tathā māṃ viddhi sārathye śikṣitaṃ narapuṃgava || 4-40-17||

MHB 4-40-18

यस्य याते न पश्यन्ति भूमौ प्राप्तं पदं पदम् ।
दक्षिणं यो धुरं युक्तः सुग्रीवसदृशो हयः ॥ ४-४०-१८॥
yasya yāte na paśyanti bhūmau prāptaṃ padaṃ padam |
dakṣiṇaṃ yo dhuraṃ yuktaḥ sugrīvasadṛśo hayaḥ || 4-40-18||

MHB 4-40-19

योऽयं धुरं धुर्यवरो वामं वहति शोभनः ।
तं मन्ये मेघपुष्पस्य जवेन सदृशं हयम् ॥ ४-४०-१९॥
yo'yaṃ dhuraṃ dhuryavaro vāmaṃ vahati śobhanaḥ |
taṃ manye meghapuṣpasya javena sadṛśaṃ hayam || 4-40-19||

MHB 4-40-20

योऽयं काञ्चनसंनाहः पार्ष्णिं वहति शोभनः ।
वामं सैन्यस्य मन्ये तं जवेन बलवत्तरम् ॥ ४-४०-२०॥
yo'yaṃ kāñcanasaṃnāhaḥ pārṣṇiṃ vahati śobhanaḥ |
vāmaṃ sainyasya manye taṃ javena balavattaram || 4-40-20||

MHB 4-40-21

योऽयं वहति ते पार्ष्णिं दक्षिणामञ्चितोद्यतः ।
बलाहकादपि मतः स जवे वीर्यवत्तरः ॥ ४-४०-२१॥
yo'yaṃ vahati te pārṣṇiṃ dakṣiṇāmañcitodyataḥ |
balāhakādapi mataḥ sa jave vīryavattaraḥ || 4-40-21||

MHB 4-40-22

त्वामेवायं रथो वोढुं संग्रामेऽर्हति धन्विनम् ।
त्वं चेमं रथमास्थाय योद्धुमर्हो मतो मम ॥ ४-४०-२२॥
tvāmevāyaṃ ratho voḍhuṃ saṃgrāme'rhati dhanvinam |
tvaṃ cemaṃ rathamāsthāya yoddhumarho mato mama || 4-40-22||

MHB 4-40-23

वैशंपायन उवाच ।
ततो निर्मुच्य बाहुभ्यां वलयानि स वीर्यवान् ।
चित्रे दुन्दुभिसंनादे प्रत्यमुञ्चत्तले शुभे ॥ ४-४०-२३॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato nirmucya bāhubhyāṃ valayāni sa vīryavān |
citre dundubhisaṃnāde pratyamuñcattale śubhe || 4-40-23||

MHB 4-40-24

कृष्णान्भङ्गीमतः केशाञ्श्वेतेनोद्ग्रथ्य वाससा ।
अधिज्यं तरसा कृत्वा गाण्डीवं व्याक्षिपद्धनुः ॥ ४-४०-२४॥
kṛṣṇānbhaṅgīmataḥ keśāñśvetenodgrathya vāsasā |
adhijyaṃ tarasā kṛtvā gāṇḍīvaṃ vyākṣipaddhanuḥ || 4-40-24||

MHB 4-40-25

तस्य विक्षिप्यमाणस्य धनुषोऽभून्महास्वनः ।
यथा शैलस्य महतः शैलेनैवाभिजघ्नुषः ॥ ४-४०-२५॥
tasya vikṣipyamāṇasya dhanuṣo'bhūnmahāsvanaḥ |
yathā śailasya mahataḥ śailenaivābhijaghnuṣaḥ || 4-40-25||

MHB 4-40-26

सनिर्घाताभवद्भूमिर्दिक्षु वायुर्ववौ भृशम् ।
भ्रान्तद्विजं खं तदासीत्प्रकम्पितमहाद्रुमम् ॥ ४-४०-२६॥
sanirghātābhavadbhūmirdikṣu vāyurvavau bhṛśam |
bhrāntadvijaṃ khaṃ tadāsītprakampitamahādrumam || 4-40-26||

MHB 4-40-27

तं शब्दं कुरवोऽजानन्विस्फोटमशनेरिव ।
यदर्जुनो धनुःश्रेष्ठं बाहुभ्यामाक्षिपद्रथे ॥ ४-४०-२७॥
taṃ śabdaṃ kuravo'jānanvisphoṭamaśaneriva |
yadarjuno dhanuḥśreṣṭhaṃ bāhubhyāmākṣipadrathe || 4-40-27||

Adhyaya: 41/67 (23)

MHB 4-41-1

वैशंपायन उवाच ।
उत्तरं सारथिं कृत्वा शमीं कृत्वा प्रदक्षिणम् ।
आयुधं सर्वमादाय ततः प्रायाद्धनंजयः ॥ ४-४१-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
uttaraṃ sārathiṃ kṛtvā śamīṃ kṛtvā pradakṣiṇam |
āyudhaṃ sarvamādāya tataḥ prāyāddhanaṃjayaḥ || 4-41-1||

MHB 4-41-2

ध्वजं सिंहं रथात्तस्मादपनीय महारथः ।
प्रणिधाय शमीमूले प्रायादुत्तरसारथिः ॥ ४-४१-२॥
dhvajaṃ siṃhaṃ rathāttasmādapanīya mahārathaḥ |
praṇidhāya śamīmūle prāyāduttarasārathiḥ || 4-41-2||

MHB 4-41-3

दैवीं मायां रथे युक्त्वा विहितां विश्वकर्मणा ।
काञ्चनं सिंहलाङ्गूलं ध्वजं वानरलक्षणम् ॥ ४-४१-३॥
daivīṃ māyāṃ rathe yuktvā vihitāṃ viśvakarmaṇā |
kāñcanaṃ siṃhalāṅgūlaṃ dhvajaṃ vānaralakṣaṇam || 4-41-3||

MHB 4-41-4

मनसा चिन्तयामास प्रसादं पावकस्य च ।
स च तच्चिन्तितं ज्ञात्वा ध्वजे भूतान्यचोदयत् ॥ ४-४१-४॥
manasā cintayāmāsa prasādaṃ pāvakasya ca |
sa ca taccintitaṃ jñātvā dhvaje bhūtānyacodayat || 4-41-4||

MHB 4-41-5

सपताकं विचित्राङ्गं सोपासङ्गं महारथः ।
रथमास्थाय बीभत्सुः कौन्तेयः श्वेतवाहनः ॥ ४-४१-५॥
sapatākaṃ vicitrāṅgaṃ sopāsaṅgaṃ mahārathaḥ |
rathamāsthāya bībhatsuḥ kaunteyaḥ śvetavāhanaḥ || 4-41-5||

MHB 4-41-6

बद्धासिः सतनुत्राणः प्रगृहीतशरासनः ।
ततः प्रायादुदीचीं स कपिप्रवरकेतनः ॥ ४-४१-६॥
baddhāsiḥ satanutrāṇaḥ pragṛhītaśarāsanaḥ |
tataḥ prāyādudīcīṃ sa kapipravaraketanaḥ || 4-41-6||

MHB 4-41-7

स्वनवन्तं महाशङ्खं बलवानरिमर्दनः ।
प्राधमद्बलमास्थाय द्विषतां लोमहर्षणम् ॥ ४-४१-७॥
svanavantaṃ mahāśaṅkhaṃ balavānarimardanaḥ |
prādhamadbalamāsthāya dviṣatāṃ lomaharṣaṇam || 4-41-7||

MHB 4-41-8

ततस्ते जवना धुर्या जानुभ्यामगमन्महीम् ।
उत्तरश्चापि संत्रस्तो रथोपस्थ उपाविशत् ॥ ४-४१-८॥
tataste javanā dhuryā jānubhyāmagamanmahīm |
uttaraścāpi saṃtrasto rathopastha upāviśat || 4-41-8||

MHB 4-41-9

संस्थाप्य चाश्वान्कौन्तेयः समुद्यम्य च रश्मिभिः ।
उत्तरं च परिष्वज्य समाश्वासयदर्जुनः ॥ ४-४१-९॥
saṃsthāpya cāśvānkaunteyaḥ samudyamya ca raśmibhiḥ |
uttaraṃ ca pariṣvajya samāśvāsayadarjunaḥ || 4-41-9||

MHB 4-41-10

मा भैस्त्वं राजपुत्राग्र्य क्षत्रियोऽसि परंतप ।
कथं पुरुषशार्दूल शत्रुमध्ये विषीदसि ॥ ४-४१-१०॥
mā bhaistvaṃ rājaputrāgrya kṣatriyo'si paraṃtapa |
kathaṃ puruṣaśārdūla śatrumadhye viṣīdasi || 4-41-10||

MHB 4-41-11

श्रुतास्ते शङ्खशब्दाश्च भेरीशब्दाश्च पुष्कलाः ।
कुञ्जराणां च नदतां व्यूढानीकेषु तिष्ठताम् ॥ ४-४१-११॥
śrutāste śaṅkhaśabdāśca bherīśabdāśca puṣkalāḥ |
kuñjarāṇāṃ ca nadatāṃ vyūḍhānīkeṣu tiṣṭhatām || 4-41-11||

MHB 4-41-12

स त्वं कथमिहानेन शङ्खशब्देन भीषितः ।
विषण्णरूपो वित्रस्तः पुरुषः प्राकृतो यथा ॥ ४-४१-१२॥
sa tvaṃ kathamihānena śaṅkhaśabdena bhīṣitaḥ |
viṣaṇṇarūpo vitrastaḥ puruṣaḥ prākṛto yathā || 4-41-12||

MHB 4-41-13

उत्तर उवाच ।
श्रुता मे शङ्खशब्दाश्च भेरीशब्दाश्च पुष्कलाः ।
कुञ्जराणां च निनदा व्यूढानीकेषु तिष्ठताम् ॥ ४-४१-१३॥
uttara uvāca |
śrutā me śaṅkhaśabdāśca bherīśabdāśca puṣkalāḥ |
kuñjarāṇāṃ ca ninadā vyūḍhānīkeṣu tiṣṭhatām || 4-41-13||

MHB 4-41-14

नैवंविधः शङ्खशब्दः पुरा जातु मया श्रुतः ।
ध्वजस्य चापि रूपं मे दृष्टपूर्वं न हीदृशम् ।
धनुषश्चैव निर्घोषः श्रुतपूर्वो न मे क्वचित् ॥ ४-४१-१४॥
naivaṃvidhaḥ śaṅkhaśabdaḥ purā jātu mayā śrutaḥ |
dhvajasya cāpi rūpaṃ me dṛṣṭapūrvaṃ na hīdṛśam |
dhanuṣaścaiva nirghoṣaḥ śrutapūrvo na me kvacit || 4-41-14||

MHB 4-41-15

अस्य शङ्खस्य शब्देन धनुषो निस्वनेन च ।
रथस्य च निनादेन मनो मुह्यति मे भृशम् ॥ ४-४१-१५॥
asya śaṅkhasya śabdena dhanuṣo nisvanena ca |
rathasya ca ninādena mano muhyati me bhṛśam || 4-41-15||

MHB 4-41-16

व्याकुलाश्च दिशः सर्वा हृदयं व्यथतीव मे ।
ध्वजेन पिहिताः सर्वा दिशो न प्रतिभान्ति मे ।
गाण्डीवस्य च शब्देन कर्णौ मे बधिरीकृतौ ॥ ४-४१-१६॥
vyākulāśca diśaḥ sarvā hṛdayaṃ vyathatīva me |
dhvajena pihitāḥ sarvā diśo na pratibhānti me |
gāṇḍīvasya ca śabdena karṇau me badhirīkṛtau || 4-41-16||

MHB 4-41-17

अर्जुन उवाच ।
एकान्ते रथमास्थाय पद्भ्यां त्वमवपीडय ।
दृढं च रश्मीन्संयच्छ शङ्खं ध्मास्याम्यहं पुनः ॥ ४-४१-१७॥
arjuna uvāca |
ekānte rathamāsthāya padbhyāṃ tvamavapīḍaya |
dṛḍhaṃ ca raśmīnsaṃyaccha śaṅkhaṃ dhmāsyāmyahaṃ punaḥ || 4-41-17||

MHB 4-41-18

वैशंपायन उवाच ।
तस्य शङ्खस्य शब्देन रथनेमिस्वनेन च ।
गाण्डीवस्य च घोषेण पृथिवी समकम्पत ॥ ४-४१-१८॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tasya śaṅkhasya śabdena rathanemisvanena ca |
gāṇḍīvasya ca ghoṣeṇa pṛthivī samakampata || 4-41-18||

MHB 4-41-19

द्रोण उवाच ।
यथा रथस्य निर्घोषो यथा शङ्ख उदीर्यते ।
कम्पते च यथा भूमिर्नैषोऽन्यः सव्यसाचिनः ॥ ४-४१-१९॥
droṇa uvāca |
yathā rathasya nirghoṣo yathā śaṅkha udīryate |
kampate ca yathā bhūmirnaiṣo'nyaḥ savyasācinaḥ || 4-41-19||

MHB 4-41-20

शस्त्राणि न प्रकाशन्ते न प्रहृष्यन्ति वाजिनः ।
अग्नयश्च न भासन्ते समिद्धास्तन्न शोभनम् ॥ ४-४१-२०॥
śastrāṇi na prakāśante na prahṛṣyanti vājinaḥ |
agnayaśca na bhāsante samiddhāstanna śobhanam || 4-41-20||

MHB 4-41-21

प्रत्यादित्यं च नः सर्वे मृगा घोरप्रवादिनः ।
ध्वजेषु च निलीयन्ते वायसास्तन्न शोभनम् ।
शकुनाश्चापसव्या नो वेदयन्ति महद्भयम् ॥ ४-४१-२१॥
pratyādityaṃ ca naḥ sarve mṛgā ghorapravādinaḥ |
dhvajeṣu ca nilīyante vāyasāstanna śobhanam |
śakunāścāpasavyā no vedayanti mahadbhayam || 4-41-21||

MHB 4-41-22

गोमायुरेष सेनाया रुवन्मध्येऽनुधावति ।
अनाहतश्च निष्क्रान्तो महद्वेदयते भयम् ।
भवतां रोमकूपाणि प्रहृष्टान्युपलक्षये ॥ ४-४१-२२॥
gomāyureṣa senāyā ruvanmadhye'nudhāvati |
anāhataśca niṣkrānto mahadvedayate bhayam |
bhavatāṃ romakūpāṇi prahṛṣṭānyupalakṣaye || 4-41-22||

MHB 4-41-23

पराभूता च वः सेना न कश्चिद्योद्धुमिच्छति ।
विवर्णमुखभूयिष्ठाः सर्वे योधा विचेतसः ।
गाः संप्रस्थाप्य तिष्ठामो व्यूढानीकाः प्रहारिणः ॥ ४-४१-२३॥
parābhūtā ca vaḥ senā na kaścidyoddhumicchati |
vivarṇamukhabhūyiṣṭhāḥ sarve yodhā vicetasaḥ |
gāḥ saṃprasthāpya tiṣṭhāmo vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥ || 4-41-23||

Adhyaya: 42/67 (31)

MHB 4-42-1

वैशंपायन उवाच ।
अथ दुर्योधनो राजा समरे भीष्ममब्रवीत् ।
द्रोणं च रथशार्दूलं कृपं च सुमहारथम् ॥ ४-४२-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
atha duryodhano rājā samare bhīṣmamabravīt |
droṇaṃ ca rathaśārdūlaṃ kṛpaṃ ca sumahāratham || 4-42-1||

MHB 4-42-2

उक्तोऽयमर्थ आचार्यो मया कर्णेन चासकृत् ।
पुनरेव च वक्ष्यामि न हि तृप्यामि तं ब्रुवन् ॥ ४-४२-२॥
ukto'yamartha ācāryo mayā karṇena cāsakṛt |
punareva ca vakṣyāmi na hi tṛpyāmi taṃ bruvan || 4-42-2||

MHB 4-42-3

पराजितैर्हि वस्तव्यं तैश्च द्वादश वत्सरान् ।
वने जनपदेऽज्ञातैरेष एव पणो हि नः ॥ ४-४२-३॥
parājitairhi vastavyaṃ taiśca dvādaśa vatsarān |
vane janapade'jñātaireṣa eva paṇo hi naḥ || 4-42-3||

MHB 4-42-4

तेषां न तावन्निर्वृत्तं वर्तते तु त्रयोदशम् ।
अज्ञातवासं बीभत्सुरथास्माभिः समागतः ॥ ४-४२-४॥
teṣāṃ na tāvannirvṛttaṃ vartate tu trayodaśam |
ajñātavāsaṃ bībhatsurathāsmābhiḥ samāgataḥ || 4-42-4||

MHB 4-42-5

अनिवृत्ते तु निर्वासे यदि बीभत्सुरागतः ।
पुनर्द्वादश वर्षाणि वने वत्स्यन्ति पाण्डवाः ॥ ४-४२-५॥
anivṛtte tu nirvāse yadi bībhatsurāgataḥ |
punardvādaśa varṣāṇi vane vatsyanti pāṇḍavāḥ || 4-42-5||

MHB 4-42-6

लोभाद्वा ते न जानीयुरस्मान्वा मोह आविशत् ।
हीनातिरिक्तमेतेषां भीष्मो वेदितुमर्हति ॥ ४-४२-६॥
lobhādvā te na jānīyurasmānvā moha āviśat |
hīnātiriktameteṣāṃ bhīṣmo veditumarhati || 4-42-6||

MHB 4-42-7

अर्थानां तु पुनर्द्वैधे नित्यं भवति संशयः ।
अन्यथा चिन्तितो ह्यर्थः पुनर्भवति चान्यथा ॥ ४-४२-७॥
arthānāṃ tu punardvaidhe nityaṃ bhavati saṃśayaḥ |
anyathā cintito hyarthaḥ punarbhavati cānyathā || 4-42-7||

MHB 4-42-8

उत्तरं मार्गमाणानां मत्स्यसेनां युयुत्सताम् ।
यदि बीभत्सुरायातस्तेषां कः स्यात्पराङ्मुखः ॥ ४-४२-८॥
uttaraṃ mārgamāṇānāṃ matsyasenāṃ yuyutsatām |
yadi bībhatsurāyātasteṣāṃ kaḥ syātparāṅmukhaḥ || 4-42-8||

MHB 4-42-9

त्रिगर्तानां वयं हेतोर्मत्स्यान्योद्धुमिहागताः ।
मत्स्यानां विप्रकारांस्ते बहूनस्मानकीर्तयन् ॥ ४-४२-९॥
trigartānāṃ vayaṃ hetormatsyānyoddhumihāgatāḥ |
matsyānāṃ viprakārāṃste bahūnasmānakīrtayan || 4-42-9||

MHB 4-42-10

तेषां भयाभिपन्नानां तदस्माभिः प्रतिश्रुतम् ।
प्रथमं तैर्ग्रहीतव्यं मत्स्यानां गोधनं महत् ॥ ४-४२-१०॥
teṣāṃ bhayābhipannānāṃ tadasmābhiḥ pratiśrutam |
prathamaṃ tairgrahītavyaṃ matsyānāṃ godhanaṃ mahat || 4-42-10||

MHB 4-42-11

सप्तमीमपराह्णे वै तथा नस्तैः समाहितम् ।
अष्टम्यां पुनरस्माभिरादित्यस्योदयं प्रति ॥ ४-४२-११॥
saptamīmaparāhṇe vai tathā nastaiḥ samāhitam |
aṣṭamyāṃ punarasmābhirādityasyodayaṃ prati || 4-42-11||

MHB 4-42-12

ते वा गावो न पश्यन्ति यदि व स्युः पराजिताः ।
अस्मान्वाप्यतिसंधाय कुर्युर्मत्स्येन संगतम् ॥ ४-४२-१२॥
te vā gāvo na paśyanti yadi va syuḥ parājitāḥ |
asmānvāpyatisaṃdhāya kuryurmatsyena saṃgatam || 4-42-12||

MHB 4-42-13

अथ वा तानुपायातो मत्स्यो जानपदैः सह ।
सर्वया सेनया सार्धमस्मान्योद्धुमुपागतः ॥ ४-४२-१३॥
atha vā tānupāyāto matsyo jānapadaiḥ saha |
sarvayā senayā sārdhamasmānyoddhumupāgataḥ || 4-42-13||

MHB 4-42-14

तेषामेव महावीर्यः कश्चिदेव पुरःसरः ।
अस्माञ्जेतुमिहायातो मत्स्यो वापि स्वयं भवेत् ॥ ४-४२-१४॥
teṣāmeva mahāvīryaḥ kaścideva puraḥsaraḥ |
asmāñjetumihāyāto matsyo vāpi svayaṃ bhavet || 4-42-14||

MHB 4-42-15

यद्येष राजा मत्स्यानां यदि बीभत्सुरागतः ।
सर्वैर्योद्धव्यमस्माभिरिति नः समयः कृतः ॥ ४-४२-१५॥
yadyeṣa rājā matsyānāṃ yadi bībhatsurāgataḥ |
sarvairyoddhavyamasmābhiriti naḥ samayaḥ kṛtaḥ || 4-42-15||

MHB 4-42-16

अथ कस्मात्स्थिता ह्येते रथेषु रथसत्तमाः ।
भीष्मो द्रोणः कृपश्चैव विकर्णो द्रौणिरेव च ॥ ४-४२-१६॥
atha kasmātsthitā hyete ratheṣu rathasattamāḥ |
bhīṣmo droṇaḥ kṛpaścaiva vikarṇo drauṇireva ca || 4-42-16||

MHB 4-42-17

संभ्रान्तमनसः सर्वे काले ह्यस्मिन्महारथाः ।
नान्यत्र युद्धाच्छ्रेयोऽस्ति तथात्मा प्रणिधीयताम् ॥ ४-४२-१७॥
saṃbhrāntamanasaḥ sarve kāle hyasminmahārathāḥ |
nānyatra yuddhācchreyo'sti tathātmā praṇidhīyatām || 4-42-17||

MHB 4-42-18

आच्छिन्ने गोधनेऽस्माकमपि देवेन वज्रिणा ।
यमेन वापि संग्रामे को हास्तिनपुरं व्रजेत् ॥ ४-४२-१८॥
ācchinne godhane'smākamapi devena vajriṇā |
yamena vāpi saṃgrāme ko hāstinapuraṃ vrajet || 4-42-18||

MHB 4-42-19

शरैरभिप्रणुन्नानां भग्नानां गहने वने ।
को हि जीवेत्पदातीनां भवेदश्वेषु संशयः ।
आचार्यं पृष्ठतः कृत्वा तथा नीतिर्विधीयताम् ॥ ४-४२-१९॥
śarairabhipraṇunnānāṃ bhagnānāṃ gahane vane |
ko hi jīvetpadātīnāṃ bhavedaśveṣu saṃśayaḥ |
ācāryaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā tathā nītirvidhīyatām || 4-42-19||

MHB 4-42-20

जानाति हि मतं तेषामतस्त्रासयतीव नः ।
अर्जुनेनास्य संप्रीतिमधिकामुपलक्षये ॥ ४-४२-२०॥
jānāti hi mataṃ teṣāmatastrāsayatīva naḥ |
arjunenāsya saṃprītimadhikāmupalakṣaye || 4-42-20||

MHB 4-42-21

तथा हि दृष्ट्वा बीभत्सुमुपायान्तं प्रशंसति ।
यथा सेना न भज्येत तथा नीतिर्विधीयताम् ॥ ४-४२-२१॥
tathā hi dṛṣṭvā bībhatsumupāyāntaṃ praśaṃsati |
yathā senā na bhajyeta tathā nītirvidhīyatām || 4-42-21||

MHB 4-42-22

अदेशिका महारण्ये ग्रीष्मे शत्रुवशं गता ।
यथा न विभ्रमेत्सेना तथा नीतिर्विधीयताम् ॥ ४-४२-२२॥
adeśikā mahāraṇye grīṣme śatruvaśaṃ gatā |
yathā na vibhrametsenā tathā nītirvidhīyatām || 4-42-22||

MHB 4-42-23

अश्वानां हेषितं श्रुत्वा का प्रशंसा भवेत्परे ।
स्थाने वापि व्रजन्तो वा सदा हेषन्ति वाजिनः ॥ ४-४२-२३॥
aśvānāṃ heṣitaṃ śrutvā kā praśaṃsā bhavetpare |
sthāne vāpi vrajanto vā sadā heṣanti vājinaḥ || 4-42-23||

MHB 4-42-24

सदा च वायवो वान्ति नित्यं वर्षति वासवः ।
स्तनयित्नोश्च निर्घोषः श्रूयते बहुशस्तथा ॥ ४-४२-२४॥
sadā ca vāyavo vānti nityaṃ varṣati vāsavaḥ |
stanayitnośca nirghoṣaḥ śrūyate bahuśastathā || 4-42-24||

MHB 4-42-25

किमत्र कार्यं पार्थस्य कथं वा स प्रशस्यते ।
अन्यत्र कामाद्द्वेषाद्वा रोषाद्वास्मासु केवलात् ॥ ४-४२-२५॥
kimatra kāryaṃ pārthasya kathaṃ vā sa praśasyate |
anyatra kāmāddveṣādvā roṣādvāsmāsu kevalāt || 4-42-25||

MHB 4-42-26

आचार्या वै कारुणिकाः प्राज्ञाश्चापायदर्शिनः ।
नैते महाभये प्राप्ते संप्रष्टव्याः कथंचन ॥ ४-४२-२६॥
ācāryā vai kāruṇikāḥ prājñāścāpāyadarśinaḥ |
naite mahābhaye prāpte saṃpraṣṭavyāḥ kathaṃcana || 4-42-26||

MHB 4-42-27

प्रासादेषु विचित्रेषु गोष्ठीष्वावसथेषु च ।
कथा विचित्राः कुर्वाणाः पण्डितास्तत्र शोभनाः ॥ ४-४२-२७॥
prāsādeṣu vicitreṣu goṣṭhīṣvāvasatheṣu ca |
kathā vicitrāḥ kurvāṇāḥ paṇḍitāstatra śobhanāḥ || 4-42-27||

MHB 4-42-28

बहून्याश्चर्यरूपाणि कुर्वन्तो जनसंसदि ।
इष्वस्त्रे चारुसंधाने पण्डितास्तत्र शोभनाः ॥ ४-४२-२८॥
bahūnyāścaryarūpāṇi kurvanto janasaṃsadi |
iṣvastre cārusaṃdhāne paṇḍitāstatra śobhanāḥ || 4-42-28||

MHB 4-42-29

परेषां विवरज्ञाने मनुष्याचरितेषु च ।
अन्नसंस्कारदोषेषु पण्डितास्तत्र शोभनाः ॥ ४-४२-२९॥
pareṣāṃ vivarajñāne manuṣyācariteṣu ca |
annasaṃskāradoṣeṣu paṇḍitāstatra śobhanāḥ || 4-42-29||

MHB 4-42-30

पण्डितान्पृष्ठतः कृत्वा परेषां गुणवादिनः ।
विधीयतां तथा नीतिर्यथा वध्येत वै परः ॥ ४-४२-३०॥
paṇḍitānpṛṣṭhataḥ kṛtvā pareṣāṃ guṇavādinaḥ |
vidhīyatāṃ tathā nītiryathā vadhyeta vai paraḥ || 4-42-30||

MHB 4-42-31

गावश्चैव प्रतिष्ठन्तां सेनां व्यूहन्तु माचिरम् ।
आरक्षाश्च विधीयन्तां यत्र योत्स्यामहे परान् ॥ ४-४२-३१॥
gāvaścaiva pratiṣṭhantāṃ senāṃ vyūhantu māciram |
ārakṣāśca vidhīyantāṃ yatra yotsyāmahe parān || 4-42-31||

Adhyaya: 43/67 (21)

MHB 4-43-1

कर्ण उवाच ।
सर्वानायुष्मतो भीतान्संत्रस्तानिव लक्षये ।
अयुद्धमनसश्चैव सर्वांश्चैवानवस्थितान् ॥ ४-४३-१॥
karṇa uvāca |
sarvānāyuṣmato bhītānsaṃtrastāniva lakṣaye |
ayuddhamanasaścaiva sarvāṃścaivānavasthitān || 4-43-1||

MHB 4-43-2

यद्येष राजा मत्स्यानां यदि बीभत्सुरागतः ।
अहमावारयिष्यामि वेलेव मकरालयम् ॥ ४-४३-२॥
yadyeṣa rājā matsyānāṃ yadi bībhatsurāgataḥ |
ahamāvārayiṣyāmi veleva makarālayam || 4-43-2||

MHB 4-43-3

मम चापप्रमुक्तानां शराणां नतपर्वणाम् ।
नावृत्तिर्गच्छतामस्ति सर्पाणामिव सर्पताम् ॥ ४-४३-३॥
mama cāpapramuktānāṃ śarāṇāṃ nataparvaṇām |
nāvṛttirgacchatāmasti sarpāṇāmiva sarpatām || 4-43-3||

MHB 4-43-4

रुक्मपुङ्खाः सुतीक्ष्णाग्रा मुक्ता हस्तवता मया ।
छादयन्तु शराः पार्थं शलभा इव पादपम् ॥ ४-४३-४॥
rukmapuṅkhāḥ sutīkṣṇāgrā muktā hastavatā mayā |
chādayantu śarāḥ pārthaṃ śalabhā iva pādapam || 4-43-4||

MHB 4-43-5

शराणां पुङ्खसक्तानां मौर्व्याभिहतया दृढम् ।
श्रूयतां तलयोः शब्दो भेर्योराहतयोरिव ॥ ४-४३-५॥
śarāṇāṃ puṅkhasaktānāṃ maurvyābhihatayā dṛḍham |
śrūyatāṃ talayoḥ śabdo bheryorāhatayoriva || 4-43-5||

MHB 4-43-6

समाहितो हि बीभत्सुर्वर्षाण्यष्टौ च पञ्च च ।
जातस्नेहश्च युद्धस्य मयि संप्रहरिष्यति ॥ ४-४३-६॥
samāhito hi bībhatsurvarṣāṇyaṣṭau ca pañca ca |
jātasnehaśca yuddhasya mayi saṃprahariṣyati || 4-43-6||

MHB 4-43-7

पात्रीभूतश्च कौन्तेयो ब्राह्मणो गुणवानिव ।
शरौघान्प्रतिगृह्णातु मया मुक्तान्सहस्रशः ॥ ४-४३-७॥
pātrībhūtaśca kaunteyo brāhmaṇo guṇavāniva |
śaraughānpratigṛhṇātu mayā muktānsahasraśaḥ || 4-43-7||

MHB 4-43-8

एष चैव महेष्वासस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ।
अहं चापि कुरुश्रेष्ठा अर्जुनान्नावरः क्वचित् ॥ ४-४३-८॥
eṣa caiva maheṣvāsastriṣu lokeṣu viśrutaḥ |
ahaṃ cāpi kuruśreṣṭhā arjunānnāvaraḥ kvacit || 4-43-8||

MHB 4-43-9

इतश्चेतश्च निर्मुक्तैः काञ्चनैर्गार्ध्रवाजितैः ।
दृश्यतामद्य वै व्योम खद्योतैरिव संवृतम् ॥ ४-४३-९॥
itaścetaśca nirmuktaiḥ kāñcanairgārdhravājitaiḥ |
dṛśyatāmadya vai vyoma khadyotairiva saṃvṛtam || 4-43-9||

MHB 4-43-10

अद्याहमृणमक्षय्यं पुरा वाचा प्रतिश्रुतम् ।
धार्तराष्ट्रस्य दास्यामि निहत्य समरेऽर्जुनम् ॥ ४-४३-१०॥
adyāhamṛṇamakṣayyaṃ purā vācā pratiśrutam |
dhārtarāṣṭrasya dāsyāmi nihatya samare'rjunam || 4-43-10||

MHB 4-43-11

अन्तरा छिद्यमानानां पुङ्खानां व्यतिशीर्यताम् ।
शलभानामिवाकाशे प्रचारः संप्रदृश्यताम् ॥ ४-४३-११॥
antarā chidyamānānāṃ puṅkhānāṃ vyatiśīryatām |
śalabhānāmivākāśe pracāraḥ saṃpradṛśyatām || 4-43-11||

MHB 4-43-12

इन्द्राशनिसमस्पर्शं महेन्द्रसमतेजसम् ।
अर्दयिष्याम्यहं पार्थमुल्काभिरिव कुञ्जरम् ॥ ४-४३-१२॥
indrāśanisamasparśaṃ mahendrasamatejasam |
ardayiṣyāmyahaṃ pārthamulkābhiriva kuñjaram || 4-43-12||

MHB 4-43-13

तमग्निमिव दुर्धर्षमसिशक्तिशरेन्धनम् ।
पाण्डवाग्निमहं दीप्तं प्रदहन्तमिवाहितान् ॥ ४-४३-१३॥
tamagnimiva durdharṣamasiśaktiśarendhanam |
pāṇḍavāgnimahaṃ dīptaṃ pradahantamivāhitān || 4-43-13||

MHB 4-43-14

अश्ववेगपुरोवातो रथौघस्तनयित्नुमान् ।
शरधारो महामेघः शमयिष्यामि पाण्डवम् ॥ ४-४३-१४॥
aśvavegapurovāto rathaughastanayitnumān |
śaradhāro mahāmeghaḥ śamayiṣyāmi pāṇḍavam || 4-43-14||

MHB 4-43-15

मत्कार्मुकविनिर्मुक्ताः पार्थमाशीविषोपमाः ।
शराः समभिसर्पन्तु वल्मीकमिव पन्नगाः ॥ ४-४३-१५॥
matkārmukavinirmuktāḥ pārthamāśīviṣopamāḥ |
śarāḥ samabhisarpantu valmīkamiva pannagāḥ || 4-43-15||

MHB 4-43-16

जामदग्न्यान्मया ह्यस्त्रं यत्प्राप्तमृषिसत्तमात् ।
तदुपाश्रित्य वीर्यं च युध्येयमपि वासवम् ॥ ४-४३-१६॥
jāmadagnyānmayā hyastraṃ yatprāptamṛṣisattamāt |
tadupāśritya vīryaṃ ca yudhyeyamapi vāsavam || 4-43-16||

MHB 4-43-17

ध्वजाग्रे वानरस्तिष्ठन्भल्लेन निहतो मया ।
अद्यैव पततां भूमौ विनदन्भैरवान्रवान् ॥ ४-४३-१७॥
dhvajāgre vānarastiṣṭhanbhallena nihato mayā |
adyaiva patatāṃ bhūmau vinadanbhairavānravān || 4-43-17||

MHB 4-43-18

शत्रोर्मयाभिपन्नानां भूतानां ध्वजवासिनाम् ।
दिशः प्रतिष्ठमानानामस्तु शब्दो दिवं गतः ॥ ४-४३-१८॥
śatrormayābhipannānāṃ bhūtānāṃ dhvajavāsinām |
diśaḥ pratiṣṭhamānānāmastu śabdo divaṃ gataḥ || 4-43-18||

MHB 4-43-19

अद्य दुर्योधनस्याहं शल्यं हृदि चिरस्थितम् ।
समूलमुद्धरिष्यामि बीभत्सुं पातयन्रथात् ॥ ४-४३-१९॥
adya duryodhanasyāhaṃ śalyaṃ hṛdi cirasthitam |
samūlamuddhariṣyāmi bībhatsuṃ pātayanrathāt || 4-43-19||

MHB 4-43-20

हताश्वं विरथं पार्थं पौरुषे पर्यवस्थितम् ।
निःश्वसन्तं यथा नागमद्य पश्यन्तु कौरवाः ॥ ४-४३-२०॥
hatāśvaṃ virathaṃ pārthaṃ pauruṣe paryavasthitam |
niḥśvasantaṃ yathā nāgamadya paśyantu kauravāḥ || 4-43-20||

MHB 4-43-21

कामं गच्छन्तु कुरवो धनमादाय केवलम् ।
रथेषु वापि तिष्ठन्तो युद्धं पश्यन्तु मामकम् ॥ ४-४३-२१॥
kāmaṃ gacchantu kuravo dhanamādāya kevalam |
ratheṣu vāpi tiṣṭhanto yuddhaṃ paśyantu māmakam || 4-43-21||

Adhyaya: 44/67 (22)

MHB 4-44-1

कृप उवाच ।
सदैव तव राधेय युद्धे क्रूरतरा मतिः ।
नार्थानां प्रकृतिं वेत्थ नानुबन्धमवेक्षसे ॥ ४-४४-१॥
kṛpa uvāca |
sadaiva tava rādheya yuddhe krūratarā matiḥ |
nārthānāṃ prakṛtiṃ vettha nānubandhamavekṣase || 4-44-1||

MHB 4-44-2

नया हि बहवः सन्ति शास्त्राण्याश्रित्य चिन्तिताः ।
तेषां युद्धं तु पापिष्ठं वेदयन्ति पुराविदः ॥ ४-४४-२॥
nayā hi bahavaḥ santi śāstrāṇyāśritya cintitāḥ |
teṣāṃ yuddhaṃ tu pāpiṣṭhaṃ vedayanti purāvidaḥ || 4-44-2||

MHB 4-44-3

देशकालेन संयुक्तं युद्धं विजयदं भवेत् ।
हीनकालं तदेवेह फलवन्न भवत्युत ।
देशे काले च विक्रान्तं कल्याणाय विधीयते ॥ ४-४४-३॥
deśakālena saṃyuktaṃ yuddhaṃ vijayadaṃ bhavet |
hīnakālaṃ tadeveha phalavanna bhavatyuta |
deśe kāle ca vikrāntaṃ kalyāṇāya vidhīyate || 4-44-3||

MHB 4-44-4

आनुकूल्येन कार्याणामन्तरं संविधीयताम् ।
भारं हि रथकारस्य न व्यवस्यन्ति पण्डिताः ॥ ४-४४-४॥
ānukūlyena kāryāṇāmantaraṃ saṃvidhīyatām |
bhāraṃ hi rathakārasya na vyavasyanti paṇḍitāḥ || 4-44-4||

MHB 4-44-5

परिचिन्त्य तु पार्थेन संनिपातो न नः क्षमः ।
एकः कुरूनभ्यरक्षदेकश्चाग्निमतर्पयत् ॥ ४-४४-५॥
paricintya tu pārthena saṃnipāto na naḥ kṣamaḥ |
ekaḥ kurūnabhyarakṣadekaścāgnimatarpayat || 4-44-5||

MHB 4-44-6

एकश्च पञ्च वर्षाणि ब्रह्मचर्यमधारयत् ।
एकः सुभद्रामारोप्य द्वैरथे कृष्णमाह्वयत् ।
अस्मिन्नेव वने कृष्णो हृतां कृष्णामवाजयत् ॥ ४-४४-६॥
ekaśca pañca varṣāṇi brahmacaryamadhārayat |
ekaḥ subhadrāmāropya dvairathe kṛṣṇamāhvayat |
asminneva vane kṛṣṇo hṛtāṃ kṛṣṇāmavājayat || 4-44-6||

MHB 4-44-7

एकश्च पञ्च वर्षाणि शक्रादस्त्राण्यशिक्षत ।
एकः सांयमिनीं जित्वा कुरूणामकरोद्यशः ॥ ४-४४-७॥
ekaśca pañca varṣāṇi śakrādastrāṇyaśikṣata |
ekaḥ sāṃyaminīṃ jitvā kurūṇāmakarodyaśaḥ || 4-44-7||

MHB 4-44-8

एको गन्धर्वराजानं चित्रसेनमरिंदमः ।
विजिग्ये तरसा संख्ये सेनां चास्य सुदुर्जयाम् ॥ ४-४४-८॥
eko gandharvarājānaṃ citrasenamariṃdamaḥ |
vijigye tarasā saṃkhye senāṃ cāsya sudurjayām || 4-44-8||

MHB 4-44-9

तथा निवातकवचाः कालखञ्जाश्च दानवाः ।
दैवतैरप्यवध्यास्ते एकेन युधि पातिताः ॥ ४-४४-९॥
tathā nivātakavacāḥ kālakhañjāśca dānavāḥ |
daivatairapyavadhyāste ekena yudhi pātitāḥ || 4-44-9||

MHB 4-44-10

एकेन हि त्वया कर्ण किं नामेह कृतं पुरा ।
एकैकेन यथा तेषां भूमिपाला वशीकृताः ॥ ४-४४-१०॥
ekena hi tvayā karṇa kiṃ nāmeha kṛtaṃ purā |
ekaikena yathā teṣāṃ bhūmipālā vaśīkṛtāḥ || 4-44-10||

MHB 4-44-11

इन्द्रोऽपि हि न पार्थेन संयुगे योद्धुमर्हति ।
यस्तेनाशंसते योद्धुं कर्तव्यं तस्य भेषजम् ॥ ४-४४-११॥
indro'pi hi na pārthena saṃyuge yoddhumarhati |
yastenāśaṃsate yoddhuṃ kartavyaṃ tasya bheṣajam || 4-44-11||

MHB 4-44-12

आशीविषस्य क्रुद्धस्य पाणिमुद्यम्य दक्षिणम् ।
अविमृश्य प्रदेशिन्या दंष्ट्रामादातुमिच्छसि ॥ ४-४४-१२॥
āśīviṣasya kruddhasya pāṇimudyamya dakṣiṇam |
avimṛśya pradeśinyā daṃṣṭrāmādātumicchasi || 4-44-12||

MHB 4-44-13

अथ वा कुञ्जरं मत्तमेक एव चरन्वने ।
अनङ्कुशं समारुह्य नगरं गन्तुमिच्छसि ॥ ४-४४-१३॥
atha vā kuñjaraṃ mattameka eva caranvane |
anaṅkuśaṃ samāruhya nagaraṃ gantumicchasi || 4-44-13||

MHB 4-44-14

समिद्धं पावकं वापि घृतमेदोवसाहुतम् ।
घृताक्तश्चीरवासास्त्वं मध्येनोत्तर्तुमिच्छसि ॥ ४-४४-१४॥
samiddhaṃ pāvakaṃ vāpi ghṛtamedovasāhutam |
ghṛtāktaścīravāsāstvaṃ madhyenottartumicchasi || 4-44-14||

MHB 4-44-15

आत्मानं यः समुद्बध्य कण्ठे बद्ध्वा महाशिलाम् ।
समुद्रं प्रतरेद्दोर्भ्यां तत्र किं नाम पौरुषम् ॥ ४-४४-१५॥
ātmānaṃ yaḥ samudbadhya kaṇṭhe baddhvā mahāśilām |
samudraṃ pratareddorbhyāṃ tatra kiṃ nāma pauruṣam || 4-44-15||

MHB 4-44-16

अकृतास्त्रः कृतास्त्रं वै बलवन्तं सुदुर्बलः ।
तादृशं कर्ण यः पार्थं योद्धुमिच्छेत्स दुर्मतिः ॥ ४-४४-१६॥
akṛtāstraḥ kṛtāstraṃ vai balavantaṃ sudurbalaḥ |
tādṛśaṃ karṇa yaḥ pārthaṃ yoddhumicchetsa durmatiḥ || 4-44-16||

MHB 4-44-17

अस्माभिरेष निकृतो वर्षाणीह त्रयोदश ।
सिंहः पाशविनिर्मुक्तो न नः शेषं करिष्यति ॥ ४-४४-१७॥
asmābhireṣa nikṛto varṣāṇīha trayodaśa |
siṃhaḥ pāśavinirmukto na naḥ śeṣaṃ kariṣyati || 4-44-17||

MHB 4-44-18

एकान्ते पार्थमासीनं कूपेऽग्निमिव संवृतम् ।
अज्ञानादभ्यवस्कन्द्य प्राप्ताः स्मो भयमुत्तमम् ॥ ४-४४-१८॥
ekānte pārthamāsīnaṃ kūpe'gnimiva saṃvṛtam |
ajñānādabhyavaskandya prāptāḥ smo bhayamuttamam || 4-44-18||

MHB 4-44-19

सह युध्यामहे पार्थमागतं युद्धदुर्मदम् ।
सैन्यास्तिष्ठन्तु संनद्धा व्यूढानीकाः प्रहारिणः ॥ ४-४४-१९॥
saha yudhyāmahe pārthamāgataṃ yuddhadurmadam |
sainyāstiṣṭhantu saṃnaddhā vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥ || 4-44-19||

MHB 4-44-20

द्रोणो दुर्योधनो भीष्मो भवान्द्रौणिस्तथा वयम् ।
सर्वे युध्यामहे पार्थं कर्ण मा साहसं कृथाः ॥ ४-४४-२०॥
droṇo duryodhano bhīṣmo bhavāndrauṇistathā vayam |
sarve yudhyāmahe pārthaṃ karṇa mā sāhasaṃ kṛthāḥ || 4-44-20||

MHB 4-44-21

वयं व्यवसितं पार्थं वज्रपाणिमिवोद्यतम् ।
षड्रथाः प्रतियुध्येम तिष्ठेम यदि संहताः ॥ ४-४४-२१॥
vayaṃ vyavasitaṃ pārthaṃ vajrapāṇimivodyatam |
ṣaḍrathāḥ pratiyudhyema tiṣṭhema yadi saṃhatāḥ || 4-44-21||

MHB 4-44-22

व्यूढानीकानि सैन्यानि यत्ताः परमधन्विनः ।
युध्यामहेऽर्जुनं संख्ये दानवा वासवं यथा ॥ ४-४४-२२॥
vyūḍhānīkāni sainyāni yattāḥ paramadhanvinaḥ |
yudhyāmahe'rjunaṃ saṃkhye dānavā vāsavaṃ yathā || 4-44-22||

Adhyaya: 45/67 (26)

MHB 4-45-1

अश्वत्थामोवाच ।
न च तावज्जिता गावो न च सीमान्तरं गताः ।
न हास्तिनपुरं प्राप्तास्त्वं च कर्ण विकत्थसे ॥ ४-४५-१॥
aśvatthāmovāca |
na ca tāvajjitā gāvo na ca sīmāntaraṃ gatāḥ |
na hāstinapuraṃ prāptāstvaṃ ca karṇa vikatthase || 4-45-1||

MHB 4-45-2

संग्रामान्सुबहूञ्जित्वा लब्ध्वा च विपुलं धनम् ।
विजित्य च परां भूमिं नाहुः किंचन पौरुषम् ॥ ४-४५-२॥
saṃgrāmānsubahūñjitvā labdhvā ca vipulaṃ dhanam |
vijitya ca parāṃ bhūmiṃ nāhuḥ kiṃcana pauruṣam || 4-45-2||

MHB 4-45-3

पचत्यग्निरवाक्यस्तु तूष्णीं भाति दिवाकरः ।
तूष्णीं धारयते लोकान्वसुधा सचराचरान् ॥ ४-४५-३॥
pacatyagniravākyastu tūṣṇīṃ bhāti divākaraḥ |
tūṣṇīṃ dhārayate lokānvasudhā sacarācarān || 4-45-3||

MHB 4-45-4

चातुर्वर्ण्यस्य कर्माणि विहितानि मनीषिभिः ।
धनं यैरधिगन्तव्यं यच्च कुर्वन्न दुष्यति ॥ ४-४५-४॥
cāturvarṇyasya karmāṇi vihitāni manīṣibhiḥ |
dhanaṃ yairadhigantavyaṃ yacca kurvanna duṣyati || 4-45-4||

MHB 4-45-5

अधीत्य ब्राह्मणो वेदान्याजयेत यजेत च ।
क्षत्रियो धनुराश्रित्य यजेतैव न याजयेत् ।
वैश्योऽधिगम्य द्रव्याणि ब्रह्मकर्माणि कारयेत् ॥ ४-४५-५॥
adhītya brāhmaṇo vedānyājayeta yajeta ca |
kṣatriyo dhanurāśritya yajetaiva na yājayet |
vaiśyo'dhigamya dravyāṇi brahmakarmāṇi kārayet || 4-45-5||

MHB 4-45-6

वर्तमाना यथाशास्त्रं प्राप्य चापि महीमिमाम् ।
सत्कुर्वन्ति महाभागा गुरून्सुविगुणानपि ॥ ४-४५-६॥
vartamānā yathāśāstraṃ prāpya cāpi mahīmimām |
satkurvanti mahābhāgā gurūnsuviguṇānapi || 4-45-6||

MHB 4-45-7

प्राप्य द्यूतेन को राज्यं क्षत्रियस्तोष्टुमर्हति ।
तथा नृशंसरूपेण यथान्यः प्राकृतो जनः ॥ ४-४५-७॥
prāpya dyūtena ko rājyaṃ kṣatriyastoṣṭumarhati |
tathā nṛśaṃsarūpeṇa yathānyaḥ prākṛto janaḥ || 4-45-7||

MHB 4-45-8

तथावाप्तेषु वित्तेषु को विकत्थेद्विचक्षणः ।
निकृत्या वञ्चनायोगैश्चरन्वैतंसिको यथा ॥ ४-४५-८॥
tathāvāpteṣu vitteṣu ko vikatthedvicakṣaṇaḥ |
nikṛtyā vañcanāyogaiścaranvaitaṃsiko yathā || 4-45-8||

MHB 4-45-9

कतमद्द्वैरथं युद्धं यत्राजैषीर्धनंजयम् ।
नकुलं सहदेवं च धनं येषां त्वया हृतम् ॥ ४-४५-९॥
katamaddvairathaṃ yuddhaṃ yatrājaiṣīrdhanaṃjayam |
nakulaṃ sahadevaṃ ca dhanaṃ yeṣāṃ tvayā hṛtam || 4-45-9||

MHB 4-45-10

युधिष्ठिरो जितः कस्मिन्भीमश्च बलिनां वरः ।
इन्द्रप्रस्थं त्वया कस्मिन्संग्रामे निर्जितं पुरा ॥ ४-४५-१०॥
yudhiṣṭhiro jitaḥ kasminbhīmaśca balināṃ varaḥ |
indraprasthaṃ tvayā kasminsaṃgrāme nirjitaṃ purā || 4-45-10||

MHB 4-45-11

तथैव कतमं युद्धं यस्मिन्कृष्णा जिता त्वया ।
एकवस्त्रा सभां नीता दुष्टकर्मन्रजस्वला ॥ ४-४५-११॥
tathaiva katamaṃ yuddhaṃ yasminkṛṣṇā jitā tvayā |
ekavastrā sabhāṃ nītā duṣṭakarmanrajasvalā || 4-45-11||

MHB 4-45-12

मूलमेषां महत्कृत्तं सारार्थी चन्दनं यथा ।
कर्म कारयिथाः शूर तत्र किं विदुरोऽब्रवीत् ॥ ४-४५-१२॥
mūlameṣāṃ mahatkṛttaṃ sārārthī candanaṃ yathā |
karma kārayithāḥ śūra tatra kiṃ viduro'bravīt || 4-45-12||

MHB 4-45-13

यथाशक्ति मनुष्याणां शममालक्षयामहे ।
अन्येषां चैव सत्त्वानामपि कीटपिपीलिके ॥ ४-४५-१३॥
yathāśakti manuṣyāṇāṃ śamamālakṣayāmahe |
anyeṣāṃ caiva sattvānāmapi kīṭapipīlike || 4-45-13||

MHB 4-45-14

द्रौपद्यास्तं परिक्लेशं न क्षन्तुं पाण्डवोऽर्हति ।
दुःखाय धार्तराष्ट्राणां प्रादुर्भूतो धनंजयः ॥ ४-४५-१४॥
draupadyāstaṃ parikleśaṃ na kṣantuṃ pāṇḍavo'rhati |
duḥkhāya dhārtarāṣṭrāṇāṃ prādurbhūto dhanaṃjayaḥ || 4-45-14||

MHB 4-45-15

त्वं पुनः पण्डितो भूत्वा वाचं वक्तुमिहेच्छसि ।
वैरान्तकरणो जिष्णुर्न नः शेषं करिष्यति ॥ ४-४५-१५॥
tvaṃ punaḥ paṇḍito bhūtvā vācaṃ vaktumihecchasi |
vairāntakaraṇo jiṣṇurna naḥ śeṣaṃ kariṣyati || 4-45-15||

MHB 4-45-16

नैष देवान्न गन्धर्वान्नासुरान्न च राक्षसान् ।
भयादिह न युध्येत कुन्तीपुत्रो धनंजयः ॥ ४-४५-१६॥
naiṣa devānna gandharvānnāsurānna ca rākṣasān |
bhayādiha na yudhyeta kuntīputro dhanaṃjayaḥ || 4-45-16||

MHB 4-45-17

यं यमेषोऽभिसंक्रुद्धः संग्रामेऽभिपतिष्यति ।
वृक्षं गरुडवेगेन विनिहत्य तमेष्यति ॥ ४-४५-१७॥
yaṃ yameṣo'bhisaṃkruddhaḥ saṃgrāme'bhipatiṣyati |
vṛkṣaṃ garuḍavegena vinihatya tameṣyati || 4-45-17||

MHB 4-45-18

त्वत्तो विशिष्टं वीर्येण धनुष्यमरराट्समम् ।
वासुदेवसमं युद्धे तं पार्थं को न पूजयेत् ॥ ४-४५-१८॥
tvatto viśiṣṭaṃ vīryeṇa dhanuṣyamararāṭsamam |
vāsudevasamaṃ yuddhe taṃ pārthaṃ ko na pūjayet || 4-45-18||

MHB 4-45-19

दैवं दैवेन युध्येत मानुषेण च मानुषम् ।
अस्त्रेणास्त्रं समाहन्यात्कोऽर्जुनेन समः पुमान् ॥ ४-४५-१९॥
daivaṃ daivena yudhyeta mānuṣeṇa ca mānuṣam |
astreṇāstraṃ samāhanyātko'rjunena samaḥ pumān || 4-45-19||

MHB 4-45-20

पुत्रादनन्तरः शिष्य इति धर्मविदो विदुः ।
एतेनापि निमित्तेन प्रियो द्रोणस्य पाण्डवः ॥ ४-४५-२०॥
putrādanantaraḥ śiṣya iti dharmavido viduḥ |
etenāpi nimittena priyo droṇasya pāṇḍavaḥ || 4-45-20||

MHB 4-45-21

यथा त्वमकरोर्द्यूतमिन्द्रप्रस्थं यथाहरः ।
यथानैषीः सभां कृष्णां तथा युध्यस्व पाण्डवम् ॥ ४-४५-२१॥
yathā tvamakarordyūtamindraprasthaṃ yathāharaḥ |
yathānaiṣīḥ sabhāṃ kṛṣṇāṃ tathā yudhyasva pāṇḍavam || 4-45-21||

MHB 4-45-22

अयं ते मातुलः प्राज्ञः क्षत्रधर्मस्य कोविदः ।
दुर्द्यूतदेवी गान्धारः शकुनिर्युध्यतामिह ॥ ४-४५-२२॥
ayaṃ te mātulaḥ prājñaḥ kṣatradharmasya kovidaḥ |
durdyūtadevī gāndhāraḥ śakuniryudhyatāmiha || 4-45-22||

MHB 4-45-23

नाक्षान्क्षिपति गाण्डीवं न कृतं द्वापरं न च ।
ज्वलतो निशितान्बाणांस्तीक्ष्णान्क्षिपति गाण्डिवम् ॥ ४-४५-२३॥
nākṣānkṣipati gāṇḍīvaṃ na kṛtaṃ dvāparaṃ na ca |
jvalato niśitānbāṇāṃstīkṣṇānkṣipati gāṇḍivam || 4-45-23||

MHB 4-45-24

न हि गाण्डीवनिर्मुक्ता गार्ध्रपत्राः सुतेजनाः ।
अन्तरेष्ववतिष्ठन्ति गिरीणामपि दारणाः ॥ ४-४५-२४॥
na hi gāṇḍīvanirmuktā gārdhrapatrāḥ sutejanāḥ |
antareṣvavatiṣṭhanti girīṇāmapi dāraṇāḥ || 4-45-24||

MHB 4-45-25

अन्तकः शमनो मृत्युस्तथाग्निर्वडवामुखः ।
कुर्युरेते क्वचिच्छेषं न तु क्रुद्धो धनंजयः ॥ ४-४५-२५॥
antakaḥ śamano mṛtyustathāgnirvaḍavāmukhaḥ |
kuryurete kvaciccheṣaṃ na tu kruddho dhanaṃjayaḥ || 4-45-25||

MHB 4-45-26

युध्यतां काममाचार्यो नाहं योत्स्ये धनंजयम् ।
मत्स्यो ह्यस्माभिरायोध्यो यद्यागच्छेद्गवां पदम् ॥ ४-४५-२६॥
yudhyatāṃ kāmamācāryo nāhaṃ yotsye dhanaṃjayam |
matsyo hyasmābhirāyodhyo yadyāgacchedgavāṃ padam || 4-45-26||

Adhyaya: 46/67 (18)

MHB 4-46-1

भीष्म उवाच ।
साधु पश्यति वै द्रोणः कृपः साध्वनुपश्यति ।
कर्णस्तु क्षत्रधर्मेण यथावद्योद्धुमिच्छति ॥ ४-४६-१॥
bhīṣma uvāca |
sādhu paśyati vai droṇaḥ kṛpaḥ sādhvanupaśyati |
karṇastu kṣatradharmeṇa yathāvadyoddhumicchati || 4-46-1||

MHB 4-46-2

आचार्यो नाभिषक्तव्यः पुरुषेण विजानता ।
देशकालौ तु संप्रेक्ष्य योद्धव्यमिति मे मतिः ॥ ४-४६-२॥
ācāryo nābhiṣaktavyaḥ puruṣeṇa vijānatā |
deśakālau tu saṃprekṣya yoddhavyamiti me matiḥ || 4-46-2||

MHB 4-46-3

यस्य सूर्यसमाः पञ्च सपत्नाः स्युः प्रहारिणः ।
कथमभ्युदये तेषां न प्रमुह्येत पण्डितः ॥ ४-४६-३॥
yasya sūryasamāḥ pañca sapatnāḥ syuḥ prahāriṇaḥ |
kathamabhyudaye teṣāṃ na pramuhyeta paṇḍitaḥ || 4-46-3||

MHB 4-46-4

स्वार्थे सर्वे विमुह्यन्ति येऽपि धर्मविदो जनाः ।
तस्माद्राजन्ब्रवीम्येष वाक्यं ते यदि रोचते ॥ ४-४६-४॥
svārthe sarve vimuhyanti ye'pi dharmavido janāḥ |
tasmādrājanbravīmyeṣa vākyaṃ te yadi rocate || 4-46-4||

MHB 4-46-5

कर्णो यदभ्यवोचन्नस्तेजःसंजननाय तत् ।
आचार्यपुत्रः क्षमतां महत्कार्यमुपस्थितम् ॥ ४-४६-५॥
karṇo yadabhyavocannastejaḥsaṃjananāya tat |
ācāryaputraḥ kṣamatāṃ mahatkāryamupasthitam || 4-46-5||

MHB 4-46-6

नायं कालो विरोधस्य कौन्तेये समुपस्थिते ।
क्षन्तव्यं भवता सर्वमाचार्येण कृपेण च ॥ ४-४६-६॥
nāyaṃ kālo virodhasya kaunteye samupasthite |
kṣantavyaṃ bhavatā sarvamācāryeṇa kṛpeṇa ca || 4-46-6||

MHB 4-46-7

भवतां हि कृतास्त्रत्वं यथादित्ये प्रभा तथा ।
यथा चन्द्रमसो लक्ष्म सर्वथा नापकृष्यते ।
एवं भवत्सु ब्राह्मण्यं ब्रह्मास्त्रं च प्रतिष्ठितम् ॥ ४-४६-७॥
bhavatāṃ hi kṛtāstratvaṃ yathāditye prabhā tathā |
yathā candramaso lakṣma sarvathā nāpakṛṣyate |
evaṃ bhavatsu brāhmaṇyaṃ brahmāstraṃ ca pratiṣṭhitam || 4-46-7||

MHB 4-46-8

चत्वार एकतो वेदाः क्षात्रमेकत्र दृश्यते ।
नैतत्समस्तमुभयं कस्मिंश्चिदनुशुश्रुमः ॥ ४-४६-८॥
catvāra ekato vedāḥ kṣātramekatra dṛśyate |
naitatsamastamubhayaṃ kasmiṃścidanuśuśrumaḥ || 4-46-8||

MHB 4-46-9

अन्यत्र भारताचार्यात्सपुत्रादिति मे मतिः ।
ब्रह्मास्त्रं चैव वेदाश्च नैतदन्यत्र दृश्यते ॥ ४-४६-९॥
anyatra bhāratācāryātsaputrāditi me matiḥ |
brahmāstraṃ caiva vedāśca naitadanyatra dṛśyate || 4-46-9||

MHB 4-46-10

आचार्यपुत्रः क्षमतां नायं कालः स्वभेदने ।
सर्वे संहत्य युध्यामः पाकशासनिमागतम् ॥ ४-४६-१०॥
ācāryaputraḥ kṣamatāṃ nāyaṃ kālaḥ svabhedane |
sarve saṃhatya yudhyāmaḥ pākaśāsanimāgatam || 4-46-10||

MHB 4-46-11

बलस्य व्यसनानीह यान्युक्तानि मनीषिभिः ।
मुख्यो भेदो हि तेषां वै पापिष्ठो विदुषां मतः ॥ ४-४६-११॥
balasya vyasanānīha yānyuktāni manīṣibhiḥ |
mukhyo bhedo hi teṣāṃ vai pāpiṣṭho viduṣāṃ mataḥ || 4-46-11||

MHB 4-46-12

अश्वत्थामोवाच ।
आचार्य एव क्षमतां शान्तिरत्र विधीयताम् ।
अभिषज्यमाने हि गुरौ तद्वृत्तं रोषकारितम् ॥ ४-४६-१२॥
aśvatthāmovāca |
ācārya eva kṣamatāṃ śāntiratra vidhīyatām |
abhiṣajyamāne hi gurau tadvṛttaṃ roṣakāritam || 4-46-12||

MHB 4-46-13

वैशंपायन उवाच ।
ततो दुर्योधनो द्रोणं क्षमयामास भारत ।
सह कर्णेन भीष्मेण कृपेण च महात्मना ॥ ४-४६-१३॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato duryodhano droṇaṃ kṣamayāmāsa bhārata |
saha karṇena bhīṣmeṇa kṛpeṇa ca mahātmanā || 4-46-13||

MHB 4-46-14

द्रोण उवाच ।
यदेव प्रथमं वाक्यं भीष्मः शांतनवोऽब्रवीत् ।
तेनैवाहं प्रसन्नो वै परमत्र विधीयताम् ॥ ४-४६-१४॥
droṇa uvāca |
yadeva prathamaṃ vākyaṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavo'bravīt |
tenaivāhaṃ prasanno vai paramatra vidhīyatām || 4-46-14||

MHB 4-46-15

यथा दुर्योधनेऽयत्ते नागः स्पृशति सैनिकान् ।
साहसाद्यदि वा मोहात्तथा नीतिर्विधीयताम् ॥ ४-४६-१५॥
yathā duryodhane'yatte nāgaḥ spṛśati sainikān |
sāhasādyadi vā mohāttathā nītirvidhīyatām || 4-46-15||

MHB 4-46-16

वनवासे ह्यनिर्वृत्ते दर्शयेन्न धनंजयः ।
धनं वालभमानोऽत्र नाद्य नः क्षन्तुमर्हति ॥ ४-४६-१६॥
vanavāse hyanirvṛtte darśayenna dhanaṃjayaḥ |
dhanaṃ vālabhamāno'tra nādya naḥ kṣantumarhati || 4-46-16||

MHB 4-46-17

यथा नायं समायुज्याद्धार्तराष्ट्रान्कथंचन ।
यथा च न पराजय्यात्तथा नीतिर्विधीयताम् ॥ ४-४६-१७॥
yathā nāyaṃ samāyujyāddhārtarāṣṭrānkathaṃcana |
yathā ca na parājayyāttathā nītirvidhīyatām || 4-46-17||

MHB 4-46-18

उक्तं दुर्योधनेनापि पुरस्ताद्वाक्यमीदृशम् ।
तदनुस्मृत्य गाङ्गेय यथावद्वक्तुमर्हसि ॥ ४-४६-१८॥
uktaṃ duryodhanenāpi purastādvākyamīdṛśam |
tadanusmṛtya gāṅgeya yathāvadvaktumarhasi || 4-46-18||

Adhyaya: 47/67 (19)

MHB 4-47-1

भीष्म उवाच ।
कलांशास्तात युज्यन्ते मुहूर्ताश्च दिनानि च ।
अर्धमासाश्च मासाश्च नक्षत्राणि ग्रहास्तथा ॥ ४-४७-१॥
bhīṣma uvāca |
kalāṃśāstāta yujyante muhūrtāśca dināni ca |
ardhamāsāśca māsāśca nakṣatrāṇi grahāstathā || 4-47-1||

MHB 4-47-2

ऋतवश्चापि युज्यन्ते तथा संवत्सरा अपि ।
एवं कालविभागेन कालचक्रं प्रवर्तते ॥ ४-४७-२॥
ṛtavaścāpi yujyante tathā saṃvatsarā api |
evaṃ kālavibhāgena kālacakraṃ pravartate || 4-47-2||

MHB 4-47-3

तेषां कालातिरेकेण ज्योतिषां च व्यतिक्रमात् ।
पञ्चमे पञ्चमे वर्षे द्वौ मासावुपजायतः ॥ ४-४७-३॥
teṣāṃ kālātirekeṇa jyotiṣāṃ ca vyatikramāt |
pañcame pañcame varṣe dvau māsāvupajāyataḥ || 4-47-3||

MHB 4-47-4

तेषामभ्यधिका मासाः पञ्च द्वादश च क्षपाः ।
त्रयोदशानां वर्षाणामिति मे वर्तते मतिः ॥ ४-४७-४॥
teṣāmabhyadhikā māsāḥ pañca dvādaśa ca kṣapāḥ |
trayodaśānāṃ varṣāṇāmiti me vartate matiḥ || 4-47-4||

MHB 4-47-5

सर्वं यथावच्चरितं यद्यदेभिः परिश्रुतम् ।
एवमेतद्ध्रुवं ज्ञात्वा ततो बीभत्सुरागतः ॥ ४-४७-५॥
sarvaṃ yathāvaccaritaṃ yadyadebhiḥ pariśrutam |
evametaddhruvaṃ jñātvā tato bībhatsurāgataḥ || 4-47-5||

MHB 4-47-6

सर्वे चैव महात्मानः सर्वे धर्मार्थकोविदाः ।
येषां युधिष्ठिरो राजा कस्माद्धर्मेऽपराध्नुयुः ॥ ४-४७-६॥
sarve caiva mahātmānaḥ sarve dharmārthakovidāḥ |
yeṣāṃ yudhiṣṭhiro rājā kasmāddharme'parādhnuyuḥ || 4-47-6||

MHB 4-47-7

अलुब्धाश्चैव कौन्तेयाः कृतवन्तश्च दुष्करम् ।
न चापि केवलं राज्यमिच्छेयुस्तेऽनुपायतः ॥ ४-४७-७॥
alubdhāścaiva kaunteyāḥ kṛtavantaśca duṣkaram |
na cāpi kevalaṃ rājyamiccheyuste'nupāyataḥ || 4-47-7||

MHB 4-47-8

तदैव ते हि विक्रान्तुमीषुः कौरवनन्दनाः ।
धर्मपाशनिबद्धास्तु न चेलुः क्षत्रियव्रतात् ॥ ४-४७-८॥
tadaiva te hi vikrāntumīṣuḥ kauravanandanāḥ |
dharmapāśanibaddhāstu na celuḥ kṣatriyavratāt || 4-47-8||

MHB 4-47-9

यच्चानृत इति ख्यायेद्यच्च गच्छेत्पराभवम् ।
वृणुयुर्मरणं पार्था नानृतत्वं कथंचन ॥ ४-४७-९॥
yaccānṛta iti khyāyedyacca gacchetparābhavam |
vṛṇuyurmaraṇaṃ pārthā nānṛtatvaṃ kathaṃcana || 4-47-9||

MHB 4-47-10

प्राप्ते तु काले प्राप्तव्यं नोत्सृजेयुर्नरर्षभाः ।
अपि वज्रभृता गुप्तं तथावीर्या हि पाण्डवाः ॥ ४-४७-१०॥
prāpte tu kāle prāptavyaṃ notsṛjeyurnararṣabhāḥ |
api vajrabhṛtā guptaṃ tathāvīryā hi pāṇḍavāḥ || 4-47-10||

MHB 4-47-11

प्रतियुध्याम समरे सर्वशस्त्रभृतां वरम् ।
तस्माद्यदत्र कल्याणं लोके सद्भिरनुष्ठितम् ।
तत्संविधीयतां क्षिप्रं मा नो ह्यर्थोऽतिगात्परान् ॥ ४-४७-११॥
pratiyudhyāma samare sarvaśastrabhṛtāṃ varam |
tasmādyadatra kalyāṇaṃ loke sadbhiranuṣṭhitam |
tatsaṃvidhīyatāṃ kṣipraṃ mā no hyartho'tigātparān || 4-47-11||

MHB 4-47-12

न हि पश्यामि संग्रामे कदाचिदपि कौरव ।
एकान्तसिद्धिं राजेन्द्र संप्राप्तश्च धनंजयः ॥ ४-४७-१२॥
na hi paśyāmi saṃgrāme kadācidapi kaurava |
ekāntasiddhiṃ rājendra saṃprāptaśca dhanaṃjayaḥ || 4-47-12||

MHB 4-47-13

संप्रवृत्ते तु संग्रामे भावाभावौ जयाजयौ ।
अवश्यमेकं स्पृशतो दृष्टमेतदसंशयम् ॥ ४-४७-१३॥
saṃpravṛtte tu saṃgrāme bhāvābhāvau jayājayau |
avaśyamekaṃ spṛśato dṛṣṭametadasaṃśayam || 4-47-13||

MHB 4-47-14

तस्माद्युद्धावचरिकं कर्म वा धर्मसंहितम् ।
क्रियतामाशु राजेन्द्र संप्राप्तो हि धनंजयः ॥ ४-४७-१४॥
tasmādyuddhāvacarikaṃ karma vā dharmasaṃhitam |
kriyatāmāśu rājendra saṃprāpto hi dhanaṃjayaḥ || 4-47-14||

MHB 4-47-15

दुर्योधन उवाच ।
नाहं राज्यं प्रदास्यामि पाण्डवानां पितामह ।
युद्धावचारिकं यत्तु तच्छीघ्रं संविधीयताम् ॥ ४-४७-१५॥
duryodhana uvāca |
nāhaṃ rājyaṃ pradāsyāmi pāṇḍavānāṃ pitāmaha |
yuddhāvacārikaṃ yattu tacchīghraṃ saṃvidhīyatām || 4-47-15||

MHB 4-47-16

भीष्म उवाच ।
अत्र या मामकी बुद्धिः श्रूयतां यदि रोचते ।
क्षिप्रं बलचतुर्भागं गृह्य गच्छ पुरं प्रति ।
ततोऽपरश्चतुर्भागो गाः समादाय गच्छतु ॥ ४-४७-१६॥
bhīṣma uvāca |
atra yā māmakī buddhiḥ śrūyatāṃ yadi rocate |
kṣipraṃ balacaturbhāgaṃ gṛhya gaccha puraṃ prati |
tato'paraścaturbhāgo gāḥ samādāya gacchatu || 4-47-16||

MHB 4-47-17

वयं त्वर्धेन सैन्येन प्रतियोत्स्याम पाण्डवम् ।
मत्स्यं वा पुनरायातमथ वापि शतक्रतुम् ॥ ४-४७-१७॥
vayaṃ tvardhena sainyena pratiyotsyāma pāṇḍavam |
matsyaṃ vā punarāyātamatha vāpi śatakratum || 4-47-17||

MHB 4-47-18

आचार्यो मध्यतस्तिष्ठत्वश्वत्थामा तु सव्यतः ।
कृपः शारद्वतो धीमान्पार्श्वं रक्षतु दक्षिणम् ॥ ४-४७-१८॥
ācāryo madhyatastiṣṭhatvaśvatthāmā tu savyataḥ |
kṛpaḥ śāradvato dhīmānpārśvaṃ rakṣatu dakṣiṇam || 4-47-18||

MHB 4-47-19

अग्रतः सूतपुत्रस्तु कर्णस्तिष्ठतु दंशितः ।
अहं सर्वस्य सैन्यस्य पश्चात्स्थास्यामि पालयन् ॥ ४-४७-१९॥
agrataḥ sūtaputrastu karṇastiṣṭhatu daṃśitaḥ |
ahaṃ sarvasya sainyasya paścātsthāsyāmi pālayan || 4-47-19||

Adhyaya: 48/67 (23)

MHB 4-48-1

वैशंपायन उवाच ।
तथा व्यूढेष्वनीकेषु कौरवेयैर्महारथैः ।
उपायादर्जुनस्तूर्णं रथघोषेण नादयन् ॥ ४-४८-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tathā vyūḍheṣvanīkeṣu kauraveyairmahārathaiḥ |
upāyādarjunastūrṇaṃ rathaghoṣeṇa nādayan || 4-48-1||

MHB 4-48-2

ददृशुस्ते ध्वजाग्रं वै शुश्रुवुश्च रथस्वनम् ।
दोधूयमानस्य भृशं गाण्डीवस्य च निस्वनम् ॥ ४-४८-२॥
dadṛśuste dhvajāgraṃ vai śuśruvuśca rathasvanam |
dodhūyamānasya bhṛśaṃ gāṇḍīvasya ca nisvanam || 4-48-2||

MHB 4-48-3

ततस्तत्सर्वमालोक्य द्रोणो वचनमब्रवीत् ।
महारथमनुप्राप्तं दृष्ट्वा गाण्डीवधन्विनम् ॥ ४-४८-३॥
tatastatsarvamālokya droṇo vacanamabravīt |
mahārathamanuprāptaṃ dṛṣṭvā gāṇḍīvadhanvinam || 4-48-3||

MHB 4-48-4

एतद्ध्वजाग्रं पार्थस्य दूरतः संप्रकाशते ।
एष घोषः सजलदो रोरवीति च वानरः ॥ ४-४८-४॥
etaddhvajāgraṃ pārthasya dūrataḥ saṃprakāśate |
eṣa ghoṣaḥ sajalado roravīti ca vānaraḥ || 4-48-4||

MHB 4-48-5

एष तिष्ठन्रथश्रेष्ठो रथे रथवरप्रणुत् ।
उत्कर्षति धनुःश्रेष्ठं गाण्डीवमशनिस्वनम् ॥ ४-४८-५॥
eṣa tiṣṭhanrathaśreṣṭho rathe rathavarapraṇut |
utkarṣati dhanuḥśreṣṭhaṃ gāṇḍīvamaśanisvanam || 4-48-5||

MHB 4-48-6

इमौ हि बाणौ सहितौ पादयोर्मे व्यवस्थितौ ।
अपरौ चाप्यतिक्रान्तौ कर्णौ संस्पृश्य मे शरौ ॥ ४-४८-६॥
imau hi bāṇau sahitau pādayorme vyavasthitau |
aparau cāpyatikrāntau karṇau saṃspṛśya me śarau || 4-48-6||

MHB 4-48-7

निरुष्य हि वने वासं कृत्वा कर्मातिमानुषम् ।
अभिवादयते पार्थः श्रोत्रे च परिपृच्छति ॥ ४-४८-७॥
niruṣya hi vane vāsaṃ kṛtvā karmātimānuṣam |
abhivādayate pārthaḥ śrotre ca paripṛcchati || 4-48-7||

MHB 4-48-8

अर्जुन उवाच ।
इषुपाते च सेनाया हयान्संयच्छ सारथे ।
यावत्समीक्षे सैन्येऽस्मिन्क्वासौ कुरुकुलाधमः ॥ ४-४८-८॥
arjuna uvāca |
iṣupāte ca senāyā hayānsaṃyaccha sārathe |
yāvatsamīkṣe sainye'sminkvāsau kurukulādhamaḥ || 4-48-8||

MHB 4-48-9

सर्वानन्याननादृत्य दृष्ट्वा तमतिमानिनम् ।
तस्य मूर्ध्नि पतिष्यामि तत एते पराजिताः ॥ ४-४८-९॥
sarvānanyānanādṛtya dṛṣṭvā tamatimāninam |
tasya mūrdhni patiṣyāmi tata ete parājitāḥ || 4-48-9||

MHB 4-48-10

एष व्यवस्थितो द्रोणो द्रौणिश्च तदनन्तरम् ।
भीष्मः कृपश्च कर्णश्च महेष्वासा व्यवस्थिताः ॥ ४-४८-१०॥
eṣa vyavasthito droṇo drauṇiśca tadanantaram |
bhīṣmaḥ kṛpaśca karṇaśca maheṣvāsā vyavasthitāḥ || 4-48-10||

MHB 4-48-11

राजानं नात्र पश्यामि गाः समादाय गच्छति ।
दक्षिणं मार्गमास्थाय शङ्के जीवपरायणः ॥ ४-४८-११॥
rājānaṃ nātra paśyāmi gāḥ samādāya gacchati |
dakṣiṇaṃ mārgamāsthāya śaṅke jīvaparāyaṇaḥ || 4-48-11||

MHB 4-48-12

उत्सृज्यैतद्रथानीकं गच्छ यत्र सुयोधनः ।
तत्रैव योत्स्ये वैराटे नास्ति युद्धं निरामिषम् ।
तं जित्वा विनिवर्तिष्ये गाः समादाय वै पुनः ॥ ४-४८-१२॥
utsṛjyaitadrathānīkaṃ gaccha yatra suyodhanaḥ |
tatraiva yotsye vairāṭe nāsti yuddhaṃ nirāmiṣam |
taṃ jitvā vinivartiṣye gāḥ samādāya vai punaḥ || 4-48-12||

MHB 4-48-13

वैशंपायन उवाच ।
एवमुक्तः स वैराटिर्हयान्संयम्य यत्नतः ।
नियम्य च ततो रश्मीन्यत्र ते कुरुपुंगवाः ।
अचोदयत्ततो वाहान्यतो दुर्योधनस्ततः ॥ ४-४८-१३॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamuktaḥ sa vairāṭirhayānsaṃyamya yatnataḥ |
niyamya ca tato raśmīnyatra te kurupuṃgavāḥ |
acodayattato vāhānyato duryodhanastataḥ || 4-48-13||

MHB 4-48-14

उत्सृज्य रथवंशं तु प्रयाते श्वेतवाहने ।
अभिप्रायं विदित्वास्य द्रोणो वचनमब्रवीत् ॥ ४-४८-१४॥
utsṛjya rathavaṃśaṃ tu prayāte śvetavāhane |
abhiprāyaṃ viditvāsya droṇo vacanamabravīt || 4-48-14||

MHB 4-48-15

नैषोऽन्तरेण राजानं बीभत्सुः स्थातुमिच्छति ।
तस्य पार्ष्णिं ग्रहीष्यामो जवेनाभिप्रयास्यतः ॥ ४-४८-१५॥
naiṣo'ntareṇa rājānaṃ bībhatsuḥ sthātumicchati |
tasya pārṣṇiṃ grahīṣyāmo javenābhiprayāsyataḥ || 4-48-15||

MHB 4-48-16

न ह्येनमभिसंक्रुद्धमेको युध्येत संयुगे ।
अन्यो देवात्सहस्राक्षात्कृष्णाद्वा देवकीसुतात् ॥ ४-४८-१६॥
na hyenamabhisaṃkruddhameko yudhyeta saṃyuge |
anyo devātsahasrākṣātkṛṣṇādvā devakīsutāt || 4-48-16||

MHB 4-48-17

किं नो गावः करिष्यन्ति धनं वा विपुलं तथा ।
दुर्योधनः पार्थजले पुरा नौरिव मज्जति ॥ ४-४८-१७॥
kiṃ no gāvaḥ kariṣyanti dhanaṃ vā vipulaṃ tathā |
duryodhanaḥ pārthajale purā nauriva majjati || 4-48-17||

MHB 4-48-18

तथैव गत्वा बीभत्सुर्नाम विश्राव्य चात्मनः ।
शलभैरिव तां सेनां शरैः शीघ्रमवाकिरत् ॥ ४-४८-१८॥
tathaiva gatvā bībhatsurnāma viśrāvya cātmanaḥ |
śalabhairiva tāṃ senāṃ śaraiḥ śīghramavākirat || 4-48-18||

MHB 4-48-19

कीर्यमाणाः शरौघैस्तु योधास्ते पार्थचोदितैः ।
नापश्यन्नावृतां भूमिमन्तरिक्षं च पत्रिभिः ॥ ४-४८-१९॥
kīryamāṇāḥ śaraughaistu yodhāste pārthacoditaiḥ |
nāpaśyannāvṛtāṃ bhūmimantarikṣaṃ ca patribhiḥ || 4-48-19||

MHB 4-48-20

तेषां नात्मनिनो युद्धे नापयानेऽभवन्मतिः ।
शीघ्रत्वमेव पार्थस्य पूजयन्ति स्म चेतसा ॥ ४-४८-२०॥
teṣāṃ nātmanino yuddhe nāpayāne'bhavanmatiḥ |
śīghratvameva pārthasya pūjayanti sma cetasā || 4-48-20||

MHB 4-48-21

ततः शङ्खं प्रदध्मौ स द्विषतां लोमहर्षणम् ।
विस्फार्य च धनुःश्रेष्ठं ध्वजे भूतान्यचोदयत् ॥ ४-४८-२१॥
tataḥ śaṅkhaṃ pradadhmau sa dviṣatāṃ lomaharṣaṇam |
visphārya ca dhanuḥśreṣṭhaṃ dhvaje bhūtānyacodayat || 4-48-21||

MHB 4-48-22

तस्य शङ्खस्य शब्देन रथनेमिस्वनेन च ।
अमानुषाणां तेषां च भूतानां ध्वजवासिनाम् ॥ ४-४८-२२॥
tasya śaṅkhasya śabdena rathanemisvanena ca |
amānuṣāṇāṃ teṣāṃ ca bhūtānāṃ dhvajavāsinām || 4-48-22||

MHB 4-48-23

ऊर्ध्वं पुच्छान्विधुन्वाना रेभमाणाः समन्ततः ।
गावः प्रतिन्यवर्तन्त दिशमास्थाय दक्षिणाम् ॥ ४-४८-२३॥
ūrdhvaṃ pucchānvidhunvānā rebhamāṇāḥ samantataḥ |
gāvaḥ pratinyavartanta diśamāsthāya dakṣiṇām || 4-48-23||

Adhyaya: 49/67 (23)

MHB 4-49-1

वैशंपायन उवाच ।
स शत्रुसेनां तरसा प्रणुद्य गास्ता विजित्याथ धनुर्धराग्र्यः ।
दुर्योधनायाभिमुखं प्रयातो भूयोऽर्जुनः प्रियमाजौ चिकीर्षन् ॥ ४-४९-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
sa śatrusenāṃ tarasā praṇudya gāstā vijityātha dhanurdharāgryaḥ |
duryodhanāyābhimukhaṃ prayāto bhūyo'rjunaḥ priyamājau cikīrṣan || 4-49-1||

MHB 4-49-2

गोषु प्रयातासु जवेन मत्स्यान्किरीटिनं कृतकार्यं च मत्वा ।
दुर्योधनायाभिमुखं प्रयान्तं कुरुप्रवीराः सहसाभिपेतुः ॥ ४-४९-२॥
goṣu prayātāsu javena matsyānkirīṭinaṃ kṛtakāryaṃ ca matvā |
duryodhanāyābhimukhaṃ prayāntaṃ kurupravīrāḥ sahasābhipetuḥ || 4-49-2||

MHB 4-49-3

तेषामनीकानि बहूनि गाढं व्यूढानि दृष्ट्वा बहुलध्वजानि ।
मत्स्यस्य पुत्रं द्विषतां निहन्ता वैराटिमामन्त्र्य ततोऽभ्युवाच ॥ ४-४९-३॥
teṣāmanīkāni bahūni gāḍhaṃ vyūḍhāni dṛṣṭvā bahuladhvajāni |
matsyasya putraṃ dviṣatāṃ nihantā vairāṭimāmantrya tato'bhyuvāca || 4-49-3||

MHB 4-49-4

एतेन तूर्णं प्रतिपादयेमाञ्श्वेतान्हयान्काञ्चनरश्मियोक्त्रान् ।
जवेन सर्वेण कुरु प्रयत्नमासादयैतद्रथसिंहवृन्दम् ॥ ४-४९-४॥
etena tūrṇaṃ pratipādayemāñśvetānhayānkāñcanaraśmiyoktrān |
javena sarveṇa kuru prayatnamāsādayaitadrathasiṃhavṛndam || 4-49-4||

MHB 4-49-5

गजो गजेनेव मया दुरात्मा यो योद्धुमाकाङ्क्षति सूतपुत्रः ।
तमेव मां प्रापय राजपुत्र दुर्योधनापाश्रयजातदर्पम् ॥ ४-४९-५॥
gajo gajeneva mayā durātmā yo yoddhumākāṅkṣati sūtaputraḥ |
tameva māṃ prāpaya rājaputra duryodhanāpāśrayajātadarpam || 4-49-5||

MHB 4-49-6

स तैर्हयैर्वातजवैर्बृहद्भिः पुत्रो विराटस्य सुवर्णकक्ष्यैः ।
विध्वंसयंस्तद्रथिनामनीकं ततोऽवहत्पाण्डवमाजिमध्ये ॥ ४-४९-६॥
sa tairhayairvātajavairbṛhadbhiḥ putro virāṭasya suvarṇakakṣyaiḥ |
vidhvaṃsayaṃstadrathināmanīkaṃ tato'vahatpāṇḍavamājimadhye || 4-49-6||

MHB 4-49-7

तं चित्रसेनो विशिखैर्विपाठैः संग्रामजिच्छत्रुसहो जयश्च ।
प्रत्युद्ययुर्भारतमापतन्तं महारथाः कर्णमभीप्समानाः ॥ ४-४९-७॥
taṃ citraseno viśikhairvipāṭhaiḥ saṃgrāmajicchatrusaho jayaśca |
pratyudyayurbhāratamāpatantaṃ mahārathāḥ karṇamabhīpsamānāḥ || 4-49-7||

MHB 4-49-8

ततः स तेषां पुरुषप्रवीरः शरासनार्चिः शरवेगतापः ।
व्रातान्रथानामदहत्स मन्युर्वनं यथाग्निः कुरुपुंगवानाम् ॥ ४-४९-८॥
tataḥ sa teṣāṃ puruṣapravīraḥ śarāsanārciḥ śaravegatāpaḥ |
vrātānrathānāmadahatsa manyurvanaṃ yathāgniḥ kurupuṃgavānām || 4-49-8||

MHB 4-49-9

तस्मिंस्तु युद्धे तुमुले प्रवृत्ते पार्थं विकर्णोऽतिरथं रथेन ।
विपाठवर्षेण कुरुप्रवीरो भीमेन भीमानुजमाससाद ॥ ४-४९-९॥
tasmiṃstu yuddhe tumule pravṛtte pārthaṃ vikarṇo'tirathaṃ rathena |
vipāṭhavarṣeṇa kurupravīro bhīmena bhīmānujamāsasāda || 4-49-9||

MHB 4-49-10

ततो विकर्णस्य धनुर्विकृष्य जाम्बूनदाग्र्योपचितं दृढज्यम् ।
अपातयद्ध्वजमस्य प्रमथ्य छिन्नध्वजः सोऽप्यपयाज्जवेन ॥ ४-४९-१०॥
tato vikarṇasya dhanurvikṛṣya jāmbūnadāgryopacitaṃ dṛḍhajyam |
apātayaddhvajamasya pramathya chinnadhvajaḥ so'pyapayājjavena || 4-49-10||

MHB 4-49-11

तं शात्रवाणां गणबाधितारं कर्माणि कुर्वाणममानुषाणि ।
शत्रुंतपः कोपममृष्यमाणः समर्पयत्कूर्मनखेन पार्थम् ॥ ४-४९-११॥
taṃ śātravāṇāṃ gaṇabādhitāraṃ karmāṇi kurvāṇamamānuṣāṇi |
śatruṃtapaḥ kopamamṛṣyamāṇaḥ samarpayatkūrmanakhena pārtham || 4-49-11||

MHB 4-49-12

स तेन राज्ञातिरथेन विद्धो विगाहमानो ध्वजिनीं कुरूणाम् ।
शत्रुंतपं पञ्चभिराशु विद्ध्वा ततोऽस्य सूतं दशभिर्जघान ॥ ४-४९-१२॥
sa tena rājñātirathena viddho vigāhamāno dhvajinīṃ kurūṇām |
śatruṃtapaṃ pañcabhirāśu viddhvā tato'sya sūtaṃ daśabhirjaghāna || 4-49-12||

MHB 4-49-13

ततः स विद्धो भरतर्षभेण बाणेन गात्रावरणातिगेन ।
गतासुराजौ निपपात भूमौ नगो नगाग्रादिव वातरुग्णः ॥ ४-४९-१३॥
tataḥ sa viddho bharatarṣabheṇa bāṇena gātrāvaraṇātigena |
gatāsurājau nipapāta bhūmau nago nagāgrādiva vātarugṇaḥ || 4-49-13||

MHB 4-49-14

रथर्षभास्ते तु रथर्षभेण वीरा रणे वीरतरेण भग्नाः ।
चकम्पिरे वातवशेन काले प्रकम्पितानीव महावनानि ॥ ४-४९-१४॥
ratharṣabhāste tu ratharṣabheṇa vīrā raṇe vīratareṇa bhagnāḥ |
cakampire vātavaśena kāle prakampitānīva mahāvanāni || 4-49-14||

MHB 4-49-15

हतास्तु पार्थेन नरप्रवीरा भूमौ युवानः सुषुपुः सुवेषाः ।
वसुप्रदा वासवतुल्यवीर्याः पराजिता वासवजेन संख्ये ।
सुवर्णकार्ष्णायसवर्मनद्धा नागा यथा हैमवताः प्रवृद्धाः ॥ ४-४९-१५॥
hatāstu pārthena narapravīrā bhūmau yuvānaḥ suṣupuḥ suveṣāḥ |
vasupradā vāsavatulyavīryāḥ parājitā vāsavajena saṃkhye |
suvarṇakārṣṇāyasavarmanaddhā nāgā yathā haimavatāḥ pravṛddhāḥ || 4-49-15||

MHB 4-49-16

तथा स शत्रून्समरे विनिघ्नन्गाण्डीवधन्वा पुरुषप्रवीरः ।
चचार संख्ये प्रदिशो दिशश्च दहन्निवाग्निर्वनमातपान्ते ॥ ४-४९-१६॥
tathā sa śatrūnsamare vinighnangāṇḍīvadhanvā puruṣapravīraḥ |
cacāra saṃkhye pradiśo diśaśca dahannivāgnirvanamātapānte || 4-49-16||

MHB 4-49-17

प्रकीर्णपर्णानि यथा वसन्ते विशातयित्वात्यनिलो नुदन्खे ।
तथा सपत्नान्विकिरन्किरीटी चचार संख्येऽतिरथो रथेन ॥ ४-४९-१७॥
prakīrṇaparṇāni yathā vasante viśātayitvātyanilo nudankhe |
tathā sapatnānvikirankirīṭī cacāra saṃkhye'tiratho rathena || 4-49-17||

MHB 4-49-18

शोणाश्ववाहस्य हयान्निहत्य वैकर्तनभ्रातुरदीनसत्त्वः ।
एकेन संग्रामजितः शरेण शिरो जहाराथ किरीटमाली ॥ ४-४९-१८॥
śoṇāśvavāhasya hayānnihatya vaikartanabhrāturadīnasattvaḥ |
ekena saṃgrāmajitaḥ śareṇa śiro jahārātha kirīṭamālī || 4-49-18||

MHB 4-49-19

तस्मिन्हते भ्रातरि सूतपुत्रो वैकर्तनो वीर्यमथाददानः ।
प्रगृह्य दन्ताविव नागराजो महर्षभं व्याघ्र इवाभ्यधावत् ॥ ४-४९-१९॥
tasminhate bhrātari sūtaputro vaikartano vīryamathādadānaḥ |
pragṛhya dantāviva nāgarājo maharṣabhaṃ vyāghra ivābhyadhāvat || 4-49-19||

MHB 4-49-20

स पाण्डवं द्वादशभिः पृषत्कैर्वैकर्तनः शीघ्रमुपाजघान ।
विव्याध गात्रेषु हयांश्च सर्वान्विराटपुत्रं च शरैर्निजघ्ने ॥ ४-४९-२०॥
sa pāṇḍavaṃ dvādaśabhiḥ pṛṣatkairvaikartanaḥ śīghramupājaghāna |
vivyādha gātreṣu hayāṃśca sarvānvirāṭaputraṃ ca śarairnijaghne || 4-49-20||

MHB 4-49-21

स हस्तिनेवाभिहतो गजेन्द्रः प्रगृह्य भल्लान्निशितान्निषङ्गात् ।
आकर्णपूर्णं च धनुर्विकृष्य विव्याध बाणैरथ सूतपुत्रम् ॥ ४-४९-२१॥
sa hastinevābhihato gajendraḥ pragṛhya bhallānniśitānniṣaṅgāt |
ākarṇapūrṇaṃ ca dhanurvikṛṣya vivyādha bāṇairatha sūtaputram || 4-49-21||

MHB 4-49-22

अथास्य बाहूरुशिरोललाटं ग्रीवां रथाङ्गानि परावमर्दी ।
स्थितस्य बाणैर्युधि निर्बिभेद गाण्डीवमुक्तैरशनिप्रकाशैः ॥ ४-४९-२२॥
athāsya bāhūruśirolalāṭaṃ grīvāṃ rathāṅgāni parāvamardī |
sthitasya bāṇairyudhi nirbibheda gāṇḍīvamuktairaśaniprakāśaiḥ || 4-49-22||

MHB 4-49-23

स पार्थमुक्तैर्विशिखैः प्रणुन्नो गजो गजेनेव जितस्तरस्वी ।
विहाय संग्रामशिरः प्रयातो वैकर्तनः पाण्डवबाणतप्तः ॥ ४-४९-२३॥
sa pārthamuktairviśikhaiḥ praṇunno gajo gajeneva jitastarasvī |
vihāya saṃgrāmaśiraḥ prayāto vaikartanaḥ pāṇḍavabāṇataptaḥ || 4-49-23||

Adhyaya: 50/67 (23)

MHB 4-50-1

वैशंपायन उवाच ।
अपयाते तु राधेये दुर्योधनपुरोगमाः ।
अनीकेन यथास्वेन शरैरार्च्छन्त पाण्डवम् ॥ ४-५०-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
apayāte tu rādheye duryodhanapurogamāḥ |
anīkena yathāsvena śarairārcchanta pāṇḍavam || 4-50-1||

MHB 4-50-2

बहुधा तस्य सैन्यस्य व्यूढस्यापततः शरैः ।
अभियानीयमाज्ञाय वैराटिरिदमब्रवीत् ॥ ४-५०-२॥
bahudhā tasya sainyasya vyūḍhasyāpatataḥ śaraiḥ |
abhiyānīyamājñāya vairāṭiridamabravīt || 4-50-2||

MHB 4-50-3

आस्थाय रुचिरं जिष्णो रथं सारथिना मया ।
कतमद्यास्यसेऽनीकमुक्तो यास्याम्यहं त्वया ॥ ४-५०-३॥
āsthāya ruciraṃ jiṣṇo rathaṃ sārathinā mayā |
katamadyāsyase'nīkamukto yāsyāmyahaṃ tvayā || 4-50-3||

MHB 4-50-4

अर्जुन उवाच ।
लोहिताक्षमरिष्टं यं वैयाघ्रमनुपश्यसि ।
नीलां पताकामाश्रित्य रथे तिष्ठन्तमुत्तर ॥ ४-५०-४॥
arjuna uvāca |
lohitākṣamariṣṭaṃ yaṃ vaiyāghramanupaśyasi |
nīlāṃ patākāmāśritya rathe tiṣṭhantamuttara || 4-50-4||

MHB 4-50-5

कृपस्यैतद्रथानीकं प्रापयस्वैतदेव माम् ।
एतस्य दर्शयिष्यामि शीघ्रास्त्रं दृढधन्विनः ॥ ४-५०-५॥
kṛpasyaitadrathānīkaṃ prāpayasvaitadeva mām |
etasya darśayiṣyāmi śīghrāstraṃ dṛḍhadhanvinaḥ || 4-50-5||

MHB 4-50-6

कमण्डलुर्ध्वजे यस्य शातकुम्भमयः शुभः ।
आचार्य एष वै द्रोणः सर्वशस्त्रभृतां वरः ॥ ४-५०-६॥
kamaṇḍalurdhvaje yasya śātakumbhamayaḥ śubhaḥ |
ācārya eṣa vai droṇaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ || 4-50-6||

MHB 4-50-7

सुप्रसन्नमना वीर कुरुष्वैनं प्रदक्षिणम् ।
अत्रैव चाविरोधेन एष धर्मः सनातनः ॥ ४-५०-७॥
suprasannamanā vīra kuruṣvainaṃ pradakṣiṇam |
atraiva cāvirodhena eṣa dharmaḥ sanātanaḥ || 4-50-7||

MHB 4-50-8

यदि मे प्रथमं द्रोणः शरीरे प्रहरिष्यति ।
ततोऽस्य प्रहरिष्यामि नास्य कोपो भविष्यति ॥ ४-५०-८॥
yadi me prathamaṃ droṇaḥ śarīre prahariṣyati |
tato'sya prahariṣyāmi nāsya kopo bhaviṣyati || 4-50-8||

MHB 4-50-9

अस्याविदूरे तु धनुर्ध्वजाग्रे यस्य दृश्यते ।
आचार्यस्यैष पुत्रो वै अश्वत्थामा महारथः ॥ ४-५०-९॥
asyāvidūre tu dhanurdhvajāgre yasya dṛśyate |
ācāryasyaiṣa putro vai aśvatthāmā mahārathaḥ || 4-50-9||

MHB 4-50-10

सदा ममैष मान्यश्च सर्वशस्त्रभृतामपि ।
एतस्य त्वं रथं प्राप्य निवर्तेथाः पुनः पुनः ॥ ४-५०-१०॥
sadā mamaiṣa mānyaśca sarvaśastrabhṛtāmapi |
etasya tvaṃ rathaṃ prāpya nivartethāḥ punaḥ punaḥ || 4-50-10||

MHB 4-50-11

य एष तु रथानीके सुवर्णकवचावृतः ।
सेनाग्र्येण तृतीयेन व्यवहार्येण तिष्ठति ॥ ४-५०-११॥
ya eṣa tu rathānīke suvarṇakavacāvṛtaḥ |
senāgryeṇa tṛtīyena vyavahāryeṇa tiṣṭhati || 4-50-11||

MHB 4-50-12

यस्य नागो ध्वजाग्रे वै हेमकेतनसंश्रितः ।
धृतराष्ट्रात्मजः श्रीमानेष राजा सुयोधनः ॥ ४-५०-१२॥
yasya nāgo dhvajāgre vai hemaketanasaṃśritaḥ |
dhṛtarāṣṭrātmajaḥ śrīmāneṣa rājā suyodhanaḥ || 4-50-12||

MHB 4-50-13

एतस्याभिमुखं वीर रथं पररथारुजः ।
प्रापयस्वैष तेजोभिप्रमाथी युद्धदुर्मदः ॥ ४-५०-१३॥
etasyābhimukhaṃ vīra rathaṃ pararathārujaḥ |
prāpayasvaiṣa tejobhipramāthī yuddhadurmadaḥ || 4-50-13||

MHB 4-50-14

एष द्रोणस्य शिष्याणां शीघ्रास्त्रः प्रथमो मतः ।
एतस्य दर्शयिष्यामि शीघ्रास्त्रं विपुलं शरैः ॥ ४-५०-१४॥
eṣa droṇasya śiṣyāṇāṃ śīghrāstraḥ prathamo mataḥ |
etasya darśayiṣyāmi śīghrāstraṃ vipulaṃ śaraiḥ || 4-50-14||

MHB 4-50-15

नागकक्ष्या तु रुचिरा ध्वजाग्रे यस्य तिष्ठति ।
एष वैकर्तनः कर्णो विदितः पूर्वमेव ते ॥ ४-५०-१५॥
nāgakakṣyā tu rucirā dhvajāgre yasya tiṣṭhati |
eṣa vaikartanaḥ karṇo viditaḥ pūrvameva te || 4-50-15||

MHB 4-50-16

एतस्य रथमास्थाय राधेयस्य दुरात्मनः ।
यत्तो भवेथाः संग्रामे स्पर्धत्येष मया सदा ॥ ४-५०-१६॥
etasya rathamāsthāya rādheyasya durātmanaḥ |
yatto bhavethāḥ saṃgrāme spardhatyeṣa mayā sadā || 4-50-16||

MHB 4-50-17

यस्तु नीलानुसारेण पञ्चतारेण केतुना ।
हस्तावापी बृहद्धन्वा रथे तिष्ठति वीर्यवान् ॥ ४-५०-१७॥
yastu nīlānusāreṇa pañcatāreṇa ketunā |
hastāvāpī bṛhaddhanvā rathe tiṣṭhati vīryavān || 4-50-17||

MHB 4-50-18

यस्य तारार्कचित्रोऽसौ रथे ध्वजवरः स्थितः ।
यस्यैतत्पाण्डुरं छत्रं विमलं मूर्ध्नि तिष्ठति ॥ ४-५०-१८॥
yasya tārārkacitro'sau rathe dhvajavaraḥ sthitaḥ |
yasyaitatpāṇḍuraṃ chatraṃ vimalaṃ mūrdhni tiṣṭhati || 4-50-18||

MHB 4-50-19

महतो रथवंशस्य नानाध्वजपताकिनः ।
बलाहकाग्रे सूर्यो वा य एष प्रमुखे स्थितः ॥ ४-५०-१९॥
mahato rathavaṃśasya nānādhvajapatākinaḥ |
balāhakāgre sūryo vā ya eṣa pramukhe sthitaḥ || 4-50-19||

MHB 4-50-20

हैमं चन्द्रार्कसंकाशं कवचं यस्य दृश्यते ।
जातरूपशिरस्त्राणस्त्रासयन्निव मे मनः ॥ ४-५०-२०॥
haimaṃ candrārkasaṃkāśaṃ kavacaṃ yasya dṛśyate |
jātarūpaśirastrāṇastrāsayanniva me manaḥ || 4-50-20||

MHB 4-50-21

एष शांतनवो भीष्मः सर्वेषां नः पितामहः ।
राजश्रियावबद्धस्तु दुर्योधनवशानुगः ॥ ४-५०-२१॥
eṣa śāṃtanavo bhīṣmaḥ sarveṣāṃ naḥ pitāmahaḥ |
rājaśriyāvabaddhastu duryodhanavaśānugaḥ || 4-50-21||

MHB 4-50-22

पश्चादेष प्रयातव्यो न मे विघ्नकरो भवेत् ।
एतेन युध्यमानस्य यत्तः संयच्छ मे हयान् ॥ ४-५०-२२॥
paścādeṣa prayātavyo na me vighnakaro bhavet |
etena yudhyamānasya yattaḥ saṃyaccha me hayān || 4-50-22||

MHB 4-50-23

ततोऽभ्यवहदव्यग्रो वैराटिः सव्यसाचिनम् ।
यत्रातिष्ठत्कृपो राजन्योत्स्यमानो धनंजयम् ॥ ४-५०-२३॥
tato'bhyavahadavyagro vairāṭiḥ savyasācinam |
yatrātiṣṭhatkṛpo rājanyotsyamāno dhanaṃjayam || 4-50-23||

Adhyaya: 51/67 (17)

MHB 4-51-1

वैशंपायन उवाच ।
तान्यनीकान्यदृश्यन्त कुरूणामुग्रधन्विनाम् ।
संसर्पन्तो यथा मेघा घर्मान्ते मन्दमारुताः ॥ ४-५१-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tānyanīkānyadṛśyanta kurūṇāmugradhanvinām |
saṃsarpanto yathā meghā gharmānte mandamārutāḥ || 4-51-1||

MHB 4-51-2

अभ्याशे वाजिनस्तस्थुः समारूढाः प्रहारिभिः ।
भीमरूपाश्च मातङ्गास्तोमराङ्कुशचोदिताः ॥ ४-५१-२॥
abhyāśe vājinastasthuḥ samārūḍhāḥ prahāribhiḥ |
bhīmarūpāśca mātaṅgāstomarāṅkuśacoditāḥ || 4-51-2||

MHB 4-51-3

ततः शक्रः सुरगणैः समारुह्य सुदर्शनम् ।
सहोपायात्तदा राजन्विश्वाश्विमरुतां गणैः ॥ ४-५१-३॥
tataḥ śakraḥ suragaṇaiḥ samāruhya sudarśanam |
sahopāyāttadā rājanviśvāśvimarutāṃ gaṇaiḥ || 4-51-3||

MHB 4-51-4

तद्देवयक्षगन्धर्वमहोरगसमाकुलम् ।
शुशुभेऽभ्रविनिर्मुक्तं ग्रहैरिव नभस्तलम् ॥ ४-५१-४॥
taddevayakṣagandharvamahoragasamākulam |
śuśubhe'bhravinirmuktaṃ grahairiva nabhastalam || 4-51-4||

MHB 4-51-5

अस्त्राणां च बलं तेषां मानुषेषु प्रयुज्यताम् ।
तच्च घोरं महद्युद्धं भीष्मार्जुनसमागमे ॥ ४-५१-५॥
astrāṇāṃ ca balaṃ teṣāṃ mānuṣeṣu prayujyatām |
tacca ghoraṃ mahadyuddhaṃ bhīṣmārjunasamāgame || 4-51-5||

MHB 4-51-6

शतं शतसहस्राणां यत्र स्थूणा हिरण्मयाः ।
मणिरत्नमयाश्चान्याः प्रासादमुपधारयन् ॥ ४-५१-६॥
śataṃ śatasahasrāṇāṃ yatra sthūṇā hiraṇmayāḥ |
maṇiratnamayāścānyāḥ prāsādamupadhārayan || 4-51-6||

MHB 4-51-7

तत्र कामगमं दिव्यं सर्वरत्नविभूषितम् ।
विमानं देवराजस्य शुशुभे खेचरं तदा ॥ ४-५१-७॥
tatra kāmagamaṃ divyaṃ sarvaratnavibhūṣitam |
vimānaṃ devarājasya śuśubhe khecaraṃ tadā || 4-51-7||

MHB 4-51-8

तत्र देवास्त्रयस्त्रिंशत्तिष्ठन्ति सहवासवाः ।
गन्धर्वा राक्षसाः सर्पाः पितरश्च महर्षिभिः ॥ ४-५१-८॥
tatra devāstrayastriṃśattiṣṭhanti sahavāsavāḥ |
gandharvā rākṣasāḥ sarpāḥ pitaraśca maharṣibhiḥ || 4-51-8||

MHB 4-51-9

तथा राजा वसुमना बलाक्षः सुप्रतर्दनः ।
अष्टकश्च शिबिश्चैव ययातिर्नहुषो गयः ॥ ४-५१-९॥
tathā rājā vasumanā balākṣaḥ supratardanaḥ |
aṣṭakaśca śibiścaiva yayātirnahuṣo gayaḥ || 4-51-9||

MHB 4-51-10

मनुः क्षुपो रघुर्भानुः कृशाश्वः सगरः शलः ।
विमाने देवराजस्य समदृश्यन्त सुप्रभाः ॥ ४-५१-१०॥
manuḥ kṣupo raghurbhānuḥ kṛśāśvaḥ sagaraḥ śalaḥ |
vimāne devarājasya samadṛśyanta suprabhāḥ || 4-51-10||

MHB 4-51-11

अग्नेरीशस्य सोमस्य वरुणस्य प्रजापतेः ।
तथा धातुर्विधातुश्च कुबेरस्य यमस्य च ॥ ४-५१-११॥
agnerīśasya somasya varuṇasya prajāpateḥ |
tathā dhāturvidhātuśca kuberasya yamasya ca || 4-51-11||

MHB 4-51-12

अलम्बुसोग्रसेनस्य गन्धर्वस्य च तुम्बुरोः ।
यथाभागं यथोद्देशं विमानानि चकाशिरे ॥ ४-५१-१२॥
alambusograsenasya gandharvasya ca tumburoḥ |
yathābhāgaṃ yathoddeśaṃ vimānāni cakāśire || 4-51-12||

MHB 4-51-13

सर्वदेवनिकायाश्च सिद्धाश्च परमर्षयः ।
अर्जुनस्य कुरूणां च द्रष्टुं युद्धमुपागताः ॥ ४-५१-१३॥
sarvadevanikāyāśca siddhāśca paramarṣayaḥ |
arjunasya kurūṇāṃ ca draṣṭuṃ yuddhamupāgatāḥ || 4-51-13||

MHB 4-51-14

दिव्यानां तत्र माल्यानां गन्धः पुण्योऽथ सर्वशः ।
प्रससार वसन्ताग्रे वनानामिव पुष्पताम् ॥ ४-५१-१४॥
divyānāṃ tatra mālyānāṃ gandhaḥ puṇyo'tha sarvaśaḥ |
prasasāra vasantāgre vanānāmiva puṣpatām || 4-51-14||

MHB 4-51-15

रक्तारक्तानि देवानां समदृश्यन्त तिष्ठताम् ।
आतपत्राणि वासांसि स्रजश्च व्यजनानि च ॥ ४-५१-१५॥
raktāraktāni devānāṃ samadṛśyanta tiṣṭhatām |
ātapatrāṇi vāsāṃsi srajaśca vyajanāni ca || 4-51-15||

MHB 4-51-16

उपशाम्यद्रजो भौमं सर्वं व्याप्तं मरीचिभिः ।
दिव्यान्गन्धानुपादाय वायुर्योधानसेवत ॥ ४-५१-१६॥
upaśāmyadrajo bhaumaṃ sarvaṃ vyāptaṃ marīcibhiḥ |
divyāngandhānupādāya vāyuryodhānasevata || 4-51-16||

MHB 4-51-17

प्रभासितमिवाकाशं चित्ररूपमलंकृतम् ।
संपतद्भिः स्थितैश्चैव नानारत्नावभासितैः ।
विमानैर्विविधैश्चित्रैरुपानीतैः सुरोत्तमैः ॥ ४-५१-१७॥
prabhāsitamivākāśaṃ citrarūpamalaṃkṛtam |
saṃpatadbhiḥ sthitaiścaiva nānāratnāvabhāsitaiḥ |
vimānairvividhaiścitrairupānītaiḥ surottamaiḥ || 4-51-17||

Adhyaya: 52/67 (28)

MHB 4-52-1

वैशंपायन उवाच ।
एतस्मिन्नन्तरे तत्र महावीर्यपराक्रमः ।
आजगाम महासत्त्वः कृपः शस्त्रभृतां वरः ।
अर्जुनं प्रति संयोद्धुं युद्धार्थी स महारथः ॥ ४-५२-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
etasminnantare tatra mahāvīryaparākramaḥ |
ājagāma mahāsattvaḥ kṛpaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ |
arjunaṃ prati saṃyoddhuṃ yuddhārthī sa mahārathaḥ || 4-52-1||

MHB 4-52-2

तौ रथौ सूर्यसंकाशौ योत्स्यमानौ महाबलौ ।
शारदाविव जीमूतौ व्यरोचेतां व्यवस्थितौ ॥ ४-५२-२॥
tau rathau sūryasaṃkāśau yotsyamānau mahābalau |
śāradāviva jīmūtau vyarocetāṃ vyavasthitau || 4-52-2||

MHB 4-52-3

पार्थोऽपि विश्रुतं लोके गाण्डीवं परमायुधम् ।
विकृष्य चिक्षेप बहून्नाराचान्मर्मभेदिनः ॥ ४-५२-३॥
pārtho'pi viśrutaṃ loke gāṇḍīvaṃ paramāyudham |
vikṛṣya cikṣepa bahūnnārācānmarmabhedinaḥ || 4-52-3||

MHB 4-52-4

तानप्राप्ताञ्शितैर्बाणैर्नाराचान्रक्तभोजनान् ।
कृपश्चिच्छेद पार्थस्य शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ४-५२-४॥
tānaprāptāñśitairbāṇairnārācānraktabhojanān |
kṛpaściccheda pārthasya śataśo'tha sahasraśaḥ || 4-52-4||

MHB 4-52-5

ततः पार्थश्च संक्रुद्धश्चित्रान्मार्गान्प्रदर्शयन् ।
दिशः संछादयन्बाणैः प्रदिशश्च महारथः ॥ ४-५२-५॥
tataḥ pārthaśca saṃkruddhaścitrānmārgānpradarśayan |
diśaḥ saṃchādayanbāṇaiḥ pradiśaśca mahārathaḥ || 4-52-5||

MHB 4-52-6

एकच्छायमिवाकाशं प्रकुर्वन्सर्वतः प्रभुः ।
प्रच्छादयदमेयात्मा पार्थः शरशतैः कृपम् ॥ ४-५२-६॥
ekacchāyamivākāśaṃ prakurvansarvataḥ prabhuḥ |
pracchādayadameyātmā pārthaḥ śaraśataiḥ kṛpam || 4-52-6||

MHB 4-52-7

स शरैरर्पितः क्रुद्धः शितैरग्निशिखोपमैः ।
तूर्णं शरसहस्रेण पार्थमप्रतिमौजसम् ।
अर्पयित्वा महात्मानं ननाद समरे कृपः ॥ ४-५२-७॥
sa śarairarpitaḥ kruddhaḥ śitairagniśikhopamaiḥ |
tūrṇaṃ śarasahasreṇa pārthamapratimaujasam |
arpayitvā mahātmānaṃ nanāda samare kṛpaḥ || 4-52-7||

MHB 4-52-8

ततः कनकपुङ्खाग्रैर्वीरः संनतपर्वभिः ।
त्वरन्गाण्डीवनिर्मुक्तैरर्जुनस्तस्य वाजिनः ।
चतुर्भिश्चतुरस्तीक्ष्णैरविध्यत्परमेषुभिः ॥ ४-५२-८॥
tataḥ kanakapuṅkhāgrairvīraḥ saṃnataparvabhiḥ |
tvarangāṇḍīvanirmuktairarjunastasya vājinaḥ |
caturbhiścaturastīkṣṇairavidhyatparameṣubhiḥ || 4-52-8||

MHB 4-52-9

ते हया निशितैर्विद्धा ज्वलद्भिरिव पन्नगैः ।
उत्पेतुः सहसा सर्वे कृपः स्थानादथाच्यवत् ॥ ४-५२-९॥
te hayā niśitairviddhā jvaladbhiriva pannagaiḥ |
utpetuḥ sahasā sarve kṛpaḥ sthānādathācyavat || 4-52-9||

MHB 4-52-10

च्युतं तु गौतमं स्थानात्समीक्ष्य कुरुनन्दनः ।
नाविध्यत्परवीरघ्नो रक्षमाणोऽस्य गौरवम् ॥ ४-५२-१०॥
cyutaṃ tu gautamaṃ sthānātsamīkṣya kurunandanaḥ |
nāvidhyatparavīraghno rakṣamāṇo'sya gauravam || 4-52-10||

MHB 4-52-11

स तु लब्ध्वा पुनः स्थानं गौतमः सव्यसाचिनम् ।
विव्याध दशभिर्बाणैस्त्वरितः कङ्कपत्रिभिः ॥ ४-५२-११॥
sa tu labdhvā punaḥ sthānaṃ gautamaḥ savyasācinam |
vivyādha daśabhirbāṇaistvaritaḥ kaṅkapatribhiḥ || 4-52-11||

MHB 4-52-12

ततः पार्थो धनुस्तस्य भल्लेन निशितेन च ।
चिच्छेदैकेन भूयश्च हस्ताच्चापमथाहरत् ॥ ४-५२-१२॥
tataḥ pārtho dhanustasya bhallena niśitena ca |
cicchedaikena bhūyaśca hastāccāpamathāharat || 4-52-12||

MHB 4-52-13

अथास्य कवचं बाणैर्निशितैर्मर्मभेदिभिः ।
व्यधमन्न च पार्थोऽस्य शरीरमवपीडयत् ॥ ४-५२-१३॥
athāsya kavacaṃ bāṇairniśitairmarmabhedibhiḥ |
vyadhamanna ca pārtho'sya śarīramavapīḍayat || 4-52-13||

MHB 4-52-14

तस्य निर्मुच्यमानस्य कवचात्काय आबभौ ।
समये मुच्यमानस्य सर्पस्येव तनुर्यथा ॥ ४-५२-१४॥
tasya nirmucyamānasya kavacātkāya ābabhau |
samaye mucyamānasya sarpasyeva tanuryathā || 4-52-14||

MHB 4-52-15

छिन्ने धनुषि पार्थेन सोऽन्यदादाय कार्मुकम् ।
चकार गौतमः सज्यं तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ४-५२-१५॥
chinne dhanuṣi pārthena so'nyadādāya kārmukam |
cakāra gautamaḥ sajyaṃ tadadbhutamivābhavat || 4-52-15||

MHB 4-52-16

स तदप्यस्य कौन्तेयश्चिच्छेद नतपर्वणा ।
एवमन्यानि चापानि बहूनि कृतहस्तवत् ।
शारद्वतस्य चिच्छेद पाण्डवः परवीरहा ॥ ४-५२-१६॥
sa tadapyasya kaunteyaściccheda nataparvaṇā |
evamanyāni cāpāni bahūni kṛtahastavat |
śāradvatasya ciccheda pāṇḍavaḥ paravīrahā || 4-52-16||

MHB 4-52-17

स छिन्नधनुरादाय अथ शक्तिं प्रतापवान् ।
प्राहिणोत्पाण्डुपुत्राय प्रदीप्तामशनीमिव ॥ ४-५२-१७॥
sa chinnadhanurādāya atha śaktiṃ pratāpavān |
prāhiṇotpāṇḍuputrāya pradīptāmaśanīmiva || 4-52-17||

MHB 4-52-18

तामर्जुनस्तदायान्तीं शक्तिं हेमविभूषिताम् ।
वियद्गतां महोल्काभां चिच्छेद दशभिः शरैः ।
सापतद्दशधा छिन्ना भूमौ पार्थेन धीमता ॥ ४-५२-१८॥
tāmarjunastadāyāntīṃ śaktiṃ hemavibhūṣitām |
viyadgatāṃ maholkābhāṃ ciccheda daśabhiḥ śaraiḥ |
sāpataddaśadhā chinnā bhūmau pārthena dhīmatā || 4-52-18||

MHB 4-52-19

युगमध्ये तु भल्लैस्तु ततः स सधनुः कृपः ।
तमाशु निशितैः पार्थं बिभेद दशभिः शरैः ॥ ४-५२-१९॥
yugamadhye tu bhallaistu tataḥ sa sadhanuḥ kṛpaḥ |
tamāśu niśitaiḥ pārthaṃ bibheda daśabhiḥ śaraiḥ || 4-52-19||

MHB 4-52-20

ततः पार्थो महातेजा विशिखानग्नितेजसः ।
चिक्षेप समरे क्रुद्धस्त्रयोदश शिलाशितान् ॥ ४-५२-२०॥
tataḥ pārtho mahātejā viśikhānagnitejasaḥ |
cikṣepa samare kruddhastrayodaśa śilāśitān || 4-52-20||

MHB 4-52-21

अथास्य युगमेकेन चतुर्भिश्चतुरो हयान् ।
षष्ठेन च शिरः कायाच्छरेण रथसारथेः ॥ ४-५२-२१॥
athāsya yugamekena caturbhiścaturo hayān |
ṣaṣṭhena ca śiraḥ kāyācchareṇa rathasāratheḥ || 4-52-21||

MHB 4-52-22

त्रिभिस्त्रिवेणुं समरे द्वाभ्यामक्षौ महाबलः ।
द्वादशेन तु भल्लेन चकर्तास्य ध्वजं तथा ॥ ४-५२-२२॥
tribhistriveṇuṃ samare dvābhyāmakṣau mahābalaḥ |
dvādaśena tu bhallena cakartāsya dhvajaṃ tathā || 4-52-22||

MHB 4-52-23

ततो वज्रनिकाशेन फल्गुनः प्रहसन्निव ।
त्रयोदशेनेन्द्रसमः कृपं वक्षस्यताडयत् ॥ ४-५२-२३॥
tato vajranikāśena phalgunaḥ prahasanniva |
trayodaśenendrasamaḥ kṛpaṃ vakṣasyatāḍayat || 4-52-23||

MHB 4-52-24

स छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः ।
गदापाणिरवप्लुत्य तूर्णं चिक्षेप तां गदाम् ॥ ४-५२-२४॥
sa chinnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ |
gadāpāṇiravaplutya tūrṇaṃ cikṣepa tāṃ gadām || 4-52-24||

MHB 4-52-25

सा तु मुक्ता गदा गुर्वी कृपेण सुपरिष्कृता ।
अर्जुनेन शरैर्नुन्ना प्रतिमार्गमथागमत् ॥ ४-५२-२५॥
sā tu muktā gadā gurvī kṛpeṇa supariṣkṛtā |
arjunena śarairnunnā pratimārgamathāgamat || 4-52-25||

MHB 4-52-26

ततो योधाः परीप्सन्तः शारद्वतममर्षणम् ।
सर्वतः समरे पार्थं शरवर्षैरवाकिरन् ॥ ४-५२-२६॥
tato yodhāḥ parīpsantaḥ śāradvatamamarṣaṇam |
sarvataḥ samare pārthaṃ śaravarṣairavākiran || 4-52-26||

MHB 4-52-27

ततो विराटस्य सुतः सव्यमावृत्य वाजिनः ।
यमकं मण्डलं कृत्वा तान्योधान्प्रत्यवारयत् ॥ ४-५२-२७॥
tato virāṭasya sutaḥ savyamāvṛtya vājinaḥ |
yamakaṃ maṇḍalaṃ kṛtvā tānyodhānpratyavārayat || 4-52-27||

MHB 4-52-28

ततः कृपमुपादाय विरथं ते नरर्षभाः ।
अपाजह्रुर्महावेगाः कुन्तीपुत्राद्धनंजयात् ॥ ४-५२-२८॥
tataḥ kṛpamupādāya virathaṃ te nararṣabhāḥ |
apājahrurmahāvegāḥ kuntīputrāddhanaṃjayāt || 4-52-28||

Adhyaya: 53/67 (69)

MHB 4-53-1

अर्जुन उवाच ।
यत्रैषा काञ्चनी वेदी प्रदीप्ताग्निशिखोपमा ।
उच्छ्रिता काञ्चने दण्डे पताकाभिरलंकृता ।
तत्र मां वह भद्रं ते द्रोणानीकाय मारिष ॥ ४-५३-१॥
arjuna uvāca |
yatraiṣā kāñcanī vedī pradīptāgniśikhopamā |
ucchritā kāñcane daṇḍe patākābhiralaṃkṛtā |
tatra māṃ vaha bhadraṃ te droṇānīkāya māriṣa || 4-53-1||

MHB 4-53-2

अश्वाः शोणाः प्रकाशन्ते बृहन्तश्चारुवाहिनः ।
स्निग्धविद्रुमसंकाशास्ताम्रास्याः प्रियदर्शनाः ।
युक्ता रथवरे यस्य सर्वशिक्षाविशारदाः ॥ ४-५३-२॥
aśvāḥ śoṇāḥ prakāśante bṛhantaścāruvāhinaḥ |
snigdhavidrumasaṃkāśāstāmrāsyāḥ priyadarśanāḥ |
yuktā rathavare yasya sarvaśikṣāviśāradāḥ || 4-53-2||

MHB 4-53-3

दीर्घबाहुर्महातेजा बलरूपसमन्वितः ।
सर्वलोकेषु विख्यातो भारद्वाजः प्रतापवान् ॥ ४-५३-३॥
dīrghabāhurmahātejā balarūpasamanvitaḥ |
sarvalokeṣu vikhyāto bhāradvājaḥ pratāpavān || 4-53-3||

MHB 4-53-4

बुद्ध्या तुल्यो ह्युशनसा बृहस्पतिसमो नये ।
वेदास्तथैव चत्वारो ब्रह्मचर्यं तथैव च ॥ ४-५३-४॥
buddhyā tulyo hyuśanasā bṛhaspatisamo naye |
vedāstathaiva catvāro brahmacaryaṃ tathaiva ca || 4-53-4||

MHB 4-53-5

ससंहाराणि दिव्यानि सर्वाण्यस्त्राणि मारिष ।
धनुर्वेदश्च कार्त्स्न्येन यस्मिन्नित्यं प्रतिष्ठितः ॥ ४-५३-५॥
sasaṃhārāṇi divyāni sarvāṇyastrāṇi māriṣa |
dhanurvedaśca kārtsnyena yasminnityaṃ pratiṣṭhitaḥ || 4-53-5||

MHB 4-53-6

क्षमा दमश्च सत्यं च आनृशंस्यमथार्जवम् ।
एते चान्ये च बहवो गुणा यस्मिन्द्विजोत्तमे ॥ ४-५३-६॥
kṣamā damaśca satyaṃ ca ānṛśaṃsyamathārjavam |
ete cānye ca bahavo guṇā yasmindvijottame || 4-53-6||

MHB 4-53-7

तेनाहं योद्धुमिच्छामि महाभागेन संयुगे ।
तस्मात्त्वं प्रापयाचार्यं क्षिप्रमुत्तर वाहय ॥ ४-५३-७॥
tenāhaṃ yoddhumicchāmi mahābhāgena saṃyuge |
tasmāttvaṃ prāpayācāryaṃ kṣipramuttara vāhaya || 4-53-7||

MHB 4-53-8

वैशंपायन उवाच ।
अर्जुनेनैवमुक्तस्तु वैराटिर्हेमभूषितान् ।
चोदयामास तानश्वान्भारद्वाजरथं प्रति ॥ ४-५३-८॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
arjunenaivamuktastu vairāṭirhemabhūṣitān |
codayāmāsa tānaśvānbhāradvājarathaṃ prati || 4-53-8||

MHB 4-53-9

तमापतन्तं वेगेन पाण्डवं रथिनां वरम् ।
द्रोणः प्रत्युद्ययौ पार्थं मत्तो मत्तमिव द्विपम् ॥ ४-५३-९॥
tamāpatantaṃ vegena pāṇḍavaṃ rathināṃ varam |
droṇaḥ pratyudyayau pārthaṃ matto mattamiva dvipam || 4-53-9||

MHB 4-53-10

ततः प्राध्मापयच्छङ्खं भेरीशतनिनादितम् ।
प्रचुक्षुभे बलं सर्वमुद्धूत इव सागरः ॥ ४-५३-१०॥
tataḥ prādhmāpayacchaṅkhaṃ bherīśatanināditam |
pracukṣubhe balaṃ sarvamuddhūta iva sāgaraḥ || 4-53-10||

MHB 4-53-11

अथ शोणान्सदश्वांस्तान्हंसवर्णैर्मनोजवैः ।
मिश्रितान्समरे दृष्ट्वा व्यस्मयन्त रणे जनाः ॥ ४-५३-११॥
atha śoṇānsadaśvāṃstānhaṃsavarṇairmanojavaiḥ |
miśritānsamare dṛṣṭvā vyasmayanta raṇe janāḥ || 4-53-11||

MHB 4-53-12

तौ रथौ वीर्यसंपन्नौ दृष्ट्वा संग्राममूर्धनि ।
आचार्यशिष्यावजितौ कृतविद्यौ मनस्विनौ ॥ ४-५३-१२॥
tau rathau vīryasaṃpannau dṛṣṭvā saṃgrāmamūrdhani |
ācāryaśiṣyāvajitau kṛtavidyau manasvinau || 4-53-12||

MHB 4-53-13

समाश्लिष्टौ तदान्योन्यं द्रोणपार्थौ महाबलौ ।
दृष्ट्वा प्राकम्पत मुहुर्भरतानां महद्बलम् ॥ ४-५३-१३॥
samāśliṣṭau tadānyonyaṃ droṇapārthau mahābalau |
dṛṣṭvā prākampata muhurbharatānāṃ mahadbalam || 4-53-13||

MHB 4-53-14

हर्षयुक्तस्तथा पार्थः प्रहसन्निव वीर्यवान् ।
रथं रथेन द्रोणस्य समासाद्य महारथः ॥ ४-५३-१४॥
harṣayuktastathā pārthaḥ prahasanniva vīryavān |
rathaṃ rathena droṇasya samāsādya mahārathaḥ || 4-53-14||

MHB 4-53-15

अभिवाद्य महाबाहुः सान्त्वपूर्वमिदं वचः ।
उवाच श्लक्ष्णया वाचा कौन्तेयः परवीरहा ॥ ४-५३-१५॥
abhivādya mahābāhuḥ sāntvapūrvamidaṃ vacaḥ |
uvāca ślakṣṇayā vācā kaunteyaḥ paravīrahā || 4-53-15||

MHB 4-53-16

उषिताः स्म वने वासं प्रतिकर्म चिकीर्षवः ।
कोपं नार्हसि नः कर्तुं सदा समरदुर्जय ॥ ४-५३-१६॥
uṣitāḥ sma vane vāsaṃ pratikarma cikīrṣavaḥ |
kopaṃ nārhasi naḥ kartuṃ sadā samaradurjaya || 4-53-16||

MHB 4-53-17

अहं तु प्रहृते पूर्वं प्रहरिष्यामि तेऽनघ ।
इति मे वर्तते बुद्धिस्तद्भवान्कर्तुमर्हति ॥ ४-५३-१७॥
ahaṃ tu prahṛte pūrvaṃ prahariṣyāmi te'nagha |
iti me vartate buddhistadbhavānkartumarhati || 4-53-17||

MHB 4-53-18

ततोऽस्मै प्राहिणोद्द्रोणः शरानधिकविंशतिम् ।
अप्राप्तांश्चैव तान्पार्थश्चिच्छेद कृतहस्तवत् ॥ ४-५३-१८॥
tato'smai prāhiṇoddroṇaḥ śarānadhikaviṃśatim |
aprāptāṃścaiva tānpārthaściccheda kṛtahastavat || 4-53-18||

MHB 4-53-19

ततः शरसहस्रेण रथं पार्थस्य वीर्यवान् ।
अवाकिरत्ततो द्रोणः शीघ्रमस्त्रं विदर्शयन् ॥ ४-५३-१९॥
tataḥ śarasahasreṇa rathaṃ pārthasya vīryavān |
avākirattato droṇaḥ śīghramastraṃ vidarśayan || 4-53-19||

MHB 4-53-20

एवं प्रववृते युद्धं भारद्वाजकिरीटिनोः ।
समं विमुञ्चतोः संख्ये विशिखान्दीप्ततेजसः ॥ ४-५३-२०॥
evaṃ pravavṛte yuddhaṃ bhāradvājakirīṭinoḥ |
samaṃ vimuñcatoḥ saṃkhye viśikhāndīptatejasaḥ || 4-53-20||

MHB 4-53-21

तावुभौ ख्यातकर्माणावुभौ वायुसमौ जवे ।
उभौ दिव्यास्त्रविदुषावुभावुत्तमतेजसौ ।
क्षिपन्तौ शरजालानि मोहयामासतुर्नृपान् ॥ ४-५३-२१॥
tāvubhau khyātakarmāṇāvubhau vāyusamau jave |
ubhau divyāstraviduṣāvubhāvuttamatejasau |
kṣipantau śarajālāni mohayāmāsaturnṛpān || 4-53-21||

MHB 4-53-22

व्यस्मयन्त ततो योधाः सर्वे तत्र समागताः ।
शरान्विसृजतोस्तूर्णं साधु साध्विति पूजयन् ॥ ४-५३-२२॥
vyasmayanta tato yodhāḥ sarve tatra samāgatāḥ |
śarānvisṛjatostūrṇaṃ sādhu sādhviti pūjayan || 4-53-22||

MHB 4-53-23

द्रोणं हि समरे कोऽन्यो योद्धुमर्हति फल्गुनात् ।
रौद्रः क्षत्रियधर्मोऽयं गुरुणा यदयुध्यत ।
इत्यब्रुवञ्जनास्तत्र संग्रामशिरसि स्थिताः ॥ ४-५३-२३॥
droṇaṃ hi samare ko'nyo yoddhumarhati phalgunāt |
raudraḥ kṣatriyadharmo'yaṃ guruṇā yadayudhyata |
ityabruvañjanāstatra saṃgrāmaśirasi sthitāḥ || 4-53-23||

MHB 4-53-24

वीरौ तावपि संरब्धौ संनिकृष्टौ महारथौ ।
छादयेतां शरव्रातैरन्योन्यमपराजितौ ॥ ४-५३-२४॥
vīrau tāvapi saṃrabdhau saṃnikṛṣṭau mahārathau |
chādayetāṃ śaravrātairanyonyamaparājitau || 4-53-24||

MHB 4-53-25

विस्फार्य सुमहच्चापं हेमपृष्ठं दुरासदम् ।
संरब्धोऽथ भरद्वाजः फल्गुनं प्रत्ययुध्यत ॥ ४-५३-२५॥
visphārya sumahaccāpaṃ hemapṛṣṭhaṃ durāsadam |
saṃrabdho'tha bharadvājaḥ phalgunaṃ pratyayudhyata || 4-53-25||

MHB 4-53-26

स सायकमयैर्जालैरर्जुनस्य रथं प्रति ।
भानुमद्भिः शिलाधौतैर्भानोः प्रच्छादयत्प्रभाम् ॥ ४-५३-२६॥
sa sāyakamayairjālairarjunasya rathaṃ prati |
bhānumadbhiḥ śilādhautairbhānoḥ pracchādayatprabhām || 4-53-26||

MHB 4-53-27

पार्थं च स महाबाहुर्महावेगैर्महारथः ।
विव्याध निशितैर्बाणैर्मेघो वृष्ट्येव पर्वतम् ॥ ४-५३-२७॥
pārthaṃ ca sa mahābāhurmahāvegairmahārathaḥ |
vivyādha niśitairbāṇairmegho vṛṣṭyeva parvatam || 4-53-27||

MHB 4-53-28

तथैव दिव्यं गाण्डीवं धनुरादाय पाण्डवः ।
शत्रुघ्नं वेगवद्धृष्टो भारसाधनमुत्तमम् ।
विससर्ज शरांश्चित्रान्सुवर्णविकृतान्बहून् ॥ ४-५३-२८॥
tathaiva divyaṃ gāṇḍīvaṃ dhanurādāya pāṇḍavaḥ |
śatrughnaṃ vegavaddhṛṣṭo bhārasādhanamuttamam |
visasarja śarāṃścitrānsuvarṇavikṛtānbahūn || 4-53-28||

MHB 4-53-29

नाशयञ्शरवर्षाणि भारद्वाजस्य वीर्यवान् ।
तूर्णं चापविनिर्मुक्तैस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ४-५३-२९॥
nāśayañśaravarṣāṇi bhāradvājasya vīryavān |
tūrṇaṃ cāpavinirmuktaistadadbhutamivābhavat || 4-53-29||

MHB 4-53-30

स रथेन चरन्पार्थः प्रेक्षणीयो धनंजयः ।
युगपद्दिक्षु सर्वासु सर्वशस्त्राण्यदर्शयत् ॥ ४-५३-३०॥
sa rathena caranpārthaḥ prekṣaṇīyo dhanaṃjayaḥ |
yugapaddikṣu sarvāsu sarvaśastrāṇyadarśayat || 4-53-30||

MHB 4-53-31

एकच्छायमिवाकाशं बाणैश्चक्रे समन्ततः ।
नादृश्यत तदा द्रोणो नीहारेणेव संवृतः ॥ ४-५३-३१॥
ekacchāyamivākāśaṃ bāṇaiścakre samantataḥ |
nādṛśyata tadā droṇo nīhāreṇeva saṃvṛtaḥ || 4-53-31||

MHB 4-53-32

तस्याभवत्तदा रूपं संवृतस्य शरोत्तमैः ।
जाज्वल्यमानस्य यथा पर्वतस्येव सर्वतः ॥ ४-५३-३२॥
tasyābhavattadā rūpaṃ saṃvṛtasya śarottamaiḥ |
jājvalyamānasya yathā parvatasyeva sarvataḥ || 4-53-32||

MHB 4-53-33

दृष्ट्वा तु पार्थस्य रणे शरैः स्वरथमावृतम् ।
स विस्फार्य धनुश्चित्रं मेघस्तनितनिस्वनम् ॥ ४-५३-३३॥
dṛṣṭvā tu pārthasya raṇe śaraiḥ svarathamāvṛtam |
sa visphārya dhanuścitraṃ meghastanitanisvanam || 4-53-33||

MHB 4-53-34

अग्निचक्रोपमं घोरं विकर्षन्परमायुधम् ।
व्यशातयच्छरांस्तांस्तु द्रोणः समितिशोभनः ।
महानभूत्ततः शब्दो वंशानामिव दह्यताम् ॥ ४-५३-३४॥
agnicakropamaṃ ghoraṃ vikarṣanparamāyudham |
vyaśātayaccharāṃstāṃstu droṇaḥ samitiśobhanaḥ |
mahānabhūttataḥ śabdo vaṃśānāmiva dahyatām || 4-53-34||

MHB 4-53-35

जाम्बूनदमयैः पुङ्खैश्चित्रचापवरातिगैः ।
प्राच्छादयदमेयात्मा दिशः सूर्यस्य च प्रभाम् ॥ ४-५३-३५॥
jāmbūnadamayaiḥ puṅkhaiścitracāpavarātigaiḥ |
prācchādayadameyātmā diśaḥ sūryasya ca prabhām || 4-53-35||

MHB 4-53-36

ततः कनकपुङ्खानां शराणां नतपर्वणाम् ।
वियच्चराणां वियति दृश्यन्ते बहुशः प्रजाः ॥ ४-५३-३६॥
tataḥ kanakapuṅkhānāṃ śarāṇāṃ nataparvaṇām |
viyaccarāṇāṃ viyati dṛśyante bahuśaḥ prajāḥ || 4-53-36||

MHB 4-53-37

द्रोणस्य पुङ्खसक्ताश्च प्रभवन्तः शरासनात् ।
एको दीर्घ इवादृश्यदाकाशे संहतः शरः ॥ ४-५३-३७॥
droṇasya puṅkhasaktāśca prabhavantaḥ śarāsanāt |
eko dīrgha ivādṛśyadākāśe saṃhataḥ śaraḥ || 4-53-37||

MHB 4-53-38

एवं तौ स्वर्णविकृतान्विमुञ्चन्तौ महाशरान् ।
आकाशं संवृतं वीरावुल्काभिरिव चक्रतुः ॥ ४-५३-३८॥
evaṃ tau svarṇavikṛtānvimuñcantau mahāśarān |
ākāśaṃ saṃvṛtaṃ vīrāvulkābhiriva cakratuḥ || 4-53-38||

MHB 4-53-39

शरास्तयोश्च विबभुः कङ्कबर्हिणवाससः ।
पङ्क्त्यः शरदि खस्थानां हंसानां चरतामिव ॥ ४-५३-३९॥
śarāstayośca vibabhuḥ kaṅkabarhiṇavāsasaḥ |
paṅktyaḥ śaradi khasthānāṃ haṃsānāṃ caratāmiva || 4-53-39||

MHB 4-53-40

युद्धं समभवत्तत्र सुसंरब्धं महात्मनोः ।
द्रोणपाण्डवयोर्घोरं वृत्रवासवयोरिव ॥ ४-५३-४०॥
yuddhaṃ samabhavattatra susaṃrabdhaṃ mahātmanoḥ |
droṇapāṇḍavayorghoraṃ vṛtravāsavayoriva || 4-53-40||

MHB 4-53-41

तौ गजाविव चासाद्य विषाणाग्रैः परस्परम् ।
शरैः पूर्णायतोत्सृष्टैरन्योन्यमभिजघ्नतुः ॥ ४-५३-४१॥
tau gajāviva cāsādya viṣāṇāgraiḥ parasparam |
śaraiḥ pūrṇāyatotsṛṣṭairanyonyamabhijaghnatuḥ || 4-53-41||

MHB 4-53-42

तौ व्यवाहरतां शूरौ संरब्धौ रणशोभिनौ ।
उदीरयन्तौ समरे दिव्यान्यस्त्राणि भागशः ॥ ४-५३-४२॥
tau vyavāharatāṃ śūrau saṃrabdhau raṇaśobhinau |
udīrayantau samare divyānyastrāṇi bhāgaśaḥ || 4-53-42||

MHB 4-53-43

अथ त्वाचार्यमुख्येन शरान्सृष्टाञ्शिलाशितान् ।
न्यवारयच्छितैर्बाणैरर्जुनो जयतां वरः ॥ ४-५३-४३॥
atha tvācāryamukhyena śarānsṛṣṭāñśilāśitān |
nyavārayacchitairbāṇairarjuno jayatāṃ varaḥ || 4-53-43||

MHB 4-53-44

दर्शयन्नैन्द्रिरात्मानमुग्रमुग्रपराक्रमः ।
इषुभिस्तूर्णमाकाशं बहुभिश्च समावृणोत् ॥ ४-५३-४४॥
darśayannaindrirātmānamugramugraparākramaḥ |
iṣubhistūrṇamākāśaṃ bahubhiśca samāvṛṇot || 4-53-44||

MHB 4-53-45

जिघांसन्तं नरव्याघ्रमर्जुनं तिग्मतेजसम् ।
आचार्यमुख्यः समरे द्रोणः शस्त्रभृतां वरः ।
अर्जुनेन सहाक्रीडच्छरैः संनतपर्वभिः ॥ ४-५३-४५॥
jighāṃsantaṃ naravyāghramarjunaṃ tigmatejasam |
ācāryamukhyaḥ samare droṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ |
arjunena sahākrīḍaccharaiḥ saṃnataparvabhiḥ || 4-53-45||

MHB 4-53-46

दिव्यान्यस्त्राणि मुञ्चन्तं भारद्वाजं महारणे ।
अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य फल्गुनः समयोधयत् ॥ ४-५३-४६॥
divyānyastrāṇi muñcantaṃ bhāradvājaṃ mahāraṇe |
astrairastrāṇi saṃvārya phalgunaḥ samayodhayat || 4-53-46||

MHB 4-53-47

तयोरासीत्संप्रहारः क्रुद्धयोर्नरसिंहयोः ।
अमर्षिणोस्तदान्योन्यं देवदानवयोरिव ॥ ४-५३-४७॥
tayorāsītsaṃprahāraḥ kruddhayornarasiṃhayoḥ |
amarṣiṇostadānyonyaṃ devadānavayoriva || 4-53-47||

MHB 4-53-48

ऐन्द्रं वायव्यमाग्नेयमस्त्रमस्त्रेण पाण्डवः ।
द्रोणेन मुक्तं मुक्तं तु ग्रसते स्म पुनः पुनः ॥ ४-५३-४८॥
aindraṃ vāyavyamāgneyamastramastreṇa pāṇḍavaḥ |
droṇena muktaṃ muktaṃ tu grasate sma punaḥ punaḥ || 4-53-48||

MHB 4-53-49

एवं शूरौ महेष्वासौ विसृजन्तौ शिताञ्शरान् ।
एकच्छायं चक्रतुस्तावाकाशं शरवृष्टिभिः ॥ ४-५३-४९॥
evaṃ śūrau maheṣvāsau visṛjantau śitāñśarān |
ekacchāyaṃ cakratustāvākāśaṃ śaravṛṣṭibhiḥ || 4-53-49||

MHB 4-53-50

ततोऽर्जुनेन मुक्तानां पततां च शरीरिषु ।
पर्वतेष्विव वज्राणां शराणां श्रूयते स्वनः ॥ ४-५३-५०॥
tato'rjunena muktānāṃ patatāṃ ca śarīriṣu |
parvateṣviva vajrāṇāṃ śarāṇāṃ śrūyate svanaḥ || 4-53-50||

MHB 4-53-51

ततो नागा रथाश्चैव सादिनश्च विशां पते ।
शोणिताक्ता व्यदृश्यन्त पुष्पिता इव किंशुकाः ॥ ४-५३-५१॥
tato nāgā rathāścaiva sādinaśca viśāṃ pate |
śoṇitāktā vyadṛśyanta puṣpitā iva kiṃśukāḥ || 4-53-51||

MHB 4-53-52

बाहुभिश्च सकेयूरैर्विचित्रैश्च महारथैः ।
सुवर्णचित्रैः कवचैर्ध्वजैश्च विनिपातितैः ॥ ४-५३-५२॥
bāhubhiśca sakeyūrairvicitraiśca mahārathaiḥ |
suvarṇacitraiḥ kavacairdhvajaiśca vinipātitaiḥ || 4-53-52||

MHB 4-53-53

योधैश्च निहतैस्तत्र पार्थबाणप्रपीडितैः ।
बलमासीत्समुद्भ्रान्तं द्रोणार्जुनसमागमे ॥ ४-५३-५३॥
yodhaiśca nihataistatra pārthabāṇaprapīḍitaiḥ |
balamāsītsamudbhrāntaṃ droṇārjunasamāgame || 4-53-53||

MHB 4-53-54

विधुन्वानौ तु तौ वीरौ धनुषी भारसाधने ।
आच्छादयेतामन्योन्यं तितक्षन्तौ रणेषुभिः ॥ ४-५३-५४॥
vidhunvānau tu tau vīrau dhanuṣī bhārasādhane |
ācchādayetāmanyonyaṃ titakṣantau raṇeṣubhiḥ || 4-53-54||

MHB 4-53-55

अथान्तरिक्षे नादोऽभूद्द्रोणं तत्र प्रशंसताम् ।
दुष्करं कृतवान्द्रोणो यदर्जुनमयोधयत् ॥ ४-५३-५५॥
athāntarikṣe nādo'bhūddroṇaṃ tatra praśaṃsatām |
duṣkaraṃ kṛtavāndroṇo yadarjunamayodhayat || 4-53-55||

MHB 4-53-56

प्रमाथिनं महावीर्यं दृढमुष्टिं दुरासदम् ।
जेतारं देवदैत्यानां सर्पाणां च महारथम् ॥ ४-५३-५६॥
pramāthinaṃ mahāvīryaṃ dṛḍhamuṣṭiṃ durāsadam |
jetāraṃ devadaityānāṃ sarpāṇāṃ ca mahāratham || 4-53-56||

MHB 4-53-57

अविश्रमं च शिक्षां च लाघवं दूरपातिताम् ।
पार्थस्य समरे दृष्ट्वा द्रोणस्याभूच्च विस्मयः ॥ ४-५३-५७॥
aviśramaṃ ca śikṣāṃ ca lāghavaṃ dūrapātitām |
pārthasya samare dṛṣṭvā droṇasyābhūcca vismayaḥ || 4-53-57||

MHB 4-53-58

अथ गाण्डीवमुद्यम्य दिव्यं धनुरमर्षणः ।
विचकर्ष रणे पार्थो बाहुभ्यां भरतर्षभ ॥ ४-५३-५८॥
atha gāṇḍīvamudyamya divyaṃ dhanuramarṣaṇaḥ |
vicakarṣa raṇe pārtho bāhubhyāṃ bharatarṣabha || 4-53-58||

MHB 4-53-59

तस्य बाणमयं वर्षं शलभानामिवायतम् ।
न च बाणान्तरे वायुरस्य शक्नोति सर्पितुम् ॥ ४-५३-५९॥
tasya bāṇamayaṃ varṣaṃ śalabhānāmivāyatam |
na ca bāṇāntare vāyurasya śaknoti sarpitum || 4-53-59||

MHB 4-53-60

अनिशं संदधानस्य शरानुत्सृजतस्तदा ।
ददृशे नान्तरं किंचित्पार्थस्याददतोऽपि च ॥ ४-५३-६०॥
aniśaṃ saṃdadhānasya śarānutsṛjatastadā |
dadṛśe nāntaraṃ kiṃcitpārthasyādadato'pi ca || 4-53-60||

MHB 4-53-61

तथा शीघ्रास्त्रयुद्धे तु वर्तमाने सुदारुणे ।
शीघ्राच्छीघ्रतरं पार्थः शरानन्यानुदीरयत् ॥ ४-५३-६१॥
tathā śīghrāstrayuddhe tu vartamāne sudāruṇe |
śīghrācchīghrataraṃ pārthaḥ śarānanyānudīrayat || 4-53-61||

MHB 4-53-62

ततः शतसहस्राणि शराणां नतपर्वणाम् ।
युगपत्प्रापतंस्तत्र द्रोणस्य रथमन्तिकात् ॥ ४-५३-६२॥
tataḥ śatasahasrāṇi śarāṇāṃ nataparvaṇām |
yugapatprāpataṃstatra droṇasya rathamantikāt || 4-53-62||

MHB 4-53-63

अवकीर्यमाणे द्रोणे तु शरैर्गाण्डीवधन्वना ।
हाहाकारो महानासीत्सैन्यानां भरतर्षभ ॥ ४-५३-६३॥
avakīryamāṇe droṇe tu śarairgāṇḍīvadhanvanā |
hāhākāro mahānāsītsainyānāṃ bharatarṣabha || 4-53-63||

MHB 4-53-64

पाण्डवस्य तु शीघ्रास्त्रं मघवान्समपूजयत् ।
गन्धर्वाप्सरसश्चैव ये च तत्र समागताः ॥ ४-५३-६४॥
pāṇḍavasya tu śīghrāstraṃ maghavānsamapūjayat |
gandharvāpsarasaścaiva ye ca tatra samāgatāḥ || 4-53-64||

MHB 4-53-65

ततो वृन्देन महता रथानां रथयूथपः ।
आचार्यपुत्रः सहसा पाण्डवं प्रत्यवारयत् ॥ ४-५३-६५॥
tato vṛndena mahatā rathānāṃ rathayūthapaḥ |
ācāryaputraḥ sahasā pāṇḍavaṃ pratyavārayat || 4-53-65||

MHB 4-53-66

अश्वत्थामा तु तत्कर्म हृदयेन महात्मनः ।
पूजयामास पार्थस्य कोपं चास्याकरोद्भृशम् ॥ ४-५३-६६॥
aśvatthāmā tu tatkarma hṛdayena mahātmanaḥ |
pūjayāmāsa pārthasya kopaṃ cāsyākarodbhṛśam || 4-53-66||

MHB 4-53-67

स मन्युवशमापन्नः पार्थमभ्यद्रवद्रणे ।
किरञ्शरसहस्राणि पर्जन्य इव वृष्टिमान् ॥ ४-५३-६७॥
sa manyuvaśamāpannaḥ pārthamabhyadravadraṇe |
kirañśarasahasrāṇi parjanya iva vṛṣṭimān || 4-53-67||

MHB 4-53-68

आवृत्य तु महाबाहुर्यतो द्रौणिस्ततो हयान् ।
अन्तरं प्रददौ पार्थो द्रोणस्य व्यपसर्पितुम् ॥ ४-५३-६८॥
āvṛtya tu mahābāhuryato drauṇistato hayān |
antaraṃ pradadau pārtho droṇasya vyapasarpitum || 4-53-68||

MHB 4-53-69

स तु लब्ध्वान्तरं तूर्णमपायाज्जवनैर्हयैः ।
छिन्नवर्मध्वजः शूरो निकृत्तः परमेषुभिः ॥ ४-५३-६९॥
sa tu labdhvāntaraṃ tūrṇamapāyājjavanairhayaiḥ |
chinnavarmadhvajaḥ śūro nikṛttaḥ parameṣubhiḥ || 4-53-69||

Adhyaya: 54/67 (20)

MHB 4-54-1

वैशंपायन उवाच ।
तं पार्थः प्रतिजग्राह वायुवेगमिवोद्धतम् ।
शरजालेन महता वर्षमाणमिवाम्बुदम् ॥ ४-५४-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
taṃ pārthaḥ pratijagrāha vāyuvegamivoddhatam |
śarajālena mahatā varṣamāṇamivāmbudam || 4-54-1||

MHB 4-54-2

तयोर्देवासुरसमः संनिपातो महानभूत् ।
किरतोः शरजालानि वृत्रवासवयोरिव ॥ ४-५४-२॥
tayordevāsurasamaḥ saṃnipāto mahānabhūt |
kiratoḥ śarajālāni vṛtravāsavayoriva || 4-54-2||

MHB 4-54-3

न स्म सूर्यस्तदा भाति न च वाति समीरणः ।
शरगाढे कृते व्योम्नि छायाभूते समन्ततः ॥ ४-५४-३॥
na sma sūryastadā bhāti na ca vāti samīraṇaḥ |
śaragāḍhe kṛte vyomni chāyābhūte samantataḥ || 4-54-3||

MHB 4-54-4

महांश्चटचटाशब्दो योधयोर्हन्यमानयोः ।
दह्यतामिव वेणूनामासीत्परपुरंजय ॥ ४-५४-४॥
mahāṃścaṭacaṭāśabdo yodhayorhanyamānayoḥ |
dahyatāmiva veṇūnāmāsītparapuraṃjaya || 4-54-4||

MHB 4-54-5

हयानस्यार्जुनः सर्वान्कृतवानल्पजीवितान् ।
स राजन्न प्रजानाति दिशं कांचन मोहितः ॥ ४-५४-५॥
hayānasyārjunaḥ sarvānkṛtavānalpajīvitān |
sa rājanna prajānāti diśaṃ kāṃcana mohitaḥ || 4-54-5||

MHB 4-54-6

ततो द्रौणिर्महावीर्यः पार्थस्य विचरिष्यतः ।
विवरं सूक्ष्ममालोक्य ज्यां चिच्छेद क्षुरेण ह ।
तदस्यापूजयन्देवाः कर्म दृष्ट्वातिमानुषम् ॥ ४-५४-६॥
tato drauṇirmahāvīryaḥ pārthasya vicariṣyataḥ |
vivaraṃ sūkṣmamālokya jyāṃ ciccheda kṣureṇa ha |
tadasyāpūjayandevāḥ karma dṛṣṭvātimānuṣam || 4-54-6||

MHB 4-54-7

ततो द्रौणिर्धनूंष्यष्टौ व्यपक्रम्य नरर्षभम् ।
पुनरभ्याहनत्पार्थं हृदये कङ्कपत्रिभिः ॥ ४-५४-७॥
tato drauṇirdhanūṃṣyaṣṭau vyapakramya nararṣabham |
punarabhyāhanatpārthaṃ hṛdaye kaṅkapatribhiḥ || 4-54-7||

MHB 4-54-8

ततः पार्थो महाबाहुः प्रहस्य स्वनवत्तदा ।
योजयामास नवया मौर्व्या गाण्डीवमोजसा ॥ ४-५४-८॥
tataḥ pārtho mahābāhuḥ prahasya svanavattadā |
yojayāmāsa navayā maurvyā gāṇḍīvamojasā || 4-54-8||

MHB 4-54-9

ततोऽर्धचन्द्रमावृत्य तेन पार्थः समागमत् ।
वारणेनेव मत्तेन मत्तो वारणयूथपः ॥ ४-५४-९॥
tato'rdhacandramāvṛtya tena pārthaḥ samāgamat |
vāraṇeneva mattena matto vāraṇayūthapaḥ || 4-54-9||

MHB 4-54-10

ततः प्रववृते युद्धं पृथिव्यामेकवीरयोः ।
रणमध्ये द्वयोरेव सुमहल्लोमहर्षणम् ॥ ४-५४-१०॥
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ pṛthivyāmekavīrayoḥ |
raṇamadhye dvayoreva sumahallomaharṣaṇam || 4-54-10||

MHB 4-54-11

तौ वीरौ कुरवः सर्वे ददृशुर्विस्मयान्विताः ।
युध्यमानौ महात्मानौ यूथपाविव संगतौ ॥ ४-५४-११॥
tau vīrau kuravaḥ sarve dadṛśurvismayānvitāḥ |
yudhyamānau mahātmānau yūthapāviva saṃgatau || 4-54-11||

MHB 4-54-12

तौ समाजघ्नतुर्वीरावन्योन्यं पुरुषर्षभौ ।
शरैराशीविषाकारैर्ज्वलद्भिरिव पन्नगैः ॥ ४-५४-१२॥
tau samājaghnaturvīrāvanyonyaṃ puruṣarṣabhau |
śarairāśīviṣākārairjvaladbhiriva pannagaiḥ || 4-54-12||

MHB 4-54-13

अक्षय्याविषुधी दिव्यौ पाण्डवस्य महात्मनः ।
तेन पार्थो रणे शूरस्तस्थौ गिरिरिवाचलः ॥ ४-५४-१३॥
akṣayyāviṣudhī divyau pāṇḍavasya mahātmanaḥ |
tena pārtho raṇe śūrastasthau giririvācalaḥ || 4-54-13||

MHB 4-54-14

अश्वत्थाम्नः पुनर्बाणाः क्षिप्रमभ्यस्यतो रणे ।
जग्मुः परिक्षयं शीघ्रमभूत्तेनाधिकोऽर्जुनः ॥ ४-५४-१४॥
aśvatthāmnaḥ punarbāṇāḥ kṣipramabhyasyato raṇe |
jagmuḥ parikṣayaṃ śīghramabhūttenādhiko'rjunaḥ || 4-54-14||

MHB 4-54-15

ततः कर्णो महच्चापं विकृष्याभ्यधिकं रुषा ।
अवाक्षिपत्ततः शब्दो हाहाकारो महानभूत् ॥ ४-५४-१५॥
tataḥ karṇo mahaccāpaṃ vikṛṣyābhyadhikaṃ ruṣā |
avākṣipattataḥ śabdo hāhākāro mahānabhūt || 4-54-15||

MHB 4-54-16

तत्र चक्षुर्दधे पार्थो यत्र विस्फार्यते धनुः ।
ददर्श तत्र राधेयं तस्य कोपोऽत्यवीवृधत् ॥ ४-५४-१६॥
tatra cakṣurdadhe pārtho yatra visphāryate dhanuḥ |
dadarśa tatra rādheyaṃ tasya kopo'tyavīvṛdhat || 4-54-16||

MHB 4-54-17

स रोषवशमापन्नः कर्णमेव जिघांसया ।
अवैक्षत विवृत्ताभ्यां नेत्राभ्यां कुरुपुंगवः ॥ ४-५४-१७॥
sa roṣavaśamāpannaḥ karṇameva jighāṃsayā |
avaikṣata vivṛttābhyāṃ netrābhyāṃ kurupuṃgavaḥ || 4-54-17||

MHB 4-54-18

तथा तु विमुखे पार्थे द्रोणपुत्रस्य सायकान् ।
त्वरिताः पुरुषा राजन्नुपाजह्रुः सहस्रशः ॥ ४-५४-१८॥
tathā tu vimukhe pārthe droṇaputrasya sāyakān |
tvaritāḥ puruṣā rājannupājahruḥ sahasraśaḥ || 4-54-18||

MHB 4-54-19

उत्सृज्य च महाबाहुर्द्रोणपुत्रं धनंजयः ।
अभिदुद्राव सहसा कर्णमेव सपत्नजित् ॥ ४-५४-१९॥
utsṛjya ca mahābāhurdroṇaputraṃ dhanaṃjayaḥ |
abhidudrāva sahasā karṇameva sapatnajit || 4-54-19||

MHB 4-54-20

तमभिद्रुत्य कौन्तेयः क्रोधसंरक्तलोचनः ।
कामयन्द्वैरथे युद्धमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ४-५४-२०॥
tamabhidrutya kaunteyaḥ krodhasaṃraktalocanaḥ |
kāmayandvairathe yuddhamidaṃ vacanamabravīt || 4-54-20||

Adhyaya: 55/67 (25)

MHB 4-55-1

अर्जुन उवाच ।
कर्ण यत्ते सभामध्ये बहु वाचा विकत्थितम् ।
न मे युधि समोऽस्तीति तदिदं प्रत्युपस्थितम् ॥ ४-५५-१॥
arjuna uvāca |
karṇa yatte sabhāmadhye bahu vācā vikatthitam |
na me yudhi samo'stīti tadidaṃ pratyupasthitam || 4-55-1||

MHB 4-55-2

अवोचः परुषा वाचो धर्ममुत्सृज्य केवलम् ।
इदं तु दुष्करं मन्ये यदिदं ते चिकीर्षितम् ॥ ४-५५-२॥
avocaḥ paruṣā vāco dharmamutsṛjya kevalam |
idaṃ tu duṣkaraṃ manye yadidaṃ te cikīrṣitam || 4-55-2||

MHB 4-55-3

यत्त्वया कथितं पूर्वं मामनासाद्य किंचन ।
तदद्य कुरु राधेय कुरुमध्ये मया सह ॥ ४-५५-३॥
yattvayā kathitaṃ pūrvaṃ māmanāsādya kiṃcana |
tadadya kuru rādheya kurumadhye mayā saha || 4-55-3||

MHB 4-55-4

यत्सभायां स्म पाञ्चालीं क्लिश्यमानां दुरात्मभिः ।
दृष्टवानसि तस्याद्य फलमाप्नुहि केवलम् ॥ ४-५५-४॥
yatsabhāyāṃ sma pāñcālīṃ kliśyamānāṃ durātmabhiḥ |
dṛṣṭavānasi tasyādya phalamāpnuhi kevalam || 4-55-4||

MHB 4-55-5

धर्मपाशनिबद्धेन यन्मया मर्षितं पुरा ।
तस्य राधेय कोपस्य विजयं पश्य मे मृधे ॥ ४-५५-५॥
dharmapāśanibaddhena yanmayā marṣitaṃ purā |
tasya rādheya kopasya vijayaṃ paśya me mṛdhe || 4-55-5||

MHB 4-55-6

एहि कर्ण मया सार्धं प्रतिपद्यस्व संगरम् ।
प्रेक्षकाः कुरवः सर्वे भवन्तु सहसैनिकाः ॥ ४-५५-६॥
ehi karṇa mayā sārdhaṃ pratipadyasva saṃgaram |
prekṣakāḥ kuravaḥ sarve bhavantu sahasainikāḥ || 4-55-6||

MHB 4-55-7

कर्ण उवाच ।
ब्रवीषि वाचा यत्पार्थ कर्मणा तत्समाचर ।
अतिशेते हि वै वाचं कर्मेति प्रथितं भुवि ॥ ४-५५-७॥
karṇa uvāca |
bravīṣi vācā yatpārtha karmaṇā tatsamācara |
atiśete hi vai vācaṃ karmeti prathitaṃ bhuvi || 4-55-7||

MHB 4-55-8

यत्त्वया मर्षितं पूर्वं तदशक्तेन मर्षितम् ।
इति गृह्णामि तत्पार्थ तव दृष्ट्वापराक्रमम् ॥ ४-५५-८॥
yattvayā marṣitaṃ pūrvaṃ tadaśaktena marṣitam |
iti gṛhṇāmi tatpārtha tava dṛṣṭvāparākramam || 4-55-8||

MHB 4-55-9

धर्मपाशनिबद्धेन यदि ते मर्षितं पुरा ।
तथैव बद्धमात्मानमबद्धमिव मन्यसे ॥ ४-५५-९॥
dharmapāśanibaddhena yadi te marṣitaṃ purā |
tathaiva baddhamātmānamabaddhamiva manyase || 4-55-9||

MHB 4-55-10

यदि तावद्वने वासो यथोक्तश्चरितस्त्वया ।
तत्त्वं धर्मार्थवित्क्लिष्टः समयं भेत्तुमिच्छसि ॥ ४-५५-१०॥
yadi tāvadvane vāso yathoktaścaritastvayā |
tattvaṃ dharmārthavitkliṣṭaḥ samayaṃ bhettumicchasi || 4-55-10||

MHB 4-55-11

यदि शक्रः स्वयं पार्थ युध्यते तव कारणात् ।
तथापि न व्यथा काचिन्मम स्याद्विक्रमिष्यतः ॥ ४-५५-११॥
yadi śakraḥ svayaṃ pārtha yudhyate tava kāraṇāt |
tathāpi na vyathā kācinmama syādvikramiṣyataḥ || 4-55-11||

MHB 4-55-12

अयं कौन्तेय कामस्ते नचिरात्समुपस्थितः ।
योत्स्यसे त्वं मया सार्धमद्य द्रक्ष्यसि मे बलम् ॥ ४-५५-१२॥
ayaṃ kaunteya kāmaste nacirātsamupasthitaḥ |
yotsyase tvaṃ mayā sārdhamadya drakṣyasi me balam || 4-55-12||

MHB 4-55-13

अर्जुन उवाच ।
इदानीमेव तावत्त्वमपयातो रणान्मम ।
तेन जीवसि राधेय निहतस्त्वनुजस्तव ॥ ४-५५-१३॥
arjuna uvāca |
idānīmeva tāvattvamapayāto raṇānmama |
tena jīvasi rādheya nihatastvanujastava || 4-55-13||

MHB 4-55-14

भ्रातरं घातयित्वा च त्यक्त्वा रणशिरश्च कः ।
त्वदन्यः पुरुषः सत्सु ब्रूयादेवं व्यवस्थितः ॥ ४-५५-१४॥
bhrātaraṃ ghātayitvā ca tyaktvā raṇaśiraśca kaḥ |
tvadanyaḥ puruṣaḥ satsu brūyādevaṃ vyavasthitaḥ || 4-55-14||

MHB 4-55-15

वैशंपायन उवाच ।
इति कर्णं ब्रुवन्नेव बीभत्सुरपराजितः ।
अभ्ययाद्विसृजन्बाणान्कायावरणभेदिनः ॥ ४-५५-१५॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
iti karṇaṃ bruvanneva bībhatsuraparājitaḥ |
abhyayādvisṛjanbāṇānkāyāvaraṇabhedinaḥ || 4-55-15||

MHB 4-55-16

प्रतिजग्राह तान्कर्णः शरानग्निशिखोपमान् ।
शरवर्षेण महता वर्षमाण इवाम्बुदः ॥ ४-५५-१६॥
pratijagrāha tānkarṇaḥ śarānagniśikhopamān |
śaravarṣeṇa mahatā varṣamāṇa ivāmbudaḥ || 4-55-16||

MHB 4-55-17

उत्पेतुः शरजालानि घोररूपाणि सर्वशः ।
अविध्यदश्वान्बाह्वोश्च हस्तावापं पृथक्पृथक् ॥ ४-५५-१७॥
utpetuḥ śarajālāni ghorarūpāṇi sarvaśaḥ |
avidhyadaśvānbāhvośca hastāvāpaṃ pṛthakpṛthak || 4-55-17||

MHB 4-55-18

सोऽमृष्यमाणः कर्णस्य निषङ्गस्यावलम्बनम् ।
चिच्छेद निशिताग्रेण शरेण नतपर्वणा ॥ ४-५५-१८॥
so'mṛṣyamāṇaḥ karṇasya niṣaṅgasyāvalambanam |
ciccheda niśitāgreṇa śareṇa nataparvaṇā || 4-55-18||

MHB 4-55-19

उपासङ्गादुपादाय कर्णो बाणानथापरान् ।
विव्याध पाण्डवं हस्ते तस्य मुष्टिरशीर्यत ॥ ४-५५-१९॥
upāsaṅgādupādāya karṇo bāṇānathāparān |
vivyādha pāṇḍavaṃ haste tasya muṣṭiraśīryata || 4-55-19||

MHB 4-55-20

ततः पार्थो महाबाहुः कर्णस्य धनुरच्छिनत् ।
स शक्तिं प्राहिणोत्तस्मै तां पार्थो व्यधमच्छरैः ॥ ४-५५-२०॥
tataḥ pārtho mahābāhuḥ karṇasya dhanuracchinat |
sa śaktiṃ prāhiṇottasmai tāṃ pārtho vyadhamaccharaiḥ || 4-55-20||

MHB 4-55-21

ततोऽभिपेतुर्बहवो राधेयस्य पदानुगाः ।
तांश्च गाण्डीवनिर्मुक्तैः प्राहिणोद्यमसादनम् ॥ ४-५५-२१॥
tato'bhipeturbahavo rādheyasya padānugāḥ |
tāṃśca gāṇḍīvanirmuktaiḥ prāhiṇodyamasādanam || 4-55-21||

MHB 4-55-22

ततोऽस्याश्वाञ्शरैस्तीक्ष्णैर्बीभत्सुर्भारसाधनैः ।
आकर्णमुक्तैरभ्यघ्नंस्ते हताः प्रापतन्भुवि ॥ ४-५५-२२॥
tato'syāśvāñśaraistīkṣṇairbībhatsurbhārasādhanaiḥ |
ākarṇamuktairabhyaghnaṃste hatāḥ prāpatanbhuvi || 4-55-22||

MHB 4-55-23

अथापरेण बाणेन ज्वलितेन महाभुजः ।
विव्याध कर्णं कौन्तेयस्तीक्ष्णेनोरसि वीर्यवान् ॥ ४-५५-२३॥
athāpareṇa bāṇena jvalitena mahābhujaḥ |
vivyādha karṇaṃ kaunteyastīkṣṇenorasi vīryavān || 4-55-23||

MHB 4-55-24

तस्य भित्त्वा तनुत्राणं कायमभ्यपतच्छरः ।
ततः स तमसाविष्टो न स्म किंचित्प्रजज्ञिवान् ॥ ४-५५-२४॥
tasya bhittvā tanutrāṇaṃ kāyamabhyapataccharaḥ |
tataḥ sa tamasāviṣṭo na sma kiṃcitprajajñivān || 4-55-24||

MHB 4-55-25

स गाढवेदनो हित्वा रणं प्रायादुदङ्मुखः ।
ततोऽर्जुन उपाक्रोशदुत्तरश्च महारथः ॥ ४-५५-२५॥
sa gāḍhavedano hitvā raṇaṃ prāyādudaṅmukhaḥ |
tato'rjuna upākrośaduttaraśca mahārathaḥ || 4-55-25||

Adhyaya: 56/67 (28)

MHB 4-56-1

वैशंपायन उवाच ।
ततो वैकर्तनं जित्वा पार्थो वैराटिमब्रवीत् ।
एतन्मां प्रापयानीकं यत्र तालो हिरण्मयः ॥ ४-५६-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato vaikartanaṃ jitvā pārtho vairāṭimabravīt |
etanmāṃ prāpayānīkaṃ yatra tālo hiraṇmayaḥ || 4-56-1||

MHB 4-56-2

अत्र शांतनवो भीष्मो रथेऽस्माकं पितामहः ।
काङ्क्षमाणो मया युद्धं तिष्ठत्यमरदर्शनः ।
आदास्याम्यहमेतस्य धनुर्ज्यामपि चाहवे ॥ ४-५६-२॥
atra śāṃtanavo bhīṣmo rathe'smākaṃ pitāmahaḥ |
kāṅkṣamāṇo mayā yuddhaṃ tiṣṭhatyamaradarśanaḥ |
ādāsyāmyahametasya dhanurjyāmapi cāhave || 4-56-2||

MHB 4-56-3

अस्यन्तं दिव्यमस्त्रं मां चित्रमद्य निशामय ।
शतह्रदामिवायान्तीं स्तनयित्नोरिवाम्बरे ॥ ४-५६-३॥
asyantaṃ divyamastraṃ māṃ citramadya niśāmaya |
śatahradāmivāyāntīṃ stanayitnorivāmbare || 4-56-3||

MHB 4-56-4

सुवर्णपृष्ठं गाण्डीवं द्रक्ष्यन्ति कुरवो मम ।
दक्षिणेनाथ वामेन कतरेण स्विदस्यति ।
इति मां संगताः सर्वे तर्कयिष्यन्ति शत्रवः ॥ ४-५६-४॥
suvarṇapṛṣṭhaṃ gāṇḍīvaṃ drakṣyanti kuravo mama |
dakṣiṇenātha vāmena katareṇa svidasyati |
iti māṃ saṃgatāḥ sarve tarkayiṣyanti śatravaḥ || 4-56-4||

MHB 4-56-5

शोणितोदां रथावर्तां नागनक्रां दुरत्ययाम् ।
नदीं प्रस्यन्दयिष्यामि परलोकप्रवाहिनीम् ॥ ४-५६-५॥
śoṇitodāṃ rathāvartāṃ nāganakrāṃ duratyayām |
nadīṃ prasyandayiṣyāmi paralokapravāhinīm || 4-56-5||

MHB 4-56-6

पाणिपादशिरःपृष्ठबाहुशाखानिरन्तरम् ।
वनं कुरूणां छेत्स्यामि भल्लैः संनतपर्वभिः ॥ ४-५६-६॥
pāṇipādaśiraḥpṛṣṭhabāhuśākhānirantaram |
vanaṃ kurūṇāṃ chetsyāmi bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ || 4-56-6||

MHB 4-56-7

जयतः कौरवीं सेनामेकस्य मम धन्विनः ।
शतं मार्गा भविष्यन्ति पावकस्येव कानने ।
मया चक्रमिवाविद्धं सैन्यं द्रक्ष्यसि केवलम् ॥ ४-५६-७॥
jayataḥ kauravīṃ senāmekasya mama dhanvinaḥ |
śataṃ mārgā bhaviṣyanti pāvakasyeva kānane |
mayā cakramivāviddhaṃ sainyaṃ drakṣyasi kevalam || 4-56-7||

MHB 4-56-8

असंभ्रान्तो रथे तिष्ठ समेषु विषमेषु च ।
दिवमावृत्य तिष्ठन्तं गिरिं भेत्स्यामि धारिभिः ॥ ४-५६-८॥
asaṃbhrānto rathe tiṣṭha sameṣu viṣameṣu ca |
divamāvṛtya tiṣṭhantaṃ giriṃ bhetsyāmi dhāribhiḥ || 4-56-8||

MHB 4-56-9

अहमिन्द्रस्य वचनात्संग्रामेऽभ्यहनं पुरा ।
पौलोमान्कालखञ्जांश्च सहस्राणि शतानि च ॥ ४-५६-९॥
ahamindrasya vacanātsaṃgrāme'bhyahanaṃ purā |
paulomānkālakhañjāṃśca sahasrāṇi śatāni ca || 4-56-9||

MHB 4-56-10

अहमिन्द्राद्दृढां मुष्टिं ब्रह्मणः कृतहस्तताम् ।
प्रगाढं तुमुलं चित्रमतिविद्धं प्रजापतेः ॥ ४-५६-१०॥
ahamindrāddṛḍhāṃ muṣṭiṃ brahmaṇaḥ kṛtahastatām |
pragāḍhaṃ tumulaṃ citramatividdhaṃ prajāpateḥ || 4-56-10||

MHB 4-56-11

अहं पारे समुद्रस्य हिरण्यपुरमारुजम् ।
जित्वा षष्टिसहस्राणि रथिनामुग्रधन्विनाम् ॥ ४-५६-११॥
ahaṃ pāre samudrasya hiraṇyapuramārujam |
jitvā ṣaṣṭisahasrāṇi rathināmugradhanvinām || 4-56-11||

MHB 4-56-12

ध्वजवृक्षं पत्तितृणं रथसिंहगणायुतम् ।
वनमादीपयिष्यामि कुरूणामस्त्रतेजसा ॥ ४-५६-१२॥
dhvajavṛkṣaṃ pattitṛṇaṃ rathasiṃhagaṇāyutam |
vanamādīpayiṣyāmi kurūṇāmastratejasā || 4-56-12||

MHB 4-56-13

तानहं रथनीडेभ्यः शरैः संनतपर्वभिः ।
एकः संकालयिष्यामि वज्रपाणिरिवासुरान् ॥ ४-५६-१३॥
tānahaṃ rathanīḍebhyaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ |
ekaḥ saṃkālayiṣyāmi vajrapāṇirivāsurān || 4-56-13||

MHB 4-56-14

रौद्रं रुद्रादहं ह्यस्त्रं वारुणं वरुणादपि ।
अस्त्रमाग्नेयमग्नेश्च वायव्यं मातरिश्वनः ।
वज्रादीनि तथास्त्राणि शक्रादहमवाप्तवान् ॥ ४-५६-१४॥
raudraṃ rudrādahaṃ hyastraṃ vāruṇaṃ varuṇādapi |
astramāgneyamagneśca vāyavyaṃ mātariśvanaḥ |
vajrādīni tathāstrāṇi śakrādahamavāptavān || 4-56-14||

MHB 4-56-15

धार्तराष्ट्रवनं घोरं नरसिंहाभिरक्षितम् ।
अहमुत्पाटयिष्यामि वैराटे व्येतु ते भयम् ॥ ४-५६-१५॥
dhārtarāṣṭravanaṃ ghoraṃ narasiṃhābhirakṣitam |
ahamutpāṭayiṣyāmi vairāṭe vyetu te bhayam || 4-56-15||

MHB 4-56-16

एवमाश्वासितस्तेन वैराटिः सव्यसाचिना ।
व्यगाहत रथानीकं भीमं भीष्मस्य धीमतः ॥ ४-५६-१६॥
evamāśvāsitastena vairāṭiḥ savyasācinā |
vyagāhata rathānīkaṃ bhīmaṃ bhīṣmasya dhīmataḥ || 4-56-16||

MHB 4-56-17

तमायान्तं महाबाहुं जिगीषन्तं रणे परान् ।
अभ्यवारयदव्यग्रः क्रूरकर्मा धनंजयम् ॥ ४-५६-१७॥
tamāyāntaṃ mahābāhuṃ jigīṣantaṃ raṇe parān |
abhyavārayadavyagraḥ krūrakarmā dhanaṃjayam || 4-56-17||

MHB 4-56-18

तं चित्रमाल्याभरणाः कृतविद्या मनस्विनः ।
आगच्छन्भीमधन्वानं मौर्वीं पर्यस्य बाहुभिः ॥ ४-५६-१८॥
taṃ citramālyābharaṇāḥ kṛtavidyā manasvinaḥ |
āgacchanbhīmadhanvānaṃ maurvīṃ paryasya bāhubhiḥ || 4-56-18||

MHB 4-56-19

दुःशासनो विकर्णश्च दुःसहोऽथ विविंशतिः ।
आगत्य भीमधन्वानं बीभत्सुं पर्यवारयन् ॥ ४-५६-१९॥
duḥśāsano vikarṇaśca duḥsaho'tha viviṃśatiḥ |
āgatya bhīmadhanvānaṃ bībhatsuṃ paryavārayan || 4-56-19||

MHB 4-56-20

दुःशासनस्तु भल्लेन विद्ध्वा वैराटिमुत्तरम् ।
द्वितीयेनार्जुनं वीरः प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरे ॥ ४-५६-२०॥
duḥśāsanastu bhallena viddhvā vairāṭimuttaram |
dvitīyenārjunaṃ vīraḥ pratyavidhyatstanāntare || 4-56-20||

MHB 4-56-21

तस्य जिष्णुरुपावृत्य पृथुधारेण कार्मुकम् ।
चकर्त गार्ध्रपत्रेण जातरूपपरिष्कृतम् ॥ ४-५६-२१॥
tasya jiṣṇurupāvṛtya pṛthudhāreṇa kārmukam |
cakarta gārdhrapatreṇa jātarūpapariṣkṛtam || 4-56-21||

MHB 4-56-22

अथैनं पञ्चभिः पश्चात्प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरे ।
सोऽपयातो रणं हित्वा पार्थबाणप्रपीडितः ॥ ४-५६-२२॥
athainaṃ pañcabhiḥ paścātpratyavidhyatstanāntare |
so'payāto raṇaṃ hitvā pārthabāṇaprapīḍitaḥ || 4-56-22||

MHB 4-56-23

तं विकर्णः शरैस्तीक्ष्णैर्गार्ध्रपत्रैरजिह्मगैः ।
विव्याध परवीरघ्नमर्जुनं धृतराष्ट्रजः ॥ ४-५६-२३॥
taṃ vikarṇaḥ śaraistīkṣṇairgārdhrapatrairajihmagaiḥ |
vivyādha paravīraghnamarjunaṃ dhṛtarāṣṭrajaḥ || 4-56-23||

MHB 4-56-24

ततस्तमपि कौन्तेयः शरेणानतपर्वणा ।
ललाटेऽभ्यहनत्तूर्णं स विद्धः प्रापतद्रथात् ॥ ४-५६-२४॥
tatastamapi kaunteyaḥ śareṇānataparvaṇā |
lalāṭe'bhyahanattūrṇaṃ sa viddhaḥ prāpatadrathāt || 4-56-24||

MHB 4-56-25

ततः पार्थमभिद्रुत्य दुःसहः सविविंशतिः ।
अवाकिरच्छरैस्तीक्ष्णैः परीप्सन्भ्रातरं रणे ॥ ४-५६-२५॥
tataḥ pārthamabhidrutya duḥsahaḥ saviviṃśatiḥ |
avākiraccharaistīkṣṇaiḥ parīpsanbhrātaraṃ raṇe || 4-56-25||

MHB 4-56-26

तावुभौ गार्ध्रपत्राभ्यां निशिताभ्यां धनंजयः ।
विद्ध्वा युगपदव्यग्रस्तयोर्वाहानसूदयत् ॥ ४-५६-२६॥
tāvubhau gārdhrapatrābhyāṃ niśitābhyāṃ dhanaṃjayaḥ |
viddhvā yugapadavyagrastayorvāhānasūdayat || 4-56-26||

MHB 4-56-27

तौ हताश्वौ विविद्धाङ्गौ धृतराष्ट्रात्मजावुभौ ।
अभिपत्य रथैरन्यैरपनीतौ पदानुगैः ॥ ४-५६-२७॥
tau hatāśvau vividdhāṅgau dhṛtarāṣṭrātmajāvubhau |
abhipatya rathairanyairapanītau padānugaiḥ || 4-56-27||

MHB 4-56-28

सर्वा दिशश्चाभ्यपतद्बीभत्सुरपराजितः ।
किरीटमाली कौन्तेयो लब्धलक्षो महाबलः ॥ ४-५६-२८॥
sarvā diśaścābhyapatadbībhatsuraparājitaḥ |
kirīṭamālī kaunteyo labdhalakṣo mahābalaḥ || 4-56-28||

Adhyaya: 57/67 (19)

MHB 4-57-1

वैशंपायन उवाच ।
अथ संगम्य सर्वे तु कौरवाणां महारथाः ।
अर्जुनं सहिता यत्ताः प्रत्ययुध्यन्त भारत ॥ ४-५७-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
atha saṃgamya sarve tu kauravāṇāṃ mahārathāḥ |
arjunaṃ sahitā yattāḥ pratyayudhyanta bhārata || 4-57-1||

MHB 4-57-2

स सायकमयैर्जालैः सर्वतस्तान्महारथान् ।
प्राच्छादयदमेयात्मा नीहार इव पर्वतान् ॥ ४-५७-२॥
sa sāyakamayairjālaiḥ sarvatastānmahārathān |
prācchādayadameyātmā nīhāra iva parvatān || 4-57-2||

MHB 4-57-3

नदद्भिश्च महानागैर्हेषमाणैश्च वाजिभिः ।
भेरीशङ्खनिनादैश्च स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥ ४-५७-३॥
nadadbhiśca mahānāgairheṣamāṇaiśca vājibhiḥ |
bherīśaṅkhaninādaiśca sa śabdastumulo'bhavat || 4-57-3||

MHB 4-57-4

नराश्वकायान्निर्भिद्य लोहानि कवचानि च ।
पार्थस्य शरजालानि विनिष्पेतुः सहस्रशः ॥ ४-५७-४॥
narāśvakāyānnirbhidya lohāni kavacāni ca |
pārthasya śarajālāni viniṣpetuḥ sahasraśaḥ || 4-57-4||

MHB 4-57-5

त्वरमाणः शरानस्यन्पाण्डवः स बभौ रणे ।
मध्यंदिनगतोऽर्चिष्माञ्शरदीव दिवाकरः ॥ ४-५७-५॥
tvaramāṇaḥ śarānasyanpāṇḍavaḥ sa babhau raṇe |
madhyaṃdinagato'rciṣmāñśaradīva divākaraḥ || 4-57-5||

MHB 4-57-6

उपप्लवन्त वित्रस्ता रथेभ्यो रथिनस्तदा ।
सादिनश्चाश्वपृष्ठेभ्यो भूमौ चापि पदातयः ॥ ४-५७-६॥
upaplavanta vitrastā rathebhyo rathinastadā |
sādinaścāśvapṛṣṭhebhyo bhūmau cāpi padātayaḥ || 4-57-6||

MHB 4-57-7

शरैः संताड्यमानानां कवचानां महात्मनाम् ।
ताम्रराजतलोहानां प्रादुरासीन्महास्वनः ॥ ४-५७-७॥
śaraiḥ saṃtāḍyamānānāṃ kavacānāṃ mahātmanām |
tāmrarājatalohānāṃ prādurāsīnmahāsvanaḥ || 4-57-7||

MHB 4-57-8

छन्नमायोधनं सर्वं शरीरैर्गतचेतसाम् ।
गजाश्वसादिभिस्तत्र शितबाणात्तजीवितैः ॥ ४-५७-८॥
channamāyodhanaṃ sarvaṃ śarīrairgatacetasām |
gajāśvasādibhistatra śitabāṇāttajīvitaiḥ || 4-57-8||

MHB 4-57-9

रथोपस्थाभिपतितैरास्तृता मानवैर्मही ।
प्रनृत्यदिव संग्रामे चापहस्तो धनंजयः ॥ ४-५७-९॥
rathopasthābhipatitairāstṛtā mānavairmahī |
pranṛtyadiva saṃgrāme cāpahasto dhanaṃjayaḥ || 4-57-9||

MHB 4-57-10

श्रुत्वा गाण्डीवनिर्घोषं विस्फूर्जितमिवाशनेः ।
त्रस्तानि सर्वभूतानि व्यगच्छन्त महाहवात् ॥ ४-५७-१०॥
śrutvā gāṇḍīvanirghoṣaṃ visphūrjitamivāśaneḥ |
trastāni sarvabhūtāni vyagacchanta mahāhavāt || 4-57-10||

MHB 4-57-11

कुण्डलोष्णीषधारीणि जातरूपस्रजानि च ।
पतितानि स्म दृश्यन्ते शिरांसि रणमूर्धनि ॥ ४-५७-११॥
kuṇḍaloṣṇīṣadhārīṇi jātarūpasrajāni ca |
patitāni sma dṛśyante śirāṃsi raṇamūrdhani || 4-57-11||

MHB 4-57-12

विशिखोन्मथितैर्गात्रैर्बाहुभिश्च सकार्मुकैः ।
सहस्ताभरणैश्चान्यैः प्रच्छन्ना भाति मेदिनी ॥ ४-५७-१२॥
viśikhonmathitairgātrairbāhubhiśca sakārmukaiḥ |
sahastābharaṇaiścānyaiḥ pracchannā bhāti medinī || 4-57-12||

MHB 4-57-13

शिरसां पात्यमानानामन्तरा निशितैः शरैः ।
अश्मवृष्टिरिवाकाशादभवद्भरतर्षभ ॥ ४-५७-१३॥
śirasāṃ pātyamānānāmantarā niśitaiḥ śaraiḥ |
aśmavṛṣṭirivākāśādabhavadbharatarṣabha || 4-57-13||

MHB 4-57-14

दर्शयित्वा तथात्मानं रौद्रं रुद्रपराक्रमः ।
अवरुद्धश्चरन्पार्थो दशवर्षाणि त्रीणि च ।
क्रोधाग्निमुत्सृजद्घोरं धार्तराष्ट्रेषु पाण्डवः ॥ ४-५७-१४॥
darśayitvā tathātmānaṃ raudraṃ rudraparākramaḥ |
avaruddhaścaranpārtho daśavarṣāṇi trīṇi ca |
krodhāgnimutsṛjadghoraṃ dhārtarāṣṭreṣu pāṇḍavaḥ || 4-57-14||

MHB 4-57-15

तस्य तद्दहतः सैन्यं दृष्ट्वा चैव पराक्रमम् ।
सर्वे शान्तिपरा योधा धार्तराष्ट्रस्य पश्यतः ॥ ४-५७-१५॥
tasya taddahataḥ sainyaṃ dṛṣṭvā caiva parākramam |
sarve śāntiparā yodhā dhārtarāṣṭrasya paśyataḥ || 4-57-15||

MHB 4-57-16

वित्रासयित्वा तत्सैन्यं द्रावयित्वा महारथान् ।
अर्जुनो जयतां श्रेष्ठः पर्यवर्तत भारत ॥ ४-५७-१६॥
vitrāsayitvā tatsainyaṃ drāvayitvā mahārathān |
arjuno jayatāṃ śreṣṭhaḥ paryavartata bhārata || 4-57-16||

MHB 4-57-17

प्रावर्तयन्नदीं घोरां शोणितौघतरङ्गिणीम् ।
अस्थिशैवलसंबाधां युगान्ते कालनिर्मिताम् ॥ ४-५७-१७॥
prāvartayannadīṃ ghorāṃ śoṇitaughataraṅgiṇīm |
asthiśaivalasaṃbādhāṃ yugānte kālanirmitām || 4-57-17||

MHB 4-57-18

शरचापप्लवां घोरां मांसशोणितकर्दमाम् ।
महारथमहाद्वीपां शङ्खदुन्दुभिनिस्वनाम् ।
चकार महतीं पार्थो नदीमुत्तरशोणिताम् ॥ ४-५७-१८॥
śaracāpaplavāṃ ghorāṃ māṃsaśoṇitakardamām |
mahārathamahādvīpāṃ śaṅkhadundubhinisvanām |
cakāra mahatīṃ pārtho nadīmuttaraśoṇitām || 4-57-18||

MHB 4-57-19

आददानस्य हि शरान्संधाय च विमुञ्चतः ।
विकर्षतश्च गाण्डीवं न किंचिद्दृश्यतेऽन्तरम् ॥ ४-५७-१९॥
ādadānasya hi śarānsaṃdhāya ca vimuñcataḥ |
vikarṣataśca gāṇḍīvaṃ na kiṃciddṛśyate'ntaram || 4-57-19||

Adhyaya: 58/67 (13)

MHB 4-58-1

वैशंपायन उवाच ।
अथ दुर्योधनः कर्णो दुःशासनविविंशती ।
द्रोणश्च सह पुत्रेण कृपश्चातिरथो रणे ॥ ४-५८-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
atha duryodhanaḥ karṇo duḥśāsanaviviṃśatī |
droṇaśca saha putreṇa kṛpaścātiratho raṇe || 4-58-1||

MHB 4-58-2

पुनरीयुः सुसंरब्धा धनंजयजिघांसया ।
विस्फारयन्तश्चापानि बलवन्ति दृढानि च ॥ ४-५८-२॥
punarīyuḥ susaṃrabdhā dhanaṃjayajighāṃsayā |
visphārayantaścāpāni balavanti dṛḍhāni ca || 4-58-2||

MHB 4-58-3

तान्प्रकीर्णपताकेन रथेनादित्यवर्चसा ।
प्रत्युद्ययौ महाराज समस्तान्वानरध्वजः ॥ ४-५८-३॥
tānprakīrṇapatākena rathenādityavarcasā |
pratyudyayau mahārāja samastānvānaradhvajaḥ || 4-58-3||

MHB 4-58-4

ततः कृपश्च कर्णश्च द्रोणश्च रथिनां वरः ।
तं महास्त्रैर्महावीर्यं परिवार्य धनंजयम् ॥ ४-५८-४॥
tataḥ kṛpaśca karṇaśca droṇaśca rathināṃ varaḥ |
taṃ mahāstrairmahāvīryaṃ parivārya dhanaṃjayam || 4-58-4||

MHB 4-58-5

शरौघान्सम्यगस्यन्तो जीमूता इव वार्षिकाः ।
ववर्षुः शरवर्षाणि प्रपतन्तं किरीटिनम् ॥ ४-५८-५॥
śaraughānsamyagasyanto jīmūtā iva vārṣikāḥ |
vavarṣuḥ śaravarṣāṇi prapatantaṃ kirīṭinam || 4-58-5||

MHB 4-58-6

इषुभिर्बहुभिस्तूर्णं समरे लोमवाहिभिः ।
अदूरात्पर्यवस्थाय पूरयामासुरादृताः ॥ ४-५८-६॥
iṣubhirbahubhistūrṇaṃ samare lomavāhibhiḥ |
adūrātparyavasthāya pūrayāmāsurādṛtāḥ || 4-58-6||

MHB 4-58-7

तथावकीर्णस्य हि तैर्दिव्यैरस्त्रैः समन्ततः ।
न तस्य द्व्यङ्गुलमपि विवृतं समदृश्यत ॥ ४-५८-७॥
tathāvakīrṇasya hi tairdivyairastraiḥ samantataḥ |
na tasya dvyaṅgulamapi vivṛtaṃ samadṛśyata || 4-58-7||

MHB 4-58-8

ततः प्रहस्य बीभत्सुर्दिव्यमैन्द्रं महारथः ।
अस्त्रमादित्यसंकाशं गाण्डीवे समयोजयत् ॥ ४-५८-८॥
tataḥ prahasya bībhatsurdivyamaindraṃ mahārathaḥ |
astramādityasaṃkāśaṃ gāṇḍīve samayojayat || 4-58-8||

MHB 4-58-9

स रश्मिभिरिवादित्यः प्रतपन्समरे बली ।
किरीटमाली कौन्तेयः सर्वान्प्राच्छादयत्कुरून् ॥ ४-५८-९॥
sa raśmibhirivādityaḥ pratapansamare balī |
kirīṭamālī kaunteyaḥ sarvānprācchādayatkurūn || 4-58-9||

MHB 4-58-10

यथा बलाहके विद्युत्पावको वा शिलोच्चये ।
तथा गाण्डीवमभवदिन्द्रायुधमिवाततम् ॥ ४-५८-१०॥
yathā balāhake vidyutpāvako vā śiloccaye |
tathā gāṇḍīvamabhavadindrāyudhamivātatam || 4-58-10||

MHB 4-58-11

यथा वर्षति पर्जन्ये विद्युद्विभ्राजते दिवि ।
तथा दश दिशः सर्वाः पतद्गाण्डीवमावृणोत् ॥ ४-५८-११॥
yathā varṣati parjanye vidyudvibhrājate divi |
tathā daśa diśaḥ sarvāḥ patadgāṇḍīvamāvṛṇot || 4-58-11||

MHB 4-58-12

त्रस्ताश्च रथिनः सर्वे बभूवुस्तत्र सर्वशः ।
सर्वे शान्तिपरा भूत्वा स्वचित्तानि न लेभिरे ।
संग्रामविमुखाः सर्वे योधास्ते हतचेतसः ॥ ४-५८-१२॥
trastāśca rathinaḥ sarve babhūvustatra sarvaśaḥ |
sarve śāntiparā bhūtvā svacittāni na lebhire |
saṃgrāmavimukhāḥ sarve yodhāste hatacetasaḥ || 4-58-12||

MHB 4-58-13

एवं सर्वाणि सैन्यानि भग्नानि भरतर्षभ ।
प्राद्रवन्त दिशः सर्वा निराशानि स्वजीविते ॥ ४-५८-१३॥
evaṃ sarvāṇi sainyāni bhagnāni bharatarṣabha |
prādravanta diśaḥ sarvā nirāśāni svajīvite || 4-58-13||

Adhyaya: 59/67 (44)

MHB 4-59-1

वैशंपायन उवाच ।
ततः शांतनवो भीष्मो दुराधर्षः प्रतापवान् ।
वध्यमानेषु योधेषु धनंजयमुपाद्रवत् ॥ ४-५९-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ śāṃtanavo bhīṣmo durādharṣaḥ pratāpavān |
vadhyamāneṣu yodheṣu dhanaṃjayamupādravat || 4-59-1||

MHB 4-59-2

प्रगृह्य कार्मुकश्रेष्ठं जातरूपपरिष्कृतम् ।
शरानादाय तीक्ष्णाग्रान्मर्मभेदप्रमाथिनः ॥ ४-५९-२॥
pragṛhya kārmukaśreṣṭhaṃ jātarūpapariṣkṛtam |
śarānādāya tīkṣṇāgrānmarmabhedapramāthinaḥ || 4-59-2||

MHB 4-59-3

पाण्डुरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि ।
शुशुभे स नरव्याघ्रो गिरिः सूर्योदये यथा ॥ ४-५९-३॥
pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani |
śuśubhe sa naravyāghro giriḥ sūryodaye yathā || 4-59-3||

MHB 4-59-4

प्रध्माय शङ्खं गाङ्गेयो धार्तराष्ट्रान्प्रहर्षयन् ।
प्रदक्षिणमुपावृत्य बीभत्सुं समवारयत् ॥ ४-५९-४॥
pradhmāya śaṅkhaṃ gāṅgeyo dhārtarāṣṭrānpraharṣayan |
pradakṣiṇamupāvṛtya bībhatsuṃ samavārayat || 4-59-4||

MHB 4-59-5

तमुद्वीक्ष्य तथायान्तं कौन्तेयः परवीरहा ।
प्रत्यगृह्णात्प्रहृष्टात्मा धाराधरमिवाचलः ॥ ४-५९-५॥
tamudvīkṣya tathāyāntaṃ kaunteyaḥ paravīrahā |
pratyagṛhṇātprahṛṣṭātmā dhārādharamivācalaḥ || 4-59-5||

MHB 4-59-6

ततो भीष्मः शरानष्टौ ध्वजे पार्थस्य वीर्यवान् ।
समपर्यन्महावेगाञ्श्वसमानानिवोरगान् ॥ ४-५९-६॥
tato bhīṣmaḥ śarānaṣṭau dhvaje pārthasya vīryavān |
samaparyanmahāvegāñśvasamānānivoragān || 4-59-6||

MHB 4-59-7

ते ध्वजं पाण्डुपुत्रस्य समासाद्य पतत्रिणः ।
ज्वलन्तः कपिमाजघ्नुर्ध्वजाग्रनिलयांश्च तान् ॥ ४-५९-७॥
te dhvajaṃ pāṇḍuputrasya samāsādya patatriṇaḥ |
jvalantaḥ kapimājaghnurdhvajāgranilayāṃśca tān || 4-59-7||

MHB 4-59-8

ततो भल्लेन महता पृथुधारेण पाण्डवः ।
छत्रं चिच्छेद भीष्मस्य तूर्णं तदपतद्भुवि ॥ ४-५९-८॥
tato bhallena mahatā pṛthudhāreṇa pāṇḍavaḥ |
chatraṃ ciccheda bhīṣmasya tūrṇaṃ tadapatadbhuvi || 4-59-8||

MHB 4-59-9

ध्वजं चैवास्य कौन्तेयः शरैरभ्यहनद्दृढम् ।
शीघ्रकृद्रथवाहांश्च तथोभौ पार्ष्णिसारथी ॥ ४-५९-९॥
dhvajaṃ caivāsya kaunteyaḥ śarairabhyahanaddṛḍham |
śīghrakṛdrathavāhāṃśca tathobhau pārṣṇisārathī || 4-59-9||

MHB 4-59-10

तयोस्तदभवद्युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् ।
भीष्मस्य सह पार्थेन बलिवासवयोरिव ॥ ४-५९-१०॥
tayostadabhavadyuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam |
bhīṣmasya saha pārthena balivāsavayoriva || 4-59-10||

MHB 4-59-11

भल्लैर्भल्लाः समागम्य भीष्मपाण्डवयोर्युधि ।
अन्तरिक्षे व्यराजन्त खद्योताः प्रावृषीव हि ॥ ४-५९-११॥
bhallairbhallāḥ samāgamya bhīṣmapāṇḍavayoryudhi |
antarikṣe vyarājanta khadyotāḥ prāvṛṣīva hi || 4-59-11||

MHB 4-59-12

अग्निचक्रमिवाविद्धं सव्यदक्षिणमस्यतः ।
गाण्डीवमभवद्राजन्पार्थस्य सृजतः शरान् ॥ ४-५९-१२॥
agnicakramivāviddhaṃ savyadakṣiṇamasyataḥ |
gāṇḍīvamabhavadrājanpārthasya sṛjataḥ śarān || 4-59-12||

MHB 4-59-13

स तैः संछादयामास भीष्मं शरशतैः शितैः ।
पर्वतं वारिधाराभिश्छादयन्निव तोयदः ॥ ४-५९-१३॥
sa taiḥ saṃchādayāmāsa bhīṣmaṃ śaraśataiḥ śitaiḥ |
parvataṃ vāridhārābhiśchādayanniva toyadaḥ || 4-59-13||

MHB 4-59-14

तां स वेलामिवोद्धूतां शरवृष्टिं समुत्थिताम् ।
व्यधमत्सायकैर्भीष्मो अर्जुनं संनिवारयत् ॥ ४-५९-१४॥
tāṃ sa velāmivoddhūtāṃ śaravṛṣṭiṃ samutthitām |
vyadhamatsāyakairbhīṣmo arjunaṃ saṃnivārayat || 4-59-14||

MHB 4-59-15

ततस्तानि निकृत्तानि शरजालानि भागशः ।
समरेऽभिव्यशीर्यन्त फल्गुनस्य रथं प्रति ॥ ४-५९-१५॥
tatastāni nikṛttāni śarajālāni bhāgaśaḥ |
samare'bhivyaśīryanta phalgunasya rathaṃ prati || 4-59-15||

MHB 4-59-16

ततः कनकपुङ्खानां शरवृष्टिं समुत्थिताम् ।
पाण्डवस्य रथात्तूर्णं शलभानामिवायतिम् ।
व्यधमत्तां पुनस्तस्य भीष्मः शरशतैः शितैः ॥ ४-५९-१६॥
tataḥ kanakapuṅkhānāṃ śaravṛṣṭiṃ samutthitām |
pāṇḍavasya rathāttūrṇaṃ śalabhānāmivāyatim |
vyadhamattāṃ punastasya bhīṣmaḥ śaraśataiḥ śitaiḥ || 4-59-16||

MHB 4-59-17

ततस्ते कुरवः सर्वे साधु साध्विति चाब्रुवन् ।
दुष्करं कृतवान्भीष्मो यदर्जुनमयोधयत् ॥ ४-५९-१७॥
tataste kuravaḥ sarve sādhu sādhviti cābruvan |
duṣkaraṃ kṛtavānbhīṣmo yadarjunamayodhayat || 4-59-17||

MHB 4-59-18

बलवांस्तरुणो दक्षः क्षिप्रकारी च पाण्डवः ।
कोऽन्यः समर्थः पार्थस्य वेगं धारयितुं रणे ॥ ४-५९-१८॥
balavāṃstaruṇo dakṣaḥ kṣiprakārī ca pāṇḍavaḥ |
ko'nyaḥ samarthaḥ pārthasya vegaṃ dhārayituṃ raṇe || 4-59-18||

MHB 4-59-19

ऋते शांतनवाद्भीष्मात्कृष्णाद्वा देवकीसुतात् ।
आचार्यप्रवराद्वापि भारद्वाजान्महाबलात् ॥ ४-५९-१९॥
ṛte śāṃtanavādbhīṣmātkṛṣṇādvā devakīsutāt |
ācāryapravarādvāpi bhāradvājānmahābalāt || 4-59-19||

MHB 4-59-20

अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य क्रीडतः पुरुषर्षभौ ।
चक्षूंषि सर्वभूतानां मोहयन्तौ महाबलौ ॥ ४-५९-२०॥
astrairastrāṇi saṃvārya krīḍataḥ puruṣarṣabhau |
cakṣūṃṣi sarvabhūtānāṃ mohayantau mahābalau || 4-59-20||

MHB 4-59-21

प्राजापत्यं तथैवैन्द्रमाग्नेयं च सुदारुणम् ।
कौबेरं वारुणं चैव याम्यं वायव्यमेव च ।
प्रयुञ्जानौ महात्मानौ समरे तौ विचेरतुः ॥ ४-५९-२१॥
prājāpatyaṃ tathaivaindramāgneyaṃ ca sudāruṇam |
kauberaṃ vāruṇaṃ caiva yāmyaṃ vāyavyameva ca |
prayuñjānau mahātmānau samare tau viceratuḥ || 4-59-21||

MHB 4-59-22

विस्मितान्यथ भूतानि तौ दृष्ट्वा संयुगे तदा ।
साधु पार्थ महाबाहो साधु भीष्मेति चाब्रुवन् ॥ ४-५९-२२॥
vismitānyatha bhūtāni tau dṛṣṭvā saṃyuge tadā |
sādhu pārtha mahābāho sādhu bhīṣmeti cābruvan || 4-59-22||

MHB 4-59-23

नेदं युक्तं मनुष्येषु योऽयं संदृश्यते महान् ।
महास्त्राणां संप्रयोगः समरे भीष्मपार्थयोः ॥ ४-५९-२३॥
nedaṃ yuktaṃ manuṣyeṣu yo'yaṃ saṃdṛśyate mahān |
mahāstrāṇāṃ saṃprayogaḥ samare bhīṣmapārthayoḥ || 4-59-23||

MHB 4-59-24

एवं सर्वास्त्रविदुषोरस्त्रयुद्धमवर्तत ।
अथ जिष्णुरुपावृत्य पृथुधारेण कार्मुकम् ।
चकर्त भीष्मस्य तदा जातरूपपरिष्कृतम् ॥ ४-५९-२४॥
evaṃ sarvāstraviduṣorastrayuddhamavartata |
atha jiṣṇurupāvṛtya pṛthudhāreṇa kārmukam |
cakarta bhīṣmasya tadā jātarūpapariṣkṛtam || 4-59-24||

MHB 4-59-25

निमेषान्तरमात्रेण भीष्मोऽन्यत्कार्मुकं रणे ।
समादाय महाबाहुः सज्यं चक्रे महाबलः ।
शरांश्च सुबहून्क्रुद्धो मुमोचाशु धनंजये ॥ ४-५९-२५॥
nimeṣāntaramātreṇa bhīṣmo'nyatkārmukaṃ raṇe |
samādāya mahābāhuḥ sajyaṃ cakre mahābalaḥ |
śarāṃśca subahūnkruddho mumocāśu dhanaṃjaye || 4-59-25||

MHB 4-59-26

अर्जुनोऽपि शरांश्चित्रान्भीष्माय निशितान्बहून् ।
चिक्षेप सुमहातेजास्तथा भीष्मश्च पाण्डवे ॥ ४-५९-२६॥
arjuno'pi śarāṃścitrānbhīṣmāya niśitānbahūn |
cikṣepa sumahātejāstathā bhīṣmaśca pāṇḍave || 4-59-26||

MHB 4-59-27

तयोर्दिव्यास्त्रविदुषोरस्यतोरनिशं शरान् ।
न विशेषस्तदा राजँल्लक्ष्यते स्म महात्मनोः ॥ ४-५९-२७॥
tayordivyāstraviduṣorasyatoraniśaṃ śarān |
na viśeṣastadā rāja~llakṣyate sma mahātmanoḥ || 4-59-27||

MHB 4-59-28

अथावृणोद्दश दिशः शरैरतिरथस्तदा ।
किरीटमाली कौन्तेयः शूरः शांतनवस्तथा ॥ ४-५९-२८॥
athāvṛṇoddaśa diśaḥ śarairatirathastadā |
kirīṭamālī kaunteyaḥ śūraḥ śāṃtanavastathā || 4-59-28||

MHB 4-59-29

अतीव पाण्डवो भीष्मं भीष्मश्चातीव पाण्डवम् ।
बभूव तस्मिन्संग्रामे राजँल्लोके तदद्भुतम् ॥ ४-५९-२९॥
atīva pāṇḍavo bhīṣmaṃ bhīṣmaścātīva pāṇḍavam |
babhūva tasminsaṃgrāme rāja~lloke tadadbhutam || 4-59-29||

MHB 4-59-30

पाण्डवेन हताः शूरा भीष्मस्य रथरक्षिणः ।
शेरते स्म तदा राजन्कौन्तेयस्याभितो रथम् ॥ ४-५९-३०॥
pāṇḍavena hatāḥ śūrā bhīṣmasya ratharakṣiṇaḥ |
śerate sma tadā rājankaunteyasyābhito ratham || 4-59-30||

MHB 4-59-31

ततो गाण्डीवनिर्मुक्ता निरमित्रं चिकीर्षवः ।
आगच्छन्पुङ्खसंश्लिष्टाः श्वेतवाहनपत्रिणः ॥ ४-५९-३१॥
tato gāṇḍīvanirmuktā niramitraṃ cikīrṣavaḥ |
āgacchanpuṅkhasaṃśliṣṭāḥ śvetavāhanapatriṇaḥ || 4-59-31||

MHB 4-59-32

निष्पतन्तो रथात्तस्य धौता हैरण्यवाससः ।
आकाशे समदृश्यन्त हंसानामिव पङ्क्तयः ॥ ४-५९-३२॥
niṣpatanto rathāttasya dhautā hairaṇyavāsasaḥ |
ākāśe samadṛśyanta haṃsānāmiva paṅktayaḥ || 4-59-32||

MHB 4-59-33

तस्य तद्दिव्यमस्त्रं हि प्रगाढं चित्रमस्यतः ।
प्रेक्षन्ते स्मान्तरिक्षस्थाः सर्वे देवाः सवासवाः ॥ ४-५९-३३॥
tasya taddivyamastraṃ hi pragāḍhaṃ citramasyataḥ |
prekṣante smāntarikṣasthāḥ sarve devāḥ savāsavāḥ || 4-59-33||

MHB 4-59-34

तद्दृष्ट्वा परमप्रीतो गन्धर्वश्चित्रमद्भुतम् ।
शशंस देवराजाय चित्रसेनः प्रतापवान् ॥ ४-५९-३४॥
taddṛṣṭvā paramaprīto gandharvaścitramadbhutam |
śaśaṃsa devarājāya citrasenaḥ pratāpavān || 4-59-34||

MHB 4-59-35

पश्येमानरिनिर्दारान्संसक्तानिव गच्छतः ।
चित्ररूपमिदं जिष्णोर्दिव्यमस्त्रमुदीर्यतः ॥ ४-५९-३५॥
paśyemānarinirdārānsaṃsaktāniva gacchataḥ |
citrarūpamidaṃ jiṣṇordivyamastramudīryataḥ || 4-59-35||

MHB 4-59-36

नेदं मनुष्याः श्रद्दध्युर्न हीदं तेषु विद्यते ।
पौराणानां महास्त्राणां विचित्रोऽयं समागमः ॥ ४-५९-३६॥
nedaṃ manuṣyāḥ śraddadhyurna hīdaṃ teṣu vidyate |
paurāṇānāṃ mahāstrāṇāṃ vicitro'yaṃ samāgamaḥ || 4-59-36||

MHB 4-59-37

मध्यंदिनगतं सूर्यं प्रतपन्तमिवाम्बरे ।
न शक्नुवन्ति सैन्यानि पाण्डवं प्रतिवीक्षितुम् ॥ ४-५९-३७॥
madhyaṃdinagataṃ sūryaṃ pratapantamivāmbare |
na śaknuvanti sainyāni pāṇḍavaṃ prativīkṣitum || 4-59-37||

MHB 4-59-38

उभौ विश्रुतकर्माणावुभौ युद्धविशारदौ ।
उभौ सदृशकर्माणावुभौ युधि दुरासदौ ॥ ४-५९-३८॥
ubhau viśrutakarmāṇāvubhau yuddhaviśāradau |
ubhau sadṛśakarmāṇāvubhau yudhi durāsadau || 4-59-38||

MHB 4-59-39

इत्युक्तो देवराजस्तु पार्थभीष्मसमागमम् ।
पूजयामास दिव्येन पुष्पवर्षेण भारत ॥ ४-५९-३९॥
ityukto devarājastu pārthabhīṣmasamāgamam |
pūjayāmāsa divyena puṣpavarṣeṇa bhārata || 4-59-39||

MHB 4-59-40

ततो भीष्मः शांतनवो वामे पार्श्वे समर्पयत् ।
अस्यतः प्रतिसंधाय विवृतं सव्यसाचिनः ॥ ४-५९-४०॥
tato bhīṣmaḥ śāṃtanavo vāme pārśve samarpayat |
asyataḥ pratisaṃdhāya vivṛtaṃ savyasācinaḥ || 4-59-40||

MHB 4-59-41

ततः प्रहस्य बीभत्सुः पृथुधारेण कार्मुकम् ।
न्यकृन्तद्गार्ध्रपत्रेण भीष्मस्यामिततेजसः ॥ ४-५९-४१॥
tataḥ prahasya bībhatsuḥ pṛthudhāreṇa kārmukam |
nyakṛntadgārdhrapatreṇa bhīṣmasyāmitatejasaḥ || 4-59-41||

MHB 4-59-42

अथैनं दशभिर्बाणैः प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरे ।
यतमानं पराक्रान्तं कुन्तीपुत्रो धनंजयः ॥ ४-५९-४२॥
athainaṃ daśabhirbāṇaiḥ pratyavidhyatstanāntare |
yatamānaṃ parākrāntaṃ kuntīputro dhanaṃjayaḥ || 4-59-42||

MHB 4-59-43

स पीडितो महाबाहुर्गृहीत्वा रथकूबरम् ।
गाङ्गेयो युधि दुर्धर्षस्तस्थौ दीर्घमिवातुरः ॥ ४-५९-४३॥
sa pīḍito mahābāhurgṛhītvā rathakūbaram |
gāṅgeyo yudhi durdharṣastasthau dīrghamivāturaḥ || 4-59-43||

MHB 4-59-44

तं विसंज्ञमपोवाह संयन्ता रथवाजिनाम् ।
उपदेशमनुस्मृत्य रक्षमाणो महारथम् ॥ ४-५९-४४॥
taṃ visaṃjñamapovāha saṃyantā rathavājinām |
upadeśamanusmṛtya rakṣamāṇo mahāratham || 4-59-44||

Adhyaya: 60/67 (19)

MHB 4-60-1

वैशंपायन उवाच ।
भीष्मे तु संग्रामशिरो विहाय पलायमाने धृतराष्ट्रपुत्रः ।
उच्छ्रित्य केतुं विनदन्महात्मा स्वयं विगृह्यार्जुनमाससाद ॥ ४-६०-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
bhīṣme tu saṃgrāmaśiro vihāya palāyamāne dhṛtarāṣṭraputraḥ |
ucchritya ketuṃ vinadanmahātmā svayaṃ vigṛhyārjunamāsasāda || 4-60-1||

MHB 4-60-2

स भीमधन्वानमुदग्रवीर्यं धनंजयं शत्रुगणे चरन्तम् ।
आकर्णपूर्णायतचोदितेन भल्लेन विव्याध ललाटमध्ये ॥ ४-६०-२॥
sa bhīmadhanvānamudagravīryaṃ dhanaṃjayaṃ śatrugaṇe carantam |
ākarṇapūrṇāyatacoditena bhallena vivyādha lalāṭamadhye || 4-60-2||

MHB 4-60-3

स तेन बाणेन समर्पितेन जाम्बूनदाभेन सुसंशितेन ।
रराज राजन्महनीयकर्मा यथैकपर्वा रुचिरैकशृङ्गः ॥ ४-६०-३॥
sa tena bāṇena samarpitena jāmbūnadābhena susaṃśitena |
rarāja rājanmahanīyakarmā yathaikaparvā ruciraikaśṛṅgaḥ || 4-60-3||

MHB 4-60-4

अथास्य बाणेन विदारितस्य प्रादुर्बभूवासृगजस्रमुष्णम् ।
सा तस्य जाम्बूनदपुष्पचित्रा मालेव चित्राभिविराजते स्म ॥ ४-६०-४॥
athāsya bāṇena vidāritasya prādurbabhūvāsṛgajasramuṣṇam |
sā tasya jāmbūnadapuṣpacitrā māleva citrābhivirājate sma || 4-60-4||

MHB 4-60-5

स तेन बाणाभिहतस्तरस्वी दुर्योधनेनोद्धतमन्युवेगः ।
शरानुपादाय विषाग्निकल्पान्विव्याध राजानमदीनसत्त्वः ॥ ४-६०-५॥
sa tena bāṇābhihatastarasvī duryodhanenoddhatamanyuvegaḥ |
śarānupādāya viṣāgnikalpānvivyādha rājānamadīnasattvaḥ || 4-60-5||

MHB 4-60-6

दुर्योधनश्चापि तमुग्रतेजाः पार्थश्च दुर्योधनमेकवीरः ।
अन्योन्यमाजौ पुरुषप्रवीरौ समं समाजघ्नतुराजमीढौ ॥ ४-६०-६॥
duryodhanaścāpi tamugratejāḥ pārthaśca duryodhanamekavīraḥ |
anyonyamājau puruṣapravīrau samaṃ samājaghnaturājamīḍhau || 4-60-6||

MHB 4-60-7

ततः प्रभिन्नेन महागजेन महीधराभेन पुनर्विकर्णः ।
रथैश्चतुर्भिर्गजपादरक्षैः कुन्तीसुतं जिष्णुमथाभ्यधावत् ॥ ४-६०-७॥
tataḥ prabhinnena mahāgajena mahīdharābhena punarvikarṇaḥ |
rathaiścaturbhirgajapādarakṣaiḥ kuntīsutaṃ jiṣṇumathābhyadhāvat || 4-60-7||

MHB 4-60-8

तमापतन्तं त्वरितं गजेन्द्रं धनंजयः कुम्भविभागमध्ये ।
आकर्णपूर्णेन दृढायसेन बाणेन विव्याध महाजवेन ॥ ४-६०-८॥
tamāpatantaṃ tvaritaṃ gajendraṃ dhanaṃjayaḥ kumbhavibhāgamadhye |
ākarṇapūrṇena dṛḍhāyasena bāṇena vivyādha mahājavena || 4-60-8||

MHB 4-60-9

पार्थेन सृष्टः स तु गार्ध्रपत्र आ पुङ्खदेशात्प्रविवेश नागम् ।
विदार्य शैलप्रवरप्रकाशं यथाशनिः पर्वतमिन्द्रसृष्टः ॥ ४-६०-९॥
pārthena sṛṣṭaḥ sa tu gārdhrapatra ā puṅkhadeśātpraviveśa nāgam |
vidārya śailapravaraprakāśaṃ yathāśaniḥ parvatamindrasṛṣṭaḥ || 4-60-9||

MHB 4-60-10

शरप्रतप्तः स तु नागराजः प्रवेपिताङ्गो व्यथितान्तरात्मा ।
संसीदमानो निपपात मह्यां वज्राहतं शृङ्गमिवाचलस्य ॥ ४-६०-१०॥
śaraprataptaḥ sa tu nāgarājaḥ pravepitāṅgo vyathitāntarātmā |
saṃsīdamāno nipapāta mahyāṃ vajrāhataṃ śṛṅgamivācalasya || 4-60-10||

MHB 4-60-11

निपातिते दन्तिवरे पृथिव्यां त्रासाद्विकर्णः सहसावतीर्य ।
तूर्णं पदान्यष्टशतानि गत्वा विविंशतेः स्यन्दनमारुरोह ॥ ४-६०-११॥
nipātite dantivare pṛthivyāṃ trāsādvikarṇaḥ sahasāvatīrya |
tūrṇaṃ padānyaṣṭaśatāni gatvā viviṃśateḥ syandanamāruroha || 4-60-11||

MHB 4-60-12

निहत्य नागं तु शरेण तेन वज्रोपमेनाद्रिवराम्बुदाभम् ।
तथाविधेनैव शरेण पार्थो दुर्योधनं वक्षसि निर्बिभेद ॥ ४-६०-१२॥
nihatya nāgaṃ tu śareṇa tena vajropamenādrivarāmbudābham |
tathāvidhenaiva śareṇa pārtho duryodhanaṃ vakṣasi nirbibheda || 4-60-12||

MHB 4-60-13

ततो गजे राजनि चैव भिन्ने भग्ने विकर्णे च सपादरक्षे ।
गाण्डीवमुक्तैर्विशिखैः प्रणुन्नास्ते योधमुख्याः सहसापजग्मुः ॥ ४-६०-१३॥
tato gaje rājani caiva bhinne bhagne vikarṇe ca sapādarakṣe |
gāṇḍīvamuktairviśikhaiḥ praṇunnāste yodhamukhyāḥ sahasāpajagmuḥ || 4-60-13||

MHB 4-60-14

दृष्ट्वैव बाणेन हतं तु नागं योधांश्च सर्वान्द्रवतो निशम्य ।
रथं समावृत्य कुरुप्रवीरो रणात्प्रदुद्राव यतो न पार्थः ॥ ४-६०-१४॥
dṛṣṭvaiva bāṇena hataṃ tu nāgaṃ yodhāṃśca sarvāndravato niśamya |
rathaṃ samāvṛtya kurupravīro raṇātpradudrāva yato na pārthaḥ || 4-60-14||

MHB 4-60-15

तं भीमरूपं त्वरितं द्रवन्तं दुर्योधनं शत्रुसहो निषङ्गी ।
प्राक्ष्वेडयद्योद्धुमनाः किरीटी बाणेन विद्धं रुधिरं वमन्तम् ॥ ४-६०-१५॥
taṃ bhīmarūpaṃ tvaritaṃ dravantaṃ duryodhanaṃ śatrusaho niṣaṅgī |
prākṣveḍayadyoddhumanāḥ kirīṭī bāṇena viddhaṃ rudhiraṃ vamantam || 4-60-15||

MHB 4-60-16

अर्जुन उवाच ।
विहाय कीर्तिं विपुलं यशश्च युद्धात्परावृत्य पलायसे किम् ।
न तेऽद्य तूर्याणि समाहतानि यथावदुद्यान्ति गतस्य युद्धे ॥ ४-६०-१६॥
arjuna uvāca |
vihāya kīrtiṃ vipulaṃ yaśaśca yuddhātparāvṛtya palāyase kim |
na te'dya tūryāṇi samāhatāni yathāvadudyānti gatasya yuddhe || 4-60-16||

MHB 4-60-17

युधिष्ठिरस्यास्मि निदेशकारी पार्थस्तृतीयो युधि च स्थिरोऽस्मि ।
तदर्थमावृत्य मुखं प्रयच्छ नरेन्द्रवृत्तं स्मर धार्तराष्ट्र ॥ ४-६०-१७॥
yudhiṣṭhirasyāsmi nideśakārī pārthastṛtīyo yudhi ca sthiro'smi |
tadarthamāvṛtya mukhaṃ prayaccha narendravṛttaṃ smara dhārtarāṣṭra || 4-60-17||

MHB 4-60-18

मोघं तवेदं भुवि नामधेयं दुर्योधनेतीह कृतं पुरस्तात् ।
न हीह दुर्योधनता तवास्ति पलायमानस्य रणं विहाय ॥ ४-६०-१८॥
moghaṃ tavedaṃ bhuvi nāmadheyaṃ duryodhanetīha kṛtaṃ purastāt |
na hīha duryodhanatā tavāsti palāyamānasya raṇaṃ vihāya || 4-60-18||

MHB 4-60-19

न ते पुरस्तादथ पृष्ठतो वा पश्यामि दुर्योधन रक्षितारम् ।
परैहि युद्धेन कुरुप्रवीर प्राणान्प्रियान्पाण्डवतोऽद्य रक्ष ॥ ४-६०-१९॥
na te purastādatha pṛṣṭhato vā paśyāmi duryodhana rakṣitāram |
paraihi yuddhena kurupravīra prāṇānpriyānpāṇḍavato'dya rakṣa || 4-60-19||

Adhyaya: 61/67 (29)

MHB 4-61-1

वैशंपायन उवाच ।
आहूयमानस्तु स तेन संख्ये महामना धृतराष्ट्रस्य पुत्रः ।
निवर्तितस्तस्य गिराङ्कुशेन गजो यथा मत्त इवाङ्कुशेन ॥ ४-६१-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
āhūyamānastu sa tena saṃkhye mahāmanā dhṛtarāṣṭrasya putraḥ |
nivartitastasya girāṅkuśena gajo yathā matta ivāṅkuśena || 4-61-1||

MHB 4-61-2

सोऽमृष्यमाणो वचसाभिमृष्टो महारथेनातिरथस्तरस्वी ।
पर्याववर्ताथ रथेन वीरो भोगी यथा पादतलाभिमृष्टः ॥ ४-६१-२॥
so'mṛṣyamāṇo vacasābhimṛṣṭo mahārathenātirathastarasvī |
paryāvavartātha rathena vīro bhogī yathā pādatalābhimṛṣṭaḥ || 4-61-2||

MHB 4-61-3

तं प्रेक्ष्य कर्णः परिवर्तमानं निवर्त्य संस्तभ्य च विद्धगात्रः ।
दुर्योधनं दक्षिणतोऽभ्यगच्छत्पार्थं नृवीरो युधि हेममाली ॥ ४-६१-३॥
taṃ prekṣya karṇaḥ parivartamānaṃ nivartya saṃstabhya ca viddhagātraḥ |
duryodhanaṃ dakṣiṇato'bhyagacchatpārthaṃ nṛvīro yudhi hemamālī || 4-61-3||

MHB 4-61-4

भीष्मस्ततः शांतनवो निवृत्य हिरण्यकक्ष्यांस्त्वरयंस्तुरंगान् ।
दुर्योधनं पश्चिमतोऽभ्यरक्षत्पार्थान्महाबाहुरधिज्यधन्वा ॥ ४-६१-४॥
bhīṣmastataḥ śāṃtanavo nivṛtya hiraṇyakakṣyāṃstvarayaṃsturaṃgān |
duryodhanaṃ paścimato'bhyarakṣatpārthānmahābāhuradhijyadhanvā || 4-61-4||

MHB 4-61-5

द्रोणः कृपश्चैव विविंशतिश्च दुःशासनश्चैव निवृत्य शीघ्रम् ।
सर्वे पुरस्ताद्विततेषुचापा दुर्योधनार्थं त्वरिताभ्युपेयुः ॥ ४-६१-५॥
droṇaḥ kṛpaścaiva viviṃśatiśca duḥśāsanaścaiva nivṛtya śīghram |
sarve purastādvitateṣucāpā duryodhanārthaṃ tvaritābhyupeyuḥ || 4-61-5||

MHB 4-61-6

स तान्यनीकानि निवर्तमानान्यालोक्य पूर्णौघनिभानि पार्थः ।
हंसो यथा मेघमिवापतन्तं धनंजयः प्रत्यपतत्तरस्वी ॥ ४-६१-६॥
sa tānyanīkāni nivartamānānyālokya pūrṇaughanibhāni pārthaḥ |
haṃso yathā meghamivāpatantaṃ dhanaṃjayaḥ pratyapatattarasvī || 4-61-6||

MHB 4-61-7

ते सर्वतः संपरिवार्य पार्थमस्त्राणि दिव्यानि समाददानाः ।
ववर्षुरभ्येत्य शरैः समन्तान्मेघा यथा भूधरमम्बुवेगैः ॥ ४-६१-७॥
te sarvataḥ saṃparivārya pārthamastrāṇi divyāni samādadānāḥ |
vavarṣurabhyetya śaraiḥ samantānmeghā yathā bhūdharamambuvegaiḥ || 4-61-7||

MHB 4-61-8

ततोऽस्त्रमस्त्रेण निवार्य तेषां गाण्डीवधन्वा कुरुपुंगवानाम् ।
संमोहनं शत्रुसहोऽन्यदस्त्रं प्रादुश्चकारैन्द्रिरपारणीयम् ॥ ४-६१-८॥
tato'stramastreṇa nivārya teṣāṃ gāṇḍīvadhanvā kurupuṃgavānām |
saṃmohanaṃ śatrusaho'nyadastraṃ prāduścakāraindrirapāraṇīyam || 4-61-8||

MHB 4-61-9

ततो दिशश्चानुदिशो विवृत्य शरैः सुधारैर्निशितैः सुपुङ्खैः ।
गाण्डीवघोषेण मनांसि तेषां महाबलः प्रव्यथयां चकार ॥ ४-६१-९॥
tato diśaścānudiśo vivṛtya śaraiḥ sudhārairniśitaiḥ supuṅkhaiḥ |
gāṇḍīvaghoṣeṇa manāṃsi teṣāṃ mahābalaḥ pravyathayāṃ cakāra || 4-61-9||

MHB 4-61-10

ततः पुनर्भीमरवं प्रगृह्य दोर्भ्यां महाशङ्खमुदारघोषम् ।
व्यनादयत्स प्रदिशो दिशः खं भुवं च पार्थो द्विषतां निहन्ता ॥ ४-६१-१०॥
tataḥ punarbhīmaravaṃ pragṛhya dorbhyāṃ mahāśaṅkhamudāraghoṣam |
vyanādayatsa pradiśo diśaḥ khaṃ bhuvaṃ ca pārtho dviṣatāṃ nihantā || 4-61-10||

MHB 4-61-11

ते शङ्खनादेन कुरुप्रवीराः संमोहिताः पार्थसमीरितेन ।
उत्सृज्य चापानि दुरासदानि सर्वे तदा शान्तिपरा बभूवुः ॥ ४-६१-११॥
te śaṅkhanādena kurupravīrāḥ saṃmohitāḥ pārthasamīritena |
utsṛjya cāpāni durāsadāni sarve tadā śāntiparā babhūvuḥ || 4-61-11||

MHB 4-61-12

तथा विसंज्ञेषु परेषु पार्थः स्मृत्वा तु वाक्यानि तथोत्तरायाः ।
निर्याहि मध्यादिति मत्स्यपुत्रमुवाच यावत्कुरवो विसंज्ञाः ॥ ४-६१-१२॥
tathā visaṃjñeṣu pareṣu pārthaḥ smṛtvā tu vākyāni tathottarāyāḥ |
niryāhi madhyāditi matsyaputramuvāca yāvatkuravo visaṃjñāḥ || 4-61-12||

MHB 4-61-13

आचार्य शारद्वतयोः सुशुक्ले कर्णस्य पीतं रुचिरं च वस्त्रम् ।
द्रौणेश्च राज्ञश्च तथैव नीले वस्त्रे समादत्स्व नरप्रवीर ॥ ४-६१-१३॥
ācārya śāradvatayoḥ suśukle karṇasya pītaṃ ruciraṃ ca vastram |
drauṇeśca rājñaśca tathaiva nīle vastre samādatsva narapravīra || 4-61-13||

MHB 4-61-14

भीष्मस्य संज्ञां तु तथैव मन्ये जानाति मेऽस्त्रप्रतिघातमेषः ।
एतस्य वाहान्कुरु सव्यतस्त्वमेवं हि यातव्यममूढसंज्ञैः ॥ ४-६१-१४॥
bhīṣmasya saṃjñāṃ tu tathaiva manye jānāti me'strapratighātameṣaḥ |
etasya vāhānkuru savyatastvamevaṃ hi yātavyamamūḍhasaṃjñaiḥ || 4-61-14||

MHB 4-61-15

रश्मीन्समुत्सृज्य ततो महात्मा रथादवप्लुत्य विराटपुत्रः ।
वस्त्राण्युपादाय महारथानां तूर्णं पुनः स्वं रथमारुरोह ॥ ४-६१-१५॥
raśmīnsamutsṛjya tato mahātmā rathādavaplutya virāṭaputraḥ |
vastrāṇyupādāya mahārathānāṃ tūrṇaṃ punaḥ svaṃ rathamāruroha || 4-61-15||

MHB 4-61-16

ततोऽन्वशासच्चतुरः सदश्वान्पुत्रो विराटस्य हिरण्यकक्ष्यान् ।
ते तद्व्यतीयुर्ध्वजिनामनीकं श्वेता वहन्तोऽर्जुनमाजिमध्यात् ॥ ४-६१-१६॥
tato'nvaśāsaccaturaḥ sadaśvānputro virāṭasya hiraṇyakakṣyān |
te tadvyatīyurdhvajināmanīkaṃ śvetā vahanto'rjunamājimadhyāt || 4-61-16||

MHB 4-61-17

तथा तु यान्तं पुरुषप्रवीरं भीष्मः शरैरभ्यहनत्तरस्वी ।
स चापि भीष्मस्य हयान्निहत्य विव्याध पार्श्वे दशभिः पृषत्कैः ॥ ४-६१-१७॥
tathā tu yāntaṃ puruṣapravīraṃ bhīṣmaḥ śarairabhyahanattarasvī |
sa cāpi bhīṣmasya hayānnihatya vivyādha pārśve daśabhiḥ pṛṣatkaiḥ || 4-61-17||

MHB 4-61-18

ततोऽर्जुनो भीष्ममपास्य युद्धे विद्ध्वास्य यन्तारमरिष्टधन्वा ।
तस्थौ विमुक्तो रथवृन्दमध्याद्राहुं विदार्येव सहस्ररश्मिः ॥ ४-६१-१८॥
tato'rjuno bhīṣmamapāsya yuddhe viddhvāsya yantāramariṣṭadhanvā |
tasthau vimukto rathavṛndamadhyādrāhuṃ vidāryeva sahasraraśmiḥ || 4-61-18||

MHB 4-61-19

लब्ध्वा तु संज्ञां च कुरुप्रवीरः पार्थं समीक्ष्याथ महेन्द्रकल्पम् ।
रणाद्विमुक्तं स्थितमेकमाजौ स धार्तराष्ट्रस्त्वरितो बभाषे ॥ ४-६१-१९॥
labdhvā tu saṃjñāṃ ca kurupravīraḥ pārthaṃ samīkṣyātha mahendrakalpam |
raṇādvimuktaṃ sthitamekamājau sa dhārtarāṣṭrastvarito babhāṣe || 4-61-19||

MHB 4-61-20

अयं कथं स्विद्भवतां विमुक्तस्तं वै प्रबध्नीत यथा न मुच्येत् ।
तमब्रवीच्छांतनवः प्रहस्य क्व ते गता बुद्धिरभूत्क्व वीर्यम् ॥ ४-६१-२०॥
ayaṃ kathaṃ svidbhavatāṃ vimuktastaṃ vai prabadhnīta yathā na mucyet |
tamabravīcchāṃtanavaḥ prahasya kva te gatā buddhirabhūtkva vīryam || 4-61-20||

MHB 4-61-21

शान्तिं पराश्वस्य यथा स्थितोऽभूरुत्सृज्य बाणांश्च धनुश्च चित्रम् ।
न त्वेव बीभत्सुरलं नृशंसं कर्तुं न पापेऽस्य मनो निविष्टम् ॥ ४-६१-२१॥
śāntiṃ parāśvasya yathā sthito'bhūrutsṛjya bāṇāṃśca dhanuśca citram |
na tveva bībhatsuralaṃ nṛśaṃsaṃ kartuṃ na pāpe'sya mano niviṣṭam || 4-61-21||

MHB 4-61-22

त्रैलोक्यहेतोर्न जहेत्स्वधर्मं तस्मान्न सर्वे निहता रणेऽस्मिन् ।
क्षिप्रं कुरून्याहि कुरुप्रवीर विजित्य गाश्च प्रतियातु पार्थः ॥ ४-६१-२२॥
trailokyahetorna jahetsvadharmaṃ tasmānna sarve nihatā raṇe'smin |
kṣipraṃ kurūnyāhi kurupravīra vijitya gāśca pratiyātu pārthaḥ || 4-61-22||

MHB 4-61-23

दुर्योधनस्तस्य तु तन्निशम्य पितामहस्यात्महितं वचोऽथ ।
अतीतकामो युधि सोऽत्यमर्षी राजा विनिःश्वस्य बभूव तूष्णीम् ॥ ४-६१-२३॥
duryodhanastasya tu tanniśamya pitāmahasyātmahitaṃ vaco'tha |
atītakāmo yudhi so'tyamarṣī rājā viniḥśvasya babhūva tūṣṇīm || 4-61-23||

MHB 4-61-24

तद्भीष्मवाक्यं हितमीक्ष्य सर्वे धनंजयाग्निं च विवर्धमानम् ।
निवर्तनायैव मनो निदध्युर्दुर्योधनं ते परिरक्षमाणाः ॥ ४-६१-२४॥
tadbhīṣmavākyaṃ hitamīkṣya sarve dhanaṃjayāgniṃ ca vivardhamānam |
nivartanāyaiva mano nidadhyurduryodhanaṃ te parirakṣamāṇāḥ || 4-61-24||

MHB 4-61-25

तान्प्रस्थितान्प्रीतमनाः स पार्थो धनंजयः प्रेक्ष्य कुरुप्रवीरान् ।
आभाषमाणोऽनुययौ मुहूर्तं संपूजयंस्तत्र गुरून्महात्मा ॥ ४-६१-२५॥
tānprasthitānprītamanāḥ sa pārtho dhanaṃjayaḥ prekṣya kurupravīrān |
ābhāṣamāṇo'nuyayau muhūrtaṃ saṃpūjayaṃstatra gurūnmahātmā || 4-61-25||

MHB 4-61-26

पितामहं शांतनवं स वृद्धं द्रोणं गुरुं च प्रतिपूज्य मूर्ध्ना ।
द्रौणिं कृपं चैव गुरूंश्च सर्वाञ्शरैर्विचित्रैरभिवाद्य चैव ॥ ४-६१-२६॥
pitāmahaṃ śāṃtanavaṃ sa vṛddhaṃ droṇaṃ guruṃ ca pratipūjya mūrdhnā |
drauṇiṃ kṛpaṃ caiva gurūṃśca sarvāñśarairvicitrairabhivādya caiva || 4-61-26||

MHB 4-61-27

दुर्योधनस्योत्तमरत्नचित्रं चिच्छेद पार्थो मुकुटं शरेण ।
आमन्त्र्य वीरांश्च तथैव मान्यान्गाण्डीवघोषेण विनाद्य लोकान् ॥ ४-६१-२७॥
duryodhanasyottamaratnacitraṃ ciccheda pārtho mukuṭaṃ śareṇa |
āmantrya vīrāṃśca tathaiva mānyāngāṇḍīvaghoṣeṇa vinādya lokān || 4-61-27||

MHB 4-61-28

स देवदत्तं सहसा विनाद्य विदार्य वीरो द्विषतां मनांसि ।
ध्वजेन सर्वानभिभूय शत्रून्स हेमजालेन विराजमानः ॥ ४-६१-२८॥
sa devadattaṃ sahasā vinādya vidārya vīro dviṣatāṃ manāṃsi |
dhvajena sarvānabhibhūya śatrūnsa hemajālena virājamānaḥ || 4-61-28||

MHB 4-61-29

दृष्ट्वा प्रयातांस्तु कुरून्किरीटी हृष्टोऽब्रवीत्तत्र स मत्स्यपुत्रम् ।
आवर्तयाश्वान्पशवो जितास्ते याताः परे याहि पुरं प्रहृष्टः ॥ ४-६१-२९॥
dṛṣṭvā prayātāṃstu kurūnkirīṭī hṛṣṭo'bravīttatra sa matsyaputram |
āvartayāśvānpaśavo jitāste yātāḥ pare yāhi puraṃ prahṛṣṭaḥ || 4-61-29||

Adhyaya: 62/67 (11)

MHB 4-62-1

वैशंपायन उवाच ।
ततो विजित्य संग्रामे कुरून्गोवृषभेक्षणः ।
समानयामास तदा विराटस्य धनं महत् ॥ ४-६२-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato vijitya saṃgrāme kurūngovṛṣabhekṣaṇaḥ |
samānayāmāsa tadā virāṭasya dhanaṃ mahat || 4-62-1||

MHB 4-62-2

गतेषु च प्रभग्नेषु धार्तराष्ट्रेषु सर्वशः ।
वनान्निष्क्रम्य गहनाद्बहवः कुरुसैनिकाः ॥ ४-६२-२॥
gateṣu ca prabhagneṣu dhārtarāṣṭreṣu sarvaśaḥ |
vanānniṣkramya gahanādbahavaḥ kurusainikāḥ || 4-62-2||

MHB 4-62-3

भयात्संत्रस्तमनसः समाजग्मुस्ततस्ततः ।
मुक्तकेशा व्यदृश्यन्त स्थिताः प्राञ्जलयस्तदा ॥ ४-६२-३॥
bhayātsaṃtrastamanasaḥ samājagmustatastataḥ |
muktakeśā vyadṛśyanta sthitāḥ prāñjalayastadā || 4-62-3||

MHB 4-62-4

क्षुत्पिपासापरिश्रान्ता विदेशस्था विचेतसः ।
ऊचुः प्रणम्य संभ्रान्ताः पार्थ किं करवाम ते ॥ ४-६२-४॥
kṣutpipāsāpariśrāntā videśasthā vicetasaḥ |
ūcuḥ praṇamya saṃbhrāntāḥ pārtha kiṃ karavāma te || 4-62-4||

MHB 4-62-5

अर्जुन उवाच ।
स्वस्ति व्रजत भद्रं वो न भेतव्यं कथंचन ।
नाहमार्ताञ्जिघांसामि भृशमाश्वासयामि वः ॥ ४-६२-५॥
arjuna uvāca |
svasti vrajata bhadraṃ vo na bhetavyaṃ kathaṃcana |
nāhamārtāñjighāṃsāmi bhṛśamāśvāsayāmi vaḥ || 4-62-5||

MHB 4-62-6

वैशंपायन उवाच ।
तस्य तामभयां वाचं श्रुत्वा योधाः समागताः ।
आयुःकीर्तियशोदाभिस्तमाशिर्भिरनन्दयन् ॥ ४-६२-६॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tasya tāmabhayāṃ vācaṃ śrutvā yodhāḥ samāgatāḥ |
āyuḥkīrtiyaśodābhistamāśirbhiranandayan || 4-62-6||

MHB 4-62-7

ततो निवृत्ताः कुरवः प्रभग्ना वशमास्थिताः ।
पन्थानमुपसंगम्य फल्गुनो वाक्यमब्रवीत् ॥ ४-६२-७॥
tato nivṛttāḥ kuravaḥ prabhagnā vaśamāsthitāḥ |
panthānamupasaṃgamya phalguno vākyamabravīt || 4-62-7||

MHB 4-62-8

राजपुत्र प्रत्यवेक्ष समानीतानि सर्वशः ।
गोकुलानि महाबाहो वीर गोपालकैः सह ॥ ४-६२-८॥
rājaputra pratyavekṣa samānītāni sarvaśaḥ |
gokulāni mahābāho vīra gopālakaiḥ saha || 4-62-8||

MHB 4-62-9

ततोऽपराह्णे यास्यामो विराटनगरं प्रति ।
आश्वास्य पाययित्वा च परिप्लाव्य च वाजिनः ॥ ४-६२-९॥
tato'parāhṇe yāsyāmo virāṭanagaraṃ prati |
āśvāsya pāyayitvā ca pariplāvya ca vājinaḥ || 4-62-9||

MHB 4-62-10

गच्छन्तु त्वरिताश्चैव गोपालाः प्रेषितास्त्वया ।
नगरे प्रियमाख्यातुं घोषयन्तु च ते जयम् ॥ ४-६२-१०॥
gacchantu tvaritāścaiva gopālāḥ preṣitāstvayā |
nagare priyamākhyātuṃ ghoṣayantu ca te jayam || 4-62-10||

MHB 4-62-11

वैशंपायन उवाच ।
उत्तरस्त्वरमाणोऽथ दूतानाज्ञापयत्ततः ।
वचनादर्जुनस्यैव आचक्षध्वं जयं मम ॥ ४-६२-११॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
uttarastvaramāṇo'tha dūtānājñāpayattataḥ |
vacanādarjunasyaiva ācakṣadhvaṃ jayaṃ mama || 4-62-11||

Adhyaya: 63/67 (54)

MHB 4-63-1

वैशंपायन उवाच ।
अवजित्य धनं चापि विराटो वाहिनीपतिः ।
प्राविशन्नगरं हृष्टश्चतुर्भिः सह पाण्डवैः ॥ ४-६३-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
avajitya dhanaṃ cāpi virāṭo vāhinīpatiḥ |
prāviśannagaraṃ hṛṣṭaścaturbhiḥ saha pāṇḍavaiḥ || 4-63-1||

MHB 4-63-2

जित्वा त्रिगर्तान्संग्रामे गाश्चैवादाय केवलाः ।
अशोभत महाराजः सह पार्थैः श्रिया वृतः ॥ ४-६३-२॥
jitvā trigartānsaṃgrāme gāścaivādāya kevalāḥ |
aśobhata mahārājaḥ saha pārthaiḥ śriyā vṛtaḥ || 4-63-2||

MHB 4-63-3

तमासनगतं वीरं सुहृदां प्रीतिवर्धनम् ।
उपतस्थुः प्रकृतयः समस्ता ब्राह्मणैः सह ॥ ४-६३-३॥
tamāsanagataṃ vīraṃ suhṛdāṃ prītivardhanam |
upatasthuḥ prakṛtayaḥ samastā brāhmaṇaiḥ saha || 4-63-3||

MHB 4-63-4

सभाजितः ससैन्यस्तु प्रतिनन्द्याथ मत्स्यराट् ।
विसर्जयामास तदा द्विजांश्च प्रकृतीस्तथा ॥ ४-६३-४॥
sabhājitaḥ sasainyastu pratinandyātha matsyarāṭ |
visarjayāmāsa tadā dvijāṃśca prakṛtīstathā || 4-63-4||

MHB 4-63-5

ततः स राजा मत्स्यानां विराटो वाहिनीपतिः ।
उत्तरं परिपप्रच्छ क्व यात इति चाब्रवीत् ॥ ४-६३-५॥
tataḥ sa rājā matsyānāṃ virāṭo vāhinīpatiḥ |
uttaraṃ paripapraccha kva yāta iti cābravīt || 4-63-5||

MHB 4-63-6

आचख्युस्तस्य संहृष्टाः स्त्रियः कन्याश्च वेश्मनि ।
अन्तःपुरचराश्चैव कुरुभिर्गोधनं हृतम् ॥ ४-६३-६॥
ācakhyustasya saṃhṛṣṭāḥ striyaḥ kanyāśca veśmani |
antaḥpuracarāścaiva kurubhirgodhanaṃ hṛtam || 4-63-6||

MHB 4-63-7

विजेतुमभिसंरब्ध एक एवातिसाहसात् ।
बृहन्नडासहायश्च निर्यातः पृथिवींजयः ॥ ४-६३-७॥
vijetumabhisaṃrabdha eka evātisāhasāt |
bṛhannaḍāsahāyaśca niryātaḥ pṛthivīṃjayaḥ || 4-63-7||

MHB 4-63-8

उपयातानतिरथान्द्रोणं शांतनवं कृपम् ।
कर्णं दुर्योधनं चैव द्रोणपुत्रं च षड्रथान् ॥ ४-६३-८॥
upayātānatirathāndroṇaṃ śāṃtanavaṃ kṛpam |
karṇaṃ duryodhanaṃ caiva droṇaputraṃ ca ṣaḍrathān || 4-63-8||

MHB 4-63-9

राजा विराटोऽथ भृशं प्रतप्तः श्रुत्वा सुतं ह्येकरथेन यातम् ।
बृहन्नडासारथिमाजिवर्धनं प्रोवाच सर्वानथ मन्त्रिमुख्यान् ॥ ४-६३-९॥
rājā virāṭo'tha bhṛśaṃ prataptaḥ śrutvā sutaṃ hyekarathena yātam |
bṛhannaḍāsārathimājivardhanaṃ provāca sarvānatha mantrimukhyān || 4-63-9||

MHB 4-63-10

सर्वथा कुरवस्ते हि ये चान्ये वसुधाधिपाः ।
त्रिगर्तान्निर्जिताञ्श्रुत्वा न स्थास्यन्ति कदाचन ॥ ४-६३-१०॥
sarvathā kuravaste hi ye cānye vasudhādhipāḥ |
trigartānnirjitāñśrutvā na sthāsyanti kadācana || 4-63-10||

MHB 4-63-11

तस्माद्गच्छन्तु मे योधा बलेन महता वृताः ।
उत्तरस्य परीप्सार्थं ये त्रिगर्तैरविक्षताः ॥ ४-६३-११॥
tasmādgacchantu me yodhā balena mahatā vṛtāḥ |
uttarasya parīpsārthaṃ ye trigartairavikṣatāḥ || 4-63-11||

MHB 4-63-12

हयांश्च नागांश्च रथांश्च शीघ्रं पदातिसंघांश्च ततः प्रवीरान् ।
प्रस्थापयामास सुतस्य हेतोर्विचित्रशस्त्राभरणोपपन्नान् ॥ ४-६३-१२॥
hayāṃśca nāgāṃśca rathāṃśca śīghraṃ padātisaṃghāṃśca tataḥ pravīrān |
prasthāpayāmāsa sutasya hetorvicitraśastrābharaṇopapannān || 4-63-12||

MHB 4-63-13

एवं स राजा मत्स्यानां विराटोऽक्षौहिणीपतिः ।
व्यादिदेशाथ तां क्षिप्रं वाहिनीं चतुरङ्गिणीम् ॥ ४-६३-१३॥
evaṃ sa rājā matsyānāṃ virāṭo'kṣauhiṇīpatiḥ |
vyādideśātha tāṃ kṣipraṃ vāhinīṃ caturaṅgiṇīm || 4-63-13||

MHB 4-63-14

कुमारमाशु जानीत यदि जीवति वा न वा ।
यस्य यन्ता गतः षण्ढो मन्येऽहं न स जीवति ॥ ४-६३-१४॥
kumāramāśu jānīta yadi jīvati vā na vā |
yasya yantā gataḥ ṣaṇḍho manye'haṃ na sa jīvati || 4-63-14||

MHB 4-63-15

तमब्रवीद्धर्मराजः प्रहस्य विराटमार्तं कुरुभिः प्रतप्तम् ।
बृहन्नडा सारथिश्चेन्नरेन्द्र परे न नेष्यन्ति तवाद्य गास्ताः ॥ ४-६३-१५॥
tamabravīddharmarājaḥ prahasya virāṭamārtaṃ kurubhiḥ prataptam |
bṛhannaḍā sārathiścennarendra pare na neṣyanti tavādya gāstāḥ || 4-63-15||

MHB 4-63-16

सर्वान्महीपान्सहितान्कुरूंश्च तथैव देवासुरयक्षनागान् ।
अलं विजेतुं समरे सुतस्ते स्वनुष्ठितः सारथिना हि तेन ॥ ४-६३-१६॥
sarvānmahīpānsahitānkurūṃśca tathaiva devāsurayakṣanāgān |
alaṃ vijetuṃ samare sutaste svanuṣṭhitaḥ sārathinā hi tena || 4-63-16||

MHB 4-63-17

अथोत्तरेण प्रहिता दूतास्ते शीघ्रगामिनः ।
विराटनगरं प्राप्य जयमावेदयंस्तदा ॥ ४-६३-१७॥
athottareṇa prahitā dūtāste śīghragāminaḥ |
virāṭanagaraṃ prāpya jayamāvedayaṃstadā || 4-63-17||

MHB 4-63-18

राज्ञस्ततः समाचख्यौ मन्त्री विजयमुत्तमम् ।
पराजयं कुरूणां चाप्युपायान्तं तथोत्तरम् ॥ ४-६३-१८॥
rājñastataḥ samācakhyau mantrī vijayamuttamam |
parājayaṃ kurūṇāṃ cāpyupāyāntaṃ tathottaram || 4-63-18||

MHB 4-63-19

सर्वा विनिर्जिता गावः कुरवश्च पराजिताः ।
उत्तरः सह सूतेन कुशली च परंतप ॥ ४-६३-१९॥
sarvā vinirjitā gāvaḥ kuravaśca parājitāḥ |
uttaraḥ saha sūtena kuśalī ca paraṃtapa || 4-63-19||

MHB 4-63-20

कङ्क उवाच ।
दिष्ट्या ते निर्जिता गावः कुरवश्च पराजिताः ।
दिष्ट्या ते जीवितः पुत्रः श्रूयते पार्थिवर्षभ ॥ ४-६३-२०॥
kaṅka uvāca |
diṣṭyā te nirjitā gāvaḥ kuravaśca parājitāḥ |
diṣṭyā te jīvitaḥ putraḥ śrūyate pārthivarṣabha || 4-63-20||

MHB 4-63-21

नाद्भुतं त्वेव मन्येऽहं यत्ते पुत्रोऽजयत्कुरून् ।
ध्रुव एव जयस्तस्य यस्य यन्ता बृहन्नडा ॥ ४-६३-२१॥
nādbhutaṃ tveva manye'haṃ yatte putro'jayatkurūn |
dhruva eva jayastasya yasya yantā bṛhannaḍā || 4-63-21||

MHB 4-63-22

वैशंपायन उवाच ।
ततो विराटो नृपतिः संप्रहृष्टतनूरुहः ।
श्रुत्वा तु विजयं तस्य कुमारस्यामितौजसः ।
आच्छादयित्वा दूतांस्तान्मन्त्रिणः सोऽभ्यचोदयत् ॥ ४-६३-२२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato virāṭo nṛpatiḥ saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ |
śrutvā tu vijayaṃ tasya kumārasyāmitaujasaḥ |
ācchādayitvā dūtāṃstānmantriṇaḥ so'bhyacodayat || 4-63-22||

MHB 4-63-23

राजमार्गाः क्रियन्तां मे पताकाभिरलंकृताः ।
पुष्पोपहारैरर्च्यन्तां देवताश्चापि सर्वशः ॥ ४-६३-२३॥
rājamārgāḥ kriyantāṃ me patākābhiralaṃkṛtāḥ |
puṣpopahārairarcyantāṃ devatāścāpi sarvaśaḥ || 4-63-23||

MHB 4-63-24

कुमारा योधमुख्याश्च गणिकाश्च स्वलंकृताः ।
वादित्राणि च सर्वाणि प्रत्युद्यान्तु सुतं मम ॥ ४-६३-२४॥
kumārā yodhamukhyāśca gaṇikāśca svalaṃkṛtāḥ |
vāditrāṇi ca sarvāṇi pratyudyāntu sutaṃ mama || 4-63-24||

MHB 4-63-25

घण्टापणवकः शीघ्रं मत्तमारुह्य वारणम् ।
शृङ्गाटकेषु सर्वेषु आख्यातु विजयं मम ॥ ४-६३-२५॥
ghaṇṭāpaṇavakaḥ śīghraṃ mattamāruhya vāraṇam |
śṛṅgāṭakeṣu sarveṣu ākhyātu vijayaṃ mama || 4-63-25||

MHB 4-63-26

उत्तरा च कुमारीभिर्बह्वीभिरभिसंवृता ।
शृङ्गारवेषाभरणा प्रत्युद्यातु बृहन्नडाम् ॥ ४-६३-२६॥
uttarā ca kumārībhirbahvībhirabhisaṃvṛtā |
śṛṅgāraveṣābharaṇā pratyudyātu bṛhannaḍām || 4-63-26||

MHB 4-63-27

श्रुत्वा तु तद्वचनं पार्थिवस्य सर्वे पुनः स्वस्तिकपाणयश्च ।
भेर्यश्च तूर्याणि च वारिजाश्च वेषैः परार्ध्यैः प्रमदाः शुभाश्च ॥ ४-६३-२७॥
śrutvā tu tadvacanaṃ pārthivasya sarve punaḥ svastikapāṇayaśca |
bheryaśca tūryāṇi ca vārijāśca veṣaiḥ parārdhyaiḥ pramadāḥ śubhāśca || 4-63-27||

MHB 4-63-28

तथैव सूताः सह मागधैश्च नन्दीवाद्याः पणवास्तूर्यवाद्याः ।
पुराद्विराटस्य महाबलस्य प्रत्युद्ययुः पुत्रमनन्तवीर्यम् ॥ ४-६३-२८॥
tathaiva sūtāḥ saha māgadhaiśca nandīvādyāḥ paṇavāstūryavādyāḥ |
purādvirāṭasya mahābalasya pratyudyayuḥ putramanantavīryam || 4-63-28||

MHB 4-63-29

प्रस्थाप्य सेनां कन्याश्च गणिकाश्च स्वलंकृताः ।
मत्स्यराजो महाप्राज्ञः प्रहृष्ट इदमब्रवीत् ।
अक्षानाहर सैरन्ध्रि कङ्क द्यूतं प्रवर्तताम् ॥ ४-६३-२९॥
prasthāpya senāṃ kanyāśca gaṇikāśca svalaṃkṛtāḥ |
matsyarājo mahāprājñaḥ prahṛṣṭa idamabravīt |
akṣānāhara sairandhri kaṅka dyūtaṃ pravartatām || 4-63-29||

MHB 4-63-30

तं तथा वादिनं दृष्ट्वा पाण्डवः प्रत्यभाषत ।
न देवितव्यं हृष्टेन कितवेनेति नः श्रुतम् ॥ ४-६३-३०॥
taṃ tathā vādinaṃ dṛṣṭvā pāṇḍavaḥ pratyabhāṣata |
na devitavyaṃ hṛṣṭena kitaveneti naḥ śrutam || 4-63-30||

MHB 4-63-31

न त्वामद्य मुदा युक्तमहं देवितुमुत्सहे ।
प्रियं तु ते चिकीर्षामि वर्ततां यदि मन्यसे ॥ ४-६३-३१॥
na tvāmadya mudā yuktamahaṃ devitumutsahe |
priyaṃ tu te cikīrṣāmi vartatāṃ yadi manyase || 4-63-31||

MHB 4-63-32

विराट उवाच ।
स्त्रियो गावो हिरण्यं च यच्चान्यद्वसु किंचन ।
न मे किंचित्त्वया रक्ष्यमन्तरेणापि देवितुम् ॥ ४-६३-३२॥
virāṭa uvāca |
striyo gāvo hiraṇyaṃ ca yaccānyadvasu kiṃcana |
na me kiṃcittvayā rakṣyamantareṇāpi devitum || 4-63-32||

MHB 4-63-33

कङ्क उवाच ।
किं ते द्यूतेन राजेन्द्र बहुदोषेण मानद ।
देवने बहवो दोषास्तस्मात्तत्परिवर्जयेत् ॥ ४-६३-३३॥
kaṅka uvāca |
kiṃ te dyūtena rājendra bahudoṣeṇa mānada |
devane bahavo doṣāstasmāttatparivarjayet || 4-63-33||

MHB 4-63-34

श्रुतस्ते यदि वा दृष्टः पाण्डवो वै युधिष्ठिरः ।
स राज्यं सुमहत्स्फीतं भ्रातॄंश्च त्रिदशोपमान् ॥ ४-६३-३४॥
śrutaste yadi vā dṛṣṭaḥ pāṇḍavo vai yudhiṣṭhiraḥ |
sa rājyaṃ sumahatsphītaṃ bhrātṝṃśca tridaśopamān || 4-63-34||

MHB 4-63-35

द्यूते हारितवान्सर्वं तस्माद्द्यूतं न रोचये ।
अथ वा मन्यसे राजन्दीव्याव यदि रोचते ॥ ४-६३-३५॥
dyūte hāritavānsarvaṃ tasmāddyūtaṃ na rocaye |
atha vā manyase rājandīvyāva yadi rocate || 4-63-35||

MHB 4-63-36

वैशंपायन उवाच ।
प्रवर्तमाने द्यूते तु मत्स्यः पाण्डवमब्रवीत् ।
पश्य पुत्रेण मे युद्धे तादृशाः कुरवो जिताः ॥ ४-६३-३६॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
pravartamāne dyūte tu matsyaḥ pāṇḍavamabravīt |
paśya putreṇa me yuddhe tādṛśāḥ kuravo jitāḥ || 4-63-36||

MHB 4-63-37

ततोऽब्रवीन्मत्स्यराजं धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।
बृहन्नडा यस्य यन्ता कथं स न विजेष्यति ॥ ४-६३-३७॥
tato'bravīnmatsyarājaṃ dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ |
bṛhannaḍā yasya yantā kathaṃ sa na vijeṣyati || 4-63-37||

MHB 4-63-38

इत्युक्तः कुपितो राजा मत्स्यः पाण्डवमब्रवीत् ।
समं पुत्रेण मे षण्ढं ब्रह्मबन्धो प्रशंससि ॥ ४-६३-३८॥
ityuktaḥ kupito rājā matsyaḥ pāṇḍavamabravīt |
samaṃ putreṇa me ṣaṇḍhaṃ brahmabandho praśaṃsasi || 4-63-38||

MHB 4-63-39

वाच्यावाच्यं न जानीषे नूनं मामवमन्यसे ।
भीष्मद्रोणमुखान्सर्वान्कस्मान्न स विजेष्यति ॥ ४-६३-३९॥
vācyāvācyaṃ na jānīṣe nūnaṃ māmavamanyase |
bhīṣmadroṇamukhānsarvānkasmānna sa vijeṣyati || 4-63-39||

MHB 4-63-40

वयस्यत्वात्तु ते ब्रह्मन्नपराधमिमं क्षमे ।
नेदृशं ते पुनर्वाच्यं यदि जीवितुमिच्छसि ॥ ४-६३-४०॥
vayasyatvāttu te brahmannaparādhamimaṃ kṣame |
nedṛśaṃ te punarvācyaṃ yadi jīvitumicchasi || 4-63-40||

MHB 4-63-41

युधिष्ठिर उवाच ।
यत्र द्रोणस्तथा भीष्मो द्रौणिर्वैकर्तनः कृपः ।
दुर्योधनश्च राजेन्द्र तथान्ये च महारथाः ॥ ४-६३-४१॥
yudhiṣṭhira uvāca |
yatra droṇastathā bhīṣmo drauṇirvaikartanaḥ kṛpaḥ |
duryodhanaśca rājendra tathānye ca mahārathāḥ || 4-63-41||

MHB 4-63-42

मरुद्गणैः परिवृतः साक्षादपि शतक्रतुः ।
कोऽन्यो बृहन्नडायास्तान्प्रतियुध्येत संगतान् ॥ ४-६३-४२॥
marudgaṇaiḥ parivṛtaḥ sākṣādapi śatakratuḥ |
ko'nyo bṛhannaḍāyāstānpratiyudhyeta saṃgatān || 4-63-42||

MHB 4-63-43

विराट उवाच ।
बहुशः प्रतिषिद्धोऽसि न च वाचं नियच्छसि ।
नियन्ता चेन्न विद्येत न कश्चिद्धर्ममाचरेत् ॥ ४-६३-४३॥
virāṭa uvāca |
bahuśaḥ pratiṣiddho'si na ca vācaṃ niyacchasi |
niyantā cenna vidyeta na kaściddharmamācaret || 4-63-43||

MHB 4-63-44

वैशंपायन उवाच ।
ततः प्रकुपितो राजा तमक्षेणाहनद्भृशम् ।
मुखे युधिष्ठिरं कोपान्नैवमित्येव भर्त्सयन् ॥ ४-६३-४४॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tataḥ prakupito rājā tamakṣeṇāhanadbhṛśam |
mukhe yudhiṣṭhiraṃ kopānnaivamityeva bhartsayan || 4-63-44||

MHB 4-63-45

बलवत्प्रतिविद्धस्य नस्तः शोणितमागमत् ।
तदप्राप्तं महीं पार्थः पाणिभ्यां प्रत्यगृह्णत ॥ ४-६३-४५॥
balavatpratividdhasya nastaḥ śoṇitamāgamat |
tadaprāptaṃ mahīṃ pārthaḥ pāṇibhyāṃ pratyagṛhṇata || 4-63-45||

MHB 4-63-46

अवैक्षत च धर्मात्मा द्रौपदीं पार्श्वतः स्थिताम् ।
सा वेद तमभिप्रायं भर्तुश्चित्तवशानुगा ॥ ४-६३-४६॥
avaikṣata ca dharmātmā draupadīṃ pārśvataḥ sthitām |
sā veda tamabhiprāyaṃ bhartuścittavaśānugā || 4-63-46||

MHB 4-63-47

पूरयित्वा च सौवर्णं पात्रं कांस्यमनिन्दिता ।
तच्छोणितं प्रत्यगृह्णाद्यत्प्रसुस्राव पाण्डवात् ॥ ४-६३-४७॥
pūrayitvā ca sauvarṇaṃ pātraṃ kāṃsyamaninditā |
tacchoṇitaṃ pratyagṛhṇādyatprasusrāva pāṇḍavāt || 4-63-47||

MHB 4-63-48

अथोत्तरः शुभैर्गन्धैर्माल्यैश्च विविधैस्तथा ।
अवकीर्यमाणः संहृष्टो नगरं स्वैरमागमत् ॥ ४-६३-४८॥
athottaraḥ śubhairgandhairmālyaiśca vividhaistathā |
avakīryamāṇaḥ saṃhṛṣṭo nagaraṃ svairamāgamat || 4-63-48||

MHB 4-63-49

सभाज्यमानः पौरैश्च स्त्रीभिर्जानपदैस्तथा ।
आसाद्य भवनद्वारं पित्रे स प्रत्यहारयत् ॥ ४-६३-४९॥
sabhājyamānaḥ pauraiśca strībhirjānapadaistathā |
āsādya bhavanadvāraṃ pitre sa pratyahārayat || 4-63-49||

MHB 4-63-50

ततो द्वाःस्थः प्रविश्यैव विराटमिदमब्रवीत् ।
बृहन्नडासहायस्ते पुत्रो द्वार्युत्तरः स्थितः ॥ ४-६३-५०॥
tato dvāḥsthaḥ praviśyaiva virāṭamidamabravīt |
bṛhannaḍāsahāyaste putro dvāryuttaraḥ sthitaḥ || 4-63-50||

MHB 4-63-51

ततो हृष्टो मत्स्यराजः क्षत्तारमिदमब्रवीत् ।
प्रवेश्यतामुभौ तूर्णं दर्शनेप्सुरहं तयोः ॥ ४-६३-५१॥
tato hṛṣṭo matsyarājaḥ kṣattāramidamabravīt |
praveśyatāmubhau tūrṇaṃ darśanepsurahaṃ tayoḥ || 4-63-51||

MHB 4-63-52

क्षत्तारं कुरुराजस्तु शनैः कर्ण उपाजपत् ।
उत्तरः प्रविशत्वेको न प्रवेश्या बृहन्नडा ॥ ४-६३-५२॥
kṣattāraṃ kururājastu śanaiḥ karṇa upājapat |
uttaraḥ praviśatveko na praveśyā bṛhannaḍā || 4-63-52||

MHB 4-63-53

एतस्य हि महाबाहो व्रतमेतत्समाहितम् ।
यो ममाङ्गे व्रणं कुर्याच्छोणितं वापि दर्शयेत् ।
अन्यत्र संग्रामगतान्न स जीवेदसंशयम् ॥ ४-६३-५३॥
etasya hi mahābāho vratametatsamāhitam |
yo mamāṅge vraṇaṃ kuryācchoṇitaṃ vāpi darśayet |
anyatra saṃgrāmagatānna sa jīvedasaṃśayam || 4-63-53||

MHB 4-63-54

न मृष्याद्भृशसंक्रुद्धो मां दृष्ट्वैव सशोणितम् ।
विराटमिह सामात्यं हन्यात्सबलवाहनम् ॥ ४-६३-५४॥
na mṛṣyādbhṛśasaṃkruddho māṃ dṛṣṭvaiva saśoṇitam |
virāṭamiha sāmātyaṃ hanyātsabalavāhanam || 4-63-54||

Adhyaya: 64/67 (37)

MHB 4-64-1

वैशंपायन उवाच ।
ततो राज्ञः सुतो ज्येष्ठः प्राविशत्पृथिवींजयः ।
सोऽभिवाद्य पितुः पादौ धर्मराजमपश्यत ॥ ४-६४-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato rājñaḥ suto jyeṣṭhaḥ prāviśatpṛthivīṃjayaḥ |
so'bhivādya pituḥ pādau dharmarājamapaśyata || 4-64-1||

MHB 4-64-2

स तं रुधिरसंसिक्तमनेकाग्रमनागसम् ।
भूमावासीनमेकान्ते सैरन्ध्र्या समुपस्थितम् ॥ ४-६४-२॥
sa taṃ rudhirasaṃsiktamanekāgramanāgasam |
bhūmāvāsīnamekānte sairandhryā samupasthitam || 4-64-2||

MHB 4-64-3

ततः पप्रच्छ पितरं त्वरमाण इवोत्तरः ।
केनायं ताडितो राजन्केन पापमिदं कृतम् ॥ ४-६४-३॥
tataḥ papraccha pitaraṃ tvaramāṇa ivottaraḥ |
kenāyaṃ tāḍito rājankena pāpamidaṃ kṛtam || 4-64-3||

MHB 4-64-4

विराट उवाच ।
मयायं ताडितो जिह्मो न चाप्येतावदर्हति ।
प्रशस्यमाने यः शूरे त्वयि षण्ढं प्रशंसति ॥ ४-६४-४॥
virāṭa uvāca |
mayāyaṃ tāḍito jihmo na cāpyetāvadarhati |
praśasyamāne yaḥ śūre tvayi ṣaṇḍhaṃ praśaṃsati || 4-64-4||

MHB 4-64-5

उत्तर उवाच ।
अकार्यं ते कृतं राजन्क्षिप्रमेव प्रसाद्यताम् ।
मा त्वा ब्रह्मविषं घोरं समूलमपि निर्दहेत् ॥ ४-६४-५॥
uttara uvāca |
akāryaṃ te kṛtaṃ rājankṣiprameva prasādyatām |
mā tvā brahmaviṣaṃ ghoraṃ samūlamapi nirdahet || 4-64-5||

MHB 4-64-6

वैशंपायन उवाच ।
स पुत्रस्य वचः श्रुत्वा विराटो राष्ट्रवर्धनः ।
क्षमयामास कौन्तेयं भस्मच्छन्नमिवानलम् ॥ ४-६४-६॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
sa putrasya vacaḥ śrutvā virāṭo rāṣṭravardhanaḥ |
kṣamayāmāsa kaunteyaṃ bhasmacchannamivānalam || 4-64-6||

MHB 4-64-7

क्षमयन्तं तु राजानं पाण्डवः प्रत्यभाषत ।
चिरं क्षान्तमिदं राजन्न मन्युर्विद्यते मम ॥ ४-६४-७॥
kṣamayantaṃ tu rājānaṃ pāṇḍavaḥ pratyabhāṣata |
ciraṃ kṣāntamidaṃ rājanna manyurvidyate mama || 4-64-7||

MHB 4-64-8

यदि ह्येतत्पतेद्भूमौ रुधिरं मम नस्ततः ।
सराष्ट्रस्त्वं महाराज विनश्येथा न संशयः ॥ ४-६४-८॥
yadi hyetatpatedbhūmau rudhiraṃ mama nastataḥ |
sarāṣṭrastvaṃ mahārāja vinaśyethā na saṃśayaḥ || 4-64-8||

MHB 4-64-9

न दूषयामि ते राजन्यच्च हन्याददूषकम् ।
बलवन्तं महाराज क्षिप्रं दारुणमाप्नुयात् ॥ ४-६४-९॥
na dūṣayāmi te rājanyacca hanyādadūṣakam |
balavantaṃ mahārāja kṣipraṃ dāruṇamāpnuyāt || 4-64-9||

MHB 4-64-10

शोणिते तु व्यतिक्रान्ते प्रविवेश बृहन्नडा ।
अभिवाद्य विराटं च कङ्कं चाप्युपतिष्ठत ॥ ४-६४-१०॥
śoṇite tu vyatikrānte praviveśa bṛhannaḍā |
abhivādya virāṭaṃ ca kaṅkaṃ cāpyupatiṣṭhata || 4-64-10||

MHB 4-64-11

क्षमयित्वा तु कौरव्यं रणादुत्तरमागतम् ।
प्रशशंस ततो मत्स्यः शृण्वतः सव्यसाचिनः ॥ ४-६४-११॥
kṣamayitvā tu kauravyaṃ raṇāduttaramāgatam |
praśaśaṃsa tato matsyaḥ śṛṇvataḥ savyasācinaḥ || 4-64-11||

MHB 4-64-12

त्वया दायादवानस्मि कैकेयीनन्दिवर्धन ।
त्वया मे सदृशः पुत्रो न भूतो न भविष्यति ॥ ४-६४-१२॥
tvayā dāyādavānasmi kaikeyīnandivardhana |
tvayā me sadṛśaḥ putro na bhūto na bhaviṣyati || 4-64-12||

MHB 4-64-13

पदं पदसहस्रेण यश्चरन्नापराध्नुयात् ।
तेन कर्णेन ते तात कथमासीत्समागमः ॥ ४-६४-१३॥
padaṃ padasahasreṇa yaścarannāparādhnuyāt |
tena karṇena te tāta kathamāsītsamāgamaḥ || 4-64-13||

MHB 4-64-14

मनुष्यलोके सकले यस्य तुल्यो न विद्यते ।
यः समुद्र इवाक्षोभ्यः कालाग्निरिव दुःसहः ।
तेन भीष्मेण ते तात कथमासीत्समागमः ॥ ४-६४-१४॥
manuṣyaloke sakale yasya tulyo na vidyate |
yaḥ samudra ivākṣobhyaḥ kālāgniriva duḥsahaḥ |
tena bhīṣmeṇa te tāta kathamāsītsamāgamaḥ || 4-64-14||

MHB 4-64-15

आचार्यो वृष्णिवीराणां पाण्डवानां च यो द्विजः ।
सर्वक्षत्रस्य चाचार्यः सर्वशस्त्रभृतां वरः ।
तेन द्रोणेन ते तात कथमासीत्समागमः ॥ ४-६४-१५॥
ācāryo vṛṣṇivīrāṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca yo dvijaḥ |
sarvakṣatrasya cācāryaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ |
tena droṇena te tāta kathamāsītsamāgamaḥ || 4-64-15||

MHB 4-64-16

आचार्यपुत्रो यः शूरः सर्वशस्त्रभृतामपि ।
अश्वत्थामेति विख्यातः कथं तेन समागमः ॥ ४-६४-१६॥
ācāryaputro yaḥ śūraḥ sarvaśastrabhṛtāmapi |
aśvatthāmeti vikhyātaḥ kathaṃ tena samāgamaḥ || 4-64-16||

MHB 4-64-17

रणे यं प्रेक्ष्य सीदन्ति हृतस्वा वणिजो यथा ।
कृपेण तेन ते तात कथमासीत्समागमः ॥ ४-६४-१७॥
raṇe yaṃ prekṣya sīdanti hṛtasvā vaṇijo yathā |
kṛpeṇa tena te tāta kathamāsītsamāgamaḥ || 4-64-17||

MHB 4-64-18

पर्वतं योऽभिविध्येत राजपुत्रो महेषुभिः ।
दुर्योधनेन ते तात कथमासीत्समागमः ॥ ४-६४-१८॥
parvataṃ yo'bhividhyeta rājaputro maheṣubhiḥ |
duryodhanena te tāta kathamāsītsamāgamaḥ || 4-64-18||

MHB 4-64-19

उत्तर उवाच ।
न मया निर्जिता गावो न मया निर्जिताः परे ।
कृतं तु कर्म तत्सर्वं देवपुत्रेण केनचित् ॥ ४-६४-१९॥
uttara uvāca |
na mayā nirjitā gāvo na mayā nirjitāḥ pare |
kṛtaṃ tu karma tatsarvaṃ devaputreṇa kenacit || 4-64-19||

MHB 4-64-20

स हि भीतं द्रवन्तं मां देवपुत्रो न्यवारयत् ।
स चातिष्ठद्रथोपस्थे वज्रहस्तनिभो युवा ॥ ४-६४-२०॥
sa hi bhītaṃ dravantaṃ māṃ devaputro nyavārayat |
sa cātiṣṭhadrathopasthe vajrahastanibho yuvā || 4-64-20||

MHB 4-64-21

तेन ता निर्जिता गावस्तेन ते कुरवो जिताः ।
तस्य तत्कर्म वीरस्य न मया तात तत्कृतम् ॥ ४-६४-२१॥
tena tā nirjitā gāvastena te kuravo jitāḥ |
tasya tatkarma vīrasya na mayā tāta tatkṛtam || 4-64-21||

MHB 4-64-22

स हि शारद्वतं द्रोणं द्रोणपुत्रं च वीर्यवान् ।
सूतपुत्रं च भीष्मं च चकार विमुखाञ्शरैः ॥ ४-६४-२२॥
sa hi śāradvataṃ droṇaṃ droṇaputraṃ ca vīryavān |
sūtaputraṃ ca bhīṣmaṃ ca cakāra vimukhāñśaraiḥ || 4-64-22||

MHB 4-64-23

दुर्योधनं च समरे सनागमिव यूथपम् ।
प्रभग्नमब्रवीद्भीतं राजपुत्रं महाबलम् ॥ ४-६४-२३॥
duryodhanaṃ ca samare sanāgamiva yūthapam |
prabhagnamabravīdbhītaṃ rājaputraṃ mahābalam || 4-64-23||

MHB 4-64-24

न हास्तिनपुरे त्राणं तव पश्यामि किंचन ।
व्यायामेन परीप्सस्व जीवितं कौरवात्मज ॥ ४-६४-२४॥
na hāstinapure trāṇaṃ tava paśyāmi kiṃcana |
vyāyāmena parīpsasva jīvitaṃ kauravātmaja || 4-64-24||

MHB 4-64-25

न मोक्ष्यसे पलायंस्त्वं राजन्युद्धे मनः कुरु ।
पृथिवीं भोक्ष्यसे जित्वा हतो वा स्वर्गमाप्स्यसि ॥ ४-६४-२५॥
na mokṣyase palāyaṃstvaṃ rājanyuddhe manaḥ kuru |
pṛthivīṃ bhokṣyase jitvā hato vā svargamāpsyasi || 4-64-25||

MHB 4-64-26

स निवृत्तो नरव्याघ्रो मुञ्चन्वज्रनिभाञ्शरान् ।
सचिवैः संवृतो राजा रथे नाग इव श्वसन् ॥ ४-६४-२६॥
sa nivṛtto naravyāghro muñcanvajranibhāñśarān |
sacivaiḥ saṃvṛto rājā rathe nāga iva śvasan || 4-64-26||

MHB 4-64-27

तत्र मे रोमहर्षोऽभूदूरुस्तम्भश्च मारिष ।
यदभ्रघनसंकाशमनीकं व्यधमच्छरैः ॥ ४-६४-२७॥
tatra me romaharṣo'bhūdūrustambhaśca māriṣa |
yadabhraghanasaṃkāśamanīkaṃ vyadhamaccharaiḥ || 4-64-27||

MHB 4-64-28

तत्प्रणुद्य रथानीकं सिंहसंहननो युवा ।
कुरूंस्तान्प्रहसन्राजन्वासांस्यपहरद्बली ॥ ४-६४-२८॥
tatpraṇudya rathānīkaṃ siṃhasaṃhanano yuvā |
kurūṃstānprahasanrājanvāsāṃsyapaharadbalī || 4-64-28||

MHB 4-64-29

एकेन तेन वीरेण षड्रथाः परिवारिताः ।
शार्दूलेनेव मत्तेन मृगास्तृणचरा वने ॥ ४-६४-२९॥
ekena tena vīreṇa ṣaḍrathāḥ parivāritāḥ |
śārdūleneva mattena mṛgāstṛṇacarā vane || 4-64-29||

MHB 4-64-30

विराट उवाच ।
क्व स वीरो महाबाहुर्देवपुत्रो महायशाः ।
यो मे धनमवाजैषीत्कुरुभिर्ग्रस्तमाहवे ॥ ४-६४-३०॥
virāṭa uvāca |
kva sa vīro mahābāhurdevaputro mahāyaśāḥ |
yo me dhanamavājaiṣītkurubhirgrastamāhave || 4-64-30||

MHB 4-64-31

इच्छामि तमहं द्रष्टुमर्चितुं च महाबलम् ।
येन मे त्वं च गावश्च रक्षिता देवसूनुना ॥ ४-६४-३१॥
icchāmi tamahaṃ draṣṭumarcituṃ ca mahābalam |
yena me tvaṃ ca gāvaśca rakṣitā devasūnunā || 4-64-31||

MHB 4-64-32

उत्तर उवाच ।
अन्तर्धानं गतस्तात देवपुत्रः प्रतापवान् ।
स तु श्वो वा परश्वो वा मन्ये प्रादुर्भविष्यति ॥ ४-६४-३२॥
uttara uvāca |
antardhānaṃ gatastāta devaputraḥ pratāpavān |
sa tu śvo vā paraśvo vā manye prādurbhaviṣyati || 4-64-32||

MHB 4-64-33

वैशंपायन उवाच ।
एवमाख्यायमानं तु छन्नं सत्रेण पाण्डवम् ।
वसन्तं तत्र नाज्ञासीद्विराटः पार्थमर्जुनम् ॥ ४-६४-३३॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evamākhyāyamānaṃ tu channaṃ satreṇa pāṇḍavam |
vasantaṃ tatra nājñāsīdvirāṭaḥ pārthamarjunam || 4-64-33||

MHB 4-64-34

ततः पार्थोऽभ्यनुज्ञातो विराटेन महात्मना ।
प्रददौ तानि वासांसि विराटदुहितुः स्वयम् ॥ ४-६४-३४॥
tataḥ pārtho'bhyanujñāto virāṭena mahātmanā |
pradadau tāni vāsāṃsi virāṭaduhituḥ svayam || 4-64-34||

MHB 4-64-35

उत्तरा तु महार्हाणि विविधानि तनूनि च ।
प्रतिगृह्याभवत्प्रीता तानि वासांसि भामिनी ॥ ४-६४-३५॥
uttarā tu mahārhāṇi vividhāni tanūni ca |
pratigṛhyābhavatprītā tāni vāsāṃsi bhāminī || 4-64-35||

MHB 4-64-36

मन्त्रयित्वा तु कौन्तेय उत्तरेण रहस्तदा ।
इतिकर्तव्यतां सर्वां राजन्यथ युधिष्ठिरे ॥ ४-६४-३६॥
mantrayitvā tu kaunteya uttareṇa rahastadā |
itikartavyatāṃ sarvāṃ rājanyatha yudhiṣṭhire || 4-64-36||

MHB 4-64-37

ततस्तथा तद्व्यदधाद्यथावत्पुरुषर्षभ ।
सह पुत्रेण मत्स्यस्य प्रहृष्टो भरतर्षभः ॥ ४-६४-३७॥
tatastathā tadvyadadhādyathāvatpuruṣarṣabha |
saha putreṇa matsyasya prahṛṣṭo bharatarṣabhaḥ || 4-64-37||

Adhyaya: 65/67 (21)

MHB 4-65-1

वैशंपायन उवाच ।
ततस्तृतीये दिवसे भ्रातरः पञ्च पाण्डवाः ।
स्नाताः शुक्लाम्बरधराः समये चरितव्रताः ॥ ४-६५-१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tatastṛtīye divase bhrātaraḥ pañca pāṇḍavāḥ |
snātāḥ śuklāmbaradharāḥ samaye caritavratāḥ || 4-65-1||

MHB 4-65-2

युधिष्ठिरं पुरस्कृत्य सर्वाभरणभूषिताः ।
अभिपद्मा यथा नागा भ्राजमाना महारथाः ॥ ४-६५-२॥
yudhiṣṭhiraṃ puraskṛtya sarvābharaṇabhūṣitāḥ |
abhipadmā yathā nāgā bhrājamānā mahārathāḥ || 4-65-2||

MHB 4-65-3

विराटस्य सभां गत्वा भूमिपालासनेष्वथ ।
निषेदुः पावकप्रख्याः सर्वे धिष्ण्येष्विवाग्नयः ॥ ४-६५-३॥
virāṭasya sabhāṃ gatvā bhūmipālāsaneṣvatha |
niṣeduḥ pāvakaprakhyāḥ sarve dhiṣṇyeṣvivāgnayaḥ || 4-65-3||

MHB 4-65-4

तेषु तत्रोपविष्टेषु विराटः पृथिवीपतिः ।
आजगाम सभां कर्तुं राजकार्याणि सर्वशः ॥ ४-६५-४॥
teṣu tatropaviṣṭeṣu virāṭaḥ pṛthivīpatiḥ |
ājagāma sabhāṃ kartuṃ rājakāryāṇi sarvaśaḥ || 4-65-4||

MHB 4-65-5

श्रीमतः पाण्डवान्दृष्ट्वा ज्वलतः पावकानिव ।
अथ मत्स्योऽब्रवीत्कङ्कं देवरूपमवस्थितम् ।
मरुद्गणैरुपासीनं त्रिदशानामिवेश्वरम् ॥ ४-६५-५॥
śrīmataḥ pāṇḍavāndṛṣṭvā jvalataḥ pāvakāniva |
atha matsyo'bravītkaṅkaṃ devarūpamavasthitam |
marudgaṇairupāsīnaṃ tridaśānāmiveśvaram || 4-65-5||

MHB 4-65-6

स किलाक्षातिवापस्त्वं सभास्तारो मया कृतः ।
अथ राजासने कस्मादुपविष्टोऽस्यलंकृतः ॥ ४-६५-६॥
sa kilākṣātivāpastvaṃ sabhāstāro mayā kṛtaḥ |
atha rājāsane kasmādupaviṣṭo'syalaṃkṛtaḥ || 4-65-6||

MHB 4-65-7

परिहासेप्सया वाक्यं विराटस्य निशम्य तत् ।
स्मयमानोऽर्जुनो राजन्निदं वचनमब्रवीत् ॥ ४-६५-७॥
parihāsepsayā vākyaṃ virāṭasya niśamya tat |
smayamāno'rjuno rājannidaṃ vacanamabravīt || 4-65-7||

MHB 4-65-8

इन्द्रस्याप्यासनं राजन्नयमारोढुमर्हति ।
ब्रह्मण्यः श्रुतवांस्त्यागी यज्ञशीलो दृढव्रतः ॥ ४-६५-८॥
indrasyāpyāsanaṃ rājannayamāroḍhumarhati |
brahmaṇyaḥ śrutavāṃstyāgī yajñaśīlo dṛḍhavrataḥ || 4-65-8||

MHB 4-65-9

अयं कुरूणामृषभः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
अस्य कीर्तिः स्थिता लोके सूर्यस्येवोद्यतः प्रभा ॥ ४-६५-९॥
ayaṃ kurūṇāmṛṣabhaḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
asya kīrtiḥ sthitā loke sūryasyevodyataḥ prabhā || 4-65-9||

MHB 4-65-10

संसरन्ति दिशः सर्वा यशसोऽस्य गभस्तयः ।
उदितस्येव सूर्यस्य तेजसोऽनु गभस्तयः ॥ ४-६५-१०॥
saṃsaranti diśaḥ sarvā yaśaso'sya gabhastayaḥ |
uditasyeva sūryasya tejaso'nu gabhastayaḥ || 4-65-10||

MHB 4-65-11

एनं दश सहस्राणि कुञ्जराणां तरस्विनाम् ।
अन्वयुः पृष्ठतो राजन्यावदध्यावसत्कुरून् ॥ ४-६५-११॥
enaṃ daśa sahasrāṇi kuñjarāṇāṃ tarasvinām |
anvayuḥ pṛṣṭhato rājanyāvadadhyāvasatkurūn || 4-65-11||

MHB 4-65-12

त्रिंशदेनं सहस्राणि रथाः काञ्चनमालिनः ।
सदश्वैरुपसंपन्नाः पृष्ठतोऽनुययुः सदा ॥ ४-६५-१२॥
triṃśadenaṃ sahasrāṇi rathāḥ kāñcanamālinaḥ |
sadaśvairupasaṃpannāḥ pṛṣṭhato'nuyayuḥ sadā || 4-65-12||

MHB 4-65-13

एनमष्टशताः सूताः सुमृष्टमणिकुण्डलाः ।
अस्तुवन्मागधैः सार्धं पुरा शक्रमिवर्षयः ॥ ४-६५-१३॥
enamaṣṭaśatāḥ sūtāḥ sumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ |
astuvanmāgadhaiḥ sārdhaṃ purā śakramivarṣayaḥ || 4-65-13||

MHB 4-65-14

एनं नित्यमुपासन्त कुरवः किंकरा यथा ।
सर्वे च राजन्राजानो धनेश्वरमिवामराः ॥ ४-६५-१४॥
enaṃ nityamupāsanta kuravaḥ kiṃkarā yathā |
sarve ca rājanrājāno dhaneśvaramivāmarāḥ || 4-65-14||

MHB 4-65-15

एष सर्वान्महीपालान्करमाहारयत्तदा ।
वैश्यानिव महाराज विवशान्स्ववशानपि ॥ ४-६५-१५॥
eṣa sarvānmahīpālānkaramāhārayattadā |
vaiśyāniva mahārāja vivaśānsvavaśānapi || 4-65-15||

MHB 4-65-16

अष्टाशीतिसहस्राणि स्नातकानां महात्मनाम् ।
उपजीवन्ति राजानमेनं सुचरितव्रतम् ॥ ४-६५-१६॥
aṣṭāśītisahasrāṇi snātakānāṃ mahātmanām |
upajīvanti rājānamenaṃ sucaritavratam || 4-65-16||

MHB 4-65-17

एष वृद्धाननाथांश्च व्यङ्गान्पङ्गूंश्च मानवान् ।
पुत्रवत्पालयामास प्रजा धर्मेण चाभिभो ॥ ४-६५-१७॥
eṣa vṛddhānanāthāṃśca vyaṅgānpaṅgūṃśca mānavān |
putravatpālayāmāsa prajā dharmeṇa cābhibho || 4-65-17||

MHB 4-65-18

एष धर्मे दमे चैव क्रोधे चापि यतव्रतः ।
महाप्रसादो ब्रह्मण्यः सत्यवादी च पार्थिवः ॥ ४-६५-१८॥
eṣa dharme dame caiva krodhe cāpi yatavrataḥ |
mahāprasādo brahmaṇyaḥ satyavādī ca pārthivaḥ || 4-65-18||

MHB 4-65-19

श्रीप्रतापेन चैतस्य तप्यते स सुयोधनः ।
सगणः सह कर्णेन सौबलेनापि वा विभुः ॥ ४-६५-१९॥
śrīpratāpena caitasya tapyate sa suyodhanaḥ |
sagaṇaḥ saha karṇena saubalenāpi vā vibhuḥ || 4-65-19||

MHB 4-65-20

न शक्यन्ते ह्यस्य गुणाः प्रसंख्यातुं नरेश्वर ।
एष धर्मपरो नित्यमानृशंस्यश्च पाण्डवः ॥ ४-६५-२०॥
na śakyante hyasya guṇāḥ prasaṃkhyātuṃ nareśvara |
eṣa dharmaparo nityamānṛśaṃsyaśca pāṇḍavaḥ || 4-65-20||

MHB 4-65-21

एवंयुक्तो महाराजः पाण्डवः पार्थिवर्षभः ।
कथं नार्हति राजार्हमासनं पृथिवीपतिः ॥ ४-६५-२१॥
evaṃyukto mahārājaḥ pāṇḍavaḥ pārthivarṣabhaḥ |
kathaṃ nārhati rājārhamāsanaṃ pṛthivīpatiḥ || 4-65-21||

Adhyaya: 66/67 (29)

MHB 4-66-1

विराट उवाच ।
यद्येष राजा कौरव्यः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
कतमोऽस्यार्जुनो भ्राता भीमश्च कतमो बली ॥ ४-६६-१॥
virāṭa uvāca |
yadyeṣa rājā kauravyaḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
katamo'syārjuno bhrātā bhīmaśca katamo balī || 4-66-1||

MHB 4-66-2

नकुलः सहदेवो वा द्रौपदी वा यशस्विनी ।
यदा द्यूते जिताः पार्था न प्राज्ञायन्त ते क्वचित् ॥ ४-६६-२॥
nakulaḥ sahadevo vā draupadī vā yaśasvinī |
yadā dyūte jitāḥ pārthā na prājñāyanta te kvacit || 4-66-2||

MHB 4-66-3

अर्जुन उवाच ।
य एष बल्लवो ब्रूते सूदस्तव नराधिप ।
एष भीमो महाबाहुर्भीमवेगपराक्रमः ॥ ४-६६-३॥
arjuna uvāca |
ya eṣa ballavo brūte sūdastava narādhipa |
eṣa bhīmo mahābāhurbhīmavegaparākramaḥ || 4-66-3||

MHB 4-66-4

एष क्रोधवशान्हत्वा पर्वते गन्धमादने ।
सौगन्धिकानि दिव्यानि कृष्णार्थे समुपाहरत् ॥ ४-६६-४॥
eṣa krodhavaśānhatvā parvate gandhamādane |
saugandhikāni divyāni kṛṣṇārthe samupāharat || 4-66-4||

MHB 4-66-5

गन्धर्व एष वै हन्ता कीचकानां दुरात्मनाम् ।
व्याघ्रानृक्षान्वराहांश्च हतवान्स्त्रीपुरे तव ॥ ४-६६-५॥
gandharva eṣa vai hantā kīcakānāṃ durātmanām |
vyāghrānṛkṣānvarāhāṃśca hatavānstrīpure tava || 4-66-5||

MHB 4-66-6

यश्चासीदश्वबन्धस्ते नकुलोऽयं परंतपः ।
गोसंख्यः सहदेवश्च माद्रीपुत्रौ महारथौ ॥ ४-६६-६॥
yaścāsīdaśvabandhaste nakulo'yaṃ paraṃtapaḥ |
gosaṃkhyaḥ sahadevaśca mādrīputrau mahārathau || 4-66-6||

MHB 4-66-7

शृङ्गारवेषाभरणौ रूपवन्तौ यशस्विनौ ।
नानारथसहस्राणां समर्थौ पुरुषर्षभौ ॥ ४-६६-७॥
śṛṅgāraveṣābharaṇau rūpavantau yaśasvinau |
nānārathasahasrāṇāṃ samarthau puruṣarṣabhau || 4-66-7||

MHB 4-66-8

एषा पद्मपलाशाक्षी सुमध्या चारुहासिनी ।
सैरन्ध्री द्रौपदी राजन्यत्कृते कीचका हताः ॥ ४-६६-८॥
eṣā padmapalāśākṣī sumadhyā cāruhāsinī |
sairandhrī draupadī rājanyatkṛte kīcakā hatāḥ || 4-66-8||

MHB 4-66-9

अर्जुनोऽहं महाराज व्यक्तं ते श्रोत्रमागतः ।
भीमादवरजः पार्थो यमाभ्यां चापि पूर्वजः ॥ ४-६६-९॥
arjuno'haṃ mahārāja vyaktaṃ te śrotramāgataḥ |
bhīmādavarajaḥ pārtho yamābhyāṃ cāpi pūrvajaḥ || 4-66-9||

MHB 4-66-10

उषिताः स्म महाराज सुखं तव निवेशने ।
अज्ञातवासमुषिता गर्भवास इव प्रजाः ॥ ४-६६-१०॥
uṣitāḥ sma mahārāja sukhaṃ tava niveśane |
ajñātavāsamuṣitā garbhavāsa iva prajāḥ || 4-66-10||

MHB 4-66-11

वैशंपायन उवाच ।
यदार्जुनेन ते वीराः कथिताः पञ्च पाण्डवाः ।
तदार्जुनस्य वैराटिः कथयामास विक्रमम् ॥ ४-६६-११॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
yadārjunena te vīrāḥ kathitāḥ pañca pāṇḍavāḥ |
tadārjunasya vairāṭiḥ kathayāmāsa vikramam || 4-66-11||

MHB 4-66-12

अयं स द्विषतां मध्ये मृगाणामिव केसरी ।
अचरद्रथवृन्देषु निघ्नंस्तेषां वरान्वरान् ॥ ४-६६-१२॥
ayaṃ sa dviṣatāṃ madhye mṛgāṇāmiva kesarī |
acaradrathavṛndeṣu nighnaṃsteṣāṃ varānvarān || 4-66-12||

MHB 4-66-13

अनेन विद्धो मातङ्गो महानेकेषुणा हतः ।
हिरण्यकक्ष्यः संग्रामे दन्ताभ्यामगमन्महीम् ॥ ४-६६-१३॥
anena viddho mātaṅgo mahānekeṣuṇā hataḥ |
hiraṇyakakṣyaḥ saṃgrāme dantābhyāmagamanmahīm || 4-66-13||

MHB 4-66-14

अनेन विजिता गावो जिताश्च कुरवो युधि ।
अस्य शङ्खप्रणादेन कर्णौ मे बधिरीकृतौ ॥ ४-६६-१४॥
anena vijitā gāvo jitāśca kuravo yudhi |
asya śaṅkhapraṇādena karṇau me badhirīkṛtau || 4-66-14||

MHB 4-66-15

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा मत्स्यराजः प्रतापवान् ।
उत्तरं प्रत्युवाचेदमभिपन्नो युधिष्ठिरे ॥ ४-६६-१५॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā matsyarājaḥ pratāpavān |
uttaraṃ pratyuvācedamabhipanno yudhiṣṭhire || 4-66-15||

MHB 4-66-16

प्रसादनं पाण्डवस्य प्राप्तकालं हि रोचये ।
उत्तरां च प्रयच्छामि पार्थाय यदि ते मतम् ॥ ४-६६-१६॥
prasādanaṃ pāṇḍavasya prāptakālaṃ hi rocaye |
uttarāṃ ca prayacchāmi pārthāya yadi te matam || 4-66-16||

MHB 4-66-17

उत्तर उवाच ।
अर्च्याः पूज्याश्च मान्याश्च प्राप्तकालं च मे मतम् ।
पूज्यन्तां पूजनार्हाश्च महाभागाश्च पाण्डवाः ॥ ४-६६-१७॥
uttara uvāca |
arcyāḥ pūjyāśca mānyāśca prāptakālaṃ ca me matam |
pūjyantāṃ pūjanārhāśca mahābhāgāśca pāṇḍavāḥ || 4-66-17||

MHB 4-66-18

विराट उवाच ।
अहं खल्वपि संग्रामे शत्रूणां वशमागतः ।
मोक्षितो भीमसेनेन गावश्च विजितास्तथा ॥ ४-६६-१८॥
virāṭa uvāca |
ahaṃ khalvapi saṃgrāme śatrūṇāṃ vaśamāgataḥ |
mokṣito bhīmasenena gāvaśca vijitāstathā || 4-66-18||

MHB 4-66-19

एतेषां बाहुवीर्येण यदस्माकं जयो मृधे ।
वयं सर्वे सहामात्याः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ।
प्रसादयामो भद्रं ते सानुजं पाण्डवर्षभम् ॥ ४-६६-१९॥
eteṣāṃ bāhuvīryeṇa yadasmākaṃ jayo mṛdhe |
vayaṃ sarve sahāmātyāḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram |
prasādayāmo bhadraṃ te sānujaṃ pāṇḍavarṣabham || 4-66-19||

MHB 4-66-20

यदस्माभिरजानद्भिः किंचिदुक्तो नराधिपः ।
क्षन्तुमर्हति तत्सर्वं धर्मात्मा ह्येष पाण्डवः ॥ ४-६६-२०॥
yadasmābhirajānadbhiḥ kiṃcidukto narādhipaḥ |
kṣantumarhati tatsarvaṃ dharmātmā hyeṣa pāṇḍavaḥ || 4-66-20||

MHB 4-66-21

वैशंपायन उवाच ।
ततो विराटः परमाभितुष्टः समेत्य राज्ञा समयं चकार ।
राज्यं च सर्वं विससर्ज तस्मै सदण्डकोशं सपुरं महात्मा ॥ ४-६६-२१॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
tato virāṭaḥ paramābhituṣṭaḥ sametya rājñā samayaṃ cakāra |
rājyaṃ ca sarvaṃ visasarja tasmai sadaṇḍakośaṃ sapuraṃ mahātmā || 4-66-21||

MHB 4-66-22

पाण्डवांश्च ततः सर्वान्मत्स्यराजः प्रतापवान् ।
धनंजयं पुरस्कृत्य दिष्ट्या दिष्ट्येति चाब्रवीत् ॥ ४-६६-२२॥
pāṇḍavāṃśca tataḥ sarvānmatsyarājaḥ pratāpavān |
dhanaṃjayaṃ puraskṛtya diṣṭyā diṣṭyeti cābravīt || 4-66-22||

MHB 4-66-23

समुपाघ्राय मूर्धानं संश्लिष्य च पुनः पुनः ।
युधिष्ठिरं च भीमं च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ॥ ४-६६-२३॥
samupāghrāya mūrdhānaṃ saṃśliṣya ca punaḥ punaḥ |
yudhiṣṭhiraṃ ca bhīmaṃ ca mādrīputrau ca pāṇḍavau || 4-66-23||

MHB 4-66-24

नातृप्यद्दर्शने तेषां विराटो वाहिनीपतिः ।
संप्रीयमाणो राजानं युधिष्ठिरमथाब्रवीत् ॥ ४-६६-२४॥
nātṛpyaddarśane teṣāṃ virāṭo vāhinīpatiḥ |
saṃprīyamāṇo rājānaṃ yudhiṣṭhiramathābravīt || 4-66-24||

MHB 4-66-25

दिष्ट्या भवन्तः संप्राप्ताः सर्वे कुशलिनो वनात् ।
दिष्ट्या च पारितं कृच्छ्रमज्ञातं वै दुरात्मभिः ॥ ४-६६-२५॥
diṣṭyā bhavantaḥ saṃprāptāḥ sarve kuśalino vanāt |
diṣṭyā ca pāritaṃ kṛcchramajñātaṃ vai durātmabhiḥ || 4-66-25||

MHB 4-66-26

इदं च राज्यं नः पार्था यच्चान्यद्वसु किंचन ।
प्रतिगृह्णन्तु तत्सर्वं कौन्तेया अविशङ्कया ॥ ४-६६-२६॥
idaṃ ca rājyaṃ naḥ pārthā yaccānyadvasu kiṃcana |
pratigṛhṇantu tatsarvaṃ kaunteyā aviśaṅkayā || 4-66-26||

MHB 4-66-27

उत्तरां प्रतिगृह्णातु सव्यसाची धनंजयः ।
अयं ह्यौपयिको भर्ता तस्याः पुरुषसत्तमः ॥ ४-६६-२७॥
uttarāṃ pratigṛhṇātu savyasācī dhanaṃjayaḥ |
ayaṃ hyaupayiko bhartā tasyāḥ puruṣasattamaḥ || 4-66-27||

MHB 4-66-28

एवमुक्तो धर्मराजः पार्थमैक्षद्धनंजयम् ।
ईक्षितश्चार्जुनो भ्रात्रा मत्स्यं वचनमब्रवीत् ॥ ४-६६-२८॥
evamukto dharmarājaḥ pārthamaikṣaddhanaṃjayam |
īkṣitaścārjuno bhrātrā matsyaṃ vacanamabravīt || 4-66-28||

MHB 4-66-29

प्रतिगृह्णाम्यहं राजन्स्नुषां दुहितरं तव ।
युक्तश्चावां हि संबन्धो मत्स्यभारतसत्तमौ ॥ ४-६६-२९॥
pratigṛhṇāmyahaṃ rājansnuṣāṃ duhitaraṃ tava |
yuktaścāvāṃ hi saṃbandho matsyabhāratasattamau || 4-66-29||

Adhyaya: 67/67 (38)

MHB 4-67-1

विराट उवाच ।
किमर्थं पाण्डवश्रेष्ठ भार्यां दुहितरं मम ।
प्रतिग्रहीतुं नेमां त्वं मया दत्तामिहेच्छसि ॥ ४-६७-१॥
virāṭa uvāca |
kimarthaṃ pāṇḍavaśreṣṭha bhāryāṃ duhitaraṃ mama |
pratigrahītuṃ nemāṃ tvaṃ mayā dattāmihecchasi || 4-67-1||

MHB 4-67-2

अर्जुन उवाच ।
अन्तःपुरेऽहमुषितः सदा पश्यन्सुतां तव ।
रहस्यं च प्रकाशं च विश्वस्ता पितृवन्मयि ॥ ४-६७-२॥
arjuna uvāca |
antaḥpure'hamuṣitaḥ sadā paśyansutāṃ tava |
rahasyaṃ ca prakāśaṃ ca viśvastā pitṛvanmayi || 4-67-2||

MHB 4-67-3

प्रियो बहुमतश्चाहं नर्तको गीतकोविदः ।
आचार्यवच्च मां नित्यं मन्यते दुहिता तव ॥ ४-६७-३॥
priyo bahumataścāhaṃ nartako gītakovidaḥ |
ācāryavacca māṃ nityaṃ manyate duhitā tava || 4-67-3||

MHB 4-67-4

वयःस्थया तया राजन्सह संवत्सरोषितः ।
अतिशङ्का भवेत्स्थाने तव लोकस्य चाभिभो ॥ ४-६७-४॥
vayaḥsthayā tayā rājansaha saṃvatsaroṣitaḥ |
atiśaṅkā bhavetsthāne tava lokasya cābhibho || 4-67-4||

MHB 4-67-5

तस्मान्निमन्त्रये त्वाहं दुहितुः पृथिवीपते ।
शुद्धो जितेन्द्रियो दान्तस्तस्याः शुद्धिः कृता मया ॥ ४-६७-५॥
tasmānnimantraye tvāhaṃ duhituḥ pṛthivīpate |
śuddho jitendriyo dāntastasyāḥ śuddhiḥ kṛtā mayā || 4-67-5||

MHB 4-67-6

स्नुषाया दुहितुर्वापि पुत्रे चात्मनि वा पुनः ।
अत्र शङ्कां न पश्यामि तेन शुद्धिर्भविष्यति ॥ ४-६७-६॥
snuṣāyā duhiturvāpi putre cātmani vā punaḥ |
atra śaṅkāṃ na paśyāmi tena śuddhirbhaviṣyati || 4-67-6||

MHB 4-67-7

अभिषङ्गादहं भीतो मिथ्याचारात्परंतप ।
स्नुषार्थमुत्तरां राजन्प्रतिगृह्णामि ते सुताम् ॥ ४-६७-७॥
abhiṣaṅgādahaṃ bhīto mithyācārātparaṃtapa |
snuṣārthamuttarāṃ rājanpratigṛhṇāmi te sutām || 4-67-7||

MHB 4-67-8

स्वस्रीयो वासुदेवस्य साक्षाद्देवशिशुर्यथा ।
दयितश्चक्रहस्तस्य बाल एवास्त्रकोविदः ॥ ४-६७-८॥
svasrīyo vāsudevasya sākṣāddevaśiśuryathā |
dayitaścakrahastasya bāla evāstrakovidaḥ || 4-67-8||

MHB 4-67-9

अभिमन्युर्महाबाहुः पुत्रो मम विशां पते ।
जामाता तव युक्तो वै भर्ता च दुहितुस्तव ॥ ४-६७-९॥
abhimanyurmahābāhuḥ putro mama viśāṃ pate |
jāmātā tava yukto vai bhartā ca duhitustava || 4-67-9||

MHB 4-67-10

विराट उवाच ।
उपपन्नं कुरुश्रेष्ठे कुन्तीपुत्रे धनंजये ।
य एवं धर्मनित्यश्च जातज्ञानश्च पाण्डवः ॥ ४-६७-१०॥
virāṭa uvāca |
upapannaṃ kuruśreṣṭhe kuntīputre dhanaṃjaye |
ya evaṃ dharmanityaśca jātajñānaśca pāṇḍavaḥ || 4-67-10||

MHB 4-67-11

यत्कृत्यं मन्यसे पार्थ क्रियतां तदनन्तरम् ।
सर्वे कामाः समृद्धा मे संबन्धी यस्य मेऽर्जुनः ॥ ४-६७-११॥
yatkṛtyaṃ manyase pārtha kriyatāṃ tadanantaram |
sarve kāmāḥ samṛddhā me saṃbandhī yasya me'rjunaḥ || 4-67-11||

MHB 4-67-12

वैशंपायन उवाच ।
एवं ब्रुवति राजेन्द्रे कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
अन्वजानात्स संयोगं समये मत्स्यपार्थयोः ॥ ४-६७-१२॥
vaiśaṃpāyana uvāca |
evaṃ bruvati rājendre kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
anvajānātsa saṃyogaṃ samaye matsyapārthayoḥ || 4-67-12||

MHB 4-67-13

ततो मित्रेषु सर्वेषु वासुदेवे च भारत ।
प्रेषयामास कौन्तेयो विराटश्च महीपतिः ॥ ४-६७-१३॥
tato mitreṣu sarveṣu vāsudeve ca bhārata |
preṣayāmāsa kaunteyo virāṭaśca mahīpatiḥ || 4-67-13||

MHB 4-67-14

ततस्त्रयोदशे वर्षे निवृत्ते पञ्च पाण्डवाः ।
उपप्लव्ये विराटस्य समपद्यन्त सर्वशः ॥ ४-६७-१४॥
tatastrayodaśe varṣe nivṛtte pañca pāṇḍavāḥ |
upaplavye virāṭasya samapadyanta sarvaśaḥ || 4-67-14||

MHB 4-67-15

तस्मिन्वसंश्च बीभत्सुरानिनाय जनार्दनम् ।
आनर्तेभ्योऽपि दाशार्हानभिमन्युं च पाण्डवः ॥ ४-६७-१५॥
tasminvasaṃśca bībhatsurānināya janārdanam |
ānartebhyo'pi dāśārhānabhimanyuṃ ca pāṇḍavaḥ || 4-67-15||

MHB 4-67-16

काशिराजश्च शैब्यश्च प्रीयमाणौ युधिष्ठिरे ।
अक्षौहिणीभ्यां सहितावागतौ पृथिवीपते ॥ ४-६७-१६॥
kāśirājaśca śaibyaśca prīyamāṇau yudhiṣṭhire |
akṣauhiṇībhyāṃ sahitāvāgatau pṛthivīpate || 4-67-16||

MHB 4-67-17

अक्षौहिण्या च तेजस्वी यज्ञसेनो महाबलः ।
द्रौपद्याश्च सुता वीराः शिखण्डी चापराजितः ॥ ४-६७-१७॥
akṣauhiṇyā ca tejasvī yajñaseno mahābalaḥ |
draupadyāśca sutā vīrāḥ śikhaṇḍī cāparājitaḥ || 4-67-17||

MHB 4-67-18

धृष्टद्युम्नश्च दुर्धर्षः सर्वशस्त्रभृतां वरः ।
समस्ताक्षौहिणीपाला यज्वानो भूरिदक्षिणाः ।
सर्वे शस्त्रास्त्रसंपन्नाः सर्वे शूरास्तनुत्यजः ॥ ४-६७-१८॥
dhṛṣṭadyumnaśca durdharṣaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ |
samastākṣauhiṇīpālā yajvāno bhūridakṣiṇāḥ |
sarve śastrāstrasaṃpannāḥ sarve śūrāstanutyajaḥ || 4-67-18||

MHB 4-67-19

तानागतानभिप्रेक्ष्य मत्स्यो धर्मभृतां वरः ।
प्रीतोऽभवद्दुहितरं दत्त्वा तामभिमन्यवे ॥ ४-६७-१९॥
tānāgatānabhiprekṣya matsyo dharmabhṛtāṃ varaḥ |
prīto'bhavadduhitaraṃ dattvā tāmabhimanyave || 4-67-19||

MHB 4-67-20

ततः प्रत्युपयातेषु पार्थिवेषु ततस्ततः ।
तत्रागमद्वासुदेवो वनमाली हलायुधः ।
कृतवर्मा च हार्दिक्यो युयुधानश्च सात्यकिः ॥ ४-६७-२०॥
tataḥ pratyupayāteṣu pārthiveṣu tatastataḥ |
tatrāgamadvāsudevo vanamālī halāyudhaḥ |
kṛtavarmā ca hārdikyo yuyudhānaśca sātyakiḥ || 4-67-20||

MHB 4-67-21

अनाधृष्टिस्तथाक्रूरः साम्बो निशठ एव च ।
अभिमन्युमुपादाय सह मात्रा परंतपाः ॥ ४-६७-२१॥
anādhṛṣṭistathākrūraḥ sāmbo niśaṭha eva ca |
abhimanyumupādāya saha mātrā paraṃtapāḥ || 4-67-21||

MHB 4-67-22

इन्द्रसेनादयश्चैव रथैस्तैः सुसमाहितैः ।
आययुः सहिताः सर्वे परिसंवत्सरोषिताः ॥ ४-६७-२२॥
indrasenādayaścaiva rathaistaiḥ susamāhitaiḥ |
āyayuḥ sahitāḥ sarve parisaṃvatsaroṣitāḥ || 4-67-22||

MHB 4-67-23

दश नागसहस्राणि हयानां च शतायुतम् ।
रथानामर्बुदं पूर्णं निखर्वं च पदातिनाम् ॥ ४-६७-२३॥
daśa nāgasahasrāṇi hayānāṃ ca śatāyutam |
rathānāmarbudaṃ pūrṇaṃ nikharvaṃ ca padātinām || 4-67-23||

MHB 4-67-24

वृष्ण्यन्धकाश्च बहवो भोजाश्च परमौजसः ।
अन्वयुर्वृष्णिशार्दूलं वासुदेवं महाद्युतिम् ॥ ४-६७-२४॥
vṛṣṇyandhakāśca bahavo bhojāśca paramaujasaḥ |
anvayurvṛṣṇiśārdūlaṃ vāsudevaṃ mahādyutim || 4-67-24||

MHB 4-67-25

पारिबर्हं ददौ कृष्णः पाण्डवानां महात्मनाम् ।
स्त्रियो रत्नानि वासांसि पृथक्पृथगनेकशः ।
ततो विवाहो विधिवद्ववृते मत्स्यपार्थयोः ॥ ४-६७-२५॥
pāribarhaṃ dadau kṛṣṇaḥ pāṇḍavānāṃ mahātmanām |
striyo ratnāni vāsāṃsi pṛthakpṛthaganekaśaḥ |
tato vivāho vidhivadvavṛte matsyapārthayoḥ || 4-67-25||

MHB 4-67-26

ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च गोमुखाडम्बरास्तथा ।
पार्थैः संयुज्यमानस्य नेदुर्मत्स्यस्य वेश्मनि ॥ ४-६७-२६॥
tataḥ śaṅkhāśca bheryaśca gomukhāḍambarāstathā |
pārthaiḥ saṃyujyamānasya nedurmatsyasya veśmani || 4-67-26||

MHB 4-67-27

उच्चावचान्मृगाञ्जघ्नुर्मेध्यांश्च शतशः पशून् ।
सुरामैरेयपानानि प्रभूतान्यभ्यहारयन् ॥ ४-६७-२७॥
uccāvacānmṛgāñjaghnurmedhyāṃśca śataśaḥ paśūn |
surāmaireyapānāni prabhūtānyabhyahārayan || 4-67-27||

MHB 4-67-28

गायनाख्यानशीलाश्च नटा वैतालिकास्तथा ।
स्तुवन्तस्तानुपातिष्ठन्सूताश्च सह मागधैः ॥ ४-६७-२८॥
gāyanākhyānaśīlāśca naṭā vaitālikāstathā |
stuvantastānupātiṣṭhansūtāśca saha māgadhaiḥ || 4-67-28||

MHB 4-67-29

सुदेष्णां च पुरस्कृत्य मत्स्यानां च वरस्त्रियः ।
आजग्मुश्चारुसर्वाङ्ग्यः सुमृष्टमणिकुण्डलाः ॥ ४-६७-२९॥
sudeṣṇāṃ ca puraskṛtya matsyānāṃ ca varastriyaḥ |
ājagmuścārusarvāṅgyaḥ sumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ || 4-67-29||

MHB 4-67-30

वर्णोपपन्नास्ता नार्यो रूपवत्यः स्वलंकृताः ।
सर्वाश्चाभ्यभवत्कृष्णा रूपेण यशसा श्रिया ॥ ४-६७-३०॥
varṇopapannāstā nāryo rūpavatyaḥ svalaṃkṛtāḥ |
sarvāścābhyabhavatkṛṣṇā rūpeṇa yaśasā śriyā || 4-67-30||

MHB 4-67-31

परिवार्योत्तरां तास्तु राजपुत्रीमलंकृताम् ।
सुतामिव महेन्द्रस्य पुरस्कृत्योपतस्थिरे ॥ ४-६७-३१॥
parivāryottarāṃ tāstu rājaputrīmalaṃkṛtām |
sutāmiva mahendrasya puraskṛtyopatasthire || 4-67-31||

MHB 4-67-32

तां प्रत्यगृह्णात्कौन्तेयः सुतस्यार्थे धनंजयः ।
सौभद्रस्यानवद्याङ्गीं विराटतनयां तदा ॥ ४-६७-३२॥
tāṃ pratyagṛhṇātkaunteyaḥ sutasyārthe dhanaṃjayaḥ |
saubhadrasyānavadyāṅgīṃ virāṭatanayāṃ tadā || 4-67-32||

MHB 4-67-33

तत्रातिष्ठन्महाराजो रूपमिन्द्रस्य धारयन् ।
स्नुषां तां प्रतिजग्राह कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ ४-६७-३३॥
tatrātiṣṭhanmahārājo rūpamindrasya dhārayan |
snuṣāṃ tāṃ pratijagrāha kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ || 4-67-33||

MHB 4-67-34

प्रतिगृह्य च तां पार्थः पुरस्कृत्य जनार्दनम् ।
विवाहं कारयामास सौभद्रस्य महात्मनः ॥ ४-६७-३४॥
pratigṛhya ca tāṃ pārthaḥ puraskṛtya janārdanam |
vivāhaṃ kārayāmāsa saubhadrasya mahātmanaḥ || 4-67-34||

MHB 4-67-35

तस्मै सप्त सहस्राणि हयानां वातरंहसाम् ।
द्वे च नागशते मुख्ये प्रादाद्बहु धनं तदा ॥ ४-६७-३५॥
tasmai sapta sahasrāṇi hayānāṃ vātaraṃhasām |
dve ca nāgaśate mukhye prādādbahu dhanaṃ tadā || 4-67-35||

MHB 4-67-36

कृते विवाहे तु तदा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।
ब्राह्मणेभ्यो ददौ वित्तं यदुपाहरदच्युतः ॥ ४-६७-३६॥
kṛte vivāhe tu tadā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ |
brāhmaṇebhyo dadau vittaṃ yadupāharadacyutaḥ || 4-67-36||

MHB 4-67-37

गोसहस्राणि रत्नानि वस्त्राणि विविधानि च ।
भूषणानि च मुख्यानि यानानि शयनानि च ॥ ४-६७-३७॥
gosahasrāṇi ratnāni vastrāṇi vividhāni ca |
bhūṣaṇāni ca mukhyāni yānāni śayanāni ca || 4-67-37||

MHB 4-67-38

तन्महोत्सवसंकाशं हृष्टपुष्टजनावृतम् ।
नगरं मत्स्यराजस्य शुशुभे भरतर्षभ ॥ ४-६७-३८॥
tanmahotsavasaṃkāśaṃ hṛṣṭapuṣṭajanāvṛtam |
nagaraṃ matsyarājasya śuśubhe bharatarṣabha || 4-67-38||