Ramayana - Aranya Kanda

Aranya Kanda narrates the forest life of Rama, Sita, and Lakshmana during exile. The Kanda explores ascetic landscapes, encounters with sages and demons, moral testing, and the abduction of Sita, which becomes the central turning point of the Ramayana.

Editorial Note

Aranya Kanda is the forest and crisis section of the Ramayana.

After leaving Ayodhya, Rama, Sita, and Lakshmana move deeply into the forests of southern India.

The atmosphere changes from royal sorrow to wilderness, uncertainty, and spiritual testing.

This Kanda combines:

  • forest life
  • encounters with sages
  • conflicts with rakshasas
  • and growing danger.

At its center stands the most important turning point of the Ramayana:

  • the abduction of Sita by Ravana.

The peaceful rhythm of exile transforms into a mission of rescue, struggle, and eventual war.

Structure and Composition

  • Total Sargas: ~75 (Critical Edition alignment)

  • Narrative Coverage:

    • Forest journeys and hermitages
    • Encounters with sages and ascetics
    • Protection of sacred spaces from rakshasas
    • Life at Panchavati
    • Appearance of Shurpanakha
    • Conflict with Khara and Dushana
    • Golden deer episode
    • Abduction of Sita by Ravana
    • Jatayu’s resistance and death
    • Rama’s grief and search for Sita

📌 Textual Note: This edition follows the Critical Edition tradition associated with the Oriental Institute, Baroda, based on comparative manuscript scholarship. Digital preservation and access are maintained through modern Sanskrit text initiatives including Ambuda.

Major Characters and Roles

  • Rama - exiled prince confronting moral and emotional crisis
  • Sita - central figure whose abduction transforms the narrative
  • Lakshmana - loyal protector accompanying Rama
  • Ravana - king of Lanka whose desire and ambition trigger catastrophe
  • Shurpanakha - rakshasi whose encounter begins escalating conflict
  • Jatayu - aged bird hero attempting to rescue Sita

Thematic Flow

  1. Forest Exile The royal family adapts to wilderness life

  2. Sacred and Dangerous Landscape Forests contain both sages and destructive forces

  3. Emergence of Conflict Encounters with rakshasas intensify tension

  4. Desire and Deception Illusion and temptation disrupt stability

  5. Abduction and Separation Sita is taken away by Ravana

  6. Beginning of the Quest Rama’s journey shifts toward rescue and confrontation

Philosophical Significance

Aranya Kanda explores the fragility of order within a world filled with uncertainty and temptation.

Major themes include:

  • Forest as Moral Space - wilderness becomes a place of testing and transformation
  • Desire and Consequence - uncontrolled desire creates destruction
  • Protection of Dharma - sacred order must be defended against chaos
  • Loss and Separation - emotional suffering becomes central to spiritual growth
  • Illusion and Deception - appearances can mislead even wise individuals

This Kanda marks the transition from exile as discipline to exile as struggle.

Simple Summary (For Easy Understanding)

Aranya Kanda describes the forest life of Rama, Sita, and Lakshmana during exile.

They travel through forests and visit hermitages of sages.

Rama protects many ascetics from dangerous rakshasas.

Eventually, they settle at Panchavati.

One day, the rakshasi Shurpanakha approaches Rama.

After conflict and humiliation, she seeks revenge by bringing stronger rakshasa warriors.

Rama defeats Khara and Dushana, which increases Ravana’s anger and interest in Sita.

Ravana then creates a plan using a magical golden deer.

Sita asks Rama to capture the deer.

While Rama and Lakshmana are away, Ravana kidnaps Sita and carries her to Lanka.

The bird Jatayu bravely tries to stop Ravana but is defeated.

When Rama returns and discovers Sita is missing, he becomes overwhelmed with grief and begins searching for her.

Aranya Kanda teaches that:

  • desire and deception can destroy peace
  • even disciplined lives face unexpected crisis
  • and suffering often becomes the beginning of transformation and action.

Important Events in Aranya Kanda

1. Forest Hermitages and Ascetic Life

Rama, Sita, and Lakshmana travel through forests and interact with sages living in spiritual discipline.

2. Settlement at Panchavati

The brothers build a forest dwelling at Panchavati, which becomes the main setting for later events.

3. Encounter with Shurpanakha

Shurpanakha approaches Rama and Lakshmana.

The encounter escalates into hostility and revenge.

4. Battle with Khara and Dushana

Rama defeats powerful rakshasa warriors sent against him.

This conflict draws Ravana into the narrative.

5. The Golden Deer

A magical deer distracts Rama and Lakshmana from protecting Sita.

The episode becomes one of the most famous symbolic moments in the Ramayana.

6. Abduction of Sita

Ravana kidnaps Sita and carries her away to Lanka.

This becomes the central crisis of the epic.

7. Jatayu’s Sacrifice

Jatayu attempts to rescue Sita and fights Ravana bravely despite old age.

He dies after informing Rama about the abduction.

Historical and Literary Importance

Aranya Kanda is one of the most influential and symbolic sections of the Ramayana.

It combines:

  • sacred geography
  • wilderness narrative
  • moral testing
  • emotional suffering
  • and the rise of epic conflict.

The abduction of Sita became one of the defining events of Indian literary and cultural tradition.

The Kanda also introduces the Ramayana’s deeper exploration of:

  • desire
  • illusion
  • loyalty
  • grief
  • and the struggle between order and chaos.

It transforms the epic from a story of exile into a mission of rescue and confrontation.

Source Note: This presentation follows the Critical Edition tradition associated with the Oriental Institute, Baroda, based on comparative manuscript scholarship. The digital Sanskrit text tradition is preserved and distributed through scholarly initiatives including Ambuda.

Reading Mode - Change for details

Original Texts

Sarga: 1/71 (22)

RMY 3-1-1

प्रविश्य तु महारण्यं दण्डकारण्यमात्मवान् ।
ददर्श रामो दुर्धर्षस्तापसाश्रममण्डलम् ॥ ३-१-१॥
praviśya tu mahāraṇyaṃ daṇḍakāraṇyamātmavān |
dadarśa rāmo durdharṣastāpasāśramamaṇḍalam || 3-1-1||

RMY 3-1-2

कुशचीरपरिक्षिप्तं ब्राह्म्या लक्ष्म्या समावृतम् ।
यथा प्रदीप्तं दुर्धर्शं गगने सूर्यमण्डलम् ॥ ३-१-२॥
kuśacīraparikṣiptaṃ brāhmyā lakṣmyā samāvṛtam |
yathā pradīptaṃ durdharśaṃ gagane sūryamaṇḍalam || 3-1-2||

RMY 3-1-3

शरण्यं सर्वभूतानां सुसमृष्टाजिरं सदा ।
पूजितं चोपनृत्तं च नित्यमप्सरसां गणैः ॥ ३-१-३॥
śaraṇyaṃ sarvabhūtānāṃ susamṛṣṭājiraṃ sadā |
pūjitaṃ copanṛttaṃ ca nityamapsarasāṃ gaṇaiḥ || 3-1-3||

RMY 3-1-4

विशालैरग्निशरणैः स्रुग्भाण्डैरजिनैः कुशैः ।
समिद्भिस्तोयकलशैः फलमूलैश्च शोभितम् ॥ ३-१-४॥
viśālairagniśaraṇaiḥ srugbhāṇḍairajinaiḥ kuśaiḥ |
samidbhistoyakalaśaiḥ phalamūlaiśca śobhitam || 3-1-4||

RMY 3-1-5

आरण्यैश्च महावृक्षैः पुण्यैः स्वादुफलैर्वृतम् ।
बलिहोमार्चितं पुण्यं ब्रह्मघोषनिनादितम् ॥ ३-१-५॥
āraṇyaiśca mahāvṛkṣaiḥ puṇyaiḥ svāduphalairvṛtam |
balihomārcitaṃ puṇyaṃ brahmaghoṣanināditam || 3-1-5||

RMY 3-1-6

पुष्पैर्वन्यैः परिक्षिप्तं पद्मिन्या च सपद्मया ।
फलमूलाशनैर्दान्तैश्चीरकृष्णाजिनाम्बरैः ॥ ३-१-६॥
puṣpairvanyaiḥ parikṣiptaṃ padminyā ca sapadmayā |
phalamūlāśanairdāntaiścīrakṛṣṇājināmbaraiḥ || 3-1-6||

RMY 3-1-7

सूर्यवैश्वानराभैश्च पुराणैर्मुनिभिर्वृतम् ।
पुण्यैश नियताहारैः शोभितं परमर्षिभिः ॥ ३-१-७॥
sūryavaiśvānarābhaiśca purāṇairmunibhirvṛtam |
puṇyaiśa niyatāhāraiḥ śobhitaṃ paramarṣibhiḥ || 3-1-7||

RMY 3-1-8

तद्ब्रह्मभवनप्रख्यं ब्रह्मघोषनिनादितम् ।
ब्रह्मविद्भिर्महाभागैर्ब्राह्मणैरुपशोभितम् ॥ ३-१-८॥
tadbrahmabhavanaprakhyaṃ brahmaghoṣanināditam |
brahmavidbhirmahābhāgairbrāhmaṇairupaśobhitam || 3-1-8||

RMY 3-1-9

तद्दृष्ट्वा राघवः श्रीमांस्तापसाश्रममण्डलम् ।
अभ्यगच्छन्महातेजा विज्यं कृत्वा महद्धनुः ॥ ३-१-९॥
taddṛṣṭvā rāghavaḥ śrīmāṃstāpasāśramamaṇḍalam |
abhyagacchanmahātejā vijyaṃ kṛtvā mahaddhanuḥ || 3-1-9||

RMY 3-1-10

दिव्यज्ञानोपपन्नास्ते रामं दृष्ट्वा महर्षयः ।
अभ्यगच्छंस्तदा प्रीता वैदेहीं च यशस्विनीम् ॥ ३-१-१०॥
divyajñānopapannāste rāmaṃ dṛṣṭvā maharṣayaḥ |
abhyagacchaṃstadā prītā vaidehīṃ ca yaśasvinīm || 3-1-10||

RMY 3-1-11

ते तं सोममिवोद्यन्तं दृष्ट्वा वै धर्मचारिणः ।
मङ्गलानि प्रयुञ्जानाः प्रत्यगृह्णन्दृढव्रताः ॥ ३-१-११॥
te taṃ somamivodyantaṃ dṛṣṭvā vai dharmacāriṇaḥ |
maṅgalāni prayuñjānāḥ pratyagṛhṇandṛḍhavratāḥ || 3-1-11||

RMY 3-1-12

रूपसंहननं लक्ष्मीं सौकुमार्यं सुवेषताम् ।
ददृशुर्विस्मिताकारा रामस्य वनवासिनः ॥ ३-१-१२॥
rūpasaṃhananaṃ lakṣmīṃ saukumāryaṃ suveṣatām |
dadṛśurvismitākārā rāmasya vanavāsinaḥ || 3-1-12||

RMY 3-1-13

वैदेहीं लक्ष्मणं रामं नेत्रैरनिमिषैरिव ।
आश्चर्यभूतान्ददृशुः सर्वे ते वनचारिणः ॥ ३-१-१३॥
vaidehīṃ lakṣmaṇaṃ rāmaṃ netrairanimiṣairiva |
āścaryabhūtāndadṛśuḥ sarve te vanacāriṇaḥ || 3-1-13||

RMY 3-1-14

अत्रैनं हि महाभागाः सर्वभूतहिते रताः ।
अतिथिं पर्णशालायां राघवं संन्यवेशयन् ॥ ३-१-१४॥
atrainaṃ hi mahābhāgāḥ sarvabhūtahite ratāḥ |
atithiṃ parṇaśālāyāṃ rāghavaṃ saṃnyaveśayan || 3-1-14||

RMY 3-1-15

ततो रामस्य सत्कृत्य विधिना पावकोपमाः ।
आजह्रुस्ते महाभागाः सलिलं धर्मचारिणः ॥ ३-१-१५॥
tato rāmasya satkṛtya vidhinā pāvakopamāḥ |
ājahruste mahābhāgāḥ salilaṃ dharmacāriṇaḥ || 3-1-15||

RMY 3-1-16

मूलं पुष्पं फलं वन्यमाश्रमं च महात्मनः ।
निवेदयीत्वा धर्मज्ञास्ततः प्राञ्जलयोऽब्रुवन् ॥ ३-१-१६॥
mūlaṃ puṣpaṃ phalaṃ vanyamāśramaṃ ca mahātmanaḥ |
nivedayītvā dharmajñāstataḥ prāñjalayo'bruvan || 3-1-16||

RMY 3-1-17

धर्मपालो जनस्यास्य शरण्यश्च महायशाः ।
पूजनीयश्च मान्यश्च राजा दण्डधरो गुरुः ॥ ३-१-१७॥
dharmapālo janasyāsya śaraṇyaśca mahāyaśāḥ |
pūjanīyaśca mānyaśca rājā daṇḍadharo guruḥ || 3-1-17||

RMY 3-1-18

इन्द्रस्यैव चतुर्भागः प्रजा रक्षति राघव ।
राजा तस्माद्वनान्भोगान्भुङ्क्ते लोकनमस्कृतः ॥ ३-१-१८॥
indrasyaiva caturbhāgaḥ prajā rakṣati rāghava |
rājā tasmādvanānbhogānbhuṅkte lokanamaskṛtaḥ || 3-1-18||

RMY 3-1-19

ते वयं भवता रक्ष्या भवद्विषयवासिनः ।
नगरस्थो वनस्थो वा त्वं नो राजा जनेश्वरः ॥ ३-१-१९॥
te vayaṃ bhavatā rakṣyā bhavadviṣayavāsinaḥ |
nagarastho vanastho vā tvaṃ no rājā janeśvaraḥ || 3-1-19||

RMY 3-1-20

न्यस्तदण्डा वयं राजञ्जितक्रोधा जितेन्द्रियाः ।
रक्षितव्यास्त्वया शश्वद्गर्भभूतास्तपोधनाः ॥ ३-१-२०॥
nyastadaṇḍā vayaṃ rājañjitakrodhā jitendriyāḥ |
rakṣitavyāstvayā śaśvadgarbhabhūtāstapodhanāḥ || 3-1-20||

RMY 3-1-21

एवमुक्त्वा फलैर्मूलैः पुष्पैर्वन्यैश्च राघवम् ।
अन्यैश्च विविधाहारैः सलक्ष्मणमपूजयन् ॥ ३-१-२१॥
evamuktvā phalairmūlaiḥ puṣpairvanyaiśca rāghavam |
anyaiśca vividhāhāraiḥ salakṣmaṇamapūjayan || 3-1-21||

RMY 3-1-22

तथान्ये तापसाः सिद्धा रामं वैश्वानरोपमाः ।
न्यायवृत्ता यथान्यायं तर्पयामासुरीश्वरम् ॥ ३-१-२२॥
tathānye tāpasāḥ siddhā rāmaṃ vaiśvānaropamāḥ |
nyāyavṛttā yathānyāyaṃ tarpayāmāsurīśvaram || 3-1-22||

Sarga: 2/71 (24)

RMY 3-2-1

कृतातिथ्योऽथ रामस्तु सूर्यस्योदयनं प्रति ।
आमन्त्र्य स मुनीन्सर्वान्वनमेवान्वगाहत ॥ ३-२-१॥
kṛtātithyo'tha rāmastu sūryasyodayanaṃ prati |
āmantrya sa munīnsarvānvanamevānvagāhata || 3-2-1||

RMY 3-2-2

नानामृगगणाकीर्णं शार्दूलवृकसेवितम् ।
ध्वस्तवृक्षलतागुल्मं दुर्दर्श सलिलाशयम् ॥ ३-२-२॥
nānāmṛgagaṇākīrṇaṃ śārdūlavṛkasevitam |
dhvastavṛkṣalatāgulmaṃ durdarśa salilāśayam || 3-2-2||

RMY 3-2-3

निष्कूजनानाशकुनि झिल्लिका गणनादितम् ।
लक्ष्मणानुगतो रामो वनमध्यं ददर्श ह ॥ ३-२-३॥
niṣkūjanānāśakuni jhillikā gaṇanāditam |
lakṣmaṇānugato rāmo vanamadhyaṃ dadarśa ha || 3-2-3||

RMY 3-2-4

वनमध्ये तु काकुत्स्थस्तस्मिन्घोरमृगायुते ।
ददर्श गिरिशृङ्गाभं पुरुषादं महास्वनम् ॥ ३-२-४॥
vanamadhye tu kākutsthastasminghoramṛgāyute |
dadarśa giriśṛṅgābhaṃ puruṣādaṃ mahāsvanam || 3-2-4||

RMY 3-2-5

गभीराक्षं महावक्त्रं विकटं विषमोदरम् ।
बीभत्सं विषमं दीर्घं विकृतं घोरदर्शनम् ॥ ३-२-५॥
gabhīrākṣaṃ mahāvaktraṃ vikaṭaṃ viṣamodaram |
bībhatsaṃ viṣamaṃ dīrghaṃ vikṛtaṃ ghoradarśanam || 3-2-5||

RMY 3-2-6

वसानं चर्मवैयाघ्रं वसार्द्रं रुधिरोक्षितम् ।
त्रासनं सर्वभूतानां व्यादितास्यमिवान्तकम् ॥ ३-२-६॥
vasānaṃ carmavaiyāghraṃ vasārdraṃ rudhirokṣitam |
trāsanaṃ sarvabhūtānāṃ vyāditāsyamivāntakam || 3-2-6||

RMY 3-2-7

त्रीन्सिंहांश्चतुरो व्याघ्रान्द्वौ वृकौ पृषतान्दश ।
सविषाणं वसादिग्धं गजस्य च शिरो महत् ॥ ३-२-७॥
trīnsiṃhāṃścaturo vyāghrāndvau vṛkau pṛṣatāndaśa |
saviṣāṇaṃ vasādigdhaṃ gajasya ca śiro mahat || 3-2-7||

RMY 3-2-8

अवसज्यायसे शूले विनदन्तं महास्वनम् ।
स रामं लक्ष्मणं चैव सीतां दृष्ट्वा च मैथिलीम् ॥ ३-२-८॥
avasajyāyase śūle vinadantaṃ mahāsvanam |
sa rāmaṃ lakṣmaṇaṃ caiva sītāṃ dṛṣṭvā ca maithilīm || 3-2-8||

RMY 3-2-9

अभ्यधावत्सुसंक्रुद्धः प्रजाः काल इवान्तकः ।
स कृत्वा भैरवं नादं चालयन्निव मेदिनीम् ॥ ३-२-९॥
abhyadhāvatsusaṃkruddhaḥ prajāḥ kāla ivāntakaḥ |
sa kṛtvā bhairavaṃ nādaṃ cālayanniva medinīm || 3-2-9||

RMY 3-2-10

अङ्गेनादाय वैदेहीमपक्रम्य ततोऽब्रवीत् ।
युवां जटाचीरधरौ सभार्यौ क्षीणजीवितौ ॥ ३-२-१०॥
aṅgenādāya vaidehīmapakramya tato'bravīt |
yuvāṃ jaṭācīradharau sabhāryau kṣīṇajīvitau || 3-2-10||

RMY 3-2-11

प्रविष्टौ दण्डकारण्यं शरचापासिधारिणौ ।
कथं तापसयोर्वां च वासः प्रमदया सह ॥ ३-२-११॥
praviṣṭau daṇḍakāraṇyaṃ śaracāpāsidhāriṇau |
kathaṃ tāpasayorvāṃ ca vāsaḥ pramadayā saha || 3-2-11||

RMY 3-2-12

अधर्मचारिणौ पापौ कौ युवां मुनिदूषकौ ।
अहं वनमिदं दुर्गं विराघो नाम राक्षसः ॥ ३-२-१२॥
adharmacāriṇau pāpau kau yuvāṃ munidūṣakau |
ahaṃ vanamidaṃ durgaṃ virāgho nāma rākṣasaḥ || 3-2-12||

RMY 3-2-13

चरामि सायुधो नित्यमृषिमांसानि भक्षयन् ।
इयं नारी वरारोहा मम भर्या भविष्यति ।
युवयोः पापयोश्चाहं पास्यामि रुधिरं मृधे ॥ ३-२-१३॥
carāmi sāyudho nityamṛṣimāṃsāni bhakṣayan |
iyaṃ nārī varārohā mama bharyā bhaviṣyati |
yuvayoḥ pāpayoścāhaṃ pāsyāmi rudhiraṃ mṛdhe || 3-2-13||

RMY 3-2-14

तस्यैवं ब्रुवतो धृष्टं विराधस्य दुरात्मनः ।
श्रुत्वा सगर्वितं वाक्यं संभ्रान्ता जनकात्मजा ।
सीता प्रावेपतोद्वेगात्प्रवाते कदली यथा ॥ ३-२-१४॥
tasyaivaṃ bruvato dhṛṣṭaṃ virādhasya durātmanaḥ |
śrutvā sagarvitaṃ vākyaṃ saṃbhrāntā janakātmajā |
sītā prāvepatodvegātpravāte kadalī yathā || 3-2-14||

RMY 3-2-15

तां दृष्ट्वा राघवः सीतां विराधाङ्कगतां शुभाम् ।
अब्रवील्लक्ष्मणं वाक्यं मुखेन परिशुष्यता ॥ ३-२-१५॥
tāṃ dṛṣṭvā rāghavaḥ sītāṃ virādhāṅkagatāṃ śubhām |
abravīllakṣmaṇaṃ vākyaṃ mukhena pariśuṣyatā || 3-2-15||

RMY 3-2-16

पश्य सौम्य नरेन्द्रस्य जनकस्यात्मसंभवाम् ।
मम भार्यां शुभाचारां विराधाङ्के प्रवेशिताम् ।
अत्यन्त सुखसंवृद्धां राजपुत्रीं यशस्विनीम् ॥ ३-२-१६॥
paśya saumya narendrasya janakasyātmasaṃbhavām |
mama bhāryāṃ śubhācārāṃ virādhāṅke praveśitām |
atyanta sukhasaṃvṛddhāṃ rājaputrīṃ yaśasvinīm || 3-2-16||

RMY 3-2-17

यदभिप्रेतमस्मासु प्रियं वर वृतं च यत् ।
कैकेय्यास्तु सुसंवृत्तं क्षिप्रमद्यैव लक्ष्मण ॥ ३-२-१७॥
yadabhipretamasmāsu priyaṃ vara vṛtaṃ ca yat |
kaikeyyāstu susaṃvṛttaṃ kṣipramadyaiva lakṣmaṇa || 3-2-17||

RMY 3-2-18

या न तुष्यति राज्येन पुत्रार्थे दीर्घदर्शिनी ।
ययाहं सर्वभूतानां हितः प्रस्थापितो वनम् ।
अद्येदानीं सकामा सा या माता मम मध्यमा ॥ ३-२-१८॥
yā na tuṣyati rājyena putrārthe dīrghadarśinī |
yayāhaṃ sarvabhūtānāṃ hitaḥ prasthāpito vanam |
adyedānīṃ sakāmā sā yā mātā mama madhyamā || 3-2-18||

RMY 3-2-19

परस्पर्शात्तु वैदेह्या न दुःखतरमस्ति मे ।
पितुर्विनाशात्सौमित्रे स्वराज्यहरणात्तथा ॥ ३-२-१९॥
parasparśāttu vaidehyā na duḥkhataramasti me |
piturvināśātsaumitre svarājyaharaṇāttathā || 3-2-19||

RMY 3-2-20

इति ब्रुवति काकुत्स्थे बाष्पशोकपरिप्लुते ।
अब्रवील्लक्ष्मणः क्रुद्धो रुद्धो नाग इव श्वसन् ॥ ३-२-२०॥
iti bruvati kākutsthe bāṣpaśokapariplute |
abravīllakṣmaṇaḥ kruddho ruddho nāga iva śvasan || 3-2-20||

RMY 3-2-21

अनाथ इव भूतानां नाथस्त्वं वासवोपमः ।
मया प्रेष्येण काकुत्स्थ किमर्थं परितप्स्यसे ॥ ३-२-२१॥
anātha iva bhūtānāṃ nāthastvaṃ vāsavopamaḥ |
mayā preṣyeṇa kākutstha kimarthaṃ paritapsyase || 3-2-21||

RMY 3-2-22

शरेण निहतस्याद्य मया क्रुद्धेन रक्षसः ।
विराधस्य गतासोर्हि मही पास्यति शोणितम् ॥ ३-२-२२॥
śareṇa nihatasyādya mayā kruddhena rakṣasaḥ |
virādhasya gatāsorhi mahī pāsyati śoṇitam || 3-2-22||

RMY 3-2-23

राज्यकामे मम क्रोधो भरते यो बभूव ह ।
तं विराधे विमोक्ष्यामि वज्री वज्रमिवाचले ॥ ३-२-२३॥
rājyakāme mama krodho bharate yo babhūva ha |
taṃ virādhe vimokṣyāmi vajrī vajramivācale || 3-2-23||

RMY 3-2-24

मम भुजबलवेगवेगितः पततु शरोऽस्य महान्महोरसि ।
व्यपनयतु तनोश्च जीवितं पततु ततश्च महीं विघूर्णितः ॥ ३-२-२४॥
mama bhujabalavegavegitaḥ patatu śaro'sya mahānmahorasi |
vyapanayatu tanośca jīvitaṃ patatu tataśca mahīṃ vighūrṇitaḥ || 3-2-24||

Sarga: 3/71 (27)

RMY 3-3-1

अथोवाच पुनर्वाक्यं विराधः पूरयन्वनम् ।
आत्मानं पृच्छते ब्रूतं कौ युवां क्व गमिष्यथः ॥ ३-३-१॥
athovāca punarvākyaṃ virādhaḥ pūrayanvanam |
ātmānaṃ pṛcchate brūtaṃ kau yuvāṃ kva gamiṣyathaḥ || 3-3-1||

RMY 3-3-2

तमुवाच ततो रामो राक्षसं ज्वलिताननम् ।
पृच्छन्तं सुमहातेजा इक्ष्वाकुकुलमात्मनः ॥ ३-३-२॥
tamuvāca tato rāmo rākṣasaṃ jvalitānanam |
pṛcchantaṃ sumahātejā ikṣvākukulamātmanaḥ || 3-3-2||

RMY 3-3-3

क्षत्रियो वृत्तसंपन्नौ विद्धि नौ वनगोचरौ ।
त्वां तु वेदितुमिच्छावः कस्त्वं चरसि दण्डकान् ॥ ३-३-३॥
kṣatriyo vṛttasaṃpannau viddhi nau vanagocarau |
tvāṃ tu veditumicchāvaḥ kastvaṃ carasi daṇḍakān || 3-3-3||

RMY 3-3-4

तमुवाच विराधस्तु रामं सत्यपराक्रमम् ।
हन्त वक्ष्यामि ते राजन्निबोध मम राघव ॥ ३-३-४॥
tamuvāca virādhastu rāmaṃ satyaparākramam |
hanta vakṣyāmi te rājannibodha mama rāghava || 3-3-4||

RMY 3-3-5

पुत्रः किल जयस्याहं माता मम शतह्रदा ।
विराध इति मामाहुः पृथिव्यां सर्वराक्षसाः ॥ ३-३-५॥
putraḥ kila jayasyāhaṃ mātā mama śatahradā |
virādha iti māmāhuḥ pṛthivyāṃ sarvarākṣasāḥ || 3-3-5||

RMY 3-3-6

तपसा चापि मे प्राप्ता ब्रह्मणो हि प्रसादजा ।
शस्त्रेणावध्यता लोकेऽच्छेद्याभेद्यत्वमेव च ॥ ३-३-६॥
tapasā cāpi me prāptā brahmaṇo hi prasādajā |
śastreṇāvadhyatā loke'cchedyābhedyatvameva ca || 3-3-6||

RMY 3-3-7

उत्सृज्य प्रमदामेनामनपेक्षौ यथागतम् ।
त्वरमाणौ पालयेथां न वां जीवितमाददे ॥ ३-३-७॥
utsṛjya pramadāmenāmanapekṣau yathāgatam |
tvaramāṇau pālayethāṃ na vāṃ jīvitamādade || 3-3-7||

RMY 3-3-8

तं रामः प्रत्युवाचेदं कोपसंरक्तलोचनः ।
राक्षसं विकृताकारं विराधं पापचेतसं ॥ ३-३-८॥
taṃ rāmaḥ pratyuvācedaṃ kopasaṃraktalocanaḥ |
rākṣasaṃ vikṛtākāraṃ virādhaṃ pāpacetasaṃ || 3-3-8||

RMY 3-3-9

क्षुद्र धिक्त्वां तु हीनार्थं मृत्युमन्वेषसे ध्रुवम् ।
रणे संप्राप्स्यसे तिष्ठ न मे जीवन्गमिष्यसि ॥ ३-३-९॥
kṣudra dhiktvāṃ tu hīnārthaṃ mṛtyumanveṣase dhruvam |
raṇe saṃprāpsyase tiṣṭha na me jīvangamiṣyasi || 3-3-9||

RMY 3-3-10

ततः सज्यं धनुः कृत्वा रामः सुनिशिताञ्शरान् ।
सुशीघ्रमभिसंधाय राक्षसं निजघान ह ॥ ३-३-१०॥
tataḥ sajyaṃ dhanuḥ kṛtvā rāmaḥ suniśitāñśarān |
suśīghramabhisaṃdhāya rākṣasaṃ nijaghāna ha || 3-3-10||

RMY 3-3-11

धनुषा ज्यागुणवता सप्तबाणान्मुमोच ह ।
रुक्मपुङ्खान्महावेगान्सुपर्णानिलतुल्यगान् ॥ ३-३-११॥
dhanuṣā jyāguṇavatā saptabāṇānmumoca ha |
rukmapuṅkhānmahāvegānsuparṇānilatulyagān || 3-3-11||

RMY 3-3-12

ते शरीरं विराधस्य भित्त्वा बर्हिणवाससः ।
निपेतुः शोणितादिग्धा धरण्यां पावकोपमाः ॥ ३-३-१२॥
te śarīraṃ virādhasya bhittvā barhiṇavāsasaḥ |
nipetuḥ śoṇitādigdhā dharaṇyāṃ pāvakopamāḥ || 3-3-12||

RMY 3-3-13

स विनद्य महानादं शूलं शक्रध्वजोपमम् ।
प्रगृह्याशोभत तदा व्यात्तानन इवान्तकः ॥ ३-३-१३॥
sa vinadya mahānādaṃ śūlaṃ śakradhvajopamam |
pragṛhyāśobhata tadā vyāttānana ivāntakaḥ || 3-3-13||

RMY 3-3-14

तच्छूलं वज्रसंकाशं गगने ज्वलनोपमम् ।
द्वाभ्यां शराभ्यां चिच्छेद रामः शस्त्रभृतां वरः ॥ ३-३-१४॥
tacchūlaṃ vajrasaṃkāśaṃ gagane jvalanopamam |
dvābhyāṃ śarābhyāṃ ciccheda rāmaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ || 3-3-14||

RMY 3-3-15

तस्य रौद्रस्य सौमित्रिर्बाहुं सव्यं बभञ्ज ह ।
रामस्तु दक्षिणं बाहुं तरसा तस्य रक्षसः ॥ ३-३-१५॥
tasya raudrasya saumitrirbāhuṃ savyaṃ babhañja ha |
rāmastu dakṣiṇaṃ bāhuṃ tarasā tasya rakṣasaḥ || 3-3-15||

RMY 3-3-16

स भग्नबाहुः संविग्नो निपपाताशु राक्षसः ।
धरण्यां मेघसंकाशो वज्रभिन्न इवाचलः ।
इदं प्रोवाच काकुत्स्थं विराधः पुरुषर्षभम् ॥ ३-३-१६॥
sa bhagnabāhuḥ saṃvigno nipapātāśu rākṣasaḥ |
dharaṇyāṃ meghasaṃkāśo vajrabhinna ivācalaḥ |
idaṃ provāca kākutsthaṃ virādhaḥ puruṣarṣabham || 3-3-16||

RMY 3-3-17

कौसल्या सुप्रजास्तात रामस्त्वं विदितो मया ।
वैदेही च महाभागा लक्ष्मणश्च महायशाः ॥ ३-३-१७॥
kausalyā suprajāstāta rāmastvaṃ vidito mayā |
vaidehī ca mahābhāgā lakṣmaṇaśca mahāyaśāḥ || 3-3-17||

RMY 3-3-18

अभिशापादहं घोरां प्रविष्टो राक्षसीं तनुम् ।
तुम्बुरुर्नाम गन्धर्वः शप्तो वैश्वरणेन हि ॥ ३-३-१८॥
abhiśāpādahaṃ ghorāṃ praviṣṭo rākṣasīṃ tanum |
tumbururnāma gandharvaḥ śapto vaiśvaraṇena hi || 3-3-18||

RMY 3-3-19

प्रसाद्यमानश्च मया सोऽब्रवीन्मां महायशाः ।
यदा दाशरथी रामस्त्वां वधिष्यति संयुगे ॥ ३-३-१९॥
prasādyamānaśca mayā so'bravīnmāṃ mahāyaśāḥ |
yadā dāśarathī rāmastvāṃ vadhiṣyati saṃyuge || 3-3-19||

RMY 3-3-20

तदा प्रकृतिमापन्नो भवान्स्वर्गं गमिष्यति ।
इति वैश्रवणो राजा रम्भासक्तमुवाच ह ॥ ३-३-२०॥
tadā prakṛtimāpanno bhavānsvargaṃ gamiṣyati |
iti vaiśravaṇo rājā rambhāsaktamuvāca ha || 3-3-20||

RMY 3-3-21

अनुपस्थीयमानो मां संक्रुद्धो व्यजहार ह ।
तव प्रसादान्मुक्तोऽहमभिशापात्सुदारुणात् ।
भवनं स्वं गमिष्यामि स्वस्ति वोऽस्तु परंतप ॥ ३-३-२१॥
anupasthīyamāno māṃ saṃkruddho vyajahāra ha |
tava prasādānmukto'hamabhiśāpātsudāruṇāt |
bhavanaṃ svaṃ gamiṣyāmi svasti vo'stu paraṃtapa || 3-3-21||

RMY 3-3-22

इतो वसति धर्मात्मा शरभङ्गः प्रतापवान् ।
अध्यर्धयोजने तात महर्षिः सूर्यसंनिभः ॥ ३-३-२२॥
ito vasati dharmātmā śarabhaṅgaḥ pratāpavān |
adhyardhayojane tāta maharṣiḥ sūryasaṃnibhaḥ || 3-3-22||

RMY 3-3-23

तं क्षिप्रमभिगच्छ त्वं स ते श्रेयो विधास्यति ।
अवटे चापि मां राम निक्षिप्य कुशली व्रज ॥ ३-३-२३॥
taṃ kṣipramabhigaccha tvaṃ sa te śreyo vidhāsyati |
avaṭe cāpi māṃ rāma nikṣipya kuśalī vraja || 3-3-23||

RMY 3-3-24

रक्षसां गतसत्त्वानामेष धर्मः सनातनः ।
अवटे ये निधीयन्ते तेषां लोकाः सनातनाः ॥ ३-३-२४॥
rakṣasāṃ gatasattvānāmeṣa dharmaḥ sanātanaḥ |
avaṭe ye nidhīyante teṣāṃ lokāḥ sanātanāḥ || 3-3-24||

RMY 3-3-25

एवमुक्त्वा तु काकुत्स्थं विराधः शरपीडितः ।
बभूव स्वर्गसंप्राप्तो न्यस्तदेहो महाबलः ॥ ३-३-२५॥
evamuktvā tu kākutsthaṃ virādhaḥ śarapīḍitaḥ |
babhūva svargasaṃprāpto nyastadeho mahābalaḥ || 3-3-25||

RMY 3-3-26

तं मुक्तकण्ठमुत्क्षिप्य शङ्कुकर्णं महास्वनम् ।
विराधं प्राक्षिपच्छ्वभ्रे नदन्तं भैरवस्वनम् ॥ ३-३-२६॥
taṃ muktakaṇṭhamutkṣipya śaṅkukarṇaṃ mahāsvanam |
virādhaṃ prākṣipacchvabhre nadantaṃ bhairavasvanam || 3-3-26||

RMY 3-3-27

ततस्तु तौ काञ्चनचित्रकार्मुकौ निहत्य रक्षः परिगृह्य मैथिलीम् ।
विजह्रतुस्तौ मुदितौ महावने दिवि स्थितौ चन्द्रदिवाकराविव ॥ ३-३-२७॥
tatastu tau kāñcanacitrakārmukau nihatya rakṣaḥ parigṛhya maithilīm |
vijahratustau muditau mahāvane divi sthitau candradivākarāviva || 3-3-27||

Sarga: 4/71 (36)

RMY 3-4-1

हत्वा तु तं भीमबलं विराधं राक्षसं वने ।
ततः सीतां परिष्वज्य समाश्वास्य च वीर्यवान् ।
अब्रवील्लक्ष्मणां रामो भ्रातरं दीप्ततेजसं ॥ ३-४-१॥
hatvā tu taṃ bhīmabalaṃ virādhaṃ rākṣasaṃ vane |
tataḥ sītāṃ pariṣvajya samāśvāsya ca vīryavān |
abravīllakṣmaṇāṃ rāmo bhrātaraṃ dīptatejasaṃ || 3-4-1||

RMY 3-4-2

कष्टं वनमिदं दुर्गं न च स्मो वनगोचराः ।
अभिगच्छामहे शीघ्रं शरभङ्गं तपोधनम् ॥ ३-४-२॥
kaṣṭaṃ vanamidaṃ durgaṃ na ca smo vanagocarāḥ |
abhigacchāmahe śīghraṃ śarabhaṅgaṃ tapodhanam || 3-4-2||

RMY 3-4-3

आश्रमं शरभङ्गस्य राघवोऽभिजगाम ह ॥ ३-४-३॥
āśramaṃ śarabhaṅgasya rāghavo'bhijagāma ha || 3-4-3||

RMY 3-4-4

तस्य देवप्रभावस्य तपसा भावितात्मनः ।
समीपे शरभङ्गस्य ददर्श महदद्भुतम् ॥ ३-४-४॥
tasya devaprabhāvasya tapasā bhāvitātmanaḥ |
samīpe śarabhaṅgasya dadarśa mahadadbhutam || 3-4-4||

RMY 3-4-5

विभ्राजमानं वपुषा सूर्यवैश्वानरोपमम् ।
असंस्पृशन्तं वसुधां ददर्श विबुधेश्वरम् ॥ ३-४-५॥
vibhrājamānaṃ vapuṣā sūryavaiśvānaropamam |
asaṃspṛśantaṃ vasudhāṃ dadarśa vibudheśvaram || 3-4-5||

RMY 3-4-6

सुप्रभाभरणं देवं विरजोऽम्बरधारिणम् ।
तद्विधैरेव बहुभिः पूज्यमानं महात्मभिः ॥ ३-४-६॥
suprabhābharaṇaṃ devaṃ virajo'mbaradhāriṇam |
tadvidhaireva bahubhiḥ pūjyamānaṃ mahātmabhiḥ || 3-4-6||

RMY 3-4-7

हरिभिर्वाजिभिर्युक्तमन्तरिक्षगतं रथम् ।
ददर्शादूरतस्तस्य तरुणादित्यसंनिभम् ॥ ३-४-७॥
haribhirvājibhiryuktamantarikṣagataṃ ratham |
dadarśādūratastasya taruṇādityasaṃnibham || 3-4-7||

RMY 3-4-8

पाण्डुराभ्रघनप्रख्यं चन्द्रमण्डलसंनिभम् ।
अपश्यद्विमलं छत्रं चित्रमाल्योपशोभितम् ॥ ३-४-८॥
pāṇḍurābhraghanaprakhyaṃ candramaṇḍalasaṃnibham |
apaśyadvimalaṃ chatraṃ citramālyopaśobhitam || 3-4-8||

RMY 3-4-9

चामरव्यजने चाग्र्ये रुक्मदण्डे महाधने ।
गृहीते वननारीभ्यां धूयमाने च मूर्धनि ॥ ३-४-९॥
cāmaravyajane cāgrye rukmadaṇḍe mahādhane |
gṛhīte vananārībhyāṃ dhūyamāne ca mūrdhani || 3-4-9||

RMY 3-4-10

गन्धर्वामरसिद्धाश्च बहवः परमर्षयः ।
अन्तरिक्षगतं देवं वाग्भिरग्र्याभिरीडिरे ॥ ३-४-१०॥
gandharvāmarasiddhāśca bahavaḥ paramarṣayaḥ |
antarikṣagataṃ devaṃ vāgbhiragryābhirīḍire || 3-4-10||

RMY 3-4-11

दृष्ट्वा शतक्रतुं तत्र रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ।
ये हयाः पुरुहूतस्य पुरा शक्रस्य नः श्रुताः ।
अन्तरिक्षगता दिव्यास्त इमे हरयो ध्रुवम् ॥ ३-४-११॥
dṛṣṭvā śatakratuṃ tatra rāmo lakṣmaṇamabravīt |
ye hayāḥ puruhūtasya purā śakrasya naḥ śrutāḥ |
antarikṣagatā divyāsta ime harayo dhruvam || 3-4-11||

RMY 3-4-12

इमे च पुरुषव्याघ्र ये तिष्ठन्त्यभितो रथम् ।
शतं शतं कुण्डलिनो युवानः खड्गपाणयः ॥ ३-४-१२॥
ime ca puruṣavyāghra ye tiṣṭhantyabhito ratham |
śataṃ śataṃ kuṇḍalino yuvānaḥ khaḍgapāṇayaḥ || 3-4-12||

RMY 3-4-13

उरोदेशेषु सर्वेषां हारा ज्वलनसंनिभाः ।
रूपं बिभ्रति सौमित्रे पञ्चविंशतिवार्षिकम् ॥ ३-४-१३॥
urodeśeṣu sarveṣāṃ hārā jvalanasaṃnibhāḥ |
rūpaṃ bibhrati saumitre pañcaviṃśativārṣikam || 3-4-13||

RMY 3-4-14

एतद्धि किल देवानां वयो भवति नित्यदा ।
यथेमे पुरुषव्याघ्रा दृश्यन्ते प्रियदर्शनाः ॥ ३-४-१४॥
etaddhi kila devānāṃ vayo bhavati nityadā |
yatheme puruṣavyāghrā dṛśyante priyadarśanāḥ || 3-4-14||

RMY 3-4-15

इहैव सह वैदेह्या मुहूर्तं तिष्ठ लक्ष्मण ।
यावज्जनाम्यहं व्यक्तं क एष द्युतिमान्रथे ॥ ३-४-१५॥
ihaiva saha vaidehyā muhūrtaṃ tiṣṭha lakṣmaṇa |
yāvajjanāmyahaṃ vyaktaṃ ka eṣa dyutimānrathe || 3-4-15||

RMY 3-4-16

तमेवमुक्त्वा सौमित्रिमिहैव स्थीयतामिति ।
अभिचक्राम काकुत्स्थः शरभङ्गाश्रमं प्रति ॥ ३-४-१६॥
tamevamuktvā saumitrimihaiva sthīyatāmiti |
abhicakrāma kākutsthaḥ śarabhaṅgāśramaṃ prati || 3-4-16||

RMY 3-4-17

ततः समभिगच्छन्तं प्रेक्ष्य रामं शचीपतिः ।
शरभङ्गमनुज्ञाप्य विबुधानिदमब्रवीत् ॥ ३-४-१७॥
tataḥ samabhigacchantaṃ prekṣya rāmaṃ śacīpatiḥ |
śarabhaṅgamanujñāpya vibudhānidamabravīt || 3-4-17||

RMY 3-4-18

इहोपयात्यसौ रामो यावन्मां नाभिभाषते ।
निष्ठां नयत तावत्तु ततो मां द्रष्टुमर्हति ॥ ३-४-१८॥
ihopayātyasau rāmo yāvanmāṃ nābhibhāṣate |
niṣṭhāṃ nayata tāvattu tato māṃ draṣṭumarhati || 3-4-18||

RMY 3-4-19

जितवन्तं कृतार्थं च द्रष्टाहमचिरादिमम् ।
कर्म ह्यनेन कर्तव्यं महदन्यैः सुदुष्करम् ॥ ३-४-१९॥
jitavantaṃ kṛtārthaṃ ca draṣṭāhamacirādimam |
karma hyanena kartavyaṃ mahadanyaiḥ suduṣkaram || 3-4-19||

RMY 3-4-20

इति वज्री तमामन्त्र्य मानयित्वा च तापसं ।
रथेन हरियुक्तेन ययौ दिवमरिंदमः ॥ ३-४-२०॥
iti vajrī tamāmantrya mānayitvā ca tāpasaṃ |
rathena hariyuktena yayau divamariṃdamaḥ || 3-4-20||

RMY 3-4-21

प्रयाते तु सहस्राक्षे राघवः सपरिच्छदः ।
अग्निहोत्रमुपासीनं शरभङ्गमुपागमत् ॥ ३-४-२१॥
prayāte tu sahasrākṣe rāghavaḥ saparicchadaḥ |
agnihotramupāsīnaṃ śarabhaṅgamupāgamat || 3-4-21||

RMY 3-4-22

तस्य पादौ च संगृह्य रामः सीता च लक्ष्मणः ।
निषेदुस्तदनुज्ञाता लब्धवासा निमन्त्रिताः ॥ ३-४-२२॥
tasya pādau ca saṃgṛhya rāmaḥ sītā ca lakṣmaṇaḥ |
niṣedustadanujñātā labdhavāsā nimantritāḥ || 3-4-22||

RMY 3-4-23

ततः शक्रोपयानं तु पर्यपृच्छत्स राघवः ।
शरभङ्गश्च तत्सर्वं राघवाय न्यवेदयत् ॥ ३-४-२३॥
tataḥ śakropayānaṃ tu paryapṛcchatsa rāghavaḥ |
śarabhaṅgaśca tatsarvaṃ rāghavāya nyavedayat || 3-4-23||

RMY 3-4-24

मामेष वरदो राम ब्रह्मलोकं निनीषति ।
जितमुग्रेण तपसा दुष्प्रापमकृतात्मभिः ॥ ३-४-२४॥
māmeṣa varado rāma brahmalokaṃ ninīṣati |
jitamugreṇa tapasā duṣprāpamakṛtātmabhiḥ || 3-4-24||

RMY 3-4-25

अहं ज्ञात्वा नरव्याघ्र वर्तमानमदूरतः ।
ब्रह्मलोकं न गच्छामि त्वामदृष्ट्वा प्रियातिथिम् ॥ ३-४-२५॥
ahaṃ jñātvā naravyāghra vartamānamadūrataḥ |
brahmalokaṃ na gacchāmi tvāmadṛṣṭvā priyātithim || 3-4-25||

RMY 3-4-26

समागम्य गमिष्यामि त्रिदिवं देवसेवितम् ।
अक्षया नरशार्दूल जिता लोका मया शुभाः ।
ब्राह्म्याश्च नाकपृष्ठ्याश्च प्रतिगृह्णीष्व मामकान् ॥ ३-४-२६॥
samāgamya gamiṣyāmi tridivaṃ devasevitam |
akṣayā naraśārdūla jitā lokā mayā śubhāḥ |
brāhmyāśca nākapṛṣṭhyāśca pratigṛhṇīṣva māmakān || 3-4-26||

RMY 3-4-27

एवमुक्तो नरव्याघ्रः सर्वशास्त्रविशारदः ।
ऋषिणा शरभङ्गेन राघवो वाक्यमब्रवीत् ॥ ३-४-२७॥
evamukto naravyāghraḥ sarvaśāstraviśāradaḥ |
ṛṣiṇā śarabhaṅgena rāghavo vākyamabravīt || 3-4-27||

RMY 3-4-28

अहमेवाहरिष्यामि सर्वाँल्लोकान्महामुने ।
आवासं त्वहमिच्छामि प्रदिष्टमिह कानने ॥ ३-४-२८॥
ahamevāhariṣyāmi sarvā~llokānmahāmune |
āvāsaṃ tvahamicchāmi pradiṣṭamiha kānane || 3-4-28||

RMY 3-4-29

राघवेणैवमुक्तस्तु शक्रतुल्यबलेन वै ।
शरभङ्गो महाप्राज्ञः पुनरेवाब्रवीद्वचः ॥ ३-४-२९॥
rāghaveṇaivamuktastu śakratulyabalena vai |
śarabhaṅgo mahāprājñaḥ punarevābravīdvacaḥ || 3-4-29||

RMY 3-4-30

सुतीक्ष्णमभिगच्छ त्वं शुचौ देशे तपस्विनम् ।
रमणीये वनोद्देशे स ते वासं विधास्यति ॥ ३-४-३०॥
sutīkṣṇamabhigaccha tvaṃ śucau deśe tapasvinam |
ramaṇīye vanoddeśe sa te vāsaṃ vidhāsyati || 3-4-30||

RMY 3-4-31

एष पन्था नरव्याघ्र मुहूर्तं पश्य तात माम् ।
यावज्जहामि गात्राणि जीर्णं त्वचमिवोरगः ॥ ३-४-३१॥
eṣa panthā naravyāghra muhūrtaṃ paśya tāta mām |
yāvajjahāmi gātrāṇi jīrṇaṃ tvacamivoragaḥ || 3-4-31||

RMY 3-4-32

ततोऽग्निं स समाधाय हुत्वा चाज्येन मन्त्रवित् ।
शरभङ्गो महातेजाः प्रविवेश हुताशनम् ॥ ३-४-३२॥
tato'gniṃ sa samādhāya hutvā cājyena mantravit |
śarabhaṅgo mahātejāḥ praviveśa hutāśanam || 3-4-32||

RMY 3-4-33

तस्य रोमाणि केशांश्च ददाहाग्निर्महात्मनः ।
जीर्णं त्वचं तथास्थीनि यच्च मांसं च शोणितम् ॥ ३-४-३३॥
tasya romāṇi keśāṃśca dadāhāgnirmahātmanaḥ |
jīrṇaṃ tvacaṃ tathāsthīni yacca māṃsaṃ ca śoṇitam || 3-4-33||

RMY 3-4-34

स च पावकसंकाशः कुमारः समपद्यत ।
उत्थायाग्निचयात्तस्माच्छरभङ्गो व्यरोचत ॥ ३-४-३४॥
sa ca pāvakasaṃkāśaḥ kumāraḥ samapadyata |
utthāyāgnicayāttasmāccharabhaṅgo vyarocata || 3-4-34||

RMY 3-4-35

स लोकानाहिताग्नीनामृषीणां च महात्मनाम् ।
देवानां च व्यतिक्रम्य ब्रह्मलोकं व्यरोहत ॥ ३-४-३५॥
sa lokānāhitāgnīnāmṛṣīṇāṃ ca mahātmanām |
devānāṃ ca vyatikramya brahmalokaṃ vyarohata || 3-4-35||

RMY 3-4-36

स पुण्यकर्मा भुवने द्विजर्षभः पितामहं सानुचरं ददर्श ह ।
पितामहश्चापि समीक्ष्य तं द्विजं ननन्द सुस्वागतमित्युवाच ह ॥ ३-४-३६॥
sa puṇyakarmā bhuvane dvijarṣabhaḥ pitāmahaṃ sānucaraṃ dadarśa ha |
pitāmahaścāpi samīkṣya taṃ dvijaṃ nananda susvāgatamityuvāca ha || 3-4-36||

Sarga: 5/71 (21)

RMY 3-5-1

शरभङ्गे दिवं प्राप्ते मुनिसंघाः समागताः ।
अभ्यगच्छन्त काकुत्स्थं रामं ज्वलिततेजसं ॥ ३-५-१॥
śarabhaṅge divaṃ prāpte munisaṃghāḥ samāgatāḥ |
abhyagacchanta kākutsthaṃ rāmaṃ jvalitatejasaṃ || 3-5-1||

RMY 3-5-2

वैखानसा वालखिल्याः संप्रक्षाला मरीचिपाः ।
अश्मकुट्टाश्च बहवः पत्राहाराश्च तापसाः ॥ ३-५-२॥
vaikhānasā vālakhilyāḥ saṃprakṣālā marīcipāḥ |
aśmakuṭṭāśca bahavaḥ patrāhārāśca tāpasāḥ || 3-5-2||

RMY 3-5-3

दन्तोलूखलिनश्चैव तथैवोन्मज्जकाः परे ।
मुनयः सलिलाहारा वायुभक्षास्तथापरे ॥ ३-५-३॥
dantolūkhalinaścaiva tathaivonmajjakāḥ pare |
munayaḥ salilāhārā vāyubhakṣāstathāpare || 3-5-3||

RMY 3-5-4

आकाशनिलयाश्चैव तथा स्थण्डिलशायिनः ।
तथोर्ध्ववासिनो दान्तास्तथार्द्रपटवाससः ॥ ३-५-४॥
ākāśanilayāścaiva tathā sthaṇḍilaśāyinaḥ |
tathordhvavāsino dāntāstathārdrapaṭavāsasaḥ || 3-5-4||

RMY 3-5-5

सजपाश्च तपोनित्यास्तथा पञ्चतपोऽन्विताः ।
सर्वे ब्राह्म्या श्रिया जुष्टा दृढयोगसमाहिताः ।
शरभङ्गाश्रमे राममभिजग्मुश्च तापसाः ॥ ३-५-५॥
sajapāśca taponityāstathā pañcatapo'nvitāḥ |
sarve brāhmyā śriyā juṣṭā dṛḍhayogasamāhitāḥ |
śarabhaṅgāśrame rāmamabhijagmuśca tāpasāḥ || 3-5-5||

RMY 3-5-6

अभिगम्य च धर्मज्ञा रामं धर्मभृतां वरम् ।
ऊचुः परमधर्मज्ञमृषिसंघाः समाहिताः ॥ ३-५-६॥
abhigamya ca dharmajñā rāmaṃ dharmabhṛtāṃ varam |
ūcuḥ paramadharmajñamṛṣisaṃghāḥ samāhitāḥ || 3-5-6||

RMY 3-5-7

त्वमिक्ष्वाकुकुलस्यास्य पृथिव्याश्च महारथः ।
प्रधानश्चासि नाथश्च देवानां मघवानिव ॥ ३-५-७॥
tvamikṣvākukulasyāsya pṛthivyāśca mahārathaḥ |
pradhānaścāsi nāthaśca devānāṃ maghavāniva || 3-5-7||

RMY 3-5-8

विश्रुतस्त्रिषु लोकेषु यशसा विक्रमेण च ।
पितृव्रतत्वं सत्यं च त्वयि धर्मश्च पुष्कलः ॥ ३-५-८॥
viśrutastriṣu lokeṣu yaśasā vikrameṇa ca |
pitṛvratatvaṃ satyaṃ ca tvayi dharmaśca puṣkalaḥ || 3-5-8||

RMY 3-5-9

त्वामासाद्य महात्मानं धर्मज्ञं धर्मवत्सलम् ।
अर्थित्वान्नाथ वक्ष्यामस्तच्च नः क्षन्तुमर्हसि ॥ ३-५-९॥
tvāmāsādya mahātmānaṃ dharmajñaṃ dharmavatsalam |
arthitvānnātha vakṣyāmastacca naḥ kṣantumarhasi || 3-5-9||

RMY 3-5-10

अधार्मस्तु महांस्तात भवेत्तस्य महीपतेः ।
यो हरेद्बलिषड्भागं न च रक्षति पुत्रवत् ॥ ३-५-१०॥
adhārmastu mahāṃstāta bhavettasya mahīpateḥ |
yo haredbaliṣaḍbhāgaṃ na ca rakṣati putravat || 3-5-10||

RMY 3-5-11

युञ्जानः स्वानिव प्राणान्प्राणैरिष्टान्सुतानिव ।
नित्ययुक्तः सदा रक्षन्सर्वान्विषयवासिनः ॥ ३-५-११॥
yuñjānaḥ svāniva prāṇānprāṇairiṣṭānsutāniva |
nityayuktaḥ sadā rakṣansarvānviṣayavāsinaḥ || 3-5-11||

RMY 3-5-12

प्राप्नोति शाश्वतीं राम कीर्तिं स बहुवार्षिकीम् ।
ब्रह्मणः स्थानमासाद्य तत्र चापि महीयते ॥ ३-५-१२॥
prāpnoti śāśvatīṃ rāma kīrtiṃ sa bahuvārṣikīm |
brahmaṇaḥ sthānamāsādya tatra cāpi mahīyate || 3-5-12||

RMY 3-5-13

यत्करोति परं धर्मं मुनिर्मूलफलाशनः ।
तत्र राज्ञश्चतुर्भागः प्रजा धर्मेण रक्षतः ॥ ३-५-१३॥
yatkaroti paraṃ dharmaṃ munirmūlaphalāśanaḥ |
tatra rājñaścaturbhāgaḥ prajā dharmeṇa rakṣataḥ || 3-5-13||

RMY 3-5-14

सोऽयं ब्राह्मणभूयिष्ठो वानप्रस्थगणो महान् ।
त्वन्नाथोऽनाथवद्राम राक्षसैर्वध्यते भृशम् ॥ ३-५-१४॥
so'yaṃ brāhmaṇabhūyiṣṭho vānaprasthagaṇo mahān |
tvannātho'nāthavadrāma rākṣasairvadhyate bhṛśam || 3-5-14||

RMY 3-5-15

एहि पश्य शरीराणि मुनीनां भावितात्मनाम् ।
हतानां राक्षसैर्घोरैर्बहूनां बहुधा वने ॥ ३-५-१५॥
ehi paśya śarīrāṇi munīnāṃ bhāvitātmanām |
hatānāṃ rākṣasairghorairbahūnāṃ bahudhā vane || 3-5-15||

RMY 3-5-16

पम्पानदीनिवासानामनुमन्दाकिनीमपि ।
चित्रकूटालयानां च क्रियते कदनं महत् ॥ ३-५-१६॥
pampānadīnivāsānāmanumandākinīmapi |
citrakūṭālayānāṃ ca kriyate kadanaṃ mahat || 3-5-16||

RMY 3-5-17

एवं वयं न मृष्यामो विप्रकारं तपस्विनम् ।
क्रियमाणं वने घोरं रक्षोभिर्भीमकर्मभिः ॥ ३-५-१७॥
evaṃ vayaṃ na mṛṣyāmo viprakāraṃ tapasvinam |
kriyamāṇaṃ vane ghoraṃ rakṣobhirbhīmakarmabhiḥ || 3-5-17||

RMY 3-5-18

ततस्त्वां शरणार्थं च शरण्यं समुपस्थिताः ।
परिपालय नो राम वध्यमानान्निशाचरैः ॥ ३-५-१८॥
tatastvāṃ śaraṇārthaṃ ca śaraṇyaṃ samupasthitāḥ |
paripālaya no rāma vadhyamānānniśācaraiḥ || 3-5-18||

RMY 3-5-19

एतच्छ्रुत्वा तु काकुत्स्थस्तापसानां तपस्विनाम् ।
इदं प्रोवाच धर्मात्मा सर्वानेव तपस्विनः ।
नैवमर्हथ मां वक्तुमाज्ञाप्योऽहं तपस्विनम् ॥ ३-५-१९॥
etacchrutvā tu kākutsthastāpasānāṃ tapasvinām |
idaṃ provāca dharmātmā sarvāneva tapasvinaḥ |
naivamarhatha māṃ vaktumājñāpyo'haṃ tapasvinam || 3-5-19||

RMY 3-5-20

भवतामर्थसिद्ध्यर्थमागतोऽहं यदृच्छया ।
तस्य मेऽयं वने वासो भविष्यति महाफलः ।
तपस्विनां रणे शत्रून्हन्तुमिच्छामि राक्षसान् ॥ ३-५-२०॥
bhavatāmarthasiddhyarthamāgato'haṃ yadṛcchayā |
tasya me'yaṃ vane vāso bhaviṣyati mahāphalaḥ |
tapasvināṃ raṇe śatrūnhantumicchāmi rākṣasān || 3-5-20||

RMY 3-5-21

दत्त्वा वरं चापि तपोधनानां धर्मे धृतात्मा सहलक्ष्मणेन ।
तपोधनैश्चापि सहार्य वृत्तः सुतीष्क्णमेवाभिजगाम वीरः ॥ ३-५-२१॥
dattvā varaṃ cāpi tapodhanānāṃ dharme dhṛtātmā sahalakṣmaṇena |
tapodhanaiścāpi sahārya vṛttaḥ sutīṣkṇamevābhijagāma vīraḥ || 3-5-21||

Sarga: 6/71 (22)

RMY 3-6-1

रामस्तु सहितो भ्रात्रा सीतया च परंतपः ।
सुतीक्ष्णस्याश्रमपदं जगाम सह तैर्द्विजैः ॥ ३-६-१॥
rāmastu sahito bhrātrā sītayā ca paraṃtapaḥ |
sutīkṣṇasyāśramapadaṃ jagāma saha tairdvijaiḥ || 3-6-1||

RMY 3-6-2

स गत्वा दूरमध्वानं नदीस्तीर्त्व बहूदकाः ।
ददर्श विपुलं शैलं महामेघमिवोन्नतम् ॥ ३-६-२॥
sa gatvā dūramadhvānaṃ nadīstīrtva bahūdakāḥ |
dadarśa vipulaṃ śailaṃ mahāmeghamivonnatam || 3-6-2||

RMY 3-6-3

ततस्तदिक्ष्वाकुवरौ सततं विविधैर्द्रुमैः ।
काननं तौ विविशतुः सीतया सह राघवौ ॥ ३-६-३॥
tatastadikṣvākuvarau satataṃ vividhairdrumaiḥ |
kānanaṃ tau viviśatuḥ sītayā saha rāghavau || 3-6-3||

RMY 3-6-4

प्रविष्टस्तु वनं घोरं बहुपुष्पफलद्रुमम् ।
ददर्शाश्रममेकान्ते चीरमालापरिष्कृतम् ॥ ३-६-४॥
praviṣṭastu vanaṃ ghoraṃ bahupuṣpaphaladrumam |
dadarśāśramamekānte cīramālāpariṣkṛtam || 3-6-4||

RMY 3-6-5

तत्र तापसमासीनं मलपङ्कजटाधरम् ।
रामः सुतीक्ष्णं विधिवत्तपोवृद्धमभाषत ॥ ३-६-५॥
tatra tāpasamāsīnaṃ malapaṅkajaṭādharam |
rāmaḥ sutīkṣṇaṃ vidhivattapovṛddhamabhāṣata || 3-6-5||

RMY 3-6-6

रामोऽहमस्मि भगवन्भवन्तं द्रष्टुमागतः ।
तन्माभिवद धर्मज्ञ महर्षे सत्यविक्रम ॥ ३-६-६॥
rāmo'hamasmi bhagavanbhavantaṃ draṣṭumāgataḥ |
tanmābhivada dharmajña maharṣe satyavikrama || 3-6-6||

RMY 3-6-7

स निरीक्ष्य ततो वीरं रामं धर्मभृतां वरम् ।
समाश्लिष्य च बाहुभ्यामिदं वचनमब्रवीत् ॥ ३-६-७॥
sa nirīkṣya tato vīraṃ rāmaṃ dharmabhṛtāṃ varam |
samāśliṣya ca bāhubhyāmidaṃ vacanamabravīt || 3-6-7||

RMY 3-6-8

स्वागतं खलु ते वीर राम धर्मभृतां वर ।
आश्रमोऽयं त्वयाक्रान्तः सनाथ इव साम्प्रतम् ॥ ३-६-८॥
svāgataṃ khalu te vīra rāma dharmabhṛtāṃ vara |
āśramo'yaṃ tvayākrāntaḥ sanātha iva sāmpratam || 3-6-8||

RMY 3-6-9

प्रतीक्षमाणस्त्वामेव नारोहेऽहं महायशः ।
देवलोकमितो वीर देहं त्यक्त्वा महीतले ॥ ३-६-९॥
pratīkṣamāṇastvāmeva nārohe'haṃ mahāyaśaḥ |
devalokamito vīra dehaṃ tyaktvā mahītale || 3-6-9||

RMY 3-6-10

चित्रकूटमुपादाय राज्यभ्रष्टोऽसि मे श्रुतः ।
इहोपयातः काकुत्स्थो देवराजः शतक्रतुः ।
सर्वाँल्लोकाञ्जितानाह मम पुण्येन कर्मणा ॥ ३-६-१०॥
citrakūṭamupādāya rājyabhraṣṭo'si me śrutaḥ |
ihopayātaḥ kākutstho devarājaḥ śatakratuḥ |
sarvā~llokāñjitānāha mama puṇyena karmaṇā || 3-6-10||

RMY 3-6-11

तेषु देवर्षिजुष्टेषु जितेषु तपसा मया ।
मत्प्रसादात्सभार्यस्त्वं विहरस्व सलक्ष्मणः ॥ ३-६-११॥
teṣu devarṣijuṣṭeṣu jiteṣu tapasā mayā |
matprasādātsabhāryastvaṃ viharasva salakṣmaṇaḥ || 3-6-11||

RMY 3-6-12

तमुग्रतपसं दीप्तं महर्षिं सत्यवादिनम् ।
प्रत्युवाचात्मवान्रामो ब्रह्माणमिव वासवः ॥ ३-६-१२॥
tamugratapasaṃ dīptaṃ maharṣiṃ satyavādinam |
pratyuvācātmavānrāmo brahmāṇamiva vāsavaḥ || 3-6-12||

RMY 3-6-13

अहमेवाहरिष्यामि स्वयं लोकान्महामुने ।
आवासं त्वहमिच्छामि प्रदिष्टमिह कानने ॥ ३-६-१३॥
ahamevāhariṣyāmi svayaṃ lokānmahāmune |
āvāsaṃ tvahamicchāmi pradiṣṭamiha kānane || 3-6-13||

RMY 3-6-14

भवान्सर्वत्र कुशलः सर्वभूतहिते रतः ।
आख्यातः शरभङ्गेन गौतमेन महात्मना ॥ ३-६-१४॥
bhavānsarvatra kuśalaḥ sarvabhūtahite rataḥ |
ākhyātaḥ śarabhaṅgena gautamena mahātmanā || 3-6-14||

RMY 3-6-15

एवमुक्तस्तु रामेण महर्षिर्लोकविश्रुतः ।
अब्रवीन्मधुरं वाक्यं हर्षेण महताप्लुतः ॥ ३-६-१५॥
evamuktastu rāmeṇa maharṣirlokaviśrutaḥ |
abravīnmadhuraṃ vākyaṃ harṣeṇa mahatāplutaḥ || 3-6-15||

RMY 3-6-16

अयमेवाश्रमो राम गुणवान्रम्यतामिह ।
ऋषिसंघानुचरितः सदा मूलफलैर्युतः ॥ ३-६-१६॥
ayamevāśramo rāma guṇavānramyatāmiha |
ṛṣisaṃghānucaritaḥ sadā mūlaphalairyutaḥ || 3-6-16||

RMY 3-6-17

इममाश्रममागम्य मृगसंघा महायशाः ।
अटित्वा प्रतिगच्छन्ति लोभयित्वाकुतोभयाः ॥ ३-६-१७॥
imamāśramamāgamya mṛgasaṃghā mahāyaśāḥ |
aṭitvā pratigacchanti lobhayitvākutobhayāḥ || 3-6-17||

RMY 3-6-18

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य महर्षेर्लक्ष्मणाग्रजः ।
उवाच वचनं धीरो विकृष्य सशरं धनुः ॥ ३-६-१८॥
tacchrutvā vacanaṃ tasya maharṣerlakṣmaṇāgrajaḥ |
uvāca vacanaṃ dhīro vikṛṣya saśaraṃ dhanuḥ || 3-6-18||

RMY 3-6-19

तानहं सुमहाभाग मृगसंघान्समागतान् ।
हन्यां निशितधारेण शरेणाशनिवर्चसा ॥ ३-६-१९॥
tānahaṃ sumahābhāga mṛgasaṃghānsamāgatān |
hanyāṃ niśitadhāreṇa śareṇāśanivarcasā || 3-6-19||

RMY 3-6-20

भवांस्तत्राभिषज्येत किं स्यात्कृच्छ्रतरं ततः ।
एतस्मिन्नाश्रमे वासं चिरं तु न समर्थये ॥ ३-६-२०॥
bhavāṃstatrābhiṣajyeta kiṃ syātkṛcchrataraṃ tataḥ |
etasminnāśrame vāsaṃ ciraṃ tu na samarthaye || 3-6-20||

RMY 3-6-21

तमेवमुक्त्वा वरदं रामः संध्यामुपागमत् ।
अन्वास्य पश्चिमां संध्यां तत्र वासमकल्पयत् ॥ ३-६-२१॥
tamevamuktvā varadaṃ rāmaḥ saṃdhyāmupāgamat |
anvāsya paścimāṃ saṃdhyāṃ tatra vāsamakalpayat || 3-6-21||

RMY 3-6-22

ततः शुभं तापसभोज्यमन्नं स्वयं सुतीक्ष्णः पुरुषर्षभाभ्याम् ।
ताभ्यां सुसत्कृत्य ददौ महात्मा संध्यानिवृत्तौ रजनीं समीक्ष्य ॥ ३-६-२२॥
tataḥ śubhaṃ tāpasabhojyamannaṃ svayaṃ sutīkṣṇaḥ puruṣarṣabhābhyām |
tābhyāṃ susatkṛtya dadau mahātmā saṃdhyānivṛttau rajanīṃ samīkṣya || 3-6-22||

Sarga: 7/71 (19)

RMY 3-7-1

रामस्तु सहसौमित्रिः सुतीक्ष्णेनाभिपूजितः ।
परिणम्य निशां तत्र प्रभाते प्रत्यबुध्यत ॥ ३-७-१॥
rāmastu sahasaumitriḥ sutīkṣṇenābhipūjitaḥ |
pariṇamya niśāṃ tatra prabhāte pratyabudhyata || 3-7-1||

RMY 3-7-2

उत्थाय तु यथाकालं राघवः सह सीतया ।
उपास्पृशत्सुशीतेन जलेनोत्पलगन्धिना ॥ ३-७-२॥
utthāya tu yathākālaṃ rāghavaḥ saha sītayā |
upāspṛśatsuśītena jalenotpalagandhinā || 3-7-2||

RMY 3-7-3

अथ तेऽग्निं सुरांश्चैव वैदेही रामलक्ष्मणौ ।
काल्यं विधिवदभ्यर्च्य तपस्विशरणे वने ॥ ३-७-३॥
atha te'gniṃ surāṃścaiva vaidehī rāmalakṣmaṇau |
kālyaṃ vidhivadabhyarcya tapasviśaraṇe vane || 3-7-3||

RMY 3-7-4

उदयन्न्तं दिनकरं दृष्ट्वा विगतकल्मषाः ।
सुतीक्ष्णमभिगम्येदं श्लक्ष्णं वचनमब्रुवन् ॥ ३-७-४॥
udayanntaṃ dinakaraṃ dṛṣṭvā vigatakalmaṣāḥ |
sutīkṣṇamabhigamyedaṃ ślakṣṇaṃ vacanamabruvan || 3-7-4||

RMY 3-7-5

सुखोषिताः स्म भगवंस्त्वया पूज्येन पूजिताः ।
आपृच्छामः प्रयास्यामो मुनयस्त्वरयन्ति नः ॥ ३-७-५॥
sukhoṣitāḥ sma bhagavaṃstvayā pūjyena pūjitāḥ |
āpṛcchāmaḥ prayāsyāmo munayastvarayanti naḥ || 3-7-5||

RMY 3-7-6

त्वरामहे वयं द्रष्टुं कृत्स्नमाश्रममण्डलम् ।
ऋषीणां पुण्यशीलानां दण्डकारण्यवासिनाम् ॥ ३-७-६॥
tvarāmahe vayaṃ draṣṭuṃ kṛtsnamāśramamaṇḍalam |
ṛṣīṇāṃ puṇyaśīlānāṃ daṇḍakāraṇyavāsinām || 3-7-6||

RMY 3-7-7

अभ्यनुज्ञातुमिच्छामः सहैभिर्मुनिपुङ्गवैः ।
धर्मनित्यैस्तपोदान्तैर्विशिखैरिव पावकैः ॥ ३-७-७॥
abhyanujñātumicchāmaḥ sahaibhirmunipuṅgavaiḥ |
dharmanityaistapodāntairviśikhairiva pāvakaiḥ || 3-7-7||

RMY 3-7-8

अविषह्यातपो यावत्सूर्यो नातिविराजिते ।
अमार्गेणागतां लक्ष्मीं प्राप्येवान्वयवर्जितः ॥ ३-७-८॥
aviṣahyātapo yāvatsūryo nātivirājite |
amārgeṇāgatāṃ lakṣmīṃ prāpyevānvayavarjitaḥ || 3-7-8||

RMY 3-7-9

तावदिच्छामहे गन्तुमित्युक्त्वा चरणौ मुनेः ।
ववन्दे सहसौमित्रिः सीतया सह राघवः ॥ ३-७-९॥
tāvadicchāmahe gantumityuktvā caraṇau muneḥ |
vavande sahasaumitriḥ sītayā saha rāghavaḥ || 3-7-9||

RMY 3-7-10

तौ संस्पृशन्तौ चरणावुत्थाप्य मुनिपुंगवः ।
गाढमालिङ्ग्य सस्नेहमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ३-७-१०॥
tau saṃspṛśantau caraṇāvutthāpya munipuṃgavaḥ |
gāḍhamāliṅgya sasnehamidaṃ vacanamabravīt || 3-7-10||

RMY 3-7-11

अरिष्टं गच्छ पन्थानं राम सौमित्रिणा सह ।
सीतया चानया सार्धं छाययेवानुवृत्तया ॥ ३-७-११॥
ariṣṭaṃ gaccha panthānaṃ rāma saumitriṇā saha |
sītayā cānayā sārdhaṃ chāyayevānuvṛttayā || 3-7-11||

RMY 3-7-12

पश्याश्रमपदं रम्यं दण्डकारण्यवासिनाम् ।
एषां तपस्विनां वीर तपसा भावितात्मनाम् ॥ ३-७-१२॥
paśyāśramapadaṃ ramyaṃ daṇḍakāraṇyavāsinām |
eṣāṃ tapasvināṃ vīra tapasā bhāvitātmanām || 3-7-12||

RMY 3-7-13

सुप्राज्यफलमूलानि पुष्पितानि वनानि च ।
प्रशान्तमृगयूथानि शान्तपक्षिगणानि च ॥ ३-७-१३॥
suprājyaphalamūlāni puṣpitāni vanāni ca |
praśāntamṛgayūthāni śāntapakṣigaṇāni ca || 3-7-13||

RMY 3-7-14

फुल्लपङ्कजषडानि प्रसन्नसलिलानि च ।
कारण्डवविकीर्णानि तटाकानि सरांसि च ॥ ३-७-१४॥
phullapaṅkajaṣaḍāni prasannasalilāni ca |
kāraṇḍavavikīrṇāni taṭākāni sarāṃsi ca || 3-7-14||

RMY 3-7-15

द्रक्ष्यसे दृष्टिरम्याणि गिरिप्रस्रवणानि च ।
रमणीयान्यरण्यानि मयूराभिरुतानि च ॥ ३-७-१५॥
drakṣyase dṛṣṭiramyāṇi giriprasravaṇāni ca |
ramaṇīyānyaraṇyāni mayūrābhirutāni ca || 3-7-15||

RMY 3-7-16

गम्यतां वत्स सौमित्रे भवानपि च गच्छतु ।
आगन्तव्यं च ते दृष्ट्वा पुनरेवाश्रमं मम ॥ ३-७-१६॥
gamyatāṃ vatsa saumitre bhavānapi ca gacchatu |
āgantavyaṃ ca te dṛṣṭvā punarevāśramaṃ mama || 3-7-16||

RMY 3-7-17

एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा काकुत्स्थः सहलक्ष्मणः ।
प्रदक्षिणं मुनिं कृता प्रस्थातुमुपचक्रमे ॥ ३-७-१७॥
evamuktastathetyuktvā kākutsthaḥ sahalakṣmaṇaḥ |
pradakṣiṇaṃ muniṃ kṛtā prasthātumupacakrame || 3-7-17||

RMY 3-7-18

ततः शुभतरे तूणी धनुषी चायतेक्षणा ।
ददौ सीता तयोर्भ्रात्रोः खड्गौ च विमलौ ततः ॥ ३-७-१८॥
tataḥ śubhatare tūṇī dhanuṣī cāyatekṣaṇā |
dadau sītā tayorbhrātroḥ khaḍgau ca vimalau tataḥ || 3-7-18||

RMY 3-7-19

आबध्य च शुभे तूणी चापे चादाय सस्वने ।
निष्क्रान्तावाश्रमाद्गन्तुमुभौ तौ रामलक्ष्मणौ ॥ ३-७-१९॥
ābadhya ca śubhe tūṇī cāpe cādāya sasvane |
niṣkrāntāvāśramādgantumubhau tau rāmalakṣmaṇau || 3-7-19||

Sarga: 8/71 (29)

RMY 3-8-1

सुतीक्ष्णेनाभ्यनुज्ञातं प्रस्थितं रघुनन्दनम् ।
वैदेही स्निग्धया वाचा भर्तारमिदमब्रवीत् ॥ ३-८-१॥
sutīkṣṇenābhyanujñātaṃ prasthitaṃ raghunandanam |
vaidehī snigdhayā vācā bhartāramidamabravīt || 3-8-1||

RMY 3-8-2

अयं धर्मः सुसूक्ष्मेण विधिना प्राप्यते महान् ।
निवृत्तेन च शक्योऽयं व्यसनात्कामजादिह ॥ ३-८-२॥
ayaṃ dharmaḥ susūkṣmeṇa vidhinā prāpyate mahān |
nivṛttena ca śakyo'yaṃ vyasanātkāmajādiha || 3-8-2||

RMY 3-8-3

त्रीण्येव व्यसनान्यत्र कामजानि भवन्त्युत ।
मिथ्या वाक्यं परमकं तस्माद्गुरुतरावुभौ ।
परदाराभिगमनं विना वैरं च रौद्रता ॥ ३-८-३॥
trīṇyeva vyasanānyatra kāmajāni bhavantyuta |
mithyā vākyaṃ paramakaṃ tasmādgurutarāvubhau |
paradārābhigamanaṃ vinā vairaṃ ca raudratā || 3-8-3||

RMY 3-8-4

मिथ्यावाक्यं न ते भूतं न भविष्यति राघव ।
कुतोऽभिलषणं स्त्रीणां परेषां धर्मनाशनम् ॥ ३-८-४॥
mithyāvākyaṃ na te bhūtaṃ na bhaviṣyati rāghava |
kuto'bhilaṣaṇaṃ strīṇāṃ pareṣāṃ dharmanāśanam || 3-8-4||

RMY 3-8-5

तच्च सर्वं महाबाहो शक्यं वोढुं जितेन्द्रियैः ।
तव वश्येन्द्रियत्वं च जानामि शुभदर्शन ॥ ३-८-५॥
tacca sarvaṃ mahābāho śakyaṃ voḍhuṃ jitendriyaiḥ |
tava vaśyendriyatvaṃ ca jānāmi śubhadarśana || 3-8-5||

RMY 3-8-6

तृतीयं यदिदं रौद्रं परप्राणाभिहिंसनम् ।
निर्वैरं क्रियते मोहात्तच्च ते समुपस्थितम् ॥ ३-८-६॥
tṛtīyaṃ yadidaṃ raudraṃ paraprāṇābhihiṃsanam |
nirvairaṃ kriyate mohāttacca te samupasthitam || 3-8-6||

RMY 3-8-7

प्रतिज्ञातस्त्वया वीर दण्डकारण्यवासिनाम् ।
ऋषीणां रक्षणार्थाय वधः संयति रक्षसाम् ॥ ३-८-७॥
pratijñātastvayā vīra daṇḍakāraṇyavāsinām |
ṛṣīṇāṃ rakṣaṇārthāya vadhaḥ saṃyati rakṣasām || 3-8-7||

RMY 3-8-8

एतन्निमित्तं च वनं दण्डका इति विश्रुतम् ।
प्रस्थितस्त्वं सह भ्रात्रा धृतबाणशरासनः ॥ ३-८-८॥
etannimittaṃ ca vanaṃ daṇḍakā iti viśrutam |
prasthitastvaṃ saha bhrātrā dhṛtabāṇaśarāsanaḥ || 3-8-8||

RMY 3-8-9

ततस्त्वां प्रस्थितं दृष्ट्वा मम चिन्ताकुलं मनः ।
त्वद्वृत्तं चिन्तयन्त्या वै भवेन्निःश्रेयसं हितम् ॥ ३-८-९॥
tatastvāṃ prasthitaṃ dṛṣṭvā mama cintākulaṃ manaḥ |
tvadvṛttaṃ cintayantyā vai bhavenniḥśreyasaṃ hitam || 3-8-9||

RMY 3-8-10

न हि मे रोचते वीर गमनं दण्डकान्प्रति ।
कारणं तत्र वक्ष्यामि वदन्त्याः श्रूयतां मम ॥ ३-८-१०॥
na hi me rocate vīra gamanaṃ daṇḍakānprati |
kāraṇaṃ tatra vakṣyāmi vadantyāḥ śrūyatāṃ mama || 3-8-10||

RMY 3-8-11

त्वं हि बाणधनुष्पाणिर्भ्रात्रा सह वनं गतः ।
दृष्ट्वा वनचरान्सर्वान्कच्चित्कुर्याः शरव्ययम् ॥ ३-८-११॥
tvaṃ hi bāṇadhanuṣpāṇirbhrātrā saha vanaṃ gataḥ |
dṛṣṭvā vanacarānsarvānkaccitkuryāḥ śaravyayam || 3-8-11||

RMY 3-8-12

क्षत्रियाणामिह धनुर्हुताशस्येन्धनानि च ।
समीपतः स्थितं तेजोबलमुच्छ्रयते भृशम् ॥ ३-८-१२॥
kṣatriyāṇāmiha dhanurhutāśasyendhanāni ca |
samīpataḥ sthitaṃ tejobalamucchrayate bhṛśam || 3-8-12||

RMY 3-8-13

पुरा किल महाबाहो तपस्वी सत्यवाक्शुचिः ।
कस्मिंश्चिदभवत्पुण्ये वने रतमृगद्विजे ॥ ३-८-१३॥
purā kila mahābāho tapasvī satyavākśuciḥ |
kasmiṃścidabhavatpuṇye vane ratamṛgadvije || 3-8-13||

RMY 3-8-14

तस्यैव तपसो विघ्नं कर्तुमिन्द्रः शचीपतिः ।
खड्गपाणिरथागच्छदाश्रमं भट रूपधृक् ॥ ३-८-१४॥
tasyaiva tapaso vighnaṃ kartumindraḥ śacīpatiḥ |
khaḍgapāṇirathāgacchadāśramaṃ bhaṭa rūpadhṛk || 3-8-14||

RMY 3-8-15

तस्मिंस्तदाश्रमपदे निहितः खड्ग उत्तमः ।
स न्यासविधिना दत्तः पुण्ये तपसि तिष्ठतः ॥ ३-८-१५॥
tasmiṃstadāśramapade nihitaḥ khaḍga uttamaḥ |
sa nyāsavidhinā dattaḥ puṇye tapasi tiṣṭhataḥ || 3-8-15||

RMY 3-8-16

स तच्छस्त्रमनुप्राप्य न्यासरक्षणतत्परः ।
वने तु विचरत्येव रक्षन्प्रत्ययमात्मनः ॥ ३-८-१६॥
sa tacchastramanuprāpya nyāsarakṣaṇatatparaḥ |
vane tu vicaratyeva rakṣanpratyayamātmanaḥ || 3-8-16||

RMY 3-8-17

यत्र गच्छत्युपादातुं मूलानि च फलानि च ।
न विना याति तं खड्गं न्यासरक्षणतत्परः ॥ ३-८-१७॥
yatra gacchatyupādātuṃ mūlāni ca phalāni ca |
na vinā yāti taṃ khaḍgaṃ nyāsarakṣaṇatatparaḥ || 3-8-17||

RMY 3-8-18

नित्यं शस्त्रं परिवहन्क्रमेण स तपोधनः ।
चकार रौद्रीं स्वां बुद्धिं त्यक्त्वा तपसि निश्चयम् ॥ ३-८-१८॥
nityaṃ śastraṃ parivahankrameṇa sa tapodhanaḥ |
cakāra raudrīṃ svāṃ buddhiṃ tyaktvā tapasi niścayam || 3-8-18||

RMY 3-8-19

ततः स रौद्राभिरतः प्रमत्तोऽधर्मकर्षितः ।
तस्य शस्त्रस्य संवासाज्जगाम नरकं मुनिः ॥ ३-८-१९॥
tataḥ sa raudrābhirataḥ pramatto'dharmakarṣitaḥ |
tasya śastrasya saṃvāsājjagāma narakaṃ muniḥ || 3-8-19||

RMY 3-8-20

स्नेहाच्च बहुमानाच्च स्मारये त्वां न शिक्षये ।
न कथंचन सा कार्या हृहीतधनुषा त्वया ॥ ३-८-२०॥
snehācca bahumānācca smāraye tvāṃ na śikṣaye |
na kathaṃcana sā kāryā hṛhītadhanuṣā tvayā || 3-8-20||

RMY 3-8-21

बुद्धिर्वैरं विना हन्तुं राक्षसान्दण्डकाश्रितान् ।
अपराधं विना हन्तुं लोकान्वीर न कामये ॥ ३-८-२१॥
buddhirvairaṃ vinā hantuṃ rākṣasāndaṇḍakāśritān |
aparādhaṃ vinā hantuṃ lokānvīra na kāmaye || 3-8-21||

RMY 3-8-22

क्षत्रियाणां तु वीराणां वनेषु नियतात्मनाम् ।
धनुषा कार्यमेतावदार्तानामभिरक्षणम् ॥ ३-८-२२॥
kṣatriyāṇāṃ tu vīrāṇāṃ vaneṣu niyatātmanām |
dhanuṣā kāryametāvadārtānāmabhirakṣaṇam || 3-8-22||

RMY 3-8-23

क्व च शस्त्रं क्व च वनं क्व च क्षात्रं तपः क्व च ।
व्याविद्धमिदमस्माभिर्देशधर्मस्तु पूज्यताम् ॥ ३-८-२३॥
kva ca śastraṃ kva ca vanaṃ kva ca kṣātraṃ tapaḥ kva ca |
vyāviddhamidamasmābhirdeśadharmastu pūjyatām || 3-8-23||

RMY 3-8-24

तदार्यकलुषा बुद्धिर्जायते शस्त्रसेवनात् ।
पुनर्गत्वा त्वयोध्यायां क्षत्रधर्मं चरिष्यसि ॥ ३-८-२४॥
tadāryakaluṣā buddhirjāyate śastrasevanāt |
punargatvā tvayodhyāyāṃ kṣatradharmaṃ cariṣyasi || 3-8-24||

RMY 3-8-25

अक्षया तु भवेत्प्रीतिः श्वश्रू श्वशुरयोर्मम ।
यदि राज्यं हि संन्यस्य भवेस्त्वं निरतो मुनिः ॥ ३-८-२५॥
akṣayā tu bhavetprītiḥ śvaśrū śvaśurayormama |
yadi rājyaṃ hi saṃnyasya bhavestvaṃ nirato muniḥ || 3-8-25||

RMY 3-8-26

धर्मादर्थः प्रभवति धर्मात्प्रभवते सुखम् ।
धर्मेण लभते सर्वं धर्मसारमिदं जगत् ॥ ३-८-२६॥
dharmādarthaḥ prabhavati dharmātprabhavate sukham |
dharmeṇa labhate sarvaṃ dharmasāramidaṃ jagat || 3-8-26||

RMY 3-8-27

आत्मानं नियमैस्तैस्तैः कर्षयित्वा प्रयत्नतः ।
प्राप्यते निपुणैर्धर्मो न सुखाल्लभ्यते सुखम् ॥ ३-८-२७॥
ātmānaṃ niyamaistaistaiḥ karṣayitvā prayatnataḥ |
prāpyate nipuṇairdharmo na sukhāllabhyate sukham || 3-8-27||

RMY 3-8-28

नित्यं शुचिमतिः सौम्य चर धर्मं तपोवने ।
सर्वं हि विदितं तुभ्यं त्रैलोक्यमपि तत्त्वतः ॥ ३-८-२८॥
nityaṃ śucimatiḥ saumya cara dharmaṃ tapovane |
sarvaṃ hi viditaṃ tubhyaṃ trailokyamapi tattvataḥ || 3-8-28||

RMY 3-8-29

स्त्रीचापलादेतदुदाहृतं मे धर्मं च वक्तुं तव कः समर्थः ।
विचार्य बुद्ध्या तु सहानुजेन यद्रोचते तत्कुरु माचिरेण ॥ ३-८-२९॥
strīcāpalādetadudāhṛtaṃ me dharmaṃ ca vaktuṃ tava kaḥ samarthaḥ |
vicārya buddhyā tu sahānujena yadrocate tatkuru mācireṇa || 3-8-29||

Sarga: 9/71 (21)

RMY 3-9-1

वाक्यमेतत्तु वैदेह्या व्याहृतं भर्तृभक्तया ।
श्रुत्वा धर्मे स्थितो रामः प्रत्युवाचाथ मैथिलीम् ॥ ३-९-१॥
vākyametattu vaidehyā vyāhṛtaṃ bhartṛbhaktayā |
śrutvā dharme sthito rāmaḥ pratyuvācātha maithilīm || 3-9-1||

RMY 3-9-2

हितमुक्तं त्वया देवि स्निग्धया सदृशं वचः ।
कुलं व्यपदिशन्त्या च धर्मज्ञे जनकात्मजे ॥ ३-९-२॥
hitamuktaṃ tvayā devi snigdhayā sadṛśaṃ vacaḥ |
kulaṃ vyapadiśantyā ca dharmajñe janakātmaje || 3-9-2||

RMY 3-9-3

किं तु वक्ष्याम्यहं देवि त्वयैवोक्तमिदं वचः ।
क्षत्रियैर्धार्यते चापो नार्तशब्दो भवेदिति ॥ ३-९-३॥
kiṃ tu vakṣyāmyahaṃ devi tvayaivoktamidaṃ vacaḥ |
kṣatriyairdhāryate cāpo nārtaśabdo bhavediti || 3-9-3||

RMY 3-9-4

ते चार्ता दण्डकारण्ये मुनयः संशितव्रताः ।
मां सीते स्वयमागम्य शरण्याः शरणं गताः ॥ ३-९-४॥
te cārtā daṇḍakāraṇye munayaḥ saṃśitavratāḥ |
māṃ sīte svayamāgamya śaraṇyāḥ śaraṇaṃ gatāḥ || 3-9-4||

RMY 3-9-5

वसन्तो धर्मनिरता वने मूलफलाशनाः ।
न लभन्ते सुखं भीता राक्षसैः क्रूरकर्मभिः ॥ ३-९-५॥
vasanto dharmaniratā vane mūlaphalāśanāḥ |
na labhante sukhaṃ bhītā rākṣasaiḥ krūrakarmabhiḥ || 3-9-5||

RMY 3-9-6

काले काले च निरता नियमैर्विविधैर्वने ।
भक्ष्यन्ते राक्षसैर्भीमैर्नरमांसोपजीविभिः ॥ ३-९-६॥
kāle kāle ca niratā niyamairvividhairvane |
bhakṣyante rākṣasairbhīmairnaramāṃsopajīvibhiḥ || 3-9-6||

RMY 3-9-7

ते भक्ष्यमाणा मुनयो दण्डकारण्यवासिनः ।
अस्मानभ्यवपद्येति मामूचुर्द्विजसत्तमाः ॥ ३-९-७॥
te bhakṣyamāṇā munayo daṇḍakāraṇyavāsinaḥ |
asmānabhyavapadyeti māmūcurdvijasattamāḥ || 3-9-7||

RMY 3-9-8

मया तु वचनं श्रुत्वा तेषामेवं मुखाच्च्युतम् ।
कृत्वा चरणशुश्रूषां वाक्यमेतदुदाहृतम् ॥ ३-९-८॥
mayā tu vacanaṃ śrutvā teṣāmevaṃ mukhāccyutam |
kṛtvā caraṇaśuśrūṣāṃ vākyametadudāhṛtam || 3-9-8||

RMY 3-9-9

प्रसीदन्तु भवन्तो मे ह्रीरेषा हि ममातुला ।
यदीदृशैरहं विप्रैरुपस्थेयैरुपस्थितः ।
किं करोमीति च मया व्याहृतं द्विजसंनिधौ ॥ ३-९-९॥
prasīdantu bhavanto me hrīreṣā hi mamātulā |
yadīdṛśairahaṃ viprairupastheyairupasthitaḥ |
kiṃ karomīti ca mayā vyāhṛtaṃ dvijasaṃnidhau || 3-9-9||

RMY 3-9-10

सर्वैरेव समागम्य वागियं समुदाहृता ।
राक्षसैर्दण्डकारण्ये बहुभिः कामरूपिभिः ।
अर्दिताः स्म भृशं राम भवान्नस्त्रातुमर्हति ॥ ३-९-१०॥
sarvaireva samāgamya vāgiyaṃ samudāhṛtā |
rākṣasairdaṇḍakāraṇye bahubhiḥ kāmarūpibhiḥ |
arditāḥ sma bhṛśaṃ rāma bhavānnastrātumarhati || 3-9-10||

RMY 3-9-11

होमकाले तु संप्राप्ते पर्वकालेषु चानघ ।
धर्षयन्ति स्म दुर्धर्षा राक्षसाः पिशिताशनाः ॥ ३-९-११॥
homakāle tu saṃprāpte parvakāleṣu cānagha |
dharṣayanti sma durdharṣā rākṣasāḥ piśitāśanāḥ || 3-9-11||

RMY 3-9-12

राक्षसैर्धर्षितानां च तापसानां तपस्विनाम् ।
गतिं मृगयमाणानां भवान्नः परमा गतिः ॥ ३-९-१२॥
rākṣasairdharṣitānāṃ ca tāpasānāṃ tapasvinām |
gatiṃ mṛgayamāṇānāṃ bhavānnaḥ paramā gatiḥ || 3-9-12||

RMY 3-9-13

कामं तपः प्रभावेन शक्ता हन्तुं निशाचरान् ।
चिरार्जितं तु नेच्छामस्तपः खण्डयितुं वयम् ॥ ३-९-१३॥
kāmaṃ tapaḥ prabhāvena śaktā hantuṃ niśācarān |
cirārjitaṃ tu necchāmastapaḥ khaṇḍayituṃ vayam || 3-9-13||

RMY 3-9-14

बहुविघ्नं तपोनित्यं दुश्चरं चैव राघव ।
तेन शापं न मुञ्चामो भक्ष्यमाणाश्च राक्षसैः ॥ ३-९-१४॥
bahuvighnaṃ taponityaṃ duścaraṃ caiva rāghava |
tena śāpaṃ na muñcāmo bhakṣyamāṇāśca rākṣasaiḥ || 3-9-14||

RMY 3-9-15

तदर्द्यमानान्रक्षोभिर्दण्डकारण्यवासिभिः ।
रक्षनस्त्वं सह भ्रात्रा त्वन्नाथा हि वयं वने ॥ ३-९-१५॥
tadardyamānānrakṣobhirdaṇḍakāraṇyavāsibhiḥ |
rakṣanastvaṃ saha bhrātrā tvannāthā hi vayaṃ vane || 3-9-15||

RMY 3-9-16

मया चैतद्वचः श्रुत्वा कार्त्स्न्येन परिपालनम् ।
ऋषीणां दण्डकारण्ये संश्रुतं जनकात्मजे ॥ ३-९-१६॥
mayā caitadvacaḥ śrutvā kārtsnyena paripālanam |
ṛṣīṇāṃ daṇḍakāraṇye saṃśrutaṃ janakātmaje || 3-9-16||

RMY 3-9-17

संश्रुत्य च न शक्ष्यामि जीवमानः प्रतिश्रवम् ।
मुनीनामन्यथा कर्तुं सत्यमिष्टं हि मे सदा ॥ ३-९-१७॥
saṃśrutya ca na śakṣyāmi jīvamānaḥ pratiśravam |
munīnāmanyathā kartuṃ satyamiṣṭaṃ hi me sadā || 3-9-17||

RMY 3-9-18

अप्यहं जीवितं जह्यां त्वां वा सीते सलक्ष्मणाम् ।
न तु प्रतिज्ञां संश्रुत्य ब्राह्मणेभ्यो विशेषतः ॥ ३-९-१८॥
apyahaṃ jīvitaṃ jahyāṃ tvāṃ vā sīte salakṣmaṇām |
na tu pratijñāṃ saṃśrutya brāhmaṇebhyo viśeṣataḥ || 3-9-18||

RMY 3-9-19

तदवश्यं मया कार्यमृषीणां परिपालनम् ।
अनुक्तेनापि वैदेहि प्रतिज्ञाय तु किं पुनः ॥ ३-९-१९॥
tadavaśyaṃ mayā kāryamṛṣīṇāṃ paripālanam |
anuktenāpi vaidehi pratijñāya tu kiṃ punaḥ || 3-9-19||

RMY 3-9-20

मम स्नेहाच्च सौहार्दादिदमुक्तं त्वया वचः ।
परितुष्टोऽस्म्यहं सीते न ह्यनिष्टोऽनुशिष्यते ।
सदृशं चानुरूपं च कुलस्य तव शोभने ॥ ३-९-२०॥
mama snehācca sauhārdādidamuktaṃ tvayā vacaḥ |
parituṣṭo'smyahaṃ sīte na hyaniṣṭo'nuśiṣyate |
sadṛśaṃ cānurūpaṃ ca kulasya tava śobhane || 3-9-20||

RMY 3-9-21

इत्येवमुक्त्वा वचनं महात्मा सीतां प्रियां मैथिल राजपुत्रीम् ।
रामो धनुष्मान्सहलक्ष्मणेन जगाम रम्याणि तपोवनानि ॥ ३-९-२१॥
ityevamuktvā vacanaṃ mahātmā sītāṃ priyāṃ maithila rājaputrīm |
rāmo dhanuṣmānsahalakṣmaṇena jagāma ramyāṇi tapovanāni || 3-9-21||

Sarga: 10/71 (92)

RMY 3-10-1

अग्रतः प्रययौ रामः सीता मध्ये सुमध्यमा ।
पृष्ठतस्तु धनुष्पाणिर्लक्ष्मणोऽनुजगाम ह ॥ ३-१०-१॥
agrataḥ prayayau rāmaḥ sītā madhye sumadhyamā |
pṛṣṭhatastu dhanuṣpāṇirlakṣmaṇo'nujagāma ha || 3-10-1||

RMY 3-10-2

तौ पश्यमानौ विविधाञ्शैलप्रस्थान्वनानि च ।
नदीश्च विविधा रम्या जग्मतुः सह सीतया ॥ ३-१०-२॥
tau paśyamānau vividhāñśailaprasthānvanāni ca |
nadīśca vividhā ramyā jagmatuḥ saha sītayā || 3-10-2||

RMY 3-10-3

सारसांश्चक्रवाकांश्च नदीपुलिनचारिणः ।
सरांसि च सपद्मानि युतानि जलजैः खगैः ॥ ३-१०-३॥
sārasāṃścakravākāṃśca nadīpulinacāriṇaḥ |
sarāṃsi ca sapadmāni yutāni jalajaiḥ khagaiḥ || 3-10-3||

RMY 3-10-4

यूथबद्धांश्च पृषतान्मदोन्मत्तान्विषाणिनः ।
महिषांश्च वराहांश्च गजांश्च द्रुमवैरिणः ॥ ३-१०-४॥
yūthabaddhāṃśca pṛṣatānmadonmattānviṣāṇinaḥ |
mahiṣāṃśca varāhāṃśca gajāṃśca drumavairiṇaḥ || 3-10-4||

RMY 3-10-5

ते गत्वा दूरमध्वानं लम्बमाने दिवाकरे ।
ददृशुः सहिता रम्यं तटाकं योजनायतम् ॥ ३-१०-५॥
te gatvā dūramadhvānaṃ lambamāne divākare |
dadṛśuḥ sahitā ramyaṃ taṭākaṃ yojanāyatam || 3-10-5||

RMY 3-10-6

पद्मपुष्करसंबाधं गजयूथैरलंकृतम् ।
सारसैर्हंसकादम्बैः संकुलं जलचारिभिः ॥ ३-१०-६॥
padmapuṣkarasaṃbādhaṃ gajayūthairalaṃkṛtam |
sārasairhaṃsakādambaiḥ saṃkulaṃ jalacāribhiḥ || 3-10-6||

RMY 3-10-7

प्रसन्नसलिले रम्यतस्मिन्सरसि शुश्रुवे ।
गीतवादित्रनिर्घोषो न तु कश्चन दृश्यते ॥ ३-१०-७॥
prasannasalile ramyatasminsarasi śuśruve |
gītavāditranirghoṣo na tu kaścana dṛśyate || 3-10-7||

RMY 3-10-8

ततः कौतूहलाद्रामो लक्ष्मणश्च महारथः ।
मुनिं धर्मभृतं नाम प्रष्टुं समुपचक्रमे ॥ ३-१०-८॥
tataḥ kautūhalādrāmo lakṣmaṇaśca mahārathaḥ |
muniṃ dharmabhṛtaṃ nāma praṣṭuṃ samupacakrame || 3-10-8||

RMY 3-10-9

इदमत्यद्भुतं श्रुत्वा सर्वेषां नो महामुने ।
कौतूहलं महज्जातं किमिदं साधु कथ्यताम् ॥ ३-१०-९॥
idamatyadbhutaṃ śrutvā sarveṣāṃ no mahāmune |
kautūhalaṃ mahajjātaṃ kimidaṃ sādhu kathyatām || 3-10-9||

RMY 3-10-10

तेनैवमुक्तो धर्मात्मा राघवेण मुनिस्तदा ।
प्रभावं सरसः कृत्स्नमाख्यातुमुपचक्रमे ॥ ३-१०-१०॥
tenaivamukto dharmātmā rāghaveṇa munistadā |
prabhāvaṃ sarasaḥ kṛtsnamākhyātumupacakrame || 3-10-10||

RMY 3-10-11

इदं पञ्चाप्सरो नाम तटाकं सार्वकालिकम् ।
निर्मितं तपसा राम मुनिना माण्डकर्णिना ॥ ३-१०-११॥
idaṃ pañcāpsaro nāma taṭākaṃ sārvakālikam |
nirmitaṃ tapasā rāma muninā māṇḍakarṇinā || 3-10-11||

RMY 3-10-12

स हि तेपे तपस्तीव्रं माण्डकर्णिर्महामुनिः ।
दशवर्षसहस्राणि वायुभक्षो जलाश्रय ॥ ३-१०-१२॥
sa hi tepe tapastīvraṃ māṇḍakarṇirmahāmuniḥ |
daśavarṣasahasrāṇi vāyubhakṣo jalāśraya || 3-10-12||

RMY 3-10-13

ततः प्रव्यथिताः सर्वे देवाः साग्निपुरोगमाः ।
अब्रुवन्वचनं सर्वे परस्पर समागताः ।
अस्मकं कस्यचित्स्थानमेष प्रार्थयते मुनिः ॥ ३-१०-१३॥
tataḥ pravyathitāḥ sarve devāḥ sāgnipurogamāḥ |
abruvanvacanaṃ sarve paraspara samāgatāḥ |
asmakaṃ kasyacitsthānameṣa prārthayate muniḥ || 3-10-13||

RMY 3-10-14

ततः कर्तुं तपोविघ्नं सर्वैर्देवैर्नियोजिताः ।
प्रधानाप्सरसः पञ्चविद्युच्चलितवर्चसः ॥ ३-१०-१४॥
tataḥ kartuṃ tapovighnaṃ sarvairdevairniyojitāḥ |
pradhānāpsarasaḥ pañcavidyuccalitavarcasaḥ || 3-10-14||

RMY 3-10-15

अप्सरोभिस्ततस्ताभिर्मुनिर्दृष्टपरावरः ।
नीतो मदनवश्यत्वं सुराणां कार्यसिद्धये ॥ ३-१०-१५॥
apsarobhistatastābhirmunirdṛṣṭaparāvaraḥ |
nīto madanavaśyatvaṃ surāṇāṃ kāryasiddhaye || 3-10-15||

RMY 3-10-16

ताश्चैवाप्सरसः पञ्चमुनेः पत्नीत्वमागताः ।
तटाके निर्मितं तासामस्मिन्नन्तर्हितं गृहम् ॥ ३-१०-१६॥
tāścaivāpsarasaḥ pañcamuneḥ patnītvamāgatāḥ |
taṭāke nirmitaṃ tāsāmasminnantarhitaṃ gṛham || 3-10-16||

RMY 3-10-17

तत्रैवाप्सरसः पञ्चनिवसन्त्यो यथासुखम् ।
रमयन्ति तपोयोगान्मुनिं यौवनमास्थितम् ॥ ३-१०-१७॥
tatraivāpsarasaḥ pañcanivasantyo yathāsukham |
ramayanti tapoyogānmuniṃ yauvanamāsthitam || 3-10-17||

RMY 3-10-18

तासां संक्रीडमानानामेष वादित्रनिःस्वनः ।
श्रूयते भूषणोन्मिश्रो गीतशब्दो मनोहरः ॥ ३-१०-१८॥
tāsāṃ saṃkrīḍamānānāmeṣa vāditraniḥsvanaḥ |
śrūyate bhūṣaṇonmiśro gītaśabdo manoharaḥ || 3-10-18||

RMY 3-10-19

आश्चर्यमिति तस्यैतद्वचनं भावितात्मनः ।
राघवः प्रतिजग्राह सह भ्रात्रा महायशाः ॥ ३-१०-१९॥
āścaryamiti tasyaitadvacanaṃ bhāvitātmanaḥ |
rāghavaḥ pratijagrāha saha bhrātrā mahāyaśāḥ || 3-10-19||

RMY 3-10-20

एवं कथयमानस्य ददर्शाश्रममण्डलम् ।
कुशचीरपरिक्षिप्तं नानावृक्षसमावृतम् ॥ ३-१०-२०॥
evaṃ kathayamānasya dadarśāśramamaṇḍalam |
kuśacīraparikṣiptaṃ nānāvṛkṣasamāvṛtam || 3-10-20||

RMY 3-10-21

प्रविश्य सह वैदेह्या लक्ष्मणेन च राघवः ।
तदा तस्मिन्स काकुत्स्थः श्रीमत्याश्रममण्डले ॥ ३-१०-२१॥
praviśya saha vaidehyā lakṣmaṇena ca rāghavaḥ |
tadā tasminsa kākutsthaḥ śrīmatyāśramamaṇḍale || 3-10-21||

RMY 3-10-22

उषित्वा सुसुखं तत्र पूर्ज्यमानो महर्षिभिः ।
जगाम चाश्रमांस्तेषां पर्यायेण तपस्विनाम् ॥ ३-१०-२२॥
uṣitvā susukhaṃ tatra pūrjyamāno maharṣibhiḥ |
jagāma cāśramāṃsteṣāṃ paryāyeṇa tapasvinām || 3-10-22||

RMY 3-10-23

येषामुषितवान्पूर्वं सकाशे स महास्त्रवित् ।
क्वचित्परिदशान्मासानेकं संवत्सरं क्वचित् ॥ ३-१०-२३॥
yeṣāmuṣitavānpūrvaṃ sakāśe sa mahāstravit |
kvacitparidaśānmāsānekaṃ saṃvatsaraṃ kvacit || 3-10-23||

RMY 3-10-24

क्वचिच्च चतुरो मासान्पञ्चषट्चापरान्क्वचित् ।
अपरत्राधिकान्मासानध्यर्धमधिकं क्वचित् ॥ ३-१०-२४॥
kvacicca caturo māsānpañcaṣaṭcāparānkvacit |
aparatrādhikānmāsānadhyardhamadhikaṃ kvacit || 3-10-24||

RMY 3-10-25

त्रीन्मासानष्टमासांश्च राघवो न्यवसत्सुखम् ।
तथा संवसतस्तस्य मुनीनामाश्रमेषु वै ।
रमतश्चानुकुल्येन ययुः संवत्सरा दश ॥ ३-१०-२५॥
trīnmāsānaṣṭamāsāṃśca rāghavo nyavasatsukham |
tathā saṃvasatastasya munīnāmāśrameṣu vai |
ramataścānukulyena yayuḥ saṃvatsarā daśa || 3-10-25||

RMY 3-10-26

परिसृत्य च धर्मज्ञो राघवः सह सीतया ।
सुतीक्ष्णस्याश्रमं श्रीमान्पुनरेवाजगाम ह ॥ ३-१०-२६॥
parisṛtya ca dharmajño rāghavaḥ saha sītayā |
sutīkṣṇasyāśramaṃ śrīmānpunarevājagāma ha || 3-10-26||

RMY 3-10-27

स तमाश्रममागम्य मुनिभिः प्रतिपूजितः ।
तत्रापि न्यवसद्रामः कंचित्कालमरिंदमः ॥ ३-१०-२७॥
sa tamāśramamāgamya munibhiḥ pratipūjitaḥ |
tatrāpi nyavasadrāmaḥ kaṃcitkālamariṃdamaḥ || 3-10-27||

RMY 3-10-28

अथाश्रमस्थो विनयात्कदाचित्तं महामुनिम् ।
उपासीनः स काकुत्स्थः सुतीक्ष्णमिदमब्रवीत् ॥ ३-१०-२८॥
athāśramastho vinayātkadācittaṃ mahāmunim |
upāsīnaḥ sa kākutsthaḥ sutīkṣṇamidamabravīt || 3-10-28||

RMY 3-10-29

अस्मिन्नरण्ये भगवन्नगस्त्यो मुनिसत्तमः ।
वसतीति मया नित्यं कथाः कथयतां श्रुतम् ॥ ३-१०-२९॥
asminnaraṇye bhagavannagastyo munisattamaḥ |
vasatīti mayā nityaṃ kathāḥ kathayatāṃ śrutam || 3-10-29||

RMY 3-10-30

न तु जानामि तं देशं वनस्यास्य महत्तया ।
कुत्राश्रमपदं पुण्यं महर्षेस्तस्य धीमतः ॥ ३-१०-३०॥
na tu jānāmi taṃ deśaṃ vanasyāsya mahattayā |
kutrāśramapadaṃ puṇyaṃ maharṣestasya dhīmataḥ || 3-10-30||

RMY 3-10-31

प्रसादात्तत्र भवतः सानुजः सह सीतया ।
अगस्त्यमभिगच्छेयमभिवादयितुं मुनिम् ॥ ३-१०-३१॥
prasādāttatra bhavataḥ sānujaḥ saha sītayā |
agastyamabhigaccheyamabhivādayituṃ munim || 3-10-31||

RMY 3-10-32

मनोरथो महानेष हृदि संपरिवर्तते ।
यदहं तं मुनिवरं शुश्रूषेयमपि स्वयम् ॥ ३-१०-३२॥
manoratho mahāneṣa hṛdi saṃparivartate |
yadahaṃ taṃ munivaraṃ śuśrūṣeyamapi svayam || 3-10-32||

RMY 3-10-33

इति रामस्य स मुनिः श्रुत्वा धर्मात्मनो वचः ।
सुतीक्ष्णः प्रत्युवाचेदं प्रीतो दशरथात्मजम् ॥ ३-१०-३३॥
iti rāmasya sa muniḥ śrutvā dharmātmano vacaḥ |
sutīkṣṇaḥ pratyuvācedaṃ prīto daśarathātmajam || 3-10-33||

RMY 3-10-34

अहमप्येतदेव त्वां वक्तुकामः सलक्ष्मणम् ।
अगस्त्यमभिगच्छेति सीतया सह राघव ॥ ३-१०-३४॥
ahamapyetadeva tvāṃ vaktukāmaḥ salakṣmaṇam |
agastyamabhigaccheti sītayā saha rāghava || 3-10-34||

RMY 3-10-35

दिष्ट्या त्विदानीमर्थेऽस्मिन्स्वयमेव ब्रवीषि माम् ।
अहमाख्यामि ते वत्स यत्रागस्त्यो महामुनिः ॥ ३-१०-३५॥
diṣṭyā tvidānīmarthe'sminsvayameva bravīṣi mām |
ahamākhyāmi te vatsa yatrāgastyo mahāmuniḥ || 3-10-35||

RMY 3-10-36

योजनान्याश्रमात्तात याहि चत्वारि वै ततः ।
दक्षिणेन महाञ्श्रीमानगस्त्यभ्रातुराश्रमः ॥ ३-१०-३६॥
yojanānyāśramāttāta yāhi catvāri vai tataḥ |
dakṣiṇena mahāñśrīmānagastyabhrāturāśramaḥ || 3-10-36||

RMY 3-10-37

स्थलप्राये वनोद्देशे पिप्पलीवनशोभिते ।
बहुपुष्पफले रम्ये नानाशकुनिनादिते ॥ ३-१०-३७॥
sthalaprāye vanoddeśe pippalīvanaśobhite |
bahupuṣpaphale ramye nānāśakuninādite || 3-10-37||

RMY 3-10-38

पद्मिन्यो विविधास्तत्र प्रसन्नसलिलाः शिवाः ।
हंसकारण्डवाकीर्णाश्चक्रवाकोपशोभिताः ॥ ३-१०-३८॥
padminyo vividhāstatra prasannasalilāḥ śivāḥ |
haṃsakāraṇḍavākīrṇāścakravākopaśobhitāḥ || 3-10-38||

RMY 3-10-39

तत्रैकां रजनीमुष्य प्रभाते राम गम्यताम् ।
दक्षिणां दिशमास्थाय वनखण्डस्य पार्श्वतः ॥ ३-१०-३९॥
tatraikāṃ rajanīmuṣya prabhāte rāma gamyatām |
dakṣiṇāṃ diśamāsthāya vanakhaṇḍasya pārśvataḥ || 3-10-39||

RMY 3-10-40

तत्रागस्त्याश्रमपदं गत्वा योजनमन्तरम् ।
रमणीये वनोद्देशे बहुपादप संवृते ।
रंस्यते तत्र वैदेही लक्ष्मणश्च त्वया सह ॥ ३-१०-४०॥
tatrāgastyāśramapadaṃ gatvā yojanamantaram |
ramaṇīye vanoddeśe bahupādapa saṃvṛte |
raṃsyate tatra vaidehī lakṣmaṇaśca tvayā saha || 3-10-40||

RMY 3-10-41

स हि रम्यो वनोद्देशो बहुपादपसंकुलः ।
यदि बुद्धिः कृता द्रष्टुमगस्त्यं तं महामुनिम् ।
अद्यैव गमने बुद्धिं रोचयस्व महायशः ॥ ३-१०-४१॥
sa hi ramyo vanoddeśo bahupādapasaṃkulaḥ |
yadi buddhiḥ kṛtā draṣṭumagastyaṃ taṃ mahāmunim |
adyaiva gamane buddhiṃ rocayasva mahāyaśaḥ || 3-10-41||

RMY 3-10-42

इति रामो मुनेः श्रुत्वा सह भ्रात्राभिवाद्य च ।
प्रतस्थेऽगस्त्यमुद्दिश्य सानुजः सह सीतया ॥ ३-१०-४२॥
iti rāmo muneḥ śrutvā saha bhrātrābhivādya ca |
pratasthe'gastyamuddiśya sānujaḥ saha sītayā || 3-10-42||

RMY 3-10-43

पश्यन्वनानि चित्राणि पर्वपांश्चाभ्रसंनिभान् ।
सरांसि सरितश्चैव पथि मार्गवशानुगाः ॥ ३-१०-४३॥
paśyanvanāni citrāṇi parvapāṃścābhrasaṃnibhān |
sarāṃsi saritaścaiva pathi mārgavaśānugāḥ || 3-10-43||

RMY 3-10-44

सुतीक्ष्णेनोपदिष्टेन गत्वा तेन पथा सुखम् ।
इदं परमसंहृष्टो वाक्यं लक्ष्मणमब्रवीत् ॥ ३-१०-४४॥
sutīkṣṇenopadiṣṭena gatvā tena pathā sukham |
idaṃ paramasaṃhṛṣṭo vākyaṃ lakṣmaṇamabravīt || 3-10-44||

RMY 3-10-45

एतदेवाश्रमपदं नूनं तस्य महात्मनः ।
अगस्त्यस्य मुनेर्भ्रातुर्दृश्यते पुण्यकर्मणः ॥ ३-१०-४५॥
etadevāśramapadaṃ nūnaṃ tasya mahātmanaḥ |
agastyasya munerbhrāturdṛśyate puṇyakarmaṇaḥ || 3-10-45||

RMY 3-10-46

यथा हीमे वनस्यास्य ज्ञाताः पथि सहस्रशः ।
संनताः फलभरेण पुष्पभारेण च द्रुमाः ॥ ३-१०-४६॥
yathā hīme vanasyāsya jñātāḥ pathi sahasraśaḥ |
saṃnatāḥ phalabhareṇa puṣpabhāreṇa ca drumāḥ || 3-10-46||

RMY 3-10-47

पिप्पलीनां च पक्वानां वनादस्मादुपागतः ।
गन्धोऽयं पवनोत्क्षिप्तः सहसा कटुकोदयः ॥ ३-१०-४७॥
pippalīnāṃ ca pakvānāṃ vanādasmādupāgataḥ |
gandho'yaṃ pavanotkṣiptaḥ sahasā kaṭukodayaḥ || 3-10-47||

RMY 3-10-48

तत्र तत्र च दृश्यन्ते संक्षिप्ताः काष्ठसंचयाः ।
लूनाश्च पथि दृश्यन्ते दर्भा वैदूर्यवर्चसः ॥ ३-१०-४८॥
tatra tatra ca dṛśyante saṃkṣiptāḥ kāṣṭhasaṃcayāḥ |
lūnāśca pathi dṛśyante darbhā vaidūryavarcasaḥ || 3-10-48||

RMY 3-10-49

एतच्च वनमध्यस्थं कृष्णाभ्रशिखरोपमम् ।
पावकस्याश्रमस्थस्य धूमाग्रं संप्रदृश्यते ॥ ३-१०-४९॥
etacca vanamadhyasthaṃ kṛṣṇābhraśikharopamam |
pāvakasyāśramasthasya dhūmāgraṃ saṃpradṛśyate || 3-10-49||

RMY 3-10-50

विविक्तेषु च तीर्थेषु कृतस्नाना द्विजातयः ।
पुष्पोपहारं कुर्वन्ति कुसुमैः स्वयमार्जितैः ॥ ३-१०-५०॥
vivikteṣu ca tīrtheṣu kṛtasnānā dvijātayaḥ |
puṣpopahāraṃ kurvanti kusumaiḥ svayamārjitaiḥ || 3-10-50||

RMY 3-10-51

तत्सुतीक्ष्णस्य वचनं यथा सौम्य मया श्रुतम् ।
अगस्त्यस्याश्रमो भ्रातुर्नूनमेष भविष्यति ॥ ३-१०-५१॥
tatsutīkṣṇasya vacanaṃ yathā saumya mayā śrutam |
agastyasyāśramo bhrāturnūnameṣa bhaviṣyati || 3-10-51||

RMY 3-10-52

निगृह्य तरसा मृत्युं लोकानां हितकाम्यया ।
यस्य भ्रात्रा कृतेयं दिक्शरण्या पुण्यकर्मणा ॥ ३-१०-५२॥
nigṛhya tarasā mṛtyuṃ lokānāṃ hitakāmyayā |
yasya bhrātrā kṛteyaṃ dikśaraṇyā puṇyakarmaṇā || 3-10-52||

RMY 3-10-53

इहैकदा किल क्रूरो वातापिरपि चेल्वलः ।
भ्रातरौ सहितावास्तां ब्राह्मणघ्नौ महासुरौ ॥ ३-१०-५३॥
ihaikadā kila krūro vātāpirapi celvalaḥ |
bhrātarau sahitāvāstāṃ brāhmaṇaghnau mahāsurau || 3-10-53||

RMY 3-10-54

धारयन्ब्राह्मणं रूपमिल्वलः संस्कृतं वदन् ।
आमन्त्रयति विप्रान्स श्राद्धमुद्दिश्य निर्घृणः ॥ ३-१०-५४॥
dhārayanbrāhmaṇaṃ rūpamilvalaḥ saṃskṛtaṃ vadan |
āmantrayati viprānsa śrāddhamuddiśya nirghṛṇaḥ || 3-10-54||

RMY 3-10-55

भ्रातरं संस्कृतं भ्राता ततस्तं मेषरूपिणम् ।
तान्द्विजान्भोजयामास श्राद्धदृष्टेन कर्मणा ॥ ३-१०-५५॥
bhrātaraṃ saṃskṛtaṃ bhrātā tatastaṃ meṣarūpiṇam |
tāndvijānbhojayāmāsa śrāddhadṛṣṭena karmaṇā || 3-10-55||

RMY 3-10-56

ततो भुक्तवतां तेषां विप्राणामिल्वलोऽब्रवीत् ।
वातापे निष्क्रमस्वेति स्वरेण महता वदन् ॥ ३-१०-५६॥
tato bhuktavatāṃ teṣāṃ viprāṇāmilvalo'bravīt |
vātāpe niṣkramasveti svareṇa mahatā vadan || 3-10-56||

RMY 3-10-57

ततो भ्रातुर्वचः श्रुत्वा वातापिर्मेषवन्नदन् ।
भित्त्वा भित्वा शरीराणि ब्राह्मणानां विनिष्पतत् ॥ ३-१०-५७॥
tato bhrāturvacaḥ śrutvā vātāpirmeṣavannadan |
bhittvā bhitvā śarīrāṇi brāhmaṇānāṃ viniṣpatat || 3-10-57||

RMY 3-10-58

ब्राह्मणानां सहस्राणि तैरेवं कामरूपिभिः ।
विनाशितानि संहत्य नित्यशः पिशिताशनैः ॥ ३-१०-५८॥
brāhmaṇānāṃ sahasrāṇi tairevaṃ kāmarūpibhiḥ |
vināśitāni saṃhatya nityaśaḥ piśitāśanaiḥ || 3-10-58||

RMY 3-10-59

अगस्त्येन तदा देवैः प्रार्थितेन महर्षिणा ।
अनुभूय किल श्राद्धे भक्षितः स महासुरः ॥ ३-१०-५९॥
agastyena tadā devaiḥ prārthitena maharṣiṇā |
anubhūya kila śrāddhe bhakṣitaḥ sa mahāsuraḥ || 3-10-59||

RMY 3-10-60

ततः संपन्नमित्युक्त्वा दत्त्वा हस्तावसेचनम् ।
भ्रातरं निष्क्रमस्वेति इल्वलः सोऽभ्यभाषत ॥ ३-१०-६०॥
tataḥ saṃpannamityuktvā dattvā hastāvasecanam |
bhrātaraṃ niṣkramasveti ilvalaḥ so'bhyabhāṣata || 3-10-60||

RMY 3-10-61

तं तथा भाषमाणं तु भ्रातरं विप्रघातिनम् ।
अब्रवीत्प्रहसन्धीमानगस्त्यो मुनिसत्तमः ॥ ३-१०-६१॥
taṃ tathā bhāṣamāṇaṃ tu bhrātaraṃ vipraghātinam |
abravītprahasandhīmānagastyo munisattamaḥ || 3-10-61||

RMY 3-10-62

कुतो निष्क्रमितुं शक्तिर्मया जीर्णस्य रक्षसः ।
भ्रातुस्ते मेष रूपस्य गतस्य यमसादनम् ॥ ३-१०-६२॥
kuto niṣkramituṃ śaktirmayā jīrṇasya rakṣasaḥ |
bhrātuste meṣa rūpasya gatasya yamasādanam || 3-10-62||

RMY 3-10-63

अथ तस्य वचः श्रुत्वा भ्रातुर्निधनसंश्रितम् ।
प्रधर्षयितुमारेभे मुनिं क्रोधान्निशाचरः ॥ ३-१०-६३॥
atha tasya vacaḥ śrutvā bhrāturnidhanasaṃśritam |
pradharṣayitumārebhe muniṃ krodhānniśācaraḥ || 3-10-63||

RMY 3-10-64

सोऽभ्यद्रवद्द्विजेन्द्रं तं मुनिना दीप्ततेजसा ।
चक्षुषानलकल्पेन निर्दग्धो निधनं गतः ॥ ३-१०-६४॥
so'bhyadravaddvijendraṃ taṃ muninā dīptatejasā |
cakṣuṣānalakalpena nirdagdho nidhanaṃ gataḥ || 3-10-64||

RMY 3-10-65

तस्यायमाश्रमो भ्रातुस्तटाकवनशोभितः ।
विप्रानुकम्पया येन कर्मेदं दुष्करं कृतम् ॥ ३-१०-६५॥
tasyāyamāśramo bhrātustaṭākavanaśobhitaḥ |
viprānukampayā yena karmedaṃ duṣkaraṃ kṛtam || 3-10-65||

RMY 3-10-66

एवं कथयमानस्य तस्य सौमित्रिणा सह ।
रामस्यास्तं गतः सूर्यः संध्याकालोऽभ्यवर्तत ॥ ३-१०-६६॥
evaṃ kathayamānasya tasya saumitriṇā saha |
rāmasyāstaṃ gataḥ sūryaḥ saṃdhyākālo'bhyavartata || 3-10-66||

RMY 3-10-67

उपास्य पश्चिमां संध्यां सह भ्रात्रा यथाविधि ।
प्रविवेशाश्रमपदं तमृषिं चाभ्यवादयन् ॥ ३-१०-६७॥
upāsya paścimāṃ saṃdhyāṃ saha bhrātrā yathāvidhi |
praviveśāśramapadaṃ tamṛṣiṃ cābhyavādayan || 3-10-67||

RMY 3-10-68

सम्यक्प्रतिगृहीतस्तु मुनिना तेन राघवः ।
न्यवसत्तां निशामेकां प्राश्य मूलफलानि च ॥ ३-१०-६८॥
samyakpratigṛhītastu muninā tena rāghavaḥ |
nyavasattāṃ niśāmekāṃ prāśya mūlaphalāni ca || 3-10-68||

RMY 3-10-69

तस्यां रात्र्यां व्यतीतायां विमले सूर्यमण्डले ।
भ्रातरं तमगस्त्यस्य आमन्त्रयत राघवः ॥ ३-१०-६९॥
tasyāṃ rātryāṃ vyatītāyāṃ vimale sūryamaṇḍale |
bhrātaraṃ tamagastyasya āmantrayata rāghavaḥ || 3-10-69||

RMY 3-10-70

अभिवादये त्वा भगवन्सुखमध्युषितो निशाम् ।
आमन्त्रये त्वां गच्छामि गुरुं ते द्रष्टुमग्रजम् ॥ ३-१०-७०॥
abhivādaye tvā bhagavansukhamadhyuṣito niśām |
āmantraye tvāṃ gacchāmi guruṃ te draṣṭumagrajam || 3-10-70||

RMY 3-10-71

गम्यतामिति तेनोक्तो जगाम रघुनन्दनः ।
यथोद्दिष्टेन मार्गेण वनं तच्चावलोकयन् ॥ ३-१०-७१॥
gamyatāmiti tenokto jagāma raghunandanaḥ |
yathoddiṣṭena mārgeṇa vanaṃ taccāvalokayan || 3-10-71||

RMY 3-10-72

नीवारान्पनसांस्तालांस्तिमिशान्वञ्जुलान्धवान् ।
चिरिबिल्वान्मधूकांश्च बिल्वानपि च तिन्दुकान् ॥ ३-१०-७२॥
nīvārānpanasāṃstālāṃstimiśānvañjulāndhavān |
ciribilvānmadhūkāṃśca bilvānapi ca tindukān || 3-10-72||

RMY 3-10-73

पुष्पितान्पुष्पिताग्राभिर्लताभिरनुवेष्टितान् ।
ददर्श रामः शतशस्तत्र कान्तारपादपान् ॥ ३-१०-७३॥
puṣpitānpuṣpitāgrābhirlatābhiranuveṣṭitān |
dadarśa rāmaḥ śataśastatra kāntārapādapān || 3-10-73||

RMY 3-10-74

हस्तिहस्तैर्विमृदितान्वानरैरुपशोभितान् ।
मत्तैः शकुनिसंघैश्च शतशः प्रतिनादितान् ॥ ३-१०-७४॥
hastihastairvimṛditānvānarairupaśobhitān |
mattaiḥ śakunisaṃghaiśca śataśaḥ pratināditān || 3-10-74||

RMY 3-10-75

ततोऽब्रवीत्समीपस्थं रामो राजीवलोचनः ।
पृष्ठतोऽनुगतं वीरं लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम् ॥ ३-१०-७५॥
tato'bravītsamīpasthaṃ rāmo rājīvalocanaḥ |
pṛṣṭhato'nugataṃ vīraṃ lakṣmaṇaṃ lakṣmivardhanam || 3-10-75||

RMY 3-10-76

स्निग्धपत्रा यथा वृक्षा यथा क्षान्ता मृगद्विजाः ।
आश्रमो नातिदूरस्थो महर्षेर्भावितात्मनः ॥ ३-१०-७६॥
snigdhapatrā yathā vṛkṣā yathā kṣāntā mṛgadvijāḥ |
āśramo nātidūrastho maharṣerbhāvitātmanaḥ || 3-10-76||

RMY 3-10-77

अगस्त्य इति विख्यातो लोके स्वेनैव कर्मणा ।
आश्रमो दृश्यते तस्य परिश्रान्त श्रमापहः ॥ ३-१०-७७॥
agastya iti vikhyāto loke svenaiva karmaṇā |
āśramo dṛśyate tasya pariśrānta śramāpahaḥ || 3-10-77||

RMY 3-10-78

प्राज्यधूमाकुलवनश्चीरमालापरिष्कृतः ।
प्रशान्तमृगयूथश्च नानाशकुनिनादितः ॥ ३-१०-७८॥
prājyadhūmākulavanaścīramālāpariṣkṛtaḥ |
praśāntamṛgayūthaśca nānāśakunināditaḥ || 3-10-78||

RMY 3-10-79

निगृह्य तरसा मृत्युं लोकानां हितकाम्यया ।
दक्षिणा दिक्कृता येन शरण्या पुण्यकर्मणा ॥ ३-१०-७९॥
nigṛhya tarasā mṛtyuṃ lokānāṃ hitakāmyayā |
dakṣiṇā dikkṛtā yena śaraṇyā puṇyakarmaṇā || 3-10-79||

RMY 3-10-80

तस्येदमाश्रमपदं प्रभावाद्यस्य राक्षसैः ।
दिगियं दक्षिणा त्रासाद्दृश्यते नोपभुज्यते ॥ ३-१०-८०॥
tasyedamāśramapadaṃ prabhāvādyasya rākṣasaiḥ |
digiyaṃ dakṣiṇā trāsāddṛśyate nopabhujyate || 3-10-80||

RMY 3-10-81

यदा प्रभृति चाक्रान्ता दिगियं पुण्यकर्मणा ।
तदा प्रभृति निर्वैराः प्रशान्ता रजनीचराः ॥ ३-१०-८१॥
yadā prabhṛti cākrāntā digiyaṃ puṇyakarmaṇā |
tadā prabhṛti nirvairāḥ praśāntā rajanīcarāḥ || 3-10-81||

RMY 3-10-82

नाम्ना चेयं भगवतो दक्षिणा दिक्प्रदक्षिणा ।
प्रथिता त्रिषु लोकेषु दुर्धर्षा क्रूरकर्मभिः ॥ ३-१०-८२॥
nāmnā ceyaṃ bhagavato dakṣiṇā dikpradakṣiṇā |
prathitā triṣu lokeṣu durdharṣā krūrakarmabhiḥ || 3-10-82||

RMY 3-10-83

मार्गं निरोद्धुं सततं भास्करस्याचलोत्तमः ।
संदेशं पालयंस्तस्य विन्ध्यशौलो न वर्धते ॥ ३-१०-८३॥
mārgaṃ niroddhuṃ satataṃ bhāskarasyācalottamaḥ |
saṃdeśaṃ pālayaṃstasya vindhyaśaulo na vardhate || 3-10-83||

RMY 3-10-84

अयं दीर्घायुषस्तस्य लोके विश्रुतकर्मणः ।
अगस्त्यस्याश्रमः श्रीमान्विनीतमृगसेवितः ॥ ३-१०-८४॥
ayaṃ dīrghāyuṣastasya loke viśrutakarmaṇaḥ |
agastyasyāśramaḥ śrīmānvinītamṛgasevitaḥ || 3-10-84||

RMY 3-10-85

एष लोकार्चितः साधुर्हिते नित्यं रतः सताम् ।
अस्मानधिगतानेष श्रेयसा योजयिष्यति ॥ ३-१०-८५॥
eṣa lokārcitaḥ sādhurhite nityaṃ rataḥ satām |
asmānadhigatāneṣa śreyasā yojayiṣyati || 3-10-85||

RMY 3-10-86

आराधयिष्याम्यत्राहमगस्त्यं तं महामुनिम् ।
शेषं च वनवासस्य सौम्य वत्स्याम्यहं प्रभो ॥ ३-१०-८६॥
ārādhayiṣyāmyatrāhamagastyaṃ taṃ mahāmunim |
śeṣaṃ ca vanavāsasya saumya vatsyāmyahaṃ prabho || 3-10-86||

RMY 3-10-87

अत्र देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।
अगस्त्यं नियताहारं सततं पर्युपासते ॥ ३-१०-८७॥
atra devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ |
agastyaṃ niyatāhāraṃ satataṃ paryupāsate || 3-10-87||

RMY 3-10-88

नात्र जीवेन्मृषावादी क्रूरो वा यदि वा शठः ।
नृशंसः कामवृत्तो वा मुनिरेष तथाविधः ॥ ३-१०-८८॥
nātra jīvenmṛṣāvādī krūro vā yadi vā śaṭhaḥ |
nṛśaṃsaḥ kāmavṛtto vā munireṣa tathāvidhaḥ || 3-10-88||

RMY 3-10-89

अत्र देवाश्च यक्षाश्च नागाश्च पतगैः सह ।
वसन्ति नियताहारा धर्ममाराधयिष्णवः ॥ ३-१०-८९॥
atra devāśca yakṣāśca nāgāśca patagaiḥ saha |
vasanti niyatāhārā dharmamārādhayiṣṇavaḥ || 3-10-89||

RMY 3-10-90

अत्र सिद्धा महात्मानो विमानैः सूर्यसंनिभैः ।
त्यक्त्वा देहान्नवैर्देहैः स्वर्याताः परमर्षयः ॥ ३-१०-९०॥
atra siddhā mahātmāno vimānaiḥ sūryasaṃnibhaiḥ |
tyaktvā dehānnavairdehaiḥ svaryātāḥ paramarṣayaḥ || 3-10-90||

RMY 3-10-91

यक्षत्वममरत्वं च राज्यानि विविधानि च ।
अत्र देवाः प्रयच्छन्ति भूतैराराधिताः शुभैः ॥ ३-१०-९१॥
yakṣatvamamaratvaṃ ca rājyāni vividhāni ca |
atra devāḥ prayacchanti bhūtairārādhitāḥ śubhaiḥ || 3-10-91||

RMY 3-10-92

आगताः स्माश्रमपदं सौमित्रे प्रविशाग्रतः ।
निवेदयेह मां प्राप्तमृषये सह सीतया ॥ ३-१०-९२॥
āgatāḥ smāśramapadaṃ saumitre praviśāgrataḥ |
nivedayeha māṃ prāptamṛṣaye saha sītayā || 3-10-92||

Sarga: 11/71 (34)

RMY 3-11-1

स प्रविश्याश्रमपदं लक्ष्मणो राघवानुजः ।
अगस्त्यशिष्यमासाद्य वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ३-११-१॥
sa praviśyāśramapadaṃ lakṣmaṇo rāghavānujaḥ |
agastyaśiṣyamāsādya vākyametaduvāca ha || 3-11-1||

RMY 3-11-2

राजा दशरथो नाम ज्येष्ठस्तस्य सुतो बली ।
रामः प्राप्तो मुनिं द्रष्टुं भार्यया सह सीतया ॥ ३-११-२॥
rājā daśaratho nāma jyeṣṭhastasya suto balī |
rāmaḥ prāpto muniṃ draṣṭuṃ bhāryayā saha sītayā || 3-11-2||

RMY 3-11-3

लक्ष्मणो नाम तस्याहं भ्राता त्ववरजो हितः ।
अनुकूलश्च भक्तश्च यदि ते श्रोत्रमागतः ॥ ३-११-३॥
lakṣmaṇo nāma tasyāhaṃ bhrātā tvavarajo hitaḥ |
anukūlaśca bhaktaśca yadi te śrotramāgataḥ || 3-11-3||

RMY 3-11-4

ते वयं वनमत्युग्रं प्रविष्टाः पितृशासनात् ।
द्रष्टुमिच्छामहे सर्वे भगवन्तं निवेद्यताम् ॥ ३-११-४॥
te vayaṃ vanamatyugraṃ praviṣṭāḥ pitṛśāsanāt |
draṣṭumicchāmahe sarve bhagavantaṃ nivedyatām || 3-11-4||

RMY 3-11-5

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य तपोधनः ।
तथेत्युक्त्वाग्निशरणं प्रविवेश निवेदितुम् ॥ ३-११-५॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā lakṣmaṇasya tapodhanaḥ |
tathetyuktvāgniśaraṇaṃ praviveśa niveditum || 3-11-5||

RMY 3-11-6

स प्रविश्य मुनिश्रेष्ठं तपसा दुष्प्रधर्षणम् ।
कृताञ्जलिरुवाचेदं रामागमनमञ्जसा ॥ ३-११-६॥
sa praviśya muniśreṣṭhaṃ tapasā duṣpradharṣaṇam |
kṛtāñjaliruvācedaṃ rāmāgamanamañjasā || 3-11-6||

RMY 3-11-7

पुत्रौ दशरथस्येमौ रामो लक्ष्मण एव च ।
प्रविष्टावाश्रमपदं सीतया सह भार्यया ॥ ३-११-७॥
putrau daśarathasyemau rāmo lakṣmaṇa eva ca |
praviṣṭāvāśramapadaṃ sītayā saha bhāryayā || 3-11-7||

RMY 3-11-8

द्रष्टुं भवन्तमायातौ शुश्रूषार्थमरिंदमौ ।
यदत्रानन्तरं तत्त्वमाज्ञापयितुमर्हसि ॥ ३-११-८॥
draṣṭuṃ bhavantamāyātau śuśrūṣārthamariṃdamau |
yadatrānantaraṃ tattvamājñāpayitumarhasi || 3-11-8||

RMY 3-11-9

ततः शिष्यादुपश्रुत्य प्राप्तं रामं सलक्ष्मणम् ।
वैदेहीं च महाभागामिदं वचनमब्रवीत् ॥ ३-११-९॥
tataḥ śiṣyādupaśrutya prāptaṃ rāmaṃ salakṣmaṇam |
vaidehīṃ ca mahābhāgāmidaṃ vacanamabravīt || 3-11-9||

RMY 3-11-10

दिष्ट्या रामश्चिरस्याद्य द्रष्टुं मां समुपागतः ।
मनसा काङ्क्षितं ह्यस्य मयाप्यागमनं प्रति ॥ ३-११-१०॥
diṣṭyā rāmaścirasyādya draṣṭuṃ māṃ samupāgataḥ |
manasā kāṅkṣitaṃ hyasya mayāpyāgamanaṃ prati || 3-11-10||

RMY 3-11-11

गम्यतां सत्कृतो रामः सभार्यः सहलक्ष्मणः ।
प्रवेश्यतां समीपं मे किं चासौ न प्रवेशितः ॥ ३-११-११॥
gamyatāṃ satkṛto rāmaḥ sabhāryaḥ sahalakṣmaṇaḥ |
praveśyatāṃ samīpaṃ me kiṃ cāsau na praveśitaḥ || 3-11-11||

RMY 3-11-12

एवमुक्तस्तु मुनिना धर्मज्ञेन महात्मना ।
अभिवाद्याब्रवीच्छिष्यस्तथेति नियताञ्जलिः ॥ ३-११-१२॥
evamuktastu muninā dharmajñena mahātmanā |
abhivādyābravīcchiṣyastatheti niyatāñjaliḥ || 3-11-12||

RMY 3-11-13

ततो निष्क्रम्य संभ्रान्तः शिष्यो लक्ष्मणमब्रवीत् ।
क्वासौ रामो मुनिं द्रष्टुमेतु प्रविशतु स्वयम् ॥ ३-११-१३॥
tato niṣkramya saṃbhrāntaḥ śiṣyo lakṣmaṇamabravīt |
kvāsau rāmo muniṃ draṣṭumetu praviśatu svayam || 3-11-13||

RMY 3-11-14

ततो गत्वाश्रमपदं शिष्येण सह लक्ष्मणः ।
दर्शयामास काकुत्स्थं सीतां च जनकात्मजाम् ॥ ३-११-१४॥
tato gatvāśramapadaṃ śiṣyeṇa saha lakṣmaṇaḥ |
darśayāmāsa kākutsthaṃ sītāṃ ca janakātmajām || 3-11-14||

RMY 3-11-15

तं शिष्यः प्रश्रितं वाक्यमगस्त्यवचनं ब्रुवन् ।
प्रावेशयद्यथान्यायं सत्कारार्थं सुसत्कृतम् ॥ ३-११-१५॥
taṃ śiṣyaḥ praśritaṃ vākyamagastyavacanaṃ bruvan |
prāveśayadyathānyāyaṃ satkārārthaṃ susatkṛtam || 3-11-15||

RMY 3-11-16

प्रविवेश ततो रामः सीतया सहलक्ष्मणः ।
प्रशान्तहरिणाकीर्णमाश्रमं ह्यवलोकयन् ॥ ३-११-१६॥
praviveśa tato rāmaḥ sītayā sahalakṣmaṇaḥ |
praśāntahariṇākīrṇamāśramaṃ hyavalokayan || 3-11-16||

RMY 3-11-17

स तत्र ब्रह्मणः स्थानमग्नेः स्थानं तथैव च ।
विष्णोः स्थानं महेन्द्रस्य स्थानं चैव विवस्वतः ॥ ३-११-१७॥
sa tatra brahmaṇaḥ sthānamagneḥ sthānaṃ tathaiva ca |
viṣṇoḥ sthānaṃ mahendrasya sthānaṃ caiva vivasvataḥ || 3-11-17||

RMY 3-11-18

सोमस्थानं भगस्थानं स्थानं कौबेरमेव च ।
धातुर्विधातुः स्थानं च वायोः स्थानं तथैव च ॥ ३-११-१८॥
somasthānaṃ bhagasthānaṃ sthānaṃ kauberameva ca |
dhāturvidhātuḥ sthānaṃ ca vāyoḥ sthānaṃ tathaiva ca || 3-11-18||

RMY 3-11-19

ततः शिष्यैः परिवृतो मुनिरप्यभिनिष्पतत् ।
तं ददर्शाग्रतो रामो मुनीनां दीप्ततेजसं ।
अब्रवीद्वचनं वीरो लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम् ॥ ३-११-१९॥
tataḥ śiṣyaiḥ parivṛto munirapyabhiniṣpatat |
taṃ dadarśāgrato rāmo munīnāṃ dīptatejasaṃ |
abravīdvacanaṃ vīro lakṣmaṇaṃ lakṣmivardhanam || 3-11-19||

RMY 3-11-20

एष लक्ष्मण निष्क्रामत्यगस्त्यो भगवानृषिः ।
औदार्येणावगच्छामि निधानं तपसामिमम् ॥ ३-११-२०॥
eṣa lakṣmaṇa niṣkrāmatyagastyo bhagavānṛṣiḥ |
audāryeṇāvagacchāmi nidhānaṃ tapasāmimam || 3-11-20||

RMY 3-11-21

एवमुक्त्वा महाबाहुरगस्त्यं सूर्यवर्चसं ।
जग्राह परमप्रीतस्तस्य पादौ परंतपः ॥ ३-११-२१॥
evamuktvā mahābāhuragastyaṃ sūryavarcasaṃ |
jagrāha paramaprītastasya pādau paraṃtapaḥ || 3-11-21||

RMY 3-11-22

अभिवाद्य तु धर्मात्मा तस्थौ रामः कृताञ्जलिः ।
सीतया सह वैदेह्या तदा राम सलक्ष्मणः ॥ ३-११-२२॥
abhivādya tu dharmātmā tasthau rāmaḥ kṛtāñjaliḥ |
sītayā saha vaidehyā tadā rāma salakṣmaṇaḥ || 3-11-22||

RMY 3-11-23

प्रतिगृह्य च काकुत्स्थमर्चयित्वासनोदकैः ।
कुशलप्रश्नमुक्त्वा च आस्यतामिति सोऽब्रवीत् ॥ ३-११-२३॥
pratigṛhya ca kākutsthamarcayitvāsanodakaiḥ |
kuśalapraśnamuktvā ca āsyatāmiti so'bravīt || 3-11-23||

RMY 3-11-24

अग्निं हुत्वा प्रदायार्घ्यमतिथिं प्रतिपूज्य च ।
वानप्रस्थेन धर्मेण स तेषां भोजनं ददौ ॥ ३-११-२४॥
agniṃ hutvā pradāyārghyamatithiṃ pratipūjya ca |
vānaprasthena dharmeṇa sa teṣāṃ bhojanaṃ dadau || 3-11-24||

RMY 3-11-25

प्रथमं चोपविश्याथ धर्मज्ञो मुनिपुंगवः ।
उवाच राममासीनं प्राञ्जलिं धर्मकोविदम् ॥ ३-११-२५॥
prathamaṃ copaviśyātha dharmajño munipuṃgavaḥ |
uvāca rāmamāsīnaṃ prāñjaliṃ dharmakovidam || 3-11-25||

RMY 3-11-26

अन्यथा खलु काकुत्स्थ तपस्वी समुदाचरन् ।
दुःसाक्षीव परे लोके स्वानि मांसानि भक्षयेत् ॥ ३-११-२६॥
anyathā khalu kākutstha tapasvī samudācaran |
duḥsākṣīva pare loke svāni māṃsāni bhakṣayet || 3-11-26||

RMY 3-11-27

राजा सर्वस्य लोकस्य धर्मचारी महारथः ।
पूजनीयश्च मान्यश्च भवान्प्राप्तः प्रियातिथिः ॥ ३-११-२७॥
rājā sarvasya lokasya dharmacārī mahārathaḥ |
pūjanīyaśca mānyaśca bhavānprāptaḥ priyātithiḥ || 3-11-27||

RMY 3-11-28

एवमुक्त्वा फलैर्मूलैः पुष्पैश्चान्यैश्च राघवम् ।
पूजयित्वा यथाकामं पुनरेव ततोऽब्रवीत् ॥ ३-११-२८॥
evamuktvā phalairmūlaiḥ puṣpaiścānyaiśca rāghavam |
pūjayitvā yathākāmaṃ punareva tato'bravīt || 3-11-28||

RMY 3-11-29

इदं दिव्यं महच्चापं हेमवज्रविभूषितम् ।
वैष्णवं पुरुषव्याघ्र निर्मितं विश्वकर्मणा ॥ ३-११-२९॥
idaṃ divyaṃ mahaccāpaṃ hemavajravibhūṣitam |
vaiṣṇavaṃ puruṣavyāghra nirmitaṃ viśvakarmaṇā || 3-11-29||

RMY 3-11-30

अमोघः सूर्यसंकाशो ब्रह्मदत्तः शरोत्तमः ।
दत्तो मम महेन्द्रेण तूणी चाक्षयसायकौ ॥ ३-११-३०॥
amoghaḥ sūryasaṃkāśo brahmadattaḥ śarottamaḥ |
datto mama mahendreṇa tūṇī cākṣayasāyakau || 3-11-30||

RMY 3-11-31

संपूर्णौ निशितैर्बाणैर्ज्वलद्भिरिव पावकैः ।
महाराजत कोशोऽयमसिर्हेमविभूषितः ॥ ३-११-३१॥
saṃpūrṇau niśitairbāṇairjvaladbhiriva pāvakaiḥ |
mahārājata kośo'yamasirhemavibhūṣitaḥ || 3-11-31||

RMY 3-11-32

अनेन धनुषा राम हत्वा संख्ये महासुरान् ।
आजहार श्रियं दीप्तां पुरा विष्णुर्दिवौकसाम् ॥ ३-११-३२॥
anena dhanuṣā rāma hatvā saṃkhye mahāsurān |
ājahāra śriyaṃ dīptāṃ purā viṣṇurdivaukasām || 3-11-32||

RMY 3-11-33

तद्धनुस्तौ च तूणीरौ शरं खड्गं च मानद ।
जयाय प्रतिगृह्णीष्व वज्रं वज्रधरो यथा ॥ ३-११-३३॥
taddhanustau ca tūṇīrau śaraṃ khaḍgaṃ ca mānada |
jayāya pratigṛhṇīṣva vajraṃ vajradharo yathā || 3-11-33||

RMY 3-11-34

एवमुक्त्वा महातेजाः समस्तं तद्वरायुधम् ।
दत्त्वा रामाय भगवानगस्त्यः पुनरब्रवीत् ॥ ३-११-३४॥
evamuktvā mahātejāḥ samastaṃ tadvarāyudham |
dattvā rāmāya bhagavānagastyaḥ punarabravīt || 3-11-34||

Sarga: 12/71 (25)

RMY 3-12-1

राम प्रीतोऽस्मि भद्रं ते परितुष्टोऽस्मि लक्ष्मण ।
अभिवादयितुं यन्मां प्राप्तौ स्थः सह सीतया ॥ ३-१२-१॥
rāma prīto'smi bhadraṃ te parituṣṭo'smi lakṣmaṇa |
abhivādayituṃ yanmāṃ prāptau sthaḥ saha sītayā || 3-12-1||

RMY 3-12-2

अध्वश्रमेण वां खेदो बाधते प्रचुरश्रमः ।
व्यक्तमुत्कण्ठते चापि मैथिली जनकात्मजा ॥ ३-१२-२॥
adhvaśrameṇa vāṃ khedo bādhate pracuraśramaḥ |
vyaktamutkaṇṭhate cāpi maithilī janakātmajā || 3-12-2||

RMY 3-12-3

एषा हि सुकुमारी च दुःखैश्च न विमानिता ।
प्राज्यदोषं वनं प्रप्ता भर्तृस्नेहप्रचोदिता ॥ ३-१२-३॥
eṣā hi sukumārī ca duḥkhaiśca na vimānitā |
prājyadoṣaṃ vanaṃ praptā bhartṛsnehapracoditā || 3-12-3||

RMY 3-12-4

यथैषा रमते राम इह सीता तथा कुरु ।
दुष्करं कृतवत्येषा वने त्वामनुगच्छती ॥ ३-१२-४॥
yathaiṣā ramate rāma iha sītā tathā kuru |
duṣkaraṃ kṛtavatyeṣā vane tvāmanugacchatī || 3-12-4||

RMY 3-12-5

एषा हि प्रकृतिः स्त्रीणामासृष्टे रघुनन्दन ।
समस्थमनुरज्यन्ते विषमस्थं त्यजन्ति च ॥ ३-१२-५॥
eṣā hi prakṛtiḥ strīṇāmāsṛṣṭe raghunandana |
samasthamanurajyante viṣamasthaṃ tyajanti ca || 3-12-5||

RMY 3-12-6

शतह्रदानां लोलत्वं शस्त्राणां तीक्ष्णतां तथा ।
गरुडानिलयोः शैघ्र्यमनुगच्छन्ति योषितः ॥ ३-१२-६॥
śatahradānāṃ lolatvaṃ śastrāṇāṃ tīkṣṇatāṃ tathā |
garuḍānilayoḥ śaighryamanugacchanti yoṣitaḥ || 3-12-6||

RMY 3-12-7

इयं तु भवतो भार्या दोषैरेतैर्विवर्जिताः ।
श्लाघ्या च व्यपदेश्या च यथा देवी ह्यरुन्धती ॥ ३-१२-७॥
iyaṃ tu bhavato bhāryā doṣairetairvivarjitāḥ |
ślāghyā ca vyapadeśyā ca yathā devī hyarundhatī || 3-12-7||

RMY 3-12-8

अलंकृतोऽयं देशश्च यत्र सौमित्रिणा सह ।
वैदेह्या चानया राम वत्स्यसि त्वमरिंदम ॥ ३-१२-८॥
alaṃkṛto'yaṃ deśaśca yatra saumitriṇā saha |
vaidehyā cānayā rāma vatsyasi tvamariṃdama || 3-12-8||

RMY 3-12-9

एवमुक्तस्तु मुनिना राघवः संयताञ्जलिः ।
उवाच प्रश्रितं वाक्यमृषिं दीप्तमिवानलम् ॥ ३-१२-९॥
evamuktastu muninā rāghavaḥ saṃyatāñjaliḥ |
uvāca praśritaṃ vākyamṛṣiṃ dīptamivānalam || 3-12-9||

RMY 3-12-10

धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यस्य मे मुनिपुंगवः ।
गुणैः सभ्रातृभार्यस्य वरदः परितुष्यति ॥ ३-१२-१०॥
dhanyo'smyanugṛhīto'smi yasya me munipuṃgavaḥ |
guṇaiḥ sabhrātṛbhāryasya varadaḥ parituṣyati || 3-12-10||

RMY 3-12-11

किं तु व्यादिश मे देशं सोदकं बहुकाननम् ।
यत्राश्रमपदं कृत्वा वसेयं निरतः सुखम् ॥ ३-१२-११॥
kiṃ tu vyādiśa me deśaṃ sodakaṃ bahukānanam |
yatrāśramapadaṃ kṛtvā vaseyaṃ nirataḥ sukham || 3-12-11||

RMY 3-12-12

ततोऽब्रवीन्मुनि श्रेष्ठः श्रुत्वा रामस्य भाषितम् ।
ध्यात्वा मुहूर्तं धर्मात्मा धीरो धीरतरं वचः ॥ ३-१२-१२॥
tato'bravīnmuni śreṣṭhaḥ śrutvā rāmasya bhāṣitam |
dhyātvā muhūrtaṃ dharmātmā dhīro dhīrataraṃ vacaḥ || 3-12-12||

RMY 3-12-13

इतो द्वियोजने तात बहुमूलफलोदकः ।
देशो बहुमृगः श्रीमान्पञ्चवट्यभिविश्रुतः ॥ ३-१२-१३॥
ito dviyojane tāta bahumūlaphalodakaḥ |
deśo bahumṛgaḥ śrīmānpañcavaṭyabhiviśrutaḥ || 3-12-13||

RMY 3-12-14

तत्र गत्वाश्रमपदं कृत्वा सौमित्रिणा सह ।
रमस्व त्वं पितुर्वाक्यं यथोक्तमनुपालयन् ॥ ३-१२-१४॥
tatra gatvāśramapadaṃ kṛtvā saumitriṇā saha |
ramasva tvaṃ piturvākyaṃ yathoktamanupālayan || 3-12-14||

RMY 3-12-15

विदितो ह्येष वृत्तान्तो मम सर्वस्तवानघ ।
तपसश्च प्रभावेन स्नेहाद्दशरथस्य च ॥ ३-१२-१५॥
vidito hyeṣa vṛttānto mama sarvastavānagha |
tapasaśca prabhāvena snehāddaśarathasya ca || 3-12-15||

RMY 3-12-16

हृदयस्थश्च ते छन्दो विज्ञातस्तपसा मया ।
इह वासं प्रतिज्ञाय मया सह तपोवने ॥ ३-१२-१६॥
hṛdayasthaśca te chando vijñātastapasā mayā |
iha vāsaṃ pratijñāya mayā saha tapovane || 3-12-16||

RMY 3-12-17

अतश्च त्वामहं ब्रूमि गच्छ पञ्चवटीमिति ।
स हि रम्यो वनोद्देशो मैथिली तत्र रंस्यते ॥ ३-१२-१७॥
ataśca tvāmahaṃ brūmi gaccha pañcavaṭīmiti |
sa hi ramyo vanoddeśo maithilī tatra raṃsyate || 3-12-17||

RMY 3-12-18

स देशः श्लाघनीयश्च नातिदूरे च राघव ।
गोदावर्याः समीपे च मैथिली तत्र रंस्यते ॥ ३-१२-१८॥
sa deśaḥ ślāghanīyaśca nātidūre ca rāghava |
godāvaryāḥ samīpe ca maithilī tatra raṃsyate || 3-12-18||

RMY 3-12-19

प्राज्यमूलफलैश्चैव नानाद्विज गणैर्युतः ।
विविक्तश्च महाबाहो पुण्यो रम्यस्तथैव च ॥ ३-१२-१९॥
prājyamūlaphalaiścaiva nānādvija gaṇairyutaḥ |
viviktaśca mahābāho puṇyo ramyastathaiva ca || 3-12-19||

RMY 3-12-20

भवानपि सदारश्च शक्तश्च परिरक्षणे ।
अपि चात्र वसन्रामस्तापसान्पालयिष्यसि ॥ ३-१२-२०॥
bhavānapi sadāraśca śaktaśca parirakṣaṇe |
api cātra vasanrāmastāpasānpālayiṣyasi || 3-12-20||

RMY 3-12-21

एतदालक्ष्यते वीर मधुकानां महद्वनम् ।
उत्तरेणास्य गन्तव्यं न्यग्रोधमभिगच्छता ॥ ३-१२-२१॥
etadālakṣyate vīra madhukānāṃ mahadvanam |
uttareṇāsya gantavyaṃ nyagrodhamabhigacchatā || 3-12-21||

RMY 3-12-22

ततः स्थलमुपारुह्य पर्वतस्याविदूरतः ।
ख्यातः पञ्चवटीत्येव नित्यपुष्पितकाननः ॥ ३-१२-२२॥
tataḥ sthalamupāruhya parvatasyāvidūrataḥ |
khyātaḥ pañcavaṭītyeva nityapuṣpitakānanaḥ || 3-12-22||

RMY 3-12-23

अगस्त्येनैवमुक्तस्तु रामः सौमित्रिणा सह ।
सात्कृत्यामन्त्रयामास तमृषिं सत्यवादिनम् ॥ ३-१२-२३॥
agastyenaivamuktastu rāmaḥ saumitriṇā saha |
sātkṛtyāmantrayāmāsa tamṛṣiṃ satyavādinam || 3-12-23||

RMY 3-12-24

तौ तु तेनाभ्यनुज्ञातौ कृतपादाभिवन्दनौ ।
तदाश्रमात्पञ्चवटीं जग्मतुः सह सीतया ॥ ३-१२-२४॥
tau tu tenābhyanujñātau kṛtapādābhivandanau |
tadāśramātpañcavaṭīṃ jagmatuḥ saha sītayā || 3-12-24||

RMY 3-12-25

गृहीतचापौ तु नराधिपात्मजौ विषक्ततूणी समरेष्वकातरौ ।
यथोपदिष्टेन पथा महर्षिणा प्रजग्मतुः पञ्चवटीं समाहितौ ॥ ३-१२-२५॥
gṛhītacāpau tu narādhipātmajau viṣaktatūṇī samareṣvakātarau |
yathopadiṣṭena pathā maharṣiṇā prajagmatuḥ pañcavaṭīṃ samāhitau || 3-12-25||

Sarga: 13/71 (36)

RMY 3-13-1

अथ पञ्चवटीं गच्छन्नन्तरा रघुनन्दनः ।
आससाद महाकायं गृध्रं भीमपराक्रमम् ॥ ३-१३-१॥
atha pañcavaṭīṃ gacchannantarā raghunandanaḥ |
āsasāda mahākāyaṃ gṛdhraṃ bhīmaparākramam || 3-13-1||

RMY 3-13-2

तं दृष्ट्वा तौ महाभागौ वनस्थं रामलक्ष्मणौ ।
मेनाते राक्षसं पक्षिं ब्रुवाणौ को भवानिति ॥ ३-१३-२॥
taṃ dṛṣṭvā tau mahābhāgau vanasthaṃ rāmalakṣmaṇau |
menāte rākṣasaṃ pakṣiṃ bruvāṇau ko bhavāniti || 3-13-2||

RMY 3-13-3

स तौ मधुरया वाचा सौम्यया प्रीणयन्निव ।
उवाच वत्स मां विद्धि वयस्यं पितुरात्मनः ॥ ३-१३-३॥
sa tau madhurayā vācā saumyayā prīṇayanniva |
uvāca vatsa māṃ viddhi vayasyaṃ piturātmanaḥ || 3-13-3||

RMY 3-13-4

स तं पितृसखं बुद्ध्वा पूजयामास राघवः ।
स तस्य कुलमव्यग्रमथ पप्रच्छ नाम च ॥ ३-१३-४॥
sa taṃ pitṛsakhaṃ buddhvā pūjayāmāsa rāghavaḥ |
sa tasya kulamavyagramatha papraccha nāma ca || 3-13-4||

RMY 3-13-5

रामस्य वचनं श्रुत्वा कुलमात्मानमेव च ।
आचचक्षे द्विजस्तस्मै सर्वभूतसमुद्भवम् ॥ ३-१३-५॥
rāmasya vacanaṃ śrutvā kulamātmānameva ca |
ācacakṣe dvijastasmai sarvabhūtasamudbhavam || 3-13-5||

RMY 3-13-6

पूर्वकाले महाबाहो ये प्रजापतयोऽभवन् ।
तान्मे निगदतः सर्वानादितः शृणु राघव ॥ ३-१३-६॥
pūrvakāle mahābāho ye prajāpatayo'bhavan |
tānme nigadataḥ sarvānāditaḥ śṛṇu rāghava || 3-13-6||

RMY 3-13-7

कर्दमः प्रथमस्तेषां विकृतस्तदनन्तरम् ।
शेषश्च संश्रयश्चैव बहुपुत्रश्च वीर्यवान् ॥ ३-१३-७॥
kardamaḥ prathamasteṣāṃ vikṛtastadanantaram |
śeṣaśca saṃśrayaścaiva bahuputraśca vīryavān || 3-13-7||

RMY 3-13-8

स्थाणुर्मरीचिरत्रिश्च क्रतुश्चैव महाबलः ।
पुलस्त्यश्चाङ्गिराश्चैव प्रचेताः पुलहस्तथा ॥ ३-१३-८॥
sthāṇurmarīciratriśca kratuścaiva mahābalaḥ |
pulastyaścāṅgirāścaiva pracetāḥ pulahastathā || 3-13-8||

RMY 3-13-9

दक्षो विवस्वानपरोऽरिष्टनेमिश्च राघव ।
कश्यपश्च महातेजास्तेषामासीच्च पश्चिमः ॥ ३-१३-९॥
dakṣo vivasvānaparo'riṣṭanemiśca rāghava |
kaśyapaśca mahātejāsteṣāmāsīcca paścimaḥ || 3-13-9||

RMY 3-13-10

प्रजापतेस्तु दक्षस्य बभूवुरिति नः श्रुतम् ।
षष्टिर्दुहितरो राम यशस्विन्यो महायशः ॥ ३-१३-१०॥
prajāpatestu dakṣasya babhūvuriti naḥ śrutam |
ṣaṣṭirduhitaro rāma yaśasvinyo mahāyaśaḥ || 3-13-10||

RMY 3-13-11

कश्यपः प्रतिजग्राह तासामष्टौ सुमध्यमाः ।
अदितिं च दितिं चैव दनूमपि च कालकाम् ॥ ३-१३-११॥
kaśyapaḥ pratijagrāha tāsāmaṣṭau sumadhyamāḥ |
aditiṃ ca ditiṃ caiva danūmapi ca kālakām || 3-13-11||

RMY 3-13-12

ताम्रां क्रोधवशां चैव मनुं चाप्यनलामपि ।
तास्तु कन्यास्ततः प्रीतः कश्यपः पुनरब्रवीत् ॥ ३-१३-१२॥
tāmrāṃ krodhavaśāṃ caiva manuṃ cāpyanalāmapi |
tāstu kanyāstataḥ prītaḥ kaśyapaḥ punarabravīt || 3-13-12||

RMY 3-13-13

पुत्रांस्त्रैलोक्यभर्तॄन्वै जनयिष्यथ मत्समान् ।
अदितिस्तन्मना राम दितिश्च दनुरेव च ॥ ३-१३-१३॥
putrāṃstrailokyabhartṝnvai janayiṣyatha matsamān |
aditistanmanā rāma ditiśca danureva ca || 3-13-13||

RMY 3-13-14

कालका च महाबाहो शेषास्त्वमनसोऽभवन् ।
अदित्यां जज्ञिरे देवास्त्रयस्त्रिंशदरिंदम ॥ ३-१३-१४॥
kālakā ca mahābāho śeṣāstvamanaso'bhavan |
adityāṃ jajñire devāstrayastriṃśadariṃdama || 3-13-14||

RMY 3-13-15

आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ च परंतप ।
दितिस्त्वजनयत्पुत्रान्दैत्यांस्तात यशस्विनः ॥ ३-१३-१५॥
ādityā vasavo rudrā aśvinau ca paraṃtapa |
ditistvajanayatputrāndaityāṃstāta yaśasvinaḥ || 3-13-15||

RMY 3-13-16

तेषामियं वसुमती पुरासीत्सवनार्णवा ।
दनुस्त्वजनयत्पुत्रमश्वग्रीवमरिंदम ॥ ३-१३-१६॥
teṣāmiyaṃ vasumatī purāsītsavanārṇavā |
danustvajanayatputramaśvagrīvamariṃdama || 3-13-16||

RMY 3-13-17

नरकं कालकं चैव कालकापि व्यजायत ।
क्रौञ्चीं भासीं तथा श्येनीं धृतराष्ट्रीं तथा शुकीम् ॥ ३-१३-१७॥
narakaṃ kālakaṃ caiva kālakāpi vyajāyata |
krauñcīṃ bhāsīṃ tathā śyenīṃ dhṛtarāṣṭrīṃ tathā śukīm || 3-13-17||

RMY 3-13-18

ताम्रापि सुषुवे कन्याः पञ्चैता लोकविश्रुताः ।
उलूकाञ्जनयत्क्रौञ्ची भासी भासान्व्यजायत ॥ ३-१३-१८॥
tāmrāpi suṣuve kanyāḥ pañcaitā lokaviśrutāḥ |
ulūkāñjanayatkrauñcī bhāsī bhāsānvyajāyata || 3-13-18||

RMY 3-13-19

श्येनी श्येनांश्च गृध्रांश्च व्यजायत सुतेजसः ।
धृतराष्ट्री तु हंसांश्च कलहंसांश्च सर्वशः ॥ ३-१३-१९॥
śyenī śyenāṃśca gṛdhrāṃśca vyajāyata sutejasaḥ |
dhṛtarāṣṭrī tu haṃsāṃśca kalahaṃsāṃśca sarvaśaḥ || 3-13-19||

RMY 3-13-20

चक्रवाकांश्च भद्रं ते विजज्ञे सापि भामिनी ।
शुकी नतां विजज्ञे तु नताया विनता सुता ॥ ३-१३-२०॥
cakravākāṃśca bhadraṃ te vijajñe sāpi bhāminī |
śukī natāṃ vijajñe tu natāyā vinatā sutā || 3-13-20||

RMY 3-13-21

दशक्रोधवशा राम विजज्ञेऽप्यात्मसंभवाः ।
मृगीं च मृगमन्दां च हरीं भद्रमदामपि ॥ ३-१३-२१॥
daśakrodhavaśā rāma vijajñe'pyātmasaṃbhavāḥ |
mṛgīṃ ca mṛgamandāṃ ca harīṃ bhadramadāmapi || 3-13-21||

RMY 3-13-22

मातङ्गीमथ शार्दूलीं श्वेतां च सुरभीं तथा ।
सर्वलक्षणसंपन्नां सुरसां कद्रुकामपि ॥ ३-१३-२२॥
mātaṅgīmatha śārdūlīṃ śvetāṃ ca surabhīṃ tathā |
sarvalakṣaṇasaṃpannāṃ surasāṃ kadrukāmapi || 3-13-22||

RMY 3-13-23

अपत्यं तु मृगाः सर्वे मृग्या नरवरोत्तम ।
ऋष्काश्च मृगमन्दायाः सृमराश्चमरास्तथा ॥ ३-१३-२३॥
apatyaṃ tu mṛgāḥ sarve mṛgyā naravarottama |
ṛṣkāśca mṛgamandāyāḥ sṛmarāścamarāstathā || 3-13-23||

RMY 3-13-24

ततस्त्विरावतीं नाम जज्ञे भद्रमदा सुताम् ।
तस्यास्त्वैरावतः पुत्रो लोकनाथो महागजः ॥ ३-१३-२४॥
tatastvirāvatīṃ nāma jajñe bhadramadā sutām |
tasyāstvairāvataḥ putro lokanātho mahāgajaḥ || 3-13-24||

RMY 3-13-25

हर्याश्च हरयोऽपत्यं वानराश्च तपस्विनः ।
गोलाङ्गूलांश्च शार्दूली व्याघ्रांश्चाजनयत्सुतान् ॥ ३-१३-२५॥
haryāśca harayo'patyaṃ vānarāśca tapasvinaḥ |
golāṅgūlāṃśca śārdūlī vyāghrāṃścājanayatsutān || 3-13-25||

RMY 3-13-26

मातङ्ग्यास्त्वथ मातङ्गा अपत्यं मनुजर्षभ ।
दिशागजं तु श्वेताक्षं श्वेता व्यजनयत्सुतम् ॥ ३-१३-२६॥
mātaṅgyāstvatha mātaṅgā apatyaṃ manujarṣabha |
diśāgajaṃ tu śvetākṣaṃ śvetā vyajanayatsutam || 3-13-26||

RMY 3-13-27

ततो दुहितरौ राम सुरभिर्देव्यजायत ।
रोहिणीं नाम भद्रं ते गन्धर्वीं च यशस्विनीम् ॥ ३-१३-२७॥
tato duhitarau rāma surabhirdevyajāyata |
rohiṇīṃ nāma bhadraṃ te gandharvīṃ ca yaśasvinīm || 3-13-27||

RMY 3-13-28

रोहिण्यजनयद्गा वै गन्धर्वी वाजिनः सुतान् ।
सुरसाजनयन्नागान्राम कद्रूश्च पन्नगान् ॥ ३-१३-२८॥
rohiṇyajanayadgā vai gandharvī vājinaḥ sutān |
surasājanayannāgānrāma kadrūśca pannagān || 3-13-28||

RMY 3-13-29

मनुर्मनुष्याञ्जनयत्कश्यपस्य महात्मनः ।
ब्राह्मणान्क्षत्रियान्वैश्याञ्शूद्रांश्च मनुजर्षभ ॥ ३-१३-२९॥
manurmanuṣyāñjanayatkaśyapasya mahātmanaḥ |
brāhmaṇānkṣatriyānvaiśyāñśūdrāṃśca manujarṣabha || 3-13-29||

RMY 3-13-30

मुखतो ब्राह्मणा जाता उरसः क्षत्रियास्तथा ।
ऊरुभ्यां जज्ञिरे वैश्याः पद्भ्यां शूद्रा इति श्रुतिः ॥ ३-१३-३०॥
mukhato brāhmaṇā jātā urasaḥ kṣatriyāstathā |
ūrubhyāṃ jajñire vaiśyāḥ padbhyāṃ śūdrā iti śrutiḥ || 3-13-30||

RMY 3-13-31

सर्वान्पुण्यफलान्वृक्षाननलापि व्यजायत ।
विनता च शुकी पौत्री कद्रूश्च सुरसा स्वसा ॥ ३-१३-३१॥
sarvānpuṇyaphalānvṛkṣānanalāpi vyajāyata |
vinatā ca śukī pautrī kadrūśca surasā svasā || 3-13-31||

RMY 3-13-32

कद्रूर्नागसहस्क्रं तु विजज्ञे धरणीधरम् ।
द्वौ पुत्रौ विनतायास्तु गरुडोऽरुण एव च ॥ ३-१३-३२॥
kadrūrnāgasahaskraṃ tu vijajñe dharaṇīdharam |
dvau putrau vinatāyāstu garuḍo'ruṇa eva ca || 3-13-32||

RMY 3-13-33

तस्माज्जातोऽहमरुणात्संपातिश्च ममाग्रजः ।
जटायुरिति मां विद्धि श्येनीपुत्रमरिंदम ॥ ३-१३-३३॥
tasmājjāto'hamaruṇātsaṃpātiśca mamāgrajaḥ |
jaṭāyuriti māṃ viddhi śyenīputramariṃdama || 3-13-33||

RMY 3-13-34

सोऽहं वाससहायस्ते भविष्यामि यदीच्छसि ।
सीतां च तात रक्षिष्ये त्वयि याते सलक्ष्मणे ॥ ३-१३-३४॥
so'haṃ vāsasahāyaste bhaviṣyāmi yadīcchasi |
sītāṃ ca tāta rakṣiṣye tvayi yāte salakṣmaṇe || 3-13-34||

RMY 3-13-35

जटायुषं तु प्रतिपूज्य राघवो मुदा परिष्वज्य च संनतोऽभवत् ।
पितुर्हि शुश्राव सखित्वमात्मवाञ्जटायुषा संकथितं पुनः पुनः ॥ ३-१३-३५॥
jaṭāyuṣaṃ tu pratipūjya rāghavo mudā pariṣvajya ca saṃnato'bhavat |
piturhi śuśrāva sakhitvamātmavāñjaṭāyuṣā saṃkathitaṃ punaḥ punaḥ || 3-13-35||

RMY 3-13-36

स तत्र सीतां परिदाय मैथिलीं सहैव तेनातिबलेन पक्षिणा ।
जगाम तां पञ्चवटीं सलक्ष्मणो रिपून्दिधक्षञ्शलभानिवानलः ॥ ३-१३-३६॥
sa tatra sītāṃ paridāya maithilīṃ sahaiva tenātibalena pakṣiṇā |
jagāma tāṃ pañcavaṭīṃ salakṣmaṇo ripūndidhakṣañśalabhānivānalaḥ || 3-13-36||

Sarga: 14/71 (29)

RMY 3-14-1

ततः पञ्चवटीं गत्वा नानाव्यालमृगायुताम् ।
उवाच भ्रातरं रामो लक्ष्मणं दीप्ततेजसं ॥ ३-१४-१॥
tataḥ pañcavaṭīṃ gatvā nānāvyālamṛgāyutām |
uvāca bhrātaraṃ rāmo lakṣmaṇaṃ dīptatejasaṃ || 3-14-1||

RMY 3-14-2

आगताः स्म यथोद्दिष्टममुं देशं महर्षिणा ।
अयं पञ्चवटी देशः सौम्य पुष्पितकाननः ॥ ३-१४-२॥
āgatāḥ sma yathoddiṣṭamamuṃ deśaṃ maharṣiṇā |
ayaṃ pañcavaṭī deśaḥ saumya puṣpitakānanaḥ || 3-14-2||

RMY 3-14-3

सर्वतश्चार्यतां दृष्टिः कानने निपुणो ह्यसि ।
आश्रमः कतरस्मिन्नो देशे भवति संमतः ॥ ३-१४-३॥
sarvataścāryatāṃ dṛṣṭiḥ kānane nipuṇo hyasi |
āśramaḥ katarasminno deśe bhavati saṃmataḥ || 3-14-3||

RMY 3-14-4

रमते यत्र वैदेही त्वमहं चैव लक्ष्मण ।
तादृशो दृश्यतां देशः संनिकृष्टजलाशयः ॥ ३-१४-४॥
ramate yatra vaidehī tvamahaṃ caiva lakṣmaṇa |
tādṛśo dṛśyatāṃ deśaḥ saṃnikṛṣṭajalāśayaḥ || 3-14-4||

RMY 3-14-5

वनरामण्यकं यत्र जलरामण्यकं तथा ।
संनिकृष्टं च यत्र स्यात्समित्पुष्पकुशोदकम् ॥ ३-१४-५॥
vanarāmaṇyakaṃ yatra jalarāmaṇyakaṃ tathā |
saṃnikṛṣṭaṃ ca yatra syātsamitpuṣpakuśodakam || 3-14-5||

RMY 3-14-6

एवमुक्तस्तु रामेण लक्मणः संयताञ्जलिः ।
सीता समक्षं काकुत्स्थमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ३-१४-६॥
evamuktastu rāmeṇa lakmaṇaḥ saṃyatāñjaliḥ |
sītā samakṣaṃ kākutsthamidaṃ vacanamabravīt || 3-14-6||

RMY 3-14-7

परवानस्मि काकुत्स्थ त्वयि वर्षशतं स्थिते ।
स्वयं तु रुचिरे देशे क्रियतामिति मां वद ॥ ३-१४-७॥
paravānasmi kākutstha tvayi varṣaśataṃ sthite |
svayaṃ tu rucire deśe kriyatāmiti māṃ vada || 3-14-7||

RMY 3-14-8

सुप्रीतस्तेन वाक्येन लक्ष्मणस्य महाद्युतिः ।
विमृशन्रोचयामास देशं सर्वगुणान्वितम् ॥ ३-१४-८॥
suprītastena vākyena lakṣmaṇasya mahādyutiḥ |
vimṛśanrocayāmāsa deśaṃ sarvaguṇānvitam || 3-14-8||

RMY 3-14-9

स तं रुचिरमाक्रम्य देशमाश्रमकर्मणि ।
हस्ते गृहीत्वा हस्तेन रामः सौमित्रिमब्रवीत् ॥ ३-१४-९॥
sa taṃ ruciramākramya deśamāśramakarmaṇi |
haste gṛhītvā hastena rāmaḥ saumitrimabravīt || 3-14-9||

RMY 3-14-10

अयं देशः समः श्रीमान्पुष्पितैर्तरुभिर्वृतः ।
इहाश्रमपदं सौम्य यथावत्कर्तुमर्हसि ॥ ३-१४-१०॥
ayaṃ deśaḥ samaḥ śrīmānpuṣpitairtarubhirvṛtaḥ |
ihāśramapadaṃ saumya yathāvatkartumarhasi || 3-14-10||

RMY 3-14-11

इयमादित्यसंकाशैः पद्मैः सुरभिगन्धिभिः ।
अदूरे दृश्यते रम्या पद्मिनी पद्मशोभिता ॥ ३-१४-११॥
iyamādityasaṃkāśaiḥ padmaiḥ surabhigandhibhiḥ |
adūre dṛśyate ramyā padminī padmaśobhitā || 3-14-11||

RMY 3-14-12

यथाख्यातमगस्त्येन मुनिना भावितात्मना ।
इयं गोदावरी रम्या पुष्पितैस्तरुभिर्वृता ॥ ३-१४-१२॥
yathākhyātamagastyena muninā bhāvitātmanā |
iyaṃ godāvarī ramyā puṣpitaistarubhirvṛtā || 3-14-12||

RMY 3-14-13

हंसकारण्डवाकीर्णा चक्रवाकोपशोभिता ।
नातिदूरे न चासन्ने मृगयूथनिपीडिता ॥ ३-१४-१३॥
haṃsakāraṇḍavākīrṇā cakravākopaśobhitā |
nātidūre na cāsanne mṛgayūthanipīḍitā || 3-14-13||

RMY 3-14-14

मयूरनादिता रम्याः प्रांशवो बहुकन्दराः ।
दृश्यन्ते गिरयः सौम्य फुल्लैस्तरुभिरावृताः ॥ ३-१४-१४॥
mayūranāditā ramyāḥ prāṃśavo bahukandarāḥ |
dṛśyante girayaḥ saumya phullaistarubhirāvṛtāḥ || 3-14-14||

RMY 3-14-15

सौवर्णे राजतैस्ताम्रैर्देशे देशे च धातुभिः ।
गवाक्षिता इवाभान्ति गजाः परमभक्तिभिः ॥ ३-१४-१५॥
sauvarṇe rājataistāmrairdeśe deśe ca dhātubhiḥ |
gavākṣitā ivābhānti gajāḥ paramabhaktibhiḥ || 3-14-15||

RMY 3-14-16

सालैस्तालैस्तमालैश्च खर्जूरैः पनसाम्रकैः ।
नीवारैस्तिमिशैश्चैव पुंनागैश्चोपशोभिताः ॥ ३-१४-१६॥
sālaistālaistamālaiśca kharjūraiḥ panasāmrakaiḥ |
nīvāraistimiśaiścaiva puṃnāgaiścopaśobhitāḥ || 3-14-16||

RMY 3-14-17

चूतैरशोकैस्तिलकैश्चम्पकैः केतकैरपि ।
पुष्पगुल्मलतोपेतैस्तैस्तैस्तरुभिरावृताः ॥ ३-१४-१७॥
cūtairaśokaistilakaiścampakaiḥ ketakairapi |
puṣpagulmalatopetaistaistaistarubhirāvṛtāḥ || 3-14-17||

RMY 3-14-18

चन्दनैः स्यन्दनैर्नीपैः पनसैर्लकुचैरपि ।
धवाश्वकर्णखदिरैः शमीकिंशुकपाटलैः ॥ ३-१४-१८॥
candanaiḥ syandanairnīpaiḥ panasairlakucairapi |
dhavāśvakarṇakhadiraiḥ śamīkiṃśukapāṭalaiḥ || 3-14-18||

RMY 3-14-19

इदं पुण्यमिदं मेध्यमिदं बहुमृगद्विजम् ।
इह वत्स्याम सौमित्रे सार्धमेतेन पक्षिणा ॥ ३-१४-१९॥
idaṃ puṇyamidaṃ medhyamidaṃ bahumṛgadvijam |
iha vatsyāma saumitre sārdhametena pakṣiṇā || 3-14-19||

RMY 3-14-20

एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणः परवीरहा ।
अचिरेणाश्रमं भ्रातुश्चकार सुमहाबलः ॥ ३-१४-२०॥
evamuktastu rāmeṇa lakṣmaṇaḥ paravīrahā |
acireṇāśramaṃ bhrātuścakāra sumahābalaḥ || 3-14-20||

RMY 3-14-21

पर्णशालां सुविपुलां तत्र संघातमृत्तिकाम् ।
सुस्तम्भां मस्करैर्दीर्घैः कृतवंशां सुशोभनाम् ॥ ३-१४-२१॥
parṇaśālāṃ suvipulāṃ tatra saṃghātamṛttikām |
sustambhāṃ maskarairdīrghaiḥ kṛtavaṃśāṃ suśobhanām || 3-14-21||

RMY 3-14-22

स गत्वा लक्ष्मणः श्रीमान्नदीं गोदावरीं तदा ।
स्नात्वा पद्मानि चादाय सफलः पुनरागतः ॥ ३-१४-२२॥
sa gatvā lakṣmaṇaḥ śrīmānnadīṃ godāvarīṃ tadā |
snātvā padmāni cādāya saphalaḥ punarāgataḥ || 3-14-22||

RMY 3-14-23

ततः पुष्पबलिं कृत्वा शान्तिं च स यथाविधि ।
दर्शयामास रामाय तदाश्रमपदं कृतम् ॥ ३-१४-२३॥
tataḥ puṣpabaliṃ kṛtvā śāntiṃ ca sa yathāvidhi |
darśayāmāsa rāmāya tadāśramapadaṃ kṛtam || 3-14-23||

RMY 3-14-24

स तं दृष्ट्वा कृतं सौम्यमाश्रमं सह सीतया ।
राघवः पर्णशालायां हर्षमाहारयत्परम् ॥ ३-१४-२४॥
sa taṃ dṛṣṭvā kṛtaṃ saumyamāśramaṃ saha sītayā |
rāghavaḥ parṇaśālāyāṃ harṣamāhārayatparam || 3-14-24||

RMY 3-14-25

सुसंहृष्टः परिष्वज्य बाहुभ्यां लक्ष्मणं तदा ।
अतिस्निग्धं च गाढं च वचनं चेदमब्रवीत् ॥ ३-१४-२५॥
susaṃhṛṣṭaḥ pariṣvajya bāhubhyāṃ lakṣmaṇaṃ tadā |
atisnigdhaṃ ca gāḍhaṃ ca vacanaṃ cedamabravīt || 3-14-25||

RMY 3-14-26

प्रीतोऽस्मि ते महत्कर्म त्वया कृतमिदं प्रभो ।
प्रदेयो यन्निमित्तं ते परिष्वङ्गो मया कृतः ॥ ३-१४-२६॥
prīto'smi te mahatkarma tvayā kṛtamidaṃ prabho |
pradeyo yannimittaṃ te pariṣvaṅgo mayā kṛtaḥ || 3-14-26||

RMY 3-14-27

भावज्ञेन कृतज्ञेन धर्मज्ञेन च लक्ष्मण ।
त्वया पुत्रेण धर्मात्मा न संवृत्तः पिता मम ॥ ३-१४-२७॥
bhāvajñena kṛtajñena dharmajñena ca lakṣmaṇa |
tvayā putreṇa dharmātmā na saṃvṛttaḥ pitā mama || 3-14-27||

RMY 3-14-28

एवं लक्ष्मणमुक्त्वा तु राघवो लक्ष्मिवर्धनः ।
तस्मिन्देशे बहुफले न्यवसत्स सुखं वशी ॥ ३-१४-२८॥
evaṃ lakṣmaṇamuktvā tu rāghavo lakṣmivardhanaḥ |
tasmindeśe bahuphale nyavasatsa sukhaṃ vaśī || 3-14-28||

RMY 3-14-29

कंचित्कालं स धर्मात्मा सीतया लक्ष्मणेन च ।
अन्वास्यमानो न्यवसत्स्वर्गलोके यथामरः ॥ ३-१४-२९॥
kaṃcitkālaṃ sa dharmātmā sītayā lakṣmaṇena ca |
anvāsyamāno nyavasatsvargaloke yathāmaraḥ || 3-14-29||

Sarga: 15/71 (39)

RMY 3-15-1

वसतस्तस्य तु सुखं राघवस्य महात्मनः ।
शरद्व्यपाये हेमन्त ऋतुरिष्टः प्रवर्तते ॥ ३-१५-१॥
vasatastasya tu sukhaṃ rāghavasya mahātmanaḥ |
śaradvyapāye hemanta ṛturiṣṭaḥ pravartate || 3-15-1||

RMY 3-15-2

स कदाचित्प्रभातायां शर्वर्यां रघुनन्दनः ।
प्रययावभिषेकार्थं रम्यां गोदावरीं नदीम् ॥ ३-१५-२॥
sa kadācitprabhātāyāṃ śarvaryāṃ raghunandanaḥ |
prayayāvabhiṣekārthaṃ ramyāṃ godāvarīṃ nadīm || 3-15-2||

RMY 3-15-3

प्रह्वः कलशहस्तस्तं सीतया सह वीर्यवान् ।
पृष्ठतोऽनुव्रजन्भ्राता सौमित्रिरिदमब्रवीत् ॥ ३-१५-३॥
prahvaḥ kalaśahastastaṃ sītayā saha vīryavān |
pṛṣṭhato'nuvrajanbhrātā saumitriridamabravīt || 3-15-3||

RMY 3-15-4

अयं स कालः संप्राप्तः प्रियो यस्ते प्रियंवद ।
अलंकृत इवाभाति येन संवत्सरः शुभः ॥ ३-१५-४॥
ayaṃ sa kālaḥ saṃprāptaḥ priyo yaste priyaṃvada |
alaṃkṛta ivābhāti yena saṃvatsaraḥ śubhaḥ || 3-15-4||

RMY 3-15-5

नीहारपरुषो लोकः पृथिवी सस्यमालिनी ।
जलान्यनुपभोग्यानि सुभगो हव्यवाहनः ॥ ३-१५-५॥
nīhāraparuṣo lokaḥ pṛthivī sasyamālinī |
jalānyanupabhogyāni subhago havyavāhanaḥ || 3-15-5||

RMY 3-15-6

नवाग्रयणपूजाभिरभ्यर्च्य पितृदेवताः ।
कृताग्रयणकाः काले सन्तो विगतकल्मषाः ॥ ३-१५-६॥
navāgrayaṇapūjābhirabhyarcya pitṛdevatāḥ |
kṛtāgrayaṇakāḥ kāle santo vigatakalmaṣāḥ || 3-15-6||

RMY 3-15-7

प्राज्यकामा जनपदाः संपन्नतरगोरसाः ।
विचरन्ति महीपाला यात्रार्थं विजिगीषवः ॥ ३-१५-७॥
prājyakāmā janapadāḥ saṃpannataragorasāḥ |
vicaranti mahīpālā yātrārthaṃ vijigīṣavaḥ || 3-15-7||

RMY 3-15-8

सेवमाने दृढं सूर्ये दिशमन्तकसेविताम् ।
विहीनतिलकेव स्त्री नोत्तरा दिक्प्रकाशते ॥ ३-१५-८॥
sevamāne dṛḍhaṃ sūrye diśamantakasevitām |
vihīnatilakeva strī nottarā dikprakāśate || 3-15-8||

RMY 3-15-9

प्रकृत्या हिमकोशाढ्यो दूरसूर्यश्च साम्प्रतम् ।
यथार्थनामा सुव्यक्तं हिमवान्हिमवान्गिरिः ॥ ३-१५-९॥
prakṛtyā himakośāḍhyo dūrasūryaśca sāmpratam |
yathārthanāmā suvyaktaṃ himavānhimavāngiriḥ || 3-15-9||

RMY 3-15-10

अत्यन्तसुखसंचारा मध्याह्ने स्पर्शतः सुखाः ।
दिवसाः सुभगादित्याश्छायासलिलदुर्भगाः ॥ ३-१५-१०॥
atyantasukhasaṃcārā madhyāhne sparśataḥ sukhāḥ |
divasāḥ subhagādityāśchāyāsaliladurbhagāḥ || 3-15-10||

RMY 3-15-11

मृदुसूर्याः सनीहाराः पटुशीताः समारुताः ।
शून्यारण्या हिमध्वस्ता दिवसा भान्ति साम्प्रतम् ॥ ३-१५-११॥
mṛdusūryāḥ sanīhārāḥ paṭuśītāḥ samārutāḥ |
śūnyāraṇyā himadhvastā divasā bhānti sāmpratam || 3-15-11||

RMY 3-15-12

निवृत्ताकाशशयनाः पुष्यनीता हिमारुणाः ।
शीता वृद्धतरायामास्त्रियामा यान्ति साम्प्रतम् ॥ ३-१५-१२॥
nivṛttākāśaśayanāḥ puṣyanītā himāruṇāḥ |
śītā vṛddhatarāyāmāstriyāmā yānti sāmpratam || 3-15-12||

RMY 3-15-13

रविसंक्रान्तसौभाग्यस्तुषारारुणमण्डलः ।
निःश्वासान्ध इवादर्शश्चन्द्रमा न प्रकाशते ॥ ३-१५-१३॥
ravisaṃkrāntasaubhāgyastuṣārāruṇamaṇḍalaḥ |
niḥśvāsāndha ivādarśaścandramā na prakāśate || 3-15-13||

RMY 3-15-14

ज्योत्स्ना तुषारमलिना पौर्णमास्यां न राजते ।
सीतेव चातपश्यामा लक्ष्यते न तु शोभते ॥ ३-१५-१४॥
jyotsnā tuṣāramalinā paurṇamāsyāṃ na rājate |
sīteva cātapaśyāmā lakṣyate na tu śobhate || 3-15-14||

RMY 3-15-15

प्रकृत्या शीतलस्पर्शो हिमविद्धश्च साम्प्रतम् ।
प्रवाति पश्चिमो वायुः काले द्विगुणशीतलः ॥ ३-१५-१५॥
prakṛtyā śītalasparśo himaviddhaśca sāmpratam |
pravāti paścimo vāyuḥ kāle dviguṇaśītalaḥ || 3-15-15||

RMY 3-15-16

बाष्पच्छन्नान्यरण्यानि यवगोधूमवन्ति च ।
शोभन्तेऽभ्युदिते सूर्ये नदद्भिः क्रौञ्चसारसैः ॥ ३-१५-१६॥
bāṣpacchannānyaraṇyāni yavagodhūmavanti ca |
śobhante'bhyudite sūrye nadadbhiḥ krauñcasārasaiḥ || 3-15-16||

RMY 3-15-17

खर्जूरपुष्पाकृतिभिः शिरोभिः पूर्णतण्डुलैः ।
शोभन्ते किं चिदालम्बाः शालयः कनकप्रभाः ॥ ३-१५-१७॥
kharjūrapuṣpākṛtibhiḥ śirobhiḥ pūrṇataṇḍulaiḥ |
śobhante kiṃ cidālambāḥ śālayaḥ kanakaprabhāḥ || 3-15-17||

RMY 3-15-18

मयूखैरुपसर्पद्भिर्हिमनीहारसंवृतैः ।
दूरमभ्युदितः सूर्यः शशाङ्क इव लक्ष्यते ॥ ३-१५-१८॥
mayūkhairupasarpadbhirhimanīhārasaṃvṛtaiḥ |
dūramabhyuditaḥ sūryaḥ śaśāṅka iva lakṣyate || 3-15-18||

RMY 3-15-19

अग्राह्यवीर्यः पूर्वाह्णे मध्याह्ने स्पर्शतः सुखः ।
संरक्तः किंचिदापाण्डुरातपः शोभते क्षितौ ॥ ३-१५-१९॥
agrāhyavīryaḥ pūrvāhṇe madhyāhne sparśataḥ sukhaḥ |
saṃraktaḥ kiṃcidāpāṇḍurātapaḥ śobhate kṣitau || 3-15-19||

RMY 3-15-20

अवश्यायनिपातेन किंचित्प्रक्लिन्नशाद्वला ।
वनानां शोभते भूमिर्निविष्टतरुणातपा ॥ ३-१५-२०॥
avaśyāyanipātena kiṃcitpraklinnaśādvalā |
vanānāṃ śobhate bhūmirniviṣṭataruṇātapā || 3-15-20||

RMY 3-15-21

अवश्यायतमोनद्धा नीहारतमसावृताः ।
प्रसुप्ता इव लक्ष्यन्ते विपुष्पा वनराजयः ॥ ३-१५-२१॥
avaśyāyatamonaddhā nīhāratamasāvṛtāḥ |
prasuptā iva lakṣyante vipuṣpā vanarājayaḥ || 3-15-21||

RMY 3-15-22

बाष्पसंछन्नसलिला रुतविज्ञेयसारसाः ।
हिमार्द्रवालुकैस्तीरैः सरितो भान्ति साम्प्रतम् ॥ ३-१५-२२॥
bāṣpasaṃchannasalilā rutavijñeyasārasāḥ |
himārdravālukaistīraiḥ sarito bhānti sāmpratam || 3-15-22||

RMY 3-15-23

तुषारपतनाच्चैव मृदुत्वाद्भास्करस्य च ।
शैत्यादगाग्रस्थमपि प्रायेण रसवज्जलम् ॥ ३-१५-२३॥
tuṣārapatanāccaiva mṛdutvādbhāskarasya ca |
śaityādagāgrasthamapi prāyeṇa rasavajjalam || 3-15-23||

RMY 3-15-24

जराजर्जरितैः पर्णैः शीर्णकेसरकर्णिकैः ।
नालशेषा हिमध्वस्ता न भान्ति कमलाकराः ॥ ३-१५-२४॥
jarājarjaritaiḥ parṇaiḥ śīrṇakesarakarṇikaiḥ |
nālaśeṣā himadhvastā na bhānti kamalākarāḥ || 3-15-24||

RMY 3-15-25

अस्मिंस्तु पुरुषव्याघ्र काले दुःखसमन्वितः ।
तपश्चरति धर्मात्मा त्वद्भक्त्या भरतः पुरे ॥ ३-१५-२५॥
asmiṃstu puruṣavyāghra kāle duḥkhasamanvitaḥ |
tapaścarati dharmātmā tvadbhaktyā bharataḥ pure || 3-15-25||

RMY 3-15-26

त्यक्त्वा राज्यं च मानं च भोगांश्च विविधान्बहून् ।
तपस्वी नियताहारः शेते शीते महीतले ॥ ३-१५-२६॥
tyaktvā rājyaṃ ca mānaṃ ca bhogāṃśca vividhānbahūn |
tapasvī niyatāhāraḥ śete śīte mahītale || 3-15-26||

RMY 3-15-27

सोऽपि वेलामिमां नूनमभिषेकार्थमुद्यतः ।
वृतः प्रकृतिभिर्नित्यं प्रयाति सरयूं नदीम् ॥ ३-१५-२७॥
so'pi velāmimāṃ nūnamabhiṣekārthamudyataḥ |
vṛtaḥ prakṛtibhirnityaṃ prayāti sarayūṃ nadīm || 3-15-27||

RMY 3-15-28

अत्यन्तसुखसंवृद्धः सुकुमारो हिमार्दितः ।
कथं त्वपररात्रेषु सरयूमवगाहते ॥ ३-१५-२८॥
atyantasukhasaṃvṛddhaḥ sukumāro himārditaḥ |
kathaṃ tvapararātreṣu sarayūmavagāhate || 3-15-28||

RMY 3-15-29

पद्मपत्रेक्षणः श्यामः श्रीमान्निरुदरो महान् ।
धर्मज्ञः सत्यवादी च ह्रीनिषेधो जितेन्द्रियः ॥ ३-१५-२९॥
padmapatrekṣaṇaḥ śyāmaḥ śrīmānnirudaro mahān |
dharmajñaḥ satyavādī ca hrīniṣedho jitendriyaḥ || 3-15-29||

RMY 3-15-30

प्रियाभिभाषी मधुरो दीर्घबाहुररिंदमः ।
संत्यज्य विविधान्सौख्यानार्यं सर्वात्मनाश्रितः ॥ ३-१५-३०॥
priyābhibhāṣī madhuro dīrghabāhurariṃdamaḥ |
saṃtyajya vividhānsaukhyānāryaṃ sarvātmanāśritaḥ || 3-15-30||

RMY 3-15-31

जितः स्वर्गस्तव भ्रात्रा भरतेन महात्मना ।
वनस्थमपि तापस्ये यस्त्वामनुविधीयते ॥ ३-१५-३१॥
jitaḥ svargastava bhrātrā bharatena mahātmanā |
vanasthamapi tāpasye yastvāmanuvidhīyate || 3-15-31||

RMY 3-15-32

न पित्र्यमनुवर्न्तन्ते मातृकं द्विपदा इति ।
ख्यातो लोकप्रवादोऽयं भरतेनान्यथाकृतः ॥ ३-१५-३२॥
na pitryamanuvarntante mātṛkaṃ dvipadā iti |
khyāto lokapravādo'yaṃ bharatenānyathākṛtaḥ || 3-15-32||

RMY 3-15-33

भर्ता दशरथो यस्याः साधुश्च भरतः सुतः ।
कथं नु साम्बा कैकेयी तादृशी क्रूरदर्शिनी ॥ ३-१५-३३॥
bhartā daśaratho yasyāḥ sādhuśca bharataḥ sutaḥ |
kathaṃ nu sāmbā kaikeyī tādṛśī krūradarśinī || 3-15-33||

RMY 3-15-34

इत्येवं लक्ष्मणे वाक्यं स्नेहाद्ब्रुवति धार्मिके ।
परिवादं जनन्यास्तमसहन्राघवोऽब्रवीत् ॥ ३-१५-३४॥
ityevaṃ lakṣmaṇe vākyaṃ snehādbruvati dhārmike |
parivādaṃ jananyāstamasahanrāghavo'bravīt || 3-15-34||

RMY 3-15-35

न तेऽम्बा मध्यमा तात गर्हितव्या कथंचन ।
तामेवेक्ष्वाकुनाथस्य भरतस्य कथां कुरु ॥ ३-१५-३५॥
na te'mbā madhyamā tāta garhitavyā kathaṃcana |
tāmevekṣvākunāthasya bharatasya kathāṃ kuru || 3-15-35||

RMY 3-15-36

निश्चितापि हि मे बुद्धिर्वनवासे दृढव्रता ।
भरतस्नेहसंतप्ता बालिशीक्रियते पुनः ॥ ३-१५-३६॥
niścitāpi hi me buddhirvanavāse dṛḍhavratā |
bharatasnehasaṃtaptā bāliśīkriyate punaḥ || 3-15-36||

RMY 3-15-37

इत्येवं विलपंस्तत्र प्राप्य गोदावरीं नदीम् ।
चक्रेऽभिषेकं काकुत्स्थः सानुजः सह सीतया ॥ ३-१५-३७॥
ityevaṃ vilapaṃstatra prāpya godāvarīṃ nadīm |
cakre'bhiṣekaṃ kākutsthaḥ sānujaḥ saha sītayā || 3-15-37||

RMY 3-15-38

तर्पयित्वाथ सलिलैस्ते पितॄन्दैवतानि च ।
स्तुवन्ति स्मोदितं सूर्यं देवताश्च समाहिताः ॥ ३-१५-३८॥
tarpayitvātha salilaiste pitṝndaivatāni ca |
stuvanti smoditaṃ sūryaṃ devatāśca samāhitāḥ || 3-15-38||

RMY 3-15-39

कृताभिषेकः स रराज रामः सीताद्वितीयः सह लक्ष्मणेन ।
कृताभिषेकस्त्वगराजपुत्र्या रुद्रः सनन्दिर्भगवानिवेशः ॥ ३-१५-३९॥
kṛtābhiṣekaḥ sa rarāja rāmaḥ sītādvitīyaḥ saha lakṣmaṇena |
kṛtābhiṣekastvagarājaputryā rudraḥ sanandirbhagavāniveśaḥ || 3-15-39||

Sarga: 16/71 (25)

RMY 3-16-1

कृताभिषेको रामस्तु सीता सौमित्रिरेव च ।
तस्माद्गोदावरीतीरात्ततो जग्मुः स्वमाश्रमम् ॥ ३-१६-१॥
kṛtābhiṣeko rāmastu sītā saumitrireva ca |
tasmādgodāvarītīrāttato jagmuḥ svamāśramam || 3-16-1||

RMY 3-16-2

आश्रमं तमुपागम्य राघवः सहलक्ष्मणः ।
कृत्वा पौर्वाह्णिकं कर्म पर्णशालामुपागमत् ॥ ३-१६-२॥
āśramaṃ tamupāgamya rāghavaḥ sahalakṣmaṇaḥ |
kṛtvā paurvāhṇikaṃ karma parṇaśālāmupāgamat || 3-16-2||

RMY 3-16-3

स रामः पर्णशालायामासीनः सह सीतया ।
विरराज महाबाहुश्चित्रया चन्द्रमा इव ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा चकार विविधाः कथाः ॥ ३-१६-३॥
sa rāmaḥ parṇaśālāyāmāsīnaḥ saha sītayā |
virarāja mahābāhuścitrayā candramā iva |
lakṣmaṇena saha bhrātrā cakāra vividhāḥ kathāḥ || 3-16-3||

RMY 3-16-4

तदासीनस्य रामस्य कथासंसक्तचेतसः ।
तं देशं राक्षसी काचिदाजगाम यदृच्छया ॥ ३-१६-४॥
tadāsīnasya rāmasya kathāsaṃsaktacetasaḥ |
taṃ deśaṃ rākṣasī kācidājagāma yadṛcchayā || 3-16-4||

RMY 3-16-5

सा तु शूर्पणखा नाम दशग्रीवस्य रक्षसः ।
भगिनी राममासाद्य ददर्श त्रिदशोपमम् ॥ ३-१६-५॥
sā tu śūrpaṇakhā nāma daśagrīvasya rakṣasaḥ |
bhaginī rāmamāsādya dadarśa tridaśopamam || 3-16-5||

RMY 3-16-6

सिंहोरस्कं महाबाहुं पद्मपत्रनिभेक्षणम् ।
सुकुमारं महासत्त्वं पार्थिवव्यञ्जनान्वितम् ॥ ३-१६-६॥
siṃhoraskaṃ mahābāhuṃ padmapatranibhekṣaṇam |
sukumāraṃ mahāsattvaṃ pārthivavyañjanānvitam || 3-16-6||

RMY 3-16-7

राममिन्दीवरश्यामं कन्दर्पसदृशप्रभम् ।
बभूवेन्द्रोपमं दृष्ट्वा राक्षसी काममोहिता ॥ ३-१६-७॥
rāmamindīvaraśyāmaṃ kandarpasadṛśaprabham |
babhūvendropamaṃ dṛṣṭvā rākṣasī kāmamohitā || 3-16-7||

RMY 3-16-8

सुमुखं दुर्मुखी रामं वृत्तमध्यं महोदरी ।
विशालाक्षं विरूपाक्षी सुकेशं ताम्रमूर्धजा ॥ ३-१६-८॥
sumukhaṃ durmukhī rāmaṃ vṛttamadhyaṃ mahodarī |
viśālākṣaṃ virūpākṣī sukeśaṃ tāmramūrdhajā || 3-16-8||

RMY 3-16-9

प्रियरूपं विरूपा सा सुस्वरं भैरवस्वना ।
तरुणं दारुणा वृद्धा दक्षिणं वामभाषिणी ॥ ३-१६-९॥
priyarūpaṃ virūpā sā susvaraṃ bhairavasvanā |
taruṇaṃ dāruṇā vṛddhā dakṣiṇaṃ vāmabhāṣiṇī || 3-16-9||

RMY 3-16-10

न्यायवृत्तं सुदुर्वृत्ता प्रियमप्रियदर्शना ।
शरीरजसमाविष्टा राक्षसी राममब्रवीत् ॥ ३-१६-१०॥
nyāyavṛttaṃ sudurvṛttā priyamapriyadarśanā |
śarīrajasamāviṣṭā rākṣasī rāmamabravīt || 3-16-10||

RMY 3-16-11

जटी तापसरूपेण सभार्यः शरचापधृक् ।
आगतस्त्वमिमं देशं कथं राक्षससेवितम् ॥ ३-१६-११॥
jaṭī tāpasarūpeṇa sabhāryaḥ śaracāpadhṛk |
āgatastvamimaṃ deśaṃ kathaṃ rākṣasasevitam || 3-16-11||

RMY 3-16-12

एवमुक्तस्तु राक्षस्या शूर्पणख्या परंतपः ।
ऋजुबुद्धितया सर्वमाख्यातुमुपचक्रमे ॥ ३-१६-१२॥
evamuktastu rākṣasyā śūrpaṇakhyā paraṃtapaḥ |
ṛjubuddhitayā sarvamākhyātumupacakrame || 3-16-12||

RMY 3-16-13

आसीद्दशरथो नाम राजा त्रिदशविक्रमः ।
तस्याहमग्रजः पुत्रो रामो नाम जनैः श्रुतः ॥ ३-१६-१३॥
āsīddaśaratho nāma rājā tridaśavikramaḥ |
tasyāhamagrajaḥ putro rāmo nāma janaiḥ śrutaḥ || 3-16-13||

RMY 3-16-14

भ्रातायं लक्ष्मणो नाम यवीयान्मामनुव्रतः ।
इयं भार्या च वैदेही मम सीतेति विश्रुता ॥ ३-१६-१४॥
bhrātāyaṃ lakṣmaṇo nāma yavīyānmāmanuvrataḥ |
iyaṃ bhāryā ca vaidehī mama sīteti viśrutā || 3-16-14||

RMY 3-16-15

नियोगात्तु नरेन्द्रस्य पितुर्मातुश्च यन्त्रितः ।
धर्मार्थं धर्मकाङ्क्षी च वनं वस्तुमिहागतः ॥ ३-१६-१५॥
niyogāttu narendrasya piturmātuśca yantritaḥ |
dharmārthaṃ dharmakāṅkṣī ca vanaṃ vastumihāgataḥ || 3-16-15||

RMY 3-16-16

त्वां तु वेदितुमिच्छामि कथ्यतां कासि कस्य वा ।
इह वा किंनिमित्तं त्वमागता ब्रूहि तत्त्वतः ॥ ३-१६-१६॥
tvāṃ tu veditumicchāmi kathyatāṃ kāsi kasya vā |
iha vā kiṃnimittaṃ tvamāgatā brūhi tattvataḥ || 3-16-16||

RMY 3-16-17

साब्रवीद्वचनं श्रुत्वा राक्षसी मदनार्दिता ।
श्रूयतां राम वक्ष्यामि तत्त्वार्थं वचनं मम ॥ ३-१६-१७॥
sābravīdvacanaṃ śrutvā rākṣasī madanārditā |
śrūyatāṃ rāma vakṣyāmi tattvārthaṃ vacanaṃ mama || 3-16-17||

RMY 3-16-18

अहं शूर्पणखा नाम राक्षसी कामरूपिणी ।
अरण्यं विचरामीदमेका सर्वभयंकरा ॥ ३-१६-१८॥
ahaṃ śūrpaṇakhā nāma rākṣasī kāmarūpiṇī |
araṇyaṃ vicarāmīdamekā sarvabhayaṃkarā || 3-16-18||

RMY 3-16-19

रावणो नाम मे भ्राता राक्षसो राक्षसेश्वरः ।
प्रवृद्धनिद्रश्च सदा कुम्भकर्णो महाबलः ॥ ३-१६-१९॥
rāvaṇo nāma me bhrātā rākṣaso rākṣaseśvaraḥ |
pravṛddhanidraśca sadā kumbhakarṇo mahābalaḥ || 3-16-19||

RMY 3-16-20

विभीषणस्तु धर्मात्मा न तु राक्षसचेष्टितः ।
प्रख्यातवीर्यौ च रणे भ्रातरौ खरदूषणौ ॥ ३-१६-२०॥
vibhīṣaṇastu dharmātmā na tu rākṣasaceṣṭitaḥ |
prakhyātavīryau ca raṇe bhrātarau kharadūṣaṇau || 3-16-20||

RMY 3-16-21

तानहं समतिक्रान्ता राम त्वापूर्वदर्शनात् ।
समुपेतास्मि भावेन भर्तारं पुरुषोत्तमम् ।
चिराय भव भर्ता मे सीतया किं करिष्यसि ॥ ३-१६-२१॥
tānahaṃ samatikrāntā rāma tvāpūrvadarśanāt |
samupetāsmi bhāvena bhartāraṃ puruṣottamam |
cirāya bhava bhartā me sītayā kiṃ kariṣyasi || 3-16-21||

RMY 3-16-22

विकृता च विरूपा च न सेयं सदृशी तव ।
अहमेवानुरूपा ते भार्यारूपेण पश्य माम् ॥ ३-१६-२२॥
vikṛtā ca virūpā ca na seyaṃ sadṛśī tava |
ahamevānurūpā te bhāryārūpeṇa paśya mām || 3-16-22||

RMY 3-16-23

इमां विरूपामसतीं करालां निर्णतोदरीम् ।
अनेन सह ते भ्रात्रा भक्षयिष्यामि मानुषीम् ॥ ३-१६-२३॥
imāṃ virūpāmasatīṃ karālāṃ nirṇatodarīm |
anena saha te bhrātrā bhakṣayiṣyāmi mānuṣīm || 3-16-23||

RMY 3-16-24

ततः पर्वतशृङ्गाणि वनानि विविधानि च ।
पश्यन्सह मया कान्त दण्डकान्विचरिष्यसि ॥ ३-१६-२४॥
tataḥ parvataśṛṅgāṇi vanāni vividhāni ca |
paśyansaha mayā kānta daṇḍakānvicariṣyasi || 3-16-24||

RMY 3-16-25

इत्येवमुक्तः काकुत्स्थः प्रहस्य मदिरेक्षणाम् ।
इदं वचनमारेभे वक्तुं वाक्यविशारदः ॥ ३-१६-२५॥
ityevamuktaḥ kākutsthaḥ prahasya madirekṣaṇām |
idaṃ vacanamārebhe vaktuṃ vākyaviśāradaḥ || 3-16-25||

Sarga: 17/71 (26)

RMY 3-17-1

तां तु शूर्पणखां रामः कामपाशावपाशिताम् ।
स्वेच्छया श्लक्ष्णया वाचा स्मितपूर्वमथाब्रवीत् ॥ ३-१७-१॥
tāṃ tu śūrpaṇakhāṃ rāmaḥ kāmapāśāvapāśitām |
svecchayā ślakṣṇayā vācā smitapūrvamathābravīt || 3-17-1||

RMY 3-17-2

कृतदारोऽस्मि भवति भार्येयं दयिता मम ।
त्वद्विधानां तु नारीणां सुदुःखा ससपत्नता ॥ ३-१७-२॥
kṛtadāro'smi bhavati bhāryeyaṃ dayitā mama |
tvadvidhānāṃ tu nārīṇāṃ suduḥkhā sasapatnatā || 3-17-2||

RMY 3-17-3

अनुजस्त्वेष मे भ्राता शीलवान्प्रियदर्शनः ।
श्रीमानकृतदारश्च लक्ष्मणो नाम वीर्यवान् ॥ ३-१७-३॥
anujastveṣa me bhrātā śīlavānpriyadarśanaḥ |
śrīmānakṛtadāraśca lakṣmaṇo nāma vīryavān || 3-17-3||

RMY 3-17-4

अपूर्वी भार्यया चार्थी तरुणः प्रियदर्शनः ।
अनुरूपश्च ते भर्ता रूपस्यास्य भविष्यति ॥ ३-१७-४॥
apūrvī bhāryayā cārthī taruṇaḥ priyadarśanaḥ |
anurūpaśca te bhartā rūpasyāsya bhaviṣyati || 3-17-4||

RMY 3-17-5

एनं भज विशालाक्षि भर्तारं भ्रातरं मम ।
असपत्ना वरारोहे मेरुमर्कप्रभा यथा ॥ ३-१७-५॥
enaṃ bhaja viśālākṣi bhartāraṃ bhrātaraṃ mama |
asapatnā varārohe merumarkaprabhā yathā || 3-17-5||

RMY 3-17-6

इति रामेण सा प्रोक्ता राक्षसी काममोहिता ।
विसृज्य रामं सहसा ततो लक्ष्मणमब्रवीत् ॥ ३-१७-६॥
iti rāmeṇa sā proktā rākṣasī kāmamohitā |
visṛjya rāmaṃ sahasā tato lakṣmaṇamabravīt || 3-17-6||

RMY 3-17-7

अस्य रूपस्य ते युक्ता भार्याहं वरवर्णिनी ।
मया सह सुखं सर्वान्दण्डकान्विचरिष्यसि ॥ ३-१७-७॥
asya rūpasya te yuktā bhāryāhaṃ varavarṇinī |
mayā saha sukhaṃ sarvāndaṇḍakānvicariṣyasi || 3-17-7||

RMY 3-17-8

एवमुक्तस्तु सौमित्री राक्षस्या वाक्यकोविदः ।
ततः शूर्पणखीं स्मित्वा लक्ष्मणो युक्तमब्रवीत् ॥ ३-१७-८॥
evamuktastu saumitrī rākṣasyā vākyakovidaḥ |
tataḥ śūrpaṇakhīṃ smitvā lakṣmaṇo yuktamabravīt || 3-17-8||

RMY 3-17-9

कथं दासस्य मे दासी भार्या भवितुमिच्छसि ।
सोऽहमार्येण परवान्भ्रात्रा कमलवर्णिनि ॥ ३-१७-९॥
kathaṃ dāsasya me dāsī bhāryā bhavitumicchasi |
so'hamāryeṇa paravānbhrātrā kamalavarṇini || 3-17-9||

RMY 3-17-10

समृद्धार्थस्य सिद्धार्था मुदितामलवर्णिनी ।
आर्यस्य त्वं विशालाक्षि भार्या भव यवीयसी ॥ ३-१७-१०॥
samṛddhārthasya siddhārthā muditāmalavarṇinī |
āryasya tvaṃ viśālākṣi bhāryā bhava yavīyasī || 3-17-10||

RMY 3-17-11

एतां विरूपामसतीं करालां निर्णतोदरीम् ।
भार्यां वृद्धां परित्यज्य त्वामेवैष भजिष्यति ॥ ३-१७-११॥
etāṃ virūpāmasatīṃ karālāṃ nirṇatodarīm |
bhāryāṃ vṛddhāṃ parityajya tvāmevaiṣa bhajiṣyati || 3-17-11||

RMY 3-17-12

को हि रूपमिदं श्रेष्ठं संत्यज्य वरवर्णिनि ।
मानुषेषु वरारोहे कुर्याद्भावं विचक्षणः ॥ ३-१७-१२॥
ko hi rūpamidaṃ śreṣṭhaṃ saṃtyajya varavarṇini |
mānuṣeṣu varārohe kuryādbhāvaṃ vicakṣaṇaḥ || 3-17-12||

RMY 3-17-13

इति सा लक्ष्मणेनोक्ता कराला निर्णतोदरी ।
मन्यते तद्वचः सत्यं परिहासाविचक्षणा ॥ ३-१७-१३॥
iti sā lakṣmaṇenoktā karālā nirṇatodarī |
manyate tadvacaḥ satyaṃ parihāsāvicakṣaṇā || 3-17-13||

RMY 3-17-14

सा रामं पर्णशालायामुपविष्टं परंतपम् ।
सीतया सह दुर्धर्षमब्रवीत्काममोहिता ॥ ३-१७-१४॥
sā rāmaṃ parṇaśālāyāmupaviṣṭaṃ paraṃtapam |
sītayā saha durdharṣamabravītkāmamohitā || 3-17-14||

RMY 3-17-15

इमां विरूपामसतीं करालां निर्णतोदरीम् ।
वृद्धां भार्यामवष्टभ्य न मां त्वं बहु मन्यसे ॥ ३-१७-१५॥
imāṃ virūpāmasatīṃ karālāṃ nirṇatodarīm |
vṛddhāṃ bhāryāmavaṣṭabhya na māṃ tvaṃ bahu manyase || 3-17-15||

RMY 3-17-16

अद्येमां भक्षयिष्यामि पश्यतस्तव मानुषीम् ।
त्वया सह चरिष्यामि निःसपत्ना यथासुखम् ॥ ३-१७-१६॥
adyemāṃ bhakṣayiṣyāmi paśyatastava mānuṣīm |
tvayā saha cariṣyāmi niḥsapatnā yathāsukham || 3-17-16||

RMY 3-17-17

इत्युक्त्वा मृगशावाक्षीमलातसदृशेक्षणा ।
अभ्यधावत्सुसंक्रुद्धा महोल्का रोहिणीमिव ॥ ३-१७-१७॥
ityuktvā mṛgaśāvākṣīmalātasadṛśekṣaṇā |
abhyadhāvatsusaṃkruddhā maholkā rohiṇīmiva || 3-17-17||

RMY 3-17-18

तां मृत्युपाशप्रतिमामापतन्तीं महाबलः ।
निगृह्य रामः कुपितस्ततो लक्ष्मणमब्रवीत् ॥ ३-१७-१८॥
tāṃ mṛtyupāśapratimāmāpatantīṃ mahābalaḥ |
nigṛhya rāmaḥ kupitastato lakṣmaṇamabravīt || 3-17-18||

RMY 3-17-19

क्रूरैरनार्यैः सौमित्रे परिहासः कथंचन ।
न कार्यः पश्य वैदेहीं कथंचित्सौम्य जीवतीम् ॥ ३-१७-१९॥
krūrairanāryaiḥ saumitre parihāsaḥ kathaṃcana |
na kāryaḥ paśya vaidehīṃ kathaṃcitsaumya jīvatīm || 3-17-19||

RMY 3-17-20

इमां विरूपामसतीमतिमत्तां महोदरीम् ।
राक्षसीं पुरुषव्याघ्र विरूपयितुमर्हसि ॥ ३-१७-२०॥
imāṃ virūpāmasatīmatimattāṃ mahodarīm |
rākṣasīṃ puruṣavyāghra virūpayitumarhasi || 3-17-20||

RMY 3-17-21

इत्युक्तो लक्ष्मणस्तस्याः क्रुद्धो रामस्य पश्यतः ।
उद्धृत्य खड्गं चिच्छेद कर्णनासं महाबलः ॥ ३-१७-२१॥
ityukto lakṣmaṇastasyāḥ kruddho rāmasya paśyataḥ |
uddhṛtya khaḍgaṃ ciccheda karṇanāsaṃ mahābalaḥ || 3-17-21||

RMY 3-17-22

निकृत्तकर्णनासा तु विस्वरं सा विनद्य च ।
यथागतं प्रदुद्राव घोरा शूर्पणखा वनम् ॥ ३-१७-२२॥
nikṛttakarṇanāsā tu visvaraṃ sā vinadya ca |
yathāgataṃ pradudrāva ghorā śūrpaṇakhā vanam || 3-17-22||

RMY 3-17-23

सा विरूपा महाघोरा राक्षसी शोणितोक्षिता ।
ननाद विविधान्नादान्यथा प्रावृषि तोयदः ॥ ३-१७-२३॥
sā virūpā mahāghorā rākṣasī śoṇitokṣitā |
nanāda vividhānnādānyathā prāvṛṣi toyadaḥ || 3-17-23||

RMY 3-17-24

सा विक्षरन्ती रुधिरं बहुधा घोरदर्शना ।
प्रगृह्य बाहू गर्जन्ती प्रविवेश महावनम् ॥ ३-१७-२४॥
sā vikṣarantī rudhiraṃ bahudhā ghoradarśanā |
pragṛhya bāhū garjantī praviveśa mahāvanam || 3-17-24||

RMY 3-17-25

ततस्तु सा राक्षससंघसंवृतं खरं जनस्थानगतं विरूपिता ।
उपेत्य तं भ्रातरमुग्रतेजसं पपात भूमौ गगनाद्यथाशनिः ॥ ३-१७-२५॥
tatastu sā rākṣasasaṃghasaṃvṛtaṃ kharaṃ janasthānagataṃ virūpitā |
upetya taṃ bhrātaramugratejasaṃ papāta bhūmau gaganādyathāśaniḥ || 3-17-25||

RMY 3-17-26

ततः सभार्यं भयमोहमूर्छिता सलक्ष्मणं राघवमागतं वनम् ।
विरूपणं चात्मनि शोणितोक्षिता शशंस सर्वं भगिनी खरस्य सा ॥ ३-१७-२६॥
tataḥ sabhāryaṃ bhayamohamūrchitā salakṣmaṇaṃ rāghavamāgataṃ vanam |
virūpaṇaṃ cātmani śoṇitokṣitā śaśaṃsa sarvaṃ bhaginī kharasya sā || 3-17-26||

Sarga: 18/71 (21)

RMY 3-18-1

तां तथा पतितां दृष्ट्वा विरूपां शोणितोक्षिताम् ।
भगिनीं क्रोधसंतप्तः खरः पप्रच्छ राक्षसः ॥ ३-१८-१॥
tāṃ tathā patitāṃ dṛṣṭvā virūpāṃ śoṇitokṣitām |
bhaginīṃ krodhasaṃtaptaḥ kharaḥ papraccha rākṣasaḥ || 3-18-1||

RMY 3-18-2

बलविक्रमसंपन्ना कामगा कामरूपिणी ।
इमामवस्थां नीता त्वं केनान्तकसमा गता ॥ ३-१८-२॥
balavikramasaṃpannā kāmagā kāmarūpiṇī |
imāmavasthāṃ nītā tvaṃ kenāntakasamā gatā || 3-18-2||

RMY 3-18-3

देवगन्धर्वभूतानामृषीणां च महात्मनाम् ।
कोऽयमेवं महावीर्यस्त्वां विरूपां चकार ह ॥ ३-१८-३॥
devagandharvabhūtānāmṛṣīṇāṃ ca mahātmanām |
ko'yamevaṃ mahāvīryastvāṃ virūpāṃ cakāra ha || 3-18-3||

RMY 3-18-4

न हि पश्याम्यहं लोके यः कुर्यान्मम विप्रियम् ।
अन्तरेन सहस्राक्षं महेन्द्रं पाकशासनम् ॥ ३-१८-४॥
na hi paśyāmyahaṃ loke yaḥ kuryānmama vipriyam |
antarena sahasrākṣaṃ mahendraṃ pākaśāsanam || 3-18-4||

RMY 3-18-5

अद्याहं मार्गणैः प्राणानादास्ये जीवितान्तकैः ।
सलिले क्षीरमासक्तं निष्पिबन्निव सारसः ॥ ३-१८-५॥
adyāhaṃ mārgaṇaiḥ prāṇānādāsye jīvitāntakaiḥ |
salile kṣīramāsaktaṃ niṣpibanniva sārasaḥ || 3-18-5||

RMY 3-18-6

निहतस्य मया संख्ये शरसंकृत्तमर्मणः ।
सफेनं रुधिरं रक्तं मेदिनी कस्य पास्यति ॥ ३-१८-६॥
nihatasya mayā saṃkhye śarasaṃkṛttamarmaṇaḥ |
saphenaṃ rudhiraṃ raktaṃ medinī kasya pāsyati || 3-18-6||

RMY 3-18-7

कस्य पत्ररथाः कायान्मांसमुत्कृत्य संगताः ।
प्रहृष्टा भक्षयिष्यन्ति निहतस्य मया रणे ॥ ३-१८-७॥
kasya patrarathāḥ kāyānmāṃsamutkṛtya saṃgatāḥ |
prahṛṣṭā bhakṣayiṣyanti nihatasya mayā raṇe || 3-18-7||

RMY 3-18-8

तं न देवा न गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः ।
मयापकृष्टं कृपणं शक्तास्त्रातुं महाहवे ॥ ३-१८-८॥
taṃ na devā na gandharvā na piśācā na rākṣasāḥ |
mayāpakṛṣṭaṃ kṛpaṇaṃ śaktāstrātuṃ mahāhave || 3-18-8||

RMY 3-18-9

उपलभ्य शनैः संज्ञां तं मे शंसितुमर्हसि ।
येन त्वं दुर्विनीतेन वने विक्रम्य निर्जिता ॥ ३-१८-९॥
upalabhya śanaiḥ saṃjñāṃ taṃ me śaṃsitumarhasi |
yena tvaṃ durvinītena vane vikramya nirjitā || 3-18-9||

RMY 3-18-10

इति भ्रातुर्वचः श्रुत्वा क्रुद्धस्य च विशेषतः ।
ततः शूर्पणखा वाक्यं सबाष्पमिदमब्रवीत् ॥ ३-१८-१०॥
iti bhrāturvacaḥ śrutvā kruddhasya ca viśeṣataḥ |
tataḥ śūrpaṇakhā vākyaṃ sabāṣpamidamabravīt || 3-18-10||

RMY 3-18-11

तरुणौ रूपसंपन्नौ सुकूमारौ महाबलौ ।
पुण्डरीकविशालाक्षौ चीरकृष्णाजिनाम्बरौ ॥ ३-१८-११॥
taruṇau rūpasaṃpannau sukūmārau mahābalau |
puṇḍarīkaviśālākṣau cīrakṛṣṇājināmbarau || 3-18-11||

RMY 3-18-12

गन्धर्वराजप्रतिमौ पार्थिवव्यञ्जनान्वितौ ।
देवौ वा मानुषौ वा तौ न तर्कयितुमुत्सहे ॥ ३-१८-१२॥
gandharvarājapratimau pārthivavyañjanānvitau |
devau vā mānuṣau vā tau na tarkayitumutsahe || 3-18-12||

RMY 3-18-13

तरुणी रूपसंपन्ना सर्वाभरणभूषिता ।
दृष्टा तत्र मया नारी तयोर्मध्ये सुमध्यमा ॥ ३-१८-१३॥
taruṇī rūpasaṃpannā sarvābharaṇabhūṣitā |
dṛṣṭā tatra mayā nārī tayormadhye sumadhyamā || 3-18-13||

RMY 3-18-14

ताभ्यामुभाभ्यां संभूय प्रमदामधिकृत्य ताम् ।
इमामवस्थां नीताहं यथानाथासती तथा ॥ ३-१८-१४॥
tābhyāmubhābhyāṃ saṃbhūya pramadāmadhikṛtya tām |
imāmavasthāṃ nītāhaṃ yathānāthāsatī tathā || 3-18-14||

RMY 3-18-15

तस्याश्चानृजुवृत्तायास्तयोश्च हतयोरहम् ।
सफेनं पातुमिच्छामि रुधिरं रणमूर्धनि ॥ ३-१८-१५॥
tasyāścānṛjuvṛttāyāstayośca hatayoraham |
saphenaṃ pātumicchāmi rudhiraṃ raṇamūrdhani || 3-18-15||

RMY 3-18-16

एष मे प्रथमः कामः कृतस्तात त्वया भवेत् ।
तस्यास्तयोश्च रुधिरं पिबेयमहमाहवे ॥ ३-१८-१६॥
eṣa me prathamaḥ kāmaḥ kṛtastāta tvayā bhavet |
tasyāstayośca rudhiraṃ pibeyamahamāhave || 3-18-16||

RMY 3-18-17

इति तस्यां ब्रुवाणायां चतुर्दश महाबलान् ।
व्यादिदेश खरः क्रुद्धो राक्षसानन्तकोपमान् ॥ ३-१८-१७॥
iti tasyāṃ bruvāṇāyāṃ caturdaśa mahābalān |
vyādideśa kharaḥ kruddho rākṣasānantakopamān || 3-18-17||

RMY 3-18-18

मानुषौ शस्त्रसंपन्नौ चीरकृष्णाजिनाम्बरौ ।
प्रविष्टौ दण्डकारण्यं घोरं प्रमदया सह ॥ ३-१८-१८॥
mānuṣau śastrasaṃpannau cīrakṛṣṇājināmbarau |
praviṣṭau daṇḍakāraṇyaṃ ghoraṃ pramadayā saha || 3-18-18||

RMY 3-18-19

तौ हत्वा तां च दुर्वृत्तामुपावर्तितुमर्हथ ।
इयं च रुधिरं तेषां भगिनी मम पास्यति ॥ ३-१८-१९॥
tau hatvā tāṃ ca durvṛttāmupāvartitumarhatha |
iyaṃ ca rudhiraṃ teṣāṃ bhaginī mama pāsyati || 3-18-19||

RMY 3-18-20

मनोरथोऽयमिष्टोऽस्या भगिन्या मम राक्षसाः ।
शीघ्रं संपद्यतां गत्वा तौ प्रमथ्य स्वतेजसा ॥ ३-१८-२०॥
manoratho'yamiṣṭo'syā bhaginyā mama rākṣasāḥ |
śīghraṃ saṃpadyatāṃ gatvā tau pramathya svatejasā || 3-18-20||

RMY 3-18-21

इति प्रतिसमादिष्टा राक्षसास्ते चतुर्दश ।
तत्र जग्मुस्तया सार्धं घना वातेरिता यथा ॥ ३-१८-२१॥
iti pratisamādiṣṭā rākṣasāste caturdaśa |
tatra jagmustayā sārdhaṃ ghanā vāteritā yathā || 3-18-21||

Sarga: 19/71 (25)

RMY 3-19-1

ततः शूर्पणखा घोरा राघवाश्रममागता ।
रक्षसामाचचक्षे तौ भ्रातरौ सह सीतया ॥ ३-१९-१॥
tataḥ śūrpaṇakhā ghorā rāghavāśramamāgatā |
rakṣasāmācacakṣe tau bhrātarau saha sītayā || 3-19-1||

RMY 3-19-2

ते रामं पर्णशालायामुपविष्टं महाबलम् ।
ददृशुः सीतया सार्धं वैदेह्या लक्ष्मणेन च ॥ ३-१९-२॥
te rāmaṃ parṇaśālāyāmupaviṣṭaṃ mahābalam |
dadṛśuḥ sītayā sārdhaṃ vaidehyā lakṣmaṇena ca || 3-19-2||

RMY 3-19-3

तान्दृष्ट्वा राघवः श्रीमानागतां तां च राक्षसीम् ।
अब्रवीद्भ्रातरं रामो लक्ष्मणं दीप्ततेजसं ॥ ३-१९-३॥
tāndṛṣṭvā rāghavaḥ śrīmānāgatāṃ tāṃ ca rākṣasīm |
abravīdbhrātaraṃ rāmo lakṣmaṇaṃ dīptatejasaṃ || 3-19-3||

RMY 3-19-4

मुहूर्तं भव सौमित्रे सीतायाः प्रत्यनन्तरः ।
इमानस्या वधिष्यामि पदवीमागतानिह ॥ ३-१९-४॥
muhūrtaṃ bhava saumitre sītāyāḥ pratyanantaraḥ |
imānasyā vadhiṣyāmi padavīmāgatāniha || 3-19-4||

RMY 3-19-5

वाक्यमेतत्ततः श्रुत्वा रामस्य विदितात्मनः ।
तथेति लक्ष्मणो वाक्यं रामस्य प्रत्यपूजयत् ॥ ३-१९-५॥
vākyametattataḥ śrutvā rāmasya viditātmanaḥ |
tatheti lakṣmaṇo vākyaṃ rāmasya pratyapūjayat || 3-19-5||

RMY 3-19-6

राघवोऽपि महच्चापं चामीकरविभूषितम् ।
चकार सज्यं धर्मात्मा तानि रक्षांसि चाब्रवीत् ॥ ३-१९-६॥
rāghavo'pi mahaccāpaṃ cāmīkaravibhūṣitam |
cakāra sajyaṃ dharmātmā tāni rakṣāṃsi cābravīt || 3-19-6||

RMY 3-19-7

पुत्रौ दशरथस्यावां भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
प्रविष्टौ सीतया सार्धं दुश्चरं दण्डकावनम् ॥ ३-१९-७॥
putrau daśarathasyāvāṃ bhrātarau rāmalakṣmaṇau |
praviṣṭau sītayā sārdhaṃ duścaraṃ daṇḍakāvanam || 3-19-7||

RMY 3-19-8

फलमूलाशनौ दान्तौ तापसौ धर्मचारिणौ ।
वसन्तौ दण्डकारण्ये किमर्थमुपहिंसथ ॥ ३-१९-८॥
phalamūlāśanau dāntau tāpasau dharmacāriṇau |
vasantau daṇḍakāraṇye kimarthamupahiṃsatha || 3-19-8||

RMY 3-19-9

युष्मान्पापात्मकान्हन्तुं विप्रकारान्महावने ।
ऋषीणां तु नियोगेन प्राप्तोऽहं सशरासनः ॥ ३-१९-९॥
yuṣmānpāpātmakānhantuṃ viprakārānmahāvane |
ṛṣīṇāṃ tu niyogena prāpto'haṃ saśarāsanaḥ || 3-19-9||

RMY 3-19-10

तिष्ठतैवात्र संतुष्टा नोपसर्पितुमर्हथ ।
यदि प्राणैरिहार्थो वो निवर्तध्वं निशाचराः ॥ ३-१९-१०॥
tiṣṭhataivātra saṃtuṣṭā nopasarpitumarhatha |
yadi prāṇairihārtho vo nivartadhvaṃ niśācarāḥ || 3-19-10||

RMY 3-19-11

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राक्षसास्ते चतुर्दश ।
ऊचुर्वाचं सुसंक्रुद्धा ब्रह्मघ्नः शूलपाणयः ॥ ३-१९-११॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā rākṣasāste caturdaśa |
ūcurvācaṃ susaṃkruddhā brahmaghnaḥ śūlapāṇayaḥ || 3-19-11||

RMY 3-19-12

संरक्तनयना घोरा रामं रक्तान्तलोचनम् ।
परुषा मधुराभाषं हृष्टादृष्टपराक्रमम् ॥ ३-१९-१२॥
saṃraktanayanā ghorā rāmaṃ raktāntalocanam |
paruṣā madhurābhāṣaṃ hṛṣṭādṛṣṭaparākramam || 3-19-12||

RMY 3-19-13

क्रोधमुत्पाद्य नो भर्तुः खरस्य सुमहात्मनः ।
त्वमेव हास्यसे प्राणानद्यास्माभिर्हतो युधि ॥ ३-१९-१३॥
krodhamutpādya no bhartuḥ kharasya sumahātmanaḥ |
tvameva hāsyase prāṇānadyāsmābhirhato yudhi || 3-19-13||

RMY 3-19-14

का हि ते शक्तिरेकस्य बहूनां रणमूर्धनि ।
अस्माकमग्रतः स्थातुं किं पुनर्योद्धुमाहवे ॥ ३-१९-१४॥
kā hi te śaktirekasya bahūnāṃ raṇamūrdhani |
asmākamagrataḥ sthātuṃ kiṃ punaryoddhumāhave || 3-19-14||

RMY 3-19-15

एभिर्बाहुप्रयुक्तैर्नः परिघैः शूलपट्टिशैः ।
प्राणांस्त्यक्ष्यसि वीर्यं च धनुश्च करपीडितम् ॥ ३-१९-१५॥
ebhirbāhuprayuktairnaḥ parighaiḥ śūlapaṭṭiśaiḥ |
prāṇāṃstyakṣyasi vīryaṃ ca dhanuśca karapīḍitam || 3-19-15||

RMY 3-19-16

इत्येवमुक्त्वा संरब्धा राक्षसास्ते चतुर्दश ।
उद्यतायुधनिस्त्रिंशा राममेवाभिदुद्रुवुः ।
चिक्षिपुस्तानि शूलानि राघवं प्रति दुर्जयम् ॥ ३-१९-१६॥
ityevamuktvā saṃrabdhā rākṣasāste caturdaśa |
udyatāyudhanistriṃśā rāmamevābhidudruvuḥ |
cikṣipustāni śūlāni rāghavaṃ prati durjayam || 3-19-16||

RMY 3-19-17

तानि शूलानि काकुत्स्थः समस्तानि चतुर्दश ।
तावद्भिरेव चिच्छेद शरैः काञ्चनभूषणैः ॥ ३-१९-१७॥
tāni śūlāni kākutsthaḥ samastāni caturdaśa |
tāvadbhireva ciccheda śaraiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ || 3-19-17||

RMY 3-19-18

ततः पश्चान्महातेजा नाराचान्सूर्यसंनिभान् ।
जग्राह परमक्रुद्धश्चतुर्दश शिलाशितान् ॥ ३-१९-१८॥
tataḥ paścānmahātejā nārācānsūryasaṃnibhān |
jagrāha paramakruddhaścaturdaśa śilāśitān || 3-19-18||

RMY 3-19-19

गृहीत्वा धनुरायम्य लक्ष्यानुद्दिश्य राक्षसान् ।
मुमोच राघवो बाणान्वज्रानिव शतक्रतुः ॥ ३-१९-१९॥
gṛhītvā dhanurāyamya lakṣyānuddiśya rākṣasān |
mumoca rāghavo bāṇānvajrāniva śatakratuḥ || 3-19-19||

RMY 3-19-20

रुक्मपुङ्खाश्च विशिखाः प्रदीप्ता हेमभूषणाः ।
अन्तरिक्षे महोल्कानां बभूवुस्तुल्यवर्चसः ॥ ३-१९-२०॥
rukmapuṅkhāśca viśikhāḥ pradīptā hemabhūṣaṇāḥ |
antarikṣe maholkānāṃ babhūvustulyavarcasaḥ || 3-19-20||

RMY 3-19-21

ते भित्त्वा रक्षसां वेगाद्वक्षांसि रुधिराप्लुताः ।
विनिष्पेतुस्तदा भूमौ न्यमज्जन्ताशनिस्वनाः ॥ ३-१९-२१॥
te bhittvā rakṣasāṃ vegādvakṣāṃsi rudhirāplutāḥ |
viniṣpetustadā bhūmau nyamajjantāśanisvanāḥ || 3-19-21||

RMY 3-19-22

ते भिन्नहृदया भूमौ छिन्नमूला इव द्रुमाः ।
निपेतुः शोणितार्द्राङ्गा विकृता विगतासवः ॥ ३-१९-२२॥
te bhinnahṛdayā bhūmau chinnamūlā iva drumāḥ |
nipetuḥ śoṇitārdrāṅgā vikṛtā vigatāsavaḥ || 3-19-22||

RMY 3-19-23

तान्भूमौ पतितान्दृष्ट्वा राक्षसी क्रोधमूर्छिता ।
परित्रस्ता पुनस्तत्र व्यसृजद्भैरवं रवम् ॥ ३-१९-२३॥
tānbhūmau patitāndṛṣṭvā rākṣasī krodhamūrchitā |
paritrastā punastatra vyasṛjadbhairavaṃ ravam || 3-19-23||

RMY 3-19-24

सा नदन्ती महानादं जवाच्छूर्पणखा पुनः ।
उपगम्य खरं सा तु किंचित्संशुष्क शोणिता ।
पपात पुनरेवार्ता सनिर्यासेव वल्लरी ॥ ३-१९-२४॥
sā nadantī mahānādaṃ javācchūrpaṇakhā punaḥ |
upagamya kharaṃ sā tu kiṃcitsaṃśuṣka śoṇitā |
papāta punarevārtā saniryāseva vallarī || 3-19-24||

RMY 3-19-25

निपातितान्प्रेक्ष्य रणे तु राक्षसान्प्रधाविता शूर्पणखा पुनस्ततः ।
वधं च तेषां निखिलेन रक्षसां शशंस सर्वं भगिनी खरस्य सा ॥ ३-१९-२५॥
nipātitānprekṣya raṇe tu rākṣasānpradhāvitā śūrpaṇakhā punastataḥ |
vadhaṃ ca teṣāṃ nikhilena rakṣasāṃ śaśaṃsa sarvaṃ bhaginī kharasya sā || 3-19-25||

Sarga: 20/71 (18)

RMY 3-20-1

स पुनः पतितां दृष्ट्वा क्रोधाच्छूर्पणखां खरः ।
उवाच व्यक्तता वाचा तामनर्थार्थमागताम् ॥ ३-२०-१॥
sa punaḥ patitāṃ dṛṣṭvā krodhācchūrpaṇakhāṃ kharaḥ |
uvāca vyaktatā vācā tāmanarthārthamāgatām || 3-20-1||

RMY 3-20-2

मया त्विदानीं शूरास्ते राक्षसा रुधिराशनाः ।
त्वत्प्रियार्थं विनिर्दिष्टाः किमर्थं रुद्यते पुनः ॥ ३-२०-२॥
mayā tvidānīṃ śūrāste rākṣasā rudhirāśanāḥ |
tvatpriyārthaṃ vinirdiṣṭāḥ kimarthaṃ rudyate punaḥ || 3-20-2||

RMY 3-20-3

भक्ताश्चैवानुरक्ताश्च हिताश्च मम नित्यशः ।
घ्नन्तोऽपि न निहन्तव्या न न कुर्युर्वचो मम ॥ ३-२०-३॥
bhaktāścaivānuraktāśca hitāśca mama nityaśaḥ |
ghnanto'pi na nihantavyā na na kuryurvaco mama || 3-20-3||

RMY 3-20-4

किमेतच्छ्रोतुमिच्छामि कारणं यत्कृते पुनः ।
हा नाथेति विनर्दन्ती सर्पवद्वेष्टसे क्षितौ ॥ ३-२०-४॥
kimetacchrotumicchāmi kāraṇaṃ yatkṛte punaḥ |
hā nātheti vinardantī sarpavadveṣṭase kṣitau || 3-20-4||

RMY 3-20-5

अनाथवद्विलपसि किं नु नाथे मयि स्थिते ।
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ मा भैषीर्वैक्लव्यं त्यज्यतामिह ॥ ३-२०-५॥
anāthavadvilapasi kiṃ nu nāthe mayi sthite |
uttiṣṭhottiṣṭha mā bhaiṣīrvaiklavyaṃ tyajyatāmiha || 3-20-5||

RMY 3-20-6

इत्येवमुक्ता दुर्धर्षा खरेण परिसान्त्विता ।
विमृज्य नयने सास्रे खरं भ्रातरमब्रवीत् ॥ ३-२०-६॥
ityevamuktā durdharṣā khareṇa parisāntvitā |
vimṛjya nayane sāsre kharaṃ bhrātaramabravīt || 3-20-6||

RMY 3-20-7

प्रेषिताश्च त्वया शूरा राक्षसास्ते चतुर्दश ।
निहन्तुं राघवं घोरा मत्प्रियार्थं सलक्ष्मणम् ॥ ३-२०-७॥
preṣitāśca tvayā śūrā rākṣasāste caturdaśa |
nihantuṃ rāghavaṃ ghorā matpriyārthaṃ salakṣmaṇam || 3-20-7||

RMY 3-20-8

ते तु रामेण सामर्षाः शूलपट्टिशपाणयः ।
समरे निहताः सर्वे सायकैर्मर्मभेदिभिः ॥ ३-२०-८॥
te tu rāmeṇa sāmarṣāḥ śūlapaṭṭiśapāṇayaḥ |
samare nihatāḥ sarve sāyakairmarmabhedibhiḥ || 3-20-8||

RMY 3-20-9

तान्भूमौ पतितान्दृष्ट्वा क्षणेनैव महाबलान् ।
रामस्य च महत्कर्म महांस्त्रासोऽभवन्मम ॥ ३-२०-९॥
tānbhūmau patitāndṛṣṭvā kṣaṇenaiva mahābalān |
rāmasya ca mahatkarma mahāṃstrāso'bhavanmama || 3-20-9||

RMY 3-20-10

सास्मि भीता समुद्विग्ना विषण्णा च निशाचर ।
शरणं त्वां पुनः प्राप्ता सर्वतो भयदर्शिनी ॥ ३-२०-१०॥
sāsmi bhītā samudvignā viṣaṇṇā ca niśācara |
śaraṇaṃ tvāṃ punaḥ prāptā sarvato bhayadarśinī || 3-20-10||

RMY 3-20-11

विषादनक्राध्युषिते परित्रासोर्मिमालिनि ।
किं मां न त्रायसे मग्नां विपुले शोकसागरे ॥ ३-२०-११॥
viṣādanakrādhyuṣite paritrāsormimālini |
kiṃ māṃ na trāyase magnāṃ vipule śokasāgare || 3-20-11||

RMY 3-20-12

एते च निहता भूमौ रामेण निशितैः शरैः ।
ये च मे पदवीं प्राप्ता राक्षसाः पिशिताशनाः ॥ ३-२०-१२॥
ete ca nihatā bhūmau rāmeṇa niśitaiḥ śaraiḥ |
ye ca me padavīṃ prāptā rākṣasāḥ piśitāśanāḥ || 3-20-12||

RMY 3-20-13

मयि ते यद्यनुक्रोशो यदि रक्षःसु तेषु च ।
रामेण यदि शक्तिस्ते तेजो वास्ति निशाचर ।
दण्डकारण्यनिलयं जहि राक्षसकण्टकम् ॥ ३-२०-१३॥
mayi te yadyanukrośo yadi rakṣaḥsu teṣu ca |
rāmeṇa yadi śaktiste tejo vāsti niśācara |
daṇḍakāraṇyanilayaṃ jahi rākṣasakaṇṭakam || 3-20-13||

RMY 3-20-14

यदि रामं ममामित्रमद्य त्वं न वधिष्यसि ।
तव चैवाग्रतः प्राणांस्त्यक्ष्यामि निरपत्रपा ॥ ३-२०-१४॥
yadi rāmaṃ mamāmitramadya tvaṃ na vadhiṣyasi |
tava caivāgrataḥ prāṇāṃstyakṣyāmi nirapatrapā || 3-20-14||

RMY 3-20-15

बुद्ध्याहमनुपश्यामि न त्वं रामस्य संयुगे ।
स्थातुं प्रतिमुखे शक्तः सचापस्य महारणे ॥ ३-२०-१५॥
buddhyāhamanupaśyāmi na tvaṃ rāmasya saṃyuge |
sthātuṃ pratimukhe śaktaḥ sacāpasya mahāraṇe || 3-20-15||

RMY 3-20-16

शूरमानी न शूरस्त्वं मिथ्यारोपितविक्रमः ।
मानुषौ यन्न शक्नोषि हन्तुं तौ रामलक्ष्मणौ ॥ ३-२०-१६॥
śūramānī na śūrastvaṃ mithyāropitavikramaḥ |
mānuṣau yanna śaknoṣi hantuṃ tau rāmalakṣmaṇau || 3-20-16||

RMY 3-20-17

अपयाहि जनस्थानात्त्वरितः सहबान्धवः ।
निःसत्त्वस्याल्पवीर्यस्य वासस्ते कीदृशस्त्विह ॥ ३-२०-१७॥
apayāhi janasthānāttvaritaḥ sahabāndhavaḥ |
niḥsattvasyālpavīryasya vāsaste kīdṛśastviha || 3-20-17||

RMY 3-20-18

रामतेजोऽभिभूतो हि त्वं क्षिप्रं विनशिष्यसि ।
स हि तेजःसमायुक्तो रामो दशरथात्मजः ।
भ्राता चास्य महावीर्यो येन चास्मि विरूपिता ॥ ३-२०-१८॥
rāmatejo'bhibhūto hi tvaṃ kṣipraṃ vinaśiṣyasi |
sa hi tejaḥsamāyukto rāmo daśarathātmajaḥ |
bhrātā cāsya mahāvīryo yena cāsmi virūpitā || 3-20-18||

Sarga: 21/71 (26)

RMY 3-21-1

एवमाधर्षितः शूरः शूर्पणख्या खरस्तदा ।
उवाच रक्षसां मध्ये खरः खरतरं वचः ॥ ३-२१-१॥
evamādharṣitaḥ śūraḥ śūrpaṇakhyā kharastadā |
uvāca rakṣasāṃ madhye kharaḥ kharataraṃ vacaḥ || 3-21-1||

RMY 3-21-2

तवापमानप्रभवः क्रोधोऽयमतुलो मम ।
न शक्यते धारयितुं लवणाम्भ इवोत्थितम् ॥ ३-२१-२॥
tavāpamānaprabhavaḥ krodho'yamatulo mama |
na śakyate dhārayituṃ lavaṇāmbha ivotthitam || 3-21-2||

RMY 3-21-3

न रामं गणये वीर्यान्मानुषं क्षीणजीवितम् ।
आत्मा दुश्चरितैः प्राणान्हतो योऽद्य विमोक्ष्यति ॥ ३-२१-३॥
na rāmaṃ gaṇaye vīryānmānuṣaṃ kṣīṇajīvitam |
ātmā duścaritaiḥ prāṇānhato yo'dya vimokṣyati || 3-21-3||

RMY 3-21-4

बाष्पः संह्रियतामेष संभ्रमश्च विमुच्यताम् ।
अहं रामः सह भ्रात्रा नयामि यमसादनम् ॥ ३-२१-४॥
bāṣpaḥ saṃhriyatāmeṣa saṃbhramaśca vimucyatām |
ahaṃ rāmaḥ saha bhrātrā nayāmi yamasādanam || 3-21-4||

RMY 3-21-5

परश्वधहतस्याद्य मन्दप्राणस्य भूतले ।
रामस्य रुधिरं रक्तमुष्णं पास्यसि राक्षसि ॥ ३-२१-५॥
paraśvadhahatasyādya mandaprāṇasya bhūtale |
rāmasya rudhiraṃ raktamuṣṇaṃ pāsyasi rākṣasi || 3-21-5||

RMY 3-21-6

सा प्रहृष्ट्वा वचः श्रुत्वा खरस्य वदनाच्च्युतम् ।
प्रशशंस पुनर्मौर्ख्याद्भ्रातरं रक्षसां वरम् ॥ ३-२१-६॥
sā prahṛṣṭvā vacaḥ śrutvā kharasya vadanāccyutam |
praśaśaṃsa punarmaurkhyādbhrātaraṃ rakṣasāṃ varam || 3-21-6||

RMY 3-21-7

तया परुषितः पूर्वं पुनरेव प्रशंसितः ।
अब्रवीद्दूषणं नाम खरः सेनापतिं तदा ॥ ३-२१-७॥
tayā paruṣitaḥ pūrvaṃ punareva praśaṃsitaḥ |
abravīddūṣaṇaṃ nāma kharaḥ senāpatiṃ tadā || 3-21-7||

RMY 3-21-8

चतुर्दश सहस्राणि मम चित्तानुवर्तिनाम् ।
रक्षसीं भीमवेगानां समरेष्वनिवर्तिनाम् ॥ ३-२१-८॥
caturdaśa sahasrāṇi mama cittānuvartinām |
rakṣasīṃ bhīmavegānāṃ samareṣvanivartinām || 3-21-8||

RMY 3-21-9

नीलजीमूतवर्णानां घोराणां क्रूरकर्मणाम् ।
लोकसिंहाविहाराणां बलिनामुग्रतेजसाम् ॥ ३-२१-९॥
nīlajīmūtavarṇānāṃ ghorāṇāṃ krūrakarmaṇām |
lokasiṃhāvihārāṇāṃ balināmugratejasām || 3-21-9||

RMY 3-21-10

तेषां शार्दूलदर्पाणां महास्यानां महौजसाम् ।
सर्वोद्योगमुदीर्णानां रक्षसां सौम्य कारय ॥ ३-२१-१०॥
teṣāṃ śārdūladarpāṇāṃ mahāsyānāṃ mahaujasām |
sarvodyogamudīrṇānāṃ rakṣasāṃ saumya kāraya || 3-21-10||

RMY 3-21-11

उपस्थापय मे क्षिप्रं रथं सौम्य धनूंषि च ।
शरांश्च चित्रान्खड्गांश्च शक्तीश्च विविधाः शिताः ॥ ३-२१-११॥
upasthāpaya me kṣipraṃ rathaṃ saumya dhanūṃṣi ca |
śarāṃśca citrānkhaḍgāṃśca śaktīśca vividhāḥ śitāḥ || 3-21-11||

RMY 3-21-12

अग्रे निर्यातुमिच्छामि पौलस्त्यानां महात्मनाम् ।
वधार्थं दुर्विनीतस्य रामस्य रणकोविदः ॥ ३-२१-१२॥
agre niryātumicchāmi paulastyānāṃ mahātmanām |
vadhārthaṃ durvinītasya rāmasya raṇakovidaḥ || 3-21-12||

RMY 3-21-13

इति तस्य ब्रुवाणस्य सूर्यवर्णं महारथम् ।
सदश्वैः शबलैर्युक्तमाचचक्षेऽथ दूषणः ॥ ३-२१-१३॥
iti tasya bruvāṇasya sūryavarṇaṃ mahāratham |
sadaśvaiḥ śabalairyuktamācacakṣe'tha dūṣaṇaḥ || 3-21-13||

RMY 3-21-14

तं मेरुशिखराकारं तप्तकाञ्चनभूषणम् ।
हेमचक्रमसंबाधं वैदूर्यमय कूबरम् ॥ ३-२१-१४॥
taṃ meruśikharākāraṃ taptakāñcanabhūṣaṇam |
hemacakramasaṃbādhaṃ vaidūryamaya kūbaram || 3-21-14||

RMY 3-21-15

मत्स्यैः पुष्पैर्द्रुमैः शैलैश्चन्द्रसूर्यैश्च काञ्चनैः ।
माङ्गल्यैः पक्षिसंघैश्च ताराभिश्च समावृतम् ॥ ३-२१-१५॥
matsyaiḥ puṣpairdrumaiḥ śailaiścandrasūryaiśca kāñcanaiḥ |
māṅgalyaiḥ pakṣisaṃghaiśca tārābhiśca samāvṛtam || 3-21-15||

RMY 3-21-16

ध्वजनिस्त्रिंशसंपन्नं किङ्किणीकविभूषितम् ।
सदश्वयुक्तं सोऽमर्षादारुरोह रथं खरः ॥ ३-२१-१६॥
dhvajanistriṃśasaṃpannaṃ kiṅkiṇīkavibhūṣitam |
sadaśvayuktaṃ so'marṣādāruroha rathaṃ kharaḥ || 3-21-16||

RMY 3-21-17

निशाम्य तं रथगतं राक्षसा भीमविक्रमाः ।
तस्थुः संपरिवार्यैनं दूषणं च महाबलम् ॥ ३-२१-१७॥
niśāmya taṃ rathagataṃ rākṣasā bhīmavikramāḥ |
tasthuḥ saṃparivāryainaṃ dūṣaṇaṃ ca mahābalam || 3-21-17||

RMY 3-21-18

खरस्तु तान्महेष्वासान्घोरचर्मायुधध्वजान् ।
निर्यातेत्यब्रवीद्दृष्ट्वा रथस्थः सर्वराक्षसान् ॥ ३-२१-१८॥
kharastu tānmaheṣvāsānghoracarmāyudhadhvajān |
niryātetyabravīddṛṣṭvā rathasthaḥ sarvarākṣasān || 3-21-18||

RMY 3-21-19

ततस्तद्राक्षसं सैन्यं घोरचर्मायुधध्वजम् ।
निर्जगाम जनस्थानान्महानादं महाजवम् ॥ ३-२१-१९॥
tatastadrākṣasaṃ sainyaṃ ghoracarmāyudhadhvajam |
nirjagāma janasthānānmahānādaṃ mahājavam || 3-21-19||

RMY 3-21-20

मुद्गरैः पट्टिशैः शूलैः सुतीक्ष्णैश्च परश्वधैः ।
खड्गैश्चक्रैश्च हस्तस्थैर्भ्राजमानैश्च तोमरैः ॥ ३-२१-२०॥
mudgaraiḥ paṭṭiśaiḥ śūlaiḥ sutīkṣṇaiśca paraśvadhaiḥ |
khaḍgaiścakraiśca hastasthairbhrājamānaiśca tomaraiḥ || 3-21-20||

RMY 3-21-21

शक्तिभिः पतिघैर्घोरैरतिमात्रैश्च कार्मुकैः ।
गदासिमुसलैर्वज्रैर्गृहीतैर्भीमदर्शनैः ॥ ३-२१-२१॥
śaktibhiḥ patighairghorairatimātraiśca kārmukaiḥ |
gadāsimusalairvajrairgṛhītairbhīmadarśanaiḥ || 3-21-21||

RMY 3-21-22

राक्षसानां सुघोराणां सहस्राणि चतुर्दश ।
निर्यातानि जनस्थानात्खरचित्तानुवर्तिनाम् ॥ ३-२१-२२॥
rākṣasānāṃ sughorāṇāṃ sahasrāṇi caturdaśa |
niryātāni janasthānātkharacittānuvartinām || 3-21-22||

RMY 3-21-23

तांस्त्वभिद्रवतो दृष्ट्वा राक्षसान्भीमविक्रमान् ।
खरस्यापि रथः किंचिज्जगाम तदनन्तरम् ॥ ३-२१-२३॥
tāṃstvabhidravato dṛṣṭvā rākṣasānbhīmavikramān |
kharasyāpi rathaḥ kiṃcijjagāma tadanantaram || 3-21-23||

RMY 3-21-24

ततस्ताञ्शबलानश्वांस्तप्तकाञ्चनभूषितान् ।
खरस्य मतमाज्ञाय सारथिः समचोदयत् ॥ ३-२१-२४॥
tatastāñśabalānaśvāṃstaptakāñcanabhūṣitān |
kharasya matamājñāya sārathiḥ samacodayat || 3-21-24||

RMY 3-21-25

स चोदितो रथः शीघ्रं खरस्य रिपुघातिनः ।
शब्देनापूरयामास दिशश्च प्रतिशस्तथा ॥ ३-२१-२५॥
sa codito rathaḥ śīghraṃ kharasya ripughātinaḥ |
śabdenāpūrayāmāsa diśaśca pratiśastathā || 3-21-25||

RMY 3-21-26

प्रवृद्धमन्युस्तु खरः खरस्वनो रिपोर्वधार्थं त्वरितो यथान्तकः ।
अचूचुदत्सारथिमुन्नदन्पुनर्महाबलो मेघ इवाश्मवर्षवान् ॥ ३-२१-२६॥
pravṛddhamanyustu kharaḥ kharasvano riporvadhārthaṃ tvarito yathāntakaḥ |
acūcudatsārathimunnadanpunarmahābalo megha ivāśmavarṣavān || 3-21-26||

Sarga: 22/71 (34)

RMY 3-22-1

तत्प्रयातं बलं घोरमशिवं शोणितोदकम् ।
अभ्यवर्षन्महामेघस्तुमुलो गर्दभारुणः ॥ ३-२२-१॥
tatprayātaṃ balaṃ ghoramaśivaṃ śoṇitodakam |
abhyavarṣanmahāmeghastumulo gardabhāruṇaḥ || 3-22-1||

RMY 3-22-2

निपेतुस्तुरगास्तस्य रथयुक्ता महाजवाः ।
समे पुष्पचिते देशे राजमार्गे यदृच्छया ॥ ३-२२-२॥
nipetusturagāstasya rathayuktā mahājavāḥ |
same puṣpacite deśe rājamārge yadṛcchayā || 3-22-2||

RMY 3-22-3

श्यामं रुधिरपर्यन्तं बभूव परिवेषणम् ।
अलातचक्रप्रतिमं प्रतिगृह्य दिवाकरम् ॥ ३-२२-३॥
śyāmaṃ rudhiraparyantaṃ babhūva pariveṣaṇam |
alātacakrapratimaṃ pratigṛhya divākaram || 3-22-3||

RMY 3-22-4

ततो ध्वजमुपागम्य हेमदण्डं समुच्छ्रितम् ।
समाक्रम्य महाकायस्तस्थौ गृध्रः सुदारुणः ॥ ३-२२-४॥
tato dhvajamupāgamya hemadaṇḍaṃ samucchritam |
samākramya mahākāyastasthau gṛdhraḥ sudāruṇaḥ || 3-22-4||

RMY 3-22-5

जनस्थानसमीपे च समाक्रम्य खरस्वनाः ।
विस्वरान्विविधांश्चक्रुर्मांसादा मृगपक्षिणः ॥ ३-२२-५॥
janasthānasamīpe ca samākramya kharasvanāḥ |
visvarānvividhāṃścakrurmāṃsādā mṛgapakṣiṇaḥ || 3-22-5||

RMY 3-22-6

व्याजह्रुश्च पदीप्तायां दिशि वै भैरवस्वनम् ।
अशिवा यातु दाहानां शिवा घोरा महास्वनाः ॥ ३-२२-६॥
vyājahruśca padīptāyāṃ diśi vai bhairavasvanam |
aśivā yātu dāhānāṃ śivā ghorā mahāsvanāḥ || 3-22-6||

RMY 3-22-7

प्रभिन्नगिरिसंकाशास्तोयशोषितधारिणः ।
आकाशं तदनाकाशं चक्रुर्भीमा बलाहकाः ॥ ३-२२-७॥
prabhinnagirisaṃkāśāstoyaśoṣitadhāriṇaḥ |
ākāśaṃ tadanākāśaṃ cakrurbhīmā balāhakāḥ || 3-22-7||

RMY 3-22-8

बभूव तिमिरं घोरमुद्धतं रोमहर्षणम् ।
दिशो वा विदिशो वापि सुव्यक्तं न चकाशिरे ॥ ३-२२-८॥
babhūva timiraṃ ghoramuddhataṃ romaharṣaṇam |
diśo vā vidiśo vāpi suvyaktaṃ na cakāśire || 3-22-8||

RMY 3-22-9

क्षतजार्द्रसवर्णाभा संध्याकालं विना बभौ ।
खरस्याभिमुखं नेदुस्तदा घोरा मृगाः खगाः ॥ ३-२२-९॥
kṣatajārdrasavarṇābhā saṃdhyākālaṃ vinā babhau |
kharasyābhimukhaṃ nedustadā ghorā mṛgāḥ khagāḥ || 3-22-9||

RMY 3-22-10

नित्याशिवकरा युद्धे शिवा घोरनिदर्शनाः ।
नेदुर्बलस्याभिमुखं ज्वालोद्गारिभिराननैः ॥ ३-२२-१०॥
nityāśivakarā yuddhe śivā ghoranidarśanāḥ |
nedurbalasyābhimukhaṃ jvālodgāribhirānanaiḥ || 3-22-10||

RMY 3-22-11

कबन्धः परिघाभासो दृश्यते भास्करान्तिके ।
जग्राह सूर्यं स्वर्भानुरपर्वणि महाग्रहः ॥ ३-२२-११॥
kabandhaḥ parighābhāso dṛśyate bhāskarāntike |
jagrāha sūryaṃ svarbhānuraparvaṇi mahāgrahaḥ || 3-22-11||

RMY 3-22-12

प्रवाति मारुतः शीघ्रं निष्प्रभोऽभूद्दिवाकरः ।
उत्पेतुश्च विना रात्रिं ताराः खद्योतसप्रभाः ॥ ३-२२-१२॥
pravāti mārutaḥ śīghraṃ niṣprabho'bhūddivākaraḥ |
utpetuśca vinā rātriṃ tārāḥ khadyotasaprabhāḥ || 3-22-12||

RMY 3-22-13

संलीनमीनविहगा नलिन्यः पुष्पपङ्कजाः ।
तस्मिन्क्षणे बभूवुश्च विना पुष्पफलैर्द्रुमाः ॥ ३-२२-१३॥
saṃlīnamīnavihagā nalinyaḥ puṣpapaṅkajāḥ |
tasminkṣaṇe babhūvuśca vinā puṣpaphalairdrumāḥ || 3-22-13||

RMY 3-22-14

उद्धूतश्च विना वातं रेणुर्जलधरारुणः ।
वीचीकूचीति वाश्यन्तो बभूवुस्तत्र सारिकाः ॥ ३-२२-१४॥
uddhūtaśca vinā vātaṃ reṇurjaladharāruṇaḥ |
vīcīkūcīti vāśyanto babhūvustatra sārikāḥ || 3-22-14||

RMY 3-22-15

उल्काश्चापि सनिर्घोषा निपेतुर्घोरदर्शनाः ।
प्रचचाल मही चापि सशैलवनकानना ॥ ३-२२-१५॥
ulkāścāpi sanirghoṣā nipeturghoradarśanāḥ |
pracacāla mahī cāpi saśailavanakānanā || 3-22-15||

RMY 3-22-16

खरस्य च रथस्थस्य नर्दमानस्य धीमतः ।
प्राकम्पत भुजः सव्यः खरश्चास्यावसज्जत ॥ ३-२२-१६॥
kharasya ca rathasthasya nardamānasya dhīmataḥ |
prākampata bhujaḥ savyaḥ kharaścāsyāvasajjata || 3-22-16||

RMY 3-22-17

सास्रा संपद्यते दृष्टिः पश्यमानस्य सर्वतः ।
ललाटे च रुजा जाता न च मोहान्न्यवर्तत ॥ ३-२२-१७॥
sāsrā saṃpadyate dṛṣṭiḥ paśyamānasya sarvataḥ |
lalāṭe ca rujā jātā na ca mohānnyavartata || 3-22-17||

RMY 3-22-18

तान्समीक्ष्य महोत्पातानुत्थितान्रोमहर्षणान् ।
अब्रवीद्राक्षसान्सर्वान्प्रहसन्स खरस्तदा ॥ ३-२२-१८॥
tānsamīkṣya mahotpātānutthitānromaharṣaṇān |
abravīdrākṣasānsarvānprahasansa kharastadā || 3-22-18||

RMY 3-22-19

महोत्पातानिमान्सर्वानुत्थितान्घोरदर्शनान् ।
न चिन्तयाम्यहं वीर्याद्बलवान्दुर्बलानिव ॥ ३-२२-१९॥
mahotpātānimānsarvānutthitānghoradarśanān |
na cintayāmyahaṃ vīryādbalavāndurbalāniva || 3-22-19||

RMY 3-22-20

तारा अपि शरैस्तीक्ष्णैः पातयेयं नभस्तलात् ।
मृत्युं मरणधर्मेण संक्रुद्धो योजयाम्यहम् ॥ ३-२२-२०॥
tārā api śaraistīkṣṇaiḥ pātayeyaṃ nabhastalāt |
mṛtyuṃ maraṇadharmeṇa saṃkruddho yojayāmyaham || 3-22-20||

RMY 3-22-21

राघवं तं बलोत्सिक्तं भ्रातरं चापि लक्ष्मणम् ।
अहत्वा सायकैस्तीक्ष्णैर्नोपावर्तितुमुत्सहे ॥ ३-२२-२१॥
rāghavaṃ taṃ balotsiktaṃ bhrātaraṃ cāpi lakṣmaṇam |
ahatvā sāyakaistīkṣṇairnopāvartitumutsahe || 3-22-21||

RMY 3-22-22

सकामा भगिनी मेऽस्तु पीत्वा तु रुधिरं तयोः ।
यन्निमित्तं तु रामस्य लक्ष्मणस्य विपर्ययः ॥ ३-२२-२२॥
sakāmā bhaginī me'stu pītvā tu rudhiraṃ tayoḥ |
yannimittaṃ tu rāmasya lakṣmaṇasya viparyayaḥ || 3-22-22||

RMY 3-22-23

न क्वचित्प्राप्तपूर्वो मे संयुगेषु पराजयः ।
युष्माकमेतत्प्रत्यक्षं नानृतं कथयाम्यहम् ॥ ३-२२-२३॥
na kvacitprāptapūrvo me saṃyugeṣu parājayaḥ |
yuṣmākametatpratyakṣaṃ nānṛtaṃ kathayāmyaham || 3-22-23||

RMY 3-22-24

देवराजमपि क्रुद्धो मत्तैरावतयायिनम् ।
वज्रहस्तं रणे हन्यां किं पुनस्तौ च मानुषौ ॥ ३-२२-२४॥
devarājamapi kruddho mattairāvatayāyinam |
vajrahastaṃ raṇe hanyāṃ kiṃ punastau ca mānuṣau || 3-22-24||

RMY 3-22-25

सा तस्य गर्जितं श्रुत्वा राक्षसस्य महाचमूः ।
प्रहर्षमतुलं लेभे मृत्युपाशावपाशिता ॥ ३-२२-२५॥
sā tasya garjitaṃ śrutvā rākṣasasya mahācamūḥ |
praharṣamatulaṃ lebhe mṛtyupāśāvapāśitā || 3-22-25||

RMY 3-22-26

समेयुश्च महात्मानो युद्धदर्शनकाङ्क्षिणः ।
ऋषयो देवगन्धर्वाः सिद्धाश्च सह चारणैः ॥ ३-२२-२६॥
sameyuśca mahātmāno yuddhadarśanakāṅkṣiṇaḥ |
ṛṣayo devagandharvāḥ siddhāśca saha cāraṇaiḥ || 3-22-26||

RMY 3-22-27

समेत्य चोरुः सहितास्तेऽन्यायं पुण्यकर्मणः ।
स्वस्ति गोब्राह्मणेभ्योऽस्तु लोकानां ये च संमताः ॥ ३-२२-२७॥
sametya coruḥ sahitāste'nyāyaṃ puṇyakarmaṇaḥ |
svasti gobrāhmaṇebhyo'stu lokānāṃ ye ca saṃmatāḥ || 3-22-27||

RMY 3-22-28

जयतां राघवो युद्धे पौलस्त्यान्रजनीचरान् ।
चक्रा हस्तो यथा युद्धे सर्वानसुरपुंगवान् ॥ ३-२२-२८॥
jayatāṃ rāghavo yuddhe paulastyānrajanīcarān |
cakrā hasto yathā yuddhe sarvānasurapuṃgavān || 3-22-28||

RMY 3-22-29

एतच्चान्यच्च बहुशो ब्रुवाणाः परमर्षयः ।
ददृशुर्वाहिनीं तेषां राक्षसानां गतायुषाम् ॥ ३-२२-२९॥
etaccānyacca bahuśo bruvāṇāḥ paramarṣayaḥ |
dadṛśurvāhinīṃ teṣāṃ rākṣasānāṃ gatāyuṣām || 3-22-29||

RMY 3-22-30

रथेन तु खरो वेगात्सैन्यस्याग्राद्विनिःसृतः ।
तं दृष्ट्वा राक्षसं भूयो राक्षसाश्च विनिःसृताः ॥ ३-२२-३०॥
rathena tu kharo vegātsainyasyāgrādviniḥsṛtaḥ |
taṃ dṛṣṭvā rākṣasaṃ bhūyo rākṣasāśca viniḥsṛtāḥ || 3-22-30||

RMY 3-22-31

श्येन गामी पृथुग्रीवो यज्ञशत्रुर्विहंगमः ।
दुर्जयः करवीराक्षः परुषः कालकार्मुकः ॥ ३-२२-३१॥
śyena gāmī pṛthugrīvo yajñaśatrurvihaṃgamaḥ |
durjayaḥ karavīrākṣaḥ paruṣaḥ kālakārmukaḥ || 3-22-31||

RMY 3-22-32

मेघमाली महामाली सर्पास्यो रुधिराशनः ।
द्वादशैते महावीर्याः प्रतस्थुरभितः खरम् ॥ ३-२२-३२॥
meghamālī mahāmālī sarpāsyo rudhirāśanaḥ |
dvādaśaite mahāvīryāḥ pratasthurabhitaḥ kharam || 3-22-32||

RMY 3-22-33

महाकपालः स्थूलाक्षः प्रमाथी त्रिशिरास्तथा ।
चत्वार एते सेनाग्र्या दूषणं पृष्ठतोऽन्वयुः ॥ ३-२२-३३॥
mahākapālaḥ sthūlākṣaḥ pramāthī triśirāstathā |
catvāra ete senāgryā dūṣaṇaṃ pṛṣṭhato'nvayuḥ || 3-22-33||

RMY 3-22-34

सा भीमवेगा समराभिकामा सुदारुणा राक्षसवीर सेना ।
तौ राजपुत्रौ सहसाभ्युपेता मालाग्रहाणामिव चन्द्रसूर्यौ ॥ ३-२२-३४॥
sā bhīmavegā samarābhikāmā sudāruṇā rākṣasavīra senā |
tau rājaputrau sahasābhyupetā mālāgrahāṇāmiva candrasūryau || 3-22-34||

Sarga: 23/71 (27)

RMY 3-23-1

आश्रमं प्रति याते तु खरे खरपराक्रमे ।
तानेवौत्पातिकान्रामः सह भ्रात्रा ददर्श ह ॥ ३-२३-१॥
āśramaṃ prati yāte tu khare kharaparākrame |
tānevautpātikānrāmaḥ saha bhrātrā dadarśa ha || 3-23-1||

RMY 3-23-2

तानुत्पातान्महाघोरानुत्थितान्रोमहर्षणान् ।
प्रजानामहितान्दृष्ट्वा वाक्यं लक्ष्मणमब्रवीत् ॥ ३-२३-२॥
tānutpātānmahāghorānutthitānromaharṣaṇān |
prajānāmahitāndṛṣṭvā vākyaṃ lakṣmaṇamabravīt || 3-23-2||

RMY 3-23-3

इमान्पश्य महाबाहो सर्वभूतापहारिणः ।
समुत्थितान्महोत्पातान्संहर्तुं सर्वराक्षसान् ॥ ३-२३-३॥
imānpaśya mahābāho sarvabhūtāpahāriṇaḥ |
samutthitānmahotpātānsaṃhartuṃ sarvarākṣasān || 3-23-3||

RMY 3-23-4

अमी रुधिरधारास्तु विसृजन्तः खरस्वनान् ।
व्योम्नि मेघा विवर्तन्ते परुषा गर्दभारुणाः ॥ ३-२३-४॥
amī rudhiradhārāstu visṛjantaḥ kharasvanān |
vyomni meghā vivartante paruṣā gardabhāruṇāḥ || 3-23-4||

RMY 3-23-5

सधूमाश्च शराः सर्वे मम युद्धाभिनन्दिनः ।
रुक्मपृष्ठानि चापानि विवेष्टन्ते च लक्ष्मण ॥ ३-२३-५॥
sadhūmāśca śarāḥ sarve mama yuddhābhinandinaḥ |
rukmapṛṣṭhāni cāpāni viveṣṭante ca lakṣmaṇa || 3-23-5||

RMY 3-23-6

यादृशा इह कूजन्ति पक्षिणो वनचारिणः ।
अग्रतो नो भयं प्राप्तं संशयो जीवितस्य च ॥ ३-२३-६॥
yādṛśā iha kūjanti pakṣiṇo vanacāriṇaḥ |
agrato no bhayaṃ prāptaṃ saṃśayo jīvitasya ca || 3-23-6||

RMY 3-23-7

संप्रहारस्तु सुमहान्भविष्यति न संशयः ।
अयमाख्याति मे बाहुः स्फुरमाणो मुहुर्मुहुः ॥ ३-२३-७॥
saṃprahārastu sumahānbhaviṣyati na saṃśayaḥ |
ayamākhyāti me bāhuḥ sphuramāṇo muhurmuhuḥ || 3-23-7||

RMY 3-23-8

संनिकर्षे तु नः शूर जयं शत्रोः पराजयम् ।
सुप्रभं च प्रसन्नं च तव वक्त्रं हि लक्ष्यते ॥ ३-२३-८॥
saṃnikarṣe tu naḥ śūra jayaṃ śatroḥ parājayam |
suprabhaṃ ca prasannaṃ ca tava vaktraṃ hi lakṣyate || 3-23-8||

RMY 3-23-9

उद्यतानां हि युद्धार्थं येषां भवति लक्ष्मणः ।
निष्प्रभं वदनं तेषां भवत्यायुः परिक्षयः ॥ ३-२३-९॥
udyatānāṃ hi yuddhārthaṃ yeṣāṃ bhavati lakṣmaṇaḥ |
niṣprabhaṃ vadanaṃ teṣāṃ bhavatyāyuḥ parikṣayaḥ || 3-23-9||

RMY 3-23-10

अनागतविधानं तु कर्तव्यं शुभमिच्छता ।
आपदं शङ्कमानेन पुरुषेण विपश्चिता ॥ ३-२३-१०॥
anāgatavidhānaṃ tu kartavyaṃ śubhamicchatā |
āpadaṃ śaṅkamānena puruṣeṇa vipaścitā || 3-23-10||

RMY 3-23-11

तस्माद्गृहीत्वा वैदेहीं शरपाणिर्धनुर्धरः ।
गुहामाश्रयशैलस्य दुर्गां पादपसंकुलाम् ॥ ३-२३-११॥
tasmādgṛhītvā vaidehīṃ śarapāṇirdhanurdharaḥ |
guhāmāśrayaśailasya durgāṃ pādapasaṃkulām || 3-23-11||

RMY 3-23-12

प्रतिकूलितुमिच्छामि न हि वाक्यमिदं त्वया ।
शापितो मम पादाभ्यां गम्यतां वत्स माचिरम् ॥ ३-२३-१२॥
pratikūlitumicchāmi na hi vākyamidaṃ tvayā |
śāpito mama pādābhyāṃ gamyatāṃ vatsa māciram || 3-23-12||

RMY 3-23-13

एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणः सह सीतया ।
शरानादाय चापं च गुहां दुर्गां समाश्रयत् ॥ ३-२३-१३॥
evamuktastu rāmeṇa lakṣmaṇaḥ saha sītayā |
śarānādāya cāpaṃ ca guhāṃ durgāṃ samāśrayat || 3-23-13||

RMY 3-23-14

तस्मिन्प्रविष्टे तु गुहां लक्ष्मणे सह सीतया ।
हन्त निर्युक्तमित्युक्त्वा रामः कवचमाविशत् ॥ ३-२३-१४॥
tasminpraviṣṭe tu guhāṃ lakṣmaṇe saha sītayā |
hanta niryuktamityuktvā rāmaḥ kavacamāviśat || 3-23-14||

RMY 3-23-15

सा तेनाग्निनिकाशेन कवचेन विभूषितः ।
बभूव रामस्तिमिरे विधूमोऽग्निरिवोत्थितः ॥ ३-२३-१५॥
sā tenāgninikāśena kavacena vibhūṣitaḥ |
babhūva rāmastimire vidhūmo'gnirivotthitaḥ || 3-23-15||

RMY 3-23-16

स चापमुद्यम्य महच्छरानादाय वीर्यवान् ।
बभूवावस्थितस्तत्र ज्यास्वनैः पूरयन्दिशः ॥ ३-२३-१६॥
sa cāpamudyamya mahaccharānādāya vīryavān |
babhūvāvasthitastatra jyāsvanaiḥ pūrayandiśaḥ || 3-23-16||

RMY 3-23-17

ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च सह चारणैः ।
ऊचुः परमसंत्रस्ता गुह्यकाश्च परस्परम् ॥ ३-२३-१७॥
tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca saha cāraṇaiḥ |
ūcuḥ paramasaṃtrastā guhyakāśca parasparam || 3-23-17||

RMY 3-23-18

चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम् ।
एकश्च रामो धर्मात्मा कथं युद्धं भविष्यति ॥ ३-२३-१८॥
caturdaśa sahasrāṇi rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām |
ekaśca rāmo dharmātmā kathaṃ yuddhaṃ bhaviṣyati || 3-23-18||

RMY 3-23-19

ततो गम्भीरनिर्ह्रादं घोरवर्मायुधध्वजम् ।
अनीकं यातुधानानां समन्तात्प्रत्यदृश्यत ॥ ३-२३-१९॥
tato gambhīranirhrādaṃ ghoravarmāyudhadhvajam |
anīkaṃ yātudhānānāṃ samantātpratyadṛśyata || 3-23-19||

RMY 3-23-20

सिंहनादं विसृजतामन्योन्यमभिगर्जताम् ।
चापानि विस्फरयतां जृम्भतां चाप्यभीक्ष्णशः ॥ ३-२३-२०॥
siṃhanādaṃ visṛjatāmanyonyamabhigarjatām |
cāpāni vispharayatāṃ jṛmbhatāṃ cāpyabhīkṣṇaśaḥ || 3-23-20||

RMY 3-23-21

विप्रघुष्टस्वनानां च दुन्दुभींश्चापि निघ्नताम् ।
तेषां सुतुमुलः शब्दः पूरयामास तद्वनम् ॥ ३-२३-२१॥
vipraghuṣṭasvanānāṃ ca dundubhīṃścāpi nighnatām |
teṣāṃ sutumulaḥ śabdaḥ pūrayāmāsa tadvanam || 3-23-21||

RMY 3-23-22

तेन शब्देन वित्रस्ताः श्वापदा वनचारिणः ।
दुद्रुवुर्यत्र निःशब्दं पृष्ठतो नावलोकयन् ॥ ३-२३-२२॥
tena śabdena vitrastāḥ śvāpadā vanacāriṇaḥ |
dudruvuryatra niḥśabdaṃ pṛṣṭhato nāvalokayan || 3-23-22||

RMY 3-23-23

तत्त्वनीकं महावेगं रामं समुपसर्पत ।
घृतनानाप्रहरणं गम्भीरं सागरोपमम् ॥ ३-२३-२३॥
tattvanīkaṃ mahāvegaṃ rāmaṃ samupasarpata |
ghṛtanānāpraharaṇaṃ gambhīraṃ sāgaropamam || 3-23-23||

RMY 3-23-24

रामोऽपि चारयंश्चक्षुः सर्वतो रणपण्डितः ।
ददर्श खरसैन्यं तद्युद्धाभिमुखमुद्यतम् ॥ ३-२३-२४॥
rāmo'pi cārayaṃścakṣuḥ sarvato raṇapaṇḍitaḥ |
dadarśa kharasainyaṃ tadyuddhābhimukhamudyatam || 3-23-24||

RMY 3-23-25

वितत्य च धनुर्भीमं तूण्याश्चोद्धृत्य सायकान् ।
क्रोधमाहारयत्तीव्रं वधार्थं सर्वरक्षसाम् ॥ ३-२३-२५॥
vitatya ca dhanurbhīmaṃ tūṇyāścoddhṛtya sāyakān |
krodhamāhārayattīvraṃ vadhārthaṃ sarvarakṣasām || 3-23-25||

RMY 3-23-26

दुष्प्रेक्ष्यः सोऽभवत्क्रुद्धो युगान्ताग्निरिव ज्वलन् ।
तं दृष्ट्वा तेजसाविष्टं प्राव्यथन्वनदेवताः ॥ ३-२३-२६॥
duṣprekṣyaḥ so'bhavatkruddho yugāntāgniriva jvalan |
taṃ dṛṣṭvā tejasāviṣṭaṃ prāvyathanvanadevatāḥ || 3-23-26||

RMY 3-23-27

तस्य क्रुद्धस्य रूपं तु रामस्य ददृशे तदा ।
दक्षस्येव क्रतुं हन्तुमुद्यतस्य पिनाकिनः ॥ ३-२३-२७॥
tasya kruddhasya rūpaṃ tu rāmasya dadṛśe tadā |
dakṣasyeva kratuṃ hantumudyatasya pinākinaḥ || 3-23-27||

Sarga: 24/71 (28)

RMY 3-24-1

अवष्टब्धधनुं रामं क्रुद्धं च रिपुघातिनम् ।
ददर्शाश्रममागम्य खरः सह पुरःसरैः ॥ ३-२४-१॥
avaṣṭabdhadhanuṃ rāmaṃ kruddhaṃ ca ripughātinam |
dadarśāśramamāgamya kharaḥ saha puraḥsaraiḥ || 3-24-1||

RMY 3-24-2

तं दृष्ट्वा सगुणं चापमुद्यम्य खरनिःस्वनम् ।
रामस्याभिमुखं सूतं चोद्यतामित्यचोदयत् ॥ ३-२४-२॥
taṃ dṛṣṭvā saguṇaṃ cāpamudyamya kharaniḥsvanam |
rāmasyābhimukhaṃ sūtaṃ codyatāmityacodayat || 3-24-2||

RMY 3-24-3

स खरस्याज्ञया सूतस्तुरगान्समचोदयत् ।
यत्र रामो महाबाहुरेको धुन्वन्धनुः स्थितः ॥ ३-२४-३॥
sa kharasyājñayā sūtasturagānsamacodayat |
yatra rāmo mahābāhureko dhunvandhanuḥ sthitaḥ || 3-24-3||

RMY 3-24-4

तं तु निष्पतितं दृष्ट्वा सर्वे ते रजनीचराः ।
नर्दमाना महानादं सचिवाः पर्यवारयन् ॥ ३-२४-४॥
taṃ tu niṣpatitaṃ dṛṣṭvā sarve te rajanīcarāḥ |
nardamānā mahānādaṃ sacivāḥ paryavārayan || 3-24-4||

RMY 3-24-5

स तेषां यातुधानानां मध्ये रतो गतः खरः ।
बभूव मध्ये ताराणां लोहिताङ्ग इवोदितः ॥ ३-२४-५॥
sa teṣāṃ yātudhānānāṃ madhye rato gataḥ kharaḥ |
babhūva madhye tārāṇāṃ lohitāṅga ivoditaḥ || 3-24-5||

RMY 3-24-6

ततस्तं भीमधन्वानं क्रुद्धाः सर्वे निशाचराः ।
रामं नानाविधैः शस्त्रैरभ्यवर्षन्त दुर्जयम् ॥ ३-२४-६॥
tatastaṃ bhīmadhanvānaṃ kruddhāḥ sarve niśācarāḥ |
rāmaṃ nānāvidhaiḥ śastrairabhyavarṣanta durjayam || 3-24-6||

RMY 3-24-7

मुद्गरैरायसैः शूलैः प्रासैः खड्गैः परश्वधैः ।
राक्षसाः समरे रामं निजघ्नू रोषतत्पराः ॥ ३-२४-७॥
mudgarairāyasaiḥ śūlaiḥ prāsaiḥ khaḍgaiḥ paraśvadhaiḥ |
rākṣasāḥ samare rāmaṃ nijaghnū roṣatatparāḥ || 3-24-7||

RMY 3-24-8

ते बलाहकसंकाशा महानादा महाबलाः ।
अभ्यधावन्त काकुत्स्थं रामं युद्धे जिघांसवः ॥ ३-२४-८॥
te balāhakasaṃkāśā mahānādā mahābalāḥ |
abhyadhāvanta kākutsthaṃ rāmaṃ yuddhe jighāṃsavaḥ || 3-24-8||

RMY 3-24-9

ते रामे शरवर्षाणि व्यसृजन्रक्षसां गुणाः ।
शैलेन्द्रमिव धाराभिर्वर्षमाणा महाधनाः ॥ ३-२४-९॥
te rāme śaravarṣāṇi vyasṛjanrakṣasāṃ guṇāḥ |
śailendramiva dhārābhirvarṣamāṇā mahādhanāḥ || 3-24-9||

RMY 3-24-10

स तैः परिवृतो घोरै राघवो रक्षसां गणैः ।
तिथिष्विव महादेवो वृतः पारिषदां गणैः ॥ ३-२४-१०॥
sa taiḥ parivṛto ghorai rāghavo rakṣasāṃ gaṇaiḥ |
tithiṣviva mahādevo vṛtaḥ pāriṣadāṃ gaṇaiḥ || 3-24-10||

RMY 3-24-11

तानि मुक्तानि शस्त्राणि यातुधानैः स राघवः ।
प्रतिजग्राह विशिखैर्नद्योघानिव सागरः ॥ ३-२४-११॥
tāni muktāni śastrāṇi yātudhānaiḥ sa rāghavaḥ |
pratijagrāha viśikhairnadyoghāniva sāgaraḥ || 3-24-11||

RMY 3-24-12

स तैः प्रहरणैर्घोरैर्भिन्नगात्रो न विव्यथे ।
रामः प्रदीप्तैर्बहुभिर्वज्रैरिव महाचलः ॥ ३-२४-१२॥
sa taiḥ praharaṇairghorairbhinnagātro na vivyathe |
rāmaḥ pradīptairbahubhirvajrairiva mahācalaḥ || 3-24-12||

RMY 3-24-13

स विद्धः क्षतजादिग्धः सर्वगात्रेषु राघवः ।
बभूव रामः संध्याभ्रैर्दिवाकर इवावृतः ॥ ३-२४-१३॥
sa viddhaḥ kṣatajādigdhaḥ sarvagātreṣu rāghavaḥ |
babhūva rāmaḥ saṃdhyābhrairdivākara ivāvṛtaḥ || 3-24-13||

RMY 3-24-14

विषेदुर्देवगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।
एकं सहस्त्रैर्बहुभिस्तदा दृष्ट्वा समावृतम् ॥ ३-२४-१४॥
viṣedurdevagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ |
ekaṃ sahastrairbahubhistadā dṛṣṭvā samāvṛtam || 3-24-14||

RMY 3-24-15

ततो रामः सुसंक्रुद्धो मण्डलीकृतकार्मुकः ।
ससर्ज निशितान्बाणाञ्शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ३-२४-१५॥
tato rāmaḥ susaṃkruddho maṇḍalīkṛtakārmukaḥ |
sasarja niśitānbāṇāñśataśo'tha sahasraśaḥ || 3-24-15||

RMY 3-24-16

दुरावारान्दुर्विषहान्कालपाशोपमान्रणे ।
मुमोच लीलया रामः कङ्कपत्रानजिह्मगान् ॥ ३-२४-१६॥
durāvārāndurviṣahānkālapāśopamānraṇe |
mumoca līlayā rāmaḥ kaṅkapatrānajihmagān || 3-24-16||

RMY 3-24-17

ते शराः शत्रुसैन्येषु मुक्ता रामेण लीलया ।
आददू रक्षसां प्राणान्पाशाः कालकृता इव ॥ ३-२४-१७॥
te śarāḥ śatrusainyeṣu muktā rāmeṇa līlayā |
ādadū rakṣasāṃ prāṇānpāśāḥ kālakṛtā iva || 3-24-17||

RMY 3-24-18

भित्त्वा राक्षसदेहांस्तांस्ते शरा रुधिराप्लुताः ।
अन्तरिक्षगता रेजुर्दीप्ताग्निसमतेजसः ॥ ३-२४-१८॥
bhittvā rākṣasadehāṃstāṃste śarā rudhirāplutāḥ |
antarikṣagatā rejurdīptāgnisamatejasaḥ || 3-24-18||

RMY 3-24-19

असंख्येयास्तु रामस्य सायकाश्चापमण्डलात् ।
विनिष्पेतुरतीवोग्रा रक्षः प्राणापहारिणः ॥ ३-२४-१९॥
asaṃkhyeyāstu rāmasya sāyakāścāpamaṇḍalāt |
viniṣpeturatīvogrā rakṣaḥ prāṇāpahāriṇaḥ || 3-24-19||

RMY 3-24-20

तैर्धनूंषि ध्वजाग्राणि वर्माणि च शिरांसि च ।
बहून्सहस्ताभरणानूरून्करिकरोपमान् ॥ ३-२४-२०॥
tairdhanūṃṣi dhvajāgrāṇi varmāṇi ca śirāṃsi ca |
bahūnsahastābharaṇānūrūnkarikaropamān || 3-24-20||

RMY 3-24-21

ततो नालीकनाराचैस्तीक्ष्णाग्रैश्च विकर्णिभिः ।
भीममार्तस्वरं चक्रुर्भिद्यमाना निशाचराः ॥ ३-२४-२१॥
tato nālīkanārācaistīkṣṇāgraiśca vikarṇibhiḥ |
bhīmamārtasvaraṃ cakrurbhidyamānā niśācarāḥ || 3-24-21||

RMY 3-24-22

तत्सैन्यं निशितैर्बाणैरर्दितं मर्मभेदिभिः ।
रामेण न सुखं लेभे शुष्कं वनमिवाग्निना ॥ ३-२४-२२॥
tatsainyaṃ niśitairbāṇairarditaṃ marmabhedibhiḥ |
rāmeṇa na sukhaṃ lebhe śuṣkaṃ vanamivāgninā || 3-24-22||

RMY 3-24-23

केचिद्भीमबलाः शूराः शूलान्खड्गान्परश्वधान् ।
चिक्षिपुः परमक्रुद्धा रामाय रजनीचराः ॥ ३-२४-२३॥
kecidbhīmabalāḥ śūrāḥ śūlānkhaḍgānparaśvadhān |
cikṣipuḥ paramakruddhā rāmāya rajanīcarāḥ || 3-24-23||

RMY 3-24-24

तानि बाणैर्महाबाहुः शस्त्राण्यावार्य राघवः ।
जहार समरे प्राणांश्चिच्छेद च शिरोधरान् ॥ ३-२४-२४॥
tāni bāṇairmahābāhuḥ śastrāṇyāvārya rāghavaḥ |
jahāra samare prāṇāṃściccheda ca śirodharān || 3-24-24||

RMY 3-24-25

अवशिष्टाश्च ये तत्र विषण्णाश्च निशाचराः ।
खरमेवाभ्यधावन्त शरणार्थं शरार्दिताः ॥ ३-२४-२५॥
avaśiṣṭāśca ye tatra viṣaṇṇāśca niśācarāḥ |
kharamevābhyadhāvanta śaraṇārthaṃ śarārditāḥ || 3-24-25||

RMY 3-24-26

तान्सर्वान्पुनरादाय समाश्वास्य च दूषणः ।
अभ्यधावत काकुत्स्थं क्रुद्धो रुद्रमिवान्तकः ॥ ३-२४-२६॥
tānsarvānpunarādāya samāśvāsya ca dūṣaṇaḥ |
abhyadhāvata kākutsthaṃ kruddho rudramivāntakaḥ || 3-24-26||

RMY 3-24-27

निवृत्तास्तु पुनः सर्वे दूषणाश्रयनिर्भयाः ।
राममेवाभ्यधावन्त सालतालशिलायुधाः ॥ ३-२४-२७॥
nivṛttāstu punaḥ sarve dūṣaṇāśrayanirbhayāḥ |
rāmamevābhyadhāvanta sālatālaśilāyudhāḥ || 3-24-27||

RMY 3-24-28

तद्बभूवाद्भुतं युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् ।
रामस्यास्य महाघोरं पुनस्तेषां च रक्षसाम् ॥ ३-२४-२८॥
tadbabhūvādbhutaṃ yuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam |
rāmasyāsya mahāghoraṃ punasteṣāṃ ca rakṣasām || 3-24-28||

Sarga: 25/71 (24)

RMY 3-25-1

तद्द्रुमाणां शिलानां च वर्षं प्राणहरं महत् ।
प्रतिजग्राह धर्मात्मा राघवस्तीक्ष्णसायकैः ॥ ३-२५-१॥
taddrumāṇāṃ śilānāṃ ca varṣaṃ prāṇaharaṃ mahat |
pratijagrāha dharmātmā rāghavastīkṣṇasāyakaiḥ || 3-25-1||

RMY 3-25-2

प्रतिगृह्य च तद्वरं निमीलित इवर्षभः ।
रामः क्रोधं परं भेजे वधार्थं सर्वरक्षसाम् ॥ ३-२५-२॥
pratigṛhya ca tadvaraṃ nimīlita ivarṣabhaḥ |
rāmaḥ krodhaṃ paraṃ bheje vadhārthaṃ sarvarakṣasām || 3-25-2||

RMY 3-25-3

ततः क्रोधसमाविष्टः प्रदीप्त इव तेजसा ।
शरैरभ्यकिरत्सैन्यं सर्वतः सहदूषणम् ॥ ३-२५-३॥
tataḥ krodhasamāviṣṭaḥ pradīpta iva tejasā |
śarairabhyakiratsainyaṃ sarvataḥ sahadūṣaṇam || 3-25-3||

RMY 3-25-4

ततः सेनापतिः क्रुद्धो दूषणः शत्रुदूषणः ।
जग्राह गिरिशृङ्गाभं परिघं रोमहर्षणम् ॥ ३-२५-४॥
tataḥ senāpatiḥ kruddho dūṣaṇaḥ śatrudūṣaṇaḥ |
jagrāha giriśṛṅgābhaṃ parighaṃ romaharṣaṇam || 3-25-4||

RMY 3-25-5

वेष्टितं काञ्चनैः पट्टैर्देवसैन्याभिमर्दनम् ।
आयसैः शङ्कुभिस्तीक्ष्णैः कीर्णं परवसोक्षिताम् ॥ ३-२५-५॥
veṣṭitaṃ kāñcanaiḥ paṭṭairdevasainyābhimardanam |
āyasaiḥ śaṅkubhistīkṣṇaiḥ kīrṇaṃ paravasokṣitām || 3-25-5||

RMY 3-25-6

वज्राशनिसमस्पर्शं परगोपुरदारणम् ।
तं महोरगसंकाशं प्रगृह्य परिघं रणे ।
दूषणोऽभ्यपतद्रामं क्रूरकर्मा निशाचरः ॥ ३-२५-६॥
vajrāśanisamasparśaṃ paragopuradāraṇam |
taṃ mahoragasaṃkāśaṃ pragṛhya parighaṃ raṇe |
dūṣaṇo'bhyapatadrāmaṃ krūrakarmā niśācaraḥ || 3-25-6||

RMY 3-25-7

तस्याभिपतमानस्य दूषणस्य स राघवः ।
द्वाभ्यां शराभ्यां चिच्छेद सहस्ताभरणौ भुजौ ॥ ३-२५-७॥
tasyābhipatamānasya dūṣaṇasya sa rāghavaḥ |
dvābhyāṃ śarābhyāṃ ciccheda sahastābharaṇau bhujau || 3-25-7||

RMY 3-25-8

भ्रष्टस्तस्य महाकायः पपात रणमूर्धनि ।
परिघश्छिन्नहस्तस्य शक्रध्वज इवाग्रतः ॥ ३-२५-८॥
bhraṣṭastasya mahākāyaḥ papāta raṇamūrdhani |
parighaśchinnahastasya śakradhvaja ivāgrataḥ || 3-25-8||

RMY 3-25-9

स कराभ्यां विकीर्णाभ्यां पपात भुवि दूषणः ।
विषाणाभ्यां विशीर्णाभ्यां मनस्वीव महागजः ॥ ३-२५-९॥
sa karābhyāṃ vikīrṇābhyāṃ papāta bhuvi dūṣaṇaḥ |
viṣāṇābhyāṃ viśīrṇābhyāṃ manasvīva mahāgajaḥ || 3-25-9||

RMY 3-25-10

दृष्ट्वा तं पतितं भूमौ दूषणं निहतं रणे ।
साधु साध्विति काकुत्स्थं सर्वभूतान्यपूजयन् ॥ ३-२५-१०॥
dṛṣṭvā taṃ patitaṃ bhūmau dūṣaṇaṃ nihataṃ raṇe |
sādhu sādhviti kākutsthaṃ sarvabhūtānyapūjayan || 3-25-10||

RMY 3-25-11

एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धास्त्रयः सेनाग्रयायिनः ।
संहत्याभ्यद्रवन्रामं मृत्युपाशावपाशिताः ।
महाकपालः स्थूलाक्षः प्रमाथी च महाबलः ॥ ३-२५-११॥
etasminnantare kruddhāstrayaḥ senāgrayāyinaḥ |
saṃhatyābhyadravanrāmaṃ mṛtyupāśāvapāśitāḥ |
mahākapālaḥ sthūlākṣaḥ pramāthī ca mahābalaḥ || 3-25-11||

RMY 3-25-12

महाकपालो विपुलं शूलमुद्यम्य राक्षसः ।
स्थूलाक्षः पट्टिशं गृह्य प्रमाथी च परश्वधम् ॥ ३-२५-१२॥
mahākapālo vipulaṃ śūlamudyamya rākṣasaḥ |
sthūlākṣaḥ paṭṭiśaṃ gṛhya pramāthī ca paraśvadham || 3-25-12||

RMY 3-25-13

दृष्ट्वैवापततस्तांस्तु राघवः सायकैः शितैः ।
तीक्ष्णाग्रैः प्रतिजग्राह संप्राप्तानतिथीनिव ॥ ३-२५-१३॥
dṛṣṭvaivāpatatastāṃstu rāghavaḥ sāyakaiḥ śitaiḥ |
tīkṣṇāgraiḥ pratijagrāha saṃprāptānatithīniva || 3-25-13||

RMY 3-25-14

महाकपालस्य शिरश्चिच्छेद रघुनङ्गनः ।
असंख्येयैस्तु बाणौघैः प्रममाथ प्रमाथिनम् ॥ ३-२५-१४॥
mahākapālasya śiraściccheda raghunaṅganaḥ |
asaṃkhyeyaistu bāṇaughaiḥ pramamātha pramāthinam || 3-25-14||

RMY 3-25-15

स्थूलाक्षस्याक्षिणी तीक्ष्णैः पूरयामास सायकैः ।
स पपात हतो भूमौ विटपीव महाद्रुमः ॥ ३-२५-१५॥
sthūlākṣasyākṣiṇī tīkṣṇaiḥ pūrayāmāsa sāyakaiḥ |
sa papāta hato bhūmau viṭapīva mahādrumaḥ || 3-25-15||

RMY 3-25-16

ततः पावकसंकाशैर्हेमवज्रविभूषितैः ।
जघनशेषं तेजस्वी तस्य सैन्यस्य सायकैः ॥ ३-२५-१६॥
tataḥ pāvakasaṃkāśairhemavajravibhūṣitaiḥ |
jaghanaśeṣaṃ tejasvī tasya sainyasya sāyakaiḥ || 3-25-16||

RMY 3-25-17

ते रुक्मपुङ्खा विशिखाः सधूमा इव पावकाः ।
निजघ्नुस्तानि रक्षांसि वज्रा इव महाद्रुमान् ॥ ३-२५-१७॥
te rukmapuṅkhā viśikhāḥ sadhūmā iva pāvakāḥ |
nijaghnustāni rakṣāṃsi vajrā iva mahādrumān || 3-25-17||

RMY 3-25-18

रक्षसां तु शतं रामः शतेनैकेन कर्णिना ।
सहस्रं च सहस्रेण जघान रणमूर्धनि ॥ ३-२५-१८॥
rakṣasāṃ tu śataṃ rāmaḥ śatenaikena karṇinā |
sahasraṃ ca sahasreṇa jaghāna raṇamūrdhani || 3-25-18||

RMY 3-25-19

तैर्भिन्नवर्माभरणाश्छिन्नभिन्नशरासनाः ।
निपेतुः शोणितादिग्धा धरण्यां रजनीचराः ॥ ३-२५-१९॥
tairbhinnavarmābharaṇāśchinnabhinnaśarāsanāḥ |
nipetuḥ śoṇitādigdhā dharaṇyāṃ rajanīcarāḥ || 3-25-19||

RMY 3-25-20

तैर्मुक्तकेशैः समरे पतितैः शोणितोक्षितैः ।
आस्तीर्णा वसुधा कृत्स्ना महावेदिः कुशैरिव ॥ ३-२५-२०॥
tairmuktakeśaiḥ samare patitaiḥ śoṇitokṣitaiḥ |
āstīrṇā vasudhā kṛtsnā mahāvediḥ kuśairiva || 3-25-20||

RMY 3-25-21

क्षणेन तु महाघोरं वनं निहतराक्षसं ।
बभूव निरय प्रख्यं मांसशोणितकर्दमम् ॥ ३-२५-२१॥
kṣaṇena tu mahāghoraṃ vanaṃ nihatarākṣasaṃ |
babhūva niraya prakhyaṃ māṃsaśoṇitakardamam || 3-25-21||

RMY 3-25-22

चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम् ।
हतान्येकेन रामेण मानुषेण पदातिना ॥ ३-२५-२२॥
caturdaśa sahasrāṇi rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām |
hatānyekena rāmeṇa mānuṣeṇa padātinā || 3-25-22||

RMY 3-25-23

तस्य सैन्यस्य सर्वस्य खरः शेषो महारथः ।
राक्षसस्त्रिशिराश्चैव रामश्च रिपुसूदनः ॥ ३-२५-२३॥
tasya sainyasya sarvasya kharaḥ śeṣo mahārathaḥ |
rākṣasastriśirāścaiva rāmaśca ripusūdanaḥ || 3-25-23||

RMY 3-25-24

ततस्तु तद्भीमबलं महाहवे समीक्ष्य रामेण हतं बलीयसा ।
रथेन रामं महता खरस्ततः समाससादेन्द्र इवोद्यताशनिः ॥ ३-२५-२४॥
tatastu tadbhīmabalaṃ mahāhave samīkṣya rāmeṇa hataṃ balīyasā |
rathena rāmaṃ mahatā kharastataḥ samāsasādendra ivodyatāśaniḥ || 3-25-24||

Sarga: 26/71 (20)

RMY 3-26-1

खरं तु रामाभिमुखं प्रयान्तं वाहिनीपतिः ।
राक्षसस्त्रिशिरा नाम संनिपत्येदमब्रवीत् ॥ ३-२६-१॥
kharaṃ tu rāmābhimukhaṃ prayāntaṃ vāhinīpatiḥ |
rākṣasastriśirā nāma saṃnipatyedamabravīt || 3-26-1||

RMY 3-26-2

मां नियोजय विक्रान्त संनिवर्तस्व साहसात् ।
पश्य रामं महाबाहुं संयुगे विनिपातितम् ॥ ३-२६-२॥
māṃ niyojaya vikrānta saṃnivartasva sāhasāt |
paśya rāmaṃ mahābāhuṃ saṃyuge vinipātitam || 3-26-2||

RMY 3-26-3

प्रतिजानामि ते सत्यमायुधं चाहमालभे ।
यथा रामं वधिष्यामि वधार्हं सर्वरक्षसाम् ॥ ३-२६-३॥
pratijānāmi te satyamāyudhaṃ cāhamālabhe |
yathā rāmaṃ vadhiṣyāmi vadhārhaṃ sarvarakṣasām || 3-26-3||

RMY 3-26-4

अहं वास्य रणे मृत्युरेष वा समरे मम ।
विनिवर्त्य रणोत्साहं मुहूर्तं प्राश्निको भव ॥ ३-२६-४॥
ahaṃ vāsya raṇe mṛtyureṣa vā samare mama |
vinivartya raṇotsāhaṃ muhūrtaṃ prāśniko bhava || 3-26-4||

RMY 3-26-5

प्रहृष्टो वा हते रामे जनस्थानं प्रयास्यसि ।
मयि वा निहते रामं संयुगायोपयास्यसि ॥ ३-२६-५॥
prahṛṣṭo vā hate rāme janasthānaṃ prayāsyasi |
mayi vā nihate rāmaṃ saṃyugāyopayāsyasi || 3-26-5||

RMY 3-26-6

खरस्त्रिशिरसा तेन मृत्युलोभात्प्रसादितः ।
गच्छ युध्येत्यनुज्ञातो राघवाभिमुखो ययौ ॥ ३-२६-६॥
kharastriśirasā tena mṛtyulobhātprasāditaḥ |
gaccha yudhyetyanujñāto rāghavābhimukho yayau || 3-26-6||

RMY 3-26-7

त्रिशिराश्च रथेनैव वाजियुक्तेन भास्वता ।
अभ्यद्रवद्रणे रामं त्रिशृङ्ग इव पर्वतः ॥ ३-२६-७॥
triśirāśca rathenaiva vājiyuktena bhāsvatā |
abhyadravadraṇe rāmaṃ triśṛṅga iva parvataḥ || 3-26-7||

RMY 3-26-8

शरधारा समूहान्स महामेघ इवोत्सृजन् ।
व्यसृजत्सदृशं नादं जलार्द्रस्येव दुन्दुभेः ॥ ३-२६-८॥
śaradhārā samūhānsa mahāmegha ivotsṛjan |
vyasṛjatsadṛśaṃ nādaṃ jalārdrasyeva dundubheḥ || 3-26-8||

RMY 3-26-9

आगच्छन्तं त्रिशिरसं राक्षसं प्रेक्ष्य राघवः ।
धनुषा प्रतिजग्राह विधुन्वन्सायकाञ्शितान् ॥ ३-२६-९॥
āgacchantaṃ triśirasaṃ rākṣasaṃ prekṣya rāghavaḥ |
dhanuṣā pratijagrāha vidhunvansāyakāñśitān || 3-26-9||

RMY 3-26-10

स संप्रहारस्तुमुलो राम त्रिशिरसोर्महान् ।
बभूवातीव बलिनोः सिंहकुञ्जरयोरिव ॥ ३-२६-१०॥
sa saṃprahārastumulo rāma triśirasormahān |
babhūvātīva balinoḥ siṃhakuñjarayoriva || 3-26-10||

RMY 3-26-11

ततस्त्रिशिरसा बाणैर्ललाटे ताडितस्त्रिभिः ।
अमर्षी कुपितो रामः संरब्धमिदमब्रवीत् ॥ ३-२६-११॥
tatastriśirasā bāṇairlalāṭe tāḍitastribhiḥ |
amarṣī kupito rāmaḥ saṃrabdhamidamabravīt || 3-26-11||

RMY 3-26-12

अहो विक्रमशूरस्य राक्षसस्येदृशं बलम् ।
पुष्पैरिव शरैर्यस्य ललाटेऽस्मि परिक्षतः ।
ममापि प्रतिगृह्णीष्व शरांश्चापगुणच्युतान् ॥ ३-२६-१२॥
aho vikramaśūrasya rākṣasasyedṛśaṃ balam |
puṣpairiva śarairyasya lalāṭe'smi parikṣataḥ |
mamāpi pratigṛhṇīṣva śarāṃścāpaguṇacyutān || 3-26-12||

RMY 3-26-13

एवमुक्त्वा तु संरब्धः शरानाशीविषोपमान् ।
त्रिशिरो वक्षसि क्रुद्धो निजघान चतुर्दश ॥ ३-२६-१३॥
evamuktvā tu saṃrabdhaḥ śarānāśīviṣopamān |
triśiro vakṣasi kruddho nijaghāna caturdaśa || 3-26-13||

RMY 3-26-14

चतुर्भिस्तुरगानस्य शरैः संनतपर्वभिः ।
न्यपातयत तेजस्वी चतुरस्तस्य वाजिनः ॥ ३-२६-१४॥
caturbhisturagānasya śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ |
nyapātayata tejasvī caturastasya vājinaḥ || 3-26-14||

RMY 3-26-15

अष्टभिः सायकैः सूतं रथोपस्थे न्यपातयत् ।
रामश्चिच्छेद बाणेन ध्वजं चास्य समुच्छ्रितम् ॥ ३-२६-१५॥
aṣṭabhiḥ sāyakaiḥ sūtaṃ rathopasthe nyapātayat |
rāmaściccheda bāṇena dhvajaṃ cāsya samucchritam || 3-26-15||

RMY 3-26-16

ततो हतरथात्तस्मादुत्पतन्तं निशाचरम् ।
बिभेद रामस्तं बाणैर्हृदये सोऽभवज्जडः ॥ ३-२६-१६॥
tato hatarathāttasmādutpatantaṃ niśācaram |
bibheda rāmastaṃ bāṇairhṛdaye so'bhavajjaḍaḥ || 3-26-16||

RMY 3-26-17

सायकैश्चाप्रमेयात्मा सामर्षस्तस्य रक्षसः ।
शिरांस्यपातयत्त्रीणि वेगवद्भिस्त्रिभिः शतैः ॥ ३-२६-१७॥
sāyakaiścāprameyātmā sāmarṣastasya rakṣasaḥ |
śirāṃsyapātayattrīṇi vegavadbhistribhiḥ śataiḥ || 3-26-17||

RMY 3-26-18

स भूमौ शोणितोद्गारी रामबाणाभिपीडितः ।
न्यपतत्पतितैः पूर्वं स्वशिरोभिर्निशाचरः ॥ ३-२६-१८॥
sa bhūmau śoṇitodgārī rāmabāṇābhipīḍitaḥ |
nyapatatpatitaiḥ pūrvaṃ svaśirobhirniśācaraḥ || 3-26-18||

RMY 3-26-19

हतशेषास्ततो भग्ना राक्षसाः खरसंश्रयाः ।
द्रवन्ति स्म न तिष्ठन्ति व्याघ्रत्रस्ता मृगा इव ॥ ३-२६-१९॥
hataśeṣāstato bhagnā rākṣasāḥ kharasaṃśrayāḥ |
dravanti sma na tiṣṭhanti vyāghratrastā mṛgā iva || 3-26-19||

RMY 3-26-20

तान्खरो द्रवतो दृष्ट्वा निवर्त्य रुषितः स्वयम् ।
राममेवाभिदुद्राव राहुश्चन्द्रमसं यथा ॥ ३-२६-२०॥
tānkharo dravato dṛṣṭvā nivartya ruṣitaḥ svayam |
rāmamevābhidudrāva rāhuścandramasaṃ yathā || 3-26-20||

Sarga: 27/71 (30)

RMY 3-27-1

निहतं दूषणं दृष्ट्वा रणे त्रिशिरसा सह ।
खरस्याप्यभवत्त्रासो दृष्ट्वा रामस्य विक्रमम् ॥ ३-२७-१॥
nihataṃ dūṣaṇaṃ dṛṣṭvā raṇe triśirasā saha |
kharasyāpyabhavattrāso dṛṣṭvā rāmasya vikramam || 3-27-1||

RMY 3-27-2

स दृष्ट्वा राक्षसं सैन्यमविषह्यं महाबलम् ।
हतमेकेन रामेण दूषणस्त्रिशिरा अपि ॥ ३-२७-२॥
sa dṛṣṭvā rākṣasaṃ sainyamaviṣahyaṃ mahābalam |
hatamekena rāmeṇa dūṣaṇastriśirā api || 3-27-2||

RMY 3-27-3

तद्बलं हतभूयिष्ठं विमनाः प्रेक्ष्य राक्षसः ।
आससाद खरो रामं नमुचिर्वासवं यथा ॥ ३-२७-३॥
tadbalaṃ hatabhūyiṣṭhaṃ vimanāḥ prekṣya rākṣasaḥ |
āsasāda kharo rāmaṃ namucirvāsavaṃ yathā || 3-27-3||

RMY 3-27-4

विकृष्य बलवच्चापं नाराचान्रक्तभोजनान् ।
खरश्चिक्षेप रामाय क्रुद्धानाशीविषानिव ॥ ३-२७-४॥
vikṛṣya balavaccāpaṃ nārācānraktabhojanān |
kharaścikṣepa rāmāya kruddhānāśīviṣāniva || 3-27-4||

RMY 3-27-5

ज्यां विधुन्वन्सुबहुशः शिक्षयास्त्राणि दर्शयन् ।
चचार समरे मार्गाञ्शरै रथगतः खरः ॥ ३-२७-५॥
jyāṃ vidhunvansubahuśaḥ śikṣayāstrāṇi darśayan |
cacāra samare mārgāñśarai rathagataḥ kharaḥ || 3-27-5||

RMY 3-27-6

स सर्वाश्च दिशो बाणैः प्रदिशश्च महारथः ।
पूरयामास तं दृष्ट्वा रामोऽपि सुमहद्धनुः ॥ ३-२७-६॥
sa sarvāśca diśo bāṇaiḥ pradiśaśca mahārathaḥ |
pūrayāmāsa taṃ dṛṣṭvā rāmo'pi sumahaddhanuḥ || 3-27-6||

RMY 3-27-7

स सायकैर्दुर्विषहैः सस्फुलिङ्गैरिवाग्निभिः ।
नभश्चकाराविवरं पर्जन्य इव वृष्टिभिः ॥ ३-२७-७॥
sa sāyakairdurviṣahaiḥ sasphuliṅgairivāgnibhiḥ |
nabhaścakārāvivaraṃ parjanya iva vṛṣṭibhiḥ || 3-27-7||

RMY 3-27-8

तद्बभूव शितैर्बाणैः खररामविसर्जितैः ।
पर्याकाशमनाकाशं सर्वतः शरसंकुलम् ॥ ३-२७-८॥
tadbabhūva śitairbāṇaiḥ khararāmavisarjitaiḥ |
paryākāśamanākāśaṃ sarvataḥ śarasaṃkulam || 3-27-8||

RMY 3-27-9

शरजालावृतः सूर्यो न तदा स्म प्रकाशते ।
अन्योन्यवधसंरम्भादुभयोः संप्रयुध्यतोः ॥ ३-२७-९॥
śarajālāvṛtaḥ sūryo na tadā sma prakāśate |
anyonyavadhasaṃrambhādubhayoḥ saṃprayudhyatoḥ || 3-27-9||

RMY 3-27-10

ततो नालीकनाराचैस्तीक्ष्णाग्रैश्च विकर्णिभिः ।
आजघान रणे रामं तोत्रैरिव महाद्विपम् ॥ ३-२७-१०॥
tato nālīkanārācaistīkṣṇāgraiśca vikarṇibhiḥ |
ājaghāna raṇe rāmaṃ totrairiva mahādvipam || 3-27-10||

RMY 3-27-11

तं रथस्थं धनुष्पाणिं राक्षसं पर्यवस्थितम् ।
ददृशुः सर्वभूतानि पाशहस्तमिवान्तकम् ॥ ३-२७-११॥
taṃ rathasthaṃ dhanuṣpāṇiṃ rākṣasaṃ paryavasthitam |
dadṛśuḥ sarvabhūtāni pāśahastamivāntakam || 3-27-11||

RMY 3-27-12

तं सिंहमिव विक्रान्तं सिंहविक्रान्तगामिनम् ।
दृष्ट्वा नोद्विजते रामः सिंहः क्षुद्रमृगं यथा ॥ ३-२७-१२॥
taṃ siṃhamiva vikrāntaṃ siṃhavikrāntagāminam |
dṛṣṭvā nodvijate rāmaḥ siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā || 3-27-12||

RMY 3-27-13

ततः सूर्यनिकाशेन रथेन महता खरः ।
आससाद रणे रामं पतङ्ग इव पावकम् ॥ ३-२७-१३॥
tataḥ sūryanikāśena rathena mahatā kharaḥ |
āsasāda raṇe rāmaṃ pataṅga iva pāvakam || 3-27-13||

RMY 3-27-14

ततोऽस्य सशरं चापं मुष्टिदेशे महात्मनः ।
खरश्चिच्छेद रामस्य दर्शयन्पाणिलाघवम् ॥ ३-२७-१४॥
tato'sya saśaraṃ cāpaṃ muṣṭideśe mahātmanaḥ |
kharaściccheda rāmasya darśayanpāṇilāghavam || 3-27-14||

RMY 3-27-15

स पुनस्त्वपरान्सप्त शरानादाय वर्मणि ।
निजघान रणे क्रुद्धः शक्राशनिसमप्रभान् ॥ ३-२७-१५॥
sa punastvaparānsapta śarānādāya varmaṇi |
nijaghāna raṇe kruddhaḥ śakrāśanisamaprabhān || 3-27-15||

RMY 3-27-16

ततस्तत्प्रहतं बाणैः खरमुक्तैः सुपर्वभिः ।
पपात कवचं भूमौ रामस्यादित्यवर्चसः ॥ ३-२७-१६॥
tatastatprahataṃ bāṇaiḥ kharamuktaiḥ suparvabhiḥ |
papāta kavacaṃ bhūmau rāmasyādityavarcasaḥ || 3-27-16||

RMY 3-27-17

स शरैरर्पितः क्रुद्धः सर्वगात्रेषु राघवः ।
रराज समरे रामो विधूमोऽग्निरिव ज्वलन् ॥ ३-२७-१७॥
sa śarairarpitaḥ kruddhaḥ sarvagātreṣu rāghavaḥ |
rarāja samare rāmo vidhūmo'gniriva jvalan || 3-27-17||

RMY 3-27-18

ततो गम्भीरनिर्ह्रादं रामः शत्रुनिबर्हणः ।
चकारान्ताय स रिपोः सज्यमन्यन्महद्धनुः ॥ ३-२७-१८॥
tato gambhīranirhrādaṃ rāmaḥ śatrunibarhaṇaḥ |
cakārāntāya sa ripoḥ sajyamanyanmahaddhanuḥ || 3-27-18||

RMY 3-27-19

सुमहद्वैष्णवं यत्तदतिसृष्टं महर्षिणा ।
वरं तद्धनुरुद्यम्य खरं समभिधावत ॥ ३-२७-१९॥
sumahadvaiṣṇavaṃ yattadatisṛṣṭaṃ maharṣiṇā |
varaṃ taddhanurudyamya kharaṃ samabhidhāvata || 3-27-19||

RMY 3-27-20

ततः कनकपुङ्खैस्तु शरैः संनतपर्वभिः ।
चिच्छेद रामः संक्रुद्धः खरस्य समरे ध्वजम् ॥ ३-२७-२०॥
tataḥ kanakapuṅkhaistu śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ |
ciccheda rāmaḥ saṃkruddhaḥ kharasya samare dhvajam || 3-27-20||

RMY 3-27-21

स दर्शनीयो बहुधा विच्छिन्नः काञ्चनो ध्वजः ।
जगाम धरणीं सूर्यो देवतानामिवाज्ञया ॥ ३-२७-२१॥
sa darśanīyo bahudhā vicchinnaḥ kāñcano dhvajaḥ |
jagāma dharaṇīṃ sūryo devatānāmivājñayā || 3-27-21||

RMY 3-27-22

तं चतुर्भिः खरः क्रुद्धो रामं गात्रेषु मार्गणैः ।
विव्याध हृदि मर्मज्ञो मातङ्गमिव तोमरैः ॥ ३-२७-२२॥
taṃ caturbhiḥ kharaḥ kruddho rāmaṃ gātreṣu mārgaṇaiḥ |
vivyādha hṛdi marmajño mātaṅgamiva tomaraiḥ || 3-27-22||

RMY 3-27-23

स रामो बहुभिर्बाणैः खरकार्मुकनिःसृतैः ।
विद्धो रुधिरसिक्ताङ्गो बभूव रुषितो भृशम् ॥ ३-२७-२३॥
sa rāmo bahubhirbāṇaiḥ kharakārmukaniḥsṛtaiḥ |
viddho rudhirasiktāṅgo babhūva ruṣito bhṛśam || 3-27-23||

RMY 3-27-24

स धनुर्धन्विनां श्रेष्ठः प्रगृह्य परमाहवे ।
मुमोच परमेष्वासः षट्शरानभिलक्षितान् ॥ ३-२७-२४॥
sa dhanurdhanvināṃ śreṣṭhaḥ pragṛhya paramāhave |
mumoca parameṣvāsaḥ ṣaṭśarānabhilakṣitān || 3-27-24||

RMY 3-27-25

शिरस्येकेन बाणेन द्वाभ्यां बाह्वोरथार्पयत् ।
त्रिभिश्चन्द्रार्धवक्त्रैश्च वक्षस्यभिजघान ह ॥ ३-२७-२५॥
śirasyekena bāṇena dvābhyāṃ bāhvorathārpayat |
tribhiścandrārdhavaktraiśca vakṣasyabhijaghāna ha || 3-27-25||

RMY 3-27-26

ततः पश्चान्महातेजा नाराचान्भास्करोपमान् ।
जिघांसू राक्षसं क्रुद्धस्त्रयोदश शिलाशितान् ॥ ३-२७-२६॥
tataḥ paścānmahātejā nārācānbhāskaropamān |
jighāṃsū rākṣasaṃ kruddhastrayodaśa śilāśitān || 3-27-26||

RMY 3-27-27

ततोऽस्य युगमेकेन चतुर्भिश्चतुरो हयान् ।
षष्ठेन च शिरः संख्ये चिच्छेद खरसारथेः ॥ ३-२७-२७॥
tato'sya yugamekena caturbhiścaturo hayān |
ṣaṣṭhena ca śiraḥ saṃkhye ciccheda kharasāratheḥ || 3-27-27||

RMY 3-27-28

त्रिभिस्त्रिवेणुं बलवान्द्वाभ्यामक्षं महाबलः ।
द्वादशेन तु बाणेन खरस्य सशरं धनुः ।
छित्त्वा वज्रनिकाशेन राघवः प्रहसन्निव ।
त्रयोदशेनेन्द्रसमो बिभेद समरे खरम् ॥ ३-२७-२८॥
tribhistriveṇuṃ balavāndvābhyāmakṣaṃ mahābalaḥ |
dvādaśena tu bāṇena kharasya saśaraṃ dhanuḥ |
chittvā vajranikāśena rāghavaḥ prahasanniva |
trayodaśenendrasamo bibheda samare kharam || 3-27-28||

RMY 3-27-29

प्रभग्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः ।
गदापाणिरवप्लुत्य तस्थौ भूमौ खरस्तदा ॥ ३-२७-२९॥
prabhagnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ |
gadāpāṇiravaplutya tasthau bhūmau kharastadā || 3-27-29||

RMY 3-27-30

तत्कर्म रामस्य महारथस्य समेत्य देवाश्च महर्षयश्च ।
अपूजयन्प्राञ्जलयः प्रहृष्टास्तदा विमानाग्रगताः समेताः ॥ ३-२७-३०॥
tatkarma rāmasya mahārathasya sametya devāśca maharṣayaśca |
apūjayanprāñjalayaḥ prahṛṣṭāstadā vimānāgragatāḥ sametāḥ || 3-27-30||

Sarga: 28/71 (28)

RMY 3-28-1

खरं तु विरथं रामो गदापाणिमवस्थितम् ।
मृदुपूर्वं महातेजाः परुषं वाक्यमब्रवीत् ॥ ३-२८-१॥
kharaṃ tu virathaṃ rāmo gadāpāṇimavasthitam |
mṛdupūrvaṃ mahātejāḥ paruṣaṃ vākyamabravīt || 3-28-1||

RMY 3-28-2

गजाश्वरथसंबाधे बले महति तिष्ठता ।
कृतं सुदारुणं कर्म सर्वलोकजुगुप्सितम् ॥ ३-२८-२॥
gajāśvarathasaṃbādhe bale mahati tiṣṭhatā |
kṛtaṃ sudāruṇaṃ karma sarvalokajugupsitam || 3-28-2||

RMY 3-28-3

उद्वेजनीयो भूतानां नृशंसः पापकर्मकृत् ।
त्रयाणामपि लोकानामीश्वरोऽपि न तिष्ठति ॥ ३-२८-३॥
udvejanīyo bhūtānāṃ nṛśaṃsaḥ pāpakarmakṛt |
trayāṇāmapi lokānāmīśvaro'pi na tiṣṭhati || 3-28-3||

RMY 3-28-4

कर्म लोकविरुद्धं तु कुर्वाणं क्षणदाचर ।
तीक्ष्णं सर्वजनो हन्ति सर्पं दुष्टमिवागतम् ॥ ३-२८-४॥
karma lokaviruddhaṃ tu kurvāṇaṃ kṣaṇadācara |
tīkṣṇaṃ sarvajano hanti sarpaṃ duṣṭamivāgatam || 3-28-4||

RMY 3-28-5

लोभात्पापानि कुर्वाणः कामाद्वा यो न बुध्यते ।
भ्रष्टः पश्यति तस्यान्तं ब्राह्मणी करकादिव ॥ ३-२८-५॥
lobhātpāpāni kurvāṇaḥ kāmādvā yo na budhyate |
bhraṣṭaḥ paśyati tasyāntaṃ brāhmaṇī karakādiva || 3-28-5||

RMY 3-28-6

वसतो दण्डकारण्ये तापसान्धर्मचारिणः ।
किं नु हत्वा महाभागान्फलं प्राप्स्यसि राक्षस ॥ ३-२८-६॥
vasato daṇḍakāraṇye tāpasāndharmacāriṇaḥ |
kiṃ nu hatvā mahābhāgānphalaṃ prāpsyasi rākṣasa || 3-28-6||

RMY 3-28-7

न चिरं पापकर्माणः क्रूरा लोकजुगुप्सिताः ।
ऐश्वर्यं प्राप्य तिष्ठन्ति शीर्णमूला इव द्रुमाः ॥ ३-२८-७॥
na ciraṃ pāpakarmāṇaḥ krūrā lokajugupsitāḥ |
aiśvaryaṃ prāpya tiṣṭhanti śīrṇamūlā iva drumāḥ || 3-28-7||

RMY 3-28-8

अवश्यं लभते कर्ता फलं पापस्य कर्मणः ।
घोरं पर्यागते काले द्रुमः पुष्पमिवार्तवम् ॥ ३-२८-८॥
avaśyaṃ labhate kartā phalaṃ pāpasya karmaṇaḥ |
ghoraṃ paryāgate kāle drumaḥ puṣpamivārtavam || 3-28-8||

RMY 3-28-9

नचिरात्प्राप्यते लोके पापानां कर्मणां फलम् ।
सविषाणामिवान्नानां भुक्तानां क्षणदाचर ॥ ३-२८-९॥
nacirātprāpyate loke pāpānāṃ karmaṇāṃ phalam |
saviṣāṇāmivānnānāṃ bhuktānāṃ kṣaṇadācara || 3-28-9||

RMY 3-28-10

पापमाच्चरतां घोरं लोकस्याप्रियमिच्छताम् ।
अहमासादितो राजा प्राणान्हन्तुं निशाचर ॥ ३-२८-१०॥
pāpamāccaratāṃ ghoraṃ lokasyāpriyamicchatām |
ahamāsādito rājā prāṇānhantuṃ niśācara || 3-28-10||

RMY 3-28-11

अद्य हि त्वां मया मुक्ताः शराः काञ्चनभूषणाः ।
विदार्य निपतिष्यन्ति वल्मीकमिव पन्नगाः ॥ ३-२८-११॥
adya hi tvāṃ mayā muktāḥ śarāḥ kāñcanabhūṣaṇāḥ |
vidārya nipatiṣyanti valmīkamiva pannagāḥ || 3-28-11||

RMY 3-28-12

ये त्वया दण्डकारण्ये भक्षिता धर्मचारिणः ।
तानद्य निहतः संख्ये ससैन्योऽनुगमिष्यसि ॥ ३-२८-१२॥
ye tvayā daṇḍakāraṇye bhakṣitā dharmacāriṇaḥ |
tānadya nihataḥ saṃkhye sasainyo'nugamiṣyasi || 3-28-12||

RMY 3-28-13

अद्य त्वां निहतं बाणैः पश्यन्तु परमर्षयः ।
निरयस्थं विमानस्था ये त्वया हिंसिताः पुरा ॥ ३-२८-१३॥
adya tvāṃ nihataṃ bāṇaiḥ paśyantu paramarṣayaḥ |
nirayasthaṃ vimānasthā ye tvayā hiṃsitāḥ purā || 3-28-13||

RMY 3-28-14

प्रहर त्वं यथाकामं कुरु यत्नं कुलाधम ।
अद्य ते पातयिष्यामि शिरस्तालफलं यथा ॥ ३-२८-१४॥
prahara tvaṃ yathākāmaṃ kuru yatnaṃ kulādhama |
adya te pātayiṣyāmi śirastālaphalaṃ yathā || 3-28-14||

RMY 3-28-15

एवमुक्तस्तु रामेण क्रुद्धः संरक्तलोचनः ।
प्रत्युवाच ततो रामं प्रहसन्क्रोधमूर्छितः ॥ ३-२८-१५॥
evamuktastu rāmeṇa kruddhaḥ saṃraktalocanaḥ |
pratyuvāca tato rāmaṃ prahasankrodhamūrchitaḥ || 3-28-15||

RMY 3-28-16

प्राकृतान्राक्षसान्हत्वा युद्धे दशरथात्मज ।
आत्मना कथमात्मानमप्रशस्यं प्रशंससि ॥ ३-२८-१६॥
prākṛtānrākṣasānhatvā yuddhe daśarathātmaja |
ātmanā kathamātmānamapraśasyaṃ praśaṃsasi || 3-28-16||

RMY 3-28-17

विक्रान्ता बलवन्तो वा ये भवन्ति नरर्षभाः ।
कथयन्ति न ते किंचित्तेजसा स्वेन गर्विताः ॥ ३-२८-१७॥
vikrāntā balavanto vā ye bhavanti nararṣabhāḥ |
kathayanti na te kiṃcittejasā svena garvitāḥ || 3-28-17||

RMY 3-28-18

प्राकृतास्त्वकृतात्मानो लोके क्षत्रियपांसनाः ।
निरर्थकं विकत्थन्ते यथा राम विकत्थसे ॥ ३-२८-१८॥
prākṛtāstvakṛtātmāno loke kṣatriyapāṃsanāḥ |
nirarthakaṃ vikatthante yathā rāma vikatthase || 3-28-18||

RMY 3-28-19

कुलं व्यपदिशन्वीरः समरे कोऽभिधास्यति ।
मृत्युकाले हि संप्राप्ते स्वयमप्रस्तवे स्तवम् ॥ ३-२८-१९॥
kulaṃ vyapadiśanvīraḥ samare ko'bhidhāsyati |
mṛtyukāle hi saṃprāpte svayamaprastave stavam || 3-28-19||

RMY 3-28-20

सर्वथा तु लघुत्वं ते कत्थनेन विदर्शितम् ।
सुवर्णप्रतिरूपेण तप्तेनेव कुशाग्निना ॥ ३-२८-२०॥
sarvathā tu laghutvaṃ te katthanena vidarśitam |
suvarṇapratirūpeṇa tapteneva kuśāgninā || 3-28-20||

RMY 3-28-21

न तु मामिह तिष्ठन्तं पश्यसि त्वं गदाधरम् ।
धराधरमिवाकम्प्यं पर्वतं धातुभिश्चितम् ॥ ३-२८-२१॥
na tu māmiha tiṣṭhantaṃ paśyasi tvaṃ gadādharam |
dharādharamivākampyaṃ parvataṃ dhātubhiścitam || 3-28-21||

RMY 3-28-22

पर्याप्तोऽहं गदापाणिर्हन्तुं प्राणान्रणे तव ।
त्रयाणामपि लोकानां पाशहस्त इवान्तकः ॥ ३-२८-२२॥
paryāpto'haṃ gadāpāṇirhantuṃ prāṇānraṇe tava |
trayāṇāmapi lokānāṃ pāśahasta ivāntakaḥ || 3-28-22||

RMY 3-28-23

कामं बह्वपि वक्तव्यं त्वयि वक्ष्यामि न त्वहम् ।
अस्तं गच्छेद्धि सविता युद्धविघ्रस्ततो भवेत् ॥ ३-२८-२३॥
kāmaṃ bahvapi vaktavyaṃ tvayi vakṣyāmi na tvaham |
astaṃ gaccheddhi savitā yuddhavighrastato bhavet || 3-28-23||

RMY 3-28-24

चतुर्दश सहस्राणि राक्षसानां हतानि ते ।
त्वद्विनाशात्करोम्यद्य तेषामश्रुप्रमार्जनम् ॥ ३-२८-२४॥
caturdaśa sahasrāṇi rākṣasānāṃ hatāni te |
tvadvināśātkaromyadya teṣāmaśrupramārjanam || 3-28-24||

RMY 3-28-25

इत्युक्त्वा परमक्रुद्धस्तां गदां परमाङ्गदाम् ।
खरश्चिक्षेप रामाय प्रदीप्तामशनिं यथा ॥ ३-२८-२५॥
ityuktvā paramakruddhastāṃ gadāṃ paramāṅgadām |
kharaścikṣepa rāmāya pradīptāmaśaniṃ yathā || 3-28-25||

RMY 3-28-26

खरबाहुप्रमुक्ता सा प्रदीप्ता महती गदा ।
भस्मवृक्षांश्च गुल्मांश्च कृत्वागात्तत्समीपतः ॥ ३-२८-२६॥
kharabāhupramuktā sā pradīptā mahatī gadā |
bhasmavṛkṣāṃśca gulmāṃśca kṛtvāgāttatsamīpataḥ || 3-28-26||

RMY 3-28-27

तामापतन्तीं ज्वलितां मृत्युपाशोपमां गदा ।
अन्तरिक्षगतां रामश्चिच्छेद बहुधा शरैः ॥ ३-२८-२७॥
tāmāpatantīṃ jvalitāṃ mṛtyupāśopamāṃ gadā |
antarikṣagatāṃ rāmaściccheda bahudhā śaraiḥ || 3-28-27||

RMY 3-28-28

सा विशीर्णा शरैर्भिन्ना पपात धरणीतले ।
गदामन्त्रौषधिबलैर्व्यालीव विनिपातिता ॥ ३-२८-२८॥
sā viśīrṇā śarairbhinnā papāta dharaṇītale |
gadāmantrauṣadhibalairvyālīva vinipātitā || 3-28-28||

Sarga: 29/71 (35)

RMY 3-29-1

भित्त्वा तु तां गदां बाणै राघवो धर्मवत्सलः ।
स्मयमानः खरं वाक्यं संरब्धमिदमब्रवीत् ॥ ३-२९-१॥
bhittvā tu tāṃ gadāṃ bāṇai rāghavo dharmavatsalaḥ |
smayamānaḥ kharaṃ vākyaṃ saṃrabdhamidamabravīt || 3-29-1||

RMY 3-29-2

एतत्ते बलसर्वस्वं दर्शितं राक्षसाधम ।
शक्तिहीनतरो मत्तो वृथा त्वमुपगर्जितम् ॥ ३-२९-२॥
etatte balasarvasvaṃ darśitaṃ rākṣasādhama |
śaktihīnataro matto vṛthā tvamupagarjitam || 3-29-2||

RMY 3-29-3

एषा बाणविनिर्भिन्ना गदा भूमितलं गता ।
अभिधानप्रगल्भस्य तव प्रत्ययघातिनी ॥ ३-२९-३॥
eṣā bāṇavinirbhinnā gadā bhūmitalaṃ gatā |
abhidhānapragalbhasya tava pratyayaghātinī || 3-29-3||

RMY 3-29-4

यत्त्वयोक्तं विनष्टानामिदमश्रुप्रमार्जनम् ।
राक्षसानां करोमीति मिथ्या तदपि ते वचः ॥ ३-२९-४॥
yattvayoktaṃ vinaṣṭānāmidamaśrupramārjanam |
rākṣasānāṃ karomīti mithyā tadapi te vacaḥ || 3-29-4||

RMY 3-29-5

नीचस्य क्षुद्रशीलस्य मिथ्यावृत्तस्य रक्षसः ।
प्राणानपहरिष्यामि गरुत्मानमृतं यथा ॥ ३-२९-५॥
nīcasya kṣudraśīlasya mithyāvṛttasya rakṣasaḥ |
prāṇānapahariṣyāmi garutmānamṛtaṃ yathā || 3-29-5||

RMY 3-29-6

अद्य ते भिन्नकण्ठस्य फेनबुद्बुदभूषितम् ।
विदारितस्य मद्बाणैर्मही पास्यति शोणितम् ॥ ३-२९-६॥
adya te bhinnakaṇṭhasya phenabudbudabhūṣitam |
vidāritasya madbāṇairmahī pāsyati śoṇitam || 3-29-6||

RMY 3-29-7

पांसुरूषितसर्वाङ्गः स्रस्तन्यस्तभुजद्वयः ।
स्वप्स्यसे गां समाश्लिष्य दुर्लभां प्रमदामिव ॥ ३-२९-७॥
pāṃsurūṣitasarvāṅgaḥ srastanyastabhujadvayaḥ |
svapsyase gāṃ samāśliṣya durlabhāṃ pramadāmiva || 3-29-7||

RMY 3-29-8

प्रवृद्धनिद्रे शयिते त्वयि राक्षसपांसने ।
भविष्यन्त्यशरण्यानां शरण्या दण्डका इमे ॥ ३-२९-८॥
pravṛddhanidre śayite tvayi rākṣasapāṃsane |
bhaviṣyantyaśaraṇyānāṃ śaraṇyā daṇḍakā ime || 3-29-8||

RMY 3-29-9

जनस्थाने हतस्थाने तव राक्षसमच्छरैः ।
निर्भया विचरिष्यन्ति सर्वतो मुनयो वने ॥ ३-२९-९॥
janasthāne hatasthāne tava rākṣasamaccharaiḥ |
nirbhayā vicariṣyanti sarvato munayo vane || 3-29-9||

RMY 3-29-10

अद्य विप्रसरिष्यन्ति राक्षस्यो हतबान्धवाः ।
बाष्पार्द्रवदना दीना भयादन्यभयावहाः ॥ ३-२९-१०॥
adya viprasariṣyanti rākṣasyo hatabāndhavāḥ |
bāṣpārdravadanā dīnā bhayādanyabhayāvahāḥ || 3-29-10||

RMY 3-29-11

अद्य शोकरसज्ञास्ता भविष्यन्ति निशाचर ।
अनुरूपकुलाः पत्न्यो यासां त्वं पतिरीदृशः ॥ ३-२९-११॥
adya śokarasajñāstā bhaviṣyanti niśācara |
anurūpakulāḥ patnyo yāsāṃ tvaṃ patirīdṛśaḥ || 3-29-11||

RMY 3-29-12

नृशंसशील क्षुद्रात्मन्नित्यं ब्राह्मणकण्टक ।
त्वत्कृते शङ्कितैरग्नौ मुनिभिः पात्यते हविः ॥ ३-२९-१२॥
nṛśaṃsaśīla kṣudrātmannityaṃ brāhmaṇakaṇṭaka |
tvatkṛte śaṅkitairagnau munibhiḥ pātyate haviḥ || 3-29-12||

RMY 3-29-13

तमेवमभिसंरब्धं ब्रुवाणं राघवं रणे ।
खरो निर्भर्त्सयामास रोषात्खरतर स्वनः ॥ ३-२९-१३॥
tamevamabhisaṃrabdhaṃ bruvāṇaṃ rāghavaṃ raṇe |
kharo nirbhartsayāmāsa roṣātkharatara svanaḥ || 3-29-13||

RMY 3-29-14

दृढं खल्ववलिप्तोऽसि भयेष्वपि च निर्भयः ।
वाच्यावाच्यं ततो हि त्वं मृत्युवश्यो न बुध्यसे ॥ ३-२९-१४॥
dṛḍhaṃ khalvavalipto'si bhayeṣvapi ca nirbhayaḥ |
vācyāvācyaṃ tato hi tvaṃ mṛtyuvaśyo na budhyase || 3-29-14||

RMY 3-29-15

कालपाशपरिक्षिप्ता भवन्ति पुरुषा हि ये ।
कार्याकार्यं न जानन्ति ते निरस्तषडिन्द्रियाः ॥ ३-२९-१५॥
kālapāśaparikṣiptā bhavanti puruṣā hi ye |
kāryākāryaṃ na jānanti te nirastaṣaḍindriyāḥ || 3-29-15||

RMY 3-29-16

एवमुक्त्वा ततो रामं संरुध्य भृकुटिं ततः ।
स ददर्श महासालमविदूरे निशाचरः ॥ ३-२९-१६॥
evamuktvā tato rāmaṃ saṃrudhya bhṛkuṭiṃ tataḥ |
sa dadarśa mahāsālamavidūre niśācaraḥ || 3-29-16||

RMY 3-29-17

रणे प्रहरणस्यार्थे सर्वतो ह्यवलोकयन् ।
स तमुत्पाटयामास संदृश्य दशनच्छदम् ॥ ३-२९-१७॥
raṇe praharaṇasyārthe sarvato hyavalokayan |
sa tamutpāṭayāmāsa saṃdṛśya daśanacchadam || 3-29-17||

RMY 3-29-18

तं समुत्क्षिप्य बाहुभ्यां विनर्दित्वा महाबलः ।
राममुद्दिश्य चिक्षेप हतस्त्वमिति चाब्रवीत् ॥ ३-२९-१८॥
taṃ samutkṣipya bāhubhyāṃ vinarditvā mahābalaḥ |
rāmamuddiśya cikṣepa hatastvamiti cābravīt || 3-29-18||

RMY 3-29-19

तमापतन्तं बाणौघैश्छित्त्वा रामः प्रतापवान् ।
रोषमाहारयत्तीव्रं निहन्तुं समरे खरम् ॥ ३-२९-१९॥
tamāpatantaṃ bāṇaughaiśchittvā rāmaḥ pratāpavān |
roṣamāhārayattīvraṃ nihantuṃ samare kharam || 3-29-19||

RMY 3-29-20

जातस्वेदस्ततो रामो रोषाद्रक्तान्तलोचनः ।
निर्बिभेद सहस्रेण बाणानां समरे खरम् ॥ ३-२९-२०॥
jātasvedastato rāmo roṣādraktāntalocanaḥ |
nirbibheda sahasreṇa bāṇānāṃ samare kharam || 3-29-20||

RMY 3-29-21

तस्य बाणान्तराद्रक्तं बहु सुस्राव फेनिलम् ।
गिरेः प्रस्रवणस्येव तोयधारापरिस्रवः ॥ ३-२९-२१॥
tasya bāṇāntarādraktaṃ bahu susrāva phenilam |
gireḥ prasravaṇasyeva toyadhārāparisravaḥ || 3-29-21||

RMY 3-29-22

विह्वलः स कृतो बाणैः खरो रामेण संयुगे ।
मत्तो रुधिरगन्धेन तमेवाभ्यद्रवद्द्रुतम् ॥ ३-२९-२२॥
vihvalaḥ sa kṛto bāṇaiḥ kharo rāmeṇa saṃyuge |
matto rudhiragandhena tamevābhyadravaddrutam || 3-29-22||

RMY 3-29-23

तमापतन्तं संरब्धं कृतास्त्रो रुधिराप्लुतम् ।
अपसर्पत्प्रतिपदं किंचित्त्वरितविक्रमः ॥ ३-२९-२३॥
tamāpatantaṃ saṃrabdhaṃ kṛtāstro rudhirāplutam |
apasarpatpratipadaṃ kiṃcittvaritavikramaḥ || 3-29-23||

RMY 3-29-24

ततः पावकसंकाशं बधाय समरे शरम् ।
खरस्य रामो जग्राह ब्रह्मदण्डमिवापरम् ॥ ३-२९-२४॥
tataḥ pāvakasaṃkāśaṃ badhāya samare śaram |
kharasya rāmo jagrāha brahmadaṇḍamivāparam || 3-29-24||

RMY 3-29-25

स तद्दत्तं मघवता सुरराजेन धीमता ।
संदधे च स धर्मात्मा मुमोच च खरं प्रति ॥ ३-२९-२५॥
sa taddattaṃ maghavatā surarājena dhīmatā |
saṃdadhe ca sa dharmātmā mumoca ca kharaṃ prati || 3-29-25||

RMY 3-29-26

स विमुक्तो महाबाणो निर्घातसमनिःस्वनः ।
रामेण धनुरुद्यम्य खरस्योरसि चापतत् ॥ ३-२९-२६॥
sa vimukto mahābāṇo nirghātasamaniḥsvanaḥ |
rāmeṇa dhanurudyamya kharasyorasi cāpatat || 3-29-26||

RMY 3-29-27

स पपात खरो भूमौ दह्यमानः शराग्निना ।
रुद्रेणैव विनिर्दग्धः श्वेतारण्ये यथान्धकः ॥ ३-२९-२७॥
sa papāta kharo bhūmau dahyamānaḥ śarāgninā |
rudreṇaiva vinirdagdhaḥ śvetāraṇye yathāndhakaḥ || 3-29-27||

RMY 3-29-28

स वृत्र इव वज्रेण फेनेन नमुचिर्यथा ।
बलो वेन्द्राशनिहतो निपपात हतः खरः ॥ ३-२९-२८॥
sa vṛtra iva vajreṇa phenena namuciryathā |
balo vendrāśanihato nipapāta hataḥ kharaḥ || 3-29-28||

RMY 3-29-29

ततो राजर्षयः सर्वे संगताः परमर्षयः ।
सभाज्य मुदिता राममिदं वचनमब्रुवन् ॥ ३-२९-२९॥
tato rājarṣayaḥ sarve saṃgatāḥ paramarṣayaḥ |
sabhājya muditā rāmamidaṃ vacanamabruvan || 3-29-29||

RMY 3-29-30

एतदर्थं महातेजा महेन्द्रः पाकशासनः ।
शरभङ्गाश्रमं पुण्यमाजगाम पुरंदरः ॥ ३-२९-३०॥
etadarthaṃ mahātejā mahendraḥ pākaśāsanaḥ |
śarabhaṅgāśramaṃ puṇyamājagāma puraṃdaraḥ || 3-29-30||

RMY 3-29-31

आनीतस्त्वमिमं देशमुपायेन महर्षिभिः ।
एषां वधार्थं क्रूराणां रक्षसां पापकर्मणाम् ॥ ३-२९-३१॥
ānītastvamimaṃ deśamupāyena maharṣibhiḥ |
eṣāṃ vadhārthaṃ krūrāṇāṃ rakṣasāṃ pāpakarmaṇām || 3-29-31||

RMY 3-29-32

तदिदं नः कृतं कार्यं त्वया दशरथात्मज ।
सुखं धर्मं चरिष्यन्ति दण्डकेषु महर्षयः ॥ ३-२९-३२॥
tadidaṃ naḥ kṛtaṃ kāryaṃ tvayā daśarathātmaja |
sukhaṃ dharmaṃ cariṣyanti daṇḍakeṣu maharṣayaḥ || 3-29-32||

RMY 3-29-33

एतस्मिन्नन्तरे वीरो लक्ष्मणः सह सीतया ।
गिरिदुर्गाद्विनिष्क्रम्य संविवेशाश्रमं सुखी ॥ ३-२९-३३॥
etasminnantare vīro lakṣmaṇaḥ saha sītayā |
giridurgādviniṣkramya saṃviveśāśramaṃ sukhī || 3-29-33||

RMY 3-29-34

ततो रामस्तु विजयी पूज्यमानो महर्षिभिः ।
प्रविवेशाश्रमं वीरो लक्ष्मणेनाभिवादितः ॥ ३-२९-३४॥
tato rāmastu vijayī pūjyamāno maharṣibhiḥ |
praviveśāśramaṃ vīro lakṣmaṇenābhivāditaḥ || 3-29-34||

RMY 3-29-35

तं दृष्ट्वा शत्रुहन्तारं महर्षीणां सुखावहम् ।
बभूव हृष्टा वैदेही भर्तारं परिषस्वजे ॥ ३-२९-३५॥
taṃ dṛṣṭvā śatruhantāraṃ maharṣīṇāṃ sukhāvaham |
babhūva hṛṣṭā vaidehī bhartāraṃ pariṣasvaje || 3-29-35||

Sarga: 30/71 (22)

RMY 3-30-1

ततः शूर्पणखा दृष्ट्वा सहस्राणि चतुर्दश ।
हतान्येकेन रामेण रक्षसां भीमकर्मणाम् ॥ ३-३०-१॥
tataḥ śūrpaṇakhā dṛṣṭvā sahasrāṇi caturdaśa |
hatānyekena rāmeṇa rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām || 3-30-1||

RMY 3-30-2

दूषणं च खरं चैव हतं त्रिशिरसं रणे ।
दृष्ट्वा पुनर्महानादं ननाद जलदोपमा ॥ ३-३०-२॥
dūṣaṇaṃ ca kharaṃ caiva hataṃ triśirasaṃ raṇe |
dṛṣṭvā punarmahānādaṃ nanāda jaladopamā || 3-30-2||

RMY 3-30-3

सा दृष्ट्वा कर्म रामस्य कृतमन्यैः सुदुष्करम् ।
जगाम परमौद्विग्ना लङ्कां रावणपालिताम् ॥ ३-३०-३॥
sā dṛṣṭvā karma rāmasya kṛtamanyaiḥ suduṣkaram |
jagāma paramaudvignā laṅkāṃ rāvaṇapālitām || 3-30-3||

RMY 3-30-4

स ददर्श विमानाग्रे रावणं दीप्ततेजसं ।
उपोपविष्टं सचिवैर्मरुद्भिरिव वासवम् ॥ ३-३०-४॥
sa dadarśa vimānāgre rāvaṇaṃ dīptatejasaṃ |
upopaviṣṭaṃ sacivairmarudbhiriva vāsavam || 3-30-4||

RMY 3-30-5

आसीनं सूर्यसंकाशे काञ्चने परमासने ।
रुक्मवेदिगतं प्राज्यं ज्वलन्तमिव पावकम् ॥ ३-३०-५॥
āsīnaṃ sūryasaṃkāśe kāñcane paramāsane |
rukmavedigataṃ prājyaṃ jvalantamiva pāvakam || 3-30-5||

RMY 3-30-6

देवगन्धर्वभूतानामृषीणां च महात्मनाम् ।
अजेयं समरे शूरं व्यात्ताननमिवान्तकम् ॥ ३-३०-६॥
devagandharvabhūtānāmṛṣīṇāṃ ca mahātmanām |
ajeyaṃ samare śūraṃ vyāttānanamivāntakam || 3-30-6||

RMY 3-30-7

देवासुरविमर्देषु वज्राशनिकृतव्रणम् ।
ऐरावतविषाणाग्रैरुत्कृष्टकिणवक्षसं ॥ ३-३०-७॥
devāsuravimardeṣu vajrāśanikṛtavraṇam |
airāvataviṣāṇāgrairutkṛṣṭakiṇavakṣasaṃ || 3-30-7||

RMY 3-30-8

विंशद्भुजं दशग्रीवं दर्शनीयपरिच्छदम् ।
विशालवक्षसं वीरं राजलक्ष्मणलक्षितम् ॥ ३-३०-८॥
viṃśadbhujaṃ daśagrīvaṃ darśanīyaparicchadam |
viśālavakṣasaṃ vīraṃ rājalakṣmaṇalakṣitam || 3-30-8||

RMY 3-30-9

स्निग्धवैदूर्यसंकाशं तप्तकाञ्चनकुण्डलम् ।
सुभुजं शुक्लदशनं महास्यं पर्वतोपमम् ॥ ३-३०-९॥
snigdhavaidūryasaṃkāśaṃ taptakāñcanakuṇḍalam |
subhujaṃ śukladaśanaṃ mahāsyaṃ parvatopamam || 3-30-9||

RMY 3-30-10

विष्णुचक्रनिपातैश्च शतशो देवसंयुगे ।
आहताङ्गं समस्तैश्च देवप्रहरणैस्तथा ॥ ३-३०-१०॥
viṣṇucakranipātaiśca śataśo devasaṃyuge |
āhatāṅgaṃ samastaiśca devapraharaṇaistathā || 3-30-10||

RMY 3-30-11

अक्षोभ्याणां समुद्राणां क्षोभणं क्षिप्रकारिणम् ।
क्षेप्तारं पर्वताग्राणां सुराणां च प्रमर्दनम् ॥ ३-३०-११॥
akṣobhyāṇāṃ samudrāṇāṃ kṣobhaṇaṃ kṣiprakāriṇam |
kṣeptāraṃ parvatāgrāṇāṃ surāṇāṃ ca pramardanam || 3-30-11||

RMY 3-30-12

उच्छेत्तारं च धर्माणां परदाराभिमर्शनम् ।
सर्वदिव्यास्त्रयोक्तारं यज्ञविघ्नकरं सदा ॥ ३-३०-१२॥
ucchettāraṃ ca dharmāṇāṃ paradārābhimarśanam |
sarvadivyāstrayoktāraṃ yajñavighnakaraṃ sadā || 3-30-12||

RMY 3-30-13

पुरीं भोगवतीं गत्वा पराजित्य च वासुकिम् ।
तक्षकस्य प्रियां भार्यां पराजित्य जहार यः ॥ ३-३०-१३॥
purīṃ bhogavatīṃ gatvā parājitya ca vāsukim |
takṣakasya priyāṃ bhāryāṃ parājitya jahāra yaḥ || 3-30-13||

RMY 3-30-14

कैलासं पर्वतं गत्वा विजित्य नरवाहनम् ।
विमानं पुष्पकं तस्य कामगं वै जहार यः ॥ ३-३०-१४॥
kailāsaṃ parvataṃ gatvā vijitya naravāhanam |
vimānaṃ puṣpakaṃ tasya kāmagaṃ vai jahāra yaḥ || 3-30-14||

RMY 3-30-15

वनं चैत्ररथं दिव्यं नलिनीं नन्दनं वनम् ।
विनाशयति यः क्रोधाद्देवोद्यानानि वीर्यवान् ॥ ३-३०-१५॥
vanaṃ caitrarathaṃ divyaṃ nalinīṃ nandanaṃ vanam |
vināśayati yaḥ krodhāddevodyānāni vīryavān || 3-30-15||

RMY 3-30-16

चन्द्रसूर्यौ महाभागावुत्तिष्ठन्तौ परंतपौ ।
निवारयति बाहुभ्यां यः शैलशिखरोपमः ॥ ३-३०-१६॥
candrasūryau mahābhāgāvuttiṣṭhantau paraṃtapau |
nivārayati bāhubhyāṃ yaḥ śailaśikharopamaḥ || 3-30-16||

RMY 3-30-17

दशवर्षसहस्राणि तपस्तप्त्वा महावने ।
पुरा स्वयम्भुवे धीरः शिरांस्युपजहार यः ॥ ३-३०-१७॥
daśavarṣasahasrāṇi tapastaptvā mahāvane |
purā svayambhuve dhīraḥ śirāṃsyupajahāra yaḥ || 3-30-17||

RMY 3-30-18

देवदानवगन्धर्वपिशाचपतगोरगैः ।
अभयं यस्य संग्रामे मृत्युतो मानुषादृते ॥ ३-३०-१८॥
devadānavagandharvapiśācapatagoragaiḥ |
abhayaṃ yasya saṃgrāme mṛtyuto mānuṣādṛte || 3-30-18||

RMY 3-30-19

मन्त्ररभितुष्टं पुण्यमध्वरेषु द्विजातिभिः ।
हविर्धानेषु यः सोममुपहन्ति महाबलः ॥ ३-३०-१९॥
mantrarabhituṣṭaṃ puṇyamadhvareṣu dvijātibhiḥ |
havirdhāneṣu yaḥ somamupahanti mahābalaḥ || 3-30-19||

RMY 3-30-20

आप्तयज्ञहरं क्रूरं ब्रह्मघ्नं दुष्टचारिणम् ।
कर्कशं निरनुक्रोशं प्रजानामहिते रतम् ।
रावणं सर्वभूतानां सर्वलोकभयावहम् ॥ ३-३०-२०॥
āptayajñaharaṃ krūraṃ brahmaghnaṃ duṣṭacāriṇam |
karkaśaṃ niranukrośaṃ prajānāmahite ratam |
rāvaṇaṃ sarvabhūtānāṃ sarvalokabhayāvaham || 3-30-20||

RMY 3-30-21

राक्षसी भ्रातरं क्रूरं सा ददर्श महाबलम् ।
तं दिव्यवस्त्राभरणं दिव्यमाल्योपशोभितम् ।
राक्षसेन्द्रं महाभागं पौलस्त्य कुलनन्दनम् ॥ ३-३०-२१॥
rākṣasī bhrātaraṃ krūraṃ sā dadarśa mahābalam |
taṃ divyavastrābharaṇaṃ divyamālyopaśobhitam |
rākṣasendraṃ mahābhāgaṃ paulastya kulanandanam || 3-30-21||

RMY 3-30-22

तमब्रवीद्दीप्तविशाललोचनं प्रदर्शयित्वा भयमोहमूर्छिता ।
सुदारुणं वाक्यमभीतचारिणी महात्मना शूर्पणखा विरूपिता ॥ ३-३०-२२॥
tamabravīddīptaviśālalocanaṃ pradarśayitvā bhayamohamūrchitā |
sudāruṇaṃ vākyamabhītacāriṇī mahātmanā śūrpaṇakhā virūpitā || 3-30-22||

Sarga: 31/71 (23)

RMY 3-31-1

ततः शूर्पणखा दीना रावणं लोकरावणम् ।
अमात्यमध्ये संक्रुद्धा परुषं वाक्यमब्रवीत् ॥ ३-३१-१॥
tataḥ śūrpaṇakhā dīnā rāvaṇaṃ lokarāvaṇam |
amātyamadhye saṃkruddhā paruṣaṃ vākyamabravīt || 3-31-1||

RMY 3-31-2

प्रमत्तः कामभोगेषु स्वैरवृत्तो निरङ्कुशः ।
समुत्पन्नं भयं घोरं बोद्धव्यं नावबुध्यसे ॥ ३-३१-२॥
pramattaḥ kāmabhogeṣu svairavṛtto niraṅkuśaḥ |
samutpannaṃ bhayaṃ ghoraṃ boddhavyaṃ nāvabudhyase || 3-31-2||

RMY 3-31-3

सक्तं ग्राम्येषु भोगेषु कामवृत्तं महीपतिम् ।
लुब्धं न बहु मन्यन्ते श्मशानाग्निमिव प्रजाः ॥ ३-३१-३॥
saktaṃ grāmyeṣu bhogeṣu kāmavṛttaṃ mahīpatim |
lubdhaṃ na bahu manyante śmaśānāgnimiva prajāḥ || 3-31-3||

RMY 3-31-4

स्वयं कार्याणि यः काले नानुतिष्ठति पार्थिवः ।
स तु वै सह राज्येन तैश्च कार्यैर्विनश्यति ॥ ३-३१-४॥
svayaṃ kāryāṇi yaḥ kāle nānutiṣṭhati pārthivaḥ |
sa tu vai saha rājyena taiśca kāryairvinaśyati || 3-31-4||

RMY 3-31-5

अयुक्तचारं दुर्दर्शमस्वाधीनं नराधिपम् ।
वर्जयन्ति नरा दूरान्नदीपङ्कमिव द्विपाः ॥ ३-३१-५॥
ayuktacāraṃ durdarśamasvādhīnaṃ narādhipam |
varjayanti narā dūrānnadīpaṅkamiva dvipāḥ || 3-31-5||

RMY 3-31-6

ये न रक्षन्ति विषयमस्वाधीना नराधिपः ।
ते न वृद्ध्या प्रकाशन्ते गिरयः सागरे यथा ॥ ३-३१-६॥
ye na rakṣanti viṣayamasvādhīnā narādhipaḥ |
te na vṛddhyā prakāśante girayaḥ sāgare yathā || 3-31-6||

RMY 3-31-7

आत्मवद्भिर्विगृह्य त्वं देवगन्धर्वदानवैः ।
अयुक्तचारश्चपलः कथं राजा भविष्यसि ॥ ३-३१-७॥
ātmavadbhirvigṛhya tvaṃ devagandharvadānavaiḥ |
ayuktacāraścapalaḥ kathaṃ rājā bhaviṣyasi || 3-31-7||

RMY 3-31-8

येषां चारश्च कोशश्च नयश्च जयतां वर ।
अस्वाधीना नरेन्द्राणां प्राकृतैस्ते जनैः समाः ॥ ३-३१-८॥
yeṣāṃ cāraśca kośaśca nayaśca jayatāṃ vara |
asvādhīnā narendrāṇāṃ prākṛtaiste janaiḥ samāḥ || 3-31-8||

RMY 3-31-9

यस्मात्पश्यन्ति दूरस्थान्सर्वानर्थान्नराधिपाः ।
चारेण तस्मादुच्यन्ते राजानो दीर्घचक्षुषः ॥ ३-३१-९॥
yasmātpaśyanti dūrasthānsarvānarthānnarādhipāḥ |
cāreṇa tasmāducyante rājāno dīrghacakṣuṣaḥ || 3-31-9||

RMY 3-31-10

अयुक्तचारं मन्ये त्वां प्राकृतैः सचिवैर्वृतम् ।
स्वजनं च जनस्थानं हतं यो नावबुध्यसे ॥ ३-३१-१०॥
ayuktacāraṃ manye tvāṃ prākṛtaiḥ sacivairvṛtam |
svajanaṃ ca janasthānaṃ hataṃ yo nāvabudhyase || 3-31-10||

RMY 3-31-11

चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम् ।
हतान्येकेन रामेण खरश्च सहदूषणः ॥ ३-३१-११॥
caturdaśa sahasrāṇi rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām |
hatānyekena rāmeṇa kharaśca sahadūṣaṇaḥ || 3-31-11||

RMY 3-31-12

ऋषीणामभयं दत्तं कृतक्षेमाश्च दण्डकाः ।
धर्षितं च जनस्थानं रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥ ३-३१-१२॥
ṛṣīṇāmabhayaṃ dattaṃ kṛtakṣemāśca daṇḍakāḥ |
dharṣitaṃ ca janasthānaṃ rāmeṇākliṣṭakarmaṇā || 3-31-12||

RMY 3-31-13

त्वं तु लुब्धः प्रमत्तश्च पराधीनश्च रावण ।
विषये स्वे समुत्पन्नं भयं यो नावबुध्यसे ॥ ३-३१-१३॥
tvaṃ tu lubdhaḥ pramattaśca parādhīnaśca rāvaṇa |
viṣaye sve samutpannaṃ bhayaṃ yo nāvabudhyase || 3-31-13||

RMY 3-31-14

तीक्ष्णमल्पप्रदातारं प्रमत्तं गर्वितं शठम् ।
व्यसने सर्वभूतानि नाभिधावन्ति पार्थिवम् ॥ ३-३१-१४॥
tīkṣṇamalpapradātāraṃ pramattaṃ garvitaṃ śaṭham |
vyasane sarvabhūtāni nābhidhāvanti pārthivam || 3-31-14||

RMY 3-31-15

अतिमानिनमग्राह्यमात्मसंभावितं नरम् ।
क्रोधनं व्यसने हन्ति स्वजनोऽपि नराधिपम् ॥ ३-३१-१५॥
atimāninamagrāhyamātmasaṃbhāvitaṃ naram |
krodhanaṃ vyasane hanti svajano'pi narādhipam || 3-31-15||

RMY 3-31-16

नानुतिष्ठति कार्याणि भयेषु न बिभेति च ।
क्षिप्रं राज्याच्च्युतो दीनस्तृणैस्तुल्यो भविष्यति ॥ ३-३१-१६॥
nānutiṣṭhati kāryāṇi bhayeṣu na bibheti ca |
kṣipraṃ rājyāccyuto dīnastṛṇaistulyo bhaviṣyati || 3-31-16||

RMY 3-31-17

शुष्ककाष्ठैर्भवेत्कार्यं लोष्टैरपि च पांसुभिः ।
न तु स्थानात्परिभ्रष्टैः कार्यं स्याद्वसुधाधिपैः ॥ ३-३१-१७॥
śuṣkakāṣṭhairbhavetkāryaṃ loṣṭairapi ca pāṃsubhiḥ |
na tu sthānātparibhraṣṭaiḥ kāryaṃ syādvasudhādhipaiḥ || 3-31-17||

RMY 3-31-18

उपभुक्तं यथा वासः स्रजो वा मृदिता यथा ।
एवं राज्यात्परिभ्रष्टः समर्थोऽपि निरर्थकः ॥ ३-३१-१८॥
upabhuktaṃ yathā vāsaḥ srajo vā mṛditā yathā |
evaṃ rājyātparibhraṣṭaḥ samartho'pi nirarthakaḥ || 3-31-18||

RMY 3-31-19

अप्रमत्तश्च यो राजा सर्वज्ञो विजितेन्द्रियः ।
कृतज्ञो धर्मशीलश्च स राजा तिष्ठते चिरम् ॥ ३-३१-१९॥
apramattaśca yo rājā sarvajño vijitendriyaḥ |
kṛtajño dharmaśīlaśca sa rājā tiṣṭhate ciram || 3-31-19||

RMY 3-31-20

नयनाभ्यां प्रसुप्तोऽपि जागर्ति नयचक्षुषा ।
व्यक्तक्रोधप्रसादश्च स राजा पूज्यते जनैः ॥ ३-३१-२०॥
nayanābhyāṃ prasupto'pi jāgarti nayacakṣuṣā |
vyaktakrodhaprasādaśca sa rājā pūjyate janaiḥ || 3-31-20||

RMY 3-31-21

त्वं तु रावणदुर्बुद्धिर्गुणैरेतैर्विवर्जितः ।
यस्य तेऽविदितश्चारै रक्षसां सुमहान्वधः ॥ ३-३१-२१॥
tvaṃ tu rāvaṇadurbuddhirguṇairetairvivarjitaḥ |
yasya te'viditaścārai rakṣasāṃ sumahānvadhaḥ || 3-31-21||

RMY 3-31-22

परावमन्ता विषयेषु संगतो नदेश कालप्रविभाग तत्त्ववित् ।
अयुक्तबुद्धिर्गुणदोषनिश्चये विपन्नराज्यो न चिराद्विपत्स्यते ॥ ३-३१-२२॥
parāvamantā viṣayeṣu saṃgato nadeśa kālapravibhāga tattvavit |
ayuktabuddhirguṇadoṣaniścaye vipannarājyo na cirādvipatsyate || 3-31-22||

RMY 3-31-23

इति स्वदोषान्परिकीर्तितांस्तया समीक्ष्य बुद्ध्या क्षणदाचरेश्वरः ।
धनेन दर्पेण बलेन चान्वितो विचिन्तयामास चिरं स रावणः ॥ ३-३१-२३॥
iti svadoṣānparikīrtitāṃstayā samīkṣya buddhyā kṣaṇadācareśvaraḥ |
dhanena darpeṇa balena cānvito vicintayāmāsa ciraṃ sa rāvaṇaḥ || 3-31-23||

Sarga: 32/71 (24)

RMY 3-32-1

ततः शूर्पणखां क्रुद्धां ब्रुवतीं परुषं वचः ।
अमात्यमध्ये संक्रुद्धः परिपप्रच्छ रावणः ॥ ३-३२-१॥
tataḥ śūrpaṇakhāṃ kruddhāṃ bruvatīṃ paruṣaṃ vacaḥ |
amātyamadhye saṃkruddhaḥ paripapraccha rāvaṇaḥ || 3-32-1||

RMY 3-32-2

कश्च रामः कथं वीर्यः किं रूपः किं पराक्रमः ।
किमर्थं दण्डकारण्यं प्रविष्टश्च सुदुश्चरम् ॥ ३-३२-२॥
kaśca rāmaḥ kathaṃ vīryaḥ kiṃ rūpaḥ kiṃ parākramaḥ |
kimarthaṃ daṇḍakāraṇyaṃ praviṣṭaśca suduścaram || 3-32-2||

RMY 3-32-3

आयुधं किं च रामस्य निहता येन राक्षसाः ।
खरश्च निहतं संख्ये दूषणस्त्रिशिरास्तथा ॥ ३-३२-३॥
āyudhaṃ kiṃ ca rāmasya nihatā yena rākṣasāḥ |
kharaśca nihataṃ saṃkhye dūṣaṇastriśirāstathā || 3-32-3||

RMY 3-32-4

इत्युक्ता राक्षसेन्द्रेण राक्षसी क्रोधमूर्छिता ।
ततो रामं यथान्यायमाख्यातुमुपचक्रमे ॥ ३-३२-४॥
ityuktā rākṣasendreṇa rākṣasī krodhamūrchitā |
tato rāmaṃ yathānyāyamākhyātumupacakrame || 3-32-4||

RMY 3-32-5

दीर्घबाहुर्विशालाक्षश्चीरकृष्णाजिनाम्बरः ।
कन्दर्पसमरूपश्च रामो दशरथात्मजः ॥ ३-३२-५॥
dīrghabāhurviśālākṣaścīrakṛṣṇājināmbaraḥ |
kandarpasamarūpaśca rāmo daśarathātmajaḥ || 3-32-5||

RMY 3-32-6

शक्रचापनिभं चापं विकृष्य कनकाङ्गदम् ।
दीप्तान्क्षिपति नाराचान्सर्पानिव महाविषान् ॥ ३-३२-६॥
śakracāpanibhaṃ cāpaṃ vikṛṣya kanakāṅgadam |
dīptānkṣipati nārācānsarpāniva mahāviṣān || 3-32-6||

RMY 3-32-7

नाददानं शरान्घोरान्न मुञ्चन्तं महाबलम् ।
न कार्मुकं विकर्षन्तं रामं पश्यामि संयुगे ॥ ३-३२-७॥
nādadānaṃ śarānghorānna muñcantaṃ mahābalam |
na kārmukaṃ vikarṣantaṃ rāmaṃ paśyāmi saṃyuge || 3-32-7||

RMY 3-32-8

हन्यमानं तु तत्सैन्यं पश्यामि शरवृष्टिभिः ।
इन्द्रेणैवोत्तमं सस्यमाहतं त्वश्मवृष्टिभिः ॥ ३-३२-८॥
hanyamānaṃ tu tatsainyaṃ paśyāmi śaravṛṣṭibhiḥ |
indreṇaivottamaṃ sasyamāhataṃ tvaśmavṛṣṭibhiḥ || 3-32-8||

RMY 3-32-9

रक्षसां भीमवीर्याणां सहस्राणि चतुर्दश ।
निहतानि शरैस्तीक्ष्णैस्तेनैकेन पदातिना ॥ ३-३२-९॥
rakṣasāṃ bhīmavīryāṇāṃ sahasrāṇi caturdaśa |
nihatāni śaraistīkṣṇaistenaikena padātinā || 3-32-9||

RMY 3-32-10

अर्धाधिकमुहूर्तेन खरश्च सहदूषणः ।
ऋषीणामभयं दत्तं कृतक्षेमाश्च दण्डकाः ॥ ३-३२-१०॥
ardhādhikamuhūrtena kharaśca sahadūṣaṇaḥ |
ṛṣīṇāmabhayaṃ dattaṃ kṛtakṣemāśca daṇḍakāḥ || 3-32-10||

RMY 3-32-11

एका कथंचिन्मुक्ताहं परिभूय महात्मना ।
स्त्रीवधं शङ्कमानेन रामेण विदितात्मना ॥ ३-३२-११॥
ekā kathaṃcinmuktāhaṃ paribhūya mahātmanā |
strīvadhaṃ śaṅkamānena rāmeṇa viditātmanā || 3-32-11||

RMY 3-32-12

भ्राता चास्य महातेजा गुणतस्तुल्यविक्रमः ।
अनुरक्तश्च भक्तश्च लक्ष्मणो नाम वीर्यवान् ॥ ३-३२-१२॥
bhrātā cāsya mahātejā guṇatastulyavikramaḥ |
anuraktaśca bhaktaśca lakṣmaṇo nāma vīryavān || 3-32-12||

RMY 3-32-13

अमर्षी दुर्जयो जेता विक्रान्तो बुद्धिमान्बली ।
रामस्य दक्षिणे बाहुर्नित्यं प्राणो बहिष्चरः ॥ ३-३२-१३॥
amarṣī durjayo jetā vikrānto buddhimānbalī |
rāmasya dakṣiṇe bāhurnityaṃ prāṇo bahiṣcaraḥ || 3-32-13||

RMY 3-32-14

रामस्य तु विशालाक्षी धर्मपत्नी यशस्विनी ।
सीता नाम वरारोहा वैदेही तनुमध्यमा ॥ ३-३२-१४॥
rāmasya tu viśālākṣī dharmapatnī yaśasvinī |
sītā nāma varārohā vaidehī tanumadhyamā || 3-32-14||

RMY 3-32-15

नैव देवी न गन्धर्वा न यक्षी न च किंनरी ।
तथारूपा मया नारी दृष्टपूर्वा महीतले ॥ ३-३२-१५॥
naiva devī na gandharvā na yakṣī na ca kiṃnarī |
tathārūpā mayā nārī dṛṣṭapūrvā mahītale || 3-32-15||

RMY 3-32-16

यस्य सीता भवेद्भार्या यं च हृष्टा परिष्वजेत् ।
अतिजीवेत्स सर्वेषु लोकेष्वपि पुरंदरात् ॥ ३-३२-१६॥
yasya sītā bhavedbhāryā yaṃ ca hṛṣṭā pariṣvajet |
atijīvetsa sarveṣu lokeṣvapi puraṃdarāt || 3-32-16||

RMY 3-32-17

सा सुशीला वपुःश्लाघ्या रूपेणाप्रतिमा भुवि ।
तवानुरूपा भार्या सा त्वं च तस्यास्तथा पतिः ॥ ३-३२-१७॥
sā suśīlā vapuḥślāghyā rūpeṇāpratimā bhuvi |
tavānurūpā bhāryā sā tvaṃ ca tasyāstathā patiḥ || 3-32-17||

RMY 3-32-18

तां तु विस्तीर्णजघनां पीनोत्तुङ्गपयोधराम् ।
भार्यार्थे तु तवानेतुमुद्यताहं वराननाम् ॥ ३-३२-१८॥
tāṃ tu vistīrṇajaghanāṃ pīnottuṅgapayodharām |
bhāryārthe tu tavānetumudyatāhaṃ varānanām || 3-32-18||

RMY 3-32-19

तां तु दृष्ट्वाद्य वैदेहीं पूर्णचन्द्रनिभाननाम् ।
मन्मथस्य शराणां च त्वं विधेयो भविष्यसि ॥ ३-३२-१९॥
tāṃ tu dṛṣṭvādya vaidehīṃ pūrṇacandranibhānanām |
manmathasya śarāṇāṃ ca tvaṃ vidheyo bhaviṣyasi || 3-32-19||

RMY 3-32-20

यदि तस्यामभिप्रायो भार्यार्थे तव जायते ।
शीघ्रमुद्ध्रियतां पादो जयार्थमिह दक्षिणः ॥ ३-३२-२०॥
yadi tasyāmabhiprāyo bhāryārthe tava jāyate |
śīghramuddhriyatāṃ pādo jayārthamiha dakṣiṇaḥ || 3-32-20||

RMY 3-32-21

कुरु प्रियं तथा तेषां रक्षसां राक्षसेश्वर ।
वधात्तस्य नृशंसस्य रामस्याश्रमवासिनः ॥ ३-३२-२१॥
kuru priyaṃ tathā teṣāṃ rakṣasāṃ rākṣaseśvara |
vadhāttasya nṛśaṃsasya rāmasyāśramavāsinaḥ || 3-32-21||

RMY 3-32-22

तं शरैर्निशितैर्हत्वा लक्ष्मणं च महारथम् ।
हतनाथां सुखं सीतां यथावदुपभोक्ष्यसे ॥ ३-३२-२२॥
taṃ śarairniśitairhatvā lakṣmaṇaṃ ca mahāratham |
hatanāthāṃ sukhaṃ sītāṃ yathāvadupabhokṣyase || 3-32-22||

RMY 3-32-23

रोचते यदि ते वाक्यं ममैतद्राक्षसेश्वर ।
क्रियतां निर्विशङ्केन वचनं मम राघव ॥ ३-३२-२३॥
rocate yadi te vākyaṃ mamaitadrākṣaseśvara |
kriyatāṃ nirviśaṅkena vacanaṃ mama rāghava || 3-32-23||

RMY 3-32-24

निशम्य रामेण शरैरजिह्मगैर्हताञ्जनस्थानगतान्निशाचरान् ।
खरं च बुद्ध्वा निहतं च दूषणं त्वमद्य कृत्यं प्रतिपत्तुमर्हसि ॥ ३-३२-२४॥
niśamya rāmeṇa śarairajihmagairhatāñjanasthānagatānniśācarān |
kharaṃ ca buddhvā nihataṃ ca dūṣaṇaṃ tvamadya kṛtyaṃ pratipattumarhasi || 3-32-24||

Sarga: 33/71 (38)

RMY 3-33-1

ततः शूर्पणखा वाक्यं तच्छ्रुत्वा रोमहर्षणम् ।
सचिवानभ्यनुज्ञाय कार्यं बुद्ध्वा जगाम ह ॥ ३-३३-१॥
tataḥ śūrpaṇakhā vākyaṃ tacchrutvā romaharṣaṇam |
sacivānabhyanujñāya kāryaṃ buddhvā jagāma ha || 3-33-1||

RMY 3-33-2

तत्कार्यमनुगम्याथ यथावदुपलभ्य च ।
दोषाणां च गुणानां च संप्रधार्य बलाबलम् ॥ ३-३३-२॥
tatkāryamanugamyātha yathāvadupalabhya ca |
doṣāṇāṃ ca guṇānāṃ ca saṃpradhārya balābalam || 3-33-2||

RMY 3-33-3

इति कर्तव्यमित्येव कृत्वा निश्चयमात्मनः ।
स्थिरबुद्धिस्ततो रम्यां यानशालां जगाम ह ॥ ३-३३-३॥
iti kartavyamityeva kṛtvā niścayamātmanaḥ |
sthirabuddhistato ramyāṃ yānaśālāṃ jagāma ha || 3-33-3||

RMY 3-33-4

यानशालां ततो गत्वा प्रच्छन्नं राक्षसाधिपः ।
सूतं संचोदयामास रथः संयुज्यतामिति ॥ ३-३३-४॥
yānaśālāṃ tato gatvā pracchannaṃ rākṣasādhipaḥ |
sūtaṃ saṃcodayāmāsa rathaḥ saṃyujyatāmiti || 3-33-4||

RMY 3-33-5

एवमुक्तः क्षणेनैव सारथिर्लघुविक्रमः ।
रथं संयोजयामास तस्याभिमतमुत्तमम् ॥ ३-३३-५॥
evamuktaḥ kṣaṇenaiva sārathirlaghuvikramaḥ |
rathaṃ saṃyojayāmāsa tasyābhimatamuttamam || 3-33-5||

RMY 3-33-6

काञ्चनं रथमास्थाय कामगं रत्नभूषितम् ।
पिशाचवदनैर्युक्तं खरैः कनकभूषणैः ॥ ३-३३-६॥
kāñcanaṃ rathamāsthāya kāmagaṃ ratnabhūṣitam |
piśācavadanairyuktaṃ kharaiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ || 3-33-6||

RMY 3-33-7

मेघप्रतिमनादेन स तेन धनदानुजः ।
राक्षसाधिपतिः श्रीमान्ययौ नदनदीपतिम् ॥ ३-३३-७॥
meghapratimanādena sa tena dhanadānujaḥ |
rākṣasādhipatiḥ śrīmānyayau nadanadīpatim || 3-33-7||

RMY 3-33-8

स श्वेतबालव्यसनः श्वेतच्छत्रो दशाननः ।
स्निग्धवैदूर्यसंकाशस्तप्तकाञ्चनभूषणः ॥ ३-३३-८॥
sa śvetabālavyasanaḥ śvetacchatro daśānanaḥ |
snigdhavaidūryasaṃkāśastaptakāñcanabhūṣaṇaḥ || 3-33-8||

RMY 3-33-9

दशास्यो विंशतिभुजो दर्शनीय परिच्छदः ।
त्रिदशारिर्मुनीन्द्रघ्नो दशशीर्ष इवाद्रिराट् ॥ ३-३३-९॥
daśāsyo viṃśatibhujo darśanīya paricchadaḥ |
tridaśārirmunīndraghno daśaśīrṣa ivādrirāṭ || 3-33-9||

RMY 3-33-10

कामगं रथमास्थाय शुशुभे राक्षसाधिपः ।
विद्युन्मण्डलवान्मेघः सबलाक इवाम्बरे ॥ ३-३३-१०॥
kāmagaṃ rathamāsthāya śuśubhe rākṣasādhipaḥ |
vidyunmaṇḍalavānmeghaḥ sabalāka ivāmbare || 3-33-10||

RMY 3-33-11

सशैलं सागरानूपं वीर्यवानवलोकयन् ।
नानापुष्पफलैर्वृक्षैरनुकीर्णं सहस्रशः ॥ ३-३३-११॥
saśailaṃ sāgarānūpaṃ vīryavānavalokayan |
nānāpuṣpaphalairvṛkṣairanukīrṇaṃ sahasraśaḥ || 3-33-11||

RMY 3-33-12

शीतमङ्गलतोयाभिः पद्मिनीभिः समन्ततः ।
विशालैराश्रमपदैर्वेदिमद्भिः समावृतम् ॥ ३-३३-१२॥
śītamaṅgalatoyābhiḥ padminībhiḥ samantataḥ |
viśālairāśramapadairvedimadbhiḥ samāvṛtam || 3-33-12||

RMY 3-33-13

कदल्याढकिसंबाधं नालिकेरोपशोभितम् ।
सालैस्तालैस्तमालैश्च तरुभिश्च सुपुष्पितैः ॥ ३-३३-१३॥
kadalyāḍhakisaṃbādhaṃ nālikeropaśobhitam |
sālaistālaistamālaiśca tarubhiśca supuṣpitaiḥ || 3-33-13||

RMY 3-33-14

अत्यन्तनियताहारैः शोभितं परमर्षिभिः ।
नागैः सुपर्णैर्गन्धर्वैः किंनरैश्च सहस्रशः ॥ ३-३३-१४॥
atyantaniyatāhāraiḥ śobhitaṃ paramarṣibhiḥ |
nāgaiḥ suparṇairgandharvaiḥ kiṃnaraiśca sahasraśaḥ || 3-33-14||

RMY 3-33-15

जितकामैश्च सिद्धैश्च चामणैश्चोपशोभितम् ।
आजैर्वैखानसैर्माषैर्वालखिल्यैर्मरीचिपैः ॥ ३-३३-१५॥
jitakāmaiśca siddhaiśca cāmaṇaiścopaśobhitam |
ājairvaikhānasairmāṣairvālakhilyairmarīcipaiḥ || 3-33-15||

RMY 3-33-16

दिव्याभरणमाल्याभिर्दिव्यरूपाभिरावृतम् ।
क्रीडा रतिविधिज्ञाभिरप्सरोभिः सहस्रशः ॥ ३-३३-१६॥
divyābharaṇamālyābhirdivyarūpābhirāvṛtam |
krīḍā ratividhijñābhirapsarobhiḥ sahasraśaḥ || 3-33-16||

RMY 3-33-17

सेवितं देवपत्नीभिः श्रीमतीभिः श्रिया वृतम् ।
देवदानवसंघैश्च चरितं त्वमृताशिभिः ॥ ३-३३-१७॥
sevitaṃ devapatnībhiḥ śrīmatībhiḥ śriyā vṛtam |
devadānavasaṃghaiśca caritaṃ tvamṛtāśibhiḥ || 3-33-17||

RMY 3-33-18

हंसक्रौञ्चप्लवाकीर्णं सारसैः संप्रणादितम् ।
वैदूर्यप्रस्तरं रम्यं स्निग्धं सागरतेजसा ॥ ३-३३-१८॥
haṃsakrauñcaplavākīrṇaṃ sārasaiḥ saṃpraṇāditam |
vaidūryaprastaraṃ ramyaṃ snigdhaṃ sāgaratejasā || 3-33-18||

RMY 3-33-19

पाण्डुराणि विशालानि दिव्यमाल्ययुतानि च ।
तूर्यगीताभिजुष्टानि विमानानि समन्ततः ॥ ३-३३-१९॥
pāṇḍurāṇi viśālāni divyamālyayutāni ca |
tūryagītābhijuṣṭāni vimānāni samantataḥ || 3-33-19||

RMY 3-33-20

तपसा जितलोकानां कामगान्यभिसंपतन् ।
गन्धर्वाप्सरसश्चैव ददर्श धनदानुजः ॥ ३-३३-२०॥
tapasā jitalokānāṃ kāmagānyabhisaṃpatan |
gandharvāpsarasaścaiva dadarśa dhanadānujaḥ || 3-33-20||

RMY 3-33-21

निर्यासरसमूलानां चन्दनानां सहस्रशः ।
वनानि पश्यन्सौम्यानि घ्राणतृप्तिकराणि च ॥ ३-३३-२१॥
niryāsarasamūlānāṃ candanānāṃ sahasraśaḥ |
vanāni paśyansaumyāni ghrāṇatṛptikarāṇi ca || 3-33-21||

RMY 3-33-22

अगरूणां च मुख्यानां वनान्युपवनानि च ।
तक्कोलानां च जात्यानां फलानां च सुगन्धिनाम् ॥ ३-३३-२२॥
agarūṇāṃ ca mukhyānāṃ vanānyupavanāni ca |
takkolānāṃ ca jātyānāṃ phalānāṃ ca sugandhinām || 3-33-22||

RMY 3-33-23

पुष्पाणि च तमालस्य गुल्मानि मरिचस्य च ।
मुक्तानां च समूहानि शुष्यमाणानि तीरतः ॥ ३-३३-२३॥
puṣpāṇi ca tamālasya gulmāni maricasya ca |
muktānāṃ ca samūhāni śuṣyamāṇāni tīrataḥ || 3-33-23||

RMY 3-33-24

शङ्खानां प्रस्तरं चैव प्रवालनिचयं तथा ।
काञ्चनानि च शैलानि राजतानि च सर्वशः ॥ ३-३३-२४॥
śaṅkhānāṃ prastaraṃ caiva pravālanicayaṃ tathā |
kāñcanāni ca śailāni rājatāni ca sarvaśaḥ || 3-33-24||

RMY 3-33-25

प्रस्रवाणि मनोज्ञानि प्रसन्नानि ह्रदानि च ।
धनधान्योपपन्नानि स्त्रीरत्नैरावृतानि च ॥ ३-३३-२५॥
prasravāṇi manojñāni prasannāni hradāni ca |
dhanadhānyopapannāni strīratnairāvṛtāni ca || 3-33-25||

RMY 3-33-26

हस्त्यश्वरथगाढानि नगराण्यवलोकयन् ।
तं समं सर्वतः स्निग्धं मृदुसंस्पर्शमारुतम् ॥ ३-३३-२६॥
hastyaśvarathagāḍhāni nagarāṇyavalokayan |
taṃ samaṃ sarvataḥ snigdhaṃ mṛdusaṃsparśamārutam || 3-33-26||

RMY 3-33-27

अनूपं सिन्धुराजस्य ददर्श त्रिदिवोपमम् ।
तत्रापश्यत्स मेघाभं न्यग्रोधमृषिभिर्वृतम् ॥ ३-३३-२७॥
anūpaṃ sindhurājasya dadarśa tridivopamam |
tatrāpaśyatsa meghābhaṃ nyagrodhamṛṣibhirvṛtam || 3-33-27||

RMY 3-33-28

समन्ताद्यस्य ताः शाखाः शतयोजनमायताः ।
यस्य हस्तिनमादाय महाकायं च कच्चपम् ।
भक्षार्थं गरुडः शाखामाजगाम महाबलः ॥ ३-३३-२८॥
samantādyasya tāḥ śākhāḥ śatayojanamāyatāḥ |
yasya hastinamādāya mahākāyaṃ ca kaccapam |
bhakṣārthaṃ garuḍaḥ śākhāmājagāma mahābalaḥ || 3-33-28||

RMY 3-33-29

तस्य तां सहसा शाखां भारेण पतगोत्तमः ।
सुपर्णः पर्णबहुलां बभञ्जाथ महाबलः ॥ ३-३३-२९॥
tasya tāṃ sahasā śākhāṃ bhāreṇa patagottamaḥ |
suparṇaḥ parṇabahulāṃ babhañjātha mahābalaḥ || 3-33-29||

RMY 3-33-30

तत्र वैखानसा माषा वालखिल्या मरीचिपाः ।
अजा बभूवुर्धूम्राश्च संगताः परमर्षयः ॥ ३-३३-३०॥
tatra vaikhānasā māṣā vālakhilyā marīcipāḥ |
ajā babhūvurdhūmrāśca saṃgatāḥ paramarṣayaḥ || 3-33-30||

RMY 3-33-31

तेषां दयार्थं गरुडस्तां शाखां शतयोजनाम् ।
जगामादाय वेगेन तौ चोभौ गजकच्छपौ ॥ ३-३३-३१॥
teṣāṃ dayārthaṃ garuḍastāṃ śākhāṃ śatayojanām |
jagāmādāya vegena tau cobhau gajakacchapau || 3-33-31||

RMY 3-33-32

एकपादेन धर्मात्मा भक्षयित्वा तदामिषम् ।
निषादविषयं हत्वा शाखया पतगोत्तमः ।
प्रहर्षमतुलं लेभे मोक्षयित्वा महामुनीन् ॥ ३-३३-३२॥
ekapādena dharmātmā bhakṣayitvā tadāmiṣam |
niṣādaviṣayaṃ hatvā śākhayā patagottamaḥ |
praharṣamatulaṃ lebhe mokṣayitvā mahāmunīn || 3-33-32||

RMY 3-33-33

स तेनैव प्रहर्षेण द्विगुणीकृतविक्रमः ।
अमृतानयनार्थं वै चकार मतिमान्मतिम् ॥ ३-३३-३३॥
sa tenaiva praharṣeṇa dviguṇīkṛtavikramaḥ |
amṛtānayanārthaṃ vai cakāra matimānmatim || 3-33-33||

RMY 3-33-34

अयोजालानि निर्मथ्य भित्त्वा रत्नगृहं वरम् ।
महेन्द्रभवनाद्गुप्तमाजहारामृतं ततः ॥ ३-३३-३४॥
ayojālāni nirmathya bhittvā ratnagṛhaṃ varam |
mahendrabhavanādguptamājahārāmṛtaṃ tataḥ || 3-33-34||

RMY 3-33-35

तं महर्षिगणैर्जुष्टं सुपर्णकृतलक्षणम् ।
नाम्ना सुभद्रं न्यग्रोधं ददर्श धनदानुजः ॥ ३-३३-३५॥
taṃ maharṣigaṇairjuṣṭaṃ suparṇakṛtalakṣaṇam |
nāmnā subhadraṃ nyagrodhaṃ dadarśa dhanadānujaḥ || 3-33-35||

RMY 3-33-36

तं तु गत्वा परं पारं समुद्रस्य नदीपतेः ।
ददर्शाश्रममेकान्ते पुण्ये रम्ये वनान्तरे ॥ ३-३३-३६॥
taṃ tu gatvā paraṃ pāraṃ samudrasya nadīpateḥ |
dadarśāśramamekānte puṇye ramye vanāntare || 3-33-36||

RMY 3-33-37

तत्र कृष्णाजिनधरं जटावल्कलधारिणम् ।
ददर्श नियताहारं मारीचं नाम राक्षसं ॥ ३-३३-३७॥
tatra kṛṣṇājinadharaṃ jaṭāvalkaladhāriṇam |
dadarśa niyatāhāraṃ mārīcaṃ nāma rākṣasaṃ || 3-33-37||

RMY 3-33-38

स रावणः समागम्य विधिवत्तेन रक्षसा ।
ततः पश्चादिदं वाक्यमब्रवीद्वाक्यकोविदः ॥ ३-३३-३८॥
sa rāvaṇaḥ samāgamya vidhivattena rakṣasā |
tataḥ paścādidaṃ vākyamabravīdvākyakovidaḥ || 3-33-38||

Sarga: 34/71 (22)

RMY 3-34-1

मारीच श्रूयतां तात वचनं मम भाषतः ।
आर्तोऽस्मि मम चार्तस्य भवान्हि परमा गतिः ॥ ३-३४-१॥
mārīca śrūyatāṃ tāta vacanaṃ mama bhāṣataḥ |
ārto'smi mama cārtasya bhavānhi paramā gatiḥ || 3-34-1||

RMY 3-34-2

जानीषे त्वं जनस्थानं भ्राता यत्र खरो मम ।
दूषणश्च महाबाहुः स्वसा शूर्पणखा च मे ॥ ३-३४-२॥
jānīṣe tvaṃ janasthānaṃ bhrātā yatra kharo mama |
dūṣaṇaśca mahābāhuḥ svasā śūrpaṇakhā ca me || 3-34-2||

RMY 3-34-3

त्रिशिराश्च महातेजा राक्षसः पिशिताशनः ।
अन्ये च बहवः शूरा लब्धलक्षा निशाचराः ॥ ३-३४-३॥
triśirāśca mahātejā rākṣasaḥ piśitāśanaḥ |
anye ca bahavaḥ śūrā labdhalakṣā niśācarāḥ || 3-34-3||

RMY 3-34-4

वसन्ति मन्नियोगेन अधिवासं च राक्षसः ।
बाधमाना महारण्ये मुनीन्ये धर्मचारिणः ॥ ३-३४-४॥
vasanti manniyogena adhivāsaṃ ca rākṣasaḥ |
bādhamānā mahāraṇye munīnye dharmacāriṇaḥ || 3-34-4||

RMY 3-34-5

चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम् ।
शूराणां लब्धलक्षाणां खरचित्तानुवर्तिनाम् ॥ ३-३४-५॥
caturdaśa sahasrāṇi rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām |
śūrāṇāṃ labdhalakṣāṇāṃ kharacittānuvartinām || 3-34-5||

RMY 3-34-6

ते त्विदानीं जनस्थाने वसमाना महाबलाः ।
संगताः परमायत्ता रामेण सह संयुगे ॥ ३-३४-६॥
te tvidānīṃ janasthāne vasamānā mahābalāḥ |
saṃgatāḥ paramāyattā rāmeṇa saha saṃyuge || 3-34-6||

RMY 3-34-7

तेन संजातरोषेण रामेण रणमूर्धनि ।
अनुक्त्वा परुषं किंचिच्छरैर्व्यापारितं धनुः ॥ ३-३४-७॥
tena saṃjātaroṣeṇa rāmeṇa raṇamūrdhani |
anuktvā paruṣaṃ kiṃciccharairvyāpāritaṃ dhanuḥ || 3-34-7||

RMY 3-34-8

चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम् ।
निहतानि शरैस्तीक्ष्णैर्मानुषेण पदातिना ॥ ३-३४-८॥
caturdaśa sahasrāṇi rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām |
nihatāni śaraistīkṣṇairmānuṣeṇa padātinā || 3-34-8||

RMY 3-34-9

खरश्च निहतः संख्ये दूषणश्च निपातितः ।
हत्वा त्रिशिरसं चापि निर्भया दण्डकाः कृताः ॥ ३-३४-९॥
kharaśca nihataḥ saṃkhye dūṣaṇaśca nipātitaḥ |
hatvā triśirasaṃ cāpi nirbhayā daṇḍakāḥ kṛtāḥ || 3-34-9||

RMY 3-34-10

पित्रा निरस्तः क्रुद्धेन सभार्यः क्षीणजीवितः ।
स हन्ता तस्य सैन्यस्य रामः क्षत्रियपांसनः ॥ ३-३४-१०॥
pitrā nirastaḥ kruddhena sabhāryaḥ kṣīṇajīvitaḥ |
sa hantā tasya sainyasya rāmaḥ kṣatriyapāṃsanaḥ || 3-34-10||

RMY 3-34-11

अशीलः कर्कशस्तीक्ष्णो मूर्खो लुब्धोऽजितेन्द्रियः ।
त्यक्तधर्मस्त्वधर्मात्मा भूतानामहिते रतः ॥ ३-३४-११॥
aśīlaḥ karkaśastīkṣṇo mūrkho lubdho'jitendriyaḥ |
tyaktadharmastvadharmātmā bhūtānāmahite rataḥ || 3-34-11||

RMY 3-34-12

येन वैरं विनारण्ये सत्त्वमाश्रित्य केवलम् ।
कर्णनासापहारेण भगिनी मे विरूपिता ॥ ३-३४-१२॥
yena vairaṃ vināraṇye sattvamāśritya kevalam |
karṇanāsāpahāreṇa bhaginī me virūpitā || 3-34-12||

RMY 3-34-13

तस्य भार्यां जनस्थानात्सीतां सुरसुतोपमाम् ।
आनयिष्यामि विक्रम्य सहायस्तत्र मे भव ॥ ३-३४-१३॥
tasya bhāryāṃ janasthānātsītāṃ surasutopamām |
ānayiṣyāmi vikramya sahāyastatra me bhava || 3-34-13||

RMY 3-34-14

त्वया ह्यहं सहायेन पार्श्वस्थेन महाबल ।
भ्रातृभिश्च सुरान्युद्धे समग्रान्नाभिचिन्तये ॥ ३-३४-१४॥
tvayā hyahaṃ sahāyena pārśvasthena mahābala |
bhrātṛbhiśca surānyuddhe samagrānnābhicintaye || 3-34-14||

RMY 3-34-15

तत्सहायो भव त्वं मे समर्थो ह्यसि राक्षस ।
वीर्ये युद्धे च दर्पे च न ह्यस्ति सदृशस्तव ॥ ३-३४-१५॥
tatsahāyo bhava tvaṃ me samartho hyasi rākṣasa |
vīrye yuddhe ca darpe ca na hyasti sadṛśastava || 3-34-15||

RMY 3-34-16

एतदर्थमहं प्राप्तस्त्वत्समीपं निशाचर ।
शृणु तत्कर्म साहाय्ये यत्कार्यं वचनान्मम ॥ ३-३४-१६॥
etadarthamahaṃ prāptastvatsamīpaṃ niśācara |
śṛṇu tatkarma sāhāyye yatkāryaṃ vacanānmama || 3-34-16||

RMY 3-34-17

सौवर्णस्त्वं मृगो भूत्वा चित्रो रजतबिन्दुभिः ।
आश्रमे तस्य रामस्य सीतायाः प्रमुखे चर ॥ ३-३४-१७॥
sauvarṇastvaṃ mṛgo bhūtvā citro rajatabindubhiḥ |
āśrame tasya rāmasya sītāyāḥ pramukhe cara || 3-34-17||

RMY 3-34-18

त्वां तु निःसंशयं सीता दृष्ट्वा तु मृगरूपिणम् ।
गृह्यतामिति भर्तारं लक्ष्मणं चाभिधास्यति ॥ ३-३४-१८॥
tvāṃ tu niḥsaṃśayaṃ sītā dṛṣṭvā tu mṛgarūpiṇam |
gṛhyatāmiti bhartāraṃ lakṣmaṇaṃ cābhidhāsyati || 3-34-18||

RMY 3-34-19

ततस्तयोरपाये तु शून्ये सीतां यथासुखम् ।
निराबाधो हरिष्यामि राहुश्चन्द्रप्रभामिव ॥ ३-३४-१९॥
tatastayorapāye tu śūnye sītāṃ yathāsukham |
nirābādho hariṣyāmi rāhuścandraprabhāmiva || 3-34-19||

RMY 3-34-20

ततः पश्चात्सुखं रामे भार्याहरणकर्शिते ।
विस्रब्धं प्रहरिष्यामि कृतार्थेनान्तरात्मना ॥ ३-३४-२०॥
tataḥ paścātsukhaṃ rāme bhāryāharaṇakarśite |
visrabdhaṃ prahariṣyāmi kṛtārthenāntarātmanā || 3-34-20||

RMY 3-34-21

तस्य रामकथां श्रुत्वा मारीचस्य महात्मनः ।
शुष्कं समभवद्वक्त्रं परित्रस्तो बभूव च ॥ ३-३४-२१॥
tasya rāmakathāṃ śrutvā mārīcasya mahātmanaḥ |
śuṣkaṃ samabhavadvaktraṃ paritrasto babhūva ca || 3-34-21||

RMY 3-34-22

स रावणं त्रस्तविषण्णचेता महावने रामपराक्रमज्ञः ।
कृताञ्जलिस्तत्त्वमुवाच वाक्यं हितं च तस्मै हितमात्मनश्च ॥ ३-३४-२२॥
sa rāvaṇaṃ trastaviṣaṇṇacetā mahāvane rāmaparākramajñaḥ |
kṛtāñjalistattvamuvāca vākyaṃ hitaṃ ca tasmai hitamātmanaśca || 3-34-22||

Sarga: 35/71 (23)

RMY 3-35-1

तच्छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रस्य वाक्यं वाक्यविशारदः ।
प्रत्युवाच महाप्राज्ञो मारीचो राक्षसेश्वरम् ॥ ३-३५-१॥
tacchrutvā rākṣasendrasya vākyaṃ vākyaviśāradaḥ |
pratyuvāca mahāprājño mārīco rākṣaseśvaram || 3-35-1||

RMY 3-35-2

सुलभाः पुरुषा राजन्सततं प्रियवादिनः ।
अप्रियस्य च पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः ॥ ३-३५-२॥
sulabhāḥ puruṣā rājansatataṃ priyavādinaḥ |
apriyasya ca pathyasya vaktā śrotā ca durlabhaḥ || 3-35-2||

RMY 3-35-3

न नूनं बुध्यसे रामं महावीर्यं गुणोन्नतम् ।
अयुक्तचारश्चपलो महेन्द्रवरुणोपमम् ॥ ३-३५-३॥
na nūnaṃ budhyase rāmaṃ mahāvīryaṃ guṇonnatam |
ayuktacāraścapalo mahendravaruṇopamam || 3-35-3||

RMY 3-35-4

अपि स्वस्ति भवेत्तात सर्वेषां भुवि रक्षसाम् ।
अपि रामो न संक्रुद्धः कुर्याल्लोकमराक्षसं ॥ ३-३५-४॥
api svasti bhavettāta sarveṣāṃ bhuvi rakṣasām |
api rāmo na saṃkruddhaḥ kuryāllokamarākṣasaṃ || 3-35-4||

RMY 3-35-5

अपि ते जीवितान्ताय नोत्पन्ना जनकात्मजा ।
अपि सीता निमित्तं च न भवेद्व्यसनं महत् ॥ ३-३५-५॥
api te jīvitāntāya notpannā janakātmajā |
api sītā nimittaṃ ca na bhavedvyasanaṃ mahat || 3-35-5||

RMY 3-35-6

अपि त्वामीश्वरं प्राप्य कामवृत्तं निरङ्कुशम् ।
न विनश्येत्पुरी लङ्का त्वया सह सराक्षसा ॥ ३-३५-६॥
api tvāmīśvaraṃ prāpya kāmavṛttaṃ niraṅkuśam |
na vinaśyetpurī laṅkā tvayā saha sarākṣasā || 3-35-6||

RMY 3-35-7

त्वद्विधः कामवृत्तो हि दुःशीलः पापमन्त्रितः ।
आत्मानं स्वजनं राष्ट्रं स राजा हन्ति दुर्मतिः ॥ ३-३५-७॥
tvadvidhaḥ kāmavṛtto hi duḥśīlaḥ pāpamantritaḥ |
ātmānaṃ svajanaṃ rāṣṭraṃ sa rājā hanti durmatiḥ || 3-35-7||

RMY 3-35-8

न च पित्रा परित्यक्तो नामर्यादः कथंचन ।
न लुब्धो न च दुःशीलो न च क्षत्रियपांसनः ॥ ३-३५-८॥
na ca pitrā parityakto nāmaryādaḥ kathaṃcana |
na lubdho na ca duḥśīlo na ca kṣatriyapāṃsanaḥ || 3-35-8||

RMY 3-35-9

न च धर्मगुणैर्हीनैः कौसल्यानन्दवर्धनः ।
न च तीक्ष्णो हि भूतानां सर्वेषां च हिते रतः ॥ ३-३५-९॥
na ca dharmaguṇairhīnaiḥ kausalyānandavardhanaḥ |
na ca tīkṣṇo hi bhūtānāṃ sarveṣāṃ ca hite rataḥ || 3-35-9||

RMY 3-35-10

वञ्चितं पितरं दृष्ट्वा कैकेय्या सत्यवादिनम् ।
करिष्यामीति धर्मात्मा ततः प्रव्रजितो वनम् ॥ ३-३५-१०॥
vañcitaṃ pitaraṃ dṛṣṭvā kaikeyyā satyavādinam |
kariṣyāmīti dharmātmā tataḥ pravrajito vanam || 3-35-10||

RMY 3-35-11

कैकेय्याः प्रियकामार्थं पितुर्दशरथस्य च ।
हित्वा राज्यं च भोगांश्च प्रविष्टो दण्डकावनम् ॥ ३-३५-११॥
kaikeyyāḥ priyakāmārthaṃ piturdaśarathasya ca |
hitvā rājyaṃ ca bhogāṃśca praviṣṭo daṇḍakāvanam || 3-35-11||

RMY 3-35-12

न रामः कर्कशस्तात नाविद्वान्नाजितेन्द्रियः ।
अनृतं न श्रुतं चैव नैव त्वं वक्तुमर्हसि ॥ ३-३५-१२॥
na rāmaḥ karkaśastāta nāvidvānnājitendriyaḥ |
anṛtaṃ na śrutaṃ caiva naiva tvaṃ vaktumarhasi || 3-35-12||

RMY 3-35-13

रामो विग्रहवान्धर्मः साधुः सत्यपराक्रमः ।
राजा सर्वस्य लोकस्य देवानामिव वासवः ॥ ३-३५-१३॥
rāmo vigrahavāndharmaḥ sādhuḥ satyaparākramaḥ |
rājā sarvasya lokasya devānāmiva vāsavaḥ || 3-35-13||

RMY 3-35-14

कथं त्वं तस्य वैदेहीं रक्षितां स्वेन तेजसा ।
इच्छसि प्रसभं हर्तुं प्रभामिव विवस्वतः ॥ ३-३५-१४॥
kathaṃ tvaṃ tasya vaidehīṃ rakṣitāṃ svena tejasā |
icchasi prasabhaṃ hartuṃ prabhāmiva vivasvataḥ || 3-35-14||

RMY 3-35-15

शरार्चिषमनाधृष्यं चापखड्गेन्धनं रणे ।
रामाग्निं सहसा दीप्तं न प्रवेष्टुं त्वमर्हसि ॥ ३-३५-१५॥
śarārciṣamanādhṛṣyaṃ cāpakhaḍgendhanaṃ raṇe |
rāmāgniṃ sahasā dīptaṃ na praveṣṭuṃ tvamarhasi || 3-35-15||

RMY 3-35-16

धनुर्व्यादितदीप्तास्यं शरार्चिषममर्षणम् ।
चापबाणधरं वीरं शत्रुसेनापहारिणम् ॥ ३-३५-१६॥
dhanurvyāditadīptāsyaṃ śarārciṣamamarṣaṇam |
cāpabāṇadharaṃ vīraṃ śatrusenāpahāriṇam || 3-35-16||

RMY 3-35-17

राज्यं सुखं च संत्यज्य जीवितं चेष्टमात्मनः ।
नात्यासादयितुं तात रामान्तकमिहार्हसि ॥ ३-३५-१७॥
rājyaṃ sukhaṃ ca saṃtyajya jīvitaṃ ceṣṭamātmanaḥ |
nātyāsādayituṃ tāta rāmāntakamihārhasi || 3-35-17||

RMY 3-35-18

अप्रमेयं हि तत्तेजो यस्य सा जनकात्मजा ।
न त्वं समर्थस्तां हर्तुं रामचापाश्रयां वने ॥ ३-३५-१८॥
aprameyaṃ hi tattejo yasya sā janakātmajā |
na tvaṃ samarthastāṃ hartuṃ rāmacāpāśrayāṃ vane || 3-35-18||

RMY 3-35-19

प्राणेभ्योऽपि प्रियतरा भार्या नित्यमनुव्रता ।
दीप्तस्येव हुताशस्य शिखा सीता सुमध्यमा ॥ ३-३५-१९॥
prāṇebhyo'pi priyatarā bhāryā nityamanuvratā |
dīptasyeva hutāśasya śikhā sītā sumadhyamā || 3-35-19||

RMY 3-35-20

किमुद्यमं व्यर्थमिमं कृत्वा ते राक्षसाधिप ।
दृष्टश्चेत्त्वं रणे तेन तदन्तं तव जीवितम् ।
जीवितं च सुखं चैव राज्यं चैव सुदुर्लभम् ॥ ३-३५-२०॥
kimudyamaṃ vyarthamimaṃ kṛtvā te rākṣasādhipa |
dṛṣṭaścettvaṃ raṇe tena tadantaṃ tava jīvitam |
jīvitaṃ ca sukhaṃ caiva rājyaṃ caiva sudurlabham || 3-35-20||

RMY 3-35-21

स सर्वैः सचिवैः सार्धं विभीषणपुरस्कृतैः ।
मन्त्रयित्वा तु धर्मिष्ठैः कृत्वा निश्चयमात्मनः ॥ ३-३५-२१॥
sa sarvaiḥ sacivaiḥ sārdhaṃ vibhīṣaṇapuraskṛtaiḥ |
mantrayitvā tu dharmiṣṭhaiḥ kṛtvā niścayamātmanaḥ || 3-35-21||

RMY 3-35-22

दोषाणां च गुणानां च संप्रधार्य बलाबलम् ।
आत्मनश्च बलं ज्ञात्वा राघवस्य च तत्त्वतः ।
हितं हि तव निश्चित्य क्षमं त्वं कर्तुमर्हसि ॥ ३-३५-२२॥
doṣāṇāṃ ca guṇānāṃ ca saṃpradhārya balābalam |
ātmanaśca balaṃ jñātvā rāghavasya ca tattvataḥ |
hitaṃ hi tava niścitya kṣamaṃ tvaṃ kartumarhasi || 3-35-22||

RMY 3-35-23

अहं तु मन्ये तव न क्षमं रणे समागमं कोसलराजसूनुना ।
इदं हि भूयः शृणु वाक्यमुत्तमं क्षमं च युक्तं च निशाचराधिप ॥ ३-३५-२३॥
ahaṃ tu manye tava na kṣamaṃ raṇe samāgamaṃ kosalarājasūnunā |
idaṃ hi bhūyaḥ śṛṇu vākyamuttamaṃ kṣamaṃ ca yuktaṃ ca niśācarādhipa || 3-35-23||

Sarga: 36/71 (28)

RMY 3-36-1

कदाचिदप्यहं वीर्यात्पर्यटन्पृथिवीमिमाम् ।
बलं नागसहस्रस्य धारयन्पर्वतोपमः ॥ ३-३६-१॥
kadācidapyahaṃ vīryātparyaṭanpṛthivīmimām |
balaṃ nāgasahasrasya dhārayanparvatopamaḥ || 3-36-1||

RMY 3-36-2

नीलजीमूतसंकाशस्तप्तकाञ्चनकुण्डलः ।
भयं लोकस्य जनयन्किरीटी परिघायुधः ।
व्यचरं दण्डकारण्यमृषिमांसानि भक्षयन् ॥ ३-३६-२॥
nīlajīmūtasaṃkāśastaptakāñcanakuṇḍalaḥ |
bhayaṃ lokasya janayankirīṭī parighāyudhaḥ |
vyacaraṃ daṇḍakāraṇyamṛṣimāṃsāni bhakṣayan || 3-36-2||

RMY 3-36-3

विश्वामित्रोऽथ धर्मात्मा मद्वित्रस्तो महामुनिः ।
स्वयं गत्वा दशरथं नरेन्द्रमिदमब्रवीत् ॥ ३-३६-३॥
viśvāmitro'tha dharmātmā madvitrasto mahāmuniḥ |
svayaṃ gatvā daśarathaṃ narendramidamabravīt || 3-36-3||

RMY 3-36-4

अयं रक्षतु मां रामः पर्वकाले समाहितः ।
मारीचान्मे भयं घोरं समुत्पन्नं नरेश्वर ॥ ३-३६-४॥
ayaṃ rakṣatu māṃ rāmaḥ parvakāle samāhitaḥ |
mārīcānme bhayaṃ ghoraṃ samutpannaṃ nareśvara || 3-36-4||

RMY 3-36-5

इत्येवमुक्तो धर्मात्मा राजा दशरथस्तदा ।
प्रत्युवाच महाभागं विश्वामित्रं महामुनिम् ॥ ३-३६-५॥
ityevamukto dharmātmā rājā daśarathastadā |
pratyuvāca mahābhāgaṃ viśvāmitraṃ mahāmunim || 3-36-5||

RMY 3-36-6

ऊन षोडश वर्षोऽयमकृतास्त्रश्च राघवः ।
कामं तु मम यत्सैन्यं मया सह गमिष्यति ।
बधिष्यामि मुनिश्रेष्ठ शत्रुं तव यथेप्सितम् ॥ ३-३६-६॥
ūna ṣoḍaśa varṣo'yamakṛtāstraśca rāghavaḥ |
kāmaṃ tu mama yatsainyaṃ mayā saha gamiṣyati |
badhiṣyāmi muniśreṣṭha śatruṃ tava yathepsitam || 3-36-6||

RMY 3-36-7

इत्येवमुक्तः स मुनी राजानं पुनरब्रवीत् ।
रामान्नान्यद्बलं लोके पर्याप्तं तस्य रक्षसः ॥ ३-३६-७॥
ityevamuktaḥ sa munī rājānaṃ punarabravīt |
rāmānnānyadbalaṃ loke paryāptaṃ tasya rakṣasaḥ || 3-36-7||

RMY 3-36-8

बालोऽप्येष महातेजाः समर्थस्तस्य निग्रहे ।
गमिष्ये राममादाय स्वस्ति तेऽस्तु परंतपः ॥ ३-३६-८॥
bālo'pyeṣa mahātejāḥ samarthastasya nigrahe |
gamiṣye rāmamādāya svasti te'stu paraṃtapaḥ || 3-36-8||

RMY 3-36-9

इत्येवमुक्त्वा स मुनिस्तमादाय नृपात्मजम् ।
जगाम परमप्रीतो विश्वामित्रः स्वमाश्रमम् ॥ ३-३६-९॥
ityevamuktvā sa munistamādāya nṛpātmajam |
jagāma paramaprīto viśvāmitraḥ svamāśramam || 3-36-9||

RMY 3-36-10

तं तदा दण्डकारण्ये यज्ञमुद्दिश्य दीक्षितम् ।
बभूवावस्थितो रामश्चित्रं विस्फारयन्धनुः ॥ ३-३६-१०॥
taṃ tadā daṇḍakāraṇye yajñamuddiśya dīkṣitam |
babhūvāvasthito rāmaścitraṃ visphārayandhanuḥ || 3-36-10||

RMY 3-36-11

अजातव्यञ्जनः श्रीमान्बालः श्यामः शुभेक्षणः ।
एकवस्त्रधरो धन्वी शिखी कनकमालया ॥ ३-३६-११॥
ajātavyañjanaḥ śrīmānbālaḥ śyāmaḥ śubhekṣaṇaḥ |
ekavastradharo dhanvī śikhī kanakamālayā || 3-36-11||

RMY 3-36-12

शोभयन्दण्डकारण्यं दीप्तेन स्वेन तेजसा ।
अदृश्यत तदा रामो बालचन्द्र इवोदितः ॥ ३-३६-१२॥
śobhayandaṇḍakāraṇyaṃ dīptena svena tejasā |
adṛśyata tadā rāmo bālacandra ivoditaḥ || 3-36-12||

RMY 3-36-13

ततोऽहं मेघसंकाशस्तप्तकाञ्चनकुण्डलः ।
बली दत्तवरो दर्पादाजगाम तदाश्रमम् ॥ ३-३६-१३॥
tato'haṃ meghasaṃkāśastaptakāñcanakuṇḍalaḥ |
balī dattavaro darpādājagāma tadāśramam || 3-36-13||

RMY 3-36-14

तेन दृष्टः प्रविष्टोऽहं सहसैवोद्यतायुधः ।
मां तु दृष्ट्वा धनुः सज्यमसंभ्रान्तश्चकार ह ॥ ३-३६-१४॥
tena dṛṣṭaḥ praviṣṭo'haṃ sahasaivodyatāyudhaḥ |
māṃ tu dṛṣṭvā dhanuḥ sajyamasaṃbhrāntaścakāra ha || 3-36-14||

RMY 3-36-15

अवजानन्नहं मोहाद्बालोऽयमिति राघवम् ।
विश्वामित्रस्य तां वेदिमध्यधावं कृतत्वरः ॥ ३-३६-१५॥
avajānannahaṃ mohādbālo'yamiti rāghavam |
viśvāmitrasya tāṃ vedimadhyadhāvaṃ kṛtatvaraḥ || 3-36-15||

RMY 3-36-16

तेन मुक्तस्ततो बाणः शितः शत्रुनिबर्हणः ।
तेनाहं ताडितः क्षिप्तः समुद्रे शतयोजने ॥ ३-३६-१६॥
tena muktastato bāṇaḥ śitaḥ śatrunibarhaṇaḥ |
tenāhaṃ tāḍitaḥ kṣiptaḥ samudre śatayojane || 3-36-16||

RMY 3-36-17

रामस्य शरवेगेन निरस्तो भ्रान्तचेतनः ।
पातितोऽहं तदा तेन गम्भीरे सागराम्भसि ।
प्राप्य संज्ञां चिरात्तात लङ्कां प्रति गतः पुरीम् ॥ ३-३६-१७॥
rāmasya śaravegena nirasto bhrāntacetanaḥ |
pātito'haṃ tadā tena gambhīre sāgarāmbhasi |
prāpya saṃjñāṃ cirāttāta laṅkāṃ prati gataḥ purīm || 3-36-17||

RMY 3-36-18

एवमस्मि तदा मुक्तः सहायास्ते निपातिताः ।
अकृतास्त्रेण रामेण बालेनाक्लिष्टकर्मणा ॥ ३-३६-१८॥
evamasmi tadā muktaḥ sahāyāste nipātitāḥ |
akṛtāstreṇa rāmeṇa bālenākliṣṭakarmaṇā || 3-36-18||

RMY 3-36-19

तन्मया वार्यमाणस्त्वं यदि रामेण विग्रहम् ।
करिष्यस्यापदं घोरां क्षिप्रं प्राप्य नशिष्यसि ॥ ३-३६-१९॥
tanmayā vāryamāṇastvaṃ yadi rāmeṇa vigraham |
kariṣyasyāpadaṃ ghorāṃ kṣipraṃ prāpya naśiṣyasi || 3-36-19||

RMY 3-36-20

क्रीडा रतिविधिज्ञानां समाजोत्सवशालिनाम् ।
रक्षसां चैव संतापमनर्थं चाहरिष्यसि ॥ ३-३६-२०॥
krīḍā ratividhijñānāṃ samājotsavaśālinām |
rakṣasāṃ caiva saṃtāpamanarthaṃ cāhariṣyasi || 3-36-20||

RMY 3-36-21

हर्म्यप्रासादसंबाधां नानारत्नविभूषिताम् ।
द्रक्ष्यसि त्वं पुरीं लङ्कां विनष्टां मैथिलीकृते ॥ ३-३६-२१॥
harmyaprāsādasaṃbādhāṃ nānāratnavibhūṣitām |
drakṣyasi tvaṃ purīṃ laṅkāṃ vinaṣṭāṃ maithilīkṛte || 3-36-21||

RMY 3-36-22

अकुर्वन्तोऽपि पापानि शुचयः पापसंश्रयात् ।
परपापैर्विनश्यन्ति मत्स्या नागह्रदे यथा ॥ ३-३६-२२॥
akurvanto'pi pāpāni śucayaḥ pāpasaṃśrayāt |
parapāpairvinaśyanti matsyā nāgahrade yathā || 3-36-22||

RMY 3-36-23

दिव्यचन्दनदिग्धाङ्गान्दिव्याभरणभूषितान् ।
द्रक्ष्यस्यभिहतान्भूमौ तव दोषात्तु राक्षसान् ॥ ३-३६-२३॥
divyacandanadigdhāṅgāndivyābharaṇabhūṣitān |
drakṣyasyabhihatānbhūmau tava doṣāttu rākṣasān || 3-36-23||

RMY 3-36-24

हृतदारान्सदारांश्च दशविद्रवतो दिशः ।
हतशेषानशरणान्द्रक्ष्यसि त्वं निशाचरान् ॥ ३-३६-२४॥
hṛtadārānsadārāṃśca daśavidravato diśaḥ |
hataśeṣānaśaraṇāndrakṣyasi tvaṃ niśācarān || 3-36-24||

RMY 3-36-25

शरजालपरिक्षिप्तामग्निज्वालासमावृताम् ।
प्रदग्धभवनां लङ्कां द्रक्ष्यसि त्वमसंशयम् ॥ ३-३६-२५॥
śarajālaparikṣiptāmagnijvālāsamāvṛtām |
pradagdhabhavanāṃ laṅkāṃ drakṣyasi tvamasaṃśayam || 3-36-25||

RMY 3-36-26

प्रमदानां सहस्राणि तव राजन्परिग्रहः ।
भव स्वदारनिरतः स्वकुलं रक्षराक्षस ॥ ३-३६-२६॥
pramadānāṃ sahasrāṇi tava rājanparigrahaḥ |
bhava svadāranirataḥ svakulaṃ rakṣarākṣasa || 3-36-26||

RMY 3-36-27

मानं वृद्धिं च राज्यं च जीवितं चेष्टमात्मनः ।
यदीच्छसि चिरं भोक्तुं मा कृथा राम विप्रियम् ॥ ३-३६-२७॥
mānaṃ vṛddhiṃ ca rājyaṃ ca jīvitaṃ ceṣṭamātmanaḥ |
yadīcchasi ciraṃ bhoktuṃ mā kṛthā rāma vipriyam || 3-36-27||

RMY 3-36-28

निवार्यमाणः सुहृदा मया भृशं प्रसह्य सीतां यदि धर्षयिष्यसि ।
गमिष्यसि क्षीणबलः सबान्धवो यमक्षयं रामशरात्तजीवितः ॥ ३-३६-२८॥
nivāryamāṇaḥ suhṛdā mayā bhṛśaṃ prasahya sītāṃ yadi dharṣayiṣyasi |
gamiṣyasi kṣīṇabalaḥ sabāndhavo yamakṣayaṃ rāmaśarāttajīvitaḥ || 3-36-28||

Sarga: 37/71 (20)

RMY 3-37-1

एवमस्मि तदा मुक्तः कथंचित्तेन संयुगे ।
इदानीमपि यद्वृत्तं तच्छृणुष्व यदुत्तरम् ॥ ३-३७-१॥
evamasmi tadā muktaḥ kathaṃcittena saṃyuge |
idānīmapi yadvṛttaṃ tacchṛṇuṣva yaduttaram || 3-37-1||

RMY 3-37-2

राक्षसाभ्यामहं द्वाभ्यामनिर्विण्णस्तथा कृतः ।
सहितो मृगरूपाभ्यां प्रविष्टो दण्डकावनम् ॥ ३-३७-२॥
rākṣasābhyāmahaṃ dvābhyāmanirviṇṇastathā kṛtaḥ |
sahito mṛgarūpābhyāṃ praviṣṭo daṇḍakāvanam || 3-37-2||

RMY 3-37-3

दीप्तजिह्वो महाकायस्तीक्ष्णशृण्गो महाबलः ।
व्यचरन्दण्डकारण्यं मांसभक्षो महामृगः ॥ ३-३७-३॥
dīptajihvo mahākāyastīkṣṇaśṛṇgo mahābalaḥ |
vyacarandaṇḍakāraṇyaṃ māṃsabhakṣo mahāmṛgaḥ || 3-37-3||

RMY 3-37-4

अग्निहोत्रेषु तीर्थेषु चैत्यवृक्षेषु रावण ।
अत्यन्तघोरो व्यचरंस्तापसांस्तान्प्रधर्षयन् ॥ ३-३७-४॥
agnihotreṣu tīrtheṣu caityavṛkṣeṣu rāvaṇa |
atyantaghoro vyacaraṃstāpasāṃstānpradharṣayan || 3-37-4||

RMY 3-37-5

निहत्य दण्डकारण्ये तापसान्धर्मचारिणः ।
रुधिराणि पिबंस्तेषां तथा मांसानि भक्षयन् ॥ ३-३७-५॥
nihatya daṇḍakāraṇye tāpasāndharmacāriṇaḥ |
rudhirāṇi pibaṃsteṣāṃ tathā māṃsāni bhakṣayan || 3-37-5||

RMY 3-37-6

ऋषिमांसाशनः क्रूरस्त्रासयन्वनगोचरान् ।
तदा रुधिरमत्तोऽहं व्यचरं दण्डकावनम् ॥ ३-३७-६॥
ṛṣimāṃsāśanaḥ krūrastrāsayanvanagocarān |
tadā rudhiramatto'haṃ vyacaraṃ daṇḍakāvanam || 3-37-6||

RMY 3-37-7

तदाहं दण्डकारण्ये विचरन्धर्मदूषकः ।
आसादयं तदा रामं तापसं धर्ममाश्रितम् ॥ ३-३७-७॥
tadāhaṃ daṇḍakāraṇye vicarandharmadūṣakaḥ |
āsādayaṃ tadā rāmaṃ tāpasaṃ dharmamāśritam || 3-37-7||

RMY 3-37-8

वैदेहीं च महाभागां लक्ष्मणं च महारथम् ।
तापसं नियताहारं सर्वभूतहिते रतम् ॥ ३-३७-८॥
vaidehīṃ ca mahābhāgāṃ lakṣmaṇaṃ ca mahāratham |
tāpasaṃ niyatāhāraṃ sarvabhūtahite ratam || 3-37-8||

RMY 3-37-9

सोऽहं वनगतं रामं परिभूय महाबलम् ।
तापसोऽयमिति ज्ञात्वा पूर्ववैरमनुस्मरन् ॥ ३-३७-९॥
so'haṃ vanagataṃ rāmaṃ paribhūya mahābalam |
tāpaso'yamiti jñātvā pūrvavairamanusmaran || 3-37-9||

RMY 3-37-10

अभ्यधावं सुसंक्रुद्धस्तीक्ष्णशृङ्गो मृगाकृतिः ।
जिघांसुरकृतप्रज्ञस्तं प्रहारमनुस्मरन् ॥ ३-३७-१०॥
abhyadhāvaṃ susaṃkruddhastīkṣṇaśṛṅgo mṛgākṛtiḥ |
jighāṃsurakṛtaprajñastaṃ prahāramanusmaran || 3-37-10||

RMY 3-37-11

तेन मुक्तास्त्रयो बाणाः शिताः शत्रुनिबर्हणाः ।
विकृष्य बलवच्चापं सुपर्णानिलतुल्यगाः ॥ ३-३७-११॥
tena muktāstrayo bāṇāḥ śitāḥ śatrunibarhaṇāḥ |
vikṛṣya balavaccāpaṃ suparṇānilatulyagāḥ || 3-37-11||

RMY 3-37-12

ते बाणा वज्रसंकाशाः सुघोरा रक्तभोजनाः ।
आजग्मुः सहिताः सर्वे त्रयः संनतपर्वणः ॥ ३-३७-१२॥
te bāṇā vajrasaṃkāśāḥ sughorā raktabhojanāḥ |
ājagmuḥ sahitāḥ sarve trayaḥ saṃnataparvaṇaḥ || 3-37-12||

RMY 3-37-13

पराक्रमज्ञो रामस्य शठो दृष्टभयः पुरा ।
समुत्क्रान्तस्ततो मुक्तस्तावुभौ राक्षसौ हतौ ॥ ३-३७-१३॥
parākramajño rāmasya śaṭho dṛṣṭabhayaḥ purā |
samutkrāntastato muktastāvubhau rākṣasau hatau || 3-37-13||

RMY 3-37-14

शरेण मुक्तो रामस्य कथंचित्प्राप्य जीवितम् ।
इह प्रव्राजितो युक्तस्तापसोऽहं समाहितः ॥ ३-३७-१४॥
śareṇa mukto rāmasya kathaṃcitprāpya jīvitam |
iha pravrājito yuktastāpaso'haṃ samāhitaḥ || 3-37-14||

RMY 3-37-15

वृक्षे वृक्षे हि पश्यामि चीरकृष्णाजिनाम्बरम् ।
गृहीतधनुषं रामं पाशहस्तमिवान्तकम् ॥ ३-३७-१५॥
vṛkṣe vṛkṣe hi paśyāmi cīrakṛṣṇājināmbaram |
gṛhītadhanuṣaṃ rāmaṃ pāśahastamivāntakam || 3-37-15||

RMY 3-37-16

अपि रामसहस्राणि भीतः पश्यामि रावण ।
रामभूतमिदं सर्वमरण्यं प्रतिभाति मे ॥ ३-३७-१६॥
api rāmasahasrāṇi bhītaḥ paśyāmi rāvaṇa |
rāmabhūtamidaṃ sarvamaraṇyaṃ pratibhāti me || 3-37-16||

RMY 3-37-17

राममेव हि पश्यामि रहिते राक्षसेश्वर ।
दृष्ट्वा स्वप्नगतं राममुद्भ्रमामि विचेतनः ॥ ३-३७-१७॥
rāmameva hi paśyāmi rahite rākṣaseśvara |
dṛṣṭvā svapnagataṃ rāmamudbhramāmi vicetanaḥ || 3-37-17||

RMY 3-37-18

रकारादीनि नामानि रामत्रस्तस्य रावण ।
रत्नानि च रथाश्चैव त्रासं संजनयन्ति मे ॥ ३-३७-१८॥
rakārādīni nāmāni rāmatrastasya rāvaṇa |
ratnāni ca rathāścaiva trāsaṃ saṃjanayanti me || 3-37-18||

RMY 3-37-19

अहं तस्य प्रभावज्ञो न युद्धं तेन ते क्षमम् ।
रणे रामेण युध्यस्व क्षमां वा कुरु राक्षस ।
न ते रामकथा कार्या यदि मां द्रष्टुमिच्छसि ॥ ३-३७-१९॥
ahaṃ tasya prabhāvajño na yuddhaṃ tena te kṣamam |
raṇe rāmeṇa yudhyasva kṣamāṃ vā kuru rākṣasa |
na te rāmakathā kāryā yadi māṃ draṣṭumicchasi || 3-37-19||

RMY 3-37-20

इदं वचो बन्धुहितार्थिना मया यथोच्यमानं यदि नाभिपत्स्यसे ।
सबान्धवस्त्यक्ष्यसि जीवितं रणे हतोऽद्य रामेण शरैरजिह्मगैः ॥ ३-३७-२०॥
idaṃ vaco bandhuhitārthinā mayā yathocyamānaṃ yadi nābhipatsyase |
sabāndhavastyakṣyasi jīvitaṃ raṇe hato'dya rāmeṇa śarairajihmagaiḥ || 3-37-20||

Sarga: 38/71 (21)

RMY 3-38-1

मारीचेन तु तद्वाक्यं क्षमं युक्तं च रावणः ।
उक्तो न प्रतिजग्राह मर्तुकाम इवौषधम् ॥ ३-३८-१॥
mārīcena tu tadvākyaṃ kṣamaṃ yuktaṃ ca rāvaṇaḥ |
ukto na pratijagrāha martukāma ivauṣadham || 3-38-1||

RMY 3-38-2

तं पथ्यहितवक्तारं मारीचं राक्षसाधिपः ।
अब्रवीत्परुषं वाक्यमयुक्तं कालचोदितः ॥ ३-३८-२॥
taṃ pathyahitavaktāraṃ mārīcaṃ rākṣasādhipaḥ |
abravītparuṣaṃ vākyamayuktaṃ kālacoditaḥ || 3-38-2||

RMY 3-38-3

यत्किलैतदयुक्तार्थं मारीच मयि कथ्यते ।
वाक्यं निष्फलमत्यर्थं बीजमुप्तमिवोषरे ॥ ३-३८-३॥
yatkilaitadayuktārthaṃ mārīca mayi kathyate |
vākyaṃ niṣphalamatyarthaṃ bījamuptamivoṣare || 3-38-3||

RMY 3-38-4

त्वद्वाक्यैर्न तु मां शक्यं भेत्तुं रामस्य संयुगे ।
पापशीलस्य मूर्खस्य मानुषस्य विशेषतः ॥ ३-३८-४॥
tvadvākyairna tu māṃ śakyaṃ bhettuṃ rāmasya saṃyuge |
pāpaśīlasya mūrkhasya mānuṣasya viśeṣataḥ || 3-38-4||

RMY 3-38-5

यस्त्यक्त्वा सुहृदो राज्यं मातरं पितरं तथा ।
स्त्रीवाक्यं प्राकृतं श्रुत्वा वनमेकपदे गतः ॥ ३-३८-५॥
yastyaktvā suhṛdo rājyaṃ mātaraṃ pitaraṃ tathā |
strīvākyaṃ prākṛtaṃ śrutvā vanamekapade gataḥ || 3-38-5||

RMY 3-38-6

अवश्यं तु मया तस्य संयुगे खरघातिनः ।
प्राणैः प्रियतरा सीता हर्तव्या तव संनिधौ ॥ ३-३८-६॥
avaśyaṃ tu mayā tasya saṃyuge kharaghātinaḥ |
prāṇaiḥ priyatarā sītā hartavyā tava saṃnidhau || 3-38-6||

RMY 3-38-7

एवं मे निश्चिता बुद्धिर्हृदि मारीच वर्तते ।
न व्यावर्तयितुं शक्या सेन्द्रैरपि सुरासुरैः ॥ ३-३८-७॥
evaṃ me niścitā buddhirhṛdi mārīca vartate |
na vyāvartayituṃ śakyā sendrairapi surāsuraiḥ || 3-38-7||

RMY 3-38-8

दोषं गुणं वा संपृष्टस्त्वमेवं वक्तुमर्हसि ।
अपायं वाप्युपायं वा कार्यस्यास्य विनिश्चये ॥ ३-३८-८॥
doṣaṃ guṇaṃ vā saṃpṛṣṭastvamevaṃ vaktumarhasi |
apāyaṃ vāpyupāyaṃ vā kāryasyāsya viniścaye || 3-38-8||

RMY 3-38-9

संपृष्टेन तु वक्तव्यं सचिवेन विपश्चिता ।
उद्यताञ्जलिना राज्ञो य इच्छेद्भूतिमात्मनः ॥ ३-३८-९॥
saṃpṛṣṭena tu vaktavyaṃ sacivena vipaścitā |
udyatāñjalinā rājño ya icchedbhūtimātmanaḥ || 3-38-9||

RMY 3-38-10

वाक्यमप्रतिकूलं तु मृदुपूर्वं शुभं हितम् ।
उपचारेण युक्तं च वक्तव्यो वसुधाधिपः ॥ ३-३८-१०॥
vākyamapratikūlaṃ tu mṛdupūrvaṃ śubhaṃ hitam |
upacāreṇa yuktaṃ ca vaktavyo vasudhādhipaḥ || 3-38-10||

RMY 3-38-11

सावमर्दं तु यद्वाक्यं मारीच हितमुच्यते ।
नाभिनन्दति तद्राजा मानार्हो मानवर्जितम् ॥ ३-३८-११॥
sāvamardaṃ tu yadvākyaṃ mārīca hitamucyate |
nābhinandati tadrājā mānārho mānavarjitam || 3-38-11||

RMY 3-38-12

पञ्चरूपाणि राजानो धारयन्त्यमितौजसः ।
अग्नेरिन्द्रस्य सोमस्य यमस्य वरुणस्य च ।
औष्ण्यं तथा विक्रमं च सौम्यं दण्डं प्रसन्नताम् ॥ ३-३८-१२॥
pañcarūpāṇi rājāno dhārayantyamitaujasaḥ |
agnerindrasya somasya yamasya varuṇasya ca |
auṣṇyaṃ tathā vikramaṃ ca saumyaṃ daṇḍaṃ prasannatām || 3-38-12||

RMY 3-38-13

तस्मात्सर्वास्ववस्थासु मान्याः पूज्याश्च पार्थिवाः ।
त्वं तु धर्ममविज्ञाय केवलं मोहमास्थितः ॥ ३-३८-१३॥
tasmātsarvāsvavasthāsu mānyāḥ pūjyāśca pārthivāḥ |
tvaṃ tu dharmamavijñāya kevalaṃ mohamāsthitaḥ || 3-38-13||

RMY 3-38-14

अभ्यागतं मां दौरात्म्यात्परुषं वदसीदृशम् ।
गुणदोषौ न पृच्छामि क्षमं चात्मनि राक्षस ।
अस्मिंस्तु स भवान्कृत्ये साहाय्यं कर्तुमर्हति ॥ ३-३८-१४॥
abhyāgataṃ māṃ daurātmyātparuṣaṃ vadasīdṛśam |
guṇadoṣau na pṛcchāmi kṣamaṃ cātmani rākṣasa |
asmiṃstu sa bhavānkṛtye sāhāyyaṃ kartumarhati || 3-38-14||

RMY 3-38-15

सौवर्णस्त्वं मृगो भूत्वा चित्रो रजतबिन्दुभिः ।
प्रलोभयित्वा वैदेहीं यथेष्टं गन्तुमर्हसि ॥ ३-३८-१५॥
sauvarṇastvaṃ mṛgo bhūtvā citro rajatabindubhiḥ |
pralobhayitvā vaidehīṃ yatheṣṭaṃ gantumarhasi || 3-38-15||

RMY 3-38-16

त्वां तु मायामृगं दृष्ट्वा काञ्चनं जातविस्मया ।
आनयैनमिति क्षिप्रं रामं वक्ष्यति मैथिली ॥ ३-३८-१६॥
tvāṃ tu māyāmṛgaṃ dṛṣṭvā kāñcanaṃ jātavismayā |
ānayainamiti kṣipraṃ rāmaṃ vakṣyati maithilī || 3-38-16||

RMY 3-38-17

अपक्रान्ते च काकुत्स्थे लक्ष्मणे च यथासुखम् ।
आनयिष्यामि वैदेहीं सहस्राक्षः शचीमिव ॥ ३-३८-१७॥
apakrānte ca kākutsthe lakṣmaṇe ca yathāsukham |
ānayiṣyāmi vaidehīṃ sahasrākṣaḥ śacīmiva || 3-38-17||

RMY 3-38-18

एवं कृत्वा त्विदं कार्यं यथेष्टं गच्छ राक्षस ।
राज्यस्यार्धं प्रदास्यामि मारीच तव सुव्रत ॥ ३-३८-१८॥
evaṃ kṛtvā tvidaṃ kāryaṃ yatheṣṭaṃ gaccha rākṣasa |
rājyasyārdhaṃ pradāsyāmi mārīca tava suvrata || 3-38-18||

RMY 3-38-19

गच्छ सौम्य शिवं मार्गं कार्यस्यास्य विवृद्धये ।
प्राप्य सीतामयुद्धेन वञ्चयित्वा तु राघवम् ।
लङ्कां प्रति गमिष्यामि कृतकार्यः सह त्वया ॥ ३-३८-१९॥
gaccha saumya śivaṃ mārgaṃ kāryasyāsya vivṛddhaye |
prāpya sītāmayuddhena vañcayitvā tu rāghavam |
laṅkāṃ prati gamiṣyāmi kṛtakāryaḥ saha tvayā || 3-38-19||

RMY 3-38-20

एतत्कार्यमवश्यं मे बलादपि करिष्यसि ।
राज्ञो हि प्रतिकूलस्थो न जातु सुखमेधते ॥ ३-३८-२०॥
etatkāryamavaśyaṃ me balādapi kariṣyasi |
rājño hi pratikūlastho na jātu sukhamedhate || 3-38-20||

RMY 3-38-21

आसाद्य तं जीवितसंशयस्ते मृत्युर्ध्रुवो ह्यद्य मया विरुध्य ।
एतद्यथावत्परिगृह्य बुद्ध्या यदत्र पथ्यं कुरु तत्तथा त्वम् ॥ ३-३८-२१॥
āsādya taṃ jīvitasaṃśayaste mṛtyurdhruvo hyadya mayā virudhya |
etadyathāvatparigṛhya buddhyā yadatra pathyaṃ kuru tattathā tvam || 3-38-21||

Sarga: 39/71 (20)

RMY 3-39-1

आज्ञप्तो राजवद्वाक्यं प्रतिकूलं निशाचरः ।
अब्रवीत्परुषं वाक्यं मारीचो राक्षसाधिपम् ॥ ३-३९-१॥
ājñapto rājavadvākyaṃ pratikūlaṃ niśācaraḥ |
abravītparuṣaṃ vākyaṃ mārīco rākṣasādhipam || 3-39-1||

RMY 3-39-2

केनायमुपदिष्टस्ते विनाशः पापकर्मणा ।
सपुत्रस्य सराष्ट्रस्य सामात्यस्य निशाचर ॥ ३-३९-२॥
kenāyamupadiṣṭaste vināśaḥ pāpakarmaṇā |
saputrasya sarāṣṭrasya sāmātyasya niśācara || 3-39-2||

RMY 3-39-3

कस्त्वया सुखिना राजन्नाभिनन्दति पापकृत् ।
केनेदमुपदिष्टं ते मृत्युद्वारमुपायतः ॥ ३-३९-३॥
kastvayā sukhinā rājannābhinandati pāpakṛt |
kenedamupadiṣṭaṃ te mṛtyudvāramupāyataḥ || 3-39-3||

RMY 3-39-4

शत्रवस्तव सुव्यक्तं हीनवीर्या निशाचर ।
इच्छन्ति त्वां विनश्यन्तमुपरुद्धं बलीयसा ॥ ३-३९-४॥
śatravastava suvyaktaṃ hīnavīryā niśācara |
icchanti tvāṃ vinaśyantamuparuddhaṃ balīyasā || 3-39-4||

RMY 3-39-5

केनेदमुपदिष्टं ते क्षुद्रेणाहितवादिना ।
यस्त्वामिच्छति नश्यन्तं स्वकृतेन निशाचर ॥ ३-३९-५॥
kenedamupadiṣṭaṃ te kṣudreṇāhitavādinā |
yastvāmicchati naśyantaṃ svakṛtena niśācara || 3-39-5||

RMY 3-39-6

वध्याः खलु न हन्यन्ते सचिवास्तव रावण ।
ये त्वामुत्पथमारूढं न निगृह्णन्ति सर्वशः ॥ ३-३९-६॥
vadhyāḥ khalu na hanyante sacivāstava rāvaṇa |
ye tvāmutpathamārūḍhaṃ na nigṛhṇanti sarvaśaḥ || 3-39-6||

RMY 3-39-7

अमात्यैः कामवृत्तो हि राजा कापथमाश्रितः ।
निग्राह्यः सर्वथा सद्भिर्न निग्राह्यो निगृह्यसे ॥ ३-३९-७॥
amātyaiḥ kāmavṛtto hi rājā kāpathamāśritaḥ |
nigrāhyaḥ sarvathā sadbhirna nigrāhyo nigṛhyase || 3-39-7||

RMY 3-39-8

धर्ममर्थं च कामं च यशश्च जयतां वर ।
स्वामिप्रसादात्सचिवाः प्राप्नुवन्ति निशाचर ॥ ३-३९-८॥
dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca yaśaśca jayatāṃ vara |
svāmiprasādātsacivāḥ prāpnuvanti niśācara || 3-39-8||

RMY 3-39-9

विपर्यये तु तत्सर्वं व्यर्थं भवति रावण ।
व्यसनं स्वामिवैगुण्यात्प्राप्नुवन्तीतरे जनाः ॥ ३-३९-९॥
viparyaye tu tatsarvaṃ vyarthaṃ bhavati rāvaṇa |
vyasanaṃ svāmivaiguṇyātprāpnuvantītare janāḥ || 3-39-9||

RMY 3-39-10

राजमूलो हि धर्मश्च जयश्च जयतां वर ।
तस्मात्सर्वास्ववस्थासु रक्षितव्यो नराधिपः ॥ ३-३९-१०॥
rājamūlo hi dharmaśca jayaśca jayatāṃ vara |
tasmātsarvāsvavasthāsu rakṣitavyo narādhipaḥ || 3-39-10||

RMY 3-39-11

राज्यं पालयितुं शक्यं न तीक्ष्णेन निशाचर ।
न चापि प्रतिकूलेन नाविनीतेन राक्षस ॥ ३-३९-११॥
rājyaṃ pālayituṃ śakyaṃ na tīkṣṇena niśācara |
na cāpi pratikūlena nāvinītena rākṣasa || 3-39-11||

RMY 3-39-12

ये तीक्ष्णमन्त्राः सचिवा भज्यन्ते सह तेन वै ।
विषमेषु रथाः शीघ्रं मन्दसारथयो यथा ॥ ३-३९-१२॥
ye tīkṣṇamantrāḥ sacivā bhajyante saha tena vai |
viṣameṣu rathāḥ śīghraṃ mandasārathayo yathā || 3-39-12||

RMY 3-39-13

बहवः साधवो लोके युक्तधर्ममनुष्ठिताः ।
परेषामपराधेन विनष्टाः सपरिच्छदाः ॥ ३-३९-१३॥
bahavaḥ sādhavo loke yuktadharmamanuṣṭhitāḥ |
pareṣāmaparādhena vinaṣṭāḥ saparicchadāḥ || 3-39-13||

RMY 3-39-14

स्वामिना प्रतिकूलेन प्रजास्तीक्ष्णेन रावण ।
रक्ष्यमाणा न वर्धन्ते मेषा गोमायुना यथा ॥ ३-३९-१४॥
svāminā pratikūlena prajāstīkṣṇena rāvaṇa |
rakṣyamāṇā na vardhante meṣā gomāyunā yathā || 3-39-14||

RMY 3-39-15

अवश्यं विनशिष्यन्ति सर्वे रावण राक्षसाः ।
येषां त्वं कर्कशो राजा दुर्बुद्धिरजितेन्द्रियः ॥ ३-३९-१५॥
avaśyaṃ vinaśiṣyanti sarve rāvaṇa rākṣasāḥ |
yeṣāṃ tvaṃ karkaśo rājā durbuddhirajitendriyaḥ || 3-39-15||

RMY 3-39-16

तदिदं काकतालीयं घोरमासादितं त्वया ।
अत्र किं शोभनं यत्त्वं ससैन्यो विनशिष्यसि ॥ ३-३९-१६॥
tadidaṃ kākatālīyaṃ ghoramāsāditaṃ tvayā |
atra kiṃ śobhanaṃ yattvaṃ sasainyo vinaśiṣyasi || 3-39-16||

RMY 3-39-17

मां निहत्य तु रामोऽसौ नचिरात्त्वां वधिष्यति ।
अनेन कृतकृत्योऽस्मि म्रिये यदरिणा हतः ॥ ३-३९-१७॥
māṃ nihatya tu rāmo'sau nacirāttvāṃ vadhiṣyati |
anena kṛtakṛtyo'smi mriye yadariṇā hataḥ || 3-39-17||

RMY 3-39-18

दर्शनादेव रामस्य हतं मामुपधारय ।
आत्मानं च हतं विद्धि हृत्वा सीतां सबान्धवम् ॥ ३-३९-१८॥
darśanādeva rāmasya hataṃ māmupadhāraya |
ātmānaṃ ca hataṃ viddhi hṛtvā sītāṃ sabāndhavam || 3-39-18||

RMY 3-39-19

आनयिष्यसि चेत्सीतामाश्रमात्सहितो मया ।
नैव त्वमसि नैवाहं नैव लङ्का न राक्षसाः ॥ ३-३९-१९॥
ānayiṣyasi cetsītāmāśramātsahito mayā |
naiva tvamasi naivāhaṃ naiva laṅkā na rākṣasāḥ || 3-39-19||

RMY 3-39-20

निवार्यमाणस्तु मया हितैषिणा न मृष्यसे वाक्यमिदं निशाचर ।
परेतकल्पा हि गतायुषो नरा हितं न गृह्णन्ति सुहृद्भिरीरितम् ॥ ३-३९-२०॥
nivāryamāṇastu mayā hitaiṣiṇā na mṛṣyase vākyamidaṃ niśācara |
paretakalpā hi gatāyuṣo narā hitaṃ na gṛhṇanti suhṛdbhirīritam || 3-39-20||

Sarga: 40/71 (32)

RMY 3-40-1

एवमुक्त्वा तु परुषं मारीचो रावणं ततः ।
गच्छावेत्यब्रवीद्दीनो भयाद्रात्रिंचरप्रभोः ॥ ३-४०-१॥
evamuktvā tu paruṣaṃ mārīco rāvaṇaṃ tataḥ |
gacchāvetyabravīddīno bhayādrātriṃcaraprabhoḥ || 3-40-1||

RMY 3-40-2

दृष्टश्चाहं पुनस्तेन शरचापासिधारिणा ।
मद्वधोद्यतशस्त्रेण विनष्टं जीवितं च मे ॥ ३-४०-२॥
dṛṣṭaścāhaṃ punastena śaracāpāsidhāriṇā |
madvadhodyataśastreṇa vinaṣṭaṃ jīvitaṃ ca me || 3-40-2||

RMY 3-40-3

किं तु कर्तुं मया शक्यमेवं त्वयि दुरात्मनि ।
एष गच्छाम्यहं तात स्वस्ति तेऽस्तु निशाचर ॥ ३-४०-३॥
kiṃ tu kartuṃ mayā śakyamevaṃ tvayi durātmani |
eṣa gacchāmyahaṃ tāta svasti te'stu niśācara || 3-40-3||

RMY 3-40-4

प्रहृष्टस्त्वभवत्तेन वचनेन स राक्षसः ।
परिष्वज्य सुसंश्लिष्टमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ३-४०-४॥
prahṛṣṭastvabhavattena vacanena sa rākṣasaḥ |
pariṣvajya susaṃśliṣṭamidaṃ vacanamabravīt || 3-40-4||

RMY 3-40-5

एतच्छौण्डीर्ययुक्तं ते मच्छन्दादिव भाषितम् ।
इदानीमसि मारीचः पूर्वमन्यो निशाचरः ॥ ३-४०-५॥
etacchauṇḍīryayuktaṃ te macchandādiva bhāṣitam |
idānīmasi mārīcaḥ pūrvamanyo niśācaraḥ || 3-40-5||

RMY 3-40-6

आरुह्यतामयं शीघ्रं खगो रत्नविभूषितः ।
मया सह रथो युक्तः पिशाचवदनैः खरैः ॥ ३-४०-६॥
āruhyatāmayaṃ śīghraṃ khago ratnavibhūṣitaḥ |
mayā saha ratho yuktaḥ piśācavadanaiḥ kharaiḥ || 3-40-6||

RMY 3-40-7

ततो रावणमारीचौ विमानमिव तं रथम् ।
आरुह्य ययतुः शीघ्रं तस्मादाश्रममण्डलात् ॥ ३-४०-७॥
tato rāvaṇamārīcau vimānamiva taṃ ratham |
āruhya yayatuḥ śīghraṃ tasmādāśramamaṇḍalāt || 3-40-7||

RMY 3-40-8

तथैव तत्र पश्यन्तौ पत्तनानि वनानि च ।
गिरींश्च सरितः सर्वा राष्ट्राणि नगराणि च ॥ ३-४०-८॥
tathaiva tatra paśyantau pattanāni vanāni ca |
girīṃśca saritaḥ sarvā rāṣṭrāṇi nagarāṇi ca || 3-40-8||

RMY 3-40-9

समेत्य दण्डकारण्यं राघवस्याश्रमं ततः ।
ददर्श सहमरीचो रावणो राक्षसाधिपः ॥ ३-४०-९॥
sametya daṇḍakāraṇyaṃ rāghavasyāśramaṃ tataḥ |
dadarśa sahamarīco rāvaṇo rākṣasādhipaḥ || 3-40-9||

RMY 3-40-10

अवतीर्य रथात्तस्मात्ततः काञ्चनभूषणात् ।
हस्ते गृहीत्वा मारीचं रावणो वाक्यमब्रवीत् ॥ ३-४०-१०॥
avatīrya rathāttasmāttataḥ kāñcanabhūṣaṇāt |
haste gṛhītvā mārīcaṃ rāvaṇo vākyamabravīt || 3-40-10||

RMY 3-40-11

एतद्रामाश्रमपदं दृश्यते कदलीवृतम् ।
क्रियतां तत्सखे शीघ्रं यदर्थं वयमागताः ॥ ३-४०-११॥
etadrāmāśramapadaṃ dṛśyate kadalīvṛtam |
kriyatāṃ tatsakhe śīghraṃ yadarthaṃ vayamāgatāḥ || 3-40-11||

RMY 3-40-12

स रावणवचः श्रुत्वा मारीचो राक्षसस्तदा ।
मृगो भूत्वाश्रमद्वारि रामस्य विचचार ह ॥ ३-४०-१२॥
sa rāvaṇavacaḥ śrutvā mārīco rākṣasastadā |
mṛgo bhūtvāśramadvāri rāmasya vicacāra ha || 3-40-12||

RMY 3-40-13

मणिप्रवरशृङ्गाग्रः सितासितमुखाकृतिः ।
रक्तपद्मोत्पलमुख इन्द्रनीलोत्पलश्रवाः ॥ ३-४०-१३॥
maṇipravaraśṛṅgāgraḥ sitāsitamukhākṛtiḥ |
raktapadmotpalamukha indranīlotpalaśravāḥ || 3-40-13||

RMY 3-40-14

किंचिदभ्युन्नत ग्रीव इन्द्रनीलनिभोदरः ।
मधूकनिभपार्श्वश्च कञ्जकिञ्जल्कसंनिभः ॥ ३-४०-१४॥
kiṃcidabhyunnata grīva indranīlanibhodaraḥ |
madhūkanibhapārśvaśca kañjakiñjalkasaṃnibhaḥ || 3-40-14||

RMY 3-40-15

वैदूर्यसंकाशखुरस्तनुजङ्घः सुसंहतः ।
इन्द्रायुधसवर्णेन पुच्छेनोर्ध्वं विराजितः ॥ ३-४०-१५॥
vaidūryasaṃkāśakhurastanujaṅghaḥ susaṃhataḥ |
indrāyudhasavarṇena pucchenordhvaṃ virājitaḥ || 3-40-15||

RMY 3-40-16

मनोहरस्निग्धवर्णो रत्नैर्नानाविधैर्वृतः ।
क्षणेन राक्षसो जातो मृगः परमशोभनः ॥ ३-४०-१६॥
manoharasnigdhavarṇo ratnairnānāvidhairvṛtaḥ |
kṣaṇena rākṣaso jāto mṛgaḥ paramaśobhanaḥ || 3-40-16||

RMY 3-40-17

वनं प्रज्वलयन्रम्यं रामाश्रमपदं च तत् ।
मनोहरं दर्शनीयं रूपं कृत्वा स राक्षसः ॥ ३-४०-१७॥
vanaṃ prajvalayanramyaṃ rāmāśramapadaṃ ca tat |
manoharaṃ darśanīyaṃ rūpaṃ kṛtvā sa rākṣasaḥ || 3-40-17||

RMY 3-40-18

प्रलोभनार्थं वैदेह्या नानाधातुविचित्रितम् ।
विचरन्गच्छते सम्यक्शाद्वलानि समन्ततः ॥ ३-४०-१८॥
pralobhanārthaṃ vaidehyā nānādhātuvicitritam |
vicarangacchate samyakśādvalāni samantataḥ || 3-40-18||

RMY 3-40-19

रूप्यबिन्दुशतैश्चित्रो भूत्वा च प्रियदर्शनः ।
विटपीनां किसलयान्भङ्क्त्वादन्विचचार ह ॥ ३-४०-१९॥
rūpyabinduśataiścitro bhūtvā ca priyadarśanaḥ |
viṭapīnāṃ kisalayānbhaṅktvādanvicacāra ha || 3-40-19||

RMY 3-40-20

कदलीगृहकं गत्वा कर्णिकारानितस्ततः ।
समाश्रयन्मन्दगतिः सीतासंदर्शनं तदा ॥ ३-४०-२०॥
kadalīgṛhakaṃ gatvā karṇikārānitastataḥ |
samāśrayanmandagatiḥ sītāsaṃdarśanaṃ tadā || 3-40-20||

RMY 3-40-21

राजीवचित्रपृष्ठः स विरराज महामृगः ।
रामाश्रमपदाभ्याशे विचचार यथासुखम् ॥ ३-४०-२१॥
rājīvacitrapṛṣṭhaḥ sa virarāja mahāmṛgaḥ |
rāmāśramapadābhyāśe vicacāra yathāsukham || 3-40-21||

RMY 3-40-22

पुनर्गत्वा निवृत्तश्च विचचार मृगोत्तमः ।
गत्वा मुहूर्तं त्वरया पुनः प्रतिनिवर्तते ॥ ३-४०-२२॥
punargatvā nivṛttaśca vicacāra mṛgottamaḥ |
gatvā muhūrtaṃ tvarayā punaḥ pratinivartate || 3-40-22||

RMY 3-40-23

विक्रीडंश्च पुनर्भूमौ पुनरेव निषीदति ।
आश्रमद्वारमागम्य मृगयूथानि गच्छति ॥ ३-४०-२३॥
vikrīḍaṃśca punarbhūmau punareva niṣīdati |
āśramadvāramāgamya mṛgayūthāni gacchati || 3-40-23||

RMY 3-40-24

मृगयूथैरनुगतः पुनरेव निवर्तते ।
सीतादर्शनमाकाङ्क्षन्राक्षसो मृगतां गतः ॥ ३-४०-२४॥
mṛgayūthairanugataḥ punareva nivartate |
sītādarśanamākāṅkṣanrākṣaso mṛgatāṃ gataḥ || 3-40-24||

RMY 3-40-25

परिभ्रमति चित्राणि मण्डलानि विनिष्पतन् ।
समुद्वीक्ष्य च सर्वे तं मृगा येऽन्ये वनेचराः ॥ ३-४०-२५॥
paribhramati citrāṇi maṇḍalāni viniṣpatan |
samudvīkṣya ca sarve taṃ mṛgā ye'nye vanecarāḥ || 3-40-25||

RMY 3-40-26

उपगम्य समाघ्राय विद्रवन्ति दिशो दश ।
राक्षसः सोऽपि तान्वन्यान्मृगान्मृगवधे रतः ॥ ३-४०-२६॥
upagamya samāghrāya vidravanti diśo daśa |
rākṣasaḥ so'pi tānvanyānmṛgānmṛgavadhe rataḥ || 3-40-26||

RMY 3-40-27

प्रच्छादनार्थं भावस्य न भक्षयति संस्पृशन् ।
तस्मिन्नेव ततः काले वैदेही शुभलोचना ॥ ३-४०-२७॥
pracchādanārthaṃ bhāvasya na bhakṣayati saṃspṛśan |
tasminneva tataḥ kāle vaidehī śubhalocanā || 3-40-27||

RMY 3-40-28

कुसुमापचये व्यग्रा पादपानत्यवर्तत ।
कर्णिकारानशोकांश्च चूटांश्च मदिरेक्षणा ॥ ३-४०-२८॥
kusumāpacaye vyagrā pādapānatyavartata |
karṇikārānaśokāṃśca cūṭāṃśca madirekṣaṇā || 3-40-28||

RMY 3-40-29

कुसुमान्यपचिन्वन्ती चचार रुचिरानना ।
अनर्हारण्यवासस्य सा तं रत्नमयं मृगम् ।
मुक्तामणिविचित्राङ्गं ददर्श परमाङ्गना ॥ ३-४०-२९॥
kusumānyapacinvantī cacāra rucirānanā |
anarhāraṇyavāsasya sā taṃ ratnamayaṃ mṛgam |
muktāmaṇivicitrāṅgaṃ dadarśa paramāṅganā || 3-40-29||

RMY 3-40-30

तं वै रुचिरदण्तौष्ठं रूप्यधातुतनूरुहम् ।
विस्मयोत्फुल्लनयना सस्नेहं समुदैक्षत ॥ ३-४०-३०॥
taṃ vai ruciradaṇtauṣṭhaṃ rūpyadhātutanūruham |
vismayotphullanayanā sasnehaṃ samudaikṣata || 3-40-30||

RMY 3-40-31

स च तां रामदयितां पश्यन्मायामयो मृगः ।
विचचार ततस्तत्र दीपयन्निव तद्वनम् ॥ ३-४०-३१॥
sa ca tāṃ rāmadayitāṃ paśyanmāyāmayo mṛgaḥ |
vicacāra tatastatra dīpayanniva tadvanam || 3-40-31||

RMY 3-40-32

अदृष्टपूर्वं दृष्ट्वा तं नानारत्नमयं मृगम् ।
विस्मयं परमं सीता जगाम जनकात्मजा ॥ ३-४०-३२॥
adṛṣṭapūrvaṃ dṛṣṭvā taṃ nānāratnamayaṃ mṛgam |
vismayaṃ paramaṃ sītā jagāma janakātmajā || 3-40-32||

Sarga: 41/71 (49)

RMY 3-41-1

सा तं संप्रेक्ष्य सुश्रोणी कुसुमानि विचिन्वती ।
हेमराजतवर्णाभ्यां पार्श्वाभ्यामुपशोभितम् ॥ ३-४१-१॥
sā taṃ saṃprekṣya suśroṇī kusumāni vicinvatī |
hemarājatavarṇābhyāṃ pārśvābhyāmupaśobhitam || 3-41-1||

RMY 3-41-2

प्रहृष्टा चानवद्याङ्गी मृष्टहाटकवर्णिनी ।
भर्तारमपि चाक्रन्दल्लक्ष्मणं चैव सायुधम् ॥ ३-४१-२॥
prahṛṣṭā cānavadyāṅgī mṛṣṭahāṭakavarṇinī |
bhartāramapi cākrandallakṣmaṇaṃ caiva sāyudham || 3-41-2||

RMY 3-41-3

तयाहूतौ नरव्याघ्रौ वैदेह्या रामलक्ष्मणौ ।
वीक्षमाणौ तु तं देशं तदा ददृशतुर्मृगम् ॥ ३-४१-३॥
tayāhūtau naravyāghrau vaidehyā rāmalakṣmaṇau |
vīkṣamāṇau tu taṃ deśaṃ tadā dadṛśaturmṛgam || 3-41-3||

RMY 3-41-4

शङ्कमानस्तु तं दृष्ट्वा लक्ष्मणो राममब्रवीत् ।
तमेवैनमहं मन्ये मारीचं राक्षसं मृगम् ॥ ३-४१-४॥
śaṅkamānastu taṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇo rāmamabravīt |
tamevainamahaṃ manye mārīcaṃ rākṣasaṃ mṛgam || 3-41-4||

RMY 3-41-5

चरन्तो मृगयां हृष्टाः पापेनोपाधिना वने ।
अनेन निहता राम राजानः कामरूपिणा ॥ ३-४१-५॥
caranto mṛgayāṃ hṛṣṭāḥ pāpenopādhinā vane |
anena nihatā rāma rājānaḥ kāmarūpiṇā || 3-41-5||

RMY 3-41-6

अस्य मायाविदो मायामृगरूपमिदं कृतम् ।
भानुमत्पुरुषव्याघ्र गन्धर्वपुरसंनिभम् ॥ ३-४१-६॥
asya māyāvido māyāmṛgarūpamidaṃ kṛtam |
bhānumatpuruṣavyāghra gandharvapurasaṃnibham || 3-41-6||

RMY 3-41-7

मृगो ह्येवंविधो रत्नविचित्रो नास्ति राघव ।
जगत्यां जगतीनाथ मायैषा हि न संशयः ॥ ३-४१-७॥
mṛgo hyevaṃvidho ratnavicitro nāsti rāghava |
jagatyāṃ jagatīnātha māyaiṣā hi na saṃśayaḥ || 3-41-7||

RMY 3-41-8

एवं ब्रुवाणं काकुत्स्थं प्रतिवार्य शुचिस्मिता ।
उवाच सीता संहृष्टा छद्मना हृतचेतना ॥ ३-४१-८॥
evaṃ bruvāṇaṃ kākutsthaṃ prativārya śucismitā |
uvāca sītā saṃhṛṣṭā chadmanā hṛtacetanā || 3-41-8||

RMY 3-41-9

आर्यपुत्राभिरामोऽसौ मृगो हरति मे मनः ।
आनयैनं महाबाहो क्रीडार्थं नो भविष्यति ॥ ३-४१-९॥
āryaputrābhirāmo'sau mṛgo harati me manaḥ |
ānayainaṃ mahābāho krīḍārthaṃ no bhaviṣyati || 3-41-9||

RMY 3-41-10

इहाश्रमपदेऽस्माकं बहवः पुण्यदर्शनाः ।
मृगाश्चरन्ति सहिताश्चमराः सृमरास्तथा ॥ ३-४१-१०॥
ihāśramapade'smākaṃ bahavaḥ puṇyadarśanāḥ |
mṛgāścaranti sahitāścamarāḥ sṛmarāstathā || 3-41-10||

RMY 3-41-11

ऋक्षाः पृषतसंघाश्च वानराः किंनरास्तथा ।
विचरन्ति महाबाहो रूपश्रेष्ठा महाबलाः ॥ ३-४१-११॥
ṛkṣāḥ pṛṣatasaṃghāśca vānarāḥ kiṃnarāstathā |
vicaranti mahābāho rūpaśreṣṭhā mahābalāḥ || 3-41-11||

RMY 3-41-12

न चास्य सदृशो राजन्दृष्टपूर्वो मृगः पुरा ।
तेजसा क्षमया दीप्त्या यथायं मृगसत्तमः ॥ ३-४१-१२॥
na cāsya sadṛśo rājandṛṣṭapūrvo mṛgaḥ purā |
tejasā kṣamayā dīptyā yathāyaṃ mṛgasattamaḥ || 3-41-12||

RMY 3-41-13

नानावर्णविचित्राङ्गो रत्नबिन्दुसमाचितः ।
द्योतयन्वनमव्यग्रं शोभते शशिसंनिभः ॥ ३-४१-१३॥
nānāvarṇavicitrāṅgo ratnabindusamācitaḥ |
dyotayanvanamavyagraṃ śobhate śaśisaṃnibhaḥ || 3-41-13||

RMY 3-41-14

अहो रूपमहो लक्ष्मीः स्वरसंपच्च शोभना ।
मृगोऽद्भुतो विचित्रोऽसौ हृदयं हरतीव मे ॥ ३-४१-१४॥
aho rūpamaho lakṣmīḥ svarasaṃpacca śobhanā |
mṛgo'dbhuto vicitro'sau hṛdayaṃ haratīva me || 3-41-14||

RMY 3-41-15

यदि ग्रहणमभ्येति जीवन्नेव मृगस्तव ।
आश्चर्यभूतं भवति विस्मयं जनयिष्यति ॥ ३-४१-१५॥
yadi grahaṇamabhyeti jīvanneva mṛgastava |
āścaryabhūtaṃ bhavati vismayaṃ janayiṣyati || 3-41-15||

RMY 3-41-16

समाप्तवनवासानां राज्यस्थानां च नः पुनः ।
अन्तःपुरविभूषार्थो मृग एष भविष्यति ॥ ३-४१-१६॥
samāptavanavāsānāṃ rājyasthānāṃ ca naḥ punaḥ |
antaḥpuravibhūṣārtho mṛga eṣa bhaviṣyati || 3-41-16||

RMY 3-41-17

भरतस्यार्यपुत्रस्य श्वश्रूणां मम च प्रभो ।
मृगरूपमिदं दिव्यं विस्मयं जनयिष्यति ॥ ३-४१-१७॥
bharatasyāryaputrasya śvaśrūṇāṃ mama ca prabho |
mṛgarūpamidaṃ divyaṃ vismayaṃ janayiṣyati || 3-41-17||

RMY 3-41-18

जीवन्न यदि तेऽभ्येति ग्रहणं मृगसत्तमः ।
अजिनं नरशार्दूल रुचिरं मे भविष्यति ॥ ३-४१-१८॥
jīvanna yadi te'bhyeti grahaṇaṃ mṛgasattamaḥ |
ajinaṃ naraśārdūla ruciraṃ me bhaviṣyati || 3-41-18||

RMY 3-41-19

निहतस्यास्य सत्त्वस्य जाम्बूनदमयत्वचि ।
शष्पबृस्यां विनीतायामिच्छाम्यहमुपासितुम् ॥ ३-४१-१९॥
nihatasyāsya sattvasya jāmbūnadamayatvaci |
śaṣpabṛsyāṃ vinītāyāmicchāmyahamupāsitum || 3-41-19||

RMY 3-41-20

कामवृत्तमिदं रौद्रं स्त्रीणामसदृशं मतम् ।
वपुषा त्वस्य सत्त्वस्य विस्मयो जनितो मम ॥ ३-४१-२०॥
kāmavṛttamidaṃ raudraṃ strīṇāmasadṛśaṃ matam |
vapuṣā tvasya sattvasya vismayo janito mama || 3-41-20||

RMY 3-41-21

तेन काञ्चनरोम्णा तु मणिप्रवरशृङ्गिणा ।
तरुणादित्यवर्णेन नक्षत्रपथवर्चसा ।
बभूव राघवस्यापि मनो विस्मयमागतम् ॥ ३-४१-२१॥
tena kāñcanaromṇā tu maṇipravaraśṛṅgiṇā |
taruṇādityavarṇena nakṣatrapathavarcasā |
babhūva rāghavasyāpi mano vismayamāgatam || 3-41-21||

RMY 3-41-22

एवं सीतावचः श्रुत्वा दृष्ट्वा च मृगमद्भुतम् ।
उवाच राघवो हृष्टो भ्रातरं लक्ष्मणं वचः ॥ ३-४१-२२॥
evaṃ sītāvacaḥ śrutvā dṛṣṭvā ca mṛgamadbhutam |
uvāca rāghavo hṛṣṭo bhrātaraṃ lakṣmaṇaṃ vacaḥ || 3-41-22||

RMY 3-41-23

पश्य लक्ष्मण वैदेह्याः स्पृहां मृगगतामिमाम् ।
रूपश्रेष्ठतया ह्येष मृगोऽद्य न भविष्यति ॥ ३-४१-२३॥
paśya lakṣmaṇa vaidehyāḥ spṛhāṃ mṛgagatāmimām |
rūpaśreṣṭhatayā hyeṣa mṛgo'dya na bhaviṣyati || 3-41-23||

RMY 3-41-24

न वने नन्दनोद्देशे न चैत्ररथसंश्रये ।
कुतः पृथिव्यां सौमित्रे योऽस्य कश्चित्समो मृगः ॥ ३-४१-२४॥
na vane nandanoddeśe na caitrarathasaṃśraye |
kutaḥ pṛthivyāṃ saumitre yo'sya kaścitsamo mṛgaḥ || 3-41-24||

RMY 3-41-25

प्रतिलोमानुलोमाश्च रुचिरा रोमराजयः ।
शोभन्ते मृगमाश्रित्य चित्राः कनकबिन्दुभिः ॥ ३-४१-२५॥
pratilomānulomāśca rucirā romarājayaḥ |
śobhante mṛgamāśritya citrāḥ kanakabindubhiḥ || 3-41-25||

RMY 3-41-26

पश्यास्य जृम्भमाणस्य दीप्तामग्निशिखोपमाम् ।
जिह्वां मुखान्निःसरन्तीं मेघादिव शतह्रदाम् ॥ ३-४१-२६॥
paśyāsya jṛmbhamāṇasya dīptāmagniśikhopamām |
jihvāṃ mukhānniḥsarantīṃ meghādiva śatahradām || 3-41-26||

RMY 3-41-27

मसारगल्वर्कमुखः शङ्खमुक्तानिभोदरः ।
कस्य नामानिरूप्योऽसौ न मनो लोभयेन्मृगः ॥ ३-४१-२७॥
masāragalvarkamukhaḥ śaṅkhamuktānibhodaraḥ |
kasya nāmānirūpyo'sau na mano lobhayenmṛgaḥ || 3-41-27||

RMY 3-41-28

कस्य रूपमिदं दृष्ट्वा जाम्बूनदमयप्रभम् ।
नानारत्नमयं दिव्यं न मनो विस्मयं व्रजेत् ॥ ३-४१-२८॥
kasya rūpamidaṃ dṛṣṭvā jāmbūnadamayaprabham |
nānāratnamayaṃ divyaṃ na mano vismayaṃ vrajet || 3-41-28||

RMY 3-41-29

मांसहेतोरपि मृगान्विहारार्थं च धन्विनः ।
घ्नन्ति लक्ष्मण राजानो मृगयायां महावने ॥ ३-४१-२९॥
māṃsahetorapi mṛgānvihārārthaṃ ca dhanvinaḥ |
ghnanti lakṣmaṇa rājāno mṛgayāyāṃ mahāvane || 3-41-29||

RMY 3-41-30

धनानि व्यवसायेन विचीयन्ते महावने ।
धातवो विविधाश्चापि मणिरत्नसुवर्णिनः ॥ ३-४१-३०॥
dhanāni vyavasāyena vicīyante mahāvane |
dhātavo vividhāścāpi maṇiratnasuvarṇinaḥ || 3-41-30||

RMY 3-41-31

तत्सारमखिलं नॄणां धनं निचयवर्धनम् ।
मनसा चिन्तितं सर्वं यथा शुक्रस्य लक्ष्मण ॥ ३-४१-३१॥
tatsāramakhilaṃ nṝṇāṃ dhanaṃ nicayavardhanam |
manasā cintitaṃ sarvaṃ yathā śukrasya lakṣmaṇa || 3-41-31||

RMY 3-41-32

अर्थी येनार्थकृत्येन संव्रजत्यविचारयन् ।
तमर्थमर्थशास्त्रज्ञः प्राहुरर्थ्याश्च लक्ष्मण ॥ ३-४१-३२॥
arthī yenārthakṛtyena saṃvrajatyavicārayan |
tamarthamarthaśāstrajñaḥ prāhurarthyāśca lakṣmaṇa || 3-41-32||

RMY 3-41-33

एतस्य मृगरत्नस्य परार्ध्ये काञ्चनत्वचि ।
उपवेक्ष्यति वैदेही मया सह सुमध्यमा ॥ ३-४१-३३॥
etasya mṛgaratnasya parārdhye kāñcanatvaci |
upavekṣyati vaidehī mayā saha sumadhyamā || 3-41-33||

RMY 3-41-34

न कादली न प्रियकी न प्रवेणी न चाविकी ।
भवेदेतस्य सदृशी स्पर्शनेनेति मे मतिः ॥ ३-४१-३४॥
na kādalī na priyakī na praveṇī na cāvikī |
bhavedetasya sadṛśī sparśaneneti me matiḥ || 3-41-34||

RMY 3-41-35

एष चैव मृगः श्रीमान्यश्च दिव्यो नभश्चरः ।
उभावेतौ मृगौ दिव्यौ तारामृगमहीमृगौ ॥ ३-४१-३५॥
eṣa caiva mṛgaḥ śrīmānyaśca divyo nabhaścaraḥ |
ubhāvetau mṛgau divyau tārāmṛgamahīmṛgau || 3-41-35||

RMY 3-41-36

यदि वायं तथा यन्मां भवेद्वदसि लक्ष्मण ।
मायैषा राक्षसस्येति कर्तव्योऽस्य वधो मया ॥ ३-४१-३६॥
yadi vāyaṃ tathā yanmāṃ bhavedvadasi lakṣmaṇa |
māyaiṣā rākṣasasyeti kartavyo'sya vadho mayā || 3-41-36||

RMY 3-41-37

एतेन हि नृशंसेन मारीचेनाकृतात्मना ।
वने विचरता पूर्वं हिंसिता मुनिपुंगवाः ॥ ३-४१-३७॥
etena hi nṛśaṃsena mārīcenākṛtātmanā |
vane vicaratā pūrvaṃ hiṃsitā munipuṃgavāḥ || 3-41-37||

RMY 3-41-38

उत्थाय बहवो येन मृगयायां जनाधिपाः ।
निहताः परमेष्वासास्तस्माद्वध्यस्त्वयं मृगः ॥ ३-४१-३८॥
utthāya bahavo yena mṛgayāyāṃ janādhipāḥ |
nihatāḥ parameṣvāsāstasmādvadhyastvayaṃ mṛgaḥ || 3-41-38||

RMY 3-41-39

पुरस्तादिह वातापिः परिभूय तपस्विनः ।
उदरस्थो द्विजान्हन्ति स्वगर्भोऽश्वतरीमिव ॥ ३-४१-३९॥
purastādiha vātāpiḥ paribhūya tapasvinaḥ |
udarastho dvijānhanti svagarbho'śvatarīmiva || 3-41-39||

RMY 3-41-40

स कदाचिच्चिराल्लोके आससाद महामुनिम् ।
अगस्त्यं तेजसा युक्तं भक्ष्यस्तस्य बभूव ह ॥ ३-४१-४०॥
sa kadāciccirālloke āsasāda mahāmunim |
agastyaṃ tejasā yuktaṃ bhakṣyastasya babhūva ha || 3-41-40||

RMY 3-41-41

समुत्थाने च तद्रूपं कर्तुकामं समीक्ष्य तम् ।
उत्स्मयित्वा तु भगवान्वातापिमिदमब्रवीत् ॥ ३-४१-४१॥
samutthāne ca tadrūpaṃ kartukāmaṃ samīkṣya tam |
utsmayitvā tu bhagavānvātāpimidamabravīt || 3-41-41||

RMY 3-41-42

त्वयाविगण्य वातापे परिभूताश्च तेजसा ।
जीवलोके द्विजश्रेष्ठास्तस्मादसि जरां गतः ॥ ३-४१-४२॥
tvayāvigaṇya vātāpe paribhūtāśca tejasā |
jīvaloke dvijaśreṣṭhāstasmādasi jarāṃ gataḥ || 3-41-42||

RMY 3-41-43

एवं तन्न भवेद्रक्षो वातापिरिव लक्ष्मण ।
मद्विधं योऽतिमन्येत धर्मनित्यं जितेन्द्रियम् ॥ ३-४१-४३॥
evaṃ tanna bhavedrakṣo vātāpiriva lakṣmaṇa |
madvidhaṃ yo'timanyeta dharmanityaṃ jitendriyam || 3-41-43||

RMY 3-41-44

भवेद्धतोऽयं वातापिरगस्त्येनेव मा गतिः ।
इह त्वं भव संनद्धो यन्त्रितो रक्ष मैथिलीम् ॥ ३-४१-४४॥
bhaveddhato'yaṃ vātāpiragastyeneva mā gatiḥ |
iha tvaṃ bhava saṃnaddho yantrito rakṣa maithilīm || 3-41-44||

RMY 3-41-45

अस्यामायत्तमस्माकं यत्कृत्यं रघुनन्दन ।
अहमेनं वधिष्यामि ग्रहीष्याम्यथ वा मृगम् ॥ ३-४१-४५॥
asyāmāyattamasmākaṃ yatkṛtyaṃ raghunandana |
ahamenaṃ vadhiṣyāmi grahīṣyāmyatha vā mṛgam || 3-41-45||

RMY 3-41-46

यावद्गच्छामि सौमित्रे मृगमानयितुं द्रुतम् ।
पश्य लक्ष्मण वैदेहीं मृगत्वचि गतस्पृहाम् ॥ ३-४१-४६॥
yāvadgacchāmi saumitre mṛgamānayituṃ drutam |
paśya lakṣmaṇa vaidehīṃ mṛgatvaci gataspṛhām || 3-41-46||

RMY 3-41-47

त्वचा प्रधानया ह्येष मृगोऽद्य न भविष्यति ।
अप्रमत्तेन ते भाव्यमाश्रमस्थेन सीतया ॥ ३-४१-४७॥
tvacā pradhānayā hyeṣa mṛgo'dya na bhaviṣyati |
apramattena te bhāvyamāśramasthena sītayā || 3-41-47||

RMY 3-41-48

यावत्पृषतमेकेन सायकेन निहन्म्यहम् ।
हत्वैतच्चर्म आदाय शीघ्रमेष्यामि लक्ष्मण ॥ ३-४१-४८॥
yāvatpṛṣatamekena sāyakena nihanmyaham |
hatvaitaccarma ādāya śīghrameṣyāmi lakṣmaṇa || 3-41-48||

RMY 3-41-49

प्रदक्षिणेनातिबलेन पक्षिणा जटायुषा बुद्धिमता च लक्ष्मण ।
भवाप्रमत्तः प्रतिगृह्य मैथिलीं प्रतिक्षणं सर्वत एव शङ्कितः ॥ ३-४१-४९॥
pradakṣiṇenātibalena pakṣiṇā jaṭāyuṣā buddhimatā ca lakṣmaṇa |
bhavāpramattaḥ pratigṛhya maithilīṃ pratikṣaṇaṃ sarvata eva śaṅkitaḥ || 3-41-49||

Sarga: 42/71 (21)

RMY 3-42-1

तथा तु तं समादिश्य भ्रातरं रघुनन्दनः ।
बबन्धासिं महातेजा जाम्बूनदमयत्सरुम् ॥ ३-४२-१॥
tathā tu taṃ samādiśya bhrātaraṃ raghunandanaḥ |
babandhāsiṃ mahātejā jāmbūnadamayatsarum || 3-42-1||

RMY 3-42-2

ततस्त्रिविणतं चापमादायात्मविभूषणम् ।
आबध्य च कलापौ द्वौ जगामोदग्रविक्रमः ॥ ३-४२-२॥
tatastriviṇataṃ cāpamādāyātmavibhūṣaṇam |
ābadhya ca kalāpau dvau jagāmodagravikramaḥ || 3-42-2||

RMY 3-42-3

तं वञ्चयानो राजेन्द्रमापतन्तं निरीक्ष्य वै ।
बभूवान्तर्हितस्त्रासात्पुनः संदर्शनेऽभवत् ॥ ३-४२-३॥
taṃ vañcayāno rājendramāpatantaṃ nirīkṣya vai |
babhūvāntarhitastrāsātpunaḥ saṃdarśane'bhavat || 3-42-3||

RMY 3-42-4

बद्धासिर्धनुरादाय प्रदुद्राव यतो मृगः ।
तं स पश्यति रूपेण द्योतमानमिवाग्रतः ॥ ३-४२-४॥
baddhāsirdhanurādāya pradudrāva yato mṛgaḥ |
taṃ sa paśyati rūpeṇa dyotamānamivāgrataḥ || 3-42-4||

RMY 3-42-5

अवेक्ष्यावेक्ष्य धावन्तं धनुष्पाणिर्महावने ।
अतिवृत्तमिषोः पाताल्लोभयानं कदाचन ॥ ३-४२-५॥
avekṣyāvekṣya dhāvantaṃ dhanuṣpāṇirmahāvane |
ativṛttamiṣoḥ pātāllobhayānaṃ kadācana || 3-42-5||

RMY 3-42-6

शङ्कितं तु समुद्भ्रान्तमुत्पतन्तमिवाम्बरे ।
दश्यमानमदृश्यं च नवोद्देशेषु केषुचित् ॥ ३-४२-६॥
śaṅkitaṃ tu samudbhrāntamutpatantamivāmbare |
daśyamānamadṛśyaṃ ca navoddeśeṣu keṣucit || 3-42-6||

RMY 3-42-7

छिन्नाभ्रैरिव संवीतं शारदं चन्द्रमण्डलम् ।
मुहूर्तादेव ददृशे मुहुर्दूरात्प्रकाशते ॥ ३-४२-७॥
chinnābhrairiva saṃvītaṃ śāradaṃ candramaṇḍalam |
muhūrtādeva dadṛśe muhurdūrātprakāśate || 3-42-7||

RMY 3-42-8

दर्शनादर्शनेनैव सोऽपाकर्षत राघवम् ।
आसीत्क्रुद्धस्तु काकुत्स्थो विवशस्तेन मोहितः ॥ ३-४२-८॥
darśanādarśanenaiva so'pākarṣata rāghavam |
āsītkruddhastu kākutstho vivaśastena mohitaḥ || 3-42-8||

RMY 3-42-9

अथावतस्थे सुश्रान्तश्छायामाश्रित्य शाद्वले ।
मृगैः परिवृतो वन्यैरदूरात्प्रत्यदृश्यत ॥ ३-४२-९॥
athāvatasthe suśrāntaśchāyāmāśritya śādvale |
mṛgaiḥ parivṛto vanyairadūrātpratyadṛśyata || 3-42-9||

RMY 3-42-10

दृष्ट्वा रामो महातेजास्तं हन्तुं कृतनिश्चयः ।
संधाय सुदृढे चापे विकृष्य बलवद्बली ॥ ३-४२-१०॥
dṛṣṭvā rāmo mahātejāstaṃ hantuṃ kṛtaniścayaḥ |
saṃdhāya sudṛḍhe cāpe vikṛṣya balavadbalī || 3-42-10||

RMY 3-42-11

तमेव मृगमुद्दिश्य ज्वलन्तमिव पन्नगम् ।
मुमोच ज्वलितं दीप्तमस्त्रब्रह्मविनिर्मितम् ॥ ३-४२-११॥
tameva mṛgamuddiśya jvalantamiva pannagam |
mumoca jvalitaṃ dīptamastrabrahmavinirmitam || 3-42-11||

RMY 3-42-12

स भृशं मृगरूपस्य विनिर्भिद्य शरोत्तमः ।
मारीचस्यैव हृदयं विभेदाशनिसंनिभः ॥ ३-४२-१२॥
sa bhṛśaṃ mṛgarūpasya vinirbhidya śarottamaḥ |
mārīcasyaiva hṛdayaṃ vibhedāśanisaṃnibhaḥ || 3-42-12||

RMY 3-42-13

तालमात्रमथोत्पत्य न्यपतत्स शरातुरः ।
व्यनदद्भैरवं नादं धरण्यामल्पजीवितः ।
म्रियमाणस्तु मारीचो जहौ तां कृत्रिमां तनुम् ॥ ३-४२-१३॥
tālamātramathotpatya nyapatatsa śarāturaḥ |
vyanadadbhairavaṃ nādaṃ dharaṇyāmalpajīvitaḥ |
mriyamāṇastu mārīco jahau tāṃ kṛtrimāṃ tanum || 3-42-13||

RMY 3-42-14

संप्राप्तकालमाज्ञाय चकार च ततः स्वरम् ।
सदृशं राघवस्यैव हा सीते लक्ष्मणेति च ॥ ३-४२-१४॥
saṃprāptakālamājñāya cakāra ca tataḥ svaram |
sadṛśaṃ rāghavasyaiva hā sīte lakṣmaṇeti ca || 3-42-14||

RMY 3-42-15

तेन मर्मणि निर्विद्धः शरेणानुपमेन हि ।
मृगरूपं तु तत्त्यक्त्वा राक्षसं रूपमात्मनः ।
चक्रे स सुमहाकायो मारीचो जीवितं त्यजन् ॥ ३-४२-१५॥
tena marmaṇi nirviddhaḥ śareṇānupamena hi |
mṛgarūpaṃ tu tattyaktvā rākṣasaṃ rūpamātmanaḥ |
cakre sa sumahākāyo mārīco jīvitaṃ tyajan || 3-42-15||

RMY 3-42-16

ततो विचित्रकेयूरः सर्वाभरणभूषितः ।
हेममाली महादंष्ट्रो राक्षसोऽभूच्छराहतः ॥ ३-४२-१६॥
tato vicitrakeyūraḥ sarvābharaṇabhūṣitaḥ |
hemamālī mahādaṃṣṭro rākṣaso'bhūccharāhataḥ || 3-42-16||

RMY 3-42-17

तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ राक्षसं घोरदर्शनम् ।
जगाम मनसा सीतां लक्ष्मणस्य वचः स्मरन् ॥ ३-४२-१७॥
taṃ dṛṣṭvā patitaṃ bhūmau rākṣasaṃ ghoradarśanam |
jagāma manasā sītāṃ lakṣmaṇasya vacaḥ smaran || 3-42-17||

RMY 3-42-18

हा सीते लक्ष्मणेत्येवमाक्रुश्य तु महास्वरम् ।
ममार राक्षसः सोऽयं श्रुत्वा सीता कथं भवेत् ॥ ३-४२-१८॥
hā sīte lakṣmaṇetyevamākruśya tu mahāsvaram |
mamāra rākṣasaḥ so'yaṃ śrutvā sītā kathaṃ bhavet || 3-42-18||

RMY 3-42-19

लक्ष्मणश्च महाबाहुः कामवस्थां गमिष्यति ।
इति संचिन्त्य धर्मात्मा रामो हृष्टतनूरुहः ॥ ३-४२-१९॥
lakṣmaṇaśca mahābāhuḥ kāmavasthāṃ gamiṣyati |
iti saṃcintya dharmātmā rāmo hṛṣṭatanūruhaḥ || 3-42-19||

RMY 3-42-20

तत्र रामं भयं तीव्रमाविवेश विषादजम् ।
राक्षसं मृगरूपं तं हत्वा श्रुत्वा च तत्स्वरम् ॥ ३-४२-२०॥
tatra rāmaṃ bhayaṃ tīvramāviveśa viṣādajam |
rākṣasaṃ mṛgarūpaṃ taṃ hatvā śrutvā ca tatsvaram || 3-42-20||

RMY 3-42-21

निहत्य पृषतं चान्यं मांसमादाय राघवः ।
त्वरमाणो जनस्थानं ससाराभिमुखस्तदा ॥ ३-४२-२१॥
nihatya pṛṣataṃ cānyaṃ māṃsamādāya rāghavaḥ |
tvaramāṇo janasthānaṃ sasārābhimukhastadā || 3-42-21||

Sarga: 43/71 (37)

RMY 3-43-1

आर्तस्वरं तु तं भर्तुर्विज्ञाय सदृशं वने ।
उवाच लक्ष्मणं सीता गच्छ जानीहि राघवम् ॥ ३-४३-१॥
ārtasvaraṃ tu taṃ bharturvijñāya sadṛśaṃ vane |
uvāca lakṣmaṇaṃ sītā gaccha jānīhi rāghavam || 3-43-1||

RMY 3-43-2

न हि मे जीवितं स्थाने हृदयं वावतिष्ठते ।
क्रोशतः परमार्तस्य श्रुतः शब्दो मया भृशम् ॥ ३-४३-२॥
na hi me jīvitaṃ sthāne hṛdayaṃ vāvatiṣṭhate |
krośataḥ paramārtasya śrutaḥ śabdo mayā bhṛśam || 3-43-2||

RMY 3-43-3

आक्रन्दमानं तु वने भ्रातरं त्रातुमर्हसि ।
तं क्षिप्रमभिधाव त्वं भ्रातरं शरणैषिणम् ॥ ३-४३-३॥
ākrandamānaṃ tu vane bhrātaraṃ trātumarhasi |
taṃ kṣipramabhidhāva tvaṃ bhrātaraṃ śaraṇaiṣiṇam || 3-43-3||

RMY 3-43-4

रक्षसां वशमापन्नं सिंहानामिव गोवृषम् ।
न जगाम तथोक्तस्तु भ्रातुराज्ञाय शासनम् ॥ ३-४३-४॥
rakṣasāṃ vaśamāpannaṃ siṃhānāmiva govṛṣam |
na jagāma tathoktastu bhrāturājñāya śāsanam || 3-43-4||

RMY 3-43-5

तमुवाच ततस्तत्र कुपिता जनकात्मजा ।
सौमित्रे मित्ररूपेण भ्रातुस्त्वमसि शत्रुवत् ॥ ३-४३-५॥
tamuvāca tatastatra kupitā janakātmajā |
saumitre mitrarūpeṇa bhrātustvamasi śatruvat || 3-43-5||

RMY 3-43-6

यस्त्वमस्यामवस्थायां भ्रातरं नाभिपद्यसे ।
इच्छसि त्वं विनश्यन्तं रामं लक्ष्मण मत्कृते ॥ ३-४३-६॥
yastvamasyāmavasthāyāṃ bhrātaraṃ nābhipadyase |
icchasi tvaṃ vinaśyantaṃ rāmaṃ lakṣmaṇa matkṛte || 3-43-6||

RMY 3-43-7

व्यसनं ते प्रियं मन्ये स्नेहो भ्रातरि नास्ति ते ।
तेन तिष्ठसि विस्रब्धस्तमपश्यन्महाद्युतिम् ॥ ३-४३-७॥
vyasanaṃ te priyaṃ manye sneho bhrātari nāsti te |
tena tiṣṭhasi visrabdhastamapaśyanmahādyutim || 3-43-7||

RMY 3-43-8

किं हि संशयमापन्ने तस्मिन्निह मया भवेत् ।
कर्तव्यमिह तिष्ठन्त्या यत्प्रधानस्त्वमागतः ॥ ३-४३-८॥
kiṃ hi saṃśayamāpanne tasminniha mayā bhavet |
kartavyamiha tiṣṭhantyā yatpradhānastvamāgataḥ || 3-43-8||

RMY 3-43-9

इति ब्रुवाणं वैदेहीं बाष्पशोकपरिप्लुताम् ।
अब्रवील्लक्ष्मणस्त्रस्तां सीतां मृगवधूमिव ॥ ३-४३-९॥
iti bruvāṇaṃ vaidehīṃ bāṣpaśokapariplutām |
abravīllakṣmaṇastrastāṃ sītāṃ mṛgavadhūmiva || 3-43-9||

RMY 3-43-10

देवि देवमनुष्येषु गन्धर्वेषु पतत्रिषु ।
राक्षसेषु पिशाचेषु किंनरेषु मृगेषु च ॥ ३-४३-१०॥
devi devamanuṣyeṣu gandharveṣu patatriṣu |
rākṣaseṣu piśāceṣu kiṃnareṣu mṛgeṣu ca || 3-43-10||

RMY 3-43-11

दानवेषु च घोरेषु न स विद्येत शोभने ।
यो रामं प्रतियुध्येत समरे वासवोपमम् ॥ ३-४३-११॥
dānaveṣu ca ghoreṣu na sa vidyeta śobhane |
yo rāmaṃ pratiyudhyeta samare vāsavopamam || 3-43-11||

RMY 3-43-12

अवध्यः समरे रामो नैवं त्वं वक्तुमर्हसि ।
न त्वामस्मिन्वने हातुमुत्सहे राघवं विना ॥ ३-४३-१२॥
avadhyaḥ samare rāmo naivaṃ tvaṃ vaktumarhasi |
na tvāmasminvane hātumutsahe rāghavaṃ vinā || 3-43-12||

RMY 3-43-13

अनिवार्यं बलं तस्य बलैर्बलवतामपि ।
त्रिभिर्लोकैः समुद्युक्तैः सेश्वरैः सामरैरपि ॥ ३-४३-१३॥
anivāryaṃ balaṃ tasya balairbalavatāmapi |
tribhirlokaiḥ samudyuktaiḥ seśvaraiḥ sāmarairapi || 3-43-13||

RMY 3-43-14

हृदयं निर्वृतं तेऽस्तु संतापस्त्यज्यतामयम् ।
आगमिष्यति ते भर्ता शीघ्रं हत्वा मृगोत्तमम् ॥ ३-४३-१४॥
hṛdayaṃ nirvṛtaṃ te'stu saṃtāpastyajyatāmayam |
āgamiṣyati te bhartā śīghraṃ hatvā mṛgottamam || 3-43-14||

RMY 3-43-15

न स तस्य स्वरो व्यक्तं न कश्चिदपि दैवतः ।
गन्धर्वनगरप्रख्या माया सा तस्य रक्षसः ॥ ३-४३-१५॥
na sa tasya svaro vyaktaṃ na kaścidapi daivataḥ |
gandharvanagaraprakhyā māyā sā tasya rakṣasaḥ || 3-43-15||

RMY 3-43-16

न्यासभूतासि वैदेहि न्यस्ता मयि महात्मना ।
रामेण त्वं वरारोहे न त्वां त्यक्तुमिहोत्सहे ॥ ३-४३-१६॥
nyāsabhūtāsi vaidehi nyastā mayi mahātmanā |
rāmeṇa tvaṃ varārohe na tvāṃ tyaktumihotsahe || 3-43-16||

RMY 3-43-17

कृतवैराश्च कल्याणि वयमेतैर्निशाचरैः ।
खरस्य निधने देवि जनस्थानवधं प्रति ॥ ३-४३-१७॥
kṛtavairāśca kalyāṇi vayametairniśācaraiḥ |
kharasya nidhane devi janasthānavadhaṃ prati || 3-43-17||

RMY 3-43-18

राक्षसा विधिना वाचो विसृजन्ति महावने ।
हिंसाविहारा वैदेहि न चिन्तयितुमर्हसि ॥ ३-४३-१८॥
rākṣasā vidhinā vāco visṛjanti mahāvane |
hiṃsāvihārā vaidehi na cintayitumarhasi || 3-43-18||

RMY 3-43-19

लक्ष्मणेनैवमुक्ता तु क्रुद्धा संरक्तलोचना ।
अब्रवीत्परुषं वाक्यं लक्ष्मणं सत्यवादिनम् ॥ ३-४३-१९॥
lakṣmaṇenaivamuktā tu kruddhā saṃraktalocanā |
abravītparuṣaṃ vākyaṃ lakṣmaṇaṃ satyavādinam || 3-43-19||

RMY 3-43-20

अनार्य करुणारम्भ नृशंस कुलपांसन ।
अहं तव प्रियं मन्ये तेनैतानि प्रभाषसे ॥ ३-४३-२०॥
anārya karuṇārambha nṛśaṃsa kulapāṃsana |
ahaṃ tava priyaṃ manye tenaitāni prabhāṣase || 3-43-20||

RMY 3-43-21

नैतच्चित्रं सपत्नेषु पापं लक्ष्मण यद्भवेत् ।
त्वद्विधेषु नृशंसेषु नित्यं प्रच्छन्नचारिषु ॥ ३-४३-२१॥
naitaccitraṃ sapatneṣu pāpaṃ lakṣmaṇa yadbhavet |
tvadvidheṣu nṛśaṃseṣu nityaṃ pracchannacāriṣu || 3-43-21||

RMY 3-43-22

सुदुष्टस्त्वं वने राममेकमेकोऽनुगच्छसि ।
मम हेतोः प्रतिच्छन्नः प्रयुक्तो भरतेन वा ॥ ३-४३-२२॥
suduṣṭastvaṃ vane rāmamekameko'nugacchasi |
mama hetoḥ praticchannaḥ prayukto bharatena vā || 3-43-22||

RMY 3-43-23

कथमिन्दीवरश्यामं रामं पद्मनिभेक्षणम् ।
उपसंश्रित्य भर्तारं कामयेयं पृथग्जनम् ॥ ३-४३-२३॥
kathamindīvaraśyāmaṃ rāmaṃ padmanibhekṣaṇam |
upasaṃśritya bhartāraṃ kāmayeyaṃ pṛthagjanam || 3-43-23||

RMY 3-43-24

समक्षं तव सौमित्रे प्राणांस्त्यक्ष्ये न संशयः ।
रामं विना क्षणमपि न हि जीवामि भूतले ॥ ३-४३-२४॥
samakṣaṃ tava saumitre prāṇāṃstyakṣye na saṃśayaḥ |
rāmaṃ vinā kṣaṇamapi na hi jīvāmi bhūtale || 3-43-24||

RMY 3-43-25

इत्युक्तः परुषं वाक्यं सीतया सोमहर्षणम् ।
अब्रवील्लक्ष्मणः सीतां प्राञ्जलिर्विजितेन्द्रियः ॥ ३-४३-२५॥
ityuktaḥ paruṣaṃ vākyaṃ sītayā somaharṣaṇam |
abravīllakṣmaṇaḥ sītāṃ prāñjalirvijitendriyaḥ || 3-43-25||

RMY 3-43-26

उत्तरं नोत्सहे वक्तुं दैवतं भवती मम ।
वाक्यमप्रतिरूपं तु न चित्रं स्त्रीषु मैथिलि ॥ ३-४३-२६॥
uttaraṃ notsahe vaktuṃ daivataṃ bhavatī mama |
vākyamapratirūpaṃ tu na citraṃ strīṣu maithili || 3-43-26||

RMY 3-43-27

स्वभावस्त्वेष नारीणामेषु लोकेषु दृश्यते ।
विमुक्तधर्माश्चपलास्तीक्ष्णा भेदकराः स्त्रियः ॥ ३-४३-२७॥
svabhāvastveṣa nārīṇāmeṣu lokeṣu dṛśyate |
vimuktadharmāścapalāstīkṣṇā bhedakarāḥ striyaḥ || 3-43-27||

RMY 3-43-28

उपशृण्वन्तु मे सर्वे साक्षिभूता वनेचराः ।
न्यायवादी यथा वाक्यमुक्तोऽहं परुषं त्वया ॥ ३-४३-२८॥
upaśṛṇvantu me sarve sākṣibhūtā vanecarāḥ |
nyāyavādī yathā vākyamukto'haṃ paruṣaṃ tvayā || 3-43-28||

RMY 3-43-29

धिक्त्वामद्य प्रणश्य त्वं यन्मामेवं विशङ्कसे ।
स्त्रीत्वाद्दुष्टस्वभावेन गुरुवाक्ये व्यवस्थितम् ॥ ३-४३-२९॥
dhiktvāmadya praṇaśya tvaṃ yanmāmevaṃ viśaṅkase |
strītvādduṣṭasvabhāvena guruvākye vyavasthitam || 3-43-29||

RMY 3-43-30

गमिष्ये यत्र काकुत्स्थः स्वस्ति तेऽस्तु वरानने ।
रक्षन्तु त्वां विशालाक्षि समग्रा वनदेवताः ॥ ३-४३-३०॥
gamiṣye yatra kākutsthaḥ svasti te'stu varānane |
rakṣantu tvāṃ viśālākṣi samagrā vanadevatāḥ || 3-43-30||

RMY 3-43-31

निमित्तानि हि घोराणि यानि प्रादुर्भवन्ति मे ।
अपि त्वां सह रामेण पश्येयं पुनरागतः ॥ ३-४३-३१॥
nimittāni hi ghorāṇi yāni prādurbhavanti me |
api tvāṃ saha rāmeṇa paśyeyaṃ punarāgataḥ || 3-43-31||

RMY 3-43-32

लक्ष्मणेनैवमुक्ता तु रुदती जनकात्मजा ।
प्रत्युवाच ततो वाक्यं तीव्रं बाष्पपरिप्लुता ॥ ३-४३-३२॥
lakṣmaṇenaivamuktā tu rudatī janakātmajā |
pratyuvāca tato vākyaṃ tīvraṃ bāṣpapariplutā || 3-43-32||

RMY 3-43-33

गोदावरीं प्रवेक्ष्यामि विना रामेण लक्ष्मण ।
आबन्धिष्येऽथ वा त्यक्ष्ये विषमे देहमात्मनः ॥ ३-४३-३३॥
godāvarīṃ pravekṣyāmi vinā rāmeṇa lakṣmaṇa |
ābandhiṣye'tha vā tyakṣye viṣame dehamātmanaḥ || 3-43-33||

RMY 3-43-34

पिबामि वा विषं तीक्ष्णं प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् ।
न त्वहं राघवादन्यं पदापि पुरुषं स्पृशे ॥ ३-४३-३४॥
pibāmi vā viṣaṃ tīkṣṇaṃ pravekṣyāmi hutāśanam |
na tvahaṃ rāghavādanyaṃ padāpi puruṣaṃ spṛśe || 3-43-34||

RMY 3-43-35

इति लक्ष्मणमाक्रुश्य सीता दुःखसमन्विता ।
पाणिभ्यां रुदती दुःखादुदरं प्रजघान ह ॥ ३-४३-३५॥
iti lakṣmaṇamākruśya sītā duḥkhasamanvitā |
pāṇibhyāṃ rudatī duḥkhādudaraṃ prajaghāna ha || 3-43-35||

RMY 3-43-36

तामार्तरूपां विमना रुदन्तीं सौमित्रिरालोक्य विशालनेत्राम् ।
आश्वासयामास न चैव भर्तुस्तं भ्रातरं किंचिदुवाच सीता ॥ ३-४३-३६॥
tāmārtarūpāṃ vimanā rudantīṃ saumitrirālokya viśālanetrām |
āśvāsayāmāsa na caiva bhartustaṃ bhrātaraṃ kiṃciduvāca sītā || 3-43-36||

RMY 3-43-37

ततस्तु सीतामभिवाद्य लक्ष्मणः कृताञ्जलिः किंचिदभिप्रणम्य ।
अवेक्षमाणो बहुशश्च मैथिलीं जगाम रामस्य समीपमात्मवान् ॥ ३-४३-३७॥
tatastu sītāmabhivādya lakṣmaṇaḥ kṛtāñjaliḥ kiṃcidabhipraṇamya |
avekṣamāṇo bahuśaśca maithilīṃ jagāma rāmasya samīpamātmavān || 3-43-37||

Sarga: 44/71 (36)

RMY 3-44-1

तया परुषमुक्तस्तु कुपितो राघवानुजः ।
स विकाङ्क्षन्भृशं रामं प्रतस्थे नचिरादिव ॥ ३-४४-१॥
tayā paruṣamuktastu kupito rāghavānujaḥ |
sa vikāṅkṣanbhṛśaṃ rāmaṃ pratasthe nacirādiva || 3-44-1||

RMY 3-44-2

तदासाद्य दशग्रीवः क्षिप्रमन्तरमास्थितः ।
अभिचक्राम वैदेहीं परिव्राजकरूपधृक् ॥ ३-४४-२॥
tadāsādya daśagrīvaḥ kṣipramantaramāsthitaḥ |
abhicakrāma vaidehīṃ parivrājakarūpadhṛk || 3-44-2||

RMY 3-44-3

श्लक्ष्णकाषायसंवीतः शिखी छत्री उपानही ।
वामे चांसेऽवसज्याथ शुभे यष्टिकमण्डलू ।
परिव्राजकरूपेण वैदेहीं समुपागमत् ॥ ३-४४-३॥
ślakṣṇakāṣāyasaṃvītaḥ śikhī chatrī upānahī |
vāme cāṃse'vasajyātha śubhe yaṣṭikamaṇḍalū |
parivrājakarūpeṇa vaidehīṃ samupāgamat || 3-44-3||

RMY 3-44-4

तामाससादातिबलो भ्रातृभ्यां रहितां वने ।
रहितां सूर्यचन्द्राभ्यां संध्यामिव महत्तमः ॥ ३-४४-४॥
tāmāsasādātibalo bhrātṛbhyāṃ rahitāṃ vane |
rahitāṃ sūryacandrābhyāṃ saṃdhyāmiva mahattamaḥ || 3-44-4||

RMY 3-44-5

तामपश्यत्ततो बालां राजपुत्रीं यशस्विनीम् ।
रोहिणीं शशिना हीनां ग्रहवद्भृशदारुणः ॥ ३-४४-५॥
tāmapaśyattato bālāṃ rājaputrīṃ yaśasvinīm |
rohiṇīṃ śaśinā hīnāṃ grahavadbhṛśadāruṇaḥ || 3-44-5||

RMY 3-44-6

तमुग्रं पापकर्माणं जनस्थानरुहा द्रुमाः ।
समीक्ष्य न प्रकम्पन्ते न प्रवाति च मारुतः ॥ ३-४४-६॥
tamugraṃ pāpakarmāṇaṃ janasthānaruhā drumāḥ |
samīkṣya na prakampante na pravāti ca mārutaḥ || 3-44-6||

RMY 3-44-7

शीघ्रस्रोताश्च तं दृष्ट्वा वीक्षन्तं रक्तलोचनम् ।
स्तिमितं गन्तुमारेभे भयाद्गोदावरी नदी ॥ ३-४४-७॥
śīghrasrotāśca taṃ dṛṣṭvā vīkṣantaṃ raktalocanam |
stimitaṃ gantumārebhe bhayādgodāvarī nadī || 3-44-7||

RMY 3-44-8

रामस्य त्वन्तरं प्रेप्सुर्दशग्रीवस्तदन्तरे ।
उपतस्थे च वैदेहीं भिक्षुरूपेण रावणः ॥ ३-४४-८॥
rāmasya tvantaraṃ prepsurdaśagrīvastadantare |
upatasthe ca vaidehīṃ bhikṣurūpeṇa rāvaṇaḥ || 3-44-8||

RMY 3-44-9

अभव्यो भव्यरूपेण भर्तारमनुशोचतीम् ।
अभ्यवर्तत वैदेहीं चित्रामिव शनैश्चरः ॥ ३-४४-९॥
abhavyo bhavyarūpeṇa bhartāramanuśocatīm |
abhyavartata vaidehīṃ citrāmiva śanaiścaraḥ || 3-44-9||

RMY 3-44-10

स पापो भव्यरूपेण तृणैः कूप इवावृतः ।
अतिष्ठत्प्रेक्ष्य वैदेहीं रामपत्नीं यशस्विनीम् ॥ ३-४४-१०॥
sa pāpo bhavyarūpeṇa tṛṇaiḥ kūpa ivāvṛtaḥ |
atiṣṭhatprekṣya vaidehīṃ rāmapatnīṃ yaśasvinīm || 3-44-10||

RMY 3-44-11

शुभां रुचिरदन्तौष्ठीं पूर्णचन्द्रनिभाननाम् ।
आसीनां पर्णशालायां बाष्पशोकाभिपीडिताम् ॥ ३-४४-११॥
śubhāṃ ruciradantauṣṭhīṃ pūrṇacandranibhānanām |
āsīnāṃ parṇaśālāyāṃ bāṣpaśokābhipīḍitām || 3-44-11||

RMY 3-44-12

स तां पद्मपलाशाक्षीं पीतकौशेयवासिनीम् ।
अभ्यगच्छत वैदेहीं दुष्टचेता निशाचरः ॥ ३-४४-१२॥
sa tāṃ padmapalāśākṣīṃ pītakauśeyavāsinīm |
abhyagacchata vaidehīṃ duṣṭacetā niśācaraḥ || 3-44-12||

RMY 3-44-13

स मन्मथशराविष्टो ब्रह्मघोषमुदीरयन् ।
अब्रवीत्प्रश्रितं वाक्यं रहिते राक्षसाधिपः ॥ ३-४४-१३॥
sa manmathaśarāviṣṭo brahmaghoṣamudīrayan |
abravītpraśritaṃ vākyaṃ rahite rākṣasādhipaḥ || 3-44-13||

RMY 3-44-14

तामुत्तमां त्रिलोकानां पद्महीनामिव श्रियम् ।
विभ्राजमानां वपुषा रावणः प्रशशंस ह ॥ ३-४४-१४॥
tāmuttamāṃ trilokānāṃ padmahīnāmiva śriyam |
vibhrājamānāṃ vapuṣā rāvaṇaḥ praśaśaṃsa ha || 3-44-14||

RMY 3-44-15

का त्वं काञ्चनवर्णाभे पीतकौशेयवासिनि ।
कमलानां शुभां मालां पद्मिनीव च बिभ्रती ॥ ३-४४-१५॥
kā tvaṃ kāñcanavarṇābhe pītakauśeyavāsini |
kamalānāṃ śubhāṃ mālāṃ padminīva ca bibhratī || 3-44-15||

RMY 3-44-16

ह्रीः श्रीः कीर्तिः शुभा लक्ष्मीरप्सरा वा शुभानने ।
भूतिर्वा त्वं वरारोहे रतिर्वा स्वैरचारिणी ॥ ३-४४-१६॥
hrīḥ śrīḥ kīrtiḥ śubhā lakṣmīrapsarā vā śubhānane |
bhūtirvā tvaṃ varārohe ratirvā svairacāriṇī || 3-44-16||

RMY 3-44-17

समाः शिखरिणः स्निग्धाः पाण्डुरा दशनास्तव ।
विशाले विमले नेत्रे रक्तान्ते कृष्णतारके ॥ ३-४४-१७॥
samāḥ śikhariṇaḥ snigdhāḥ pāṇḍurā daśanāstava |
viśāle vimale netre raktānte kṛṣṇatārake || 3-44-17||

RMY 3-44-18

विशालं जघनं पीनमूरू करिकरोपमौ ।
एतावुपचितौ वृत्तौ सहितौ संप्रगल्भितौ ॥ ३-४४-१८॥
viśālaṃ jaghanaṃ pīnamūrū karikaropamau |
etāvupacitau vṛttau sahitau saṃpragalbhitau || 3-44-18||

RMY 3-44-19

पीनोन्नतमुखौ कान्तौ स्निग्धतालफलोपमौ ।
मणिप्रवेकाभरणौ रुचिरौ ते पयोधरौ ॥ ३-४४-१९॥
pīnonnatamukhau kāntau snigdhatālaphalopamau |
maṇipravekābharaṇau rucirau te payodharau || 3-44-19||

RMY 3-44-20

चारुस्मिते चारुदति चारुनेत्रे विलासिनि ।
मनो हरसि मे रामे नदीकूलमिवाम्भसा ॥ ३-४४-२०॥
cārusmite cārudati cārunetre vilāsini |
mano harasi me rāme nadīkūlamivāmbhasā || 3-44-20||

RMY 3-44-21

करान्तमितमध्यासि सुकेशी संहतस्तनी ।
नैव देवी न गन्धर्वी न यक्षी न च किंनरी ॥ ३-४४-२१॥
karāntamitamadhyāsi sukeśī saṃhatastanī |
naiva devī na gandharvī na yakṣī na ca kiṃnarī || 3-44-21||

RMY 3-44-22

नैवंरूपा मया नारी दृष्टपूर्वा महीतले ।
इह वासश्च कान्तारे चित्तमुन्माथयन्ति मे ॥ ३-४४-२२॥
naivaṃrūpā mayā nārī dṛṣṭapūrvā mahītale |
iha vāsaśca kāntāre cittamunmāthayanti me || 3-44-22||

RMY 3-44-23

सा प्रतिक्राम भद्रं ते न त्वं वस्तुमिहार्हसि ।
राक्षसानामयं वासो घोराणां कामरूपिणाम् ॥ ३-४४-२३॥
sā pratikrāma bhadraṃ te na tvaṃ vastumihārhasi |
rākṣasānāmayaṃ vāso ghorāṇāṃ kāmarūpiṇām || 3-44-23||

RMY 3-44-24

प्रासादाग्र्याणि रम्याणि नगरोपवनानि च ।
संपन्नानि सुगन्धीनि युक्तान्याचरितुं त्वया ॥ ३-४४-२४॥
prāsādāgryāṇi ramyāṇi nagaropavanāni ca |
saṃpannāni sugandhīni yuktānyācarituṃ tvayā || 3-44-24||

RMY 3-44-25

वरं माल्यं वरं पानं वरं वस्त्रं च शोभने ।
भर्तारं च वरं मन्ये त्वद्युक्तमसितेक्षणे ॥ ३-४४-२५॥
varaṃ mālyaṃ varaṃ pānaṃ varaṃ vastraṃ ca śobhane |
bhartāraṃ ca varaṃ manye tvadyuktamasitekṣaṇe || 3-44-25||

RMY 3-44-26

का त्वं भवसि रुद्राणां मरुतां वा शुचिस्मिते ।
वसूनां वा वरारोहे देवता प्रतिभासि मे ॥ ३-४४-२६॥
kā tvaṃ bhavasi rudrāṇāṃ marutāṃ vā śucismite |
vasūnāṃ vā varārohe devatā pratibhāsi me || 3-44-26||

RMY 3-44-27

नेह गच्छन्ती गन्धर्वा न देवा न च किंनराः ।
राक्षसानामयं वासः कथं नु त्वमिहागता ॥ ३-४४-२७॥
neha gacchantī gandharvā na devā na ca kiṃnarāḥ |
rākṣasānāmayaṃ vāsaḥ kathaṃ nu tvamihāgatā || 3-44-27||

RMY 3-44-28

इह शाखामृगाः सिंहा द्वीपिव्याघ्रमृगास्तथा ।
ऋक्षास्तरक्षवः कङ्काः कथं तेभ्यो न बिभ्यसे ॥ ३-४४-२८॥
iha śākhāmṛgāḥ siṃhā dvīpivyāghramṛgāstathā |
ṛkṣāstarakṣavaḥ kaṅkāḥ kathaṃ tebhyo na bibhyase || 3-44-28||

RMY 3-44-29

मदान्वितानां घोराणां कुञ्जराणां तरस्विनाम् ।
कथमेका महारण्ये न बिभेषि वनानने ॥ ३-४४-२९॥
madānvitānāṃ ghorāṇāṃ kuñjarāṇāṃ tarasvinām |
kathamekā mahāraṇye na bibheṣi vanānane || 3-44-29||

RMY 3-44-30

कासि कस्य कुतश्च त्वं किंनिमित्तं च दण्डकान् ।
एका चरसि कल्याणि घोरान्राक्षससेवितान् ॥ ३-४४-३०॥
kāsi kasya kutaśca tvaṃ kiṃnimittaṃ ca daṇḍakān |
ekā carasi kalyāṇi ghorānrākṣasasevitān || 3-44-30||

RMY 3-44-31

इति प्रशस्ता वैदेही रावणेन दुरात्मना ।
द्विजातिवेषेण हि तं दृष्ट्वा रावणमागतम् ।
सर्वैरतिथिसत्कारैः पूजयामास मैथिली ॥ ३-४४-३१॥
iti praśastā vaidehī rāvaṇena durātmanā |
dvijātiveṣeṇa hi taṃ dṛṣṭvā rāvaṇamāgatam |
sarvairatithisatkāraiḥ pūjayāmāsa maithilī || 3-44-31||

RMY 3-44-32

उपानीयासनं पूर्वं पाद्येनाभिनिमन्त्र्य च ।
अब्रवीत्सिद्धमित्येव तदा तं सौम्यदर्शनम् ॥ ३-४४-३२॥
upānīyāsanaṃ pūrvaṃ pādyenābhinimantrya ca |
abravītsiddhamityeva tadā taṃ saumyadarśanam || 3-44-32||

RMY 3-44-33

द्विजातिवेषेण समीक्ष्य मैथिली तमागतं पात्रकुसुम्भधारिणम् ।
अशक्यमुद्द्वेष्टुमुपायदर्शनान्न्यमन्त्रयद्ब्राह्मणवद्यथागतम् ॥ ३-४४-३३॥
dvijātiveṣeṇa samīkṣya maithilī tamāgataṃ pātrakusumbhadhāriṇam |
aśakyamuddveṣṭumupāyadarśanānnyamantrayadbrāhmaṇavadyathāgatam || 3-44-33||

RMY 3-44-34

इयं बृसी ब्राह्मण काममास्यतामिदं च पाद्यं प्रतिगृह्यतामिति ।
इदं च सिद्धं वनजातमुत्तमं त्वदर्थमव्यग्रमिहोपभुज्यताम् ॥ ३-४४-३४॥
iyaṃ bṛsī brāhmaṇa kāmamāsyatāmidaṃ ca pādyaṃ pratigṛhyatāmiti |
idaṃ ca siddhaṃ vanajātamuttamaṃ tvadarthamavyagramihopabhujyatām || 3-44-34||

RMY 3-44-35

निमन्त्र्यमाणः प्रतिपूर्णभाषिणीं नरेन्द्रपत्नीं प्रसमीक्ष्य मैथिलीम् ।
प्रहस्य तस्या हरणे धृतं मनः समर्पयामास वधाय रावणः ॥ ३-४४-३५॥
nimantryamāṇaḥ pratipūrṇabhāṣiṇīṃ narendrapatnīṃ prasamīkṣya maithilīm |
prahasya tasyā haraṇe dhṛtaṃ manaḥ samarpayāmāsa vadhāya rāvaṇaḥ || 3-44-35||

RMY 3-44-36

ततः सुवेषं मृगया गतं पतिं प्रतीक्षमाणा सहलक्ष्मणं तदा ।
निरीक्षमाणा हरितं ददर्श तन्महद्वनं नैव तु रामलक्ष्मणौ ॥ ३-४४-३६॥
tataḥ suveṣaṃ mṛgayā gataṃ patiṃ pratīkṣamāṇā sahalakṣmaṇaṃ tadā |
nirīkṣamāṇā haritaṃ dadarśa tanmahadvanaṃ naiva tu rāmalakṣmaṇau || 3-44-36||

Sarga: 45/71 (45)

RMY 3-45-1

रावणेन तु वैदेही तदा पृष्टा जिहीर्षुणा ।
परिव्राजकरूपेण शशंसात्मानमात्मना ॥ ३-४५-१॥
rāvaṇena tu vaidehī tadā pṛṣṭā jihīrṣuṇā |
parivrājakarūpeṇa śaśaṃsātmānamātmanā || 3-45-1||

RMY 3-45-2

ब्राह्मणश्चातिथिश्चैष अनुक्तो हि शपेत माम् ।
इति ध्यात्वा मुहूर्तं तु सीता वचनमब्रवीत् ॥ ३-४५-२॥
brāhmaṇaścātithiścaiṣa anukto hi śapeta mām |
iti dhyātvā muhūrtaṃ tu sītā vacanamabravīt || 3-45-2||

RMY 3-45-3

दुहिता जनकस्याहं मैथिलस्य महात्मनः ।
सीता नाम्नास्मि भद्रं ते रामभार्या द्विजोत्तम ॥ ३-४५-३॥
duhitā janakasyāhaṃ maithilasya mahātmanaḥ |
sītā nāmnāsmi bhadraṃ te rāmabhāryā dvijottama || 3-45-3||

RMY 3-45-4

संवत्सरं चाध्युषिता राघवस्य निवेशने ।
भुञ्जाना मानुषान्भोगान्सर्वकामसमृद्धिनी ॥ ३-४५-४॥
saṃvatsaraṃ cādhyuṣitā rāghavasya niveśane |
bhuñjānā mānuṣānbhogānsarvakāmasamṛddhinī || 3-45-4||

RMY 3-45-5

ततः संवत्सरादूर्ध्वं सममन्यत मे पतिम् ।
अभिषेचयितुं रामं समेतो राजमन्त्रिभिः ॥ ३-४५-५॥
tataḥ saṃvatsarādūrdhvaṃ samamanyata me patim |
abhiṣecayituṃ rāmaṃ sameto rājamantribhiḥ || 3-45-5||

RMY 3-45-6

तस्मिन्संभ्रियमाणे तु राघवस्याभिषेचने ।
कैकेयी नाम भर्तारं ममार्या याचते वरम् ॥ ३-४५-६॥
tasminsaṃbhriyamāṇe tu rāghavasyābhiṣecane |
kaikeyī nāma bhartāraṃ mamāryā yācate varam || 3-45-6||

RMY 3-45-7

प्रतिगृह्य तु कैकेयी श्वशुरं सुकृतेन मे ।
मम प्रव्राजनं भर्तुर्भरतस्याभिषेचनम् ।
द्वावयाचत भर्तारं सत्यसंधं नृपोत्तमम् ॥ ३-४५-७॥
pratigṛhya tu kaikeyī śvaśuraṃ sukṛtena me |
mama pravrājanaṃ bharturbharatasyābhiṣecanam |
dvāvayācata bhartāraṃ satyasaṃdhaṃ nṛpottamam || 3-45-7||

RMY 3-45-8

नाद्य भोक्ष्ये न च स्वप्स्ये न पास्येऽहं कदाचन ।
एष मे जीवितस्यान्तो रामो यद्यभिषिच्यते ॥ ३-४५-८॥
nādya bhokṣye na ca svapsye na pāsye'haṃ kadācana |
eṣa me jīvitasyānto rāmo yadyabhiṣicyate || 3-45-8||

RMY 3-45-9

इति ब्रुवाणां कैकेयीं श्वशुरो मे स मानदः ।
अयाचतार्थैरन्वर्थैर्न च याच्ञां चकार सा ॥ ३-४५-९॥
iti bruvāṇāṃ kaikeyīṃ śvaśuro me sa mānadaḥ |
ayācatārthairanvarthairna ca yācñāṃ cakāra sā || 3-45-9||

RMY 3-45-10

मम भर्ता महातेजा वयसा पञ्चविंशकः ।
रामेति प्रथितो लोके गुणवान्सत्यवाक्शुचिः ।
विशालाक्षो महाबाहुः सर्वभूतहिते रतः ॥ ३-४५-१०॥
mama bhartā mahātejā vayasā pañcaviṃśakaḥ |
rāmeti prathito loke guṇavānsatyavākśuciḥ |
viśālākṣo mahābāhuḥ sarvabhūtahite rataḥ || 3-45-10||

RMY 3-45-11

अभिषेकाय तु पितुः समीपं राममागतम् ।
कैकेयी मम भर्तारमित्युवाच द्रुतं वचः ॥ ३-४५-११॥
abhiṣekāya tu pituḥ samīpaṃ rāmamāgatam |
kaikeyī mama bhartāramityuvāca drutaṃ vacaḥ || 3-45-11||

RMY 3-45-12

तव पित्रा समाज्ञप्तं ममेदं शृणु राघव ।
भरताय प्रदातव्यमिदं राज्यमकण्टकम् ॥ ३-४५-१२॥
tava pitrā samājñaptaṃ mamedaṃ śṛṇu rāghava |
bharatāya pradātavyamidaṃ rājyamakaṇṭakam || 3-45-12||

RMY 3-45-13

त्वया तु खलु वस्तव्यं नव वर्षाणि पञ्च च ।
वने प्रव्रज काकुत्स्थ पितरं मोचयानृतात् ॥ ३-४५-१३॥
tvayā tu khalu vastavyaṃ nava varṣāṇi pañca ca |
vane pravraja kākutstha pitaraṃ mocayānṛtāt || 3-45-13||

RMY 3-45-14

तथेत्युवाच तां रामः कैकेयीमकुतोभयः ।
चकार तद्वचस्तस्या मम भर्ता दृढव्रतः ॥ ३-४५-१४॥
tathetyuvāca tāṃ rāmaḥ kaikeyīmakutobhayaḥ |
cakāra tadvacastasyā mama bhartā dṛḍhavrataḥ || 3-45-14||

RMY 3-45-15

दद्यान्न प्रतिगृह्णीयात्सत्यब्रूयान्न चानृतम् ।
एतद्ब्राह्मण रामस्य व्रतं ध्रुवमनुत्तमम् ॥ ३-४५-१५॥
dadyānna pratigṛhṇīyātsatyabrūyānna cānṛtam |
etadbrāhmaṇa rāmasya vrataṃ dhruvamanuttamam || 3-45-15||

RMY 3-45-16

तस्य भ्राता तु वैमात्रो लक्ष्मणो नाम वीर्यवान् ।
रामस्य पुरुषव्याघ्रः सहायः समरेऽरिहा ॥ ३-४५-१६॥
tasya bhrātā tu vaimātro lakṣmaṇo nāma vīryavān |
rāmasya puruṣavyāghraḥ sahāyaḥ samare'rihā || 3-45-16||

RMY 3-45-17

स भ्राता लक्ष्मणो नाम धर्मचारी दृढव्रतः ।
अन्वगच्छद्धनुष्पाणिः प्रव्रजन्तं मया सह ॥ ३-४५-१७॥
sa bhrātā lakṣmaṇo nāma dharmacārī dṛḍhavrataḥ |
anvagacchaddhanuṣpāṇiḥ pravrajantaṃ mayā saha || 3-45-17||

RMY 3-45-18

ते वयं प्रच्युता राज्यात्कैलेय्यास्तु कृते त्रयः ।
विचराम द्विजश्रेष्ठ वनं गम्भीरमोजसा ॥ ३-४५-१८॥
te vayaṃ pracyutā rājyātkaileyyāstu kṛte trayaḥ |
vicarāma dvijaśreṣṭha vanaṃ gambhīramojasā || 3-45-18||

RMY 3-45-19

समाश्वस मुहूर्तं तु शक्यं वस्तुमिह त्वया ।
आगमिष्यति मे भर्ता वन्यमादाय पुष्कलम् ॥ ३-४५-१९॥
samāśvasa muhūrtaṃ tu śakyaṃ vastumiha tvayā |
āgamiṣyati me bhartā vanyamādāya puṣkalam || 3-45-19||

RMY 3-45-20

स त्वं नाम च गोत्रं च कुलमाचक्ष्व तत्त्वतः ।
एकश्च दण्डकारण्ये किमर्थं चरसि द्विज ॥ ३-४५-२०॥
sa tvaṃ nāma ca gotraṃ ca kulamācakṣva tattvataḥ |
ekaśca daṇḍakāraṇye kimarthaṃ carasi dvija || 3-45-20||

RMY 3-45-21

एवं ब्रुवत्यां सीतायां रामपत्न्यां महाबलः ।
प्रत्युवाचोत्तरं तीव्रं रावणो राक्षसाधिपः ॥ ३-४५-२१॥
evaṃ bruvatyāṃ sītāyāṃ rāmapatnyāṃ mahābalaḥ |
pratyuvācottaraṃ tīvraṃ rāvaṇo rākṣasādhipaḥ || 3-45-21||

RMY 3-45-22

येन वित्रासिता लोकाः सदेवासुरपन्नगाः ।
अहं स रावणो नाम सीते रक्षोगणेश्वरः ॥ ३-४५-२२॥
yena vitrāsitā lokāḥ sadevāsurapannagāḥ |
ahaṃ sa rāvaṇo nāma sīte rakṣogaṇeśvaraḥ || 3-45-22||

RMY 3-45-23

त्वां तु काञ्चनवर्णाभां दृष्ट्वा कौशेयवासिनीम् ।
रतिं स्वकेषु दारेषु नाधिगच्छाम्यनिन्दिते ॥ ३-४५-२३॥
tvāṃ tu kāñcanavarṇābhāṃ dṛṣṭvā kauśeyavāsinīm |
ratiṃ svakeṣu dāreṣu nādhigacchāmyanindite || 3-45-23||

RMY 3-45-24

बह्वीनामुत्तमस्त्रीणामाहृतानामितस्ततः ।
सर्वासामेव भद्रं ते ममाग्रमहिषी भव ॥ ३-४५-२४॥
bahvīnāmuttamastrīṇāmāhṛtānāmitastataḥ |
sarvāsāmeva bhadraṃ te mamāgramahiṣī bhava || 3-45-24||

RMY 3-45-25

लङ्का नाम समुद्रस्य मध्ये मम महापुरी ।
सागरेण परिक्षिप्ता निविष्टा गिरिमूर्धनि ॥ ३-४५-२५॥
laṅkā nāma samudrasya madhye mama mahāpurī |
sāgareṇa parikṣiptā niviṣṭā girimūrdhani || 3-45-25||

RMY 3-45-26

तत्र सीते मया सार्धं वनेषु विचरिष्यसि ।
न चास्यारण्यवासस्य स्पृहयिष्यसि भामिनि ॥ ३-४५-२६॥
tatra sīte mayā sārdhaṃ vaneṣu vicariṣyasi |
na cāsyāraṇyavāsasya spṛhayiṣyasi bhāmini || 3-45-26||

RMY 3-45-27

पञ्चदास्यः सहस्राणि सर्वाभरणभूषिताः ।
सीते परिचरिष्यन्ति भार्या भवसि मे यदि ॥ ३-४५-२७॥
pañcadāsyaḥ sahasrāṇi sarvābharaṇabhūṣitāḥ |
sīte paricariṣyanti bhāryā bhavasi me yadi || 3-45-27||

RMY 3-45-28

रावणेनैवमुक्ता तु कुपिता जनकात्मजा ।
प्रत्युवाचानवद्याङ्गी तमनादृत्य राक्षसं ॥ ३-४५-२८॥
rāvaṇenaivamuktā tu kupitā janakātmajā |
pratyuvācānavadyāṅgī tamanādṛtya rākṣasaṃ || 3-45-28||

RMY 3-45-29

महागिरिमिवाकम्प्यं महेन्द्रसदृशं पतिम् ।
महोदधिमिवाक्षोभ्यमहं राममनुव्रता ॥ ३-४५-२९॥
mahāgirimivākampyaṃ mahendrasadṛśaṃ patim |
mahodadhimivākṣobhyamahaṃ rāmamanuvratā || 3-45-29||

RMY 3-45-30

महाबाहुं महोरस्कं सिंहविक्रान्तगामिनम् ।
नृसिंहं सिंहसंकाशमहं राममनुव्रता ॥ ३-४५-३०॥
mahābāhuṃ mahoraskaṃ siṃhavikrāntagāminam |
nṛsiṃhaṃ siṃhasaṃkāśamahaṃ rāmamanuvratā || 3-45-30||

RMY 3-45-31

पूर्णचन्द्राननं वीरं राजवत्सं जितेन्द्रियम् ।
पृथुकीर्तिं महाबाहुमहं राममनुव्रता ॥ ३-४५-३१॥
pūrṇacandrānanaṃ vīraṃ rājavatsaṃ jitendriyam |
pṛthukīrtiṃ mahābāhumahaṃ rāmamanuvratā || 3-45-31||

RMY 3-45-32

त्वं पुनर्जम्बुकः सिंहीं मामिहेच्छसि दुर्लभाम् ।
नाहं शक्या त्वया स्प्रष्टुमादित्यस्य प्रभा यथा ॥ ३-४५-३२॥
tvaṃ punarjambukaḥ siṃhīṃ māmihecchasi durlabhām |
nāhaṃ śakyā tvayā spraṣṭumādityasya prabhā yathā || 3-45-32||

RMY 3-45-33

पादपान्काञ्चनान्नूनं बहून्पश्यसि मन्दभाक् ।
राघवस्य प्रियां भार्यां यस्त्वमिच्छसि रावण ॥ ३-४५-३३॥
pādapānkāñcanānnūnaṃ bahūnpaśyasi mandabhāk |
rāghavasya priyāṃ bhāryāṃ yastvamicchasi rāvaṇa || 3-45-33||

RMY 3-45-34

क्षुधितस्य च सिंहस्य मृगशत्रोस्तरस्विनः ।
आशीविषस्य वदनाद्दंष्ट्रामादातुमिच्छसि ॥ ३-४५-३४॥
kṣudhitasya ca siṃhasya mṛgaśatrostarasvinaḥ |
āśīviṣasya vadanāddaṃṣṭrāmādātumicchasi || 3-45-34||

RMY 3-45-35

मन्दरं पर्वतश्रेष्ठं पाणिना हर्तुमिच्छसि ।
कालकूटं विषं पीत्वा स्वस्तिमान्गन्तुमिच्छसि ॥ ३-४५-३५॥
mandaraṃ parvataśreṣṭhaṃ pāṇinā hartumicchasi |
kālakūṭaṃ viṣaṃ pītvā svastimāngantumicchasi || 3-45-35||

RMY 3-45-36

अक्षिसूच्या प्रमृजसि जिह्वया लेढि च क्षुरम् ।
राघवस्य प्रियां भार्यामधिगन्तुं त्वमिच्छसि ॥ ३-४५-३६॥
akṣisūcyā pramṛjasi jihvayā leḍhi ca kṣuram |
rāghavasya priyāṃ bhāryāmadhigantuṃ tvamicchasi || 3-45-36||

RMY 3-45-37

अवसज्य शिलां कण्ठे समुद्रं तर्तुमिच्छसि ।
सूर्या चन्द्रमसौ चोभौ प्राणिभ्यां हर्तुमिच्छसि ।
यो रामस्य प्रियां भार्यां प्रधर्षयितुमिच्छसि ॥ ३-४५-३७॥
avasajya śilāṃ kaṇṭhe samudraṃ tartumicchasi |
sūryā candramasau cobhau prāṇibhyāṃ hartumicchasi |
yo rāmasya priyāṃ bhāryāṃ pradharṣayitumicchasi || 3-45-37||

RMY 3-45-38

अग्निं प्रज्वलितं दृष्ट्वा वस्त्रेणाहर्तुमिच्छसि ।
कल्याण वृत्तां रामस्य यो भार्यां हर्तुमिच्छसि ॥ ३-४५-३८॥
agniṃ prajvalitaṃ dṛṣṭvā vastreṇāhartumicchasi |
kalyāṇa vṛttāṃ rāmasya yo bhāryāṃ hartumicchasi || 3-45-38||

RMY 3-45-39

अयोमुखानां शूलानामग्रे चरितुमिच्छसि ।
रामस्य सदृशीं भार्यां योऽधिगन्तुं त्वमिच्छसि ॥ ३-४५-३९॥
ayomukhānāṃ śūlānāmagre caritumicchasi |
rāmasya sadṛśīṃ bhāryāṃ yo'dhigantuṃ tvamicchasi || 3-45-39||

RMY 3-45-40

यदन्तरं सिंहशृगालयोर्वने यदन्तरं स्यन्दनिकासमुद्रयोः ।
सुराग्र्यसौवीरकयोर्यदन्तरं तदन्तरं दाशरथेस्तवैव च ॥ ३-४५-४०॥
yadantaraṃ siṃhaśṛgālayorvane yadantaraṃ syandanikāsamudrayoḥ |
surāgryasauvīrakayoryadantaraṃ tadantaraṃ dāśarathestavaiva ca || 3-45-40||

RMY 3-45-41

यदन्तरं काञ्चनसीसलोहयोर्यदन्तरं चन्दनवारिपङ्कयोः ।
यदन्तरं हस्तिबिडालयोर्वने तदन्तरं दशरथेस्तवैव च ॥ ३-४५-४१॥
yadantaraṃ kāñcanasīsalohayoryadantaraṃ candanavāripaṅkayoḥ |
yadantaraṃ hastibiḍālayorvane tadantaraṃ daśarathestavaiva ca || 3-45-41||

RMY 3-45-42

यदन्तरं वायसवैनतेययोर्यदन्तरं मद्गुमयूरयोरपि ।
यदन्तरं सारसगृध्रयोर्वने तदन्तरं दाशरथेस्तवैव च ॥ ३-४५-४२॥
yadantaraṃ vāyasavainateyayoryadantaraṃ madgumayūrayorapi |
yadantaraṃ sārasagṛdhrayorvane tadantaraṃ dāśarathestavaiva ca || 3-45-42||

RMY 3-45-43

तस्मिन्सहस्राक्षसमप्रभावे रामे स्थिते कार्मुकबाणपाणौ ।
हृतापि तेऽहं न जरां गमिष्ये वज्रं यथा मक्षिकयावगीर्णम् ॥ ३-४५-४३॥
tasminsahasrākṣasamaprabhāve rāme sthite kārmukabāṇapāṇau |
hṛtāpi te'haṃ na jarāṃ gamiṣye vajraṃ yathā makṣikayāvagīrṇam || 3-45-43||

RMY 3-45-44

इतीव तद्वाक्यमदुष्टभावा सुदृष्टमुक्त्वा रजनीचरं तम् ।
गात्रप्रकम्पाद्व्यथिता बभूव वातोद्धता सा कदलीव तन्वी ॥ ३-४५-४४॥
itīva tadvākyamaduṣṭabhāvā sudṛṣṭamuktvā rajanīcaraṃ tam |
gātraprakampādvyathitā babhūva vātoddhatā sā kadalīva tanvī || 3-45-44||

RMY 3-45-45

तां वेपमानामुपलक्ष्य सीतां स रावणो मृत्युसमप्रभावः ।
कुलं बलं नाम च कर्म चात्मनः समाचचक्षे भयकारणार्थम् ॥ ३-४५-४५॥
tāṃ vepamānāmupalakṣya sītāṃ sa rāvaṇo mṛtyusamaprabhāvaḥ |
kulaṃ balaṃ nāma ca karma cātmanaḥ samācacakṣe bhayakāraṇārtham || 3-45-45||

Sarga: 46/71 (23)

RMY 3-46-1

एवं ब्रुवत्यां सीतायां संरब्धः परुषाक्षरम् ।
ललाटे भ्रुकुटीं कृत्वा रावणः प्रत्युवाच ह ॥ ३-४६-१॥
evaṃ bruvatyāṃ sītāyāṃ saṃrabdhaḥ paruṣākṣaram |
lalāṭe bhrukuṭīṃ kṛtvā rāvaṇaḥ pratyuvāca ha || 3-46-1||

RMY 3-46-2

भ्राता वैश्रवणस्याहं सापत्न्यो वरवर्णिनि ।
रावणो नाम भद्रं ते दशग्रीवः प्रतापवान् ॥ ३-४६-२॥
bhrātā vaiśravaṇasyāhaṃ sāpatnyo varavarṇini |
rāvaṇo nāma bhadraṃ te daśagrīvaḥ pratāpavān || 3-46-2||

RMY 3-46-3

यस्य देवाः सगन्धर्वाः पिशाचपतगोरगाः ।
विद्रवन्ति भयाद्भीता मृत्योरिव सदा प्रजाः ॥ ३-४६-३॥
yasya devāḥ sagandharvāḥ piśācapatagoragāḥ |
vidravanti bhayādbhītā mṛtyoriva sadā prajāḥ || 3-46-3||

RMY 3-46-4

येन वैश्रवणो भ्राता वैमात्रः कारणान्तरे ।
द्वन्द्वमासादितः क्रोधाद्रणे विक्रम्य निर्जितः ॥ ३-४६-४॥
yena vaiśravaṇo bhrātā vaimātraḥ kāraṇāntare |
dvandvamāsāditaḥ krodhādraṇe vikramya nirjitaḥ || 3-46-4||

RMY 3-46-5

मद्भयार्तः परित्यज्य स्वमधिष्ठानमृद्धिमत् ।
कैलासं पर्वतश्रेष्ठमध्यास्ते नरवाहनः ॥ ३-४६-५॥
madbhayārtaḥ parityajya svamadhiṣṭhānamṛddhimat |
kailāsaṃ parvataśreṣṭhamadhyāste naravāhanaḥ || 3-46-5||

RMY 3-46-6

यस्य तत्पुष्पकं नाम विमानं कामगं शुभम् ।
वीर्यादावर्जितं भद्रे येन यामि विहायसं ॥ ३-४६-६॥
yasya tatpuṣpakaṃ nāma vimānaṃ kāmagaṃ śubham |
vīryādāvarjitaṃ bhadre yena yāmi vihāyasaṃ || 3-46-6||

RMY 3-46-7

मम संजातरोषस्य मुखं दृष्ट्वैव मैथिलि ।
विद्रवन्ति परित्रस्ताः सुराः शक्रपुरोगमाः ॥ ३-४६-७॥
mama saṃjātaroṣasya mukhaṃ dṛṣṭvaiva maithili |
vidravanti paritrastāḥ surāḥ śakrapurogamāḥ || 3-46-7||

RMY 3-46-8

यत्र तिष्ठाम्यहं तत्र मारुतो वाति शङ्कितः ।
तीव्रांशुः शिशिरांशुश्च भयात्संपद्यते रविः ॥ ३-४६-८॥
yatra tiṣṭhāmyahaṃ tatra māruto vāti śaṅkitaḥ |
tīvrāṃśuḥ śiśirāṃśuśca bhayātsaṃpadyate raviḥ || 3-46-8||

RMY 3-46-9

निष्कम्पपत्रास्तरवो नद्यश्च स्तिमितोदकाः ।
भवन्ति यत्र यत्राहं तिष्ठामि च चरामि च ॥ ३-४६-९॥
niṣkampapatrāstaravo nadyaśca stimitodakāḥ |
bhavanti yatra yatrāhaṃ tiṣṭhāmi ca carāmi ca || 3-46-9||

RMY 3-46-10

मम पारे समुद्रस्य लङ्का नाम पुरी शुभा ।
संपूर्णा राक्षसैर्घोरैर्यथेन्द्रस्यामरावती ॥ ३-४६-१०॥
mama pāre samudrasya laṅkā nāma purī śubhā |
saṃpūrṇā rākṣasairghorairyathendrasyāmarāvatī || 3-46-10||

RMY 3-46-11

प्राकारेण परिक्षिप्ता पाण्डुरेण विराजिता ।
हेमकक्ष्या पुरी रम्या वैदूर्यमय तोरणा ॥ ३-४६-११॥
prākāreṇa parikṣiptā pāṇḍureṇa virājitā |
hemakakṣyā purī ramyā vaidūryamaya toraṇā || 3-46-11||

RMY 3-46-12

हस्त्यश्वरथसंभाधा तूर्यनादविनादिता ।
सर्वकामफलैर्वृक्षैः संकुलोद्यानशोभिता ॥ ३-४६-१२॥
hastyaśvarathasaṃbhādhā tūryanādavināditā |
sarvakāmaphalairvṛkṣaiḥ saṃkulodyānaśobhitā || 3-46-12||

RMY 3-46-13

तत्र त्वं वसती सीते राजपुत्रि मया सह ।
न स्रमिष्यसि नारीणां मानुषीणां मनस्विनि ॥ ३-४६-१३॥
tatra tvaṃ vasatī sīte rājaputri mayā saha |
na sramiṣyasi nārīṇāṃ mānuṣīṇāṃ manasvini || 3-46-13||

RMY 3-46-14

भुञ्जाना मानुषान्भोगान्दिव्यांश्च वरवर्णिनि ।
न स्मरिष्यसि रामस्य मानुषस्य गतायुषः ॥ ३-४६-१४॥
bhuñjānā mānuṣānbhogāndivyāṃśca varavarṇini |
na smariṣyasi rāmasya mānuṣasya gatāyuṣaḥ || 3-46-14||

RMY 3-46-15

स्थापयित्वा प्रियं पुत्रं राज्ञा दशरथेन यः ।
मन्दवीर्यः सुतो ज्येष्ठस्ततः प्रस्थापितो वनम् ॥ ३-४६-१५॥
sthāpayitvā priyaṃ putraṃ rājñā daśarathena yaḥ |
mandavīryaḥ suto jyeṣṭhastataḥ prasthāpito vanam || 3-46-15||

RMY 3-46-16

तेन किं भ्रष्टराज्येन रामेण गतचेतसा ।
करिष्यसि विशालाक्षि तापसेन तपस्विना ॥ ३-४६-१६॥
tena kiṃ bhraṣṭarājyena rāmeṇa gatacetasā |
kariṣyasi viśālākṣi tāpasena tapasvinā || 3-46-16||

RMY 3-46-17

सर्वराक्षसभर्तारं कामात्स्वयमिहागतम् ।
न मन्मथशराविष्टं प्रत्याख्यातुं त्वमर्हसि ॥ ३-४६-१७॥
sarvarākṣasabhartāraṃ kāmātsvayamihāgatam |
na manmathaśarāviṣṭaṃ pratyākhyātuṃ tvamarhasi || 3-46-17||

RMY 3-46-18

प्रत्याख्याय हि मां भीरु परितापं गमिष्यसि ।
चरणेनाभिहत्येव पुरूरवसमुर्वशी ॥ ३-४६-१८॥
pratyākhyāya hi māṃ bhīru paritāpaṃ gamiṣyasi |
caraṇenābhihatyeva purūravasamurvaśī || 3-46-18||

RMY 3-46-19

एवमुक्ता तु वैदेही क्रुद्धा संरक्तलोचना ।
अब्रवीत्परुषं वाक्यं रहिते राक्षसाधिपम् ॥ ३-४६-१९॥
evamuktā tu vaidehī kruddhā saṃraktalocanā |
abravītparuṣaṃ vākyaṃ rahite rākṣasādhipam || 3-46-19||

RMY 3-46-20

कथं वैश्रवणं देवं सर्वभूतनमस्कृतम् ।
भ्रातरं व्यपदिश्य त्वमशुभं कर्तुमिच्छसि ॥ ३-४६-२०॥
kathaṃ vaiśravaṇaṃ devaṃ sarvabhūtanamaskṛtam |
bhrātaraṃ vyapadiśya tvamaśubhaṃ kartumicchasi || 3-46-20||

RMY 3-46-21

अवश्यं विनशिष्यन्ति सर्वे रावण राक्षसाः ।
येषां त्वं कर्कशो राजा दुर्बुद्धिरजितेन्द्रियः ॥ ३-४६-२१॥
avaśyaṃ vinaśiṣyanti sarve rāvaṇa rākṣasāḥ |
yeṣāṃ tvaṃ karkaśo rājā durbuddhirajitendriyaḥ || 3-46-21||

RMY 3-46-22

अपहृत्य शचीं भार्यां शक्यमिन्द्रस्य जीवितुम् ।
न तु रामस्य भार्यां मामपनीयास्ति जीवितम् ॥ ३-४६-२२॥
apahṛtya śacīṃ bhāryāṃ śakyamindrasya jīvitum |
na tu rāmasya bhāryāṃ māmapanīyāsti jīvitam || 3-46-22||

RMY 3-46-23

जीवेच्चिरं वज्रधरस्य हस्ताच्छचीं प्रधृष्याप्रतिरूपरूपाम् ।
न मादृशीं राक्षसधर्षयित्वा पीतामृतस्यापि तवास्ति मोक्षः ॥ ३-४६-२३॥
jīvecciraṃ vajradharasya hastācchacīṃ pradhṛṣyāpratirūparūpām |
na mādṛśīṃ rākṣasadharṣayitvā pītāmṛtasyāpi tavāsti mokṣaḥ || 3-46-23||

Sarga: 47/71 (36)

RMY 3-47-1

सीताया वचनं श्रुत्वा दशग्रीवः प्रतापवान् ।
हस्ते हस्तं समाहत्य चकार सुमहद्वपुः ॥ ३-४७-१॥
sītāyā vacanaṃ śrutvā daśagrīvaḥ pratāpavān |
haste hastaṃ samāhatya cakāra sumahadvapuḥ || 3-47-1||

RMY 3-47-2

स मैथिलीं पुनर्वाक्यं बभाषे च ततो भृशम् ।
नोन्मत्तया श्रुतौ मन्ये मम वीर्यपराक्रमौ ॥ ३-४७-२॥
sa maithilīṃ punarvākyaṃ babhāṣe ca tato bhṛśam |
nonmattayā śrutau manye mama vīryaparākramau || 3-47-2||

RMY 3-47-3

उद्वहेयं भुजाभ्यां तु मेदिनीमम्बरे स्थितः ।
आपिबेयं समुद्रं च मृत्युं हन्यां रणे स्थितः ॥ ३-४७-३॥
udvaheyaṃ bhujābhyāṃ tu medinīmambare sthitaḥ |
āpibeyaṃ samudraṃ ca mṛtyuṃ hanyāṃ raṇe sthitaḥ || 3-47-3||

RMY 3-47-4

अर्कं रुन्ध्यां शरैस्तीक्ष्णैर्विभिन्द्यां हि महीतलम् ।
कामरूपिणमुन्मत्ते पश्य मां कामदं पतिम् ॥ ३-४७-४॥
arkaṃ rundhyāṃ śaraistīkṣṇairvibhindyāṃ hi mahītalam |
kāmarūpiṇamunmatte paśya māṃ kāmadaṃ patim || 3-47-4||

RMY 3-47-5

एवमुक्तवतस्तस्य रावणस्य शिखिप्रभे ।
क्रुद्धस्य हरिपर्यन्ते रक्ते नेत्रे बभूवतुः ॥ ३-४७-५॥
evamuktavatastasya rāvaṇasya śikhiprabhe |
kruddhasya hariparyante rakte netre babhūvatuḥ || 3-47-5||

RMY 3-47-6

सद्यः सौम्यं परित्यज्य भिक्षुरूपं स रावणः ।
स्वं रूपं कालरूपाभं भेजे वैश्रवणानुजः ॥ ३-४७-६॥
sadyaḥ saumyaṃ parityajya bhikṣurūpaṃ sa rāvaṇaḥ |
svaṃ rūpaṃ kālarūpābhaṃ bheje vaiśravaṇānujaḥ || 3-47-6||

RMY 3-47-7

संरक्तनयनः श्रीमांस्तप्तकाञ्चनकुण्डलः ।
दशास्यः कार्मुकी बाणी बभूव क्षणदाचरः ॥ ३-४७-७॥
saṃraktanayanaḥ śrīmāṃstaptakāñcanakuṇḍalaḥ |
daśāsyaḥ kārmukī bāṇī babhūva kṣaṇadācaraḥ || 3-47-7||

RMY 3-47-8

स परिव्राजकच्छद्म महाकायो विहाय तत् ।
प्रतिपेदे स्वकं रूपं रावणो राक्षसाधिपः ॥ ३-४७-८॥
sa parivrājakacchadma mahākāyo vihāya tat |
pratipede svakaṃ rūpaṃ rāvaṇo rākṣasādhipaḥ || 3-47-8||

RMY 3-47-9

संरक्तनयनः क्रोधाज्जीमूतनिचयप्रभः ।
रक्ताम्बरधरस्तस्थौ स्त्रीरत्नं प्रेक्ष्य मैथिलीम् ॥ ३-४७-९॥
saṃraktanayanaḥ krodhājjīmūtanicayaprabhaḥ |
raktāmbaradharastasthau strīratnaṃ prekṣya maithilīm || 3-47-9||

RMY 3-47-10

स तामसितकेशान्तां भास्करस्य प्रभामिव ।
वसनाभरणोपेतां मैथिलीं रावणोऽब्रवीत् ॥ ३-४७-१०॥
sa tāmasitakeśāntāṃ bhāskarasya prabhāmiva |
vasanābharaṇopetāṃ maithilīṃ rāvaṇo'bravīt || 3-47-10||

RMY 3-47-11

त्रिषु लोकेषु विख्यातं यदि भर्तारमिच्छसि ।
मामाश्रय वरारोहे तवाहं सदृशः पतिः ॥ ३-४७-११॥
triṣu lokeṣu vikhyātaṃ yadi bhartāramicchasi |
māmāśraya varārohe tavāhaṃ sadṛśaḥ patiḥ || 3-47-11||

RMY 3-47-12

मां भजस्व चिराय त्वमहं श्लाघ्यस्तव प्रियः ।
नैव चाहं क्वचिद्भद्रे करिष्ये तव विप्रियम् ।
त्यज्यतां मानुषो भावो मयि भावः प्रणीयताम् ॥ ३-४७-१२॥
māṃ bhajasva cirāya tvamahaṃ ślāghyastava priyaḥ |
naiva cāhaṃ kvacidbhadre kariṣye tava vipriyam |
tyajyatāṃ mānuṣo bhāvo mayi bhāvaḥ praṇīyatām || 3-47-12||

RMY 3-47-13

राज्याच्च्युतमसिद्धार्थं रामं परिमितायुषम् ।
कैर्गुणैरनुरक्तासि मूढे पण्डितमानिनि ॥ ३-४७-१३॥
rājyāccyutamasiddhārthaṃ rāmaṃ parimitāyuṣam |
kairguṇairanuraktāsi mūḍhe paṇḍitamānini || 3-47-13||

RMY 3-47-14

यः स्त्रिया वचनाद्राज्यं विहाय ससुहृज्जनम् ।
अस्मिन्व्यालानुचरिते वने वसति दुर्मतिः ॥ ३-४७-१४॥
yaḥ striyā vacanādrājyaṃ vihāya sasuhṛjjanam |
asminvyālānucarite vane vasati durmatiḥ || 3-47-14||

RMY 3-47-15

इत्युक्त्वा मैथिलीं वाक्यं प्रियार्हां प्रियवादिनीम् ।
जग्राह रावणः सीतां बुधः खे रोहिणीमिव ॥ ३-४७-१५॥
ityuktvā maithilīṃ vākyaṃ priyārhāṃ priyavādinīm |
jagrāha rāvaṇaḥ sītāṃ budhaḥ khe rohiṇīmiva || 3-47-15||

RMY 3-47-16

वामेन सीतां पद्माक्षीं मूर्धजेषु करेण सः ।
ऊर्वोस्तु दक्षिणेनैव परिजग्राह पाणिना ॥ ३-४७-१६॥
vāmena sītāṃ padmākṣīṃ mūrdhajeṣu kareṇa saḥ |
ūrvostu dakṣiṇenaiva parijagrāha pāṇinā || 3-47-16||

RMY 3-47-17

तं दृष्ट्वा गिरिशृङ्गाभं तीक्ष्णदंष्ट्रं महाभुजम् ।
प्राद्रवन्मृत्युसंकाशं भयार्ता वनदेवताः ॥ ३-४७-१७॥
taṃ dṛṣṭvā giriśṛṅgābhaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃ mahābhujam |
prādravanmṛtyusaṃkāśaṃ bhayārtā vanadevatāḥ || 3-47-17||

RMY 3-47-18

स च मायामयो दिव्यः खरयुक्तः खरस्वनः ।
प्रत्यदृश्यत हेमाङ्गो रावणस्य महारथः ॥ ३-४७-१८॥
sa ca māyāmayo divyaḥ kharayuktaḥ kharasvanaḥ |
pratyadṛśyata hemāṅgo rāvaṇasya mahārathaḥ || 3-47-18||

RMY 3-47-19

ततस्तां परुषैर्वाक्यैरभितर्ज्य महास्वनः ।
अङ्केनादाय वैदेहीं रथमारोपयत्तदा ॥ ३-४७-१९॥
tatastāṃ paruṣairvākyairabhitarjya mahāsvanaḥ |
aṅkenādāya vaidehīṃ rathamāropayattadā || 3-47-19||

RMY 3-47-20

सा गृहीतातिचुक्रोश रावणेन यशस्विनी ।
रामेति सीता दुःखार्ता रामं दूरगतं वने ॥ ३-४७-२०॥
sā gṛhītāticukrośa rāvaṇena yaśasvinī |
rāmeti sītā duḥkhārtā rāmaṃ dūragataṃ vane || 3-47-20||

RMY 3-47-21

तामकामां स कामार्तः पन्नगेन्द्रवधूमिव ।
विवेष्टमानामादाय उत्पपाथाथ रावणः ॥ ३-४७-२१॥
tāmakāmāṃ sa kāmārtaḥ pannagendravadhūmiva |
viveṣṭamānāmādāya utpapāthātha rāvaṇaḥ || 3-47-21||

RMY 3-47-22

ततः सा राक्षसेन्द्रेण ह्रियमाणा विहायसा ।
भृशं चुक्रोश मत्तेव भ्रान्तचित्ता यथातुरा ॥ ३-४७-२२॥
tataḥ sā rākṣasendreṇa hriyamāṇā vihāyasā |
bhṛśaṃ cukrośa matteva bhrāntacittā yathāturā || 3-47-22||

RMY 3-47-23

हा लक्ष्मण महाबाहो गुरुचित्तप्रसादक ।
ह्रियमाणां न जानीषे रक्षसा कामरूपिणा ॥ ३-४७-२३॥
hā lakṣmaṇa mahābāho gurucittaprasādaka |
hriyamāṇāṃ na jānīṣe rakṣasā kāmarūpiṇā || 3-47-23||

RMY 3-47-24

जीवितं सुखमर्थांश्च धर्महेतोः परित्यजन् ।
ह्रियमाणामधर्मेण मां राघव न पश्यसि ॥ ३-४७-२४॥
jīvitaṃ sukhamarthāṃśca dharmahetoḥ parityajan |
hriyamāṇāmadharmeṇa māṃ rāghava na paśyasi || 3-47-24||

RMY 3-47-25

ननु नामाविनीतानां विनेतासि परंतप ।
कथमेवंविधं पापं न त्वं शाधि हि रावणम् ॥ ३-४७-२५॥
nanu nāmāvinītānāṃ vinetāsi paraṃtapa |
kathamevaṃvidhaṃ pāpaṃ na tvaṃ śādhi hi rāvaṇam || 3-47-25||

RMY 3-47-26

ननु सद्योऽविनीतस्य दृश्यते कर्मणः फलम् ।
कालोऽप्यङ्गी भवत्यत्र सस्यानामिव पक्तये ॥ ३-४७-२६॥
nanu sadyo'vinītasya dṛśyate karmaṇaḥ phalam |
kālo'pyaṅgī bhavatyatra sasyānāmiva paktaye || 3-47-26||

RMY 3-47-27

स कर्म कृतवानेतत्कालोपहतचेतनः ।
जीवितान्तकरं घोरं रामाद्व्यसनमाप्नुहि ॥ ३-४७-२७॥
sa karma kṛtavānetatkālopahatacetanaḥ |
jīvitāntakaraṃ ghoraṃ rāmādvyasanamāpnuhi || 3-47-27||

RMY 3-47-28

हन्तेदानीं सकामा तु कैकेयी बान्धवैः सह ।
ह्रियेयं धर्मकामस्य धर्मपत्नी यशस्विनः ॥ ३-४७-२८॥
hantedānīṃ sakāmā tu kaikeyī bāndhavaiḥ saha |
hriyeyaṃ dharmakāmasya dharmapatnī yaśasvinaḥ || 3-47-28||

RMY 3-47-29

आमन्त्रये जनस्थानं कर्णिकारांश्च पुष्पितान् ।
क्षिप्रं रामाय शंसध्वं सीतां हरति रावणः ॥ ३-४७-२९॥
āmantraye janasthānaṃ karṇikārāṃśca puṣpitān |
kṣipraṃ rāmāya śaṃsadhvaṃ sītāṃ harati rāvaṇaḥ || 3-47-29||

RMY 3-47-30

माल्यवन्तं शिखरिणं वन्दे प्रस्रवणं गिरिम् ।
क्षिप्रं रामाय शंसध्वं सीतां हरति रावणः ॥ ३-४७-३०॥
mālyavantaṃ śikhariṇaṃ vande prasravaṇaṃ girim |
kṣipraṃ rāmāya śaṃsadhvaṃ sītāṃ harati rāvaṇaḥ || 3-47-30||

RMY 3-47-31

हंससारससंघुष्टां वन्दे गोदावरीं नदीम् ।
क्षिप्रं रामाय शंसध्वं सीतां हरति रावणः ॥ ३-४७-३१॥
haṃsasārasasaṃghuṣṭāṃ vande godāvarīṃ nadīm |
kṣipraṃ rāmāya śaṃsadhvaṃ sītāṃ harati rāvaṇaḥ || 3-47-31||

RMY 3-47-32

दैवतानि च यान्त्यस्मिन्वने विविधपादपे ।
नमस्करोम्यहं तेभ्यो भर्तुः शंसत मां हृताम् ॥ ३-४७-३२॥
daivatāni ca yāntyasminvane vividhapādape |
namaskaromyahaṃ tebhyo bhartuḥ śaṃsata māṃ hṛtām || 3-47-32||

RMY 3-47-33

यानि कानिचिदप्यत्र सत्त्वानि निवसन्त्युत ।
सर्वाणि शरणं यामि मृगपक्षिगणानपि ॥ ३-४७-३३॥
yāni kānicidapyatra sattvāni nivasantyuta |
sarvāṇi śaraṇaṃ yāmi mṛgapakṣigaṇānapi || 3-47-33||

RMY 3-47-34

ह्रियमाणां प्रियां भर्तुः प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम् ।
विवशापहृता सीता रावणेनेति शंसत ॥ ३-४७-३४॥
hriyamāṇāṃ priyāṃ bhartuḥ prāṇebhyo'pi garīyasīm |
vivaśāpahṛtā sītā rāvaṇeneti śaṃsata || 3-47-34||

RMY 3-47-35

विदित्वा मां महाबाहुरमुत्रापि महाबलः ।
आनेष्यति पराक्रम्य वैवस्वतहृतामपि ॥ ३-४७-३५॥
viditvā māṃ mahābāhuramutrāpi mahābalaḥ |
āneṣyati parākramya vaivasvatahṛtāmapi || 3-47-35||

RMY 3-47-36

रामाय तु यथातत्त्वं जटायो हरणं मम ।
लक्ष्मणाय च तत्सर्वमाख्यातव्यमशेषतः ॥ ३-४७-३६॥
rāmāya tu yathātattvaṃ jaṭāyo haraṇaṃ mama |
lakṣmaṇāya ca tatsarvamākhyātavyamaśeṣataḥ || 3-47-36||

Sarga: 48/71 (27)

RMY 3-48-1

तं शब्दमवसुप्तस्य जटायुरथ शुश्रुवे ।
निरैक्षद्रावणं क्षिप्रं वैदेहीं च ददर्श सः ॥ ३-४८-१॥
taṃ śabdamavasuptasya jaṭāyuratha śuśruve |
niraikṣadrāvaṇaṃ kṣipraṃ vaidehīṃ ca dadarśa saḥ || 3-48-1||

RMY 3-48-2

ततः पर्वतकूटाभस्तीक्ष्णतुण्डः खगोत्तमः ।
वनस्पतिगतः श्रीमान्व्याजहार शुभां गिरम् ॥ ३-४८-२॥
tataḥ parvatakūṭābhastīkṣṇatuṇḍaḥ khagottamaḥ |
vanaspatigataḥ śrīmānvyājahāra śubhāṃ giram || 3-48-2||

RMY 3-48-3

दशग्रीवस्थितो धर्मे पुराणे सत्यसंश्रयः ।
जटायुर्नाम नाम्नाहं गृध्रराजो महाबलः ॥ ३-४८-३॥
daśagrīvasthito dharme purāṇe satyasaṃśrayaḥ |
jaṭāyurnāma nāmnāhaṃ gṛdhrarājo mahābalaḥ || 3-48-3||

RMY 3-48-4

राजा सर्वस्य लोकस्य महेन्द्रवरुणोपमः ।
लोकानां च हिते युक्तो रामो दशरथात्मजः ॥ ३-४८-४॥
rājā sarvasya lokasya mahendravaruṇopamaḥ |
lokānāṃ ca hite yukto rāmo daśarathātmajaḥ || 3-48-4||

RMY 3-48-5

तस्यैषा लोकनाथस्य धर्मपत्नी यशस्विनी ।
सीता नाम वरारोहा यां त्वं हर्तुमिहेच्छसि ॥ ३-४८-५॥
tasyaiṣā lokanāthasya dharmapatnī yaśasvinī |
sītā nāma varārohā yāṃ tvaṃ hartumihecchasi || 3-48-5||

RMY 3-48-6

कथं राजा स्थितो धर्मे परदारान्परामृशेत् ।
रक्षणीया विशेषेण राजदारा महाबलः ।
निवर्तय मतिं नीचां परदाराभिमर्शनम् ॥ ३-४८-६॥
kathaṃ rājā sthito dharme paradārānparāmṛśet |
rakṣaṇīyā viśeṣeṇa rājadārā mahābalaḥ |
nivartaya matiṃ nīcāṃ paradārābhimarśanam || 3-48-6||

RMY 3-48-7

न तत्समाचरेद्धीरो यत्परोऽस्य विगर्हयेत् ।
यथात्मनस्तथान्येषां दारा रक्ष्या विमर्शनात् ॥ ३-४८-७॥
na tatsamācareddhīro yatparo'sya vigarhayet |
yathātmanastathānyeṣāṃ dārā rakṣyā vimarśanāt || 3-48-7||

RMY 3-48-8

अर्थं वा यदि वा कामं शिष्टाः शास्त्रेष्वनागतम् ।
व्यवस्यन्त्यनु राजानं धर्मं पौरस्त्यनन्दन ॥ ३-४८-८॥
arthaṃ vā yadi vā kāmaṃ śiṣṭāḥ śāstreṣvanāgatam |
vyavasyantyanu rājānaṃ dharmaṃ paurastyanandana || 3-48-8||

RMY 3-48-9

राजा धर्मश्च कामश्च द्रव्याणां चोत्तमो निधिः ।
धर्मः शुभं वा पापं वा राजमूलं प्रवर्तते ॥ ३-४८-९॥
rājā dharmaśca kāmaśca dravyāṇāṃ cottamo nidhiḥ |
dharmaḥ śubhaṃ vā pāpaṃ vā rājamūlaṃ pravartate || 3-48-9||

RMY 3-48-10

पापस्वभावश्चपलः कथं त्वं रक्षसां वर ।
ऐश्वर्यमभिसंप्राप्तो विमानमिव दुष्कृती ॥ ३-४८-१०॥
pāpasvabhāvaścapalaḥ kathaṃ tvaṃ rakṣasāṃ vara |
aiśvaryamabhisaṃprāpto vimānamiva duṣkṛtī || 3-48-10||

RMY 3-48-11

कामस्वभावो यो यस्य न स शक्यः प्रमार्जितुम् ।
न हि दुष्टात्मनामार्य मा वसत्यालये चिरम् ॥ ३-४८-११॥
kāmasvabhāvo yo yasya na sa śakyaḥ pramārjitum |
na hi duṣṭātmanāmārya mā vasatyālaye ciram || 3-48-11||

RMY 3-48-12

विषये वा पुरे वा ते यदा रामो महाबलः ।
नापराध्यति धर्मात्मा कथं तस्यापराध्यसि ॥ ३-४८-१२॥
viṣaye vā pure vā te yadā rāmo mahābalaḥ |
nāparādhyati dharmātmā kathaṃ tasyāparādhyasi || 3-48-12||

RMY 3-48-13

यदि शूर्पणखाहेतोर्जनस्थानगतः खरः ।
अतिवृत्तो हतः पूर्वं रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥ ३-४८-१३॥
yadi śūrpaṇakhāhetorjanasthānagataḥ kharaḥ |
ativṛtto hataḥ pūrvaṃ rāmeṇākliṣṭakarmaṇā || 3-48-13||

RMY 3-48-14

अत्र ब्रूहि यथासत्यं को रामस्य व्यतिक्रमः ।
यस्य त्वं लोकनाथस्य हृत्वा भार्यां गमिष्यसि ॥ ३-४८-१४॥
atra brūhi yathāsatyaṃ ko rāmasya vyatikramaḥ |
yasya tvaṃ lokanāthasya hṛtvā bhāryāṃ gamiṣyasi || 3-48-14||

RMY 3-48-15

क्षिप्रं विसृज वैदेहीं मा त्वा घोरेण चक्षुषा ।
दहेद्दहन भूतेन वृत्रमिन्द्राशनिर्यथा ॥ ३-४८-१५॥
kṣipraṃ visṛja vaidehīṃ mā tvā ghoreṇa cakṣuṣā |
daheddahana bhūtena vṛtramindrāśaniryathā || 3-48-15||

RMY 3-48-16

सर्पमाशीविषं बद्ध्वा वस्त्रान्ते नावबुध्यसे ।
ग्रीवायां प्रतिमुक्तं च कालपाशं न पश्यसि ॥ ३-४८-१६॥
sarpamāśīviṣaṃ baddhvā vastrānte nāvabudhyase |
grīvāyāṃ pratimuktaṃ ca kālapāśaṃ na paśyasi || 3-48-16||

RMY 3-48-17

स भारः सौम्य भर्तव्यो यो नरं नावसादयेत् ।
तदन्नमुपभोक्तव्यं जीर्यते यदनामयम् ॥ ३-४८-१७॥
sa bhāraḥ saumya bhartavyo yo naraṃ nāvasādayet |
tadannamupabhoktavyaṃ jīryate yadanāmayam || 3-48-17||

RMY 3-48-18

यत्कृत्वा न भवेद्धर्मो न कीर्तिर्न यशो भुवि ।
शरीरस्य भवेत्खेदः कस्तत्कर्म समाचरेत् ॥ ३-४८-१८॥
yatkṛtvā na bhaveddharmo na kīrtirna yaśo bhuvi |
śarīrasya bhavetkhedaḥ kastatkarma samācaret || 3-48-18||

RMY 3-48-19

षष्टिवर्षसहस्राणि मम जातस्य रावण ।
पितृपैतामहं राज्यं यथावदनुतिष्ठतः ॥ ३-४८-१९॥
ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi mama jātasya rāvaṇa |
pitṛpaitāmahaṃ rājyaṃ yathāvadanutiṣṭhataḥ || 3-48-19||

RMY 3-48-20

वृद्धोऽहं त्वं युवा धन्वी सरथः कवची शरी ।
तथाप्यादाय वैदेहीं कुशली न गमिष्यसि ॥ ३-४८-२०॥
vṛddho'haṃ tvaṃ yuvā dhanvī sarathaḥ kavacī śarī |
tathāpyādāya vaidehīṃ kuśalī na gamiṣyasi || 3-48-20||

RMY 3-48-21

न शक्तस्त्वं बलाद्धर्तुं वैदेहीं मम पश्यतः ।
हेतुभिर्न्यायसंयुक्तैर्ध्रुवां वेदश्रुतीमिव ॥ ३-४८-२१॥
na śaktastvaṃ balāddhartuṃ vaidehīṃ mama paśyataḥ |
hetubhirnyāyasaṃyuktairdhruvāṃ vedaśrutīmiva || 3-48-21||

RMY 3-48-22

युध्यस्व यदि शूरोऽसि मुहूर्तं तिष्ठ रावण ।
शयिष्यसे हतो भूमौ यथापूर्वं खरस्तथा ॥ ३-४८-२२॥
yudhyasva yadi śūro'si muhūrtaṃ tiṣṭha rāvaṇa |
śayiṣyase hato bhūmau yathāpūrvaṃ kharastathā || 3-48-22||

RMY 3-48-23

असकृत्संयुगे येन निहता दैत्यदानवाः ।
नचिराच्चीरवासास्त्वां रामो युधि वधिष्यति ॥ ३-४८-२३॥
asakṛtsaṃyuge yena nihatā daityadānavāḥ |
nacirāccīravāsāstvāṃ rāmo yudhi vadhiṣyati || 3-48-23||

RMY 3-48-24

किं नु शक्यं मया कर्तुं गतौ दूरं नृपात्मजौ ।
क्षिप्रं त्वं नश्यसे नीच तयोर्भीतो न संशयः ॥ ३-४८-२४॥
kiṃ nu śakyaṃ mayā kartuṃ gatau dūraṃ nṛpātmajau |
kṣipraṃ tvaṃ naśyase nīca tayorbhīto na saṃśayaḥ || 3-48-24||

RMY 3-48-25

न हि मे जीवमानस्य नयिष्यसि शुभामिमाम् ।
सीतां कमलपत्राक्षीं रामस्य महषीं प्रियाम् ॥ ३-४८-२५॥
na hi me jīvamānasya nayiṣyasi śubhāmimām |
sītāṃ kamalapatrākṣīṃ rāmasya mahaṣīṃ priyām || 3-48-25||

RMY 3-48-26

अवश्यं तु मया कार्यं प्रियं तस्य महात्मनः ।
जीवितेनापि रामस्य तथा दशरथस्य च ॥ ३-४८-२६॥
avaśyaṃ tu mayā kāryaṃ priyaṃ tasya mahātmanaḥ |
jīvitenāpi rāmasya tathā daśarathasya ca || 3-48-26||

RMY 3-48-27

तिष्ठ तिष्ठ दशग्रीव मुहूर्तं पश्य रावण ।
युद्धातिथ्यं प्रदास्यामि यथाप्राणं निशाचर ।
वृन्तादिव फलं त्वां तु पातयेयं रथोत्तमात् ॥ ३-४८-२७॥
tiṣṭha tiṣṭha daśagrīva muhūrtaṃ paśya rāvaṇa |
yuddhātithyaṃ pradāsyāmi yathāprāṇaṃ niśācara |
vṛntādiva phalaṃ tvāṃ tu pātayeyaṃ rathottamāt || 3-48-27||

Sarga: 49/71 (40)

RMY 3-49-1

इत्युक्तस्य यथान्यायं रावणस्य जटायुषा ।
क्रुद्धस्याग्निनिभाः सर्वा रेजुर्विंशतिदृष्टयः ॥ ३-४९-१॥
ityuktasya yathānyāyaṃ rāvaṇasya jaṭāyuṣā |
kruddhasyāgninibhāḥ sarvā rejurviṃśatidṛṣṭayaḥ || 3-49-1||

RMY 3-49-2

संरक्तनयनः कोपात्तप्तकाञ्चनकुण्डलः ।
राक्षसेन्द्रोऽभिदुद्राव पतगेन्द्रममर्षणः ॥ ३-४९-२॥
saṃraktanayanaḥ kopāttaptakāñcanakuṇḍalaḥ |
rākṣasendro'bhidudrāva patagendramamarṣaṇaḥ || 3-49-2||

RMY 3-49-3

स संप्रहारस्तुमुलस्तयोस्तस्मिन्महावने ।
बभूव वातोद्धतयोर्मेघयोर्गगने यथा ॥ ३-४९-३॥
sa saṃprahārastumulastayostasminmahāvane |
babhūva vātoddhatayormeghayorgagane yathā || 3-49-3||

RMY 3-49-4

तद्बभूवाद्भुतं युद्धं गृध्रराक्षसयोस्तदा ।
सपक्षयोर्माल्यवतोर्महापर्वतयोरिव ॥ ३-४९-४॥
tadbabhūvādbhutaṃ yuddhaṃ gṛdhrarākṣasayostadā |
sapakṣayormālyavatormahāparvatayoriva || 3-49-4||

RMY 3-49-5

ततो नालीकनाराचैस्तीक्ष्णाग्रैश्च विकर्णिभिः ।
अभ्यवर्षन्महाघोरैर्गृध्रराजं महाबलः ॥ ३-४९-५॥
tato nālīkanārācaistīkṣṇāgraiśca vikarṇibhiḥ |
abhyavarṣanmahāghorairgṛdhrarājaṃ mahābalaḥ || 3-49-5||

RMY 3-49-6

स तानि शरजालानि गृध्रः पत्ररथेश्वरः ।
जटायुः प्रतिजग्राह रावणास्त्राणि संयुगे ॥ ३-४९-६॥
sa tāni śarajālāni gṛdhraḥ patraratheśvaraḥ |
jaṭāyuḥ pratijagrāha rāvaṇāstrāṇi saṃyuge || 3-49-6||

RMY 3-49-7

तस्य तीक्ष्णनखाभ्यां तु चरणाभ्यां महाबलः ।
चकार बहुधा गात्रे व्रणान्पतगसत्तमः ॥ ३-४९-७॥
tasya tīkṣṇanakhābhyāṃ tu caraṇābhyāṃ mahābalaḥ |
cakāra bahudhā gātre vraṇānpatagasattamaḥ || 3-49-7||

RMY 3-49-8

अथ क्रोधाद्दशग्रीवो जग्राह दशमार्गणान् ।
मृत्युदण्डनिभान्घोराञ्शत्रुमर्दनकाङ्क्षया ॥ ३-४९-८॥
atha krodhāddaśagrīvo jagrāha daśamārgaṇān |
mṛtyudaṇḍanibhānghorāñśatrumardanakāṅkṣayā || 3-49-8||

RMY 3-49-9

स तैर्बाणैर्महावीर्यः पूर्णमुक्तैरजिह्मगैः ।
बिभेद निशितैस्तीक्ष्णैर्गृध्रं घोरैः शिलीमुखैः ॥ ३-४९-९॥
sa tairbāṇairmahāvīryaḥ pūrṇamuktairajihmagaiḥ |
bibheda niśitaistīkṣṇairgṛdhraṃ ghoraiḥ śilīmukhaiḥ || 3-49-9||

RMY 3-49-10

स राक्षसरथे पश्यञ्जानकीं बाष्पलोचनाम् ।
अचिन्तयित्वा बाणांस्तान्राक्षसं समभिद्रवत् ॥ ३-४९-१०॥
sa rākṣasarathe paśyañjānakīṃ bāṣpalocanām |
acintayitvā bāṇāṃstānrākṣasaṃ samabhidravat || 3-49-10||

RMY 3-49-11

ततोऽस्य सशरं चापं मुक्तामणिविभूषितम् ।
चरणाभ्यां महातेजा बभञ्ज पतगेश्वरः ॥ ३-४९-११॥
tato'sya saśaraṃ cāpaṃ muktāmaṇivibhūṣitam |
caraṇābhyāṃ mahātejā babhañja patageśvaraḥ || 3-49-11||

RMY 3-49-12

तच्चाग्निसदृशं दीप्तं रावणस्य शरावरम् ।
पक्षाभ्यां च महातेजा व्यधुनोत्पतगेश्वरः ॥ ३-४९-१२॥
taccāgnisadṛśaṃ dīptaṃ rāvaṇasya śarāvaram |
pakṣābhyāṃ ca mahātejā vyadhunotpatageśvaraḥ || 3-49-12||

RMY 3-49-13

काञ्चनोरश्छदान्दिव्यान्पिशाचवदनान्खरान् ।
तांश्चास्य जवसंपन्नाञ्जघान समरे बली ॥ ३-४९-१३॥
kāñcanoraśchadāndivyānpiśācavadanānkharān |
tāṃścāsya javasaṃpannāñjaghāna samare balī || 3-49-13||

RMY 3-49-14

वरं त्रिवेणुसंपन्नं कामगं पावकार्चिषम् ।
मणिहेमविचित्राङ्गं बभञ्ज च महारथम् ।
पूर्णचन्द्रप्रतीकाशं छत्रं च व्यजनैः सह ॥ ३-४९-१४॥
varaṃ triveṇusaṃpannaṃ kāmagaṃ pāvakārciṣam |
maṇihemavicitrāṅgaṃ babhañja ca mahāratham |
pūrṇacandrapratīkāśaṃ chatraṃ ca vyajanaiḥ saha || 3-49-14||

RMY 3-49-15

स भग्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः ।
अङ्केनादाय वैदेहीं पपात भुवि रावणः ॥ ३-४९-१५॥
sa bhagnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ |
aṅkenādāya vaidehīṃ papāta bhuvi rāvaṇaḥ || 3-49-15||

RMY 3-49-16

दृष्ट्वा निपतितं भूमौ रावणं भग्नवाहनम् ।
साधु साध्विति भूतानि गृध्रराजमपूजयन् ॥ ३-४९-१६॥
dṛṣṭvā nipatitaṃ bhūmau rāvaṇaṃ bhagnavāhanam |
sādhu sādhviti bhūtāni gṛdhrarājamapūjayan || 3-49-16||

RMY 3-49-17

परिश्रान्तं तु तं दृष्ट्वा जरया पक्षियूथपम् ।
उत्पपात पुनर्हृष्टो मैथिलीं गृह्य रावणः ॥ ३-४९-१७॥
pariśrāntaṃ tu taṃ dṛṣṭvā jarayā pakṣiyūthapam |
utpapāta punarhṛṣṭo maithilīṃ gṛhya rāvaṇaḥ || 3-49-17||

RMY 3-49-18

तं प्रहृष्टं निधायाङ्के गच्छन्तं जनकात्मजाम् ।
गृध्रराजः समुत्पत्य जटायुरिदमब्रवीत् ॥ ३-४९-१८॥
taṃ prahṛṣṭaṃ nidhāyāṅke gacchantaṃ janakātmajām |
gṛdhrarājaḥ samutpatya jaṭāyuridamabravīt || 3-49-18||

RMY 3-49-19

वज्रसंस्पर्शबाणस्य भार्यां रामस्य रावण ।
अल्पबुद्धे हरस्येनां वधाय खलु रक्षसाम् ॥ ३-४९-१९॥
vajrasaṃsparśabāṇasya bhāryāṃ rāmasya rāvaṇa |
alpabuddhe harasyenāṃ vadhāya khalu rakṣasām || 3-49-19||

RMY 3-49-20

समित्रबन्धुः सामात्यः सबलः सपरिच्छदः ।
विषपानं पिबस्येतत्पिपासित इवोदकम् ॥ ३-४९-२०॥
samitrabandhuḥ sāmātyaḥ sabalaḥ saparicchadaḥ |
viṣapānaṃ pibasyetatpipāsita ivodakam || 3-49-20||

RMY 3-49-21

अनुबन्धमजानन्तः कर्मणामविचक्षणाः ।
शीघ्रमेव विनश्यन्ति यथा त्वं विनशिष्यसि ॥ ३-४९-२१॥
anubandhamajānantaḥ karmaṇāmavicakṣaṇāḥ |
śīghrameva vinaśyanti yathā tvaṃ vinaśiṣyasi || 3-49-21||

RMY 3-49-22

बद्धस्त्वं कालपाशेन क्व गतस्तस्य मोक्ष्यसे ।
वधाय बडिशं गृह्य सामिषं जलजो यथा ॥ ३-४९-२२॥
baddhastvaṃ kālapāśena kva gatastasya mokṣyase |
vadhāya baḍiśaṃ gṛhya sāmiṣaṃ jalajo yathā || 3-49-22||

RMY 3-49-23

न हि जातु दुराधर्षौ काकुत्स्थौ तव रावण ।
धर्षणं चाश्रमस्यास्य क्षमिष्येते तु राघवौ ॥ ३-४९-२३॥
na hi jātu durādharṣau kākutsthau tava rāvaṇa |
dharṣaṇaṃ cāśramasyāsya kṣamiṣyete tu rāghavau || 3-49-23||

RMY 3-49-24

यथा त्वया कृतं कर्म भीरुणा लोकगर्हितम् ।
तस्कराचरितो मार्गो नैष वीरनिषेवितः ॥ ३-४९-२४॥
yathā tvayā kṛtaṃ karma bhīruṇā lokagarhitam |
taskarācarito mārgo naiṣa vīraniṣevitaḥ || 3-49-24||

RMY 3-49-25

युध्यस्व यदि शूरोऽसि मुहूर्तं तिष्ठ रावण ।
शयिष्यसे हतो भूमौ यथा भ्राता खरस्तथा ॥ ३-४९-२५॥
yudhyasva yadi śūro'si muhūrtaṃ tiṣṭha rāvaṇa |
śayiṣyase hato bhūmau yathā bhrātā kharastathā || 3-49-25||

RMY 3-49-26

परेतकाले पुरुषो यत्कर्म प्रतिपद्यते ।
विनाशायात्मनोऽधर्म्यं प्रतिपन्नोऽसि कर्म तत् ॥ ३-४९-२६॥
paretakāle puruṣo yatkarma pratipadyate |
vināśāyātmano'dharmyaṃ pratipanno'si karma tat || 3-49-26||

RMY 3-49-27

पापानुबन्धो वै यस्य कर्मणः को नु तत्पुमान् ।
कुर्वीत लोकाधिपतिः स्वयम्भूर्भगवानपि ॥ ३-४९-२७॥
pāpānubandho vai yasya karmaṇaḥ ko nu tatpumān |
kurvīta lokādhipatiḥ svayambhūrbhagavānapi || 3-49-27||

RMY 3-49-28

एवमुक्त्वा शुभं वाक्यं जटायुस्तस्य रक्षसः ।
निपपात भृशं पृष्ठे दशग्रीवस्य वीर्यवान् ॥ ३-४९-२८॥
evamuktvā śubhaṃ vākyaṃ jaṭāyustasya rakṣasaḥ |
nipapāta bhṛśaṃ pṛṣṭhe daśagrīvasya vīryavān || 3-49-28||

RMY 3-49-29

तं गृहीत्वा नखैस्तीक्ष्णैर्विरराद समन्ततः ।
अधिरूढो गजारोहि यथा स्याद्दुष्टवारणम् ॥ ३-४९-२९॥
taṃ gṛhītvā nakhaistīkṣṇairvirarāda samantataḥ |
adhirūḍho gajārohi yathā syādduṣṭavāraṇam || 3-49-29||

RMY 3-49-30

विरराद नखैरस्य तुण्डं पृष्ठे समर्पयन् ।
केशांश्चोत्पाटयामास नखपक्षमुखायुधः ॥ ३-४९-३०॥
virarāda nakhairasya tuṇḍaṃ pṛṣṭhe samarpayan |
keśāṃścotpāṭayāmāsa nakhapakṣamukhāyudhaḥ || 3-49-30||

RMY 3-49-31

स तथा गृध्रराजेन क्लिश्यमानो मुहुर्मुहुः ।
अमर्षस्फुरितौष्ठः सन्प्राकम्पत स राक्षसः ॥ ३-४९-३१॥
sa tathā gṛdhrarājena kliśyamāno muhurmuhuḥ |
amarṣasphuritauṣṭhaḥ sanprākampata sa rākṣasaḥ || 3-49-31||

RMY 3-49-32

संपरिष्वज्य वैदेहीं वामेनाङ्केन रावणः ।
तलेनाभिजघानार्तो जटायुं क्रोधमूर्छितः ॥ ३-४९-३२॥
saṃpariṣvajya vaidehīṃ vāmenāṅkena rāvaṇaḥ |
talenābhijaghānārto jaṭāyuṃ krodhamūrchitaḥ || 3-49-32||

RMY 3-49-33

जटायुस्तमतिक्रम्य तुण्डेनास्य खराधिपः ।
वामबाहून्दश तदा व्यपाहरदरिंदमः ॥ ३-४९-३३॥
jaṭāyustamatikramya tuṇḍenāsya kharādhipaḥ |
vāmabāhūndaśa tadā vyapāharadariṃdamaḥ || 3-49-33||

RMY 3-49-34

ततः क्रुद्धो दशक्रीवः सीतामुत्सृज्य वीर्यवान् ।
मुष्टिभ्यां चरणाभ्यां च गृध्रराजमपोथयत् ॥ ३-४९-३४॥
tataḥ kruddho daśakrīvaḥ sītāmutsṛjya vīryavān |
muṣṭibhyāṃ caraṇābhyāṃ ca gṛdhrarājamapothayat || 3-49-34||

RMY 3-49-35

ततो मुहूर्तं संग्रामो बभूवातुलवीर्ययोः ।
राक्षसानां च मुख्यस्य पक्षिणां प्रवरस्य च ॥ ३-४९-३५॥
tato muhūrtaṃ saṃgrāmo babhūvātulavīryayoḥ |
rākṣasānāṃ ca mukhyasya pakṣiṇāṃ pravarasya ca || 3-49-35||

RMY 3-49-36

तस्य व्यायच्छमानस्य रामस्यार्थेऽथ रावणः ।
पक्षौ पादौ च पार्श्वौ च खड्गमुद्धृत्य सोऽच्छिनत् ॥ ३-४९-३६॥
tasya vyāyacchamānasya rāmasyārthe'tha rāvaṇaḥ |
pakṣau pādau ca pārśvau ca khaḍgamuddhṛtya so'cchinat || 3-49-36||

RMY 3-49-37

स छिन्नपक्षः सहसा रक्षसा रौद्रकर्मणा ।
निपपात हतो गृध्रो धरण्यामल्पजीवितः ॥ ३-४९-३७॥
sa chinnapakṣaḥ sahasā rakṣasā raudrakarmaṇā |
nipapāta hato gṛdhro dharaṇyāmalpajīvitaḥ || 3-49-37||

RMY 3-49-38

तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ क्षतजार्द्रं जटायुषम् ।
अभ्यधावत वैदेही स्वबन्धुमिव दुःखिता ॥ ३-४९-३८॥
taṃ dṛṣṭvā patitaṃ bhūmau kṣatajārdraṃ jaṭāyuṣam |
abhyadhāvata vaidehī svabandhumiva duḥkhitā || 3-49-38||

RMY 3-49-39

तं नीलजीमूतनिकाशकल्पं सुपाण्डुरोरस्कमुदारवीर्यम् ।
ददर्श लङ्काधिपतिः पृथिव्यां जटायुषं शान्तमिवाग्निदावम् ॥ ३-४९-३९॥
taṃ nīlajīmūtanikāśakalpaṃ supāṇḍuroraskamudāravīryam |
dadarśa laṅkādhipatiḥ pṛthivyāṃ jaṭāyuṣaṃ śāntamivāgnidāvam || 3-49-39||

RMY 3-49-40

ततस्तु तं पत्ररथं महीतले निपातितं रावणवेगमर्दितम् ।
पुनः परिष्वज्य शशिप्रभानना रुरोद सीता जनकात्मजा तदा ॥ ३-४९-४०॥
tatastu taṃ patrarathaṃ mahītale nipātitaṃ rāvaṇavegamarditam |
punaḥ pariṣvajya śaśiprabhānanā ruroda sītā janakātmajā tadā || 3-49-40||

Sarga: 50/71 (42)

RMY 3-50-1

तमल्पजीवितं भूमौ स्फुरन्तं राक्षसाधिपः ।
ददर्श गृध्रं पतितं समीपे राघवाश्रमात् ॥ ३-५०-१॥
tamalpajīvitaṃ bhūmau sphurantaṃ rākṣasādhipaḥ |
dadarśa gṛdhraṃ patitaṃ samīpe rāghavāśramāt || 3-50-1||

RMY 3-50-2

सा तु ताराधिपमुखी रावणेन समीक्ष्य तम् ।
गृध्रराजं विनिहतं विललाप सुदुःखिता ॥ ३-५०-२॥
sā tu tārādhipamukhī rāvaṇena samīkṣya tam |
gṛdhrarājaṃ vinihataṃ vilalāpa suduḥkhitā || 3-50-2||

RMY 3-50-3

निमित्तं लक्षणज्ञानं शकुनिस्वरदर्शनम् ।
अवश्यं सुखदुःखेषु नराणां प्रतिदृश्यते ॥ ३-५०-३॥
nimittaṃ lakṣaṇajñānaṃ śakunisvaradarśanam |
avaśyaṃ sukhaduḥkheṣu narāṇāṃ pratidṛśyate || 3-50-3||

RMY 3-50-4

न नूनं राम जानासि महद्व्यसनमात्मजः ।
धावन्ति नूनं काकुत्स्थ मदर्थं मृगपक्षिणः ॥ ३-५०-४॥
na nūnaṃ rāma jānāsi mahadvyasanamātmajaḥ |
dhāvanti nūnaṃ kākutstha madarthaṃ mṛgapakṣiṇaḥ || 3-50-4||

RMY 3-50-5

त्राहि मामद्य काकुत्स्थ लक्ष्मणेति वराङ्गना ।
सुसंत्रस्ता समाक्रन्दच्छृण्वतां तु यथान्तिके ॥ ३-५०-५॥
trāhi māmadya kākutstha lakṣmaṇeti varāṅganā |
susaṃtrastā samākrandacchṛṇvatāṃ tu yathāntike || 3-50-5||

RMY 3-50-6

तां क्लिष्टमाल्याभरणां विलपन्तीमनाथवत् ।
अभ्यधावत वैदेहीं रावणो राक्षसाधिपः ॥ ३-५०-६॥
tāṃ kliṣṭamālyābharaṇāṃ vilapantīmanāthavat |
abhyadhāvata vaidehīṃ rāvaṇo rākṣasādhipaḥ || 3-50-6||

RMY 3-50-7

तां लतामिव वेष्टन्तीमालिङ्गन्तीं महाद्रुमान् ।
मुञ्च मुञ्चेति बहुशः प्रवदन्राक्षसाधिपः ॥ ३-५०-७॥
tāṃ latāmiva veṣṭantīmāliṅgantīṃ mahādrumān |
muñca muñceti bahuśaḥ pravadanrākṣasādhipaḥ || 3-50-7||

RMY 3-50-8

क्रोशन्तीं राम रामेति रामेण रहितां वने ।
जीवितान्ताय केशेषु जग्राहान्तकसंनिभः ॥ ३-५०-८॥
krośantīṃ rāma rāmeti rāmeṇa rahitāṃ vane |
jīvitāntāya keśeṣu jagrāhāntakasaṃnibhaḥ || 3-50-8||

RMY 3-50-9

प्रधर्षितायां वैदेह्यां बभूव सचराचरम् ।
जगत्सर्वममर्यादं तमसान्धेन संवृतम् ॥ ३-५०-९॥
pradharṣitāyāṃ vaidehyāṃ babhūva sacarācaram |
jagatsarvamamaryādaṃ tamasāndhena saṃvṛtam || 3-50-9||

RMY 3-50-10

दृष्ट्वा सीतां परामृष्टां दीनां दिव्येन चक्षुषा ।
कृतं कार्यमिति श्रीमान्व्याजहार पितामहः ॥ ३-५०-१०॥
dṛṣṭvā sītāṃ parāmṛṣṭāṃ dīnāṃ divyena cakṣuṣā |
kṛtaṃ kāryamiti śrīmānvyājahāra pitāmahaḥ || 3-50-10||

RMY 3-50-11

प्रहृष्टा व्यथिताश्चासन्सर्वे ते परमर्षयः ।
दृष्ट्वा सीतां परामृष्टां दण्डकारण्यवासिनः ॥ ३-५०-११॥
prahṛṣṭā vyathitāścāsansarve te paramarṣayaḥ |
dṛṣṭvā sītāṃ parāmṛṣṭāṃ daṇḍakāraṇyavāsinaḥ || 3-50-11||

RMY 3-50-12

स तु तां राम रामेति रुदन्तीं लक्ष्मणेति च ।
जगामाकाशमादाय रावणो राक्षसाधिपः ॥ ३-५०-१२॥
sa tu tāṃ rāma rāmeti rudantīṃ lakṣmaṇeti ca |
jagāmākāśamādāya rāvaṇo rākṣasādhipaḥ || 3-50-12||

RMY 3-50-13

तप्ताभरणसर्वाङ्गी पीतकौशेयवासनी ।
रराज राजपुत्री तु विद्युत्सौदामनी यथा ॥ ३-५०-१३॥
taptābharaṇasarvāṅgī pītakauśeyavāsanī |
rarāja rājaputrī tu vidyutsaudāmanī yathā || 3-50-13||

RMY 3-50-14

उद्धूतेन च वस्त्रेण तस्याः पीतेन रावणः ।
अधिकं परिबभ्राज गिरिर्दीप इवाग्निना ॥ ३-५०-१४॥
uddhūtena ca vastreṇa tasyāḥ pītena rāvaṇaḥ |
adhikaṃ paribabhrāja girirdīpa ivāgninā || 3-50-14||

RMY 3-50-15

तस्याः परमकल्याण्यास्ताम्राणि सुरभीणि च ।
पद्मपत्राणि वैदेह्या अभ्यकीर्यन्त रावणम् ॥ ३-५०-१५॥
tasyāḥ paramakalyāṇyāstāmrāṇi surabhīṇi ca |
padmapatrāṇi vaidehyā abhyakīryanta rāvaṇam || 3-50-15||

RMY 3-50-16

तस्याः कौशेयमुद्धूतमाकाशे कनकप्रभम् ।
बभौ चादित्यरागेण ताम्रमभ्रमिवातपे ॥ ३-५०-१६॥
tasyāḥ kauśeyamuddhūtamākāśe kanakaprabham |
babhau cādityarāgeṇa tāmramabhramivātape || 3-50-16||

RMY 3-50-17

तस्यास्तद्विमलं वक्त्रमाकाशे रावणाङ्कगम् ।
न रराज विना रामं विनालमिव पङ्कजम् ॥ ३-५०-१७॥
tasyāstadvimalaṃ vaktramākāśe rāvaṇāṅkagam |
na rarāja vinā rāmaṃ vinālamiva paṅkajam || 3-50-17||

RMY 3-50-18

बभूव जलदं नीलं भित्त्वा चन्द्र इवोदितः ।
सुललाटं सुकेशान्तं पद्मगर्भाभमव्रणम् ।
शुक्लैः सुविमलैर्दन्तैः प्रभावद्भिरलंकृतम् ॥ ३-५०-१८॥
babhūva jaladaṃ nīlaṃ bhittvā candra ivoditaḥ |
sulalāṭaṃ sukeśāntaṃ padmagarbhābhamavraṇam |
śuklaiḥ suvimalairdantaiḥ prabhāvadbhiralaṃkṛtam || 3-50-18||

RMY 3-50-19

रुदितं व्यपमृष्टास्त्रं चन्द्रवत्प्रियदर्शनम् ।
सुनासं चारुताम्रौष्ठमाकाषे हाटकप्रभम् ॥ ३-५०-१९॥
ruditaṃ vyapamṛṣṭāstraṃ candravatpriyadarśanam |
sunāsaṃ cārutāmrauṣṭhamākāṣe hāṭakaprabham || 3-50-19||

RMY 3-50-20

राक्षसेन्द्रसमाधूतं तस्यास्तद्वचनं शुभम् ।
शुशुभे न विना रामं दिवा चन्द्र इवोदितः ॥ ३-५०-२०॥
rākṣasendrasamādhūtaṃ tasyāstadvacanaṃ śubham |
śuśubhe na vinā rāmaṃ divā candra ivoditaḥ || 3-50-20||

RMY 3-50-21

सा हेमवर्णा नीलाङ्गं मैथिली राक्षसाधिपम् ।
शुशुभे काञ्चनी काञ्ची नीलं मणिमिवाश्रिता ॥ ३-५०-२१॥
sā hemavarṇā nīlāṅgaṃ maithilī rākṣasādhipam |
śuśubhe kāñcanī kāñcī nīlaṃ maṇimivāśritā || 3-50-21||

RMY 3-50-22

सा पद्मगौरी हेमाभा रावणं जनकात्मजा ।
विद्युद्घनमिवाविश्य शुशुभे तप्तभूषणा ॥ ३-५०-२२॥
sā padmagaurī hemābhā rāvaṇaṃ janakātmajā |
vidyudghanamivāviśya śuśubhe taptabhūṣaṇā || 3-50-22||

RMY 3-50-23

तस्या भूषणघोषेण वैदेह्या राक्षसाधिपः ।
बभूव विमलो नीलः सघोष इव तोयदः ॥ ३-५०-२३॥
tasyā bhūṣaṇaghoṣeṇa vaidehyā rākṣasādhipaḥ |
babhūva vimalo nīlaḥ saghoṣa iva toyadaḥ || 3-50-23||

RMY 3-50-24

उत्तमाङ्गच्युता तस्याः पुष्पवृष्टिः समन्ततः ।
सीताया ह्रियमाणायाः पपात धरणीतले ॥ ३-५०-२४॥
uttamāṅgacyutā tasyāḥ puṣpavṛṣṭiḥ samantataḥ |
sītāyā hriyamāṇāyāḥ papāta dharaṇītale || 3-50-24||

RMY 3-50-25

सा तु रावणवेगेन पुष्पवृष्टिः समन्ततः ।
समाधूता दशग्रीवं पुनरेवाभ्यवर्तत ॥ ३-५०-२५॥
sā tu rāvaṇavegena puṣpavṛṣṭiḥ samantataḥ |
samādhūtā daśagrīvaṃ punarevābhyavartata || 3-50-25||

RMY 3-50-26

अभ्यवर्तत पुष्पाणां धारा वैश्रवणानुजम् ।
नक्षत्रमालाविमला मेरुं नगमिवोत्तमम् ॥ ३-५०-२६॥
abhyavartata puṣpāṇāṃ dhārā vaiśravaṇānujam |
nakṣatramālāvimalā meruṃ nagamivottamam || 3-50-26||

RMY 3-50-27

चरणान्नूपुरं भ्रष्टं वैदेह्या रत्नभूषितम् ।
विद्युन्मण्डलसंकाशं पपात मधुरस्वनम् ॥ ३-५०-२७॥
caraṇānnūpuraṃ bhraṣṭaṃ vaidehyā ratnabhūṣitam |
vidyunmaṇḍalasaṃkāśaṃ papāta madhurasvanam || 3-50-27||

RMY 3-50-28

तरुप्रवालरक्ता सा नीलाङ्गं राक्षसेश्वरम् ।
प्राशोभयत वैदेही गजं कष्येव काञ्चनी ॥ ३-५०-२८॥
tarupravālaraktā sā nīlāṅgaṃ rākṣaseśvaram |
prāśobhayata vaidehī gajaṃ kaṣyeva kāñcanī || 3-50-28||

RMY 3-50-29

तां महोल्कामिवाकाशे दीप्यमानां स्वतेजसा ।
जहाराकाशमाविश्य सीतां वैश्रवणानुजः ॥ ३-५०-२९॥
tāṃ maholkāmivākāśe dīpyamānāṃ svatejasā |
jahārākāśamāviśya sītāṃ vaiśravaṇānujaḥ || 3-50-29||

RMY 3-50-30

तस्यास्तान्यग्निवर्णानि भूषणानि महीतले ।
सघोषाण्यवकीर्यन्त क्षीणास्तारा इवाम्बरात् ॥ ३-५०-३०॥
tasyāstānyagnivarṇāni bhūṣaṇāni mahītale |
saghoṣāṇyavakīryanta kṣīṇāstārā ivāmbarāt || 3-50-30||

RMY 3-50-31

तस्याः स्तनान्तराद्भ्रष्टो हारस्ताराधिपद्युतिः ।
वैदेह्या निपतन्भाति गङ्गेव गगनाच्च्युता ॥ ३-५०-३१॥
tasyāḥ stanāntarādbhraṣṭo hārastārādhipadyutiḥ |
vaidehyā nipatanbhāti gaṅgeva gaganāccyutā || 3-50-31||

RMY 3-50-32

उत्पात वाताभिहता नानाद्विज गणायुताः ।
मा भैरिति विधूताग्रा व्याजह्रुरिव पादपाः ॥ ३-५०-३२॥
utpāta vātābhihatā nānādvija gaṇāyutāḥ |
mā bhairiti vidhūtāgrā vyājahruriva pādapāḥ || 3-50-32||

RMY 3-50-33

नलिन्यो ध्वस्तकमलास्त्रस्तमीनजले चराः ।
सखीमिव गतोत्साहां शोचन्तीव स्म मैथिलीम् ॥ ३-५०-३३॥
nalinyo dhvastakamalāstrastamīnajale carāḥ |
sakhīmiva gatotsāhāṃ śocantīva sma maithilīm || 3-50-33||

RMY 3-50-34

समन्तादभिसंपत्य सिंहव्याघ्रमृगद्विजाः ।
अन्वधावंस्तदा रोषात्सीताच्छायानुगामिनः ॥ ३-५०-३४॥
samantādabhisaṃpatya siṃhavyāghramṛgadvijāḥ |
anvadhāvaṃstadā roṣātsītācchāyānugāminaḥ || 3-50-34||

RMY 3-50-35

जलप्रपातास्रमुखाः शृङ्गैरुच्छ्रितबाहवः ।
सीतायां ह्रियमाणायां विक्रोशन्तीव पर्वताः ॥ ३-५०-३५॥
jalaprapātāsramukhāḥ śṛṅgairucchritabāhavaḥ |
sītāyāṃ hriyamāṇāyāṃ vikrośantīva parvatāḥ || 3-50-35||

RMY 3-50-36

ह्रियमाणां तु वैदेहीं दृष्ट्वा दीनो दिवाकरः ।
प्रविध्वस्तप्रभः श्रीमानासीत्पाण्डुरमण्डलः ॥ ३-५०-३६॥
hriyamāṇāṃ tu vaidehīṃ dṛṣṭvā dīno divākaraḥ |
pravidhvastaprabhaḥ śrīmānāsītpāṇḍuramaṇḍalaḥ || 3-50-36||

RMY 3-50-37

नास्ति धर्मः कुतः सत्यं नार्जवं नानृशंसता ।
यत्र रामस्य वैदेहीं भार्यां हरति रावणः ॥ ३-५०-३७॥
nāsti dharmaḥ kutaḥ satyaṃ nārjavaṃ nānṛśaṃsatā |
yatra rāmasya vaidehīṃ bhāryāṃ harati rāvaṇaḥ || 3-50-37||

RMY 3-50-38

इति सर्वाणि भूतानि गणशः पर्यदेवयन् ।
वित्रस्तका दीनमुखा रुरुदुर्मृगपोतकाः ॥ ३-५०-३८॥
iti sarvāṇi bhūtāni gaṇaśaḥ paryadevayan |
vitrastakā dīnamukhā rurudurmṛgapotakāḥ || 3-50-38||

RMY 3-50-39

उद्वीक्ष्योद्वीक्ष्य नयनैरास्रपाताविलेक्षणाः ।
सुप्रवेपितगात्राश्च बभूवुर्वनदेवताः ॥ ३-५०-३९॥
udvīkṣyodvīkṣya nayanairāsrapātāvilekṣaṇāḥ |
supravepitagātrāśca babhūvurvanadevatāḥ || 3-50-39||

RMY 3-50-40

विक्रोशन्तीं दृढं सीतां दृष्ट्वा दुःखं तथा गताम् ।
तां तु लक्ष्मण रामेति क्रोशन्तीं मधुरस्वराम् ॥ ३-५०-४०॥
vikrośantīṃ dṛḍhaṃ sītāṃ dṛṣṭvā duḥkhaṃ tathā gatām |
tāṃ tu lakṣmaṇa rāmeti krośantīṃ madhurasvarām || 3-50-40||

RMY 3-50-41

अवेक्षमाणां बहुषो वैदेहीं धरणीतलम् ।
स तामाकुलकेशान्तां विप्रमृष्टविशेषकाम् ।
जहारात्मविनाशाय दशग्रीवो मनस्विनाम् ॥ ३-५०-४१॥
avekṣamāṇāṃ bahuṣo vaidehīṃ dharaṇītalam |
sa tāmākulakeśāntāṃ vipramṛṣṭaviśeṣakām |
jahārātmavināśāya daśagrīvo manasvinām || 3-50-41||

RMY 3-50-42

ततस्तु सा चारुदती शुचिस्मिता विनाकृता बन्धुजनेन मैथिली ।
अपश्यती राघवलक्ष्मणावुभौ विवर्णवक्त्रा भयभारपीडिता ॥ ३-५०-४२॥
tatastu sā cārudatī śucismitā vinākṛtā bandhujanena maithilī |
apaśyatī rāghavalakṣmaṇāvubhau vivarṇavaktrā bhayabhārapīḍitā || 3-50-42||

Sarga: 51/71 (25)

RMY 3-51-1

खमुत्पतन्तं तं दृष्ट्वा मैथिली जनकात्मजा ।
दुःखिता परमोद्विग्ना भये महति वर्तिनी ॥ ३-५१-१॥
khamutpatantaṃ taṃ dṛṣṭvā maithilī janakātmajā |
duḥkhitā paramodvignā bhaye mahati vartinī || 3-51-1||

RMY 3-51-2

रोषरोदनताम्राक्षी भीमाक्षं राक्षसाधिपम् ।
रुदती करुणं सीता ह्रियमाणेदमब्रवीत् ॥ ३-५१-२॥
roṣarodanatāmrākṣī bhīmākṣaṃ rākṣasādhipam |
rudatī karuṇaṃ sītā hriyamāṇedamabravīt || 3-51-2||

RMY 3-51-3

न व्यपत्रपसे नीच कर्मणानेन रावण ।
ज्ञात्वा विरहितां यो मां चोरयित्वा पलायसे ॥ ३-५१-३॥
na vyapatrapase nīca karmaṇānena rāvaṇa |
jñātvā virahitāṃ yo māṃ corayitvā palāyase || 3-51-3||

RMY 3-51-4

त्वयैव नूनं दुष्टात्मन्भीरुणा हर्तुमिच्छता ।
ममापवाहितो भर्ता मृगरूपेण मायया ।
यो हि मामुद्यतस्त्रातुं सोऽप्ययं विनिपातितः ॥ ३-५१-४॥
tvayaiva nūnaṃ duṣṭātmanbhīruṇā hartumicchatā |
mamāpavāhito bhartā mṛgarūpeṇa māyayā |
yo hi māmudyatastrātuṃ so'pyayaṃ vinipātitaḥ || 3-51-4||

RMY 3-51-5

परमं खलु ते वीर्यं दृश्यते राक्षसाधम ।
विश्राव्य नामधेयं हि युद्धे नास्ति जिता त्वया ॥ ३-५१-५॥
paramaṃ khalu te vīryaṃ dṛśyate rākṣasādhama |
viśrāvya nāmadheyaṃ hi yuddhe nāsti jitā tvayā || 3-51-5||

RMY 3-51-6

ईदृशं गर्हितं कर्म कथं कृत्वा न लज्जसे ।
स्त्रियाश्च हरणं नीच रहिते च परस्य च ॥ ३-५१-६॥
īdṛśaṃ garhitaṃ karma kathaṃ kṛtvā na lajjase |
striyāśca haraṇaṃ nīca rahite ca parasya ca || 3-51-6||

RMY 3-51-7

कथयिष्यन्ति लोकेषु पुरुषाः कर्म कुत्सितम् ।
सुनृशंसमधर्मिष्ठं तव शौण्डीर्यमानिनः ॥ ३-५१-७॥
kathayiṣyanti lokeṣu puruṣāḥ karma kutsitam |
sunṛśaṃsamadharmiṣṭhaṃ tava śauṇḍīryamāninaḥ || 3-51-7||

RMY 3-51-8

धिक्ते शौर्यं च सत्त्वं च यत्त्वया कथितं तदा ।
कुलाक्रोशकरं लोके धिक्ते चारित्रमीदृशम् ॥ ३-५१-८॥
dhikte śauryaṃ ca sattvaṃ ca yattvayā kathitaṃ tadā |
kulākrośakaraṃ loke dhikte cāritramīdṛśam || 3-51-8||

RMY 3-51-9

किं शक्यं कर्तुमेवं हि यज्जवेनैव धावसि ।
मुहूर्तमपि तिष्ठस्व न जीवन्प्रतियास्यसि ॥ ३-५१-९॥
kiṃ śakyaṃ kartumevaṃ hi yajjavenaiva dhāvasi |
muhūrtamapi tiṣṭhasva na jīvanpratiyāsyasi || 3-51-9||

RMY 3-51-10

न हि चक्षुःपथं प्राप्य तयोः पार्थिवपुत्रयोः ।
ससैन्योऽपि समर्तःस्त्वं मुहूर्तमपि जीवितुम् ॥ ३-५१-१०॥
na hi cakṣuḥpathaṃ prāpya tayoḥ pārthivaputrayoḥ |
sasainyo'pi samartaḥstvaṃ muhūrtamapi jīvitum || 3-51-10||

RMY 3-51-11

न त्वं तयोः शरस्पर्शं सोढुं शक्तः कथंचन ।
वने प्रज्वलितस्येव स्पर्शमग्नेर्विहंगमः ॥ ३-५१-११॥
na tvaṃ tayoḥ śarasparśaṃ soḍhuṃ śaktaḥ kathaṃcana |
vane prajvalitasyeva sparśamagnervihaṃgamaḥ || 3-51-11||

RMY 3-51-12

साधु कृत्वात्मनः पथ्यं साधु मां मुञ्च रावण ।
मत्प्रधर्षणरुष्टो हि भ्रात्रा सह पतिर्मम ।
विधास्यति विनाशाय त्वं मां यदि न मुञ्चसि ॥ ३-५१-१२॥
sādhu kṛtvātmanaḥ pathyaṃ sādhu māṃ muñca rāvaṇa |
matpradharṣaṇaruṣṭo hi bhrātrā saha patirmama |
vidhāsyati vināśāya tvaṃ māṃ yadi na muñcasi || 3-51-12||

RMY 3-51-13

येन त्वं व्यवसायेन बलान्मां हर्तुमिच्छसि ।
व्यवसायः स ते नीच भविष्यति निरर्थकः ॥ ३-५१-१३॥
yena tvaṃ vyavasāyena balānmāṃ hartumicchasi |
vyavasāyaḥ sa te nīca bhaviṣyati nirarthakaḥ || 3-51-13||

RMY 3-51-14

न ह्यहं तमपश्यन्ती भर्तारं विबुधोपमम् ।
उत्सहे शत्रुवशगा प्राणान्धारयितुं चिरम् ॥ ३-५१-१४॥
na hyahaṃ tamapaśyantī bhartāraṃ vibudhopamam |
utsahe śatruvaśagā prāṇāndhārayituṃ ciram || 3-51-14||

RMY 3-51-15

न नूनं चात्मनः श्रेयः पथ्यं वा समवेक्षसे ।
मृत्युकाले यथा मर्त्यो विपरीतानि सेवते ॥ ३-५१-१५॥
na nūnaṃ cātmanaḥ śreyaḥ pathyaṃ vā samavekṣase |
mṛtyukāle yathā martyo viparītāni sevate || 3-51-15||

RMY 3-51-16

मुमूर्षूणां हि सर्वेषां यत्पथ्यं तन्न रोचते ।
पश्यामीव हि कण्ठे त्वां कालपाशावपाशितम् ॥ ३-५१-१६॥
mumūrṣūṇāṃ hi sarveṣāṃ yatpathyaṃ tanna rocate |
paśyāmīva hi kaṇṭhe tvāṃ kālapāśāvapāśitam || 3-51-16||

RMY 3-51-17

यथा चास्मिन्भयस्थाने न बिभेषे दशानन ।
व्यक्तं हिरण्मयान्हि त्वं संपश्यसि महीरुहान् ॥ ३-५१-१७॥
yathā cāsminbhayasthāne na bibheṣe daśānana |
vyaktaṃ hiraṇmayānhi tvaṃ saṃpaśyasi mahīruhān || 3-51-17||

RMY 3-51-18

नदीं वैरतणीं घोरां रुधिरौघनिवाहिनीम् ।
खड्गपत्रवनं चैव भीमं पश्यसि रावण ॥ ३-५१-१८॥
nadīṃ vairataṇīṃ ghorāṃ rudhiraughanivāhinīm |
khaḍgapatravanaṃ caiva bhīmaṃ paśyasi rāvaṇa || 3-51-18||

RMY 3-51-19

तप्तकाञ्चनपुष्पां च वैदूर्यप्रवरच्छदाम् ।
द्रक्ष्यसे शाल्मलीं तीक्ष्णामायसैः कण्टकैश्चिताम् ॥ ३-५१-१९॥
taptakāñcanapuṣpāṃ ca vaidūryapravaracchadām |
drakṣyase śālmalīṃ tīkṣṇāmāyasaiḥ kaṇṭakaiścitām || 3-51-19||

RMY 3-51-20

न हि त्वमीदृशं कृत्वा तस्यालीकं महात्मनः ।
धारितुं शक्ष्यसि चिरं विषं पीत्वेव निर्घृणः ॥ ३-५१-२०॥
na hi tvamīdṛśaṃ kṛtvā tasyālīkaṃ mahātmanaḥ |
dhārituṃ śakṣyasi ciraṃ viṣaṃ pītveva nirghṛṇaḥ || 3-51-20||

RMY 3-51-21

बद्धस्त्वं कालपाशेन दुर्निवारेण रावण ।
क्व गतो लप्स्यसे शर्म भर्तुर्मम महात्मनः ॥ ३-५१-२१॥
baddhastvaṃ kālapāśena durnivāreṇa rāvaṇa |
kva gato lapsyase śarma bharturmama mahātmanaḥ || 3-51-21||

RMY 3-51-22

निमेषान्तरमात्रेण विना भ्रातरमाहवे ।
राक्षसा निहता येन सहस्राणि चतुर्दश ॥ ३-५१-२२॥
nimeṣāntaramātreṇa vinā bhrātaramāhave |
rākṣasā nihatā yena sahasrāṇi caturdaśa || 3-51-22||

RMY 3-51-23

स कथं राघवो वीरः सर्वास्त्रकुशलो बली ।
न त्वां हन्याच्छरैस्तीक्ष्णैरिष्टभार्यापहारिणम् ॥ ३-५१-२३॥
sa kathaṃ rāghavo vīraḥ sarvāstrakuśalo balī |
na tvāṃ hanyāccharaistīkṣṇairiṣṭabhāryāpahāriṇam || 3-51-23||

RMY 3-51-24

एतच्चान्यच्च परुषं वैदेही रावणाङ्कगा ।
भयशोकसमाविष्टा करुणं विललाप ह ॥ ३-५१-२४॥
etaccānyacca paruṣaṃ vaidehī rāvaṇāṅkagā |
bhayaśokasamāviṣṭā karuṇaṃ vilalāpa ha || 3-51-24||

RMY 3-51-25

तथा भृशार्तां बहु चैव भाषिणीं विललाप पूर्वं करुणं च भामिनीम् ।
जहार पापस्तरुणीं विवेष्टतीं नृपात्मजामागतगात्रवेपथुम् ॥ ३-५१-२५॥
tathā bhṛśārtāṃ bahu caiva bhāṣiṇīṃ vilalāpa pūrvaṃ karuṇaṃ ca bhāminīm |
jahāra pāpastaruṇīṃ viveṣṭatīṃ nṛpātmajāmāgatagātravepathum || 3-51-25||

Sarga: 52/71 (29)

RMY 3-52-1

ह्रियमाणा तु वैदेही कंचिन्नाथमपश्यती ।
ददर्श गिरिशृङ्गस्थान्पञ्चवानरपुंगवान् ॥ ३-५२-१॥
hriyamāṇā tu vaidehī kaṃcinnāthamapaśyatī |
dadarśa giriśṛṅgasthānpañcavānarapuṃgavān || 3-52-1||

RMY 3-52-2

तेषां मध्ये विशालाक्षी कौशेयं कनकप्रभम् ।
उत्तरीयं वरारोहा शुभान्याभरणानि च ।
मुमोच यदि रामाय शंसेयुरिति मैथिली ॥ ३-५२-२॥
teṣāṃ madhye viśālākṣī kauśeyaṃ kanakaprabham |
uttarīyaṃ varārohā śubhānyābharaṇāni ca |
mumoca yadi rāmāya śaṃseyuriti maithilī || 3-52-2||

RMY 3-52-3

वस्त्रमुत्सृज्य तन्मध्ये विनिक्षिप्तं सभूषणम् ।
संभ्रमात्तु दशग्रीवस्तत्कर्म न च बुद्धिवान् ॥ ३-५२-३॥
vastramutsṛjya tanmadhye vinikṣiptaṃ sabhūṣaṇam |
saṃbhramāttu daśagrīvastatkarma na ca buddhivān || 3-52-3||

RMY 3-52-4

पिङ्गाक्षास्तां विशालाक्षीं नेत्रैरनिमिषैरिव ।
विक्रोशन्तीं तदा सीतां ददृशुर्वानरर्षभाः ॥ ३-५२-४॥
piṅgākṣāstāṃ viśālākṣīṃ netrairanimiṣairiva |
vikrośantīṃ tadā sītāṃ dadṛśurvānararṣabhāḥ || 3-52-4||

RMY 3-52-5

स च पम्पामतिक्रम्य लङ्कामभिमुखः पुरीम् ।
जगाम रुदतीं गृह्य मैथिलीं राक्षसेश्वरः ॥ ३-५२-५॥
sa ca pampāmatikramya laṅkāmabhimukhaḥ purīm |
jagāma rudatīṃ gṛhya maithilīṃ rākṣaseśvaraḥ || 3-52-5||

RMY 3-52-6

तां जहार सुसंहृष्टो रावणो मृत्युमात्मनः ।
उत्सङ्गेनैव भुजगीं तीक्ष्णदंष्ट्रां महाविषाम् ॥ ३-५२-६॥
tāṃ jahāra susaṃhṛṣṭo rāvaṇo mṛtyumātmanaḥ |
utsaṅgenaiva bhujagīṃ tīkṣṇadaṃṣṭrāṃ mahāviṣām || 3-52-6||

RMY 3-52-7

वनानि सरितः शैलान्सरांसि च विहायसा ।
स क्षिप्रं समतीयाय शरश्चापादिव च्युतः ॥ ३-५२-७॥
vanāni saritaḥ śailānsarāṃsi ca vihāyasā |
sa kṣipraṃ samatīyāya śaraścāpādiva cyutaḥ || 3-52-7||

RMY 3-52-8

तिमिनक्रनिकेतं तु वरुणालयमक्षयम् ।
सरितां शरणं गत्वा समतीयाय सागरम् ॥ ३-५२-८॥
timinakraniketaṃ tu varuṇālayamakṣayam |
saritāṃ śaraṇaṃ gatvā samatīyāya sāgaram || 3-52-8||

RMY 3-52-9

संभ्रमात्परिवृत्तोर्मी रुद्धमीनमहोरगः ।
वैदेह्यां ह्रियमाणायां बभूव वरुणालयः ॥ ३-५२-९॥
saṃbhramātparivṛttormī ruddhamīnamahoragaḥ |
vaidehyāṃ hriyamāṇāyāṃ babhūva varuṇālayaḥ || 3-52-9||

RMY 3-52-10

अन्तरिक्षगता वाचः ससृजुश्चारणास्तदा ।
एतदन्तो दशग्रीव इति सिद्धास्तदाब्रुवन् ॥ ३-५२-१०॥
antarikṣagatā vācaḥ sasṛjuścāraṇāstadā |
etadanto daśagrīva iti siddhāstadābruvan || 3-52-10||

RMY 3-52-11

स तु सीतां विवेष्टन्तीमङ्केनादाय रावणः ।
प्रविवेश पुरीं लङ्कां रूपिणीं मृत्युमात्मनः ॥ ३-५२-११॥
sa tu sītāṃ viveṣṭantīmaṅkenādāya rāvaṇaḥ |
praviveśa purīṃ laṅkāṃ rūpiṇīṃ mṛtyumātmanaḥ || 3-52-11||

RMY 3-52-12

सोऽभिगम्य पुरीं लङ्कां सुविभक्तमहापथाम् ।
संरूढकक्ष्या बहुलं स्वमन्तःपुरमाविशत् ॥ ३-५२-१२॥
so'bhigamya purīṃ laṅkāṃ suvibhaktamahāpathām |
saṃrūḍhakakṣyā bahulaṃ svamantaḥpuramāviśat || 3-52-12||

RMY 3-52-13

तत्र तामसितापाङ्गीं शोकमोहपरायणाम् ।
निदधे रावणः सीतां मयो मायामिवासुरीम् ॥ ३-५२-१३॥
tatra tāmasitāpāṅgīṃ śokamohaparāyaṇām |
nidadhe rāvaṇaḥ sītāṃ mayo māyāmivāsurīm || 3-52-13||

RMY 3-52-14

अब्रवीच्च दशग्रीवः पिशाचीर्घोरदर्शनाः ।
यथा नैनां पुमान्स्त्री वा सीतां पश्यत्यसंमतः ॥ ३-५२-१४॥
abravīcca daśagrīvaḥ piśācīrghoradarśanāḥ |
yathā naināṃ pumānstrī vā sītāṃ paśyatyasaṃmataḥ || 3-52-14||

RMY 3-52-15

मुक्तामणिसुवर्णानि वस्त्राण्याभरणानि च ।
यद्यदिच्छेत्तदेवास्या देयं मच्छन्दतो यथा ॥ ३-५२-१५॥
muktāmaṇisuvarṇāni vastrāṇyābharaṇāni ca |
yadyadicchettadevāsyā deyaṃ macchandato yathā || 3-52-15||

RMY 3-52-16

या च वक्ष्यति वैदेहीं वचनं किंचिदप्रियम् ।
अज्ञानाद्यदि वा ज्ञानान्न तस्या जीवितं प्रियम् ॥ ३-५२-१६॥
yā ca vakṣyati vaidehīṃ vacanaṃ kiṃcidapriyam |
ajñānādyadi vā jñānānna tasyā jīvitaṃ priyam || 3-52-16||

RMY 3-52-17

तथोक्त्वा राक्षसीस्तास्तु राक्षसेन्द्रः प्रतापवान् ।
निष्क्रम्यान्तःपुरात्तस्मात्किं कृत्यमिति चिन्तयन् ।
ददर्शाष्टौ महावीर्यान्राक्षसान्पिशिताशनान् ॥ ३-५२-१७॥
tathoktvā rākṣasīstāstu rākṣasendraḥ pratāpavān |
niṣkramyāntaḥpurāttasmātkiṃ kṛtyamiti cintayan |
dadarśāṣṭau mahāvīryānrākṣasānpiśitāśanān || 3-52-17||

RMY 3-52-18

स तान्दृष्ट्वा महावीर्यो वरदानेन मोहितः ।
उवाचैतानिदं वाक्यं प्रशस्य बलवीर्यतः ॥ ३-५२-१८॥
sa tāndṛṣṭvā mahāvīryo varadānena mohitaḥ |
uvācaitānidaṃ vākyaṃ praśasya balavīryataḥ || 3-52-18||

RMY 3-52-19

नानाप्रहरणाः क्षिप्रमितो गच्छत सत्वराः ।
जनस्थानं हतस्थानं भूतपूर्वं खरालयम् ॥ ३-५२-१९॥
nānāpraharaṇāḥ kṣipramito gacchata satvarāḥ |
janasthānaṃ hatasthānaṃ bhūtapūrvaṃ kharālayam || 3-52-19||

RMY 3-52-20

तत्रोष्यतां जनस्थाने शून्ये निहतराक्षसे ।
पौरुषं बलमाश्रित्य त्रासमुत्सृज्य दूरतः ॥ ३-५२-२०॥
tatroṣyatāṃ janasthāne śūnye nihatarākṣase |
pauruṣaṃ balamāśritya trāsamutsṛjya dūrataḥ || 3-52-20||

RMY 3-52-21

बलं हि सुमहद्यन्मे जनस्थाने निवेशितम् ।
सदूषणखरं युद्धे हतं तद्रामसायकैः ॥ ३-५२-२१॥
balaṃ hi sumahadyanme janasthāne niveśitam |
sadūṣaṇakharaṃ yuddhe hataṃ tadrāmasāyakaiḥ || 3-52-21||

RMY 3-52-22

ततः क्रोधो ममापूर्वो धैर्यस्योपरि वर्धते ।
वैरं च सुमहज्जातं रामं प्रति सुदारुणम् ॥ ३-५२-२२॥
tataḥ krodho mamāpūrvo dhairyasyopari vardhate |
vairaṃ ca sumahajjātaṃ rāmaṃ prati sudāruṇam || 3-52-22||

RMY 3-52-23

निर्यातयितुमिच्छामि तच्च वैरमहं रिपोः ।
न हि लप्स्याम्यहं निद्रामहत्वा संयुगे रिपुम् ॥ ३-५२-२३॥
niryātayitumicchāmi tacca vairamahaṃ ripoḥ |
na hi lapsyāmyahaṃ nidrāmahatvā saṃyuge ripum || 3-52-23||

RMY 3-52-24

तं त्विदानीमहं हत्वा खरदूषणघातिनम् ।
रामं शर्मोपलप्स्यामि धनं लब्ध्वेव निर्धनः ॥ ३-५२-२४॥
taṃ tvidānīmahaṃ hatvā kharadūṣaṇaghātinam |
rāmaṃ śarmopalapsyāmi dhanaṃ labdhveva nirdhanaḥ || 3-52-24||

RMY 3-52-25

जनस्थाने वसद्भिस्तु भवद्भी राममाश्रिता ।
प्रवृत्तिरुपनेतव्या किं करोतीति तत्त्वतः ॥ ३-५२-२५॥
janasthāne vasadbhistu bhavadbhī rāmamāśritā |
pravṛttirupanetavyā kiṃ karotīti tattvataḥ || 3-52-25||

RMY 3-52-26

अप्रमादाच्च गन्तव्यं सर्वैरेव निशाचरैः ।
कर्तव्यश्च सदा यत्नो राघवस्य वधं प्रति ॥ ३-५२-२६॥
apramādācca gantavyaṃ sarvaireva niśācaraiḥ |
kartavyaśca sadā yatno rāghavasya vadhaṃ prati || 3-52-26||

RMY 3-52-27

युष्माकं हि बलज्ञोऽहं बहुशो रणमूर्धनि ।
अतश्चास्मिञ्जनस्थाने मया यूयं नियोजिताः ॥ ३-५२-२७॥
yuṣmākaṃ hi balajño'haṃ bahuśo raṇamūrdhani |
ataścāsmiñjanasthāne mayā yūyaṃ niyojitāḥ || 3-52-27||

RMY 3-52-28

ततः प्रियं वाक्यमुपेत्य राक्षसा महार्थमष्टावभिवाद्य रावणम् ।
विहाय लङ्कां सहिताः प्रतस्थिरे यतो जनस्थानमलक्ष्यदर्शनाः ॥ ३-५२-२८॥
tataḥ priyaṃ vākyamupetya rākṣasā mahārthamaṣṭāvabhivādya rāvaṇam |
vihāya laṅkāṃ sahitāḥ pratasthire yato janasthānamalakṣyadarśanāḥ || 3-52-28||

RMY 3-52-29

ततस्तु सीतामुपलभ्य रावणः सुसंप्रहृष्टः परिगृह्य मैथिलीम् ।
प्रसज्य रामेण च वैरमुत्तमं बभूव मोहान्मुदितः स राक्षसः ॥ ३-५२-२९॥
tatastu sītāmupalabhya rāvaṇaḥ susaṃprahṛṣṭaḥ parigṛhya maithilīm |
prasajya rāmeṇa ca vairamuttamaṃ babhūva mohānmuditaḥ sa rākṣasaḥ || 3-52-29||

Sarga: 53/71 (35)

RMY 3-53-1

संदिश्य राक्षसान्घोरान्रावणोऽष्टौ महाबलान् ।
आत्मानं बुद्धिवैक्लव्यात्कृतकृत्यममन्यत ॥ ३-५३-१॥
saṃdiśya rākṣasānghorānrāvaṇo'ṣṭau mahābalān |
ātmānaṃ buddhivaiklavyātkṛtakṛtyamamanyata || 3-53-1||

RMY 3-53-2

स चिन्तयानो वैदेहीं कामबाणसमर्पितः ।
प्रविवेश गृहं रम्यं सीतां द्रष्टुमभित्वरन् ॥ ३-५३-२॥
sa cintayāno vaidehīṃ kāmabāṇasamarpitaḥ |
praviveśa gṛhaṃ ramyaṃ sītāṃ draṣṭumabhitvaran || 3-53-2||

RMY 3-53-3

स प्रविश्य तु तद्वेश्म रावणो राक्षसाधिपः ।
अपश्यद्राक्षसीमध्ये सीतां शोकपरायणम् ॥ ३-५३-३॥
sa praviśya tu tadveśma rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
apaśyadrākṣasīmadhye sītāṃ śokaparāyaṇam || 3-53-3||

RMY 3-53-4

अश्रुपूर्णमुखीं दीनां शोकभारावपीडिताम् ।
वायुवेगैरिवाक्रान्तां मज्जन्तीं नावमर्णवे ॥ ३-५३-४॥
aśrupūrṇamukhīṃ dīnāṃ śokabhārāvapīḍitām |
vāyuvegairivākrāntāṃ majjantīṃ nāvamarṇave || 3-53-4||

RMY 3-53-5

मृगयूथपरिभ्रष्टां मृगीं श्वभिरिवावृताम् ।
अधोमुखमुखीं दीनामभ्येत्य च निशाचरः ॥ ३-५३-५॥
mṛgayūthaparibhraṣṭāṃ mṛgīṃ śvabhirivāvṛtām |
adhomukhamukhīṃ dīnāmabhyetya ca niśācaraḥ || 3-53-5||

RMY 3-53-6

तां तु शोकवशां दीनामवशां राक्षसाधिपः ।
स बलाद्दर्शयामास गृहं देवगृहोपमम् ॥ ३-५३-६॥
tāṃ tu śokavaśāṃ dīnāmavaśāṃ rākṣasādhipaḥ |
sa balāddarśayāmāsa gṛhaṃ devagṛhopamam || 3-53-6||

RMY 3-53-7

हर्म्यप्रासादसंबधं स्त्रीसहस्रनिषेवितम् ।
नानापक्षिगणैर्जुष्टं नानारत्नसमन्वितम् ॥ ३-५३-७॥
harmyaprāsādasaṃbadhaṃ strīsahasraniṣevitam |
nānāpakṣigaṇairjuṣṭaṃ nānāratnasamanvitam || 3-53-7||

RMY 3-53-8

काञ्चनैस्तापनीयैश्च स्फाटिकै राजतैस्तथा ।
वज्रवैदूर्यचित्रैश्च स्तम्भैर्दृष्टिमनोहरैः ॥ ३-५३-८॥
kāñcanaistāpanīyaiśca sphāṭikai rājataistathā |
vajravaidūryacitraiśca stambhairdṛṣṭimanoharaiḥ || 3-53-8||

RMY 3-53-9

दिव्यदुन्दुभिनिर्ह्रादं तप्तकाञ्चनतोरणम् ।
सोपानं काञ्चनं चित्रमारुरोह तया सह ॥ ३-५३-९॥
divyadundubhinirhrādaṃ taptakāñcanatoraṇam |
sopānaṃ kāñcanaṃ citramāruroha tayā saha || 3-53-9||

RMY 3-53-10

दान्तका राजताश्चैव गवाक्षाः प्रियदर्शनाः ।
हेमजालावृताश्चासंस्तत्र प्रासादपङ्क्तयः ॥ ३-५३-१०॥
dāntakā rājatāścaiva gavākṣāḥ priyadarśanāḥ |
hemajālāvṛtāścāsaṃstatra prāsādapaṅktayaḥ || 3-53-10||

RMY 3-53-11

सुधामणिविचित्राणि भूमिभागानि सर्वशः ।
दशग्रीवः स्वभवने प्रादर्शयत मैथिलीम् ॥ ३-५३-११॥
sudhāmaṇivicitrāṇi bhūmibhāgāni sarvaśaḥ |
daśagrīvaḥ svabhavane prādarśayata maithilīm || 3-53-11||

RMY 3-53-12

दीर्घिकाः पुष्करिण्यश्च नानापुष्पसमावृताः ।
रावणो दर्शयामास सीतां शोकपरायणाम् ॥ ३-५३-१२॥
dīrghikāḥ puṣkariṇyaśca nānāpuṣpasamāvṛtāḥ |
rāvaṇo darśayāmāsa sītāṃ śokaparāyaṇām || 3-53-12||

RMY 3-53-13

दर्शयित्वा तु वैदेहीं कृत्स्नं तद्भवनोत्तमम् ।
उवाच वाक्यं पापात्मा रावणो जनकात्मजाम् ॥ ३-५३-१३॥
darśayitvā tu vaidehīṃ kṛtsnaṃ tadbhavanottamam |
uvāca vākyaṃ pāpātmā rāvaṇo janakātmajām || 3-53-13||

RMY 3-53-14

दशराक्षसकोट्यश्च द्वाविंशतिरथापराः ।
वर्जयित्वा जरा वृद्धान्बालांश्च रजनीचरान् ॥ ३-५३-१४॥
daśarākṣasakoṭyaśca dvāviṃśatirathāparāḥ |
varjayitvā jarā vṛddhānbālāṃśca rajanīcarān || 3-53-14||

RMY 3-53-15

तेषां प्रभुरहं सीते सर्वेषां भीमकर्मणाम् ।
सहस्रमेकमेकस्य मम कार्यपुरःसरम् ॥ ३-५३-१५॥
teṣāṃ prabhurahaṃ sīte sarveṣāṃ bhīmakarmaṇām |
sahasramekamekasya mama kāryapuraḥsaram || 3-53-15||

RMY 3-53-16

यदिदं राज्यतन्त्रं मे त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् ।
जीवितं च विशालाक्षि त्वं मे प्राणैर्गरीयसी ॥ ३-५३-१६॥
yadidaṃ rājyatantraṃ me tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam |
jīvitaṃ ca viśālākṣi tvaṃ me prāṇairgarīyasī || 3-53-16||

RMY 3-53-17

बहूनां स्त्रीसहस्राणां मम योऽसौ परिग्रहः ।
तासां त्वमीश्वरी सीते मम भार्या भव प्रिये ॥ ३-५३-१७॥
bahūnāṃ strīsahasrāṇāṃ mama yo'sau parigrahaḥ |
tāsāṃ tvamīśvarī sīte mama bhāryā bhava priye || 3-53-17||

RMY 3-53-18

साधु किं तेऽन्यया बुद्ध्या रोचयस्व वचो मम ।
भजस्व माभितप्तस्य प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥ ३-५३-१८॥
sādhu kiṃ te'nyayā buddhyā rocayasva vaco mama |
bhajasva mābhitaptasya prasādaṃ kartumarhasi || 3-53-18||

RMY 3-53-19

परिक्षिप्ता समुद्रेण लङ्केयं शतयोजना ।
नेयं धर्षयितुं शक्या सेन्द्रैरपि सुरासुरैः ॥ ३-५३-१९॥
parikṣiptā samudreṇa laṅkeyaṃ śatayojanā |
neyaṃ dharṣayituṃ śakyā sendrairapi surāsuraiḥ || 3-53-19||

RMY 3-53-20

न देवेषु न यक्षेषु न गन्धर्वेषु नर्षिषु ।
अहं पश्यामि लोकेषु यो मे वीर्यसमो भवेत् ॥ ३-५३-२०॥
na deveṣu na yakṣeṣu na gandharveṣu narṣiṣu |
ahaṃ paśyāmi lokeṣu yo me vīryasamo bhavet || 3-53-20||

RMY 3-53-21

राज्यभ्रष्टेन दीनेन तापसेन गतायुषा ।
किं करिष्यसि रामेण मानुषेणाल्पतेजसा ॥ ३-५३-२१॥
rājyabhraṣṭena dīnena tāpasena gatāyuṣā |
kiṃ kariṣyasi rāmeṇa mānuṣeṇālpatejasā || 3-53-21||

RMY 3-53-22

भजस्व सीते मामेव भर्ताहं सदृशस्तव ।
यौवनं ह्यध्रुवं भीरु रमस्वेह मया सह ॥ ३-५३-२२॥
bhajasva sīte māmeva bhartāhaṃ sadṛśastava |
yauvanaṃ hyadhruvaṃ bhīru ramasveha mayā saha || 3-53-22||

RMY 3-53-23

दर्शने मा कृथा बुद्धिं राघवस्य वरानने ।
कास्य शक्तिरिहागन्तुमपि सीते मनोरथैः ॥ ३-५३-२३॥
darśane mā kṛthā buddhiṃ rāghavasya varānane |
kāsya śaktirihāgantumapi sīte manorathaiḥ || 3-53-23||

RMY 3-53-24

न शक्यो वायुराकाशे पाशैर्बद्धं महाजवः ।
दीप्यमानस्य वाप्यग्नेर्ग्रहीतुं विमलां शिखाम् ॥ ३-५३-२४॥
na śakyo vāyurākāśe pāśairbaddhaṃ mahājavaḥ |
dīpyamānasya vāpyagnergrahītuṃ vimalāṃ śikhām || 3-53-24||

RMY 3-53-25

त्रयाणामपि लोकानां न तं पश्यामि शोभने ।
विक्रमेण नयेद्यस्त्वां मद्बाहुपरिपालिताम् ॥ ३-५३-२५॥
trayāṇāmapi lokānāṃ na taṃ paśyāmi śobhane |
vikrameṇa nayedyastvāṃ madbāhuparipālitām || 3-53-25||

RMY 3-53-26

लङ्कायां सुमहद्राज्यमिदं त्वमनुपालय ।
अभिषेकोदकक्लिन्ना तुष्टा च रमयस्व माम् ॥ ३-५३-२६॥
laṅkāyāṃ sumahadrājyamidaṃ tvamanupālaya |
abhiṣekodakaklinnā tuṣṭā ca ramayasva mām || 3-53-26||

RMY 3-53-27

दुष्कृतं यत्पुरा कर्म वनवासेन तद्गतम् ।
यश्च ते सुकृतो धर्मस्तस्येह फलमाप्नुहि ॥ ३-५३-२७॥
duṣkṛtaṃ yatpurā karma vanavāsena tadgatam |
yaśca te sukṛto dharmastasyeha phalamāpnuhi || 3-53-27||

RMY 3-53-28

इह सर्वाणि माल्यानि दिव्यगन्धानि मैथिलि ।
भूषणानि च मुख्यानि तानि सेव मया सह ॥ ३-५३-२८॥
iha sarvāṇi mālyāni divyagandhāni maithili |
bhūṣaṇāni ca mukhyāni tāni seva mayā saha || 3-53-28||

RMY 3-53-29

पुष्पकं नाम सुश्रोणि भ्रातुर्वैश्रवणस्य मे ।
विमानं रमणीयं च तद्विमानं मनोजवम् ॥ ३-५३-२९॥
puṣpakaṃ nāma suśroṇi bhrāturvaiśravaṇasya me |
vimānaṃ ramaṇīyaṃ ca tadvimānaṃ manojavam || 3-53-29||

RMY 3-53-30

तत्र सीते मया सार्धं विहरस्व यथासुखम् ।
वदनं पद्मसंकाशं विमलं चारुदर्शनम् ॥ ३-५३-३०॥
tatra sīte mayā sārdhaṃ viharasva yathāsukham |
vadanaṃ padmasaṃkāśaṃ vimalaṃ cārudarśanam || 3-53-30||

RMY 3-53-31

शोकार्तं तु वरारोहे न भ्राजति वरानने ।
अलं व्रीडेन वैदेहि धर्मलोप कृतेन ते ॥ ३-५३-३१॥
śokārtaṃ tu varārohe na bhrājati varānane |
alaṃ vrīḍena vaidehi dharmalopa kṛtena te || 3-53-31||

RMY 3-53-32

आर्षोऽयं दैवनिष्यन्दो यस्त्वामभिगमिष्यति ।
एतौ पादौ मया स्निग्धौ शिरोभिः परिपीडितौ ॥ ३-५३-३२॥
ārṣo'yaṃ daivaniṣyando yastvāmabhigamiṣyati |
etau pādau mayā snigdhau śirobhiḥ paripīḍitau || 3-53-32||

RMY 3-53-33

प्रसादं कुरु मे क्षिप्रं वश्यो दासोऽहमस्मि ते ।
नेमाः शून्या मया वाचः शुष्यमाणेन भाषिताः ॥ ३-५३-३३॥
prasādaṃ kuru me kṣipraṃ vaśyo dāso'hamasmi te |
nemāḥ śūnyā mayā vācaḥ śuṣyamāṇena bhāṣitāḥ || 3-53-33||

RMY 3-53-34

न चापि रावणः कांचिन्मूर्ध्ना स्त्रीं प्रणमेत ह ।
एवमुक्त्वा दशग्रीवो मैथिलीं जनकात्मजाम् ॥ ३-५३-३४॥
na cāpi rāvaṇaḥ kāṃcinmūrdhnā strīṃ praṇameta ha |
evamuktvā daśagrīvo maithilīṃ janakātmajām || 3-53-34||

RMY 3-53-35

कृतान्तवशमापन्नो ममेयमिति मन्यते ॥ ३-५३-३५॥
kṛtāntavaśamāpanno mameyamiti manyate || 3-53-35||

Sarga: 54/71 (32)

RMY 3-54-1

सा तथोक्ता तु वैदेही निर्भया शोककर्षिता ।
तृणमन्तरतः कृत्वा रावणं प्रत्यभाषत ॥ ३-५४-१॥
sā tathoktā tu vaidehī nirbhayā śokakarṣitā |
tṛṇamantarataḥ kṛtvā rāvaṇaṃ pratyabhāṣata || 3-54-1||

RMY 3-54-2

राजा दशरथो नाम धर्मसेतुरिवाचलः ।
सत्यसन्धः परिज्ञातो यस्य पुत्रः स राघवः ॥ ३-५४-२॥
rājā daśaratho nāma dharmaseturivācalaḥ |
satyasandhaḥ parijñāto yasya putraḥ sa rāghavaḥ || 3-54-2||

RMY 3-54-3

रामो नाम स धर्मात्मा त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ।
दीर्घबाहुर्विशालाक्षो दैवतं स पतिर्मम ॥ ३-५४-३॥
rāmo nāma sa dharmātmā triṣu lokeṣu viśrutaḥ |
dīrghabāhurviśālākṣo daivataṃ sa patirmama || 3-54-3||

RMY 3-54-4

इक्ष्वाकूणां कुले जातः सिंहस्कन्धो महाद्युतिः ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा यस्ते प्राणां हरिष्यति ॥ ३-५४-४॥
ikṣvākūṇāṃ kule jātaḥ siṃhaskandho mahādyutiḥ |
lakṣmaṇena saha bhrātrā yaste prāṇāṃ hariṣyati || 3-54-4||

RMY 3-54-5

प्रत्यक्षं यद्यहं तस्य त्वया स्यां धर्षिता बलात् ।
शयिता त्वं हतः संख्ये जनस्थाने यथा खरः ॥ ३-५४-५॥
pratyakṣaṃ yadyahaṃ tasya tvayā syāṃ dharṣitā balāt |
śayitā tvaṃ hataḥ saṃkhye janasthāne yathā kharaḥ || 3-54-5||

RMY 3-54-6

य एते राक्षसाः प्रोक्ता घोररूपा महाबलाः ।
राघवे निर्विषाः सर्वे सुपर्णे पन्नगा यथा ॥ ३-५४-६॥
ya ete rākṣasāḥ proktā ghorarūpā mahābalāḥ |
rāghave nirviṣāḥ sarve suparṇe pannagā yathā || 3-54-6||

RMY 3-54-7

तस्य ज्याविप्रमुक्तास्ते शराः काञ्चनभूषणाः ।
शरीरं विधमिष्यन्ति गङ्गाकूलमिवोर्मयः ॥ ३-५४-७॥
tasya jyāvipramuktāste śarāḥ kāñcanabhūṣaṇāḥ |
śarīraṃ vidhamiṣyanti gaṅgākūlamivormayaḥ || 3-54-7||

RMY 3-54-8

असुरैर्वा सुरैर्वा त्वं यद्यवधोऽसि रावण ।
उत्पाद्य सुमहद्वैरं जीवंस्तस्य न मोक्ष्यसे ॥ ३-५४-८॥
asurairvā surairvā tvaṃ yadyavadho'si rāvaṇa |
utpādya sumahadvairaṃ jīvaṃstasya na mokṣyase || 3-54-8||

RMY 3-54-9

स ते जीवितशेषस्य राघवोऽन्तकरो बली ।
पशोर्यूपगतस्येव जीवितं तव दुर्लभम् ॥ ३-५४-९॥
sa te jīvitaśeṣasya rāghavo'ntakaro balī |
paśoryūpagatasyeva jīvitaṃ tava durlabham || 3-54-9||

RMY 3-54-10

यदि पश्येत्स रामस्त्वां रोषदीप्तेन चक्षुषा ।
रक्षस्त्वमद्य निर्दग्धो गच्छेः सद्यः पराभवम् ॥ ३-५४-१०॥
yadi paśyetsa rāmastvāṃ roṣadīptena cakṣuṣā |
rakṣastvamadya nirdagdho gaccheḥ sadyaḥ parābhavam || 3-54-10||

RMY 3-54-11

यश्चन्द्रं नभसो भूमौ पातयेन्नाशयेत वा ।
सागरं शोषयेद्वापि स सीतां मोचयेदिह ॥ ३-५४-११॥
yaścandraṃ nabhaso bhūmau pātayennāśayeta vā |
sāgaraṃ śoṣayedvāpi sa sītāṃ mocayediha || 3-54-11||

RMY 3-54-12

गतायुस्त्वं गतश्रीको गतसत्त्वो गतेन्द्रियः ।
लङ्का वैधव्यसंयुक्ता त्वत्कृतेन भविष्यति ॥ ३-५४-१२॥
gatāyustvaṃ gataśrīko gatasattvo gatendriyaḥ |
laṅkā vaidhavyasaṃyuktā tvatkṛtena bhaviṣyati || 3-54-12||

RMY 3-54-13

न ते पापमिदं कर्म सुखोदर्कं भविष्यति ।
याहं नीता विना भावं पतिपार्श्वात्त्वया वनात् ॥ ३-५४-१३॥
na te pāpamidaṃ karma sukhodarkaṃ bhaviṣyati |
yāhaṃ nītā vinā bhāvaṃ patipārśvāttvayā vanāt || 3-54-13||

RMY 3-54-14

स हि दैवतसंयुक्तो मम भर्ता महाद्युतिः ।
निर्भयो वीर्यमाश्रित्य शून्ये वसति दण्डके ॥ ३-५४-१४॥
sa hi daivatasaṃyukto mama bhartā mahādyutiḥ |
nirbhayo vīryamāśritya śūnye vasati daṇḍake || 3-54-14||

RMY 3-54-15

स ते दर्पं बलं वीर्यमुत्सेकं च तथाविधम् ।
अपनेष्यति गात्रेभ्यः शरवर्षेण संयुगे ॥ ३-५४-१५॥
sa te darpaṃ balaṃ vīryamutsekaṃ ca tathāvidham |
apaneṣyati gātrebhyaḥ śaravarṣeṇa saṃyuge || 3-54-15||

RMY 3-54-16

यदा विनाशो भूतानां दृश्यते कालचोदितः ।
तदा कार्ये प्रमाद्यन्ति नराः कालवशं गताः ॥ ३-५४-१६॥
yadā vināśo bhūtānāṃ dṛśyate kālacoditaḥ |
tadā kārye pramādyanti narāḥ kālavaśaṃ gatāḥ || 3-54-16||

RMY 3-54-17

मां प्रधृष्य स ते कालः प्राप्तोऽयं रक्षसाधम ।
आत्मनो राक्षसानां च वधायान्तःपुरस्य च ॥ ३-५४-१७॥
māṃ pradhṛṣya sa te kālaḥ prāpto'yaṃ rakṣasādhama |
ātmano rākṣasānāṃ ca vadhāyāntaḥpurasya ca || 3-54-17||

RMY 3-54-18

न शक्या यज्ञमध्यस्था वेदिः स्रुग्भाण्ड मण्डिता ।
द्विजातिमन्त्रसंपूता चण्डालेनावमर्दितुम् ॥ ३-५४-१८॥
na śakyā yajñamadhyasthā vediḥ srugbhāṇḍa maṇḍitā |
dvijātimantrasaṃpūtā caṇḍālenāvamarditum || 3-54-18||

RMY 3-54-19

इदं शरीरं निःसंज्ञं बन्ध वा घातयस्व वा ।
नेदं शरीरं रक्ष्यं मे जीवितं वापि राक्षस ।
न हि शक्ष्याम्युपक्रोशं पृथिव्यां दातुमात्मनः ॥ ३-५४-१९॥
idaṃ śarīraṃ niḥsaṃjñaṃ bandha vā ghātayasva vā |
nedaṃ śarīraṃ rakṣyaṃ me jīvitaṃ vāpi rākṣasa |
na hi śakṣyāmyupakrośaṃ pṛthivyāṃ dātumātmanaḥ || 3-54-19||

RMY 3-54-20

एवमुक्त्वा तु वैदेही क्रोद्धात्सुपरुषं वचः ।
रावणं मैथिली तत्र पुनर्नोवाच किंचन ॥ ३-५४-२०॥
evamuktvā tu vaidehī kroddhātsuparuṣaṃ vacaḥ |
rāvaṇaṃ maithilī tatra punarnovāca kiṃcana || 3-54-20||

RMY 3-54-21

सीताया वचनं श्रुत्वा परुषं रोमहर्षणम् ।
प्रत्युवाच ततः सीतां भयसंदर्शनं वचः ॥ ३-५४-२१॥
sītāyā vacanaṃ śrutvā paruṣaṃ romaharṣaṇam |
pratyuvāca tataḥ sītāṃ bhayasaṃdarśanaṃ vacaḥ || 3-54-21||

RMY 3-54-22

शृणु मैथिलि मद्वाक्यं मासान्द्वादश भामिनि ।
कालेनानेन नाभ्येषि यदि मां चारुहासिनि ।
ततस्त्वां प्रातराशार्थं सूदाश्छेत्स्यन्ति लेशशः ॥ ३-५४-२२॥
śṛṇu maithili madvākyaṃ māsāndvādaśa bhāmini |
kālenānena nābhyeṣi yadi māṃ cāruhāsini |
tatastvāṃ prātarāśārthaṃ sūdāśchetsyanti leśaśaḥ || 3-54-22||

RMY 3-54-23

इत्युक्त्वा परुषं वाक्यं रावणः शत्रुरावणः ।
राक्षसीश्च ततः क्रुद्ध इदं वचनमब्रवीत् ॥ ३-५४-२३॥
ityuktvā paruṣaṃ vākyaṃ rāvaṇaḥ śatrurāvaṇaḥ |
rākṣasīśca tataḥ kruddha idaṃ vacanamabravīt || 3-54-23||

RMY 3-54-24

शीघ्रमेवं हि राक्षस्यो विकृता घोरदर्शनाः ।
दर्पमस्या विनेष्यन्तु मांसशोणितभोजनाः ॥ ३-५४-२४॥
śīghramevaṃ hi rākṣasyo vikṛtā ghoradarśanāḥ |
darpamasyā vineṣyantu māṃsaśoṇitabhojanāḥ || 3-54-24||

RMY 3-54-25

वचनादेव तास्तस्य विकृता घोरदर्शनाः ।
कृतप्राञ्जलयो भूत्वा मैथिलीं पर्यवारयन् ॥ ३-५४-२५॥
vacanādeva tāstasya vikṛtā ghoradarśanāḥ |
kṛtaprāñjalayo bhūtvā maithilīṃ paryavārayan || 3-54-25||

RMY 3-54-26

स ताः प्रोवाच राजा तु रावणो घोरदर्शनः ।
प्रचाल्य चरणोत्कर्षैर्दारयन्निव मेदिनीम् ॥ ३-५४-२६॥
sa tāḥ provāca rājā tu rāvaṇo ghoradarśanaḥ |
pracālya caraṇotkarṣairdārayanniva medinīm || 3-54-26||

RMY 3-54-27

अशोकवनिकामध्ये मैथिली नीयतामिति ।
तत्रेयं रक्ष्यतां गूढमुष्माभिः परिवारिता ॥ ३-५४-२७॥
aśokavanikāmadhye maithilī nīyatāmiti |
tatreyaṃ rakṣyatāṃ gūḍhamuṣmābhiḥ parivāritā || 3-54-27||

RMY 3-54-28

तत्रैनां तर्जनैर्घोरैः पुनः सान्त्वैश्च मैथिलीम् ।
आनयध्वं वशं सर्वा वन्यां गजवधूमिव ॥ ३-५४-२८॥
tatraināṃ tarjanairghoraiḥ punaḥ sāntvaiśca maithilīm |
ānayadhvaṃ vaśaṃ sarvā vanyāṃ gajavadhūmiva || 3-54-28||

RMY 3-54-29

इति प्रतिसमादिष्टा राक्षस्यो रावणेन ताः ।
अशोकवनिकां जग्मुर्मैथिलीं परिगृह्य ताम् ॥ ३-५४-२९॥
iti pratisamādiṣṭā rākṣasyo rāvaṇena tāḥ |
aśokavanikāṃ jagmurmaithilīṃ parigṛhya tām || 3-54-29||

RMY 3-54-30

सर्वकामफलैर्वृक्षैर्नानापुष्पफलैर्वृताम् ।
सर्वकालमदैश्चापि द्विजैः समुपसेविताम् ॥ ३-५४-३०॥
sarvakāmaphalairvṛkṣairnānāpuṣpaphalairvṛtām |
sarvakālamadaiścāpi dvijaiḥ samupasevitām || 3-54-30||

RMY 3-54-31

सा तु शोकपरीताङ्गी मैथिली जनकात्मजा ।
राक्षसी वशमापन्ना व्याघ्रीणां हरिणी यथा ॥ ३-५४-३१॥
sā tu śokaparītāṅgī maithilī janakātmajā |
rākṣasī vaśamāpannā vyāghrīṇāṃ hariṇī yathā || 3-54-31||

RMY 3-54-32

न विन्दते तत्र तु शर्म मैथिली विरूपनेत्राभिरतीव तर्जिता ।
पतिं स्मरन्ती दयितं च देवरं विचेतनाभूद्भयशोकपीडिता ॥ ३-५४-३२॥
na vindate tatra tu śarma maithilī virūpanetrābhiratīva tarjitā |
patiṃ smarantī dayitaṃ ca devaraṃ vicetanābhūdbhayaśokapīḍitā || 3-54-32||

Sarga: 55/71 (20)

RMY 3-55-1

राक्षसं मृगरूपेण चरन्तं कामरूपिणम् ।
निहत्य रामो मारीचं तूर्णं पथि न्यवर्तत ॥ ३-५५-१॥
rākṣasaṃ mṛgarūpeṇa carantaṃ kāmarūpiṇam |
nihatya rāmo mārīcaṃ tūrṇaṃ pathi nyavartata || 3-55-1||

RMY 3-55-2

तस्य संत्वरमाणस्य द्रष्टुकामस्य मैथिलीम् ।
क्रूरस्वरोऽथ गोमायुर्विननादास्य पृष्ठतः ॥ ३-५५-२॥
tasya saṃtvaramāṇasya draṣṭukāmasya maithilīm |
krūrasvaro'tha gomāyurvinanādāsya pṛṣṭhataḥ || 3-55-2||

RMY 3-55-3

स तस्य स्वरमाज्ञाय दारुणं रोमहर्षणम् ।
चिन्तयामास गोमायोः स्वरेण परिशङ्कितः ॥ ३-५५-३॥
sa tasya svaramājñāya dāruṇaṃ romaharṣaṇam |
cintayāmāsa gomāyoḥ svareṇa pariśaṅkitaḥ || 3-55-3||

RMY 3-55-4

अशुभं बत मन्येऽहं गोमायुर्वाश्यते यथा ।
स्वस्ति स्यादपि वैदेह्या राक्षसैर्भक्षणं विना ॥ ३-५५-४॥
aśubhaṃ bata manye'haṃ gomāyurvāśyate yathā |
svasti syādapi vaidehyā rākṣasairbhakṣaṇaṃ vinā || 3-55-4||

RMY 3-55-5

मारीचेन तु विज्ञाय स्वरमालक्ष्य मामकम् ।
विक्रुष्टं मृगरूपेण लक्ष्मणः शृणुयाद्यदि ॥ ३-५५-५॥
mārīcena tu vijñāya svaramālakṣya māmakam |
vikruṣṭaṃ mṛgarūpeṇa lakṣmaṇaḥ śṛṇuyādyadi || 3-55-5||

RMY 3-55-6

स सौमित्रिः स्वरं श्रुत्वा तां च हित्वाथ मैथिलीम् ।
तयैव प्रहितः क्षिप्रं मत्सकाशमिहैष्यति ॥ ३-५५-६॥
sa saumitriḥ svaraṃ śrutvā tāṃ ca hitvātha maithilīm |
tayaiva prahitaḥ kṣipraṃ matsakāśamihaiṣyati || 3-55-6||

RMY 3-55-7

राक्षसैः सहितैर्नूनं सीताया ईप्सितो वधः ।
काञ्चनश्च मृगो भूत्वा व्यपनीयाश्रमात्तु माम् ॥ ३-५५-७॥
rākṣasaiḥ sahitairnūnaṃ sītāyā īpsito vadhaḥ |
kāñcanaśca mṛgo bhūtvā vyapanīyāśramāttu mām || 3-55-7||

RMY 3-55-8

दूरं नीत्वा तु मारीचो राक्षसोऽभूच्छराहतः ।
हा लक्ष्मण हतोऽस्मीति यद्वाक्यं व्यजहार ह ॥ ३-५५-८॥
dūraṃ nītvā tu mārīco rākṣaso'bhūccharāhataḥ |
hā lakṣmaṇa hato'smīti yadvākyaṃ vyajahāra ha || 3-55-8||

RMY 3-55-9

अपि स्वस्ति भवेद्द्वाभ्यां रहिताभ्यां मया वने ।
जनस्थाननिमित्तं हि कृतवैरोऽस्मि राक्षसैः ।
निमित्तानि च घोराणि दृश्यन्तेऽद्य बहूनि च ॥ ३-५५-९॥
api svasti bhaveddvābhyāṃ rahitābhyāṃ mayā vane |
janasthānanimittaṃ hi kṛtavairo'smi rākṣasaiḥ |
nimittāni ca ghorāṇi dṛśyante'dya bahūni ca || 3-55-9||

RMY 3-55-10

इत्येवं चिन्तयन्रामः श्रुत्वा गोमायुनिःस्वनम् ।
आत्मनश्चापनयनं मृगरूपेण रक्षसा ।
आजगाम जनस्थानं राघवः परिशङ्कितः ॥ ३-५५-१०॥
ityevaṃ cintayanrāmaḥ śrutvā gomāyuniḥsvanam |
ātmanaścāpanayanaṃ mṛgarūpeṇa rakṣasā |
ājagāma janasthānaṃ rāghavaḥ pariśaṅkitaḥ || 3-55-10||

RMY 3-55-11

तं दीनमानसं दीनमासेदुर्मृगपक्षिणः ।
सव्यं कृत्वा महात्मानं घोरांश्च ससृजुः स्वरान् ॥ ३-५५-११॥
taṃ dīnamānasaṃ dīnamāsedurmṛgapakṣiṇaḥ |
savyaṃ kṛtvā mahātmānaṃ ghorāṃśca sasṛjuḥ svarān || 3-55-11||

RMY 3-55-12

तानि दृष्ट्वा निमित्तानि महाघोराणि राघवः ।
ततो लक्षणमायान्तं ददर्श विगतप्रभम् ॥ ३-५५-१२॥
tāni dṛṣṭvā nimittāni mahāghorāṇi rāghavaḥ |
tato lakṣaṇamāyāntaṃ dadarśa vigataprabham || 3-55-12||

RMY 3-55-13

ततोऽविदूरे रामेण समीयाय स लक्ष्मणः ।
विषण्णः स विषण्णेन दुःखितो दुःखभागिना ॥ ३-५५-१३॥
tato'vidūre rāmeṇa samīyāya sa lakṣmaṇaḥ |
viṣaṇṇaḥ sa viṣaṇṇena duḥkhito duḥkhabhāginā || 3-55-13||

RMY 3-55-14

संजगर्हेऽथ तं भ्राता जेष्ठो लक्ष्मणमागतम् ।
विहाय सीतां विजने वने राक्षससेविते ॥ ३-५५-१४॥
saṃjagarhe'tha taṃ bhrātā jeṣṭho lakṣmaṇamāgatam |
vihāya sītāṃ vijane vane rākṣasasevite || 3-55-14||

RMY 3-55-15

गृहीत्वा च करं सव्यं लक्ष्मणं रघुनन्दनः ।
उवाच मधुरोदर्कमिदं परुषमार्तवत् ॥ ३-५५-१५॥
gṛhītvā ca karaṃ savyaṃ lakṣmaṇaṃ raghunandanaḥ |
uvāca madhurodarkamidaṃ paruṣamārtavat || 3-55-15||

RMY 3-55-16

अहो लक्ष्मण गर्ह्यं ते कृतं यत्त्वं विहाय ताम् ।
सीतामिहागतः सौम्य कच्चित्स्वस्ति भवेदिति ॥ ३-५५-१६॥
aho lakṣmaṇa garhyaṃ te kṛtaṃ yattvaṃ vihāya tām |
sītāmihāgataḥ saumya kaccitsvasti bhavediti || 3-55-16||

RMY 3-55-17

न मेऽस्ति संशयो वीर सर्वथा जनकात्मजा ।
विनष्टा भक्षिता वाप राक्षसैर्वनचारिभिः ॥ ३-५५-१७॥
na me'sti saṃśayo vīra sarvathā janakātmajā |
vinaṣṭā bhakṣitā vāpa rākṣasairvanacāribhiḥ || 3-55-17||

RMY 3-55-18

अशुभान्येव भूयिष्ठं यथा प्रादुर्भवन्ति मे ।
अपि लक्ष्मण सीतायाः सामग्र्यं प्राप्नुयावहे ॥ ३-५५-१८॥
aśubhānyeva bhūyiṣṭhaṃ yathā prādurbhavanti me |
api lakṣmaṇa sītāyāḥ sāmagryaṃ prāpnuyāvahe || 3-55-18||

RMY 3-55-19

इदं हि रक्षोमृगसंनिकाशं प्रलोभ्य मां दूरमनुप्रयातम् ।
हतं कथंचिन्महता श्रमेण स राक्षसोऽभून्म्रियमाण एव ॥ ३-५५-१९॥
idaṃ hi rakṣomṛgasaṃnikāśaṃ pralobhya māṃ dūramanuprayātam |
hataṃ kathaṃcinmahatā śrameṇa sa rākṣaso'bhūnmriyamāṇa eva || 3-55-19||

RMY 3-55-20

मनश्च मे दीनमिहाप्रहृष्टं चक्षुश्च सव्यं कुरुते विकारम् ।
असंशयं लक्ष्मण नास्ति सीता हृता मृता वा पथि वर्तते वा ॥ ३-५५-२०॥
manaśca me dīnamihāprahṛṣṭaṃ cakṣuśca savyaṃ kurute vikāram |
asaṃśayaṃ lakṣmaṇa nāsti sītā hṛtā mṛtā vā pathi vartate vā || 3-55-20||

Sarga: 56/71 (20)

RMY 3-56-1

स दृष्ट्वा लक्ष्मणं दीनं शून्ये दशरथात्मजः ।
पर्यपृच्छत धर्मात्मा वैदेहीमागतं विना ॥ ३-५६-१॥
sa dṛṣṭvā lakṣmaṇaṃ dīnaṃ śūnye daśarathātmajaḥ |
paryapṛcchata dharmātmā vaidehīmāgataṃ vinā || 3-56-1||

RMY 3-56-2

प्रस्थितं दण्डकारण्यं या मामनुजगाम ह ।
क्व सा लक्ष्मण वैदेही यां हित्वा त्वमिहागतः ॥ ३-५६-२॥
prasthitaṃ daṇḍakāraṇyaṃ yā māmanujagāma ha |
kva sā lakṣmaṇa vaidehī yāṃ hitvā tvamihāgataḥ || 3-56-2||

RMY 3-56-3

राज्यभ्रष्टस्य दीनस्य दण्डकान्परिधावतः ।
क्व सा दुःखसहाया मे वैदेही तनुमध्यमा ॥ ३-५६-३॥
rājyabhraṣṭasya dīnasya daṇḍakānparidhāvataḥ |
kva sā duḥkhasahāyā me vaidehī tanumadhyamā || 3-56-3||

RMY 3-56-4

यां विना नोत्सहे वीर मुहूर्तमपि जीवितुम् ।
क्व सा प्राणसहाया मे सीता सुरसुतोपमा ॥ ३-५६-४॥
yāṃ vinā notsahe vīra muhūrtamapi jīvitum |
kva sā prāṇasahāyā me sītā surasutopamā || 3-56-4||

RMY 3-56-5

पतित्वममराणां वा पृथिव्याश्चापि लक्ष्मण ।
विना तां तपनीयाभां नेच्छेयं जनकात्मजाम् ॥ ३-५६-५॥
patitvamamarāṇāṃ vā pṛthivyāścāpi lakṣmaṇa |
vinā tāṃ tapanīyābhāṃ neccheyaṃ janakātmajām || 3-56-5||

RMY 3-56-6

कच्चिज्जीवति वैदेही प्राणैः प्रियतरा मम ।
कच्चित्प्रव्राजनं सौम्य न मे मिथ्या भविष्यति ॥ ३-५६-६॥
kaccijjīvati vaidehī prāṇaiḥ priyatarā mama |
kaccitpravrājanaṃ saumya na me mithyā bhaviṣyati || 3-56-6||

RMY 3-56-7

सीतानिमित्तं सौमित्रे मृते मयि गते त्वयि ।
कच्चित्सकामा सुखिता कैकेयी सा भविष्यति ॥ ३-५६-७॥
sītānimittaṃ saumitre mṛte mayi gate tvayi |
kaccitsakāmā sukhitā kaikeyī sā bhaviṣyati || 3-56-7||

RMY 3-56-8

सपुत्रराज्यां सिद्धार्थां मृतपुत्रा तपस्विनी ।
उपस्थास्यति कौसल्या कच्चिन्सौम्य न कैकयीम् ॥ ३-५६-८॥
saputrarājyāṃ siddhārthāṃ mṛtaputrā tapasvinī |
upasthāsyati kausalyā kaccinsaumya na kaikayīm || 3-56-8||

RMY 3-56-9

यदि जीवति वैदेही गमिष्याम्याश्रमं पुनः ।
सुवृत्ता यदि वृत्ता सा प्राणांस्त्यक्ष्यामि लक्ष्मण ॥ ३-५६-९॥
yadi jīvati vaidehī gamiṣyāmyāśramaṃ punaḥ |
suvṛttā yadi vṛttā sā prāṇāṃstyakṣyāmi lakṣmaṇa || 3-56-9||

RMY 3-56-10

यदि मामाश्रमगतं वैदेही नाभिभाषते ।
पुनः प्रहसिता सीता विनशिष्यामि लक्ष्मण ॥ ३-५६-१०॥
yadi māmāśramagataṃ vaidehī nābhibhāṣate |
punaḥ prahasitā sītā vinaśiṣyāmi lakṣmaṇa || 3-56-10||

RMY 3-56-11

ब्रूहि लक्ष्मण वैदेही यदि जीवति वा न वा ।
त्वयि प्रमत्ते रक्षोभिर्भक्षिता वा तपस्विनी ॥ ३-५६-११॥
brūhi lakṣmaṇa vaidehī yadi jīvati vā na vā |
tvayi pramatte rakṣobhirbhakṣitā vā tapasvinī || 3-56-11||

RMY 3-56-12

सुकुमारी च बाला च नित्यं चादुःखदर्शिनी ।
मद्वियोगेन वैदेही व्यक्तं शोचति दुर्मनाः ॥ ३-५६-१२॥
sukumārī ca bālā ca nityaṃ cāduḥkhadarśinī |
madviyogena vaidehī vyaktaṃ śocati durmanāḥ || 3-56-12||

RMY 3-56-13

सर्वथा रक्षसा तेन जिह्मेन सुदुरात्मना ।
वदता लक्ष्मणेत्युच्चैस्तवापि जनितं भयम् ॥ ३-५६-१३॥
sarvathā rakṣasā tena jihmena sudurātmanā |
vadatā lakṣmaṇetyuccaistavāpi janitaṃ bhayam || 3-56-13||

RMY 3-56-14

श्रुतश्च शङ्के वैदेह्या स स्वरः सदृशो मम ।
त्रस्तया प्रेषितस्त्वं च द्रष्टुं मां शीघ्रमागतः ॥ ३-५६-१४॥
śrutaśca śaṅke vaidehyā sa svaraḥ sadṛśo mama |
trastayā preṣitastvaṃ ca draṣṭuṃ māṃ śīghramāgataḥ || 3-56-14||

RMY 3-56-15

सर्वथा तु कृतं कष्टं सीतामुत्सृजता वने ।
प्रतिकर्तुं नृशंसानां रक्षसां दत्तमन्तरम् ॥ ३-५६-१५॥
sarvathā tu kṛtaṃ kaṣṭaṃ sītāmutsṛjatā vane |
pratikartuṃ nṛśaṃsānāṃ rakṣasāṃ dattamantaram || 3-56-15||

RMY 3-56-16

दुःखिताः खरघातेन राक्षसाः पिशिताशनाः ।
तैः सीता निहता घोरैर्भविष्यति न संशयः ॥ ३-५६-१६॥
duḥkhitāḥ kharaghātena rākṣasāḥ piśitāśanāḥ |
taiḥ sītā nihatā ghorairbhaviṣyati na saṃśayaḥ || 3-56-16||

RMY 3-56-17

अहोऽस्मि व्यसने मग्नः सर्वथा रिपुनाशन ।
किं त्विदानीं करिष्यामि शङ्के प्राप्तव्यमीदृशम् ॥ ३-५६-१७॥
aho'smi vyasane magnaḥ sarvathā ripunāśana |
kiṃ tvidānīṃ kariṣyāmi śaṅke prāptavyamīdṛśam || 3-56-17||

RMY 3-56-18

इति सीतां वरारोहां चिन्तयन्नेव राघवः ।
आजगाम जनस्थानं त्वरया सहलक्ष्मणः ॥ ३-५६-१८॥
iti sītāṃ varārohāṃ cintayanneva rāghavaḥ |
ājagāma janasthānaṃ tvarayā sahalakṣmaṇaḥ || 3-56-18||

RMY 3-56-19

विगर्हमाणोऽनुजमार्तरूपं क्षुधा श्रमाच्चैव पिपासया च ।
विनिःश्वसञ्शुष्कमुखो विषण्णः प्रतिश्रयं प्राप्य समीक्ष्य शून्यम् ॥ ३-५६-१९॥
vigarhamāṇo'nujamārtarūpaṃ kṣudhā śramāccaiva pipāsayā ca |
viniḥśvasañśuṣkamukho viṣaṇṇaḥ pratiśrayaṃ prāpya samīkṣya śūnyam || 3-56-19||

RMY 3-56-20

स्वमाश्रमं संप्रविगाह्य वीरो विहारदेशाननुसृत्य कांश्चित् ।
एतत्तदित्येव निवासभूमौ प्रहृष्टरोमा व्यथितो बभूव ॥ ३-५६-२०॥
svamāśramaṃ saṃpravigāhya vīro vihāradeśānanusṛtya kāṃścit |
etattadityeva nivāsabhūmau prahṛṣṭaromā vyathito babhūva || 3-56-20||

Sarga: 57/71 (25)

RMY 3-57-1

अथाश्रमादुपावृत्तमन्तरा रघुनन्दनः ।
परिपप्रच्छ सौमित्रिं रामो दुःखार्दितः पुनः ॥ ३-५७-१॥
athāśramādupāvṛttamantarā raghunandanaḥ |
paripapraccha saumitriṃ rāmo duḥkhārditaḥ punaḥ || 3-57-1||

RMY 3-57-2

तमुवाच किमर्थं त्वमागतोऽपास्य मैथिलीम् ।
यदा सा तव विश्वासाद्वने विहरिता मया ॥ ३-५७-२॥
tamuvāca kimarthaṃ tvamāgato'pāsya maithilīm |
yadā sā tava viśvāsādvane viharitā mayā || 3-57-2||

RMY 3-57-3

दृष्ट्वैवाभ्यागतं त्वां मे मैथिलीं त्यज्य लक्ष्मण ।
शङ्कमानं महत्पापं यत्सत्यं व्यथितं मनः ॥ ३-५७-३॥
dṛṣṭvaivābhyāgataṃ tvāṃ me maithilīṃ tyajya lakṣmaṇa |
śaṅkamānaṃ mahatpāpaṃ yatsatyaṃ vyathitaṃ manaḥ || 3-57-3||

RMY 3-57-4

स्फुरते नयनं सव्यं बाहुश्च हृदयं च मे ।
दृष्ट्वा लक्ष्मण दूरे त्वां सीताविरहितं पथि ॥ ३-५७-४॥
sphurate nayanaṃ savyaṃ bāhuśca hṛdayaṃ ca me |
dṛṣṭvā lakṣmaṇa dūre tvāṃ sītāvirahitaṃ pathi || 3-57-4||

RMY 3-57-5

एवमुक्तस्तु सौमित्रिर्लक्ष्मणः शुभलक्षणः ।
भूयो दुःखसमाविष्टो दुःखितं राममब्रवीत् ॥ ३-५७-५॥
evamuktastu saumitrirlakṣmaṇaḥ śubhalakṣaṇaḥ |
bhūyo duḥkhasamāviṣṭo duḥkhitaṃ rāmamabravīt || 3-57-5||

RMY 3-57-6

न स्वयं कामकारेण तां त्यक्त्वाहमिहागतः ।
प्रचोदितस्तयैवोग्रैस्त्वत्सकाशमिहागतः ॥ ३-५७-६॥
na svayaṃ kāmakāreṇa tāṃ tyaktvāhamihāgataḥ |
pracoditastayaivograistvatsakāśamihāgataḥ || 3-57-6||

RMY 3-57-7

आर्येणेव परिक्रुष्टं हा सीते लक्ष्मणेति च ।
परित्राहीति यद्वाक्यं मैथिल्यास्तच्छ्रुतिं गतम् ॥ ३-५७-७॥
āryeṇeva parikruṣṭaṃ hā sīte lakṣmaṇeti ca |
paritrāhīti yadvākyaṃ maithilyāstacchrutiṃ gatam || 3-57-7||

RMY 3-57-8

सा तमार्तस्वरं श्रुत्वा तव स्नेहेन मैथिली ।
गच्छ गच्छेति मामाह रुदन्ती भयविह्वला ॥ ३-५७-८॥
sā tamārtasvaraṃ śrutvā tava snehena maithilī |
gaccha gaccheti māmāha rudantī bhayavihvalā || 3-57-8||

RMY 3-57-9

प्रचोद्यमानेन मया गच्छेति बहुशस्तया ।
प्रत्युक्ता मैथिली वाक्यमिदं त्वत्प्रत्ययान्वितम् ॥ ३-५७-९॥
pracodyamānena mayā gaccheti bahuśastayā |
pratyuktā maithilī vākyamidaṃ tvatpratyayānvitam || 3-57-9||

RMY 3-57-10

न तत्पश्याम्यहं रक्षो यदस्य भयमावहेत् ।
निर्वृता भव नास्त्येतत्केनाप्येवमुदाहृतम् ॥ ३-५७-१०॥
na tatpaśyāmyahaṃ rakṣo yadasya bhayamāvahet |
nirvṛtā bhava nāstyetatkenāpyevamudāhṛtam || 3-57-10||

RMY 3-57-11

विगर्हितं च नीचं च कथमार्योऽभिधास्यति ।
त्राहीति वचनं सीते यस्त्रायेत्त्रिदशानपि ॥ ३-५७-११॥
vigarhitaṃ ca nīcaṃ ca kathamāryo'bhidhāsyati |
trāhīti vacanaṃ sīte yastrāyettridaśānapi || 3-57-11||

RMY 3-57-12

किंनिमित्तं तु केनापि भ्रातुरालम्ब्य मे स्वरम् ।
विस्वरं व्याहृतं वाक्यं लक्ष्मण त्राहि मामिति ।
न भवत्या व्यथा कार्या कुनारीजनसेविता ॥ ३-५७-१२॥
kiṃnimittaṃ tu kenāpi bhrāturālambya me svaram |
visvaraṃ vyāhṛtaṃ vākyaṃ lakṣmaṇa trāhi māmiti |
na bhavatyā vyathā kāryā kunārījanasevitā || 3-57-12||

RMY 3-57-13

अलं वैक्लव्यमालम्ब्य स्वस्था भव निरुत्सुका ।
न चास्ति त्रिषु लोकेषु पुमान्यो राघवं रणे ।
जातो वा जायमानो वा संयुगे यः पराजयेत् ॥ ३-५७-१३॥
alaṃ vaiklavyamālambya svasthā bhava nirutsukā |
na cāsti triṣu lokeṣu pumānyo rāghavaṃ raṇe |
jāto vā jāyamāno vā saṃyuge yaḥ parājayet || 3-57-13||

RMY 3-57-14

एवमुक्ता तु वैदेही परिमोहितचेतना ।
उवाचाश्रूणि मुञ्चन्ती दारुणं मामिदं वचः ॥ ३-५७-१४॥
evamuktā tu vaidehī parimohitacetanā |
uvācāśrūṇi muñcantī dāruṇaṃ māmidaṃ vacaḥ || 3-57-14||

RMY 3-57-15

भावो मयि तवात्यर्थं पाप एव निवेशितः ।
विनष्टे भ्रातरि प्राप्ते न च त्वं मामवाप्स्यसि ॥ ३-५७-१५॥
bhāvo mayi tavātyarthaṃ pāpa eva niveśitaḥ |
vinaṣṭe bhrātari prāpte na ca tvaṃ māmavāpsyasi || 3-57-15||

RMY 3-57-16

संकेताद्भरतेन त्वं रामं समनुगच्छसि ।
क्रोशन्तं हि यथात्यर्थं नैनमभ्यवपद्यसे ॥ ३-५७-१६॥
saṃketādbharatena tvaṃ rāmaṃ samanugacchasi |
krośantaṃ hi yathātyarthaṃ nainamabhyavapadyase || 3-57-16||

RMY 3-57-17

रिपुः प्रच्छन्नचारी त्वं मदर्थमनुगच्छसि ।
राघवस्यान्तरप्रेप्सुस्तथैनं नाभिपद्यसे ॥ ३-५७-१७॥
ripuḥ pracchannacārī tvaṃ madarthamanugacchasi |
rāghavasyāntaraprepsustathainaṃ nābhipadyase || 3-57-17||

RMY 3-57-18

एवमुक्तो हि वैदेह्या संरब्धो रक्तलोचनः ।
क्रोधात्प्रस्फुरमाणौष्ठ आश्रमादभिनिर्गतः ॥ ३-५७-१८॥
evamukto hi vaidehyā saṃrabdho raktalocanaḥ |
krodhātprasphuramāṇauṣṭha āśramādabhinirgataḥ || 3-57-18||

RMY 3-57-19

एवं ब्रुवाणं सौमित्रिं रामः संतापमोहितः ।
अब्रवीद्दुष्कृतं सौम्य तां विना यत्त्वमागतः ॥ ३-५७-१९॥
evaṃ bruvāṇaṃ saumitriṃ rāmaḥ saṃtāpamohitaḥ |
abravīdduṣkṛtaṃ saumya tāṃ vinā yattvamāgataḥ || 3-57-19||

RMY 3-57-20

जानन्नपि समर्थं मां रक्षसां विनिवारणे ।
अनेन क्रोधवाक्येन मैथिल्या निःसृतो भवान् ॥ ३-५७-२०॥
jānannapi samarthaṃ māṃ rakṣasāṃ vinivāraṇe |
anena krodhavākyena maithilyā niḥsṛto bhavān || 3-57-20||

RMY 3-57-21

न हि ते परितुष्यामि त्यक्त्वा यद्यासि मैथिलीम् ।
क्रुद्धायाः परुषं श्रुत्वा स्त्रिया यत्त्वमिहागतः ॥ ३-५७-२१॥
na hi te parituṣyāmi tyaktvā yadyāsi maithilīm |
kruddhāyāḥ paruṣaṃ śrutvā striyā yattvamihāgataḥ || 3-57-21||

RMY 3-57-22

सर्वथा त्वपनीतं ते सीतया यत्प्रचोदितः ।
क्रोधस्य वशमागम्य नाकरोः शासनं मम ॥ ३-५७-२२॥
sarvathā tvapanītaṃ te sītayā yatpracoditaḥ |
krodhasya vaśamāgamya nākaroḥ śāsanaṃ mama || 3-57-22||

RMY 3-57-23

असौ हि राक्षसः शेते शरेणाभिहतो मया ।
मृगरूपेण येनाहमाश्रमादपवादितः ॥ ३-५७-२३॥
asau hi rākṣasaḥ śete śareṇābhihato mayā |
mṛgarūpeṇa yenāhamāśramādapavāditaḥ || 3-57-23||

RMY 3-57-24

विकृष्य चापं परिधाय सायकं सलील बाणेन च ताडितो मया ।
मार्गीं तनुं त्यज्य च विक्लवस्वरो बभूव केयूरधरः स राक्षसः ॥ ३-५७-२४॥
vikṛṣya cāpaṃ paridhāya sāyakaṃ salīla bāṇena ca tāḍito mayā |
mārgīṃ tanuṃ tyajya ca viklavasvaro babhūva keyūradharaḥ sa rākṣasaḥ || 3-57-24||

RMY 3-57-25

शराहतेनैव तदार्तया गिरा स्वरं ममालम्ब्य सुदूरसंश्रवम् ।
उदाहृतं तद्वचनं सुदारुणं त्वमागतो येन विहाय मैथिलीम् ॥ ३-५७-२५॥
śarāhatenaiva tadārtayā girā svaraṃ mamālambya sudūrasaṃśravam |
udāhṛtaṃ tadvacanaṃ sudāruṇaṃ tvamāgato yena vihāya maithilīm || 3-57-25||

Sarga: 58/71 (35)

RMY 3-58-1

भृशमाव्रजमानस्य तस्याधोवामलोचनम् ।
प्रास्फुरच्चास्खलद्रामो वेपथुश्चास्य जायते ॥ ३-५८-१॥
bhṛśamāvrajamānasya tasyādhovāmalocanam |
prāsphuraccāskhaladrāmo vepathuścāsya jāyate || 3-58-1||

RMY 3-58-2

उपालक्ष्य निमित्तानि सोऽशुभानि मुहुर्मुहुः ।
अपि क्षेमं तु सीताया इति वै व्याजहार ह ॥ ३-५८-२॥
upālakṣya nimittāni so'śubhāni muhurmuhuḥ |
api kṣemaṃ tu sītāyā iti vai vyājahāra ha || 3-58-2||

RMY 3-58-3

त्वरमाणो जगामाथ सीतादर्शनलालसः ।
शून्यमावसथं दृष्ट्वा बभूवोद्विग्नमानसः ॥ ३-५८-३॥
tvaramāṇo jagāmātha sītādarśanalālasaḥ |
śūnyamāvasathaṃ dṛṣṭvā babhūvodvignamānasaḥ || 3-58-3||

RMY 3-58-4

उद्भ्रमन्निव वेगेन विक्षिपन्रघुनन्दनः ।
तत्र तत्रोटजस्थानमभिवीक्ष्य समन्ततः ॥ ३-५८-४॥
udbhramanniva vegena vikṣipanraghunandanaḥ |
tatra tatroṭajasthānamabhivīkṣya samantataḥ || 3-58-4||

RMY 3-58-5

ददर्श पर्णशालां च रहितां सीतया तदा ।
श्रिया विरहितां ध्वस्तां हेमन्ते पद्मिनीमिव ॥ ३-५८-५॥
dadarśa parṇaśālāṃ ca rahitāṃ sītayā tadā |
śriyā virahitāṃ dhvastāṃ hemante padminīmiva || 3-58-5||

RMY 3-58-6

रुदन्तमिव वृक्षैश्च म्लानपुष्पमृगद्विजम् ।
श्रिया विहीनं विध्वस्तं संत्यक्तवनदैवतम् ॥ ३-५८-६॥
rudantamiva vṛkṣaiśca mlānapuṣpamṛgadvijam |
śriyā vihīnaṃ vidhvastaṃ saṃtyaktavanadaivatam || 3-58-6||

RMY 3-58-7

विप्रकीर्णाजिनकुशं विप्रविद्धबृसीकटम् ।
दृष्ट्वा शून्योटजस्थानं विललाप पुनः पुनः ॥ ३-५८-७॥
viprakīrṇājinakuśaṃ vipraviddhabṛsīkaṭam |
dṛṣṭvā śūnyoṭajasthānaṃ vilalāpa punaḥ punaḥ || 3-58-7||

RMY 3-58-8

हृता मृता वा नष्टा वा भक्षिता वा भविष्यति ।
निलीनाप्यथ वा भीरुरथ वा वनमाश्रिता ॥ ३-५८-८॥
hṛtā mṛtā vā naṣṭā vā bhakṣitā vā bhaviṣyati |
nilīnāpyatha vā bhīruratha vā vanamāśritā || 3-58-8||

RMY 3-58-9

गता विचेतुं पुष्पाणि फलान्यपि च वा पुनः ।
अथ वा पद्मिनीं याता जलार्थं वा नदीं गता ॥ ३-५८-९॥
gatā vicetuṃ puṣpāṇi phalānyapi ca vā punaḥ |
atha vā padminīṃ yātā jalārthaṃ vā nadīṃ gatā || 3-58-9||

RMY 3-58-10

यत्नान्मृगयमाणस्तु नाससाद वने प्रियाम् ।
शोकरक्तेक्षणः शोकादुन्मत्त इव लक्ष्यते ॥ ३-५८-१०॥
yatnānmṛgayamāṇastu nāsasāda vane priyām |
śokaraktekṣaṇaḥ śokādunmatta iva lakṣyate || 3-58-10||

RMY 3-58-11

वृक्षाद्वृक्षं प्रधावन्स गिरींश्चापि नदीन्नदीम् ।
बभूव विलपन्रामः शोकपङ्कार्णवप्लुतः ॥ ३-५८-११॥
vṛkṣādvṛkṣaṃ pradhāvansa girīṃścāpi nadīnnadīm |
babhūva vilapanrāmaḥ śokapaṅkārṇavaplutaḥ || 3-58-11||

RMY 3-58-12

अस्ति कच्चित्त्वया दृष्टा सा कदम्बप्रिया प्रिया ।
कदम्ब यदि जानीषे शंस सीतां शुभाननाम् ॥ ३-५८-१२॥
asti kaccittvayā dṛṣṭā sā kadambapriyā priyā |
kadamba yadi jānīṣe śaṃsa sītāṃ śubhānanām || 3-58-12||

RMY 3-58-13

स्निग्धपल्लवसंकाशां पीतकौशेयवासिनीम् ।
शंसस्व यदि वा दृष्टा बिल्व बिल्वोपमस्तनी ॥ ३-५८-१३॥
snigdhapallavasaṃkāśāṃ pītakauśeyavāsinīm |
śaṃsasva yadi vā dṛṣṭā bilva bilvopamastanī || 3-58-13||

RMY 3-58-14

अथ वार्जुन शंस त्वं प्रियां तामर्जुनप्रियाम् ।
जनकस्य सुता भीरुर्यदि जीवति वा न वा ॥ ३-५८-१४॥
atha vārjuna śaṃsa tvaṃ priyāṃ tāmarjunapriyām |
janakasya sutā bhīruryadi jīvati vā na vā || 3-58-14||

RMY 3-58-15

ककुभः ककुभोरुं तां व्यक्तं जानाति मैथिलीम् ।
लतापल्लवपुष्पाढ्यो भाति ह्येष वनस्पतिः ॥ ३-५८-१५॥
kakubhaḥ kakubhoruṃ tāṃ vyaktaṃ jānāti maithilīm |
latāpallavapuṣpāḍhyo bhāti hyeṣa vanaspatiḥ || 3-58-15||

RMY 3-58-16

भ्रमरैरुपगीतश्च यथा द्रुमवरो ह्ययम् ।
एष व्यक्तं विजानाति तिलकस्तिलकप्रियाम् ॥ ३-५८-१६॥
bhramarairupagītaśca yathā drumavaro hyayam |
eṣa vyaktaṃ vijānāti tilakastilakapriyām || 3-58-16||

RMY 3-58-17

अशोकशोकापनुद शोकोपहतचेतसं ।
त्वन्नामानं कुरु क्षिप्रं प्रियासंदर्शनेन माम् ॥ ३-५८-१७॥
aśokaśokāpanuda śokopahatacetasaṃ |
tvannāmānaṃ kuru kṣipraṃ priyāsaṃdarśanena mām || 3-58-17||

RMY 3-58-18

यदि ताल त्वया दृष्टा पक्वतालफलस्तनी ।
कथयस्व वरारोहां कारुष्यं यदि ते मयि ॥ ३-५८-१८॥
yadi tāla tvayā dṛṣṭā pakvatālaphalastanī |
kathayasva varārohāṃ kāruṣyaṃ yadi te mayi || 3-58-18||

RMY 3-58-19

यदि दृष्टा त्वया सीता जम्बुजाम्बूनदप्रभा ।
प्रियां यदि विजानीषे निःशङ्कं कथयस्व मे ॥ ३-५८-१९॥
yadi dṛṣṭā tvayā sītā jambujāmbūnadaprabhā |
priyāṃ yadi vijānīṣe niḥśaṅkaṃ kathayasva me || 3-58-19||

RMY 3-58-20

अथ वा मृगशावाक्षीं मृग जानासि मैथिलीम् ।
मृगविप्रेक्षणी कान्ता मृगीभिः सहिता भवेत् ॥ ३-५८-२०॥
atha vā mṛgaśāvākṣīṃ mṛga jānāsi maithilīm |
mṛgaviprekṣaṇī kāntā mṛgībhiḥ sahitā bhavet || 3-58-20||

RMY 3-58-21

गज सा गजनासोरुर्यदि दृष्टा त्वया भवेत् ।
तां मन्ये विदितां तुभ्यमाख्याहि वरवारण ॥ ३-५८-२१॥
gaja sā gajanāsoruryadi dṛṣṭā tvayā bhavet |
tāṃ manye viditāṃ tubhyamākhyāhi varavāraṇa || 3-58-21||

RMY 3-58-22

शार्दूल यदि सा दृष्टा प्रिया चन्द्रनिभानना ।
मैथिली मम विस्रब्धः कथयस्व न ते भयम् ॥ ३-५८-२२॥
śārdūla yadi sā dṛṣṭā priyā candranibhānanā |
maithilī mama visrabdhaḥ kathayasva na te bhayam || 3-58-22||

RMY 3-58-23

किं धावसि प्रिये नूनं दृष्टासि कमलेक्षणे ।
वृक्षेणाच्छाद्य चात्मानं किं मां न प्रतिभाषसे ॥ ३-५८-२३॥
kiṃ dhāvasi priye nūnaṃ dṛṣṭāsi kamalekṣaṇe |
vṛkṣeṇācchādya cātmānaṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase || 3-58-23||

RMY 3-58-24

तिष्ठ तिष्ठ वरारोहे न तेऽस्ति करुणा मयि ।
नात्यर्थं हास्यशीलासि किमर्थं मामुपेक्षसे ॥ ३-५८-२४॥
tiṣṭha tiṣṭha varārohe na te'sti karuṇā mayi |
nātyarthaṃ hāsyaśīlāsi kimarthaṃ māmupekṣase || 3-58-24||

RMY 3-58-25

पीतकौशेयकेनासि सूचिता वरवर्णिनि ।
धावन्त्यपि मया दृष्टा तिष्ठ यद्यस्ति सौहृदम् ॥ ३-५८-२५॥
pītakauśeyakenāsi sūcitā varavarṇini |
dhāvantyapi mayā dṛṣṭā tiṣṭha yadyasti sauhṛdam || 3-58-25||

RMY 3-58-26

नैव सा नूनमथ वा हिंसिता चारुहासिनी ।
कृच्छ्रं प्राप्तं हि मां नूनं यथोपेक्षितुमर्हति ॥ ३-५८-२६॥
naiva sā nūnamatha vā hiṃsitā cāruhāsinī |
kṛcchraṃ prāptaṃ hi māṃ nūnaṃ yathopekṣitumarhati || 3-58-26||

RMY 3-58-27

व्यक्तं सा भक्षिता बाला राक्षसैः पिशिताशनैः ।
विभज्याङ्गानि सर्वाणि मया विरहिता प्रिया ॥ ३-५८-२७॥
vyaktaṃ sā bhakṣitā bālā rākṣasaiḥ piśitāśanaiḥ |
vibhajyāṅgāni sarvāṇi mayā virahitā priyā || 3-58-27||

RMY 3-58-28

नूनं तच्छुभदन्तौष्ठं मुखं निष्प्रभतां गतम् ।
सा हि चम्पकवर्णाभा ग्रीवा ग्रैवेय शोभिता ॥ ३-५८-२८॥
nūnaṃ tacchubhadantauṣṭhaṃ mukhaṃ niṣprabhatāṃ gatam |
sā hi campakavarṇābhā grīvā graiveya śobhitā || 3-58-28||

RMY 3-58-29

कोमला विलपन्त्यास्तु कान्ताया भक्षिता शुभा ।
नूनं विक्षिप्यमाणौ तौ बाहू पल्लवकोमलौ ॥ ३-५८-२९॥
komalā vilapantyāstu kāntāyā bhakṣitā śubhā |
nūnaṃ vikṣipyamāṇau tau bāhū pallavakomalau || 3-58-29||

RMY 3-58-30

भक्षितौ वेपमानाग्रौ सहस्ताभरणाङ्गदौ ।
मया विरहिता बाला रक्षसां भक्षणाय वै ॥ ३-५८-३०॥
bhakṣitau vepamānāgrau sahastābharaṇāṅgadau |
mayā virahitā bālā rakṣasāṃ bhakṣaṇāya vai || 3-58-30||

RMY 3-58-31

सार्थेनेव परित्यक्ता भक्षिता बहुबान्धवा ।
हा लक्ष्मण महाबाहो पश्यसि त्वं प्रियां क्वचित् ॥ ३-५८-३१॥
sārtheneva parityaktā bhakṣitā bahubāndhavā |
hā lakṣmaṇa mahābāho paśyasi tvaṃ priyāṃ kvacit || 3-58-31||

RMY 3-58-32

हा प्रिये क्व गता भद्रे हा सीतेति पुनः पुनः ।
इत्येवं विलपन्रामः परिधावन्वनाद्वनम् ॥ ३-५८-३२॥
hā priye kva gatā bhadre hā sīteti punaḥ punaḥ |
ityevaṃ vilapanrāmaḥ paridhāvanvanādvanam || 3-58-32||

RMY 3-58-33

क्वचिदुद्भ्रमते वेगात्क्वचिद्विभ्रमते बलात् ।
क्वचिन्मत्त इवाभाति कान्तान्वेषणतत्परः ॥ ३-५८-३३॥
kvacidudbhramate vegātkvacidvibhramate balāt |
kvacinmatta ivābhāti kāntānveṣaṇatatparaḥ || 3-58-33||

RMY 3-58-34

स वनानि नदीः शैलान्गिरिप्रस्रवणानि च ।
काननानि च वेगेन भ्रमत्यपरिसंस्थितः ॥ ३-५८-३४॥
sa vanāni nadīḥ śailāngiriprasravaṇāni ca |
kānanāni ca vegena bhramatyaparisaṃsthitaḥ || 3-58-34||

RMY 3-58-35

तथा स गत्वा विपुलं महद्वनं परीत्य सर्वं त्वथ मैथिलीं प्रति ।
अनिष्ठिताशः स चकार मार्गणे पुनः प्रियायाः परमं परिश्रमम् ॥ ३-५८-३५॥
tathā sa gatvā vipulaṃ mahadvanaṃ parītya sarvaṃ tvatha maithilīṃ prati |
aniṣṭhitāśaḥ sa cakāra mārgaṇe punaḥ priyāyāḥ paramaṃ pariśramam || 3-58-35||

Sarga: 59/71 (29)

RMY 3-59-1

दृष्टाश्रमपदं शून्यं रामो दशरथात्मजः ।
रहितां पर्णशालां च विध्वस्तान्यासनानि च ॥ ३-५९-१॥
dṛṣṭāśramapadaṃ śūnyaṃ rāmo daśarathātmajaḥ |
rahitāṃ parṇaśālāṃ ca vidhvastānyāsanāni ca || 3-59-1||

RMY 3-59-2

अदृष्ट्वा तत्र वैदेहीं संनिरीक्ष्य च सर्वशः ।
उवाच रामः प्राक्रुश्य प्रगृह्य रुचिरौ भुजौ ॥ ३-५९-२॥
adṛṣṭvā tatra vaidehīṃ saṃnirīkṣya ca sarvaśaḥ |
uvāca rāmaḥ prākruśya pragṛhya rucirau bhujau || 3-59-2||

RMY 3-59-3

क्व नु लक्ष्मण वैदेही कं वा देशमितो गता ।
केनाहृता वा सौमित्रे भक्षिता केन वा प्रिया ॥ ३-५९-३॥
kva nu lakṣmaṇa vaidehī kaṃ vā deśamito gatā |
kenāhṛtā vā saumitre bhakṣitā kena vā priyā || 3-59-3||

RMY 3-59-4

वृष्केणावार्य यदि मां सीते हसितुमिच्छसि ।
अलं ते हसितेनाद्य मां भजस्व सुदुःखितम् ॥ ३-५९-४॥
vṛṣkeṇāvārya yadi māṃ sīte hasitumicchasi |
alaṃ te hasitenādya māṃ bhajasva suduḥkhitam || 3-59-4||

RMY 3-59-5

यैः सह क्रीडसे सीते विश्वस्तैर्मृगपोतकैः ।
एते हीनास्त्वया सौम्ये ध्यायन्त्यस्राविलेक्षणाः ॥ ३-५९-५॥
yaiḥ saha krīḍase sīte viśvastairmṛgapotakaiḥ |
ete hīnāstvayā saumye dhyāyantyasrāvilekṣaṇāḥ || 3-59-5||

RMY 3-59-6

मृतं शोकेन महता सीताहरणजेन माम् ।
परलोके महाराजो नूनं द्रक्ष्यति मे पिता ॥ ३-५९-६॥
mṛtaṃ śokena mahatā sītāharaṇajena mām |
paraloke mahārājo nūnaṃ drakṣyati me pitā || 3-59-6||

RMY 3-59-7

कथं प्रतिज्ञां संश्रुत्य मया त्वमभियोजितः ।
अपूरयित्वा तं कालं मत्सकाशमिहागतः ॥ ३-५९-७॥
kathaṃ pratijñāṃ saṃśrutya mayā tvamabhiyojitaḥ |
apūrayitvā taṃ kālaṃ matsakāśamihāgataḥ || 3-59-7||

RMY 3-59-8

कामवृत्तमनार्यं मां मृषावादिनमेव च ।
धिक्त्वामिति परे लोके व्यक्तं वक्ष्यति मे पिता ॥ ३-५९-८॥
kāmavṛttamanāryaṃ māṃ mṛṣāvādinameva ca |
dhiktvāmiti pare loke vyaktaṃ vakṣyati me pitā || 3-59-8||

RMY 3-59-9

विवशं शोकसंतप्तं दीनं भग्नमनोरथम् ।
मामिहोत्सृज्य करुणं कीर्तिर्नरमिवानृजुम् ॥ ३-५९-९॥
vivaśaṃ śokasaṃtaptaṃ dīnaṃ bhagnamanoratham |
māmihotsṛjya karuṇaṃ kīrtirnaramivānṛjum || 3-59-9||

RMY 3-59-10

क्व गच्छसि वरारोहे मामुत्सृज्य सुमध्यमे ।
त्वया विरहितश्चाहं मोक्ष्ये जीवितमात्मनः ॥ ३-५९-१०॥
kva gacchasi varārohe māmutsṛjya sumadhyame |
tvayā virahitaścāhaṃ mokṣye jīvitamātmanaḥ || 3-59-10||

RMY 3-59-11

इतीव विलपन्रामः सीतादर्शनलालसः ।
न ददर्श सुदुःखार्तो राघवो जनकात्मजाम् ॥ ३-५९-११॥
itīva vilapanrāmaḥ sītādarśanalālasaḥ |
na dadarśa suduḥkhārto rāghavo janakātmajām || 3-59-11||

RMY 3-59-12

अनासादयमानं तं सीतां दशरथात्मजम् ।
पङ्कमासाद्य विपुलं सीदन्तमिव कुञ्जरम् ।
लक्ष्मणो राममत्यर्थमुवाच हितकाम्यया ॥ ३-५९-१२॥
anāsādayamānaṃ taṃ sītāṃ daśarathātmajam |
paṅkamāsādya vipulaṃ sīdantamiva kuñjaram |
lakṣmaṇo rāmamatyarthamuvāca hitakāmyayā || 3-59-12||

RMY 3-59-13

मा विषादं महाबाहो कुरु यत्नं मया सह ।
इदं च हि वनं शूर बहुकन्दरशोभितम् ॥ ३-५९-१३॥
mā viṣādaṃ mahābāho kuru yatnaṃ mayā saha |
idaṃ ca hi vanaṃ śūra bahukandaraśobhitam || 3-59-13||

RMY 3-59-14

प्रियकाननसंचारा वनोन्मत्ता च मैथिली ।
सा वनं वा प्रविष्टा स्यान्नलिनीं वा सुपुष्पिताम् ॥ ३-५९-१४॥
priyakānanasaṃcārā vanonmattā ca maithilī |
sā vanaṃ vā praviṣṭā syānnalinīṃ vā supuṣpitām || 3-59-14||

RMY 3-59-15

सरितं वापि संप्राप्ता मीनवञ्जुरसेविताम् ।
वित्रासयितुकामा वा लीना स्यात्कानने क्वचित् ।
जिज्ञासमाना वैदेही त्वां मां च पुरुषर्षभ ॥ ३-५९-१५॥
saritaṃ vāpi saṃprāptā mīnavañjurasevitām |
vitrāsayitukāmā vā līnā syātkānane kvacit |
jijñāsamānā vaidehī tvāṃ māṃ ca puruṣarṣabha || 3-59-15||

RMY 3-59-16

तस्या ह्यन्वेषणे श्रीमन्क्षिप्रमेव यतावहे ।
वनं सर्वं विचिनुवो यत्र सा जनकात्मजा ।
मन्यसे यदि काकुत्स्थ मा स्म शोके मनः कृथाः ॥ ३-५९-१६॥
tasyā hyanveṣaṇe śrīmankṣiprameva yatāvahe |
vanaṃ sarvaṃ vicinuvo yatra sā janakātmajā |
manyase yadi kākutstha mā sma śoke manaḥ kṛthāḥ || 3-59-16||

RMY 3-59-17

एवमुक्तस्तु सौहार्दाल्लक्ष्मणेन समाहितः ।
सह सौमित्रिणा रामो विचेतुमुपचक्रमे ।
तौ वनानि गिरींश्चैव सरितश्च सरांसि च ॥ ३-५९-१७॥
evamuktastu sauhārdāllakṣmaṇena samāhitaḥ |
saha saumitriṇā rāmo vicetumupacakrame |
tau vanāni girīṃścaiva saritaśca sarāṃsi ca || 3-59-17||

RMY 3-59-18

निखिलेन विचिन्वन्तौ सीतां दशरथात्मजौ ।
तस्य शैलस्य सानूनि गुहाश्च शिखराणि च ॥ ३-५९-१८॥
nikhilena vicinvantau sītāṃ daśarathātmajau |
tasya śailasya sānūni guhāśca śikharāṇi ca || 3-59-18||

RMY 3-59-19

निखिलेन विचिन्वन्तौ नैव तामभिजग्मतुः ।
विचित्य सर्वतः शैलं रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ॥ ३-५९-१९॥
nikhilena vicinvantau naiva tāmabhijagmatuḥ |
vicitya sarvataḥ śailaṃ rāmo lakṣmaṇamabravīt || 3-59-19||

RMY 3-59-20

नेह पश्यामि सौमित्रे वैदेहीं पर्वते शुभे ।
ततो दुःखाभिसंतप्तो लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत् ॥ ३-५९-२०॥
neha paśyāmi saumitre vaidehīṃ parvate śubhe |
tato duḥkhābhisaṃtapto lakṣmaṇo vākyamabravīt || 3-59-20||

RMY 3-59-21

विचरन्दण्डकारण्यं भ्रातरं दीप्ततेजसं ।
प्राप्स्यसि त्वं महाप्राज्ञ मैथिलीं जनकात्मजाम् ॥ ३-५९-२१॥
vicarandaṇḍakāraṇyaṃ bhrātaraṃ dīptatejasaṃ |
prāpsyasi tvaṃ mahāprājña maithilīṃ janakātmajām || 3-59-21||

RMY 3-59-22

यथा विष्णुर्महाबाहुर्बलिं बद्ध्वा महीमिमाम् ।
एवमुक्तस्तु वीरेण लक्ष्मणेन स राघवः ॥ ३-५९-२२॥
yathā viṣṇurmahābāhurbaliṃ baddhvā mahīmimām |
evamuktastu vīreṇa lakṣmaṇena sa rāghavaḥ || 3-59-22||

RMY 3-59-23

उवाच दीनया वाचा दुःखाभिहतचेतनः ।
वनं सर्वं सुविचितं पद्मिन्यः फुल्लपङ्कजाः ॥ ३-५९-२३॥
uvāca dīnayā vācā duḥkhābhihatacetanaḥ |
vanaṃ sarvaṃ suvicitaṃ padminyaḥ phullapaṅkajāḥ || 3-59-23||

RMY 3-59-24

गिरिश्चायं महाप्राज्ञ बहुकन्दरनिर्झरः ।
न हि पश्यामि वैदेहीं प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम् ॥ ३-५९-२४॥
giriścāyaṃ mahāprājña bahukandaranirjharaḥ |
na hi paśyāmi vaidehīṃ prāṇebhyo'pi garīyasīm || 3-59-24||

RMY 3-59-25

एवं स विलपन्रामः सीताहरणकर्शितः ।
दीनः शोकसमाविष्टो मुहूर्तं विह्वलोऽभवत् ॥ ३-५९-२५॥
evaṃ sa vilapanrāmaḥ sītāharaṇakarśitaḥ |
dīnaḥ śokasamāviṣṭo muhūrtaṃ vihvalo'bhavat || 3-59-25||

RMY 3-59-26

स विह्वलितसर्वाङ्गो गतबुद्धिर्विचेतनः ।
विषसादातुरो दीनो निःश्वस्याशीतमायतम् ॥ ३-५९-२६॥
sa vihvalitasarvāṅgo gatabuddhirvicetanaḥ |
viṣasādāturo dīno niḥśvasyāśītamāyatam || 3-59-26||

RMY 3-59-27

बहुशः स तु निःश्वस्य रामो राजीवलोचनः ।
हा प्रियेति विचुक्रोश बहुशो बाष्पगद्गदः ॥ ३-५९-२७॥
bahuśaḥ sa tu niḥśvasya rāmo rājīvalocanaḥ |
hā priyeti vicukrośa bahuśo bāṣpagadgadaḥ || 3-59-27||

RMY 3-59-28

तं सान्त्वयामास ततो लक्ष्मणः प्रियबान्धवः ।
बहुप्रकारं धर्मज्ञः प्रश्रितः प्रश्रिताञ्जलिः ॥ ३-५९-२८॥
taṃ sāntvayāmāsa tato lakṣmaṇaḥ priyabāndhavaḥ |
bahuprakāraṃ dharmajñaḥ praśritaḥ praśritāñjaliḥ || 3-59-28||

RMY 3-59-29

अनादृत्य तु तद्वाक्यं लक्ष्मणौष्ठपुटच्युतम् ।
अपश्यंस्तां प्रियां सीतां प्राक्रोशत्स पुनः पुनः ॥ ३-५९-२९॥
anādṛtya tu tadvākyaṃ lakṣmaṇauṣṭhapuṭacyutam |
apaśyaṃstāṃ priyāṃ sītāṃ prākrośatsa punaḥ punaḥ || 3-59-29||

Sarga: 60/71 (52)

RMY 3-60-1

स दीनो दीनया वाचा लक्ष्मणं वाक्यमब्रवीत् ।
शीघ्रं लक्ष्मण जानीहि गत्वा गोदावरीं नदीम् ।
अपि गोदावरीं सीता पद्मान्यानयितुं गता ॥ ३-६०-१॥
sa dīno dīnayā vācā lakṣmaṇaṃ vākyamabravīt |
śīghraṃ lakṣmaṇa jānīhi gatvā godāvarīṃ nadīm |
api godāvarīṃ sītā padmānyānayituṃ gatā || 3-60-1||

RMY 3-60-2

एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणः पुनरेव हि ।
नदीं गोदावरीं रम्यां जगाम लघुविक्रमः ॥ ३-६०-२॥
evamuktastu rāmeṇa lakṣmaṇaḥ punareva hi |
nadīṃ godāvarīṃ ramyāṃ jagāma laghuvikramaḥ || 3-60-2||

RMY 3-60-3

तां लक्ष्मणस्तीर्थवतीं विचित्वा राममब्रवीत् ।
नैनां पश्यामि तीर्थेषु क्रोशतो न शृणोति मे ॥ ३-६०-३॥
tāṃ lakṣmaṇastīrthavatīṃ vicitvā rāmamabravīt |
naināṃ paśyāmi tīrtheṣu krośato na śṛṇoti me || 3-60-3||

RMY 3-60-4

कं नु सा देशमापन्ना वैदेही क्लेशनाशिनी ।
न हि तं वेद्मि वै राम यत्र सा तनुमध्यमा ॥ ३-६०-४॥
kaṃ nu sā deśamāpannā vaidehī kleśanāśinī |
na hi taṃ vedmi vai rāma yatra sā tanumadhyamā || 3-60-4||

RMY 3-60-5

लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा दीनः संताप मोहितः ।
रामः समभिचक्राम स्वयं गोदावरीं नदीम् ॥ ३-६०-५॥
lakṣmaṇasya vacaḥ śrutvā dīnaḥ saṃtāpa mohitaḥ |
rāmaḥ samabhicakrāma svayaṃ godāvarīṃ nadīm || 3-60-5||

RMY 3-60-6

स तामुपस्थितो रामः क्व सीतेत्येवमब्रवीत् ॥ ३-६०-६॥
sa tāmupasthito rāmaḥ kva sītetyevamabravīt || 3-60-6||

RMY 3-60-7

भूतानि राक्षसेन्द्रेण वधार्हेण हृतामपि ।
न तां शशंसू रामाय तथा गोदावरी नदी ॥ ३-६०-७॥
bhūtāni rākṣasendreṇa vadhārheṇa hṛtāmapi |
na tāṃ śaśaṃsū rāmāya tathā godāvarī nadī || 3-60-7||

RMY 3-60-8

ततः प्रचोदिता भूतैः शंसास्मै तां प्रियामिति ।
न च साभ्यवदत्सीतां पृष्टा रामेण शोचिता ॥ ३-६०-८॥
tataḥ pracoditā bhūtaiḥ śaṃsāsmai tāṃ priyāmiti |
na ca sābhyavadatsītāṃ pṛṣṭā rāmeṇa śocitā || 3-60-8||

RMY 3-60-9

रावणस्य च तद्रूपं कर्माणि च दुरात्मनः ।
ध्यात्वा भयात्तु वैदेहीं सा नदी न शशंस ताम् ॥ ३-६०-९॥
rāvaṇasya ca tadrūpaṃ karmāṇi ca durātmanaḥ |
dhyātvā bhayāttu vaidehīṃ sā nadī na śaśaṃsa tām || 3-60-9||

RMY 3-60-10

निराशस्तु तया नद्या सीताया दर्शने कृतः ।
उवाच रामः सौमित्रिं सीतादर्शनकर्शितः ॥ ३-६०-१०॥
nirāśastu tayā nadyā sītāyā darśane kṛtaḥ |
uvāca rāmaḥ saumitriṃ sītādarśanakarśitaḥ || 3-60-10||

RMY 3-60-11

किं नु लक्ष्मण वक्ष्यामि समेत्य जनकं वचः ।
मातरं चैव वैदेह्या विना तामहमप्रियम् ॥ ३-६०-११॥
kiṃ nu lakṣmaṇa vakṣyāmi sametya janakaṃ vacaḥ |
mātaraṃ caiva vaidehyā vinā tāmahamapriyam || 3-60-11||

RMY 3-60-12

या मे राज्यविहीनस्य वने वन्येन जीवतः ।
सर्वं व्यपनयच्छोकं वैदेही क्व नु सा गता ॥ ३-६०-१२॥
yā me rājyavihīnasya vane vanyena jīvataḥ |
sarvaṃ vyapanayacchokaṃ vaidehī kva nu sā gatā || 3-60-12||

RMY 3-60-13

ज्ञातिपक्षविहीनस्य राजपुत्रीमपश्यतः ।
मन्ये दीर्घा भविष्यन्ति रात्रयो मम जाग्रतः ॥ ३-६०-१३॥
jñātipakṣavihīnasya rājaputrīmapaśyataḥ |
manye dīrghā bhaviṣyanti rātrayo mama jāgrataḥ || 3-60-13||

RMY 3-60-14

गोदावरीं जनस्थानमिमं प्रस्रवणं गिरिम् ।
सर्वाण्यनुचरिष्यामि यदि सीता हि दृश्यते ॥ ३-६०-१४॥
godāvarīṃ janasthānamimaṃ prasravaṇaṃ girim |
sarvāṇyanucariṣyāmi yadi sītā hi dṛśyate || 3-60-14||

RMY 3-60-15

एवं संभाषमाणौ तावन्योन्यं भ्रातरावुभौ ।
वसुंधरायां पतितं पुष्पमार्गमपश्यताम् ॥ ३-६०-१५॥
evaṃ saṃbhāṣamāṇau tāvanyonyaṃ bhrātarāvubhau |
vasuṃdharāyāṃ patitaṃ puṣpamārgamapaśyatām || 3-60-15||

RMY 3-60-16

तां पुष्पवृष्टिं पतितां दृष्ट्वा रामो महीतले ।
उवाच लक्ष्मणं वीरो दुःखितो दुःखितं वचः ॥ ३-६०-१६॥
tāṃ puṣpavṛṣṭiṃ patitāṃ dṛṣṭvā rāmo mahītale |
uvāca lakṣmaṇaṃ vīro duḥkhito duḥkhitaṃ vacaḥ || 3-60-16||

RMY 3-60-17

अभिजानामि पुष्पाणि तानीमामीह लक्ष्मण ।
अपिनद्धानि वैदेह्या मया दत्तानि कानने ॥ ३-६०-१७॥
abhijānāmi puṣpāṇi tānīmāmīha lakṣmaṇa |
apinaddhāni vaidehyā mayā dattāni kānane || 3-60-17||

RMY 3-60-18

एवमुक्त्वा महाबाहुर्लक्ष्मणं पुरुषर्षभम् ।
क्रुद्धोऽब्रवीद्गिरिं तत्र सिंहः क्षुद्रमृगं यथा ॥ ३-६०-१८॥
evamuktvā mahābāhurlakṣmaṇaṃ puruṣarṣabham |
kruddho'bravīdgiriṃ tatra siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā || 3-60-18||

RMY 3-60-19

तां हेमवर्णां हेमाभां सीतां दर्शय पर्वत ।
यावत्सानूनि सर्वाणि न ते विध्वंसयाम्यहम् ॥ ३-६०-१९॥
tāṃ hemavarṇāṃ hemābhāṃ sītāṃ darśaya parvata |
yāvatsānūni sarvāṇi na te vidhvaṃsayāmyaham || 3-60-19||

RMY 3-60-20

मम बाणाग्निनिर्दग्धो भस्मीभूतो भविष्यसि ।
असेव्यः सततं चैव निस्तृणद्रुमपल्लवः ॥ ३-६०-२०॥
mama bāṇāgninirdagdho bhasmībhūto bhaviṣyasi |
asevyaḥ satataṃ caiva nistṛṇadrumapallavaḥ || 3-60-20||

RMY 3-60-21

इमां वा सरितं चाद्य शोषयिष्यामि लक्ष्मण ।
यदि नाख्याति मे सीतामद्य चन्द्रनिभाननाम् ॥ ३-६०-२१॥
imāṃ vā saritaṃ cādya śoṣayiṣyāmi lakṣmaṇa |
yadi nākhyāti me sītāmadya candranibhānanām || 3-60-21||

RMY 3-60-22

एवं स रुषितो रामो दिधक्षन्निव चक्षुषा ।
ददर्श भूमौ निष्क्रान्तं राक्षसस्य पदं महत् ॥ ३-६०-२२॥
evaṃ sa ruṣito rāmo didhakṣanniva cakṣuṣā |
dadarśa bhūmau niṣkrāntaṃ rākṣasasya padaṃ mahat || 3-60-22||

RMY 3-60-23

स समीक्ष्य परिक्रान्तं सीताया राक्षसस्य च ।
संभ्रान्तहृदयो रामः शशंस भ्रातरं प्रियम् ॥ ३-६०-२३॥
sa samīkṣya parikrāntaṃ sītāyā rākṣasasya ca |
saṃbhrāntahṛdayo rāmaḥ śaśaṃsa bhrātaraṃ priyam || 3-60-23||

RMY 3-60-24

पश्य लक्ष्मण वैदेह्याः शीर्णाः कनकबिन्दवः ।
भूषणानां हि सौमित्रे माल्यानि विविधानि च ॥ ३-६०-२४॥
paśya lakṣmaṇa vaidehyāḥ śīrṇāḥ kanakabindavaḥ |
bhūṣaṇānāṃ hi saumitre mālyāni vividhāni ca || 3-60-24||

RMY 3-60-25

तप्तबिन्दुनिकाशैश्च चित्रैः क्षतजबिन्दुभिः ।
आवृतं पश्य सौमित्रे सर्वतो धरणीतलम् ॥ ३-६०-२५॥
taptabindunikāśaiśca citraiḥ kṣatajabindubhiḥ |
āvṛtaṃ paśya saumitre sarvato dharaṇītalam || 3-60-25||

RMY 3-60-26

मन्ये लक्ष्मण वैदेही राक्षसैः कामरूपिभिः ।
भित्त्वा भित्त्वा विभक्ता वा भक्षिता वा भविष्यति ॥ ३-६०-२६॥
manye lakṣmaṇa vaidehī rākṣasaiḥ kāmarūpibhiḥ |
bhittvā bhittvā vibhaktā vā bhakṣitā vā bhaviṣyati || 3-60-26||

RMY 3-60-27

तस्य निमित्तं वैदेह्या द्वयोर्विवदमानयोः ।
बभूव युद्धं सौमित्रे घोरं राक्षसयोरिह ॥ ३-६०-२७॥
tasya nimittaṃ vaidehyā dvayorvivadamānayoḥ |
babhūva yuddhaṃ saumitre ghoraṃ rākṣasayoriha || 3-60-27||

RMY 3-60-28

मुक्तामणिचितं चेदं तपनीयविभूषितम् ।
धरण्यां पतितं सौम्य कस्य भग्नं महद्धनुः ॥ ३-६०-२८॥
muktāmaṇicitaṃ cedaṃ tapanīyavibhūṣitam |
dharaṇyāṃ patitaṃ saumya kasya bhagnaṃ mahaddhanuḥ || 3-60-28||

RMY 3-60-29

तरुणादित्यसंकाशं वैदूर्यगुलिकाचितम् ।
विशीर्णं पतितं भूमौ कवचं कस्य काञ्चनम् ॥ ३-६०-२९॥
taruṇādityasaṃkāśaṃ vaidūryagulikācitam |
viśīrṇaṃ patitaṃ bhūmau kavacaṃ kasya kāñcanam || 3-60-29||

RMY 3-60-30

छत्रं शतशलाकं च दिव्यमाल्योपशोभितम् ।
भग्नदण्डमिदं कस्य भूमौ सौम्य निपातितम् ॥ ३-६०-३०॥
chatraṃ śataśalākaṃ ca divyamālyopaśobhitam |
bhagnadaṇḍamidaṃ kasya bhūmau saumya nipātitam || 3-60-30||

RMY 3-60-31

काञ्चनोरश्छदाश्चेमे पिशाचवदनाः खराः ।
भीमरूपा महाकायाः कस्य वा निहता रणे ॥ ३-६०-३१॥
kāñcanoraśchadāśceme piśācavadanāḥ kharāḥ |
bhīmarūpā mahākāyāḥ kasya vā nihatā raṇe || 3-60-31||

RMY 3-60-32

दीप्तपावकसंकाशो द्युतिमान्समरध्वजः ।
अपविद्धश्च भग्नश्च कस्य सांग्रामिको रथः ॥ ३-६०-३२॥
dīptapāvakasaṃkāśo dyutimānsamaradhvajaḥ |
apaviddhaśca bhagnaśca kasya sāṃgrāmiko rathaḥ || 3-60-32||

RMY 3-60-33

रथाक्षमात्रा विशिखास्तपनीयविभूषणाः ।
कस्येमेऽभिहता बाणाः प्रकीर्णा घोरकर्मणः ॥ ३-६०-३३॥
rathākṣamātrā viśikhāstapanīyavibhūṣaṇāḥ |
kasyeme'bhihatā bāṇāḥ prakīrṇā ghorakarmaṇaḥ || 3-60-33||

RMY 3-60-34

वैरं शतगुणं पश्य ममेदं जीवितान्तकम् ।
सुघोरहृदयैः सौम्य राक्षसैः कामरूपिभिः ॥ ३-६०-३४॥
vairaṃ śataguṇaṃ paśya mamedaṃ jīvitāntakam |
sughorahṛdayaiḥ saumya rākṣasaiḥ kāmarūpibhiḥ || 3-60-34||

RMY 3-60-35

हृता मृता वा सीता हि भक्षिता वा तपस्विनी ।
न धर्मस्त्रायते सीतां ह्रियमाणां महावने ॥ ३-६०-३५॥
hṛtā mṛtā vā sītā hi bhakṣitā vā tapasvinī |
na dharmastrāyate sītāṃ hriyamāṇāṃ mahāvane || 3-60-35||

RMY 3-60-36

भक्षितायां हि वैदेह्यां हृतायामपि लक्ष्मण ।
के हि लोके प्रियं कर्तुं शक्ताः सौम्य ममेश्वराः ॥ ३-६०-३६॥
bhakṣitāyāṃ hi vaidehyāṃ hṛtāyāmapi lakṣmaṇa |
ke hi loke priyaṃ kartuṃ śaktāḥ saumya mameśvarāḥ || 3-60-36||

RMY 3-60-37

कर्तारमपि लोकानां शूरं करुणवेदिनम् ।
अज्ञानादवमन्येरन्सर्वभूतानि लक्ष्मण ॥ ३-६०-३७॥
kartāramapi lokānāṃ śūraṃ karuṇavedinam |
ajñānādavamanyeransarvabhūtāni lakṣmaṇa || 3-60-37||

RMY 3-60-38

मृदुं लोकहिते युक्तं दान्तं करुणवेदिनम् ।
निर्वीर्य इति मन्यन्ते नूनं मां त्रिदशेश्वराः ॥ ३-६०-३८॥
mṛduṃ lokahite yuktaṃ dāntaṃ karuṇavedinam |
nirvīrya iti manyante nūnaṃ māṃ tridaśeśvarāḥ || 3-60-38||

RMY 3-60-39

मां प्राप्य हि गुणो दोषः संवृत्तः पश्य लक्ष्मण ।
अद्यैव सर्वभूतानां रक्षसामभवाय च ।
संहृत्यैव शशिज्योत्स्नां महान्सूर्य इवोदितः ॥ ३-६०-३९॥
māṃ prāpya hi guṇo doṣaḥ saṃvṛttaḥ paśya lakṣmaṇa |
adyaiva sarvabhūtānāṃ rakṣasāmabhavāya ca |
saṃhṛtyaiva śaśijyotsnāṃ mahānsūrya ivoditaḥ || 3-60-39||

RMY 3-60-40

नैव यक्षा न गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः ।
किंनरा वा मनुष्या वा सुखं प्राप्स्यन्ति लक्ष्मण ॥ ३-६०-४०॥
naiva yakṣā na gandharvā na piśācā na rākṣasāḥ |
kiṃnarā vā manuṣyā vā sukhaṃ prāpsyanti lakṣmaṇa || 3-60-40||

RMY 3-60-41

ममास्त्रबाणसंपूर्णमाकाशं पश्य लक्ष्मण ।
निःसंपातं करिष्यामि ह्यद्य त्रैलोक्यचारिणाम् ॥ ३-६०-४१॥
mamāstrabāṇasaṃpūrṇamākāśaṃ paśya lakṣmaṇa |
niḥsaṃpātaṃ kariṣyāmi hyadya trailokyacāriṇām || 3-60-41||

RMY 3-60-42

संनिरुद्धग्रहगणमावारितनिशाकरम् ।
विप्रनष्टानलमरुद्भास्करद्युतिसंवृतम् ॥ ३-६०-४२॥
saṃniruddhagrahagaṇamāvāritaniśākaram |
vipranaṣṭānalamarudbhāskaradyutisaṃvṛtam || 3-60-42||

RMY 3-60-43

विनिर्मथितशैलाग्रं शुष्यमाणजलाशयम् ।
ध्वस्तद्रुमलतागुल्मं विप्रणाशितसागरम् ॥ ३-६०-४३॥
vinirmathitaśailāgraṃ śuṣyamāṇajalāśayam |
dhvastadrumalatāgulmaṃ vipraṇāśitasāgaram || 3-60-43||

RMY 3-60-44

न तां कुशलिनीं सीतां प्रदास्यन्ति ममेश्वराः ।
अस्मिन्मुहूर्ते सौमित्रे मम द्रक्ष्यन्ति विक्रमम् ॥ ३-६०-४४॥
na tāṃ kuśalinīṃ sītāṃ pradāsyanti mameśvarāḥ |
asminmuhūrte saumitre mama drakṣyanti vikramam || 3-60-44||

RMY 3-60-45

नाकाशमुत्पतिष्यन्ति सर्वभूतानि लक्ष्मण ।
मम चापगुणान्मुक्तैर्बाणजालैर्निरन्तरम् ॥ ३-६०-४५॥
nākāśamutpatiṣyanti sarvabhūtāni lakṣmaṇa |
mama cāpaguṇānmuktairbāṇajālairnirantaram || 3-60-45||

RMY 3-60-46

अर्दितं मम नाराचैर्ध्वस्तभ्रान्तमृगद्विजम् ।
समाकुलममर्यादं जगत्पश्याद्य लक्ष्मण ॥ ३-६०-४६॥
arditaṃ mama nārācairdhvastabhrāntamṛgadvijam |
samākulamamaryādaṃ jagatpaśyādya lakṣmaṇa || 3-60-46||

RMY 3-60-47

आकर्णपूर्णैरिषुभिर्जीवलोकं दुरावरैः ।
करिष्ये मैथिलीहेतोरपिशाचमराक्षसं ॥ ३-६०-४७॥
ākarṇapūrṇairiṣubhirjīvalokaṃ durāvaraiḥ |
kariṣye maithilīhetorapiśācamarākṣasaṃ || 3-60-47||

RMY 3-60-48

मम रोषप्रयुक्तानां सायकानां बलं सुराः ।
द्रक्ष्यन्त्यद्य विमुक्तानाममर्षाद्दूरगामिनाम् ॥ ३-६०-४८॥
mama roṣaprayuktānāṃ sāyakānāṃ balaṃ surāḥ |
drakṣyantyadya vimuktānāmamarṣāddūragāminām || 3-60-48||

RMY 3-60-49

नैव देवा न दैतेया न पिशाचा न राक्षसाः ।
भविष्यन्ति मम क्रोधात्त्रैलोक्ये विप्रणाशिते ॥ ३-६०-४९॥
naiva devā na daiteyā na piśācā na rākṣasāḥ |
bhaviṣyanti mama krodhāttrailokye vipraṇāśite || 3-60-49||

RMY 3-60-50

देवदानवयक्षाणां लोका ये रक्षसामपि ।
बहुधा निपतिष्यन्ति बाणौघैः शकुलीकृताः ।
निर्मर्यादानिमाँल्लोकान्करिष्याम्यद्य सायकैः ॥ ३-६०-५०॥
devadānavayakṣāṇāṃ lokā ye rakṣasāmapi |
bahudhā nipatiṣyanti bāṇaughaiḥ śakulīkṛtāḥ |
nirmaryādānimā~llokānkariṣyāmyadya sāyakaiḥ || 3-60-50||

RMY 3-60-51

यथा जरा यथा मृत्युर्यथाकालो यथाविधिः ।
नित्यं न प्रतिहन्यन्ते सर्वभूतेषु लक्ष्मण ।
तथाहं क्रोधसंयुक्तो न निवार्योऽस्म्यसंशयम् ॥ ३-६०-५१॥
yathā jarā yathā mṛtyuryathākālo yathāvidhiḥ |
nityaṃ na pratihanyante sarvabhūteṣu lakṣmaṇa |
tathāhaṃ krodhasaṃyukto na nivāryo'smyasaṃśayam || 3-60-51||

RMY 3-60-52

पुरेव मे चारुदतीमनिन्दितां दिशन्ति सीतां यदि नाद्य मैथिलीम् ।
सदेवगन्धर्वमनुष्य पन्नगं जगत्सशैलं परिवर्तयाम्यहम् ॥ ३-६०-५२॥
pureva me cārudatīmaninditāṃ diśanti sītāṃ yadi nādya maithilīm |
sadevagandharvamanuṣya pannagaṃ jagatsaśailaṃ parivartayāmyaham || 3-60-52||

Sarga: 61/71 (16)

RMY 3-61-1

तप्यमानं तथा रामं सीताहरणकर्शितम् ।
लोकानामभवे युक्तं साम्वर्तकमिवानलम् ॥ ३-६१-१॥
tapyamānaṃ tathā rāmaṃ sītāharaṇakarśitam |
lokānāmabhave yuktaṃ sāmvartakamivānalam || 3-61-1||

RMY 3-61-2

वीक्षमाणं धनुः सज्यं निःश्वसन्तं मुहुर्मुहुः ।
हन्तुकामं पशुं रुद्रं क्रुद्धं दक्षक्रतौ यथा ॥ ३-६१-२॥
vīkṣamāṇaṃ dhanuḥ sajyaṃ niḥśvasantaṃ muhurmuhuḥ |
hantukāmaṃ paśuṃ rudraṃ kruddhaṃ dakṣakratau yathā || 3-61-2||

RMY 3-61-3

अदृष्टपूर्वं संक्रुद्धं दृष्ट्वा रामं स लक्ष्मणः ।
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं मुखेन परिशुष्यता ॥ ३-६१-३॥
adṛṣṭapūrvaṃ saṃkruddhaṃ dṛṣṭvā rāmaṃ sa lakṣmaṇaḥ |
abravītprāñjalirvākyaṃ mukhena pariśuṣyatā || 3-61-3||

RMY 3-61-4

पुरा भूत्वा मृदुर्दान्तः सर्वभूतहिते रतः ।
न क्रोधवशमापन्नः प्रकृतिं हातुमर्हसि ॥ ३-६१-४॥
purā bhūtvā mṛdurdāntaḥ sarvabhūtahite rataḥ |
na krodhavaśamāpannaḥ prakṛtiṃ hātumarhasi || 3-61-4||

RMY 3-61-5

चन्द्रे लक्ष्णीः प्रभा सूर्ये गतिर्वायौ भुवि क्षमा ।
एतच्च नियतं सर्वं त्वयि चानुत्तमं यशः ॥ ३-६१-५॥
candre lakṣṇīḥ prabhā sūrye gatirvāyau bhuvi kṣamā |
etacca niyataṃ sarvaṃ tvayi cānuttamaṃ yaśaḥ || 3-61-5||

RMY 3-61-6

न तु जानामि कस्यायं भग्नः सांग्रामिको रथः ।
केन वा कस्य वा हेतोः सायुधः सपरिच्छदः ॥ ३-६१-६॥
na tu jānāmi kasyāyaṃ bhagnaḥ sāṃgrāmiko rathaḥ |
kena vā kasya vā hetoḥ sāyudhaḥ saparicchadaḥ || 3-61-6||

RMY 3-61-7

खुरनेमिक्षतश्चायं सिक्तो रुधिरबिन्दुभिः ।
देशो निवृत्तसंग्रामः सुघोरः पार्थिवात्मज ॥ ३-६१-७॥
khuranemikṣataścāyaṃ sikto rudhirabindubhiḥ |
deśo nivṛttasaṃgrāmaḥ sughoraḥ pārthivātmaja || 3-61-7||

RMY 3-61-8

एकस्य तु विमर्दोऽयं न द्वयोर्वदतां वर ।
न हि वृत्तं हि पश्यामि बलस्य महतः पदम् ॥ ३-६१-८॥
ekasya tu vimardo'yaṃ na dvayorvadatāṃ vara |
na hi vṛttaṃ hi paśyāmi balasya mahataḥ padam || 3-61-8||

RMY 3-61-9

नैकस्य तु कृते लोकान्विनाशयितुमर्हसि ।
युक्तदण्डा हि मृदवः प्रशान्ता वसुधाधिपाः ॥ ३-६१-९॥
naikasya tu kṛte lokānvināśayitumarhasi |
yuktadaṇḍā hi mṛdavaḥ praśāntā vasudhādhipāḥ || 3-61-9||

RMY 3-61-10

सदा त्वं सर्वभूतानां शरण्यः परमा गतिः ।
को नु दारप्रणाशं ते साधु मन्येत राघव ॥ ३-६१-१०॥
sadā tvaṃ sarvabhūtānāṃ śaraṇyaḥ paramā gatiḥ |
ko nu dārapraṇāśaṃ te sādhu manyeta rāghava || 3-61-10||

RMY 3-61-11

सरितः सागराः शैला देवगन्धर्वदानवाः ।
नालं ते विप्रियं कर्तुं दीक्षितस्येव साधवः ॥ ३-६१-११॥
saritaḥ sāgarāḥ śailā devagandharvadānavāḥ |
nālaṃ te vipriyaṃ kartuṃ dīkṣitasyeva sādhavaḥ || 3-61-11||

RMY 3-61-12

येन राजन्हृता सीता तमन्वेषितुमर्हसि ।
मद्द्वितीयो धनुष्पाणिः सहायैः परमर्षिभिः ॥ ३-६१-१२॥
yena rājanhṛtā sītā tamanveṣitumarhasi |
maddvitīyo dhanuṣpāṇiḥ sahāyaiḥ paramarṣibhiḥ || 3-61-12||

RMY 3-61-13

समुद्रं च विचेष्यामः पर्वतांश्च वनानि च ।
गुहाश्च विविधा घोरा नलिनीः पार्वतीश्च ह ॥ ३-६१-१३॥
samudraṃ ca viceṣyāmaḥ parvatāṃśca vanāni ca |
guhāśca vividhā ghorā nalinīḥ pārvatīśca ha || 3-61-13||

RMY 3-61-14

देवगन्धर्वलोकांश्च विचेष्यामः समाहिताः ।
यावन्नाधिगमिष्यामस्तव भार्यापहारिणम् ॥ ३-६१-१४॥
devagandharvalokāṃśca viceṣyāmaḥ samāhitāḥ |
yāvannādhigamiṣyāmastava bhāryāpahāriṇam || 3-61-14||

RMY 3-61-15

न चेत्साम्ना प्रदास्यन्ति पत्नीं ते त्रिदशेश्वराः ।
कोसलेन्द्र ततः पश्चात्प्राप्तकालं करिष्यसि ॥ ३-६१-१५॥
na cetsāmnā pradāsyanti patnīṃ te tridaśeśvarāḥ |
kosalendra tataḥ paścātprāptakālaṃ kariṣyasi || 3-61-15||

RMY 3-61-16

शीलेन साम्ना विनयेन सीतां नयेन न प्राप्स्यसि चेन्नरेन्द्र ।
ततः समुत्सादय हेमपुङ्खैर्महेन्द्रवज्रप्रतिमैः शरौघैः ॥ ३-६१-१६॥
śīlena sāmnā vinayena sītāṃ nayena na prāpsyasi cennarendra |
tataḥ samutsādaya hemapuṅkhairmahendravajrapratimaiḥ śaraughaiḥ || 3-61-16||

Sarga: 62/71 (20)

RMY 3-62-1

तं तथा शोकसंतप्तं विलपन्तमनाथवत् ।
मोहेन महताविष्टं परिद्यूनमचेतनम् ॥ ३-६२-१॥
taṃ tathā śokasaṃtaptaṃ vilapantamanāthavat |
mohena mahatāviṣṭaṃ paridyūnamacetanam || 3-62-1||

RMY 3-62-2

ततः सौमित्रिराश्वास्य मुहूर्तादिव लक्ष्मणः ।
रामं संबोधयामास चरणौ चाभिपीडयन् ॥ ३-६२-२॥
tataḥ saumitrirāśvāsya muhūrtādiva lakṣmaṇaḥ |
rāmaṃ saṃbodhayāmāsa caraṇau cābhipīḍayan || 3-62-2||

RMY 3-62-3

महता तपसा राम महता चापि कर्मणा ।
राज्ञा दशरथेनासील्लब्धोऽमृतमिवामरैः ॥ ३-६२-३॥
mahatā tapasā rāma mahatā cāpi karmaṇā |
rājñā daśarathenāsīllabdho'mṛtamivāmaraiḥ || 3-62-3||

RMY 3-62-4

तव चैव गुणैर्बद्धस्त्वद्वियोगान्महीपतिः ।
राजा देवत्वमापन्नो भरतस्य यथा श्रुतम् ॥ ३-६२-४॥
tava caiva guṇairbaddhastvadviyogānmahīpatiḥ |
rājā devatvamāpanno bharatasya yathā śrutam || 3-62-4||

RMY 3-62-5

यदि दुःखमिदं प्राप्तं काकुत्स्थ न सहिष्यसे ।
प्राकृतश्चाल्पसत्त्वश्च इतरः कः सहिष्यति ॥ ३-६२-५॥
yadi duḥkhamidaṃ prāptaṃ kākutstha na sahiṣyase |
prākṛtaścālpasattvaśca itaraḥ kaḥ sahiṣyati || 3-62-5||

RMY 3-62-6

दुःखितो हि भवाँल्लोकांस्तेजसा यदि धक्ष्यते ।
आर्ताः प्रजा नरव्याघ्र क्व नु यास्यन्ति निर्वृतिम् ॥ ३-६२-६॥
duḥkhito hi bhavā~llokāṃstejasā yadi dhakṣyate |
ārtāḥ prajā naravyāghra kva nu yāsyanti nirvṛtim || 3-62-6||

RMY 3-62-7

लोकस्वभाव एवैष ययातिर्नहुषात्मजः ।
गतः शक्रेण सालोक्यमनयस्तं समस्पृशत् ॥ ३-६२-७॥
lokasvabhāva evaiṣa yayātirnahuṣātmajaḥ |
gataḥ śakreṇa sālokyamanayastaṃ samaspṛśat || 3-62-7||

RMY 3-62-8

महर्षयो वसिष्ठस्तु यः पितुर्नः पुरोहितः ।
अह्ना पुत्रशतं जज्ञे तथैवास्य पुनर्हतम् ॥ ३-६२-८॥
maharṣayo vasiṣṭhastu yaḥ piturnaḥ purohitaḥ |
ahnā putraśataṃ jajñe tathaivāsya punarhatam || 3-62-8||

RMY 3-62-9

या चेयं जगतो माता देवी लोकनमस्कृता ।
अस्याश्च चलनं भूमेर्दृश्यते सत्यसंश्रव ॥ ३-६२-९॥
yā ceyaṃ jagato mātā devī lokanamaskṛtā |
asyāśca calanaṃ bhūmerdṛśyate satyasaṃśrava || 3-62-9||

RMY 3-62-10

यौ चेमौ जगतां नेत्रे यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम् ।
आदित्यचन्द्रौ ग्रहणमभ्युपेतौ महाबलौ ॥ ३-६२-१०॥
yau cemau jagatāṃ netre yatra sarvaṃ pratiṣṭhitam |
ādityacandrau grahaṇamabhyupetau mahābalau || 3-62-10||

RMY 3-62-11

सुमहान्त्यपि भूतानि देवाश्च पुरुषर्षभ ।
न दैवस्य प्रमुञ्चन्ति सर्वभूतानि देहिनः ॥ ३-६२-११॥
sumahāntyapi bhūtāni devāśca puruṣarṣabha |
na daivasya pramuñcanti sarvabhūtāni dehinaḥ || 3-62-11||

RMY 3-62-12

शक्रादिष्वपि देवेषु वर्तमानौ नयानयौ ।
श्रूयेते नरशार्दूल न त्वं व्यथितुमर्हसि ॥ ३-६२-१२॥
śakrādiṣvapi deveṣu vartamānau nayānayau |
śrūyete naraśārdūla na tvaṃ vyathitumarhasi || 3-62-12||

RMY 3-62-13

नष्टायामपि वैदेह्यां हृतायामपि चानघ ।
शोचितुं नार्हसे वीर यथान्यः प्राकृतस्तथा ॥ ३-६२-१३॥
naṣṭāyāmapi vaidehyāṃ hṛtāyāmapi cānagha |
śocituṃ nārhase vīra yathānyaḥ prākṛtastathā || 3-62-13||

RMY 3-62-14

त्वद्विधा हि न शोचन्ति सततं सत्यदर्शिनः ।
सुमहत्स्वपि कृच्छ्रेषु रामानिर्विण्णदर्शणाः ॥ ३-६२-१४॥
tvadvidhā hi na śocanti satataṃ satyadarśinaḥ |
sumahatsvapi kṛcchreṣu rāmānirviṇṇadarśaṇāḥ || 3-62-14||

RMY 3-62-15

तत्त्वतो हि नरश्रेष्ठ बुद्ध्या समनुचिन्तय ।
बुद्ध्या युक्ता महाप्राज्ञा विजानन्ति शुभाशुभे ॥ ३-६२-१५॥
tattvato hi naraśreṣṭha buddhyā samanucintaya |
buddhyā yuktā mahāprājñā vijānanti śubhāśubhe || 3-62-15||

RMY 3-62-16

अदृष्टगुणदोषाणामधृतानां च कर्मणाम् ।
नान्तरेण क्रियां तेषां फलमिष्टं प्रवर्तते ॥ ३-६२-१६॥
adṛṣṭaguṇadoṣāṇāmadhṛtānāṃ ca karmaṇām |
nāntareṇa kriyāṃ teṣāṃ phalamiṣṭaṃ pravartate || 3-62-16||

RMY 3-62-17

मामेव हि पुरा वीर त्वमेव बहुषोऽन्वशाः ।
अनुशिष्याद्धि को नु त्वामपि साक्षाद्बृहस्पतिः ॥ ३-६२-१७॥
māmeva hi purā vīra tvameva bahuṣo'nvaśāḥ |
anuśiṣyāddhi ko nu tvāmapi sākṣādbṛhaspatiḥ || 3-62-17||

RMY 3-62-18

बुद्धिश्च ते महाप्राज्ञ देवैरपि दुरन्वया ।
शोकेनाभिप्रसुप्तं ते ज्ञानं संबोधयाम्यहम् ॥ ३-६२-१८॥
buddhiśca te mahāprājña devairapi duranvayā |
śokenābhiprasuptaṃ te jñānaṃ saṃbodhayāmyaham || 3-62-18||

RMY 3-62-19

दिव्यं च मानुषं चैवमात्मनश्च पराक्रमम् ।
इक्ष्वाकुवृषभावेक्ष्य यतस्व द्विषतां बधे ॥ ३-६२-१९॥
divyaṃ ca mānuṣaṃ caivamātmanaśca parākramam |
ikṣvākuvṛṣabhāvekṣya yatasva dviṣatāṃ badhe || 3-62-19||

RMY 3-62-20

किं ते सर्वविनाशेन कृतेन पुरुषर्षभ ।
तमेव तु रिपुं पापं विज्ञायोद्धर्तुमर्हसि ॥ ३-६२-२०॥
kiṃ te sarvavināśena kṛtena puruṣarṣabha |
tameva tu ripuṃ pāpaṃ vijñāyoddhartumarhasi || 3-62-20||

Sarga: 63/71 (26)

RMY 3-63-1

पूर्वजोऽप्युक्तमात्रस्तु लक्ष्मणेन सुभाषितम् ।
सारग्राही महासारं प्रतिजग्राह राघवः ॥ ३-६३-१॥
pūrvajo'pyuktamātrastu lakṣmaṇena subhāṣitam |
sāragrāhī mahāsāraṃ pratijagrāha rāghavaḥ || 3-63-1||

RMY 3-63-2

संनिगृह्य महाबाहुः प्रवृद्धं कोपमात्मनः ।
अवष्टभ्य धनुश्चित्रं रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ॥ ३-६३-२॥
saṃnigṛhya mahābāhuḥ pravṛddhaṃ kopamātmanaḥ |
avaṣṭabhya dhanuścitraṃ rāmo lakṣmaṇamabravīt || 3-63-2||

RMY 3-63-3

किं करिष्यावहे वत्स क्व वा गच्छाव लक्ष्मण ।
केनोपायेन पश्येयं सीतामिति विचिन्तय ॥ ३-६३-३॥
kiṃ kariṣyāvahe vatsa kva vā gacchāva lakṣmaṇa |
kenopāyena paśyeyaṃ sītāmiti vicintaya || 3-63-3||

RMY 3-63-4

तं तथा परितापार्तं लक्ष्मणो राममब्रवीत् ।
इदमेव जनस्थानं त्वमन्वेषितुमर्हसि ॥ ३-६३-४॥
taṃ tathā paritāpārtaṃ lakṣmaṇo rāmamabravīt |
idameva janasthānaṃ tvamanveṣitumarhasi || 3-63-4||

RMY 3-63-5

राक्षसैर्बहुभिः कीर्णं नानाद्रुमलतायुतम् ।
सन्तीह गिरिदुर्गाणि निर्दराः कन्दराणि च ॥ ३-६३-५॥
rākṣasairbahubhiḥ kīrṇaṃ nānādrumalatāyutam |
santīha giridurgāṇi nirdarāḥ kandarāṇi ca || 3-63-5||

RMY 3-63-6

गुहाश्च विविधा घोरा नानामृगगणाकुलाः ।
आवासाः किंनराणां च गन्धर्वभवनानि च ॥ ३-६३-६॥
guhāśca vividhā ghorā nānāmṛgagaṇākulāḥ |
āvāsāḥ kiṃnarāṇāṃ ca gandharvabhavanāni ca || 3-63-6||

RMY 3-63-7

तानि युक्तो मया सार्धं त्वमन्वेषितुमर्हसि ।
त्वद्विधो बुद्धिसंपन्ना माहात्मानो नरर्षभ ॥ ३-६३-७॥
tāni yukto mayā sārdhaṃ tvamanveṣitumarhasi |
tvadvidho buddhisaṃpannā māhātmāno nararṣabha || 3-63-7||

RMY 3-63-8

आपत्सु न प्रकम्पन्ते वायुवेगैरिवाचलाः ।
इत्युक्तस्तद्वनं सर्वं विचचार सलक्ष्मणः ॥ ३-६३-८॥
āpatsu na prakampante vāyuvegairivācalāḥ |
ityuktastadvanaṃ sarvaṃ vicacāra salakṣmaṇaḥ || 3-63-8||

RMY 3-63-9

क्रुद्धो रामः शरं घोरं संधाय धनुषि क्षुरम् ।
ततः पर्वतकूटाभं महाभागं द्विजोत्तमम् ॥ ३-६३-९॥
kruddho rāmaḥ śaraṃ ghoraṃ saṃdhāya dhanuṣi kṣuram |
tataḥ parvatakūṭābhaṃ mahābhāgaṃ dvijottamam || 3-63-9||

RMY 3-63-10

ददर्श पतितं भूमौ क्षतजार्द्रं जटायुषम् ।
तं दृष्ट्वा गिरिशृङ्गाभं रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ।
अनेन सीता वैदेही भक्षिता नात्र संशयः ॥ ३-६३-१०॥
dadarśa patitaṃ bhūmau kṣatajārdraṃ jaṭāyuṣam |
taṃ dṛṣṭvā giriśṛṅgābhaṃ rāmo lakṣmaṇamabravīt |
anena sītā vaidehī bhakṣitā nātra saṃśayaḥ || 3-63-10||

RMY 3-63-11

गृध्ररूपमिदं व्यक्तं रक्षो भ्रमति काननम् ।
भक्षयित्वा विशालाक्षीमास्ते सीतां यथासुखम् ।
एनं वधिष्ये दीप्ताग्रैर्घोरैर्बाणैरजिह्मगैः ॥ ३-६३-११॥
gṛdhrarūpamidaṃ vyaktaṃ rakṣo bhramati kānanam |
bhakṣayitvā viśālākṣīmāste sītāṃ yathāsukham |
enaṃ vadhiṣye dīptāgrairghorairbāṇairajihmagaiḥ || 3-63-11||

RMY 3-63-12

इत्युक्त्वाभ्यपतद्गृध्रं संधाय धनुषि क्षुरम् ।
क्रुद्धो रामः समुद्रान्तां चालयन्निव मेदिनीम् ॥ ३-६३-१२॥
ityuktvābhyapatadgṛdhraṃ saṃdhāya dhanuṣi kṣuram |
kruddho rāmaḥ samudrāntāṃ cālayanniva medinīm || 3-63-12||

RMY 3-63-13

तं दीनदीनया वाचा सफेनं रुधिरं वमन् ।
अभ्यभाषत पक्षी तु रामं दशरथात्मजम् ॥ ३-६३-१३॥
taṃ dīnadīnayā vācā saphenaṃ rudhiraṃ vaman |
abhyabhāṣata pakṣī tu rāmaṃ daśarathātmajam || 3-63-13||

RMY 3-63-14

यामोषधिमिवायुष्मन्नन्वेषसि महावने ।
सा देवी मम च प्राणा रावणेनोभयं हृतम् ॥ ३-६३-१४॥
yāmoṣadhimivāyuṣmannanveṣasi mahāvane |
sā devī mama ca prāṇā rāvaṇenobhayaṃ hṛtam || 3-63-14||

RMY 3-63-15

त्वया विरहिता देवी लक्ष्मणेन च राघव ।
ह्रियमाणा मया दृष्टा रावणेन बलीयसा ॥ ३-६३-१५॥
tvayā virahitā devī lakṣmaṇena ca rāghava |
hriyamāṇā mayā dṛṣṭā rāvaṇena balīyasā || 3-63-15||

RMY 3-63-16

सीतामभ्यवपन्नोऽहं रावणश्च रणे मया ।
विध्वंसितरथच्छत्रः पातितो धरणीतले ॥ ३-६३-१६॥
sītāmabhyavapanno'haṃ rāvaṇaśca raṇe mayā |
vidhvaṃsitarathacchatraḥ pātito dharaṇītale || 3-63-16||

RMY 3-63-17

एतदस्य धनुर्भग्नमेतदस्य शरावरम् ।
अयमस्य रणे राम भग्नः सांग्रामिको रथः ॥ ३-६३-१७॥
etadasya dhanurbhagnametadasya śarāvaram |
ayamasya raṇe rāma bhagnaḥ sāṃgrāmiko rathaḥ || 3-63-17||

RMY 3-63-18

परिश्रान्तस्य मे पक्षौ छित्त्वा खड्गेन रावणः ।
सीतामादाय वैदेहीमुत्पपात विहायसं ।
रक्षसा निहतं पूर्व्म न मां हन्तुं त्वमर्हसि ॥ ३-६३-१८॥
pariśrāntasya me pakṣau chittvā khaḍgena rāvaṇaḥ |
sītāmādāya vaidehīmutpapāta vihāyasaṃ |
rakṣasā nihataṃ pūrvma na māṃ hantuṃ tvamarhasi || 3-63-18||

RMY 3-63-19

रामस्तस्य तु विज्ञाय सीतासक्तां प्रियां कथाम् ।
गृध्रराजं परिष्वज्य रुरोद सहलक्ष्मणः ॥ ३-६३-१९॥
rāmastasya tu vijñāya sītāsaktāṃ priyāṃ kathām |
gṛdhrarājaṃ pariṣvajya ruroda sahalakṣmaṇaḥ || 3-63-19||

RMY 3-63-20

एकमेकायने दुर्गे निःश्वसन्तं कथंचन ।
समीक्ष्य दुःखितो रामः सौमित्रिमिदमब्रवीत् ॥ ३-६३-२०॥
ekamekāyane durge niḥśvasantaṃ kathaṃcana |
samīkṣya duḥkhito rāmaḥ saumitrimidamabravīt || 3-63-20||

RMY 3-63-21

राज्याद्भ्रंशो वने वासः सीता नष्टा हतो द्विजः ।
ईदृशीयं ममालक्ष्मीर्निर्दहेदपि पावकम् ॥ ३-६३-२१॥
rājyādbhraṃśo vane vāsaḥ sītā naṣṭā hato dvijaḥ |
īdṛśīyaṃ mamālakṣmīrnirdahedapi pāvakam || 3-63-21||

RMY 3-63-22

संपूर्णमपि चेदद्य प्रतरेयं महोदधिम् ।
सोऽपि नूनं ममालक्ष्म्या विशुष्येत्सरितां पतिः ॥ ३-६३-२२॥
saṃpūrṇamapi cedadya pratareyaṃ mahodadhim |
so'pi nūnaṃ mamālakṣmyā viśuṣyetsaritāṃ patiḥ || 3-63-22||

RMY 3-63-23

नास्त्यभाग्यतरो लोके मत्तोऽस्मिन्सचराचरे ।
येनेयं महती प्राप्ता मया व्यसनवागुरा ॥ ३-६३-२३॥
nāstyabhāgyataro loke matto'sminsacarācare |
yeneyaṃ mahatī prāptā mayā vyasanavāgurā || 3-63-23||

RMY 3-63-24

अयं पितृवयस्यो मे गृध्रराजो जरान्वितः ।
शेते विनिहतो भूमौ मम भाग्यविपर्ययात् ॥ ३-६३-२४॥
ayaṃ pitṛvayasyo me gṛdhrarājo jarānvitaḥ |
śete vinihato bhūmau mama bhāgyaviparyayāt || 3-63-24||

RMY 3-63-25

इत्येवमुक्त्वा बहुशो राघवः सहलक्ष्मणः ।
जटायुषं च पस्पर्श पितृस्नेहं निदर्शयन् ॥ ३-६३-२५॥
ityevamuktvā bahuśo rāghavaḥ sahalakṣmaṇaḥ |
jaṭāyuṣaṃ ca pasparśa pitṛsnehaṃ nidarśayan || 3-63-25||

RMY 3-63-26

निकृत्तपक्षं रुधिरावसिक्तं तं गृध्रराजं परिरभ्य रामः ।
क्व मैथिलि प्राणसमा ममेति विमुच्य वाचं निपपात भूमौ ॥ ३-६३-२६॥
nikṛttapakṣaṃ rudhirāvasiktaṃ taṃ gṛdhrarājaṃ parirabhya rāmaḥ |
kva maithili prāṇasamā mameti vimucya vācaṃ nipapāta bhūmau || 3-63-26||

Sarga: 64/71 (36)

RMY 3-64-1

रामः प्रेक्ष्य तु तं गृध्रं भुवि रौद्रेण पातितम् ।
सौमित्रिं मित्रसंपन्नमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ३-६४-१॥
rāmaḥ prekṣya tu taṃ gṛdhraṃ bhuvi raudreṇa pātitam |
saumitriṃ mitrasaṃpannamidaṃ vacanamabravīt || 3-64-1||

RMY 3-64-2

ममायं नूनमर्थेषु यतमानो विहंगमः ।
राक्षसेन हतः संख्ये प्राणांस्त्यजति दुस्त्यजान् ॥ ३-६४-२॥
mamāyaṃ nūnamartheṣu yatamāno vihaṃgamaḥ |
rākṣasena hataḥ saṃkhye prāṇāṃstyajati dustyajān || 3-64-2||

RMY 3-64-3

अयमस्य शरीरेऽस्मिन्प्राणो लक्ष्मण विद्यते ।
तथा स्वरविहीनोऽयं विक्लवं समुदीक्षते ॥ ३-६४-३॥
ayamasya śarīre'sminprāṇo lakṣmaṇa vidyate |
tathā svaravihīno'yaṃ viklavaṃ samudīkṣate || 3-64-3||

RMY 3-64-4

जटायो यदि शक्नोषि वाक्यं व्याहरितुं पुनः ।
सीतामाख्याहि भद्रं ते वधमाख्याहि चात्मनः ॥ ३-६४-४॥
jaṭāyo yadi śaknoṣi vākyaṃ vyāharituṃ punaḥ |
sītāmākhyāhi bhadraṃ te vadhamākhyāhi cātmanaḥ || 3-64-4||

RMY 3-64-5

किंनिमित्तोऽहरत्सीतां रावणस्तस्य किं मया ।
अपराद्धं तु यं दृष्ट्वा रावणेन हृता प्रिया ॥ ३-६४-५॥
kiṃnimitto'haratsītāṃ rāvaṇastasya kiṃ mayā |
aparāddhaṃ tu yaṃ dṛṣṭvā rāvaṇena hṛtā priyā || 3-64-5||

RMY 3-64-6

कथं तच्चन्द्रसंकाशं मुखमासीन्मनोहरम् ।
सीतया कानि चोक्तानि तस्मिन्काले द्विजोत्तम ॥ ३-६४-६॥
kathaṃ taccandrasaṃkāśaṃ mukhamāsīnmanoharam |
sītayā kāni coktāni tasminkāle dvijottama || 3-64-6||

RMY 3-64-7

कथंवीर्यः कथंरूपः किंकर्मा स च राक्षसः ।
क्व चास्य भवनं तात ब्रूहि मे परिपृच्छतः ॥ ३-६४-७॥
kathaṃvīryaḥ kathaṃrūpaḥ kiṃkarmā sa ca rākṣasaḥ |
kva cāsya bhavanaṃ tāta brūhi me paripṛcchataḥ || 3-64-7||

RMY 3-64-8

तमुद्वीक्ष्याथ दीनात्मा विलपन्तमनन्तरम् ।
वाचातिसन्नया रामं जटायुरिदमब्रवीत् ॥ ३-६४-८॥
tamudvīkṣyātha dīnātmā vilapantamanantaram |
vācātisannayā rāmaṃ jaṭāyuridamabravīt || 3-64-8||

RMY 3-64-9

सा हृता राक्षसेन्द्रेण रावणेन विहायसा ।
मायामास्थाय विपुलां वातदुर्दिनसंकुलाम् ॥ ३-६४-९॥
sā hṛtā rākṣasendreṇa rāvaṇena vihāyasā |
māyāmāsthāya vipulāṃ vātadurdinasaṃkulām || 3-64-9||

RMY 3-64-10

परिश्रान्तस्य मे तात पक्षौ छित्त्वा निशाचरः ।
सीतामादाय वैदेहीं प्रयातो दक्षिणा मुखः ॥ ३-६४-१०॥
pariśrāntasya me tāta pakṣau chittvā niśācaraḥ |
sītāmādāya vaidehīṃ prayāto dakṣiṇā mukhaḥ || 3-64-10||

RMY 3-64-11

उपरुध्यन्ति मे प्राणा दृष्टिर्भ्रमति राघव ।
पश्यामि वृक्षान्सौवर्णानुशीरकृतमूर्धजान् ॥ ३-६४-११॥
uparudhyanti me prāṇā dṛṣṭirbhramati rāghava |
paśyāmi vṛkṣānsauvarṇānuśīrakṛtamūrdhajān || 3-64-11||

RMY 3-64-12

येन याति मुहूर्तेन सीतामादाय रावणः ।
विप्रनष्टं धनं क्षिप्रं तत्स्वामिप्रतिपद्यते ॥ ३-६४-१२॥
yena yāti muhūrtena sītāmādāya rāvaṇaḥ |
vipranaṣṭaṃ dhanaṃ kṣipraṃ tatsvāmipratipadyate || 3-64-12||

RMY 3-64-13

विन्दो नाम मुहूर्तोऽसौ स च काकुत्स्थ नाबुधत् ।
झषवद्बडिशं गृह्य क्षिप्रमेव विनश्यति ॥ ३-६४-१३॥
vindo nāma muhūrto'sau sa ca kākutstha nābudhat |
jhaṣavadbaḍiśaṃ gṛhya kṣiprameva vinaśyati || 3-64-13||

RMY 3-64-14

न च त्वया व्यथा कार्या जनकस्य सुतां प्रति ।
वैदेह्या रंस्यसे क्षिप्रं हत्वा तं राक्षसं रणे ॥ ३-६४-१४॥
na ca tvayā vyathā kāryā janakasya sutāṃ prati |
vaidehyā raṃsyase kṣipraṃ hatvā taṃ rākṣasaṃ raṇe || 3-64-14||

RMY 3-64-15

असंमूढस्य गृध्रस्य रामं प्रत्यनुभाषतः ।
आस्यात्सुस्राव रुधिरं म्रियमाणस्य सामिषम् ॥ ३-६४-१५॥
asaṃmūḍhasya gṛdhrasya rāmaṃ pratyanubhāṣataḥ |
āsyātsusrāva rudhiraṃ mriyamāṇasya sāmiṣam || 3-64-15||

RMY 3-64-16

पुत्रो विश्रवसः साक्षाद्भ्राता वैश्रवणस्य च ।
इत्युक्त्वा दुर्लभान्प्राणान्मुमोच पतगेश्वरः ॥ ३-६४-१६॥
putro viśravasaḥ sākṣādbhrātā vaiśravaṇasya ca |
ityuktvā durlabhānprāṇānmumoca patageśvaraḥ || 3-64-16||

RMY 3-64-17

ब्रूहि ब्रूहीति रामस्य ब्रुवाणस्य कृताञ्जलेः ।
त्यक्त्वा शरीरं गृध्रस्य जग्मुः प्राणा विहायसं ॥ ३-६४-१७॥
brūhi brūhīti rāmasya bruvāṇasya kṛtāñjaleḥ |
tyaktvā śarīraṃ gṛdhrasya jagmuḥ prāṇā vihāyasaṃ || 3-64-17||

RMY 3-64-18

स निक्षिप्य शिरो भूमौ प्रसार्य चरणौ तदा ।
विक्षिप्य च शरीरं स्वं पपात धरणीतले ॥ ३-६४-१८॥
sa nikṣipya śiro bhūmau prasārya caraṇau tadā |
vikṣipya ca śarīraṃ svaṃ papāta dharaṇītale || 3-64-18||

RMY 3-64-19

तं गृध्रं प्रेक्ष्य ताम्राक्षं गतासुमचलोपमम् ।
रामः सुबहुभिर्दुःखैर्दीनः सौमित्रिमब्रवीत् ॥ ३-६४-१९॥
taṃ gṛdhraṃ prekṣya tāmrākṣaṃ gatāsumacalopamam |
rāmaḥ subahubhirduḥkhairdīnaḥ saumitrimabravīt || 3-64-19||

RMY 3-64-20

बहूनि रक्षसां वासे वर्षाणि वसता सुखम् ।
अनेन दण्डकारण्ये विचीर्णमिह पक्षिणा ॥ ३-६४-२०॥
bahūni rakṣasāṃ vāse varṣāṇi vasatā sukham |
anena daṇḍakāraṇye vicīrṇamiha pakṣiṇā || 3-64-20||

RMY 3-64-21

अनेकवार्षिको यस्तु चिरकालं समुत्थितः ।
सोऽयमद्य हतः शेते कालो हि दुरतिक्रमः ॥ ३-६४-२१॥
anekavārṣiko yastu cirakālaṃ samutthitaḥ |
so'yamadya hataḥ śete kālo hi duratikramaḥ || 3-64-21||

RMY 3-64-22

पश्य लक्ष्मण गृध्रोऽयमुपकारी हतश्च मे ।
सीतामभ्यवपन्नो वै रावणेन बलीयसा ॥ ३-६४-२२॥
paśya lakṣmaṇa gṛdhro'yamupakārī hataśca me |
sītāmabhyavapanno vai rāvaṇena balīyasā || 3-64-22||

RMY 3-64-23

गृध्रराज्यं परित्यज्य पितृपैतामहं महत् ।
मम हेतोरयं प्राणान्मुमोच पतगेश्वरः ॥ ३-६४-२३॥
gṛdhrarājyaṃ parityajya pitṛpaitāmahaṃ mahat |
mama hetorayaṃ prāṇānmumoca patageśvaraḥ || 3-64-23||

RMY 3-64-24

सर्वत्र खलु दृश्यन्ते साधवो धर्मचारिणः ।
शूराः शरण्याः सौमित्रे तिर्यग्योनिगतेष्वपि ॥ ३-६४-२४॥
sarvatra khalu dṛśyante sādhavo dharmacāriṇaḥ |
śūrāḥ śaraṇyāḥ saumitre tiryagyonigateṣvapi || 3-64-24||

RMY 3-64-25

सीताहरणजं दुःखं न मे सौम्य तथागतम् ।
यथा विनाशो गृध्रस्य मत्कृते च परंतप ॥ ३-६४-२५॥
sītāharaṇajaṃ duḥkhaṃ na me saumya tathāgatam |
yathā vināśo gṛdhrasya matkṛte ca paraṃtapa || 3-64-25||

RMY 3-64-26

राजा दशरथः श्रीमान्यथा मम मया यशाः ।
पूजनीयश्च मान्यश्च तथायं पतगेश्वरः ॥ ३-६४-२६॥
rājā daśarathaḥ śrīmānyathā mama mayā yaśāḥ |
pūjanīyaśca mānyaśca tathāyaṃ patageśvaraḥ || 3-64-26||

RMY 3-64-27

सौमित्रे हर काष्ठानि निर्मथिष्यामि पावकम् ।
गृध्रराजं दिधक्षामि मत्कृते निधनं गतम् ॥ ३-६४-२७॥
saumitre hara kāṣṭhāni nirmathiṣyāmi pāvakam |
gṛdhrarājaṃ didhakṣāmi matkṛte nidhanaṃ gatam || 3-64-27||

RMY 3-64-28

नाथं पतगलोकस्य चितामारोपयाम्यहम् ।
इमं धक्ष्यामि सौमित्रे हतं रौद्रेण रक्षसा ॥ ३-६४-२८॥
nāthaṃ patagalokasya citāmāropayāmyaham |
imaṃ dhakṣyāmi saumitre hataṃ raudreṇa rakṣasā || 3-64-28||

RMY 3-64-29

या गतिर्यज्ञशीलानामाहिताग्नेश्च या गतिः ।
अपरावर्तिनां या च या च भूमिप्रदायिनाम् ॥ ३-६४-२९॥
yā gatiryajñaśīlānāmāhitāgneśca yā gatiḥ |
aparāvartināṃ yā ca yā ca bhūmipradāyinām || 3-64-29||

RMY 3-64-30

मया त्वं समनुज्ञातो गच्छ लोकाननुत्तमान् ।
गृध्रराज महासत्त्व संस्कृतश्च मया व्रज ॥ ३-६४-३०॥
mayā tvaṃ samanujñāto gaccha lokānanuttamān |
gṛdhrarāja mahāsattva saṃskṛtaśca mayā vraja || 3-64-30||

RMY 3-64-31

एवमुक्त्वा चितां दीप्तामारोप्य पतगेश्वरम् ।
ददाह रामो धर्मात्मा स्वबन्धुमिव दुःखितः ॥ ३-६४-३१॥
evamuktvā citāṃ dīptāmāropya patageśvaram |
dadāha rāmo dharmātmā svabandhumiva duḥkhitaḥ || 3-64-31||

RMY 3-64-32

रामोऽथ सहसौमित्रिर्वनं यात्वा स वीर्यवान् ।
स्थूलान्हत्वा महारोहीननु तस्तार तं द्विजम् ॥ ३-६४-३२॥
rāmo'tha sahasaumitrirvanaṃ yātvā sa vīryavān |
sthūlānhatvā mahārohīnanu tastāra taṃ dvijam || 3-64-32||

RMY 3-64-33

रोहिमांसानि चोद्धृत्य पेशीकृत्वा महायशाः ।
शकुनाय ददौ रामो रम्ये हरितशाद्वले ॥ ३-६४-३३॥
rohimāṃsāni coddhṛtya peśīkṛtvā mahāyaśāḥ |
śakunāya dadau rāmo ramye haritaśādvale || 3-64-33||

RMY 3-64-34

यत्तत्प्रेतस्य मर्त्यस्य कथयन्ति द्विजातयः ।
तत्स्वर्गगमनं तस्य क्षिप्रं रामो जजाप ह ॥ ३-६४-३४॥
yattatpretasya martyasya kathayanti dvijātayaḥ |
tatsvargagamanaṃ tasya kṣipraṃ rāmo jajāpa ha || 3-64-34||

RMY 3-64-35

ततो गोदावरीं गत्वा नदीं नरवरात्मजौ ।
उदकं चक्रतुस्तस्मै गृध्रराजाय तावुभौ ॥ ३-६४-३५॥
tato godāvarīṃ gatvā nadīṃ naravarātmajau |
udakaṃ cakratustasmai gṛdhrarājāya tāvubhau || 3-64-35||

RMY 3-64-36

स गृध्रराजः कृतवान्यशस्करं सुदुष्करं कर्म रणे निपातितः ।
महर्षिकल्पेन च संस्कृतस्तदा जगाम पुण्यां गतिमात्मनः शुभाम् ॥ ३-६४-३६॥
sa gṛdhrarājaḥ kṛtavānyaśaskaraṃ suduṣkaraṃ karma raṇe nipātitaḥ |
maharṣikalpena ca saṃskṛtastadā jagāma puṇyāṃ gatimātmanaḥ śubhām || 3-64-36||

Sarga: 65/71 (31)

RMY 3-65-1

कृत्वैवमुदकं तस्मै प्रस्थितौ राघवौ तदा ।
अवेक्षन्तौ वने सीतां पश्चिमां जग्मतुर्दिशम् ॥ ३-६५-१॥
kṛtvaivamudakaṃ tasmai prasthitau rāghavau tadā |
avekṣantau vane sītāṃ paścimāṃ jagmaturdiśam || 3-65-1||

RMY 3-65-2

तां दिशं दक्षिणां गत्वा शरचापासिधारिणौ ।
अविप्रहतमैक्ष्वाकौ पन्थानं प्रतिपेदतुः ॥ ३-६५-२॥
tāṃ diśaṃ dakṣiṇāṃ gatvā śaracāpāsidhāriṇau |
aviprahatamaikṣvākau panthānaṃ pratipedatuḥ || 3-65-2||

RMY 3-65-3

गुल्मैर्वृक्षैश्च बहुभिर्लताभिश्च प्रवेष्टितम् ।
आवृतं सर्वतो दुर्गं गहनं घोरदर्शनम् ॥ ३-६५-३॥
gulmairvṛkṣaiśca bahubhirlatābhiśca praveṣṭitam |
āvṛtaṃ sarvato durgaṃ gahanaṃ ghoradarśanam || 3-65-3||

RMY 3-65-4

व्यतिक्रम्य तु वेगेन गृहीत्वा दक्षिणां दिशम् ।
सुभीमं तन्महारण्यं व्यतियातौ महाबलौ ॥ ३-६५-४॥
vyatikramya tu vegena gṛhītvā dakṣiṇāṃ diśam |
subhīmaṃ tanmahāraṇyaṃ vyatiyātau mahābalau || 3-65-4||

RMY 3-65-5

ततः परं जनस्थानात्त्रिक्रोशं गम्य राघवौ ।
क्रौञ्चारण्यं विविशतुर्गहनं तौ महौजसौ ॥ ३-६५-५॥
tataḥ paraṃ janasthānāttrikrośaṃ gamya rāghavau |
krauñcāraṇyaṃ viviśaturgahanaṃ tau mahaujasau || 3-65-5||

RMY 3-65-6

नानामेघघनप्रख्यं प्रहृष्टमिव सर्वतः ।
नानावर्णैः शुभैः पुष्पैर्मृगपक्षिगणैर्युतम् ॥ ३-६५-६॥
nānāmeghaghanaprakhyaṃ prahṛṣṭamiva sarvataḥ |
nānāvarṇaiḥ śubhaiḥ puṣpairmṛgapakṣigaṇairyutam || 3-65-6||

RMY 3-65-7

दिदृक्षमाणौ वैदेहीं तद्वनं तौ विचिक्यतुः ।
तत्र तत्रावतिष्ठन्तौ सीताहरणकर्शितौ ॥ ३-६५-७॥
didṛkṣamāṇau vaidehīṃ tadvanaṃ tau vicikyatuḥ |
tatra tatrāvatiṣṭhantau sītāharaṇakarśitau || 3-65-7||

RMY 3-65-8

लक्ष्मणस्तु महातेजाः सत्त्ववाञ्शीलवाञ्शुचिः ।
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं भ्रातरं दीप्ततेजसं ॥ ३-६५-८॥
lakṣmaṇastu mahātejāḥ sattvavāñśīlavāñśuciḥ |
abravītprāñjalirvākyaṃ bhrātaraṃ dīptatejasaṃ || 3-65-8||

RMY 3-65-9

स्पन्दते मे दृढं बाहुरुद्विग्नमिव मे मनः ।
प्रायशश्चाप्यनिष्टानि निमित्तान्युपलक्षये ॥ ३-६५-९॥
spandate me dṛḍhaṃ bāhurudvignamiva me manaḥ |
prāyaśaścāpyaniṣṭāni nimittānyupalakṣaye || 3-65-9||

RMY 3-65-10

तस्मात्सज्जीभवार्य त्वं कुरुष्व वचनं हितम् ।
ममैव हि निमित्तानि सद्यः शंसन्ति संभ्रमम् ॥ ३-६५-१०॥
tasmātsajjībhavārya tvaṃ kuruṣva vacanaṃ hitam |
mamaiva hi nimittāni sadyaḥ śaṃsanti saṃbhramam || 3-65-10||

RMY 3-65-11

एष वञ्चुलको नाम पक्षी परमदारुणः ।
आवयोर्विजयं युद्धे शंसन्निव विनर्दति ॥ ३-६५-११॥
eṣa vañculako nāma pakṣī paramadāruṇaḥ |
āvayorvijayaṃ yuddhe śaṃsanniva vinardati || 3-65-11||

RMY 3-65-12

तयोरन्वेषतोरेवं सर्वं तद्वनमोजसा ।
संजज्ञे विपुलः शब्दः प्रभञ्जन्निव तद्वनम् ॥ ३-६५-१२॥
tayoranveṣatorevaṃ sarvaṃ tadvanamojasā |
saṃjajñe vipulaḥ śabdaḥ prabhañjanniva tadvanam || 3-65-12||

RMY 3-65-13

संवेष्टितमिवात्यर्थं गहनं मातरिश्वना ।
वनस्य तस्य शब्दोऽभूद्दिवमापूरयन्निव ॥ ३-६५-१३॥
saṃveṣṭitamivātyarthaṃ gahanaṃ mātariśvanā |
vanasya tasya śabdo'bhūddivamāpūrayanniva || 3-65-13||

RMY 3-65-14

तं शब्दं काङ्क्षमाणस्तु रामः कक्षे सहानुजः ।
ददर्श सुमहाकायं राक्षसं विपुलोरसं ॥ ३-६५-१४॥
taṃ śabdaṃ kāṅkṣamāṇastu rāmaḥ kakṣe sahānujaḥ |
dadarśa sumahākāyaṃ rākṣasaṃ vipulorasaṃ || 3-65-14||

RMY 3-65-15

आसेदतुस्ततस्तत्र तावुभौ प्रमुखे स्थितम् ।
विवृद्धमशिरोग्रीवं कबन्धमुदरे मुखम् ॥ ३-६५-१५॥
āsedatustatastatra tāvubhau pramukhe sthitam |
vivṛddhamaśirogrīvaṃ kabandhamudare mukham || 3-65-15||

RMY 3-65-16

रोमभिर्निचितैस्तीक्ष्णैर्महागिरिमिवोच्छ्रितम् ।
नीलमेघनिभं रौद्रं मेघस्तनितनिःस्वनम् ॥ ३-६५-१६॥
romabhirnicitaistīkṣṇairmahāgirimivocchritam |
nīlameghanibhaṃ raudraṃ meghastanitaniḥsvanam || 3-65-16||

RMY 3-65-17

महापक्ष्मेण पिङ्गेन विपुलेनायतेन च ।
एकेनोरसि घोरेण नयनेनाशुदर्शिना ॥ ३-६५-१७॥
mahāpakṣmeṇa piṅgena vipulenāyatena ca |
ekenorasi ghoreṇa nayanenāśudarśinā || 3-65-17||

RMY 3-65-18

महादंष्ट्रोपपन्नं तं लेलिहानं महामुखम् ।
भक्षयन्तं महाघोरानृक्षसिंहमृगद्विपान् ॥ ३-६५-१८॥
mahādaṃṣṭropapannaṃ taṃ lelihānaṃ mahāmukham |
bhakṣayantaṃ mahāghorānṛkṣasiṃhamṛgadvipān || 3-65-18||

RMY 3-65-19

घोरौ भुजौ विकुर्वाणमुभौ योजनमायतौ ।
कराभ्यां विविधान्गृह्य ऋष्कान्पक्षिगणान्मृगान् ॥ ३-६५-१९॥
ghorau bhujau vikurvāṇamubhau yojanamāyatau |
karābhyāṃ vividhāngṛhya ṛṣkānpakṣigaṇānmṛgān || 3-65-19||

RMY 3-65-20

आकर्षन्तं विकर्षन्तमनेकान्मृगयूथपान् ।
स्थितमावृत्य पन्थानं तयोर्भ्रात्रोः प्रपन्नयोः ॥ ३-६५-२०॥
ākarṣantaṃ vikarṣantamanekānmṛgayūthapān |
sthitamāvṛtya panthānaṃ tayorbhrātroḥ prapannayoḥ || 3-65-20||

RMY 3-65-21

अथ तौ समतिक्रम्य क्रोशमात्रे ददर्शतुः ।
महान्तं दारुणं भीमं कबन्धं भुजसंवृतम् ॥ ३-६५-२१॥
atha tau samatikramya krośamātre dadarśatuḥ |
mahāntaṃ dāruṇaṃ bhīmaṃ kabandhaṃ bhujasaṃvṛtam || 3-65-21||

RMY 3-65-22

स महाबाहुरत्यर्थं प्रसार्य विपुलौ भुजौ ।
जग्राह सहितावेव राघवौ पीडयन्बलात् ॥ ३-६५-२२॥
sa mahābāhuratyarthaṃ prasārya vipulau bhujau |
jagrāha sahitāveva rāghavau pīḍayanbalāt || 3-65-22||

RMY 3-65-23

खड्गिनौ दृढधन्वानौ तिग्मतेजौ महाभुजौ ।
भ्रातरौ विवशं प्राप्तौ कृष्यमाणौ महाबलौ ॥ ३-६५-२३॥
khaḍginau dṛḍhadhanvānau tigmatejau mahābhujau |
bhrātarau vivaśaṃ prāptau kṛṣyamāṇau mahābalau || 3-65-23||

RMY 3-65-24

तावुवाच महाबाहुः कबन्धो दानवोत्तमः ।
कौ युवां वृषभस्कन्धौ महाखड्गधनुर्धरौ ॥ ३-६५-२४॥
tāvuvāca mahābāhuḥ kabandho dānavottamaḥ |
kau yuvāṃ vṛṣabhaskandhau mahākhaḍgadhanurdharau || 3-65-24||

RMY 3-65-25

घोरं देशमिमं प्राप्तौ मम भक्षावुपस्थितौ ।
वदतं कार्यमिह वां किमर्थं चागतौ युवाम् ॥ ३-६५-२५॥
ghoraṃ deśamimaṃ prāptau mama bhakṣāvupasthitau |
vadataṃ kāryamiha vāṃ kimarthaṃ cāgatau yuvām || 3-65-25||

RMY 3-65-26

इमं देशमनुप्राप्तौ क्षुधार्तस्येह तिष्ठतः ।
सबाणचापखड्गौ च तीक्ष्णशृङ्गाविवर्षभौ ।
ममास्यमनुसंप्राप्तौ दुर्लभं जीवितं पुनः ॥ ३-६५-२६॥
imaṃ deśamanuprāptau kṣudhārtasyeha tiṣṭhataḥ |
sabāṇacāpakhaḍgau ca tīkṣṇaśṛṅgāvivarṣabhau |
mamāsyamanusaṃprāptau durlabhaṃ jīvitaṃ punaḥ || 3-65-26||

RMY 3-65-27

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कबन्धस्य दुरात्मनः ।
उवाच लक्ष्मणं रामो मुखेन परिशुष्यता ॥ ३-६५-२७॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā kabandhasya durātmanaḥ |
uvāca lakṣmaṇaṃ rāmo mukhena pariśuṣyatā || 3-65-27||

RMY 3-65-28

कृच्छ्रात्कृच्छ्रतरं प्राप्य दारुणं सत्यविक्रम ।
व्यसनं जीवितान्ताय प्राप्तमप्राप्य तां प्रियाम् ॥ ३-६५-२८॥
kṛcchrātkṛcchrataraṃ prāpya dāruṇaṃ satyavikrama |
vyasanaṃ jīvitāntāya prāptamaprāpya tāṃ priyām || 3-65-28||

RMY 3-65-29

कालस्य सुमहद्वीर्यं सर्वभूतेषु लक्ष्मण ।
त्वां च मां च नरव्याघ्र व्यसनैः पश्य मोहितौ ।
नातिभारोऽस्ति दैवस्य सर्वभुतेषु लक्ष्मण ॥ ३-६५-२९॥
kālasya sumahadvīryaṃ sarvabhūteṣu lakṣmaṇa |
tvāṃ ca māṃ ca naravyāghra vyasanaiḥ paśya mohitau |
nātibhāro'sti daivasya sarvabhuteṣu lakṣmaṇa || 3-65-29||

RMY 3-65-30

शूराश्च बलवन्तश्च कृतास्त्राश्च रणाजिरे ।
कालाभिपन्नाः सीदन्ति यथा वालुकसेतवः ॥ ३-६५-३०॥
śūrāśca balavantaśca kṛtāstrāśca raṇājire |
kālābhipannāḥ sīdanti yathā vālukasetavaḥ || 3-65-30||

RMY 3-65-31

इति ब्रुवाणो दृढसत्यविक्रमो महायशा दाशरथिः प्रतापवान् ।
अवेक्ष्य सौमित्रिमुदग्रविक्रमं स्थिरां तदा स्वां मतिमात्मनाकरोत् ॥ ३-६५-३१॥
iti bruvāṇo dṛḍhasatyavikramo mahāyaśā dāśarathiḥ pratāpavān |
avekṣya saumitrimudagravikramaṃ sthirāṃ tadā svāṃ matimātmanākarot || 3-65-31||

Sarga: 66/71 (15)

RMY 3-66-1

तौ तु तत्र स्थितौ दृष्ट्वा भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
बाहुपाशपरिक्षिप्तौ कबन्धो वाक्यमब्रवीत् ॥ ३-६६-१॥
tau tu tatra sthitau dṛṣṭvā bhrātarau rāmalakṣmaṇau |
bāhupāśaparikṣiptau kabandho vākyamabravīt || 3-66-1||

RMY 3-66-2

तिष्ठतः किं नु मां दृष्ट्वा क्षुधार्तं क्षत्रियर्षभौ ।
आहारार्थं तु संदिष्टौ दैवेन गतचेतसौ ॥ ३-६६-२॥
tiṣṭhataḥ kiṃ nu māṃ dṛṣṭvā kṣudhārtaṃ kṣatriyarṣabhau |
āhārārthaṃ tu saṃdiṣṭau daivena gatacetasau || 3-66-2||

RMY 3-66-3

तच्छ्रुत्वा लक्ष्मणो वाक्यं प्राप्तकालं हितं तदा ।
उवाचार्तिसमापन्नो विक्रमे कृतनिश्चयः ॥ ३-६६-३॥
tacchrutvā lakṣmaṇo vākyaṃ prāptakālaṃ hitaṃ tadā |
uvācārtisamāpanno vikrame kṛtaniścayaḥ || 3-66-3||

RMY 3-66-4

त्वां च मां च पुरा तूर्णमादत्ते राक्षसाधमः ।
तस्मादसिभ्यामस्याशु बाहू छिन्दावहे गुरू ॥ ३-६६-४॥
tvāṃ ca māṃ ca purā tūrṇamādatte rākṣasādhamaḥ |
tasmādasibhyāmasyāśu bāhū chindāvahe gurū || 3-66-4||

RMY 3-66-5

ततस्तौ देशकालज्ञौ खड्गाभ्यामेव राघवौ ।
अच्छिन्दतां सुसंहृष्टौ बाहू तस्यांसदेशयोः ॥ ३-६६-५॥
tatastau deśakālajñau khaḍgābhyāmeva rāghavau |
acchindatāṃ susaṃhṛṣṭau bāhū tasyāṃsadeśayoḥ || 3-66-5||

RMY 3-66-6

दक्षिणो दक्षिणं बाहुमसक्तमसिना ततः ।
चिच्छेद रामो वेगेन सव्यं वीरस्तु लक्ष्मणः ॥ ३-६६-६॥
dakṣiṇo dakṣiṇaṃ bāhumasaktamasinā tataḥ |
ciccheda rāmo vegena savyaṃ vīrastu lakṣmaṇaḥ || 3-66-6||

RMY 3-66-7

स पपात महाबाहुश्छिन्नबाहुर्महास्वनः ।
खं च गां च दिशश्चैव नादयञ्जलदो यथा ॥ ३-६६-७॥
sa papāta mahābāhuśchinnabāhurmahāsvanaḥ |
khaṃ ca gāṃ ca diśaścaiva nādayañjalado yathā || 3-66-7||

RMY 3-66-8

स निकृत्तौ भुजौ दृष्ट्वा शोणितौघपरिप्लुतः ।
दीनः पप्रच्छ तौ वीरौ कौ युवामिति दानवः ॥ ३-६६-८॥
sa nikṛttau bhujau dṛṣṭvā śoṇitaughapariplutaḥ |
dīnaḥ papraccha tau vīrau kau yuvāmiti dānavaḥ || 3-66-8||

RMY 3-66-9

इति तस्य ब्रुवाणस्य लक्ष्मणः शुभलक्षणः ।
शशंस तस्य काकुत्स्थं कबन्धस्य महाबलः ॥ ३-६६-९॥
iti tasya bruvāṇasya lakṣmaṇaḥ śubhalakṣaṇaḥ |
śaśaṃsa tasya kākutsthaṃ kabandhasya mahābalaḥ || 3-66-9||

RMY 3-66-10

अयमिक्ष्वाकुदायादो रामो नाम जनैः श्रुतः ।
अस्यैवावरजं विद्धि भ्रातरं मां च लक्ष्मणम् ॥ ३-६६-१०॥
ayamikṣvākudāyādo rāmo nāma janaiḥ śrutaḥ |
asyaivāvarajaṃ viddhi bhrātaraṃ māṃ ca lakṣmaṇam || 3-66-10||

RMY 3-66-11

अस्य देवप्रभावस्य वसतो विजने वने ।
रक्षसापहृता भार्या यामिच्छन्ताविहागतौ ॥ ३-६६-११॥
asya devaprabhāvasya vasato vijane vane |
rakṣasāpahṛtā bhāryā yāmicchantāvihāgatau || 3-66-11||

RMY 3-66-12

त्वं तु को वा किमर्थं वा कबन्ध सदृशो वने ।
आस्येनोरसि दीप्तेन भग्नजङ्घो विचेष्टसे ॥ ३-६६-१२॥
tvaṃ tu ko vā kimarthaṃ vā kabandha sadṛśo vane |
āsyenorasi dīptena bhagnajaṅgho viceṣṭase || 3-66-12||

RMY 3-66-13

एवमुक्तः कबन्धस्तु लक्ष्मणेनोत्तरं वचः ।
उवाच परमप्रीतस्तदिन्द्रवचनं स्मरन् ॥ ३-६६-१३॥
evamuktaḥ kabandhastu lakṣmaṇenottaraṃ vacaḥ |
uvāca paramaprītastadindravacanaṃ smaran || 3-66-13||

RMY 3-66-14

स्वागतं वां नरव्याघ्रौ दिष्ट्या पश्यामि चाप्यहम् ।
दिष्ट्या चेमौ निकृत्तौ मे युवाभ्यां बाहुबन्धनौ ॥ ३-६६-१४॥
svāgataṃ vāṃ naravyāghrau diṣṭyā paśyāmi cāpyaham |
diṣṭyā cemau nikṛttau me yuvābhyāṃ bāhubandhanau || 3-66-14||

RMY 3-66-15

विरूपं यच्च मे रूपं प्राप्तं ह्यविनयाद्यथा ।
तन्मे शृणु नरव्याघ्र तत्त्वतः शंसतस्तव ॥ ३-६६-१५॥
virūpaṃ yacca me rūpaṃ prāptaṃ hyavinayādyathā |
tanme śṛṇu naravyāghra tattvataḥ śaṃsatastava || 3-66-15||

Sarga: 67/71 (31)

RMY 3-67-1

पुरा राम महाबाहो महाबलपराक्रम ।
रूपमासीन्ममाचिन्त्यं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ।
यथा सोमस्य शक्रस्य सूर्यस्य च यथा वपुः ॥ ३-६७-१॥
purā rāma mahābāho mahābalaparākrama |
rūpamāsīnmamācintyaṃ triṣu lokeṣu viśrutam |
yathā somasya śakrasya sūryasya ca yathā vapuḥ || 3-67-1||

RMY 3-67-2

सोऽहं रूपमिदं कृत्वा लोकवित्रासनं महत् ।
ऋषीन्वनगतान्राम त्रासयामि ततस्ततः ॥ ३-६७-२॥
so'haṃ rūpamidaṃ kṛtvā lokavitrāsanaṃ mahat |
ṛṣīnvanagatānrāma trāsayāmi tatastataḥ || 3-67-2||

RMY 3-67-3

ततः स्थूलशिरा नाम महर्षिः कोपितो मया ।
संचिन्वन्विविधं वन्यं रूपेणानेन धर्षितः ॥ ३-६७-३॥
tataḥ sthūlaśirā nāma maharṣiḥ kopito mayā |
saṃcinvanvividhaṃ vanyaṃ rūpeṇānena dharṣitaḥ || 3-67-3||

RMY 3-67-4

तेनाहमुक्तः प्रेक्ष्यैवं घोरशापाभिधायिना ।
एतदेव नृशंसं ते रूपमस्तु विगर्हितम् ॥ ३-६७-४॥
tenāhamuktaḥ prekṣyaivaṃ ghoraśāpābhidhāyinā |
etadeva nṛśaṃsaṃ te rūpamastu vigarhitam || 3-67-4||

RMY 3-67-5

स मया याचितः क्रुद्धः शापस्यान्तो भवेदिति ।
अभिशापकृतस्येति तेनेदं भाषितं वचः ॥ ३-६७-५॥
sa mayā yācitaḥ kruddhaḥ śāpasyānto bhavediti |
abhiśāpakṛtasyeti tenedaṃ bhāṣitaṃ vacaḥ || 3-67-5||

RMY 3-67-6

यदा छित्त्वा भुजौ रामस्त्वां दहेद्विजने वने ।
तदा त्वं प्राप्स्यसे रूपं स्वमेव विपुलं शुभम् ॥ ३-६७-६॥
yadā chittvā bhujau rāmastvāṃ dahedvijane vane |
tadā tvaṃ prāpsyase rūpaṃ svameva vipulaṃ śubham || 3-67-6||

RMY 3-67-7

श्रिया विराजितं पुत्रं दनोस्त्वं विद्धि लक्ष्मण ।
इन्द्रकोपादिदं रूपं प्राप्तमेवं रणाजिरे ॥ ३-६७-७॥
śriyā virājitaṃ putraṃ danostvaṃ viddhi lakṣmaṇa |
indrakopādidaṃ rūpaṃ prāptamevaṃ raṇājire || 3-67-7||

RMY 3-67-8

अहं हि तपसोग्रेण पितामहमतोषयम् ।
दीर्घमायुः स मे प्रादात्ततो मां विभ्रमोऽस्पृशत् ॥ ३-६७-८॥
ahaṃ hi tapasogreṇa pitāmahamatoṣayam |
dīrghamāyuḥ sa me prādāttato māṃ vibhramo'spṛśat || 3-67-8||

RMY 3-67-9

दीर्घमायुर्मया प्राप्तं किं मे शक्रः करिष्यति ।
इत्येवं बुद्धिमास्थाय रणे शक्रमधर्षयम् ॥ ३-६७-९॥
dīrghamāyurmayā prāptaṃ kiṃ me śakraḥ kariṣyati |
ityevaṃ buddhimāsthāya raṇe śakramadharṣayam || 3-67-9||

RMY 3-67-10

तस्य बाहुप्रमुक्तेन वज्रेण शतपर्वणा ।
सक्थिनी च शिरश्चैव शरीरे संप्रवेशितम् ॥ ३-६७-१०॥
tasya bāhupramuktena vajreṇa śataparvaṇā |
sakthinī ca śiraścaiva śarīre saṃpraveśitam || 3-67-10||

RMY 3-67-11

स मया याच्यमानः सन्नानयद्यमसादनम् ।
पितामहवचः सत्यं तदस्त्विति ममाब्रवीत् ॥ ३-६७-११॥
sa mayā yācyamānaḥ sannānayadyamasādanam |
pitāmahavacaḥ satyaṃ tadastviti mamābravīt || 3-67-11||

RMY 3-67-12

अनाहारः कथं शक्तो भग्नसक्थिशिरोमुखः ।
वज्रेणाभिहतः कालं सुदीर्घमपि जीवितुम् ॥ ३-६७-१२॥
anāhāraḥ kathaṃ śakto bhagnasakthiśiromukhaḥ |
vajreṇābhihataḥ kālaṃ sudīrghamapi jīvitum || 3-67-12||

RMY 3-67-13

एवमुक्तस्तु मे शक्रो बाहू योजनमायतौ ।
प्रादादास्यं च मे कुक्षौ तीक्ष्णदंष्ट्रमकल्पयत् ॥ ३-६७-१३॥
evamuktastu me śakro bāhū yojanamāyatau |
prādādāsyaṃ ca me kukṣau tīkṣṇadaṃṣṭramakalpayat || 3-67-13||

RMY 3-67-14

सोऽहं भुजाभ्यां दीर्घाभ्यां समाकृष्य वनेचरान् ।
सिंहद्विपमृगव्याघ्रान्भक्षयामि समन्ततः ॥ ३-६७-१४॥
so'haṃ bhujābhyāṃ dīrghābhyāṃ samākṛṣya vanecarān |
siṃhadvipamṛgavyāghrānbhakṣayāmi samantataḥ || 3-67-14||

RMY 3-67-15

स तु मामब्रवीदिन्द्रो यदा रामः सलक्ष्मणः ।
छेत्स्यते समरे बाहू तदा स्वर्गं गमिष्यसि ॥ ३-६७-१५॥
sa tu māmabravīdindro yadā rāmaḥ salakṣmaṇaḥ |
chetsyate samare bāhū tadā svargaṃ gamiṣyasi || 3-67-15||

RMY 3-67-16

स त्वं रामोऽसि भद्रं ते नाहमन्येन राघव ।
शक्यो हन्तुं यथातत्त्वमेवमुक्तं महर्षिणा ॥ ३-६७-१६॥
sa tvaṃ rāmo'si bhadraṃ te nāhamanyena rāghava |
śakyo hantuṃ yathātattvamevamuktaṃ maharṣiṇā || 3-67-16||

RMY 3-67-17

अहं हि मतिसाचिव्यं करिष्यामि नरर्षभ ।
मित्रं चैवोपदेक्ष्यामि युवाभ्यां संस्कृतोऽग्निना ॥ ३-६७-१७॥
ahaṃ hi matisācivyaṃ kariṣyāmi nararṣabha |
mitraṃ caivopadekṣyāmi yuvābhyāṃ saṃskṛto'gninā || 3-67-17||

RMY 3-67-18

एवमुक्तस्तु धर्मात्मा दनुना तेन राघवः ।
इदं जगाद वचनं लक्ष्मणस्योपशृण्वतः ॥ ३-६७-१८॥
evamuktastu dharmātmā danunā tena rāghavaḥ |
idaṃ jagāda vacanaṃ lakṣmaṇasyopaśṛṇvataḥ || 3-67-18||

RMY 3-67-19

रावणेन हृता सीता मम भार्या यशस्विनी ।
निष्क्रान्तस्य जनस्थानात्सह भ्रात्रा यथासुखम् ॥ ३-६७-१९॥
rāvaṇena hṛtā sītā mama bhāryā yaśasvinī |
niṣkrāntasya janasthānātsaha bhrātrā yathāsukham || 3-67-19||

RMY 3-67-20

नाममात्रं तु जानामि न रूपं तस्य रक्षसः ।
निवासं वा प्रभावं वा वयं तस्य न विद्महे ॥ ३-६७-२०॥
nāmamātraṃ tu jānāmi na rūpaṃ tasya rakṣasaḥ |
nivāsaṃ vā prabhāvaṃ vā vayaṃ tasya na vidmahe || 3-67-20||

RMY 3-67-21

शोकार्तानामनाथानामेवं विपरिधावताम् ।
कारुण्यं सदृशं कर्तुमुपकारे च वर्तताम् ॥ ३-६७-२१॥
śokārtānāmanāthānāmevaṃ viparidhāvatām |
kāruṇyaṃ sadṛśaṃ kartumupakāre ca vartatām || 3-67-21||

RMY 3-67-22

काष्ठान्यानीय शुष्काणि काले भग्नानि कुञ्जरैः ।
भक्ष्यामस्त्वां वयं वीर श्वभ्रे महति कल्पिते ॥ ३-६७-२२॥
kāṣṭhānyānīya śuṣkāṇi kāle bhagnāni kuñjaraiḥ |
bhakṣyāmastvāṃ vayaṃ vīra śvabhre mahati kalpite || 3-67-22||

RMY 3-67-23

स त्वं सीतां समाचक्ष्व येन वा यत्र वा हृता ।
कुरु कल्याणमत्यर्थं यदि जानासि तत्त्वतः ॥ ३-६७-२३॥
sa tvaṃ sītāṃ samācakṣva yena vā yatra vā hṛtā |
kuru kalyāṇamatyarthaṃ yadi jānāsi tattvataḥ || 3-67-23||

RMY 3-67-24

एवमुक्तस्तु रामेण वाक्यं दनुरनुत्तमम् ।
प्रोवाच कुशलो वक्तुं वक्तारमपि राघवम् ॥ ३-६७-२४॥
evamuktastu rāmeṇa vākyaṃ danuranuttamam |
provāca kuśalo vaktuṃ vaktāramapi rāghavam || 3-67-24||

RMY 3-67-25

दिव्यमस्ति न मे ज्ञानं नाभिजानामि मैथिलीम् ।
यस्तां ज्ञास्यति तं वक्ष्ये दग्धः स्वं रूपमास्थितः ॥ ३-६७-२५॥
divyamasti na me jñānaṃ nābhijānāmi maithilīm |
yastāṃ jñāsyati taṃ vakṣye dagdhaḥ svaṃ rūpamāsthitaḥ || 3-67-25||

RMY 3-67-26

अदग्धस्य हि विज्ञातुं शक्तिरस्ति न मे प्रभो ।
राक्षसं तं महावीर्यं सीता येन हृता तव ॥ ३-६७-२६॥
adagdhasya hi vijñātuṃ śaktirasti na me prabho |
rākṣasaṃ taṃ mahāvīryaṃ sītā yena hṛtā tava || 3-67-26||

RMY 3-67-27

विज्ञानं हि महद्भ्रष्टं शापदोषेण राघव ।
स्वकृतेन मया प्राप्तं रूपं लोकविगर्हितम् ॥ ३-६७-२७॥
vijñānaṃ hi mahadbhraṣṭaṃ śāpadoṣeṇa rāghava |
svakṛtena mayā prāptaṃ rūpaṃ lokavigarhitam || 3-67-27||

RMY 3-67-28

किं तु यावन्न यात्यस्तं सविता श्रान्तवाहनः ।
तावन्मामवटे क्षिप्त्वा दह राम यथाविधि ॥ ३-६७-२८॥
kiṃ tu yāvanna yātyastaṃ savitā śrāntavāhanaḥ |
tāvanmāmavaṭe kṣiptvā daha rāma yathāvidhi || 3-67-28||

RMY 3-67-29

दग्धस्त्वयाहमवटे न्यायेन रघुनन्दन ।
वक्ष्यामि तमहं वीर यस्तं ज्ञास्यति राक्षसं ॥ ३-६७-२९॥
dagdhastvayāhamavaṭe nyāyena raghunandana |
vakṣyāmi tamahaṃ vīra yastaṃ jñāsyati rākṣasaṃ || 3-67-29||

RMY 3-67-30

तेन सख्यं च कर्तव्यं न्याय्यवृत्तेन राघव ।
कल्पयिष्यति ते प्रीतः साहाय्यं लघुविक्रमः ॥ ३-६७-३०॥
tena sakhyaṃ ca kartavyaṃ nyāyyavṛttena rāghava |
kalpayiṣyati te prītaḥ sāhāyyaṃ laghuvikramaḥ || 3-67-30||

RMY 3-67-31

न हि तस्यास्त्यविज्ञातं त्रिषु लोकेषु राघव ।
सर्वान्परिसृतो लोकान्पुरा वै कारणान्तरे ॥ ३-६७-३१॥
na hi tasyāstyavijñātaṃ triṣu lokeṣu rāghava |
sarvānparisṛto lokānpurā vai kāraṇāntare || 3-67-31||

Sarga: 68/71 (22)

RMY 3-68-1

एवमुक्तौ तु तौ वीरौ कबन्धेन नरेश्वरौ ।
गिरिप्रदरमासाद्य पावकं विससर्जतुः ॥ ३-६८-१॥
evamuktau tu tau vīrau kabandhena nareśvarau |
giripradaramāsādya pāvakaṃ visasarjatuḥ || 3-68-1||

RMY 3-68-2

लक्ष्मणस्तु महोल्काभिर्ज्वलिताभिः समन्ततः ।
चितामादीपयामास सा प्रजज्वाल सर्वतः ॥ ३-६८-२॥
lakṣmaṇastu maholkābhirjvalitābhiḥ samantataḥ |
citāmādīpayāmāsa sā prajajvāla sarvataḥ || 3-68-2||

RMY 3-68-3

तच्छरीरं कबन्धस्य घृतपिण्डोपमं महत् ।
मेदसा पच्यमानस्य मन्दं दहति पावक ॥ ३-६८-३॥
taccharīraṃ kabandhasya ghṛtapiṇḍopamaṃ mahat |
medasā pacyamānasya mandaṃ dahati pāvaka || 3-68-3||

RMY 3-68-4

स विधूय चितामाशु विधूमोऽग्निरिवोत्थितः ।
अरजे वाससी विभ्रन्मालां दिव्यां महाबलः ॥ ३-६८-४॥
sa vidhūya citāmāśu vidhūmo'gnirivotthitaḥ |
araje vāsasī vibhranmālāṃ divyāṃ mahābalaḥ || 3-68-4||

RMY 3-68-5

ततश्चिताया वेगेन भास्वरो विरजाम्बरः ।
उत्पपाताशु संहृष्टः सर्वप्रत्यङ्गभूषणः ॥ ३-६८-५॥
tataścitāyā vegena bhāsvaro virajāmbaraḥ |
utpapātāśu saṃhṛṣṭaḥ sarvapratyaṅgabhūṣaṇaḥ || 3-68-5||

RMY 3-68-6

विमाने भास्वरे तिष्ठन्हंसयुक्ते यशस्करे ।
प्रभया च महातेजा दिशो दश विराजयन् ॥ ३-६८-६॥
vimāne bhāsvare tiṣṭhanhaṃsayukte yaśaskare |
prabhayā ca mahātejā diśo daśa virājayan || 3-68-6||

RMY 3-68-7

सोऽन्तरिक्षगतो रामं कबन्धो वाक्यमब्रवीत् ।
शृणु राघव तत्त्वेन यथा सीमामवाप्स्यसि ॥ ३-६८-७॥
so'ntarikṣagato rāmaṃ kabandho vākyamabravīt |
śṛṇu rāghava tattvena yathā sīmāmavāpsyasi || 3-68-7||

RMY 3-68-8

राम षड्युक्तयो लोके याभिः सर्वं विमृश्यते ।
परिमृष्टो दशान्तेन दशाभागेन सेव्यते ॥ ३-६८-८॥
rāma ṣaḍyuktayo loke yābhiḥ sarvaṃ vimṛśyate |
parimṛṣṭo daśāntena daśābhāgena sevyate || 3-68-8||

RMY 3-68-9

दशाभागगतो हीनस्त्वं राम सहलक्ष्मणः ।
यत्कृते व्यसनं प्राप्तं त्वया दारप्रधर्षणम् ॥ ३-६८-९॥
daśābhāgagato hīnastvaṃ rāma sahalakṣmaṇaḥ |
yatkṛte vyasanaṃ prāptaṃ tvayā dārapradharṣaṇam || 3-68-9||

RMY 3-68-10

तदवश्यं त्वया कार्यः स सुहृत्सुहृदां वर ।
अकृत्वा न हि ते सिद्धिमहं पश्यामि चिन्तयन् ॥ ३-६८-१०॥
tadavaśyaṃ tvayā kāryaḥ sa suhṛtsuhṛdāṃ vara |
akṛtvā na hi te siddhimahaṃ paśyāmi cintayan || 3-68-10||

RMY 3-68-11

श्रूयतां राम वक्ष्यामि सुग्रीवो नाम वानरः ।
भ्रात्रा निरस्तः क्रुद्धेन वालिना शक्रसूनुना ॥ ३-६८-११॥
śrūyatāṃ rāma vakṣyāmi sugrīvo nāma vānaraḥ |
bhrātrā nirastaḥ kruddhena vālinā śakrasūnunā || 3-68-11||

RMY 3-68-12

ऋष्यमूके गिरिवरे पम्पापर्यन्तशोभिते ।
निवसत्यात्मवान्वीरश्चतुर्भिः सह वानरैः ॥ ३-६८-१२॥
ṛṣyamūke girivare pampāparyantaśobhite |
nivasatyātmavānvīraścaturbhiḥ saha vānaraiḥ || 3-68-12||

RMY 3-68-13

वयस्यं तं कुरु क्षिप्रमितो गत्वाद्य राघव ।
अद्रोहाय समागम्य दीप्यमाने विभावसौ ॥ ३-६८-१३॥
vayasyaṃ taṃ kuru kṣipramito gatvādya rāghava |
adrohāya samāgamya dīpyamāne vibhāvasau || 3-68-13||

RMY 3-68-14

न च ते सोऽवमन्तव्यः सुग्रीवो वानराधिपः ।
कृतज्ञः कामरूपी च सहायार्थी च वीर्यवान् ॥ ३-६८-१४॥
na ca te so'vamantavyaḥ sugrīvo vānarādhipaḥ |
kṛtajñaḥ kāmarūpī ca sahāyārthī ca vīryavān || 3-68-14||

RMY 3-68-15

शक्तौ ह्यद्य युवां कर्तुं कार्यं तस्य चिकीर्षितम् ।
कृतार्थो वाकृतार्थो वा कृत्यं तव करिष्यति ॥ ३-६८-१५॥
śaktau hyadya yuvāṃ kartuṃ kāryaṃ tasya cikīrṣitam |
kṛtārtho vākṛtārtho vā kṛtyaṃ tava kariṣyati || 3-68-15||

RMY 3-68-16

स ऋक्षरजसः पुत्रः पम्पामटति शङ्कितः ।
भास्करस्यौरसः पुत्रो वालिना कृतकिल्बिषः ॥ ३-६८-१६॥
sa ṛkṣarajasaḥ putraḥ pampāmaṭati śaṅkitaḥ |
bhāskarasyaurasaḥ putro vālinā kṛtakilbiṣaḥ || 3-68-16||

RMY 3-68-17

संनिधायायुधं क्षिप्रमृष्यमूकालयं कपिम् ।
कुरु राघव सत्येन वयस्यं वनचारिणम् ॥ ३-६८-१७॥
saṃnidhāyāyudhaṃ kṣipramṛṣyamūkālayaṃ kapim |
kuru rāghava satyena vayasyaṃ vanacāriṇam || 3-68-17||

RMY 3-68-18

स हि स्थानानि सर्वाणि कार्त्स्न्येन कपिकुञ्जरः ।
नरमांसाशिनां लोके नैपुण्यादधिगच्छति ॥ ३-६८-१८॥
sa hi sthānāni sarvāṇi kārtsnyena kapikuñjaraḥ |
naramāṃsāśināṃ loke naipuṇyādadhigacchati || 3-68-18||

RMY 3-68-19

न तस्याविदितं लोके किंचिदस्ति हि राघव ।
यावत्सूर्यः प्रतपति सहस्रांशुररिंदम ॥ ३-६८-१९॥
na tasyāviditaṃ loke kiṃcidasti hi rāghava |
yāvatsūryaḥ pratapati sahasrāṃśurariṃdama || 3-68-19||

RMY 3-68-20

स नदीर्विपुलाञ्शैलान्गिरिदुर्गाणि कन्दरान् ।
अन्विष्य वानरैः सार्धं पत्नीं तेऽधिगमिष्यति ॥ ३-६८-२०॥
sa nadīrvipulāñśailāngiridurgāṇi kandarān |
anviṣya vānaraiḥ sārdhaṃ patnīṃ te'dhigamiṣyati || 3-68-20||

RMY 3-68-21

वानरांश्च महाकायान्प्रेषयिष्यति राघव ।
दिशो विचेतुं तां सीतां त्वद्वियोगेन शोचतीम् ॥ ३-६८-२१॥
vānarāṃśca mahākāyānpreṣayiṣyati rāghava |
diśo vicetuṃ tāṃ sītāṃ tvadviyogena śocatīm || 3-68-21||

RMY 3-68-22

स मेरुशृङ्गाग्रगतामनिन्दितां प्रविश्य पातालतलेऽपि वाश्रिताम् ।
प्लवंगमानां प्रवरस्तव प्रियां निहत्य रक्षांसि पुनः प्रदास्यति ॥ ३-६८-२२॥
sa meruśṛṅgāgragatāmaninditāṃ praviśya pātālatale'pi vāśritām |
plavaṃgamānāṃ pravarastava priyāṃ nihatya rakṣāṃsi punaḥ pradāsyati || 3-68-22||

Sarga: 69/71 (36)

RMY 3-69-1

निदर्शयित्वा रामाय सीतायाः प्रतिपादने ।
वाक्यमन्वर्थमर्थज्ञः कबन्धः पुनरब्रवीत् ॥ ३-६९-१॥
nidarśayitvā rāmāya sītāyāḥ pratipādane |
vākyamanvarthamarthajñaḥ kabandhaḥ punarabravīt || 3-69-1||

RMY 3-69-2

एष राम शिवः पन्था यत्रैते पुष्पिता द्रुमाः ।
प्रतीचीं दिशमाश्रित्य प्रकाशन्ते मनोरमाः ॥ ३-६९-२॥
eṣa rāma śivaḥ panthā yatraite puṣpitā drumāḥ |
pratīcīṃ diśamāśritya prakāśante manoramāḥ || 3-69-2||

RMY 3-69-3

जम्बूप्रियालपनसाः प्लक्षन्यग्रोधतिन्दुकाः ।
अश्वत्थाः कर्णिकाराश्च चूताश्चान्ये च पादपाः ॥ ३-६९-३॥
jambūpriyālapanasāḥ plakṣanyagrodhatindukāḥ |
aśvatthāḥ karṇikārāśca cūtāścānye ca pādapāḥ || 3-69-3||

RMY 3-69-4

तानारुह्याथ वा भूमौ पातयित्वा च तान्बलात् ।
फलान्यमृतकल्पानि भक्षयन्तौ गमिष्यथः ॥ ३-६९-४॥
tānāruhyātha vā bhūmau pātayitvā ca tānbalāt |
phalānyamṛtakalpāni bhakṣayantau gamiṣyathaḥ || 3-69-4||

RMY 3-69-5

चङ्क्रमन्तौ वरान्देशाञ्शैलाच्छैलं वनाद्वनम् ।
ततः पुष्करिणीं वीरौ पम्पां नाम गमिष्यथः ॥ ३-६९-५॥
caṅkramantau varāndeśāñśailācchailaṃ vanādvanam |
tataḥ puṣkariṇīṃ vīrau pampāṃ nāma gamiṣyathaḥ || 3-69-5||

RMY 3-69-6

अशर्करामविभ्रंशां समतीर्थमशैवलाम् ।
राम संजातवालूकां कमलोत्पलशोभिताम् ॥ ३-६९-६॥
aśarkarāmavibhraṃśāṃ samatīrthamaśaivalām |
rāma saṃjātavālūkāṃ kamalotpalaśobhitām || 3-69-6||

RMY 3-69-7

तत्र हंसाः प्लवाः क्रौञ्चाः कुरराश्चैव राघव ।
वल्गुस्वरा निकूजन्ति पम्पासलिलगोचराः ॥ ३-६९-७॥
tatra haṃsāḥ plavāḥ krauñcāḥ kurarāścaiva rāghava |
valgusvarā nikūjanti pampāsalilagocarāḥ || 3-69-7||

RMY 3-69-8

नोद्विजन्ते नरान्दृष्ट्वा वधस्याकोविदाः शुभाः ।
घृतपिण्डोपमान्स्थूलांस्तान्द्विजान्भक्षयिष्यथः ॥ ३-६९-८॥
nodvijante narāndṛṣṭvā vadhasyākovidāḥ śubhāḥ |
ghṛtapiṇḍopamānsthūlāṃstāndvijānbhakṣayiṣyathaḥ || 3-69-8||

RMY 3-69-9

रोहितान्वक्रतुण्डांश्च नलमीनांश्च राघव ।
पम्पायामिषुभिर्मत्स्यांस्तत्र राम वरान्हतान् ॥ ३-६९-९॥
rohitānvakratuṇḍāṃśca nalamīnāṃśca rāghava |
pampāyāmiṣubhirmatsyāṃstatra rāma varānhatān || 3-69-9||

RMY 3-69-10

निस्त्वक्पक्षानयस्तप्तानकृशानेककण्टकान् ।
तव भक्त्या समायुक्तो लक्ष्मणः संप्रदास्यति ॥ ३-६९-१०॥
nistvakpakṣānayastaptānakṛśānekakaṇṭakān |
tava bhaktyā samāyukto lakṣmaṇaḥ saṃpradāsyati || 3-69-10||

RMY 3-69-11

भृशं ते खादतो मत्स्यान्पम्पायाः पुष्पसंचये ।
पद्मगन्धि शिवं वारि सुखशीतमनामयम् ॥ ३-६९-११॥
bhṛśaṃ te khādato matsyānpampāyāḥ puṣpasaṃcaye |
padmagandhi śivaṃ vāri sukhaśītamanāmayam || 3-69-11||

RMY 3-69-12

उद्धृत्य स तदाक्लिष्टं रूप्यस्फटिकसंनिभम् ।
अथ पुष्करपर्णेन लक्ष्मणः पाययिष्यति ॥ ३-६९-१२॥
uddhṛtya sa tadākliṣṭaṃ rūpyasphaṭikasaṃnibham |
atha puṣkaraparṇena lakṣmaṇaḥ pāyayiṣyati || 3-69-12||

RMY 3-69-13

स्थूलान्गिरिगुहाशय्यान्वराहान्वनचारिणः ।
अपां लोभादुपावृत्तान्वृषभानिव नर्दतः ।
रूपान्वितांश्च पम्पायां द्रक्ष्यसि त्वं नरोत्तम ॥ ३-६९-१३॥
sthūlāngiriguhāśayyānvarāhānvanacāriṇaḥ |
apāṃ lobhādupāvṛttānvṛṣabhāniva nardataḥ |
rūpānvitāṃśca pampāyāṃ drakṣyasi tvaṃ narottama || 3-69-13||

RMY 3-69-14

सायाह्ने विचरन्राम विटपी माल्यधारिणः ।
शीतोदकं च पम्पायां दृष्ट्वा शोकं विहास्यसि ॥ ३-६९-१४॥
sāyāhne vicaranrāma viṭapī mālyadhāriṇaḥ |
śītodakaṃ ca pampāyāṃ dṛṣṭvā śokaṃ vihāsyasi || 3-69-14||

RMY 3-69-15

सुमनोभिश्चितांस्तत्र तिलकान्नक्तमालकान् ।
उत्पलानि च फुल्लानि पङ्कजानि च राघव ॥ ३-६९-१५॥
sumanobhiścitāṃstatra tilakānnaktamālakān |
utpalāni ca phullāni paṅkajāni ca rāghava || 3-69-15||

RMY 3-69-16

न तानि कश्चिन्माल्यानि तत्रारोपयिता नरः ।
मतङ्गशिष्यास्तत्रासन्नृषयः सुसमाहितः ॥ ३-६९-१६॥
na tāni kaścinmālyāni tatrāropayitā naraḥ |
mataṅgaśiṣyāstatrāsannṛṣayaḥ susamāhitaḥ || 3-69-16||

RMY 3-69-17

तेषां भाराभितप्तानां वन्यमाहरतां गुरोः ।
ये प्रपेतुर्महीं तूर्णं शरीरात्स्वेदबिन्दवः ॥ ३-६९-१७॥
teṣāṃ bhārābhitaptānāṃ vanyamāharatāṃ guroḥ |
ye prapeturmahīṃ tūrṇaṃ śarīrātsvedabindavaḥ || 3-69-17||

RMY 3-69-18

तानि माल्यानि जातानि मुनीनां तपसा तदा ।
स्वेदबिन्दुसमुत्थानि न विनश्यन्ति राघव ॥ ३-६९-१८॥
tāni mālyāni jātāni munīnāṃ tapasā tadā |
svedabindusamutthāni na vinaśyanti rāghava || 3-69-18||

RMY 3-69-19

तेषामद्यापि तत्रैव दृश्यते परिचारिणी ।
श्रमणी शबरी नाम काकुत्स्थ चिरजीविनी ॥ ३-६९-१९॥
teṣāmadyāpi tatraiva dṛśyate paricāriṇī |
śramaṇī śabarī nāma kākutstha cirajīvinī || 3-69-19||

RMY 3-69-20

त्वां तु धर्मे स्थिता नित्यं सर्वभूतनमस्कृतम् ।
दृष्ट्वा देवोपमं राम स्वर्गलोकं गमिष्यति ॥ ३-६९-२०॥
tvāṃ tu dharme sthitā nityaṃ sarvabhūtanamaskṛtam |
dṛṣṭvā devopamaṃ rāma svargalokaṃ gamiṣyati || 3-69-20||

RMY 3-69-21

ततस्तद्राम पम्पायास्तीरमाश्रित्य पश्चिमम् ।
आश्रमस्थानमतुलं गुह्यं काकुत्स्थ पश्यसि ॥ ३-६९-२१॥
tatastadrāma pampāyāstīramāśritya paścimam |
āśramasthānamatulaṃ guhyaṃ kākutstha paśyasi || 3-69-21||

RMY 3-69-22

न तत्राक्रमितुं नागाः शक्नुवन्ति तमाश्रमम् ।
ऋषेस्तस्य मतङ्गस्य विधानात्तच्च काननम् ॥ ३-६९-२२॥
na tatrākramituṃ nāgāḥ śaknuvanti tamāśramam |
ṛṣestasya mataṅgasya vidhānāttacca kānanam || 3-69-22||

RMY 3-69-23

तस्मिन्नन्दनसंकाशे देवारण्योपमे वने ।
नानाविहगसंकीर्णे रंस्यसे राम निर्वृतः ॥ ३-६९-२३॥
tasminnandanasaṃkāśe devāraṇyopame vane |
nānāvihagasaṃkīrṇe raṃsyase rāma nirvṛtaḥ || 3-69-23||

RMY 3-69-24

ऋष्यमूकस्तु पम्पायाः पुरस्तात्पुष्पितद्रुमः ।
सुदुःखारोहणो नाम शिशुनागाभिरक्षितः ।
उदारो ब्रह्मणा चैव पूर्वकाले विनिर्मितः ॥ ३-६९-२४॥
ṛṣyamūkastu pampāyāḥ purastātpuṣpitadrumaḥ |
suduḥkhārohaṇo nāma śiśunāgābhirakṣitaḥ |
udāro brahmaṇā caiva pūrvakāle vinirmitaḥ || 3-69-24||

RMY 3-69-25

शयानः पुरुषो राम तस्य शैलस्य मूर्धनि ।
यत्स्वप्ने लभते वित्तं तत्प्रबुद्धोऽधिगच्छति ॥ ३-६९-२५॥
śayānaḥ puruṣo rāma tasya śailasya mūrdhani |
yatsvapne labhate vittaṃ tatprabuddho'dhigacchati || 3-69-25||

RMY 3-69-26

न त्वेनं विषमाचारः पापकर्माधिरोहति ।
तत्रैव प्रहरन्त्येनं सुप्तमादाय राक्षसाः ॥ ३-६९-२६॥
na tvenaṃ viṣamācāraḥ pāpakarmādhirohati |
tatraiva praharantyenaṃ suptamādāya rākṣasāḥ || 3-69-26||

RMY 3-69-27

ततोऽपि शिशुनागानामाक्रन्दः श्रूयते महान् ।
क्रीडतां राम पम्पायां मतङ्गारण्यवासिनाम् ॥ ३-६९-२७॥
tato'pi śiśunāgānāmākrandaḥ śrūyate mahān |
krīḍatāṃ rāma pampāyāṃ mataṅgāraṇyavāsinām || 3-69-27||

RMY 3-69-28

सिक्ता रुधिरधाराभिः संहत्य परमद्विपाः ।
प्रचरन्ति पृथक्कीर्णा मेघवर्णास्तरस्विनः ॥ ३-६९-२८॥
siktā rudhiradhārābhiḥ saṃhatya paramadvipāḥ |
pracaranti pṛthakkīrṇā meghavarṇāstarasvinaḥ || 3-69-28||

RMY 3-69-29

ते तत्र पीत्वा पानीयं विमलं शीतमव्ययम् ।
निवृत्ताः संविगाहन्ते वनानि वनगोचराः ॥ ३-६९-२९॥
te tatra pītvā pānīyaṃ vimalaṃ śītamavyayam |
nivṛttāḥ saṃvigāhante vanāni vanagocarāḥ || 3-69-29||

RMY 3-69-30

राम तस्य तु शैलस्य महती शोभते गुहा ।
शिलापिधाना काकुत्स्थ दुःखं चास्याः प्रवेशनम् ॥ ३-६९-३०॥
rāma tasya tu śailasya mahatī śobhate guhā |
śilāpidhānā kākutstha duḥkhaṃ cāsyāḥ praveśanam || 3-69-30||

RMY 3-69-31

तस्या गुहायाः प्राग्द्वारे महाञ्शीतोदको ह्रदः ।
बहुमूलफलो रम्यो नानानगसमावृतः ॥ ३-६९-३१॥
tasyā guhāyāḥ prāgdvāre mahāñśītodako hradaḥ |
bahumūlaphalo ramyo nānānagasamāvṛtaḥ || 3-69-31||

RMY 3-69-32

तस्यां वसति सुग्रीवश्चतुर्भिः सह वानरैः ।
कदाचिच्छिखरे तस्य पर्वतस्यावतिष्ठते ॥ ३-६९-३२॥
tasyāṃ vasati sugrīvaścaturbhiḥ saha vānaraiḥ |
kadācicchikhare tasya parvatasyāvatiṣṭhate || 3-69-32||

RMY 3-69-33

कबन्धस्त्वनुशास्यैवं तावुभौ रामलक्ष्मणौ ।
स्रग्वी भास्करवर्णाभः खे व्यरोचत वीर्यवान् ॥ ३-६९-३३॥
kabandhastvanuśāsyaivaṃ tāvubhau rāmalakṣmaṇau |
sragvī bhāskaravarṇābhaḥ khe vyarocata vīryavān || 3-69-33||

RMY 3-69-34

तं तु खस्थं महाभागं कबन्धं रामलक्ष्मणौ ।
प्रस्थितौ त्वं व्रजस्वेति वाक्यमूचतुरन्तिकात् ॥ ३-६९-३४॥
taṃ tu khasthaṃ mahābhāgaṃ kabandhaṃ rāmalakṣmaṇau |
prasthitau tvaṃ vrajasveti vākyamūcaturantikāt || 3-69-34||

RMY 3-69-35

गम्यतां कार्यसिद्ध्यर्थमिति तावब्रवीच्च सः ।
सुप्रीतौ तावनुज्ञाप्य कबन्धः प्रस्थितस्तदा ॥ ३-६९-३५॥
gamyatāṃ kāryasiddhyarthamiti tāvabravīcca saḥ |
suprītau tāvanujñāpya kabandhaḥ prasthitastadā || 3-69-35||

RMY 3-69-36

स तत्कबन्धः प्रतिपद्य रूपं वृतः श्रिया भास्करतुल्यदेहः ।
निदर्शयन्राममवेक्ष्य खस्थः सख्यं कुरुष्वेति तदाभ्युवाच ॥ ३-६९-३६॥
sa tatkabandhaḥ pratipadya rūpaṃ vṛtaḥ śriyā bhāskaratulyadehaḥ |
nidarśayanrāmamavekṣya khasthaḥ sakhyaṃ kuruṣveti tadābhyuvāca || 3-69-36||

Sarga: 70/71 (27)

RMY 3-70-1

तौ कबन्धेन तं मार्गं पम्पाया दर्शितं वने ।
आतस्थतुर्दिशं गृह्य प्रतीचीं नृवरात्मजौ ॥ ३-७०-१॥
tau kabandhena taṃ mārgaṃ pampāyā darśitaṃ vane |
ātasthaturdiśaṃ gṛhya pratīcīṃ nṛvarātmajau || 3-70-1||

RMY 3-70-2

तौ शैलेष्वाचितानेकान्क्षौद्रकल्पफलद्रुमान् ।
वीक्षन्तौ जग्मतुर्द्रष्टुं सुग्रीवं रामलक्ष्मणौ ॥ ३-७०-२॥
tau śaileṣvācitānekānkṣaudrakalpaphaladrumān |
vīkṣantau jagmaturdraṣṭuṃ sugrīvaṃ rāmalakṣmaṇau || 3-70-2||

RMY 3-70-3

कृत्वा च शैलपृष्ठे तु तौ वासं रघुनन्दनौ ।
पम्पायाः पश्चिमं तीरं राघवावुपतस्थतुः ॥ ३-७०-३॥
kṛtvā ca śailapṛṣṭhe tu tau vāsaṃ raghunandanau |
pampāyāḥ paścimaṃ tīraṃ rāghavāvupatasthatuḥ || 3-70-3||

RMY 3-70-4

तौ पुष्करिण्याः पम्पायास्तीरमासाद्य पश्चिमम् ।
अपश्यतां ततस्तत्र शबर्या रम्यमाश्रमम् ॥ ३-७०-४॥
tau puṣkariṇyāḥ pampāyāstīramāsādya paścimam |
apaśyatāṃ tatastatra śabaryā ramyamāśramam || 3-70-4||

RMY 3-70-5

तौ तमाश्रममासाद्य द्रुमैर्बहुभिरावृतम् ।
सुरम्यमभिवीक्षन्तौ शबरीमभ्युपेयतुः ॥ ३-७०-५॥
tau tamāśramamāsādya drumairbahubhirāvṛtam |
suramyamabhivīkṣantau śabarīmabhyupeyatuḥ || 3-70-5||

RMY 3-70-6

तौ तु दृष्ट्वा तदा सिद्धा समुत्थाय कृताञ्जलिः ।
पादौ जग्राह रामस्य लक्ष्मणस्य च धीमतः ॥ ३-७०-६॥
tau tu dṛṣṭvā tadā siddhā samutthāya kṛtāñjaliḥ |
pādau jagrāha rāmasya lakṣmaṇasya ca dhīmataḥ || 3-70-6||

RMY 3-70-7

तामुवाच ततो रामः श्रमणीं संशितव्रताम् ।
कच्चित्ते निर्जिता विघ्नाः कच्चित्ते वर्धते तपः ॥ ३-७०-७॥
tāmuvāca tato rāmaḥ śramaṇīṃ saṃśitavratām |
kaccitte nirjitā vighnāḥ kaccitte vardhate tapaḥ || 3-70-7||

RMY 3-70-8

कच्चित्ते नियतः कोप आहारश्च तपोधने ।
कच्चित्ते नियमाः प्राप्ताः कच्चित्ते मनसः सुखम् ।
कच्चित्ते गुरुशुश्रूषा सफला चारुभाषिणि ॥ ३-७०-८॥
kaccitte niyataḥ kopa āhāraśca tapodhane |
kaccitte niyamāḥ prāptāḥ kaccitte manasaḥ sukham |
kaccitte guruśuśrūṣā saphalā cārubhāṣiṇi || 3-70-8||

RMY 3-70-9

रामेण तापसी पृष्ठा सा सिद्धा सिद्धसंमता ।
शशंस शबरी वृद्धा रामाय प्रत्युपस्थिता ॥ ३-७०-९॥
rāmeṇa tāpasī pṛṣṭhā sā siddhā siddhasaṃmatā |
śaśaṃsa śabarī vṛddhā rāmāya pratyupasthitā || 3-70-9||

RMY 3-70-10

चित्रकूटं त्वयि प्राप्ते विमानैरतुलप्रभैः ।
इतस्ते दिवमारूढा यानहं पर्यचारिषम् ॥ ३-७०-१०॥
citrakūṭaṃ tvayi prāpte vimānairatulaprabhaiḥ |
itaste divamārūḍhā yānahaṃ paryacāriṣam || 3-70-10||

RMY 3-70-11

तैश्चाहमुक्ता धर्मज्ञैर्महाभागैर्महर्षिभिः ।
आगमिष्यति ते रामः सुपुण्यमिममाश्रमम् ॥ ३-७०-११॥
taiścāhamuktā dharmajñairmahābhāgairmaharṣibhiḥ |
āgamiṣyati te rāmaḥ supuṇyamimamāśramam || 3-70-11||

RMY 3-70-12

स ते प्रतिग्रहीतव्यः सौमित्रिसहितोऽतिथिः ।
तं च दृष्ट्वा वराँल्लोकानक्षयांस्त्वं गमिष्यसि ॥ ३-७०-१२॥
sa te pratigrahītavyaḥ saumitrisahito'tithiḥ |
taṃ ca dṛṣṭvā varā~llokānakṣayāṃstvaṃ gamiṣyasi || 3-70-12||

RMY 3-70-13

मया तु विविधं वन्यं संचितं पुरुषर्षभ ।
तवार्थे पुरुषव्याघ्र पम्पायास्तीरसंभवम् ॥ ३-७०-१३॥
mayā tu vividhaṃ vanyaṃ saṃcitaṃ puruṣarṣabha |
tavārthe puruṣavyāghra pampāyāstīrasaṃbhavam || 3-70-13||

RMY 3-70-14

एवमुक्तः स धर्मात्मा शबर्या शबरीमिदम् ।
राघवः प्राह विज्ञाने तां नित्यमबहिष्कृताम् ॥ ३-७०-१४॥
evamuktaḥ sa dharmātmā śabaryā śabarīmidam |
rāghavaḥ prāha vijñāne tāṃ nityamabahiṣkṛtām || 3-70-14||

RMY 3-70-15

दनोः सकाशात्तत्त्वेन प्रभावं ते महात्मनः ।
श्रुतं प्रत्यक्षमिच्छामि संद्रष्टुं यदि मन्यसे ॥ ३-७०-१५॥
danoḥ sakāśāttattvena prabhāvaṃ te mahātmanaḥ |
śrutaṃ pratyakṣamicchāmi saṃdraṣṭuṃ yadi manyase || 3-70-15||

RMY 3-70-16

एतत्तु वचनं श्रुत्वा रामवक्त्राद्विनिःसृतम् ।
शबरी दर्शयामास तावुभौ तद्वनं महत् ॥ ३-७०-१६॥
etattu vacanaṃ śrutvā rāmavaktrādviniḥsṛtam |
śabarī darśayāmāsa tāvubhau tadvanaṃ mahat || 3-70-16||

RMY 3-70-17

पश्य मेघघनप्रख्यं मृगपक्षिसमाकुलम् ।
मतङ्गवनमित्येव विश्रुतं रघुनन्दन ॥ ३-७०-१७॥
paśya meghaghanaprakhyaṃ mṛgapakṣisamākulam |
mataṅgavanamityeva viśrutaṃ raghunandana || 3-70-17||

RMY 3-70-18

इह ते भावितात्मानो गुरवो मे महाद्युते ।
जुहवांश्चक्रिरे तीर्थं मन्त्रवन्मन्त्रपूजितम् ॥ ३-७०-१८॥
iha te bhāvitātmāno guravo me mahādyute |
juhavāṃścakrire tīrthaṃ mantravanmantrapūjitam || 3-70-18||

RMY 3-70-19

इयं प्रत्यक्स्थली वेदी यत्र ते मे सुसत्कृताः ।
पुष्पोपहारं कुर्वन्ति श्रमादुद्वेपिभिः करैः ॥ ३-७०-१९॥
iyaṃ pratyaksthalī vedī yatra te me susatkṛtāḥ |
puṣpopahāraṃ kurvanti śramādudvepibhiḥ karaiḥ || 3-70-19||

RMY 3-70-20

तेषां तपः प्रभावेन पश्याद्यापि रघूत्तम ।
द्योतयन्ति दिशः सर्वाः श्रिया वेद्योऽतुलप्रभाः ॥ ३-७०-२०॥
teṣāṃ tapaḥ prabhāvena paśyādyāpi raghūttama |
dyotayanti diśaḥ sarvāḥ śriyā vedyo'tulaprabhāḥ || 3-70-20||

RMY 3-70-21

अशक्नुवद्भिस्तैर्गन्तुमुपवासश्रमालसैः ।
चिन्तितेऽभ्यागतान्पश्य समेतान्सप्त सागरान् ॥ ३-७०-२१॥
aśaknuvadbhistairgantumupavāsaśramālasaiḥ |
cintite'bhyāgatānpaśya sametānsapta sāgarān || 3-70-21||

RMY 3-70-22

कृताभिषेकैस्तैर्न्यस्ता वल्कलाः पादपेष्विह ।
अद्यापि न विशुष्यन्ति प्रदेशे रघुनन्दन ॥ ३-७०-२२॥
kṛtābhiṣekaistairnyastā valkalāḥ pādapeṣviha |
adyāpi na viśuṣyanti pradeśe raghunandana || 3-70-22||

RMY 3-70-23

कृत्स्नं वनमिदं दृष्टं श्रोतव्यं च श्रुतं त्वया ।
तदिच्छाम्यभ्यनुज्ञाता त्यक्तुमेतत्कलेवरम् ॥ ३-७०-२३॥
kṛtsnaṃ vanamidaṃ dṛṣṭaṃ śrotavyaṃ ca śrutaṃ tvayā |
tadicchāmyabhyanujñātā tyaktumetatkalevaram || 3-70-23||

RMY 3-70-24

तेषामिच्छाम्यहं गन्तुं समीपं भावितात्मनाम् ।
मुनीनामाश्रंमो येषामहं च परिचारिणी ॥ ३-७०-२४॥
teṣāmicchāmyahaṃ gantuṃ samīpaṃ bhāvitātmanām |
munīnāmāśraṃmo yeṣāmahaṃ ca paricāriṇī || 3-70-24||

RMY 3-70-25

धर्मिष्ठं तु वचः श्रुत्वा राघवः सहलक्ष्मणः ।
अनुजानामि गच्छेति प्रहृष्टवदनोऽब्रवीत् ॥ ३-७०-२५॥
dharmiṣṭhaṃ tu vacaḥ śrutvā rāghavaḥ sahalakṣmaṇaḥ |
anujānāmi gaccheti prahṛṣṭavadano'bravīt || 3-70-25||

RMY 3-70-26

अनुज्ञाता तु रामेण हुत्वात्मानं हुताशने ।
ज्वलत्पावकसंकाशा स्वर्गमेव जगाम सा ॥ ३-७०-२६॥
anujñātā tu rāmeṇa hutvātmānaṃ hutāśane |
jvalatpāvakasaṃkāśā svargameva jagāma sā || 3-70-26||

RMY 3-70-27

यत्र ते सुकृतात्मानो विहरन्ति महर्षयः ।
तत्पुण्यं शबरीस्थानं जगामात्मसमाधिना ॥ ३-७०-२७॥
yatra te sukṛtātmāno viharanti maharṣayaḥ |
tatpuṇyaṃ śabarīsthānaṃ jagāmātmasamādhinā || 3-70-27||

Sarga: 71/71 (26)

RMY 3-71-1

दिवं तु तस्यां यातायां शबर्यां स्वेन कर्मणा ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा चिन्तयामास राघवः ॥ ३-७१-१॥
divaṃ tu tasyāṃ yātāyāṃ śabaryāṃ svena karmaṇā |
lakṣmaṇena saha bhrātrā cintayāmāsa rāghavaḥ || 3-71-1||

RMY 3-71-2

चिन्तयित्वा तु धर्मात्मा प्रभावं तं महात्मनाम् ।
हितकारिणमेकाग्रं लक्ष्मणं राघवोऽब्रवीत् ॥ ३-७१-२॥
cintayitvā tu dharmātmā prabhāvaṃ taṃ mahātmanām |
hitakāriṇamekāgraṃ lakṣmaṇaṃ rāghavo'bravīt || 3-71-2||

RMY 3-71-3

दृष्टोऽयमाश्रमः सौम्य बह्वाश्चर्यः कृतात्मनाम् ।
विश्वस्तमृगशार्दूलो नानाविहगसेवितः ॥ ३-७१-३॥
dṛṣṭo'yamāśramaḥ saumya bahvāścaryaḥ kṛtātmanām |
viśvastamṛgaśārdūlo nānāvihagasevitaḥ || 3-71-3||

RMY 3-71-4

सप्तानां च समुद्राणामेषु तीर्थेषु लक्ष्मण ।
उपस्पृष्टं च विधिवत्पितरश्चापि तर्पिताः ॥ ३-७१-४॥
saptānāṃ ca samudrāṇāmeṣu tīrtheṣu lakṣmaṇa |
upaspṛṣṭaṃ ca vidhivatpitaraścāpi tarpitāḥ || 3-71-4||

RMY 3-71-5

प्रनष्टमशुभं यत्तत्कल्याणं समुपस्थितम् ।
तेन त्वेतत्प्रहृष्टं मे मनो लक्ष्मण संप्रति ॥ ३-७१-५॥
pranaṣṭamaśubhaṃ yattatkalyāṇaṃ samupasthitam |
tena tvetatprahṛṣṭaṃ me mano lakṣmaṇa saṃprati || 3-71-5||

RMY 3-71-6

हृदये हि नरव्याघ्र शुभमाविर्भविष्यति ।
तदागच्छ गमिष्यावः पम्पां तां प्रियदर्शनाम् ॥ ३-७१-६॥
hṛdaye hi naravyāghra śubhamāvirbhaviṣyati |
tadāgaccha gamiṣyāvaḥ pampāṃ tāṃ priyadarśanām || 3-71-6||

RMY 3-71-7

ऋश्यमूको गिरिर्यत्र नातिदूरे प्रकाशते ।
यस्मिन्वसति धर्मात्मा सुग्रीवोंऽशुमतः सुतः ।
नित्यं वालिभयात्त्रस्तश्चतुर्भिः सह वानरैः ॥ ३-७१-७॥
ṛśyamūko giriryatra nātidūre prakāśate |
yasminvasati dharmātmā sugrīvoṃ'śumataḥ sutaḥ |
nityaṃ vālibhayāttrastaścaturbhiḥ saha vānaraiḥ || 3-71-7||

RMY 3-71-8

अभित्वरे च तं द्रष्टुं सुग्रीवं वानरर्षभम् ।
तदधीनं हि मे सौम्य सीतायाः परिमार्गणम् ॥ ३-७१-८॥
abhitvare ca taṃ draṣṭuṃ sugrīvaṃ vānararṣabham |
tadadhīnaṃ hi me saumya sītāyāḥ parimārgaṇam || 3-71-8||

RMY 3-71-9

इति ब्रुवाणं तं रामं सौमित्रिरिदमब्रवीत् ।
गच्छावस्त्वरितं तत्र ममापि त्वरते मनः ॥ ३-७१-९॥
iti bruvāṇaṃ taṃ rāmaṃ saumitriridamabravīt |
gacchāvastvaritaṃ tatra mamāpi tvarate manaḥ || 3-71-9||

RMY 3-71-10

आश्रमात्तु ततस्तस्मान्निष्क्रम्य स विशां पतिः ।
आजगाम ततः पम्पां लक्ष्मणेन सहाभिभूः ॥ ३-७१-१०॥
āśramāttu tatastasmānniṣkramya sa viśāṃ patiḥ |
ājagāma tataḥ pampāṃ lakṣmaṇena sahābhibhūḥ || 3-71-10||

RMY 3-71-11

समीक्षमाणः पुष्पाढ्यं सर्वतो विपुलद्रुमम् ।
कोयष्टिभिश्चार्जुनकैः शतपत्रैश्च कीचकैः ।
एतैश्चान्यैश्च विविधैर्नादितं तद्वनं महत् ॥ ३-७१-११॥
samīkṣamāṇaḥ puṣpāḍhyaṃ sarvato vipuladrumam |
koyaṣṭibhiścārjunakaiḥ śatapatraiśca kīcakaiḥ |
etaiścānyaiśca vividhairnāditaṃ tadvanaṃ mahat || 3-71-11||

RMY 3-71-12

स रामो विधिवान्वृक्षान्सरांसि विविधानि च ।
पश्यन्कामाभिसंतप्तो जगाम परमं ह्रदम् ॥ ३-७१-१२॥
sa rāmo vidhivānvṛkṣānsarāṃsi vividhāni ca |
paśyankāmābhisaṃtapto jagāma paramaṃ hradam || 3-71-12||

RMY 3-71-13

स तामासाद्य वै रामो दूरादुदकवाहिनीम् ।
मतङ्गसरसं नाम ह्रदं समवगाहत ॥ ३-७१-१३॥
sa tāmāsādya vai rāmo dūrādudakavāhinīm |
mataṅgasarasaṃ nāma hradaṃ samavagāhata || 3-71-13||

RMY 3-71-14

स तु शोकसमाविष्टो रामो दशरथात्मजः ।
विवेश नलिनीं पम्पां पङ्कजैश्च समावृताम् ॥ ३-७१-१४॥
sa tu śokasamāviṣṭo rāmo daśarathātmajaḥ |
viveśa nalinīṃ pampāṃ paṅkajaiśca samāvṛtām || 3-71-14||

RMY 3-71-15

तिलकाशोकपुंनागबकुलोद्दाल काशिनीम् ।
रम्योपवनसंबाधां पद्मसंपीडितोदकाम् ॥ ३-७१-१५॥
tilakāśokapuṃnāgabakuloddāla kāśinīm |
ramyopavanasaṃbādhāṃ padmasaṃpīḍitodakām || 3-71-15||

RMY 3-71-16

स्फटिकोपमतोयाढ्यां श्लक्ष्णवालुकसंतताम् ।
मत्स्यकच्छपसंबाधां तीरस्थद्रुमशोभिताम् ॥ ३-७१-१६॥
sphaṭikopamatoyāḍhyāṃ ślakṣṇavālukasaṃtatām |
matsyakacchapasaṃbādhāṃ tīrasthadrumaśobhitām || 3-71-16||

RMY 3-71-17

सखीभिरिव युक्ताभिर्लताभिरनुवेष्टिताम् ।
किंनरोरगगन्धर्वयक्षराक्षससेविताम् ।
नानाद्रुमलताकीर्णां शीतवारिनिधिं शुभाम् ॥ ३-७१-१७॥
sakhībhiriva yuktābhirlatābhiranuveṣṭitām |
kiṃnaroragagandharvayakṣarākṣasasevitām |
nānādrumalatākīrṇāṃ śītavārinidhiṃ śubhām || 3-71-17||

RMY 3-71-18

पद्मैः सौगन्धिकैस्ताम्रां शुक्लां कुमुदमण्डलैः ।
नीलां कुवलयोद्धातैर्बहुवर्णां कुथामिव ॥ ३-७१-१८॥
padmaiḥ saugandhikaistāmrāṃ śuklāṃ kumudamaṇḍalaiḥ |
nīlāṃ kuvalayoddhātairbahuvarṇāṃ kuthāmiva || 3-71-18||

RMY 3-71-19

अरविन्दोत्पलवतीं पद्मसौगन्धिकायुताम् ।
पुष्पिताम्रवणोपेतां बर्हिणोद्घुष्टनादिताम् ॥ ३-७१-१९॥
aravindotpalavatīṃ padmasaugandhikāyutām |
puṣpitāmravaṇopetāṃ barhiṇodghuṣṭanāditām || 3-71-19||

RMY 3-71-20

स तां दृष्ट्वा ततः पम्पां रामः सौमित्रिणा सह ।
विललाप च तेजस्वी कामाद्दशरथात्मजः ॥ ३-७१-२०॥
sa tāṃ dṛṣṭvā tataḥ pampāṃ rāmaḥ saumitriṇā saha |
vilalāpa ca tejasvī kāmāddaśarathātmajaḥ || 3-71-20||

RMY 3-71-21

तिलकैर्बीजपूरैश्च वटैः शुक्लद्रुमैस्तथा ।
पुष्पितैः करवीरैश्च पुंनागैश्च सुपुष्पितैः ॥ ३-७१-२१॥
tilakairbījapūraiśca vaṭaiḥ śukladrumaistathā |
puṣpitaiḥ karavīraiśca puṃnāgaiśca supuṣpitaiḥ || 3-71-21||

RMY 3-71-22

मालतीकुन्दगुल्मैश्च भण्डीरैर्निचुलैस्तथा ।
अशोकैः सप्तपर्णैश्च केतकैरतिमुक्तकैः ।
अन्यैश्च विविधैर्वृक्षैः प्रमदेवोपशोभिताम् ॥ ३-७१-२२॥
mālatīkundagulmaiśca bhaṇḍīrairniculaistathā |
aśokaiḥ saptaparṇaiśca ketakairatimuktakaiḥ |
anyaiśca vividhairvṛkṣaiḥ pramadevopaśobhitām || 3-71-22||

RMY 3-71-23

अस्यास्तीरे तु पूर्वोक्तः पर्वतो धातुमण्डितः ।
ऋश्यमूक इति ख्यातश्चित्रपुष्पितकाननः ॥ ३-७१-२३॥
asyāstīre tu pūrvoktaḥ parvato dhātumaṇḍitaḥ |
ṛśyamūka iti khyātaścitrapuṣpitakānanaḥ || 3-71-23||

RMY 3-71-24

हरिरृक्षरजो नाम्नः पुत्रस्तस्य महात्मनः ।
अध्यास्ते तं महावीर्यः सुग्रीव इति विश्रुतः ॥ ३-७१-२४॥
harirṛkṣarajo nāmnaḥ putrastasya mahātmanaḥ |
adhyāste taṃ mahāvīryaḥ sugrīva iti viśrutaḥ || 3-71-24||

RMY 3-71-25

सुग्रीवमभिगच्छ त्वं वानरेन्द्रं नरर्षभ ।
इत्युवाच पुनर्वाक्यं लक्ष्मणं सत्यविक्रमम् ॥ ३-७१-२५॥
sugrīvamabhigaccha tvaṃ vānarendraṃ nararṣabha |
ityuvāca punarvākyaṃ lakṣmaṇaṃ satyavikramam || 3-71-25||

RMY 3-71-26

ततो महद्वर्त्म च दूरसंक्रमं क्रमेण गत्वा प्रविलोकयन्वनम् ।
ददर्श पम्पां शुभदर्श काननामनेकनानाविधपक्षिसंकुलाम् ॥ ३-७१-२६॥
tato mahadvartma ca dūrasaṃkramaṃ krameṇa gatvā pravilokayanvanam |
dadarśa pampāṃ śubhadarśa kānanāmanekanānāvidhapakṣisaṃkulām || 3-71-26||