Ramayana - Bala Kanda

Bala Kanda introduces the Ramayana by narrating the birth and early life of Rama, the origins of the Ikshvaku dynasty, the training of the princes, the journey with Vishvamitra, and the marriage of Rama and Sita.

Editorial Note

Bala Kanda is the introductory and foundational section of the Ramayana.

It establishes:

  • the birth of Rama
  • the royal world of Ayodhya
  • the ideals of dharma and kingship
  • and the beginning of Rama’s journey.

Unlike the later Kandas filled with exile and war, Bala Kanda has a tone of:

  • formation
  • education
  • sacred beginnings
  • and divine preparation.

This section introduces not only the main characters, but also the moral and cosmic framework of the Ramayana itself.

Structure and Composition

  • Total Sargas: ~77 (Critical Edition alignment)

  • Narrative Coverage:

    • Composition and transmission of the Ramayana
    • Description of Ayodhya and King Dasharatha
    • Putrakameshti sacrifice for royal heirs
    • Birth of Rama and his brothers
    • Training and education of the princes
    • Vishvamitra’s arrival and request
    • Journey through forests and sacred sites
    • Defeat of Tataka and protection of sacrifices
    • Liberation of Ahalya
    • Journey to Mithila
    • Breaking of Shiva’s bow
    • Marriage of Rama and Sita

📌 Textual Note: This edition follows the Critical Edition tradition associated with the Oriental Institute, Baroda, based on comparative manuscript scholarship. Digital preservation and access are maintained through modern Sanskrit text initiatives including Ambuda.

Major Characters and Roles

  • Rama - prince of Ayodhya and embodiment of dharma
  • Sita - princess of Mithila associated with purity and strength
  • Dasharatha - king of Ayodhya seeking continuity of lineage
  • Vishvamitra - sage guiding Rama into heroic and spiritual responsibility
  • Lakshmana - devoted brother accompanying Rama
  • Janaka - philosopher-king of Mithila and father of Sita

Thematic Flow

  1. Sacred Beginning The epic and its purpose are introduced

  2. Birth of the Princes Rama and his brothers are born into the Ikshvaku dynasty

  3. Education and Formation Royal and ethical training shape the young heroes

  4. Journey with Vishvamitra Rama enters the wider world beyond Ayodhya

  5. Demonstration of Strength and Dharma Rama protects sacred order and defeats destructive forces

  6. Marriage and Union Rama and Sita are united through the bow contest in Mithila

Philosophical Significance

Bala Kanda establishes many of the central ideals of the Ramayana.

Major themes include:

  • Dharma and Kingship - rulers must uphold moral and social order
  • Education and Discipline - greatness develops through guidance and restraint
  • Divine Purpose within Human Life - cosmic order works through human action
  • Sacred Relationships - family, teacher, and marriage bonds are central
  • Harmony between Power and Virtue - strength must remain guided by ethics

This Kanda presents Rama not merely as a warrior, but as an ideal figure shaped through discipline, responsibility, and compassion.

Simple Summary (For Easy Understanding)

Bala Kanda tells the story of Rama’s birth and early life.

King Dasharatha of Ayodhya has no children, so a sacred sacrifice is performed.

After this:

  • Rama
  • Bharata
  • Lakshmana
  • and Shatrughna are born.

The princes grow up receiving royal and spiritual education.

Later, the sage Vishvamitra asks Rama and Lakshmana to accompany him and protect sacred rituals from demons.

During this journey:

  • Rama defeats Tataka
  • protects the sages
  • and visits many sacred places.

One important event occurs when Rama frees Ahalya from a curse.

Eventually, they travel to Mithila, where King Janaka organizes a contest involving Shiva’s great bow.

Rama successfully lifts and breaks the bow.

As a result, Rama and Sita are married.

Bala Kanda teaches that:

  • greatness begins with discipline and learning
  • strength should protect righteousness
  • and important life journeys often begin quietly before larger challenges appear.

Important Events in Bala Kanda

1. Composition of the Ramayana

The sage Valmiki receives inspiration to compose the Ramayana.

The epic itself becomes part of the narrative framework.

2. Birth of Rama and His Brothers

After the royal sacrifice, Dasharatha receives four sons:

  • Rama
  • Bharata
  • Lakshmana
  • and Shatrughna.

3. Vishvamitra’s Request

The sage Vishvamitra asks Rama to protect sacred rituals from demonic disturbance.

This marks Rama’s first major responsibility outside the palace.

4. Defeat of Tataka

Rama defeats the demoness Tataka, demonstrating martial ability guided by dharma.

5. Liberation of Ahalya

Rama frees Ahalya from her curse, restoring dignity and sacred order.

6. Breaking of Shiva’s Bow

At Mithila, Rama breaks the great bow of Shiva during the royal contest.

This becomes one of the most celebrated moments of Bala Kanda.

7. Marriage of Rama and Sita

Rama and Sita are married, forming the central relationship of the Ramayana.

Historical and Literary Importance

Bala Kanda is essential because it establishes the moral, dynastic, and emotional foundation of the Ramayana.

It combines:

  • royal narrative
  • sacred geography
  • ethical instruction
  • heroic development
  • and divine symbolism.

The Kanda also introduces ideals that shaped Indian civilization for centuries, including:

  • righteous kingship
  • disciplined education
  • devotion to duty
  • and sacred family relationships.

It prepares the reader for the larger journey of exile, struggle, devotion, and restoration that follows throughout the Ramayana.

Source Note: This presentation follows the Critical Edition tradition associated with the Oriental Institute, Baroda, based on systematic manuscript comparison. The digital Sanskrit text tradition is preserved and distributed through scholarly initiatives including Ambuda.

Reading Mode - Change for details

Original Texts

Sarga: 1/76 (79)

RMY 1-1-1

तपःस्वाध्यायनिरतं तपस्वी वाग्विदां वरम् ।
नारदं परिपप्रच्छ वाल्मीकिर्मुनिपुंगवम् ॥ १-१-१॥
tapaḥsvādhyāyanirataṃ tapasvī vāgvidāṃ varam |
nāradaṃ paripapraccha vālmīkirmunipuṃgavam || 1-1-1||

RMY 1-1-2

को न्वस्मिन्साम्प्रतं लोके गुणवान्कश्च वीर्यवान् ।
धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च सत्यवाक्यो दृढव्रतः ॥ १-१-२॥
ko nvasminsāmprataṃ loke guṇavānkaśca vīryavān |
dharmajñaśca kṛtajñaśca satyavākyo dṛḍhavrataḥ || 1-1-2||

RMY 1-1-3

चारित्रेण च को युक्तः सर्वभूतेषु को हितः ।
विद्वान्कः कः समर्थश्च कश्चैकप्रियदर्शनः ॥ १-१-३॥
cāritreṇa ca ko yuktaḥ sarvabhūteṣu ko hitaḥ |
vidvānkaḥ kaḥ samarthaśca kaścaikapriyadarśanaḥ || 1-1-3||

RMY 1-1-4

आत्मवान्को जितक्रोधो द्युतिमान्कोऽनसूयकः ।
कस्य बिभ्यति देवाश्च जातरोषस्य संयुगे ॥ १-१-४॥
ātmavānko jitakrodho dyutimānko'nasūyakaḥ |
kasya bibhyati devāśca jātaroṣasya saṃyuge || 1-1-4||

RMY 1-1-5

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं परं कौतूहलं हि मे ।
महर्षे त्वं समर्थोऽसि ज्ञातुमेवंविधं नरम् ॥ १-१-५॥
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me |
maharṣe tvaṃ samartho'si jñātumevaṃvidhaṃ naram || 1-1-5||

RMY 1-1-6

श्रुत्वा चैतत्त्रिलोकज्ञो वाल्मीकेर्नारदो वचः ।
श्रूयतामिति चामन्त्र्य प्रहृष्टो वाक्यमब्रवीत् ॥ १-१-६॥
śrutvā caitattrilokajño vālmīkernārado vacaḥ |
śrūyatāmiti cāmantrya prahṛṣṭo vākyamabravīt || 1-1-6||

RMY 1-1-7

बहवो दुर्लभाश्चैव ये त्वया कीर्तिता गुणाः ।
मुने वक्ष्याम्यहं बुद्ध्वा तैर्युक्तः श्रूयतां नरः ॥ १-१-७॥
bahavo durlabhāścaiva ye tvayā kīrtitā guṇāḥ |
mune vakṣyāmyahaṃ buddhvā tairyuktaḥ śrūyatāṃ naraḥ || 1-1-7||

RMY 1-1-8

इक्ष्वाकुवंशप्रभवो रामो नाम जनैः श्रुतः ।
नियतात्मा महावीर्यो द्युतिमान्धृतिमान्वशी ॥ १-१-८॥
ikṣvākuvaṃśaprabhavo rāmo nāma janaiḥ śrutaḥ |
niyatātmā mahāvīryo dyutimāndhṛtimānvaśī || 1-1-8||

RMY 1-1-9

बुद्धिमान्नीतिमान्वाग्मी श्रीमाञ्शत्रुनिबर्हणः ।
विपुलांसो महाबाहुः कम्बुग्रीवो महाहनुः ॥ १-१-९॥
buddhimānnītimānvāgmī śrīmāñśatrunibarhaṇaḥ |
vipulāṃso mahābāhuḥ kambugrīvo mahāhanuḥ || 1-1-9||

RMY 1-1-10

महोरस्को महेष्वासो गूढजत्रुररिंदमः ।
आजानुबाहुः सुशिराः सुललाटः सुविक्रमः ॥ १-१-१०॥
mahorasko maheṣvāso gūḍhajatrurariṃdamaḥ |
ājānubāhuḥ suśirāḥ sulalāṭaḥ suvikramaḥ || 1-1-10||

RMY 1-1-11

समः समविभक्ताङ्गः स्निग्धवर्णः प्रतापवान् ।
पीनवक्षा विशालाक्षो लक्ष्मीवाञ्शुभलक्षणः ॥ १-१-११॥
samaḥ samavibhaktāṅgaḥ snigdhavarṇaḥ pratāpavān |
pīnavakṣā viśālākṣo lakṣmīvāñśubhalakṣaṇaḥ || 1-1-11||

RMY 1-1-12

धर्मज्ञः सत्यसंधश्च प्रजानां च हिते रतः ।
यशस्वी ज्ञानसंपन्नः शुचिर्वश्यः समाधिमान् ॥ १-१-१२॥
dharmajñaḥ satyasaṃdhaśca prajānāṃ ca hite rataḥ |
yaśasvī jñānasaṃpannaḥ śucirvaśyaḥ samādhimān || 1-1-12||

RMY 1-1-13

रक्षिता जीवलोकस्य धर्मस्य परिरक्षिता ।
वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो धनुर्वेदे च निष्ठितः ॥ १-१-१३॥
rakṣitā jīvalokasya dharmasya parirakṣitā |
vedavedāṅgatattvajño dhanurvede ca niṣṭhitaḥ || 1-1-13||

RMY 1-1-14

सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञ स्मृतिमान्प्रतिभानवान् ।
सर्वलोकप्रियः साधुरदीनात्मा विचक्षणः ॥ १-१-१४॥
sarvaśāstrārthatattvajña smṛtimānpratibhānavān |
sarvalokapriyaḥ sādhuradīnātmā vicakṣaṇaḥ || 1-1-14||

RMY 1-1-15

सर्वदाभिगतः सद्भिः समुद्र इव सिन्धुभिः ।
आर्यः सर्वसमश्चैव सदैकप्रियदर्शनः ॥ १-१-१५॥
sarvadābhigataḥ sadbhiḥ samudra iva sindhubhiḥ |
āryaḥ sarvasamaścaiva sadaikapriyadarśanaḥ || 1-1-15||

RMY 1-1-16

स च सर्वगुणोपेतः कौसल्यानन्दवर्धनः ।
समुद्र इव गाम्भीर्ये धैर्येण हिमवानिव ॥ १-१-१६॥
sa ca sarvaguṇopetaḥ kausalyānandavardhanaḥ |
samudra iva gāmbhīrye dhairyeṇa himavāniva || 1-1-16||

RMY 1-1-17

विष्णुना सदृशो वीर्ये सोमवत्प्रियदर्शनः ।
कालाग्निसदृशः क्रोधे क्षमया पृथिवीसमः ॥ १-१-१७॥
viṣṇunā sadṛśo vīrye somavatpriyadarśanaḥ |
kālāgnisadṛśaḥ krodhe kṣamayā pṛthivīsamaḥ || 1-1-17||

RMY 1-1-18

धनदेन समस्त्यागे सत्ये धर्म इवापरः ।
तमेवंगुणसंपन्नं रामं सत्यपराक्रमम् ॥ १-१-१८॥
dhanadena samastyāge satye dharma ivāparaḥ |
tamevaṃguṇasaṃpannaṃ rāmaṃ satyaparākramam || 1-1-18||

RMY 1-1-19

ज्येष्ठं श्रेष्ठगुणैर्युक्तं प्रियं दशरथः सुतम् ।
यौवराज्येन संयोक्तुमैच्छत्प्रीत्या महीपतिः ॥ १-१-१९॥
jyeṣṭhaṃ śreṣṭhaguṇairyuktaṃ priyaṃ daśarathaḥ sutam |
yauvarājyena saṃyoktumaicchatprītyā mahīpatiḥ || 1-1-19||

RMY 1-1-20

तस्याभिषेकसंभारान्दृष्ट्वा भार्याथ कैकयी ।
पूर्वं दत्तवरा देवी वरमेनमयाचत ।
विवासनं च रामस्य भरतस्याभिषेचनम् ॥ १-१-२०॥
tasyābhiṣekasaṃbhārāndṛṣṭvā bhāryātha kaikayī |
pūrvaṃ dattavarā devī varamenamayācata |
vivāsanaṃ ca rāmasya bharatasyābhiṣecanam || 1-1-20||

RMY 1-1-21

स सत्यवचनाद्राजा धर्मपाशेन संयतः ।
विवासयामास सुतं रामं दशरथः प्रियम् ॥ १-१-२१॥
sa satyavacanādrājā dharmapāśena saṃyataḥ |
vivāsayāmāsa sutaṃ rāmaṃ daśarathaḥ priyam || 1-1-21||

RMY 1-1-22

स जगाम वनं वीरः प्रतिज्ञामनुपालयन् ।
पितुर्वचननिर्देशात्कैकेय्याः प्रियकारणात् ॥ १-१-२२॥
sa jagāma vanaṃ vīraḥ pratijñāmanupālayan |
piturvacananirdeśātkaikeyyāḥ priyakāraṇāt || 1-1-22||

RMY 1-1-23

तं व्रजन्तं प्रियो भ्राता लक्ष्मणोऽनुजगाम ह ।
स्नेहाद्विनयसंपन्नः सुमित्रानन्दवर्धनः ॥ १-१-२३॥
taṃ vrajantaṃ priyo bhrātā lakṣmaṇo'nujagāma ha |
snehādvinayasaṃpannaḥ sumitrānandavardhanaḥ || 1-1-23||

RMY 1-1-24

सर्वलक्षणसंपन्ना नारीणामुत्तमा वधूः ।
सीताप्यनुगता रामं शशिनं रोहिणी यथा ॥ १-१-२४॥
sarvalakṣaṇasaṃpannā nārīṇāmuttamā vadhūḥ |
sītāpyanugatā rāmaṃ śaśinaṃ rohiṇī yathā || 1-1-24||

RMY 1-1-25

पौरैरनुगतो दूरं पित्रा दशरथेन च ।
शृङ्गवेरपुरे सूतं गङ्गाकूले व्यसर्जयत् ॥ १-१-२५॥
paurairanugato dūraṃ pitrā daśarathena ca |
śṛṅgaverapure sūtaṃ gaṅgākūle vyasarjayat || 1-1-25||

RMY 1-1-26

ते वनेन वनं गत्वा नदीस्तीर्त्वा बहूदकाः ।
चित्रकूटमनुप्राप्य भरद्वाजस्य शासनात् ॥ १-१-२६॥
te vanena vanaṃ gatvā nadīstīrtvā bahūdakāḥ |
citrakūṭamanuprāpya bharadvājasya śāsanāt || 1-1-26||

RMY 1-1-27

रम्यमावसथं कृत्वा रममाणा वने त्रयः ।
देवगन्धर्वसंकाशास्तत्र ते न्यवसन्सुखम् ॥ १-१-२७॥
ramyamāvasathaṃ kṛtvā ramamāṇā vane trayaḥ |
devagandharvasaṃkāśāstatra te nyavasansukham || 1-1-27||

RMY 1-1-28

चित्रकूटं गते रामे पुत्रशोकातुरस्तदा ।
राजा दशरथः स्वर्गं जगाम विलपन्सुतम् ॥ १-१-२८॥
citrakūṭaṃ gate rāme putraśokāturastadā |
rājā daśarathaḥ svargaṃ jagāma vilapansutam || 1-1-28||

RMY 1-1-29

मृते तु तस्मिन्भरतो वसिष्ठप्रमुखैर्द्विजैः ।
नियुज्यमानो राज्याय नैच्छद्राज्यं महाबलः ।
स जगाम वनं वीरो रामपादप्रसादकः ॥ १-१-२९॥
mṛte tu tasminbharato vasiṣṭhapramukhairdvijaiḥ |
niyujyamāno rājyāya naicchadrājyaṃ mahābalaḥ |
sa jagāma vanaṃ vīro rāmapādaprasādakaḥ || 1-1-29||

RMY 1-1-30

पादुके चास्य राज्याय न्यासं दत्त्वा पुनः पुनः ।
निवर्तयामास ततो भरतं भरताग्रजः ॥ १-१-३०॥
pāduke cāsya rājyāya nyāsaṃ dattvā punaḥ punaḥ |
nivartayāmāsa tato bharataṃ bharatāgrajaḥ || 1-1-30||

RMY 1-1-31

स काममनवाप्यैव रामपादावुपस्पृशन् ।
नन्दिग्रामेऽकरोद्राज्यं रामागमनकाङ्क्षया ॥ १-१-३१॥
sa kāmamanavāpyaiva rāmapādāvupaspṛśan |
nandigrāme'karodrājyaṃ rāmāgamanakāṅkṣayā || 1-1-31||

RMY 1-1-32

रामस्तु पुनरालक्ष्य नागरस्य जनस्य च ।
तत्रागमनमेकाग्रे दण्डकान्प्रविवेश ह ॥ १-१-३२॥
rāmastu punarālakṣya nāgarasya janasya ca |
tatrāgamanamekāgre daṇḍakānpraviveśa ha || 1-1-32||

RMY 1-1-33

विराधं राक्षसं हत्वा शरभङ्गं ददर्श ह ।
सुतीक्ष्णं चाप्यगस्त्यं च अगस्त्य भ्रातरं तथा ॥ १-१-३३॥
virādhaṃ rākṣasaṃ hatvā śarabhaṅgaṃ dadarśa ha |
sutīkṣṇaṃ cāpyagastyaṃ ca agastya bhrātaraṃ tathā || 1-1-33||

RMY 1-1-34

अगस्त्यवचनाच्चैव जग्राहैन्द्रं शरासनम् ।
खड्गं च परमप्रीतस्तूणी चाक्षयसायकौ ॥ १-१-३४॥
agastyavacanāccaiva jagrāhaindraṃ śarāsanam |
khaḍgaṃ ca paramaprītastūṇī cākṣayasāyakau || 1-1-34||

RMY 1-1-35

वसतस्तस्य रामस्य वने वनचरैः सह ।
ऋषयोऽभ्यागमन्सर्वे वधायासुररक्षसाम् ॥ १-१-३५॥
vasatastasya rāmasya vane vanacaraiḥ saha |
ṛṣayo'bhyāgamansarve vadhāyāsurarakṣasām || 1-1-35||

RMY 1-1-36

तेन तत्रैव वसता जनस्थाननिवासिनी ।
विरूपिता शूर्पणखा राक्षसी कामरूपिणी ॥ १-१-३६॥
tena tatraiva vasatā janasthānanivāsinī |
virūpitā śūrpaṇakhā rākṣasī kāmarūpiṇī || 1-1-36||

RMY 1-1-37

ततः शूर्पणखावाक्यादुद्युक्तान्सर्वराक्षसान् ।
खरं त्रिशिरसं चैव दूषणं चैव राक्षसम् ॥ १-१-३७॥
tataḥ śūrpaṇakhāvākyādudyuktānsarvarākṣasān |
kharaṃ triśirasaṃ caiva dūṣaṇaṃ caiva rākṣasam || 1-1-37||

RMY 1-1-38

निजघान रणे रामस्तेषां चैव पदानुगान् ।
रक्षसां निहतान्यासन्सहस्राणि चतुर्दश ॥ १-१-३८॥
nijaghāna raṇe rāmasteṣāṃ caiva padānugān |
rakṣasāṃ nihatānyāsansahasrāṇi caturdaśa || 1-1-38||

RMY 1-1-39

ततो ज्ञातिवधं श्रुत्वा रावणः क्रोधमूर्छितः ।
सहायं वरयामास मारीचं नाम राक्षसम् ॥ १-१-३९॥
tato jñātivadhaṃ śrutvā rāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥ |
sahāyaṃ varayāmāsa mārīcaṃ nāma rākṣasam || 1-1-39||

RMY 1-1-40

वार्यमाणः सुबहुशो मारीचेन स रावणः ।
न विरोधो बलवता क्षमो रावण तेन ते ॥ १-१-४०॥
vāryamāṇaḥ subahuśo mārīcena sa rāvaṇaḥ |
na virodho balavatā kṣamo rāvaṇa tena te || 1-1-40||

RMY 1-1-41

अनादृत्य तु तद्वाक्यं रावणः कालचोदितः ।
जगाम सहमारीचस्तस्याश्रमपदं तदा ॥ १-१-४१॥
anādṛtya tu tadvākyaṃ rāvaṇaḥ kālacoditaḥ |
jagāma sahamārīcastasyāśramapadaṃ tadā || 1-1-41||

RMY 1-1-42

तेन मायाविना दूरमपवाह्य नृपात्मजौ ।
जहार भार्यां रामस्य गृध्रं हत्वा जटायुषम् ॥ १-१-४२॥
tena māyāvinā dūramapavāhya nṛpātmajau |
jahāra bhāryāṃ rāmasya gṛdhraṃ hatvā jaṭāyuṣam || 1-1-42||

RMY 1-1-43

गृध्रं च निहतं दृष्ट्वा हृतां श्रुत्वा च मैथिलीम् ।
राघवः शोकसंतप्तो विललापाकुलेन्द्रियः ॥ १-१-४३॥
gṛdhraṃ ca nihataṃ dṛṣṭvā hṛtāṃ śrutvā ca maithilīm |
rāghavaḥ śokasaṃtapto vilalāpākulendriyaḥ || 1-1-43||

RMY 1-1-44

ततस्तेनैव शोकेन गृध्रं दग्ध्वा जटायुषम् ।
मार्गमाणो वने सीतां राक्षसं संददर्श ह ॥ १-१-४४॥
tatastenaiva śokena gṛdhraṃ dagdhvā jaṭāyuṣam |
mārgamāṇo vane sītāṃ rākṣasaṃ saṃdadarśa ha || 1-1-44||

RMY 1-1-45

कबन्धं नाम रूपेण विकृतं घोरदर्शनम् ।
तं निहत्य महाबाहुर्ददाह स्वर्गतश्च सः ॥ १-१-४५॥
kabandhaṃ nāma rūpeṇa vikṛtaṃ ghoradarśanam |
taṃ nihatya mahābāhurdadāha svargataśca saḥ || 1-1-45||

RMY 1-1-46

स चास्य कथयामास शबरीं धर्मचारिणीम् ।
श्रमणीं धर्मनिपुणामभिगच्छेति राघव ।
सोऽभ्यगच्छन्महातेजाः शबरीं शत्रुसूदनः ॥ १-१-४६॥
sa cāsya kathayāmāsa śabarīṃ dharmacāriṇīm |
śramaṇīṃ dharmanipuṇāmabhigaccheti rāghava |
so'bhyagacchanmahātejāḥ śabarīṃ śatrusūdanaḥ || 1-1-46||

RMY 1-1-47

शबर्या पूजितः सम्यग्रामो दशरथात्मजः ।
पम्पातीरे हनुमता संगतो वानरेण ह ॥ १-१-४७॥
śabaryā pūjitaḥ samyagrāmo daśarathātmajaḥ |
pampātīre hanumatā saṃgato vānareṇa ha || 1-1-47||

RMY 1-1-48

हनुमद्वचनाच्चैव सुग्रीवेण समागतः ।
सुग्रीवाय च तत्सर्वं शंसद्रामो महाबलः ॥ १-१-४८॥
hanumadvacanāccaiva sugrīveṇa samāgataḥ |
sugrīvāya ca tatsarvaṃ śaṃsadrāmo mahābalaḥ || 1-1-48||

RMY 1-1-49

ततो वानरराजेन वैरानुकथनं प्रति ।
रामायावेदितं सर्वं प्रणयाद्दुःखितेन च ।
वालिनश्च बलं तत्र कथयामास वानरः ॥ १-१-४९॥
tato vānararājena vairānukathanaṃ prati |
rāmāyāveditaṃ sarvaṃ praṇayādduḥkhitena ca |
vālinaśca balaṃ tatra kathayāmāsa vānaraḥ || 1-1-49||

RMY 1-1-50

प्रतिज्ञातं च रामेण तदा वालिवधं प्रति ।
सुग्रीवः शङ्कितश्चासीन्नित्यं वीर्येण राघवे ॥ १-१-५०॥
pratijñātaṃ ca rāmeṇa tadā vālivadhaṃ prati |
sugrīvaḥ śaṅkitaścāsīnnityaṃ vīryeṇa rāghave || 1-1-50||

RMY 1-1-51

राघवः प्रत्ययार्थं तु दुन्दुभेः कायमुत्तमम् ।
पादाङ्गुष्ठेन चिक्षेप संपूर्णं दशयोजनम् ॥ १-१-५१॥
rāghavaḥ pratyayārthaṃ tu dundubheḥ kāyamuttamam |
pādāṅguṣṭhena cikṣepa saṃpūrṇaṃ daśayojanam || 1-1-51||

RMY 1-1-52

बिभेद च पुनः सालान्सप्तैकेन महेषुणा ।
गिरिं रसातलं चैव जनयन्प्रत्ययं तदा ॥ १-१-५२॥
bibheda ca punaḥ sālānsaptaikena maheṣuṇā |
giriṃ rasātalaṃ caiva janayanpratyayaṃ tadā || 1-1-52||

RMY 1-1-53

ततः प्रीतमनास्तेन विश्वस्तः स महाकपिः ।
किष्किन्धां रामसहितो जगाम च गुहां तदा ॥ १-१-५३॥
tataḥ prītamanāstena viśvastaḥ sa mahākapiḥ |
kiṣkindhāṃ rāmasahito jagāma ca guhāṃ tadā || 1-1-53||

RMY 1-1-54

ततोऽगर्जद्धरिवरः सुग्रीवो हेमपिङ्गलः ।
तेन नादेन महता निर्जगाम हरीश्वरः ॥ १-१-५४॥
tato'garjaddharivaraḥ sugrīvo hemapiṅgalaḥ |
tena nādena mahatā nirjagāma harīśvaraḥ || 1-1-54||

RMY 1-1-55

ततः सुग्रीववचनाद्धत्वा वालिनमाहवे ।
सुग्रीवमेव तद्राज्ये राघवः प्रत्यपादयत् ॥ १-१-५५॥
tataḥ sugrīvavacanāddhatvā vālinamāhave |
sugrīvameva tadrājye rāghavaḥ pratyapādayat || 1-1-55||

RMY 1-1-56

स च सर्वान्समानीय वानरान्वानरर्षभः ।
दिशः प्रस्थापयामास दिदृक्षुर्जनकात्मजाम् ॥ १-१-५६॥
sa ca sarvānsamānīya vānarānvānararṣabhaḥ |
diśaḥ prasthāpayāmāsa didṛkṣurjanakātmajām || 1-1-56||

RMY 1-1-57

ततो गृध्रस्य वचनात्संपातेर्हनुमान्बली ।
शतयोजनविस्तीर्णं पुप्लुवे लवणार्णवम् ॥ १-१-५७॥
tato gṛdhrasya vacanātsaṃpāterhanumānbalī |
śatayojanavistīrṇaṃ pupluve lavaṇārṇavam || 1-1-57||

RMY 1-1-58

तत्र लङ्कां समासाद्य पुरीं रावणपालिताम् ।
ददर्श सीतां ध्यायन्तीमशोकवनिकां गताम् ॥ १-१-५८॥
tatra laṅkāṃ samāsādya purīṃ rāvaṇapālitām |
dadarśa sītāṃ dhyāyantīmaśokavanikāṃ gatām || 1-1-58||

RMY 1-1-59

निवेदयित्वाभिज्ञानं प्रवृत्तिं च निवेद्य च ।
समाश्वास्य च वैदेहीं मर्दयामास तोरणम् ॥ १-१-५९॥
nivedayitvābhijñānaṃ pravṛttiṃ ca nivedya ca |
samāśvāsya ca vaidehīṃ mardayāmāsa toraṇam || 1-1-59||

RMY 1-1-60

पञ्च सेनाग्रगान्हत्वा सप्त मन्त्रिसुतानपि ।
शूरमक्षं च निष्पिष्य ग्रहणं समुपागमत् ॥ १-१-६०॥
pañca senāgragānhatvā sapta mantrisutānapi |
śūramakṣaṃ ca niṣpiṣya grahaṇaṃ samupāgamat || 1-1-60||

RMY 1-1-61

अस्त्रेणोन्मुहमात्मानं ज्ञात्वा पैतामहाद्वरात् ।
मर्षयन्राक्षसान्वीरो यन्त्रिणस्तान्यदृच्छया ॥ १-१-६१॥
astreṇonmuhamātmānaṃ jñātvā paitāmahādvarāt |
marṣayanrākṣasānvīro yantriṇastānyadṛcchayā || 1-1-61||

RMY 1-1-62

ततो दग्ध्वा पुरीं लङ्कामृते सीतां च मैथिलीम् ।
रामाय प्रियमाख्यातुं पुनरायान्महाकपिः ॥ १-१-६२॥
tato dagdhvā purīṃ laṅkāmṛte sītāṃ ca maithilīm |
rāmāya priyamākhyātuṃ punarāyānmahākapiḥ || 1-1-62||

RMY 1-1-63

सोऽभिगम्य महात्मानं कृत्वा रामं प्रदक्षिणम् ।
न्यवेदयदमेयात्मा दृष्टा सीतेति तत्त्वतः ॥ १-१-६३॥
so'bhigamya mahātmānaṃ kṛtvā rāmaṃ pradakṣiṇam |
nyavedayadameyātmā dṛṣṭā sīteti tattvataḥ || 1-1-63||

RMY 1-1-64

ततः सुग्रीवसहितो गत्वा तीरं महोदधेः ।
समुद्रं क्षोभयामास शरैरादित्यसंनिभैः ॥ १-१-६४॥
tataḥ sugrīvasahito gatvā tīraṃ mahodadheḥ |
samudraṃ kṣobhayāmāsa śarairādityasaṃnibhaiḥ || 1-1-64||

RMY 1-1-65

दर्शयामास चात्मानं समुद्रः सरितां पतिः ।
समुद्रवचनाच्चैव नलं सेतुमकारयत् ॥ १-१-६५॥
darśayāmāsa cātmānaṃ samudraḥ saritāṃ patiḥ |
samudravacanāccaiva nalaṃ setumakārayat || 1-1-65||

RMY 1-1-66

तेन गत्वा पुरीं लङ्कां हत्वा रावणमाहवे ।
अभ्यषिञ्चत्स लङ्कायां राक्षसेन्द्रं विभीषणम् ॥ १-१-६६॥
tena gatvā purīṃ laṅkāṃ hatvā rāvaṇamāhave |
abhyaṣiñcatsa laṅkāyāṃ rākṣasendraṃ vibhīṣaṇam || 1-1-66||

RMY 1-1-67

कर्मणा तेन महता त्रैलोक्यं सचराचरम् ।
सदेवर्षिगणं तुष्टं राघवस्य महात्मनः ॥ १-१-६७॥
karmaṇā tena mahatā trailokyaṃ sacarācaram |
sadevarṣigaṇaṃ tuṣṭaṃ rāghavasya mahātmanaḥ || 1-1-67||

RMY 1-1-68

तथा परमसंतुष्टैः पूजितः सर्वदैवतैः ।
कृतकृत्यस्तदा रामो विज्वरः प्रमुमोद ह ॥ १-१-६८॥
tathā paramasaṃtuṣṭaiḥ pūjitaḥ sarvadaivataiḥ |
kṛtakṛtyastadā rāmo vijvaraḥ pramumoda ha || 1-1-68||

RMY 1-1-69

देवताभ्यो वरान्प्राप्य समुत्थाप्य च वानरान् ।
पुष्पकं तत्समारुह्य नन्दिग्रामं ययौ तदा ॥ १-१-६९॥
devatābhyo varānprāpya samutthāpya ca vānarān |
puṣpakaṃ tatsamāruhya nandigrāmaṃ yayau tadā || 1-1-69||

RMY 1-1-70

नन्दिग्रामे जटां हित्वा भ्रातृभिः सहितोऽनघः ।
रामः सीतामनुप्राप्य राज्यं पुनरवाप्तवान् ॥ १-१-७०॥
nandigrāme jaṭāṃ hitvā bhrātṛbhiḥ sahito'naghaḥ |
rāmaḥ sītāmanuprāpya rājyaṃ punaravāptavān || 1-1-70||

RMY 1-1-71

प्रहृष्टमुदितो लोकस्तुष्टः पुष्टः सुधार्मिकः ।
निरायमो अरोगश्च दुर्भिक्षभयवर्जितः ॥ १-१-७१॥
prahṛṣṭamudito lokastuṣṭaḥ puṣṭaḥ sudhārmikaḥ |
nirāyamo arogaśca durbhikṣabhayavarjitaḥ || 1-1-71||

RMY 1-1-72

न पुत्रमरणं केचिद्द्रक्ष्यन्ति पुरुषाः क्वचित् ।
नार्यश्चाविधवा नित्यं भविष्यन्ति पतिव्रताः ॥ १-१-७२॥
na putramaraṇaṃ keciddrakṣyanti puruṣāḥ kvacit |
nāryaścāvidhavā nityaṃ bhaviṣyanti pativratāḥ || 1-1-72||

RMY 1-1-73

न वातजं भयं किंचिन्नाप्सु मज्जन्ति जन्तवः ।
न चाग्रिजं भयं किंचिद्यथा कृतयुगे तथा ॥ १-१-७३॥
na vātajaṃ bhayaṃ kiṃcinnāpsu majjanti jantavaḥ |
na cāgrijaṃ bhayaṃ kiṃcidyathā kṛtayuge tathā || 1-1-73||

RMY 1-1-74

अश्वमेधशतैरिष्ट्वा तथा बहुसुवर्णकैः ।
गवां कोट्ययुतं दत्त्वा विद्वद्भ्यो विधिपूर्वकम् ॥ १-१-७४॥
aśvamedhaśatairiṣṭvā tathā bahusuvarṇakaiḥ |
gavāṃ koṭyayutaṃ dattvā vidvadbhyo vidhipūrvakam || 1-1-74||

RMY 1-1-75

राजवंशाञ्शतगुणान्स्थापयिष्यति राघवः ।
चातुर्वर्ण्यं च लोकेऽस्मिन्स्वे स्वे धर्मे नियोक्ष्यति ॥ १-१-७५॥
rājavaṃśāñśataguṇānsthāpayiṣyati rāghavaḥ |
cāturvarṇyaṃ ca loke'sminsve sve dharme niyokṣyati || 1-1-75||

RMY 1-1-76

दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च ।
रामो राज्यमुपासित्वा ब्रह्मलोकं गमिष्यति ॥ १-१-७६॥
daśavarṣasahasrāṇi daśavarṣaśatāni ca |
rāmo rājyamupāsitvā brahmalokaṃ gamiṣyati || 1-1-76||

RMY 1-1-77

इदं पवित्रं पापघ्नं पुण्यं वेदैश्च संमितम् ।
यः पठेद्रामचरितं सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ १-१-७७॥
idaṃ pavitraṃ pāpaghnaṃ puṇyaṃ vedaiśca saṃmitam |
yaḥ paṭhedrāmacaritaṃ sarvapāpaiḥ pramucyate || 1-1-77||

RMY 1-1-78

एतदाख्यानमायुष्यं पठन्रामायणं नरः ।
सपुत्रपौत्रः सगणः प्रेत्य स्वर्गे महीयते ॥ १-१-७८॥
etadākhyānamāyuṣyaṃ paṭhanrāmāyaṇaṃ naraḥ |
saputrapautraḥ sagaṇaḥ pretya svarge mahīyate || 1-1-78||

RMY 1-1-79

पठन्द्विजो वागृषभत्वमीयात्स्यात्क्षत्रियो भूमिपतित्वमीयात् ।
वणिग्जनः पण्यफलत्वमीयाज्जनश्च शूद्रोऽपि महत्त्वमीयात् ॥ १-१-७९॥
paṭhandvijo vāgṛṣabhatvamīyātsyātkṣatriyo bhūmipatitvamīyāt |
vaṇigjanaḥ paṇyaphalatvamīyājjanaśca śūdro'pi mahattvamīyāt || 1-1-79||

Sarga: 2/76 (41)

RMY 1-2-1

नारदस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वा वाक्यविशारदः ।
पूजयामास धर्मात्मा सहशिष्यो महामुनिः ॥ १-२-१॥
nāradasya tu tadvākyaṃ śrutvā vākyaviśāradaḥ |
pūjayāmāsa dharmātmā sahaśiṣyo mahāmuniḥ || 1-2-1||

RMY 1-2-2

यथावत्पूजितस्तेन देवर्षिर्नारदस्तदा ।
आपृष्ट्वैवाभ्यनुज्ञातः स जगाम विहायसम् ॥ १-२-२॥
yathāvatpūjitastena devarṣirnāradastadā |
āpṛṣṭvaivābhyanujñātaḥ sa jagāma vihāyasam || 1-2-2||

RMY 1-2-3

स मुहूर्तं गते तस्मिन्देवलोकं मुनिस्तदा ।
जगाम तमसातीरं जाह्नव्यास्त्वविदूरतः ॥ १-२-३॥
sa muhūrtaṃ gate tasmindevalokaṃ munistadā |
jagāma tamasātīraṃ jāhnavyāstvavidūrataḥ || 1-2-3||

RMY 1-2-4

स तु तीरं समासाद्य तमसाया महामुनिः ।
शिष्यमाह स्थितं पार्श्वे दृष्ट्वा तीर्थमकर्दमम् ॥ १-२-४॥
sa tu tīraṃ samāsādya tamasāyā mahāmuniḥ |
śiṣyamāha sthitaṃ pārśve dṛṣṭvā tīrthamakardamam || 1-2-4||

RMY 1-2-5

अकर्दममिदं तीर्थं भरद्वाज निशामय ।
रमणीयं प्रसन्नाम्बु सन्मनुष्यमनो यथा ॥ १-२-५॥
akardamamidaṃ tīrthaṃ bharadvāja niśāmaya |
ramaṇīyaṃ prasannāmbu sanmanuṣyamano yathā || 1-2-5||

RMY 1-2-6

न्यस्यतां कलशस्तात दीयतां वल्कलं मम ।
इदमेवावगाहिष्ये तमसातीर्थमुत्तमम् ॥ १-२-६॥
nyasyatāṃ kalaśastāta dīyatāṃ valkalaṃ mama |
idamevāvagāhiṣye tamasātīrthamuttamam || 1-2-6||

RMY 1-2-7

एवमुक्तो भरद्वाजो वाल्मीकेन महात्मना ।
प्रायच्छत मुनेस्तस्य वल्कलं नियतो गुरोः ॥ १-२-७॥
evamukto bharadvājo vālmīkena mahātmanā |
prāyacchata munestasya valkalaṃ niyato guroḥ || 1-2-7||

RMY 1-2-8

स शिष्यहस्तादादाय वल्कलं नियतेन्द्रियः ।
विचचार ह पश्यंस्तत्सर्वतो विपुलं वनम् ॥ १-२-८॥
sa śiṣyahastādādāya valkalaṃ niyatendriyaḥ |
vicacāra ha paśyaṃstatsarvato vipulaṃ vanam || 1-2-8||

RMY 1-2-9

तस्याभ्याशे तु मिथुनं चरन्तमनपायिनम् ।
ददर्श भगवांस्तत्र क्रौञ्चयोश्चारुनिस्वनम् ॥ १-२-९॥
tasyābhyāśe tu mithunaṃ carantamanapāyinam |
dadarśa bhagavāṃstatra krauñcayoścārunisvanam || 1-2-9||

RMY 1-2-10

तस्मात्तु मिथुनादेकं पुमांसं पापनिश्चयः ।
जघान वैरनिलयो निषादस्तस्य पश्यतः ॥ १-२-१०॥
tasmāttu mithunādekaṃ pumāṃsaṃ pāpaniścayaḥ |
jaghāna vairanilayo niṣādastasya paśyataḥ || 1-2-10||

RMY 1-2-11

तं शोणितपरीताङ्गं वेष्टमानं महीतले ।
भार्या तु निहतं दृष्ट्वा रुराव करुणां गिरम् ॥ १-२-११॥
taṃ śoṇitaparītāṅgaṃ veṣṭamānaṃ mahītale |
bhāryā tu nihataṃ dṛṣṭvā rurāva karuṇāṃ giram || 1-2-11||

RMY 1-2-12

तथा तु तं द्विजं दृष्ट्वा निषादेन निपातितम् ।
ऋषेर्धर्मात्मनस्तस्य कारुण्यं समपद्यत ॥ १-२-१२॥
tathā tu taṃ dvijaṃ dṛṣṭvā niṣādena nipātitam |
ṛṣerdharmātmanastasya kāruṇyaṃ samapadyata || 1-2-12||

RMY 1-2-13

ततः करुणवेदित्वादधर्मोऽयमिति द्विजः ।
निशाम्य रुदतीं क्रौञ्चीमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १-२-१३॥
tataḥ karuṇaveditvādadharmo'yamiti dvijaḥ |
niśāmya rudatīṃ krauñcīmidaṃ vacanamabravīt || 1-2-13||

RMY 1-2-14

मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः ।
यत्क्रौञ्चमिथुनादेकमवधीः काममोहितम् ॥ १-२-१४॥
mā niṣāda pratiṣṭhāṃ tvamagamaḥ śāśvatīḥ samāḥ |
yatkrauñcamithunādekamavadhīḥ kāmamohitam || 1-2-14||

RMY 1-2-15

तस्यैवं ब्रुवतश्चिन्ता बभूव हृदि वीक्षतः ।
शोकार्तेनास्य शकुनेः किमिदं व्याहृतं मया ॥ १-२-१५॥
tasyaivaṃ bruvataścintā babhūva hṛdi vīkṣataḥ |
śokārtenāsya śakuneḥ kimidaṃ vyāhṛtaṃ mayā || 1-2-15||

RMY 1-2-16

चिन्तयन्स महाप्राज्ञश्चकार मतिमान्मतिम् ।
शिष्यं चैवाब्रवीद्वाक्यमिदं स मुनिपुंगवः ॥ १-२-१६॥
cintayansa mahāprājñaścakāra matimānmatim |
śiṣyaṃ caivābravīdvākyamidaṃ sa munipuṃgavaḥ || 1-2-16||

RMY 1-2-17

पादबद्धोऽक्षरसमस्तन्त्रीलयसमन्वितः ।
शोकार्तस्य प्रवृत्तो मे श्लोको भवतु नान्यथा ॥ १-२-१७॥
pādabaddho'kṣarasamastantrīlayasamanvitaḥ |
śokārtasya pravṛtto me śloko bhavatu nānyathā || 1-2-17||

RMY 1-2-18

शिष्यस्तु तस्य ब्रुवतो मुनेर्वाक्यमनुत्तमम् ।
प्रतिजग्राह संहृष्टस्तस्य तुष्टोऽभवद्गुरुः ॥ १-२-१८॥
śiṣyastu tasya bruvato munervākyamanuttamam |
pratijagrāha saṃhṛṣṭastasya tuṣṭo'bhavadguruḥ || 1-2-18||

RMY 1-2-19

सोऽभिषेकं ततः कृत्वा तीर्थे तस्मिन्यथाविधि ।
तमेव चिन्तयन्नर्थमुपावर्तत वै मुनिः ॥ १-२-१९॥
so'bhiṣekaṃ tataḥ kṛtvā tīrthe tasminyathāvidhi |
tameva cintayannarthamupāvartata vai muniḥ || 1-2-19||

RMY 1-2-20

भरद्वाजस्ततः शिष्यो विनीतः श्रुतवान्गुरोः ।
कलशं पूर्णमादाय पृष्ठतोऽनुजगाम ह ॥ १-२-२०॥
bharadvājastataḥ śiṣyo vinītaḥ śrutavānguroḥ |
kalaśaṃ pūrṇamādāya pṛṣṭhato'nujagāma ha || 1-2-20||

RMY 1-2-21

स प्रविश्याश्रमपदं शिष्येण सह धर्मवित् ।
उपविष्टः कथाश्चान्याश्चकार ध्यानमास्थितः ॥ १-२-२१॥
sa praviśyāśramapadaṃ śiṣyeṇa saha dharmavit |
upaviṣṭaḥ kathāścānyāścakāra dhyānamāsthitaḥ || 1-2-21||

RMY 1-2-22

आजगाम ततो ब्रह्मा लोककर्ता स्वयं प्रभुः ।
चतुर्मुखो महातेजा द्रष्टुं तं मुनिपुंगवम् ॥ १-२-२२॥
ājagāma tato brahmā lokakartā svayaṃ prabhuḥ |
caturmukho mahātejā draṣṭuṃ taṃ munipuṃgavam || 1-2-22||

RMY 1-2-23

वाल्मीकिरथ तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय वाग्यतः ।
प्राञ्जलिः प्रयतो भूत्वा तस्थौ परमविस्मितः ॥ १-२-२३॥
vālmīkiratha taṃ dṛṣṭvā sahasotthāya vāgyataḥ |
prāñjaliḥ prayato bhūtvā tasthau paramavismitaḥ || 1-2-23||

RMY 1-2-24

पूजयामास तं देवं पाद्यार्घ्यासनवन्दनैः ।
प्रणम्य विधिवच्चैनं पृष्ट्वानामयमव्ययम् ॥ १-२-२४॥
pūjayāmāsa taṃ devaṃ pādyārghyāsanavandanaiḥ |
praṇamya vidhivaccainaṃ pṛṣṭvānāmayamavyayam || 1-2-24||

RMY 1-2-25

अथोपविश्य भगवानासने परमार्चिते ।
वाल्मीकये महर्षये संदिदेशासनं ततः ॥ १-२-२५॥
athopaviśya bhagavānāsane paramārcite |
vālmīkaye maharṣaye saṃdideśāsanaṃ tataḥ || 1-2-25||

RMY 1-2-26

उपविष्टे तदा तस्मिन्साक्षाल्लोकपितामहे ।
तद्गतेनैव मनसा वाल्मीकिर्ध्यानमास्थितः ॥ १-२-२६॥
upaviṣṭe tadā tasminsākṣāllokapitāmahe |
tadgatenaiva manasā vālmīkirdhyānamāsthitaḥ || 1-2-26||

RMY 1-2-27

पापात्मना कृतं कष्टं वैरग्रहणबुद्धिना ।
यस्तादृशं चारुरवं क्रौञ्चं हन्यादकारणात् ॥ १-२-२७॥
pāpātmanā kṛtaṃ kaṣṭaṃ vairagrahaṇabuddhinā |
yastādṛśaṃ cāruravaṃ krauñcaṃ hanyādakāraṇāt || 1-2-27||

RMY 1-2-28

शोचन्नेव मुहुः क्रौञ्चीमुपश्लोकमिमं पुनः ।
जगावन्तर्गतमना भूत्वा शोकपरायणः ॥ १-२-२८॥
śocanneva muhuḥ krauñcīmupaślokamimaṃ punaḥ |
jagāvantargatamanā bhūtvā śokaparāyaṇaḥ || 1-2-28||

RMY 1-2-29

तमुवाच ततो ब्रह्मा प्रहसन्मुनिपुंगवम् ।
श्लोक एव त्वया बद्धो नात्र कार्या विचारणा ॥ १-२-२९॥
tamuvāca tato brahmā prahasanmunipuṃgavam |
śloka eva tvayā baddho nātra kāryā vicāraṇā || 1-2-29||

RMY 1-2-30

मच्छन्दादेव ते ब्रह्मन्प्रवृत्तेयं सरस्वती ।
रामस्य चरितं सर्वं कुरु त्वमृषिसत्तम ॥ १-२-३०॥
macchandādeva te brahmanpravṛtteyaṃ sarasvatī |
rāmasya caritaṃ sarvaṃ kuru tvamṛṣisattama || 1-2-30||

RMY 1-2-31

धर्मात्मनो गुणवतो लोके रामस्य धीमतः ।
वृत्तं कथय धीरस्य यथा ते नारदाच्छ्रुतम् ॥ १-२-३१॥
dharmātmano guṇavato loke rāmasya dhīmataḥ |
vṛttaṃ kathaya dhīrasya yathā te nāradācchrutam || 1-2-31||

RMY 1-2-32

रहस्यं च प्रकाशं च यद्वृत्तं तस्य धीमतः ।
रामस्य सह सौमित्रे राक्षसानां च सर्वशः ॥ १-२-३२॥
rahasyaṃ ca prakāśaṃ ca yadvṛttaṃ tasya dhīmataḥ |
rāmasya saha saumitre rākṣasānāṃ ca sarvaśaḥ || 1-2-32||

RMY 1-2-33

वैदेह्याश्चैव यद्वृत्तं प्रकाशं यदि वा रहः ।
तच्चाप्यविदितं सर्वं विदितं ते भविष्यति ॥ १-२-३३॥
vaidehyāścaiva yadvṛttaṃ prakāśaṃ yadi vā rahaḥ |
taccāpyaviditaṃ sarvaṃ viditaṃ te bhaviṣyati || 1-2-33||

RMY 1-2-34

न ते वागनृता काव्ये काचिदत्र भविष्यति ।
कुरु रामकथां पुण्यां श्लोकबद्धां मनोरमाम् ॥ १-२-३४॥
na te vāganṛtā kāvye kācidatra bhaviṣyati |
kuru rāmakathāṃ puṇyāṃ ślokabaddhāṃ manoramām || 1-2-34||

RMY 1-2-35

यावत्स्थास्यन्ति गिरयः सरितश्च महीतले ।
तावद्रामायणकथा लोकेषु प्रचरिष्यति ॥ १-२-३५॥
yāvatsthāsyanti girayaḥ saritaśca mahītale |
tāvadrāmāyaṇakathā lokeṣu pracariṣyati || 1-2-35||

RMY 1-2-36

यावद्रामस्य च कथा त्वत्कृता प्रचरिष्यति ।
तावदूर्ध्वमधश्च त्वं मल्लोकेषु निवत्स्यसि ॥ १-२-३६॥
yāvadrāmasya ca kathā tvatkṛtā pracariṣyati |
tāvadūrdhvamadhaśca tvaṃ mallokeṣu nivatsyasi || 1-2-36||

RMY 1-2-37

इत्युक्त्वा भगवान्ब्रह्मा तत्रैवान्तरधीयत ।
ततः सशिष्यो वाल्मीकिर्मुनिर्विस्मयमाययौ ॥ १-२-३७॥
ityuktvā bhagavānbrahmā tatraivāntaradhīyata |
tataḥ saśiṣyo vālmīkirmunirvismayamāyayau || 1-2-37||

RMY 1-2-38

तस्य शिष्यास्ततः सर्वे जगुः श्लोकमिमं पुनः ।
मुहुर्मुहुः प्रीयमाणाः प्राहुश्च भृशविस्मिताः ॥ १-२-३८॥
tasya śiṣyāstataḥ sarve jaguḥ ślokamimaṃ punaḥ |
muhurmuhuḥ prīyamāṇāḥ prāhuśca bhṛśavismitāḥ || 1-2-38||

RMY 1-2-39

समाक्षरैश्चतुर्भिर्यः पादैर्गीतो महर्षिणा ।
सोऽनुव्याहरणाद्भूयः शोकः श्लोकत्वमागतः ॥ १-२-३९॥
samākṣaraiścaturbhiryaḥ pādairgīto maharṣiṇā |
so'nuvyāharaṇādbhūyaḥ śokaḥ ślokatvamāgataḥ || 1-2-39||

RMY 1-2-40

तस्य बुद्धिरियं जाता वाल्मीकेर्भावितात्मनः ।
कृत्स्नं रामायणं काव्यमीदृशैः करवाण्यहम् ॥ १-२-४०॥
tasya buddhiriyaṃ jātā vālmīkerbhāvitātmanaḥ |
kṛtsnaṃ rāmāyaṇaṃ kāvyamīdṛśaiḥ karavāṇyaham || 1-2-40||

RMY 1-2-41

उदारवृत्तार्थपदैर्मनोरमैस्तदास्य रामस्य चकार कीर्तिमान् ।
समाक्षरैः श्लोकशतैर्यशस्विनो यशस्करं काव्यमुदारधीर्मुनिः ॥ १-२-४१॥
udāravṛttārthapadairmanoramaistadāsya rāmasya cakāra kīrtimān |
samākṣaraiḥ ślokaśatairyaśasvino yaśaskaraṃ kāvyamudāradhīrmuniḥ || 1-2-41||

Sarga: 3/76 (29)

RMY 1-3-1

श्रुत्वा वस्तु समग्रं तद्धर्मात्मा धर्मसंहितम् ।
व्यक्तमन्वेषते भूयो यद्वृत्तं तस्य धीमतः ॥ १-३-१॥
śrutvā vastu samagraṃ taddharmātmā dharmasaṃhitam |
vyaktamanveṣate bhūyo yadvṛttaṃ tasya dhīmataḥ || 1-3-1||

RMY 1-3-2

उपस्पृश्योदकं संयन्मुनिः स्थित्वा कृताञ्जलिः ।
प्राचीनाग्रेषु दर्भेषु धर्मेणान्वेषते गतिम् ॥ १-३-२॥
upaspṛśyodakaṃ saṃyanmuniḥ sthitvā kṛtāñjaliḥ |
prācīnāgreṣu darbheṣu dharmeṇānveṣate gatim || 1-3-2||

RMY 1-3-3

जन्म रामस्य सुमहद्वीर्यं सर्वानुकूलताम् ।
लोकस्य प्रियतां क्षान्तिं सौम्यतां सत्यशीलताम् ॥ १-३-३॥
janma rāmasya sumahadvīryaṃ sarvānukūlatām |
lokasya priyatāṃ kṣāntiṃ saumyatāṃ satyaśīlatām || 1-3-3||

RMY 1-3-4

नानाचित्राः कथाश्चान्या विश्वामित्रसहायने ।
जानक्याश्च विवाहं च धनुषश्च विभेदनम् ॥ १-३-४॥
nānācitrāḥ kathāścānyā viśvāmitrasahāyane |
jānakyāśca vivāhaṃ ca dhanuṣaśca vibhedanam || 1-3-4||

RMY 1-3-5

रामरामविवादं च गुणान्दाशरथेस्तथा ।
तथाभिषेकं रामस्य कैकेय्या दुष्टभावताम् ॥ १-३-५॥
rāmarāmavivādaṃ ca guṇāndāśarathestathā |
tathābhiṣekaṃ rāmasya kaikeyyā duṣṭabhāvatām || 1-3-5||

RMY 1-3-6

व्याघातं चाभिषेकस्य रामस्य च विवासनम् ।
राज्ञः शोकविलापं च परलोकस्य चाश्रयम् ॥ १-३-६॥
vyāghātaṃ cābhiṣekasya rāmasya ca vivāsanam |
rājñaḥ śokavilāpaṃ ca paralokasya cāśrayam || 1-3-6||

RMY 1-3-7

प्रकृतीनां विषादं च प्रकृतीनां विसर्जनम् ।
निषादाधिपसंवादं सूतोपावर्तनं तथा ॥ १-३-७॥
prakṛtīnāṃ viṣādaṃ ca prakṛtīnāṃ visarjanam |
niṣādādhipasaṃvādaṃ sūtopāvartanaṃ tathā || 1-3-7||

RMY 1-3-8

गङ्गायाश्चापि संतारं भरद्वाजस्य दर्शनम् ।
भरद्वाजाभ्यनुज्ञानाच्चित्रकूटस्य दर्शनम् ॥ १-३-८॥
gaṅgāyāścāpi saṃtāraṃ bharadvājasya darśanam |
bharadvājābhyanujñānāccitrakūṭasya darśanam || 1-3-8||

RMY 1-3-9

वास्तुकर्मनिवेशं च भरतागमनं तथा ।
प्रसादनं च रामस्य पितुश्च सलिलक्रियाम् ॥ १-३-९॥
vāstukarmaniveśaṃ ca bharatāgamanaṃ tathā |
prasādanaṃ ca rāmasya pituśca salilakriyām || 1-3-9||

RMY 1-3-10

पादुकाग्र्याभिषेकं च नन्दिग्राम निवासनम् ।
दण्डकारण्यगमनं सुतीक्ष्णेन समागमम् ॥ १-३-१०॥
pādukāgryābhiṣekaṃ ca nandigrāma nivāsanam |
daṇḍakāraṇyagamanaṃ sutīkṣṇena samāgamam || 1-3-10||

RMY 1-3-11

अनसूयासमस्यां च अङ्गरागस्य चार्पणम् ।
शूर्पणख्याश्च संवादं विरूपकरणं तथा ॥ १-३-११॥
anasūyāsamasyāṃ ca aṅgarāgasya cārpaṇam |
śūrpaṇakhyāśca saṃvādaṃ virūpakaraṇaṃ tathā || 1-3-11||

RMY 1-3-12

वधं खरत्रिशिरसोरुत्थानं रावणस्य च ।
मारीचस्य वधं चैव वैदेह्या हरणं तथा ॥ १-३-१२॥
vadhaṃ kharatriśirasorutthānaṃ rāvaṇasya ca |
mārīcasya vadhaṃ caiva vaidehyā haraṇaṃ tathā || 1-3-12||

RMY 1-3-13

राघवस्य विलापं च गृध्रराजनिबर्हणम् ।
कबन्धदर्शनं चैव पम्पायाश्चापि दर्शनम् ॥ १-३-१३॥
rāghavasya vilāpaṃ ca gṛdhrarājanibarhaṇam |
kabandhadarśanaṃ caiva pampāyāścāpi darśanam || 1-3-13||

RMY 1-3-14

शर्बर्या दर्शनं चैव हनूमद्दर्शनं तथा ।
विलापं चैव पम्पायां राघवस्य महात्मनः ॥ १-३-१४॥
śarbaryā darśanaṃ caiva hanūmaddarśanaṃ tathā |
vilāpaṃ caiva pampāyāṃ rāghavasya mahātmanaḥ || 1-3-14||

RMY 1-3-15

ऋष्यमूकस्य गमनं सुग्रीवेण समागमम् ।
प्रत्ययोत्पादनं सख्यं वालिसुग्रीवविग्रहम् ॥ १-३-१५॥
ṛṣyamūkasya gamanaṃ sugrīveṇa samāgamam |
pratyayotpādanaṃ sakhyaṃ vālisugrīvavigraham || 1-3-15||

RMY 1-3-16

वालिप्रमथनं चैव सुग्रीवप्रतिपादनम् ।
ताराविलापसमयं वर्षरात्रिनिवासनम् ॥ १-३-१६॥
vālipramathanaṃ caiva sugrīvapratipādanam |
tārāvilāpasamayaṃ varṣarātrinivāsanam || 1-3-16||

RMY 1-3-17

कोपं राघवसिंहस्य बलानामुपसंग्रहम् ।
दिशः प्रस्थापनं चैव पृथिव्याश्च निवेदनम् ॥ १-३-१७॥
kopaṃ rāghavasiṃhasya balānāmupasaṃgraham |
diśaḥ prasthāpanaṃ caiva pṛthivyāśca nivedanam || 1-3-17||

RMY 1-3-18

अङ्गुलीयकदानं च ऋक्षस्य बिलदर्शनम् ।
प्रायोपवेशनं चैव संपातेश्चापि दर्शनम् ॥ १-३-१८॥
aṅgulīyakadānaṃ ca ṛkṣasya biladarśanam |
prāyopaveśanaṃ caiva saṃpāteścāpi darśanam || 1-3-18||

RMY 1-3-19

पर्वतारोहणं चैव सागरस्य च लङ्घनम् ।
रात्रौ लङ्काप्रवेशं च एकस्यापि विचिन्तनम् ॥ १-३-१९॥
parvatārohaṇaṃ caiva sāgarasya ca laṅghanam |
rātrau laṅkāpraveśaṃ ca ekasyāpi vicintanam || 1-3-19||

RMY 1-3-20

आपानभूमिगमनमवरोधस्य दर्शनम् ।
अशोकवनिकायानं सीतायाश्चापि दर्शनम् ॥ १-३-२०॥
āpānabhūmigamanamavarodhasya darśanam |
aśokavanikāyānaṃ sītāyāścāpi darśanam || 1-3-20||

RMY 1-3-21

अभिज्ञानप्रदानं च सीतायाश्चापि भाषणम् ।
राक्षसीतर्जनं चैव त्रिजटास्वप्नदर्शनम् ॥ १-३-२१॥
abhijñānapradānaṃ ca sītāyāścāpi bhāṣaṇam |
rākṣasītarjanaṃ caiva trijaṭāsvapnadarśanam || 1-3-21||

RMY 1-3-22

मणिप्रदानं सीताया वृक्षभङ्गं तथैव च ।
राक्षसीविद्रवं चैव किंकराणां निबर्हणम् ॥ १-३-२२॥
maṇipradānaṃ sītāyā vṛkṣabhaṅgaṃ tathaiva ca |
rākṣasīvidravaṃ caiva kiṃkarāṇāṃ nibarhaṇam || 1-3-22||

RMY 1-3-23

ग्रहणं वायुसूनोश्च लङ्कादाहाभिगर्जनम् ।
प्रतिप्लवनमेवाथ मधूनां हरणं तथा ॥ १-३-२३॥
grahaṇaṃ vāyusūnośca laṅkādāhābhigarjanam |
pratiplavanamevātha madhūnāṃ haraṇaṃ tathā || 1-3-23||

RMY 1-3-24

राघवाश्वासनं चैव मणिनिर्यातनं तथा ।
संगमं च समुद्रस्य नलसेतोश्च बन्धनम् ॥ १-३-२४॥
rāghavāśvāsanaṃ caiva maṇiniryātanaṃ tathā |
saṃgamaṃ ca samudrasya nalasetośca bandhanam || 1-3-24||

RMY 1-3-25

प्रतारं च समुद्रस्य रात्रौ लङ्कावरोधनम् ।
विभीषणेन संसर्गं वधोपायनिवेदनम् ॥ १-३-२५॥
pratāraṃ ca samudrasya rātrau laṅkāvarodhanam |
vibhīṣaṇena saṃsargaṃ vadhopāyanivedanam || 1-3-25||

RMY 1-3-26

कुम्भकर्णस्य निधनं मेघनादनिबर्हणम् ।
रावणस्य विनाशं च सीतावाप्तिमरेः पुरे ॥ १-३-२६॥
kumbhakarṇasya nidhanaṃ meghanādanibarhaṇam |
rāvaṇasya vināśaṃ ca sītāvāptimareḥ pure || 1-3-26||

RMY 1-3-27

बिभीषणाभिषेकं च पुष्पकस्य च दर्शनम् ।
अयोध्यायाश्च गमनं भरतेन समागमम् ॥ १-३-२७॥
bibhīṣaṇābhiṣekaṃ ca puṣpakasya ca darśanam |
ayodhyāyāśca gamanaṃ bharatena samāgamam || 1-3-27||

RMY 1-3-28

रामाभिषेकाभ्युदयं सर्वसैन्यविसर्जनम् ।
स्वराष्ट्ररञ्जनं चैव वैदेह्याश्च विसर्जनम् ॥ १-३-२८॥
rāmābhiṣekābhyudayaṃ sarvasainyavisarjanam |
svarāṣṭrarañjanaṃ caiva vaidehyāśca visarjanam || 1-3-28||

RMY 1-3-29

अनागतं च यत्किंचिद्रामस्य वसुधातले ।
तच्चकारोत्तरे काव्ये वाल्मीकिर्भगवानृषिः ॥ १-३-२९॥
anāgataṃ ca yatkiṃcidrāmasya vasudhātale |
taccakārottare kāvye vālmīkirbhagavānṛṣiḥ || 1-3-29||

Sarga: 4/76 (27)

RMY 1-4-1

प्राप्तराज्यस्य रामस्य वाल्मीकिर्भगवानृषिः ।
चकार चरितं कृत्स्नं विचित्रपदमात्मवान् ॥ १-४-१॥
prāptarājyasya rāmasya vālmīkirbhagavānṛṣiḥ |
cakāra caritaṃ kṛtsnaṃ vicitrapadamātmavān || 1-4-1||

RMY 1-4-2

कृत्वा तु तन्महाप्राज्ञः सभविष्यं सहोत्तरम् ।
चिन्तयामास को न्वेतत्प्रयुञ्जीयादिति प्रभुः ॥ १-४-२॥
kṛtvā tu tanmahāprājñaḥ sabhaviṣyaṃ sahottaram |
cintayāmāsa ko nvetatprayuñjīyāditi prabhuḥ || 1-4-2||

RMY 1-4-3

तस्य चिन्तयमानस्य महर्षेर्भावितात्मनः ।
अगृह्णीतां ततः पादौ मुनिवेषौ कुशीलवौ ॥ १-४-३॥
tasya cintayamānasya maharṣerbhāvitātmanaḥ |
agṛhṇītāṃ tataḥ pādau muniveṣau kuśīlavau || 1-4-3||

RMY 1-4-4

कुशीलवौ तु धर्मज्ञौ राजपुत्रौ यशस्विनौ ।
भ्रातरौ स्वरसंपन्नौ ददर्शाश्रमवासिनौ ॥ १-४-४॥
kuśīlavau tu dharmajñau rājaputrau yaśasvinau |
bhrātarau svarasaṃpannau dadarśāśramavāsinau || 1-4-4||

RMY 1-4-5

स तु मेधाविनौ दृष्ट्वा वेदेषु परिनिष्ठितौ ।
वेदोपबृह्मणार्थाय तावग्राहयत प्रभुः ॥ १-४-५॥
sa tu medhāvinau dṛṣṭvā vedeṣu pariniṣṭhitau |
vedopabṛhmaṇārthāya tāvagrāhayata prabhuḥ || 1-4-5||

RMY 1-4-6

काव्यं रामायणं कृत्स्नं सीतायाश्चरितं महत् ।
पौलस्त्य वधमित्येव चकार चरितव्रतः ॥ १-४-६॥
kāvyaṃ rāmāyaṇaṃ kṛtsnaṃ sītāyāścaritaṃ mahat |
paulastya vadhamityeva cakāra caritavrataḥ || 1-4-6||

RMY 1-4-7

पाठ्ये गेये च मधुरं प्रमाणैस्त्रिभिरन्वितम् ।
जातिभिः सप्तभिर्बद्धं तन्त्रीलयसमन्वितम् ॥ १-४-७॥
pāṭhye geye ca madhuraṃ pramāṇaistribhiranvitam |
jātibhiḥ saptabhirbaddhaṃ tantrīlayasamanvitam || 1-4-7||

RMY 1-4-8

हास्यशृङ्गारकारुण्यरौद्रवीरभयानकैः ।
बीभत्सादिरसैर्युक्तं काव्यमेतदगायताम् ॥ १-४-८॥
hāsyaśṛṅgārakāruṇyaraudravīrabhayānakaiḥ |
bībhatsādirasairyuktaṃ kāvyametadagāyatām || 1-4-8||

RMY 1-4-9

तौ तु गान्धर्वतत्त्वज्ञौ मूर्च्छनास्थानकोविदौ ।
भ्रातरौ स्वरसंपन्नौ गन्धर्वाविव रूपिणौ ॥ १-४-९॥
tau tu gāndharvatattvajñau mūrcchanāsthānakovidau |
bhrātarau svarasaṃpannau gandharvāviva rūpiṇau || 1-4-9||

RMY 1-4-10

रूपलक्षणसंपन्नौ मधुरस्वरभाषिणौ ।
बिम्बादिवोद्धृतौ बिम्बौ रामदेहात्तथापरौ ॥ १-४-१०॥
rūpalakṣaṇasaṃpannau madhurasvarabhāṣiṇau |
bimbādivoddhṛtau bimbau rāmadehāttathāparau || 1-4-10||

RMY 1-4-11

तौ राजपुत्रौ कार्त्स्न्येन धर्म्यमाख्यानमुत्तमम् ।
वाचो विधेयं तत्सर्वं कृत्वा काव्यमनिन्दितौ ॥ १-४-११॥
tau rājaputrau kārtsnyena dharmyamākhyānamuttamam |
vāco vidheyaṃ tatsarvaṃ kṛtvā kāvyamaninditau || 1-4-11||

RMY 1-4-12

ऋषीणां च द्विजातीनां साधूनां च समागमे ।
यथोपदेशं तत्त्वज्ञौ जगतुस्तौ समाहितौ ।
महात्मानौ महाभागौ सर्वलक्षणलक्षितौ ॥ १-४-१२॥
ṛṣīṇāṃ ca dvijātīnāṃ sādhūnāṃ ca samāgame |
yathopadeśaṃ tattvajñau jagatustau samāhitau |
mahātmānau mahābhāgau sarvalakṣaṇalakṣitau || 1-4-12||

RMY 1-4-13

तौ कदाचित्समेतानामृषीणां भावितात्मनाम् ।
आसीनानां समीपस्थाविदं काव्यमगायताम् ॥ १-४-१३॥
tau kadācitsametānāmṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām |
āsīnānāṃ samīpasthāvidaṃ kāvyamagāyatām || 1-4-13||

RMY 1-4-14

तच्छ्रुत्वा मुनयः सर्वे बाष्पपर्याकुलेक्षणाः ।
साधु साध्वित्य्तावूचतुः परं विस्मयमागताः ॥ १-४-१४॥
tacchrutvā munayaḥ sarve bāṣpaparyākulekṣaṇāḥ |
sādhu sādhvitytāvūcatuḥ paraṃ vismayamāgatāḥ || 1-4-14||

RMY 1-4-15

ते प्रीतमनसः सर्वे मुनयो धर्मवत्सलाः ।
प्रशशंसुः प्रशस्तव्यौ गायमानौ कुशीलवौ ॥ १-४-१५॥
te prītamanasaḥ sarve munayo dharmavatsalāḥ |
praśaśaṃsuḥ praśastavyau gāyamānau kuśīlavau || 1-4-15||

RMY 1-4-16

अहो गीतस्य माधुर्यं श्लोकानां च विशेषतः ।
चिरनिर्वृत्तमप्येतत्प्रत्यक्षमिव दर्शितम् ॥ १-४-१६॥
aho gītasya mādhuryaṃ ślokānāṃ ca viśeṣataḥ |
ciranirvṛttamapyetatpratyakṣamiva darśitam || 1-4-16||

RMY 1-4-17

प्रविश्य तावुभौ सुष्ठु तदा भावमगायताम् ।
सहितौ मधुरं रक्तं संपन्नं स्वरसंपदा ॥ १-४-१७॥
praviśya tāvubhau suṣṭhu tadā bhāvamagāyatām |
sahitau madhuraṃ raktaṃ saṃpannaṃ svarasaṃpadā || 1-4-17||

RMY 1-4-18

एवं प्रशस्यमानौ तौ तपःश्लाघ्यैर्महर्षिभिः ।
संरक्ततरमत्यर्थं मधुरं तावगायताम् ॥ १-४-१८॥
evaṃ praśasyamānau tau tapaḥślāghyairmaharṣibhiḥ |
saṃraktataramatyarthaṃ madhuraṃ tāvagāyatām || 1-4-18||

RMY 1-4-19

प्रीतः कश्चिन्मुनिस्ताभ्यां संस्थितः कलशं ददौ ।
प्रसन्नो वल्कलं कश्चिद्ददौ ताभ्यां महायशाः ॥ १-४-१९॥
prītaḥ kaścinmunistābhyāṃ saṃsthitaḥ kalaśaṃ dadau |
prasanno valkalaṃ kaściddadau tābhyāṃ mahāyaśāḥ || 1-4-19||

RMY 1-4-20

आश्चर्यमिदमाख्यानं मुनिना संप्रकीर्तितम् ।
परं कवीनामाधारं समाप्तं च यथाक्रमम् ॥ १-४-२०॥
āścaryamidamākhyānaṃ muninā saṃprakīrtitam |
paraṃ kavīnāmādhāraṃ samāptaṃ ca yathākramam || 1-4-20||

RMY 1-4-21

प्रशस्यमानौ सर्वत्र कदाचित्तत्र गायकौ ।
रथ्यासु राजमार्गेषु ददर्श भरताग्रजः ॥ १-४-२१॥
praśasyamānau sarvatra kadācittatra gāyakau |
rathyāsu rājamārgeṣu dadarśa bharatāgrajaḥ || 1-4-21||

RMY 1-4-22

स्ववेश्म चानीय ततो भ्रातरौ सकुशीलवौ ।
पूजयामास पूजार्हौ रामः शत्रुनिबर्हणः ॥ १-४-२२॥
svaveśma cānīya tato bhrātarau sakuśīlavau |
pūjayāmāsa pūjārhau rāmaḥ śatrunibarhaṇaḥ || 1-4-22||

RMY 1-4-23

आसीनः काञ्चने दिव्ये स च सिंहासने प्रभुः ।
उपोपविष्टैः सचिवैर्भ्रातृभिश्च परंतपः ॥ १-४-२३॥
āsīnaḥ kāñcane divye sa ca siṃhāsane prabhuḥ |
upopaviṣṭaiḥ sacivairbhrātṛbhiśca paraṃtapaḥ || 1-4-23||

RMY 1-4-24

दृष्ट्वा तु रूपसंपन्नौ तावुभौ वीणिनौ ततः ।
उवाच लक्ष्मणं रामः शत्रुघ्नं भरतं तथा ॥ १-४-२४॥
dṛṣṭvā tu rūpasaṃpannau tāvubhau vīṇinau tataḥ |
uvāca lakṣmaṇaṃ rāmaḥ śatrughnaṃ bharataṃ tathā || 1-4-24||

RMY 1-4-25

श्रूयतामिदमाख्यानमनयोर्देववर्चसोः ।
विचित्रार्थपदं सम्यग्गायतोर्मधुरस्वरम् ॥ १-४-२५॥
śrūyatāmidamākhyānamanayordevavarcasoḥ |
vicitrārthapadaṃ samyaggāyatormadhurasvaram || 1-4-25||

RMY 1-4-26

इमौ मुनी पार्थिवलक्ष्मणान्वितौ कुशीलवौ चैव महातपस्विनौ ।
ममापि तद्भूतिकरं प्रचक्षते महानुभावं चरितं निबोधत ॥ १-४-२६॥
imau munī pārthivalakṣmaṇānvitau kuśīlavau caiva mahātapasvinau |
mamāpi tadbhūtikaraṃ pracakṣate mahānubhāvaṃ caritaṃ nibodhata || 1-4-26||

RMY 1-4-27

ततस्तु तौ रामवचः प्रचोदितावगायतां मार्गविधानसंपदा ।
स चापि रामः परिषद्गतः शनैर्बुभूषयासक्तमना बभूव ह ॥ १-४-२७॥
tatastu tau rāmavacaḥ pracoditāvagāyatāṃ mārgavidhānasaṃpadā |
sa cāpi rāmaḥ pariṣadgataḥ śanairbubhūṣayāsaktamanā babhūva ha || 1-4-27||

Sarga: 5/76 (23)

RMY 1-5-1

सर्वापूर्वमियं येषामासीत्कृत्स्ना वसुंधरा ।
प्रजापतिमुपादाय नृपाणां जयशालिनाम् ॥ १-५-१॥
sarvāpūrvamiyaṃ yeṣāmāsītkṛtsnā vasuṃdharā |
prajāpatimupādāya nṛpāṇāṃ jayaśālinām || 1-5-1||

RMY 1-5-2

येषां स सगरो नाम सागरो येन खानितः ।
षष्टिः पुत्रसहस्राणि यं यान्तं पर्यवारयन् ॥ १-५-२॥
yeṣāṃ sa sagaro nāma sāgaro yena khānitaḥ |
ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi yaṃ yāntaṃ paryavārayan || 1-5-2||

RMY 1-5-3

इक्ष्वाकूणामिदं तेषां राज्ञां वंशे महात्मनाम् ।
महदुत्पन्नमाख्यानं रामायणमिति श्रुतम् ॥ १-५-३॥
ikṣvākūṇāmidaṃ teṣāṃ rājñāṃ vaṃśe mahātmanām |
mahadutpannamākhyānaṃ rāmāyaṇamiti śrutam || 1-5-3||

RMY 1-5-4

तदिदं वर्तयिष्यामि सर्वं निखिलमादितः ।
धर्मकामार्थसहितं श्रोतव्यमनसूयया ॥ १-५-४॥
tadidaṃ vartayiṣyāmi sarvaṃ nikhilamāditaḥ |
dharmakāmārthasahitaṃ śrotavyamanasūyayā || 1-5-4||

RMY 1-5-5

कोसलो नाम मुदितः स्फीतो जनपदो महान् ।
निविष्टः सरयूतीरे प्रभूतधनधान्यवान् ॥ १-५-५॥
kosalo nāma muditaḥ sphīto janapado mahān |
niviṣṭaḥ sarayūtīre prabhūtadhanadhānyavān || 1-5-5||

RMY 1-5-6

अयोध्या नाम नगरी तत्रासील्लोकविश्रुता ।
मनुना मानवेन्द्रेण या पुरी निर्मिता स्वयम् ॥ १-५-६॥
ayodhyā nāma nagarī tatrāsīllokaviśrutā |
manunā mānavendreṇa yā purī nirmitā svayam || 1-5-6||

RMY 1-5-7

आयता दश च द्वे च योजनानि महापुरी ।
श्रीमती त्रीणि विस्तीर्णा सुविभक्तमहापथा ॥ १-५-७॥
āyatā daśa ca dve ca yojanāni mahāpurī |
śrīmatī trīṇi vistīrṇā suvibhaktamahāpathā || 1-5-7||

RMY 1-5-8

राजमार्गेण महता सुविभक्तेन शोभिता ।
मुक्तपुष्पावकीर्णेन जलसिक्तेन नित्यशः ॥ १-५-८॥
rājamārgeṇa mahatā suvibhaktena śobhitā |
muktapuṣpāvakīrṇena jalasiktena nityaśaḥ || 1-5-8||

RMY 1-5-9

तां तु राजा दशरथो महाराष्ट्रविवर्धनः ।
पुरीमावासयामास दिवि देवपतिर्यथा ॥ १-५-९॥
tāṃ tu rājā daśaratho mahārāṣṭravivardhanaḥ |
purīmāvāsayāmāsa divi devapatiryathā || 1-5-9||

RMY 1-5-10

कपाटतोरणवतीं सुविभक्तान्तरापणाम् ।
सर्वयन्त्रायुधवतीमुपेतां सर्वशिल्पिभिः ॥ १-५-१०॥
kapāṭatoraṇavatīṃ suvibhaktāntarāpaṇām |
sarvayantrāyudhavatīmupetāṃ sarvaśilpibhiḥ || 1-5-10||

RMY 1-5-11

सूतमागधसंबाधां श्रीमतीमतुलप्रभाम् ।
उच्चाट्टालध्वजवतीं शतघ्नीशतसंकुलाम् ॥ १-५-११॥
sūtamāgadhasaṃbādhāṃ śrīmatīmatulaprabhām |
uccāṭṭāladhvajavatīṃ śataghnīśatasaṃkulām || 1-5-11||

RMY 1-5-12

वधूनाटकसङ्घैश्च संयुक्तां सर्वतः पुरीम् ।
उद्यानाम्रवणोपेतां महतीं सालमेखलाम् ॥ १-५-१२॥
vadhūnāṭakasaṅghaiśca saṃyuktāṃ sarvataḥ purīm |
udyānāmravaṇopetāṃ mahatīṃ sālamekhalām || 1-5-12||

RMY 1-5-13

दुर्गगम्भीरपरिखां दुर्गामन्यैर्दुरासदाम् ।
वाजिवारणसंपूर्णां गोभिरुष्ट्रैः खरैस्तथा ॥ १-५-१३॥
durgagambhīraparikhāṃ durgāmanyairdurāsadām |
vājivāraṇasaṃpūrṇāṃ gobhiruṣṭraiḥ kharaistathā || 1-5-13||

RMY 1-5-14

सामन्तराजसङ्घैश्च बलिकर्मभिरावृताम् ।
नानादेशनिवासैश्च वणिग्भिरुपशोभिताम् ॥ १-५-१४॥
sāmantarājasaṅghaiśca balikarmabhirāvṛtām |
nānādeśanivāsaiśca vaṇigbhirupaśobhitām || 1-5-14||

RMY 1-5-15

प्रसादै रत्नविकृतैः पर्वतैरुपशोभिताम् ।
कूटागारैश्च संपूर्णामिन्द्रस्येवामरावतीम् ॥ १-५-१५॥
prasādai ratnavikṛtaiḥ parvatairupaśobhitām |
kūṭāgāraiśca saṃpūrṇāmindrasyevāmarāvatīm || 1-5-15||

RMY 1-5-16

चित्रामष्टापदाकारां वरनारीगणैर्युताम् ।
सर्वरत्नसमाकीर्णां विमानगृहशोभिताम् ॥ १-५-१६॥
citrāmaṣṭāpadākārāṃ varanārīgaṇairyutām |
sarvaratnasamākīrṇāṃ vimānagṛhaśobhitām || 1-5-16||

RMY 1-5-17

गृहगाढामविच्छिद्रां समभूमौ निवेशिताम् ।
शालितण्डुलसंपूर्णामिक्षुकाण्डरसोदकाम् ॥ १-५-१७॥
gṛhagāḍhāmavicchidrāṃ samabhūmau niveśitām |
śālitaṇḍulasaṃpūrṇāmikṣukāṇḍarasodakām || 1-5-17||

RMY 1-5-18

दुन्दुभीभिर्मृदङ्गैश्च वीणाभिः पणवैस्तथा ।
नादितां भृशमत्यर्थं पृथिव्यां तामनुत्तमाम् ॥ १-५-१८॥
dundubhībhirmṛdaṅgaiśca vīṇābhiḥ paṇavaistathā |
nāditāṃ bhṛśamatyarthaṃ pṛthivyāṃ tāmanuttamām || 1-5-18||

RMY 1-5-19

विमानमिव सिद्धानां तपसाधिगतं दिवि ।
सुनिवेशितवेश्मान्तां नरोत्तमसमावृताम् ॥ १-५-१९॥
vimānamiva siddhānāṃ tapasādhigataṃ divi |
suniveśitaveśmāntāṃ narottamasamāvṛtām || 1-5-19||

RMY 1-5-20

ये च बाणैर्न विध्यन्ति विविक्तमपरापरम् ।
शब्दवेध्यं च विततं लघुहस्ता विशारदाः ॥ १-५-२०॥
ye ca bāṇairna vidhyanti viviktamaparāparam |
śabdavedhyaṃ ca vitataṃ laghuhastā viśāradāḥ || 1-5-20||

RMY 1-5-21

सिंहव्याघ्रवराहाणां मत्तानां नदतां वने ।
हन्तारो निशितैः शस्त्रैर्बलाद्बाहुबलैरपि ॥ १-५-२१॥
siṃhavyāghravarāhāṇāṃ mattānāṃ nadatāṃ vane |
hantāro niśitaiḥ śastrairbalādbāhubalairapi || 1-5-21||

RMY 1-5-22

तादृशानां सहस्रैस्तामभिपूर्णां महारथैः ।
पुरीमावासयामास राजा दशरथस्तदा ॥ १-५-२२॥
tādṛśānāṃ sahasraistāmabhipūrṇāṃ mahārathaiḥ |
purīmāvāsayāmāsa rājā daśarathastadā || 1-5-22||

RMY 1-5-23

तामग्निमद्भिर्गुणवद्भिरावृतां द्विजोत्तमैर्वेदषडङ्गपारगैः ।
सहस्रदैः सत्यरतैर्महात्मभिर्महर्षिकल्पैरृषिभिश्च केवलैः ॥ १-५-२३॥
tāmagnimadbhirguṇavadbhirāvṛtāṃ dvijottamairvedaṣaḍaṅgapāragaiḥ |
sahasradaiḥ satyaratairmahātmabhirmaharṣikalpairṛṣibhiśca kevalaiḥ || 1-5-23||

Sarga: 6/76 (24)

RMY 1-6-1

पुर्यां तस्यामयोध्यायां वेदवित्सर्वसंग्रहः ।
दीर्घदर्शी महातेजाः पौरजानपदप्रियः ॥ १-६-१॥
puryāṃ tasyāmayodhyāyāṃ vedavitsarvasaṃgrahaḥ |
dīrghadarśī mahātejāḥ paurajānapadapriyaḥ || 1-6-1||

RMY 1-6-2

इक्ष्वाकूणामतिरथो यज्वा धर्मरतो वशी ।
महर्षिकल्पो राजर्षिस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ॥ १-६-२॥
ikṣvākūṇāmatiratho yajvā dharmarato vaśī |
maharṣikalpo rājarṣistriṣu lokeṣu viśrutaḥ || 1-6-2||

RMY 1-6-3

बलवान्निहतामित्रो मित्रवान्विजितेन्द्रियः ।
धनैश्च संचयैश्चान्यैः शक्रवैश्रवणोपमः ॥ १-६-३॥
balavānnihatāmitro mitravānvijitendriyaḥ |
dhanaiśca saṃcayaiścānyaiḥ śakravaiśravaṇopamaḥ || 1-6-3||

RMY 1-6-4

यथा मनुर्महातेजा लोकस्य परिरक्षिता ।
तथा दशरथो राजा वसञ्जगदपालयत् ॥ १-६-४॥
yathā manurmahātejā lokasya parirakṣitā |
tathā daśaratho rājā vasañjagadapālayat || 1-6-4||

RMY 1-6-5

तेन सत्याभिसंधेन त्रिवर्गमनुतिष्ठता ।
पालिता सा पुरी श्रेष्ठेन्द्रेण इवामरावती ॥ १-६-५॥
tena satyābhisaṃdhena trivargamanutiṣṭhatā |
pālitā sā purī śreṣṭhendreṇa ivāmarāvatī || 1-6-5||

RMY 1-6-6

तस्मिन्पुरवरे हृष्टा धर्मात्मना बहुश्रुताः ।
नरास्तुष्टाधनैः स्वैः स्वैरलुब्धाः सत्यवादिनः ॥ १-६-६॥
tasminpuravare hṛṣṭā dharmātmanā bahuśrutāḥ |
narāstuṣṭādhanaiḥ svaiḥ svairalubdhāḥ satyavādinaḥ || 1-6-6||

RMY 1-6-7

नाल्पसंनिचयः कश्चिदासीत्तस्मिन्पुरोत्तमे ।
कुटुम्बी यो ह्यसिद्धार्थोऽगवाश्वधनधान्यवान् ॥ १-६-७॥
nālpasaṃnicayaḥ kaścidāsīttasminpurottame |
kuṭumbī yo hyasiddhārtho'gavāśvadhanadhānyavān || 1-6-7||

RMY 1-6-8

कामी वा न कदर्यो वा नृशंसः पुरुषः क्वचित् ।
द्रष्टुं शक्यमयोध्यायां नाविद्वान्न च नास्तिकः ॥ १-६-८॥
kāmī vā na kadaryo vā nṛśaṃsaḥ puruṣaḥ kvacit |
draṣṭuṃ śakyamayodhyāyāṃ nāvidvānna ca nāstikaḥ || 1-6-8||

RMY 1-6-9

सर्वे नराश्च नार्यश्च धर्मशीलाः सुसंयताः ।
मुदिताः शीलवृत्ताभ्यां महर्षय इवामलाः ॥ १-६-९॥
sarve narāśca nāryaśca dharmaśīlāḥ susaṃyatāḥ |
muditāḥ śīlavṛttābhyāṃ maharṣaya ivāmalāḥ || 1-6-9||

RMY 1-6-10

नाकुण्डली नामुकुटी नास्रग्वी नाल्पभोगवान् ।
नामृष्टो नानुलिप्ताङ्गो नासुगन्धश्च विद्यते ॥ १-६-१०॥
nākuṇḍalī nāmukuṭī nāsragvī nālpabhogavān |
nāmṛṣṭo nānuliptāṅgo nāsugandhaśca vidyate || 1-6-10||

RMY 1-6-11

नामृष्टभोजी नादाता नाप्यनङ्गदनिष्कधृक् ।
नाहस्ताभरणो वापि दृश्यते नाप्यनात्मवान् ॥ १-६-११॥
nāmṛṣṭabhojī nādātā nāpyanaṅgadaniṣkadhṛk |
nāhastābharaṇo vāpi dṛśyate nāpyanātmavān || 1-6-11||

RMY 1-6-12

नानाहिताग्निर्नायज्वा विप्रो नाप्यसहस्रदः ।
कश्चिदासीदयोध्यायां न च निर्वृत्तसंकरः ॥ १-६-१२॥
nānāhitāgnirnāyajvā vipro nāpyasahasradaḥ |
kaścidāsīdayodhyāyāṃ na ca nirvṛttasaṃkaraḥ || 1-6-12||

RMY 1-6-13

स्वकर्मनिरता नित्यं ब्राह्मणा विजितेन्द्रियाः ।
दानाध्ययनशीलाश्च संयताश्च प्रतिग्रहे ॥ १-६-१३॥
svakarmaniratā nityaṃ brāhmaṇā vijitendriyāḥ |
dānādhyayanaśīlāśca saṃyatāśca pratigrahe || 1-6-13||

RMY 1-6-14

न नास्तिको नानृतको न कश्चिदबहुश्रुतः ।
नासूयको न चाशक्तो नाविद्वान्विद्यते तदा ॥ १-६-१४॥
na nāstiko nānṛtako na kaścidabahuśrutaḥ |
nāsūyako na cāśakto nāvidvānvidyate tadā || 1-6-14||

RMY 1-6-15

न दीनः क्षिप्तचित्तो वा व्यथितो वापि कश्चन ।
कश्चिन्नरो वा नारी वा नाश्रीमान्नाप्यरूपवान् ।
द्रष्टुं शक्यमयोध्यायां नापि राजन्यभक्तिमान् ॥ १-६-१५॥
na dīnaḥ kṣiptacitto vā vyathito vāpi kaścana |
kaścinnaro vā nārī vā nāśrīmānnāpyarūpavān |
draṣṭuṃ śakyamayodhyāyāṃ nāpi rājanyabhaktimān || 1-6-15||

RMY 1-6-16

वर्णेष्वग्र्यचतुर्थेषु देवतातिथिपूजकाः ।
दीर्घायुषो नराः सर्वे धर्मं सत्यं च संश्रिताः ॥ १-६-१६॥
varṇeṣvagryacaturtheṣu devatātithipūjakāḥ |
dīrghāyuṣo narāḥ sarve dharmaṃ satyaṃ ca saṃśritāḥ || 1-6-16||

RMY 1-6-17

क्षत्रं ब्रह्ममुखं चासीद्वैश्याः क्षत्रमनुव्रताः ।
शूद्राः स्वधर्मनिरतास्त्रीन्वर्णानुपचारिणः ॥ १-६-१७॥
kṣatraṃ brahmamukhaṃ cāsīdvaiśyāḥ kṣatramanuvratāḥ |
śūdrāḥ svadharmaniratāstrīnvarṇānupacāriṇaḥ || 1-6-17||

RMY 1-6-18

सा तेनेक्ष्वाकुनाथेन पुरी सुपरिरक्षिता ।
यथा पुरस्तान्मनुना मानवेन्द्रेण धीमता ॥ १-६-१८॥
sā tenekṣvākunāthena purī suparirakṣitā |
yathā purastānmanunā mānavendreṇa dhīmatā || 1-6-18||

RMY 1-6-19

योधानामग्निकल्पानां पेशलानाममर्षिणाम् ।
संपूर्णाकृतविद्यानां गुहाकेसरिणामिव ॥ १-६-१९॥
yodhānāmagnikalpānāṃ peśalānāmamarṣiṇām |
saṃpūrṇākṛtavidyānāṃ guhākesariṇāmiva || 1-6-19||

RMY 1-6-20

काम्बोजविषये जातैर्बाह्लीकैश्च हयोत्तमैः ।
वनायुजैर्नदीजैश्च पूर्णाहरिहयोपमैः ॥ १-६-२०॥
kāmbojaviṣaye jātairbāhlīkaiśca hayottamaiḥ |
vanāyujairnadījaiśca pūrṇāharihayopamaiḥ || 1-6-20||

RMY 1-6-21

विन्ध्यपर्वतजैर्मत्तैः पूर्णा हैमवतैरपि ।
मदान्वितैरतिबलैर्मातङ्गैः पर्वतोपमैः ॥ १-६-२१॥
vindhyaparvatajairmattaiḥ pūrṇā haimavatairapi |
madānvitairatibalairmātaṅgaiḥ parvatopamaiḥ || 1-6-21||

RMY 1-6-22

अञ्जनादपि निष्क्रान्तैर्वामनादपि च द्विपैः ।
भद्रमन्द्रैर्भद्रमृगैर्मृगमन्द्रैश्च सा पुरी ॥ १-६-२२॥
añjanādapi niṣkrāntairvāmanādapi ca dvipaiḥ |
bhadramandrairbhadramṛgairmṛgamandraiśca sā purī || 1-6-22||

RMY 1-6-23

नित्यमत्तैः सदा पूर्णा नागैरचलसंनिभैः ।
सा योजने च द्वे भूयः सत्यनामा प्रकाशते ॥ १-६-२३॥
nityamattaiḥ sadā pūrṇā nāgairacalasaṃnibhaiḥ |
sā yojane ca dve bhūyaḥ satyanāmā prakāśate || 1-6-23||

RMY 1-6-24

तां सत्यनामां दृढतोरणार्गलाम्गृहैर्विचित्रैरुपशोभितां शिवाम् ।
पुरीमयोध्यां नृसहस्रसंकुलां शशास वै शक्रसमो महीपतिः ॥ १-६-२४॥
tāṃ satyanāmāṃ dṛḍhatoraṇārgalāmgṛhairvicitrairupaśobhitāṃ śivām |
purīmayodhyāṃ nṛsahasrasaṃkulāṃ śaśāsa vai śakrasamo mahīpatiḥ || 1-6-24||

Sarga: 7/76 (17)

RMY 1-7-1

अष्टौ बभूवुर्वीरस्य तस्यामात्या यशस्विनः ।
शुचयश्चानुरक्ताश्च राजकृत्येषु नित्यशः ॥ १-७-१॥
aṣṭau babhūvurvīrasya tasyāmātyā yaśasvinaḥ |
śucayaścānuraktāśca rājakṛtyeṣu nityaśaḥ || 1-7-1||

RMY 1-7-2

धृष्टिर्जयन्तो विजयः सिद्धार्थो अर्थसाधकः ।
अशोको मन्त्रपालश्च सुमन्त्रश्चाष्टमोऽभवत् ॥ १-७-२॥
dhṛṣṭirjayanto vijayaḥ siddhārtho arthasādhakaḥ |
aśoko mantrapālaśca sumantraścāṣṭamo'bhavat || 1-7-2||

RMY 1-7-3

ऋत्विजौ द्वावभिमतौ तस्यास्तामृषिसत्तमौ ।
वसिष्ठो वामदेवश्च मन्त्रिणश्च तथापरे ॥ १-७-३॥
ṛtvijau dvāvabhimatau tasyāstāmṛṣisattamau |
vasiṣṭho vāmadevaśca mantriṇaśca tathāpare || 1-7-3||

RMY 1-7-4

श्रीमन्तश्च महात्मानः शास्त्रज्ञा दृढविक्रमाः ।
कीर्तिमन्तः प्रणिहिता यथावचनकारिणः ॥ १-७-४॥
śrīmantaśca mahātmānaḥ śāstrajñā dṛḍhavikramāḥ |
kīrtimantaḥ praṇihitā yathāvacanakāriṇaḥ || 1-7-4||

RMY 1-7-5

तेजःक्षमायशःप्राप्ताः स्मितपूर्वाभिभाषिणः ।
क्रोधात्कामार्थहेतोर्वा न ब्रूयुरनृतं वचः ॥ १-७-५॥
tejaḥkṣamāyaśaḥprāptāḥ smitapūrvābhibhāṣiṇaḥ |
krodhātkāmārthahetorvā na brūyuranṛtaṃ vacaḥ || 1-7-5||

RMY 1-7-6

तेषामविदितं किंचित्स्वेषु नास्ति परेषु वा ।
क्रियमाणं कृतं वापि चारेणापि चिकीर्षितम् ॥ १-७-६॥
teṣāmaviditaṃ kiṃcitsveṣu nāsti pareṣu vā |
kriyamāṇaṃ kṛtaṃ vāpi cāreṇāpi cikīrṣitam || 1-7-6||

RMY 1-7-7

कुशला व्यवहारेषु सौहृदेषु परीक्षिताः ।
प्राप्तकालं यथा दण्डं धारयेयुः सुतेष्वपि ॥ १-७-७॥
kuśalā vyavahāreṣu sauhṛdeṣu parīkṣitāḥ |
prāptakālaṃ yathā daṇḍaṃ dhārayeyuḥ suteṣvapi || 1-7-7||

RMY 1-7-8

कोशसंग्रहणे युक्ता बलस्य च परिग्रहे ।
अहितं चापि पुरुषं न विहिंस्युरदूषकम् ॥ १-७-८॥
kośasaṃgrahaṇe yuktā balasya ca parigrahe |
ahitaṃ cāpi puruṣaṃ na vihiṃsyuradūṣakam || 1-7-8||

RMY 1-7-9

वीराश्च नियतोत्साहा राजशास्त्रमनुष्ठिताः ।
शुचीनां रक्षितारश्च नित्यं विषयवासिनाम् ॥ १-७-९॥
vīrāśca niyatotsāhā rājaśāstramanuṣṭhitāḥ |
śucīnāṃ rakṣitāraśca nityaṃ viṣayavāsinām || 1-7-9||

RMY 1-7-10

ब्रह्मक्षत्रमहिंसन्तस्ते कोशं समपूरयन् ।
सुतीक्ष्णदण्डाः संप्रेक्ष्य पुरुषस्य बलाबलम् ॥ १-७-१०॥
brahmakṣatramahiṃsantaste kośaṃ samapūrayan |
sutīkṣṇadaṇḍāḥ saṃprekṣya puruṣasya balābalam || 1-7-10||

RMY 1-7-11

शुचीनामेकबुद्धीनां सर्वेषां संप्रजानताम् ।
नासीत्पुरे वा राष्ट्रे वा मृषावादी नरः क्वचित् ॥ १-७-११॥
śucīnāmekabuddhīnāṃ sarveṣāṃ saṃprajānatām |
nāsītpure vā rāṣṭre vā mṛṣāvādī naraḥ kvacit || 1-7-11||

RMY 1-7-12

कश्चिन्न दुष्टस्तत्रासीत्परदाररतिर्नरः ।
प्रशान्तं सर्वमेवासीद्राष्ट्रं पुरवरं च तत् ॥ १-७-१२॥
kaścinna duṣṭastatrāsītparadāraratirnaraḥ |
praśāntaṃ sarvamevāsīdrāṣṭraṃ puravaraṃ ca tat || 1-7-12||

RMY 1-7-13

सुवाससः सुवेशाश्च ते च सर्वे सुशीलिनः ।
हितार्थं च नरेन्द्रस्य जाग्रतो नयचक्षुषा ॥ १-७-१३॥
suvāsasaḥ suveśāśca te ca sarve suśīlinaḥ |
hitārthaṃ ca narendrasya jāgrato nayacakṣuṣā || 1-7-13||

RMY 1-7-14

गुरौ गुणगृहीताश्च प्रख्याताश्च पराक्रमैः ।
विदेशेष्वपि विज्ञाताः सर्वतो बुद्धिनिश्चयात् ॥ १-७-१४॥
gurau guṇagṛhītāśca prakhyātāśca parākramaiḥ |
videśeṣvapi vijñātāḥ sarvato buddhiniścayāt || 1-7-14||

RMY 1-7-15

ईदृशैस्तैरमात्यैस्तु राजा दशरथोऽनघः ।
उपपन्नो गुणोपेतैरन्वशासद्वसुंधराम् ॥ १-७-१५॥
īdṛśaistairamātyaistu rājā daśaratho'naghaḥ |
upapanno guṇopetairanvaśāsadvasuṃdharām || 1-7-15||

RMY 1-7-16

अवेक्षमाणश्चारेण प्रजा धर्मेण रञ्जयन् ।
नाध्यगच्छद्विशिष्टं वा तुल्यं वा शत्रुमात्मनः ॥ १-७-१६॥
avekṣamāṇaścāreṇa prajā dharmeṇa rañjayan |
nādhyagacchadviśiṣṭaṃ vā tulyaṃ vā śatrumātmanaḥ || 1-7-16||

RMY 1-7-17

तैर्मन्त्रिभिर्मन्त्रहितैर्निविष्टैर्वृतोऽनुरक्तैः कुशलैः समर्थैः ।
स पार्थिवो दीप्तिमवाप युक्तस्तेजोमयैर्गोभिरिवोदितोऽर्कः ॥ १-७-१७॥
tairmantribhirmantrahitairniviṣṭairvṛto'nuraktaiḥ kuśalaiḥ samarthaiḥ |
sa pārthivo dīptimavāpa yuktastejomayairgobhirivodito'rkaḥ || 1-7-17||

Sarga: 8/76 (23)

RMY 1-8-1

तस्य त्वेवं प्रभावस्य धर्मज्ञस्य महात्मनः ।
सुतार्थं तप्यमानस्य नासीद्वंशकरः सुतः ॥ १-८-१॥
tasya tvevaṃ prabhāvasya dharmajñasya mahātmanaḥ |
sutārthaṃ tapyamānasya nāsīdvaṃśakaraḥ sutaḥ || 1-8-1||

RMY 1-8-2

चिन्तयानस्य तस्यैवं बुद्धिरासीन्महात्मनः ।
सुतार्थं वाजिमेधेन किमर्थं न यजाम्यहम् ॥ १-८-२॥
cintayānasya tasyaivaṃ buddhirāsīnmahātmanaḥ |
sutārthaṃ vājimedhena kimarthaṃ na yajāmyaham || 1-8-2||

RMY 1-8-3

स निश्चितां मतिं कृत्वा यष्टव्यमिति बुद्धिमान् ।
मन्त्रिभिः सह धर्मात्मा सर्वैरेव कृतात्मभिः ॥ १-८-३॥
sa niścitāṃ matiṃ kṛtvā yaṣṭavyamiti buddhimān |
mantribhiḥ saha dharmātmā sarvaireva kṛtātmabhiḥ || 1-8-3||

RMY 1-8-4

ततोऽब्रवीदिदं राजा सुमन्त्रं मन्त्रिसत्तमम् ।
शीघ्रमानय मे सर्वान्गुरूंस्तान्सपुरोहितान् ॥ १-८-४॥
tato'bravīdidaṃ rājā sumantraṃ mantrisattamam |
śīghramānaya me sarvāngurūṃstānsapurohitān || 1-8-4||

RMY 1-8-5

एतच्छ्रुत्वा रहः सूतो राजानमिदमब्रवीत् ।
ऋत्विग्भिरुपदिष्टोऽयं पुरावृत्तो मया श्रुतः ॥ १-८-५॥
etacchrutvā rahaḥ sūto rājānamidamabravīt |
ṛtvigbhirupadiṣṭo'yaṃ purāvṛtto mayā śrutaḥ || 1-8-5||

RMY 1-8-6

सनत्कुमारो भगवान्पूर्वं कथितवान्कथाम् ।
ऋषीणां संनिधौ राजंस्तव पुत्रागमं प्रति ॥ १-८-६॥
sanatkumāro bhagavānpūrvaṃ kathitavānkathām |
ṛṣīṇāṃ saṃnidhau rājaṃstava putrāgamaṃ prati || 1-8-6||

RMY 1-8-7

काश्यपस्य तु पुत्रोऽस्ति विभाण्डक इति श्रुतः ।
ऋश्यशृङ्ग इति ख्यातस्तस्य पुत्रो भविष्यति ॥ १-८-७॥
kāśyapasya tu putro'sti vibhāṇḍaka iti śrutaḥ |
ṛśyaśṛṅga iti khyātastasya putro bhaviṣyati || 1-8-7||

RMY 1-8-8

स वने नित्यसंवृद्धो मुनिर्वनचरः सदा ।
नान्यं जानाति विप्रेन्द्रो नित्यं पित्रनुवर्तनात् ॥ १-८-८॥
sa vane nityasaṃvṛddho munirvanacaraḥ sadā |
nānyaṃ jānāti viprendro nityaṃ pitranuvartanāt || 1-8-8||

RMY 1-8-9

द्वैविध्यं ब्रह्मचर्यस्य भविष्यति महात्मनः ।
लोकेषु प्रथितं राजन्विप्रैश्च कथितं सदा ॥ १-८-९॥
dvaividhyaṃ brahmacaryasya bhaviṣyati mahātmanaḥ |
lokeṣu prathitaṃ rājanvipraiśca kathitaṃ sadā || 1-8-9||

RMY 1-8-10

तस्यैवं वर्तमानस्य कालः समभिवर्तत ।
अग्निं शुश्रूषमाणस्य पितरं च यशस्विनम् ॥ १-८-१०॥
tasyaivaṃ vartamānasya kālaḥ samabhivartata |
agniṃ śuśrūṣamāṇasya pitaraṃ ca yaśasvinam || 1-8-10||

RMY 1-8-11

एतस्मिन्नेव काले तु लोमपादः प्रतापवान् ।
अङ्गेषु प्रथितो राजा भविष्यति महाबलः ॥ १-८-११॥
etasminneva kāle tu lomapādaḥ pratāpavān |
aṅgeṣu prathito rājā bhaviṣyati mahābalaḥ || 1-8-11||

RMY 1-8-12

तस्य व्यतिक्रमाद्राज्ञो भविष्यति सुदारुणा ।
अनावृष्टिः सुघोरा वै सर्वभूतभयावहा ॥ १-८-१२॥
tasya vyatikramādrājño bhaviṣyati sudāruṇā |
anāvṛṣṭiḥ sughorā vai sarvabhūtabhayāvahā || 1-8-12||

RMY 1-8-13

अनावृष्ट्यां तु वृत्तायां राजा दुःखसमन्वितः ।
ब्राह्मणाञ्श्रुतवृद्धांश्च समानीय प्रवक्ष्यति ॥ १-८-१३॥
anāvṛṣṭyāṃ tu vṛttāyāṃ rājā duḥkhasamanvitaḥ |
brāhmaṇāñśrutavṛddhāṃśca samānīya pravakṣyati || 1-8-13||

RMY 1-8-14

भवन्तः श्रुतधर्माणो लोकचारित्रवेदिनः ।
समादिशन्तु नियमं प्रायश्चित्तं यथा भवेत् ॥ १-८-१४॥
bhavantaḥ śrutadharmāṇo lokacāritravedinaḥ |
samādiśantu niyamaṃ prāyaścittaṃ yathā bhavet || 1-8-14||

RMY 1-8-15

वक्ष्यन्ति ते महीपालं ब्राह्मणा वेदपारगाः ।
विभाण्डकसुतं राजन्सर्वोपायैरिहानय ॥ १-८-१५॥
vakṣyanti te mahīpālaṃ brāhmaṇā vedapāragāḥ |
vibhāṇḍakasutaṃ rājansarvopāyairihānaya || 1-8-15||

RMY 1-8-16

आनाय्य च महीपाल ऋश्यशृङ्गं सुसत्कृतम् ।
प्रयच्छ कन्यां शान्तां वै विधिना सुसमाहितः ॥ १-८-१६॥
ānāyya ca mahīpāla ṛśyaśṛṅgaṃ susatkṛtam |
prayaccha kanyāṃ śāntāṃ vai vidhinā susamāhitaḥ || 1-8-16||

RMY 1-8-17

तेषां तु वचनं श्रुत्वा राजा चिन्तां प्रपत्स्यते ।
केनोपायेन वै शक्यमिहानेतुं स वीर्यवान् ॥ १-८-१७॥
teṣāṃ tu vacanaṃ śrutvā rājā cintāṃ prapatsyate |
kenopāyena vai śakyamihānetuṃ sa vīryavān || 1-8-17||

RMY 1-8-18

ततो राजा विनिश्चित्य सह मन्त्रिभिरात्मवान् ।
पुरोहितममात्यांश्च प्रेषयिष्यति सत्कृतान् ॥ १-८-१८॥
tato rājā viniścitya saha mantribhirātmavān |
purohitamamātyāṃśca preṣayiṣyati satkṛtān || 1-8-18||

RMY 1-8-19

ते तु राज्ञो वचः श्रुत्वा व्यथिता वनताननाः ।
न गच्छेम ऋषेर्भीता अनुनेष्यन्ति तं नृपम् ॥ १-८-१९॥
te tu rājño vacaḥ śrutvā vyathitā vanatānanāḥ |
na gacchema ṛṣerbhītā anuneṣyanti taṃ nṛpam || 1-8-19||

RMY 1-8-20

वक्ष्यन्ति चिन्तयित्वा ते तस्योपायांश्च तान्क्षमान् ।
आनेष्यामो वयं विप्रं न च दोषो भविष्यति ॥ १-८-२०॥
vakṣyanti cintayitvā te tasyopāyāṃśca tānkṣamān |
āneṣyāmo vayaṃ vipraṃ na ca doṣo bhaviṣyati || 1-8-20||

RMY 1-8-21

एवमङ्गाधिपेनैव गणिकाभिरृषेः सुतः ।
आनीतोऽवर्षयद्देवः शान्ता चास्मै प्रदीयते ॥ १-८-२१॥
evamaṅgādhipenaiva gaṇikābhirṛṣeḥ sutaḥ |
ānīto'varṣayaddevaḥ śāntā cāsmai pradīyate || 1-8-21||

RMY 1-8-22

ऋश्यशृङ्गस्तु जामाता पुत्रांस्तव विधास्यति ।
सनत्कुमारकथितमेतावद्व्याहृतं मया ॥ १-८-२२॥
ṛśyaśṛṅgastu jāmātā putrāṃstava vidhāsyati |
sanatkumārakathitametāvadvyāhṛtaṃ mayā || 1-8-22||

RMY 1-8-23

अथ हृष्टो दशरथः सुमन्त्रं प्रत्यभाषत ।
यथर्ष्यशृङ्गस्त्वानीतो विस्तरेण त्वयोच्यताम् ॥ १-८-२३॥
atha hṛṣṭo daśarathaḥ sumantraṃ pratyabhāṣata |
yatharṣyaśṛṅgastvānīto vistareṇa tvayocyatām || 1-8-23||

Sarga: 9/76 (32)

RMY 1-9-1

सुमन्त्रश्चोदितो राज्ञा प्रोवाचेदं वचस्तदा ।
यथर्ष्यशृङ्गस्त्वानीतः शृणु मे मन्त्रिभिः सह ॥ १-९-१॥
sumantraścodito rājñā provācedaṃ vacastadā |
yatharṣyaśṛṅgastvānītaḥ śṛṇu me mantribhiḥ saha || 1-9-1||

RMY 1-9-2

लोमपादमुवाचेदं सहामात्यः पुरोहितः ।
उपायो निरपायोऽयमस्माभिरभिचिन्तितः ॥ १-९-२॥
lomapādamuvācedaṃ sahāmātyaḥ purohitaḥ |
upāyo nirapāyo'yamasmābhirabhicintitaḥ || 1-9-2||

RMY 1-9-3

ऋश्यशृङ्गो वनचरस्तपःस्वाध्यायने रतः ।
अनभिज्ञः स नारीणां विषयाणां सुखस्य च ॥ १-९-३॥
ṛśyaśṛṅgo vanacarastapaḥsvādhyāyane rataḥ |
anabhijñaḥ sa nārīṇāṃ viṣayāṇāṃ sukhasya ca || 1-9-3||

RMY 1-9-4

इन्द्रियार्थैरभिमतैर्नरचित्तप्रमाथिभिः ।
पुरमानाययिष्यामः क्षिप्रं चाध्यवसीयताम् ॥ १-९-४॥
indriyārthairabhimatairnaracittapramāthibhiḥ |
puramānāyayiṣyāmaḥ kṣipraṃ cādhyavasīyatām || 1-9-4||

RMY 1-9-5

गणिकास्तत्र गच्छन्तु रूपवत्यः स्वलंकृताः ।
प्रलोभ्य विविधोपायैरानेष्यन्तीह सत्कृताः ॥ १-९-५॥
gaṇikāstatra gacchantu rūpavatyaḥ svalaṃkṛtāḥ |
pralobhya vividhopāyairāneṣyantīha satkṛtāḥ || 1-9-5||

RMY 1-9-6

श्रुत्वा तथेति राजा च प्रत्युवाच पुरोहितम् ।
पुरोहितो मन्त्रिणश्च तथा चक्रुश्च ते तदा ॥ १-९-६॥
śrutvā tatheti rājā ca pratyuvāca purohitam |
purohito mantriṇaśca tathā cakruśca te tadā || 1-9-6||

RMY 1-9-7

वारमुख्यास्तु तच्छ्रुत्वा वनं प्रविविशुर्महत् ।
आश्रमस्याविदूरेऽस्मिन्यत्नं कुर्वन्ति दर्शने ।
ऋषिपुत्रस्य घोरस्य नित्यमाश्रमवासिनः ॥ १-९-७॥
vāramukhyāstu tacchrutvā vanaṃ praviviśurmahat |
āśramasyāvidūre'sminyatnaṃ kurvanti darśane |
ṛṣiputrasya ghorasya nityamāśramavāsinaḥ || 1-9-7||

RMY 1-9-8

पितुः स नित्यसंतुष्टो नातिचक्राम चाश्रमात् ॥ १-९-८॥
pituḥ sa nityasaṃtuṣṭo nāticakrāma cāśramāt || 1-9-8||

RMY 1-9-9

न तेन जन्मप्रभृति दृष्टपूर्वं तपस्विना ।
स्त्री वा पुमान्वा यच्चान्यत्सत्त्वं नगरराष्ट्रजम् ॥ १-९-९॥
na tena janmaprabhṛti dṛṣṭapūrvaṃ tapasvinā |
strī vā pumānvā yaccānyatsattvaṃ nagararāṣṭrajam || 1-9-9||

RMY 1-9-10

ततः कदाचित्तं देशमाजगाम यदृच्छया ।
विभाण्डकसुतस्तत्र ताश्चापश्यद्वराङ्गनाः ॥ १-९-१०॥
tataḥ kadācittaṃ deśamājagāma yadṛcchayā |
vibhāṇḍakasutastatra tāścāpaśyadvarāṅganāḥ || 1-9-10||

RMY 1-9-11

ताश्चित्रवेषाः प्रमदा गायन्त्यो मधुरस्वरैः ।
ऋषिपुत्रमुपागम्य सर्वा वचनमब्रुवन् ॥ १-९-११॥
tāścitraveṣāḥ pramadā gāyantyo madhurasvaraiḥ |
ṛṣiputramupāgamya sarvā vacanamabruvan || 1-9-11||

RMY 1-9-12

कस्त्वं किं वर्तसे ब्रह्मञ्ज्ञातुमिच्छामहे वयम् ।
एकस्त्वं विजने घोरे वने चरसि शंस नः ॥ १-९-१२॥
kastvaṃ kiṃ vartase brahmañjñātumicchāmahe vayam |
ekastvaṃ vijane ghore vane carasi śaṃsa naḥ || 1-9-12||

RMY 1-9-13

अदृष्टरूपास्तास्तेन काम्यरूपा वने स्त्रियः ।
हार्दात्तस्य मतिर्जाता आख्यातुं पितरं स्वकम् ॥ १-९-१३॥
adṛṣṭarūpāstāstena kāmyarūpā vane striyaḥ |
hārdāttasya matirjātā ākhyātuṃ pitaraṃ svakam || 1-9-13||

RMY 1-9-14

पिता विभाण्डकोऽस्माकं तस्याहं सुत औरसः ।
ऋश्यशृङ्ग इति ख्यातं नाम कर्म च मे भुवि ॥ १-९-१४॥
pitā vibhāṇḍako'smākaṃ tasyāhaṃ suta aurasaḥ |
ṛśyaśṛṅga iti khyātaṃ nāma karma ca me bhuvi || 1-9-14||

RMY 1-9-15

इहाश्रमपदोऽस्माकं समीपे शुभदर्शनाः ।
करिष्ये वोऽत्र पूजां वै सर्वेषां विधिपूर्वकम् ॥ १-९-१५॥
ihāśramapado'smākaṃ samīpe śubhadarśanāḥ |
kariṣye vo'tra pūjāṃ vai sarveṣāṃ vidhipūrvakam || 1-9-15||

RMY 1-9-16

ऋषिपुत्रवचः श्रुत्वा सर्वासां मतिरास वै ।
तदाश्रमपदं द्रष्टुं जग्मुः सर्वाश्च तेन ह ॥ १-९-१६॥
ṛṣiputravacaḥ śrutvā sarvāsāṃ matirāsa vai |
tadāśramapadaṃ draṣṭuṃ jagmuḥ sarvāśca tena ha || 1-9-16||

RMY 1-9-17

गतानां तु ततः पूजामृषिपुत्रश्चकार ह ।
इदमर्घ्यमिदं पाद्यमिदं मूलं फलं च नः ॥ १-९-१७॥
gatānāṃ tu tataḥ pūjāmṛṣiputraścakāra ha |
idamarghyamidaṃ pādyamidaṃ mūlaṃ phalaṃ ca naḥ || 1-9-17||

RMY 1-9-18

प्रतिगृह्य तु तां पूजां सर्वा एव समुत्सुकाः ।
ऋषेर्भीताश्च शीघ्रं तु गमनाय मतिं दधुः ॥ १-९-१८॥
pratigṛhya tu tāṃ pūjāṃ sarvā eva samutsukāḥ |
ṛṣerbhītāśca śīghraṃ tu gamanāya matiṃ dadhuḥ || 1-9-18||

RMY 1-9-19

अस्माकमपि मुख्यानि फलानीमानि वै द्विज ।
गृहाण प्रति भद्रं ते भक्षयस्व च मा चिरम् ॥ १-९-१९॥
asmākamapi mukhyāni phalānīmāni vai dvija |
gṛhāṇa prati bhadraṃ te bhakṣayasva ca mā ciram || 1-9-19||

RMY 1-9-20

ततस्तास्तं समालिङ्ग्य सर्वा हर्षसमन्विताः ।
मोदकान्प्रददुस्तस्मै भक्ष्यांश्च विविधाञ्शुभान् ॥ १-९-२०॥
tatastāstaṃ samāliṅgya sarvā harṣasamanvitāḥ |
modakānpradadustasmai bhakṣyāṃśca vividhāñśubhān || 1-9-20||

RMY 1-9-21

तानि चास्वाद्य तेजस्वी फलानीति स्म मन्यते ।
अनास्वादितपूर्वाणि वने नित्यनिवासिना ॥ १-९-२१॥
tāni cāsvādya tejasvī phalānīti sma manyate |
anāsvāditapūrvāṇi vane nityanivāsinā || 1-9-21||

RMY 1-9-22

आपृच्छ्य च तदा विप्रं व्रतचर्यां निवेद्य च ।
गच्छन्ति स्मापदेशात्ता भीतास्तस्य पितुः स्त्रियः ॥ १-९-२२॥
āpṛcchya ca tadā vipraṃ vratacaryāṃ nivedya ca |
gacchanti smāpadeśāttā bhītāstasya pituḥ striyaḥ || 1-9-22||

RMY 1-9-23

गतासु तासु सर्वासु काश्यपस्यात्मजो द्विजः ।
अस्वस्थहृदयश्चासीद्दुःखं स्म परिवर्तते ॥ १-९-२३॥
gatāsu tāsu sarvāsu kāśyapasyātmajo dvijaḥ |
asvasthahṛdayaścāsīdduḥkhaṃ sma parivartate || 1-9-23||

RMY 1-9-24

ततोऽपरेद्युस्तं देशमाजगाम स वीर्यवान् ।
मनोज्ञा यत्र ता दृष्टा वारमुख्याः स्वलंकृताः ॥ १-९-२४॥
tato'paredyustaṃ deśamājagāma sa vīryavān |
manojñā yatra tā dṛṣṭā vāramukhyāḥ svalaṃkṛtāḥ || 1-9-24||

RMY 1-9-25

दृष्ट्वैव च तदा विप्रमायान्तं हृष्टमानसाः ।
उपसृत्य ततः सर्वास्तास्तमूचुरिदं वचः ॥ १-९-२५॥
dṛṣṭvaiva ca tadā vipramāyāntaṃ hṛṣṭamānasāḥ |
upasṛtya tataḥ sarvāstāstamūcuridaṃ vacaḥ || 1-9-25||

RMY 1-9-26

एह्याश्रमपदं सौम्य अस्माकमिति चाब्रुवन् ।
तत्राप्येष विधिः श्रीमान्विशेषेण भविष्यति ॥ १-९-२६॥
ehyāśramapadaṃ saumya asmākamiti cābruvan |
tatrāpyeṣa vidhiḥ śrīmānviśeṣeṇa bhaviṣyati || 1-9-26||

RMY 1-9-27

श्रुत्वा तु वचनं तासां सर्वासां हृदयंगमम् ।
गमनाय मतिं चक्रे तं च निन्युस्तदा स्त्रियः ॥ १-९-२७॥
śrutvā tu vacanaṃ tāsāṃ sarvāsāṃ hṛdayaṃgamam |
gamanāya matiṃ cakre taṃ ca ninyustadā striyaḥ || 1-9-27||

RMY 1-9-28

तत्र चानीयमाने तु विप्रे तस्मिन्महात्मनि ।
ववर्ष सहसा देवो जगत्प्रह्लादयंस्तदा ॥ १-९-२८॥
tatra cānīyamāne tu vipre tasminmahātmani |
vavarṣa sahasā devo jagatprahlādayaṃstadā || 1-9-28||

RMY 1-9-29

वर्षेणैवागतं विप्रं विषयं स्वं नराधिपः ।
प्रत्युद्गम्य मुनिं प्रह्वः शिरसा च महीं गतः ॥ १-९-२९॥
varṣeṇaivāgataṃ vipraṃ viṣayaṃ svaṃ narādhipaḥ |
pratyudgamya muniṃ prahvaḥ śirasā ca mahīṃ gataḥ || 1-9-29||

RMY 1-9-30

अर्घ्यं च प्रददौ तस्मै न्यायतः सुसमाहितः ।
वव्रे प्रसादं विप्रेन्द्रान्मा विप्रं मन्युराविशेत् ॥ १-९-३०॥
arghyaṃ ca pradadau tasmai nyāyataḥ susamāhitaḥ |
vavre prasādaṃ viprendrānmā vipraṃ manyurāviśet || 1-9-30||

RMY 1-9-31

अन्तःपुरं प्रविश्यास्मै कन्यां दत्त्वा यथाविधि ।
शान्तां शान्तेन मनसा राजा हर्षमवाप सः ॥ १-९-३१॥
antaḥpuraṃ praviśyāsmai kanyāṃ dattvā yathāvidhi |
śāntāṃ śāntena manasā rājā harṣamavāpa saḥ || 1-9-31||

RMY 1-9-32

एवं स न्यवसत्तत्र सर्वकामैः सुपूजितः ।
ऋश्यशृङ्गो महातेजाः शान्तया सह भार्यया ॥ १-९-३२॥
evaṃ sa nyavasattatra sarvakāmaiḥ supūjitaḥ |
ṛśyaśṛṅgo mahātejāḥ śāntayā saha bhāryayā || 1-9-32||

Sarga: 10/76 (29)

RMY 1-10-1

भूय एव च राजेन्द्र शृणु मे वचनं हितम् ।
यथा स देवप्रवरः कथायामेवमब्रवीत् ॥ १-१०-१॥
bhūya eva ca rājendra śṛṇu me vacanaṃ hitam |
yathā sa devapravaraḥ kathāyāmevamabravīt || 1-10-1||

RMY 1-10-2

इक्ष्वाकूणां कुले जातो भविष्यति सुधार्मिकः ।
राजा दशरथो नाम्ना श्रीमान्सत्यप्रतिश्रवः ॥ १-१०-२॥
ikṣvākūṇāṃ kule jāto bhaviṣyati sudhārmikaḥ |
rājā daśaratho nāmnā śrīmānsatyapratiśravaḥ || 1-10-2||

RMY 1-10-3

अङ्गराजेन सख्यं च तस्य राज्ञो भविष्यति ।
कन्या चास्य महाभागा शान्ता नाम भविष्यति ॥ १-१०-३॥
aṅgarājena sakhyaṃ ca tasya rājño bhaviṣyati |
kanyā cāsya mahābhāgā śāntā nāma bhaviṣyati || 1-10-3||

RMY 1-10-4

पुत्रस्त्वङ्गस्य राज्ञस्तु लोमपाद इति श्रुतः ।
तं स राजा दशरथो गमिष्यति महायशाः ॥ १-१०-४॥
putrastvaṅgasya rājñastu lomapāda iti śrutaḥ |
taṃ sa rājā daśaratho gamiṣyati mahāyaśāḥ || 1-10-4||

RMY 1-10-5

अनपत्योऽस्मि धर्मात्मञ्शान्ताभर्ता मम क्रतुम् ।
आहरेत त्वयाज्ञप्तः संतानार्थं कुलस्य च ॥ १-१०-५॥
anapatyo'smi dharmātmañśāntābhartā mama kratum |
āhareta tvayājñaptaḥ saṃtānārthaṃ kulasya ca || 1-10-5||

RMY 1-10-6

श्रुत्वा राज्ञोऽथ तद्वाक्यं मनसा स विचिन्त्य च ।
प्रदास्यते पुत्रवन्तं शान्ता भर्तारमात्मवान् ॥ १-१०-६॥
śrutvā rājño'tha tadvākyaṃ manasā sa vicintya ca |
pradāsyate putravantaṃ śāntā bhartāramātmavān || 1-10-6||

RMY 1-10-7

प्रतिगृह्य च तं विप्रं स राजा विगतज्वरः ।
आहरिष्यति तं यज्ञं प्रहृष्टेनान्तरात्मना ॥ १-१०-७॥
pratigṛhya ca taṃ vipraṃ sa rājā vigatajvaraḥ |
āhariṣyati taṃ yajñaṃ prahṛṣṭenāntarātmanā || 1-10-7||

RMY 1-10-8

तं च राजा दशरथो यष्टुकामः कृताञ्जलिः ।
ऋश्यशृङ्गं द्विजश्रेष्ठं वरयिष्यति धर्मवित् ॥ १-१०-८॥
taṃ ca rājā daśaratho yaṣṭukāmaḥ kṛtāñjaliḥ |
ṛśyaśṛṅgaṃ dvijaśreṣṭhaṃ varayiṣyati dharmavit || 1-10-8||

RMY 1-10-9

यज्ञार्थं प्रसवार्थं च स्वर्गार्थं च नरेश्वरः ।
लभते च स तं कामं द्विजमुख्याद्विशां पतिः ॥ १-१०-९॥
yajñārthaṃ prasavārthaṃ ca svargārthaṃ ca nareśvaraḥ |
labhate ca sa taṃ kāmaṃ dvijamukhyādviśāṃ patiḥ || 1-10-9||

RMY 1-10-10

पुत्राश्चास्य भविष्यन्ति चत्वारोऽमितविक्रमाः ।
वंशप्रतिष्ठानकराः सर्वलोकेषु विश्रुताः ॥ १-१०-१०॥
putrāścāsya bhaviṣyanti catvāro'mitavikramāḥ |
vaṃśapratiṣṭhānakarāḥ sarvalokeṣu viśrutāḥ || 1-10-10||

RMY 1-10-11

एवं स देवप्रवरः पूर्वं कथितवान्कथाम् ।
सनत्कुमारो भगवान्पुरा देवयुगे प्रभुः ॥ १-१०-११॥
evaṃ sa devapravaraḥ pūrvaṃ kathitavānkathām |
sanatkumāro bhagavānpurā devayuge prabhuḥ || 1-10-11||

RMY 1-10-12

स त्वं पुरुषशार्दूल तमानय सुसत्कृतम् ।
स्वयमेव महाराज गत्वा सबलवाहनः ॥ १-१०-१२॥
sa tvaṃ puruṣaśārdūla tamānaya susatkṛtam |
svayameva mahārāja gatvā sabalavāhanaḥ || 1-10-12||

RMY 1-10-13

अनुमान्य वसिष्ठं च सूतवाक्यं निशम्य च ।
सान्तःपुरः सहामात्यः प्रययौ यत्र स द्विजः ॥ १-१०-१३॥
anumānya vasiṣṭhaṃ ca sūtavākyaṃ niśamya ca |
sāntaḥpuraḥ sahāmātyaḥ prayayau yatra sa dvijaḥ || 1-10-13||

RMY 1-10-14

वनानि सरितश्चैव व्यतिक्रम्य शनैः शनैः ।
अभिचक्राम तं देशं यत्र वै मुनिपुंगवः ॥ १-१०-१४॥
vanāni saritaścaiva vyatikramya śanaiḥ śanaiḥ |
abhicakrāma taṃ deśaṃ yatra vai munipuṃgavaḥ || 1-10-14||

RMY 1-10-15

आसाद्य तं द्विजश्रेष्ठं लोमपादसमीपगम् ।
ऋषिपुत्रं ददर्शादौ दीप्यमानमिवानलम् ॥ १-१०-१५॥
āsādya taṃ dvijaśreṣṭhaṃ lomapādasamīpagam |
ṛṣiputraṃ dadarśādau dīpyamānamivānalam || 1-10-15||

RMY 1-10-16

ततो राजा यथान्यायं पूजां चक्रे विशेषतः ।
सखित्वात्तस्य वै राज्ञः प्रहृष्टेनान्तरात्मना ॥ १-१०-१६॥
tato rājā yathānyāyaṃ pūjāṃ cakre viśeṣataḥ |
sakhitvāttasya vai rājñaḥ prahṛṣṭenāntarātmanā || 1-10-16||

RMY 1-10-17

लोमपादेन चाख्यातमृषिपुत्राय धीमते ।
सख्यं संबन्धकं चैव तदा तं प्रत्यपूजयत् ॥ १-१०-१७॥
lomapādena cākhyātamṛṣiputrāya dhīmate |
sakhyaṃ saṃbandhakaṃ caiva tadā taṃ pratyapūjayat || 1-10-17||

RMY 1-10-18

एवं सुसत्कृतस्तेन सहोषित्वा नरर्षभः ।
सप्ताष्टदिवसान्राजा राजानमिदमब्रवीत् ॥ १-१०-१८॥
evaṃ susatkṛtastena sahoṣitvā nararṣabhaḥ |
saptāṣṭadivasānrājā rājānamidamabravīt || 1-10-18||

RMY 1-10-19

शान्ता तव सुता राजन्सह भर्त्रा विशाम्पते ।
मदीयं नगरं यातु कार्यं हि महदुद्यतम् ॥ १-१०-१९॥
śāntā tava sutā rājansaha bhartrā viśāmpate |
madīyaṃ nagaraṃ yātu kāryaṃ hi mahadudyatam || 1-10-19||

RMY 1-10-20

तथेति राजा संश्रुत्य गमनं तस्य धीमतः ।
उवाच वचनं विप्रं गच्छ त्वं सह भार्यया ॥ १-१०-२०॥
tatheti rājā saṃśrutya gamanaṃ tasya dhīmataḥ |
uvāca vacanaṃ vipraṃ gaccha tvaṃ saha bhāryayā || 1-10-20||

RMY 1-10-21

ऋषिपुत्रः प्रतिश्रुत्य तथेत्याह नृपं तदा ।
स नृपेणाभ्यनुज्ञातः प्रययौ सह भार्यया ॥ १-१०-२१॥
ṛṣiputraḥ pratiśrutya tathetyāha nṛpaṃ tadā |
sa nṛpeṇābhyanujñātaḥ prayayau saha bhāryayā || 1-10-21||

RMY 1-10-22

तावन्योन्याञ्जलिं कृत्वा स्नेहात्संश्लिष्य चोरसा ।
ननन्दतुर्दशरथो लोमपादश्च वीर्यवान् ॥ १-१०-२२॥
tāvanyonyāñjaliṃ kṛtvā snehātsaṃśliṣya corasā |
nanandaturdaśaratho lomapādaśca vīryavān || 1-10-22||

RMY 1-10-23

ततः सुहृदमापृच्छ्य प्रस्थितो रघुनन्दनः ।
पौरेभ्यः प्रेषयामास दूतान्वै शीघ्रगामिनः ।
क्रियतां नगरं सर्वं क्षिप्रमेव स्वलंकृतम् ॥ १-१०-२३॥
tataḥ suhṛdamāpṛcchya prasthito raghunandanaḥ |
paurebhyaḥ preṣayāmāsa dūtānvai śīghragāminaḥ |
kriyatāṃ nagaraṃ sarvaṃ kṣiprameva svalaṃkṛtam || 1-10-23||

RMY 1-10-24

ततः प्रहृष्टाः पौरास्ते श्रुत्वा राजानमागतम् ।
तथा प्रचक्रुस्तत्सर्वं राज्ञा यत्प्रेषितं तदा ॥ १-१०-२४॥
tataḥ prahṛṣṭāḥ paurāste śrutvā rājānamāgatam |
tathā pracakrustatsarvaṃ rājñā yatpreṣitaṃ tadā || 1-10-24||

RMY 1-10-25

ततः स्वलंकृतं राजा नगरं प्रविवेश ह ।
शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैः पुरस्कृत्य द्विजर्षभम् ॥ १-१०-२५॥
tataḥ svalaṃkṛtaṃ rājā nagaraṃ praviveśa ha |
śaṅkhadundubhinirghoṣaiḥ puraskṛtya dvijarṣabham || 1-10-25||

RMY 1-10-26

ततः प्रमुदिताः सर्वे दृष्ट्वा तं नागरा द्विजम् ।
प्रवेश्यमानं सत्कृत्य नरेन्द्रेणेन्द्रकर्मणा ॥ १-१०-२६॥
tataḥ pramuditāḥ sarve dṛṣṭvā taṃ nāgarā dvijam |
praveśyamānaṃ satkṛtya narendreṇendrakarmaṇā || 1-10-26||

RMY 1-10-27

अन्तःपुरं प्रवेश्यैनं पूजां कृत्वा तु शास्त्रतः ।
कृतकृत्यं तदात्मानं मेने तस्योपवाहनात् ॥ १-१०-२७॥
antaḥpuraṃ praveśyainaṃ pūjāṃ kṛtvā tu śāstrataḥ |
kṛtakṛtyaṃ tadātmānaṃ mene tasyopavāhanāt || 1-10-27||

RMY 1-10-28

अन्तःपुराणि सर्वाणि शान्तां दृष्ट्वा तथागताम् ।
सह भर्त्रा विशालाक्षीं प्रीत्यानन्दमुपागमन् ॥ १-१०-२८॥
antaḥpurāṇi sarvāṇi śāntāṃ dṛṣṭvā tathāgatām |
saha bhartrā viśālākṣīṃ prītyānandamupāgaman || 1-10-28||

RMY 1-10-29

पूज्यमाना च ताभिः सा राज्ञा चैव विशेषतः ।
उवास तत्र सुखिता कंचित्कालं सह द्विजा ॥ १-१०-२९॥
pūjyamānā ca tābhiḥ sā rājñā caiva viśeṣataḥ |
uvāsa tatra sukhitā kaṃcitkālaṃ saha dvijā || 1-10-29||

Sarga: 11/76 (21)

RMY 1-11-1

ततः काले बहुतिथे कस्मिंश्चित्सुमनोहरे ।
वसन्ते समनुप्राप्ते राज्ञो यष्टुं मनोऽभवत् ॥ १-११-१॥
tataḥ kāle bahutithe kasmiṃścitsumanohare |
vasante samanuprāpte rājño yaṣṭuṃ mano'bhavat || 1-11-1||

RMY 1-11-2

ततः प्रसाद्य शिरसा तं विप्रं देववर्णिनम् ।
यज्ञाय वरयामास संतानार्थं कुलस्य वै ॥ १-११-२॥
tataḥ prasādya śirasā taṃ vipraṃ devavarṇinam |
yajñāya varayāmāsa saṃtānārthaṃ kulasya vai || 1-11-2||

RMY 1-11-3

तथेति च स राजानमुवाच च सुसत्कृतः ।
संभाराः संभ्रियन्तां ते तुरगश्च विमुच्यताम् ॥ १-११-३॥
tatheti ca sa rājānamuvāca ca susatkṛtaḥ |
saṃbhārāḥ saṃbhriyantāṃ te turagaśca vimucyatām || 1-11-3||

RMY 1-11-4

ततो राजाब्रवीद्वाक्यं सुमन्त्रं मन्त्रिसत्तमम् ।
सुमन्त्रावाहय क्षिप्रमृत्विजो ब्रह्मवादिनः ॥ १-११-४॥
tato rājābravīdvākyaṃ sumantraṃ mantrisattamam |
sumantrāvāhaya kṣipramṛtvijo brahmavādinaḥ || 1-11-4||

RMY 1-11-5

ततः सुमन्त्रस्त्वरितं गत्वा त्वरितविक्रमः ।
समानयत्स तान्विप्रान्समस्तान्वेदपारगान् ॥ १-११-५॥
tataḥ sumantrastvaritaṃ gatvā tvaritavikramaḥ |
samānayatsa tānviprānsamastānvedapāragān || 1-11-5||

RMY 1-11-6

सुयज्ञं वामदेवं च जाबालिमथ काश्यपम् ।
पुरोहितं वसिष्ठं च ये चान्ये द्विजसत्तमाः ॥ १-११-६॥
suyajñaṃ vāmadevaṃ ca jābālimatha kāśyapam |
purohitaṃ vasiṣṭhaṃ ca ye cānye dvijasattamāḥ || 1-11-6||

RMY 1-11-7

तान्पूजयित्वा धर्मात्मा राजा दशरथस्तदा ।
इदं धर्मार्थसहितं श्लक्ष्णं वचनमब्रवीत् ॥ १-११-७॥
tānpūjayitvā dharmātmā rājā daśarathastadā |
idaṃ dharmārthasahitaṃ ślakṣṇaṃ vacanamabravīt || 1-11-7||

RMY 1-11-8

मम लालप्यमानस्य पुत्रार्थं नास्ति वै सुखम् ।
तदर्थं हयमेधेन यक्ष्यामीति मतिर्मम ॥ १-११-८॥
mama lālapyamānasya putrārthaṃ nāsti vai sukham |
tadarthaṃ hayamedhena yakṣyāmīti matirmama || 1-11-8||

RMY 1-11-9

तदहं यष्टुमिच्छामि शास्त्रदृष्टेन कर्मणा ।
ऋषिपुत्रप्रभावेन कामान्प्राप्स्यामि चाप्यहम् ॥ १-११-९॥
tadahaṃ yaṣṭumicchāmi śāstradṛṣṭena karmaṇā |
ṛṣiputraprabhāvena kāmānprāpsyāmi cāpyaham || 1-11-9||

RMY 1-11-10

ततः साध्विति तद्वाक्यं ब्राह्मणाः प्रत्यपूजयन् ।
वसिष्ठप्रमुखाः सर्वे पार्थिवस्य मुखाच्च्युतम् ॥ १-११-१०॥
tataḥ sādhviti tadvākyaṃ brāhmaṇāḥ pratyapūjayan |
vasiṣṭhapramukhāḥ sarve pārthivasya mukhāccyutam || 1-11-10||

RMY 1-11-11

ऋश्यशृङ्गपुरोगाश्च प्रत्यूचुर्नृपतिं तदा ।
संभाराः संभ्रियन्तां ते तुरगश्च विमुच्यताम् ॥ १-११-११॥
ṛśyaśṛṅgapurogāśca pratyūcurnṛpatiṃ tadā |
saṃbhārāḥ saṃbhriyantāṃ te turagaśca vimucyatām || 1-11-11||

RMY 1-11-12

सर्वथा प्राप्यसे पुत्रांश्चतुरोऽमितविक्रमान् ।
यस्य ते धार्मिकी बुद्धिरियं पुत्रार्थमागता ॥ १-११-१२॥
sarvathā prāpyase putrāṃścaturo'mitavikramān |
yasya te dhārmikī buddhiriyaṃ putrārthamāgatā || 1-11-12||

RMY 1-11-13

ततः प्रीतोऽभवद्राजा श्रुत्वा तद्द्विजभाषितम् ।
अमात्यांश्चाब्रवीद्राजा हर्षेणेदं शुभाक्षरम् ॥ १-११-१३॥
tataḥ prīto'bhavadrājā śrutvā taddvijabhāṣitam |
amātyāṃścābravīdrājā harṣeṇedaṃ śubhākṣaram || 1-11-13||

RMY 1-11-14

गुरूणां वचनाच्छीघ्रं संभाराः संभ्रियन्तु मे ।
समर्थाधिष्ठितश्चाश्वः सोपाध्यायो विमुच्यताम् ॥ १-११-१४॥
gurūṇāṃ vacanācchīghraṃ saṃbhārāḥ saṃbhriyantu me |
samarthādhiṣṭhitaścāśvaḥ sopādhyāyo vimucyatām || 1-11-14||

RMY 1-11-15

सरय्वाश्चोत्तरे तीरे यज्ञभूमिर्विधीयताम् ।
शान्तयश्चाभिवर्धन्तां यथाकल्पं यथाविधि ॥ १-११-१५॥
sarayvāścottare tīre yajñabhūmirvidhīyatām |
śāntayaścābhivardhantāṃ yathākalpaṃ yathāvidhi || 1-11-15||

RMY 1-11-16

शक्यः कर्तुमयं यज्ञः सर्वेणापि महीक्षिता ।
नापराधो भवेत्कष्टो यद्यस्मिन्क्रतुसत्तमे ॥ १-११-१६॥
śakyaḥ kartumayaṃ yajñaḥ sarveṇāpi mahīkṣitā |
nāparādho bhavetkaṣṭo yadyasminkratusattame || 1-11-16||

RMY 1-11-17

छिद्रं हि मृगयन्तेऽत्र विद्वांसो ब्रह्मराक्षसाः ।
विधिहीनस्य यज्ञस्य सद्यः कर्ता विनश्यति ॥ १-११-१७॥
chidraṃ hi mṛgayante'tra vidvāṃso brahmarākṣasāḥ |
vidhihīnasya yajñasya sadyaḥ kartā vinaśyati || 1-11-17||

RMY 1-11-18

तद्यथा विधिपूर्वं मे क्रतुरेष समाप्यते ।
तथाविधानं क्रियतां समर्थाः करणेष्विह ॥ १-११-१८॥
tadyathā vidhipūrvaṃ me kratureṣa samāpyate |
tathāvidhānaṃ kriyatāṃ samarthāḥ karaṇeṣviha || 1-11-18||

RMY 1-11-19

तथेति च ततः सर्वे मन्त्रिणः प्रत्यपूजयन् ।
पार्थिवेन्द्रस्य तद्वाक्यं यथाज्ञप्तमकुर्वत ॥ १-११-१९॥
tatheti ca tataḥ sarve mantriṇaḥ pratyapūjayan |
pārthivendrasya tadvākyaṃ yathājñaptamakurvata || 1-11-19||

RMY 1-11-20

ततो द्विजास्ते धर्मज्ञमस्तुवन्पार्थिवर्षभम् ।
अनुज्ञातास्ततः सर्वे पुनर्जग्मुर्यथागतम् ॥ १-११-२०॥
tato dvijāste dharmajñamastuvanpārthivarṣabham |
anujñātāstataḥ sarve punarjagmuryathāgatam || 1-11-20||

RMY 1-11-21

गतानां तु द्विजातीनां मन्त्रिणस्तान्नराधिपः ।
विसर्जयित्वा स्वं वेश्म प्रविवेश महाद्युतिः ॥ १-११-२१॥
gatānāṃ tu dvijātīnāṃ mantriṇastānnarādhipaḥ |
visarjayitvā svaṃ veśma praviveśa mahādyutiḥ || 1-11-21||

Sarga: 12/76 (34)

RMY 1-12-1

पुनः प्राप्ते वसन्ते तु पूर्णः संवत्सरोऽभवत् ।
अभिवाद्य वसिष्ठं च न्यायतः प्रतिपूज्य च ॥ १-१२-१॥
punaḥ prāpte vasante tu pūrṇaḥ saṃvatsaro'bhavat |
abhivādya vasiṣṭhaṃ ca nyāyataḥ pratipūjya ca || 1-12-1||

RMY 1-12-2

अब्रवीत्प्रश्रितं वाक्यं प्रसवार्थं द्विजोत्तमम् ।
यज्ञो मे क्रियतां विप्र यथोक्तं मुनिपुंगव ॥ १-१२-२॥
abravītpraśritaṃ vākyaṃ prasavārthaṃ dvijottamam |
yajño me kriyatāṃ vipra yathoktaṃ munipuṃgava || 1-12-2||

RMY 1-12-3

यथा न विघ्नः क्रियते यज्ञाङ्गेषु विधीयताम् ।
भवान्स्निग्धः सुहृन्मह्यं गुरुश्च परमो महान् ॥ १-१२-३॥
yathā na vighnaḥ kriyate yajñāṅgeṣu vidhīyatām |
bhavānsnigdhaḥ suhṛnmahyaṃ guruśca paramo mahān || 1-12-3||

RMY 1-12-4

वोढव्यो भवता चैव भारो यज्ञस्य चोद्यतः ।
तथेति च स राजानमब्रवीद्द्विजसत्तमः ॥ १-१२-४॥
voḍhavyo bhavatā caiva bhāro yajñasya codyataḥ |
tatheti ca sa rājānamabravīddvijasattamaḥ || 1-12-4||

RMY 1-12-5

करिष्ये सर्वमेवैतद्भवता यत्समर्थितम् ।
ततोऽब्रवीद्द्विजान्वृद्धान्यज्ञकर्मसु निष्ठितान् ॥ १-१२-५॥
kariṣye sarvamevaitadbhavatā yatsamarthitam |
tato'bravīddvijānvṛddhānyajñakarmasu niṣṭhitān || 1-12-5||

RMY 1-12-6

स्थापत्ये निष्ठितांश्चैव वृद्धान्परमधार्मिकान् ।
कर्मान्तिकाञ्शिल्पकारान्वर्धकीन्खनकानपि ॥ १-१२-६॥
sthāpatye niṣṭhitāṃścaiva vṛddhānparamadhārmikān |
karmāntikāñśilpakārānvardhakīnkhanakānapi || 1-12-6||

RMY 1-12-7

गणकाञ्शिल्पिनश्चैव तथैव नटनर्तकान् ।
तथा शुचीञ्शास्त्रविदः पुरुषान्सुबहुश्रुतान् ॥ १-१२-७॥
gaṇakāñśilpinaścaiva tathaiva naṭanartakān |
tathā śucīñśāstravidaḥ puruṣānsubahuśrutān || 1-12-7||

RMY 1-12-8

यज्ञकर्म समीहन्तां भवन्तो राजशासनात् ।
इष्टका बहुसाहस्री शीघ्रमानीयतामिति ॥ १-१२-८॥
yajñakarma samīhantāṃ bhavanto rājaśāsanāt |
iṣṭakā bahusāhasrī śīghramānīyatāmiti || 1-12-8||

RMY 1-12-9

औपकार्याः क्रियन्तां च राज्ञां बहुगुणान्विताः ।
ब्राह्मणावसथाश्चैव कर्तव्याः शतशः शुभाः ॥ १-१२-९॥
aupakāryāḥ kriyantāṃ ca rājñāṃ bahuguṇānvitāḥ |
brāhmaṇāvasathāścaiva kartavyāḥ śataśaḥ śubhāḥ || 1-12-9||

RMY 1-12-10

भक्ष्यान्नपानैर्बहुभिः समुपेताः सुनिष्ठिताः ।
तथा पौरजनस्यापि कर्तव्या बहुविस्तराः ॥ १-१२-१०॥
bhakṣyānnapānairbahubhiḥ samupetāḥ suniṣṭhitāḥ |
tathā paurajanasyāpi kartavyā bahuvistarāḥ || 1-12-10||

RMY 1-12-11

आवासा बहुभक्ष्या वै सर्वकामैरुपस्थिताः ।
तथा जानपदस्यापि जनस्य बहुशोभनम् ॥ १-१२-११॥
āvāsā bahubhakṣyā vai sarvakāmairupasthitāḥ |
tathā jānapadasyāpi janasya bahuśobhanam || 1-12-11||

RMY 1-12-12

दातव्यमन्नं विधिवत्सत्कृत्य न तु लीलया ।
सर्वे वर्णा यथा पूजां प्राप्नुवन्ति सुसत्कृताः ॥ १-१२-१२॥
dātavyamannaṃ vidhivatsatkṛtya na tu līlayā |
sarve varṇā yathā pūjāṃ prāpnuvanti susatkṛtāḥ || 1-12-12||

RMY 1-12-13

न चावज्ञा प्रयोक्तव्या कामक्रोधवशादपि ।
यज्ञकर्मसु येऽव्यग्राः पुरुषाः शिल्पिनस्तथा ॥ १-१२-१३॥
na cāvajñā prayoktavyā kāmakrodhavaśādapi |
yajñakarmasu ye'vyagrāḥ puruṣāḥ śilpinastathā || 1-12-13||

RMY 1-12-14

तेषामपि विशेषेण पूजा कार्या यथाक्रमम् ।
यथा सर्वं सुविहितं न किंचित्परिहीयते ॥ १-१२-१४॥
teṣāmapi viśeṣeṇa pūjā kāryā yathākramam |
yathā sarvaṃ suvihitaṃ na kiṃcitparihīyate || 1-12-14||

RMY 1-12-15

तथा भवन्तः कुर्वन्तु प्रीतिस्निग्धेन चेतसा ।
ततः सर्वे समागम्य वसिष्ठमिदमब्रुवन् ॥ १-१२-१५॥
tathā bhavantaḥ kurvantu prītisnigdhena cetasā |
tataḥ sarve samāgamya vasiṣṭhamidamabruvan || 1-12-15||

RMY 1-12-16

यथोक्तं तत्करिष्यामो न किंचित्परिहास्यते ।
ततः सुमन्त्रमाहूय वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत् ॥ १-१२-१६॥
yathoktaṃ tatkariṣyāmo na kiṃcitparihāsyate |
tataḥ sumantramāhūya vasiṣṭho vākyamabravīt || 1-12-16||

RMY 1-12-17

निमन्त्रयस्य नृपतीन्पृथिव्यां ये च धार्मिकाः ।
ब्राह्मणान्क्षत्रियान्वैश्याञ्शूद्रांश्चैव सहस्रशः ॥ १-१२-१७॥
nimantrayasya nṛpatīnpṛthivyāṃ ye ca dhārmikāḥ |
brāhmaṇānkṣatriyānvaiśyāñśūdrāṃścaiva sahasraśaḥ || 1-12-17||

RMY 1-12-18

समानयस्व सत्कृत्य सर्वदेशेषु मानवान् ।
मिथिलाधिपतिं शूरं जनकं सत्यविक्रमम् ॥ १-१२-१८॥
samānayasva satkṛtya sarvadeśeṣu mānavān |
mithilādhipatiṃ śūraṃ janakaṃ satyavikramam || 1-12-18||

RMY 1-12-19

निष्ठितं सर्वशास्त्रेषु तथा वेदेषु निष्ठितम् ।
तमानय महाभागं स्वयमेव सुसत्कृतम् ।
पूर्वसंबन्धिनं ज्ञात्वा ततः पूर्वं ब्रवीमि ते ॥ १-१२-१९॥
niṣṭhitaṃ sarvaśāstreṣu tathā vedeṣu niṣṭhitam |
tamānaya mahābhāgaṃ svayameva susatkṛtam |
pūrvasaṃbandhinaṃ jñātvā tataḥ pūrvaṃ bravīmi te || 1-12-19||

RMY 1-12-20

तथा काशिपतिं स्निग्धं सततं प्रियवादिनम् ।
सद्वृत्तं देवसंकाशं स्वयमेवानयस्व ह ॥ १-१२-२०॥
tathā kāśipatiṃ snigdhaṃ satataṃ priyavādinam |
sadvṛttaṃ devasaṃkāśaṃ svayamevānayasva ha || 1-12-20||

RMY 1-12-21

तथा केकयराजानं वृद्धं परमधार्मिकम् ।
श्वशुरं राजसिंहस्य सपुत्रं तमिहानय ॥ १-१२-२१॥
tathā kekayarājānaṃ vṛddhaṃ paramadhārmikam |
śvaśuraṃ rājasiṃhasya saputraṃ tamihānaya || 1-12-21||

RMY 1-12-22

अङ्गेश्वरं महाभागं लोमपादं सुसत्कृतम् ।
वयस्यं राजसिंहस्य तमानय यशस्विनम् ॥ १-१२-२२॥
aṅgeśvaraṃ mahābhāgaṃ lomapādaṃ susatkṛtam |
vayasyaṃ rājasiṃhasya tamānaya yaśasvinam || 1-12-22||

RMY 1-12-23

प्राचीनान्सिन्धुसौवीरान्सौराष्ठ्रेयांश्च पार्थिवान् ।
दाक्षिणात्यान्नरेन्द्रांश्च समस्तानानयस्व ह ॥ १-१२-२३॥
prācīnānsindhusauvīrānsaurāṣṭhreyāṃśca pārthivān |
dākṣiṇātyānnarendrāṃśca samastānānayasva ha || 1-12-23||

RMY 1-12-24

सन्ति स्निग्धाश्च ये चान्ये राजानः पृथिवीतले ।
तानानय यथाक्षिप्रं सानुगान्सहबान्धवान् ॥ १-१२-२४॥
santi snigdhāśca ye cānye rājānaḥ pṛthivītale |
tānānaya yathākṣipraṃ sānugānsahabāndhavān || 1-12-24||

RMY 1-12-25

वसिष्ठवाक्यं तच्छ्रुत्वा सुमन्त्रस्त्वरितस्तदा ।
व्यादिशत्पुरुषांस्तत्र राज्ञामानयने शुभान् ॥ १-१२-२५॥
vasiṣṭhavākyaṃ tacchrutvā sumantrastvaritastadā |
vyādiśatpuruṣāṃstatra rājñāmānayane śubhān || 1-12-25||

RMY 1-12-26

स्वयमेव हि धर्मात्मा प्रययौ मुनिशासनात् ।
सुमन्त्रस्त्वरितो भूत्वा समानेतुं महीक्षितः ॥ १-१२-२६॥
svayameva hi dharmātmā prayayau muniśāsanāt |
sumantrastvarito bhūtvā samānetuṃ mahīkṣitaḥ || 1-12-26||

RMY 1-12-27

ते च कर्मान्तिकाः सर्वे वसिष्ठाय च धीमते ।
सर्वं निवेदयन्ति स्म यज्ञे यदुपकल्पितम् ॥ १-१२-२७॥
te ca karmāntikāḥ sarve vasiṣṭhāya ca dhīmate |
sarvaṃ nivedayanti sma yajñe yadupakalpitam || 1-12-27||

RMY 1-12-28

ततः प्रीतो द्विजश्रेष्ठस्तान्सर्वान्पुनरब्रवीत् ।
अवज्ञया न दातव्यं कस्यचिल्लीलयापि वा ।
अवज्ञया कृतं हन्याद्दातारं नात्र संशयः ॥ १-१२-२८॥
tataḥ prīto dvijaśreṣṭhastānsarvānpunarabravīt |
avajñayā na dātavyaṃ kasyacillīlayāpi vā |
avajñayā kṛtaṃ hanyāddātāraṃ nātra saṃśayaḥ || 1-12-28||

RMY 1-12-29

ततः कैश्चिदहोरात्रैरुपयाता महीक्षितः ।
बहूनि रत्नान्यादाय राज्ञो दशरथस्य ह ॥ १-१२-२९॥
tataḥ kaiścidahorātrairupayātā mahīkṣitaḥ |
bahūni ratnānyādāya rājño daśarathasya ha || 1-12-29||

RMY 1-12-30

ततो वसिष्ठः सुप्रीतो राजानमिदमब्रवीत् ।
उपयाता नरव्याघ्र राजानस्तव शासनात् ॥ १-१२-३०॥
tato vasiṣṭhaḥ suprīto rājānamidamabravīt |
upayātā naravyāghra rājānastava śāsanāt || 1-12-30||

RMY 1-12-31

मयापि सत्कृताः सर्वे यथार्हं राजसत्तमाः ।
यज्ञियं च कृतं राजन्पुरुषैः सुसमाहितैः ॥ १-१२-३१॥
mayāpi satkṛtāḥ sarve yathārhaṃ rājasattamāḥ |
yajñiyaṃ ca kṛtaṃ rājanpuruṣaiḥ susamāhitaiḥ || 1-12-31||

RMY 1-12-32

निर्यातु च भवान्यष्टुं यज्ञायतनमन्तिकात् ।
सर्वकामैरुपहृतैरुपेतं वै समन्ततः ॥ १-१२-३२॥
niryātu ca bhavānyaṣṭuṃ yajñāyatanamantikāt |
sarvakāmairupahṛtairupetaṃ vai samantataḥ || 1-12-32||

RMY 1-12-33

तथा वसिष्ठवचनादृश्यशृङ्गस्य चोभयोः ।
शुभे दिवस नक्षत्रे निर्यातो जगतीपतिः ॥ १-१२-३३॥
tathā vasiṣṭhavacanādṛśyaśṛṅgasya cobhayoḥ |
śubhe divasa nakṣatre niryāto jagatīpatiḥ || 1-12-33||

RMY 1-12-34

ततो वसिष्ठप्रमुखाः सर्व एव द्विजोत्तमाः ।
ऋश्यशृङ्गं पुरस्कृत्य यज्ञकर्मारभंस्तदा ॥ १-१२-३४॥
tato vasiṣṭhapramukhāḥ sarva eva dvijottamāḥ |
ṛśyaśṛṅgaṃ puraskṛtya yajñakarmārabhaṃstadā || 1-12-34||

Sarga: 13/76 (46)

RMY 1-13-1

अथ संवत्सरे पूर्णे तस्मिन्प्राप्ते तुरङ्गमे ।
सरय्वाश्चोत्तरे तीरे राज्ञो यज्ञोऽभ्यवर्तत ॥ १-१३-१॥
atha saṃvatsare pūrṇe tasminprāpte turaṅgame |
sarayvāścottare tīre rājño yajño'bhyavartata || 1-13-1||

RMY 1-13-2

ऋश्यशृङ्गं पुरस्कृत्य कर्म चक्रुर्द्विजर्षभाः ।
अश्वमेधे महायज्ञे राज्ञोऽस्य सुमहात्मनः ॥ १-१३-२॥
ṛśyaśṛṅgaṃ puraskṛtya karma cakrurdvijarṣabhāḥ |
aśvamedhe mahāyajñe rājño'sya sumahātmanaḥ || 1-13-2||

RMY 1-13-3

कर्म कुर्वन्ति विधिवद्याजका वेदपारगाः ।
यथाविधि यथान्यायं परिक्रामन्ति शास्त्रतः ॥ १-१३-३॥
karma kurvanti vidhivadyājakā vedapāragāḥ |
yathāvidhi yathānyāyaṃ parikrāmanti śāstrataḥ || 1-13-3||

RMY 1-13-4

प्रवर्ग्यं शास्त्रतः कृत्वा तथैवोपसदं द्विजाः ।
चक्रुश्च विधिवत्सर्वमधिकं कर्म शास्त्रतः ॥ १-१३-४॥
pravargyaṃ śāstrataḥ kṛtvā tathaivopasadaṃ dvijāḥ |
cakruśca vidhivatsarvamadhikaṃ karma śāstrataḥ || 1-13-4||

RMY 1-13-5

अभिपूज्य ततो हृष्टाः सर्वे चक्रुर्यथाविधि ।
प्रातःसवनपूर्वाणि कर्माणि मुनिपुंगवाः ॥ १-१३-५॥
abhipūjya tato hṛṣṭāḥ sarve cakruryathāvidhi |
prātaḥsavanapūrvāṇi karmāṇi munipuṃgavāḥ || 1-13-5||

RMY 1-13-6

न चाहुतमभूत्तत्र स्खलितं वापि किंचन ।
दृश्यते ब्रह्मवत्सर्वं क्षेमयुक्तं हि चक्रिरे ॥ १-१३-६॥
na cāhutamabhūttatra skhalitaṃ vāpi kiṃcana |
dṛśyate brahmavatsarvaṃ kṣemayuktaṃ hi cakrire || 1-13-6||

RMY 1-13-7

न तेष्वहःसु श्रान्तो वा क्षुधितो वापि दृश्यते ।
नाविद्वान्ब्राह्मणस्तत्र नाशतानुचरस्तथा ॥ १-१३-७॥
na teṣvahaḥsu śrānto vā kṣudhito vāpi dṛśyate |
nāvidvānbrāhmaṇastatra nāśatānucarastathā || 1-13-7||

RMY 1-13-8

ब्राह्मणा भुञ्जते नित्यं नाथवन्तश्च भुञ्जते ।
तापसा भुञ्जते चापि श्रमणा भुञ्जते तथा ॥ १-१३-८॥
brāhmaṇā bhuñjate nityaṃ nāthavantaśca bhuñjate |
tāpasā bhuñjate cāpi śramaṇā bhuñjate tathā || 1-13-8||

RMY 1-13-9

वृद्धाश्च व्याधिताश्चैव स्त्रियो बालास्तथैव च ।
अनिशं भुञ्जमानानां न तृप्तिरुपलभ्यते ॥ १-१३-९॥
vṛddhāśca vyādhitāścaiva striyo bālāstathaiva ca |
aniśaṃ bhuñjamānānāṃ na tṛptirupalabhyate || 1-13-9||

RMY 1-13-10

दीयतां दीयतामन्नं वासांसि विविधानि च ।
इति संचोदितास्तत्र तथा चक्रुरनेकशः ॥ १-१३-१०॥
dīyatāṃ dīyatāmannaṃ vāsāṃsi vividhāni ca |
iti saṃcoditāstatra tathā cakruranekaśaḥ || 1-13-10||

RMY 1-13-11

अन्नकूटाश्च बहवो दृश्यन्ते पर्वतोपमाः ।
दिवसे दिवसे तत्र सिद्धस्य विधिवत्तदा ॥ १-१३-११॥
annakūṭāśca bahavo dṛśyante parvatopamāḥ |
divase divase tatra siddhasya vidhivattadā || 1-13-11||

RMY 1-13-12

अन्नं हि विधिवत्स्वादु प्रशंसन्ति द्विजर्षभाः ।
अहो तृप्ताः स्म भद्रं ते इति शुश्राव राघवः ॥ १-१३-१२॥
annaṃ hi vidhivatsvādu praśaṃsanti dvijarṣabhāḥ |
aho tṛptāḥ sma bhadraṃ te iti śuśrāva rāghavaḥ || 1-13-12||

RMY 1-13-13

स्वलंकृताश्च पुरुषा ब्राह्मणान्पर्यवेषयन् ।
उपासते च तानन्ये सुमृष्टमणिकुण्डलाः ॥ १-१३-१३॥
svalaṃkṛtāśca puruṣā brāhmaṇānparyaveṣayan |
upāsate ca tānanye sumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ || 1-13-13||

RMY 1-13-14

कर्मान्तरे तदा विप्रा हेतुवादान्बहूनपि ।
प्राहुः सुवाग्मिनो धीराः परस्परजिगीषया ॥ १-१३-१४॥
karmāntare tadā viprā hetuvādānbahūnapi |
prāhuḥ suvāgmino dhīrāḥ parasparajigīṣayā || 1-13-14||

RMY 1-13-15

दिवसे दिवसे तत्र संस्तरे कुशला द्विजाः ।
सर्वकर्माणि चक्रुस्ते यथाशास्त्रं प्रचोदिताः ॥ १-१३-१५॥
divase divase tatra saṃstare kuśalā dvijāḥ |
sarvakarmāṇi cakruste yathāśāstraṃ pracoditāḥ || 1-13-15||

RMY 1-13-16

नाषडङ्गविदत्रासीन्नाव्रतो नाबहुश्रुतः ।
सदस्यस्तस्य वै राज्ञो नावादकुशलो द्विजः ॥ १-१३-१६॥
nāṣaḍaṅgavidatrāsīnnāvrato nābahuśrutaḥ |
sadasyastasya vai rājño nāvādakuśalo dvijaḥ || 1-13-16||

RMY 1-13-17

प्राप्ते यूपोच्छ्रये तस्मिन्षड्बैल्वाः खादिरास्तथा ।
तावन्तो बिल्वसहिताः पर्णिनश्च तथापरे ॥ १-१३-१७॥
prāpte yūpocchraye tasminṣaḍbailvāḥ khādirāstathā |
tāvanto bilvasahitāḥ parṇinaśca tathāpare || 1-13-17||

RMY 1-13-18

श्लेष्मातकमयो दिष्टो देवदारुमयस्तथा ।
द्वावेव तत्र विहितौ बाहुव्यस्तपरिग्रहौ ॥ १-१३-१८॥
śleṣmātakamayo diṣṭo devadārumayastathā |
dvāveva tatra vihitau bāhuvyastaparigrahau || 1-13-18||

RMY 1-13-19

कारिताः सर्व एवैते शास्त्रज्ञैर्यज्ञकोविदैः ।
शोभार्थं तस्य यज्ञस्य काञ्चनालंकृता भवन् ॥ १-१३-१९॥
kāritāḥ sarva evaite śāstrajñairyajñakovidaiḥ |
śobhārthaṃ tasya yajñasya kāñcanālaṃkṛtā bhavan || 1-13-19||

RMY 1-13-20

विन्यस्ता विधिवत्सर्वे शिल्पिभिः सुकृता दृढाः ।
अष्टाश्रयः सर्व एव श्लक्ष्णरूपसमन्विताः ॥ १-१३-२०॥
vinyastā vidhivatsarve śilpibhiḥ sukṛtā dṛḍhāḥ |
aṣṭāśrayaḥ sarva eva ślakṣṇarūpasamanvitāḥ || 1-13-20||

RMY 1-13-21

आच्छादितास्ते वासोभिः पुष्पैर्गन्धैश्च भूषिताः ।
सप्तर्षयो दीप्तिमन्तो विराजन्ते यथा दिवि ॥ १-१३-२१॥
ācchāditāste vāsobhiḥ puṣpairgandhaiśca bhūṣitāḥ |
saptarṣayo dīptimanto virājante yathā divi || 1-13-21||

RMY 1-13-22

इष्टकाश्च यथान्यायं कारिताश्च प्रमाणतः ।
चितोऽग्निर्ब्राह्मणैस्तत्र कुशलैः शुल्बकर्मणि ॥ १-१३-२२॥
iṣṭakāśca yathānyāyaṃ kāritāśca pramāṇataḥ |
cito'gnirbrāhmaṇaistatra kuśalaiḥ śulbakarmaṇi || 1-13-22||

RMY 1-13-23

स चित्यो राजसिंहस्य संचितः कुशलैर्द्विजैः ।
गरुडो रुक्मपक्षो वै त्रिगुणोऽष्टादशात्मकः ॥ १-१३-२३॥
sa cityo rājasiṃhasya saṃcitaḥ kuśalairdvijaiḥ |
garuḍo rukmapakṣo vai triguṇo'ṣṭādaśātmakaḥ || 1-13-23||

RMY 1-13-24

नियुक्तास्तत्र पशवस्तत्तदुद्दिश्य दैवतम् ।
उरगाः पक्षिणश्चैव यथाशास्त्रं प्रचोदिताः ।
शामित्रे तु हयस्तत्र तथा जल चराश्च ये ॥ १-१३-२४॥
niyuktāstatra paśavastattaduddiśya daivatam |
uragāḥ pakṣiṇaścaiva yathāśāstraṃ pracoditāḥ |
śāmitre tu hayastatra tathā jala carāśca ye || 1-13-24||

RMY 1-13-25

ऋत्विग्भिः सर्वमेवैतन्नियुक्तं शास्त्रतस्तदा ।
पशूनां त्रिशतं तत्र यूपेषु नियतं तदा ।
अश्वरत्नोत्तमं तस्य राज्ञो दशरथस्य ह ॥ १-१३-२५॥
ṛtvigbhiḥ sarvamevaitanniyuktaṃ śāstratastadā |
paśūnāṃ triśataṃ tatra yūpeṣu niyataṃ tadā |
aśvaratnottamaṃ tasya rājño daśarathasya ha || 1-13-25||

RMY 1-13-26

कौसल्या तं हयं तत्र परिचर्य समन्ततः ।
कृपाणैर्विशशासैनं त्रिभिः परमया मुदा ॥ १-१३-२६॥
kausalyā taṃ hayaṃ tatra paricarya samantataḥ |
kṛpāṇairviśaśāsainaṃ tribhiḥ paramayā mudā || 1-13-26||

RMY 1-13-27

पतत्रिणा तदा सार्धं सुस्थितेन च चेतसा ।
अवसद्रजनीमेकां कौसल्या धर्मकाम्यया ॥ १-१३-२७॥
patatriṇā tadā sārdhaṃ susthitena ca cetasā |
avasadrajanīmekāṃ kausalyā dharmakāmyayā || 1-13-27||

RMY 1-13-28

होताध्वर्युस्तथोद्गाता हयेन समयोजयन् ।
महिष्या परिवृक्त्याथ वावातामपरां तथा ॥ १-१३-२८॥
hotādhvaryustathodgātā hayena samayojayan |
mahiṣyā parivṛktyātha vāvātāmaparāṃ tathā || 1-13-28||

RMY 1-13-29

पतत्रिणस्तस्य वपामुद्धृत्य नियतेन्द्रियः ।
ऋत्विक्परम संपन्नः श्रपयामास शास्त्रतः ॥ १-१३-२९॥
patatriṇastasya vapāmuddhṛtya niyatendriyaḥ |
ṛtvikparama saṃpannaḥ śrapayāmāsa śāstrataḥ || 1-13-29||

RMY 1-13-30

धूमगन्धं वपायास्तु जिघ्रति स्म नराधिपः ।
यथाकालं यथान्यायं निर्णुदन्पापमात्मनः ॥ १-१३-३०॥
dhūmagandhaṃ vapāyāstu jighrati sma narādhipaḥ |
yathākālaṃ yathānyāyaṃ nirṇudanpāpamātmanaḥ || 1-13-30||

RMY 1-13-31

हयस्य यानि चाङ्गानि तानि सर्वाणि ब्राह्मणाः ।
अग्नौ प्रास्यन्ति विधिवत्समस्ताः षोडशर्त्विजः ॥ १-१३-३१॥
hayasya yāni cāṅgāni tāni sarvāṇi brāhmaṇāḥ |
agnau prāsyanti vidhivatsamastāḥ ṣoḍaśartvijaḥ || 1-13-31||

RMY 1-13-32

प्लक्षशाखासु यज्ञानामन्येषां क्रियते हविः ।
अश्वमेधस्य चैकस्य वैतसो भाग इष्यते ॥ १-१३-३२॥
plakṣaśākhāsu yajñānāmanyeṣāṃ kriyate haviḥ |
aśvamedhasya caikasya vaitaso bhāga iṣyate || 1-13-32||

RMY 1-13-33

त्र्यहोऽश्वमेधः संख्यातः कल्पसूत्रेण ब्राह्मणैः ।
चतुष्टोममहस्तस्य प्रथमं परिकल्पितम् ॥ १-१३-३३॥
tryaho'śvamedhaḥ saṃkhyātaḥ kalpasūtreṇa brāhmaṇaiḥ |
catuṣṭomamahastasya prathamaṃ parikalpitam || 1-13-33||

RMY 1-13-34

उक्थ्यं द्वितीयं संख्यातमतिरात्रं तथोत्तरम् ।
कारितास्तत्र बहवो विहिताः शास्त्रदर्शनात् ॥ १-१३-३४॥
ukthyaṃ dvitīyaṃ saṃkhyātamatirātraṃ tathottaram |
kāritāstatra bahavo vihitāḥ śāstradarśanāt || 1-13-34||

RMY 1-13-35

ज्योतिष्टोमायुषी चैव अतिरात्रौ च निर्मितौ ।
अभिजिद्विश्वजिच्चैव अप्तोर्यामो महाक्रतुः ॥ १-१३-३५॥
jyotiṣṭomāyuṣī caiva atirātrau ca nirmitau |
abhijidviśvajiccaiva aptoryāmo mahākratuḥ || 1-13-35||

RMY 1-13-36

प्राचीं होत्रे ददौ राजा दिशं स्वकुलवर्धनः ।
अध्वर्यवे प्रतीचीं तु ब्रह्मणे दक्षिणां दिशम् ॥ १-१३-३६॥
prācīṃ hotre dadau rājā diśaṃ svakulavardhanaḥ |
adhvaryave pratīcīṃ tu brahmaṇe dakṣiṇāṃ diśam || 1-13-36||

RMY 1-13-37

उद्गात्रे तु तथोदीचीं दक्षिणैषा विनिर्मिता ।
अश्वमेधे महायज्ञे स्वयम्भुविहिते पुरा ॥ १-१३-३७॥
udgātre tu tathodīcīṃ dakṣiṇaiṣā vinirmitā |
aśvamedhe mahāyajñe svayambhuvihite purā || 1-13-37||

RMY 1-13-38

क्रतुं समाप्य तु तदा न्यायतः पुरुषर्षभः ।
ऋत्विग्भ्यो हि ददौ राजा धरां तां क्रतुवर्धनः ॥ १-१३-३८॥
kratuṃ samāpya tu tadā nyāyataḥ puruṣarṣabhaḥ |
ṛtvigbhyo hi dadau rājā dharāṃ tāṃ kratuvardhanaḥ || 1-13-38||

RMY 1-13-39

ऋत्विजस्त्वब्रुवन्सर्वे राजानं गतकल्मषम् ।
भवानेव महीं कृत्स्नामेको रक्षितुमर्हति ॥ १-१३-३९॥
ṛtvijastvabruvansarve rājānaṃ gatakalmaṣam |
bhavāneva mahīṃ kṛtsnāmeko rakṣitumarhati || 1-13-39||

RMY 1-13-40

न भूम्या कार्यमस्माकं न हि शक्ताः स्म पालने ।
रताः स्वाध्यायकरणे वयं नित्यं हि भूमिप ।
निष्क्रयं किंचिदेवेह प्रयच्छतु भवानिति ॥ १-१३-४०॥
na bhūmyā kāryamasmākaṃ na hi śaktāḥ sma pālane |
ratāḥ svādhyāyakaraṇe vayaṃ nityaṃ hi bhūmipa |
niṣkrayaṃ kiṃcideveha prayacchatu bhavāniti || 1-13-40||

RMY 1-13-41

गवां शतसहस्राणि दश तेभ्यो ददौ नृपः ।
दशकोटिं सुवर्णस्य रजतस्य चतुर्गुणम् ॥ १-१३-४१॥
gavāṃ śatasahasrāṇi daśa tebhyo dadau nṛpaḥ |
daśakoṭiṃ suvarṇasya rajatasya caturguṇam || 1-13-41||

RMY 1-13-42

ऋत्विजस्तु ततः सर्वे प्रददुः सहिता वसु ।
ऋश्यशृङ्गाय मुनये वसिष्ठाय च धीमते ॥ १-१३-४२॥
ṛtvijastu tataḥ sarve pradaduḥ sahitā vasu |
ṛśyaśṛṅgāya munaye vasiṣṭhāya ca dhīmate || 1-13-42||

RMY 1-13-43

ततस्ते न्यायतः कृत्वा प्रविभागं द्विजोत्तमाः ।
सुप्रीतमनसः सर्वे प्रत्यूचुर्मुदिता भृशम् ॥ १-१३-४३॥
tataste nyāyataḥ kṛtvā pravibhāgaṃ dvijottamāḥ |
suprītamanasaḥ sarve pratyūcurmuditā bhṛśam || 1-13-43||

RMY 1-13-44

ततः प्रीतमना राजा प्राप्य यज्ञमनुत्तमम् ।
पापापहं स्वर्नयनं दुस्तरं पार्थिवर्षभैः ॥ १-१३-४४॥
tataḥ prītamanā rājā prāpya yajñamanuttamam |
pāpāpahaṃ svarnayanaṃ dustaraṃ pārthivarṣabhaiḥ || 1-13-44||

RMY 1-13-45

ततोऽब्रवीदृश्यशृङ्गं राजा दशरथस्तदा ।
कुलस्य वर्धनं तत्तु कर्तुमर्हसि सुव्रत ॥ १-१३-४५॥
tato'bravīdṛśyaśṛṅgaṃ rājā daśarathastadā |
kulasya vardhanaṃ tattu kartumarhasi suvrata || 1-13-45||

RMY 1-13-46

तथेति च स राजानमुवाच द्विजसत्तमः ।
भविष्यन्ति सुता राजंश्चत्वारस्ते कुलोद्वहाः ॥ १-१३-४६॥
tatheti ca sa rājānamuvāca dvijasattamaḥ |
bhaviṣyanti sutā rājaṃścatvāraste kulodvahāḥ || 1-13-46||

Sarga: 14/76 (21)

RMY 1-14-1

मेधावी तु ततो ध्यात्वा स किंचिदिदमुत्तमम् ।
लब्धसंज्ञस्ततस्तं तु वेदज्ञो नृपमब्रवीत् ॥ १-१४-१॥
medhāvī tu tato dhyātvā sa kiṃcididamuttamam |
labdhasaṃjñastatastaṃ tu vedajño nṛpamabravīt || 1-14-1||

RMY 1-14-2

इष्टिं तेऽहं करिष्यामि पुत्रीयां पुत्रकारणात् ।
अथर्वशिरसि प्रोक्तैर्मन्त्रैः सिद्धां विधानतः ॥ १-१४-२॥
iṣṭiṃ te'haṃ kariṣyāmi putrīyāṃ putrakāraṇāt |
atharvaśirasi proktairmantraiḥ siddhāṃ vidhānataḥ || 1-14-2||

RMY 1-14-3

ततः प्राक्रमदिष्टिं तां पुत्रीयां पुत्र कारणात् ।
जुहाव चाग्नौ तेजस्वी मन्त्रदृष्टेन कर्मणा ॥ १-१४-३॥
tataḥ prākramadiṣṭiṃ tāṃ putrīyāṃ putra kāraṇāt |
juhāva cāgnau tejasvī mantradṛṣṭena karmaṇā || 1-14-3||

RMY 1-14-4

ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।
भागप्रतिग्रहार्थं वै समवेता यथाविधि ॥ १-१४-४॥
tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ |
bhāgapratigrahārthaṃ vai samavetā yathāvidhi || 1-14-4||

RMY 1-14-5

ताः समेत्य यथान्यायं तस्मिन्सदसि देवताः ।
अब्रुवँल्लोककर्तारं ब्रह्माणं वचनं महत् ॥ १-१४-५॥
tāḥ sametya yathānyāyaṃ tasminsadasi devatāḥ |
abruva~llokakartāraṃ brahmāṇaṃ vacanaṃ mahat || 1-14-5||

RMY 1-14-6

भगवंस्त्वत्प्रसादेन रावणो नाम राक्षसः ।
सर्वान्नो बाधते वीर्याच्छासितुं तं न शक्नुमः ॥ १-१४-६॥
bhagavaṃstvatprasādena rāvaṇo nāma rākṣasaḥ |
sarvānno bādhate vīryācchāsituṃ taṃ na śaknumaḥ || 1-14-6||

RMY 1-14-7

त्वया तस्मै वरो दत्तः प्रीतेन भगवन्पुरा ।
मानयन्तश्च तं नित्यं सर्वं तस्य क्षमामहे ॥ १-१४-७॥
tvayā tasmai varo dattaḥ prītena bhagavanpurā |
mānayantaśca taṃ nityaṃ sarvaṃ tasya kṣamāmahe || 1-14-7||

RMY 1-14-8

उद्वेजयति लोकांस्त्रीनुच्छ्रितान्द्वेष्टि दुर्मतिः ।
शक्रं त्रिदशराजानं प्रधर्षयितुमिच्छति ॥ १-१४-८॥
udvejayati lokāṃstrīnucchritāndveṣṭi durmatiḥ |
śakraṃ tridaśarājānaṃ pradharṣayitumicchati || 1-14-8||

RMY 1-14-9

ऋषीन्यक्षान्सगन्धर्वानसुरान्ब्राह्मणांस्तथा ।
अतिक्रामति दुर्धर्षो वरदानेन मोहितः ॥ १-१४-९॥
ṛṣīnyakṣānsagandharvānasurānbrāhmaṇāṃstathā |
atikrāmati durdharṣo varadānena mohitaḥ || 1-14-9||

RMY 1-14-10

नैनं सूर्यः प्रतपति पार्श्वे वाति न मारुतः ।
चलोर्मिमाली तं दृष्ट्वा समुद्रोऽपि न कम्पते ॥ १-१४-१०॥
nainaṃ sūryaḥ pratapati pārśve vāti na mārutaḥ |
calormimālī taṃ dṛṣṭvā samudro'pi na kampate || 1-14-10||

RMY 1-14-11

तन्महन्नो भयं तस्माद्राक्षसाद्घोरदर्शनात् ।
वधार्थं तस्य भगवन्नुपायं कर्तुमर्हसि ॥ १-१४-११॥
tanmahanno bhayaṃ tasmādrākṣasādghoradarśanāt |
vadhārthaṃ tasya bhagavannupāyaṃ kartumarhasi || 1-14-11||

RMY 1-14-12

एवमुक्तः सुरैः सर्वैश्चिन्तयित्वा ततोऽब्रवीत् ।
हन्तायं विहितस्तस्य वधोपायो दुरात्मनः ॥ १-१४-१२॥
evamuktaḥ suraiḥ sarvaiścintayitvā tato'bravīt |
hantāyaṃ vihitastasya vadhopāyo durātmanaḥ || 1-14-12||

RMY 1-14-13

तेन गन्धर्वयक्षाणां देवदानवरक्षसाम् ।
अवध्योऽस्मीति वागुक्ता तथेत्युक्तं च तन्मया ॥ १-१४-१३॥
tena gandharvayakṣāṇāṃ devadānavarakṣasām |
avadhyo'smīti vāguktā tathetyuktaṃ ca tanmayā || 1-14-13||

RMY 1-14-14

नाकीर्तयदवज्ञानात्तद्रक्षो मानुषांस्तदा ।
तस्मात्स मानुषाद्वध्यो मृत्युर्नान्योऽस्य विद्यते ॥ १-१४-१४॥
nākīrtayadavajñānāttadrakṣo mānuṣāṃstadā |
tasmātsa mānuṣādvadhyo mṛtyurnānyo'sya vidyate || 1-14-14||

RMY 1-14-15

एतच्छ्रुत्वा प्रियं वाक्यं ब्रह्मणा समुदाहृतम् ।
देवा महर्षयः सर्वे प्रहृष्टास्तेऽभवंस्तदा ॥ १-१४-१५॥
etacchrutvā priyaṃ vākyaṃ brahmaṇā samudāhṛtam |
devā maharṣayaḥ sarve prahṛṣṭāste'bhavaṃstadā || 1-14-15||

RMY 1-14-16

एतस्मिन्नन्तरे विष्णुरुपयातो महाद्युतिः ।
ब्रह्मणा च समागम्य तत्र तस्थौ समाहितः ॥ १-१४-१६॥
etasminnantare viṣṇurupayāto mahādyutiḥ |
brahmaṇā ca samāgamya tatra tasthau samāhitaḥ || 1-14-16||

RMY 1-14-17

तमब्रुवन्सुराः सर्वे समभिष्टूय संनताः ।
त्वां नियोक्ष्यामहे विष्णो लोकानां हितकाम्यया ॥ १-१४-१७॥
tamabruvansurāḥ sarve samabhiṣṭūya saṃnatāḥ |
tvāṃ niyokṣyāmahe viṣṇo lokānāṃ hitakāmyayā || 1-14-17||

RMY 1-14-18

राज्ञो दशरथस्य त्वमयोध्याधिपतेर्विभो ।
धर्मज्ञस्य वदान्यस्य महर्षिसमतेजसः ।
तस्य भार्यासु तिसृषु ह्रीश्रीकीर्त्युपमासु च ।
विष्णो पुत्रत्वमागच्छ कृत्वात्मानं चतुर्विधम् ॥ १-१४-१८॥
rājño daśarathasya tvamayodhyādhipatervibho |
dharmajñasya vadānyasya maharṣisamatejasaḥ |
tasya bhāryāsu tisṛṣu hrīśrīkīrtyupamāsu ca |
viṣṇo putratvamāgaccha kṛtvātmānaṃ caturvidham || 1-14-18||

RMY 1-14-19

तत्र त्वं मानुषो भूत्वा प्रवृद्धं लोककण्टकम् ।
अवध्यं दैवतैर्विष्णो समरे जहि रावणम् ॥ १-१४-१९॥
tatra tvaṃ mānuṣo bhūtvā pravṛddhaṃ lokakaṇṭakam |
avadhyaṃ daivatairviṣṇo samare jahi rāvaṇam || 1-14-19||

RMY 1-14-20

स हि देवान्सगन्धर्वान्सिद्धांश्च ऋषिसत्तमान् ।
राक्षसो रावणो मूर्खो वीर्योत्सेकेन बाधते ॥ १-१४-२०॥
sa hi devānsagandharvānsiddhāṃśca ṛṣisattamān |
rākṣaso rāvaṇo mūrkho vīryotsekena bādhate || 1-14-20||

RMY 1-14-21

तदुद्धतं रावणमृद्धतेजसं प्रवृद्धदर्पं त्रिदशेश्वरद्विषम् ।
विरावणं साधु तपस्विकण्टकं तपस्विनामुद्धर तं भयावहम् ॥ १-१४-२१॥
taduddhataṃ rāvaṇamṛddhatejasaṃ pravṛddhadarpaṃ tridaśeśvaradviṣam |
virāvaṇaṃ sādhu tapasvikaṇṭakaṃ tapasvināmuddhara taṃ bhayāvaham || 1-14-21||

Sarga: 15/76 (28)

RMY 1-15-1

ततो नारायणो विष्णुर्नियुक्तः सुरसत्तमैः ।
जानन्नपि सुरानेवं श्लक्ष्णं वचनमब्रवीत् ॥ १-१५-१॥
tato nārāyaṇo viṣṇurniyuktaḥ surasattamaiḥ |
jānannapi surānevaṃ ślakṣṇaṃ vacanamabravīt || 1-15-1||

RMY 1-15-2

उपायः को वधे तस्य राक्षसाधिपतेः सुराः ।
यमहं तं समास्थाय निहन्यामृषिकण्टकम् ॥ १-१५-२॥
upāyaḥ ko vadhe tasya rākṣasādhipateḥ surāḥ |
yamahaṃ taṃ samāsthāya nihanyāmṛṣikaṇṭakam || 1-15-2||

RMY 1-15-3

एवमुक्ताः सुराः सर्वे प्रत्यूचुर्विष्णुमव्ययम् ।
मानुषीं तनुमास्थाय रावणं जहि संयुगे ॥ १-१५-३॥
evamuktāḥ surāḥ sarve pratyūcurviṣṇumavyayam |
mānuṣīṃ tanumāsthāya rāvaṇaṃ jahi saṃyuge || 1-15-3||

RMY 1-15-4

स हि तेपे तपस्तीव्रं दीर्घकालमरिंदम ।
येन तुष्टोऽभवद्ब्रह्मा लोककृल्लोकपूजितः ॥ १-१५-४॥
sa hi tepe tapastīvraṃ dīrghakālamariṃdama |
yena tuṣṭo'bhavadbrahmā lokakṛllokapūjitaḥ || 1-15-4||

RMY 1-15-5

संतुष्टः प्रददौ तस्मै राक्षसाय वरं प्रभुः ।
नानाविधेभ्यो भूतेभ्यो भयं नान्यत्र मानुषात् ॥ १-१५-५॥
saṃtuṣṭaḥ pradadau tasmai rākṣasāya varaṃ prabhuḥ |
nānāvidhebhyo bhūtebhyo bhayaṃ nānyatra mānuṣāt || 1-15-5||

RMY 1-15-6

अवज्ञाताः पुरा तेन वरदानेन मानवाः ।
तस्मात्तस्य वधो दृष्टो मानुषेभ्यः परंतप ॥ १-१५-६॥
avajñātāḥ purā tena varadānena mānavāḥ |
tasmāttasya vadho dṛṣṭo mānuṣebhyaḥ paraṃtapa || 1-15-6||

RMY 1-15-7

इत्येतद्वचनं श्रुत्वा सुराणां विष्णुरात्मवान् ।
पितरं रोचयामास तदा दशरथं नृपम् ॥ १-१५-७॥
ityetadvacanaṃ śrutvā surāṇāṃ viṣṇurātmavān |
pitaraṃ rocayāmāsa tadā daśarathaṃ nṛpam || 1-15-7||

RMY 1-15-8

स चाप्यपुत्रो नृपतिस्तस्मिन्काले महाद्युतिः ।
अयजत्पुत्रियामिष्टिं पुत्रेप्सुररिसूदनः ॥ १-१५-८॥
sa cāpyaputro nṛpatistasminkāle mahādyutiḥ |
ayajatputriyāmiṣṭiṃ putrepsurarisūdanaḥ || 1-15-8||

RMY 1-15-9

ततो वै यजमानस्य पावकादतुलप्रभम् ।
प्रादुर्भूतं महद्भूतं महावीर्यं महाबलम् ॥ १-१५-९॥
tato vai yajamānasya pāvakādatulaprabham |
prādurbhūtaṃ mahadbhūtaṃ mahāvīryaṃ mahābalam || 1-15-9||

RMY 1-15-10

कृष्णं रक्ताम्बरधरं रक्तास्यं दुन्दुभिस्वनम् ।
स्निग्धहर्यक्षतनुजश्मश्रुप्रवरमूर्धजम् ॥ १-१५-१०॥
kṛṣṇaṃ raktāmbaradharaṃ raktāsyaṃ dundubhisvanam |
snigdhaharyakṣatanujaśmaśrupravaramūrdhajam || 1-15-10||

RMY 1-15-11

शुभलक्षणसंपन्नं दिव्याभरणभूषितम् ।
शैलशृङ्गसमुत्सेधं दृप्तशार्दूलविक्रमम् ॥ १-१५-११॥
śubhalakṣaṇasaṃpannaṃ divyābharaṇabhūṣitam |
śailaśṛṅgasamutsedhaṃ dṛptaśārdūlavikramam || 1-15-11||

RMY 1-15-12

दिवाकरसमाकारं दीप्तानलशिखोपमम् ।
तप्तजाम्बूनदमयीं राजतान्तपरिच्छदाम् ॥ १-१५-१२॥
divākarasamākāraṃ dīptānalaśikhopamam |
taptajāmbūnadamayīṃ rājatāntaparicchadām || 1-15-12||

RMY 1-15-13

दिव्यपायससंपूर्णां पात्रीं पत्नीमिव प्रियाम् ।
प्रगृह्य विपुलां दोर्भ्यां स्वयं मायामयीमिव ॥ १-१५-१३॥
divyapāyasasaṃpūrṇāṃ pātrīṃ patnīmiva priyām |
pragṛhya vipulāṃ dorbhyāṃ svayaṃ māyāmayīmiva || 1-15-13||

RMY 1-15-14

समवेक्ष्याब्रवीद्वाक्यमिदं दशरथं नृपम् ।
प्राजापत्यं नरं विद्धि मामिहाभ्यागतं नृप ॥ १-१५-१४॥
samavekṣyābravīdvākyamidaṃ daśarathaṃ nṛpam |
prājāpatyaṃ naraṃ viddhi māmihābhyāgataṃ nṛpa || 1-15-14||

RMY 1-15-15

ततः परं तदा राजा प्रत्युवाच कृताञ्जलिः ।
भगवन्स्वागतं तेऽस्तु किमहं करवाणि ते ॥ १-१५-१५॥
tataḥ paraṃ tadā rājā pratyuvāca kṛtāñjaliḥ |
bhagavansvāgataṃ te'stu kimahaṃ karavāṇi te || 1-15-15||

RMY 1-15-16

अथो पुनरिदं वाक्यं प्राजापत्यो नरोऽब्रवीत् ।
राजन्नर्चयता देवानद्य प्राप्तमिदं त्वया ॥ १-१५-१६॥
atho punaridaṃ vākyaṃ prājāpatyo naro'bravīt |
rājannarcayatā devānadya prāptamidaṃ tvayā || 1-15-16||

RMY 1-15-17

इदं तु नरशार्दूल पायसं देवनिर्मितम् ।
प्रजाकरं गृहाण त्वं धन्यमारोग्यवर्धनम् ॥ १-१५-१७॥
idaṃ tu naraśārdūla pāyasaṃ devanirmitam |
prajākaraṃ gṛhāṇa tvaṃ dhanyamārogyavardhanam || 1-15-17||

RMY 1-15-18

भार्याणामनुरूपाणामश्नीतेति प्रयच्छ वै ।
तासु त्वं लप्स्यसे पुत्रान्यदर्थं यजसे नृप ॥ १-१५-१८॥
bhāryāṇāmanurūpāṇāmaśnīteti prayaccha vai |
tāsu tvaṃ lapsyase putrānyadarthaṃ yajase nṛpa || 1-15-18||

RMY 1-15-19

तथेति नृपतिः प्रीतः शिरसा प्रतिगृह्य ताम् ।
पात्रीं देवान्नसंपूर्णां देवदत्तां हिरण्मयीम् ॥ १-१५-१९॥
tatheti nṛpatiḥ prītaḥ śirasā pratigṛhya tām |
pātrīṃ devānnasaṃpūrṇāṃ devadattāṃ hiraṇmayīm || 1-15-19||

RMY 1-15-20

अभिवाद्य च तद्भूतमद्भुतं प्रियदर्शनम् ।
मुदा परमया युक्तश्चकाराभिप्रदक्षिणम् ॥ १-१५-२०॥
abhivādya ca tadbhūtamadbhutaṃ priyadarśanam |
mudā paramayā yuktaścakārābhipradakṣiṇam || 1-15-20||

RMY 1-15-21

ततो दशरथः प्राप्य पायसं देवनिर्मितम् ।
बभूव परमप्रीतः प्राप्य वित्तमिवाधनः ॥ १-१५-२१॥
tato daśarathaḥ prāpya pāyasaṃ devanirmitam |
babhūva paramaprītaḥ prāpya vittamivādhanaḥ || 1-15-21||

RMY 1-15-22

ततस्तदद्भुतप्रख्यं भूतं परमभास्वरम् ।
संवर्तयित्वा तत्कर्म तत्रैवान्तरधीयत ॥ १-१५-२२॥
tatastadadbhutaprakhyaṃ bhūtaṃ paramabhāsvaram |
saṃvartayitvā tatkarma tatraivāntaradhīyata || 1-15-22||

RMY 1-15-23

हर्षरश्मिभिरुद्योतं तस्यान्तःपुरमाबभौ ।
शारदस्याभिरामस्य चन्द्रस्येव नभोंऽशुभिः ॥ १-१५-२३॥
harṣaraśmibhirudyotaṃ tasyāntaḥpuramābabhau |
śāradasyābhirāmasya candrasyeva nabhoṃ'śubhiḥ || 1-15-23||

RMY 1-15-24

सोऽन्तःपुरं प्रविश्यैव कौसल्यामिदमब्रवीत् ।
पायसं प्रतिगृह्णीष्व पुत्रीयं त्विदमात्मनः ॥ १-१५-२४॥
so'ntaḥpuraṃ praviśyaiva kausalyāmidamabravīt |
pāyasaṃ pratigṛhṇīṣva putrīyaṃ tvidamātmanaḥ || 1-15-24||

RMY 1-15-25

कौसल्यायै नरपतिः पायसार्धं ददौ तदा ।
अर्धादर्धं ददौ चापि सुमित्रायै नराधिपः ।
कैकेय्यै चावशिष्टार्धं ददौ पुत्रार्थकारणात् ॥ १-१५-२५॥
kausalyāyai narapatiḥ pāyasārdhaṃ dadau tadā |
ardhādardhaṃ dadau cāpi sumitrāyai narādhipaḥ |
kaikeyyai cāvaśiṣṭārdhaṃ dadau putrārthakāraṇāt || 1-15-25||

RMY 1-15-26

प्रददौ चावशिष्टार्धं पायसस्यामृतोपमम् ।
अनुचिन्त्य सुमित्रायै पुनरेव महीपतिः ॥ १-१५-२६॥
pradadau cāvaśiṣṭārdhaṃ pāyasasyāmṛtopamam |
anucintya sumitrāyai punareva mahīpatiḥ || 1-15-26||

RMY 1-15-27

एवं तासां ददौ राजा भार्याणां पायसं पृथक् ॥ १-१५-२७॥
evaṃ tāsāṃ dadau rājā bhāryāṇāṃ pāyasaṃ pṛthak || 1-15-27||

RMY 1-15-28

तास्त्वेतत्पायसं प्राप्य नरेन्द्रस्योत्तमाः स्त्रियः ।
संमानं मेनिरे सर्वाः प्रहर्षोदितचेतसः ॥ १-१५-२८॥
tāstvetatpāyasaṃ prāpya narendrasyottamāḥ striyaḥ |
saṃmānaṃ menire sarvāḥ praharṣoditacetasaḥ || 1-15-28||

Sarga: 16/76 (20)

RMY 1-16-1

पुत्रत्वं तु गते विष्णौ राज्ञस्तस्य महात्मनः ।
उवाच देवताः सर्वाः स्वयम्भूर्भगवानिदम् ॥ १-१६-१॥
putratvaṃ tu gate viṣṇau rājñastasya mahātmanaḥ |
uvāca devatāḥ sarvāḥ svayambhūrbhagavānidam || 1-16-1||

RMY 1-16-2

सत्यसंधस्य वीरस्य सर्वेषां नो हितैषिणः ।
विष्णोः सहायान्बलिनः सृजध्वं कामरूपिणः ॥ १-१६-२॥
satyasaṃdhasya vīrasya sarveṣāṃ no hitaiṣiṇaḥ |
viṣṇoḥ sahāyānbalinaḥ sṛjadhvaṃ kāmarūpiṇaḥ || 1-16-2||

RMY 1-16-3

मायाविदश्च शूरांश्च वायुवेगसमाञ्जवे ।
नयज्ञान्बुद्धिसंपन्नान्विष्णुतुल्यपराक्रमान् ॥ १-१६-३॥
māyāvidaśca śūrāṃśca vāyuvegasamāñjave |
nayajñānbuddhisaṃpannānviṣṇutulyaparākramān || 1-16-3||

RMY 1-16-4

असंहार्यानुपायज्ञान्दिव्यसंहननान्वितान् ।
सर्वास्त्रगुणसंपन्नानमृतप्राशनानिव ॥ १-१६-४॥
asaṃhāryānupāyajñāndivyasaṃhananānvitān |
sarvāstraguṇasaṃpannānamṛtaprāśanāniva || 1-16-4||

RMY 1-16-5

अप्सरःसु च मुख्यासु गन्धर्वीणां तनूषु च ।
यक्षपन्नगकन्यासु ऋष्कविद्याधरीषु च ॥ १-१६-५॥
apsaraḥsu ca mukhyāsu gandharvīṇāṃ tanūṣu ca |
yakṣapannagakanyāsu ṛṣkavidyādharīṣu ca || 1-16-5||

RMY 1-16-6

किंनरीणां च गात्रेषु वानरीणां तनूषु च ।
सृजध्वं हरिरूपेण पुत्रांस्तुल्यपराक्रमान् ॥ १-१६-६॥
kiṃnarīṇāṃ ca gātreṣu vānarīṇāṃ tanūṣu ca |
sṛjadhvaṃ harirūpeṇa putrāṃstulyaparākramān || 1-16-6||

RMY 1-16-7

ते तथोक्ता भगवता तत्प्रतिश्रुत्य शासनम् ।
जनयामासुरेवं ते पुत्रान्वानररूपिणः ॥ १-१६-७॥
te tathoktā bhagavatā tatpratiśrutya śāsanam |
janayāmāsurevaṃ te putrānvānararūpiṇaḥ || 1-16-7||

RMY 1-16-8

ऋषयश्च महात्मानः सिद्धविद्याधरोरगाः ।
चारणाश्च सुतान्वीरान्ससृजुर्वनचारिणः ॥ १-१६-८॥
ṛṣayaśca mahātmānaḥ siddhavidyādharoragāḥ |
cāraṇāśca sutānvīrānsasṛjurvanacāriṇaḥ || 1-16-8||

RMY 1-16-9

ते सृष्टा बहुसाहस्रा दशग्रीववधोद्यताः ।
अप्रमेयबला वीरा विक्रान्ताः कामरूपिणः ॥ १-१६-९॥
te sṛṣṭā bahusāhasrā daśagrīvavadhodyatāḥ |
aprameyabalā vīrā vikrāntāḥ kāmarūpiṇaḥ || 1-16-9||

RMY 1-16-10

ते गजाचलसंकाशा वपुष्मन्तो महाबलाः ।
ऋक्षवानरगोपुच्छाः क्षिप्रमेवाभिजज्ञिरे ॥ १-१६-१०॥
te gajācalasaṃkāśā vapuṣmanto mahābalāḥ |
ṛkṣavānaragopucchāḥ kṣipramevābhijajñire || 1-16-10||

RMY 1-16-11

यस्य देवस्य यद्रूपं वेषो यश्च पराक्रमः ।
अजायत समस्तेन तस्य तस्य सुतः पृथक् ॥ १-१६-११॥
yasya devasya yadrūpaṃ veṣo yaśca parākramaḥ |
ajāyata samastena tasya tasya sutaḥ pṛthak || 1-16-11||

RMY 1-16-12

गोलाङ्गूलीषु चोत्पन्नाः केचित्संमतविक्रमाः ।
ऋक्षीषु च तथा जाता वानराः किंनरीषु च ॥ १-१६-१२॥
golāṅgūlīṣu cotpannāḥ kecitsaṃmatavikramāḥ |
ṛkṣīṣu ca tathā jātā vānarāḥ kiṃnarīṣu ca || 1-16-12||

RMY 1-16-13

शिलाप्रहरणाः सर्वे सर्वे पादपयोधिनः ।
नखदंष्ट्रायुधाः सर्वे सर्वे सर्वास्त्रकोविदाः ॥ १-१६-१३॥
śilāpraharaṇāḥ sarve sarve pādapayodhinaḥ |
nakhadaṃṣṭrāyudhāḥ sarve sarve sarvāstrakovidāḥ || 1-16-13||

RMY 1-16-14

विचालयेयुः शैलेन्द्रान्भेदयेयुः स्थिरान्द्रुमान् ।
क्षोभयेयुश्च वेगेन समुद्रं सरितां पतिम् ॥ १-१६-१४॥
vicālayeyuḥ śailendrānbhedayeyuḥ sthirāndrumān |
kṣobhayeyuśca vegena samudraṃ saritāṃ patim || 1-16-14||

RMY 1-16-15

दारयेयुः क्षितिं पद्भ्यामाप्लवेयुर्महार्णवम् ।
नभस्तलं विशेयुश्च गृह्णीयुरपि तोयदान् ॥ १-१६-१५॥
dārayeyuḥ kṣitiṃ padbhyāmāplaveyurmahārṇavam |
nabhastalaṃ viśeyuśca gṛhṇīyurapi toyadān || 1-16-15||

RMY 1-16-16

गृह्णीयुरपि मातङ्गान्मत्तान्प्रव्रजतो वने ।
नर्दमानांश्च नादेन पातयेयुर्विहंगमान् ॥ १-१६-१६॥
gṛhṇīyurapi mātaṅgānmattānpravrajato vane |
nardamānāṃśca nādena pātayeyurvihaṃgamān || 1-16-16||

RMY 1-16-17

ईदृशानां प्रसूतानि हरीणां कामरूपिणाम् ।
शतं शतसहस्राणि यूथपानां महात्मनाम् ।
बभूवुर्यूथपश्रेष्ठा वीरांश्चाजनयन्हरीन् ॥ १-१६-१७॥
īdṛśānāṃ prasūtāni harīṇāṃ kāmarūpiṇām |
śataṃ śatasahasrāṇi yūthapānāṃ mahātmanām |
babhūvuryūthapaśreṣṭhā vīrāṃścājanayanharīn || 1-16-17||

RMY 1-16-18

अन्ये ऋक्षवतः प्रस्थानुपतस्थुः सहस्रशः ।
अन्ये नानाविधाञ्शैलान्काननानि च भेजिरे ॥ १-१६-१८॥
anye ṛkṣavataḥ prasthānupatasthuḥ sahasraśaḥ |
anye nānāvidhāñśailānkānanāni ca bhejire || 1-16-18||

RMY 1-16-19

सूर्यपुत्रं च सुग्रीवं शक्रपुत्रं च वालिनम् ।
भ्रातरावुपतस्थुस्ते सर्व एव हरीश्वराः ॥ १-१६-१९॥
sūryaputraṃ ca sugrīvaṃ śakraputraṃ ca vālinam |
bhrātarāvupatasthuste sarva eva harīśvarāḥ || 1-16-19||

RMY 1-16-20

तैर्मेघवृन्दाचलकूटकल्पैर्महाबलैर्वानरयूथपालैः ।
बभूव भूर्भीमशरीररूपैः समावृता रामसहायहेतोः ॥ १-१६-२०॥
tairmeghavṛndācalakūṭakalpairmahābalairvānarayūthapālaiḥ |
babhūva bhūrbhīmaśarīrarūpaiḥ samāvṛtā rāmasahāyahetoḥ || 1-16-20||

Sarga: 17/76 (39)

RMY 1-17-1

निर्वृत्ते तु क्रतौ तस्मिन्हयमेधे महात्मनः ।
प्रतिगृह्य सुरा भागान्प्रतिजग्मुर्यथागतम् ॥ १-१७-१॥
nirvṛtte tu kratau tasminhayamedhe mahātmanaḥ |
pratigṛhya surā bhāgānpratijagmuryathāgatam || 1-17-1||

RMY 1-17-2

समाप्तदीक्षानियमः पत्नीगणसमन्वितः ।
प्रविवेश पुरीं राजा सभृत्यबलवाहनः ॥ १-१७-२॥
samāptadīkṣāniyamaḥ patnīgaṇasamanvitaḥ |
praviveśa purīṃ rājā sabhṛtyabalavāhanaḥ || 1-17-2||

RMY 1-17-3

यथार्हं पूजितास्तेन राज्ञा वै पृथिवीश्वराः ।
मुदिताः प्रययुर्देशान्प्रणम्य मुनिपुंगवम् ॥ १-१७-३॥
yathārhaṃ pūjitāstena rājñā vai pṛthivīśvarāḥ |
muditāḥ prayayurdeśānpraṇamya munipuṃgavam || 1-17-3||

RMY 1-17-4

गतेषु पृथिवीशेषु राजा दशरथः पुनः ।
प्रविवेश पुरीं श्रीमान्पुरस्कृत्य द्विजोत्तमान् ॥ १-१७-४॥
gateṣu pṛthivīśeṣu rājā daśarathaḥ punaḥ |
praviveśa purīṃ śrīmānpuraskṛtya dvijottamān || 1-17-4||

RMY 1-17-5

शान्तया प्रययौ सार्धमृश्यशृङ्गः सुपूजितः ।
अन्वीयमानो राज्ञाथ सानुयात्रेण धीमता ॥ १-१७-५॥
śāntayā prayayau sārdhamṛśyaśṛṅgaḥ supūjitaḥ |
anvīyamāno rājñātha sānuyātreṇa dhīmatā || 1-17-5||

RMY 1-17-6

कौसल्याजनयद्रामं दिव्यलक्षणसंयुतम् ।
विष्णोरर्धं महाभागं पुत्रमिक्ष्वाकुनन्दनम् ॥ १-१७-६॥
kausalyājanayadrāmaṃ divyalakṣaṇasaṃyutam |
viṣṇorardhaṃ mahābhāgaṃ putramikṣvākunandanam || 1-17-6||

RMY 1-17-7

कौसल्या शुशुभे तेन पुत्रेणामिततेजसा ।
यथा वरेण देवानामदितिर्वज्रपाणिना ॥ १-१७-७॥
kausalyā śuśubhe tena putreṇāmitatejasā |
yathā vareṇa devānāmaditirvajrapāṇinā || 1-17-7||

RMY 1-17-8

भरतो नाम कैकेय्यां जज्ञे सत्यपराक्रमः ।
साक्षाद्विष्णोश्चतुर्भागः सर्वैः समुदितो गुणैः ॥ १-१७-८॥
bharato nāma kaikeyyāṃ jajñe satyaparākramaḥ |
sākṣādviṣṇoścaturbhāgaḥ sarvaiḥ samudito guṇaiḥ || 1-17-8||

RMY 1-17-9

अथ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ सुमित्राजनयत्सुतौ ।
वीरौ सर्वास्त्रकुशलौ विष्णोरर्धसमन्वितौ ॥ १-१७-९॥
atha lakṣmaṇaśatrughnau sumitrājanayatsutau |
vīrau sarvāstrakuśalau viṣṇorardhasamanvitau || 1-17-9||

RMY 1-17-10

राज्ञः पुत्रा महात्मानश्चत्वारो जज्ञिरे पृथक् ।
गुणवन्तोऽनुरूपाश्च रुच्या प्रोष्ठपदोपमाः ॥ १-१७-१०॥
rājñaḥ putrā mahātmānaścatvāro jajñire pṛthak |
guṇavanto'nurūpāśca rucyā proṣṭhapadopamāḥ || 1-17-10||

RMY 1-17-11

अतीत्यैकादशाहं तु नाम कर्म तथाकरोत् ।
ज्येष्ठं रामं महात्मानं भरतं कैकयीसुतम् ॥ १-१७-११॥
atītyaikādaśāhaṃ tu nāma karma tathākarot |
jyeṣṭhaṃ rāmaṃ mahātmānaṃ bharataṃ kaikayīsutam || 1-17-11||

RMY 1-17-12

सौमित्रिं लक्ष्मणमिति शत्रुघ्नमपरं तथा ।
वसिष्ठः परमप्रीतो नामानि कृतवांस्तदा ।
तेषां जन्मक्रियादीनि सर्वकर्माण्यकारयत् ॥ १-१७-१२॥
saumitriṃ lakṣmaṇamiti śatrughnamaparaṃ tathā |
vasiṣṭhaḥ paramaprīto nāmāni kṛtavāṃstadā |
teṣāṃ janmakriyādīni sarvakarmāṇyakārayat || 1-17-12||

RMY 1-17-13

तेषां केतुरिव ज्येष्ठो रामो रतिकरः पितुः ।
बभूव भूयो भूतानां स्वयम्भूरिव संमतः ॥ १-१७-१३॥
teṣāṃ keturiva jyeṣṭho rāmo ratikaraḥ pituḥ |
babhūva bhūyo bhūtānāṃ svayambhūriva saṃmataḥ || 1-17-13||

RMY 1-17-14

सर्वे वेदविदः शूराः सर्वे लोकहिते रताः ।
सर्वे ज्ञानोपसंपन्नाः सर्वे समुदिता गुणैः ॥ १-१७-१४॥
sarve vedavidaḥ śūrāḥ sarve lokahite ratāḥ |
sarve jñānopasaṃpannāḥ sarve samuditā guṇaiḥ || 1-17-14||

RMY 1-17-15

तेषामपि महातेजा रामः सत्यपराक्रमः ।
बाल्यात्प्रभृति सुस्निग्धो लक्ष्मणो लक्ष्मिवर्धनः ॥ १-१७-१५॥
teṣāmapi mahātejā rāmaḥ satyaparākramaḥ |
bālyātprabhṛti susnigdho lakṣmaṇo lakṣmivardhanaḥ || 1-17-15||

RMY 1-17-16

रामस्य लोकरामस्य भ्रातुर्ज्येष्ठस्य नित्यशः ।
सर्वप्रियकरस्तस्य रामस्यापि शरीरतः ॥ १-१७-१६॥
rāmasya lokarāmasya bhrāturjyeṣṭhasya nityaśaḥ |
sarvapriyakarastasya rāmasyāpi śarīrataḥ || 1-17-16||

RMY 1-17-17

लक्ष्मणो लक्ष्मिसंपन्नो बहिःप्राण इवापरः ।
न च तेन विना निद्रां लभते पुरुषोत्तमः ।
मृष्टमन्नमुपानीतमश्नाति न हि तं विना ॥ १-१७-१७॥
lakṣmaṇo lakṣmisaṃpanno bahiḥprāṇa ivāparaḥ |
na ca tena vinā nidrāṃ labhate puruṣottamaḥ |
mṛṣṭamannamupānītamaśnāti na hi taṃ vinā || 1-17-17||

RMY 1-17-18

यदा हि हयमारूढो मृगयां याति राघवः ।
तदैनं पृष्ठतोऽभ्येति सधनुः परिपालयन् ॥ १-१७-१८॥
yadā hi hayamārūḍho mṛgayāṃ yāti rāghavaḥ |
tadainaṃ pṛṣṭhato'bhyeti sadhanuḥ paripālayan || 1-17-18||

RMY 1-17-19

भरतस्यापि शत्रुघ्नो लक्ष्मणावरजो हि सः ।
प्राणैः प्रियतरो नित्यं तस्य चासीत्तथा प्रियः ॥ १-१७-१९॥
bharatasyāpi śatrughno lakṣmaṇāvarajo hi saḥ |
prāṇaiḥ priyataro nityaṃ tasya cāsīttathā priyaḥ || 1-17-19||

RMY 1-17-20

स चतुर्भिर्महाभागैः पुत्रैर्दशरथः प्रियैः ।
बभूव परमप्रीतो देवैरिव पितामहः ॥ १-१७-२०॥
sa caturbhirmahābhāgaiḥ putrairdaśarathaḥ priyaiḥ |
babhūva paramaprīto devairiva pitāmahaḥ || 1-17-20||

RMY 1-17-21

ते यदा ज्ञानसंपन्नाः सर्वे समुदिता गुणैः ।
ह्रीमन्तः कीर्तिमन्तश्च सर्वज्ञा दीर्घदर्शिनः ॥ १-१७-२१॥
te yadā jñānasaṃpannāḥ sarve samuditā guṇaiḥ |
hrīmantaḥ kīrtimantaśca sarvajñā dīrghadarśinaḥ || 1-17-21||

RMY 1-17-22

अथ राजा दशरथस्तेषां दारक्रियां प्रति ।
चिन्तयामास धर्मात्मा सोपाध्यायः सबान्धवः ॥ १-१७-२२॥
atha rājā daśarathasteṣāṃ dārakriyāṃ prati |
cintayāmāsa dharmātmā sopādhyāyaḥ sabāndhavaḥ || 1-17-22||

RMY 1-17-23

तस्य चिन्तयमानस्य मन्त्रिमध्ये महात्मनः ।
अभ्यागच्छन्महातेजो विश्वामित्रो महामुनिः ॥ १-१७-२३॥
tasya cintayamānasya mantrimadhye mahātmanaḥ |
abhyāgacchanmahātejo viśvāmitro mahāmuniḥ || 1-17-23||

RMY 1-17-24

स राज्ञो दर्शनाकाङ्क्षी द्वाराध्यक्षानुवाच ह ।
शीघ्रमाख्यात मां प्राप्तं कौशिकं गाधिनः सुतम् ॥ १-१७-२४॥
sa rājño darśanākāṅkṣī dvārādhyakṣānuvāca ha |
śīghramākhyāta māṃ prāptaṃ kauśikaṃ gādhinaḥ sutam || 1-17-24||

RMY 1-17-25

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य राजवेश्म प्रदुद्रुवुः ।
संभ्रान्तमनसः सर्वे तेन वाक्येन चोदिताः ॥ १-१७-२५॥
tacchrutvā vacanaṃ tasya rājaveśma pradudruvuḥ |
saṃbhrāntamanasaḥ sarve tena vākyena coditāḥ || 1-17-25||

RMY 1-17-26

ते गत्वा राजभवनं विश्वामित्रमृषिं तदा ।
प्राप्तमावेदयामासुर्नृपायेक्ष्वाकवे तदा ॥ १-१७-२६॥
te gatvā rājabhavanaṃ viśvāmitramṛṣiṃ tadā |
prāptamāvedayāmāsurnṛpāyekṣvākave tadā || 1-17-26||

RMY 1-17-27

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा सपुरोधाः समाहितः ।
प्रत्युज्जगाम संहृष्टो ब्रह्माणमिव वासवः ॥ १-१७-२७॥
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā sapurodhāḥ samāhitaḥ |
pratyujjagāma saṃhṛṣṭo brahmāṇamiva vāsavaḥ || 1-17-27||

RMY 1-17-28

स दृष्ट्वा ज्वलितं दीप्त्या तापसं संशितव्रतम् ।
प्रहृष्टवदनो राजा ततोऽर्घ्यमुपहारयत् ॥ १-१७-२८॥
sa dṛṣṭvā jvalitaṃ dīptyā tāpasaṃ saṃśitavratam |
prahṛṣṭavadano rājā tato'rghyamupahārayat || 1-17-28||

RMY 1-17-29

स राज्ञः प्रतिगृह्यार्घ्यं शास्त्रदृष्टेन कर्मणा ।
कुशलं चाव्ययं चैव पर्यपृच्छन्नराधिपम् ॥ १-१७-२९॥
sa rājñaḥ pratigṛhyārghyaṃ śāstradṛṣṭena karmaṇā |
kuśalaṃ cāvyayaṃ caiva paryapṛcchannarādhipam || 1-17-29||

RMY 1-17-30

वसिष्ठं च समागम्य कुशलं मुनिपुंगवः ।
ऋषींश्च तान्यथा न्यायं महाभागानुवाच ह ॥ १-१७-३०॥
vasiṣṭhaṃ ca samāgamya kuśalaṃ munipuṃgavaḥ |
ṛṣīṃśca tānyathā nyāyaṃ mahābhāgānuvāca ha || 1-17-30||

RMY 1-17-31

ते सर्वे हृष्टमनसस्तस्य राज्ञो निवेशनम् ।
विविशुः पूजितास्तत्र निषेदुश्च यथार्थतः ॥ १-१७-३१॥
te sarve hṛṣṭamanasastasya rājño niveśanam |
viviśuḥ pūjitāstatra niṣeduśca yathārthataḥ || 1-17-31||

RMY 1-17-32

अथ हृष्टमना राजा विश्वामित्रं महामुनिम् ।
उवाच परमोदारो हृष्टस्तमभिपूजयन् ॥ १-१७-३२॥
atha hṛṣṭamanā rājā viśvāmitraṃ mahāmunim |
uvāca paramodāro hṛṣṭastamabhipūjayan || 1-17-32||

RMY 1-17-33

यथामृतस्य संप्राप्तिर्यथा वर्षमनूदके ।
यथा सदृशदारेषु पुत्रजन्माप्रजस्य च ।
प्रनष्टस्य यथा लाभो यथा हर्षो महोदये ।
तथैवागमनं मन्ये स्वागतं ते महामुने ॥ १-१७-३३॥
yathāmṛtasya saṃprāptiryathā varṣamanūdake |
yathā sadṛśadāreṣu putrajanmāprajasya ca |
pranaṣṭasya yathā lābho yathā harṣo mahodaye |
tathaivāgamanaṃ manye svāgataṃ te mahāmune || 1-17-33||

RMY 1-17-34

कं च ते परमं कामं करोमि किमु हर्षितः ।
पात्रभूतोऽसि मे विप्र दिष्ट्या प्राप्तोऽसि धार्मिक ।
अद्य मे सफलं जन्म जीवितं च सुजीवितम् ॥ १-१७-३४॥
kaṃ ca te paramaṃ kāmaṃ karomi kimu harṣitaḥ |
pātrabhūto'si me vipra diṣṭyā prāpto'si dhārmika |
adya me saphalaṃ janma jīvitaṃ ca sujīvitam || 1-17-34||

RMY 1-17-35

पूर्वं राजर्षिशब्देन तपसा द्योतितप्रभः ।
ब्रह्मर्षित्वमनुप्राप्तः पूज्योऽसि बहुधा मया ॥ १-१७-३५॥
pūrvaṃ rājarṣiśabdena tapasā dyotitaprabhaḥ |
brahmarṣitvamanuprāptaḥ pūjyo'si bahudhā mayā || 1-17-35||

RMY 1-17-36

तदद्भुतमिदं विप्र पवित्रं परमं मम ।
शुभक्षेत्रगतश्चाहं तव संदर्शनात्प्रभो ॥ १-१७-३६॥
tadadbhutamidaṃ vipra pavitraṃ paramaṃ mama |
śubhakṣetragataścāhaṃ tava saṃdarśanātprabho || 1-17-36||

RMY 1-17-37

ब्रूहि यत्प्रार्थितं तुभ्यं कार्यमागमनं प्रति ।
इच्छाम्यनुगृहीतोऽहं त्वदर्थपरिवृद्धये ॥ १-१७-३७॥
brūhi yatprārthitaṃ tubhyaṃ kāryamāgamanaṃ prati |
icchāmyanugṛhīto'haṃ tvadarthaparivṛddhaye || 1-17-37||

RMY 1-17-38

कार्यस्य न विमर्शं च गन्तुमर्हसि कौशिक ।
कर्ता चाहमशेषेण दैवतं हि भवान्मम ॥ १-१७-३८॥
kāryasya na vimarśaṃ ca gantumarhasi kauśika |
kartā cāhamaśeṣeṇa daivataṃ hi bhavānmama || 1-17-38||

RMY 1-17-39

इति हृदयसुखं निशम्य वाक्यं श्रुतिसुखमात्मवता विनीतमुक्तम् ।
प्रथितगुणयशा गुणैर्विशिष्टः परम ऋषिः परमं जगाम हर्षम् ॥ १-१७-३९॥
iti hṛdayasukhaṃ niśamya vākyaṃ śrutisukhamātmavatā vinītamuktam |
prathitaguṇayaśā guṇairviśiṣṭaḥ parama ṛṣiḥ paramaṃ jagāma harṣam || 1-17-39||

Sarga: 18/76 (20)

RMY 1-18-1

तच्छ्रुत्वा राजसिंहस्य वाक्यमद्भुतविस्तरम् ।
हृष्टरोमा महातेजा विश्वामित्रोऽभ्यभाषत ॥ १-१८-१॥
tacchrutvā rājasiṃhasya vākyamadbhutavistaram |
hṛṣṭaromā mahātejā viśvāmitro'bhyabhāṣata || 1-18-1||

RMY 1-18-2

सदृशं राजशार्दूल तवैतद्भुवि नान्यतः ।
महावंशप्रसूतस्य वसिष्ठव्यपदेशिनः ॥ १-१८-२॥
sadṛśaṃ rājaśārdūla tavaitadbhuvi nānyataḥ |
mahāvaṃśaprasūtasya vasiṣṭhavyapadeśinaḥ || 1-18-2||

RMY 1-18-3

यत्तु मे हृद्गतं वाक्यं तस्य कार्यस्य निश्चयम् ।
कुरुष्व राजशार्दूल भव सत्यप्रतिश्रवः ॥ १-१८-३॥
yattu me hṛdgataṃ vākyaṃ tasya kāryasya niścayam |
kuruṣva rājaśārdūla bhava satyapratiśravaḥ || 1-18-3||

RMY 1-18-4

अहं नियममातिष्ठे सिद्ध्यर्थं पुरुषर्षभ ।
तस्य विघ्नकरौ द्वौ तु राक्षसौ कामरूपिणौ ॥ १-१८-४॥
ahaṃ niyamamātiṣṭhe siddhyarthaṃ puruṣarṣabha |
tasya vighnakarau dvau tu rākṣasau kāmarūpiṇau || 1-18-4||

RMY 1-18-5

व्रते मे बहुशश्चीर्णे समाप्त्यां राक्षसाविमौ ।
मारीचश्च सुबाहुश्च वीर्यवन्तौ सुशिक्षितौ ।
तौ मांसरुधिरौघेण वेदिं तामभ्यवर्षताम् ॥ १-१८-५॥
vrate me bahuśaścīrṇe samāptyāṃ rākṣasāvimau |
mārīcaśca subāhuśca vīryavantau suśikṣitau |
tau māṃsarudhiraugheṇa vediṃ tāmabhyavarṣatām || 1-18-5||

RMY 1-18-6

अवधूते तथा भूते तस्मिन्नियमनिश्चये ।
कृतश्रमो निरुत्साहस्तस्माद्देशादपाक्रमे ॥ १-१८-६॥
avadhūte tathā bhūte tasminniyamaniścaye |
kṛtaśramo nirutsāhastasmāddeśādapākrame || 1-18-6||

RMY 1-18-7

न च मे क्रोधमुत्स्रष्टुं बुद्धिर्भवति पार्थिव ।
तथाभूता हि सा चर्या न शापस्तत्र मुच्यते ॥ १-१८-७॥
na ca me krodhamutsraṣṭuṃ buddhirbhavati pārthiva |
tathābhūtā hi sā caryā na śāpastatra mucyate || 1-18-7||

RMY 1-18-8

स्वपुत्रं राजशार्दूल रामं सत्यपराक्रमम् ।
काकपक्षधरं शूरं ज्येष्ठं मे दातुमर्हसि ॥ १-१८-८॥
svaputraṃ rājaśārdūla rāmaṃ satyaparākramam |
kākapakṣadharaṃ śūraṃ jyeṣṭhaṃ me dātumarhasi || 1-18-8||

RMY 1-18-9

शक्तो ह्येष मया गुप्तो दिव्येन स्वेन तेजसा ।
राक्षसा ये विकर्तारस्तेषामपि विनाशने ॥ १-१८-९॥
śakto hyeṣa mayā gupto divyena svena tejasā |
rākṣasā ye vikartārasteṣāmapi vināśane || 1-18-9||

RMY 1-18-10

श्रेयश्चास्मै प्रदास्यामि बहुरूपं न संशयः ।
त्रयाणामपि लोकानां येन ख्यातिं गमिष्यति ॥ १-१८-१०॥
śreyaścāsmai pradāsyāmi bahurūpaṃ na saṃśayaḥ |
trayāṇāmapi lokānāṃ yena khyātiṃ gamiṣyati || 1-18-10||

RMY 1-18-11

न च तौ राममासाद्य शक्तौ स्थातुं कथंचन ।
न च तौ राघवादन्यो हन्तुमुत्सहते पुमान् ॥ १-१८-११॥
na ca tau rāmamāsādya śaktau sthātuṃ kathaṃcana |
na ca tau rāghavādanyo hantumutsahate pumān || 1-18-11||

RMY 1-18-12

वीर्योत्सिक्तौ हि तौ पापौ कालपाशवशं गतौ ।
रामस्य राजशार्दूल न पर्याप्तौ महात्मनः ॥ १-१८-१२॥
vīryotsiktau hi tau pāpau kālapāśavaśaṃ gatau |
rāmasya rājaśārdūla na paryāptau mahātmanaḥ || 1-18-12||

RMY 1-18-13

न च पुत्रकृतं स्नेहं कर्तुमर्हसि पार्थिव ।
अहं ते प्रतिजानामि हतौ तौ विद्धि राक्षसौ ॥ १-१८-१३॥
na ca putrakṛtaṃ snehaṃ kartumarhasi pārthiva |
ahaṃ te pratijānāmi hatau tau viddhi rākṣasau || 1-18-13||

RMY 1-18-14

अहं वेद्मि महात्मानं रामं सत्यपराक्रमम् ।
वसिष्ठोऽपि महातेजा ये चेमे तपसि स्थिताः ॥ १-१८-१४॥
ahaṃ vedmi mahātmānaṃ rāmaṃ satyaparākramam |
vasiṣṭho'pi mahātejā ye ceme tapasi sthitāḥ || 1-18-14||

RMY 1-18-15

यदि ते धर्मलाभं च यशश्च परमं भुवि ।
स्थिरमिच्छसि राजेन्द्र रामं मे दातुमर्हसि ॥ १-१८-१५॥
yadi te dharmalābhaṃ ca yaśaśca paramaṃ bhuvi |
sthiramicchasi rājendra rāmaṃ me dātumarhasi || 1-18-15||

RMY 1-18-16

यद्यभ्यनुज्ञां काकुत्स्थ ददते तव मन्त्रिणः ।
वसिष्ठप्रमुखाः सर्वे ततो रामं विसर्जय ॥ १-१८-१६॥
yadyabhyanujñāṃ kākutstha dadate tava mantriṇaḥ |
vasiṣṭhapramukhāḥ sarve tato rāmaṃ visarjaya || 1-18-16||

RMY 1-18-17

अभिप्रेतमसंसक्तमात्मजं दातुमर्हसि ।
दशरात्रं हि यज्ञस्य रामं राजीवलोचनम् ॥ १-१८-१७॥
abhipretamasaṃsaktamātmajaṃ dātumarhasi |
daśarātraṃ hi yajñasya rāmaṃ rājīvalocanam || 1-18-17||

RMY 1-18-18

नात्येति कालो यज्ञस्य यथायं मम राघव ।
तथा कुरुष्व भद्रं ते मा च शोके मनः कृथाः ॥ १-१८-१८॥
nātyeti kālo yajñasya yathāyaṃ mama rāghava |
tathā kuruṣva bhadraṃ te mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ || 1-18-18||

RMY 1-18-19

इत्येवमुक्त्वा धर्मात्मा धर्मार्थसहितं वचः ।
विरराम महातेजा विश्वामित्रो महामुनिः ॥ १-१८-१९॥
ityevamuktvā dharmātmā dharmārthasahitaṃ vacaḥ |
virarāma mahātejā viśvāmitro mahāmuniḥ || 1-18-19||

RMY 1-18-20

इति हृदयमनोविदारणं मुनिवचनं तदतीव शुश्रुवान् ।
नरपतिरगमद्भयं महद्व्यथितमनाः प्रचचाल चासनात् ॥ १-१८-२०॥
iti hṛdayamanovidāraṇaṃ munivacanaṃ tadatīva śuśruvān |
narapatiragamadbhayaṃ mahadvyathitamanāḥ pracacāla cāsanāt || 1-18-20||

Sarga: 19/76 (25)

RMY 1-19-1

तच्छ्रुत्वा राजशार्दूल विश्वामित्रस्य भाषितम् ।
मुहूर्तमिव निःसंज्ञः संज्ञावानिदमब्रवीत् ॥ १-१९-१॥
tacchrutvā rājaśārdūla viśvāmitrasya bhāṣitam |
muhūrtamiva niḥsaṃjñaḥ saṃjñāvānidamabravīt || 1-19-1||

RMY 1-19-2

ऊनषोडशवर्षो मे रामो राजीवलोचनः ।
न युद्धयोग्यतामस्य पश्यामि सह राक्षसैः ॥ १-१९-२॥
ūnaṣoḍaśavarṣo me rāmo rājīvalocanaḥ |
na yuddhayogyatāmasya paśyāmi saha rākṣasaiḥ || 1-19-2||

RMY 1-19-3

इयमक्षौहिणी पूर्णा यस्याहं पतिरीश्वरः ।
अनया संवृतो गत्वा योधाहं तैर्निशाचरैः ॥ १-१९-३॥
iyamakṣauhiṇī pūrṇā yasyāhaṃ patirīśvaraḥ |
anayā saṃvṛto gatvā yodhāhaṃ tairniśācaraiḥ || 1-19-3||

RMY 1-19-4

इमे शूराश्च विक्रान्ता भृत्या मेऽस्त्रविशारदाः ।
योग्या रक्षोगणैर्योद्धुं न रामं नेतुमर्हसि ॥ १-१९-४॥
ime śūrāśca vikrāntā bhṛtyā me'straviśāradāḥ |
yogyā rakṣogaṇairyoddhuṃ na rāmaṃ netumarhasi || 1-19-4||

RMY 1-19-5

अहमेव धनुष्पाणिर्गोप्ता समरमूर्धनि ।
यावत्प्राणान्धरिष्यामि तावद्योत्स्ये निशाचरैः ॥ १-१९-५॥
ahameva dhanuṣpāṇirgoptā samaramūrdhani |
yāvatprāṇāndhariṣyāmi tāvadyotsye niśācaraiḥ || 1-19-5||

RMY 1-19-6

निर्विघ्ना व्रतचर्या सा भविष्यति सुरक्षिता ।
अहं तत्र गमिष्यामि न राम नेतुमर्हसि ॥ १-१९-६॥
nirvighnā vratacaryā sā bhaviṣyati surakṣitā |
ahaṃ tatra gamiṣyāmi na rāma netumarhasi || 1-19-6||

RMY 1-19-7

बालो ह्यकृतविद्यश्च न च वेत्ति बलाबलम् ।
न चास्त्रबलसंयुक्तो न च युद्धविशारदः ।
न चासौ रक्षसां योग्यः कूटयुद्धा हि ते ध्रुवम् ॥ १-१९-७॥
bālo hyakṛtavidyaśca na ca vetti balābalam |
na cāstrabalasaṃyukto na ca yuddhaviśāradaḥ |
na cāsau rakṣasāṃ yogyaḥ kūṭayuddhā hi te dhruvam || 1-19-7||

RMY 1-19-8

विप्रयुक्तो हि रामेण मुहूर्तमपि नोत्सहे ।
जीवितुं मुनिशार्दूल न रामं नेतुमर्हसि ॥ १-१९-८॥
viprayukto hi rāmeṇa muhūrtamapi notsahe |
jīvituṃ muniśārdūla na rāmaṃ netumarhasi || 1-19-8||

RMY 1-19-9

यदि वा राघवं ब्रह्मन्नेतुमिच्छसि सुव्रत ।
चतुरङ्गसमायुक्तं मया सह च तं नय ॥ १-१९-९॥
yadi vā rāghavaṃ brahmannetumicchasi suvrata |
caturaṅgasamāyuktaṃ mayā saha ca taṃ naya || 1-19-9||

RMY 1-19-10

षष्टिर्वर्षसहस्राणि जातस्य मम कौशिक ।
दुःखेनोत्पादितश्चायं न रामं नेतुमर्हसि ॥ १-१९-१०॥
ṣaṣṭirvarṣasahasrāṇi jātasya mama kauśika |
duḥkhenotpāditaścāyaṃ na rāmaṃ netumarhasi || 1-19-10||

RMY 1-19-11

चतुर्णामात्मजानां हि प्रीतिः परमिका मम ।
ज्येष्ठं धर्मप्रधानं च न रामं नेतुमर्हसि ॥ १-१९-११॥
caturṇāmātmajānāṃ hi prītiḥ paramikā mama |
jyeṣṭhaṃ dharmapradhānaṃ ca na rāmaṃ netumarhasi || 1-19-11||

RMY 1-19-12

किं वीर्या राक्षसास्ते च कस्य पुत्राश्च के च ते ।
कथं प्रमाणाः के चैतान्रक्षन्ति मुनिपुंगव ॥ १-१९-१२॥
kiṃ vīryā rākṣasāste ca kasya putrāśca ke ca te |
kathaṃ pramāṇāḥ ke caitānrakṣanti munipuṃgava || 1-19-12||

RMY 1-19-13

कथं च प्रतिकर्तव्यं तेषां रामेण रक्षसाम् ।
मामकैर्वा बलैर्ब्रह्मन्मया वा कूटयोधिनाम् ॥ १-१९-१३॥
kathaṃ ca pratikartavyaṃ teṣāṃ rāmeṇa rakṣasām |
māmakairvā balairbrahmanmayā vā kūṭayodhinām || 1-19-13||

RMY 1-19-14

सर्वं मे शंस भगवन्कथं तेषां मया रणे ।
स्थातव्यं दुष्टभावानां वीर्योत्सिक्ता हि राक्षसाः ॥ १-१९-१४॥
sarvaṃ me śaṃsa bhagavankathaṃ teṣāṃ mayā raṇe |
sthātavyaṃ duṣṭabhāvānāṃ vīryotsiktā hi rākṣasāḥ || 1-19-14||

RMY 1-19-15

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रोऽभ्यभाषत ।
पौलस्त्यवंशप्रभवो रावणो नाम राक्षसः ॥ १-१९-१५॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā viśvāmitro'bhyabhāṣata |
paulastyavaṃśaprabhavo rāvaṇo nāma rākṣasaḥ || 1-19-15||

RMY 1-19-16

स ब्रह्मणा दत्तवरस्त्रैलोक्यं बाधते भृशम् ।
महाबलो महावीर्यो राक्षसैर्बहुभिर्वृतः ॥ १-१९-१६॥
sa brahmaṇā dattavarastrailokyaṃ bādhate bhṛśam |
mahābalo mahāvīryo rākṣasairbahubhirvṛtaḥ || 1-19-16||

RMY 1-19-17

श्रूयते हि महावीर्यो रावणो राक्षसाधिपः ।
साक्षाद्वैश्रवणभ्राता पुत्रो विश्रवसो मुनेः ॥ १-१९-१७॥
śrūyate hi mahāvīryo rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
sākṣādvaiśravaṇabhrātā putro viśravaso muneḥ || 1-19-17||

RMY 1-19-18

यदा स्वयं न यज्ञस्य विघ्नकर्ता महाबलः ।
तेन संचोदितौ तौ तु राक्षसौ सुमहाबलौ ।
मारीचश्च सुबाहुश्च यज्ञविघ्नं करिष्यतः ॥ १-१९-१८॥
yadā svayaṃ na yajñasya vighnakartā mahābalaḥ |
tena saṃcoditau tau tu rākṣasau sumahābalau |
mārīcaśca subāhuśca yajñavighnaṃ kariṣyataḥ || 1-19-18||

RMY 1-19-19

इत्युक्तो मुनिना तेन राजोवाच मुनिं तदा ।
न हि शक्तोऽस्मि संग्रामे स्थातुं तस्य दुरात्मनः ॥ १-१९-१९॥
ityukto muninā tena rājovāca muniṃ tadā |
na hi śakto'smi saṃgrāme sthātuṃ tasya durātmanaḥ || 1-19-19||

RMY 1-19-20

स त्वं प्रसादं धर्मज्ञ कुरुष्व मम पुत्रके ।
देवदानवगन्धर्वा यक्षाः पतगपन्नगाः ॥ १-१९-२०॥
sa tvaṃ prasādaṃ dharmajña kuruṣva mama putrake |
devadānavagandharvā yakṣāḥ patagapannagāḥ || 1-19-20||

RMY 1-19-21

न शक्ता रावणं सोढुं किं पुनर्मानवा युधि ।
स हि वीर्यवतां वीर्यमादत्ते युधि राक्षसः ॥ १-१९-२१॥
na śaktā rāvaṇaṃ soḍhuṃ kiṃ punarmānavā yudhi |
sa hi vīryavatāṃ vīryamādatte yudhi rākṣasaḥ || 1-19-21||

RMY 1-19-22

तेन चाहं न शक्तोऽस्मि संयोद्धुं तस्य वा बलैः ।
सबलो वा मुनिश्रेष्ठ सहितो वा ममात्मजैः ॥ १-१९-२२॥
tena cāhaṃ na śakto'smi saṃyoddhuṃ tasya vā balaiḥ |
sabalo vā muniśreṣṭha sahito vā mamātmajaiḥ || 1-19-22||

RMY 1-19-23

कथमप्यमरप्रख्यं संग्रामाणामकोविदम् ।
बालं मे तनयं ब्रह्मन्नैव दास्यामि पुत्रकम् ॥ १-१९-२३॥
kathamapyamaraprakhyaṃ saṃgrāmāṇāmakovidam |
bālaṃ me tanayaṃ brahmannaiva dāsyāmi putrakam || 1-19-23||

RMY 1-19-24

अथ कालोपमौ युद्धे सुतौ सुन्दोपसुन्दयोः ।
यज्ञविघ्नकरौ तौ ते नैव दास्यामि पुत्रकम् ॥ १-१९-२४॥
atha kālopamau yuddhe sutau sundopasundayoḥ |
yajñavighnakarau tau te naiva dāsyāmi putrakam || 1-19-24||

RMY 1-19-25

मारीचश्च सुबाहुश्च वीर्यवन्तौ सुशिक्षितौ ।
तयोरन्यतरेणाहं योद्धा स्यां ससुहृद्गणः ॥ १-१९-२५॥
mārīcaśca subāhuśca vīryavantau suśikṣitau |
tayoranyatareṇāhaṃ yoddhā syāṃ sasuhṛdgaṇaḥ || 1-19-25||

Sarga: 20/76 (19)

RMY 1-20-1

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य स्नेहपर्याकुलाक्षरम् ।
समन्युः कौशिको वाक्यं प्रत्युवच महीपतिम् ॥ १-२०-१॥
tacchrutvā vacanaṃ tasya snehaparyākulākṣaram |
samanyuḥ kauśiko vākyaṃ pratyuvaca mahīpatim || 1-20-1||

RMY 1-20-2

पूर्ह्वमर्थं प्रतिश्रुत्य प्रतिज्ञां हातुमिच्छसि ।
रागवाणामयुक्तोऽयं कुलस्यास्य विपर्ययः ॥ १-२०-२॥
pūrhvamarthaṃ pratiśrutya pratijñāṃ hātumicchasi |
rāgavāṇāmayukto'yaṃ kulasyāsya viparyayaḥ || 1-20-2||

RMY 1-20-3

यदिदं ते क्षमं राजन्गमिष्यामि यथागतम् ।
मिथ्याप्रतिज्ञः काकुत्स्थ सुखी भव सबान्धवः ॥ १-२०-३॥
yadidaṃ te kṣamaṃ rājangamiṣyāmi yathāgatam |
mithyāpratijñaḥ kākutstha sukhī bhava sabāndhavaḥ || 1-20-3||

RMY 1-20-4

तस्य रोषपरीतस्य विश्वामित्रस्य धीमतः ।
चचाल वसुधा कृत्स्ना विवेश च भयं सुरान् ॥ १-२०-४॥
tasya roṣaparītasya viśvāmitrasya dhīmataḥ |
cacāla vasudhā kṛtsnā viveśa ca bhayaṃ surān || 1-20-4||

RMY 1-20-5

त्रस्तरूपं तु विज्ञाय जगत्सर्वं महानृषिः ।
नृपतिं सुव्रतो धीरो वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत् ॥ १-२०-५॥
trastarūpaṃ tu vijñāya jagatsarvaṃ mahānṛṣiḥ |
nṛpatiṃ suvrato dhīro vasiṣṭho vākyamabravīt || 1-20-5||

RMY 1-20-6

इक्ष्वाकूणां कुले जातः साक्षाद्धर्म इवापरः ।
धृतिमान्सुव्रतः श्रीमान्न धर्मं हातुमर्हसि ॥ १-२०-६॥
ikṣvākūṇāṃ kule jātaḥ sākṣāddharma ivāparaḥ |
dhṛtimānsuvrataḥ śrīmānna dharmaṃ hātumarhasi || 1-20-6||

RMY 1-20-7

त्रिषु लोकेषु विख्यातो धर्मात्मा इति राघवः ।
स्वधर्मं प्रतिपद्यस्व नाधर्मं वोढुमर्हसि ॥ १-२०-७॥
triṣu lokeṣu vikhyāto dharmātmā iti rāghavaḥ |
svadharmaṃ pratipadyasva nādharmaṃ voḍhumarhasi || 1-20-7||

RMY 1-20-8

संश्रुत्यैवं करिष्यामीत्यकुर्वाणस्य राघव ।
इष्टापूर्तवधो भूयात्तस्माद्रामं विसर्जय ॥ १-२०-८॥
saṃśrutyaivaṃ kariṣyāmītyakurvāṇasya rāghava |
iṣṭāpūrtavadho bhūyāttasmādrāmaṃ visarjaya || 1-20-8||

RMY 1-20-9

कृतास्त्रमकृतास्त्रं वा नैनं शक्ष्यन्ति राक्षसाः ।
गुप्तं कुशिकपुत्रेण ज्वलनेनामृतं यथा ॥ १-२०-९॥
kṛtāstramakṛtāstraṃ vā nainaṃ śakṣyanti rākṣasāḥ |
guptaṃ kuśikaputreṇa jvalanenāmṛtaṃ yathā || 1-20-9||

RMY 1-20-10

एष विग्रहवान्धर्म एष वीर्यवतां वरः ।
एष बुद्ध्याधिको लोके तपसश्च परायणम् ॥ १-२०-१०॥
eṣa vigrahavāndharma eṣa vīryavatāṃ varaḥ |
eṣa buddhyādhiko loke tapasaśca parāyaṇam || 1-20-10||

RMY 1-20-11

एषोऽस्त्रान्विविधान्वेत्ति त्रैलोक्ये सचराचरे ।
नैनमन्यः पुमान्वेत्ति न च वेत्स्यन्ति केचन ॥ १-२०-११॥
eṣo'strānvividhānvetti trailokye sacarācare |
nainamanyaḥ pumānvetti na ca vetsyanti kecana || 1-20-11||

RMY 1-20-12

न देवा नर्षयः केचिन्नासुरा न च राक्षसाः ।
गन्धर्वयक्षप्रवराः सकिंनरमहोरगाः ॥ १-२०-१२॥
na devā narṣayaḥ kecinnāsurā na ca rākṣasāḥ |
gandharvayakṣapravarāḥ sakiṃnaramahoragāḥ || 1-20-12||

RMY 1-20-13

सर्वास्त्राणि कृशाश्वस्य पुत्राः परमधार्मिकाः ।
कौशिकाय पुरा दत्ता यदा राज्यं प्रशासति ॥ १-२०-१३॥
sarvāstrāṇi kṛśāśvasya putrāḥ paramadhārmikāḥ |
kauśikāya purā dattā yadā rājyaṃ praśāsati || 1-20-13||

RMY 1-20-14

तेऽपि पुत्राः कृशाश्वस्य प्रजापतिसुतासुताः ।
नैकरूपा महावीर्या दीप्तिमन्तो जयावहाः ॥ १-२०-१४॥
te'pi putrāḥ kṛśāśvasya prajāpatisutāsutāḥ |
naikarūpā mahāvīryā dīptimanto jayāvahāḥ || 1-20-14||

RMY 1-20-15

जया च सुप्रभा चैव दक्षकन्ये सुमध्यमे ।
ते सुवातेऽस्त्रशस्त्राणि शतं परमभास्वरम् ॥ १-२०-१५॥
jayā ca suprabhā caiva dakṣakanye sumadhyame |
te suvāte'straśastrāṇi śataṃ paramabhāsvaram || 1-20-15||

RMY 1-20-16

पञ्चाशतं सुताँल्लेभे जया नाम वरान्पुरा ।
वधायासुरसैन्यानाममेयान्कामरूपिणः ॥ १-२०-१६॥
pañcāśataṃ sutā~llebhe jayā nāma varānpurā |
vadhāyāsurasainyānāmameyānkāmarūpiṇaḥ || 1-20-16||

RMY 1-20-17

सुप्रभाजनयच्चापि पुत्रान्पञ्चाशतं पुनः ।
संहारान्नाम दुर्धर्षान्दुराक्रामान्बलीयसः ॥ १-२०-१७॥
suprabhājanayaccāpi putrānpañcāśataṃ punaḥ |
saṃhārānnāma durdharṣāndurākrāmānbalīyasaḥ || 1-20-17||

RMY 1-20-18

तानि चास्त्राणि वेत्त्येष यथावत्कुशिकात्मजः ।
अपूर्वाणां च जनने शक्तो भूयश्च धर्मवित् ॥ १-२०-१८॥
tāni cāstrāṇi vettyeṣa yathāvatkuśikātmajaḥ |
apūrvāṇāṃ ca janane śakto bhūyaśca dharmavit || 1-20-18||

RMY 1-20-19

एवं वीर्यो महातेजा विश्वामित्रो महातपाः ।
न रामगमने राजन्संशयं गन्तुमर्हसि ॥ १-२०-१९॥
evaṃ vīryo mahātejā viśvāmitro mahātapāḥ |
na rāmagamane rājansaṃśayaṃ gantumarhasi || 1-20-19||

Sarga: 21/76 (19)

RMY 1-21-1

तथा वसिष्ठे ब्रुवति राजा दशरथः सुतम् ।
प्रहृष्टवदनो राममाजुहाव सलक्ष्मणम् ॥ १-२१-१॥
tathā vasiṣṭhe bruvati rājā daśarathaḥ sutam |
prahṛṣṭavadano rāmamājuhāva salakṣmaṇam || 1-21-1||

RMY 1-21-2

कृतस्वस्त्ययनं मात्रा पित्रा दशरथेन च ।
पुरोधसा वसिष्ठेन मङ्गलैरभिमन्त्रितम् ॥ १-२१-२॥
kṛtasvastyayanaṃ mātrā pitrā daśarathena ca |
purodhasā vasiṣṭhena maṅgalairabhimantritam || 1-21-2||

RMY 1-21-3

स पुत्रं मूर्ध्न्युपाघ्राय राजा दशरथः प्रियम् ।
ददौ कुशिकपुत्राय सुप्रीतेनान्तरात्मना ॥ १-२१-३॥
sa putraṃ mūrdhnyupāghrāya rājā daśarathaḥ priyam |
dadau kuśikaputrāya suprītenāntarātmanā || 1-21-3||

RMY 1-21-4

ततो वायुः सुखस्पर्शो विरजस्को ववौ तदा ।
विश्वामित्रगतं रामं दृष्ट्वा राजीवलोचनम् ॥ १-२१-४॥
tato vāyuḥ sukhasparśo virajasko vavau tadā |
viśvāmitragataṃ rāmaṃ dṛṣṭvā rājīvalocanam || 1-21-4||

RMY 1-21-5

पुष्पवृष्टिर्महत्यासीद्देवदुन्दुभिनिस्वनः ।
शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषः प्रयाते तु महात्मनि ॥ १-२१-५॥
puṣpavṛṣṭirmahatyāsīddevadundubhinisvanaḥ |
śaṅkhadundubhinirghoṣaḥ prayāte tu mahātmani || 1-21-5||

RMY 1-21-6

विश्वामित्रो ययावग्रे ततो रामो महायशाः ।
काकपक्षधरो धन्वी तं च सौमित्रिरन्वगात् ॥ १-२१-६॥
viśvāmitro yayāvagre tato rāmo mahāyaśāḥ |
kākapakṣadharo dhanvī taṃ ca saumitriranvagāt || 1-21-6||

RMY 1-21-7

कलापिनौ धनुष्पाणी शोभयानौ दिशो दश ।
विश्वामित्रं महात्मानं त्रिशीर्षाविव पन्नगौ ।
अनुजग्मतुरक्षुद्रौ पितामहमिवाश्विनौ ॥ १-२१-७॥
kalāpinau dhanuṣpāṇī śobhayānau diśo daśa |
viśvāmitraṃ mahātmānaṃ triśīrṣāviva pannagau |
anujagmaturakṣudrau pitāmahamivāśvinau || 1-21-7||

RMY 1-21-8

बद्धगोधाङ्गुलित्राणौ खड्गवन्तौ महाद्युती ।
स्थाणुं देवमिवाचिन्त्यं कुमाराविव पावकी ॥ १-२१-८॥
baddhagodhāṅgulitrāṇau khaḍgavantau mahādyutī |
sthāṇuṃ devamivācintyaṃ kumārāviva pāvakī || 1-21-8||

RMY 1-21-9

अध्यर्धयोजनं गत्वा सरय्वा दक्षिणे तटे ।
रामेति मधुरा वाणीं विश्वामित्रोऽभ्यभाषत ॥ १-२१-९॥
adhyardhayojanaṃ gatvā sarayvā dakṣiṇe taṭe |
rāmeti madhurā vāṇīṃ viśvāmitro'bhyabhāṣata || 1-21-9||

RMY 1-21-10

गृहाण वत्स सलिलं मा भूत्कालस्य पर्ययः ।
मन्त्रग्रामं गृहाण त्वं बलामतिबलां तथा ॥ १-२१-१०॥
gṛhāṇa vatsa salilaṃ mā bhūtkālasya paryayaḥ |
mantragrāmaṃ gṛhāṇa tvaṃ balāmatibalāṃ tathā || 1-21-10||

RMY 1-21-11

न श्रमो न ज्वरो वा ते न रूपस्य विपर्ययः ।
न च सुप्तं प्रमत्तं वा धर्षयिष्यन्ति नैरृताः ॥ १-२१-११॥
na śramo na jvaro vā te na rūpasya viparyayaḥ |
na ca suptaṃ pramattaṃ vā dharṣayiṣyanti nairṛtāḥ || 1-21-11||

RMY 1-21-12

न बाह्वोः सदृशो वीर्ये पृथिव्यामस्ति कश्चन ।
त्रिषु लोकेषु वा राम न भवेत्सदृशस्तव ॥ १-२१-१२॥
na bāhvoḥ sadṛśo vīrye pṛthivyāmasti kaścana |
triṣu lokeṣu vā rāma na bhavetsadṛśastava || 1-21-12||

RMY 1-21-13

न सौभाग्ये न दाक्षिण्ये न ज्ञाने बुद्धिनिश्चये ।
नोत्तरे प्रतिपत्तव्यो समो लोके तवानघ ॥ १-२१-१३॥
na saubhāgye na dākṣiṇye na jñāne buddhiniścaye |
nottare pratipattavyo samo loke tavānagha || 1-21-13||

RMY 1-21-14

एतद्विद्याद्वये लब्धे भविता नास्ति ते समः ।
बला चातिबला चैव सर्वज्ञानस्य मातरौ ॥ १-२१-१४॥
etadvidyādvaye labdhe bhavitā nāsti te samaḥ |
balā cātibalā caiva sarvajñānasya mātarau || 1-21-14||

RMY 1-21-15

क्षुत्पिपासे न ते राम भविष्येते नरोत्तम ।
बलामतिबलां चैव पठतः पथि राघव ।
विद्याद्वयमधीयाने यशश्चाप्यतुलं भुवि ॥ १-२१-१५॥
kṣutpipāse na te rāma bhaviṣyete narottama |
balāmatibalāṃ caiva paṭhataḥ pathi rāghava |
vidyādvayamadhīyāne yaśaścāpyatulaṃ bhuvi || 1-21-15||

RMY 1-21-16

पितामहसुते ह्येते विद्ये तेजःसमन्विते ।
प्रदातुं तव काकुत्स्थ सदृशस्त्वं हि धार्मिक ॥ १-२१-१६॥
pitāmahasute hyete vidye tejaḥsamanvite |
pradātuṃ tava kākutstha sadṛśastvaṃ hi dhārmika || 1-21-16||

RMY 1-21-17

कामं बहुगुणाः सर्वे त्वय्येते नात्र संशयः ।
तपसा संभृते चैते बहुरूपे भविष्यतः ॥ १-२१-१७॥
kāmaṃ bahuguṇāḥ sarve tvayyete nātra saṃśayaḥ |
tapasā saṃbhṛte caite bahurūpe bhaviṣyataḥ || 1-21-17||

RMY 1-21-18

ततो रामो जलं स्पृष्ट्वा प्रहृष्टवदनः शुचिः ।
प्रतिजग्राह ते विद्ये महर्षेर्भावितात्मनः ।
विद्यासमुदितो रामः शुशुभे भूरिविक्रमः ॥ १-२१-१८॥
tato rāmo jalaṃ spṛṣṭvā prahṛṣṭavadanaḥ śuciḥ |
pratijagrāha te vidye maharṣerbhāvitātmanaḥ |
vidyāsamudito rāmaḥ śuśubhe bhūrivikramaḥ || 1-21-18||

RMY 1-21-19

गुरुकार्याणि सर्वाणि नियुज्य कुशिकात्मजे ।
ऊषुस्तां रजनीं तत्र सरय्वां सुसुखं त्रयः ॥ १-२१-१९॥
gurukāryāṇi sarvāṇi niyujya kuśikātmaje |
ūṣustāṃ rajanīṃ tatra sarayvāṃ susukhaṃ trayaḥ || 1-21-19||

Sarga: 22/76 (19)

RMY 1-22-1

प्रभातायां तु शर्वर्यां विश्वामित्रो महामुनिः ।
अभ्यभाषत काकुत्स्थं शयानं पर्णसंस्तरे ॥ १-२२-१॥
prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ viśvāmitro mahāmuniḥ |
abhyabhāṣata kākutsthaṃ śayānaṃ parṇasaṃstare || 1-22-1||

RMY 1-22-2

कौसल्या सुप्रजा राम पूर्वा संध्या प्रवर्तते ।
उत्तिष्ठ नरशार्दूल कर्तव्यं दैवमाह्निकम् ॥ १-२२-२॥
kausalyā suprajā rāma pūrvā saṃdhyā pravartate |
uttiṣṭha naraśārdūla kartavyaṃ daivamāhnikam || 1-22-2||

RMY 1-22-3

तस्यर्षेः परमोदारं वचः श्रुत्वा नृपात्मजौ ।
स्नात्वा कृतोदकौ वीरौ जेपतुः परमं जपम् ॥ १-२२-३॥
tasyarṣeḥ paramodāraṃ vacaḥ śrutvā nṛpātmajau |
snātvā kṛtodakau vīrau jepatuḥ paramaṃ japam || 1-22-3||

RMY 1-22-4

कृताह्निकौ महावीर्यौ विश्वामित्रं तपोधनम् ।
अभिवाद्याभिसंहृष्टौ गमनायोपतस्थतुः ॥ १-२२-४॥
kṛtāhnikau mahāvīryau viśvāmitraṃ tapodhanam |
abhivādyābhisaṃhṛṣṭau gamanāyopatasthatuḥ || 1-22-4||

RMY 1-22-5

तौ प्रयाते महावीर्यौ दिव्यं त्रिपथगां नदीम् ।
ददृशाते ततस्तत्र सरय्वाः संगमे शुभे ॥ १-२२-५॥
tau prayāte mahāvīryau divyaṃ tripathagāṃ nadīm |
dadṛśāte tatastatra sarayvāḥ saṃgame śubhe || 1-22-5||

RMY 1-22-6

तत्राश्रमपदं पुण्यमृषीणामुग्रतेजसाम् ।
बहुवर्षसहस्राणि तप्यतां परमं तपः ॥ १-२२-६॥
tatrāśramapadaṃ puṇyamṛṣīṇāmugratejasām |
bahuvarṣasahasrāṇi tapyatāṃ paramaṃ tapaḥ || 1-22-6||

RMY 1-22-7

तं दृष्ट्वा परमप्रीतौ राघवौ पुण्यमाश्रमम् ।
ऊचतुस्तं महात्मानं विश्वामित्रमिदं वचः ॥ १-२२-७॥
taṃ dṛṣṭvā paramaprītau rāghavau puṇyamāśramam |
ūcatustaṃ mahātmānaṃ viśvāmitramidaṃ vacaḥ || 1-22-7||

RMY 1-22-8

कस्यायमाश्रमः पुण्यः को न्वस्मिन्वसते पुमान् ।
भगवञ्श्रोतुमिच्छावः परं कौतूहलं हि नौ ॥ १-२२-८॥
kasyāyamāśramaḥ puṇyaḥ ko nvasminvasate pumān |
bhagavañśrotumicchāvaḥ paraṃ kautūhalaṃ hi nau || 1-22-8||

RMY 1-22-9

तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा प्रहस्य मुनिपुंगवः ।
अब्रवीच्छ्रूयतां राम यस्यायं पूर्व आश्रमः ॥ १-२२-९॥
tayostadvacanaṃ śrutvā prahasya munipuṃgavaḥ |
abravīcchrūyatāṃ rāma yasyāyaṃ pūrva āśramaḥ || 1-22-9||

RMY 1-22-10

कन्दर्पो मूर्तिमानासीत्काम इत्युच्यते बुधैः ॥ १-२२-१०॥
kandarpo mūrtimānāsītkāma ityucyate budhaiḥ || 1-22-10||

RMY 1-22-11

तपस्यन्तमिह स्थाणुं नियमेन समाहितम् ।
कृतोद्वाहं तु देवेशं गच्छन्तं समरुद्गणम् ।
धर्षयामास दुर्मेधा हुंकृतश्च महात्मना ॥ १-२२-११॥
tapasyantamiha sthāṇuṃ niyamena samāhitam |
kṛtodvāhaṃ tu deveśaṃ gacchantaṃ samarudgaṇam |
dharṣayāmāsa durmedhā huṃkṛtaśca mahātmanā || 1-22-11||

RMY 1-22-12

दग्धस्य तस्य रौद्रेण चक्षुषा रघुनन्दन ।
व्यशीर्यन्त शरीरात्स्वात्सर्वगात्राणि दुर्मतेः ॥ १-२२-१२॥
dagdhasya tasya raudreṇa cakṣuṣā raghunandana |
vyaśīryanta śarīrātsvātsarvagātrāṇi durmateḥ || 1-22-12||

RMY 1-22-13

तस्य गात्रं हतं तत्र निर्दग्धस्य महात्मना ।
अशरीरः कृतः कामः क्रोधाद्देवेश्वरेण ह ॥ १-२२-१३॥
tasya gātraṃ hataṃ tatra nirdagdhasya mahātmanā |
aśarīraḥ kṛtaḥ kāmaḥ krodhāddeveśvareṇa ha || 1-22-13||

RMY 1-22-14

अनङ्ग इति विख्यातस्तदा प्रभृति राघव ।
स चाङ्गविषयः श्रीमान्यत्राङ्गं स मुमोच ह ॥ १-२२-१४॥
anaṅga iti vikhyātastadā prabhṛti rāghava |
sa cāṅgaviṣayaḥ śrīmānyatrāṅgaṃ sa mumoca ha || 1-22-14||

RMY 1-22-15

तस्यायमाश्रमः पुण्यस्तस्येमे मुनयः पुरा ।
शिष्या धर्मपरा वीर तेषां पापं न विद्यते ॥ १-२२-१५॥
tasyāyamāśramaḥ puṇyastasyeme munayaḥ purā |
śiṣyā dharmaparā vīra teṣāṃ pāpaṃ na vidyate || 1-22-15||

RMY 1-22-16

इहाद्य रजनीं राम वसेम शुभदर्शन ।
पुण्ययोः सरितोर्मध्ये श्वस्तरिष्यामहे वयम् ॥ १-२२-१६॥
ihādya rajanīṃ rāma vasema śubhadarśana |
puṇyayoḥ saritormadhye śvastariṣyāmahe vayam || 1-22-16||

RMY 1-22-17

तेषां संवदतां तत्र तपो दीर्घेण चक्षुषा ।
विज्ञाय परमप्रीता मुनयो हर्षमागमन् ॥ १-२२-१७॥
teṣāṃ saṃvadatāṃ tatra tapo dīrgheṇa cakṣuṣā |
vijñāya paramaprītā munayo harṣamāgaman || 1-22-17||

RMY 1-22-18

अर्घ्यं पाद्यं तथातिथ्यं निवेद्यकुशिकात्मजे ।
रामलक्ष्मणयोः पश्चादकुर्वन्नतिथिक्रियाम् ॥ १-२२-१८॥
arghyaṃ pādyaṃ tathātithyaṃ nivedyakuśikātmaje |
rāmalakṣmaṇayoḥ paścādakurvannatithikriyām || 1-22-18||

RMY 1-22-19

सत्कारं समनुप्राप्य कथाभिरभिरञ्जयन् ।
न्यवसन्सुसुखं तत्र कामाश्रमपदे तदा ॥ १-२२-१९॥
satkāraṃ samanuprāpya kathābhirabhirañjayan |
nyavasansusukhaṃ tatra kāmāśramapade tadā || 1-22-19||

Sarga: 23/76 (30)

RMY 1-23-1

ततः प्रभाते विमले कृताह्निकमरिंदमौ ।
विश्वामित्रं पुरस्कृत्य नद्यास्तीरमुपागतौ ॥ १-२३-१॥
tataḥ prabhāte vimale kṛtāhnikamariṃdamau |
viśvāmitraṃ puraskṛtya nadyāstīramupāgatau || 1-23-1||

RMY 1-23-2

ते च सर्वे महात्मानो मुनयः संशितव्रताः ।
उपस्थाप्य शुभां नावं विश्वामित्रमथाब्रुवन् ॥ १-२३-२॥
te ca sarve mahātmāno munayaḥ saṃśitavratāḥ |
upasthāpya śubhāṃ nāvaṃ viśvāmitramathābruvan || 1-23-2||

RMY 1-23-3

आरोहतु भवान्नावं राजपुत्रपुरस्कृतः ।
अरिष्टं गच्छ पन्थानं मा भूत्कालस्य पर्ययः ॥ १-२३-३॥
ārohatu bhavānnāvaṃ rājaputrapuraskṛtaḥ |
ariṣṭaṃ gaccha panthānaṃ mā bhūtkālasya paryayaḥ || 1-23-3||

RMY 1-23-4

विश्वामित्रस्तथेत्युक्त्वा तानृषीनभिपूज्य च ।
ततार सहितस्ताभ्यां सरितं सागरं गमाम् ॥ १-२३-४॥
viśvāmitrastathetyuktvā tānṛṣīnabhipūjya ca |
tatāra sahitastābhyāṃ saritaṃ sāgaraṃ gamām || 1-23-4||

RMY 1-23-5

अथ रामः सरिन्मध्ये पप्रच्छ मुनिपुङ्गवम् ।
वारिणो भिद्यमानस्य किमयं तुमुलो ध्वनिः ॥ १-२३-५॥
atha rāmaḥ sarinmadhye papraccha munipuṅgavam |
vāriṇo bhidyamānasya kimayaṃ tumulo dhvaniḥ || 1-23-5||

RMY 1-23-6

राघवस्य वचः श्रुत्वा कौतूहल समन्वितम् ।
कथयामास धर्मात्मा तस्य शब्दस्य निश्चयम् ॥ १-२३-६॥
rāghavasya vacaḥ śrutvā kautūhala samanvitam |
kathayāmāsa dharmātmā tasya śabdasya niścayam || 1-23-6||

RMY 1-23-7

कैलासपर्वते राम मनसा निर्मितं सरः ।
ब्रह्मणा नरशार्दूल तेनेदं मानसं सरः ॥ १-२३-७॥
kailāsaparvate rāma manasā nirmitaṃ saraḥ |
brahmaṇā naraśārdūla tenedaṃ mānasaṃ saraḥ || 1-23-7||

RMY 1-23-8

तस्मात्सुस्राव सरसः सायोध्यामुपगूहते ।
सरःप्रवृत्ता सरयूः पुण्या ब्रह्मसरश्च्युता ॥ १-२३-८॥
tasmātsusrāva sarasaḥ sāyodhyāmupagūhate |
saraḥpravṛttā sarayūḥ puṇyā brahmasaraścyutā || 1-23-8||

RMY 1-23-9

तस्यायमतुलः शब्दो जाह्नवीमभिवर्तते ।
वारिसंक्षोभजो राम प्रणामं नियतः कुरु ॥ १-२३-९॥
tasyāyamatulaḥ śabdo jāhnavīmabhivartate |
vārisaṃkṣobhajo rāma praṇāmaṃ niyataḥ kuru || 1-23-9||

RMY 1-23-10

ताभ्यां तु तावुभौ कृत्वा प्रणाममतिधार्मिकौ ।
तीरं दक्षिणमासाद्य जग्मतुर्लघुविक्रमौ ॥ १-२३-१०॥
tābhyāṃ tu tāvubhau kṛtvā praṇāmamatidhārmikau |
tīraṃ dakṣiṇamāsādya jagmaturlaghuvikramau || 1-23-10||

RMY 1-23-11

स वनं घोरसंकाशं दृष्ट्वा नृपवरात्मजः ।
अविप्रहतमैक्ष्वाकः पप्रच्छ मुनिपुंगवम् ॥ १-२३-११॥
sa vanaṃ ghorasaṃkāśaṃ dṛṣṭvā nṛpavarātmajaḥ |
aviprahatamaikṣvākaḥ papraccha munipuṃgavam || 1-23-11||

RMY 1-23-12

अहो वनमिदं दुर्गं झिल्लिकागणनादितम् ।
भैरवैः श्वापदैः कीर्णं शकुन्तैर्दारुणारुतैः ॥ १-२३-१२॥
aho vanamidaṃ durgaṃ jhillikāgaṇanāditam |
bhairavaiḥ śvāpadaiḥ kīrṇaṃ śakuntairdāruṇārutaiḥ || 1-23-12||

RMY 1-23-13

नानाप्रकारैः शकुनैर्वाश्यद्भिर्भैरवस्वनैः ।
सिंहव्याघ्रवराहैश्च वारणैश्चापि शोभितम् ॥ १-२३-१३॥
nānāprakāraiḥ śakunairvāśyadbhirbhairavasvanaiḥ |
siṃhavyāghravarāhaiśca vāraṇaiścāpi śobhitam || 1-23-13||

RMY 1-23-14

धवाश्वकर्णककुभैर्बिल्वतिन्दुकपाटलैः ।
संकीर्णं बदरीभिश्च किं न्विदं दारुणं वनम् ॥ १-२३-१४॥
dhavāśvakarṇakakubhairbilvatindukapāṭalaiḥ |
saṃkīrṇaṃ badarībhiśca kiṃ nvidaṃ dāruṇaṃ vanam || 1-23-14||

RMY 1-23-15

तमुवाच महातेजा विश्वामित्रो महामुनिः ।
श्रूयतां वत्स काकुत्स्थ यस्यैतद्दारुणं वनम् ॥ १-२३-१५॥
tamuvāca mahātejā viśvāmitro mahāmuniḥ |
śrūyatāṃ vatsa kākutstha yasyaitaddāruṇaṃ vanam || 1-23-15||

RMY 1-23-16

एतौ जनपदौ स्फीतौ पूर्वमास्तां नरोत्तम ।
मलदाश्च करूषाश्च देवनिर्माणनिर्मितौ ॥ १-२३-१६॥
etau janapadau sphītau pūrvamāstāṃ narottama |
maladāśca karūṣāśca devanirmāṇanirmitau || 1-23-16||

RMY 1-23-17

पुरा वृत्रवधे राम मलेन समभिप्लुतम् ।
क्षुधा चैव सहस्राक्षं ब्रह्महत्या यदाविशत् ॥ १-२३-१७॥
purā vṛtravadhe rāma malena samabhiplutam |
kṣudhā caiva sahasrākṣaṃ brahmahatyā yadāviśat || 1-23-17||

RMY 1-23-18

तमिन्द्रं स्नापयन्देवा ऋषयश्च तपोधनाः ।
कलशैः स्नापयामासुर्मलं चास्य प्रमोचयन् ॥ १-२३-१८॥
tamindraṃ snāpayandevā ṛṣayaśca tapodhanāḥ |
kalaśaiḥ snāpayāmāsurmalaṃ cāsya pramocayan || 1-23-18||

RMY 1-23-19

इह भूम्यां मलं दत्त्वा दत्त्वा कारूषमेव च ।
शरीरजं महेन्द्रस्य ततो हर्षं प्रपेदिरे ॥ १-२३-१९॥
iha bhūmyāṃ malaṃ dattvā dattvā kārūṣameva ca |
śarīrajaṃ mahendrasya tato harṣaṃ prapedire || 1-23-19||

RMY 1-23-20

निर्मलो निष्करूषश्च शुचिरिन्द्रो यदाभवत् ।
ददौ देशस्य सुप्रीतो वरं प्रभुरनुत्तमम् ॥ १-२३-२०॥
nirmalo niṣkarūṣaśca śucirindro yadābhavat |
dadau deśasya suprīto varaṃ prabhuranuttamam || 1-23-20||

RMY 1-23-21

इमौ जनपदौ स्थीतौ ख्यातिं लोके गमिष्यतः ।
मलदाश्च करूषाश्च ममाङ्गमलधारिणौ ॥ १-२३-२१॥
imau janapadau sthītau khyātiṃ loke gamiṣyataḥ |
maladāśca karūṣāśca mamāṅgamaladhāriṇau || 1-23-21||

RMY 1-23-22

साधु साध्विति तं देवाः पाकशासनमब्रुवन् ।
देशस्य पूजां तां दृष्ट्वा कृतां शक्रेण धीमता ॥ १-२३-२२॥
sādhu sādhviti taṃ devāḥ pākaśāsanamabruvan |
deśasya pūjāṃ tāṃ dṛṣṭvā kṛtāṃ śakreṇa dhīmatā || 1-23-22||

RMY 1-23-23

एतौ जनपदौ स्थीतौ दीर्घकालमरिंदम ।
मलदाश्च करूषाश्च मुदितौ धनधान्यतः ॥ १-२३-२३॥
etau janapadau sthītau dīrghakālamariṃdama |
maladāśca karūṣāśca muditau dhanadhānyataḥ || 1-23-23||

RMY 1-23-24

कस्यचित्त्वथ कालस्य यक्षी वै कामरूपिणी ।
बलं नागसहस्रस्य धारयन्ती तदा ह्यभूत् ॥ १-२३-२४॥
kasyacittvatha kālasya yakṣī vai kāmarūpiṇī |
balaṃ nāgasahasrasya dhārayantī tadā hyabhūt || 1-23-24||

RMY 1-23-25

ताटका नाम भद्रं ते भार्या सुन्दस्य धीमतः ।
मारीचो राक्षसः पुत्रो यस्याः शक्रपराक्रमः ॥ १-२३-२५॥
tāṭakā nāma bhadraṃ te bhāryā sundasya dhīmataḥ |
mārīco rākṣasaḥ putro yasyāḥ śakraparākramaḥ || 1-23-25||

RMY 1-23-26

इमौ जनपदौ नित्यं विनाशयति राघव ।
मलदांश्च करूषांश्च ताटका दुष्टचारिणी ॥ १-२३-२६॥
imau janapadau nityaṃ vināśayati rāghava |
maladāṃśca karūṣāṃśca tāṭakā duṣṭacāriṇī || 1-23-26||

RMY 1-23-27

सेयं पन्थानमावार्य वसत्यत्यर्धयोजने ।
अत एव च गन्तव्यं ताटकाया वनं यतः ॥ १-२३-२७॥
seyaṃ panthānamāvārya vasatyatyardhayojane |
ata eva ca gantavyaṃ tāṭakāyā vanaṃ yataḥ || 1-23-27||

RMY 1-23-28

स्वबाहुबलमाश्रित्य जहीमां दुष्टचारिणीम् ।
मन्नियोगादिमं देशं कुरु निष्कण्टकं पुनः ॥ १-२३-२८॥
svabāhubalamāśritya jahīmāṃ duṣṭacāriṇīm |
manniyogādimaṃ deśaṃ kuru niṣkaṇṭakaṃ punaḥ || 1-23-28||

RMY 1-23-29

न हि कश्चिदिमं देशं शक्रोत्यागन्तुमीदृशम् ।
यक्षिण्या घोरया राम उत्सादितमसह्यया ॥ १-२३-२९॥
na hi kaścidimaṃ deśaṃ śakrotyāgantumīdṛśam |
yakṣiṇyā ghorayā rāma utsāditamasahyayā || 1-23-29||

RMY 1-23-30

एतत्ते सर्वमाख्यातं यथैतद्दरुणं वनम् ।
यक्ष्या चोत्सादितं सर्वमद्यापि न निवर्तते ॥ १-२३-३०॥
etatte sarvamākhyātaṃ yathaitaddaruṇaṃ vanam |
yakṣyā cotsāditaṃ sarvamadyāpi na nivartate || 1-23-30||

Sarga: 24/76 (19)

RMY 1-24-1

अथ तस्याप्रमेयस्य मुनेर्वचनमुत्तमम् ।
श्रुत्वा पुरुषशार्दूलः प्रत्युवाच शुभां गिरम् ॥ १-२४-१॥
atha tasyāprameyasya munervacanamuttamam |
śrutvā puruṣaśārdūlaḥ pratyuvāca śubhāṃ giram || 1-24-1||

RMY 1-24-2

अल्पवीर्या यदा यक्षाः श्रूयन्ते मुनिपुंगव ।
कथं नागसहस्रस्य धारयत्यबला बलम् ॥ १-२४-२॥
alpavīryā yadā yakṣāḥ śrūyante munipuṃgava |
kathaṃ nāgasahasrasya dhārayatyabalā balam || 1-24-2||

RMY 1-24-3

विश्वामित्रोऽब्रवीद्वाक्यं शृणु येन बलोत्तरा ।
वरदानकृतं वीर्यं धारयत्यबला बलम् ॥ १-२४-३॥
viśvāmitro'bravīdvākyaṃ śṛṇu yena balottarā |
varadānakṛtaṃ vīryaṃ dhārayatyabalā balam || 1-24-3||

RMY 1-24-4

पूर्वमासीन्महायक्षः सुकेतुर्नाम वीर्यवान् ।
अनपत्यः शुभाचारः स च तेपे महत्तपः ॥ १-२४-४॥
pūrvamāsīnmahāyakṣaḥ suketurnāma vīryavān |
anapatyaḥ śubhācāraḥ sa ca tepe mahattapaḥ || 1-24-4||

RMY 1-24-5

पितामहस्तु सुप्रीतस्तस्य यक्षपतेस्तदा ।
कन्यारत्नं ददौ राम ताटकां नाम नामतः ॥ १-२४-५॥
pitāmahastu suprītastasya yakṣapatestadā |
kanyāratnaṃ dadau rāma tāṭakāṃ nāma nāmataḥ || 1-24-5||

RMY 1-24-6

ददौ नागसहस्रस्य बलं चास्याः पितामहः ।
न त्वेव पुत्रं यक्षाय ददौ ब्रह्मा महायशाः ॥ १-२४-६॥
dadau nāgasahasrasya balaṃ cāsyāḥ pitāmahaḥ |
na tveva putraṃ yakṣāya dadau brahmā mahāyaśāḥ || 1-24-6||

RMY 1-24-7

तां तु जातां विवर्धन्तीं रूपयौवनशालिनीम् ।
जम्भपुत्राय सुन्दाय ददौ भार्यां यशस्विनीम् ॥ १-२४-७॥
tāṃ tu jātāṃ vivardhantīṃ rūpayauvanaśālinīm |
jambhaputrāya sundāya dadau bhāryāṃ yaśasvinīm || 1-24-7||

RMY 1-24-8

कस्यचित्त्वथ कालल्स्य यक्षी पुत्रं व्यजायत ।
मारीचं नाम दुर्धर्षं यः शापाद्राक्षसोऽभवत् ॥ १-२४-८॥
kasyacittvatha kālalsya yakṣī putraṃ vyajāyata |
mārīcaṃ nāma durdharṣaṃ yaḥ śāpādrākṣaso'bhavat || 1-24-8||

RMY 1-24-9

सुन्दे तु निहते राम अगस्त्यमृषिसत्तमम् ।
ताटका सह पुत्रेण प्रधर्षयितुमिच्छति ॥ १-२४-९॥
sunde tu nihate rāma agastyamṛṣisattamam |
tāṭakā saha putreṇa pradharṣayitumicchati || 1-24-9||

RMY 1-24-10

राक्षसत्वं भजस्वेति मारीचं व्याजहार सः ।
अगस्त्यः परमक्रुद्धस्ताटकामपि शप्तवान् ॥ १-२४-१०॥
rākṣasatvaṃ bhajasveti mārīcaṃ vyājahāra saḥ |
agastyaḥ paramakruddhastāṭakāmapi śaptavān || 1-24-10||

RMY 1-24-11

पुरुषादी महायक्षी विरूपा विकृतानना ।
इदं रूपमपहाय दारुणं रूपमस्तु ते ॥ १-२४-११॥
puruṣādī mahāyakṣī virūpā vikṛtānanā |
idaṃ rūpamapahāya dāruṇaṃ rūpamastu te || 1-24-11||

RMY 1-24-12

सैषा शापकृतामर्षा ताटका क्रोधमूर्छिता ।
देशमुत्सादयत्येनमगस्त्यचरितं शुभम् ॥ १-२४-१२॥
saiṣā śāpakṛtāmarṣā tāṭakā krodhamūrchitā |
deśamutsādayatyenamagastyacaritaṃ śubham || 1-24-12||

RMY 1-24-13

एनां राघव दुर्वृत्तां यक्षीं परमदारुणाम् ।
गोब्राह्मणहितार्थाय जहि दुष्टपराक्रमाम् ॥ १-२४-१३॥
enāṃ rāghava durvṛttāṃ yakṣīṃ paramadāruṇām |
gobrāhmaṇahitārthāya jahi duṣṭaparākramām || 1-24-13||

RMY 1-24-14

न ह्येनां शापसंसृष्टां कश्चिदुत्सहते पुमान् ।
निहन्तुं त्रिषु लोकेषु त्वामृते रघुनन्दन ॥ १-२४-१४॥
na hyenāṃ śāpasaṃsṛṣṭāṃ kaścidutsahate pumān |
nihantuṃ triṣu lokeṣu tvāmṛte raghunandana || 1-24-14||

RMY 1-24-15

न हि ते स्त्रीवधकृते घृणा कार्या नरोत्तम ।
चातुर्वर्ण्यहितार्थाय कर्तव्यं राजसूनुना ॥ १-२४-१५॥
na hi te strīvadhakṛte ghṛṇā kāryā narottama |
cāturvarṇyahitārthāya kartavyaṃ rājasūnunā || 1-24-15||

RMY 1-24-16

राज्यभारनियुक्तानामेष धर्मः सनातनः ।
अधर्म्यां जहि काकुत्स्थ धर्मो ह्यस्या न विद्यते ॥ १-२४-१६॥
rājyabhāraniyuktānāmeṣa dharmaḥ sanātanaḥ |
adharmyāṃ jahi kākutstha dharmo hyasyā na vidyate || 1-24-16||

RMY 1-24-17

श्रूयते हि पुरा शक्रो विरोचनसुतां नृप ।
पृथिवीं हन्तुमिच्छन्तीं मन्थरामभ्यसूदयत् ॥ १-२४-१७॥
śrūyate hi purā śakro virocanasutāṃ nṛpa |
pṛthivīṃ hantumicchantīṃ mantharāmabhyasūdayat || 1-24-17||

RMY 1-24-18

विष्णुना च पुरा राम भृगुपत्नी दृढव्रता ।
अनिन्द्रं लोकमिच्छन्ती काव्यमाता निषूदिता ॥ १-२४-१८॥
viṣṇunā ca purā rāma bhṛgupatnī dṛḍhavratā |
anindraṃ lokamicchantī kāvyamātā niṣūditā || 1-24-18||

RMY 1-24-19

एतैश्चान्यैश्च बहुभी राजपुत्रमहात्मभिः ।
अधर्मनिरता नार्यो हताः पुरुषसत्तमैः ॥ १-२४-१९॥
etaiścānyaiśca bahubhī rājaputramahātmabhiḥ |
adharmaniratā nāryo hatāḥ puruṣasattamaiḥ || 1-24-19||

Sarga: 25/76 (22)

RMY 1-25-1

मुनेर्वचनमक्लीबं श्रुत्वा नरवरात्मजः ।
राघवः प्राञ्जलिर्भूत्वा प्रत्युवाच दृढव्रतः ॥ १-२५-१॥
munervacanamaklībaṃ śrutvā naravarātmajaḥ |
rāghavaḥ prāñjalirbhūtvā pratyuvāca dṛḍhavrataḥ || 1-25-1||

RMY 1-25-2

पितुर्वचननिर्देशात्पितुर्वचनगौरवात् ।
वचनं कौशिकस्येति कर्तव्यमविशङ्कया ॥ १-२५-२॥
piturvacananirdeśātpiturvacanagauravāt |
vacanaṃ kauśikasyeti kartavyamaviśaṅkayā || 1-25-2||

RMY 1-25-3

अनुशिष्टोऽस्म्ययोध्यायां गुरुमध्ये महात्मना ।
पित्रा दशरथेनाहं नावज्ञेयं च तद्वचः ॥ १-२५-३॥
anuśiṣṭo'smyayodhyāyāṃ gurumadhye mahātmanā |
pitrā daśarathenāhaṃ nāvajñeyaṃ ca tadvacaḥ || 1-25-3||

RMY 1-25-4

सोऽहं पितुर्वचः श्रुत्वा शासनाद्ब्रह्म वादिनः ।
करिष्यामि न संदेहस्ताटकावधमुत्तमम् ॥ १-२५-४॥
so'haṃ piturvacaḥ śrutvā śāsanādbrahma vādinaḥ |
kariṣyāmi na saṃdehastāṭakāvadhamuttamam || 1-25-4||

RMY 1-25-5

गोब्राह्मणहितार्थाय देशस्यास्य सुखाय च ।
तव चैवाप्रमेयस्य वचनं कर्तुमुद्यतः ॥ १-२५-५॥
gobrāhmaṇahitārthāya deśasyāsya sukhāya ca |
tava caivāprameyasya vacanaṃ kartumudyataḥ || 1-25-5||

RMY 1-25-6

एवमुक्त्वा धनुर्मध्ये बद्ध्वा मुष्टिमरिंदमः ।
ज्याशब्दमकरोत्तीव्रं दिशः शब्देन पूरयन् ॥ १-२५-६॥
evamuktvā dhanurmadhye baddhvā muṣṭimariṃdamaḥ |
jyāśabdamakarottīvraṃ diśaḥ śabdena pūrayan || 1-25-6||

RMY 1-25-7

तेन शब्देन वित्रस्तास्ताटका वनवासिनः ।
ताटका च सुसंक्रुद्धा तेन शब्देन मोहिता ॥ १-२५-७॥
tena śabdena vitrastāstāṭakā vanavāsinaḥ |
tāṭakā ca susaṃkruddhā tena śabdena mohitā || 1-25-7||

RMY 1-25-8

तं शब्दमभिनिध्याय राक्षसी क्रोधमूर्छिता ।
श्रुत्वा चाभ्यद्रवद्वेगाद्यतः शब्दो विनिःसृतः ॥ १-२५-८॥
taṃ śabdamabhinidhyāya rākṣasī krodhamūrchitā |
śrutvā cābhyadravadvegādyataḥ śabdo viniḥsṛtaḥ || 1-25-8||

RMY 1-25-9

तां दृष्ट्वा राघवः क्रुद्धां विकृतां विकृताननाम् ।
प्रमाणेनातिवृद्धां च लक्ष्मणं सोऽभ्यभाषत ॥ १-२५-९॥
tāṃ dṛṣṭvā rāghavaḥ kruddhāṃ vikṛtāṃ vikṛtānanām |
pramāṇenātivṛddhāṃ ca lakṣmaṇaṃ so'bhyabhāṣata || 1-25-9||

RMY 1-25-10

पश्य लक्ष्मण यक्षिण्या भैरवं दारुणं वपुः ।
भिद्येरन्दर्शनादस्या भीरूणां हृदयानि च ॥ १-२५-१०॥
paśya lakṣmaṇa yakṣiṇyā bhairavaṃ dāruṇaṃ vapuḥ |
bhidyerandarśanādasyā bhīrūṇāṃ hṛdayāni ca || 1-25-10||

RMY 1-25-11

एनां पश्य दुराधर्षां माया बलसमन्विताम् ।
विनिवृत्तां करोम्यद्य हृतकर्णाग्रनासिकाम् ॥ १-२५-११॥
enāṃ paśya durādharṣāṃ māyā balasamanvitām |
vinivṛttāṃ karomyadya hṛtakarṇāgranāsikām || 1-25-11||

RMY 1-25-12

न ह्येनामुत्सहे हन्तुं स्त्रीस्वभावेन रक्षिताम् ।
वीर्यं चास्या गतिं चापि हनिष्यामीति मे मतिः ॥ १-२५-१२॥
na hyenāmutsahe hantuṃ strīsvabhāvena rakṣitām |
vīryaṃ cāsyā gatiṃ cāpi haniṣyāmīti me matiḥ || 1-25-12||

RMY 1-25-13

एवं ब्रुवाणे रामे तु ताटका क्रोधमूर्छिता ।
उद्यम्य बाहू गर्जन्ती राममेवाभ्यधावत ॥ १-२५-१३॥
evaṃ bruvāṇe rāme tu tāṭakā krodhamūrchitā |
udyamya bāhū garjantī rāmamevābhyadhāvata || 1-25-13||

RMY 1-25-14

तामापतन्तीं वेगेन विक्रान्तामशनीमिव ।
शरेणोरसि विव्याध सा पपात ममार च ॥ १-२५-१४॥
tāmāpatantīṃ vegena vikrāntāmaśanīmiva |
śareṇorasi vivyādha sā papāta mamāra ca || 1-25-14||

RMY 1-25-15

तां हतां भीमसंकाशां दृष्ट्वा सुरपतिस्तदा ।
साधु साध्विति काकुत्स्थं सुराश्च समपूजयन् ॥ १-२५-१५॥
tāṃ hatāṃ bhīmasaṃkāśāṃ dṛṣṭvā surapatistadā |
sādhu sādhviti kākutsthaṃ surāśca samapūjayan || 1-25-15||

RMY 1-25-16

उवाच परमप्रीतः सहस्राक्षः पुरंदरः ।
सुराश्च सर्वे संहृष्टा विश्वामित्रमथाब्रुवन् ॥ १-२५-१६॥
uvāca paramaprītaḥ sahasrākṣaḥ puraṃdaraḥ |
surāśca sarve saṃhṛṣṭā viśvāmitramathābruvan || 1-25-16||

RMY 1-25-17

मुने कौशिके भद्रं ते सेन्द्राः सर्वे मरुद्गणाः ।
तोषिताः कर्मणानेन स्नेहं दर्शय राघवे ॥ १-२५-१७॥
mune kauśike bhadraṃ te sendrāḥ sarve marudgaṇāḥ |
toṣitāḥ karmaṇānena snehaṃ darśaya rāghave || 1-25-17||

RMY 1-25-18

प्रजापतेर्कृशाश्वस्य पुत्रान्सत्यपराक्रमान् ।
तपोबलभृतान्ब्रह्मन्राघवाय निवेदय ॥ १-२५-१८॥
prajāpaterkṛśāśvasya putrānsatyaparākramān |
tapobalabhṛtānbrahmanrāghavāya nivedaya || 1-25-18||

RMY 1-25-19

पात्रभूतश्च ते ब्रह्मंस्तवानुगमने धृतः ।
कर्तव्यं च महत्कर्म सुराणां राजसूनुना ॥ १-२५-१९॥
pātrabhūtaśca te brahmaṃstavānugamane dhṛtaḥ |
kartavyaṃ ca mahatkarma surāṇāṃ rājasūnunā || 1-25-19||

RMY 1-25-20

एवमुक्त्वा सुराः सर्वे हृष्टा जग्मुर्यथागतम् ।
विश्वामित्रं पूजयित्वा ततः संध्या प्रवर्तते ॥ १-२५-२०॥
evamuktvā surāḥ sarve hṛṣṭā jagmuryathāgatam |
viśvāmitraṃ pūjayitvā tataḥ saṃdhyā pravartate || 1-25-20||

RMY 1-25-21

ततो मुनिवरः प्रीतिस्ताटका वधतोषितः ।
मूर्ध्नि राममुपाघ्राय इदं वचनमब्रवीत् ॥ १-२५-२१॥
tato munivaraḥ prītistāṭakā vadhatoṣitaḥ |
mūrdhni rāmamupāghrāya idaṃ vacanamabravīt || 1-25-21||

RMY 1-25-22

इहाद्य रजनीं राम वसेम शुभदर्शन ।
श्वः प्रभाते गमिष्यामस्तदाश्रमपदं मम ॥ १-२५-२२॥
ihādya rajanīṃ rāma vasema śubhadarśana |
śvaḥ prabhāte gamiṣyāmastadāśramapadaṃ mama || 1-25-22||

Sarga: 26/76 (25)

RMY 1-26-1

अथ तां रजनीमुष्य विश्वामिरो महायशाः ।
प्रहस्य राघवं वाक्यमुवाच मधुराक्षरम् ॥ १-२६-१॥
atha tāṃ rajanīmuṣya viśvāmiro mahāyaśāḥ |
prahasya rāghavaṃ vākyamuvāca madhurākṣaram || 1-26-1||

RMY 1-26-2

पतितुष्टोऽस्मि भद्रं ते राजपुत्र महायशः ।
प्रीत्या परमया युक्तो ददाम्यस्त्राणि सर्वशः ॥ १-२६-२॥
patituṣṭo'smi bhadraṃ te rājaputra mahāyaśaḥ |
prītyā paramayā yukto dadāmyastrāṇi sarvaśaḥ || 1-26-2||

RMY 1-26-3

देवासुरगणान्वापि सगन्धर्वोरगानपि ।
यैरमित्रान्प्रसह्याजौ वशीकृत्य जयिष्यसि ॥ १-२६-३॥
devāsuragaṇānvāpi sagandharvoragānapi |
yairamitrānprasahyājau vaśīkṛtya jayiṣyasi || 1-26-3||

RMY 1-26-4

तानि दिव्यानि भद्रं ते ददाम्यस्त्राणि सर्वशः ।
दण्डचक्रं महद्दिव्यं तव दास्यामि राघव ॥ १-२६-४॥
tāni divyāni bhadraṃ te dadāmyastrāṇi sarvaśaḥ |
daṇḍacakraṃ mahaddivyaṃ tava dāsyāmi rāghava || 1-26-4||

RMY 1-26-5

धर्मचक्रं ततो वीर कालचक्रं तथैव च ।
विष्णुचक्रं तथात्युग्रमैन्द्रं चक्रं तथैव च ॥ १-२६-५॥
dharmacakraṃ tato vīra kālacakraṃ tathaiva ca |
viṣṇucakraṃ tathātyugramaindraṃ cakraṃ tathaiva ca || 1-26-5||

RMY 1-26-6

वज्रमस्त्रं नरश्रेष्ठ शैवं शूलवरं तथा ।
अस्त्रं ब्रह्मशिरश्चैव ऐषीकमपि राघव ।
ददामि ते महाबाहो ब्राह्ममस्त्रमनुत्तमम् ॥ १-२६-६॥
vajramastraṃ naraśreṣṭha śaivaṃ śūlavaraṃ tathā |
astraṃ brahmaśiraścaiva aiṣīkamapi rāghava |
dadāmi te mahābāho brāhmamastramanuttamam || 1-26-6||

RMY 1-26-7

गदे द्वे चैव काकुत्स्थ मोदकी शिखरी उभे ।
प्रदीप्ते नरशार्दूल प्रयच्छामि नृपात्मज ॥ १-२६-७॥
gade dve caiva kākutstha modakī śikharī ubhe |
pradīpte naraśārdūla prayacchāmi nṛpātmaja || 1-26-7||

RMY 1-26-8

धर्मपाशमहं राम कालपाशं तथैव च ।
वारुणं पाशमस्त्रं च ददान्यहमनुत्तमम् ॥ १-२६-८॥
dharmapāśamahaṃ rāma kālapāśaṃ tathaiva ca |
vāruṇaṃ pāśamastraṃ ca dadānyahamanuttamam || 1-26-8||

RMY 1-26-9

अशनी द्वे प्रयच्छामि शुष्कार्द्रे रघुनन्दन ॥ १-२६-९॥
aśanī dve prayacchāmi śuṣkārdre raghunandana || 1-26-9||

RMY 1-26-10

ददामि चास्त्रं पैनाकमस्त्रं नारायणं तथा ।
आग्नेयमस्त्र दयितं शिखरं नाम नामतः ॥ १-२६-१०॥
dadāmi cāstraṃ painākamastraṃ nārāyaṇaṃ tathā |
āgneyamastra dayitaṃ śikharaṃ nāma nāmataḥ || 1-26-10||

RMY 1-26-11

वायव्यं प्रथमं नाम ददामि तव राघव ।
अस्त्रं हयशिरो नाम क्रौञ्चमस्त्रं तथैव च ॥ १-२६-११॥
vāyavyaṃ prathamaṃ nāma dadāmi tava rāghava |
astraṃ hayaśiro nāma krauñcamastraṃ tathaiva ca || 1-26-11||

RMY 1-26-12

शक्ति द्वयं च काकुत्स्थ ददामि तव चानघ ।
कङ्कालं मुसलं घोरं कापालमथ कङ्कणम् ॥ १-२६-१२॥
śakti dvayaṃ ca kākutstha dadāmi tava cānagha |
kaṅkālaṃ musalaṃ ghoraṃ kāpālamatha kaṅkaṇam || 1-26-12||

RMY 1-26-13

धारयन्त्यसुरा यानि ददाम्येतानि सर्वशः ।
वैद्याधरं महास्त्रं च नन्दनं नाम नामतः ॥ १-२६-१३॥
dhārayantyasurā yāni dadāmyetāni sarvaśaḥ |
vaidyādharaṃ mahāstraṃ ca nandanaṃ nāma nāmataḥ || 1-26-13||

RMY 1-26-14

असिरत्नं महाबाहो ददामि नृवरात्मज ।
गान्धर्वमस्त्रं दयितं मानवं नाम नामतः ॥ १-२६-१४॥
asiratnaṃ mahābāho dadāmi nṛvarātmaja |
gāndharvamastraṃ dayitaṃ mānavaṃ nāma nāmataḥ || 1-26-14||

RMY 1-26-15

प्रस्वापनप्रशमने दद्मि सौरं च राघव ।
दर्पणं शोषणं चैव संतापनविलापने ॥ १-२६-१५॥
prasvāpanapraśamane dadmi sauraṃ ca rāghava |
darpaṇaṃ śoṣaṇaṃ caiva saṃtāpanavilāpane || 1-26-15||

RMY 1-26-16

मदनं चैव दुर्धर्षं कन्दर्पदयितं तथा ।
पैशाचमस्त्रं दयितं मोहनं नाम नामतः ।
प्रतीच्छ नरशार्दूल राजपुत्र महायशः ॥ १-२६-१६॥
madanaṃ caiva durdharṣaṃ kandarpadayitaṃ tathā |
paiśācamastraṃ dayitaṃ mohanaṃ nāma nāmataḥ |
pratīccha naraśārdūla rājaputra mahāyaśaḥ || 1-26-16||

RMY 1-26-17

तामसं नरशार्दूल सौमनं च महाबलम् ।
संवर्तं चैव दुर्धर्षं मौसलं च नृपात्मज ॥ १-२६-१७॥
tāmasaṃ naraśārdūla saumanaṃ ca mahābalam |
saṃvartaṃ caiva durdharṣaṃ mausalaṃ ca nṛpātmaja || 1-26-17||

RMY 1-26-18

सत्यमस्त्रं महाबाहो तथा मायाधरं परम् ।
घोरं तेजःप्रभं नाम परतेजोऽपकर्षणम् ॥ १-२६-१८॥
satyamastraṃ mahābāho tathā māyādharaṃ param |
ghoraṃ tejaḥprabhaṃ nāma paratejo'pakarṣaṇam || 1-26-18||

RMY 1-26-19

सोमास्त्रं शिशिरं नाम त्वाष्ट्रमस्त्रं सुदामनम् ।
दारुणं च भगस्यापि शीतेषुमथ मानवम् ॥ १-२६-१९॥
somāstraṃ śiśiraṃ nāma tvāṣṭramastraṃ sudāmanam |
dāruṇaṃ ca bhagasyāpi śīteṣumatha mānavam || 1-26-19||

RMY 1-26-20

एतान्नाम महाबाहो कामरूपान्महाबलान् ।
गृहाण परमोदारान्क्षिप्रमेव नृपात्मज ॥ १-२६-२०॥
etānnāma mahābāho kāmarūpānmahābalān |
gṛhāṇa paramodārānkṣiprameva nṛpātmaja || 1-26-20||

RMY 1-26-21

स्थितस्तु प्राङ्मुखो भूत्वा शुचिर्निवरतस्तदा ।
ददौ रामाय सुप्रीतो मन्त्रग्राममनुत्तमम् ॥ १-२६-२१॥
sthitastu prāṅmukho bhūtvā śucirnivaratastadā |
dadau rāmāya suprīto mantragrāmamanuttamam || 1-26-21||

RMY 1-26-22

जपतस्तु मुनेस्तस्य विश्वामित्रस्य धीमतः ।
उपतस्थुर्महार्हाणि सर्वाण्यस्त्राणि राघवम् ॥ १-२६-२२॥
japatastu munestasya viśvāmitrasya dhīmataḥ |
upatasthurmahārhāṇi sarvāṇyastrāṇi rāghavam || 1-26-22||

RMY 1-26-23

ऊचुश्च मुदिता रामं सर्वे प्राञ्जलयस्तदा ।
इमे स्म परमोदार किंकरास्तव राघव ॥ १-२६-२३॥
ūcuśca muditā rāmaṃ sarve prāñjalayastadā |
ime sma paramodāra kiṃkarāstava rāghava || 1-26-23||

RMY 1-26-24

प्रतिगृह्य च काकुत्स्थः समालभ्य च पाणिना ।
मनसा मे भविष्यध्वमिति तान्यभ्यचोदयत् ॥ १-२६-२४॥
pratigṛhya ca kākutsthaḥ samālabhya ca pāṇinā |
manasā me bhaviṣyadhvamiti tānyabhyacodayat || 1-26-24||

RMY 1-26-25

ततः प्रीतमना रामो विश्वामित्रं महामुनिम् ।
अभिवाद्य महातेजा गमनायोपचक्रमे ॥ १-२६-२५॥
tataḥ prītamanā rāmo viśvāmitraṃ mahāmunim |
abhivādya mahātejā gamanāyopacakrame || 1-26-25||

Sarga: 27/76 (18)

RMY 1-27-1

प्रतिगृह्य ततोऽस्त्राणि प्रहृष्टवदनः शुचिः ।
गच्छन्नेव च काकुत्स्थो विश्वामित्रमथाब्रवीत् ॥ १-२७-१॥
pratigṛhya tato'strāṇi prahṛṣṭavadanaḥ śuciḥ |
gacchanneva ca kākutstho viśvāmitramathābravīt || 1-27-1||

RMY 1-27-2

गृहीतास्त्रोऽस्मि भगवन्दुराधर्षः सुरैरपि ।
अस्त्राणां त्वहमिच्छामि संहारं मुनिपुंगव ॥ १-२७-२॥
gṛhītāstro'smi bhagavandurādharṣaḥ surairapi |
astrāṇāṃ tvahamicchāmi saṃhāraṃ munipuṃgava || 1-27-2||

RMY 1-27-3

एवं ब्रुवति काकुत्स्थे विश्वामित्रो महामुनिः ।
संहारं व्याजहाराथ धृतिमान्सुव्रतः शुचिः ॥ १-२७-३॥
evaṃ bruvati kākutsthe viśvāmitro mahāmuniḥ |
saṃhāraṃ vyājahārātha dhṛtimānsuvrataḥ śuciḥ || 1-27-3||

RMY 1-27-4

सत्यवन्तं सत्यकीर्तिं धृष्टं रभसमेव च ।
प्रतिहारतरं नाम पराङ्मुखमवाङ्मुखम् ॥ १-२७-४॥
satyavantaṃ satyakīrtiṃ dhṛṣṭaṃ rabhasameva ca |
pratihārataraṃ nāma parāṅmukhamavāṅmukham || 1-27-4||

RMY 1-27-5

लक्षाक्षविषमौ चैव दृढनाभसुनाभकौ ।
दशाक्षशतवक्त्रौ च दशशीर्षशतोदरौ ॥ १-२७-५॥
lakṣākṣaviṣamau caiva dṛḍhanābhasunābhakau |
daśākṣaśatavaktrau ca daśaśīrṣaśatodarau || 1-27-5||

RMY 1-27-6

पद्मनाभमहानाभौ दुन्दुनाभसुनाभकौ ।
ज्योतिषं कृशनं चैव नैराश्य विमलावुभौ ॥ १-२७-६॥
padmanābhamahānābhau dundunābhasunābhakau |
jyotiṣaṃ kṛśanaṃ caiva nairāśya vimalāvubhau || 1-27-6||

RMY 1-27-7

यौगन्धरहरिद्रौ च दैत्यप्रमथनौ तथा ।
पित्र्यं सौमनसं चैव विधूतमकरावुभौ ॥ १-२७-७॥
yaugandharaharidrau ca daityapramathanau tathā |
pitryaṃ saumanasaṃ caiva vidhūtamakarāvubhau || 1-27-7||

RMY 1-27-8

करवीरकरं चैव धनधान्यौ च राघव ।
कामरूपं कामरुचिं मोहमावरणं तथा ॥ १-२७-८॥
karavīrakaraṃ caiva dhanadhānyau ca rāghava |
kāmarūpaṃ kāmaruciṃ mohamāvaraṇaṃ tathā || 1-27-8||

RMY 1-27-9

जृम्भकं सर्वनाभं च सन्तानवरणौ तथा ।
कृशाश्वतनयान्राम भास्वरान्कामरूपिणः ॥ १-२७-९॥
jṛmbhakaṃ sarvanābhaṃ ca santānavaraṇau tathā |
kṛśāśvatanayānrāma bhāsvarānkāmarūpiṇaḥ || 1-27-9||

RMY 1-27-10

प्रतीच्छ मम भद्रं ते पात्रभूतोऽसि राघव ।
दिव्यभास्वरदेहाश्च मूर्तिमन्तः सुखप्रदाः ॥ १-२७-१०॥
pratīccha mama bhadraṃ te pātrabhūto'si rāghava |
divyabhāsvaradehāśca mūrtimantaḥ sukhapradāḥ || 1-27-10||

RMY 1-27-11

रामं प्राञ्जलयो भूत्वाब्रुवन्मधुरभाषिणः ।
इमे स्म नरशार्दूल शाधि किं करवाम ते ॥ १-२७-११॥
rāmaṃ prāñjalayo bhūtvābruvanmadhurabhāṣiṇaḥ |
ime sma naraśārdūla śādhi kiṃ karavāma te || 1-27-11||

RMY 1-27-12

गम्यतामिति तानाह यथेष्टं रघुनन्दनः ।
मानसाः कार्यकालेषु साहाय्यं मे करिष्यथ ॥ १-२७-१२॥
gamyatāmiti tānāha yatheṣṭaṃ raghunandanaḥ |
mānasāḥ kāryakāleṣu sāhāyyaṃ me kariṣyatha || 1-27-12||

RMY 1-27-13

अथ ते राममामन्त्र्य कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ।
एवमस्त्विति काकुत्स्थमुक्त्वा जग्मुर्यथागतम् ॥ १-२७-१३॥
atha te rāmamāmantrya kṛtvā cāpi pradakṣiṇam |
evamastviti kākutsthamuktvā jagmuryathāgatam || 1-27-13||

RMY 1-27-14

स च तान्राघवो ज्ञात्वा विश्वामित्रं महामुनिम् ।
गच्छन्नेवाथ मधुरं श्लक्ष्णं वचनमब्रवीत् ॥ १-२७-१४॥
sa ca tānrāghavo jñātvā viśvāmitraṃ mahāmunim |
gacchannevātha madhuraṃ ślakṣṇaṃ vacanamabravīt || 1-27-14||

RMY 1-27-15

किं न्वेतन्मेघसंकाशं पर्वतस्याविदूरतः ।
वृक्षषण्डमितो भाति परं कौतूहलं हि मे ॥ १-२७-१५॥
kiṃ nvetanmeghasaṃkāśaṃ parvatasyāvidūrataḥ |
vṛkṣaṣaṇḍamito bhāti paraṃ kautūhalaṃ hi me || 1-27-15||

RMY 1-27-16

दर्शनीयं मृगाकीर्णं मनोहरमतीव च ।
नानाप्रकारैः शकुनैर्वल्गुभाषैरलंकृतम् ॥ १-२७-१६॥
darśanīyaṃ mṛgākīrṇaṃ manoharamatīva ca |
nānāprakāraiḥ śakunairvalgubhāṣairalaṃkṛtam || 1-27-16||

RMY 1-27-17

निःसृताः स्म मुनिश्रेष्ठ कान्ताराद्रोमहर्षणात् ।
अनया त्ववगच्छामि देशस्य सुखवत्तया ॥ १-२७-१७॥
niḥsṛtāḥ sma muniśreṣṭha kāntārādromaharṣaṇāt |
anayā tvavagacchāmi deśasya sukhavattayā || 1-27-17||

RMY 1-27-18

सर्वं मे शंस भगवन्कस्याश्रमपदं त्विदम् ।
संप्राप्ता यत्र ते पापा ब्रह्मघ्ना दुष्टचारिणः ॥ १-२७-१८॥
sarvaṃ me śaṃsa bhagavankasyāśramapadaṃ tvidam |
saṃprāptā yatra te pāpā brahmaghnā duṣṭacāriṇaḥ || 1-27-18||

Sarga: 28/76 (20)

RMY 1-28-1

अथ तस्याप्रमेयस्य तद्वनं परिपृच्छतः ।
विश्वामित्रो महातेजा व्याख्यातुमुपचक्रमे ॥ १-२८-१॥
atha tasyāprameyasya tadvanaṃ paripṛcchataḥ |
viśvāmitro mahātejā vyākhyātumupacakrame || 1-28-1||

RMY 1-28-2

एष पूर्वाश्रमो राम वामनस्य महात्मनः ।
सिद्धाश्रम इति ख्यातः सिद्धो ह्यत्र महातपाः ॥ १-२८-२॥
eṣa pūrvāśramo rāma vāmanasya mahātmanaḥ |
siddhāśrama iti khyātaḥ siddho hyatra mahātapāḥ || 1-28-2||

RMY 1-28-3

एतस्मिन्नेव काले तु राजा वैरोचनिर्बलिः ।
निर्जित्य दैवतगणान्सेन्द्रांश्च समरुद्गणान् ।
कारयामास तद्राज्यं त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ॥ १-२८-३॥
etasminneva kāle tu rājā vairocanirbaliḥ |
nirjitya daivatagaṇānsendrāṃśca samarudgaṇān |
kārayāmāsa tadrājyaṃ triṣu lokeṣu viśrutaḥ || 1-28-3||

RMY 1-28-4

बलेस्तु यजमानस्य देवाः साग्निपुरोगमाः ।
समागम्य स्वयं चैव विष्णुमूचुरिहाश्रमे ॥ १-२८-४॥
balestu yajamānasya devāḥ sāgnipurogamāḥ |
samāgamya svayaṃ caiva viṣṇumūcurihāśrame || 1-28-4||

RMY 1-28-5

बलिर्वैरोचनिर्विष्णो यजते यज्ञमुत्तमम् ।
असमाप्ते क्रतौ तस्मिन्स्वकार्यमभिपद्यताम् ॥ १-२८-५॥
balirvairocanirviṣṇo yajate yajñamuttamam |
asamāpte kratau tasminsvakāryamabhipadyatām || 1-28-5||

RMY 1-28-6

ये चैनमभिवर्तन्ते याचितार इतस्ततः ।
यच्च यत्र यथावच्च सर्वं तेभ्यः प्रयच्छति ॥ १-२८-६॥
ye cainamabhivartante yācitāra itastataḥ |
yacca yatra yathāvacca sarvaṃ tebhyaḥ prayacchati || 1-28-6||

RMY 1-28-7

स त्वं सुरहितार्थाय मायायोगमुपाश्रितः ।
वामनत्वं गतो विष्णो कुरु कल्याणमुत्तमम् ॥ १-२८-७॥
sa tvaṃ surahitārthāya māyāyogamupāśritaḥ |
vāmanatvaṃ gato viṣṇo kuru kalyāṇamuttamam || 1-28-7||

RMY 1-28-8

अयं सिद्धाश्रमो नाम प्रसादात्ते भविष्यति ।
सिद्धे कर्मणि देवेश उत्तिष्ठ भगवन्नितः ॥ १-२८-८॥
ayaṃ siddhāśramo nāma prasādātte bhaviṣyati |
siddhe karmaṇi deveśa uttiṣṭha bhagavannitaḥ || 1-28-8||

RMY 1-28-9

अथ विष्णुर्महातेजा अदित्यां समजायत ।
वामनं रूपमास्थाय वैरोचनिमुपागमत् ॥ १-२८-९॥
atha viṣṇurmahātejā adityāṃ samajāyata |
vāmanaṃ rūpamāsthāya vairocanimupāgamat || 1-28-9||

RMY 1-28-10

त्रीन्क्रमानथ भिक्षित्वा प्रतिगृह्य च मानतः ।
आक्रम्य लोकाँल्लोकात्मा सर्वभूतहिते रतः ॥ १-२८-१०॥
trīnkramānatha bhikṣitvā pratigṛhya ca mānataḥ |
ākramya lokā~llokātmā sarvabhūtahite rataḥ || 1-28-10||

RMY 1-28-11

महेन्द्राय पुनः प्रादान्नियम्य बलिमोजसा ।
त्रैलोक्यं स महातेजाश्चक्रे शक्रवशं पुनः ॥ १-२८-११॥
mahendrāya punaḥ prādānniyamya balimojasā |
trailokyaṃ sa mahātejāścakre śakravaśaṃ punaḥ || 1-28-11||

RMY 1-28-12

तेनैष पूर्वमाक्रान्त आश्रमः श्रमनाशनः ।
मयापि भक्त्या तस्यैष वामनस्योपभुज्यते ॥ १-२८-१२॥
tenaiṣa pūrvamākrānta āśramaḥ śramanāśanaḥ |
mayāpi bhaktyā tasyaiṣa vāmanasyopabhujyate || 1-28-12||

RMY 1-28-13

एतमाश्रममायान्ति राक्षसा विघ्नकारिणः ।
अत्र ते पुरुषव्याघ्र हन्तव्या दुष्टचारिणः ॥ १-२८-१३॥
etamāśramamāyānti rākṣasā vighnakāriṇaḥ |
atra te puruṣavyāghra hantavyā duṣṭacāriṇaḥ || 1-28-13||

RMY 1-28-14

अद्य गच्छामहे राम सिद्धाश्रममनुत्तमम् ।
तदाश्रमपदं तात तवाप्येतद्यथा मम ॥ १-२८-१४॥
adya gacchāmahe rāma siddhāśramamanuttamam |
tadāśramapadaṃ tāta tavāpyetadyathā mama || 1-28-14||

RMY 1-28-15

तं दृष्ट्वा मुनयः सर्वे सिद्धाश्रमनिवासिनः ।
उत्पत्योत्पत्य सहसा विश्वामित्रमपूजयन् ॥ १-२८-१५॥
taṃ dṛṣṭvā munayaḥ sarve siddhāśramanivāsinaḥ |
utpatyotpatya sahasā viśvāmitramapūjayan || 1-28-15||

RMY 1-28-16

यथार्हं चक्रिरे पूजां विश्वामित्राय धीमते ।
तथैव राजपुत्राभ्यामकुर्वन्नतिथिक्रियाम् ॥ १-२८-१६॥
yathārhaṃ cakrire pūjāṃ viśvāmitrāya dhīmate |
tathaiva rājaputrābhyāmakurvannatithikriyām || 1-28-16||

RMY 1-28-17

मुहूर्तमथ विश्रान्तौ राजपुत्रावरिंदमौ ।
प्राञ्जली मुनिशार्दूलमूचतू रघुनन्दनौ ॥ १-२८-१७॥
muhūrtamatha viśrāntau rājaputrāvariṃdamau |
prāñjalī muniśārdūlamūcatū raghunandanau || 1-28-17||

RMY 1-28-18

अद्यैव दीक्षां प्रविश भद्रं ते मुनिपुंगव ।
सिद्धाश्रमोऽयं सिद्धः स्यात्सत्यमस्तु वचस्तव ॥ १-२८-१८॥
adyaiva dīkṣāṃ praviśa bhadraṃ te munipuṃgava |
siddhāśramo'yaṃ siddhaḥ syātsatyamastu vacastava || 1-28-18||

RMY 1-28-19

एवमुक्तो महातेजा विश्वामित्रो महामुनिः ।
प्रविवेश तदा दीक्षां नियतो नियतेन्द्रियः ॥ १-२८-१९॥
evamukto mahātejā viśvāmitro mahāmuniḥ |
praviveśa tadā dīkṣāṃ niyato niyatendriyaḥ || 1-28-19||

RMY 1-28-20

कुमारावपि तां रात्रिमुषित्वा सुसमाहितौ ।
प्रभातकाले चोत्थाय विश्वामित्रमवन्दताम् ॥ १-२८-२०॥
kumārāvapi tāṃ rātrimuṣitvā susamāhitau |
prabhātakāle cotthāya viśvāmitramavandatām || 1-28-20||

Sarga: 29/76 (23)

RMY 1-29-1

अथ तौ देशकालज्ञौ राजपुत्रावरिंदमौ ।
देशे काले च वाक्यज्ञावब्रूतां कौशिकं वचः ॥ १-२९-१॥
atha tau deśakālajñau rājaputrāvariṃdamau |
deśe kāle ca vākyajñāvabrūtāṃ kauśikaṃ vacaḥ || 1-29-1||

RMY 1-29-2

भगवञ्श्रोतुमिच्छावो यस्मिन्काले निशाचरौ ।
संरक्षणीयौ तौ ब्रह्मन्नातिवर्तेत तत्क्षणम् ॥ १-२९-२॥
bhagavañśrotumicchāvo yasminkāle niśācarau |
saṃrakṣaṇīyau tau brahmannātivarteta tatkṣaṇam || 1-29-2||

RMY 1-29-3

एवं ब्रुवाणौ काकुत्स्थौ त्वरमाणौ युयुत्सया ।
सर्वे ते मुनयः प्रीताः प्रशशंसुर्नृपात्मजौ ॥ १-२९-३॥
evaṃ bruvāṇau kākutsthau tvaramāṇau yuyutsayā |
sarve te munayaḥ prītāḥ praśaśaṃsurnṛpātmajau || 1-29-3||

RMY 1-29-4

अद्य प्रभृति षड्रात्रं रक्षतं राघवौ युवाम् ।
दीक्षां गतो ह्येष मुनिर्मौनित्वं च गमिष्यति ॥ १-२९-४॥
adya prabhṛti ṣaḍrātraṃ rakṣataṃ rāghavau yuvām |
dīkṣāṃ gato hyeṣa munirmaunitvaṃ ca gamiṣyati || 1-29-4||

RMY 1-29-5

तौ तु तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रौ यशस्विनौ ।
अनिद्रौ षडहोरात्रं तपोवनमरक्षताम् ॥ १-२९-५॥
tau tu tadvacanaṃ śrutvā rājaputrau yaśasvinau |
anidrau ṣaḍahorātraṃ tapovanamarakṣatām || 1-29-5||

RMY 1-29-6

उपासां चक्रतुर्वीरौ यत्तौ परमधन्विनौ ।
ररक्षतुर्मुनिवरं विश्वामित्रमरिंदमौ ॥ १-२९-६॥
upāsāṃ cakraturvīrau yattau paramadhanvinau |
rarakṣaturmunivaraṃ viśvāmitramariṃdamau || 1-29-6||

RMY 1-29-7

अथ काले गते तस्मिन्षष्ठेऽहनि समागते ।
सौमित्रमब्रवीद्रामो यत्तो भव समाहितः ॥ १-२९-७॥
atha kāle gate tasminṣaṣṭhe'hani samāgate |
saumitramabravīdrāmo yatto bhava samāhitaḥ || 1-29-7||

RMY 1-29-8

रामस्यैवं ब्रुवाणस्य त्वरितस्य युयुत्सया ।
प्रजज्वाल ततो वेदिः सोपाध्यायपुरोहिता ॥ १-२९-८॥
rāmasyaivaṃ bruvāṇasya tvaritasya yuyutsayā |
prajajvāla tato vediḥ sopādhyāyapurohitā || 1-29-8||

RMY 1-29-9

मन्त्रवच्च यथान्यायं यज्ञोऽसौ संप्रवर्तते ।
आकाशे च महाञ्शब्दः प्रादुरासीद्भयानकः ॥ १-२९-९॥
mantravacca yathānyāyaṃ yajño'sau saṃpravartate |
ākāśe ca mahāñśabdaḥ prādurāsīdbhayānakaḥ || 1-29-9||

RMY 1-29-10

आवार्य गगनं मेघो यथा प्रावृषि निर्गतः ।
तथा मायां विकुर्वाणौ राक्षसावभ्यधावताम् ॥ १-२९-१०॥
āvārya gaganaṃ megho yathā prāvṛṣi nirgataḥ |
tathā māyāṃ vikurvāṇau rākṣasāvabhyadhāvatām || 1-29-10||

RMY 1-29-11

मारीचश्च सुबाहुश्च तयोरनुचरास्तथा ।
आगम्य भीमसंकाशा रुधिरौघानवासृजन् ॥ १-२९-११॥
mārīcaśca subāhuśca tayoranucarāstathā |
āgamya bhīmasaṃkāśā rudhiraughānavāsṛjan || 1-29-11||

RMY 1-29-12

तावापतन्तौ सहसा दृष्ट्वा राजीवलोचनः ।
लक्ष्मणं त्वभिसंप्रेक्ष्य रामो वचनमब्रवीत् ॥ १-२९-१२॥
tāvāpatantau sahasā dṛṣṭvā rājīvalocanaḥ |
lakṣmaṇaṃ tvabhisaṃprekṣya rāmo vacanamabravīt || 1-29-12||

RMY 1-29-13

पश्य लक्ष्मण दुर्वृत्तान्राक्षसान्पिशिताशनान् ।
मानवास्त्रसमाधूताननिलेन यथाघनान् ॥ १-२९-१३॥
paśya lakṣmaṇa durvṛttānrākṣasānpiśitāśanān |
mānavāstrasamādhūtānanilena yathāghanān || 1-29-13||

RMY 1-29-14

मानवं परमोदारमस्त्रं परमभास्वरम् ।
चिक्षेप परमक्रुद्धो मारीचोरसि राघवः ॥ १-२९-१४॥
mānavaṃ paramodāramastraṃ paramabhāsvaram |
cikṣepa paramakruddho mārīcorasi rāghavaḥ || 1-29-14||

RMY 1-29-15

स तेन परमास्त्रेण मानवेन समाहितः ।
संपूर्णं योजनशतं क्षिप्तः सागरसंप्लवे ॥ १-२९-१५॥
sa tena paramāstreṇa mānavena samāhitaḥ |
saṃpūrṇaṃ yojanaśataṃ kṣiptaḥ sāgarasaṃplave || 1-29-15||

RMY 1-29-16

विचेतनं विघूर्णन्तं शीतेषुबलपीडितम् ।
निरस्तं दृश्य मारीचं रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ॥ १-२९-१६॥
vicetanaṃ vighūrṇantaṃ śīteṣubalapīḍitam |
nirastaṃ dṛśya mārīcaṃ rāmo lakṣmaṇamabravīt || 1-29-16||

RMY 1-29-17

पश्य लक्ष्मण शीतेषुं मानवं धर्मसंहितम् ।
मोहयित्वा नयत्येनं न च प्राणैर्वियुज्यते ॥ १-२९-१७॥
paśya lakṣmaṇa śīteṣuṃ mānavaṃ dharmasaṃhitam |
mohayitvā nayatyenaṃ na ca prāṇairviyujyate || 1-29-17||

RMY 1-29-18

इमानपि वधिष्यामि निर्घृणान्दुष्टचारिणः ।
राक्षसान्पापकर्मस्थान्यज्ञघ्नान्रुधिराशनान् ॥ १-२९-१८॥
imānapi vadhiṣyāmi nirghṛṇānduṣṭacāriṇaḥ |
rākṣasānpāpakarmasthānyajñaghnānrudhirāśanān || 1-29-18||

RMY 1-29-19

विगृह्य सुमहच्चास्त्रमाग्नेयं रघुनन्दनः ।
सुबाहुरसि चिक्षेप स विद्धः प्रापतद्भुवि ॥ १-२९-१९॥
vigṛhya sumahaccāstramāgneyaṃ raghunandanaḥ |
subāhurasi cikṣepa sa viddhaḥ prāpatadbhuvi || 1-29-19||

RMY 1-29-20

शेषान्वायव्यमादाय निजघान महायशाः ।
राघवः परमोदारो मुनीनां मुदमावहन् ॥ १-२९-२०॥
śeṣānvāyavyamādāya nijaghāna mahāyaśāḥ |
rāghavaḥ paramodāro munīnāṃ mudamāvahan || 1-29-20||

RMY 1-29-21

स हत्वा राक्षसान्सर्वान्यज्ञघ्नान्रघुनन्दनः ।
ऋषिभिः पूजितस्तत्र यथेन्द्रो विजये पुरा ॥ १-२९-२१॥
sa hatvā rākṣasānsarvānyajñaghnānraghunandanaḥ |
ṛṣibhiḥ pūjitastatra yathendro vijaye purā || 1-29-21||

RMY 1-29-22

अथ यज्ञे समाप्ते तु विश्वामित्रो महामुनिः ।
निरीतिका दिशो दृष्ट्वा काकुत्स्थमिदमब्रवीत् ॥ १-२९-२२॥
atha yajñe samāpte tu viśvāmitro mahāmuniḥ |
nirītikā diśo dṛṣṭvā kākutsthamidamabravīt || 1-29-22||

RMY 1-29-23

कृतार्थोऽस्मि महाबाहो कृतं गुरुवचस्त्वया ।
सिद्धाश्रममिदं सत्यं कृतं राम महायशः ॥ १-२९-२३॥
kṛtārtho'smi mahābāho kṛtaṃ guruvacastvayā |
siddhāśramamidaṃ satyaṃ kṛtaṃ rāma mahāyaśaḥ || 1-29-23||

Sarga: 30/76 (23)

RMY 1-30-1

अथ तां रजनीं तत्र कृतार्थौ रामलक्षणौ ।
ऊषतुर्मुदितौ वीरौ प्रहृष्टेनान्तरात्मना ॥ १-३०-१॥
atha tāṃ rajanīṃ tatra kṛtārthau rāmalakṣaṇau |
ūṣaturmuditau vīrau prahṛṣṭenāntarātmanā || 1-30-1||

RMY 1-30-2

प्रभातायां तु शर्वर्यां कृतपौर्वाह्णिकक्रियौ ।
विश्वामित्रमृषींश्चान्यान्सहितावभिजग्मतुः ॥ १-३०-२॥
prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ kṛtapaurvāhṇikakriyau |
viśvāmitramṛṣīṃścānyānsahitāvabhijagmatuḥ || 1-30-2||

RMY 1-30-3

अभिवाद्य मुनिश्रेष्ठं ज्वलन्तमिव पावकम् ।
ऊचतुर्मधुरोदारं वाक्यं मधुरभाषिणौ ॥ १-३०-३॥
abhivādya muniśreṣṭhaṃ jvalantamiva pāvakam |
ūcaturmadhurodāraṃ vākyaṃ madhurabhāṣiṇau || 1-30-3||

RMY 1-30-4

इमौ स्वो मुनिशार्दूल किंकरौ समुपस्थितौ ।
आज्ञापय यथेष्टं वै शासनं करवाव किम् ॥ १-३०-४॥
imau svo muniśārdūla kiṃkarau samupasthitau |
ājñāpaya yatheṣṭaṃ vai śāsanaṃ karavāva kim || 1-30-4||

RMY 1-30-5

एवमुक्ते ततस्ताभ्यां सर्व एव महर्षयः ।
विश्वामित्रं पुरस्कृत्य रामं वचनमब्रुवन् ॥ १-३०-५॥
evamukte tatastābhyāṃ sarva eva maharṣayaḥ |
viśvāmitraṃ puraskṛtya rāmaṃ vacanamabruvan || 1-30-5||

RMY 1-30-6

मैथिलस्य नरश्रेष्ठ जनकस्य भविष्यति ।
यज्ञः परमधर्मिष्ठस्तत्र यास्यामहे वयम् ॥ १-३०-६॥
maithilasya naraśreṣṭha janakasya bhaviṣyati |
yajñaḥ paramadharmiṣṭhastatra yāsyāmahe vayam || 1-30-6||

RMY 1-30-7

त्वं चैव नरशार्दूल सहास्माभिर्गमिष्यसि ।
अद्भुतं च धनूरत्नं तत्र त्वं द्रष्टुमर्हसि ॥ १-३०-७॥
tvaṃ caiva naraśārdūla sahāsmābhirgamiṣyasi |
adbhutaṃ ca dhanūratnaṃ tatra tvaṃ draṣṭumarhasi || 1-30-7||

RMY 1-30-8

तद्धि पूर्वं नरश्रेष्ठ दत्तं सदसि दैवतैः ।
अप्रमेयबलं घोरं मखे परमभास्वरम् ॥ १-३०-८॥
taddhi pūrvaṃ naraśreṣṭha dattaṃ sadasi daivataiḥ |
aprameyabalaṃ ghoraṃ makhe paramabhāsvaram || 1-30-8||

RMY 1-30-9

नास्य देवा न गन्धर्वा नासुरा न च राक्षसाः ।
कर्तुमारोपणं शक्ता न कथंचन मानुषाः ॥ १-३०-९॥
nāsya devā na gandharvā nāsurā na ca rākṣasāḥ |
kartumāropaṇaṃ śaktā na kathaṃcana mānuṣāḥ || 1-30-9||

RMY 1-30-10

धनुषस्तस्य वीर्यं हि जिज्ञासन्तो महीक्षितः ।
न शेकुरारोपयितुं राजपुत्रा महाबलाः ॥ १-३०-१०॥
dhanuṣastasya vīryaṃ hi jijñāsanto mahīkṣitaḥ |
na śekurāropayituṃ rājaputrā mahābalāḥ || 1-30-10||

RMY 1-30-11

तद्धनुर्नरशार्दूल मैथिलस्य महात्मनः ।
तत्र द्रक्ष्यसि काकुत्स्थ यज्ञं चाद्भुतदर्शनम् ॥ १-३०-११॥
taddhanurnaraśārdūla maithilasya mahātmanaḥ |
tatra drakṣyasi kākutstha yajñaṃ cādbhutadarśanam || 1-30-11||

RMY 1-30-12

तद्धि यज्ञफलं तेन मैथिलेनोत्तमं धनुः ।
याचितं नरशार्दूल सुनाभं सर्वदैवतैः ॥ १-३०-१२॥
taddhi yajñaphalaṃ tena maithilenottamaṃ dhanuḥ |
yācitaṃ naraśārdūla sunābhaṃ sarvadaivataiḥ || 1-30-12||

RMY 1-30-13

एवमुक्त्वा मुनिवरः प्रस्थानमकरोत्तदा ।
सर्षिसंघः सकाकुत्स्थ आमन्त्र्य वनदेवताः ॥ १-३०-१३॥
evamuktvā munivaraḥ prasthānamakarottadā |
sarṣisaṃghaḥ sakākutstha āmantrya vanadevatāḥ || 1-30-13||

RMY 1-30-14

स्वस्ति वोऽस्तु गमिष्यामि सिद्धः सिद्धाश्रमादहम् ।
उत्तरे जाह्नवीतीरे हिमवन्तं शिलोच्चयम् ॥ १-३०-१४॥
svasti vo'stu gamiṣyāmi siddhaḥ siddhāśramādaham |
uttare jāhnavītīre himavantaṃ śiloccayam || 1-30-14||

RMY 1-30-15

प्रदक्षिणं ततः कृत्वा सिद्धाश्रममनुत्तमम् ।
उत्तरां दिशमुद्दिश्य प्रस्थातुमुपचक्रमे ॥ १-३०-१५॥
pradakṣiṇaṃ tataḥ kṛtvā siddhāśramamanuttamam |
uttarāṃ diśamuddiśya prasthātumupacakrame || 1-30-15||

RMY 1-30-16

तं व्रजन्तं मुनिवरमन्वगादनुसारिणाम् ।
शकटी शतमात्रं तु प्रयाणे ब्रह्मवादिनाम् ॥ १-३०-१६॥
taṃ vrajantaṃ munivaramanvagādanusāriṇām |
śakaṭī śatamātraṃ tu prayāṇe brahmavādinām || 1-30-16||

RMY 1-30-17

मृगपक्षिगणाश्चैव सिद्धाश्रमनिवासिनः ।
अनुजग्मुर्महात्मानं विश्वामित्रं महामुनिम् ॥ १-३०-१७॥
mṛgapakṣigaṇāścaiva siddhāśramanivāsinaḥ |
anujagmurmahātmānaṃ viśvāmitraṃ mahāmunim || 1-30-17||

RMY 1-30-18

ते गत्वा दूरमध्वानं लम्बमाने दिवाकरे ।
वासं चक्रुर्मुनिगणाः शोणाकूले समाहिताः ॥ १-३०-१८॥
te gatvā dūramadhvānaṃ lambamāne divākare |
vāsaṃ cakrurmunigaṇāḥ śoṇākūle samāhitāḥ || 1-30-18||

RMY 1-30-19

तेऽस्तं गते दिनकरे स्नात्वा हुतहुताशनाः ।
विश्वामित्रं पुरस्कृत्य निषेदुरमितौजसः ॥ १-३०-१९॥
te'staṃ gate dinakare snātvā hutahutāśanāḥ |
viśvāmitraṃ puraskṛtya niṣeduramitaujasaḥ || 1-30-19||

RMY 1-30-20

रामोऽपि सहसौमित्रिर्मुनींस्तानभिपूज्य च ।
अग्रतो निषसादाथ विश्वामित्रस्य धीमतः ॥ १-३०-२०॥
rāmo'pi sahasaumitrirmunīṃstānabhipūjya ca |
agrato niṣasādātha viśvāmitrasya dhīmataḥ || 1-30-20||

RMY 1-30-21

अथ रामो महातेजा विश्वामित्रं महामुनिम् ।
पप्रच्छ मुनिशार्दूलं कौतूहलसमन्वितः ॥ १-३०-२१॥
atha rāmo mahātejā viśvāmitraṃ mahāmunim |
papraccha muniśārdūlaṃ kautūhalasamanvitaḥ || 1-30-21||

RMY 1-30-22

भगवन्को न्वयं देशः समृद्धवनशोभितः ।
श्रोतुमिच्छामि भद्रं ते वक्तुमर्हसि तत्त्वतः ॥ १-३०-२२॥
bhagavanko nvayaṃ deśaḥ samṛddhavanaśobhitaḥ |
śrotumicchāmi bhadraṃ te vaktumarhasi tattvataḥ || 1-30-22||

RMY 1-30-23

चोदितो रामवाक्येन कथयामास सुव्रतः ।
तस्य देशस्य निखिलमृषिमध्ये महातपाः ॥ १-३०-२३॥
codito rāmavākyena kathayāmāsa suvrataḥ |
tasya deśasya nikhilamṛṣimadhye mahātapāḥ || 1-30-23||

Sarga: 31/76 (22)

RMY 1-31-1

ब्रह्मयोनिर्महानासीत्कुशो नाम महातपाः ।
वैदर्भ्यां जनयामास चतुरः सदृशान्सुतान् ।
कुशाम्बं कुशनाभं च आधूर्तरजसं वसुम् ॥ १-३१-१॥
brahmayonirmahānāsītkuśo nāma mahātapāḥ |
vaidarbhyāṃ janayāmāsa caturaḥ sadṛśānsutān |
kuśāmbaṃ kuśanābhaṃ ca ādhūrtarajasaṃ vasum || 1-31-1||

RMY 1-31-2

दीप्तियुक्तान्महोत्साहान्क्षत्रधर्मचिकीर्षया ।
तानुवाच कुशः पुत्रान्धर्मिष्ठान्सत्यवादिनः ।
क्रियतां पालनं पुत्रा धर्मं प्राप्स्यथ पुष्कलम् ॥ १-३१-२॥
dīptiyuktānmahotsāhānkṣatradharmacikīrṣayā |
tānuvāca kuśaḥ putrāndharmiṣṭhānsatyavādinaḥ |
kriyatāṃ pālanaṃ putrā dharmaṃ prāpsyatha puṣkalam || 1-31-2||

RMY 1-31-3

कुशस्य वचनं श्रुत्वा चत्वारो लोकसंमताः ।
निवेशं चक्रिरे सर्वे पुराणां नृवरास्तदा ॥ १-३१-३॥
kuśasya vacanaṃ śrutvā catvāro lokasaṃmatāḥ |
niveśaṃ cakrire sarve purāṇāṃ nṛvarāstadā || 1-31-3||

RMY 1-31-4

कुशाम्बस्तु महातेजाः कौशाम्बीमकरोत्पुरीम् ।
कुशनाभस्तु धर्मात्मा परं चक्रे महोदयम् ॥ १-३१-४॥
kuśāmbastu mahātejāḥ kauśāmbīmakarotpurīm |
kuśanābhastu dharmātmā paraṃ cakre mahodayam || 1-31-4||

RMY 1-31-5

आधूर्तरजसो राम धर्मारण्यं महीपतिः ।
चक्रे पुरवरं राजा वसुश्चक्रे गिरिव्रजम् ॥ १-३१-५॥
ādhūrtarajaso rāma dharmāraṇyaṃ mahīpatiḥ |
cakre puravaraṃ rājā vasuścakre girivrajam || 1-31-5||

RMY 1-31-6

एषा वसुमती राम वसोस्तस्य महात्मनः ।
एते शैलवराः पञ्च प्रकाशन्ते समन्ततः ॥ १-३१-६॥
eṣā vasumatī rāma vasostasya mahātmanaḥ |
ete śailavarāḥ pañca prakāśante samantataḥ || 1-31-6||

RMY 1-31-7

सुमागधी नदी रम्या मागधान्विश्रुताययौ ।
पञ्चानां शैलमुख्यानां मध्ये मालेव शोभते ॥ १-३१-७॥
sumāgadhī nadī ramyā māgadhānviśrutāyayau |
pañcānāṃ śailamukhyānāṃ madhye māleva śobhate || 1-31-7||

RMY 1-31-8

सैषा हि मागधी राम वसोस्तस्य महात्मनः ।
पूर्वाभिचरिता राम सुक्षेत्रा सस्यमालिनी ॥ १-३१-८॥
saiṣā hi māgadhī rāma vasostasya mahātmanaḥ |
pūrvābhicaritā rāma sukṣetrā sasyamālinī || 1-31-8||

RMY 1-31-9

कुशनाभस्तु राजर्षिः कन्याशतमनुत्तमम् ।
जनयामास धर्मात्मा घृताच्यां रघुनन्दन ॥ १-३१-९॥
kuśanābhastu rājarṣiḥ kanyāśatamanuttamam |
janayāmāsa dharmātmā ghṛtācyāṃ raghunandana || 1-31-9||

RMY 1-31-10

तास्तु यौवनशालिन्यो रूपवत्यः स्वलंकृताः ।
उद्यानभूमिमागम्य प्रावृषीव शतह्रदाः ॥ १-३१-१०॥
tāstu yauvanaśālinyo rūpavatyaḥ svalaṃkṛtāḥ |
udyānabhūmimāgamya prāvṛṣīva śatahradāḥ || 1-31-10||

RMY 1-31-11

गायन्त्यो नृत्यमानाश्च वादयन्त्यश्च राघव ।
आमोदं परमं जग्मुर्वराभरणभूषिताः ॥ १-३१-११॥
gāyantyo nṛtyamānāśca vādayantyaśca rāghava |
āmodaṃ paramaṃ jagmurvarābharaṇabhūṣitāḥ || 1-31-11||

RMY 1-31-12

अथ ताश्चारुसर्वाङ्ग्यो रूपेणाप्रतिमा भुवि ।
उद्यानभूमिमागम्य तारा इव घनान्तरे ॥ १-३१-१२॥
atha tāścārusarvāṅgyo rūpeṇāpratimā bhuvi |
udyānabhūmimāgamya tārā iva ghanāntare || 1-31-12||

RMY 1-31-13

ताः सर्वगुणसंपन्ना रूपयौवनसंयुताः ।
दृष्ट्वा सर्वात्मको वायुरिदं वचनमब्रवीत् ॥ १-३१-१३॥
tāḥ sarvaguṇasaṃpannā rūpayauvanasaṃyutāḥ |
dṛṣṭvā sarvātmako vāyuridaṃ vacanamabravīt || 1-31-13||

RMY 1-31-14

अहं वः कामये सर्वा भार्या मम भविष्यथ ।
मानुषस्त्यज्यतां भावो दीर्घमायुरवाप्स्यथ ॥ १-३१-१४॥
ahaṃ vaḥ kāmaye sarvā bhāryā mama bhaviṣyatha |
mānuṣastyajyatāṃ bhāvo dīrghamāyuravāpsyatha || 1-31-14||

RMY 1-31-15

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वायोरक्लिष्टकर्मणः ।
अपहास्य ततो वाक्यं कन्याशतमथाब्रवीत् ॥ १-३१-१५॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā vāyorakliṣṭakarmaṇaḥ |
apahāsya tato vākyaṃ kanyāśatamathābravīt || 1-31-15||

RMY 1-31-16

अन्तश्चरसि भूतानां सर्वेषां त्वं सुरोत्तम ।
प्रभावज्ञाश्च ते सर्वाः किमस्मानवमन्यसे ॥ १-३१-१६॥
antaścarasi bhūtānāṃ sarveṣāṃ tvaṃ surottama |
prabhāvajñāśca te sarvāḥ kimasmānavamanyase || 1-31-16||

RMY 1-31-17

कुशनाभसुताः सर्वाः समर्थास्त्वां सुरोत्तम ।
स्थानाच्च्यावयितुं देवं रक्षामस्तु तपो वयम् ॥ १-३१-१७॥
kuśanābhasutāḥ sarvāḥ samarthāstvāṃ surottama |
sthānāccyāvayituṃ devaṃ rakṣāmastu tapo vayam || 1-31-17||

RMY 1-31-18

मा भूत्स कालो दुर्मेधः पितरं सत्यवादिनम् ।
नावमन्यस्व धर्मेण स्वयं वरमुपास्महे ॥ १-३१-१८॥
mā bhūtsa kālo durmedhaḥ pitaraṃ satyavādinam |
nāvamanyasva dharmeṇa svayaṃ varamupāsmahe || 1-31-18||

RMY 1-31-19

पिता हि प्रभुरस्माकं दैवतं परमं हि सः ।
यस्य नो दास्यति पिता स नो भर्ता भविष्यति ॥ १-३१-१९॥
pitā hi prabhurasmākaṃ daivataṃ paramaṃ hi saḥ |
yasya no dāsyati pitā sa no bhartā bhaviṣyati || 1-31-19||

RMY 1-31-20

तासां तद्वचनं श्रुत्वा वायुः परमकोपनः ।
प्रविश्य सर्वगात्राणि बभञ्ज भगवान्प्रभुः ॥ १-३१-२०॥
tāsāṃ tadvacanaṃ śrutvā vāyuḥ paramakopanaḥ |
praviśya sarvagātrāṇi babhañja bhagavānprabhuḥ || 1-31-20||

RMY 1-31-21

ताः कन्या वायुना भग्ना विविशुर्नृपतेर्गृहम् ।
दृष्ट्वा भग्नास्तदा राजा संभ्रान्त इदमब्रवीत् ॥ १-३१-२१॥
tāḥ kanyā vāyunā bhagnā viviśurnṛpatergṛham |
dṛṣṭvā bhagnāstadā rājā saṃbhrānta idamabravīt || 1-31-21||

RMY 1-31-22

किमिदं कथ्यतां पुत्र्यः को धर्ममवमन्यते ।
कुब्जाः केन कृताः सर्वा वेष्टन्त्यो नाभिभाषथ ॥ १-३१-२२॥
kimidaṃ kathyatāṃ putryaḥ ko dharmamavamanyate |
kubjāḥ kena kṛtāḥ sarvā veṣṭantyo nābhibhāṣatha || 1-31-22||

Sarga: 32/76 (26)

RMY 1-32-1

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कुशनाभस्य धीमतः ।
शिरोभिश्चरणौ स्पृष्ट्वा कन्याशतमभाषत ॥ १-३२-१॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā kuśanābhasya dhīmataḥ |
śirobhiścaraṇau spṛṣṭvā kanyāśatamabhāṣata || 1-32-1||

RMY 1-32-2

वायुः सर्वात्मको राजन्प्रधर्षयितुमिच्छति ।
अशुभं मार्गमास्थाय न धर्मं प्रत्यवेक्षते ॥ १-३२-२॥
vāyuḥ sarvātmako rājanpradharṣayitumicchati |
aśubhaṃ mārgamāsthāya na dharmaṃ pratyavekṣate || 1-32-2||

RMY 1-32-3

पितृमत्यः स्म भद्रं ते स्वच्छन्दे न वयं स्थिताः ।
पितरं नो वृणीष्व त्वं यदि नो दास्यते तव ॥ १-३२-३॥
pitṛmatyaḥ sma bhadraṃ te svacchande na vayaṃ sthitāḥ |
pitaraṃ no vṛṇīṣva tvaṃ yadi no dāsyate tava || 1-32-3||

RMY 1-32-4

तेन पापानुबन्धेन वचनं न प्रतीच्छता ।
एवं ब्रुवन्त्यः सर्वाः स्म वायुना निहता भृषम् ॥ १-३२-४॥
tena pāpānubandhena vacanaṃ na pratīcchatā |
evaṃ bruvantyaḥ sarvāḥ sma vāyunā nihatā bhṛṣam || 1-32-4||

RMY 1-32-5

तासां तद्वचनं श्रुत्वा राजा परमधार्मिकः ।
प्रत्युवाच महातेजाः कन्याशतमनुत्तमम् ॥ १-३२-५॥
tāsāṃ tadvacanaṃ śrutvā rājā paramadhārmikaḥ |
pratyuvāca mahātejāḥ kanyāśatamanuttamam || 1-32-5||

RMY 1-32-6

क्षान्तं क्षमावतां पुत्र्यः कर्तव्यं सुमहत्कृतम् ।
ऐकमत्यमुपागम्य कुलं चावेक्षितं मम ॥ १-३२-६॥
kṣāntaṃ kṣamāvatāṃ putryaḥ kartavyaṃ sumahatkṛtam |
aikamatyamupāgamya kulaṃ cāvekṣitaṃ mama || 1-32-6||

RMY 1-32-7

अलंकारो हि नारीणां क्षमा तु पुरुषस्य वा ।
दुष्करं तच्च वः क्षान्तं त्रिदशेषु विशेषतः ॥ १-३२-७॥
alaṃkāro hi nārīṇāṃ kṣamā tu puruṣasya vā |
duṣkaraṃ tacca vaḥ kṣāntaṃ tridaśeṣu viśeṣataḥ || 1-32-7||

RMY 1-32-8

यादृशीर्वः क्षमा पुत्र्यः सर्वासामविशेषतः ।
क्षमा दानं क्षमा यज्ञः क्षमा सत्यं च पुत्रिकाः ॥ १-३२-८॥
yādṛśīrvaḥ kṣamā putryaḥ sarvāsāmaviśeṣataḥ |
kṣamā dānaṃ kṣamā yajñaḥ kṣamā satyaṃ ca putrikāḥ || 1-32-8||

RMY 1-32-9

क्षमा यशः क्षमा धर्मः क्षमायां विष्ठितं जगत् ।
विसृज्य कन्याः काकुत्स्थ राजा त्रिदशविक्रमः ॥ १-३२-९॥
kṣamā yaśaḥ kṣamā dharmaḥ kṣamāyāṃ viṣṭhitaṃ jagat |
visṛjya kanyāḥ kākutstha rājā tridaśavikramaḥ || 1-32-9||

RMY 1-32-10

मन्त्रज्ञो मन्त्रयामास प्रदानं सह मन्त्रिभिः ।
देशे काले प्रदानस्य सदृशे प्रतिपादनम् ॥ १-३२-१०॥
mantrajño mantrayāmāsa pradānaṃ saha mantribhiḥ |
deśe kāle pradānasya sadṛśe pratipādanam || 1-32-10||

RMY 1-32-11

एतस्मिन्नेव काले तु चूली नाम महामुनिः ।
ऊर्ध्वरेताः शुभाचारो ब्राह्मं तप उपागमत् ॥ १-३२-११॥
etasminneva kāle tu cūlī nāma mahāmuniḥ |
ūrdhvaretāḥ śubhācāro brāhmaṃ tapa upāgamat || 1-32-11||

RMY 1-32-12

तप्यन्तं तमृषिं तत्र गन्धर्वी पर्युपासते ।
सोमदा नाम भद्रं ते ऊर्मिला तनया तदा ॥ १-३२-१२॥
tapyantaṃ tamṛṣiṃ tatra gandharvī paryupāsate |
somadā nāma bhadraṃ te ūrmilā tanayā tadā || 1-32-12||

RMY 1-32-13

सा च तं प्रणता भूत्वा शुश्रूषणपरायणा ।
उवास काले धर्मिष्ठा तस्यास्तुष्टोऽभवद्गुरुः ॥ १-३२-१३॥
sā ca taṃ praṇatā bhūtvā śuśrūṣaṇaparāyaṇā |
uvāsa kāle dharmiṣṭhā tasyāstuṣṭo'bhavadguruḥ || 1-32-13||

RMY 1-32-14

स च तां कालयोगेन प्रोवाच रघुनन्दन ।
परितुष्टोऽस्मि भद्रं ते किं करोमि तव प्रियम् ॥ १-३२-१४॥
sa ca tāṃ kālayogena provāca raghunandana |
parituṣṭo'smi bhadraṃ te kiṃ karomi tava priyam || 1-32-14||

RMY 1-32-15

परितुष्टं मुनिं ज्ञात्वा गन्धर्वी मधुरस्वरम् ।
उवाच परमप्रीता वाक्यज्ञा वाक्यकोविदम् ॥ १-३२-१५॥
parituṣṭaṃ muniṃ jñātvā gandharvī madhurasvaram |
uvāca paramaprītā vākyajñā vākyakovidam || 1-32-15||

RMY 1-32-16

लक्ष्म्या समुदितो ब्राह्म्या ब्रह्मभूतो महातपाः ।
ब्राह्मेण तपसा युक्तं पुत्रमिच्छामि धार्मिकम् ॥ १-३२-१६॥
lakṣmyā samudito brāhmyā brahmabhūto mahātapāḥ |
brāhmeṇa tapasā yuktaṃ putramicchāmi dhārmikam || 1-32-16||

RMY 1-32-17

अपतिश्चास्मि भद्रं ते भार्या चास्मि न कस्यचित् ।
ब्राह्मेणोपगतायाश्च दातुमर्हसि मे सुतम् ॥ १-३२-१७॥
apatiścāsmi bhadraṃ te bhāryā cāsmi na kasyacit |
brāhmeṇopagatāyāśca dātumarhasi me sutam || 1-32-17||

RMY 1-32-18

तस्याः प्रसन्नो ब्रह्मर्षिर्ददौ पुत्रमनुत्तमम् ।
ब्रह्मदत्त इति ख्यातं मानसं चूलिनः सुतम् ॥ १-३२-१८॥
tasyāḥ prasanno brahmarṣirdadau putramanuttamam |
brahmadatta iti khyātaṃ mānasaṃ cūlinaḥ sutam || 1-32-18||

RMY 1-32-19

स राजा ब्रह्मदत्तस्तु पुरीमध्यवसत्तदा ।
काम्पिल्यां परया लक्ष्म्या देवराजो यथा दिवम् ॥ १-३२-१९॥
sa rājā brahmadattastu purīmadhyavasattadā |
kāmpilyāṃ parayā lakṣmyā devarājo yathā divam || 1-32-19||

RMY 1-32-20

स बुद्धिं कृतवान्राजा कुशनाभः सुधार्मिकः ।
ब्रह्मदत्ताय काकुत्स्थ दातुं कन्याशतं तदा ॥ १-३२-२०॥
sa buddhiṃ kṛtavānrājā kuśanābhaḥ sudhārmikaḥ |
brahmadattāya kākutstha dātuṃ kanyāśataṃ tadā || 1-32-20||

RMY 1-32-21

तमाहूय महातेजा ब्रह्मदत्तं महीपतिः ।
ददौ कन्याशतं राजा सुप्रीतेनान्तरात्मना ॥ १-३२-२१॥
tamāhūya mahātejā brahmadattaṃ mahīpatiḥ |
dadau kanyāśataṃ rājā suprītenāntarātmanā || 1-32-21||

RMY 1-32-22

यथाक्रमं ततः पाणिं जग्राह रघुनन्दन ।
ब्रह्मदत्तो मही पालस्तासां देवपतिर्यथा ॥ १-३२-२२॥
yathākramaṃ tataḥ pāṇiṃ jagrāha raghunandana |
brahmadatto mahī pālastāsāṃ devapatiryathā || 1-32-22||

RMY 1-32-23

स्पृष्टमात्रे ततः पाणौ विकुब्जा विगतज्वराः ।
युक्ताः परमया लक्ष्म्या बभुः कन्याशतं तदा ॥ १-३२-२३॥
spṛṣṭamātre tataḥ pāṇau vikubjā vigatajvarāḥ |
yuktāḥ paramayā lakṣmyā babhuḥ kanyāśataṃ tadā || 1-32-23||

RMY 1-32-24

स दृष्ट्वा वायुना मुक्ताः कुशनाभो महीपतिः ।
बभूव परमप्रीतो हर्षं लेभे पुनः पुनः ॥ १-३२-२४॥
sa dṛṣṭvā vāyunā muktāḥ kuśanābho mahīpatiḥ |
babhūva paramaprīto harṣaṃ lebhe punaḥ punaḥ || 1-32-24||

RMY 1-32-25

कृतोद्वाहं तु राजानं ब्रह्मदत्तं महीपतिः ।
सदारं प्रेषयामास सोपाध्याय गणं तदा ॥ १-३२-२५॥
kṛtodvāhaṃ tu rājānaṃ brahmadattaṃ mahīpatiḥ |
sadāraṃ preṣayāmāsa sopādhyāya gaṇaṃ tadā || 1-32-25||

RMY 1-32-26

सोमदापि सुसंहृष्टा पुत्रस्य सदृशीं क्रियाम् ।
यथान्यायं च गन्धर्वी स्नुषास्ताः प्रत्यनन्दत ॥ १-३२-२६॥
somadāpi susaṃhṛṣṭā putrasya sadṛśīṃ kriyām |
yathānyāyaṃ ca gandharvī snuṣāstāḥ pratyanandata || 1-32-26||

Sarga: 33/76 (20)

RMY 1-33-1

कृतोद्वाहे गते तस्मिन्ब्रह्मदत्ते च राघव ।
अपुत्रः पुत्रलाभाय पौत्रीमिष्टिमकल्पयत् ॥ १-३३-१॥
kṛtodvāhe gate tasminbrahmadatte ca rāghava |
aputraḥ putralābhāya pautrīmiṣṭimakalpayat || 1-33-1||

RMY 1-33-2

इष्ट्यां तु वर्तमानायां कुशनाभं महीपतिम् ।
उवाच परमप्रीतः कुशो ब्रह्मसुतस्तदा ॥ १-३३-२॥
iṣṭyāṃ tu vartamānāyāṃ kuśanābhaṃ mahīpatim |
uvāca paramaprītaḥ kuśo brahmasutastadā || 1-33-2||

RMY 1-33-3

पुत्रस्ते सदृशः पुत्र भविष्यति सुधार्मिकः ।
गाधिं प्राप्स्यसि तेन त्वं कीर्तिं लोके च शाश्वतीम् ॥ १-३३-३॥
putraste sadṛśaḥ putra bhaviṣyati sudhārmikaḥ |
gādhiṃ prāpsyasi tena tvaṃ kīrtiṃ loke ca śāśvatīm || 1-33-3||

RMY 1-33-4

एवमुक्त्वा कुशो राम कुशनाभं महीपतिम् ।
जगामाकाशमाविश्य ब्रह्मलोकं सनातनम् ॥ १-३३-४॥
evamuktvā kuśo rāma kuśanābhaṃ mahīpatim |
jagāmākāśamāviśya brahmalokaṃ sanātanam || 1-33-4||

RMY 1-33-5

कस्यचित्त्वथ कालस्य कुशनाभस्य धीमतः ।
जज्ञे परमधर्मिष्ठो गाधिरित्येव नामतः ॥ १-३३-५॥
kasyacittvatha kālasya kuśanābhasya dhīmataḥ |
jajñe paramadharmiṣṭho gādhirityeva nāmataḥ || 1-33-5||

RMY 1-33-6

स पिता मम काकुत्स्थ गाधिः परमधार्मिकः ।
कुशवंशप्रसूतोऽस्मि कौशिको रघुनन्दन ॥ १-३३-६॥
sa pitā mama kākutstha gādhiḥ paramadhārmikaḥ |
kuśavaṃśaprasūto'smi kauśiko raghunandana || 1-33-6||

RMY 1-33-7

पूर्वजा भगिनी चापि मम राघव सुव्रता ।
नाम्ना सत्यवती नाम ऋचीके प्रतिपादिता ॥ १-३३-७॥
pūrvajā bhaginī cāpi mama rāghava suvratā |
nāmnā satyavatī nāma ṛcīke pratipāditā || 1-33-7||

RMY 1-33-8

सशरीरा गता स्वर्गं भर्तारमनुवर्तिनी ।
कौशिकी परमोदारा सा प्रवृत्ता महानदी ॥ १-३३-८॥
saśarīrā gatā svargaṃ bhartāramanuvartinī |
kauśikī paramodārā sā pravṛttā mahānadī || 1-33-8||

RMY 1-33-9

दिव्या पुण्योदका रम्या हिमवन्तमुपाश्रिता ।
लोकस्य हितकामार्थं प्रवृत्ता भगिनी मम ॥ १-३३-९॥
divyā puṇyodakā ramyā himavantamupāśritā |
lokasya hitakāmārthaṃ pravṛttā bhaginī mama || 1-33-9||

RMY 1-33-10

ततोऽहं हिमवत्पार्श्वे वसामि नियतः सुखम् ।
भगिन्याः स्नेहसंयुक्तः कौशिक्या रघुनन्दन ॥ १-३३-१०॥
tato'haṃ himavatpārśve vasāmi niyataḥ sukham |
bhaginyāḥ snehasaṃyuktaḥ kauśikyā raghunandana || 1-33-10||

RMY 1-33-11

सा तु सत्यवती पुण्या सत्ये धर्मे प्रतिष्ठिता ।
पतिव्रता महाभागा कौशिकी सरितां वरा ॥ १-३३-११॥
sā tu satyavatī puṇyā satye dharme pratiṣṭhitā |
pativratā mahābhāgā kauśikī saritāṃ varā || 1-33-11||

RMY 1-33-12

अहं हि नियमाद्राम हित्वा तां समुपागतः ।
सिद्धाश्रममनुप्राप्य सिद्धोऽस्मि तव तेजसा ॥ १-३३-१२॥
ahaṃ hi niyamādrāma hitvā tāṃ samupāgataḥ |
siddhāśramamanuprāpya siddho'smi tava tejasā || 1-33-12||

RMY 1-33-13

एषा राम ममोत्पत्तिः स्वस्य वंशस्य कीर्तिता ।
देशस्य च महाबाहो यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ १-३३-१३॥
eṣā rāma mamotpattiḥ svasya vaṃśasya kīrtitā |
deśasya ca mahābāho yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi || 1-33-13||

RMY 1-33-14

गतोऽर्धरात्रः काकुत्स्थ कथाः कथयतो मम ।
निद्रामभ्येहि भद्रं ते मा भूद्विघ्नोऽध्वनीह नः ॥ १-३३-१४॥
gato'rdharātraḥ kākutstha kathāḥ kathayato mama |
nidrāmabhyehi bhadraṃ te mā bhūdvighno'dhvanīha naḥ || 1-33-14||

RMY 1-33-15

निष्पन्दास्तरवः सर्वे निलीना मृगपक्षिणः ।
नैशेन तमसा व्याप्ता दिशश्च रघुनन्दन ॥ १-३३-१५॥
niṣpandāstaravaḥ sarve nilīnā mṛgapakṣiṇaḥ |
naiśena tamasā vyāptā diśaśca raghunandana || 1-33-15||

RMY 1-33-16

शनैर्वियुज्यते संध्या नभो नेत्रैरिवावृतम् ।
नक्षत्रतारागहनं ज्योतिर्भिरवभासते ॥ १-३३-१६॥
śanairviyujyate saṃdhyā nabho netrairivāvṛtam |
nakṣatratārāgahanaṃ jyotirbhiravabhāsate || 1-33-16||

RMY 1-33-17

उत्तिष्ठति च शीतांशुः शशी लोकतमोनुदः ।
ह्लादयन्प्राणिनां लोके मनांसि प्रभया विभो ॥ १-३३-१७॥
uttiṣṭhati ca śītāṃśuḥ śaśī lokatamonudaḥ |
hlādayanprāṇināṃ loke manāṃsi prabhayā vibho || 1-33-17||

RMY 1-33-18

नैशानि सर्वभूतानि प्रचरन्ति ततस्ततः ।
यक्षराक्षससंघाश्च रौद्राश्च पिशिताशनाः ॥ १-३३-१८॥
naiśāni sarvabhūtāni pracaranti tatastataḥ |
yakṣarākṣasasaṃghāśca raudrāśca piśitāśanāḥ || 1-33-18||

RMY 1-33-19

एवमुक्त्वा महातेजा विरराम महामुनिः ।
साधु साध्विति तं सर्वे मुनयो ह्यभ्यपूजयन् ॥ १-३३-१९॥
evamuktvā mahātejā virarāma mahāmuniḥ |
sādhu sādhviti taṃ sarve munayo hyabhyapūjayan || 1-33-19||

RMY 1-33-20

रामोऽपि सह सौमित्रिः किंचिदागतविस्मयः ।
प्रशस्य मुनिशार्दूलं निद्रां समुपसेवते ॥ १-३३-२०॥
rāmo'pi saha saumitriḥ kiṃcidāgatavismayaḥ |
praśasya muniśārdūlaṃ nidrāṃ samupasevate || 1-33-20||

Sarga: 34/76 (21)

RMY 1-34-1

उपास्य रात्रिशेषं तु शोणाकूले महर्षिभिः ।
निशायां सुप्रभातायां विश्वामित्रोऽभ्यभाषत ॥ १-३४-१॥
upāsya rātriśeṣaṃ tu śoṇākūle maharṣibhiḥ |
niśāyāṃ suprabhātāyāṃ viśvāmitro'bhyabhāṣata || 1-34-1||

RMY 1-34-2

सुप्रभाता निशा राम पूर्वा संध्या प्रवर्तते ।
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते गमनायाभिरोचय ॥ १-३४-२॥
suprabhātā niśā rāma pūrvā saṃdhyā pravartate |
uttiṣṭhottiṣṭha bhadraṃ te gamanāyābhirocaya || 1-34-2||

RMY 1-34-3

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य कृत्वा पौर्वाह्णिकीं क्रियाम् ।
गमनं रोचयामास वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ १-३४-३॥
tacchrutvā vacanaṃ tasya kṛtvā paurvāhṇikīṃ kriyām |
gamanaṃ rocayāmāsa vākyaṃ cedamuvāca ha || 1-34-3||

RMY 1-34-4

अयं शोणः शुभजलो गाधः पुलिनमण्डितः ।
कतरेण पथा ब्रह्मन्संतरिष्यामहे वयम् ॥ १-३४-४॥
ayaṃ śoṇaḥ śubhajalo gādhaḥ pulinamaṇḍitaḥ |
katareṇa pathā brahmansaṃtariṣyāmahe vayam || 1-34-4||

RMY 1-34-5

एवमुक्तस्तु रामेण विश्वामित्रोऽब्रवीदिदम् ।
एष पन्था मयोद्दिष्टो येन यान्ति महर्षयः ॥ १-३४-५॥
evamuktastu rāmeṇa viśvāmitro'bravīdidam |
eṣa panthā mayoddiṣṭo yena yānti maharṣayaḥ || 1-34-5||

RMY 1-34-6

ते गत्वा दूरमध्वानं गतेऽर्धदिवसे तदा ।
जाह्नवीं सरितां श्रेष्ठां ददृशुर्मुनिसेविताम् ॥ १-३४-६॥
te gatvā dūramadhvānaṃ gate'rdhadivase tadā |
jāhnavīṃ saritāṃ śreṣṭhāṃ dadṛśurmunisevitām || 1-34-6||

RMY 1-34-7

तां दृष्ट्वा पुण्यसलिलां हंससारससेविताम् ।
बभूवुर्मुदिताः सर्वे मुनयः सहराघवाः ।
तस्यास्तीरे ततश्चक्रुस्ते आवासपरिग्रहम् ॥ १-३४-७॥
tāṃ dṛṣṭvā puṇyasalilāṃ haṃsasārasasevitām |
babhūvurmuditāḥ sarve munayaḥ saharāghavāḥ |
tasyāstīre tataścakruste āvāsaparigraham || 1-34-7||

RMY 1-34-8

ततः स्नात्वा यथान्यायं संतर्प्य पितृदेवताः ।
हुत्वा चैवाग्निहोत्राणि प्राश्य चामृतवद्धविः ॥ १-३४-८॥
tataḥ snātvā yathānyāyaṃ saṃtarpya pitṛdevatāḥ |
hutvā caivāgnihotrāṇi prāśya cāmṛtavaddhaviḥ || 1-34-8||

RMY 1-34-9

विविशुर्जाह्नवीतीरे शुचौ मुदितमानसाः ।
विश्वामित्रं महात्मानं परिवार्य समन्ततः ॥ १-३४-९॥
viviśurjāhnavītīre śucau muditamānasāḥ |
viśvāmitraṃ mahātmānaṃ parivārya samantataḥ || 1-34-9||

RMY 1-34-10

संप्रहृष्टमना रामो विश्वामित्रमथाब्रवीत् ।
भगवञ्श्रोतुमिच्छामि गङ्गां त्रिपथगां नदीम् ।
त्रैलोक्यं कथमाक्रम्य गता नदनदीपतिम् ॥ १-३४-१०॥
saṃprahṛṣṭamanā rāmo viśvāmitramathābravīt |
bhagavañśrotumicchāmi gaṅgāṃ tripathagāṃ nadīm |
trailokyaṃ kathamākramya gatā nadanadīpatim || 1-34-10||

RMY 1-34-11

चोदितो राम वाक्येन विश्वामित्रो महामुनिः ।
वृद्धिं जन्म च गङ्गाया वक्तुमेवोपचक्रमे ॥ १-३४-११॥
codito rāma vākyena viśvāmitro mahāmuniḥ |
vṛddhiṃ janma ca gaṅgāyā vaktumevopacakrame || 1-34-11||

RMY 1-34-12

शैलेन्द्रो हिमवान्नाम धातूनामाकरो महान् ।
तस्य कन्या द्वयं राम रूपेणाप्रतिमं भुवि ॥ १-३४-१२॥
śailendro himavānnāma dhātūnāmākaro mahān |
tasya kanyā dvayaṃ rāma rūpeṇāpratimaṃ bhuvi || 1-34-12||

RMY 1-34-13

या मेरुदुहिता राम तयोर्माता सुमध्यमा ।
नाम्ना मेना मनोज्ञा वै पत्नी हिमवतः प्रिया ॥ १-३४-१३॥
yā meruduhitā rāma tayormātā sumadhyamā |
nāmnā menā manojñā vai patnī himavataḥ priyā || 1-34-13||

RMY 1-34-14

तस्यां गङ्गेयमभवज्ज्येष्ठा हिमवतः सुता ।
उमा नाम द्वितीयाभूत्कन्या तस्यैव राघव ॥ १-३४-१४॥
tasyāṃ gaṅgeyamabhavajjyeṣṭhā himavataḥ sutā |
umā nāma dvitīyābhūtkanyā tasyaiva rāghava || 1-34-14||

RMY 1-34-15

अथ ज्येष्ठां सुराः सर्वे देवतार्थचिकीर्षया ।
शैलेन्द्रं वरयामासुर्गङ्गां त्रिपथगां नदीम् ॥ १-३४-१५॥
atha jyeṣṭhāṃ surāḥ sarve devatārthacikīrṣayā |
śailendraṃ varayāmāsurgaṅgāṃ tripathagāṃ nadīm || 1-34-15||

RMY 1-34-16

ददौ धर्मेण हिमवांस्तनयां लोकपावनीम् ।
स्वच्छन्दपथगां गङ्गां त्रैलोक्यहितकाम्यया ॥ १-३४-१६॥
dadau dharmeṇa himavāṃstanayāṃ lokapāvanīm |
svacchandapathagāṃ gaṅgāṃ trailokyahitakāmyayā || 1-34-16||

RMY 1-34-17

प्रतिगृह्य त्रिलोकार्थं त्रिलोकहितकारिणः ।
गङ्गामादाय तेऽगच्छन्कृतार्थेनान्तरात्मना ॥ १-३४-१७॥
pratigṛhya trilokārthaṃ trilokahitakāriṇaḥ |
gaṅgāmādāya te'gacchankṛtārthenāntarātmanā || 1-34-17||

RMY 1-34-18

या चान्या शैलदुहिता कन्यासीद्रघुनन्दन ।
उग्रं सा व्रतमास्थाय तपस्तेपे तपोधना ॥ १-३४-१८॥
yā cānyā śailaduhitā kanyāsīdraghunandana |
ugraṃ sā vratamāsthāya tapastepe tapodhanā || 1-34-18||

RMY 1-34-19

उग्रेण तपसा युक्तां ददौ शैलवरः सुताम् ।
रुद्रायाप्रतिरूपाय उमां लोकनमस्कृताम् ॥ १-३४-१९॥
ugreṇa tapasā yuktāṃ dadau śailavaraḥ sutām |
rudrāyāpratirūpāya umāṃ lokanamaskṛtām || 1-34-19||

RMY 1-34-20

एते ते शैल राजस्य सुते लोकनमस्कृते ।
गङ्गा च सरितां श्रेष्ठा उमा देवी च राघव ॥ १-३४-२०॥
ete te śaila rājasya sute lokanamaskṛte |
gaṅgā ca saritāṃ śreṣṭhā umā devī ca rāghava || 1-34-20||

RMY 1-34-21

एतत्ते धर्ममाख्यातं यथा त्रिपथगा नदी ।
खं गता प्रथमं तात गतिं गतिमतां वर ॥ १-३४-२१॥
etatte dharmamākhyātaṃ yathā tripathagā nadī |
khaṃ gatā prathamaṃ tāta gatiṃ gatimatāṃ vara || 1-34-21||

Sarga: 35/76 (26)

RMY 1-35-1

उक्त वाक्ये मुनौ तस्मिन्नुभौ राघवलक्ष्मणौ ।
प्रतिनन्द्य कथां वीरावूचतुर्मुनिपुंगवम् ॥ १-३५-१॥
ukta vākye munau tasminnubhau rāghavalakṣmaṇau |
pratinandya kathāṃ vīrāvūcaturmunipuṃgavam || 1-35-1||

RMY 1-35-2

धर्मयुक्तमिदं ब्रह्मन्कथितं परमं त्वया ।
दुहितुः शैलराजस्य ज्येष्ठाय वक्तुमर्हसि ॥ १-३५-२॥
dharmayuktamidaṃ brahmankathitaṃ paramaṃ tvayā |
duhituḥ śailarājasya jyeṣṭhāya vaktumarhasi || 1-35-2||

RMY 1-35-3

विस्तरं विस्तरज्ञोऽसि दिव्यमानुषसंभवम् ।
त्रीन्पथो हेतुना केन पावयेल्लोकपावनी ॥ १-३५-३॥
vistaraṃ vistarajño'si divyamānuṣasaṃbhavam |
trīnpatho hetunā kena pāvayellokapāvanī || 1-35-3||

RMY 1-35-4

कथं गङ्गां त्रिपथगा विश्रुता सरिदुत्तमा ।
त्रिषु लोकेषु धर्मज्ञ कर्मभिः कैः समन्विता ॥ १-३५-४॥
kathaṃ gaṅgāṃ tripathagā viśrutā sariduttamā |
triṣu lokeṣu dharmajña karmabhiḥ kaiḥ samanvitā || 1-35-4||

RMY 1-35-5

तथा ब्रुवति काकुत्स्थे विश्वामित्रस्तपोधनः ।
निखिलेन कथां सर्वामृषिमध्ये न्यवेदयत् ॥ १-३५-५॥
tathā bruvati kākutsthe viśvāmitrastapodhanaḥ |
nikhilena kathāṃ sarvāmṛṣimadhye nyavedayat || 1-35-5||

RMY 1-35-6

पुरा राम कृतोद्वाहः शितिकण्ठो महातपाः ।
दृष्ट्वा च स्पृहया देवीं मैथुनायोपचक्रमे ॥ १-३५-६॥
purā rāma kṛtodvāhaḥ śitikaṇṭho mahātapāḥ |
dṛṣṭvā ca spṛhayā devīṃ maithunāyopacakrame || 1-35-6||

RMY 1-35-7

शितिकण्ठस्य देवस्य दिव्यं वर्षशतं गतम् ।
न चापि तनयो राम तस्यामासीत्परंतप ॥ १-३५-७॥
śitikaṇṭhasya devasya divyaṃ varṣaśataṃ gatam |
na cāpi tanayo rāma tasyāmāsītparaṃtapa || 1-35-7||

RMY 1-35-8

ततो देवाः समुद्विग्नाः पितामहपुरोगमाः ।
यदिहोत्पद्यते भूतं कस्तत्प्रतिसहिष्यते ॥ १-३५-८॥
tato devāḥ samudvignāḥ pitāmahapurogamāḥ |
yadihotpadyate bhūtaṃ kastatpratisahiṣyate || 1-35-8||

RMY 1-35-9

अभिगम्य सुराः सर्वे प्रणिपत्येदमब्रुवन् ।
देवदेव महादेव लोकस्यास्य हिते रत ।
सुराणां प्रणिपातेन प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥ १-३५-९॥
abhigamya surāḥ sarve praṇipatyedamabruvan |
devadeva mahādeva lokasyāsya hite rata |
surāṇāṃ praṇipātena prasādaṃ kartumarhasi || 1-35-9||

RMY 1-35-10

न लोका धारयिष्यन्ति तव तेजः सुरोत्तम ।
ब्राह्मेण तपसा युक्तो देव्या सह तपश्चर ॥ १-३५-१०॥
na lokā dhārayiṣyanti tava tejaḥ surottama |
brāhmeṇa tapasā yukto devyā saha tapaścara || 1-35-10||

RMY 1-35-11

त्रैलोक्यहितकामार्थं तेजस्तेजसि धारय ।
रक्ष सर्वानिमाँल्लोकान्नालोकं कर्तुमर्हसि ॥ १-३५-११॥
trailokyahitakāmārthaṃ tejastejasi dhāraya |
rakṣa sarvānimā~llokānnālokaṃ kartumarhasi || 1-35-11||

RMY 1-35-12

देवतानां वचः श्रुत्वा सर्वलोकमहेश्वरः ।
बाढमित्यब्रवीत्सर्वान्पुनश्चेदमुवाच ह ॥ १-३५-१२॥
devatānāṃ vacaḥ śrutvā sarvalokamaheśvaraḥ |
bāḍhamityabravītsarvānpunaścedamuvāca ha || 1-35-12||

RMY 1-35-13

धारयिष्याम्यहं तेजस्तेजस्येव सहोमया ।
त्रिदशाः पृथिवी चैव निर्वाणमधिगच्छतु ॥ १-३५-१३॥
dhārayiṣyāmyahaṃ tejastejasyeva sahomayā |
tridaśāḥ pṛthivī caiva nirvāṇamadhigacchatu || 1-35-13||

RMY 1-35-14

यदिदं क्षुभितं स्थानान्मम तेजो ह्यनुत्तमम् ।
धारयिष्यति कस्तन्मे ब्रुवन्तु सुरसत्तमाः ॥ १-३५-१४॥
yadidaṃ kṣubhitaṃ sthānānmama tejo hyanuttamam |
dhārayiṣyati kastanme bruvantu surasattamāḥ || 1-35-14||

RMY 1-35-15

एवमुक्तास्ततो देवाः प्रत्यूचुर्वृषभध्वजम् ।
यत्तेजः क्षुभितं ह्येतत्तद्धरा धारयिष्यति ॥ १-३५-१५॥
evamuktāstato devāḥ pratyūcurvṛṣabhadhvajam |
yattejaḥ kṣubhitaṃ hyetattaddharā dhārayiṣyati || 1-35-15||

RMY 1-35-16

एवमुक्तः सुरपतिः प्रमुमोच महीतले ।
तेजसा पृथिवी येन व्याप्ता सगिरिकानना ॥ १-३५-१६॥
evamuktaḥ surapatiḥ pramumoca mahītale |
tejasā pṛthivī yena vyāptā sagirikānanā || 1-35-16||

RMY 1-35-17

ततो देवाः पुनरिदमूचुश्चाथ हुताशनम् ।
प्रविश त्वं महातेजो रौद्रं वायुसमन्वितः ॥ १-३५-१७॥
tato devāḥ punaridamūcuścātha hutāśanam |
praviśa tvaṃ mahātejo raudraṃ vāyusamanvitaḥ || 1-35-17||

RMY 1-35-18

तदग्निना पुनर्व्याप्तं संजातः श्वेतपर्वतः ।
दिव्यं शरवणं चैव पावकादित्यसंनिभम् ।
यत्र जातो महातेजाः कार्तिकेयोऽग्निसंभवः ॥ १-३५-१८॥
tadagninā punarvyāptaṃ saṃjātaḥ śvetaparvataḥ |
divyaṃ śaravaṇaṃ caiva pāvakādityasaṃnibham |
yatra jāto mahātejāḥ kārtikeyo'gnisaṃbhavaḥ || 1-35-18||

RMY 1-35-19

अथोमां च शिवं चैव देवाः सर्षि गणास्तदा ।
पूजयामासुरत्यर्थं सुप्रीतमनसस्ततः ॥ १-३५-१९॥
athomāṃ ca śivaṃ caiva devāḥ sarṣi gaṇāstadā |
pūjayāmāsuratyarthaṃ suprītamanasastataḥ || 1-35-19||

RMY 1-35-20

अथ शैल सुता राम त्रिदशानिदमब्रवीत् ।
समन्युरशपत्सर्वान्क्रोधसंरक्तलोचना ॥ १-३५-२०॥
atha śaila sutā rāma tridaśānidamabravīt |
samanyuraśapatsarvānkrodhasaṃraktalocanā || 1-35-20||

RMY 1-35-21

यस्मान्निवारिता चैव संगता पुत्रकाम्यया ।
अपत्यं स्वेषु दारेषु नोत्पादयितुमर्हथ ।
अद्य प्रभृति युष्माकमप्रजाः सन्तु पत्नयः ॥ १-३५-२१॥
yasmānnivāritā caiva saṃgatā putrakāmyayā |
apatyaṃ sveṣu dāreṣu notpādayitumarhatha |
adya prabhṛti yuṣmākamaprajāḥ santu patnayaḥ || 1-35-21||

RMY 1-35-22

एवमुक्त्वा सुरान्सर्वाञ्शशाप पृथिवीमपि ।
अवने नैकरूपा त्वं बहुभार्या भविष्यसि ॥ १-३५-२२॥
evamuktvā surānsarvāñśaśāpa pṛthivīmapi |
avane naikarūpā tvaṃ bahubhāryā bhaviṣyasi || 1-35-22||

RMY 1-35-23

न च पुत्रकृतां प्रीतिं मत्क्रोधकलुषी कृता ।
प्राप्स्यसि त्वं सुदुर्मेधे मम पुत्रमनिच्छती ॥ १-३५-२३॥
na ca putrakṛtāṃ prītiṃ matkrodhakaluṣī kṛtā |
prāpsyasi tvaṃ sudurmedhe mama putramanicchatī || 1-35-23||

RMY 1-35-24

तान्सर्वान्व्रीडितान्दृष्ट्वा सुरान्सुरपतिस्तदा ।
गमनायोपचक्राम दिशं वरुणपालिताम् ॥ १-३५-२४॥
tānsarvānvrīḍitāndṛṣṭvā surānsurapatistadā |
gamanāyopacakrāma diśaṃ varuṇapālitām || 1-35-24||

RMY 1-35-25

स गत्वा तप आतिष्ठत्पार्श्वे तस्योत्तरे गिरेः ।
हिमवत्प्रभवे शृङ्गे सह देव्या महेश्वरः ॥ १-३५-२५॥
sa gatvā tapa ātiṣṭhatpārśve tasyottare gireḥ |
himavatprabhave śṛṅge saha devyā maheśvaraḥ || 1-35-25||

RMY 1-35-26

एष ते विस्तरो राम शैलपुत्र्या निवेदितः ।
गङ्गायाः प्रभवं चैव शृणु मे सहलक्ष्मणः ॥ १-३५-२६॥
eṣa te vistaro rāma śailaputryā niveditaḥ |
gaṅgāyāḥ prabhavaṃ caiva śṛṇu me sahalakṣmaṇaḥ || 1-35-26||

Sarga: 36/76 (31)

RMY 1-36-1

तप्यमाने तपो देवे देवाः सर्षिगणाः पुरा ।
सेनापतिमभीप्सन्तः पितामहमुपागमन् ॥ १-३६-१॥
tapyamāne tapo deve devāḥ sarṣigaṇāḥ purā |
senāpatimabhīpsantaḥ pitāmahamupāgaman || 1-36-1||

RMY 1-36-2

ततोऽब्रुवन्सुराः सर्वे भगवन्तं पितामहम् ।
प्रणिपत्य शुभं वाक्यं सेन्द्राः साग्निपुरोगमाः ॥ १-३६-२॥
tato'bruvansurāḥ sarve bhagavantaṃ pitāmaham |
praṇipatya śubhaṃ vākyaṃ sendrāḥ sāgnipurogamāḥ || 1-36-2||

RMY 1-36-3

यो नः सेनापतिर्देव दत्तो भगवता पुरा ।
स तपः परमास्थाय तप्यते स्म सहोमया ॥ १-३६-३॥
yo naḥ senāpatirdeva datto bhagavatā purā |
sa tapaḥ paramāsthāya tapyate sma sahomayā || 1-36-3||

RMY 1-36-4

यदत्रानन्तरं कार्यं लोकानां हितकाम्यया ।
संविधत्स्व विधानज्ञ त्वं हि नः परमा गतिः ॥ १-३६-४॥
yadatrānantaraṃ kāryaṃ lokānāṃ hitakāmyayā |
saṃvidhatsva vidhānajña tvaṃ hi naḥ paramā gatiḥ || 1-36-4||

RMY 1-36-5

देवतानां वचः श्रुत्वा सर्वलोकपितामहः ।
सान्त्वयन्मधुरैर्वाक्यैस्त्रिदशानिदमब्रवीत् ॥ १-३६-५॥
devatānāṃ vacaḥ śrutvā sarvalokapitāmahaḥ |
sāntvayanmadhurairvākyaistridaśānidamabravīt || 1-36-5||

RMY 1-36-6

शैलपुत्र्या यदुक्तं तन्न प्रजास्यथ पत्निषु ।
तस्या वचनमक्लिष्टं सत्यमेव न संशयः ॥ १-३६-६॥
śailaputryā yaduktaṃ tanna prajāsyatha patniṣu |
tasyā vacanamakliṣṭaṃ satyameva na saṃśayaḥ || 1-36-6||

RMY 1-36-7

इयमाकाशगा गङ्गा यस्यां पुत्रं हुताशनः ।
जनयिष्यति देवानां सेनापतिमरिंदमम् ॥ १-३६-७॥
iyamākāśagā gaṅgā yasyāṃ putraṃ hutāśanaḥ |
janayiṣyati devānāṃ senāpatimariṃdamam || 1-36-7||

RMY 1-36-8

ज्येष्ठा शैलेन्द्रदुहिता मानयिष्यति तं सुतम् ।
उमायास्तद्बहुमतं भविष्यति न संशयः ॥ १-३६-८॥
jyeṣṭhā śailendraduhitā mānayiṣyati taṃ sutam |
umāyāstadbahumataṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ || 1-36-8||

RMY 1-36-9

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य कृतार्था रघुनन्दन ।
प्रणिपत्य सुराः सर्वे पितामहमपूजयन् ॥ १-३६-९॥
tacchrutvā vacanaṃ tasya kṛtārthā raghunandana |
praṇipatya surāḥ sarve pitāmahamapūjayan || 1-36-9||

RMY 1-36-10

ते गत्वा पर्वतं राम कैलासं धातुमण्डितम् ।
अग्निं नियोजयामासुः पुत्रार्थं सर्वदेवताः ॥ १-३६-१०॥
te gatvā parvataṃ rāma kailāsaṃ dhātumaṇḍitam |
agniṃ niyojayāmāsuḥ putrārthaṃ sarvadevatāḥ || 1-36-10||

RMY 1-36-11

देवकार्यमिदं देव समाधत्स्व हुताशन ।
शैलपुत्र्यां महातेजो गङ्गायां तेज उत्सृज ॥ १-३६-११॥
devakāryamidaṃ deva samādhatsva hutāśana |
śailaputryāṃ mahātejo gaṅgāyāṃ teja utsṛja || 1-36-11||

RMY 1-36-12

देवतानां प्रतिज्ञाय गङ्गामभ्येत्य पावकः ।
गर्भं धारय वै देवि देवतानामिदं प्रियम् ॥ १-३६-१२॥
devatānāṃ pratijñāya gaṅgāmabhyetya pāvakaḥ |
garbhaṃ dhāraya vai devi devatānāmidaṃ priyam || 1-36-12||

RMY 1-36-13

इत्येतद्वचनं श्रुत्वा दिव्यं रूपमधारयत् ।
स तस्या महिमां दृष्ट्वा समन्तादवकीर्यत ॥ १-३६-१३॥
ityetadvacanaṃ śrutvā divyaṃ rūpamadhārayat |
sa tasyā mahimāṃ dṛṣṭvā samantādavakīryata || 1-36-13||

RMY 1-36-14

समन्ततस्तदा देवीमभ्यषिञ्चत पावकः ।
सर्वस्रोतांसि पूर्णानि गङ्गाया रघुनन्दन ॥ १-३६-१४॥
samantatastadā devīmabhyaṣiñcata pāvakaḥ |
sarvasrotāṃsi pūrṇāni gaṅgāyā raghunandana || 1-36-14||

RMY 1-36-15

तमुवाच ततो गङ्गा सर्वदेवपुरोहितम् ।
अशक्ता धारणे देव तव तेजः समुद्धतम् ।
दह्यमानाग्निना तेन संप्रव्यथितचेतना ॥ १-३६-१५॥
tamuvāca tato gaṅgā sarvadevapurohitam |
aśaktā dhāraṇe deva tava tejaḥ samuddhatam |
dahyamānāgninā tena saṃpravyathitacetanā || 1-36-15||

RMY 1-36-16

अथाब्रवीदिदं गङ्गां सर्वदेवहुताशनः ।
इह हैमवते पादे गर्भोऽयं संनिवेश्यताम् ॥ १-३६-१६॥
athābravīdidaṃ gaṅgāṃ sarvadevahutāśanaḥ |
iha haimavate pāde garbho'yaṃ saṃniveśyatām || 1-36-16||

RMY 1-36-17

श्रुत्वा त्वग्निवचो गङ्गा तं गर्भमतिभास्वरम् ।
उत्ससर्ज महातेजाः स्रोतोभ्यो हि तदानघ ॥ १-३६-१७॥
śrutvā tvagnivaco gaṅgā taṃ garbhamatibhāsvaram |
utsasarja mahātejāḥ srotobhyo hi tadānagha || 1-36-17||

RMY 1-36-18

यदस्या निर्गतं तस्मात्तप्तजाम्बूनदप्रभम् ।
काञ्चनं धरणीं प्राप्तं हिरण्यममलं शुभम् ॥ १-३६-१८॥
yadasyā nirgataṃ tasmāttaptajāmbūnadaprabham |
kāñcanaṃ dharaṇīṃ prāptaṃ hiraṇyamamalaṃ śubham || 1-36-18||

RMY 1-36-19

ताम्रं कार्ष्णायसं चैव तैक्ष्ण्यादेवाभिजायत ।
मलं तस्याभवत्तत्र त्रपुसीसकमेव च ॥ १-३६-१९॥
tāmraṃ kārṣṇāyasaṃ caiva taikṣṇyādevābhijāyata |
malaṃ tasyābhavattatra trapusīsakameva ca || 1-36-19||

RMY 1-36-20

तदेतद्धरणीं प्राप्य नानाधातुरवर्धत ॥ १-३६-२०॥
tadetaddharaṇīṃ prāpya nānādhāturavardhata || 1-36-20||

RMY 1-36-21

निक्षिप्तमात्रे गर्भे तु तेजोभिरभिरञ्जितम् ।
सर्वं पर्वतसंनद्धं सौवर्णमभवद्वनम् ॥ १-३६-२१॥
nikṣiptamātre garbhe tu tejobhirabhirañjitam |
sarvaṃ parvatasaṃnaddhaṃ sauvarṇamabhavadvanam || 1-36-21||

RMY 1-36-22

जातरूपमिति ख्यातं तदा प्रभृति राघव ।
सुवर्णं पुरुषव्याघ्र हुताशनसमप्रभम् ॥ १-३६-२२॥
jātarūpamiti khyātaṃ tadā prabhṛti rāghava |
suvarṇaṃ puruṣavyāghra hutāśanasamaprabham || 1-36-22||

RMY 1-36-23

तं कुमारं ततो जातं सेन्द्राः सहमरुद्गणाः ।
क्षीरसंभावनार्थाय कृत्तिकाः समयोजयन् ॥ १-३६-२३॥
taṃ kumāraṃ tato jātaṃ sendrāḥ sahamarudgaṇāḥ |
kṣīrasaṃbhāvanārthāya kṛttikāḥ samayojayan || 1-36-23||

RMY 1-36-24

ताः क्षीरं जातमात्रस्य कृत्वा समयमुत्तमम् ।
ददुः पुत्रोऽयमस्माकं सर्वासामिति निश्चिताः ॥ १-३६-२४॥
tāḥ kṣīraṃ jātamātrasya kṛtvā samayamuttamam |
daduḥ putro'yamasmākaṃ sarvāsāmiti niścitāḥ || 1-36-24||

RMY 1-36-25

ततस्तु देवताः सर्वाः कार्तिकेय इति ब्रुवन् ।
पुत्रस्त्रैलोक्य विख्यातो भविष्यति न संशयः ॥ १-३६-२५॥
tatastu devatāḥ sarvāḥ kārtikeya iti bruvan |
putrastrailokya vikhyāto bhaviṣyati na saṃśayaḥ || 1-36-25||

RMY 1-36-26

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा स्कन्नं गर्भपरिस्रवे ।
स्नापयन्परया लक्ष्म्या दीप्यमानमिवानलम् ॥ १-३६-२६॥
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā skannaṃ garbhaparisrave |
snāpayanparayā lakṣmyā dīpyamānamivānalam || 1-36-26||

RMY 1-36-27

स्कन्द इत्यब्रुवन्देवाः स्कन्नं गर्भपरिस्रवात् ।
कार्तिकेयं महाभागं काकुत्स्थज्वलनोपमम् ॥ १-३६-२७॥
skanda ityabruvandevāḥ skannaṃ garbhaparisravāt |
kārtikeyaṃ mahābhāgaṃ kākutsthajvalanopamam || 1-36-27||

RMY 1-36-28

प्रादुर्भूतं ततः क्षीरं कृत्तिकानामनुत्तमम् ।
षण्णां षडाननो भूत्वा जग्राह स्तनजं पयः ॥ १-३६-२८॥
prādurbhūtaṃ tataḥ kṣīraṃ kṛttikānāmanuttamam |
ṣaṇṇāṃ ṣaḍānano bhūtvā jagrāha stanajaṃ payaḥ || 1-36-28||

RMY 1-36-29

गृहीत्वा क्षीरमेकाह्ना सुकुमार वपुस्तदा ।
अजयत्स्वेन वीर्येण दैत्यसैन्यगणान्विभुः ॥ १-३६-२९॥
gṛhītvā kṣīramekāhnā sukumāra vapustadā |
ajayatsvena vīryeṇa daityasainyagaṇānvibhuḥ || 1-36-29||

RMY 1-36-30

सुरसेनागणपतिं ततस्तममलद्युतिम् ।
अभ्यषिञ्चन्सुरगणाः समेत्याग्निपुरोगमाः ॥ १-३६-३०॥
surasenāgaṇapatiṃ tatastamamaladyutim |
abhyaṣiñcansuragaṇāḥ sametyāgnipurogamāḥ || 1-36-30||

RMY 1-36-31

एष ते राम गङ्गाया विस्तरोऽभिहितो मया ।
कुमारसंभवश्चैव धन्यः पुण्यस्तथैव च ॥ १-३६-३१॥
eṣa te rāma gaṅgāyā vistaro'bhihito mayā |
kumārasaṃbhavaścaiva dhanyaḥ puṇyastathaiva ca || 1-36-31||

Sarga: 37/76 (24)

RMY 1-37-1

तां कथां कौशिको रामे निवेद्य मधुराक्षरम् ।
पुनरेवापरं वाक्यं काकुत्स्थमिदमब्रवीत् ॥ १-३७-१॥
tāṃ kathāṃ kauśiko rāme nivedya madhurākṣaram |
punarevāparaṃ vākyaṃ kākutsthamidamabravīt || 1-37-1||

RMY 1-37-2

अयोध्याधिपतिः शूरः पूर्वमासीन्नराधिपः ।
सगरो नाम धर्मात्मा प्रजाकामः स चाप्रजः ॥ १-३७-२॥
ayodhyādhipatiḥ śūraḥ pūrvamāsīnnarādhipaḥ |
sagaro nāma dharmātmā prajākāmaḥ sa cāprajaḥ || 1-37-2||

RMY 1-37-3

वैदर्भदुहिता राम केशिनी नाम नामतः ।
ज्येष्ठा सगरपत्नी सा धर्मिष्ठा सत्यवादिनी ॥ १-३७-३॥
vaidarbhaduhitā rāma keśinī nāma nāmataḥ |
jyeṣṭhā sagarapatnī sā dharmiṣṭhā satyavādinī || 1-37-3||

RMY 1-37-4

अरिष्टनेमिदुहिता रूपेणाप्रतिमा भुवि ।
द्वितीया सगरस्यासीत्पत्नी सुमतिसंज्ञिता ॥ १-३७-४॥
ariṣṭanemiduhitā rūpeṇāpratimā bhuvi |
dvitīyā sagarasyāsītpatnī sumatisaṃjñitā || 1-37-4||

RMY 1-37-5

ताभ्यां सह तदा राजा पत्नीभ्यां तप्तवांस्तपः ।
हिमवन्तं समासाद्य भृगुप्रस्रवणे गिरौ ॥ १-३७-५॥
tābhyāṃ saha tadā rājā patnībhyāṃ taptavāṃstapaḥ |
himavantaṃ samāsādya bhṛguprasravaṇe girau || 1-37-5||

RMY 1-37-6

अथ वर्ष शते पूर्णे तपसाराधितो मुनिः ।
सगराय वरं प्रादाद्भृगुः सत्यवतां वरः ॥ १-३७-६॥
atha varṣa śate pūrṇe tapasārādhito muniḥ |
sagarāya varaṃ prādādbhṛguḥ satyavatāṃ varaḥ || 1-37-6||

RMY 1-37-7

अपत्यलाभः सुमहान्भविष्यति तवानघ ।
कीर्तिं चाप्रतिमां लोके प्राप्स्यसे पुरुषर्षभ ॥ १-३७-७॥
apatyalābhaḥ sumahānbhaviṣyati tavānagha |
kīrtiṃ cāpratimāṃ loke prāpsyase puruṣarṣabha || 1-37-7||

RMY 1-37-8

एका जनयिता तात पुत्रं वंशकरं तव ।
षष्टिं पुत्रसहस्राणि अपरा जनयिष्यति ॥ १-३७-८॥
ekā janayitā tāta putraṃ vaṃśakaraṃ tava |
ṣaṣṭiṃ putrasahasrāṇi aparā janayiṣyati || 1-37-8||

RMY 1-37-9

भाषमाणं नरव्याघ्रं राजपत्न्यौ प्रसाद्य तम् ।
ऊचतुः परमप्रीते कृताञ्जलिपुटे तदा ॥ १-३७-९॥
bhāṣamāṇaṃ naravyāghraṃ rājapatnyau prasādya tam |
ūcatuḥ paramaprīte kṛtāñjalipuṭe tadā || 1-37-9||

RMY 1-37-10

एकः कस्याः सुतो ब्रह्मन्का बहूञ्जनयिष्यति ।
श्रोतुमिच्छावहे ब्रह्मन्सत्यमस्तु वचस्तव ॥ १-३७-१०॥
ekaḥ kasyāḥ suto brahmankā bahūñjanayiṣyati |
śrotumicchāvahe brahmansatyamastu vacastava || 1-37-10||

RMY 1-37-11

तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा भृगुः परम धार्मिकः ।
उवाच परमां वाणीं स्वच्छन्दोऽत्र विधीयताम् ॥ १-३७-११॥
tayostadvacanaṃ śrutvā bhṛguḥ parama dhārmikaḥ |
uvāca paramāṃ vāṇīṃ svacchando'tra vidhīyatām || 1-37-11||

RMY 1-37-12

एको वंशकरो वास्तु बहवो वा महाबलाः ।
कीर्तिमन्तो महोत्साहाः का वा कं वरमिच्छति ॥ १-३७-१२॥
eko vaṃśakaro vāstu bahavo vā mahābalāḥ |
kīrtimanto mahotsāhāḥ kā vā kaṃ varamicchati || 1-37-12||

RMY 1-37-13

मुनेस्तु वचनं श्रुत्वा केशिनी रघुनन्दन ।
पुत्रं वंशकरं राम जग्राह नृपसंनिधौ ॥ १-३७-१३॥
munestu vacanaṃ śrutvā keśinī raghunandana |
putraṃ vaṃśakaraṃ rāma jagrāha nṛpasaṃnidhau || 1-37-13||

RMY 1-37-14

षष्टिं पुत्रसहस्राणि सुपर्णभगिनी तदा ।
महोत्साहान्कीर्तिमतो जग्राह सुमतिः सुतान् ॥ १-३७-१४॥
ṣaṣṭiṃ putrasahasrāṇi suparṇabhaginī tadā |
mahotsāhānkīrtimato jagrāha sumatiḥ sutān || 1-37-14||

RMY 1-37-15

प्रदक्षिणमृषिं कृत्वा शिरसाभिप्रणम्य च ।
जगाम स्वपुरं राजा सभार्या रघुनन्दन ॥ १-३७-१५॥
pradakṣiṇamṛṣiṃ kṛtvā śirasābhipraṇamya ca |
jagāma svapuraṃ rājā sabhāryā raghunandana || 1-37-15||

RMY 1-37-16

अथ काले गते तस्मिञ्ज्येष्ठा पुत्रं व्यजायत ।
असमञ्ज इति ख्यातं केशिनी सगरात्मजम् ॥ १-३७-१६॥
atha kāle gate tasmiñjyeṣṭhā putraṃ vyajāyata |
asamañja iti khyātaṃ keśinī sagarātmajam || 1-37-16||

RMY 1-37-17

सुमतिस्तु नरव्याघ्र गर्भतुम्बं व्यजायत ।
षष्टिः पुत्रसहस्राणि तुम्बभेदाद्विनिःसृताः ॥ १-३७-१७॥
sumatistu naravyāghra garbhatumbaṃ vyajāyata |
ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi tumbabhedādviniḥsṛtāḥ || 1-37-17||

RMY 1-37-18

घृतपूर्णेषु कुम्भेषु धात्र्यस्तान्समवर्धयन् ।
कालेन महता सर्वे यौवनं प्रतिपेदिरे ॥ १-३७-१८॥
ghṛtapūrṇeṣu kumbheṣu dhātryastānsamavardhayan |
kālena mahatā sarve yauvanaṃ pratipedire || 1-37-18||

RMY 1-37-19

अथ दीर्घेण कालेन रूपयौवनशालिनः ।
षष्टिः पुत्रसहस्राणि सगरस्याभवंस्तदा ॥ १-३७-१९॥
atha dīrgheṇa kālena rūpayauvanaśālinaḥ |
ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi sagarasyābhavaṃstadā || 1-37-19||

RMY 1-37-20

स च ज्येष्ठो नरश्रेष्ठ सगरस्यात्मसंभवः ।
बालान्गृहीत्वा तु जले सरय्वा रघुनन्दन ।
प्रक्षिप्य प्रहसन्नित्यं मज्जतस्तान्निरीक्ष्य वै ॥ १-३७-२०॥
sa ca jyeṣṭho naraśreṣṭha sagarasyātmasaṃbhavaḥ |
bālāngṛhītvā tu jale sarayvā raghunandana |
prakṣipya prahasannityaṃ majjatastānnirīkṣya vai || 1-37-20||

RMY 1-37-21

पौराणामहिते युक्तः पित्रा निर्वासितः पुरात् ॥ १-३७-२१॥
paurāṇāmahite yuktaḥ pitrā nirvāsitaḥ purāt || 1-37-21||

RMY 1-37-22

तस्य पुत्रोंऽशुमान्नाम असमञ्जस्य वीर्यवान् ।
संमतः सर्वलोकस्य सर्वस्यापि प्रियंवदः ॥ १-३७-२२॥
tasya putroṃ'śumānnāma asamañjasya vīryavān |
saṃmataḥ sarvalokasya sarvasyāpi priyaṃvadaḥ || 1-37-22||

RMY 1-37-23

ततः कालेन महता मतिः समभिजायत ।
सगरस्य नरश्रेष्ठ यजेयमिति निश्चिता ॥ १-३७-२३॥
tataḥ kālena mahatā matiḥ samabhijāyata |
sagarasya naraśreṣṭha yajeyamiti niścitā || 1-37-23||

RMY 1-37-24

स कृत्वा निश्चयं राजा सोपाध्यायगणस्तदा ।
यज्ञकर्मणि वेदज्ञो यष्टुं समुपचक्रमे ॥ १-३७-२४॥
sa kṛtvā niścayaṃ rājā sopādhyāyagaṇastadā |
yajñakarmaṇi vedajño yaṣṭuṃ samupacakrame || 1-37-24||

Sarga: 38/76 (26)

RMY 1-38-1

विश्वामित्रवचः श्रुत्वा कथान्ते रघुनन्दन ।
उवाच परमप्रीतो मुनिं दीप्तमिवानलम् ॥ १-३८-१॥
viśvāmitravacaḥ śrutvā kathānte raghunandana |
uvāca paramaprīto muniṃ dīptamivānalam || 1-38-1||

RMY 1-38-2

श्रोतुमिछामि भद्रं ते विस्तरेण कथामिमाम् ।
पूर्वको मे कथं ब्रह्मन्यज्ञं वै समुपाहरत् ॥ १-३८-२॥
śrotumichāmi bhadraṃ te vistareṇa kathāmimām |
pūrvako me kathaṃ brahmanyajñaṃ vai samupāharat || 1-38-2||

RMY 1-38-3

विश्वामित्रस्तु काकुत्स्थमुवाच प्रहसन्निव ।
श्रूयतां विस्तरो राम सगरस्य महात्मनः ॥ १-३८-३॥
viśvāmitrastu kākutsthamuvāca prahasanniva |
śrūyatāṃ vistaro rāma sagarasya mahātmanaḥ || 1-38-3||

RMY 1-38-4

शंकरश्वशुरो नाम हिमवानचलोत्तमः ।
विन्ध्यपर्वतमासाद्य निरीक्षेते परस्परम् ॥ १-३८-४॥
śaṃkaraśvaśuro nāma himavānacalottamaḥ |
vindhyaparvatamāsādya nirīkṣete parasparam || 1-38-4||

RMY 1-38-5

तयोर्मध्ये प्रवृत्तोऽभूद्यज्ञः स पुरुषोत्तम ।
स हि देशो नरव्याघ्र प्रशस्तो यज्ञकर्मणि ॥ १-३८-५॥
tayormadhye pravṛtto'bhūdyajñaḥ sa puruṣottama |
sa hi deśo naravyāghra praśasto yajñakarmaṇi || 1-38-5||

RMY 1-38-6

तस्याश्वचर्यां काकुत्स्थ दृढधन्वा महारथः ।
अंशुमानकरोत्तात सगरस्य मते स्थितः ॥ १-३८-६॥
tasyāśvacaryāṃ kākutstha dṛḍhadhanvā mahārathaḥ |
aṃśumānakarottāta sagarasya mate sthitaḥ || 1-38-6||

RMY 1-38-7

तस्य पर्वणि तं यज्ञं यजमानस्य वासवः ।
राक्षसीं तनुमास्थाय यज्ञियाश्वमपाहरत् ॥ १-३८-७॥
tasya parvaṇi taṃ yajñaṃ yajamānasya vāsavaḥ |
rākṣasīṃ tanumāsthāya yajñiyāśvamapāharat || 1-38-7||

RMY 1-38-8

ह्रियमाणे तु काकुत्स्थ तस्मिन्नश्वे महात्मनः ।
उपाध्याय गणाः सर्वे यजमानमथाब्रुवन् ॥ १-३८-८॥
hriyamāṇe tu kākutstha tasminnaśve mahātmanaḥ |
upādhyāya gaṇāḥ sarve yajamānamathābruvan || 1-38-8||

RMY 1-38-9

अयं पर्वणि वेगेन यज्ञियाश्वोऽपनीयते ।
हर्तारं जहि काकुत्स्थ हयश्चैवोपनीयताम् ॥ १-३८-९॥
ayaṃ parvaṇi vegena yajñiyāśvo'panīyate |
hartāraṃ jahi kākutstha hayaścaivopanīyatām || 1-38-9||

RMY 1-38-10

यज्ञच्छिद्रं भवत्येतत्सर्वेषामशिवाय नः ।
तत्तथा क्रियतां राजन्यथाछिद्रः क्रतुर्भवेत् ॥ १-३८-१०॥
yajñacchidraṃ bhavatyetatsarveṣāmaśivāya naḥ |
tattathā kriyatāṃ rājanyathāchidraḥ kraturbhavet || 1-38-10||

RMY 1-38-11

उपाध्याय वचः श्रुत्वा तस्मिन्सदसि पार्थिवः ।
षष्टिं पुत्रसहस्राणि वाक्यमेतदुवाच ह ॥ १-३८-११॥
upādhyāya vacaḥ śrutvā tasminsadasi pārthivaḥ |
ṣaṣṭiṃ putrasahasrāṇi vākyametaduvāca ha || 1-38-11||

RMY 1-38-12

गतिं पुत्रा न पश्यामि रक्षसां पुरुषर्षभाः ।
मन्त्रपूतैर्महाभागैरास्थितो हि महाक्रतुः ॥ १-३८-१२॥
gatiṃ putrā na paśyāmi rakṣasāṃ puruṣarṣabhāḥ |
mantrapūtairmahābhāgairāsthito hi mahākratuḥ || 1-38-12||

RMY 1-38-13

तद्गच्छत विचिन्वध्वं पुत्रका भद्रमस्तु वः ।
समुद्रमालिनीं सर्वां पृथिवीमनुगच्छत ॥ १-३८-१३॥
tadgacchata vicinvadhvaṃ putrakā bhadramastu vaḥ |
samudramālinīṃ sarvāṃ pṛthivīmanugacchata || 1-38-13||

RMY 1-38-14

एकैकं योजनं पुत्रा विस्तारमभिगच्छत ॥ १-३८-१४॥
ekaikaṃ yojanaṃ putrā vistāramabhigacchata || 1-38-14||

RMY 1-38-15

यावत्तुरगसंदर्शस्तावत्खनत मेदिनीम् ।
तमेव हयहर्तारं मार्गमाणा ममाज्ञया ॥ १-३८-१५॥
yāvatturagasaṃdarśastāvatkhanata medinīm |
tameva hayahartāraṃ mārgamāṇā mamājñayā || 1-38-15||

RMY 1-38-16

दीक्षितः पौत्रसहितः सोपाध्यायगणो ह्यहम् ।
इह स्थास्यामि भद्रं वो यावत्तुरगदर्शनम् ॥ १-३८-१६॥
dīkṣitaḥ pautrasahitaḥ sopādhyāyagaṇo hyaham |
iha sthāsyāmi bhadraṃ vo yāvatturagadarśanam || 1-38-16||

RMY 1-38-17

इत्युक्त्वा हृष्टमनसो राजपुत्रा महाबलाः ।
जग्मुर्महीतलं राम पितुर्वचनयन्त्रिताः ॥ १-३८-१७॥
ityuktvā hṛṣṭamanaso rājaputrā mahābalāḥ |
jagmurmahītalaṃ rāma piturvacanayantritāḥ || 1-38-17||

RMY 1-38-18

योजनायामविस्तारमेकैको धरणीतलम् ।
बिभिदुः पुरुषव्याघ्र वज्रस्पर्शसमैर्भुजैः ॥ १-३८-१८॥
yojanāyāmavistāramekaiko dharaṇītalam |
bibhiduḥ puruṣavyāghra vajrasparśasamairbhujaiḥ || 1-38-18||

RMY 1-38-19

शूलैरशनिकल्पैश्च हलैश्चापि सुदारुणैः ।
भिद्यमाना वसुमती ननाद रघुनन्दन ॥ १-३८-१९॥
śūlairaśanikalpaiśca halaiścāpi sudāruṇaiḥ |
bhidyamānā vasumatī nanāda raghunandana || 1-38-19||

RMY 1-38-20

नागानां वध्यमानानामसुराणां च राघव ।
राक्षसानां च दुर्धर्षः सत्त्वानां निनदोऽभवत् ॥ १-३८-२०॥
nāgānāṃ vadhyamānānāmasurāṇāṃ ca rāghava |
rākṣasānāṃ ca durdharṣaḥ sattvānāṃ ninado'bhavat || 1-38-20||

RMY 1-38-21

योजनानां सहस्राणि षष्टिं तु रघुनन्दन ।
बिभिदुर्धरणीं वीरा रसातलमनुत्तमम् ॥ १-३८-२१॥
yojanānāṃ sahasrāṇi ṣaṣṭiṃ tu raghunandana |
bibhidurdharaṇīṃ vīrā rasātalamanuttamam || 1-38-21||

RMY 1-38-22

एवं पर्वतसंबाधं जम्बूद्वीपं नृपात्मजाः ।
खनन्तो नृपशार्दूल सर्वतः परिचक्रमुः ॥ १-३८-२२॥
evaṃ parvatasaṃbādhaṃ jambūdvīpaṃ nṛpātmajāḥ |
khananto nṛpaśārdūla sarvataḥ paricakramuḥ || 1-38-22||

RMY 1-38-23

ततो देवाः सगन्धर्वाः सासुराः सहपन्नगाः ।
संभ्रान्तमनसः सर्वे पितामहमुपागमन् ॥ १-३८-२३॥
tato devāḥ sagandharvāḥ sāsurāḥ sahapannagāḥ |
saṃbhrāntamanasaḥ sarve pitāmahamupāgaman || 1-38-23||

RMY 1-38-24

ते प्रसाद्य महात्मानं विषण्णवदनास्तदा ।
ऊचुः परमसंत्रस्ताः पितामहमिदं वचः ॥ १-३८-२४॥
te prasādya mahātmānaṃ viṣaṇṇavadanāstadā |
ūcuḥ paramasaṃtrastāḥ pitāmahamidaṃ vacaḥ || 1-38-24||

RMY 1-38-25

भगवन्पृथिवी सर्वा खन्यते सगरात्मजैः ।
बहवश्च महात्मानो वध्यन्ते जलचारिणः ॥ १-३८-२५॥
bhagavanpṛthivī sarvā khanyate sagarātmajaiḥ |
bahavaśca mahātmāno vadhyante jalacāriṇaḥ || 1-38-25||

RMY 1-38-26

अयं यज्ञहनोऽस्माकमनेनाश्वोऽपनीयते ।
इति ते सर्वभूतानि निघ्नन्ति सगरात्मजः ॥ १-३८-२६॥
ayaṃ yajñahano'smākamanenāśvo'panīyate |
iti te sarvabhūtāni nighnanti sagarātmajaḥ || 1-38-26||

Sarga: 39/76 (28)

RMY 1-39-1

देवतानां वचः श्रुत्वा भगवान्वै पितामहः ।
प्रत्युवाच सुसंत्रस्तान्कृतान्तबलमोहितान् ॥ १-३९-१॥
devatānāṃ vacaḥ śrutvā bhagavānvai pitāmahaḥ |
pratyuvāca susaṃtrastānkṛtāntabalamohitān || 1-39-1||

RMY 1-39-2

यस्येयं वसुधा कृत्स्ना वासुदेवस्य धीमतः ।
कापिलं रूपमास्थाय धारयत्यनिशं धराम् ॥ १-३९-२॥
yasyeyaṃ vasudhā kṛtsnā vāsudevasya dhīmataḥ |
kāpilaṃ rūpamāsthāya dhārayatyaniśaṃ dharām || 1-39-2||

RMY 1-39-3

पृथिव्याश्चापि निर्भेदो दृष्ट एव सनातनः ।
सगरस्य च पुत्राणां विनाशोऽदीर्घजीविनाम् ॥ १-३९-३॥
pṛthivyāścāpi nirbhedo dṛṣṭa eva sanātanaḥ |
sagarasya ca putrāṇāṃ vināśo'dīrghajīvinām || 1-39-3||

RMY 1-39-4

पितामहवचः श्रुत्वा त्रयस्त्रिंशदरिंदमः ।
देवाः परमसंहृष्टाः पुनर्जग्मुर्यथागतम् ॥ १-३९-४॥
pitāmahavacaḥ śrutvā trayastriṃśadariṃdamaḥ |
devāḥ paramasaṃhṛṣṭāḥ punarjagmuryathāgatam || 1-39-4||

RMY 1-39-5

सगरस्य च पुत्राणां प्रादुरासीन्महात्मनाम् ।
पृथिव्यां भिद्यमानायां निर्घातसमनिस्वनः ॥ १-३९-५॥
sagarasya ca putrāṇāṃ prādurāsīnmahātmanām |
pṛthivyāṃ bhidyamānāyāṃ nirghātasamanisvanaḥ || 1-39-5||

RMY 1-39-6

ततो भित्त्वा महीं सर्वां कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ।
सहिताः सगराः सर्वे पितरं वाक्यमब्रुवन् ॥ १-३९-६॥
tato bhittvā mahīṃ sarvāṃ kṛtvā cāpi pradakṣiṇam |
sahitāḥ sagarāḥ sarve pitaraṃ vākyamabruvan || 1-39-6||

RMY 1-39-7

परिक्रान्ता मही सर्वा सत्त्ववन्तश्च सूदिताः ।
देवदानवरक्षांसि पिशाचोरगकिंनराः ॥ १-३९-७॥
parikrāntā mahī sarvā sattvavantaśca sūditāḥ |
devadānavarakṣāṃsi piśācoragakiṃnarāḥ || 1-39-7||

RMY 1-39-8

न च पश्यामहेऽश्वं तमश्वहर्तारमेव च ।
किं करिष्याम भद्रं ते बुद्धिरत्र विचार्यताम् ॥ १-३९-८॥
na ca paśyāmahe'śvaṃ tamaśvahartārameva ca |
kiṃ kariṣyāma bhadraṃ te buddhiratra vicāryatām || 1-39-8||

RMY 1-39-9

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा पुत्राणां राजसत्तमः ।
समन्युरब्रवीद्वाक्यं सगरो रघुनन्दन ॥ १-३९-९॥
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā putrāṇāṃ rājasattamaḥ |
samanyurabravīdvākyaṃ sagaro raghunandana || 1-39-9||

RMY 1-39-10

भूयः खनत भद्रं वो निर्भिद्य वसुधातलम् ।
अश्वहर्तारमासाद्य कृतार्थाश्च निवर्तथ ॥ १-३९-१०॥
bhūyaḥ khanata bhadraṃ vo nirbhidya vasudhātalam |
aśvahartāramāsādya kṛtārthāśca nivartatha || 1-39-10||

RMY 1-39-11

पितुर्वचनमास्थाय सगरस्य महात्मनः ।
षष्टिः पुत्रसहस्राणि रसातलमभिद्रवन् ॥ १-३९-११॥
piturvacanamāsthāya sagarasya mahātmanaḥ |
ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi rasātalamabhidravan || 1-39-11||

RMY 1-39-12

खन्यमाने ततस्तस्मिन्ददृशुः पर्वतोपमम् ।
दिशागजं विरूपाक्षं धारयन्तं महीतलम् ॥ १-३९-१२॥
khanyamāne tatastasmindadṛśuḥ parvatopamam |
diśāgajaṃ virūpākṣaṃ dhārayantaṃ mahītalam || 1-39-12||

RMY 1-39-13

सपर्वतवनां कृत्स्नां पृथिवीं रघुनन्दन ।
शिरसा धारयामास विरूपाक्षो महागजः ॥ १-३९-१३॥
saparvatavanāṃ kṛtsnāṃ pṛthivīṃ raghunandana |
śirasā dhārayāmāsa virūpākṣo mahāgajaḥ || 1-39-13||

RMY 1-39-14

यदा पर्वणि काकुत्स्थ विश्रमार्थं महागजः ।
खेदाच्चालयते शीर्षं भूमिकम्पस्तधा भवेत् ॥ १-३९-१४॥
yadā parvaṇi kākutstha viśramārthaṃ mahāgajaḥ |
khedāccālayate śīrṣaṃ bhūmikampastadhā bhavet || 1-39-14||

RMY 1-39-15

तं ते प्रदक्षिणं कृत्वा दिशापालं महागजम् ।
मानयन्तो हि ते राम जग्मुर्भित्त्वा रसातलम् ॥ १-३९-१५॥
taṃ te pradakṣiṇaṃ kṛtvā diśāpālaṃ mahāgajam |
mānayanto hi te rāma jagmurbhittvā rasātalam || 1-39-15||

RMY 1-39-16

ततः पूर्वां दिशं भित्त्वा दक्षिणां बिभिदुः पुनः ।
दक्षिणस्यामपि दिशि ददृशुस्ते महागजम् ॥ १-३९-१६॥
tataḥ pūrvāṃ diśaṃ bhittvā dakṣiṇāṃ bibhiduḥ punaḥ |
dakṣiṇasyāmapi diśi dadṛśuste mahāgajam || 1-39-16||

RMY 1-39-17

महापद्मं महात्मानं सुमहापर्वतोपमम् ।
शिरसा धारयन्तं ते विस्मयं जग्मुरुत्तमम् ॥ १-३९-१७॥
mahāpadmaṃ mahātmānaṃ sumahāparvatopamam |
śirasā dhārayantaṃ te vismayaṃ jagmuruttamam || 1-39-17||

RMY 1-39-18

ततः प्रदक्षिणं कृत्वा सगरस्य महात्मनः ।
षष्टिः पुत्रसहस्राणि पश्चिमां बिभिदुर्दिशम् ॥ १-३९-१८॥
tataḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā sagarasya mahātmanaḥ |
ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi paścimāṃ bibhidurdiśam || 1-39-18||

RMY 1-39-19

पश्चिमायामपि दिशि महान्तमचलोपमम् ।
दिशागजं सौमनसं ददृशुस्ते महाबलाः ॥ १-३९-१९॥
paścimāyāmapi diśi mahāntamacalopamam |
diśāgajaṃ saumanasaṃ dadṛśuste mahābalāḥ || 1-39-19||

RMY 1-39-20

तं ते प्रदक्षिणं कृत्वा पृष्ट्वा चापि निरामयम् ।
खनन्तः समुपक्रान्ता दिशं सोमवतीं तदा ॥ १-३९-२०॥
taṃ te pradakṣiṇaṃ kṛtvā pṛṣṭvā cāpi nirāmayam |
khanantaḥ samupakrāntā diśaṃ somavatīṃ tadā || 1-39-20||

RMY 1-39-21

उत्तरस्यां रघुश्रेष्ठ ददृशुर्हिमपाण्डुरम् ।
भद्रं भद्रेण वपुषा धारयन्तं महीमिमाम् ॥ १-३९-२१॥
uttarasyāṃ raghuśreṣṭha dadṛśurhimapāṇḍuram |
bhadraṃ bhadreṇa vapuṣā dhārayantaṃ mahīmimām || 1-39-21||

RMY 1-39-22

समालभ्य ततः सर्वे कृत्वा चैनं प्रदक्षिणम् ।
षष्टिः पुत्रसहस्राणि बिभिदुर्वसुधातलम् ॥ १-३९-२२॥
samālabhya tataḥ sarve kṛtvā cainaṃ pradakṣiṇam |
ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi bibhidurvasudhātalam || 1-39-22||

RMY 1-39-23

ततः प्रागुत्तरां गत्वा सागराः प्रथितां दिशम् ।
रोषादभ्यखनन्सर्वे पृथिवीं सगरात्मजाः ॥ १-३९-२३॥
tataḥ prāguttarāṃ gatvā sāgarāḥ prathitāṃ diśam |
roṣādabhyakhanansarve pṛthivīṃ sagarātmajāḥ || 1-39-23||

RMY 1-39-24

ददृशुः कपिलं तत्र वासुदेवं सनातनम् ।
हयं च तस्य देवस्य चरन्तमविदूरतः ॥ १-३९-२४॥
dadṛśuḥ kapilaṃ tatra vāsudevaṃ sanātanam |
hayaṃ ca tasya devasya carantamavidūrataḥ || 1-39-24||

RMY 1-39-25

ते तं यज्ञहनं ज्ञात्वा क्रोधपर्याकुलेक्षणाः ।
अभ्यधावन्त संक्रुद्धास्तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रुवन् ॥ १-३९-२५॥
te taṃ yajñahanaṃ jñātvā krodhaparyākulekṣaṇāḥ |
abhyadhāvanta saṃkruddhāstiṣṭha tiṣṭheti cābruvan || 1-39-25||

RMY 1-39-26

अस्माकं त्वं हि तुरगं यज्ञियं हृतवानसि ।
दुर्मेधस्त्वं हि संप्राप्तान्विद्धि नः सगरात्मजान् ॥ १-३९-२६॥
asmākaṃ tvaṃ hi turagaṃ yajñiyaṃ hṛtavānasi |
durmedhastvaṃ hi saṃprāptānviddhi naḥ sagarātmajān || 1-39-26||

RMY 1-39-27

श्रुत्वा तद्वचनं तेषां कपिलो रघुनन्दन ।
रोषेण महताविष्टो हुंकारमकरोत्तदा ॥ १-३९-२७॥
śrutvā tadvacanaṃ teṣāṃ kapilo raghunandana |
roṣeṇa mahatāviṣṭo huṃkāramakarottadā || 1-39-27||

RMY 1-39-28

ततस्तेनाप्रमेयेन कपिलेन महात्मना ।
भस्मराशीकृताः सर्वे काकुत्स्थ सगरात्मजाः ॥ १-३९-२८॥
tatastenāprameyena kapilena mahātmanā |
bhasmarāśīkṛtāḥ sarve kākutstha sagarātmajāḥ || 1-39-28||

Sarga: 40/76 (26)

RMY 1-40-1

पुत्रांश्चिरगताञ्ज्ञात्वा सगरो रघुनन्दन ।
नप्तारमब्रवीद्राजा दीप्यमानं स्वतेजसा ॥ १-४०-१॥
putrāṃściragatāñjñātvā sagaro raghunandana |
naptāramabravīdrājā dīpyamānaṃ svatejasā || 1-40-1||

RMY 1-40-2

शूरश्च कृतविद्यश्च पूर्वैस्तुल्योऽसि तेजसा ।
पितॄणां गतिमन्विच्छ येन चाश्वोऽपहारितः ॥ १-४०-२॥
śūraśca kṛtavidyaśca pūrvaistulyo'si tejasā |
pitṝṇāṃ gatimanviccha yena cāśvo'pahāritaḥ || 1-40-2||

RMY 1-40-3

अन्तर्भौमानि सत्त्वानि वीर्यवन्ति महान्ति च ।
तेषां त्वं प्रतिघातार्थं सासिं गृह्णीष्व कार्मुकम् ॥ १-४०-३॥
antarbhaumāni sattvāni vīryavanti mahānti ca |
teṣāṃ tvaṃ pratighātārthaṃ sāsiṃ gṛhṇīṣva kārmukam || 1-40-3||

RMY 1-40-4

अभिवाद्याभिवाद्यांस्त्वं हत्वा विघ्नकरानपि ।
सिद्धार्थः संनिवर्तस्व मम यज्ञस्य पारगः ॥ १-४०-४॥
abhivādyābhivādyāṃstvaṃ hatvā vighnakarānapi |
siddhārthaḥ saṃnivartasva mama yajñasya pāragaḥ || 1-40-4||

RMY 1-40-5

एवमुक्तोंऽशुमान्सम्यक्सगरेण महात्मना ।
धनुरादाय खड्गं च जगाम लघुविक्रमः ॥ १-४०-५॥
evamuktoṃ'śumānsamyaksagareṇa mahātmanā |
dhanurādāya khaḍgaṃ ca jagāma laghuvikramaḥ || 1-40-5||

RMY 1-40-6

स खातं पितृभिर्मार्गमन्तर्भौमं महात्मभिः ।
प्रापद्यत नरश्रेष्ठ तेन राज्ञाभिचोदितः ॥ १-४०-६॥
sa khātaṃ pitṛbhirmārgamantarbhaumaṃ mahātmabhiḥ |
prāpadyata naraśreṣṭha tena rājñābhicoditaḥ || 1-40-6||

RMY 1-40-7

दैत्यदानवरक्षोभिः पिशाचपतगोरगैः ।
पूज्यमानं महातेजा दिशागजमपश्यत ॥ १-४०-७॥
daityadānavarakṣobhiḥ piśācapatagoragaiḥ |
pūjyamānaṃ mahātejā diśāgajamapaśyata || 1-40-7||

RMY 1-40-8

स तं प्रदक्षिणं कृत्वा पृष्ट्वा चैव निरामयम् ।
पितॄन्स परिपप्रच्छ वाजिहर्तारमेव च ॥ १-४०-८॥
sa taṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā pṛṣṭvā caiva nirāmayam |
pitṝnsa paripapraccha vājihartārameva ca || 1-40-8||

RMY 1-40-9

दिशागजस्तु तच्छ्रुत्वा प्रीत्याहांशुमतो वचः ।
आसमञ्जकृतार्थस्त्वं सहाश्वः शीघ्रमेष्यसि ॥ १-४०-९॥
diśāgajastu tacchrutvā prītyāhāṃśumato vacaḥ |
āsamañjakṛtārthastvaṃ sahāśvaḥ śīghrameṣyasi || 1-40-9||

RMY 1-40-10

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सर्वानेव दिशागजान् ।
यथाक्रमं यथान्यायं प्रष्टुं समुपचक्रमे ॥ १-४०-१०॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā sarvāneva diśāgajān |
yathākramaṃ yathānyāyaṃ praṣṭuṃ samupacakrame || 1-40-10||

RMY 1-40-11

तैश्च सर्वैर्दिशापालैर्वाक्यज्ञैर्वाक्यकोविदैः ।
पूजितः सहयश्चैव गन्तासीत्यभिचोदितः ॥ १-४०-११॥
taiśca sarvairdiśāpālairvākyajñairvākyakovidaiḥ |
pūjitaḥ sahayaścaiva gantāsītyabhicoditaḥ || 1-40-11||

RMY 1-40-12

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा जगाम लघुविक्रमः ।
भस्मराशीकृता यत्र पितरस्तस्य सागराः ॥ १-४०-१२॥
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā jagāma laghuvikramaḥ |
bhasmarāśīkṛtā yatra pitarastasya sāgarāḥ || 1-40-12||

RMY 1-40-13

स दुःखवशमापन्नस्त्वसमञ्जसुतस्तदा ।
चुक्रोश परमार्तस्तु वधात्तेषां सुदुःखितः ॥ १-४०-१३॥
sa duḥkhavaśamāpannastvasamañjasutastadā |
cukrośa paramārtastu vadhātteṣāṃ suduḥkhitaḥ || 1-40-13||

RMY 1-40-14

यज्ञियं च हयं तत्र चरन्तमविदूरतः ।
ददर्श पुरुषव्याघ्रो दुःखशोकसमन्वितः ॥ १-४०-१४॥
yajñiyaṃ ca hayaṃ tatra carantamavidūrataḥ |
dadarśa puruṣavyāghro duḥkhaśokasamanvitaḥ || 1-40-14||

RMY 1-40-15

ददर्श पुरुषव्याघ्रो कर्तुकामो जलक्रियाम् ।
सलिलार्थी महातेजा न चापश्यज्जलाशयम् ॥ १-४०-१५॥
dadarśa puruṣavyāghro kartukāmo jalakriyām |
salilārthī mahātejā na cāpaśyajjalāśayam || 1-40-15||

RMY 1-40-16

विसार्य निपुणां दृष्टिं ततोऽपश्यत्खगाधिपम् ।
पितॄणां मातुलं राम सुपर्णमनिलोपमम् ॥ १-४०-१६॥
visārya nipuṇāṃ dṛṣṭiṃ tato'paśyatkhagādhipam |
pitṝṇāṃ mātulaṃ rāma suparṇamanilopamam || 1-40-16||

RMY 1-40-17

स चैनमब्रवीद्वाक्यं वैनतेयो महाबलः ।
मा शुचः पुरुषव्याघ्र वधोऽयं लोकसंमतः ॥ १-४०-१७॥
sa cainamabravīdvākyaṃ vainateyo mahābalaḥ |
mā śucaḥ puruṣavyāghra vadho'yaṃ lokasaṃmataḥ || 1-40-17||

RMY 1-40-18

कपिलेनाप्रमेयेन दग्धा हीमे महाबलाः ।
सलिलं नार्हसि प्राज्ञ दातुमेषां हि लौकिकम् ॥ १-४०-१८॥
kapilenāprameyena dagdhā hīme mahābalāḥ |
salilaṃ nārhasi prājña dātumeṣāṃ hi laukikam || 1-40-18||

RMY 1-40-19

गङ्गा हिमवतो ज्येष्ठा दुहिता पुरुषर्षभ ।
भस्मराशीकृतानेतान्पावयेल्लोकपावनी ॥ १-४०-१९॥
gaṅgā himavato jyeṣṭhā duhitā puruṣarṣabha |
bhasmarāśīkṛtānetānpāvayellokapāvanī || 1-40-19||

RMY 1-40-20

तया क्लिन्नमिदं भस्म गङ्गया लोककान्तया ।
षष्टिं पुत्रसहस्राणि स्वर्गलोकं नयिष्यति ॥ १-४०-२०॥
tayā klinnamidaṃ bhasma gaṅgayā lokakāntayā |
ṣaṣṭiṃ putrasahasrāṇi svargalokaṃ nayiṣyati || 1-40-20||

RMY 1-40-21

गच्छ चाश्वं महाभाग संगृह्य पुरुषर्षभ ।
यज्ञं पैतामहं वीर निर्वर्तयितुमर्हसि ॥ १-४०-२१॥
gaccha cāśvaṃ mahābhāga saṃgṛhya puruṣarṣabha |
yajñaṃ paitāmahaṃ vīra nirvartayitumarhasi || 1-40-21||

RMY 1-40-22

सुपर्णवचनं श्रुत्वा सोंऽशुमानतिवीर्यवान् ।
त्वरितं हयमादाय पुनरायान्महायशाः ॥ १-४०-२२॥
suparṇavacanaṃ śrutvā soṃ'śumānativīryavān |
tvaritaṃ hayamādāya punarāyānmahāyaśāḥ || 1-40-22||

RMY 1-40-23

ततो राजानमासाद्य दीक्षितं रघुनन्दन ।
न्यवेदयद्यथावृत्तं सुपर्णवचनं तथा ॥ १-४०-२३॥
tato rājānamāsādya dīkṣitaṃ raghunandana |
nyavedayadyathāvṛttaṃ suparṇavacanaṃ tathā || 1-40-23||

RMY 1-40-24

तच्छ्रुत्वा घोरसंकाशं वाक्यमंशुमतो नृपः ।
यज्ञं निर्वर्तयामास यथाकल्पं यथाविधि ॥ १-४०-२४॥
tacchrutvā ghorasaṃkāśaṃ vākyamaṃśumato nṛpaḥ |
yajñaṃ nirvartayāmāsa yathākalpaṃ yathāvidhi || 1-40-24||

RMY 1-40-25

स्वपुरं चागमच्छ्रीमानिष्टयज्ञो महीपतिः ।
गङ्गायाश्चागमे राजा निश्चयं नाध्यगच्छत ॥ १-४०-२५॥
svapuraṃ cāgamacchrīmāniṣṭayajño mahīpatiḥ |
gaṅgāyāścāgame rājā niścayaṃ nādhyagacchata || 1-40-25||

RMY 1-40-26

अगत्वा निश्चयं राजा कालेन महता महान् ।
त्रिंशद्वर्षसहस्राणि राज्यं कृत्वा दिवं गतः ॥ १-४०-२६॥
agatvā niścayaṃ rājā kālena mahatā mahān |
triṃśadvarṣasahasrāṇi rājyaṃ kṛtvā divaṃ gataḥ || 1-40-26||

Sarga: 41/76 (24)

RMY 1-41-1

कालधर्मं गते राम सगरे प्रकृतीजनाः ।
राजानं रोचयामासुरंशुमन्तं सुधार्मिकम् ॥ १-४१-१॥
kāladharmaṃ gate rāma sagare prakṛtījanāḥ |
rājānaṃ rocayāmāsuraṃśumantaṃ sudhārmikam || 1-41-1||

RMY 1-41-2

स राजा सुमहानासीदंशुमान्रघुनन्दन ।
तस्य पुत्रो महानासीद्दिलीप इति विश्रुतः ॥ १-४१-२॥
sa rājā sumahānāsīdaṃśumānraghunandana |
tasya putro mahānāsīddilīpa iti viśrutaḥ || 1-41-2||

RMY 1-41-3

तस्मिन्राज्यं समावेश्य दिलीपे रघुनन्दन ।
हिमवच्छिखरे रम्ये तपस्तेपे सुदारुणम् ॥ १-४१-३॥
tasminrājyaṃ samāveśya dilīpe raghunandana |
himavacchikhare ramye tapastepe sudāruṇam || 1-41-3||

RMY 1-41-4

द्वात्रिंशच्च सहस्राणि वर्षाणि सुमहायशाः ।
तपोवनगतो राजा स्वर्गं लेभे तपोधनः ॥ १-४१-४॥
dvātriṃśacca sahasrāṇi varṣāṇi sumahāyaśāḥ |
tapovanagato rājā svargaṃ lebhe tapodhanaḥ || 1-41-4||

RMY 1-41-5

दिलीपस्तु महातेजाः श्रुत्वा पैतामहं वधम् ।
दुःखोपहतया बुद्ध्या निश्चयं नाध्यगच्छत ॥ १-४१-५॥
dilīpastu mahātejāḥ śrutvā paitāmahaṃ vadham |
duḥkhopahatayā buddhyā niścayaṃ nādhyagacchata || 1-41-5||

RMY 1-41-6

कथं गङ्गावतरणं कथं तेषां जलक्रिया ।
तारयेयं कथं चैतानिति चिन्ता परोऽभवत् ॥ १-४१-६॥
kathaṃ gaṅgāvataraṇaṃ kathaṃ teṣāṃ jalakriyā |
tārayeyaṃ kathaṃ caitāniti cintā paro'bhavat || 1-41-6||

RMY 1-41-7

तस्य चिन्तयतो नित्यं धर्मेण विदितात्मनः ।
पुत्रो भगीरथो नाम जज्ञे परमधार्मिकः ॥ १-४१-७॥
tasya cintayato nityaṃ dharmeṇa viditātmanaḥ |
putro bhagīratho nāma jajñe paramadhārmikaḥ || 1-41-7||

RMY 1-41-8

दिलीपस्तु महातेजा यज्ञैर्बहुभिरिष्टवान् ।
त्रिंशद्वर्षसहस्राणि राजा राज्यमकारयत् ॥ १-४१-८॥
dilīpastu mahātejā yajñairbahubhiriṣṭavān |
triṃśadvarṣasahasrāṇi rājā rājyamakārayat || 1-41-8||

RMY 1-41-9

अगत्वा निश्चयं राजा तेषामुद्धरणं प्रति ।
व्याधिना नरशार्दूल कालधर्ममुपेयिवान् ॥ १-४१-९॥
agatvā niścayaṃ rājā teṣāmuddharaṇaṃ prati |
vyādhinā naraśārdūla kāladharmamupeyivān || 1-41-9||

RMY 1-41-10

इन्द्रलोकं गतो राजा स्वार्जितेनैव कर्मणा ।
राज्ये भगीरथं पुत्रमभिषिच्य नरर्षभः ॥ १-४१-१०॥
indralokaṃ gato rājā svārjitenaiva karmaṇā |
rājye bhagīrathaṃ putramabhiṣicya nararṣabhaḥ || 1-41-10||

RMY 1-41-11

भगीरथस्तु राजर्षिर्धार्मिको रघुनन्दन ।
अनपत्यो महातेजाः प्रजाकामः स चाप्रजः ॥ १-४१-११॥
bhagīrathastu rājarṣirdhārmiko raghunandana |
anapatyo mahātejāḥ prajākāmaḥ sa cāprajaḥ || 1-41-11||

RMY 1-41-12

स तपो दीर्घमातिष्ठद्गोकर्णे रघुनन्दन ।
ऊर्ध्वबाहुः पञ्चतपा मासाहारो जितेन्द्रियः ॥ १-४१-१२॥
sa tapo dīrghamātiṣṭhadgokarṇe raghunandana |
ūrdhvabāhuḥ pañcatapā māsāhāro jitendriyaḥ || 1-41-12||

RMY 1-41-13

तस्य वर्षसहस्राणि घोरे तपसि तिष्ठतः ।
सुप्रीतो भगवान्ब्रह्मा प्रजानां पतिरीश्वरः ॥ १-४१-१३॥
tasya varṣasahasrāṇi ghore tapasi tiṣṭhataḥ |
suprīto bhagavānbrahmā prajānāṃ patirīśvaraḥ || 1-41-13||

RMY 1-41-14

ततः सुरगणैः सार्धमुपागम्य पितामहः ।
भगीरथं महात्मानं तप्यमानमथाब्रवीत् ॥ १-४१-१४॥
tataḥ suragaṇaiḥ sārdhamupāgamya pitāmahaḥ |
bhagīrathaṃ mahātmānaṃ tapyamānamathābravīt || 1-41-14||

RMY 1-41-15

भगीरथ महाभाग प्रीतस्तेऽहं जनेश्वर ।
तपसा च सुतप्तेन वरं वरय सुव्रत ॥ १-४१-१५॥
bhagīratha mahābhāga prītaste'haṃ janeśvara |
tapasā ca sutaptena varaṃ varaya suvrata || 1-41-15||

RMY 1-41-16

तमुवाच महातेजाः सर्वलोकपितामहम् ।
भगीरथो महाभागः कृताञ्जलिरवस्थितः ॥ १-४१-१६॥
tamuvāca mahātejāḥ sarvalokapitāmaham |
bhagīratho mahābhāgaḥ kṛtāñjaliravasthitaḥ || 1-41-16||

RMY 1-41-17

यदि मे भगवान्प्रीतो यद्यस्ति तपसः फलम् ।
सगरस्यात्मजाः सर्वे मत्तः सलिलमाप्नुयुः ॥ १-४१-१७॥
yadi me bhagavānprīto yadyasti tapasaḥ phalam |
sagarasyātmajāḥ sarve mattaḥ salilamāpnuyuḥ || 1-41-17||

RMY 1-41-18

गङ्गायाः सलिलक्लिन्ने भस्मन्येषां महात्मनाम् ।
स्वर्गं गच्छेयुरत्यन्तं सर्वे मे प्रपितामहाः ॥ १-४१-१८॥
gaṅgāyāḥ salilaklinne bhasmanyeṣāṃ mahātmanām |
svargaṃ gaccheyuratyantaṃ sarve me prapitāmahāḥ || 1-41-18||

RMY 1-41-19

देया च संततिर्देव नावसीदेत्कुलं च नः ।
इक्ष्वाकूणां कुले देव एष मेऽस्तु वरः परः ॥ १-४१-१९॥
deyā ca saṃtatirdeva nāvasīdetkulaṃ ca naḥ |
ikṣvākūṇāṃ kule deva eṣa me'stu varaḥ paraḥ || 1-41-19||

RMY 1-41-20

उक्तवाक्यं तु राजानं सर्वलोकपितामहः ।
प्रत्युवाच शुभां वाणीं मधुरां मधुराक्षराम् ॥ १-४१-२०॥
uktavākyaṃ tu rājānaṃ sarvalokapitāmahaḥ |
pratyuvāca śubhāṃ vāṇīṃ madhurāṃ madhurākṣarām || 1-41-20||

RMY 1-41-21

मनोरथो महानेष भगीरथ महारथ ।
एवं भवतु भद्रं ते इक्ष्वाकुकुलवर्धन ॥ १-४१-२१॥
manoratho mahāneṣa bhagīratha mahāratha |
evaṃ bhavatu bhadraṃ te ikṣvākukulavardhana || 1-41-21||

RMY 1-41-22

इयं हैमवती गङ्गा ज्येष्ठा हिमवतः सुता ।
तां वै धारयितुं राजन्हरस्तत्र नियुज्यताम् ॥ १-४१-२२॥
iyaṃ haimavatī gaṅgā jyeṣṭhā himavataḥ sutā |
tāṃ vai dhārayituṃ rājanharastatra niyujyatām || 1-41-22||

RMY 1-41-23

गङ्गायाः पतनं राजन्पृथिवी न सहिष्यते ।
तां वै धारयितुं वीर नान्यं पश्यामि शूलिनः ॥ १-४१-२३॥
gaṅgāyāḥ patanaṃ rājanpṛthivī na sahiṣyate |
tāṃ vai dhārayituṃ vīra nānyaṃ paśyāmi śūlinaḥ || 1-41-23||

RMY 1-41-24

तमेवमुक्त्वा राजानं गङ्गां चाभाष्य लोककृत् ।
जगाम त्रिदिवं देवः सह सर्वैर्मरुद्गणैः ॥ १-४१-२४॥
tamevamuktvā rājānaṃ gaṅgāṃ cābhāṣya lokakṛt |
jagāma tridivaṃ devaḥ saha sarvairmarudgaṇaiḥ || 1-41-24||

Sarga: 42/76 (24)

RMY 1-42-1

देवदेवे गते तस्मिन्सोऽङ्गुष्ठाग्रनिपीडिताम् ।
कृत्वा वसुमतीं राम संवत्सरमुपासत ॥ १-४२-१॥
devadeve gate tasminso'ṅguṣṭhāgranipīḍitām |
kṛtvā vasumatīṃ rāma saṃvatsaramupāsata || 1-42-1||

RMY 1-42-2

अथ संवत्सरे पूर्णे सर्वलोकनमस्कृतः ।
उमापतिः पशुपती राजानमिदमब्रवीत् ॥ १-४२-२॥
atha saṃvatsare pūrṇe sarvalokanamaskṛtaḥ |
umāpatiḥ paśupatī rājānamidamabravīt || 1-42-2||

RMY 1-42-3

प्रीतस्तेऽहं नरश्रेष्ठ करिष्यामि तव प्रियम् ।
शिरसा धारयिष्यामि शैलराजसुतामहम् ॥ १-४२-३॥
prītaste'haṃ naraśreṣṭha kariṣyāmi tava priyam |
śirasā dhārayiṣyāmi śailarājasutāmaham || 1-42-3||

RMY 1-42-4

ततो हैमवती ज्येष्ठा सर्वलोकनमस्कृता ।
तदा सातिमहद्रूपं कृत्वा वेगं च दुःसहम् ।
आकाशादपतद्राम शिवे शिवशिरस्युत ॥ १-४२-४॥
tato haimavatī jyeṣṭhā sarvalokanamaskṛtā |
tadā sātimahadrūpaṃ kṛtvā vegaṃ ca duḥsaham |
ākāśādapatadrāma śive śivaśirasyuta || 1-42-4||

RMY 1-42-5

नैव सा निर्गमं लेभे जटामण्डलमोहिता ।
तत्रैवाबभ्रमद्देवी संवत्सरगणान्बहून् ॥ १-४२-५॥
naiva sā nirgamaṃ lebhe jaṭāmaṇḍalamohitā |
tatraivābabhramaddevī saṃvatsaragaṇānbahūn || 1-42-5||

RMY 1-42-6

अनेन तोषितश्चासीदत्यर्थं रघुनन्दन ।
विससर्ज ततो गङ्गां हरो बिन्दुसरः प्रति ॥ १-४२-६॥
anena toṣitaścāsīdatyarthaṃ raghunandana |
visasarja tato gaṅgāṃ haro bindusaraḥ prati || 1-42-6||

RMY 1-42-7

गगनाच्छंकरशिरस्ततो धरणिमागता ।
व्यसर्पत जलं तत्र तीव्रशब्दपुरस्कृतम् ॥ १-४२-७॥
gaganācchaṃkaraśirastato dharaṇimāgatā |
vyasarpata jalaṃ tatra tīvraśabdapuraskṛtam || 1-42-7||

RMY 1-42-8

ततो देवर्षिगन्धर्वा यक्षाः सिद्धगणास्तथा ।
व्यलोकयन्त ते तत्र गगनाद्गां गतां तदा ॥ १-४२-८॥
tato devarṣigandharvā yakṣāḥ siddhagaṇāstathā |
vyalokayanta te tatra gaganādgāṃ gatāṃ tadā || 1-42-8||

RMY 1-42-9

विमानैर्नगराकारैर्हयैर्गजवरैस्तथा ।
पारिप्लवगताश्चापि देवतास्तत्र विष्ठिताः ॥ १-४२-९॥
vimānairnagarākārairhayairgajavaraistathā |
pāriplavagatāścāpi devatāstatra viṣṭhitāḥ || 1-42-9||

RMY 1-42-10

तदद्भुततमं लोके गङ्गापतनमुत्तमम् ।
दिदृक्षवो देवगणाः समेयुरमितौजसः ॥ १-४२-१०॥
tadadbhutatamaṃ loke gaṅgāpatanamuttamam |
didṛkṣavo devagaṇāḥ sameyuramitaujasaḥ || 1-42-10||

RMY 1-42-11

संपतद्भिः सुरगणैस्तेषां चाभरणौजसा ।
शतादित्यमिवाभाति गगनं गततोयदम् ॥ १-४२-११॥
saṃpatadbhiḥ suragaṇaisteṣāṃ cābharaṇaujasā |
śatādityamivābhāti gaganaṃ gatatoyadam || 1-42-11||

RMY 1-42-12

शिंशुमारोरगगणैर्मीनैरपि च चञ्चलैः ।
विद्युद्भिरिव विक्षिप्तैराकाशमभवत्तदा ॥ १-४२-१२॥
śiṃśumāroragagaṇairmīnairapi ca cañcalaiḥ |
vidyudbhiriva vikṣiptairākāśamabhavattadā || 1-42-12||

RMY 1-42-13

पाण्डुरैः सलिलोत्पीडैः कीर्यमाणैः सहस्रधा ।
शारदाभ्रैरिवाकीर्णं गगनं हंससंप्लवैः ॥ १-४२-१३॥
pāṇḍuraiḥ salilotpīḍaiḥ kīryamāṇaiḥ sahasradhā |
śāradābhrairivākīrṇaṃ gaganaṃ haṃsasaṃplavaiḥ || 1-42-13||

RMY 1-42-14

क्वचिद्द्रुततरं याति कुटिलं क्वचिदायतम् ।
विनतं क्वचिदुद्धूतं क्वचिद्याति शनैः शनैः ॥ १-४२-१४॥
kvaciddrutataraṃ yāti kuṭilaṃ kvacidāyatam |
vinataṃ kvaciduddhūtaṃ kvacidyāti śanaiḥ śanaiḥ || 1-42-14||

RMY 1-42-15

सलिलेनैव सलिलं क्वचिदभ्याहतं पुनः ।
मुहुरूर्ध्वपथं गत्वा पपात वसुधां पुनः ॥ १-४२-१५॥
salilenaiva salilaṃ kvacidabhyāhataṃ punaḥ |
muhurūrdhvapathaṃ gatvā papāta vasudhāṃ punaḥ || 1-42-15||

RMY 1-42-16

तच्छंकरशिरोभ्रष्टं भ्रष्टं भूमितले पुनः ।
व्यरोचत तदा तोयं निर्मलं गतकल्मषम् ॥ १-४२-१६॥
tacchaṃkaraśirobhraṣṭaṃ bhraṣṭaṃ bhūmitale punaḥ |
vyarocata tadā toyaṃ nirmalaṃ gatakalmaṣam || 1-42-16||

RMY 1-42-17

तत्रर्षिगणगन्धर्वा वसुधातलवासिनः ।
भवाङ्गपतितं तोयं पवित्रमिति पस्पृशुः ॥ १-४२-१७॥
tatrarṣigaṇagandharvā vasudhātalavāsinaḥ |
bhavāṅgapatitaṃ toyaṃ pavitramiti paspṛśuḥ || 1-42-17||

RMY 1-42-18

शापात्प्रपतिता ये च गगनाद्वसुधातलम् ।
कृत्वा तत्राभिषेकं ते बभूवुर्गतकल्मषाः ॥ १-४२-१८॥
śāpātprapatitā ye ca gaganādvasudhātalam |
kṛtvā tatrābhiṣekaṃ te babhūvurgatakalmaṣāḥ || 1-42-18||

RMY 1-42-19

धूपपापाः पुनस्तेन तोयेनाथ सुभास्वता ।
पुनराकाशमाविश्य स्वाँल्लोकान्प्रतिपेदिरे ॥ १-४२-१९॥
dhūpapāpāḥ punastena toyenātha subhāsvatā |
punarākāśamāviśya svā~llokānpratipedire || 1-42-19||

RMY 1-42-20

मुमुदे मुदितो लोकस्तेन तोयेन भास्वता ।
कृताभिषेको गङ्गायां बभूव विगतक्लमः ॥ १-४२-२०॥
mumude mudito lokastena toyena bhāsvatā |
kṛtābhiṣeko gaṅgāyāṃ babhūva vigataklamaḥ || 1-42-20||

RMY 1-42-21

भगीरथोऽपि राजर्षिर्दिव्यं स्यन्दनमास्थितः ।
प्रायादग्रे महातेजास्तं गङ्गा पृष्ठतोऽन्वगात् ॥ १-४२-२१॥
bhagīratho'pi rājarṣirdivyaṃ syandanamāsthitaḥ |
prāyādagre mahātejāstaṃ gaṅgā pṛṣṭhato'nvagāt || 1-42-21||

RMY 1-42-22

देवाः सर्षिगणाः सर्वे दैत्यदानवराक्षसाः ।
गन्धर्वयक्षप्रवराः सकिंनरमहोरगाः ॥ १-४२-२२॥
devāḥ sarṣigaṇāḥ sarve daityadānavarākṣasāḥ |
gandharvayakṣapravarāḥ sakiṃnaramahoragāḥ || 1-42-22||

RMY 1-42-23

सर्वाश्चाप्सरसो राम भगीरथरथानुगाः ।
गङ्गामन्वगमन्प्रीताः सर्वे जलचराश्च ये ॥ १-४२-२३॥
sarvāścāpsaraso rāma bhagīratharathānugāḥ |
gaṅgāmanvagamanprītāḥ sarve jalacarāśca ye || 1-42-23||

RMY 1-42-24

यतो भगीरथो राजा ततो गङ्गा यशस्विनी ।
जगाम सरितां श्रेष्ठा सर्वपापविनाशिनी ॥ १-४२-२४॥
yato bhagīratho rājā tato gaṅgā yaśasvinī |
jagāma saritāṃ śreṣṭhā sarvapāpavināśinī || 1-42-24||

Sarga: 43/76 (20)

RMY 1-43-1

स गत्वा सागरं राजा गङ्गयानुगतस्तदा ।
प्रविवेश तलं भूमेर्यत्र ते भस्मसात्कृताः ॥ १-४३-१॥
sa gatvā sāgaraṃ rājā gaṅgayānugatastadā |
praviveśa talaṃ bhūmeryatra te bhasmasātkṛtāḥ || 1-43-1||

RMY 1-43-2

भस्मन्यथाप्लुते राम गङ्गायाः सलिलेन वै ।
सर्व लोकप्रभुर्ब्रह्मा राजानमिदमब्रवीत् ॥ १-४३-२॥
bhasmanyathāplute rāma gaṅgāyāḥ salilena vai |
sarva lokaprabhurbrahmā rājānamidamabravīt || 1-43-2||

RMY 1-43-3

तारिता नरशार्दूल दिवं याताश्च देववत् ।
षष्टिः पुत्रसहस्राणि सगरस्य महात्मनः ॥ १-४३-३॥
tāritā naraśārdūla divaṃ yātāśca devavat |
ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi sagarasya mahātmanaḥ || 1-43-3||

RMY 1-43-4

सागरस्य जलं लोके यावत्स्थास्यति पार्थिव ।
सगरस्यात्मजास्तावत्स्वर्गे स्थास्यन्ति देववत् ॥ १-४३-४॥
sāgarasya jalaṃ loke yāvatsthāsyati pārthiva |
sagarasyātmajāstāvatsvarge sthāsyanti devavat || 1-43-4||

RMY 1-43-5

इयं च दुहिता ज्येष्ठा तव गङ्गा भविष्यति ।
त्वत्कृतेन च नाम्ना वै लोके स्थास्यति विश्रुता ॥ १-४३-५॥
iyaṃ ca duhitā jyeṣṭhā tava gaṅgā bhaviṣyati |
tvatkṛtena ca nāmnā vai loke sthāsyati viśrutā || 1-43-5||

RMY 1-43-6

गङ्गा त्रिपथगा नाम दिव्या भागीरथीति च ।
त्रिपथो भावयन्तीति ततस्त्रिपथगा स्मृता ॥ १-४३-६॥
gaṅgā tripathagā nāma divyā bhāgīrathīti ca |
tripatho bhāvayantīti tatastripathagā smṛtā || 1-43-6||

RMY 1-43-7

पितामहानां सर्वेषां त्वमत्र मनुजाधिप ।
कुरुष्व सलिलं राजन्प्रतिज्ञामपवर्जय ॥ १-४३-७॥
pitāmahānāṃ sarveṣāṃ tvamatra manujādhipa |
kuruṣva salilaṃ rājanpratijñāmapavarjaya || 1-43-7||

RMY 1-43-8

पूर्वकेण हि ते राजंस्तेनातियशसा तदा ।
धर्मिणां प्रवरेणाथ नैष प्राप्तो मनोरथः ॥ १-४३-८॥
pūrvakeṇa hi te rājaṃstenātiyaśasā tadā |
dharmiṇāṃ pravareṇātha naiṣa prāpto manorathaḥ || 1-43-8||

RMY 1-43-9

तथैवांशुमता तात लोकेऽप्रतिमतेजसा ।
गङ्गां प्रार्थयता नेतुं प्रतिज्ञा नापवर्जिता ॥ १-४३-९॥
tathaivāṃśumatā tāta loke'pratimatejasā |
gaṅgāṃ prārthayatā netuṃ pratijñā nāpavarjitā || 1-43-9||

RMY 1-43-10

राजर्षिणा गुणवता महर्षिसमतेजसा ।
मत्तुल्यतपसा चैव क्षत्रधर्मस्थितेन च ॥ १-४३-१०॥
rājarṣiṇā guṇavatā maharṣisamatejasā |
mattulyatapasā caiva kṣatradharmasthitena ca || 1-43-10||

RMY 1-43-11

दिलीपेन महाभाग तव पित्रातितेजसा ।
पुनर्न शङ्किता नेतुं गङ्गां प्रार्थयतानघ ॥ १-४३-११॥
dilīpena mahābhāga tava pitrātitejasā |
punarna śaṅkitā netuṃ gaṅgāṃ prārthayatānagha || 1-43-11||

RMY 1-43-12

सा त्वया समतिक्रान्ता प्रतिज्ञा पुरुषर्षभ ।
प्राप्तोऽसि परमं लोके यशः परमसंमतम् ॥ १-४३-१२॥
sā tvayā samatikrāntā pratijñā puruṣarṣabha |
prāpto'si paramaṃ loke yaśaḥ paramasaṃmatam || 1-43-12||

RMY 1-43-13

यच्च गङ्गावतरणं त्वया कृतमरिंदम ।
अनेन च भवान्प्राप्तो धर्मस्यायतनं महत् ॥ १-४३-१३॥
yacca gaṅgāvataraṇaṃ tvayā kṛtamariṃdama |
anena ca bhavānprāpto dharmasyāyatanaṃ mahat || 1-43-13||

RMY 1-43-14

प्लावयस्व त्वमात्मानं नरोत्तम सदोचिते ।
सलिले पुरुषव्याघ्र शुचिः पुण्यफलो भव ॥ १-४३-१४॥
plāvayasva tvamātmānaṃ narottama sadocite |
salile puruṣavyāghra śuciḥ puṇyaphalo bhava || 1-43-14||

RMY 1-43-15

पितामहानां सर्वेषां कुरुष्व सलिलक्रियाम् ।
स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि स्वं लोकं गम्यतां नृप ॥ १-४३-१५॥
pitāmahānāṃ sarveṣāṃ kuruṣva salilakriyām |
svasti te'stu gamiṣyāmi svaṃ lokaṃ gamyatāṃ nṛpa || 1-43-15||

RMY 1-43-16

इत्येवमुक्त्वा देवेशः सर्वलोकपितामहः ।
यथागतं तथागच्छद्देवलोकं महायशाः ॥ १-४३-१६॥
ityevamuktvā deveśaḥ sarvalokapitāmahaḥ |
yathāgataṃ tathāgacchaddevalokaṃ mahāyaśāḥ || 1-43-16||

RMY 1-43-17

भगीरथोऽपि राजर्षिः कृत्वा सलिलमुत्तमम् ।
यथाक्रमं यथान्यायं सागराणां महायशाः ।
कृतोदकः शुची राजा स्वपुरं प्रविवेश ह ॥ १-४३-१७॥
bhagīratho'pi rājarṣiḥ kṛtvā salilamuttamam |
yathākramaṃ yathānyāyaṃ sāgarāṇāṃ mahāyaśāḥ |
kṛtodakaḥ śucī rājā svapuraṃ praviveśa ha || 1-43-17||

RMY 1-43-18

समृद्धार्थो नरश्रेष्ठ स्वराज्यं प्रशशास ह ।
प्रमुमोद च लोकस्तं नृपमासाद्य राघव ।
नष्टशोकः समृद्धार्थो बभूव विगतज्वरः ॥ १-४३-१८॥
samṛddhārtho naraśreṣṭha svarājyaṃ praśaśāsa ha |
pramumoda ca lokastaṃ nṛpamāsādya rāghava |
naṣṭaśokaḥ samṛddhārtho babhūva vigatajvaraḥ || 1-43-18||

RMY 1-43-19

एष ते राम गङ्गाया विस्तरोऽभिहितो मया ।
स्वस्ति प्राप्नुहि भद्रं ते संध्याकालोऽतिवर्तते ॥ १-४३-१९॥
eṣa te rāma gaṅgāyā vistaro'bhihito mayā |
svasti prāpnuhi bhadraṃ te saṃdhyākālo'tivartate || 1-43-19||

RMY 1-43-20

धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं पुत्र्यमथापि च ।
इदमाख्यानमाख्यातं गङ्गावतरणं मया ॥ १-४३-२०॥
dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ svargyaṃ putryamathāpi ca |
idamākhyānamākhyātaṃ gaṅgāvataraṇaṃ mayā || 1-43-20||

Sarga: 44/76 (27)

RMY 1-44-1

विश्वामित्रवचः श्रुत्वा राघवः सहलक्ष्मणः ।
विस्मयं परमं गत्वा विश्वामित्रमथाब्रवीत् ॥ १-४४-१॥
viśvāmitravacaḥ śrutvā rāghavaḥ sahalakṣmaṇaḥ |
vismayaṃ paramaṃ gatvā viśvāmitramathābravīt || 1-44-1||

RMY 1-44-2

अत्यद्भुतमिदं ब्रह्मन्कथितं परमं त्वया ।
गङ्गावतरणं पुण्यं सागरस्य च पूरणम् ॥ १-४४-२॥
atyadbhutamidaṃ brahmankathitaṃ paramaṃ tvayā |
gaṅgāvataraṇaṃ puṇyaṃ sāgarasya ca pūraṇam || 1-44-2||

RMY 1-44-3

तस्य सा शर्वरी सर्वा सह सौमित्रिणा तदा ।
जगाम चिन्तयानस्य विश्वामित्रकथां शुभाम् ॥ १-४४-३॥
tasya sā śarvarī sarvā saha saumitriṇā tadā |
jagāma cintayānasya viśvāmitrakathāṃ śubhām || 1-44-3||

RMY 1-44-4

ततः प्रभाते विमले विश्वामित्रं महामुनिम् ।
उवाच राघवो वाक्यं कृताह्निकमरिंदमः ॥ १-४४-४॥
tataḥ prabhāte vimale viśvāmitraṃ mahāmunim |
uvāca rāghavo vākyaṃ kṛtāhnikamariṃdamaḥ || 1-44-4||

RMY 1-44-5

गता भगवती रात्रिः श्रोतव्यं परमं श्रुतम् ।
क्षणभूतेव सा रात्रिः संवृत्तेयं महातपः ।
इमां चिन्तयतः सर्वां निखिलेन कथां तव ॥ १-४४-५॥
gatā bhagavatī rātriḥ śrotavyaṃ paramaṃ śrutam |
kṣaṇabhūteva sā rātriḥ saṃvṛtteyaṃ mahātapaḥ |
imāṃ cintayataḥ sarvāṃ nikhilena kathāṃ tava || 1-44-5||

RMY 1-44-6

तराम सरितां श्रेष्ठां पुण्यां त्रिपथगां नदीम् ।
नौरेषा हि सुखास्तीर्णा ऋषीणां पुण्यकर्मणाम् ।
भगवन्तमिह प्राप्तं ज्ञात्वा त्वरितमागता ॥ १-४४-६॥
tarāma saritāṃ śreṣṭhāṃ puṇyāṃ tripathagāṃ nadīm |
naureṣā hi sukhāstīrṇā ṛṣīṇāṃ puṇyakarmaṇām |
bhagavantamiha prāptaṃ jñātvā tvaritamāgatā || 1-44-6||

RMY 1-44-7

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राघवस्य महात्मनः ।
संतारं कारयामास सर्षिसंघः सराघवः ॥ १-४४-७॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā rāghavasya mahātmanaḥ |
saṃtāraṃ kārayāmāsa sarṣisaṃghaḥ sarāghavaḥ || 1-44-7||

RMY 1-44-8

उत्तरं तीरमासाद्य संपूज्यर्षिगणं तथ ।
गङ्गाकूले निविष्टास्ते विशालां ददृशुः पुरीम् ॥ १-४४-८॥
uttaraṃ tīramāsādya saṃpūjyarṣigaṇaṃ tatha |
gaṅgākūle niviṣṭāste viśālāṃ dadṛśuḥ purīm || 1-44-8||

RMY 1-44-9

ततो मुनिवरस्तूर्णं जगाम सहराघवः ।
विशालां नगरीं रम्यां दिव्यां स्वर्गोपमां तदा ॥ १-४४-९॥
tato munivarastūrṇaṃ jagāma saharāghavaḥ |
viśālāṃ nagarīṃ ramyāṃ divyāṃ svargopamāṃ tadā || 1-44-9||

RMY 1-44-10

अथ रामो महाप्राज्ञो विश्वामित्रं महामुनिम् ।
पप्रच्छ प्राञ्जलिर्भूत्वा विशालामुत्तमां पुरीम् ॥ १-४४-१०॥
atha rāmo mahāprājño viśvāmitraṃ mahāmunim |
papraccha prāñjalirbhūtvā viśālāmuttamāṃ purīm || 1-44-10||

RMY 1-44-11

कतरो राजवंशोऽयं विशालायां महामुने ।
श्रोतुमिच्छामि भद्रं ते परं कौतूहलं हि मे ॥ १-४४-११॥
kataro rājavaṃśo'yaṃ viśālāyāṃ mahāmune |
śrotumicchāmi bhadraṃ te paraṃ kautūhalaṃ hi me || 1-44-11||

RMY 1-44-12

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रामस्य मुनिपुंगवः ।
आख्यातुं तत्समारेभे विशालस्य पुरातनम् ॥ १-४४-१२॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā rāmasya munipuṃgavaḥ |
ākhyātuṃ tatsamārebhe viśālasya purātanam || 1-44-12||

RMY 1-44-13

श्रूयतां राम शक्रस्य कथां कथयतः शुभाम् ।
अस्मिन्देशे हि यद्वृत्तं शृणु तत्त्वेन राघव ॥ १-४४-१३॥
śrūyatāṃ rāma śakrasya kathāṃ kathayataḥ śubhām |
asmindeśe hi yadvṛttaṃ śṛṇu tattvena rāghava || 1-44-13||

RMY 1-44-14

पूर्वं कृतयुगे राम दितेः पुत्रा महाबलाः ।
अदितेश्च महाभागा वीर्यवन्तः सुधार्मिकाः ॥ १-४४-१४॥
pūrvaṃ kṛtayuge rāma diteḥ putrā mahābalāḥ |
aditeśca mahābhāgā vīryavantaḥ sudhārmikāḥ || 1-44-14||

RMY 1-44-15

ततस्तेषां नरश्रेष्ठ बुद्धिरासीन्महात्मनाम् ।
अमरा निर्जराश्चैव कथं स्याम निरामयाः ॥ १-४४-१५॥
tatasteṣāṃ naraśreṣṭha buddhirāsīnmahātmanām |
amarā nirjarāścaiva kathaṃ syāma nirāmayāḥ || 1-44-15||

RMY 1-44-16

तेषां चिन्तयतां राम बुद्धिरासीद्विपश्चिताम् ।
क्षीरोदमथनं कृत्वा रसं प्राप्स्याम तत्र वै ॥ १-४४-१६॥
teṣāṃ cintayatāṃ rāma buddhirāsīdvipaścitām |
kṣīrodamathanaṃ kṛtvā rasaṃ prāpsyāma tatra vai || 1-44-16||

RMY 1-44-17

ततो निश्चित्य मथनं योक्त्रं कृत्वा च वासुकिम् ।
मन्थानं मन्दरं कृत्वा ममन्थुरमितौजसः ॥ १-४४-१७॥
tato niścitya mathanaṃ yoktraṃ kṛtvā ca vāsukim |
manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā mamanthuramitaujasaḥ || 1-44-17||

RMY 1-44-18

अथ धन्वन्तरिर्नाम अप्सराश्च सुवर्चसः ।
अप्सु निर्मथनादेव रसात्तस्माद्वरस्त्रियः ।
उत्पेतुर्मनुजश्रेष्ठ तस्मादप्सरसोऽभवन् ॥ १-४४-१८॥
atha dhanvantarirnāma apsarāśca suvarcasaḥ |
apsu nirmathanādeva rasāttasmādvarastriyaḥ |
utpeturmanujaśreṣṭha tasmādapsaraso'bhavan || 1-44-18||

RMY 1-44-19

षष्टिः कोट्योऽभवंस्तासामप्सराणां सुवर्चसाम् ।
असंख्येयास्तु काकुत्स्थ यास्तासां परिचारिकाः ॥ १-४४-१९॥
ṣaṣṭiḥ koṭyo'bhavaṃstāsāmapsarāṇāṃ suvarcasām |
asaṃkhyeyāstu kākutstha yāstāsāṃ paricārikāḥ || 1-44-19||

RMY 1-44-20

न ताः स्म प्रतिगृह्णन्ति सर्वे ते देवदानवाः ।
अप्रतिग्रहणाच्चैव तेन साधारणाः स्मृताः ॥ १-४४-२०॥
na tāḥ sma pratigṛhṇanti sarve te devadānavāḥ |
apratigrahaṇāccaiva tena sādhāraṇāḥ smṛtāḥ || 1-44-20||

RMY 1-44-21

वरुणस्य ततः कन्या वारुणी रघुनन्दन ।
उत्पपात महाभागा मार्गमाणा परिग्रहम् ॥ १-४४-२१॥
varuṇasya tataḥ kanyā vāruṇī raghunandana |
utpapāta mahābhāgā mārgamāṇā parigraham || 1-44-21||

RMY 1-44-22

दितेः पुत्रा न तां राम जगृहुर्वरुणात्मजाम् ।
अदितेस्तु सुता वीर जगृहुस्तामनिन्दिताम् ॥ १-४४-२२॥
diteḥ putrā na tāṃ rāma jagṛhurvaruṇātmajām |
aditestu sutā vīra jagṛhustāmaninditām || 1-44-22||

RMY 1-44-23

असुरास्तेन दैतेयाः सुरास्तेनादितेः सुताः ।
हृष्टाः प्रमुदिताश्चासन्वारुणी ग्रहणात्सुराः ॥ १-४४-२३॥
asurāstena daiteyāḥ surāstenāditeḥ sutāḥ |
hṛṣṭāḥ pramuditāścāsanvāruṇī grahaṇātsurāḥ || 1-44-23||

RMY 1-44-24

उच्चैःश्रवा हयश्रेष्ठो मणिरत्नं च कौस्तुभम् ।
उदतिष्ठन्नरश्रेष्ठ तथैवामृतमुत्तमम् ॥ १-४४-२४॥
uccaiḥśravā hayaśreṣṭho maṇiratnaṃ ca kaustubham |
udatiṣṭhannaraśreṣṭha tathaivāmṛtamuttamam || 1-44-24||

RMY 1-44-25

अथ तस्य कृते राम महानासीत्कुलक्षयः ।
अदितेस्तु ततः पुत्रा दितेः पुत्राण सूदयन् ॥ १-४४-२५॥
atha tasya kṛte rāma mahānāsītkulakṣayaḥ |
aditestu tataḥ putrā diteḥ putrāṇa sūdayan || 1-44-25||

RMY 1-44-26

अदितेरात्मजा वीरा दितेः पुत्रान्निजघ्निरे ।
तस्मिन्घोरे महायुद्धे दैतेयादित्ययोर्भृशम् ॥ १-४४-२६॥
aditerātmajā vīrā diteḥ putrānnijaghnire |
tasminghore mahāyuddhe daiteyādityayorbhṛśam || 1-44-26||

RMY 1-44-27

निहत्य दितिपुत्रांस्तु राज्यं प्राप्य पुरंदरः ।
शशास मुदितो लोकान्सर्षिसंघान्सचारणान् ॥ १-४४-२७॥
nihatya ditiputrāṃstu rājyaṃ prāpya puraṃdaraḥ |
śaśāsa mudito lokānsarṣisaṃghānsacāraṇān || 1-44-27||

Sarga: 45/76 (22)

RMY 1-45-1

हतेषु तेषु पुत्रेषु दितिः परमदुःखिता ।
मारीचं काश्यपं राम भर्तारमिदमब्रवीत् ॥ १-४५-१॥
hateṣu teṣu putreṣu ditiḥ paramaduḥkhitā |
mārīcaṃ kāśyapaṃ rāma bhartāramidamabravīt || 1-45-1||

RMY 1-45-2

हतपुत्रास्मि भगवंस्तव पुत्रैर्महाबलैः ।
शक्रहन्तारमिच्छामि पुत्रं दीर्घतपोऽर्जितम् ॥ १-४५-२॥
hataputrāsmi bhagavaṃstava putrairmahābalaiḥ |
śakrahantāramicchāmi putraṃ dīrghatapo'rjitam || 1-45-2||

RMY 1-45-3

साहं तपश्चरिष्यामि गर्भं मे दातुमर्हसि ।
ईदृशं शक्रहन्तारं त्वमनुज्ञातुमर्हसि ॥ १-४५-३॥
sāhaṃ tapaścariṣyāmi garbhaṃ me dātumarhasi |
īdṛśaṃ śakrahantāraṃ tvamanujñātumarhasi || 1-45-3||

RMY 1-45-4

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा मारीचः काश्यपस्तदा ।
प्रत्युवाच महातेजा दितिं परमदुःखिताम् ॥ १-४५-४॥
tasyāstadvacanaṃ śrutvā mārīcaḥ kāśyapastadā |
pratyuvāca mahātejā ditiṃ paramaduḥkhitām || 1-45-4||

RMY 1-45-5

एवं भवतु भद्रं ते शुचिर्भव तपोधने ।
जनयिष्यसि पुत्रं त्वं शक्र हन्तारमाहवे ॥ १-४५-५॥
evaṃ bhavatu bhadraṃ te śucirbhava tapodhane |
janayiṣyasi putraṃ tvaṃ śakra hantāramāhave || 1-45-5||

RMY 1-45-6

पूर्णे वर्षसहस्रे तु शुचिर्यदि भविष्यसि ।
पुत्रं त्रैलोक्य हन्तारं मत्तस्त्वं जनयिष्यसि ॥ १-४५-६॥
pūrṇe varṣasahasre tu śuciryadi bhaviṣyasi |
putraṃ trailokya hantāraṃ mattastvaṃ janayiṣyasi || 1-45-6||

RMY 1-45-7

एवमुक्त्वा महातेजाः पाणिना स ममार्ज ताम् ।
समालभ्य ततः स्वस्तीत्युक्त्वा स तपसे ययौ ॥ १-४५-७॥
evamuktvā mahātejāḥ pāṇinā sa mamārja tām |
samālabhya tataḥ svastītyuktvā sa tapase yayau || 1-45-7||

RMY 1-45-8

गते तस्मिन्नरश्रेष्ठ दितिः परमहर्षिता ।
कुशप्लवनमासाद्य तपस्तेपे सुदारुणम् ॥ १-४५-८॥
gate tasminnaraśreṣṭha ditiḥ paramaharṣitā |
kuśaplavanamāsādya tapastepe sudāruṇam || 1-45-8||

RMY 1-45-9

तपस्तस्यां हि कुर्वत्यां परिचर्यां चकार ह ।
सहस्राक्षो नरश्रेष्ठ परया गुणसंपदा ॥ १-४५-९॥
tapastasyāṃ hi kurvatyāṃ paricaryāṃ cakāra ha |
sahasrākṣo naraśreṣṭha parayā guṇasaṃpadā || 1-45-9||

RMY 1-45-10

अग्निं कुशान्काष्ठमपः फलं मूलं तथैव च ।
न्यवेदयत्सहस्राक्षो यच्चान्यदपि काङ्क्षितम् ॥ १-४५-१०॥
agniṃ kuśānkāṣṭhamapaḥ phalaṃ mūlaṃ tathaiva ca |
nyavedayatsahasrākṣo yaccānyadapi kāṅkṣitam || 1-45-10||

RMY 1-45-11

गात्रसंवाहनैश्चैव श्रमापनयनैस्तथा ।
शक्रः सर्वेषु कालेषु दितिं परिचचार ह ॥ १-४५-११॥
gātrasaṃvāhanaiścaiva śramāpanayanaistathā |
śakraḥ sarveṣu kāleṣu ditiṃ paricacāra ha || 1-45-11||

RMY 1-45-12

अथ वर्षसहस्रेतु दशोने रघु नन्दन ।
दितिः परमसंप्रीता सहस्राक्षमथाब्रवीत् ॥ १-४५-१२॥
atha varṣasahasretu daśone raghu nandana |
ditiḥ paramasaṃprītā sahasrākṣamathābravīt || 1-45-12||

RMY 1-45-13

तपश्चरन्त्या वर्षाणि दश वीर्यवतां वर ।
अवशिष्टानि भद्रं ते भ्रातरं द्रक्ष्यसे ततः ॥ १-४५-१३॥
tapaścarantyā varṣāṇi daśa vīryavatāṃ vara |
avaśiṣṭāni bhadraṃ te bhrātaraṃ drakṣyase tataḥ || 1-45-13||

RMY 1-45-14

तमहं त्वत्कृते पुत्र समाधास्ये जयोत्सुकम् ।
त्रैलोक्यविजयं पुत्र सह भोक्ष्यसि विज्वरः ॥ १-४५-१४॥
tamahaṃ tvatkṛte putra samādhāsye jayotsukam |
trailokyavijayaṃ putra saha bhokṣyasi vijvaraḥ || 1-45-14||

RMY 1-45-15

एवमुक्त्वा दितिः शक्रं प्राप्ते मध्यं दिवाकरे ।
निद्रयापहृता देवी पादौ कृत्वाथ शीर्षतः ॥ १-४५-१५॥
evamuktvā ditiḥ śakraṃ prāpte madhyaṃ divākare |
nidrayāpahṛtā devī pādau kṛtvātha śīrṣataḥ || 1-45-15||

RMY 1-45-16

दृष्ट्वा तामशुचिं शक्रः पादतः कृतमूर्धजाम् ।
शिरःस्थाने कृतौ पादौ जहास च मुमोद च ॥ १-४५-१६॥
dṛṣṭvā tāmaśuciṃ śakraḥ pādataḥ kṛtamūrdhajām |
śiraḥsthāne kṛtau pādau jahāsa ca mumoda ca || 1-45-16||

RMY 1-45-17

तस्याः शरीरविवरं विवेश च पुरंदरः ।
गर्भं च सप्तधा राम बिभेद परमात्मवान् ॥ १-४५-१७॥
tasyāḥ śarīravivaraṃ viveśa ca puraṃdaraḥ |
garbhaṃ ca saptadhā rāma bibheda paramātmavān || 1-45-17||

RMY 1-45-18

बिध्यमानस्ततो गर्भो वज्रेण शतपर्वणा ।
रुरोद सुस्वरं राम ततो दितिरबुध्यत ॥ १-४५-१८॥
bidhyamānastato garbho vajreṇa śataparvaṇā |
ruroda susvaraṃ rāma tato ditirabudhyata || 1-45-18||

RMY 1-45-19

मा रुदो मा रुदश्चेति गर्भं शक्रोऽभ्यभाषत ।
बिभेद च महातेजा रुदन्तमपि वासवः ॥ १-४५-१९॥
mā rudo mā rudaśceti garbhaṃ śakro'bhyabhāṣata |
bibheda ca mahātejā rudantamapi vāsavaḥ || 1-45-19||

RMY 1-45-20

न हन्तव्यो न हन्तव्य इत्येवं दितिरब्रवीत् ।
निष्पपात ततः शक्रो मातुर्वचनगौरवात् ॥ १-४५-२०॥
na hantavyo na hantavya ityevaṃ ditirabravīt |
niṣpapāta tataḥ śakro māturvacanagauravāt || 1-45-20||

RMY 1-45-21

प्राञ्जलिर्वज्रसहितो दितिं शक्रोऽभ्यभाषत ।
अशुचिर्देवि सुप्तासि पादयोः कृतमूर्धजा ॥ १-४५-२१॥
prāñjalirvajrasahito ditiṃ śakro'bhyabhāṣata |
aśucirdevi suptāsi pādayoḥ kṛtamūrdhajā || 1-45-21||

RMY 1-45-22

तदन्तरमहं लब्ध्वा शक्रहन्तारमाहवे ।
अभिन्दं सप्तधा देवि तन्मे त्वं क्षन्तुमर्हसि ॥ १-४५-२२॥
tadantaramahaṃ labdhvā śakrahantāramāhave |
abhindaṃ saptadhā devi tanme tvaṃ kṣantumarhasi || 1-45-22||

Sarga: 46/76 (22)

RMY 1-46-1

सप्तधा तु कृते गर्भे दितिः परमदुःखिता ।
सहस्राक्षं दुराधर्षं वाक्यं सानुनयाब्रवीत् ॥ १-४६-१॥
saptadhā tu kṛte garbhe ditiḥ paramaduḥkhitā |
sahasrākṣaṃ durādharṣaṃ vākyaṃ sānunayābravīt || 1-46-1||

RMY 1-46-2

ममापराधाद्गर्भोऽयं सप्तधा विफलीकृतः ।
नापराधोऽस्ति देवेश तवात्र बलसूदन ॥ १-४६-२॥
mamāparādhādgarbho'yaṃ saptadhā viphalīkṛtaḥ |
nāparādho'sti deveśa tavātra balasūdana || 1-46-2||

RMY 1-46-3

प्रियं तु कृतमिच्छामि मम गर्भविपर्यये ।
मरुतां सप्तं सप्तानां स्थानपाला भवन्त्विमे ॥ १-४६-३॥
priyaṃ tu kṛtamicchāmi mama garbhaviparyaye |
marutāṃ saptaṃ saptānāṃ sthānapālā bhavantvime || 1-46-3||

RMY 1-46-4

वातस्कन्धा इमे सप्त चरन्तु दिवि पुत्रकाः ।
मारुता इति विख्याता दिव्यरूपा ममात्मजाः ॥ १-४६-४॥
vātaskandhā ime sapta carantu divi putrakāḥ |
mārutā iti vikhyātā divyarūpā mamātmajāḥ || 1-46-4||

RMY 1-46-5

ब्रह्मलोकं चरत्वेक इन्द्रलोकं तथापरः ।
दिवि वायुरिति ख्यातस्तृतीयोऽपि महायशाः ॥ १-४६-५॥
brahmalokaṃ caratveka indralokaṃ tathāparaḥ |
divi vāyuriti khyātastṛtīyo'pi mahāyaśāḥ || 1-46-5||

RMY 1-46-6

चत्वारस्तु सुरश्रेष्ठ दिशो वै तव शासनात् ।
संचरिष्यन्ति भद्रं ते देवभूता ममात्मजाः ।
त्वत्कृतेनैव नाम्ना च मारुता इति विश्रुताः ॥ १-४६-६॥
catvārastu suraśreṣṭha diśo vai tava śāsanāt |
saṃcariṣyanti bhadraṃ te devabhūtā mamātmajāḥ |
tvatkṛtenaiva nāmnā ca mārutā iti viśrutāḥ || 1-46-6||

RMY 1-46-7

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा सहस्राक्षः पुरंदरः ।
उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं दितिं बलनिषूदनः ॥ १-४६-७॥
tasyāstadvacanaṃ śrutvā sahasrākṣaḥ puraṃdaraḥ |
uvāca prāñjalirvākyaṃ ditiṃ balaniṣūdanaḥ || 1-46-7||

RMY 1-46-8

सर्वमेतद्यथोक्तं ते भविष्यति न संशयः ।
विचरिष्यन्ति भद्रं ते देवभूतास्तवात्मजाः ॥ १-४६-८॥
sarvametadyathoktaṃ te bhaviṣyati na saṃśayaḥ |
vicariṣyanti bhadraṃ te devabhūtāstavātmajāḥ || 1-46-8||

RMY 1-46-9

एवं तौ निश्चयं कृत्वा मातापुत्रौ तपोवने ।
जग्मतुस्त्रिदिवं राम कृतार्थाविति नः श्रुतम् ॥ १-४६-९॥
evaṃ tau niścayaṃ kṛtvā mātāputrau tapovane |
jagmatustridivaṃ rāma kṛtārthāviti naḥ śrutam || 1-46-9||

RMY 1-46-10

एष देशः स काकुत्स्थ महेन्द्राध्युषितः पुरा ।
दितिं यत्र तपः सिद्धामेवं परिचचार सः ॥ १-४६-१०॥
eṣa deśaḥ sa kākutstha mahendrādhyuṣitaḥ purā |
ditiṃ yatra tapaḥ siddhāmevaṃ paricacāra saḥ || 1-46-10||

RMY 1-46-11

इक्ष्वाकोस्तु नरव्याघ्र पुत्रः परमधार्मिकः ।
अलम्बुषायामुत्पन्नो विशाल इति विश्रुतः ॥ १-४६-११॥
ikṣvākostu naravyāghra putraḥ paramadhārmikaḥ |
alambuṣāyāmutpanno viśāla iti viśrutaḥ || 1-46-11||

RMY 1-46-12

तेन चासीदिह स्थाने विशालेति पुरी कृता ॥ १-४६-१२॥
tena cāsīdiha sthāne viśāleti purī kṛtā || 1-46-12||

RMY 1-46-13

विशालस्य सुतो राम हेमचन्द्रो महाबलः ।
सुचन्द्र इति विख्यातो हेमचन्द्रादनन्तरः ॥ १-४६-१३॥
viśālasya suto rāma hemacandro mahābalaḥ |
sucandra iti vikhyāto hemacandrādanantaraḥ || 1-46-13||

RMY 1-46-14

सुचन्द्रतनयो राम धूम्राश्व इति विश्रुतः ।
धूम्राश्वतनयश्चापि सृञ्जयः समपद्यत ॥ १-४६-१४॥
sucandratanayo rāma dhūmrāśva iti viśrutaḥ |
dhūmrāśvatanayaścāpi sṛñjayaḥ samapadyata || 1-46-14||

RMY 1-46-15

सृञ्जयस्य सुतः श्रीमान्सहदेवः प्रतापवान् ।
कुशाश्वः सहदेवस्य पुत्रः परमधार्मिकः ॥ १-४६-१५॥
sṛñjayasya sutaḥ śrīmānsahadevaḥ pratāpavān |
kuśāśvaḥ sahadevasya putraḥ paramadhārmikaḥ || 1-46-15||

RMY 1-46-16

कुशाश्वस्य महातेजाः सोमदत्तः प्रतापवान् ।
सोमदत्तस्य पुत्रस्तु काकुत्स्थ इति विश्रुतः ॥ १-४६-१६॥
kuśāśvasya mahātejāḥ somadattaḥ pratāpavān |
somadattasya putrastu kākutstha iti viśrutaḥ || 1-46-16||

RMY 1-46-17

तस्य पुत्रो महातेजाः संप्रत्येष पुरीमिमाम् ।
आवसत्यमरप्रख्यः सुमतिर्नाम दुर्जयः ॥ १-४६-१७॥
tasya putro mahātejāḥ saṃpratyeṣa purīmimām |
āvasatyamaraprakhyaḥ sumatirnāma durjayaḥ || 1-46-17||

RMY 1-46-18

इक्ष्वाकोस्तु प्रसादेन सर्वे वैशालिका नृपाः ।
दीर्घायुषो महात्मानो वीर्यवन्तः सुधार्मिकाः ॥ १-४६-१८॥
ikṣvākostu prasādena sarve vaiśālikā nṛpāḥ |
dīrghāyuṣo mahātmāno vīryavantaḥ sudhārmikāḥ || 1-46-18||

RMY 1-46-19

इहाद्य रजनीं राम सुखं वत्स्यामहे वयम् ।
श्वः प्रभाते नरश्रेष्ठ जनकं द्रष्टुमर्हसि ॥ १-४६-१९॥
ihādya rajanīṃ rāma sukhaṃ vatsyāmahe vayam |
śvaḥ prabhāte naraśreṣṭha janakaṃ draṣṭumarhasi || 1-46-19||

RMY 1-46-20

सुमतिस्तु महातेजा विश्वामित्रमुपागतम् ।
श्रुत्वा नरवरश्रेष्ठः प्रत्युद्गच्छन्महायशाः ॥ १-४६-२०॥
sumatistu mahātejā viśvāmitramupāgatam |
śrutvā naravaraśreṣṭhaḥ pratyudgacchanmahāyaśāḥ || 1-46-20||

RMY 1-46-21

पूजां च परमां कृत्वा सोपाध्यायः सबान्धवः ।
प्राञ्जलिः कुशलं पृष्ट्वा विश्वामित्रमथाब्रवीत् ॥ १-४६-२१॥
pūjāṃ ca paramāṃ kṛtvā sopādhyāyaḥ sabāndhavaḥ |
prāñjaliḥ kuśalaṃ pṛṣṭvā viśvāmitramathābravīt || 1-46-21||

RMY 1-46-22

धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यस्य मे विषयं मुने ।
संप्राप्तो दर्शनं चैव नास्ति धन्यतरो मम ॥ १-४६-२२॥
dhanyo'smyanugṛhīto'smi yasya me viṣayaṃ mune |
saṃprāpto darśanaṃ caiva nāsti dhanyataro mama || 1-46-22||

Sarga: 47/76 (32)

RMY 1-47-1

पृष्ट्वा तु कुशलं तत्र परस्परसमागमे ।
कथान्ते सुमतिर्वाक्यं व्याजहार महामुनिम् ॥ १-४७-१॥
pṛṣṭvā tu kuśalaṃ tatra parasparasamāgame |
kathānte sumatirvākyaṃ vyājahāra mahāmunim || 1-47-1||

RMY 1-47-2

इमौ कुमारौ भद्रं ते देवतुल्यपराक्रमौ ।
गजसिंहगती वीरौ शार्दूलवृषभोपमौ ॥ १-४७-२॥
imau kumārau bhadraṃ te devatulyaparākramau |
gajasiṃhagatī vīrau śārdūlavṛṣabhopamau || 1-47-2||

RMY 1-47-3

पद्मपत्रविशालाक्षौ खड्गतूणीधनुर्धरौ ।
अश्विनाविव रूपेण समुपस्थितयौवनौ ॥ १-४७-३॥
padmapatraviśālākṣau khaḍgatūṇīdhanurdharau |
aśvināviva rūpeṇa samupasthitayauvanau || 1-47-3||

RMY 1-47-4

यदृच्छयैव गां प्राप्तौ देवलोकादिवामरौ ।
कथं पद्भ्यामिह प्राप्तौ किमर्थं कस्य वा मुने ॥ १-४७-४॥
yadṛcchayaiva gāṃ prāptau devalokādivāmarau |
kathaṃ padbhyāmiha prāptau kimarthaṃ kasya vā mune || 1-47-4||

RMY 1-47-5

भूषयन्ताविमं देशं चन्द्रसूर्याविवाम्बरम् ।
परस्परस्य सदृशौ प्रमाणेङ्गितचेष्टितैः ॥ १-४७-५॥
bhūṣayantāvimaṃ deśaṃ candrasūryāvivāmbaram |
parasparasya sadṛśau pramāṇeṅgitaceṣṭitaiḥ || 1-47-5||

RMY 1-47-6

किमर्थं च नरश्रेष्ठौ संप्राप्तौ दुर्गमे पथि ।
वरायुधधरौ वीरौ श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ १-४७-६॥
kimarthaṃ ca naraśreṣṭhau saṃprāptau durgame pathi |
varāyudhadharau vīrau śrotumicchāmi tattvataḥ || 1-47-6||

RMY 1-47-7

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा यथावृत्तं न्यवेदयत् ।
सिद्धाश्रमनिवासं च राक्षसानां वधं तथा ॥ १-४७-७॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā yathāvṛttaṃ nyavedayat |
siddhāśramanivāsaṃ ca rākṣasānāṃ vadhaṃ tathā || 1-47-7||

RMY 1-47-8

विश्वामित्रवचः श्रुत्वा राजा परमहर्षितः ।
अतिथी परमौ प्राप्तौ पुत्रौ दशरथस्य तौ ।
पूजयामास विधिवत्सत्कारार्हौ महाबलौ ॥ १-४७-८॥
viśvāmitravacaḥ śrutvā rājā paramaharṣitaḥ |
atithī paramau prāptau putrau daśarathasya tau |
pūjayāmāsa vidhivatsatkārārhau mahābalau || 1-47-8||

RMY 1-47-9

ततः परमसत्कारं सुमतेः प्राप्य राघवौ ।
उष्य तत्र निशामेकां जग्मतुर्मिथिलां ततः ॥ १-४७-९॥
tataḥ paramasatkāraṃ sumateḥ prāpya rāghavau |
uṣya tatra niśāmekāṃ jagmaturmithilāṃ tataḥ || 1-47-9||

RMY 1-47-10

तां दृष्ट्वा मुनयः सर्वे जनकस्य पुरीं शुभाम् ।
साधु साध्विति शंसन्तो मिथिलां समपूजयन् ॥ १-४७-१०॥
tāṃ dṛṣṭvā munayaḥ sarve janakasya purīṃ śubhām |
sādhu sādhviti śaṃsanto mithilāṃ samapūjayan || 1-47-10||

RMY 1-47-11

मिथिलोपवने तत्र आश्रमं दृश्य राघवः ।
पुराणं निर्जनं रम्यं पप्रच्छ मुनिपुंगवम् ॥ १-४७-११॥
mithilopavane tatra āśramaṃ dṛśya rāghavaḥ |
purāṇaṃ nirjanaṃ ramyaṃ papraccha munipuṃgavam || 1-47-11||

RMY 1-47-12

श्रीमदाश्रमसंकाशं किं न्विदं मुनिवर्जितम् ।
श्रोतुमिच्छामि भगवन्कस्यायं पूर्व आश्रमः ॥ १-४७-१२॥
śrīmadāśramasaṃkāśaṃ kiṃ nvidaṃ munivarjitam |
śrotumicchāmi bhagavankasyāyaṃ pūrva āśramaḥ || 1-47-12||

RMY 1-47-13

तच्छ्रुता राघवेणोक्तं वाक्यं वाक्यविशारदः ।
प्रत्युवाच महातेजा विश्वमित्रो महामुनिः ॥ १-४७-१३॥
tacchrutā rāghaveṇoktaṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ |
pratyuvāca mahātejā viśvamitro mahāmuniḥ || 1-47-13||

RMY 1-47-14

हन्त ते कथयिष्यामि शृणु तत्त्वेन राघव ।
यस्यैतदाश्रमपदं शप्तं कोपान्महात्मना ॥ १-४७-१४॥
hanta te kathayiṣyāmi śṛṇu tattvena rāghava |
yasyaitadāśramapadaṃ śaptaṃ kopānmahātmanā || 1-47-14||

RMY 1-47-15

गौतमस्य नरश्रेष्ठ पूर्वमासीन्महात्मनः ।
आश्रमो दिव्यसंकाशः सुरैरपि सुपूजितः ॥ १-४७-१५॥
gautamasya naraśreṣṭha pūrvamāsīnmahātmanaḥ |
āśramo divyasaṃkāśaḥ surairapi supūjitaḥ || 1-47-15||

RMY 1-47-16

स चेह तप आतिष्ठदहल्यासहितः पुरा ।
वर्षपूगान्यनेकानि राजपुत्र महायशः ॥ १-४७-१६॥
sa ceha tapa ātiṣṭhadahalyāsahitaḥ purā |
varṣapūgānyanekāni rājaputra mahāyaśaḥ || 1-47-16||

RMY 1-47-17

तस्यान्तरं विदित्वा तु सहस्राक्षः शचीपतिः ।
मुनिवेषधरोऽहल्यामिदं वचनमब्रवीत् ॥ १-४७-१७॥
tasyāntaraṃ viditvā tu sahasrākṣaḥ śacīpatiḥ |
muniveṣadharo'halyāmidaṃ vacanamabravīt || 1-47-17||

RMY 1-47-18

ऋतुकालं प्रतीक्षन्ते नार्थिनः सुसमाहिते ।
संगमं त्वहमिच्छामि त्वया सह सुमध्यमे ॥ १-४७-१८॥
ṛtukālaṃ pratīkṣante nārthinaḥ susamāhite |
saṃgamaṃ tvahamicchāmi tvayā saha sumadhyame || 1-47-18||

RMY 1-47-19

मुनिवेषं सहस्राक्षं विज्ञाय रघुनन्दन ।
मतिं चकार दुर्मेधा देवराजकुतूहलात् ॥ १-४७-१९॥
muniveṣaṃ sahasrākṣaṃ vijñāya raghunandana |
matiṃ cakāra durmedhā devarājakutūhalāt || 1-47-19||

RMY 1-47-20

अथाब्रवीत्सुरश्रेष्ठं कृतार्थेनान्तरात्मना ।
कृतार्थोऽसि सुरश्रेष्ठ गच्छ शीघ्रमितः प्रभो ।
आत्मानं मां च देवेश सर्वदा रक्ष मानदः ॥ १-४७-२०॥
athābravītsuraśreṣṭhaṃ kṛtārthenāntarātmanā |
kṛtārtho'si suraśreṣṭha gaccha śīghramitaḥ prabho |
ātmānaṃ māṃ ca deveśa sarvadā rakṣa mānadaḥ || 1-47-20||

RMY 1-47-21

इन्द्रस्तु प्रहसन्वाक्यमहल्यामिदमब्रवीत् ।
सुश्रोणि परितुष्टोऽस्मि गमिष्यामि यथागतम् ॥ १-४७-२१॥
indrastu prahasanvākyamahalyāmidamabravīt |
suśroṇi parituṣṭo'smi gamiṣyāmi yathāgatam || 1-47-21||

RMY 1-47-22

एवं संगम्य तु तया निश्चक्रामोटजात्ततः ।
स संभ्रमात्त्वरन्राम शङ्कितो गौतमं प्रति ॥ १-४७-२२॥
evaṃ saṃgamya tu tayā niścakrāmoṭajāttataḥ |
sa saṃbhramāttvaranrāma śaṅkito gautamaṃ prati || 1-47-22||

RMY 1-47-23

गौतमं स ददर्शाथ प्रविशन्तं महामुनिम् ।
देवदानवदुर्धर्षं तपोबलसमन्वितम् ।
तीर्थोदकपरिक्लिन्नं दीप्यमानमिवानलम् ।
गृहीतसमिधं तत्र सकुशं मुनिपुङ्गवम् ॥ १-४७-२३॥
gautamaṃ sa dadarśātha praviśantaṃ mahāmunim |
devadānavadurdharṣaṃ tapobalasamanvitam |
tīrthodakapariklinnaṃ dīpyamānamivānalam |
gṛhītasamidhaṃ tatra sakuśaṃ munipuṅgavam || 1-47-23||

RMY 1-47-24

दृष्ट्वा सुरपतिस्त्रस्तो विषण्णवदनोऽभवत् ॥ १-४७-२४॥
dṛṣṭvā surapatistrasto viṣaṇṇavadano'bhavat || 1-47-24||

RMY 1-47-25

अथ दृष्ट्वा सहस्राक्षं मुनिवेषधरं मुनिः ।
दुर्वृत्तं वृत्तसंपन्नो रोषाद्वचनमब्रवीत् ॥ १-४७-२५॥
atha dṛṣṭvā sahasrākṣaṃ muniveṣadharaṃ muniḥ |
durvṛttaṃ vṛttasaṃpanno roṣādvacanamabravīt || 1-47-25||

RMY 1-47-26

मम रूपं समास्थाय कृतवानसि दुर्मते ।
अकर्तव्यमिदं यस्माद्विफलस्त्वं भविष्यति ॥ १-४७-२६॥
mama rūpaṃ samāsthāya kṛtavānasi durmate |
akartavyamidaṃ yasmādviphalastvaṃ bhaviṣyati || 1-47-26||

RMY 1-47-27

गौतमेनैवमुक्तस्य सरोषेण महात्मना ।
पेततुर्वृषणौ भूमौ सहस्राक्षस्य तत्क्षणात् ॥ १-४७-२७॥
gautamenaivamuktasya saroṣeṇa mahātmanā |
petaturvṛṣaṇau bhūmau sahasrākṣasya tatkṣaṇāt || 1-47-27||

RMY 1-47-28

तथा शप्त्वा स वै शक्रं भार्यामपि च शप्तवान् ।
इह वर्षसहस्राणि बहूनि त्वं निवत्स्यसि ॥ १-४७-२८॥
tathā śaptvā sa vai śakraṃ bhāryāmapi ca śaptavān |
iha varṣasahasrāṇi bahūni tvaṃ nivatsyasi || 1-47-28||

RMY 1-47-29

वायुभक्षा निराहारा तप्यन्ती भस्मशायिनी ।
अदृश्या सर्वभूतानामाश्रमेऽस्मिन्निवत्स्यसि ॥ १-४७-२९॥
vāyubhakṣā nirāhārā tapyantī bhasmaśāyinī |
adṛśyā sarvabhūtānāmāśrame'sminnivatsyasi || 1-47-29||

RMY 1-47-30

यदा चैतद्वनं घोरं रामो दशरथात्मजः ।
आगमिष्यति दुर्धर्षस्तदा पूता भविष्यसि ॥ १-४७-३०॥
yadā caitadvanaṃ ghoraṃ rāmo daśarathātmajaḥ |
āgamiṣyati durdharṣastadā pūtā bhaviṣyasi || 1-47-30||

RMY 1-47-31

तस्यातिथ्येन दुर्वृत्ते लोभमोहविवर्जिता ।
मत्सकाशे मुदा युक्ता स्वं वपुर्धारयिष्यसि ॥ १-४७-३१॥
tasyātithyena durvṛtte lobhamohavivarjitā |
matsakāśe mudā yuktā svaṃ vapurdhārayiṣyasi || 1-47-31||

RMY 1-47-32

एवमुक्त्वा महातेजा गौतमो दुष्टचारिणीम् ।
इममाश्रममुत्सृज्य सिद्धचारणसेविते ।
हिमवच्छिखरे रम्ये तपस्तेपे महातपाः ॥ १-४७-३२॥
evamuktvā mahātejā gautamo duṣṭacāriṇīm |
imamāśramamutsṛjya siddhacāraṇasevite |
himavacchikhare ramye tapastepe mahātapāḥ || 1-47-32||

Sarga: 48/76 (22)

RMY 1-48-1

अफलस्तु ततः शक्रो देवानग्निपुरोगमान् ।
अब्रवीत्त्रस्तवदनः सर्षिसंघान्सचारणान् ॥ १-४८-१॥
aphalastu tataḥ śakro devānagnipurogamān |
abravīttrastavadanaḥ sarṣisaṃghānsacāraṇān || 1-48-1||

RMY 1-48-2

कुर्वता तपसो विघ्नं गौतमस्य महात्मनः ।
क्रोधमुत्पाद्य हि मया सुरकार्यमिदं कृतम् ॥ १-४८-२॥
kurvatā tapaso vighnaṃ gautamasya mahātmanaḥ |
krodhamutpādya hi mayā surakāryamidaṃ kṛtam || 1-48-2||

RMY 1-48-3

अफलोऽस्मि कृतस्तेन क्रोधात्सा च निराकृता ।
शापमोक्षेण महता तपोऽस्यापहृतं मया ॥ १-४८-३॥
aphalo'smi kṛtastena krodhātsā ca nirākṛtā |
śāpamokṣeṇa mahatā tapo'syāpahṛtaṃ mayā || 1-48-3||

RMY 1-48-4

तन्मां सुरवराः सर्वे सर्षिसंघाः सचारणाः ।
सुरसाह्यकरं सर्वे सफलं कर्तुमर्हथ ॥ १-४८-४॥
tanmāṃ suravarāḥ sarve sarṣisaṃghāḥ sacāraṇāḥ |
surasāhyakaraṃ sarve saphalaṃ kartumarhatha || 1-48-4||

RMY 1-48-5

शतक्रतोर्वचः श्रुत्वा देवाः साग्निपुरोगमाः ।
पितृदेवानुपेत्याहुः सह सर्वैर्मरुद्गणैः ॥ १-४८-५॥
śatakratorvacaḥ śrutvā devāḥ sāgnipurogamāḥ |
pitṛdevānupetyāhuḥ saha sarvairmarudgaṇaiḥ || 1-48-5||

RMY 1-48-6

अयं मेषः सवृषणः शक्रो ह्यवृषणः कृतः ।
मेषस्य वृषणौ गृह्य शक्रायाशु प्रयच्छत ॥ १-४८-६॥
ayaṃ meṣaḥ savṛṣaṇaḥ śakro hyavṛṣaṇaḥ kṛtaḥ |
meṣasya vṛṣaṇau gṛhya śakrāyāśu prayacchata || 1-48-6||

RMY 1-48-7

अफलस्तु कृतो मेषः परां तुष्टिं प्रदास्यति ।
भवतां हर्षणार्थाय ये च दास्यन्ति मानवाः ॥ १-४८-७॥
aphalastu kṛto meṣaḥ parāṃ tuṣṭiṃ pradāsyati |
bhavatāṃ harṣaṇārthāya ye ca dāsyanti mānavāḥ || 1-48-7||

RMY 1-48-8

अग्नेस्तु वचनं श्रुत्वा पितृदेवाः समागताः ।
उत्पाट्य मेषवृषणौ सहस्राक्षे न्यवेदयन् ॥ १-४८-८॥
agnestu vacanaṃ śrutvā pitṛdevāḥ samāgatāḥ |
utpāṭya meṣavṛṣaṇau sahasrākṣe nyavedayan || 1-48-8||

RMY 1-48-9

तदा प्रभृति काकुत्स्थ पितृदेवाः समागताः ।
अफलान्भुञ्जते मेषान्फलैस्तेषामयोजयन् ॥ १-४८-९॥
tadā prabhṛti kākutstha pitṛdevāḥ samāgatāḥ |
aphalānbhuñjate meṣānphalaisteṣāmayojayan || 1-48-9||

RMY 1-48-10

इन्द्रस्तु मेषवृषणस्तदा प्रभृति राघव ।
गौतमस्य प्रभावेन तपसश्च महात्मनः ॥ १-४८-१०॥
indrastu meṣavṛṣaṇastadā prabhṛti rāghava |
gautamasya prabhāvena tapasaśca mahātmanaḥ || 1-48-10||

RMY 1-48-11

तदागच्छ महातेज आश्रमं पुण्यकर्मणः ।
तारयैनां महाभागामहल्यां देवरूपिणीम् ॥ १-४८-११॥
tadāgaccha mahāteja āśramaṃ puṇyakarmaṇaḥ |
tārayaināṃ mahābhāgāmahalyāṃ devarūpiṇīm || 1-48-11||

RMY 1-48-12

विश्वामित्रवचः श्रुत्वा राघवः सहलक्ष्मणः ।
विश्वामित्रं पुरस्कृत्य आश्रमं प्रविवेश ह ॥ १-४८-१२॥
viśvāmitravacaḥ śrutvā rāghavaḥ sahalakṣmaṇaḥ |
viśvāmitraṃ puraskṛtya āśramaṃ praviveśa ha || 1-48-12||

RMY 1-48-13

ददर्श च महाभागां तपसा द्योतितप्रभाम् ।
लोकैरपि समागम्य दुर्निरीक्ष्यां सुरासुरैः ॥ १-४८-१३॥
dadarśa ca mahābhāgāṃ tapasā dyotitaprabhām |
lokairapi samāgamya durnirīkṣyāṃ surāsuraiḥ || 1-48-13||

RMY 1-48-14

प्रयत्नान्निर्मितां धात्रा दिव्यां मायामयीमिव ।
धूमेनाभिपरीताङ्गीं पूर्णचन्द्रप्रभामिव ॥ १-४८-१४॥
prayatnānnirmitāṃ dhātrā divyāṃ māyāmayīmiva |
dhūmenābhiparītāṅgīṃ pūrṇacandraprabhāmiva || 1-48-14||

RMY 1-48-15

सतुषारावृतां साभ्रां पूर्णचन्द्रप्रभामिव ।
मध्येऽम्भसो दुराधर्षां दीप्तां सूर्यप्रभामिव ॥ १-४८-१५॥
satuṣārāvṛtāṃ sābhrāṃ pūrṇacandraprabhāmiva |
madhye'mbhaso durādharṣāṃ dīptāṃ sūryaprabhāmiva || 1-48-15||

RMY 1-48-16

स हि गौतमवाक्येन दुर्निरीक्ष्या बभूव ह ।
त्रयाणामपि लोकानां यावद्रामस्य दर्शनम् ॥ १-४८-१६॥
sa hi gautamavākyena durnirīkṣyā babhūva ha |
trayāṇāmapi lokānāṃ yāvadrāmasya darśanam || 1-48-16||

RMY 1-48-17

राघवौ तु ततस्तस्याः पादौ जगृहतुस्तदा ।
स्मरन्ती गौतमवचः प्रतिजग्राह सा च तौ ॥ १-४८-१७॥
rāghavau tu tatastasyāḥ pādau jagṛhatustadā |
smarantī gautamavacaḥ pratijagrāha sā ca tau || 1-48-17||

RMY 1-48-18

पाद्यमर्घ्यं तथातिथ्यं चकार सुसमाहिता ।
प्रतिजग्राह काकुत्स्थो विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ १-४८-१८॥
pādyamarghyaṃ tathātithyaṃ cakāra susamāhitā |
pratijagrāha kākutstho vidhidṛṣṭena karmaṇā || 1-48-18||

RMY 1-48-19

पुष्पवृष्टिर्महत्यासीद्देवदुन्दुभिनिस्वनैः ।
गन्धर्वाप्सरसां चापि महानासीत्समागमः ॥ १-४८-१९॥
puṣpavṛṣṭirmahatyāsīddevadundubhinisvanaiḥ |
gandharvāpsarasāṃ cāpi mahānāsītsamāgamaḥ || 1-48-19||

RMY 1-48-20

साधु साध्विति देवास्तामहल्यां समपूजयन् ।
तपोबलविशुद्धाङ्गीं गौतमस्य वशानुगाम् ॥ १-४८-२०॥
sādhu sādhviti devāstāmahalyāṃ samapūjayan |
tapobalaviśuddhāṅgīṃ gautamasya vaśānugām || 1-48-20||

RMY 1-48-21

गौतमोऽपि महातेजा अहल्यासहितः सुखी ।
रामं संपूज्य विधिवत्तपस्तेपे महातपाः ॥ १-४८-२१॥
gautamo'pi mahātejā ahalyāsahitaḥ sukhī |
rāmaṃ saṃpūjya vidhivattapastepe mahātapāḥ || 1-48-21||

RMY 1-48-22

रामोऽपि परमां पूजां गौतमस्य महामुनेः ।
सकाशाद्विधिवत्प्राप्य जगाम मिथिलां ततः ॥ १-४८-२२॥
rāmo'pi paramāṃ pūjāṃ gautamasya mahāmuneḥ |
sakāśādvidhivatprāpya jagāma mithilāṃ tataḥ || 1-48-22||

Sarga: 49/76 (25)

RMY 1-49-1

ततः प्रागुत्तरां गत्वा रामः सौमित्रिणा सह ।
विश्वामित्रं पुरस्कृत्य यज्ञवाटमुपागमत् ॥ १-४९-१॥
tataḥ prāguttarāṃ gatvā rāmaḥ saumitriṇā saha |
viśvāmitraṃ puraskṛtya yajñavāṭamupāgamat || 1-49-1||

RMY 1-49-2

रामस्तु मुनिशार्दूलमुवाच सहलक्ष्मणः ।
साध्वी यज्ञसमृद्धिर्हि जनकस्य महात्मनः ॥ १-४९-२॥
rāmastu muniśārdūlamuvāca sahalakṣmaṇaḥ |
sādhvī yajñasamṛddhirhi janakasya mahātmanaḥ || 1-49-2||

RMY 1-49-3

बहूनीह सहस्राणि नानादेशनिवासिनाम् ।
ब्राह्मणानां महाभाग वेदाध्ययनशालिनाम् ॥ १-४९-३॥
bahūnīha sahasrāṇi nānādeśanivāsinām |
brāhmaṇānāṃ mahābhāga vedādhyayanaśālinām || 1-49-3||

RMY 1-49-4

ऋषिवाटाश्च दृश्यन्ते शकटीशतसंकुलाः ।
देशो विधीयतां ब्रह्मन्यत्र वत्स्यामहे वयम् ॥ १-४९-४॥
ṛṣivāṭāśca dṛśyante śakaṭīśatasaṃkulāḥ |
deśo vidhīyatāṃ brahmanyatra vatsyāmahe vayam || 1-49-4||

RMY 1-49-5

रामस्य वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रो महामुनिः ।
निवेशमकरोद्देशे विविक्ते सलिलायुते ॥ १-४९-५॥
rāmasya vacanaṃ śrutvā viśvāmitro mahāmuniḥ |
niveśamakaroddeśe vivikte salilāyute || 1-49-5||

RMY 1-49-6

विश्वामित्रं मुनिश्रेष्ठं श्रुत्वा स नृपतिस्तदा ।
शतानन्दं पुरस्कृत्य पुरोहितमनिन्दितम् ॥ १-४९-६॥
viśvāmitraṃ muniśreṣṭhaṃ śrutvā sa nṛpatistadā |
śatānandaṃ puraskṛtya purohitamaninditam || 1-49-6||

RMY 1-49-7

ऋत्विजोऽपि महात्मानस्त्वर्घ्यमादाय सत्वरम् ।
विश्वामित्राय धर्मेण ददुर्मन्त्रपुरस्कृतम् ॥ १-४९-७॥
ṛtvijo'pi mahātmānastvarghyamādāya satvaram |
viśvāmitrāya dharmeṇa dadurmantrapuraskṛtam || 1-49-7||

RMY 1-49-8

प्रतिगृह्य तु तां पूजां जनकस्य महात्मनः ।
पप्रच्छ कुशलं राज्ञो यज्ञस्य च निरामयम् ॥ १-४९-८॥
pratigṛhya tu tāṃ pūjāṃ janakasya mahātmanaḥ |
papraccha kuśalaṃ rājño yajñasya ca nirāmayam || 1-49-8||

RMY 1-49-9

स तांश्चापि मुनीन्पृष्ट्वा सोपाध्याय पुरोधसः ।
यथान्यायं ततः सर्वैः समागच्छत्प्रहृष्टवान् ॥ १-४९-९॥
sa tāṃścāpi munīnpṛṣṭvā sopādhyāya purodhasaḥ |
yathānyāyaṃ tataḥ sarvaiḥ samāgacchatprahṛṣṭavān || 1-49-9||

RMY 1-49-10

अथ राजा मुनिश्रेष्ठं कृताञ्जलिरभाषत ।
आसने भगवानास्तां सहैभिर्मुनिसत्तमैः ॥ १-४९-१०॥
atha rājā muniśreṣṭhaṃ kṛtāñjalirabhāṣata |
āsane bhagavānāstāṃ sahaibhirmunisattamaiḥ || 1-49-10||

RMY 1-49-11

जनकस्य वचः श्रुत्वा निषसाद महामुनिः ।
पुरोधा ऋत्विजश्चैव राजा च सह मन्त्रिभिः ॥ १-४९-११॥
janakasya vacaḥ śrutvā niṣasāda mahāmuniḥ |
purodhā ṛtvijaścaiva rājā ca saha mantribhiḥ || 1-49-11||

RMY 1-49-12

आसनेषु यथान्यायमुपविष्टान्समन्ततः ।
दृष्ट्वा स नृपतिस्तत्र विश्वामित्रमथाब्रवीत् ॥ १-४९-१२॥
āsaneṣu yathānyāyamupaviṣṭānsamantataḥ |
dṛṣṭvā sa nṛpatistatra viśvāmitramathābravīt || 1-49-12||

RMY 1-49-13

अद्य यज्ञसमृद्धिर्मे सफला दैवतैः कृता ।
अद्य यज्ञफलं प्राप्तं भगवद्दर्शनान्मया ॥ १-४९-१३॥
adya yajñasamṛddhirme saphalā daivataiḥ kṛtā |
adya yajñaphalaṃ prāptaṃ bhagavaddarśanānmayā || 1-49-13||

RMY 1-49-14

धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यस्य मे मुनिपुंगव ।
यज्ञोपसदनं ब्रह्मन्प्राप्तोऽसि मुनिभिः सह ॥ १-४९-१४॥
dhanyo'smyanugṛhīto'smi yasya me munipuṃgava |
yajñopasadanaṃ brahmanprāpto'si munibhiḥ saha || 1-49-14||

RMY 1-49-15

द्वादशाहं तु ब्रह्मर्षे शेषमाहुर्मनीषिणः ।
ततो भागार्थिनो देवान्द्रष्टुमर्हसि कौशिक ॥ १-४९-१५॥
dvādaśāhaṃ tu brahmarṣe śeṣamāhurmanīṣiṇaḥ |
tato bhāgārthino devāndraṣṭumarhasi kauśika || 1-49-15||

RMY 1-49-16

इत्युक्त्वा मुनिशार्दूलं प्रहृष्टवदनस्तदा ।
पुनस्तं परिपप्रच्छ प्राञ्जलिः प्रयतो नृपः ॥ १-४९-१६॥
ityuktvā muniśārdūlaṃ prahṛṣṭavadanastadā |
punastaṃ paripapraccha prāñjaliḥ prayato nṛpaḥ || 1-49-16||

RMY 1-49-17

इमौ कुमारौ भद्रं ते देवतुल्यपराक्रमौ ।
गजसिंहगती वीरौ शार्दूलवृषभोपमौ ॥ १-४९-१७॥
imau kumārau bhadraṃ te devatulyaparākramau |
gajasiṃhagatī vīrau śārdūlavṛṣabhopamau || 1-49-17||

RMY 1-49-18

पद्मपत्रविशालाक्षौ खड्गतूणीधनुर्धरौ ।
अश्विनाविव रूपेण समुपस्थितयौवनौ ॥ १-४९-१८॥
padmapatraviśālākṣau khaḍgatūṇīdhanurdharau |
aśvināviva rūpeṇa samupasthitayauvanau || 1-49-18||

RMY 1-49-19

यदृच्छयैव गां प्राप्तौ देवलोकादिवामरौ ।
कथं पद्भ्यामिह प्राप्तौ किमर्थं कस्य वा मुने ॥ १-४९-१९॥
yadṛcchayaiva gāṃ prāptau devalokādivāmarau |
kathaṃ padbhyāmiha prāptau kimarthaṃ kasya vā mune || 1-49-19||

RMY 1-49-20

वरायुधधरौ वीरौ कस्य पुत्रौ महामुने ।
भूषयन्ताविमं देशं चन्द्रसूर्याविवाम्बरम् ॥ १-४९-२०॥
varāyudhadharau vīrau kasya putrau mahāmune |
bhūṣayantāvimaṃ deśaṃ candrasūryāvivāmbaram || 1-49-20||

RMY 1-49-21

परस्परस्य सदृशौ प्रमाणेङ्गितचेष्टितैः ।
काकपक्षधरौ वीरौ श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ १-४९-२१॥
parasparasya sadṛśau pramāṇeṅgitaceṣṭitaiḥ |
kākapakṣadharau vīrau śrotumicchāmi tattvataḥ || 1-49-21||

RMY 1-49-22

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा जनकस्य महात्मनः ।
न्यवेदयन्महात्मानौ पुत्रौ दशरथस्य तौ ॥ १-४९-२२॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā janakasya mahātmanaḥ |
nyavedayanmahātmānau putrau daśarathasya tau || 1-49-22||

RMY 1-49-23

सिद्धाश्रमनिवासं च राक्षसानां वधं तथा ।
तच्चागमनमव्यग्रं विशालायाश्च दर्शनम् ॥ १-४९-२३॥
siddhāśramanivāsaṃ ca rākṣasānāṃ vadhaṃ tathā |
taccāgamanamavyagraṃ viśālāyāśca darśanam || 1-49-23||

RMY 1-49-24

अहल्यादर्शनं चैव गौतमेन समागमम् ।
महाधनुषि जिज्ञासां कर्तुमागमनं तथा ॥ १-४९-२४॥
ahalyādarśanaṃ caiva gautamena samāgamam |
mahādhanuṣi jijñāsāṃ kartumāgamanaṃ tathā || 1-49-24||

RMY 1-49-25

एतत्सर्वं महातेजा जनकाय महात्मने ।
निवेद्य विररामाथ विश्वामित्रो महामुनिः ॥ १-४९-२५॥
etatsarvaṃ mahātejā janakāya mahātmane |
nivedya virarāmātha viśvāmitro mahāmuniḥ || 1-49-25||

Sarga: 50/76 (28)

RMY 1-50-1

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रस्य धीमतः ।
हृष्टरोमा महातेजाः शतानन्दो महातपाः ॥ १-५०-१॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā viśvāmitrasya dhīmataḥ |
hṛṣṭaromā mahātejāḥ śatānando mahātapāḥ || 1-50-1||

RMY 1-50-2

गौतमस्य सुतो ज्येष्ठस्तपसा द्योतितप्रभः ।
रामसंदर्शनादेव परं विस्मयमागतः ॥ १-५०-२॥
gautamasya suto jyeṣṭhastapasā dyotitaprabhaḥ |
rāmasaṃdarśanādeva paraṃ vismayamāgataḥ || 1-50-2||

RMY 1-50-3

स तौ निषण्णौ संप्रेक्ष्य सुखासीनौ नृपात्मजौ ।
शतानन्दो मुनिश्रेष्ठं विश्वामित्रमथाब्रवीत् ॥ १-५०-३॥
sa tau niṣaṇṇau saṃprekṣya sukhāsīnau nṛpātmajau |
śatānando muniśreṣṭhaṃ viśvāmitramathābravīt || 1-50-3||

RMY 1-50-4

अपि ते मुनिशार्दूल मम माता यशस्विनी ।
दर्शिता राजपुत्राय तपो दीर्घमुपागता ॥ १-५०-४॥
api te muniśārdūla mama mātā yaśasvinī |
darśitā rājaputrāya tapo dīrghamupāgatā || 1-50-4||

RMY 1-50-5

अपि रामे महातेजो मम माता यशस्विनी ।
वन्यैरुपाहरत्पूजां पूजार्हे सर्वदेहिनाम् ॥ १-५०-५॥
api rāme mahātejo mama mātā yaśasvinī |
vanyairupāharatpūjāṃ pūjārhe sarvadehinām || 1-50-5||

RMY 1-50-6

अपि रामाय कथितं यथावृत्तं पुरातनम् ।
मम मातुर्महातेजो देवेन दुरनुष्ठितम् ॥ १-५०-६॥
api rāmāya kathitaṃ yathāvṛttaṃ purātanam |
mama māturmahātejo devena duranuṣṭhitam || 1-50-6||

RMY 1-50-7

अपि कौशिक भद्रं ते गुरुणा मम संगता ।
माता मम मुनिश्रेष्ठ रामसंदर्शनादितः ॥ १-५०-७॥
api kauśika bhadraṃ te guruṇā mama saṃgatā |
mātā mama muniśreṣṭha rāmasaṃdarśanāditaḥ || 1-50-7||

RMY 1-50-8

अपि मे गुरुणा रामः पूजितः कुशिकात्मज ।
इहागतो महातेजाः पूजां प्राप्य महात्मनः ॥ १-५०-८॥
api me guruṇā rāmaḥ pūjitaḥ kuśikātmaja |
ihāgato mahātejāḥ pūjāṃ prāpya mahātmanaḥ || 1-50-8||

RMY 1-50-9

अपि शान्तेन मनसा गुरुर्मे कुशिकात्मज ।
इहागतेन रामेण प्रयतेनाभिवादितः ॥ १-५०-९॥
api śāntena manasā gururme kuśikātmaja |
ihāgatena rāmeṇa prayatenābhivāditaḥ || 1-50-9||

RMY 1-50-10

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य विश्वामित्रो महामुनिः ।
प्रत्युवाच शतानन्दं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम् ॥ १-५०-१०॥
tacchrutvā vacanaṃ tasya viśvāmitro mahāmuniḥ |
pratyuvāca śatānandaṃ vākyajño vākyakovidam || 1-50-10||

RMY 1-50-11

नातिक्रान्तं मुनिश्रेष्ठ यत्कर्तव्यं कृतं मया ।
संगता मुनिना पत्नी भार्गवेणेव रेणुका ॥ १-५०-११॥
nātikrāntaṃ muniśreṣṭha yatkartavyaṃ kṛtaṃ mayā |
saṃgatā muninā patnī bhārgaveṇeva reṇukā || 1-50-11||

RMY 1-50-12

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य विश्वामित्रस्य धीमतः ।
शतानन्दो महातेजा रामं वचनमब्रवीत् ॥ १-५०-१२॥
tacchrutvā vacanaṃ tasya viśvāmitrasya dhīmataḥ |
śatānando mahātejā rāmaṃ vacanamabravīt || 1-50-12||

RMY 1-50-13

स्वागतं ते नरश्रेष्ठ दिष्ट्या प्राप्तोऽसि राघव ।
विश्वामित्रं पुरस्कृत्य महर्षिमपराजितम् ॥ १-५०-१३॥
svāgataṃ te naraśreṣṭha diṣṭyā prāpto'si rāghava |
viśvāmitraṃ puraskṛtya maharṣimaparājitam || 1-50-13||

RMY 1-50-14

अचिन्त्यकर्मा तपसा ब्रह्मर्षिरमितप्रभः ।
विश्वामित्रो महातेजा वेत्स्येनं परमां गतिम् ॥ १-५०-१४॥
acintyakarmā tapasā brahmarṣiramitaprabhaḥ |
viśvāmitro mahātejā vetsyenaṃ paramāṃ gatim || 1-50-14||

RMY 1-50-15

नास्ति धन्यतरो राम त्वत्तोऽन्यो भुवि कश्चन ।
गोप्ता कुशिकपुत्रस्ते येन तप्तं महत्तपः ॥ १-५०-१५॥
nāsti dhanyataro rāma tvatto'nyo bhuvi kaścana |
goptā kuśikaputraste yena taptaṃ mahattapaḥ || 1-50-15||

RMY 1-50-16

श्रूयतां चाभिदास्यामि कौशिकस्य महात्मनः ।
यथाबलं यथावृत्तं तन्मे निगदतः शृणु ॥ १-५०-१६॥
śrūyatāṃ cābhidāsyāmi kauśikasya mahātmanaḥ |
yathābalaṃ yathāvṛttaṃ tanme nigadataḥ śṛṇu || 1-50-16||

RMY 1-50-17

राजाभूदेष धर्मात्मा दीर्घ कालमरिंदमः ।
धर्मज्ञः कृतविद्यश्च प्रजानां च हिते रतः ॥ १-५०-१७॥
rājābhūdeṣa dharmātmā dīrgha kālamariṃdamaḥ |
dharmajñaḥ kṛtavidyaśca prajānāṃ ca hite rataḥ || 1-50-17||

RMY 1-50-18

प्रजापतिसुतस्त्वासीत्कुशो नाम महीपतिः ।
कुशस्य पुत्रो बलवान्कुशनाभः सुधार्मिकः ॥ १-५०-१८॥
prajāpatisutastvāsītkuśo nāma mahīpatiḥ |
kuśasya putro balavānkuśanābhaḥ sudhārmikaḥ || 1-50-18||

RMY 1-50-19

कुशनाभसुतस्त्वासीद्गाधिरित्येव विश्रुतः ।
गाधेः पुत्रो महातेजा विश्वामित्रो महामुनिः ॥ १-५०-१९॥
kuśanābhasutastvāsīdgādhirityeva viśrutaḥ |
gādheḥ putro mahātejā viśvāmitro mahāmuniḥ || 1-50-19||

RMY 1-50-20

विश्वमित्रो महातेजाः पालयामास मेदिनीम् ।
बहुवर्षसहस्राणि राजा राज्यमकारयत् ॥ १-५०-२०॥
viśvamitro mahātejāḥ pālayāmāsa medinīm |
bahuvarṣasahasrāṇi rājā rājyamakārayat || 1-50-20||

RMY 1-50-21

कदाचित्तु महातेजा योजयित्वा वरूथिनीम् ।
अक्षौहिणीपरिवृतः परिचक्राम मेदिनीम् ॥ १-५०-२१॥
kadācittu mahātejā yojayitvā varūthinīm |
akṣauhiṇīparivṛtaḥ paricakrāma medinīm || 1-50-21||

RMY 1-50-22

नगराणि च राष्ट्राणि सरितश्च तथा गिरीन् ।
आश्रमान्क्रमशो राजा विचरन्नाजगामह ॥ १-५०-२२॥
nagarāṇi ca rāṣṭrāṇi saritaśca tathā girīn |
āśramānkramaśo rājā vicarannājagāmaha || 1-50-22||

RMY 1-50-23

वसिष्ठस्याश्रमपदं नानापुष्पफलद्रुमम् ।
नानामृगगणाकीर्णं सिद्धचारणसेवितम् ॥ १-५०-२३॥
vasiṣṭhasyāśramapadaṃ nānāpuṣpaphaladrumam |
nānāmṛgagaṇākīrṇaṃ siddhacāraṇasevitam || 1-50-23||

RMY 1-50-24

देवदानवगन्धर्वैः किंनरैरुपशोभितम् ।
प्रशान्तहरिणाकीर्णं द्विजसंघनिषेवितम् ॥ १-५०-२४॥
devadānavagandharvaiḥ kiṃnarairupaśobhitam |
praśāntahariṇākīrṇaṃ dvijasaṃghaniṣevitam || 1-50-24||

RMY 1-50-25

ब्रह्मर्षिगणसंकीर्णं देवर्षिगणसेवितम् ।
तपश्चरणसंसिद्धैरग्निकल्पैर्महात्मभिः ॥ १-५०-२५॥
brahmarṣigaṇasaṃkīrṇaṃ devarṣigaṇasevitam |
tapaścaraṇasaṃsiddhairagnikalpairmahātmabhiḥ || 1-50-25||

RMY 1-50-26

सततं संकुलं श्रीमद्ब्रह्मकल्पैर्महात्मभिः ।
अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च शीर्णपर्णाशनैस्तथा ॥ १-५०-२६॥
satataṃ saṃkulaṃ śrīmadbrahmakalpairmahātmabhiḥ |
abbhakṣairvāyubhakṣaiśca śīrṇaparṇāśanaistathā || 1-50-26||

RMY 1-50-27

फलमूलाशनैर्दान्तैर्जितरोषैर्जितेन्द्रियैः ।
ऋषिभिर्वालखिल्यैश्च जपहोमपरायणैः ॥ १-५०-२७॥
phalamūlāśanairdāntairjitaroṣairjitendriyaiḥ |
ṛṣibhirvālakhilyaiśca japahomaparāyaṇaiḥ || 1-50-27||

RMY 1-50-28

वसिष्ठस्याश्रमपदं ब्रह्मलोकमिवापरम् ।
ददर्श जयतां श्रेष्ठ विश्वामित्रो महाबलः ॥ १-५०-२८॥
vasiṣṭhasyāśramapadaṃ brahmalokamivāparam |
dadarśa jayatāṃ śreṣṭha viśvāmitro mahābalaḥ || 1-50-28||

Sarga: 51/76 (23)

RMY 1-51-1

स दृष्ट्वा परमप्रीतो विश्वामित्रो महाबलः ।
प्रणतो विनयाद्वीरो वसिष्ठं जपतां वरम् ॥ १-५१-१॥
sa dṛṣṭvā paramaprīto viśvāmitro mahābalaḥ |
praṇato vinayādvīro vasiṣṭhaṃ japatāṃ varam || 1-51-1||

RMY 1-51-2

स्वागतं तव चेत्युक्तो वसिष्ठेन महात्मना ।
आसनं चास्य भगवान्वसिष्ठो व्यादिदेश ह ॥ १-५१-२॥
svāgataṃ tava cetyukto vasiṣṭhena mahātmanā |
āsanaṃ cāsya bhagavānvasiṣṭho vyādideśa ha || 1-51-2||

RMY 1-51-3

उपविष्टाय च तदा विश्वामित्राय धीमते ।
यथान्यायं मुनिवरः फलमूलमुपाहरत् ॥ १-५१-३॥
upaviṣṭāya ca tadā viśvāmitrāya dhīmate |
yathānyāyaṃ munivaraḥ phalamūlamupāharat || 1-51-3||

RMY 1-51-4

प्रतिगृह्य च तां पूजां वसिष्ठाद्राजसत्तमः ।
तपोऽग्निहोत्रशिष्येषु कुशलं पर्यपृच्छत ॥ १-५१-४॥
pratigṛhya ca tāṃ pūjāṃ vasiṣṭhādrājasattamaḥ |
tapo'gnihotraśiṣyeṣu kuśalaṃ paryapṛcchata || 1-51-4||

RMY 1-51-5

विश्वामित्रो महातेजा वनस्पतिगणे तथा ।
सर्वत्र कुशलं चाह वसिष्ठो राजसत्तमम् ॥ १-५१-५॥
viśvāmitro mahātejā vanaspatigaṇe tathā |
sarvatra kuśalaṃ cāha vasiṣṭho rājasattamam || 1-51-5||

RMY 1-51-6

सुखोपविष्टं राजानं विश्वामित्रं महातपाः ।
पप्रच्छ जपतां श्रेष्ठो वसिष्ठो ब्रह्मणः सुतः ॥ १-५१-६॥
sukhopaviṣṭaṃ rājānaṃ viśvāmitraṃ mahātapāḥ |
papraccha japatāṃ śreṣṭho vasiṣṭho brahmaṇaḥ sutaḥ || 1-51-6||

RMY 1-51-7

कच्चित्ते कुशलं राजन्कच्चिद्धर्मेण रञ्जयन् ।
प्रजाः पालयसे राजन्राजवृत्तेन धार्मिक ॥ १-५१-७॥
kaccitte kuśalaṃ rājankacciddharmeṇa rañjayan |
prajāḥ pālayase rājanrājavṛttena dhārmika || 1-51-7||

RMY 1-51-8

कच्चित्ते सुभृता भृत्याः कच्चित्तिष्ठन्ति शासने ।
कच्चित्ते विजिताः सर्वे रिपवो रिपुसूदन ॥ १-५१-८॥
kaccitte subhṛtā bhṛtyāḥ kaccittiṣṭhanti śāsane |
kaccitte vijitāḥ sarve ripavo ripusūdana || 1-51-8||

RMY 1-51-9

कच्चिद्बले च कोशे च मित्रेषु च परंतप ।
कुशलं ते नरव्याघ्र पुत्रपौत्रे तथानघ ॥ १-५१-९॥
kaccidbale ca kośe ca mitreṣu ca paraṃtapa |
kuśalaṃ te naravyāghra putrapautre tathānagha || 1-51-9||

RMY 1-51-10

सर्वत्र कुशलं राजा वसिष्ठं प्रत्युदाहरत् ।
विश्वामित्रो महातेजा वसिष्ठं विनयान्वितः ॥ १-५१-१०॥
sarvatra kuśalaṃ rājā vasiṣṭhaṃ pratyudāharat |
viśvāmitro mahātejā vasiṣṭhaṃ vinayānvitaḥ || 1-51-10||

RMY 1-51-11

कृत्वोभौ सुचिरं कालं धर्मिष्ठौ ताः कथाः शुभाः ।
मुदा परमया युक्तौ प्रीयेतां तौ परस्परम् ॥ १-५१-११॥
kṛtvobhau suciraṃ kālaṃ dharmiṣṭhau tāḥ kathāḥ śubhāḥ |
mudā paramayā yuktau prīyetāṃ tau parasparam || 1-51-11||

RMY 1-51-12

ततो वसिष्ठो भगवान्कथान्ते रघुनन्दन ।
विश्वामित्रमिदं वाक्यमुवाच प्रहसन्निव ॥ १-५१-१२॥
tato vasiṣṭho bhagavānkathānte raghunandana |
viśvāmitramidaṃ vākyamuvāca prahasanniva || 1-51-12||

RMY 1-51-13

आतिथ्यं कर्तुमिच्छामि बलस्यास्य महाबल ।
तव चैवाप्रमेयस्य यथार्हं संप्रतीच्छ मे ॥ १-५१-१३॥
ātithyaṃ kartumicchāmi balasyāsya mahābala |
tava caivāprameyasya yathārhaṃ saṃpratīccha me || 1-51-13||

RMY 1-51-14

सत्क्रियां तु भवानेतां प्रतीच्छतु मयोद्यताम् ।
राजंस्त्वमतिथिश्रेष्ठः पूजनीयः प्रयत्नतः ॥ १-५१-१४॥
satkriyāṃ tu bhavānetāṃ pratīcchatu mayodyatām |
rājaṃstvamatithiśreṣṭhaḥ pūjanīyaḥ prayatnataḥ || 1-51-14||

RMY 1-51-15

एवमुक्तो वसिष्ठेन विश्वामित्रो महामतिः ।
कृतमित्यब्रवीद्राजा पूजावाक्येन मे त्वया ॥ १-५१-१५॥
evamukto vasiṣṭhena viśvāmitro mahāmatiḥ |
kṛtamityabravīdrājā pūjāvākyena me tvayā || 1-51-15||

RMY 1-51-16

फलमूलेन भगवन्विद्यते यत्तवाश्रमे ।
पाद्येनाचमनीयेन भगवद्दर्शनेन च ॥ १-५१-१६॥
phalamūlena bhagavanvidyate yattavāśrame |
pādyenācamanīyena bhagavaddarśanena ca || 1-51-16||

RMY 1-51-17

सर्वथा च महाप्राज्ञ पूजार्हेण सुपूजितः ।
गमिष्यामि नमस्तेऽस्तु मैत्रेणेक्षस्व चक्षुषा ॥ १-५१-१७॥
sarvathā ca mahāprājña pūjārheṇa supūjitaḥ |
gamiṣyāmi namaste'stu maitreṇekṣasva cakṣuṣā || 1-51-17||

RMY 1-51-18

एवं ब्रुवन्तं राजानं वसिष्ठः पुनरेव हि ।
न्यमन्त्रयत धर्मात्मा पुनः पुनरुदारधीः ॥ १-५१-१८॥
evaṃ bruvantaṃ rājānaṃ vasiṣṭhaḥ punareva hi |
nyamantrayata dharmātmā punaḥ punarudāradhīḥ || 1-51-18||

RMY 1-51-19

बाढमित्येव गाधेयो वसिष्ठं प्रत्युवाच ह ।
यथा प्रियं भगवतस्तथास्तु मुनिसत्तम ॥ १-५१-१९॥
bāḍhamityeva gādheyo vasiṣṭhaṃ pratyuvāca ha |
yathā priyaṃ bhagavatastathāstu munisattama || 1-51-19||

RMY 1-51-20

एवमुक्तो महातेजा वसिष्ठो जपतां वरः ।
आजुहाव ततः प्रीतः कल्माषीं धूतकल्मषः ॥ १-५१-२०॥
evamukto mahātejā vasiṣṭho japatāṃ varaḥ |
ājuhāva tataḥ prītaḥ kalmāṣīṃ dhūtakalmaṣaḥ || 1-51-20||

RMY 1-51-21

एह्येहि शबले क्षिप्रं शृणु चापि वचो मम ।
सबलस्यास्य राजर्षेः कर्तुं व्यवसितोऽस्म्यहम् ।
भोजनेन महार्हेण सत्कारं संविधत्स्व मे ॥ १-५१-२१॥
ehyehi śabale kṣipraṃ śṛṇu cāpi vaco mama |
sabalasyāsya rājarṣeḥ kartuṃ vyavasito'smyaham |
bhojanena mahārheṇa satkāraṃ saṃvidhatsva me || 1-51-21||

RMY 1-51-22

यस्य यस्य यथाकामं षड्रसेष्वभिपूजितम् ।
तत्सर्वं कामधुग्दिव्ये अभिवर्षकृते मम ॥ १-५१-२२॥
yasya yasya yathākāmaṃ ṣaḍraseṣvabhipūjitam |
tatsarvaṃ kāmadhugdivye abhivarṣakṛte mama || 1-51-22||

RMY 1-51-23

रसेनान्नेन पानेन लेह्यचोष्येण संयुतम् ।
अन्नानां निचयं सर्वं सृजस्व शबले त्वर ॥ १-५१-२३॥
rasenānnena pānena lehyacoṣyeṇa saṃyutam |
annānāṃ nicayaṃ sarvaṃ sṛjasva śabale tvara || 1-51-23||

Sarga: 52/76 (24)

RMY 1-52-1

एवमुक्ता वसिष्ठेन शबला शत्रुसूदन ।
विदधे कामधुक्कामान्यस्य यस्य यथेप्सितम् ॥ १-५२-१॥
evamuktā vasiṣṭhena śabalā śatrusūdana |
vidadhe kāmadhukkāmānyasya yasya yathepsitam || 1-52-1||

RMY 1-52-2

इक्षून्मधूंस्तथा लाजान्मैरेयांश्च वरासवान् ।
पानानि च महार्हाणि भक्ष्यांश्चोच्चावचांस्तथा ॥ १-५२-२॥
ikṣūnmadhūṃstathā lājānmaireyāṃśca varāsavān |
pānāni ca mahārhāṇi bhakṣyāṃścoccāvacāṃstathā || 1-52-2||

RMY 1-52-3

उष्णाढ्यस्यौदनस्यापि राशयः पर्वतोपमाः ।
मृष्टान्नानि च सूपाश्च दधिकुल्यास्तथैव च ॥ १-५२-३॥
uṣṇāḍhyasyaudanasyāpi rāśayaḥ parvatopamāḥ |
mṛṣṭānnāni ca sūpāśca dadhikulyāstathaiva ca || 1-52-3||

RMY 1-52-4

नानास्वादुरसानां च षाडवानां तथैव च ।
भाजनानि सुपूर्णानि गौडानि च सहस्रशः ॥ १-५२-४॥
nānāsvādurasānāṃ ca ṣāḍavānāṃ tathaiva ca |
bhājanāni supūrṇāni gauḍāni ca sahasraśaḥ || 1-52-4||

RMY 1-52-5

सर्वमासीत्सुसंतुष्टं हृष्टपुष्टजनाकुलम् ।
विश्वामित्रबलं राम वसिष्ठेनाभितर्पितम् ॥ १-५२-५॥
sarvamāsītsusaṃtuṣṭaṃ hṛṣṭapuṣṭajanākulam |
viśvāmitrabalaṃ rāma vasiṣṭhenābhitarpitam || 1-52-5||

RMY 1-52-6

विश्वामित्रोऽपि राजर्षिर्हृष्टपुष्टस्तदाभवत् ।
सान्तः पुरवरो राजा सब्राह्मणपुरोहितः ॥ १-५२-६॥
viśvāmitro'pi rājarṣirhṛṣṭapuṣṭastadābhavat |
sāntaḥ puravaro rājā sabrāhmaṇapurohitaḥ || 1-52-6||

RMY 1-52-7

सामात्यो मन्त्रिसहितः सभृत्यः पूजितस्तदा ।
युक्तः परेण हर्षेण वसिष्ठमिदमब्रवीत् ॥ १-५२-७॥
sāmātyo mantrisahitaḥ sabhṛtyaḥ pūjitastadā |
yuktaḥ pareṇa harṣeṇa vasiṣṭhamidamabravīt || 1-52-7||

RMY 1-52-8

पूजितोऽहं त्वया ब्रह्मन्पूजार्हेण सुसत्कृतः ।
श्रूयतामभिधास्यामि वाक्यं वाक्यविशारद ॥ १-५२-८॥
pūjito'haṃ tvayā brahmanpūjārheṇa susatkṛtaḥ |
śrūyatāmabhidhāsyāmi vākyaṃ vākyaviśārada || 1-52-8||

RMY 1-52-9

गवां शतसहस्रेण दीयतां शबला मम ।
रत्नं हि भगवन्नेतद्रत्नहारी च पार्थिवः ।
तस्मान्मे शबलां देहि ममैषा धर्मतो द्विज ॥ १-५२-९॥
gavāṃ śatasahasreṇa dīyatāṃ śabalā mama |
ratnaṃ hi bhagavannetadratnahārī ca pārthivaḥ |
tasmānme śabalāṃ dehi mamaiṣā dharmato dvija || 1-52-9||

RMY 1-52-10

एवमुक्तस्तु भगवान्वसिष्ठो मुनिसत्तमः ।
विश्वामित्रेण धर्मात्मा प्रत्युवाच महीपतिम् ॥ १-५२-१०॥
evamuktastu bhagavānvasiṣṭho munisattamaḥ |
viśvāmitreṇa dharmātmā pratyuvāca mahīpatim || 1-52-10||

RMY 1-52-11

नाहं शतसहस्रेण नापि कोटिशतैर्गवाम् ।
राजन्दास्यामि शबलां राशिभी रजतस्य वा ॥ १-५२-११॥
nāhaṃ śatasahasreṇa nāpi koṭiśatairgavām |
rājandāsyāmi śabalāṃ rāśibhī rajatasya vā || 1-52-11||

RMY 1-52-12

न परित्यागमर्हेयं मत्सकाशादरिंदम ।
शाश्वती शबला मह्यं कीर्तिरात्मवतो यथा ॥ १-५२-१२॥
na parityāgamarheyaṃ matsakāśādariṃdama |
śāśvatī śabalā mahyaṃ kīrtirātmavato yathā || 1-52-12||

RMY 1-52-13

अस्यां हव्यं च कव्यं च प्राणयात्रा तथैव च ।
आयत्तमग्निहोत्रं च बलिर्होमस्तथैव च ॥ १-५२-१३॥
asyāṃ havyaṃ ca kavyaṃ ca prāṇayātrā tathaiva ca |
āyattamagnihotraṃ ca balirhomastathaiva ca || 1-52-13||

RMY 1-52-14

स्वाहाकारवषट्कारौ विद्याश्च विविधास्तथा ।
आयत्तमत्र राजर्षे सर्वमेतन्न संशयः ॥ १-५२-१४॥
svāhākāravaṣaṭkārau vidyāśca vividhāstathā |
āyattamatra rājarṣe sarvametanna saṃśayaḥ || 1-52-14||

RMY 1-52-15

सर्व स्वमेतत्सत्येन मम तुष्टिकरी सदा ।
कारणैर्बहुभी राजन्न दास्ये शबलां तव ॥ १-५२-१५॥
sarva svametatsatyena mama tuṣṭikarī sadā |
kāraṇairbahubhī rājanna dāsye śabalāṃ tava || 1-52-15||

RMY 1-52-16

वसिष्ठेनैवमुक्तस्तु विश्वामित्रोऽब्रवीत्ततः ।
संरब्धतरमत्यर्थं वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ १-५२-१६॥
vasiṣṭhenaivamuktastu viśvāmitro'bravīttataḥ |
saṃrabdhataramatyarthaṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ || 1-52-16||

RMY 1-52-17

हैरण्यकक्ष्याग्रैवेयान्सुवर्णाङ्कुशभूषितान् ।
ददामि कुञ्जराणां ते सहस्राणि चतुर्दश ॥ १-५२-१७॥
hairaṇyakakṣyāgraiveyānsuvarṇāṅkuśabhūṣitān |
dadāmi kuñjarāṇāṃ te sahasrāṇi caturdaśa || 1-52-17||

RMY 1-52-18

हैरण्यानां रथानां च श्वेताश्वानां चतुर्युजाम् ।
ददामि ते शतान्यष्टौ किङ्किणीकविभूषितान् ॥ १-५२-१८॥
hairaṇyānāṃ rathānāṃ ca śvetāśvānāṃ caturyujām |
dadāmi te śatānyaṣṭau kiṅkiṇīkavibhūṣitān || 1-52-18||

RMY 1-52-19

हयानां देशजातानां कुलजानां महौजसाम् ।
सहस्रमेकं दश च ददामि तव सुव्रत ॥ १-५२-१९॥
hayānāṃ deśajātānāṃ kulajānāṃ mahaujasām |
sahasramekaṃ daśa ca dadāmi tava suvrata || 1-52-19||

RMY 1-52-20

नानावर्णविभक्तानां वयःस्थानां तथैव च ।
ददाम्येकां गवां कोटिं शबला दीयतां मम ॥ १-५२-२०॥
nānāvarṇavibhaktānāṃ vayaḥsthānāṃ tathaiva ca |
dadāmyekāṃ gavāṃ koṭiṃ śabalā dīyatāṃ mama || 1-52-20||

RMY 1-52-21

एवमुक्तस्तु भगवान्विश्वामित्रेण धीमता ।
न दास्यामीति शबलां प्राह राजन्कथंचन ॥ १-५२-२१॥
evamuktastu bhagavānviśvāmitreṇa dhīmatā |
na dāsyāmīti śabalāṃ prāha rājankathaṃcana || 1-52-21||

RMY 1-52-22

एतदेव हि मे रत्नमेतदेव हि मे धनम् ।
एतदेव हि सर्वस्वमेतदेव हि जीवितम् ॥ १-५२-२२॥
etadeva hi me ratnametadeva hi me dhanam |
etadeva hi sarvasvametadeva hi jīvitam || 1-52-22||

RMY 1-52-23

दर्शश्च पूर्णमासश्च यज्ञाश्चैवाप्तदक्षिणाः ।
एतदेव हि मे राजन्विविधाश्च क्रियास्तथा ॥ १-५२-२३॥
darśaśca pūrṇamāsaśca yajñāścaivāptadakṣiṇāḥ |
etadeva hi me rājanvividhāśca kriyāstathā || 1-52-23||

RMY 1-52-24

अदोमूलाः क्रियाः सर्वा मम राजन्न संशयः ।
बहूनां किं प्रलापेन न दास्ये कामदोहिनीम् ॥ १-५२-२४॥
adomūlāḥ kriyāḥ sarvā mama rājanna saṃśayaḥ |
bahūnāṃ kiṃ pralāpena na dāsye kāmadohinīm || 1-52-24||

Sarga: 53/76 (23)

RMY 1-53-1

कामधेनुं वसिष्ठोऽपि यदा न त्यजते मुनिः ।
तदास्य शबलां राम विश्वामित्रोऽन्वकर्षत ॥ १-५३-१॥
kāmadhenuṃ vasiṣṭho'pi yadā na tyajate muniḥ |
tadāsya śabalāṃ rāma viśvāmitro'nvakarṣata || 1-53-1||

RMY 1-53-2

नीयमाना तु शबला राम राज्ञा महात्मना ।
दुःखिता चिन्तयामास रुदन्ती शोककर्शिता ॥ १-५३-२॥
nīyamānā tu śabalā rāma rājñā mahātmanā |
duḥkhitā cintayāmāsa rudantī śokakarśitā || 1-53-2||

RMY 1-53-3

परित्यक्ता वसिष्ठेन किमहं सुमहात्मना ।
याहं राजभृतैर्दीना ह्रियेयं भृशदुःखिता ॥ १-५३-३॥
parityaktā vasiṣṭhena kimahaṃ sumahātmanā |
yāhaṃ rājabhṛtairdīnā hriyeyaṃ bhṛśaduḥkhitā || 1-53-3||

RMY 1-53-4

किं मयापकृतं तस्य महर्षेर्भावितात्मनः ।
यन्मामनागसं भक्तामिष्टां त्यजति धार्मिकः ॥ १-५३-४॥
kiṃ mayāpakṛtaṃ tasya maharṣerbhāvitātmanaḥ |
yanmāmanāgasaṃ bhaktāmiṣṭāṃ tyajati dhārmikaḥ || 1-53-4||

RMY 1-53-5

इति सा चिन्तयित्वा तु निःश्वस्य च पुनः पुनः ।
जगाम वेगेन तदा वसिष्ठं परमौजसं ॥ १-५३-५॥
iti sā cintayitvā tu niḥśvasya ca punaḥ punaḥ |
jagāma vegena tadā vasiṣṭhaṃ paramaujasaṃ || 1-53-5||

RMY 1-53-6

निर्धूय तांस्तदा भृत्याञ्शतशः शत्रुसूदन ।
जगामानिलवेगेन पादमूलं महात्मनः ॥ १-५३-६॥
nirdhūya tāṃstadā bhṛtyāñśataśaḥ śatrusūdana |
jagāmānilavegena pādamūlaṃ mahātmanaḥ || 1-53-6||

RMY 1-53-7

शबला सा रुदन्ती च क्रोशन्ती चेदमब्रवीत् ।
वसिष्ठस्याग्रतः स्थित्वा मेघदुन्दुभिराविणी ॥ १-५३-७॥
śabalā sā rudantī ca krośantī cedamabravīt |
vasiṣṭhasyāgrataḥ sthitvā meghadundubhirāviṇī || 1-53-7||

RMY 1-53-8

भगवन्किं परित्यक्ता त्वयाहं ब्रह्मणः सुत ।
यस्माद्राजभृता मां हि नयन्ते त्वत्सकाशतः ॥ १-५३-८॥
bhagavankiṃ parityaktā tvayāhaṃ brahmaṇaḥ suta |
yasmādrājabhṛtā māṃ hi nayante tvatsakāśataḥ || 1-53-8||

RMY 1-53-9

एवमुक्तस्तु ब्रह्मर्षिरिदं वचनमब्रवीत् ।
शोकसंतप्तहृदयां स्वसारमिव दुःखिताम् ॥ १-५३-९॥
evamuktastu brahmarṣiridaṃ vacanamabravīt |
śokasaṃtaptahṛdayāṃ svasāramiva duḥkhitām || 1-53-9||

RMY 1-53-10

न त्वां त्यजामि शबले नापि मेऽपकृतं त्वया ।
एष त्वां नयते राजा बलान्मत्तो महाबलः ॥ १-५३-१०॥
na tvāṃ tyajāmi śabale nāpi me'pakṛtaṃ tvayā |
eṣa tvāṃ nayate rājā balānmatto mahābalaḥ || 1-53-10||

RMY 1-53-11

न हि तुल्यं बलं मह्यं राजा त्वद्य विशेषतः ।
बली राजा क्षत्रियश्च पृथिव्याः पतिरेव च ॥ १-५३-११॥
na hi tulyaṃ balaṃ mahyaṃ rājā tvadya viśeṣataḥ |
balī rājā kṣatriyaśca pṛthivyāḥ patireva ca || 1-53-11||

RMY 1-53-12

इयमक्षौहिणीपूर्णा सवाजिरथसंकुला ।
हस्तिध्वजसमाकीर्णा तेनासौ बलवत्तरः ॥ १-५३-१२॥
iyamakṣauhiṇīpūrṇā savājirathasaṃkulā |
hastidhvajasamākīrṇā tenāsau balavattaraḥ || 1-53-12||

RMY 1-53-13

एवमुक्ता वसिष्ठेन प्रत्युवाच विनीतवत् ।
वचनं वचनज्ञा सा ब्रह्मर्षिममितप्रभम् ॥ १-५३-१३॥
evamuktā vasiṣṭhena pratyuvāca vinītavat |
vacanaṃ vacanajñā sā brahmarṣimamitaprabham || 1-53-13||

RMY 1-53-14

न बलं क्षत्रियस्याहुर्ब्राह्मणो बलवत्तरः ।
ब्रह्मन्ब्रह्मबलं दिव्यं क्षत्रात्तु बलवत्तरम् ॥ १-५३-१४॥
na balaṃ kṣatriyasyāhurbrāhmaṇo balavattaraḥ |
brahmanbrahmabalaṃ divyaṃ kṣatrāttu balavattaram || 1-53-14||

RMY 1-53-15

अप्रमेयबलं तुभ्यं न त्वया बलवत्तरः ।
विश्वामित्रो महावीर्यस्तेजस्तव दुरासदम् ॥ १-५३-१५॥
aprameyabalaṃ tubhyaṃ na tvayā balavattaraḥ |
viśvāmitro mahāvīryastejastava durāsadam || 1-53-15||

RMY 1-53-16

नियुङ्क्ष्व मां महातेजस्त्वद्ब्रह्मबलसंभृताम् ।
तस्य दर्पं बलं यत्तन्नाशयामि दुरात्मनः ॥ १-५३-१६॥
niyuṅkṣva māṃ mahātejastvadbrahmabalasaṃbhṛtām |
tasya darpaṃ balaṃ yattannāśayāmi durātmanaḥ || 1-53-16||

RMY 1-53-17

इत्युक्तस्तु तया राम वसिष्ठः सुमहायशाः ।
सृजस्वेति तदोवाच बलं परबलारुजम् ॥ १-५३-१७॥
ityuktastu tayā rāma vasiṣṭhaḥ sumahāyaśāḥ |
sṛjasveti tadovāca balaṃ parabalārujam || 1-53-17||

RMY 1-53-18

तस्या हुम्भारवोत्सृष्टाः पह्लवाः शतशो नृप ।
नाशयन्ति बलं सर्वं विश्वामित्रस्य पश्यतः ॥ १-५३-१८॥
tasyā humbhāravotsṛṣṭāḥ pahlavāḥ śataśo nṛpa |
nāśayanti balaṃ sarvaṃ viśvāmitrasya paśyataḥ || 1-53-18||

RMY 1-53-19

स राजा परमक्रुद्धः क्रोधविस्फारितेक्षणः ।
पह्लवान्नाशयामास शस्त्रैरुच्चावचैरपि ॥ १-५३-१९॥
sa rājā paramakruddhaḥ krodhavisphāritekṣaṇaḥ |
pahlavānnāśayāmāsa śastrairuccāvacairapi || 1-53-19||

RMY 1-53-20

विश्वामित्रार्दितान्दृष्ट्वा पह्लवाञ्शतशस्तदा ।
भूय एवासृजद्घोराञ्शकान्यवनमिश्रितान् ॥ १-५३-२०॥
viśvāmitrārditāndṛṣṭvā pahlavāñśataśastadā |
bhūya evāsṛjadghorāñśakānyavanamiśritān || 1-53-20||

RMY 1-53-21

तैरासीत्संवृता भूमिः शकैर्यवनमिश्रितैः ।
प्रभावद्भिर्महावीर्यैर्हेमकिञ्जल्कसंनिभैः ॥ १-५३-२१॥
tairāsītsaṃvṛtā bhūmiḥ śakairyavanamiśritaiḥ |
prabhāvadbhirmahāvīryairhemakiñjalkasaṃnibhaiḥ || 1-53-21||

RMY 1-53-22

दीर्घासिपट्टिशधरैर्हेमवर्णाम्बरावृतैः ।
निर्दग्धं तद्बलं सर्वं प्रदीप्तैरिव पावकैः ॥ १-५३-२२॥
dīrghāsipaṭṭiśadharairhemavarṇāmbarāvṛtaiḥ |
nirdagdhaṃ tadbalaṃ sarvaṃ pradīptairiva pāvakaiḥ || 1-53-22||

RMY 1-53-23

ततोऽस्त्राणि महातेजा विश्वामित्रो मुमोच ह ॥ १-५३-२३॥
tato'strāṇi mahātejā viśvāmitro mumoca ha || 1-53-23||

Sarga: 54/76 (28)

RMY 1-54-1

ततस्तानाकुलान्दृष्ट्वा विश्वामित्रास्त्रमोहितान् ।
वसिष्ठश्चोदयामास कामधुक्सृज योगतः ॥ १-५४-१॥
tatastānākulāndṛṣṭvā viśvāmitrāstramohitān |
vasiṣṭhaścodayāmāsa kāmadhuksṛja yogataḥ || 1-54-1||

RMY 1-54-2

तस्या हुम्भारवाज्जाताः काम्बोजा रविसंनिभाः ।
ऊधसस्त्वथ संजाताः पह्लवाः शस्त्रपाणयः ॥ १-५४-२॥
tasyā humbhāravājjātāḥ kāmbojā ravisaṃnibhāḥ |
ūdhasastvatha saṃjātāḥ pahlavāḥ śastrapāṇayaḥ || 1-54-2||

RMY 1-54-3

योनिदेशाच्च यवनः शकृद्देशाच्छकास्तथा ।
रोमकूपेषु मेच्छाश्च हरीताः सकिरातकाः ॥ १-५४-३॥
yonideśācca yavanaḥ śakṛddeśācchakāstathā |
romakūpeṣu mecchāśca harītāḥ sakirātakāḥ || 1-54-3||

RMY 1-54-4

तैस्तन्निषूदितं सैन्यं विश्वमित्रस्य तत्क्षणात् ।
सपदातिगजं साश्वं सरथं रघुनन्दन ॥ १-५४-४॥
taistanniṣūditaṃ sainyaṃ viśvamitrasya tatkṣaṇāt |
sapadātigajaṃ sāśvaṃ sarathaṃ raghunandana || 1-54-4||

RMY 1-54-5

दृष्ट्वा निषूदितं सैन्यं वसिष्ठेन महात्मना ।
विश्वामित्रसुतानां तु शतं नानाविधायुधम् ॥ १-५४-५॥
dṛṣṭvā niṣūditaṃ sainyaṃ vasiṣṭhena mahātmanā |
viśvāmitrasutānāṃ tu śataṃ nānāvidhāyudham || 1-54-5||

RMY 1-54-6

अभ्यधावत्सुसंक्रुद्धं वसिष्ठं जपतां वरम् ।
हुंकारेणैव तान्सर्वान्निर्ददाह महानृषिः ॥ १-५४-६॥
abhyadhāvatsusaṃkruddhaṃ vasiṣṭhaṃ japatāṃ varam |
huṃkāreṇaiva tānsarvānnirdadāha mahānṛṣiḥ || 1-54-6||

RMY 1-54-7

ते साश्वरथपादाता वसिष्ठेन महात्मना ।
भस्मीकृता मुहूर्तेन विश्वामित्रसुतास्तदा ॥ १-५४-७॥
te sāśvarathapādātā vasiṣṭhena mahātmanā |
bhasmīkṛtā muhūrtena viśvāmitrasutāstadā || 1-54-7||

RMY 1-54-8

दृष्ट्वा विनाशितान्पुत्रान्बलं च सुमहायशाः ।
सव्रीडश्चिन्तयाविष्टो विश्वामित्रोऽभवत्तदा ॥ १-५४-८॥
dṛṣṭvā vināśitānputrānbalaṃ ca sumahāyaśāḥ |
savrīḍaścintayāviṣṭo viśvāmitro'bhavattadā || 1-54-8||

RMY 1-54-9

संदुर इव निर्वेगो भग्नदंष्ट्र इवोरगः ।
उपरक्त इवादित्यः सद्यो निष्प्रभतां गतः ॥ १-५४-९॥
saṃdura iva nirvego bhagnadaṃṣṭra ivoragaḥ |
uparakta ivādityaḥ sadyo niṣprabhatāṃ gataḥ || 1-54-9||

RMY 1-54-10

हतपुत्रबलो दीनो लूनपक्ष इव द्विजः ।
हतदर्पो हतोत्साहो निर्वेदं समपद्यत ॥ १-५४-१०॥
hataputrabalo dīno lūnapakṣa iva dvijaḥ |
hatadarpo hatotsāho nirvedaṃ samapadyata || 1-54-10||

RMY 1-54-11

स पुत्रमेकं राज्याय पालयेति नियुज्य च ।
पृथिवीं क्षत्रधर्मेण वनमेवान्वपद्यत ॥ १-५४-११॥
sa putramekaṃ rājyāya pālayeti niyujya ca |
pṛthivīṃ kṣatradharmeṇa vanamevānvapadyata || 1-54-11||

RMY 1-54-12

स गत्वा हिमवत्पार्श्वं किंनरोरगसेवितम् ।
महादेवप्रसादार्थं तपस्तेपे महातपाः ॥ १-५४-१२॥
sa gatvā himavatpārśvaṃ kiṃnaroragasevitam |
mahādevaprasādārthaṃ tapastepe mahātapāḥ || 1-54-12||

RMY 1-54-13

केनचित्त्वथ कालेन देवेशो वृषभध्वजः ।
दर्शयामास वरदो विश्वामित्रं महामुनिम् ॥ १-५४-१३॥
kenacittvatha kālena deveśo vṛṣabhadhvajaḥ |
darśayāmāsa varado viśvāmitraṃ mahāmunim || 1-54-13||

RMY 1-54-14

किमर्थं तप्यसे राजन्ब्रूहि यत्ते विवक्षितम् ।
वरदोऽस्मि वरो यस्ते काङ्क्षितः सोऽभिधीयताम् ॥ १-५४-१४॥
kimarthaṃ tapyase rājanbrūhi yatte vivakṣitam |
varado'smi varo yaste kāṅkṣitaḥ so'bhidhīyatām || 1-54-14||

RMY 1-54-15

एवमुक्तस्तु देवेन विश्वामित्रो महातपाः ।
प्रणिपत्य महादेवमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १-५४-१५॥
evamuktastu devena viśvāmitro mahātapāḥ |
praṇipatya mahādevamidaṃ vacanamabravīt || 1-54-15||

RMY 1-54-16

यदि तुष्टो महादेव धनुर्वेदो ममानघ ।
साङ्गोपाङ्गोपनिषदः सरहस्यः प्रदीयताम् ॥ १-५४-१६॥
yadi tuṣṭo mahādeva dhanurvedo mamānagha |
sāṅgopāṅgopaniṣadaḥ sarahasyaḥ pradīyatām || 1-54-16||

RMY 1-54-17

यानि देवेषु चास्त्राणि दानवेषु महर्षिषु ।
गन्धर्वयक्षरक्षःसु प्रतिभान्तु ममानघ ॥ १-५४-१७॥
yāni deveṣu cāstrāṇi dānaveṣu maharṣiṣu |
gandharvayakṣarakṣaḥsu pratibhāntu mamānagha || 1-54-17||

RMY 1-54-18

तव प्रसादाद्भवतु देवदेव ममेप्सितम् ।
एवमस्त्विति देवेशो वाक्यमुक्त्वा दिवं गतः ॥ १-५४-१८॥
tava prasādādbhavatu devadeva mamepsitam |
evamastviti deveśo vākyamuktvā divaṃ gataḥ || 1-54-18||

RMY 1-54-19

प्राप्य चास्त्राणि राजर्षिर्विश्वामित्रो महाबलः ।
दर्पेण महता युक्तो दर्पपूर्णोऽभवत्तदा ॥ १-५४-१९॥
prāpya cāstrāṇi rājarṣirviśvāmitro mahābalaḥ |
darpeṇa mahatā yukto darpapūrṇo'bhavattadā || 1-54-19||

RMY 1-54-20

विवर्धमानो वीर्येण समुद्र इव पर्वणि ।
हतमेव तदा मेने वसिष्ठमृषिसत्तमम् ॥ १-५४-२०॥
vivardhamāno vīryeṇa samudra iva parvaṇi |
hatameva tadā mene vasiṣṭhamṛṣisattamam || 1-54-20||

RMY 1-54-21

ततो गत्वाश्रमपदं मुमोचास्त्राणि पार्थिवः ।
यैस्तत्तपोवनं सर्वं निर्दग्धं चास्त्रतेजसा ॥ १-५४-२१॥
tato gatvāśramapadaṃ mumocāstrāṇi pārthivaḥ |
yaistattapovanaṃ sarvaṃ nirdagdhaṃ cāstratejasā || 1-54-21||

RMY 1-54-22

उदीर्यमाणमस्त्रं तद्विश्वामित्रस्य धीमतः ।
दृष्ट्वा विप्रद्रुता भीता मुनयः शतशो दिशः ॥ १-५४-२२॥
udīryamāṇamastraṃ tadviśvāmitrasya dhīmataḥ |
dṛṣṭvā vipradrutā bhītā munayaḥ śataśo diśaḥ || 1-54-22||

RMY 1-54-23

वसिष्ठस्य च ये शिष्यास्तथैव मृगपक्षिणः ।
विद्रवन्ति भयाद्भीता नानादिग्भ्यः सहस्रशः ॥ १-५४-२३॥
vasiṣṭhasya ca ye śiṣyāstathaiva mṛgapakṣiṇaḥ |
vidravanti bhayādbhītā nānādigbhyaḥ sahasraśaḥ || 1-54-23||

RMY 1-54-24

वसिष्ठस्याश्रमपदं शून्यमासीन्महात्मनः ।
मुहूर्तमिव निःशब्दमासीदीरिणसंनिभम् ॥ १-५४-२४॥
vasiṣṭhasyāśramapadaṃ śūnyamāsīnmahātmanaḥ |
muhūrtamiva niḥśabdamāsīdīriṇasaṃnibham || 1-54-24||

RMY 1-54-25

वदतो वै वसिष्ठस्य मा भैष्टेति मुहुर्मुहुः ।
नाशयाम्यद्य गाधेयं नीहारमिव भास्करः ॥ १-५४-२५॥
vadato vai vasiṣṭhasya mā bhaiṣṭeti muhurmuhuḥ |
nāśayāmyadya gādheyaṃ nīhāramiva bhāskaraḥ || 1-54-25||

RMY 1-54-26

एवमुक्त्वा महातेजा वसिष्ठो जपतां वरः ।
विश्वामित्रं तदा वाक्यं सरोषमिदमब्रवीत् ॥ १-५४-२६॥
evamuktvā mahātejā vasiṣṭho japatāṃ varaḥ |
viśvāmitraṃ tadā vākyaṃ saroṣamidamabravīt || 1-54-26||

RMY 1-54-27

आश्रमं चिरसंवृद्धं यद्विनाशितवानसि ।
दुराचारोऽसि यन्मूढ तस्मात्त्वं न भविष्यसि ॥ १-५४-२७॥
āśramaṃ cirasaṃvṛddhaṃ yadvināśitavānasi |
durācāro'si yanmūḍha tasmāttvaṃ na bhaviṣyasi || 1-54-27||

RMY 1-54-28

इत्युक्त्वा परमक्रुद्धो दण्डमुद्यम्य सत्वरः ।
विधूम इव कालाग्निर्यमदण्डमिवापरम् ॥ १-५४-२८॥
ityuktvā paramakruddho daṇḍamudyamya satvaraḥ |
vidhūma iva kālāgniryamadaṇḍamivāparam || 1-54-28||

Sarga: 55/76 (24)

RMY 1-55-1

एवमुक्तो वसिष्ठेन विश्वामित्रो महाबलः ।
आग्नेयमस्त्रमुत्क्षिप्य तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ १-५५-१॥
evamukto vasiṣṭhena viśvāmitro mahābalaḥ |
āgneyamastramutkṣipya tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt || 1-55-1||

RMY 1-55-2

वसिष्ठो भगवान्क्रोधादिदं वचनमब्रवीत् ॥ १-५५-२॥
vasiṣṭho bhagavānkrodhādidaṃ vacanamabravīt || 1-55-2||

RMY 1-55-3

क्षत्रबन्धो स्थितोऽस्म्येष यद्बलं तद्विदर्शय ।
नाशयाम्येष ते दर्पं शस्त्रस्य तव गाधिज ॥ १-५५-३॥
kṣatrabandho sthito'smyeṣa yadbalaṃ tadvidarśaya |
nāśayāmyeṣa te darpaṃ śastrasya tava gādhija || 1-55-3||

RMY 1-55-4

क्व च ते क्षत्रियबलं क्व च ब्रह्मबलं महत् ।
पश्य ब्रह्मबलं दिव्यं मम क्षत्रियपांसन ॥ १-५५-४॥
kva ca te kṣatriyabalaṃ kva ca brahmabalaṃ mahat |
paśya brahmabalaṃ divyaṃ mama kṣatriyapāṃsana || 1-55-4||

RMY 1-55-5

तस्यास्त्रं गाधिपुत्रस्य घोरमाग्नेयमुत्तमम् ।
ब्रह्मदण्डेन तच्छान्तमग्नेर्वेग इवाम्भसा ॥ १-५५-५॥
tasyāstraṃ gādhiputrasya ghoramāgneyamuttamam |
brahmadaṇḍena tacchāntamagnervega ivāmbhasā || 1-55-5||

RMY 1-55-6

वारुणं चैव रौद्रं च ऐन्द्रं पाशुपतं तथा ।
ऐषीकं चापि चिक्षेप रुषितो गाधिनन्दनः ॥ १-५५-६॥
vāruṇaṃ caiva raudraṃ ca aindraṃ pāśupataṃ tathā |
aiṣīkaṃ cāpi cikṣepa ruṣito gādhinandanaḥ || 1-55-6||

RMY 1-55-7

मानवं मोहनं चैव गान्धर्वं स्वापनं तथा ।
जृम्भणं मोहनं चैव संतापनविलापने ॥ १-५५-७॥
mānavaṃ mohanaṃ caiva gāndharvaṃ svāpanaṃ tathā |
jṛmbhaṇaṃ mohanaṃ caiva saṃtāpanavilāpane || 1-55-7||

RMY 1-55-8

शोषणं दारणं चैव वज्रमस्त्रं सुदुर्जयम् ।
ब्रह्मपाशं कालपाशं वारुणं पाशमेव च ॥ १-५५-८॥
śoṣaṇaṃ dāraṇaṃ caiva vajramastraṃ sudurjayam |
brahmapāśaṃ kālapāśaṃ vāruṇaṃ pāśameva ca || 1-55-8||

RMY 1-55-9

पिनाकास्त्रं च दयितं शुष्कार्द्रे अशनी तथा ।
दण्डास्त्रमथ पैशाचं क्रौञ्चमस्त्रं तथैव च ॥ १-५५-९॥
pinākāstraṃ ca dayitaṃ śuṣkārdre aśanī tathā |
daṇḍāstramatha paiśācaṃ krauñcamastraṃ tathaiva ca || 1-55-9||

RMY 1-55-10

धर्मचक्रं कालचक्रं विष्णुचक्रं तथैव च ।
वायव्यं मथनं चैव अस्त्रं हयशिरस्तथा ॥ १-५५-१०॥
dharmacakraṃ kālacakraṃ viṣṇucakraṃ tathaiva ca |
vāyavyaṃ mathanaṃ caiva astraṃ hayaśirastathā || 1-55-10||

RMY 1-55-11

शक्तिद्वयं च चिक्षेप कङ्कालं मुसलं तथा ।
वैद्याधरं महास्त्रं च कालास्त्रमथ दारुणम् ॥ १-५५-११॥
śaktidvayaṃ ca cikṣepa kaṅkālaṃ musalaṃ tathā |
vaidyādharaṃ mahāstraṃ ca kālāstramatha dāruṇam || 1-55-11||

RMY 1-55-12

त्रिशूलमस्त्रं घोरं च कापालमथ कङ्कणम् ।
एतान्यस्त्राणि चिक्षेप सर्वाणि रघुनन्दन ॥ १-५५-१२॥
triśūlamastraṃ ghoraṃ ca kāpālamatha kaṅkaṇam |
etānyastrāṇi cikṣepa sarvāṇi raghunandana || 1-55-12||

RMY 1-55-13

वसिष्ठे जपतां श्रेष्ठे तदद्भुतमिवाभवत् ।
तानि सर्वाणि दण्डेन ग्रसते ब्रह्मणः सुतः ॥ १-५५-१३॥
vasiṣṭhe japatāṃ śreṣṭhe tadadbhutamivābhavat |
tāni sarvāṇi daṇḍena grasate brahmaṇaḥ sutaḥ || 1-55-13||

RMY 1-55-14

तेषु शान्तेषु ब्रह्मास्त्रं क्षिप्तवान्गाधिनन्दनः ।
तदस्त्रमुद्यतं दृष्ट्वा देवाः साग्निपुरोगमाः ॥ १-५५-१४॥
teṣu śānteṣu brahmāstraṃ kṣiptavāngādhinandanaḥ |
tadastramudyataṃ dṛṣṭvā devāḥ sāgnipurogamāḥ || 1-55-14||

RMY 1-55-15

देवर्षयश्च संभ्रान्ता गन्धर्वाः समहोरगाः ।
त्रैलोक्यमासीत्संत्रस्तं ब्रह्मास्त्रे समुदीरिते ॥ १-५५-१५॥
devarṣayaśca saṃbhrāntā gandharvāḥ samahoragāḥ |
trailokyamāsītsaṃtrastaṃ brahmāstre samudīrite || 1-55-15||

RMY 1-55-16

तदप्यस्त्रं महाघोरं ब्राह्मं ब्राह्मेण तेजसा ।
वसिष्ठो ग्रसते सर्वं ब्रह्मदण्डेन राघव ॥ १-५५-१६॥
tadapyastraṃ mahāghoraṃ brāhmaṃ brāhmeṇa tejasā |
vasiṣṭho grasate sarvaṃ brahmadaṇḍena rāghava || 1-55-16||

RMY 1-55-17

ब्रह्मास्त्रं ग्रसमानस्य वसिष्ठस्य महात्मनः ।
त्रैलोक्यमोहनं रौद्रं रूपमासीत्सुदारुणम् ॥ १-५५-१७॥
brahmāstraṃ grasamānasya vasiṣṭhasya mahātmanaḥ |
trailokyamohanaṃ raudraṃ rūpamāsītsudāruṇam || 1-55-17||

RMY 1-55-18

रोमकूपेषु सर्वेषु वसिष्ठस्य महात्मनः ।
मरीच्य इव निष्पेतुरग्नेर्धूमाकुलार्चिषः ॥ १-५५-१८॥
romakūpeṣu sarveṣu vasiṣṭhasya mahātmanaḥ |
marīcya iva niṣpeturagnerdhūmākulārciṣaḥ || 1-55-18||

RMY 1-55-19

प्राज्वलद्ब्रह्मदण्डश्च वसिष्ठस्य करोद्यतः ।
विधूम इव कालाग्निर्यमदण्ड इवापरः ॥ १-५५-१९॥
prājvaladbrahmadaṇḍaśca vasiṣṭhasya karodyataḥ |
vidhūma iva kālāgniryamadaṇḍa ivāparaḥ || 1-55-19||

RMY 1-55-20

ततोऽस्तुवन्मुनिगणा वसिष्ठं जपतां वरम् ।
अमोघं ते बलं ब्रह्मंस्तेजो धारय तेजसा ॥ १-५५-२०॥
tato'stuvanmunigaṇā vasiṣṭhaṃ japatāṃ varam |
amoghaṃ te balaṃ brahmaṃstejo dhāraya tejasā || 1-55-20||

RMY 1-55-21

निगृहीतस्त्वया ब्रह्मन्विश्वामित्रो महातपाः ।
प्रसीद जपतां श्रेष्ठ लोकाः सन्तु गतव्यथाः ॥ १-५५-२१॥
nigṛhītastvayā brahmanviśvāmitro mahātapāḥ |
prasīda japatāṃ śreṣṭha lokāḥ santu gatavyathāḥ || 1-55-21||

RMY 1-55-22

एवमुक्तो महातेजाः शमं चक्रे महातपाः ।
विश्वामित्रोऽपि निकृतो विनिःश्वस्येदमब्रवीत् ॥ १-५५-२२॥
evamukto mahātejāḥ śamaṃ cakre mahātapāḥ |
viśvāmitro'pi nikṛto viniḥśvasyedamabravīt || 1-55-22||

RMY 1-55-23

धिग्बलं क्षत्रियबलं ब्रह्मतेजोबलं बलम् ।
एकेन ब्रह्मदण्डेन सर्वास्त्राणि हतानि मे ॥ १-५५-२३॥
dhigbalaṃ kṣatriyabalaṃ brahmatejobalaṃ balam |
ekena brahmadaṇḍena sarvāstrāṇi hatāni me || 1-55-23||

RMY 1-55-24

तदेतत्समवेक्ष्याहं प्रसन्नेन्द्रियमानसः ।
तपो महत्समास्थास्ये यद्वै ब्रह्मत्वकारकम् ॥ १-५५-२४॥
tadetatsamavekṣyāhaṃ prasannendriyamānasaḥ |
tapo mahatsamāsthāsye yadvai brahmatvakārakam || 1-55-24||

Sarga: 56/76 (20)

RMY 1-56-1

ततः संतप्तहृदयः स्मरन्निग्रहमात्मनः ।
विनिःश्वस्य विनिःश्वस्य कृतवैरो महात्मना ॥ १-५६-१॥
tataḥ saṃtaptahṛdayaḥ smarannigrahamātmanaḥ |
viniḥśvasya viniḥśvasya kṛtavairo mahātmanā || 1-56-1||

RMY 1-56-2

स दक्षिणां दिशं गत्वा महिष्या सह राघव ।
तताप परमं घोरं विश्वामित्रो महातपाः ।
फलमूलाशनो दान्तश्चचार परमं तपः ॥ १-५६-२॥
sa dakṣiṇāṃ diśaṃ gatvā mahiṣyā saha rāghava |
tatāpa paramaṃ ghoraṃ viśvāmitro mahātapāḥ |
phalamūlāśano dāntaścacāra paramaṃ tapaḥ || 1-56-2||

RMY 1-56-3

अथास्य जज्ञिरे पुत्राः सत्यधर्मपरायणाः ।
हविष्पन्दो मधुष्पन्दो दृढनेत्रो महारथः ॥ १-५६-३॥
athāsya jajñire putrāḥ satyadharmaparāyaṇāḥ |
haviṣpando madhuṣpando dṛḍhanetro mahārathaḥ || 1-56-3||

RMY 1-56-4

पूर्णे वर्षसहस्रे तु ब्रह्मा लोकपितामहः ।
अब्रवीन्मधुरं वाक्यं विश्वामित्रं तपोधनम् ॥ १-५६-४॥
pūrṇe varṣasahasre tu brahmā lokapitāmahaḥ |
abravīnmadhuraṃ vākyaṃ viśvāmitraṃ tapodhanam || 1-56-4||

RMY 1-56-5

जिता राजर्षिलोकास्ते तपसा कुशिकात्मज ।
अनेन तपसा त्वां हि राजर्षिरिति विद्महे ॥ १-५६-५॥
jitā rājarṣilokāste tapasā kuśikātmaja |
anena tapasā tvāṃ hi rājarṣiriti vidmahe || 1-56-5||

RMY 1-56-6

एवमुक्त्वा महातेजा जगाम सह दैवतैः ।
त्रिविष्टपं ब्रह्मलोकं लोकानां परमेश्वरः ॥ १-५६-६॥
evamuktvā mahātejā jagāma saha daivataiḥ |
triviṣṭapaṃ brahmalokaṃ lokānāṃ parameśvaraḥ || 1-56-6||

RMY 1-56-7

विश्वामित्रोऽपि तच्छ्रुत्वा ह्रिया किंचिदवाङ्मुखः ।
दुःखेन महताविष्टः समन्युरिदमब्रवीत् ॥ १-५६-७॥
viśvāmitro'pi tacchrutvā hriyā kiṃcidavāṅmukhaḥ |
duḥkhena mahatāviṣṭaḥ samanyuridamabravīt || 1-56-7||

RMY 1-56-8

तपश्च सुमहत्तप्तं राजर्षिरिति मां विदुः ।
देवाः सर्षिगणाः सर्वे नास्ति मन्ये तपःफलम् ॥ १-५६-८॥
tapaśca sumahattaptaṃ rājarṣiriti māṃ viduḥ |
devāḥ sarṣigaṇāḥ sarve nāsti manye tapaḥphalam || 1-56-8||

RMY 1-56-9

एवं निश्चित्य मनसा भूय एव महातपाः ।
तपश्चचार काकुत्स्थ परमं परमात्मवान् ॥ १-५६-९॥
evaṃ niścitya manasā bhūya eva mahātapāḥ |
tapaścacāra kākutstha paramaṃ paramātmavān || 1-56-9||

RMY 1-56-10

एतस्मिन्नेव काले तु सत्यवादी जितेन्द्रियः ।
त्रिशङ्कुरिति विख्यात इक्ष्वाकु कुलनन्दनः ॥ १-५६-१०॥
etasminneva kāle tu satyavādī jitendriyaḥ |
triśaṅkuriti vikhyāta ikṣvāku kulanandanaḥ || 1-56-10||

RMY 1-56-11

तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना यजेयमिति राघव ।
गच्छेयं स्वशरीरेण देवानां परमां गतिम् ॥ १-५६-११॥
tasya buddhiḥ samutpannā yajeyamiti rāghava |
gaccheyaṃ svaśarīreṇa devānāṃ paramāṃ gatim || 1-56-11||

RMY 1-56-12

स वसिष्ठं समाहूय कथयामास चिन्तितम् ।
अशक्यमिति चाप्युक्तो वसिष्ठेन महात्मना ॥ १-५६-१२॥
sa vasiṣṭhaṃ samāhūya kathayāmāsa cintitam |
aśakyamiti cāpyukto vasiṣṭhena mahātmanā || 1-56-12||

RMY 1-56-13

प्रत्याख्यातो वसिष्ठेन स ययौ दक्षिणां दिशम् ।
वसिष्ठा दीर्घ तपसस्तपो यत्र हि तेपिरे ॥ १-५६-१३॥
pratyākhyāto vasiṣṭhena sa yayau dakṣiṇāṃ diśam |
vasiṣṭhā dīrgha tapasastapo yatra hi tepire || 1-56-13||

RMY 1-56-14

त्रिशङ्कुः सुमहातेजाः शतं परमभास्वरम् ।
वसिष्ठपुत्रान्ददृशे तप्यमानान्यशस्विनः ॥ १-५६-१४॥
triśaṅkuḥ sumahātejāḥ śataṃ paramabhāsvaram |
vasiṣṭhaputrāndadṛśe tapyamānānyaśasvinaḥ || 1-56-14||

RMY 1-56-15

सोऽभिगम्य महात्मानः सर्वानेव गुरोः सुतान् ।
अभिवाद्यानुपूर्व्येण ह्रिया किंचिदवाङ्मुखः ।
अब्रवीत्सुमहातेजाः सर्वानेव कृताञ्जलिः ॥ १-५६-१५॥
so'bhigamya mahātmānaḥ sarvāneva guroḥ sutān |
abhivādyānupūrvyeṇa hriyā kiṃcidavāṅmukhaḥ |
abravītsumahātejāḥ sarvāneva kṛtāñjaliḥ || 1-56-15||

RMY 1-56-16

शरणं वः प्रपद्येऽहं शरण्याञ्शरणागतः ।
प्रत्याख्यातोऽस्मि भद्रं वो वसिष्ठेन महात्मना ॥ १-५६-१६॥
śaraṇaṃ vaḥ prapadye'haṃ śaraṇyāñśaraṇāgataḥ |
pratyākhyāto'smi bhadraṃ vo vasiṣṭhena mahātmanā || 1-56-16||

RMY 1-56-17

यष्टुकामो महायज्ञं तदनुज्ञातुमर्थथ ।
गुरुपुत्रानहं सर्वान्नमस्कृत्य प्रसादये ॥ १-५६-१७॥
yaṣṭukāmo mahāyajñaṃ tadanujñātumarthatha |
guruputrānahaṃ sarvānnamaskṛtya prasādaye || 1-56-17||

RMY 1-56-18

शिरसा प्रणतो याचे ब्राह्मणांस्तपसि स्थितान् ।
ते मां भवन्तः सिद्ध्यर्थं याजयन्तु समाहिताः ।
सशरीरो यथाहं हि देवलोकमवाप्नुयाम् ॥ १-५६-१८॥
śirasā praṇato yāce brāhmaṇāṃstapasi sthitān |
te māṃ bhavantaḥ siddhyarthaṃ yājayantu samāhitāḥ |
saśarīro yathāhaṃ hi devalokamavāpnuyām || 1-56-18||

RMY 1-56-19

प्रत्याख्यातो वसिष्ठेन गतिमन्यां तपोधनाः ।
गुरुपुत्रानृते सर्वान्नाहं पश्यामि कांचन ॥ १-५६-१९॥
pratyākhyāto vasiṣṭhena gatimanyāṃ tapodhanāḥ |
guruputrānṛte sarvānnāhaṃ paśyāmi kāṃcana || 1-56-19||

RMY 1-56-20

इक्ष्वाकूणां हि सर्वेषां पुरोधाः परमा गतिः ।
तस्मादनन्तरं सर्वे भवन्तो दैवतं मम ॥ १-५६-२०॥
ikṣvākūṇāṃ hi sarveṣāṃ purodhāḥ paramā gatiḥ |
tasmādanantaraṃ sarve bhavanto daivataṃ mama || 1-56-20||

Sarga: 57/76 (23)

RMY 1-57-1

ततस्त्रिशङ्कोर्वचनं श्रुत्वा क्रोधसमन्वितम् ।
ऋषिपुत्रशतं राम राजानमिदमब्रवीत् ॥ १-५७-१॥
tatastriśaṅkorvacanaṃ śrutvā krodhasamanvitam |
ṛṣiputraśataṃ rāma rājānamidamabravīt || 1-57-1||

RMY 1-57-2

प्रत्याख्यातोऽसि दुर्बुद्धे गुरुणा सत्यवादिना ।
तं कथं समतिक्रम्य शाखान्तरमुपेयिवान् ॥ १-५७-२॥
pratyākhyāto'si durbuddhe guruṇā satyavādinā |
taṃ kathaṃ samatikramya śākhāntaramupeyivān || 1-57-2||

RMY 1-57-3

इक्ष्वाकूणां हि सर्वेषां पुरोधाः परमा गतिः ।
न चातिक्रमितुं शक्यं वचनं सत्यवादिनः ॥ १-५७-३॥
ikṣvākūṇāṃ hi sarveṣāṃ purodhāḥ paramā gatiḥ |
na cātikramituṃ śakyaṃ vacanaṃ satyavādinaḥ || 1-57-3||

RMY 1-57-4

अशक्यमिति चोवाच वसिष्ठो भगवानृषिः ।
तं वयं वै समाहर्तुं क्रतुं शक्ताः कथं तव ॥ १-५७-४॥
aśakyamiti covāca vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ |
taṃ vayaṃ vai samāhartuṃ kratuṃ śaktāḥ kathaṃ tava || 1-57-4||

RMY 1-57-5

बालिशस्त्वं नरश्रेष्ठ गम्यतां स्वपुरं पुनः ।
याजने भगवाञ्शक्तस्त्रैलोक्यस्यापि पार्थिव ॥ १-५७-५॥
bāliśastvaṃ naraśreṣṭha gamyatāṃ svapuraṃ punaḥ |
yājane bhagavāñśaktastrailokyasyāpi pārthiva || 1-57-5||

RMY 1-57-6

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा क्रोधपर्याकुलाक्षरम् ।
स राजा पुनरेवैतानिदं वचनमब्रवीत् ॥ १-५७-६॥
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā krodhaparyākulākṣaram |
sa rājā punarevaitānidaṃ vacanamabravīt || 1-57-6||

RMY 1-57-7

प्रत्याख्यातोऽस्मि गुरुणा गुरुपुत्रैस्तथैव च ।
अन्यां गतिं गमिष्यामि स्वस्ति वोऽस्तु तपोधनाः ॥ १-५७-७॥
pratyākhyāto'smi guruṇā guruputraistathaiva ca |
anyāṃ gatiṃ gamiṣyāmi svasti vo'stu tapodhanāḥ || 1-57-7||

RMY 1-57-8

ऋषिपुत्रास्तु तच्छ्रुत्वा वाक्यं घोराभिसंहितम् ।
शेपुः परमसंक्रुद्धाश्चण्डालत्वं गमिष्यसि ।
एवमुक्त्वा महात्मानो विविशुस्ते स्वमाश्रमम् ॥ १-५७-८॥
ṛṣiputrāstu tacchrutvā vākyaṃ ghorābhisaṃhitam |
śepuḥ paramasaṃkruddhāścaṇḍālatvaṃ gamiṣyasi |
evamuktvā mahātmāno viviśuste svamāśramam || 1-57-8||

RMY 1-57-9

अथ रात्र्यां व्यतीतायां राजा चण्डालतां गतः ।
नीलवस्त्रधरो नीलः परुषो ध्वस्तमूर्धजः ।
चित्यमाल्यानुलेपश्च आयसाभरणोऽभवत् ॥ १-५७-९॥
atha rātryāṃ vyatītāyāṃ rājā caṇḍālatāṃ gataḥ |
nīlavastradharo nīlaḥ paruṣo dhvastamūrdhajaḥ |
cityamālyānulepaśca āyasābharaṇo'bhavat || 1-57-9||

RMY 1-57-10

तं दृष्ट्वा मन्त्रिणः सर्वे त्यक्त्वा चण्डालरूपिणम् ।
प्राद्रवन्सहिता राम पौरा येऽस्यानुगामिनः ॥ १-५७-१०॥
taṃ dṛṣṭvā mantriṇaḥ sarve tyaktvā caṇḍālarūpiṇam |
prādravansahitā rāma paurā ye'syānugāminaḥ || 1-57-10||

RMY 1-57-11

एको हि राजा काकुत्स्थ जगाम परमात्मवान् ।
दह्यमानो दिवारात्रं विश्वामित्रं तपोधनम् ॥ १-५७-११॥
eko hi rājā kākutstha jagāma paramātmavān |
dahyamāno divārātraṃ viśvāmitraṃ tapodhanam || 1-57-11||

RMY 1-57-12

विश्वामित्रस्तु तं दृष्ट्वा राजानं विफलीकृतम् ।
चण्डालरूपिणं राम मुनिः कारुण्यमागतः ॥ १-५७-१२॥
viśvāmitrastu taṃ dṛṣṭvā rājānaṃ viphalīkṛtam |
caṇḍālarūpiṇaṃ rāma muniḥ kāruṇyamāgataḥ || 1-57-12||

RMY 1-57-13

कारुण्यात्स महातेजा वाक्यं परम धार्मिकः ।
इदं जगाद भद्रं ते राजानं घोरदर्शनम् ॥ १-५७-१३॥
kāruṇyātsa mahātejā vākyaṃ parama dhārmikaḥ |
idaṃ jagāda bhadraṃ te rājānaṃ ghoradarśanam || 1-57-13||

RMY 1-57-14

किमागमनकार्यं ते राजपुत्र महाबल ।
अयोध्याधिपते वीर शापाच्चण्डालतां गतः ॥ १-५७-१४॥
kimāgamanakāryaṃ te rājaputra mahābala |
ayodhyādhipate vīra śāpāccaṇḍālatāṃ gataḥ || 1-57-14||

RMY 1-57-15

अथ तद्वाक्यमाकर्ण्य राजा चण्डालतां गतः ।
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम् ॥ १-५७-१५॥
atha tadvākyamākarṇya rājā caṇḍālatāṃ gataḥ |
abravītprāñjalirvākyaṃ vākyajño vākyakovidam || 1-57-15||

RMY 1-57-16

प्रत्याख्यातोऽस्मि गुरुणा गुरुपुत्रैस्तथैव च ।
अनवाप्यैव तं कामं मया प्राप्तो विपर्ययः ॥ १-५७-१६॥
pratyākhyāto'smi guruṇā guruputraistathaiva ca |
anavāpyaiva taṃ kāmaṃ mayā prāpto viparyayaḥ || 1-57-16||

RMY 1-57-17

सशरीरो दिवं यायामिति मे सौम्यदर्शनम् ।
मया चेष्टं क्रतुशतं तच्च नावाप्यते फलम् ॥ १-५७-१७॥
saśarīro divaṃ yāyāmiti me saumyadarśanam |
mayā ceṣṭaṃ kratuśataṃ tacca nāvāpyate phalam || 1-57-17||

RMY 1-57-18

अनृतं नोक्त पूर्वं मे न च वक्ष्ये कदाचन ।
कृच्छ्रेष्वपि गतः सौम्य क्षत्रधर्मेण ते शपे ॥ १-५७-१८॥
anṛtaṃ nokta pūrvaṃ me na ca vakṣye kadācana |
kṛcchreṣvapi gataḥ saumya kṣatradharmeṇa te śape || 1-57-18||

RMY 1-57-19

यज्ञैर्बहुविधैरिष्टं प्रजा धर्मेण पालिताः ।
गुरवश्च महात्मानः शीलवृत्तेन तोषिताः ॥ १-५७-१९॥
yajñairbahuvidhairiṣṭaṃ prajā dharmeṇa pālitāḥ |
guravaśca mahātmānaḥ śīlavṛttena toṣitāḥ || 1-57-19||

RMY 1-57-20

धर्मे प्रयतमानस्य यज्ञं चाहर्तुमिच्छतः ।
परितोषं न गच्छन्ति गुरवो मुनिपुंगव ॥ १-५७-२०॥
dharme prayatamānasya yajñaṃ cāhartumicchataḥ |
paritoṣaṃ na gacchanti guravo munipuṃgava || 1-57-20||

RMY 1-57-21

दैवमेव परं मन्ये पौरुषं तु निरर्थकम् ।
दैवेनाक्रम्यते सर्वं दैवं हि परमा गतिः ॥ १-५७-२१॥
daivameva paraṃ manye pauruṣaṃ tu nirarthakam |
daivenākramyate sarvaṃ daivaṃ hi paramā gatiḥ || 1-57-21||

RMY 1-57-22

तस्य मे परमार्तस्य प्रसादमभिकाङ्क्षतः ।
कर्तुमर्हसि भद्रं ते दैवोपहतकर्मणः ॥ १-५७-२२॥
tasya me paramārtasya prasādamabhikāṅkṣataḥ |
kartumarhasi bhadraṃ te daivopahatakarmaṇaḥ || 1-57-22||

RMY 1-57-23

नान्यां गतिं गमिष्यामि नान्यः शरणमस्ति मे ।
दैवं पुरुषकारेण निवर्तयितुमर्हसि ॥ १-५७-२३॥
nānyāṃ gatiṃ gamiṣyāmi nānyaḥ śaraṇamasti me |
daivaṃ puruṣakāreṇa nivartayitumarhasi || 1-57-23||

Sarga: 58/76 (23)

RMY 1-58-1

उक्तवाक्यं तु राजानं कृपया कुशिकात्मजः ।
अब्रवीन्मधुरं वाक्यं साक्षाच्चण्डालरूपिणम् ॥ १-५८-१॥
uktavākyaṃ tu rājānaṃ kṛpayā kuśikātmajaḥ |
abravīnmadhuraṃ vākyaṃ sākṣāccaṇḍālarūpiṇam || 1-58-1||

RMY 1-58-2

इक्ष्वाको स्वागतं वत्स जानामि त्वां सुधार्मिकम् ।
शरणं ते भविष्यामि मा भैषीर्नृपपुंगव ॥ १-५८-२॥
ikṣvāko svāgataṃ vatsa jānāmi tvāṃ sudhārmikam |
śaraṇaṃ te bhaviṣyāmi mā bhaiṣīrnṛpapuṃgava || 1-58-2||

RMY 1-58-3

अहमामन्त्रये सर्वान्महर्षीन्पुण्यकर्मणः ।
यज्ञसाह्यकरान्राजंस्ततो यक्ष्यसि निर्वृतः ॥ १-५८-३॥
ahamāmantraye sarvānmaharṣīnpuṇyakarmaṇaḥ |
yajñasāhyakarānrājaṃstato yakṣyasi nirvṛtaḥ || 1-58-3||

RMY 1-58-4

गुरुशापकृतं रूपं यदिदं त्वयि वर्तते ।
अनेन सह रूपेण सशरीरो गमिष्यसि ॥ १-५८-४॥
guruśāpakṛtaṃ rūpaṃ yadidaṃ tvayi vartate |
anena saha rūpeṇa saśarīro gamiṣyasi || 1-58-4||

RMY 1-58-5

हस्तप्राप्तमहं मन्ये स्वर्गं तव नरेश्वर ।
यस्त्वं कौशिकमागम्य शरण्यं शरणं गतः ॥ १-५८-५॥
hastaprāptamahaṃ manye svargaṃ tava nareśvara |
yastvaṃ kauśikamāgamya śaraṇyaṃ śaraṇaṃ gataḥ || 1-58-5||

RMY 1-58-6

एवमुक्त्वा महातेजाः पुत्रान्परमधार्मिकान् ।
व्यादिदेश महाप्राज्ञान्यज्ञसंभारकारणात् ॥ १-५८-६॥
evamuktvā mahātejāḥ putrānparamadhārmikān |
vyādideśa mahāprājñānyajñasaṃbhārakāraṇāt || 1-58-6||

RMY 1-58-7

सर्वाञ्शिष्यान्समाहूय वाक्यमेतदुवाच ह ॥ १-५८-७॥
sarvāñśiṣyānsamāhūya vākyametaduvāca ha || 1-58-7||

RMY 1-58-8

सर्वानृषिवरान्वत्सा आनयध्वं ममाज्ञया ।
सशिष्यान्सुहृदश्चैव सर्त्विजः सुबहुश्रुतान् ॥ १-५८-८॥
sarvānṛṣivarānvatsā ānayadhvaṃ mamājñayā |
saśiṣyānsuhṛdaścaiva sartvijaḥ subahuśrutān || 1-58-8||

RMY 1-58-9

यदन्यो वचनं ब्रूयान्मद्वाक्यबलचोदितः ।
तत्सर्वमखिलेनोक्तं ममाख्येयमनादृतम् ॥ १-५८-९॥
yadanyo vacanaṃ brūyānmadvākyabalacoditaḥ |
tatsarvamakhilenoktaṃ mamākhyeyamanādṛtam || 1-58-9||

RMY 1-58-10

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दिशो जग्मुस्तदाज्ञया ।
आजग्मुरथ देशेभ्यः सर्वेभ्यो ब्रह्मवादिनः ॥ १-५८-१०॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā diśo jagmustadājñayā |
ājagmuratha deśebhyaḥ sarvebhyo brahmavādinaḥ || 1-58-10||

RMY 1-58-11

ते च शिष्याः समागम्य मुनिं ज्वलिततेजसम् ।
ऊचुश्च वचनं सर्वे सर्वेषां ब्रह्मवादिनाम् ॥ १-५८-११॥
te ca śiṣyāḥ samāgamya muniṃ jvalitatejasam |
ūcuśca vacanaṃ sarve sarveṣāṃ brahmavādinām || 1-58-11||

RMY 1-58-12

श्रुत्वा ते वचनं सर्वे समायान्ति द्विजातयः ।
सर्वदेशेषु चागच्छन्वर्जयित्वा महोदयम् ॥ १-५८-१२॥
śrutvā te vacanaṃ sarve samāyānti dvijātayaḥ |
sarvadeśeṣu cāgacchanvarjayitvā mahodayam || 1-58-12||

RMY 1-58-13

वासिष्ठं तच्छतं सर्वं क्रोधपर्याकुलाक्षरम् ।
यदाह वचनं सर्वं शृणु त्वं मुनिपुंगव ॥ १-५८-१३॥
vāsiṣṭhaṃ tacchataṃ sarvaṃ krodhaparyākulākṣaram |
yadāha vacanaṃ sarvaṃ śṛṇu tvaṃ munipuṃgava || 1-58-13||

RMY 1-58-14

क्षत्रियो याजको यस्य चण्डालस्य विशेषतः ।
कथं सदसि भोक्तारो हविस्तस्य सुरर्षयः ॥ १-५८-१४॥
kṣatriyo yājako yasya caṇḍālasya viśeṣataḥ |
kathaṃ sadasi bhoktāro havistasya surarṣayaḥ || 1-58-14||

RMY 1-58-15

ब्राह्मणा वा महात्मानो भुक्त्वा चण्डालभोजनम् ।
कथं स्वर्गं गमिष्यन्ति विश्वामित्रेण पालिताः ॥ १-५८-१५॥
brāhmaṇā vā mahātmāno bhuktvā caṇḍālabhojanam |
kathaṃ svargaṃ gamiṣyanti viśvāmitreṇa pālitāḥ || 1-58-15||

RMY 1-58-16

एतद्वचनं नैष्ठुर्यमूचुः संरक्तलोचनाः ।
वासिष्ठा मुनिशार्दूल सर्वे ते समहोदयाः ॥ १-५८-१६॥
etadvacanaṃ naiṣṭhuryamūcuḥ saṃraktalocanāḥ |
vāsiṣṭhā muniśārdūla sarve te samahodayāḥ || 1-58-16||

RMY 1-58-17

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा सर्वेषां मुनिपुंगवः ।
क्रोधसंरक्तनयनः सरोषमिदमब्रवीत् ॥ १-५८-१७॥
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā sarveṣāṃ munipuṃgavaḥ |
krodhasaṃraktanayanaḥ saroṣamidamabravīt || 1-58-17||

RMY 1-58-18

यद्दूषयन्त्यदुष्टं मां तप उग्रं समास्थितम् ।
भस्मीभूता दुरात्मानो भविष्यन्ति न संशयः ॥ १-५८-१८॥
yaddūṣayantyaduṣṭaṃ māṃ tapa ugraṃ samāsthitam |
bhasmībhūtā durātmāno bhaviṣyanti na saṃśayaḥ || 1-58-18||

RMY 1-58-19

अद्य ते कालपाशेन नीता वैवस्वतक्षयम् ।
सप्तजातिशतान्येव मृतपाः सन्तु सर्वशः ॥ १-५८-१९॥
adya te kālapāśena nītā vaivasvatakṣayam |
saptajātiśatānyeva mṛtapāḥ santu sarvaśaḥ || 1-58-19||

RMY 1-58-20

श्वमांसनियताहारा मुष्टिका नाम निर्घृणाः ।
विकृताश्च विरूपाश्च लोकाननुचरन्त्विमान् ॥ १-५८-२०॥
śvamāṃsaniyatāhārā muṣṭikā nāma nirghṛṇāḥ |
vikṛtāśca virūpāśca lokānanucarantvimān || 1-58-20||

RMY 1-58-21

महोदयश्च दुर्बुद्धिर्मामदूष्यं ह्यदूषयत् ।
दूषिटः सर्वलोकेषु निषादत्वं गमिष्यति ॥ १-५८-२१॥
mahodayaśca durbuddhirmāmadūṣyaṃ hyadūṣayat |
dūṣiṭaḥ sarvalokeṣu niṣādatvaṃ gamiṣyati || 1-58-21||

RMY 1-58-22

प्राणातिपातनिरतो निरनुक्रोशतां गतः ।
दीर्घकालं मम क्रोधाद्दुर्गतिं वर्तयिष्यति ॥ १-५८-२२॥
prāṇātipātanirato niranukrośatāṃ gataḥ |
dīrghakālaṃ mama krodhāddurgatiṃ vartayiṣyati || 1-58-22||

RMY 1-58-23

एतावदुक्त्वा वचनं विश्वामित्रो महातपाः ।
विरराम महातेजा ऋषिमध्ये महामुनिः ॥ १-५८-२३॥
etāvaduktvā vacanaṃ viśvāmitro mahātapāḥ |
virarāma mahātejā ṛṣimadhye mahāmuniḥ || 1-58-23||

Sarga: 59/76 (33)

RMY 1-59-1

तपोबलहतान्कृत्वा वासिष्ठान्समहोदयान् ।
ऋषिमध्ये महातेजा विश्वामित्रोऽभ्यभाषत ॥ १-५९-१॥
tapobalahatānkṛtvā vāsiṣṭhānsamahodayān |
ṛṣimadhye mahātejā viśvāmitro'bhyabhāṣata || 1-59-1||

RMY 1-59-2

अयमिक्ष्वाकुदायादस्त्रिशङ्कुरिति विश्रुतः ।
धर्मिष्ठश्च वदान्यश्च मां चैव शरणं गतः ।
स्वेनानेन शरीरेण देवलोकजिगीषया ॥ १-५९-२॥
ayamikṣvākudāyādastriśaṅkuriti viśrutaḥ |
dharmiṣṭhaśca vadānyaśca māṃ caiva śaraṇaṃ gataḥ |
svenānena śarīreṇa devalokajigīṣayā || 1-59-2||

RMY 1-59-3

यथायं स्वशरीरेण देवलोकं गमिष्यति ।
तथा प्रवर्त्यतां यज्ञो भवद्भिश्च मया सह ॥ १-५९-३॥
yathāyaṃ svaśarīreṇa devalokaṃ gamiṣyati |
tathā pravartyatāṃ yajño bhavadbhiśca mayā saha || 1-59-3||

RMY 1-59-4

विश्वामित्रवचः श्रुत्वा सर्व एव महर्षयः ।
ऊचुः समेत्य सहिता धर्मज्ञा धर्मसंहितम् ॥ १-५९-४॥
viśvāmitravacaḥ śrutvā sarva eva maharṣayaḥ |
ūcuḥ sametya sahitā dharmajñā dharmasaṃhitam || 1-59-4||

RMY 1-59-5

अयं कुशिकदायादो मुनिः परमकोपनः ।
यदाह वचनं सम्यगेतत्कार्यं न संशयः ॥ १-५९-५॥
ayaṃ kuśikadāyādo muniḥ paramakopanaḥ |
yadāha vacanaṃ samyagetatkāryaṃ na saṃśayaḥ || 1-59-5||

RMY 1-59-6

अग्निकल्पो हि भगवाञ्शापं दास्यति रोषितः ।
तस्मात्प्रवर्त्यतां यज्ञः सशरीरो यथा दिवम् ।
गच्छेदिक्ष्वाकुदायादो विश्वामित्रस्य तेजसा ॥ १-५९-६॥
agnikalpo hi bhagavāñśāpaṃ dāsyati roṣitaḥ |
tasmātpravartyatāṃ yajñaḥ saśarīro yathā divam |
gacchedikṣvākudāyādo viśvāmitrasya tejasā || 1-59-6||

RMY 1-59-7

ततः प्रवर्त्यतां यज्ञः सर्वे समधितिष्ठते ॥ १-५९-७॥
tataḥ pravartyatāṃ yajñaḥ sarve samadhitiṣṭhate || 1-59-7||

RMY 1-59-8

एवमुक्त्वा महर्षयः संजह्रुस्ताः क्रियास्तदा ।
याजकाश्च महातेजा विश्वामित्रोऽभवत्क्रतौ ॥ १-५९-८॥
evamuktvā maharṣayaḥ saṃjahrustāḥ kriyāstadā |
yājakāśca mahātejā viśvāmitro'bhavatkratau || 1-59-8||

RMY 1-59-9

ऋत्विजश्चानुपूर्व्येण मन्त्रवन्मन्त्रकोविदाः ।
चक्रुः सर्वाणि कर्माणि यथाकल्पं यथाविधि ॥ १-५९-९॥
ṛtvijaścānupūrvyeṇa mantravanmantrakovidāḥ |
cakruḥ sarvāṇi karmāṇi yathākalpaṃ yathāvidhi || 1-59-9||

RMY 1-59-10

ततः कालेन महता विश्वामित्रो महातपाः ।
चकारावाहनं तत्र भागार्थं सर्वदेवताः ॥ १-५९-१०॥
tataḥ kālena mahatā viśvāmitro mahātapāḥ |
cakārāvāhanaṃ tatra bhāgārthaṃ sarvadevatāḥ || 1-59-10||

RMY 1-59-11

नाह्यागमंस्तदाहूता भागार्थं सर्वदेवताः ।
ततः क्रोधसमाविष्टो विश्वमित्रो महामुनिः ॥ १-५९-११॥
nāhyāgamaṃstadāhūtā bhāgārthaṃ sarvadevatāḥ |
tataḥ krodhasamāviṣṭo viśvamitro mahāmuniḥ || 1-59-11||

RMY 1-59-12

स्रुवमुद्यम्य सक्रोधस्त्रिशङ्कुमिदमब्रवीत् ।
पश्य मे तपसो वीर्यं स्वार्जितस्य नरेश्वर ॥ १-५९-१२॥
sruvamudyamya sakrodhastriśaṅkumidamabravīt |
paśya me tapaso vīryaṃ svārjitasya nareśvara || 1-59-12||

RMY 1-59-13

एष त्वां स्वशरीरेण नयामि स्वर्गमोजसा ।
दुष्प्रापं स्वशरीरेण दिवं गच्छ नराधिप ॥ १-५९-१३॥
eṣa tvāṃ svaśarīreṇa nayāmi svargamojasā |
duṣprāpaṃ svaśarīreṇa divaṃ gaccha narādhipa || 1-59-13||

RMY 1-59-14

स्वार्जितं किंचिदप्यस्ति मया हि तपसः फलम् ।
राजंस्त्वं तेजसा तस्य सशरीरो दिवं व्रज ॥ १-५९-१४॥
svārjitaṃ kiṃcidapyasti mayā hi tapasaḥ phalam |
rājaṃstvaṃ tejasā tasya saśarīro divaṃ vraja || 1-59-14||

RMY 1-59-15

उक्तवाक्ये मुनौ तस्मिन्सशरीरो नरेश्वरः ।
दिवं जगाम काकुत्स्थ मुनीनां पश्यतां तदा ॥ १-५९-१५॥
uktavākye munau tasminsaśarīro nareśvaraḥ |
divaṃ jagāma kākutstha munīnāṃ paśyatāṃ tadā || 1-59-15||

RMY 1-59-16

देवलोकगतं दृष्ट्वा त्रिशङ्कुं पाकशासनः ।
सह सर्वैः सुरगणैरिदं वचनमब्रवीत् ॥ १-५९-१६॥
devalokagataṃ dṛṣṭvā triśaṅkuṃ pākaśāsanaḥ |
saha sarvaiḥ suragaṇairidaṃ vacanamabravīt || 1-59-16||

RMY 1-59-17

त्रिशङ्को गच्छ भूयस्त्वं नासि स्वर्गकृतालयः ।
गुरुशापहतो मूढ पत भूमिमवाक्शिराः ॥ १-५९-१७॥
triśaṅko gaccha bhūyastvaṃ nāsi svargakṛtālayaḥ |
guruśāpahato mūḍha pata bhūmimavākśirāḥ || 1-59-17||

RMY 1-59-18

एवमुक्तो महेन्द्रेण त्रिशङ्कुरपतत्पुनः ।
विक्रोशमानस्त्राहीति विश्वामित्रं तपोधनम् ॥ १-५९-१८॥
evamukto mahendreṇa triśaṅkurapatatpunaḥ |
vikrośamānastrāhīti viśvāmitraṃ tapodhanam || 1-59-18||

RMY 1-59-19

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य क्रोशमानस्य कौशिकः ।
रोषमाहारयत्तीव्रं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ १-५९-१९॥
tacchrutvā vacanaṃ tasya krośamānasya kauśikaḥ |
roṣamāhārayattīvraṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt || 1-59-19||

RMY 1-59-20

ऋषिमध्ये स तेजस्वी प्रजापतिरिवापरः ।
सृजन्दक्षिणमार्गस्थान्सप्तर्षीनपरान्पुनः ॥ १-५९-२०॥
ṛṣimadhye sa tejasvī prajāpatirivāparaḥ |
sṛjandakṣiṇamārgasthānsaptarṣīnaparānpunaḥ || 1-59-20||

RMY 1-59-21

नक्षत्रमालामपरामसृजत्क्रोधमूर्छितः ।
दक्षिणां दिशमास्थाय मुनिमध्ये महायशाः ॥ १-५९-२१॥
nakṣatramālāmaparāmasṛjatkrodhamūrchitaḥ |
dakṣiṇāṃ diśamāsthāya munimadhye mahāyaśāḥ || 1-59-21||

RMY 1-59-22

सृष्ट्वा नक्षत्रवंशं च क्रोधेन कलुषीकृतः ।
अन्यमिन्द्रं करिष्यामि लोको वा स्यादनिन्द्रकः ।
दैवतान्यपि स क्रोधात्स्रष्टुं समुपचक्रमे ॥ १-५९-२२॥
sṛṣṭvā nakṣatravaṃśaṃ ca krodhena kaluṣīkṛtaḥ |
anyamindraṃ kariṣyāmi loko vā syādanindrakaḥ |
daivatānyapi sa krodhātsraṣṭuṃ samupacakrame || 1-59-22||

RMY 1-59-23

ततः परमसंभ्रान्ताः सर्षिसंघाः सुरर्षभाः ।
विश्वामित्रं महात्मानमूचुः सानुनयं वचः ॥ १-५९-२३॥
tataḥ paramasaṃbhrāntāḥ sarṣisaṃghāḥ surarṣabhāḥ |
viśvāmitraṃ mahātmānamūcuḥ sānunayaṃ vacaḥ || 1-59-23||

RMY 1-59-24

अयं राजा महाभाग गुरुशापपरिक्षतः ।
सशरीरो दिवं यातुं नार्हत्येव तपोधन ॥ १-५९-२४॥
ayaṃ rājā mahābhāga guruśāpaparikṣataḥ |
saśarīro divaṃ yātuṃ nārhatyeva tapodhana || 1-59-24||

RMY 1-59-25

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा देवानां मुनिपुंगवः ।
अब्रवीत्सुमहद्वाक्यं कौशिकः सर्वदेवताः ॥ १-५९-२५॥
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā devānāṃ munipuṃgavaḥ |
abravītsumahadvākyaṃ kauśikaḥ sarvadevatāḥ || 1-59-25||

RMY 1-59-26

सशरीरस्य भद्रं वस्त्रिशङ्कोरस्य भूपतेः ।
आरोहणं प्रतिज्ञाय नानृतं कर्तुमुत्सहे ॥ १-५९-२६॥
saśarīrasya bhadraṃ vastriśaṅkorasya bhūpateḥ |
ārohaṇaṃ pratijñāya nānṛtaṃ kartumutsahe || 1-59-26||

RMY 1-59-27

सर्गोऽस्तु सशरीरस्य त्रिशङ्कोरस्य शाश्वतः ।
नक्षत्राणि च सर्वाणि मामकानि ध्रुवाण्यथ ॥ १-५९-२७॥
sargo'stu saśarīrasya triśaṅkorasya śāśvataḥ |
nakṣatrāṇi ca sarvāṇi māmakāni dhruvāṇyatha || 1-59-27||

RMY 1-59-28

यावल्लोका धरिष्यन्ति तिष्ठन्त्वेतानि सर्वशः ।
मत्कृतानि सुराः सर्वे तदनुज्ञातुमर्हथ ॥ १-५९-२८॥
yāvallokā dhariṣyanti tiṣṭhantvetāni sarvaśaḥ |
matkṛtāni surāḥ sarve tadanujñātumarhatha || 1-59-28||

RMY 1-59-29

एवमुक्ताः सुराः सर्वे प्रत्यूचुर्मुनिपुंगवम् ॥ १-५९-२९॥
evamuktāḥ surāḥ sarve pratyūcurmunipuṃgavam || 1-59-29||

RMY 1-59-30

एवं भवतु भद्रं ते तिष्ठन्त्वेतानि सर्वशः ।
गगने तान्यनेकानि वैश्वानरपथाद्बहिः ॥ १-५९-३०॥
evaṃ bhavatu bhadraṃ te tiṣṭhantvetāni sarvaśaḥ |
gagane tānyanekāni vaiśvānarapathādbahiḥ || 1-59-30||

RMY 1-59-31

नक्षत्राणि मुनिश्रेष्ठ तेषु ज्योतिःषु जाज्वलन् ।
अवाक्शिरास्त्रिशङ्कुश्च तिष्ठत्वमरसंनिभः ॥ १-५९-३१॥
nakṣatrāṇi muniśreṣṭha teṣu jyotiḥṣu jājvalan |
avākśirāstriśaṅkuśca tiṣṭhatvamarasaṃnibhaḥ || 1-59-31||

RMY 1-59-32

विश्वामित्रस्तु धर्मात्मा सर्वदेवैरभिष्टुतः ।
ऋषिभिश्च महातेजा बाढमित्याह देवताः ॥ १-५९-३२॥
viśvāmitrastu dharmātmā sarvadevairabhiṣṭutaḥ |
ṛṣibhiśca mahātejā bāḍhamityāha devatāḥ || 1-59-32||

RMY 1-59-33

ततो देवा महात्मानो मुनयश्च तपोधनाः ।
जग्मुर्यथागतं सर्वे यज्ञस्यान्ते नरोत्तम ॥ १-५९-३३॥
tato devā mahātmāno munayaśca tapodhanāḥ |
jagmuryathāgataṃ sarve yajñasyānte narottama || 1-59-33||

Sarga: 60/76 (22)

RMY 1-60-1

विश्वामित्रो महात्माथ प्रस्थितान्प्रेक्ष्य तानृषीन् ।
अब्रवीन्नरशार्दूल सर्वांस्तान्वनवासिनः ॥ १-६०-१॥
viśvāmitro mahātmātha prasthitānprekṣya tānṛṣīn |
abravīnnaraśārdūla sarvāṃstānvanavāsinaḥ || 1-60-1||

RMY 1-60-2

महाविघ्नः प्रवृत्तोऽयं दक्षिणामास्थितो दिशम् ।
दिशमन्यां प्रपत्स्यामस्तत्र तप्स्यामहे तपः ॥ १-६०-२॥
mahāvighnaḥ pravṛtto'yaṃ dakṣiṇāmāsthito diśam |
diśamanyāṃ prapatsyāmastatra tapsyāmahe tapaḥ || 1-60-2||

RMY 1-60-3

पश्चिमायां विशालायां पुष्करेषु महात्मनः ।
सुखं तपश्चरिष्यामः परं तद्धि तपोवनम् ॥ १-६०-३॥
paścimāyāṃ viśālāyāṃ puṣkareṣu mahātmanaḥ |
sukhaṃ tapaścariṣyāmaḥ paraṃ taddhi tapovanam || 1-60-3||

RMY 1-60-4

एवमुक्त्वा महातेजाः पुष्करेषु महामुनिः ।
तप उग्रं दुराधर्षं तेपे मूलफलाशनः ॥ १-६०-४॥
evamuktvā mahātejāḥ puṣkareṣu mahāmuniḥ |
tapa ugraṃ durādharṣaṃ tepe mūlaphalāśanaḥ || 1-60-4||

RMY 1-60-5

एतस्मिन्नेव काले तु अयोध्याधिपतिर्नृपः ।
अम्बरीष इति ख्यातो यष्टुं समुपचक्रमे ॥ १-६०-५॥
etasminneva kāle tu ayodhyādhipatirnṛpaḥ |
ambarīṣa iti khyāto yaṣṭuṃ samupacakrame || 1-60-5||

RMY 1-60-6

तस्य वै यजमानस्य पशुमिन्द्रो जहार ह ।
प्रनष्टे तु पशौ विप्रो राजानमिदमब्रवीत् ॥ १-६०-६॥
tasya vai yajamānasya paśumindro jahāra ha |
pranaṣṭe tu paśau vipro rājānamidamabravīt || 1-60-6||

RMY 1-60-7

पशुरद्य हृतो राजन्प्रनष्टस्तव दुर्नयात् ।
अरक्षितारं राजानं घ्नन्ति दोषा नरेश्वर ॥ १-६०-७॥
paśuradya hṛto rājanpranaṣṭastava durnayāt |
arakṣitāraṃ rājānaṃ ghnanti doṣā nareśvara || 1-60-7||

RMY 1-60-8

प्रायश्चित्तं महद्ध्येतन्नरं वा पुरुषर्षभ ।
आनयस्व पशुं शीघ्रं यावत्कर्म प्रवर्तते ॥ १-६०-८॥
prāyaścittaṃ mahaddhyetannaraṃ vā puruṣarṣabha |
ānayasva paśuṃ śīghraṃ yāvatkarma pravartate || 1-60-8||

RMY 1-60-9

उपाध्याय वचः श्रुत्वा स राजा पुरुषर्षभ ।
अन्वियेष महाबुद्धिः पशुं गोभिः सहस्रशः ॥ १-६०-९॥
upādhyāya vacaḥ śrutvā sa rājā puruṣarṣabha |
anviyeṣa mahābuddhiḥ paśuṃ gobhiḥ sahasraśaḥ || 1-60-9||

RMY 1-60-10

देशाञ्जनपदांस्तांस्तान्नगराणि वनानि च ।
आश्रमाणि च पुण्यानि मार्गमाणो महीपतिः ॥ १-६०-१०॥
deśāñjanapadāṃstāṃstānnagarāṇi vanāni ca |
āśramāṇi ca puṇyāni mārgamāṇo mahīpatiḥ || 1-60-10||

RMY 1-60-11

स पुत्रसहितं तात सभार्यं रघुनन्दन ।
भृगुतुङ्गे समासीनमृचीकं संददर्श ह ॥ १-६०-११॥
sa putrasahitaṃ tāta sabhāryaṃ raghunandana |
bhṛgutuṅge samāsīnamṛcīkaṃ saṃdadarśa ha || 1-60-11||

RMY 1-60-12

तमुवाच महातेजाः प्रणम्याभिप्रसाद्य च ।
ब्रह्मर्षिं तपसा दीप्तं राजर्षिरमितप्रभः ।
पृष्ट्वा सर्वत्र कुशलमृचीकं तमिदं वचः ॥ १-६०-१२॥
tamuvāca mahātejāḥ praṇamyābhiprasādya ca |
brahmarṣiṃ tapasā dīptaṃ rājarṣiramitaprabhaḥ |
pṛṣṭvā sarvatra kuśalamṛcīkaṃ tamidaṃ vacaḥ || 1-60-12||

RMY 1-60-13

गवां शतसहस्रेण विक्रिणीषे सुतं यदि ।
पशोरर्थे महाभाग कृतकृत्योऽस्मि भार्गव ॥ १-६०-१३॥
gavāṃ śatasahasreṇa vikriṇīṣe sutaṃ yadi |
paśorarthe mahābhāga kṛtakṛtyo'smi bhārgava || 1-60-13||

RMY 1-60-14

सर्वे परिसृता देशा यज्ञियं न लभे पशुम् ।
दातुमर्हसि मूल्येन सुतमेकमितो मम ॥ १-६०-१४॥
sarve parisṛtā deśā yajñiyaṃ na labhe paśum |
dātumarhasi mūlyena sutamekamito mama || 1-60-14||

RMY 1-60-15

एवमुक्तो महातेजा ऋचीकस्त्वब्रवीद्वचः ।
नाहं ज्येष्ठं नरश्रेष्ठं विक्रीणीयां कथंचन ॥ १-६०-१५॥
evamukto mahātejā ṛcīkastvabravīdvacaḥ |
nāhaṃ jyeṣṭhaṃ naraśreṣṭhaṃ vikrīṇīyāṃ kathaṃcana || 1-60-15||

RMY 1-60-16

ऋचीकस्य वचः श्रुत्वा तेषां माता महात्मनाम् ।
उवाच नरशार्दूलमम्बरीषं तपस्विनी ॥ १-६०-१६॥
ṛcīkasya vacaḥ śrutvā teṣāṃ mātā mahātmanām |
uvāca naraśārdūlamambarīṣaṃ tapasvinī || 1-60-16||

RMY 1-60-17

ममापि दयितं विद्धि कनिष्ठं शुनकं नृप ॥ १-६०-१७॥
mamāpi dayitaṃ viddhi kaniṣṭhaṃ śunakaṃ nṛpa || 1-60-17||

RMY 1-60-18

प्रायेण हि नरश्रेष्ठ ज्येष्ठाः पितृषु वल्लभाः ।
मातॄणां च कनीयांसस्तस्माद्रक्षे कनीयसम् ॥ १-६०-१८॥
prāyeṇa hi naraśreṣṭha jyeṣṭhāḥ pitṛṣu vallabhāḥ |
mātṝṇāṃ ca kanīyāṃsastasmādrakṣe kanīyasam || 1-60-18||

RMY 1-60-19

उक्तवाक्ये मुनौ तस्मिन्मुनिपत्न्यां तथैव च ।
शुनःशेपः स्वयं राम मध्यमो वाक्यमब्रवीत् ॥ १-६०-१९॥
uktavākye munau tasminmunipatnyāṃ tathaiva ca |
śunaḥśepaḥ svayaṃ rāma madhyamo vākyamabravīt || 1-60-19||

RMY 1-60-20

पिता ज्येष्ठमविक्रेयं माता चाह कनीयसम् ।
विक्रीतं मध्यमं मन्ये राजन्पुत्रं नयस्व माम् ॥ १-६०-२०॥
pitā jyeṣṭhamavikreyaṃ mātā cāha kanīyasam |
vikrītaṃ madhyamaṃ manye rājanputraṃ nayasva mām || 1-60-20||

RMY 1-60-21

गवां शतसहस्रेण शुनःशेपं नरेश्वरः ।
गृहीत्वा परमप्रीतो जगाम रघुनन्दन ॥ १-६०-२१॥
gavāṃ śatasahasreṇa śunaḥśepaṃ nareśvaraḥ |
gṛhītvā paramaprīto jagāma raghunandana || 1-60-21||

RMY 1-60-22

अम्बरीषस्तु राजर्षी रथमारोप्य सत्वरः ।
शुनःशेपं महातेजा जगामाशु महायशाः ॥ १-६०-२२॥
ambarīṣastu rājarṣī rathamāropya satvaraḥ |
śunaḥśepaṃ mahātejā jagāmāśu mahāyaśāḥ || 1-60-22||

Sarga: 61/76 (27)

RMY 1-61-1

शुनःशेपं नरश्रेष्ठ गृहीत्वा तु महायशाः ।
व्यश्राम्यत्पुष्करे राजा मध्याह्ने रघुनन्दन ॥ १-६१-१॥
śunaḥśepaṃ naraśreṣṭha gṛhītvā tu mahāyaśāḥ |
vyaśrāmyatpuṣkare rājā madhyāhne raghunandana || 1-61-1||

RMY 1-61-2

तस्य विश्रममाणस्य शुनःशेपो महायशाः ।
पुष्करं श्रेष्ठमागम्य विश्वामित्रं ददर्श ह ॥ १-६१-२॥
tasya viśramamāṇasya śunaḥśepo mahāyaśāḥ |
puṣkaraṃ śreṣṭhamāgamya viśvāmitraṃ dadarśa ha || 1-61-2||

RMY 1-61-3

विषण्णवदनो दीनस्तृष्णया च श्रमेण च ।
पपाताङ्के मुने राम वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ १-६१-३॥
viṣaṇṇavadano dīnastṛṣṇayā ca śrameṇa ca |
papātāṅke mune rāma vākyaṃ cedamuvāca ha || 1-61-3||

RMY 1-61-4

न मेऽस्ति माता न पिता ज्ञातयो बान्धवाः कुतः ।
त्रातुमर्हसि मां सौम्य धर्मेण मुनिपुंगव ॥ १-६१-४॥
na me'sti mātā na pitā jñātayo bāndhavāḥ kutaḥ |
trātumarhasi māṃ saumya dharmeṇa munipuṃgava || 1-61-4||

RMY 1-61-5

त्राता त्वं हि मुनिश्रेष्ठ सर्वेषां त्वं हि भावनः ।
राजा च कृतकार्यः स्यादहं दीर्घायुरव्ययः ॥ १-६१-५॥
trātā tvaṃ hi muniśreṣṭha sarveṣāṃ tvaṃ hi bhāvanaḥ |
rājā ca kṛtakāryaḥ syādahaṃ dīrghāyuravyayaḥ || 1-61-5||

RMY 1-61-6

स्वर्गलोकमुपाश्नीयां तपस्तप्त्वा ह्यनुत्तमम् ।
स मे नाथो ह्यनाथस्य भव भव्येन चेतसा ।
पितेव पुत्रं धर्मात्मंस्त्रातुमर्हसि किल्बिषात् ॥ १-६१-६॥
svargalokamupāśnīyāṃ tapastaptvā hyanuttamam |
sa me nātho hyanāthasya bhava bhavyena cetasā |
piteva putraṃ dharmātmaṃstrātumarhasi kilbiṣāt || 1-61-6||

RMY 1-61-7

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रो महातपाः ।
सान्त्वयित्वा बहुविधं पुत्रानिदमुवाच ह ॥ १-६१-७॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā viśvāmitro mahātapāḥ |
sāntvayitvā bahuvidhaṃ putrānidamuvāca ha || 1-61-7||

RMY 1-61-8

यत्कृते पितरः पुत्राञ्जनयन्ति शुभार्थिनः ।
परलोकहितार्थाय तस्य कालोऽयमागतः ॥ १-६१-८॥
yatkṛte pitaraḥ putrāñjanayanti śubhārthinaḥ |
paralokahitārthāya tasya kālo'yamāgataḥ || 1-61-8||

RMY 1-61-9

अयं मुनिसुतो बालो मत्तः शरणमिच्छति ।
अस्य जीवितमात्रेण प्रियं कुरुत पुत्रकाः ॥ १-६१-९॥
ayaṃ munisuto bālo mattaḥ śaraṇamicchati |
asya jīvitamātreṇa priyaṃ kuruta putrakāḥ || 1-61-9||

RMY 1-61-10

सर्वे सुकृतकर्माणः सर्वे धर्मपरायणाः ।
पशुभूता नरेन्द्रस्य तृप्तिमग्नेः प्रयच्छत ॥ १-६१-१०॥
sarve sukṛtakarmāṇaḥ sarve dharmaparāyaṇāḥ |
paśubhūtā narendrasya tṛptimagneḥ prayacchata || 1-61-10||

RMY 1-61-11

नाथवांश्च शुनःशेपो यज्ञश्चाविघ्नतो भवेत् ।
देवतास्तर्पिताश्च स्युर्मम चापि कृतं वचः ॥ १-६१-११॥
nāthavāṃśca śunaḥśepo yajñaścāvighnato bhavet |
devatāstarpitāśca syurmama cāpi kṛtaṃ vacaḥ || 1-61-11||

RMY 1-61-12

मुनेस्तु वचनं श्रुत्वा मधुष्यन्दादयः सुताः ।
साभिमानं नरश्रेष्ठ सलीलमिदमब्रुवन् ॥ १-६१-१२॥
munestu vacanaṃ śrutvā madhuṣyandādayaḥ sutāḥ |
sābhimānaṃ naraśreṣṭha salīlamidamabruvan || 1-61-12||

RMY 1-61-13

कथमात्मसुतान्हित्वा त्रायसेऽन्यसुतं विभो ।
अकार्यमिव पश्यामः श्वमांसमिव भोजने ॥ १-६१-१३॥
kathamātmasutānhitvā trāyase'nyasutaṃ vibho |
akāryamiva paśyāmaḥ śvamāṃsamiva bhojane || 1-61-13||

RMY 1-61-14

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा पुत्राणां मुनिपुंगवः ।
क्रोधसंरक्तनयनो व्याहर्तुमुपचक्रमे ॥ १-६१-१४॥
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā putrāṇāṃ munipuṃgavaḥ |
krodhasaṃraktanayano vyāhartumupacakrame || 1-61-14||

RMY 1-61-15

निःसाध्वसमिदं प्रोक्तं धर्मादपि विगर्हितम् ।
अतिक्रम्य तु मद्वाक्यं दारुणं रोमहर्षणम् ॥ १-६१-१५॥
niḥsādhvasamidaṃ proktaṃ dharmādapi vigarhitam |
atikramya tu madvākyaṃ dāruṇaṃ romaharṣaṇam || 1-61-15||

RMY 1-61-16

श्वमांसभोजिनः सर्वे वासिष्ठा इव जातिषु ।
पूर्णं वर्षसहस्रं तु पृथिव्यामनुवत्स्यथ ॥ १-६१-१६॥
śvamāṃsabhojinaḥ sarve vāsiṣṭhā iva jātiṣu |
pūrṇaṃ varṣasahasraṃ tu pṛthivyāmanuvatsyatha || 1-61-16||

RMY 1-61-17

कृत्वा शापसमायुक्तान्पुत्रान्मुनिवरस्तदा ।
शुनःशेपमुवाचार्तं कृत्वा रक्षां निरामयाम् ॥ १-६१-१७॥
kṛtvā śāpasamāyuktānputrānmunivarastadā |
śunaḥśepamuvācārtaṃ kṛtvā rakṣāṃ nirāmayām || 1-61-17||

RMY 1-61-18

पवित्रपाशैरासक्तो रक्तमाल्यानुलेपनः ।
वैष्णवं यूपमासाद्य वाग्भिरग्निमुदाहर ॥ १-६१-१८॥
pavitrapāśairāsakto raktamālyānulepanaḥ |
vaiṣṇavaṃ yūpamāsādya vāgbhiragnimudāhara || 1-61-18||

RMY 1-61-19

इमे तु गाथे द्वे दिव्ये गायेथा मुनिपुत्रक ।
अम्बरीषस्य यज्ञेऽस्मिंस्ततः सिद्धिमवाप्स्यसि ॥ १-६१-१९॥
ime tu gāthe dve divye gāyethā muniputraka |
ambarīṣasya yajñe'smiṃstataḥ siddhimavāpsyasi || 1-61-19||

RMY 1-61-20

शुनःशेपो गृहीत्वा ते द्वे गाथे सुसमाहितः ।
त्वरया राजसिंहं तमम्बरीषमुवाच ह ॥ १-६१-२०॥
śunaḥśepo gṛhītvā te dve gāthe susamāhitaḥ |
tvarayā rājasiṃhaṃ tamambarīṣamuvāca ha || 1-61-20||

RMY 1-61-21

राजसिंह महासत्त्व शीघ्रं गच्छावहे सदः ।
निवर्तयस्व राजेन्द्र दीक्षां च समुपाहर ॥ १-६१-२१॥
rājasiṃha mahāsattva śīghraṃ gacchāvahe sadaḥ |
nivartayasva rājendra dīkṣāṃ ca samupāhara || 1-61-21||

RMY 1-61-22

तद्वाक्यमृषिपुत्रस्य श्रुत्वा हर्षं समुत्सुकः ।
जगाम नृपतिः शीघ्रं यज्ञवाटमतन्द्रितः ॥ १-६१-२२॥
tadvākyamṛṣiputrasya śrutvā harṣaṃ samutsukaḥ |
jagāma nṛpatiḥ śīghraṃ yajñavāṭamatandritaḥ || 1-61-22||

RMY 1-61-23

सदस्यानुमते राजा पवित्रकृतलक्षणम् ।
पशुं रक्ताम्बरं कृत्वा यूपे तं समबन्धयत् ॥ १-६१-२३॥
sadasyānumate rājā pavitrakṛtalakṣaṇam |
paśuṃ raktāmbaraṃ kṛtvā yūpe taṃ samabandhayat || 1-61-23||

RMY 1-61-24

स बद्धो वाग्भिरग्र्याभिरभितुष्टाव वै सुरौ ।
इन्द्रमिन्द्रानुजं चैव यथावन्मुनिपुत्रकः ॥ १-६१-२४॥
sa baddho vāgbhiragryābhirabhituṣṭāva vai surau |
indramindrānujaṃ caiva yathāvanmuniputrakaḥ || 1-61-24||

RMY 1-61-25

ततः प्रीतः सहस्राक्षो रहस्यस्तुतितर्पितः ।
दीर्घमायुस्तदा प्रादाच्छुनःशेपाय राघव ॥ १-६१-२५॥
tataḥ prītaḥ sahasrākṣo rahasyastutitarpitaḥ |
dīrghamāyustadā prādācchunaḥśepāya rāghava || 1-61-25||

RMY 1-61-26

स च राजा नरश्रेष्ठ यज्ञस्य च समाप्तवान् ।
फलं बहुगुणं राम सहस्राक्षप्रसादजम् ॥ १-६१-२६॥
sa ca rājā naraśreṣṭha yajñasya ca samāptavān |
phalaṃ bahuguṇaṃ rāma sahasrākṣaprasādajam || 1-61-26||

RMY 1-61-27

विश्वामित्रोऽपि धर्मात्मा भूयस्तेपे महातपाः ।
पुष्करेषु नरश्रेष्ठ दशवर्षशतानि च ॥ १-६१-२७॥
viśvāmitro'pi dharmātmā bhūyastepe mahātapāḥ |
puṣkareṣu naraśreṣṭha daśavarṣaśatāni ca || 1-61-27||

Sarga: 62/76 (26)

RMY 1-62-1

पूर्णे वर्षसहस्रे तु व्रतस्नातं महामुनिम् ।
अभ्यागच्छन्सुराः सर्वे तपःफलचिकीर्षवः ॥ १-६२-१॥
pūrṇe varṣasahasre tu vratasnātaṃ mahāmunim |
abhyāgacchansurāḥ sarve tapaḥphalacikīrṣavaḥ || 1-62-1||

RMY 1-62-2

अब्रवीत्सुमहातेजा ब्रह्मा सुरुचिरं वचः ।
ऋषिस्त्वमसि भद्रं ते स्वार्जितैः कर्मभिः शुभैः ॥ १-६२-२॥
abravītsumahātejā brahmā suruciraṃ vacaḥ |
ṛṣistvamasi bhadraṃ te svārjitaiḥ karmabhiḥ śubhaiḥ || 1-62-2||

RMY 1-62-3

तमेवमुक्त्वा देवेशस्त्रिदिवं पुनरभ्यगात् ।
विश्वामित्रो महातेजा भूयस्तेपे महत्तपः ॥ १-६२-३॥
tamevamuktvā deveśastridivaṃ punarabhyagāt |
viśvāmitro mahātejā bhūyastepe mahattapaḥ || 1-62-3||

RMY 1-62-4

ततः कालेन महता मेनका परमाप्सराः ।
पुष्करेषु नरश्रेष्ठ स्नातुं समुपचक्रमे ॥ १-६२-४॥
tataḥ kālena mahatā menakā paramāpsarāḥ |
puṣkareṣu naraśreṣṭha snātuṃ samupacakrame || 1-62-4||

RMY 1-62-5

तां ददर्श महातेजा मेनकां कुशिकात्मजः ।
रूपेणाप्रतिमां तत्र विद्युतं जलदे यथा ॥ १-६२-५॥
tāṃ dadarśa mahātejā menakāṃ kuśikātmajaḥ |
rūpeṇāpratimāṃ tatra vidyutaṃ jalade yathā || 1-62-5||

RMY 1-62-6

दृष्ट्वा कन्दर्पवशगो मुनिस्तामिदमब्रवीत् ।
अप्सरः स्वागतं तेऽस्तु वस चेह ममाश्रमे ।
अनुगृह्णीष्व भद्रं ते मदनेन सुमोहितम् ॥ १-६२-६॥
dṛṣṭvā kandarpavaśago munistāmidamabravīt |
apsaraḥ svāgataṃ te'stu vasa ceha mamāśrame |
anugṛhṇīṣva bhadraṃ te madanena sumohitam || 1-62-6||

RMY 1-62-7

इत्युक्ता सा वरारोहा तत्रावासमथाकरोत् ।
तपसो हि महाविघ्नो विश्वामित्रमुपागतः ॥ १-६२-७॥
ityuktā sā varārohā tatrāvāsamathākarot |
tapaso hi mahāvighno viśvāmitramupāgataḥ || 1-62-7||

RMY 1-62-8

तस्यां वसन्त्यां वर्षाणि पञ्च पञ्च च राघव ।
विश्वामित्राश्रमे सौम्य सुखेन व्यतिचक्रमुः ॥ १-६२-८॥
tasyāṃ vasantyāṃ varṣāṇi pañca pañca ca rāghava |
viśvāmitrāśrame saumya sukhena vyaticakramuḥ || 1-62-8||

RMY 1-62-9

अथ काले गते तस्मिन्विश्वामित्रो महामुनिः ।
सव्रीड इव संवृत्तश्चिन्ताशोकपरायणः ॥ १-६२-९॥
atha kāle gate tasminviśvāmitro mahāmuniḥ |
savrīḍa iva saṃvṛttaścintāśokaparāyaṇaḥ || 1-62-9||

RMY 1-62-10

बुद्धिर्मुनेः समुत्पन्ना सामर्षा रघुनन्दन ।
सर्वं सुराणां कर्मैतत्तपोऽपहरणं महत् ॥ १-६२-१०॥
buddhirmuneḥ samutpannā sāmarṣā raghunandana |
sarvaṃ surāṇāṃ karmaitattapo'paharaṇaṃ mahat || 1-62-10||

RMY 1-62-11

अहोरात्रापदेशेन गताः संवत्सरा दश ।
काममोहाभिभूतस्य विघ्नोऽयं प्रत्युपस्थितः ॥ १-६२-११॥
ahorātrāpadeśena gatāḥ saṃvatsarā daśa |
kāmamohābhibhūtasya vighno'yaṃ pratyupasthitaḥ || 1-62-11||

RMY 1-62-12

विनिःश्वसन्मुनिवरः पश्चात्तापेन दुःखितः ॥ १-६२-१२॥
viniḥśvasanmunivaraḥ paścāttāpena duḥkhitaḥ || 1-62-12||

RMY 1-62-13

भीतामप्सरसं दृष्ट्वा वेपन्तीं प्राञ्जलिं स्थिताम् ।
मेनकां मधुरैर्वाक्यैर्विसृज्य कुशिकात्मजः ।
उत्तरं पर्वतं राम विश्वामित्रो जगाम ह ॥ १-६२-१३॥
bhītāmapsarasaṃ dṛṣṭvā vepantīṃ prāñjaliṃ sthitām |
menakāṃ madhurairvākyairvisṛjya kuśikātmajaḥ |
uttaraṃ parvataṃ rāma viśvāmitro jagāma ha || 1-62-13||

RMY 1-62-14

स कृत्वा नैष्ठिकीं बुद्धिं जेतुकामो महायशाः ।
कौशिकीतीरमासाद्य तपस्तेपे सुदारुणम् ॥ १-६२-१४॥
sa kṛtvā naiṣṭhikīṃ buddhiṃ jetukāmo mahāyaśāḥ |
kauśikītīramāsādya tapastepe sudāruṇam || 1-62-14||

RMY 1-62-15

तस्य वर्षसहस्रं तु घोरं तप उपासतः ।
उत्तरे पर्वते राम देवतानामभूद्भयम् ॥ १-६२-१५॥
tasya varṣasahasraṃ tu ghoraṃ tapa upāsataḥ |
uttare parvate rāma devatānāmabhūdbhayam || 1-62-15||

RMY 1-62-16

अमन्त्रयन्समागम्य सर्वे सर्षिगणाः सुराः ।
महर्षिशब्दं लभतां साध्वयं कुशिकात्मजः ॥ १-६२-१६॥
amantrayansamāgamya sarve sarṣigaṇāḥ surāḥ |
maharṣiśabdaṃ labhatāṃ sādhvayaṃ kuśikātmajaḥ || 1-62-16||

RMY 1-62-17

देवतानां वचः श्रुत्वा सर्वलोकपितामहः ।
अब्रवीन्मधुरं वाक्यं विश्वामित्रं तपोधनम् ॥ १-६२-१७॥
devatānāṃ vacaḥ śrutvā sarvalokapitāmahaḥ |
abravīnmadhuraṃ vākyaṃ viśvāmitraṃ tapodhanam || 1-62-17||

RMY 1-62-18

महर्षे स्वागतं वत्स तपसोग्रेण तोषितः ।
महत्त्वमृषिमुख्यत्वं ददामि तव कौशिक ॥ १-६२-१८॥
maharṣe svāgataṃ vatsa tapasogreṇa toṣitaḥ |
mahattvamṛṣimukhyatvaṃ dadāmi tava kauśika || 1-62-18||

RMY 1-62-19

ब्रह्मणः स वचः श्रुत्वा विश्वामित्रस्तपोधनः ।
प्राञ्जलिः प्रणतो भूत्वा प्रत्युवाच पितामहम् ॥ १-६२-१९॥
brahmaṇaḥ sa vacaḥ śrutvā viśvāmitrastapodhanaḥ |
prāñjaliḥ praṇato bhūtvā pratyuvāca pitāmaham || 1-62-19||

RMY 1-62-20

ब्रह्मर्षि शब्दमतुलं स्वार्जितैः कर्मभिः शुभैः ।
यदि मे भगवानाह ततोऽहं विजितेन्द्रियः ॥ १-६२-२०॥
brahmarṣi śabdamatulaṃ svārjitaiḥ karmabhiḥ śubhaiḥ |
yadi me bhagavānāha tato'haṃ vijitendriyaḥ || 1-62-20||

RMY 1-62-21

तमुवाच ततो ब्रह्मा न तावत्त्वं जितेन्द्रियः ।
यतस्व मुनिशार्दूल इत्युक्त्वा त्रिदिवं गतः ॥ १-६२-२१॥
tamuvāca tato brahmā na tāvattvaṃ jitendriyaḥ |
yatasva muniśārdūla ityuktvā tridivaṃ gataḥ || 1-62-21||

RMY 1-62-22

विप्रस्थितेषु देवेषु विश्वामित्रो महामुनिः ।
ऊर्ध्वबाहुर्निरालम्बो वायुभक्षस्तपश्चरन् ॥ १-६२-२२॥
viprasthiteṣu deveṣu viśvāmitro mahāmuniḥ |
ūrdhvabāhurnirālambo vāyubhakṣastapaścaran || 1-62-22||

RMY 1-62-23

धर्मे पञ्चतपा भूत्वा वर्षास्वाकाशसंश्रयः ।
शिशिरे सलिलस्थायी रात्र्यहानि तपोधनः ॥ १-६२-२३॥
dharme pañcatapā bhūtvā varṣāsvākāśasaṃśrayaḥ |
śiśire salilasthāyī rātryahāni tapodhanaḥ || 1-62-23||

RMY 1-62-24

एवं वर्षसहस्रं हि तपो घोरमुपागमत् ॥ १-६२-२४॥
evaṃ varṣasahasraṃ hi tapo ghoramupāgamat || 1-62-24||

RMY 1-62-25

तस्मिन्संतप्यमाने तु विश्वामित्रे महामुनौ ।
संभ्रमः सुमहानासीत्सुराणां वासवस्य च ॥ १-६२-२५॥
tasminsaṃtapyamāne tu viśvāmitre mahāmunau |
saṃbhramaḥ sumahānāsītsurāṇāṃ vāsavasya ca || 1-62-25||

RMY 1-62-26

रम्भामप्सरसं शक्रः सह सर्वैर्मरुद्गणैः ।
उवाचात्महितं वाक्यमहितं कौशिकस्य च ॥ १-६२-२६॥
rambhāmapsarasaṃ śakraḥ saha sarvairmarudgaṇaiḥ |
uvācātmahitaṃ vākyamahitaṃ kauśikasya ca || 1-62-26||

Sarga: 63/76 (15)

RMY 1-63-1

सुरकार्यमिदं रम्भे कर्तव्यं सुमहत्त्वया ।
लोभनं कौशिकस्येह काममोहसमन्वितम् ॥ १-६३-१॥
surakāryamidaṃ rambhe kartavyaṃ sumahattvayā |
lobhanaṃ kauśikasyeha kāmamohasamanvitam || 1-63-1||

RMY 1-63-2

तथोक्ता साप्सरा राम सहस्राक्षेण धीमता ।
व्रीडिता प्राञ्जलिर्भूत्वा प्रत्युवाच सुरेश्वरम् ॥ १-६३-२॥
tathoktā sāpsarā rāma sahasrākṣeṇa dhīmatā |
vrīḍitā prāñjalirbhūtvā pratyuvāca sureśvaram || 1-63-2||

RMY 1-63-3

अयं सुरपते घोरो विश्वामित्रो महामुनिः ।
क्रोधमुत्स्रक्ष्यते घोरं मयि देव न संशयः ।
ततो हि मे भयं देव प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥ १-६३-३॥
ayaṃ surapate ghoro viśvāmitro mahāmuniḥ |
krodhamutsrakṣyate ghoraṃ mayi deva na saṃśayaḥ |
tato hi me bhayaṃ deva prasādaṃ kartumarhasi || 1-63-3||

RMY 1-63-4

तामुवाच सहस्राक्षो वेपमानां कृताञ्जलिम् ।
मा भैषि रम्भे भद्रं ते कुरुष्व मम शासनम् ॥ १-६३-४॥
tāmuvāca sahasrākṣo vepamānāṃ kṛtāñjalim |
mā bhaiṣi rambhe bhadraṃ te kuruṣva mama śāsanam || 1-63-4||

RMY 1-63-5

कोकिलो हृदयग्राही माधवे रुचिरद्रुमे ।
अहं कन्दर्पसहितः स्थास्यामि तव पार्श्वतः ॥ १-६३-५॥
kokilo hṛdayagrāhī mādhave ruciradrume |
ahaṃ kandarpasahitaḥ sthāsyāmi tava pārśvataḥ || 1-63-5||

RMY 1-63-6

त्वं हि रूपं बहुगुणं कृत्वा परमभास्वरम् ।
तमृषिं कौशिकं रम्भे भेदयस्व तपस्विनम् ॥ १-६३-६॥
tvaṃ hi rūpaṃ bahuguṇaṃ kṛtvā paramabhāsvaram |
tamṛṣiṃ kauśikaṃ rambhe bhedayasva tapasvinam || 1-63-6||

RMY 1-63-7

सा श्रुत्वा वचनं तस्य कृत्वा रूपमनुत्तमम् ।
लोभयामास ललिता विश्वामित्रं शुचिस्मिता ॥ १-६३-७॥
sā śrutvā vacanaṃ tasya kṛtvā rūpamanuttamam |
lobhayāmāsa lalitā viśvāmitraṃ śucismitā || 1-63-7||

RMY 1-63-8

कोकिलस्य तु शुश्राव वल्गु व्याहरतः स्वनम् ।
संप्रहृष्टेन मनसा तत एनामुदैक्षत ॥ १-६३-८॥
kokilasya tu śuśrāva valgu vyāharataḥ svanam |
saṃprahṛṣṭena manasā tata enāmudaikṣata || 1-63-8||

RMY 1-63-9

अथ तस्य च शब्देन गीतेनाप्रतिमेन च ।
दर्शनेन च रम्भाया मुनिः संदेहमागतः ॥ १-६३-९॥
atha tasya ca śabdena gītenāpratimena ca |
darśanena ca rambhāyā muniḥ saṃdehamāgataḥ || 1-63-9||

RMY 1-63-10

सहस्राक्षस्य तत्कर्म विज्ञाय मुनिपुंगवः ।
रम्भां क्रोधसमाविष्टः शशाप कुशिकात्मजः ॥ १-६३-१०॥
sahasrākṣasya tatkarma vijñāya munipuṃgavaḥ |
rambhāṃ krodhasamāviṣṭaḥ śaśāpa kuśikātmajaḥ || 1-63-10||

RMY 1-63-11

यन्मां लोभयसे रम्भे कामक्रोधजयैषिणम् ।
दशवर्षसहस्राणि शैली स्थास्यसि दुर्भगे ॥ १-६३-११॥
yanmāṃ lobhayase rambhe kāmakrodhajayaiṣiṇam |
daśavarṣasahasrāṇi śailī sthāsyasi durbhage || 1-63-11||

RMY 1-63-12

ब्राह्मणः सुमहातेजास्तपोबलसमन्वितः ।
उद्धरिष्यति रम्भे त्वां मत्क्रोधकलुषीकृताम् ॥ १-६३-१२॥
brāhmaṇaḥ sumahātejāstapobalasamanvitaḥ |
uddhariṣyati rambhe tvāṃ matkrodhakaluṣīkṛtām || 1-63-12||

RMY 1-63-13

एवमुक्त्वा महातेजा विश्वामित्रो महामुनिः ।
अशक्नुवन्धारयितुं कोपं संतापमागतः ॥ १-६३-१३॥
evamuktvā mahātejā viśvāmitro mahāmuniḥ |
aśaknuvandhārayituṃ kopaṃ saṃtāpamāgataḥ || 1-63-13||

RMY 1-63-14

तस्य शापेन महता रम्भा शैली तदाभवत् ।
वचः श्रुत्वा च कन्दर्पो महर्षेः स च निर्गतः ॥ १-६३-१४॥
tasya śāpena mahatā rambhā śailī tadābhavat |
vacaḥ śrutvā ca kandarpo maharṣeḥ sa ca nirgataḥ || 1-63-14||

RMY 1-63-15

कोपेन स महातेजास्तपोऽपहरणे कृते ।
इन्द्रियैरजितै राम न लेभे शान्तिमात्मनः ॥ १-६३-१५॥
kopena sa mahātejāstapo'paharaṇe kṛte |
indriyairajitai rāma na lebhe śāntimātmanaḥ || 1-63-15||

Sarga: 64/76 (30)

RMY 1-64-1

अथ हैमवतीं राम दिशं त्यक्त्वा महामुनिः ।
पूर्वां दिशमनुप्राप्य तपस्तेपे सुदारुणम् ॥ १-६४-१॥
atha haimavatīṃ rāma diśaṃ tyaktvā mahāmuniḥ |
pūrvāṃ diśamanuprāpya tapastepe sudāruṇam || 1-64-1||

RMY 1-64-2

मौनं वर्षसहस्रस्य कृत्वा व्रतमनुत्तमम् ।
चकाराप्रतिमं राम तपः परमदुष्करम् ॥ १-६४-२॥
maunaṃ varṣasahasrasya kṛtvā vratamanuttamam |
cakārāpratimaṃ rāma tapaḥ paramaduṣkaram || 1-64-2||

RMY 1-64-3

पूर्णे वर्षसहस्रे तु काष्ठभूतं महामुनिम् ।
विघ्नैर्बहुभिराधूतं क्रोधो नान्तरमाविशत् ॥ १-६४-३॥
pūrṇe varṣasahasre tu kāṣṭhabhūtaṃ mahāmunim |
vighnairbahubhirādhūtaṃ krodho nāntaramāviśat || 1-64-3||

RMY 1-64-4

ततो देवाः सगन्धर्वाः पन्नगासुरराक्षसाः ।
मोहितास्तेजसा तस्य तपसा मन्दरश्मयः ।
कश्मलोपहताः सर्वे पितामहमथाब्रुवन् ॥ १-६४-४॥
tato devāḥ sagandharvāḥ pannagāsurarākṣasāḥ |
mohitāstejasā tasya tapasā mandaraśmayaḥ |
kaśmalopahatāḥ sarve pitāmahamathābruvan || 1-64-4||

RMY 1-64-5

बहुभिः कारणैर्देव विश्वामित्रो महामुनिः ।
लोभितः क्रोधितश्चैव तपसा चाभिवर्धते ॥ १-६४-५॥
bahubhiḥ kāraṇairdeva viśvāmitro mahāmuniḥ |
lobhitaḥ krodhitaścaiva tapasā cābhivardhate || 1-64-5||

RMY 1-64-6

न ह्यस्य वृजिनं किंचिद्दृश्यते सूक्ष्ममप्यथ ।
न दीयते यदि त्वस्य मनसा यदभीप्सितम् ।
विनाशयति त्रैलोक्यं तपसा सचराचरम् ।
व्याकुलाश्च दिशः सर्वा न च किंचित्प्रकाशते ॥ १-६४-६॥
na hyasya vṛjinaṃ kiṃciddṛśyate sūkṣmamapyatha |
na dīyate yadi tvasya manasā yadabhīpsitam |
vināśayati trailokyaṃ tapasā sacarācaram |
vyākulāśca diśaḥ sarvā na ca kiṃcitprakāśate || 1-64-6||

RMY 1-64-7

सागराः क्षुभिताः सर्वे विशीर्यन्ते च पर्वताः ।
प्रकम्पते च पृथिवी वायुर्वाति भृशाकुलः ॥ १-६४-७॥
sāgarāḥ kṣubhitāḥ sarve viśīryante ca parvatāḥ |
prakampate ca pṛthivī vāyurvāti bhṛśākulaḥ || 1-64-7||

RMY 1-64-8

बुद्धिं न कुरुते यावन्नाशे देव महामुनिः ।
तावत्प्रसाद्यो भगवानग्निरूपो महाद्युतिः ॥ १-६४-८॥
buddhiṃ na kurute yāvannāśe deva mahāmuniḥ |
tāvatprasādyo bhagavānagnirūpo mahādyutiḥ || 1-64-8||

RMY 1-64-9

कालाग्निना यथा पूर्वं त्रैलोक्यं दह्यतेऽखिलम् ।
देवराज्ये चिकीर्षेत दीयतामस्य यन्मतम् ॥ १-६४-९॥
kālāgninā yathā pūrvaṃ trailokyaṃ dahyate'khilam |
devarājye cikīrṣeta dīyatāmasya yanmatam || 1-64-9||

RMY 1-64-10

ततः सुरगणाः सर्वे पितामहपुरोगमाः ।
विश्वामित्रं महात्मानं वाक्यं मधुरमब्रुवन् ॥ १-६४-१०॥
tataḥ suragaṇāḥ sarve pitāmahapurogamāḥ |
viśvāmitraṃ mahātmānaṃ vākyaṃ madhuramabruvan || 1-64-10||

RMY 1-64-11

ब्रह्मर्षे स्वागतं तेऽस्तु तपसा स्म सुतोषिताः ।
ब्राह्मण्यं तपसोग्रेण प्राप्तवानसि कौशिक ॥ १-६४-११॥
brahmarṣe svāgataṃ te'stu tapasā sma sutoṣitāḥ |
brāhmaṇyaṃ tapasogreṇa prāptavānasi kauśika || 1-64-11||

RMY 1-64-12

दीर्घमायुश्च ते ब्रह्मन्ददामि समरुद्गणः ।
स्वस्ति प्राप्नुहि भद्रं ते गच्छ सौम्य यथासुखम् ॥ १-६४-१२॥
dīrghamāyuśca te brahmandadāmi samarudgaṇaḥ |
svasti prāpnuhi bhadraṃ te gaccha saumya yathāsukham || 1-64-12||

RMY 1-64-13

पितामहवचः श्रुत्वा सर्वेषां च दिवौकसाम् ।
कृत्वा प्रणामं मुदितो व्याजहार महामुनिः ॥ १-६४-१३॥
pitāmahavacaḥ śrutvā sarveṣāṃ ca divaukasām |
kṛtvā praṇāmaṃ mudito vyājahāra mahāmuniḥ || 1-64-13||

RMY 1-64-14

ब्राह्मण्यं यदि मे प्राप्तं दीर्घमायुस्तथैव च ।
ओंकारोऽथ वषट्कारो वेदाश्च वरयन्तु माम् ॥ १-६४-१४॥
brāhmaṇyaṃ yadi me prāptaṃ dīrghamāyustathaiva ca |
oṃkāro'tha vaṣaṭkāro vedāśca varayantu mām || 1-64-14||

RMY 1-64-15

क्षत्रवेदविदां श्रेष्ठो ब्रह्मवेदविदामपि ।
ब्रह्मपुत्रो वसिष्ठो मामेवं वदतु देवताः ।
यद्ययं परमः कामः कृतो यान्तु सुरर्षभाः ॥ १-६४-१५॥
kṣatravedavidāṃ śreṣṭho brahmavedavidāmapi |
brahmaputro vasiṣṭho māmevaṃ vadatu devatāḥ |
yadyayaṃ paramaḥ kāmaḥ kṛto yāntu surarṣabhāḥ || 1-64-15||

RMY 1-64-16

ततः प्रसादितो देवैर्वसिष्ठो जपतां वरः ।
सख्यं चकार ब्रह्मर्षिरेवमस्त्विति चाब्रवीत् ॥ १-६४-१६॥
tataḥ prasādito devairvasiṣṭho japatāṃ varaḥ |
sakhyaṃ cakāra brahmarṣirevamastviti cābravīt || 1-64-16||

RMY 1-64-17

ब्रह्मर्षित्वं न संदेहः सर्वं संपत्स्यते तव ।
इत्युक्त्वा देवताश्चापि सर्वा जग्मुर्यथागतम् ॥ १-६४-१७॥
brahmarṣitvaṃ na saṃdehaḥ sarvaṃ saṃpatsyate tava |
ityuktvā devatāścāpi sarvā jagmuryathāgatam || 1-64-17||

RMY 1-64-18

विश्वामित्रोऽपि धर्मात्मा लब्ध्वा ब्राह्मण्यमुत्तमम् ।
पूजयामास ब्रह्मर्षिं वसिष्ठं जपतां वरम् ॥ १-६४-१८॥
viśvāmitro'pi dharmātmā labdhvā brāhmaṇyamuttamam |
pūjayāmāsa brahmarṣiṃ vasiṣṭhaṃ japatāṃ varam || 1-64-18||

RMY 1-64-19

कृतकामो महीं सर्वां चचार तपसि स्थितः ।
एवं त्वनेन ब्राह्मण्यं प्राप्तं राम महात्मना ॥ १-६४-१९॥
kṛtakāmo mahīṃ sarvāṃ cacāra tapasi sthitaḥ |
evaṃ tvanena brāhmaṇyaṃ prāptaṃ rāma mahātmanā || 1-64-19||

RMY 1-64-20

एष राम मुनिश्रेष्ठ एष विग्रहवांस्तपः ।
एष धर्मः परो नित्यं वीर्यस्यैष परायणम् ॥ १-६४-२०॥
eṣa rāma muniśreṣṭha eṣa vigrahavāṃstapaḥ |
eṣa dharmaḥ paro nityaṃ vīryasyaiṣa parāyaṇam || 1-64-20||

RMY 1-64-21

शतानन्दवचः श्रुत्वा रामलक्ष्मणसंनिधौ ।
जनकः प्राञ्जलिर्वाक्यमुवाच कुशिकात्मजम् ॥ १-६४-२१॥
śatānandavacaḥ śrutvā rāmalakṣmaṇasaṃnidhau |
janakaḥ prāñjalirvākyamuvāca kuśikātmajam || 1-64-21||

RMY 1-64-22

धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यस्य मे मुनिपुंगव ।
यज्ञं काकुत्स्थ सहितः प्राप्तवानसि धार्मिक ॥ १-६४-२२॥
dhanyo'smyanugṛhīto'smi yasya me munipuṃgava |
yajñaṃ kākutstha sahitaḥ prāptavānasi dhārmika || 1-64-22||

RMY 1-64-23

पावितोऽहं त्वया ब्रह्मन्दर्शनेन महामुने ।
गुणा बहुविधाः प्राप्तास्तव संदर्शनान्मया ॥ १-६४-२३॥
pāvito'haṃ tvayā brahmandarśanena mahāmune |
guṇā bahuvidhāḥ prāptāstava saṃdarśanānmayā || 1-64-23||

RMY 1-64-24

विस्तरेण च ते ब्रह्मन्कीर्त्यमानं महत्तपः ।
श्रुतं मया महातेजो रामेण च महात्मना ॥ १-६४-२४॥
vistareṇa ca te brahmankīrtyamānaṃ mahattapaḥ |
śrutaṃ mayā mahātejo rāmeṇa ca mahātmanā || 1-64-24||

RMY 1-64-25

सदस्यैः प्राप्य च सदः श्रुतास्ते बहवो गुणाः ॥ १-६४-२५॥
sadasyaiḥ prāpya ca sadaḥ śrutāste bahavo guṇāḥ || 1-64-25||

RMY 1-64-26

अप्रमेयं तपस्तुभ्यमप्रमेयं च ते बलम् ।
अप्रमेया गुणाश्चैव नित्यं ते कुशिकात्मज ॥ १-६४-२६॥
aprameyaṃ tapastubhyamaprameyaṃ ca te balam |
aprameyā guṇāścaiva nityaṃ te kuśikātmaja || 1-64-26||

RMY 1-64-27

तृप्तिराश्चर्यभूतानां कथानां नास्ति मे विभो ।
कर्मकालो मुनिश्रेष्ठ लम्बते रविमण्डलम् ॥ १-६४-२७॥
tṛptirāścaryabhūtānāṃ kathānāṃ nāsti me vibho |
karmakālo muniśreṣṭha lambate ravimaṇḍalam || 1-64-27||

RMY 1-64-28

श्वः प्रभाते महातेजो द्रष्टुमर्हसि मां पुनः ।
स्वागतं तपसां श्रेष्ठ मामनुज्ञातुमर्हसि ॥ १-६४-२८॥
śvaḥ prabhāte mahātejo draṣṭumarhasi māṃ punaḥ |
svāgataṃ tapasāṃ śreṣṭha māmanujñātumarhasi || 1-64-28||

RMY 1-64-29

एवमुक्त्वा मुनिश्रेष्ठं वैदेहो मिथिलाधिपः ।
प्रदक्षिणं चकाराशु सोपाध्यायः सबान्धवः ॥ १-६४-२९॥
evamuktvā muniśreṣṭhaṃ vaideho mithilādhipaḥ |
pradakṣiṇaṃ cakārāśu sopādhyāyaḥ sabāndhavaḥ || 1-64-29||

RMY 1-64-30

विश्वामित्रोऽपि धर्मात्मा सहरामः सलक्ष्मणः ।
स्वं वाटमभिचक्राम पूज्यमानो महर्षिभिः ॥ १-६४-३०॥
viśvāmitro'pi dharmātmā saharāmaḥ salakṣmaṇaḥ |
svaṃ vāṭamabhicakrāma pūjyamāno maharṣibhiḥ || 1-64-30||

Sarga: 65/76 (27)

RMY 1-65-1

ततः प्रभाते विमले कृतकर्मा नराधिपः ।
विश्वामित्रं महात्मानमाजुहाव सराघवम् ॥ १-६५-१॥
tataḥ prabhāte vimale kṛtakarmā narādhipaḥ |
viśvāmitraṃ mahātmānamājuhāva sarāghavam || 1-65-1||

RMY 1-65-2

तमर्चयित्वा धर्मात्मा शास्त्रदृष्टेन कर्मणा ।
राघवौ च महात्मानौ तदा वाक्यमुवाच ह ॥ १-६५-२॥
tamarcayitvā dharmātmā śāstradṛṣṭena karmaṇā |
rāghavau ca mahātmānau tadā vākyamuvāca ha || 1-65-2||

RMY 1-65-3

भगवन्स्वागतं तेऽस्तु किं करोमि तवानघ ।
भवानाज्ञापयतु मामाज्ञाप्यो भवता ह्यहम् ॥ १-६५-३॥
bhagavansvāgataṃ te'stu kiṃ karomi tavānagha |
bhavānājñāpayatu māmājñāpyo bhavatā hyaham || 1-65-3||

RMY 1-65-4

एवमुक्तः स धर्मात्मा जनकेन महात्मना ।
प्रत्युवाच मुनिर्वीरं वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ १-६५-४॥
evamuktaḥ sa dharmātmā janakena mahātmanā |
pratyuvāca munirvīraṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ || 1-65-4||

RMY 1-65-5

पुत्रौ दशरथस्येमौ क्षत्रियौ लोकविश्रुतौ ।
द्रष्टुकामौ धनुः श्रेष्ठं यदेतत्त्वयि तिष्ठति ॥ १-६५-५॥
putrau daśarathasyemau kṣatriyau lokaviśrutau |
draṣṭukāmau dhanuḥ śreṣṭhaṃ yadetattvayi tiṣṭhati || 1-65-5||

RMY 1-65-6

एतद्दर्शय भद्रं ते कृतकामौ नृपात्मजौ ।
दर्शनादस्य धनुषो यथेष्टं प्रतियास्यतः ॥ १-६५-६॥
etaddarśaya bhadraṃ te kṛtakāmau nṛpātmajau |
darśanādasya dhanuṣo yatheṣṭaṃ pratiyāsyataḥ || 1-65-6||

RMY 1-65-7

एवमुक्तस्तु जनकः प्रत्युवाच महामुनिम् ।
श्रूयतामस्य धनुषो यदर्थमिह तिष्ठति ॥ १-६५-७॥
evamuktastu janakaḥ pratyuvāca mahāmunim |
śrūyatāmasya dhanuṣo yadarthamiha tiṣṭhati || 1-65-7||

RMY 1-65-8

देवरात इति ख्यातो निमेः षष्ठो महीपतिः ।
न्यासोऽयं तस्य भगवन्हस्ते दत्तो महात्मना ॥ १-६५-८॥
devarāta iti khyāto nimeḥ ṣaṣṭho mahīpatiḥ |
nyāso'yaṃ tasya bhagavanhaste datto mahātmanā || 1-65-8||

RMY 1-65-9

दक्षयज्ञवधे पूर्वं धनुरायम्य वीर्यवान् ।
रुद्रस्तु त्रिदशान्रोषात्सलीलमिदमब्रवीत् ॥ १-६५-९॥
dakṣayajñavadhe pūrvaṃ dhanurāyamya vīryavān |
rudrastu tridaśānroṣātsalīlamidamabravīt || 1-65-9||

RMY 1-65-10

यस्माद्भागार्थिनो भागान्नाकल्पयत मे सुराः ।
वराङ्गानि महार्हाणि धनुषा शातयामि वः ॥ १-६५-१०॥
yasmādbhāgārthino bhāgānnākalpayata me surāḥ |
varāṅgāni mahārhāṇi dhanuṣā śātayāmi vaḥ || 1-65-10||

RMY 1-65-11

ततो विमनसः सर्वे देवा वै मुनिपुंगव ।
प्रसादयन्ति देवेशं तेषां प्रीतोऽभवद्भवः ॥ १-६५-११॥
tato vimanasaḥ sarve devā vai munipuṃgava |
prasādayanti deveśaṃ teṣāṃ prīto'bhavadbhavaḥ || 1-65-11||

RMY 1-65-12

प्रीतियुक्तः स सर्वेषां ददौ तेषां महात्मनाम् ॥ १-६५-१२॥
prītiyuktaḥ sa sarveṣāṃ dadau teṣāṃ mahātmanām || 1-65-12||

RMY 1-65-13

तदेतद्देवदेवस्य धनूरत्नं महात्मनः ।
न्यासभूतं तदा न्यस्तमस्माकं पूर्वके विभो ॥ १-६५-१३॥
tadetaddevadevasya dhanūratnaṃ mahātmanaḥ |
nyāsabhūtaṃ tadā nyastamasmākaṃ pūrvake vibho || 1-65-13||

RMY 1-65-14

अथ मे कृषतः क्षेत्रं लाङ्गलादुत्थिता मम ।
क्षेत्रं शोधयता लब्ध्वा नाम्ना सीतेति विश्रुता ॥ १-६५-१४॥
atha me kṛṣataḥ kṣetraṃ lāṅgalādutthitā mama |
kṣetraṃ śodhayatā labdhvā nāmnā sīteti viśrutā || 1-65-14||

RMY 1-65-15

भूतलादुत्थिता सा तु व्यवर्धत ममात्मजा ।
वीर्यशुल्केति मे कन्या स्थापितेयमयोनिजा ॥ १-६५-१५॥
bhūtalādutthitā sā tu vyavardhata mamātmajā |
vīryaśulketi me kanyā sthāpiteyamayonijā || 1-65-15||

RMY 1-65-16

भूतलादुत्थितां तां तु वर्धमानां ममात्मजाम् ।
वरयामासुरागम्य राजानो मुनिपुंगव ॥ १-६५-१६॥
bhūtalādutthitāṃ tāṃ tu vardhamānāṃ mamātmajām |
varayāmāsurāgamya rājāno munipuṃgava || 1-65-16||

RMY 1-65-17

तेषां वरयतां कन्यां सर्वेषां पृथिवीक्षिताम् ।
वीर्यशुल्केति भगवन्न ददामि सुतामहम् ॥ १-६५-१७॥
teṣāṃ varayatāṃ kanyāṃ sarveṣāṃ pṛthivīkṣitām |
vīryaśulketi bhagavanna dadāmi sutāmaham || 1-65-17||

RMY 1-65-18

ततः सर्वे नृपतयः समेत्य मुनिपुंगव ।
मिथिलामभ्युपागम्य वीर्यं जिज्ञासवस्तदा ॥ १-६५-१८॥
tataḥ sarve nṛpatayaḥ sametya munipuṃgava |
mithilāmabhyupāgamya vīryaṃ jijñāsavastadā || 1-65-18||

RMY 1-65-19

तेषां जिज्ञासमानानां वीर्यं धनुरुपाहृतम् ।
न शेकुर्ग्रहणे तस्य धनुषस्तोलनेऽपि वा ॥ १-६५-१९॥
teṣāṃ jijñāsamānānāṃ vīryaṃ dhanurupāhṛtam |
na śekurgrahaṇe tasya dhanuṣastolane'pi vā || 1-65-19||

RMY 1-65-20

तेषां वीर्यवतां वीर्यमल्पं ज्ञात्वा महामुने ।
प्रत्याख्याता नृपतयस्तन्निबोध तपोधन ॥ १-६५-२०॥
teṣāṃ vīryavatāṃ vīryamalpaṃ jñātvā mahāmune |
pratyākhyātā nṛpatayastannibodha tapodhana || 1-65-20||

RMY 1-65-21

ततः परमकोपेन राजानो मुनिपुंगव ।
अरुन्धन्मिथिलां सर्वे वीर्यसंदेहमागताः ॥ १-६५-२१॥
tataḥ paramakopena rājāno munipuṃgava |
arundhanmithilāṃ sarve vīryasaṃdehamāgatāḥ || 1-65-21||

RMY 1-65-22

आत्मानमवधूतं ते विज्ञाय मुनिपुंगव ।
रोषेण महताविष्टाः पीडयन्मिथिलां पुरीम् ॥ १-६५-२२॥
ātmānamavadhūtaṃ te vijñāya munipuṃgava |
roṣeṇa mahatāviṣṭāḥ pīḍayanmithilāṃ purīm || 1-65-22||

RMY 1-65-23

ततः संवत्सरे पूर्णे क्षयं यातानि सर्वशः ।
साधनानि मुनिरेष्ठ ततोऽहं भृशदुःखितः ॥ १-६५-२३॥
tataḥ saṃvatsare pūrṇe kṣayaṃ yātāni sarvaśaḥ |
sādhanāni munireṣṭha tato'haṃ bhṛśaduḥkhitaḥ || 1-65-23||

RMY 1-65-24

ततो देवगणान्सर्वांस्तपसाहं प्रसादयम् ।
ददुश्च परमप्रीताश्चतुरङ्गबलं सुराः ॥ १-६५-२४॥
tato devagaṇānsarvāṃstapasāhaṃ prasādayam |
daduśca paramaprītāścaturaṅgabalaṃ surāḥ || 1-65-24||

RMY 1-65-25

ततो भग्ना नृपतयो हन्यमाना दिशो ययुः ।
अवीर्या वीर्यसंदिग्धा सामात्याः पापकारिणः ॥ १-६५-२५॥
tato bhagnā nṛpatayo hanyamānā diśo yayuḥ |
avīryā vīryasaṃdigdhā sāmātyāḥ pāpakāriṇaḥ || 1-65-25||

RMY 1-65-26

तदेतन्मुनिशार्दूल धनुः परमभास्वरम् ।
रामलक्ष्मणयोश्चापि दर्शयिष्यामि सुव्रत ॥ १-६५-२६॥
tadetanmuniśārdūla dhanuḥ paramabhāsvaram |
rāmalakṣmaṇayoścāpi darśayiṣyāmi suvrata || 1-65-26||

RMY 1-65-27

यद्यस्य धनुषो रामः कुर्यादारोपणं मुने ।
सुतामयोनिजां सीतां दद्यां दाशरथेरहम् ॥ १-६५-२७॥
yadyasya dhanuṣo rāmaḥ kuryādāropaṇaṃ mune |
sutāmayonijāṃ sītāṃ dadyāṃ dāśaratheraham || 1-65-27||

Sarga: 66/76 (27)

RMY 1-66-1

जनकस्य वचः श्रुत्वा विश्वामित्रो महामुनिः ।
धनुर्दर्शय रामाय इति होवाच पार्थिवम् ॥ १-६६-१॥
janakasya vacaḥ śrutvā viśvāmitro mahāmuniḥ |
dhanurdarśaya rāmāya iti hovāca pārthivam || 1-66-1||

RMY 1-66-2

ततः स राजा जनकः सचिवान्व्यादिदेश ह ।
धनुरानीयतां दिव्यं गन्धमाल्यविभूषितम् ॥ १-६६-२॥
tataḥ sa rājā janakaḥ sacivānvyādideśa ha |
dhanurānīyatāṃ divyaṃ gandhamālyavibhūṣitam || 1-66-2||

RMY 1-66-3

जनकेन समादिष्ठाः सचिवाः प्राविशन्पुरीम् ।
तद्धनुः पुरतः कृत्वा निर्जग्मुः पार्थिवाज्ञया ॥ १-६६-३॥
janakena samādiṣṭhāḥ sacivāḥ prāviśanpurīm |
taddhanuḥ purataḥ kṛtvā nirjagmuḥ pārthivājñayā || 1-66-3||

RMY 1-66-4

नृपां शतानि पञ्चाशद्व्यायतानां महात्मनाम् ।
मञ्जूषामष्टचक्रां तां समूहुस्ते कथंचन ॥ १-६६-४॥
nṛpāṃ śatāni pañcāśadvyāyatānāṃ mahātmanām |
mañjūṣāmaṣṭacakrāṃ tāṃ samūhuste kathaṃcana || 1-66-4||

RMY 1-66-5

तामादाय तु मञ्जूषामायतीं यत्र तद्धनुः ।
सुरोपमं ते जनकमूचुर्नृपतिमन्त्रिणः ॥ १-६६-५॥
tāmādāya tu mañjūṣāmāyatīṃ yatra taddhanuḥ |
suropamaṃ te janakamūcurnṛpatimantriṇaḥ || 1-66-5||

RMY 1-66-6

इदं धनुर्वरं राजन्पूजितं सर्वराजभिः ।
मिथिलाधिप राजेन्द्र दर्शनीयं यदीच्छसि ॥ १-६६-६॥
idaṃ dhanurvaraṃ rājanpūjitaṃ sarvarājabhiḥ |
mithilādhipa rājendra darśanīyaṃ yadīcchasi || 1-66-6||

RMY 1-66-7

तेषां नृपो वचः श्रुत्वा कृताञ्जलिरभाषत ।
विश्वामित्रं महात्मानं तौ चोभौ रामलक्ष्मणौ ॥ १-६६-७॥
teṣāṃ nṛpo vacaḥ śrutvā kṛtāñjalirabhāṣata |
viśvāmitraṃ mahātmānaṃ tau cobhau rāmalakṣmaṇau || 1-66-7||

RMY 1-66-8

इदं धनुर्वरं ब्रह्मञ्जनकैरभिपूजितम् ।
राजभिश्च महावीर्यैरशक्यं पूरितुं तदा ॥ १-६६-८॥
idaṃ dhanurvaraṃ brahmañjanakairabhipūjitam |
rājabhiśca mahāvīryairaśakyaṃ pūrituṃ tadā || 1-66-8||

RMY 1-66-9

नैतत्सुरगणाः सर्वे नासुरा न च राक्षसाः ।
गन्धर्वयक्षप्रवराः सकिंनरमहोरगाः ॥ १-६६-९॥
naitatsuragaṇāḥ sarve nāsurā na ca rākṣasāḥ |
gandharvayakṣapravarāḥ sakiṃnaramahoragāḥ || 1-66-9||

RMY 1-66-10

क्व गतिर्मानुषाणां च धनुषोऽस्य प्रपूरणे ।
आरोपणे समायोगे वेपने तोलनेऽपि वा ॥ १-६६-१०॥
kva gatirmānuṣāṇāṃ ca dhanuṣo'sya prapūraṇe |
āropaṇe samāyoge vepane tolane'pi vā || 1-66-10||

RMY 1-66-11

तदेतद्धनुषां श्रेष्ठमानीतं मुनिपुंगव ।
दर्शयैतन्महाभाग अनयो राजपुत्रयोः ॥ १-६६-११॥
tadetaddhanuṣāṃ śreṣṭhamānītaṃ munipuṃgava |
darśayaitanmahābhāga anayo rājaputrayoḥ || 1-66-11||

RMY 1-66-12

विश्वामित्रस्तु धर्मात्मा श्रुत्वा जनकभाषितम् ।
वत्स राम धनुः पश्य इति राघवमब्रवीत् ॥ १-६६-१२॥
viśvāmitrastu dharmātmā śrutvā janakabhāṣitam |
vatsa rāma dhanuḥ paśya iti rāghavamabravīt || 1-66-12||

RMY 1-66-13

महर्षेर्वचनाद्रामो यत्र तिष्ठति तद्धनुः ।
मञ्जूषां तामपावृत्य दृष्ट्वा धनुरथाब्रवीत् ॥ १-६६-१३॥
maharṣervacanādrāmo yatra tiṣṭhati taddhanuḥ |
mañjūṣāṃ tāmapāvṛtya dṛṣṭvā dhanurathābravīt || 1-66-13||

RMY 1-66-14

इदं धनुर्वरं ब्रह्मन्संस्पृशामीह पाणिना ।
यत्नवांश्च भविष्यामि तोलने पूरणेऽपि वा ॥ १-६६-१४॥
idaṃ dhanurvaraṃ brahmansaṃspṛśāmīha pāṇinā |
yatnavāṃśca bhaviṣyāmi tolane pūraṇe'pi vā || 1-66-14||

RMY 1-66-15

बाढमित्येव तं राजा मुनिश्च समभाषत ।
लीलया स धनुर्मध्ये जग्राह वचनान्मुनेः ॥ १-६६-१५॥
bāḍhamityeva taṃ rājā muniśca samabhāṣata |
līlayā sa dhanurmadhye jagrāha vacanānmuneḥ || 1-66-15||

RMY 1-66-16

पश्यतां नृषहस्राणां बहूनां रघुनन्दनः ।
आरोपयत्स धर्मात्मा सलीलमिव तद्धनुः ॥ १-६६-१६॥
paśyatāṃ nṛṣahasrāṇāṃ bahūnāṃ raghunandanaḥ |
āropayatsa dharmātmā salīlamiva taddhanuḥ || 1-66-16||

RMY 1-66-17

आरोपयित्वा मौर्वीं च पूरयामास वीर्यवान् ।
तद्बभञ्ज धनुर्मध्ये नरश्रेष्ठो महायशाः ॥ १-६६-१७॥
āropayitvā maurvīṃ ca pūrayāmāsa vīryavān |
tadbabhañja dhanurmadhye naraśreṣṭho mahāyaśāḥ || 1-66-17||

RMY 1-66-18

तस्य शब्दो महानासीन्निर्घातसमनिस्वनः ।
भूमिकम्पश्च सुमहान्पर्वतस्येव दीर्यतः ॥ १-६६-१८॥
tasya śabdo mahānāsīnnirghātasamanisvanaḥ |
bhūmikampaśca sumahānparvatasyeva dīryataḥ || 1-66-18||

RMY 1-66-19

निपेतुश्च नराः सर्वे तेन शब्देन मोहिताः ।
वर्जयित्वा मुनिवरं राजानं तौ च राघवौ ॥ १-६६-१९॥
nipetuśca narāḥ sarve tena śabdena mohitāḥ |
varjayitvā munivaraṃ rājānaṃ tau ca rāghavau || 1-66-19||

RMY 1-66-20

प्रत्याश्वस्ते जने तस्मिन्राजा विगतसाध्वसः ।
उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं वाक्यज्ञो मुनिपुंगवम् ॥ १-६६-२०॥
pratyāśvaste jane tasminrājā vigatasādhvasaḥ |
uvāca prāñjalirvākyaṃ vākyajño munipuṃgavam || 1-66-20||

RMY 1-66-21

भगवन्दृष्टवीर्यो मे रामो दशरथात्मजः ।
अत्यद्भुतमचिन्त्यं च अतर्कितमिदं मया ॥ १-६६-२१॥
bhagavandṛṣṭavīryo me rāmo daśarathātmajaḥ |
atyadbhutamacintyaṃ ca atarkitamidaṃ mayā || 1-66-21||

RMY 1-66-22

जनकानां कुले कीर्तिमाहरिष्यति मे सुता ।
सीता भर्तारमासाद्य रामं दशरथात्मजम् ॥ १-६६-२२॥
janakānāṃ kule kīrtimāhariṣyati me sutā |
sītā bhartāramāsādya rāmaṃ daśarathātmajam || 1-66-22||

RMY 1-66-23

मम सत्या प्रतिज्ञा च वीर्यशुल्केति कौशिक ।
सीता प्राणैर्बहुमता देया रामाय मे सुता ॥ १-६६-२३॥
mama satyā pratijñā ca vīryaśulketi kauśika |
sītā prāṇairbahumatā deyā rāmāya me sutā || 1-66-23||

RMY 1-66-24

भवतोऽनुमते ब्रह्मञ्शीघ्रं गच्छन्तु मन्त्रिणः ।
मम कौशिक भद्रं ते अयोध्यां त्वरिता रथैः ॥ १-६६-२४॥
bhavato'numate brahmañśīghraṃ gacchantu mantriṇaḥ |
mama kauśika bhadraṃ te ayodhyāṃ tvaritā rathaiḥ || 1-66-24||

RMY 1-66-25

राजानं प्रश्रितैर्वाक्यैरानयन्तु पुरं मम ।
प्रदानं वीर्यशुल्कायाः कथयन्तु च सर्वशः ॥ १-६६-२५॥
rājānaṃ praśritairvākyairānayantu puraṃ mama |
pradānaṃ vīryaśulkāyāḥ kathayantu ca sarvaśaḥ || 1-66-25||

RMY 1-66-26

मुनिगुप्तौ च काकुत्स्थौ कथयन्तु नृपाय वै ।
प्रीयमाणं तु राजानमानयन्तु सुशीघ्रगाः ॥ १-६६-२६॥
muniguptau ca kākutsthau kathayantu nṛpāya vai |
prīyamāṇaṃ tu rājānamānayantu suśīghragāḥ || 1-66-26||

RMY 1-66-27

कौशिकश्च तथेत्याह राजा चाभाष्य मन्त्रिणः ।
अयोध्यां प्रेषयामास धर्मात्मा कृतशासनात् ॥ १-६६-२७॥
kauśikaśca tathetyāha rājā cābhāṣya mantriṇaḥ |
ayodhyāṃ preṣayāmāsa dharmātmā kṛtaśāsanāt || 1-66-27||

Sarga: 67/76 (19)

RMY 1-67-1

जनकेन समादिष्टा दूतास्ते क्लान्तवाहनाः ।
त्रिरात्रमुषित्वा मार्गे तेऽयोध्यां प्राविशन्पुरीम् ॥ १-६७-१॥
janakena samādiṣṭā dūtāste klāntavāhanāḥ |
trirātramuṣitvā mārge te'yodhyāṃ prāviśanpurīm || 1-67-1||

RMY 1-67-2

ते राजवचनाद्दूता राजवेश्मप्रवेशिताः ।
ददृशुर्देवसंकाशं वृद्धं दशरथं नृपम् ॥ १-६७-२॥
te rājavacanāddūtā rājaveśmapraveśitāḥ |
dadṛśurdevasaṃkāśaṃ vṛddhaṃ daśarathaṃ nṛpam || 1-67-2||

RMY 1-67-3

बद्धाञ्जलिपुटाः सर्वे दूता विगतसाध्वसाः ।
राजानं प्रयता वाक्यमब्रुवन्मधुराक्षरम् ॥ १-६७-३॥
baddhāñjalipuṭāḥ sarve dūtā vigatasādhvasāḥ |
rājānaṃ prayatā vākyamabruvanmadhurākṣaram || 1-67-3||

RMY 1-67-4

मैथिलो जनको राजा साग्निहोत्रपुरस्कृतः ।
कुशलं चाव्ययं चैव सोपाध्यायपुरोहितम् ॥ १-६७-४॥
maithilo janako rājā sāgnihotrapuraskṛtaḥ |
kuśalaṃ cāvyayaṃ caiva sopādhyāyapurohitam || 1-67-4||

RMY 1-67-5

मुहुर्मुहुर्मधुरया स्नेहसंयुक्तया गिरा ।
जनकस्त्वां महाराज पृच्छते सपुरःसरम् ॥ १-६७-५॥
muhurmuhurmadhurayā snehasaṃyuktayā girā |
janakastvāṃ mahārāja pṛcchate sapuraḥsaram || 1-67-5||

RMY 1-67-6

पृष्ट्वा कुशलमव्यग्रं वैदेहो मिथिलाधिपः ।
कौशिकानुमते वाक्यं भवन्तमिदमब्रवीत् ॥ १-६७-६॥
pṛṣṭvā kuśalamavyagraṃ vaideho mithilādhipaḥ |
kauśikānumate vākyaṃ bhavantamidamabravīt || 1-67-6||

RMY 1-67-7

पूर्वं प्रतिज्ञा विदिता वीर्यशुल्का ममात्मजा ।
राजानश्च कृतामर्षा निर्वीर्या विमुखीकृताः ॥ १-६७-७॥
pūrvaṃ pratijñā viditā vīryaśulkā mamātmajā |
rājānaśca kṛtāmarṣā nirvīryā vimukhīkṛtāḥ || 1-67-7||

RMY 1-67-8

सेयं मम सुता राजन्विश्वामित्रपुरःसरैः ।
यदृच्छयागतैर्वीरैर्निर्जिता तव पुत्रकैः ॥ १-६७-८॥
seyaṃ mama sutā rājanviśvāmitrapuraḥsaraiḥ |
yadṛcchayāgatairvīrairnirjitā tava putrakaiḥ || 1-67-8||

RMY 1-67-9

तच्च राजन्धनुर्दिव्यं मध्ये भग्नं महात्मना ।
रामेण हि महाराज महत्यां जनसंसदि ॥ १-६७-९॥
tacca rājandhanurdivyaṃ madhye bhagnaṃ mahātmanā |
rāmeṇa hi mahārāja mahatyāṃ janasaṃsadi || 1-67-9||

RMY 1-67-10

अस्मै देया मया सीता वीर्यशुल्का महात्मने ।
प्रतिज्ञां तर्तुमिच्छामि तदनुज्ञातुमर्हसि ॥ १-६७-१०॥
asmai deyā mayā sītā vīryaśulkā mahātmane |
pratijñāṃ tartumicchāmi tadanujñātumarhasi || 1-67-10||

RMY 1-67-11

सोपाध्यायो महाराज पुरोहितपुरस्कृतः ।
शीघ्रमागच्छ भद्रं ते द्रष्टुमर्हसि राघवौ ॥ १-६७-११॥
sopādhyāyo mahārāja purohitapuraskṛtaḥ |
śīghramāgaccha bhadraṃ te draṣṭumarhasi rāghavau || 1-67-11||

RMY 1-67-12

प्रीतिं च मम राजेन्द्र निर्वर्तयितुमर्हसि ।
पुत्रयोरुभयोरेव प्रीतिं त्वमपि लप्स्यसे ॥ १-६७-१२॥
prītiṃ ca mama rājendra nirvartayitumarhasi |
putrayorubhayoreva prītiṃ tvamapi lapsyase || 1-67-12||

RMY 1-67-13

एवं विदेहाधिपतिर्मधुरं वाक्यमब्रवीत् ।
विश्वामित्राभ्यनुज्ञातः शतानन्दमते स्थितः ॥ १-६७-१३॥
evaṃ videhādhipatirmadhuraṃ vākyamabravīt |
viśvāmitrābhyanujñātaḥ śatānandamate sthitaḥ || 1-67-13||

RMY 1-67-14

दूतवाक्यं तु तच्छ्रुत्वा राजा परमहर्षितः ।
वसिष्ठं वामदेवं च मन्त्रिणोऽन्यांश्च सोऽब्रवीत् ॥ १-६७-१४॥
dūtavākyaṃ tu tacchrutvā rājā paramaharṣitaḥ |
vasiṣṭhaṃ vāmadevaṃ ca mantriṇo'nyāṃśca so'bravīt || 1-67-14||

RMY 1-67-15

गुप्तः कुशिकपुत्रेण कौसल्यानन्दवर्धनः ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा विदेहेषु वसत्यसौ ॥ १-६७-१५॥
guptaḥ kuśikaputreṇa kausalyānandavardhanaḥ |
lakṣmaṇena saha bhrātrā videheṣu vasatyasau || 1-67-15||

RMY 1-67-16

दृष्टवीर्यस्तु काकुत्स्थो जनकेन महात्मना ।
संप्रदानं सुतायास्तु राघवे कर्तुमिच्छति ॥ १-६७-१६॥
dṛṣṭavīryastu kākutstho janakena mahātmanā |
saṃpradānaṃ sutāyāstu rāghave kartumicchati || 1-67-16||

RMY 1-67-17

यदि वो रोचते वृत्तं जनकस्य महात्मनः ।
पुरीं गच्छामहे शीघ्रं मा भूत्कालस्य पर्ययः ॥ १-६७-१७॥
yadi vo rocate vṛttaṃ janakasya mahātmanaḥ |
purīṃ gacchāmahe śīghraṃ mā bhūtkālasya paryayaḥ || 1-67-17||

RMY 1-67-18

मन्त्रिणो बाढमित्याहुः सह सर्वैर्महर्षिभिः ।
सुप्रीतश्चाब्रवीद्राजा श्वो यात्रेति स मन्त्रिणः ॥ १-६७-१८॥
mantriṇo bāḍhamityāhuḥ saha sarvairmaharṣibhiḥ |
suprītaścābravīdrājā śvo yātreti sa mantriṇaḥ || 1-67-18||

RMY 1-67-19

मन्त्रिणस्तु नरेन्द्रस्य रात्रिं परमसत्कृताः ।
ऊषुः प्रमुदिताः सर्वे गुणैः सर्वैः समन्विताः ॥ १-६७-१९॥
mantriṇastu narendrasya rātriṃ paramasatkṛtāḥ |
ūṣuḥ pramuditāḥ sarve guṇaiḥ sarvaiḥ samanvitāḥ || 1-67-19||

Sarga: 68/76 (18)

RMY 1-68-1

ततो रात्र्यां व्यतीतायां सोपाध्यायः सबान्धवः ।
राजा दशरथो हृष्टः सुमन्त्रमिदमब्रवीत् ॥ १-६८-१॥
tato rātryāṃ vyatītāyāṃ sopādhyāyaḥ sabāndhavaḥ |
rājā daśaratho hṛṣṭaḥ sumantramidamabravīt || 1-68-1||

RMY 1-68-2

अद्य सर्वे धनाध्यक्षा धनमादाय पुष्कलम् ।
व्रजन्त्वग्रे सुविहिता नानारत्नसमन्विताः ॥ १-६८-२॥
adya sarve dhanādhyakṣā dhanamādāya puṣkalam |
vrajantvagre suvihitā nānāratnasamanvitāḥ || 1-68-2||

RMY 1-68-3

चतुरङ्गबलं चापि शीघ्रं निर्यातु सर्वशः ।
ममाज्ञासमकालं च यानयुग्यमनुत्तमम् ॥ १-६८-३॥
caturaṅgabalaṃ cāpi śīghraṃ niryātu sarvaśaḥ |
mamājñāsamakālaṃ ca yānayugyamanuttamam || 1-68-3||

RMY 1-68-4

वसिष्ठो वामदेवश्च जाबालिरथ काश्यपः ।
मार्कण्डेयश्च दीर्घायुरृषिः कात्यायनस्तथा ॥ १-६८-४॥
vasiṣṭho vāmadevaśca jābāliratha kāśyapaḥ |
mārkaṇḍeyaśca dīrghāyurṛṣiḥ kātyāyanastathā || 1-68-4||

RMY 1-68-5

एते द्विजाः प्रयान्त्वग्रे स्यन्दनं योजयस्व मे ।
यथा कालात्ययो न स्याद्दूता हि त्वरयन्ति माम् ॥ १-६८-५॥
ete dvijāḥ prayāntvagre syandanaṃ yojayasva me |
yathā kālātyayo na syāddūtā hi tvarayanti mām || 1-68-5||

RMY 1-68-6

वचनाच्च नरेन्द्रस्य सा सेना चतुरङ्गिणी ।
राजानमृषिभिः सार्धं व्रजन्तं पृष्ठतोऽन्वगात् ॥ १-६८-६॥
vacanācca narendrasya sā senā caturaṅgiṇī |
rājānamṛṣibhiḥ sārdhaṃ vrajantaṃ pṛṣṭhato'nvagāt || 1-68-6||

RMY 1-68-7

गत्वा चतुरहं मार्गं विदेहानभ्युपेयिवान् ।
राजा तु जनकः श्रीमाञ्श्रुत्वा पूजामकल्पयत् ॥ १-६८-७॥
gatvā caturahaṃ mārgaṃ videhānabhyupeyivān |
rājā tu janakaḥ śrīmāñśrutvā pūjāmakalpayat || 1-68-7||

RMY 1-68-8

ततो राजानमासाद्य वृद्धं दशरथं नृपम् ।
जनको मुदितो राजा हर्षं च परमं ययौ ।
उवाच च नरश्रेष्ठो नरश्रेष्ठं मुदान्वितम् ॥ १-६८-८॥
tato rājānamāsādya vṛddhaṃ daśarathaṃ nṛpam |
janako mudito rājā harṣaṃ ca paramaṃ yayau |
uvāca ca naraśreṣṭho naraśreṣṭhaṃ mudānvitam || 1-68-8||

RMY 1-68-9

स्वागतं ते महाराज दिष्ट्या प्राप्तोऽसि राघव ।
पुत्रयोरुभयोः प्रीतिं लप्स्यसे वीर्यनिर्जिताम् ॥ १-६८-९॥
svāgataṃ te mahārāja diṣṭyā prāpto'si rāghava |
putrayorubhayoḥ prītiṃ lapsyase vīryanirjitām || 1-68-9||

RMY 1-68-10

दिष्ट्या प्राप्तो महातेजा वसिष्ठो भगवानृषिः ।
सह सर्वैर्द्विजश्रेष्ठैर्देवैरिव शतक्रतुः ॥ १-६८-१०॥
diṣṭyā prāpto mahātejā vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ |
saha sarvairdvijaśreṣṭhairdevairiva śatakratuḥ || 1-68-10||

RMY 1-68-11

दिष्ट्या मे निर्जिता विघ्ना दिष्ट्या मे पूजितं कुलम् ।
राघवैः सह संबन्धाद्वीर्यश्रेष्ठैर्महात्मभिः ॥ १-६८-११॥
diṣṭyā me nirjitā vighnā diṣṭyā me pūjitaṃ kulam |
rāghavaiḥ saha saṃbandhādvīryaśreṣṭhairmahātmabhiḥ || 1-68-11||

RMY 1-68-12

श्वः प्रभाते नरेन्द्रेन्द्र निर्वर्तयितुमर्हसि ।
यज्ञस्यान्ते नरश्रेष्ठ विवाहमृषिसंमतम् ॥ १-६८-१२॥
śvaḥ prabhāte narendrendra nirvartayitumarhasi |
yajñasyānte naraśreṣṭha vivāhamṛṣisaṃmatam || 1-68-12||

RMY 1-68-13

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ऋषिमध्ये नराधिपः ।
वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठः प्रत्युवाच महीपतिम् ॥ १-६८-१३॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā ṛṣimadhye narādhipaḥ |
vākyaṃ vākyavidāṃ śreṣṭhaḥ pratyuvāca mahīpatim || 1-68-13||

RMY 1-68-14

प्रतिग्रहो दातृवशः श्रुतमेतन्मया पुरा ।
यथा वक्ष्यसि धर्मज्ञ तत्करिष्यामहे वयम् ॥ १-६८-१४॥
pratigraho dātṛvaśaḥ śrutametanmayā purā |
yathā vakṣyasi dharmajña tatkariṣyāmahe vayam || 1-68-14||

RMY 1-68-15

तद्धर्मिष्ठं यशस्यं च वचनं सत्यवादिनः ।
श्रुत्वा विदेहाधिपतिः परं विस्मयमागतः ॥ १-६८-१५॥
taddharmiṣṭhaṃ yaśasyaṃ ca vacanaṃ satyavādinaḥ |
śrutvā videhādhipatiḥ paraṃ vismayamāgataḥ || 1-68-15||

RMY 1-68-16

ततः सर्वे मुनिगणाः परस्परसमागमे ।
हर्षेण महता युक्तास्तां निशामवसन्सुखम् ॥ १-६८-१६॥
tataḥ sarve munigaṇāḥ parasparasamāgame |
harṣeṇa mahatā yuktāstāṃ niśāmavasansukham || 1-68-16||

RMY 1-68-17

राजा च राघवौ पुत्रौ निशाम्य परिहर्षितः ।
उवास परमप्रीतो जनकेन सुपूजितः ॥ १-६८-१७॥
rājā ca rāghavau putrau niśāmya pariharṣitaḥ |
uvāsa paramaprīto janakena supūjitaḥ || 1-68-17||

RMY 1-68-18

जनकोऽपि महातेजाः क्रिया धर्मेण तत्त्ववित् ।
यज्ञस्य च सुताभ्यां च कृत्वा रात्रिमुवास ह ॥ १-६८-१८॥
janako'pi mahātejāḥ kriyā dharmeṇa tattvavit |
yajñasya ca sutābhyāṃ ca kṛtvā rātrimuvāsa ha || 1-68-18||

Sarga: 69/76 (32)

RMY 1-69-1

ततः प्रभाते जनकः कृतकर्मा महर्षिभिः ।
उवाच वाक्यं वाक्यज्ञः शतानन्दं पुरोहितम् ॥ १-६९-१॥
tataḥ prabhāte janakaḥ kṛtakarmā maharṣibhiḥ |
uvāca vākyaṃ vākyajñaḥ śatānandaṃ purohitam || 1-69-1||

RMY 1-69-2

भ्राता मम महातेजा यवीयानतिधार्मिकः ।
कुशध्वज इति ख्यातः पुरीमध्यवसच्छुभाम् ॥ १-६९-२॥
bhrātā mama mahātejā yavīyānatidhārmikaḥ |
kuśadhvaja iti khyātaḥ purīmadhyavasacchubhām || 1-69-2||

RMY 1-69-3

वार्याफलकपर्यन्तां पिबन्निक्षुमतीं नदीम् ।
सांकाश्यां पुण्यसंकाशां विमानमिव पुष्पकम् ॥ १-६९-३॥
vāryāphalakaparyantāṃ pibannikṣumatīṃ nadīm |
sāṃkāśyāṃ puṇyasaṃkāśāṃ vimānamiva puṣpakam || 1-69-3||

RMY 1-69-4

तमहं द्रष्टुमिच्छामि यज्ञगोप्ता स मे मतः ।
प्रीतिं सोऽपि महातेजा इमां भोक्ता मया सह ॥ १-६९-४॥
tamahaṃ draṣṭumicchāmi yajñagoptā sa me mataḥ |
prītiṃ so'pi mahātejā imāṃ bhoktā mayā saha || 1-69-4||

RMY 1-69-5

शासनात्तु नरेन्द्रस्य प्रययुः शीघ्रवाजिभिः ।
समानेतुं नरव्याघ्रं विष्णुमिन्द्राज्ञया यथा ॥ १-६९-५॥
śāsanāttu narendrasya prayayuḥ śīghravājibhiḥ |
samānetuṃ naravyāghraṃ viṣṇumindrājñayā yathā || 1-69-5||

RMY 1-69-6

आज्ञया तु नरेन्द्रस्य आजगाम कुशध्वजः ॥ १-६९-६॥
ājñayā tu narendrasya ājagāma kuśadhvajaḥ || 1-69-6||

RMY 1-69-7

स ददर्श महात्मानं जनकं धर्मवत्सलम् ।
सोऽभिवाद्य शतानन्दं राजानं चापि धार्मिकम् ॥ १-६९-७॥
sa dadarśa mahātmānaṃ janakaṃ dharmavatsalam |
so'bhivādya śatānandaṃ rājānaṃ cāpi dhārmikam || 1-69-7||

RMY 1-69-8

राजार्हं परमं दिव्यमासनं चाध्यरोहत ।
उपविष्टावुभौ तौ तु भ्रातरावमितौजसौ ॥ १-६९-८॥
rājārhaṃ paramaṃ divyamāsanaṃ cādhyarohata |
upaviṣṭāvubhau tau tu bhrātarāvamitaujasau || 1-69-8||

RMY 1-69-9

प्रेषयामासतुर्वीरौ मन्त्रिश्रेष्ठं सुदामनम् ।
गच्छ मन्त्रिपते शीघ्रमैक्ष्वाकममितप्रभम् ।
आत्मजैः सह दुर्धर्षमानयस्व समन्त्रिणम् ॥ १-६९-९॥
preṣayāmāsaturvīrau mantriśreṣṭhaṃ sudāmanam |
gaccha mantripate śīghramaikṣvākamamitaprabham |
ātmajaiḥ saha durdharṣamānayasva samantriṇam || 1-69-9||

RMY 1-69-10

औपकार्यां स गत्वा तु रघूणां कुलवर्धनम् ।
ददर्श शिरसा चैनमभिवाद्येदमब्रवीत् ॥ १-६९-१०॥
aupakāryāṃ sa gatvā tu raghūṇāṃ kulavardhanam |
dadarśa śirasā cainamabhivādyedamabravīt || 1-69-10||

RMY 1-69-11

अयोध्याधिपते वीर वैदेहो मिथिलाधिपः ।
स त्वां द्रष्टुं व्यवसितः सोपाध्यायपुरोहितम् ॥ १-६९-११॥
ayodhyādhipate vīra vaideho mithilādhipaḥ |
sa tvāṃ draṣṭuṃ vyavasitaḥ sopādhyāyapurohitam || 1-69-11||

RMY 1-69-12

मन्त्रिश्रेष्ठवचः श्रुत्वा राजा सर्षिगणस्तदा ।
सबन्धुरगमत्तत्र जनको यत्र वर्तते ॥ १-६९-१२॥
mantriśreṣṭhavacaḥ śrutvā rājā sarṣigaṇastadā |
sabandhuragamattatra janako yatra vartate || 1-69-12||

RMY 1-69-13

स राजा मन्त्रिसहितः सोपाध्यायः सबान्धवः ।
वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठो वैदेहमिदमब्रवीत् ॥ १-६९-१३॥
sa rājā mantrisahitaḥ sopādhyāyaḥ sabāndhavaḥ |
vākyaṃ vākyavidāṃ śreṣṭho vaidehamidamabravīt || 1-69-13||

RMY 1-69-14

विदितं ते महाराज इक्ष्वाकुकुलदैवतम् ।
वक्ता सर्वेषु कृत्येषु वसिष्ठो भगवानृषिः ॥ १-६९-१४॥
viditaṃ te mahārāja ikṣvākukuladaivatam |
vaktā sarveṣu kṛtyeṣu vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ || 1-69-14||

RMY 1-69-15

विश्वामित्राभ्यनुज्ञातः सह सर्वैर्महर्षिभिः ।
एष वक्ष्यति धर्मात्मा वसिष्ठो मे यथाक्रमम् ॥ १-६९-१५॥
viśvāmitrābhyanujñātaḥ saha sarvairmaharṣibhiḥ |
eṣa vakṣyati dharmātmā vasiṣṭho me yathākramam || 1-69-15||

RMY 1-69-16

तूष्णींभूते दशरथे वसिष्ठो भगवानृषिः ।
उवाच वाक्यं वाक्यज्ञो वैदेहं सपुरोहितम् ॥ १-६९-१६॥
tūṣṇīṃbhūte daśarathe vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ |
uvāca vākyaṃ vākyajño vaidehaṃ sapurohitam || 1-69-16||

RMY 1-69-17

अव्यक्तप्रभवो ब्रह्मा शाश्वतो नित्य अव्ययः ।
तस्मान्मरीचिः संजज्ञे मरीचेः कश्यपः सुतः ॥ १-६९-१७॥
avyaktaprabhavo brahmā śāśvato nitya avyayaḥ |
tasmānmarīciḥ saṃjajñe marīceḥ kaśyapaḥ sutaḥ || 1-69-17||

RMY 1-69-18

विवस्वान्कश्यपाज्जज्ञे मनुर्वैवैस्वतः स्मृतः ।
मनुः प्रजापतिः पूर्वमिक्ष्वाकुस्तु मनोः सुतः ॥ १-६९-१८॥
vivasvānkaśyapājjajñe manurvaivaisvataḥ smṛtaḥ |
manuḥ prajāpatiḥ pūrvamikṣvākustu manoḥ sutaḥ || 1-69-18||

RMY 1-69-19

तमिक्ष्वाकुमयोध्यायां राजानं विद्धि पूर्वकम् ।
इक्ष्वाकोस्तु सुतः श्रीमान्विकुक्षिरुदपद्यत ॥ १-६९-१९॥
tamikṣvākumayodhyāyāṃ rājānaṃ viddhi pūrvakam |
ikṣvākostu sutaḥ śrīmānvikukṣirudapadyata || 1-69-19||

RMY 1-69-20

विकुक्षेस्तु महातेजा बाणः पुत्रः प्रतापवान् ।
बाणस्य तु महातेजा अनरण्यः प्रतापवान् ॥ १-६९-२०॥
vikukṣestu mahātejā bāṇaḥ putraḥ pratāpavān |
bāṇasya tu mahātejā anaraṇyaḥ pratāpavān || 1-69-20||

RMY 1-69-21

अनरण्यात्पृथुर्जज्ञे त्रिशङ्कुस्तु पृथोः सुतः ।
त्रिशङ्कोरभवत्पुत्रो धुन्धुमारो महायशाः ॥ १-६९-२१॥
anaraṇyātpṛthurjajñe triśaṅkustu pṛthoḥ sutaḥ |
triśaṅkorabhavatputro dhundhumāro mahāyaśāḥ || 1-69-21||

RMY 1-69-22

धुन्धुमारान्महातेजा युवनाश्वो महारथः ।
युवनाश्वसुतः श्रीमान्मान्धाता पृथिवीपतिः ॥ १-६९-२२॥
dhundhumārānmahātejā yuvanāśvo mahārathaḥ |
yuvanāśvasutaḥ śrīmānmāndhātā pṛthivīpatiḥ || 1-69-22||

RMY 1-69-23

मान्धातुस्तु सुतः श्रीमान्सुसंधिरुदपद्यत ।
सुसंधेरपि पुत्रौ द्वौ ध्रुवसंधिः प्रसेनजित् ॥ १-६९-२३॥
māndhātustu sutaḥ śrīmānsusaṃdhirudapadyata |
susaṃdherapi putrau dvau dhruvasaṃdhiḥ prasenajit || 1-69-23||

RMY 1-69-24

यशस्वी ध्रुवसंधेस्तु भरतो नाम नामतः ।
भरतात्तु महातेजा असितो नाम जायत ॥ १-६९-२४॥
yaśasvī dhruvasaṃdhestu bharato nāma nāmataḥ |
bharatāttu mahātejā asito nāma jāyata || 1-69-24||

RMY 1-69-25

सह तेन गरेणैव जातः स सगरोऽभवत् ।
सगरस्यासमञ्जस्तु असमञ्जादथांशुमान् ॥ १-६९-२५॥
saha tena gareṇaiva jātaḥ sa sagaro'bhavat |
sagarasyāsamañjastu asamañjādathāṃśumān || 1-69-25||

RMY 1-69-26

दिलीपोंऽशुमतः पुत्रो दिलीपस्य भगीरथः ।
भगीरथात्ककुत्स्थश्च ककुत्स्थस्य रघुस्तथा ॥ १-६९-२६॥
dilīpoṃ'śumataḥ putro dilīpasya bhagīrathaḥ |
bhagīrathātkakutsthaśca kakutsthasya raghustathā || 1-69-26||

RMY 1-69-27

रघोस्तु पुत्रस्तेजस्वी प्रवृद्धः पुरुषादकः ।
कल्माषपादो ह्यभवत्तस्माज्जातस्तु शङ्खणः ॥ १-६९-२७॥
raghostu putrastejasvī pravṛddhaḥ puruṣādakaḥ |
kalmāṣapādo hyabhavattasmājjātastu śaṅkhaṇaḥ || 1-69-27||

RMY 1-69-28

सुदर्शनः शङ्खणस्य अग्निवर्णः सुदर्शनात् ।
शीघ्रगस्त्वग्निवर्णस्य शीघ्रगस्य मरुः सुतः ॥ १-६९-२८॥
sudarśanaḥ śaṅkhaṇasya agnivarṇaḥ sudarśanāt |
śīghragastvagnivarṇasya śīghragasya maruḥ sutaḥ || 1-69-28||

RMY 1-69-29

मरोः प्रशुश्रुकस्त्वासीदम्बरीषः प्रशुश्रुकात् ।
अम्बरीषस्य पुत्रोऽभून्नहुषः पृथिवीपतिः ॥ १-६९-२९॥
maroḥ praśuśrukastvāsīdambarīṣaḥ praśuśrukāt |
ambarīṣasya putro'bhūnnahuṣaḥ pṛthivīpatiḥ || 1-69-29||

RMY 1-69-30

नहुषस्य ययातिस्तु नाभागस्तु ययातिजः ।
नाभागस्य बभूवाज अजाद्दशरथोऽभवत् ।
तस्माद्दशरथाज्जातौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ १-६९-३०॥
nahuṣasya yayātistu nābhāgastu yayātijaḥ |
nābhāgasya babhūvāja ajāddaśaratho'bhavat |
tasmāddaśarathājjātau bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 1-69-30||

RMY 1-69-31

आदिवंशविशुद्धानां राज्ञां परमधर्मिणाम् ।
इक्ष्वाकुकुलजातानां वीराणां सत्यवादिनाम् ॥ १-६९-३१॥
ādivaṃśaviśuddhānāṃ rājñāṃ paramadharmiṇām |
ikṣvākukulajātānāṃ vīrāṇāṃ satyavādinām || 1-69-31||

RMY 1-69-32

रामलक्ष्मणयोरर्थे त्वत्सुते वरये नृप ।
सदृशाभ्यां नरश्रेष्ठ सदृशे दातुमर्हसि ॥ १-६९-३२॥
rāmalakṣmaṇayorarthe tvatsute varaye nṛpa |
sadṛśābhyāṃ naraśreṣṭha sadṛśe dātumarhasi || 1-69-32||

Sarga: 70/76 (24)

RMY 1-70-1

एवं ब्रुवाणं जनकः प्रत्युवाच कृताञ्जलिः ।
श्रोतुमर्हसि भद्रं ते कुलं नः कीर्तितं परम् ॥ १-७०-१॥
evaṃ bruvāṇaṃ janakaḥ pratyuvāca kṛtāñjaliḥ |
śrotumarhasi bhadraṃ te kulaṃ naḥ kīrtitaṃ param || 1-70-1||

RMY 1-70-2

प्रदाने हि मुनिश्रेष्ठ कुलं निरवशेषतः ।
वक्तव्यं कुलजातेन तन्निबोध महामुने ॥ १-७०-२॥
pradāne hi muniśreṣṭha kulaṃ niravaśeṣataḥ |
vaktavyaṃ kulajātena tannibodha mahāmune || 1-70-2||

RMY 1-70-3

राजाभूत्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः स्वेन कर्मणा ।
निमिः परमधर्मात्मा सर्वसत्त्ववतां वरः ॥ १-७०-३॥
rājābhūttriṣu lokeṣu viśrutaḥ svena karmaṇā |
nimiḥ paramadharmātmā sarvasattvavatāṃ varaḥ || 1-70-3||

RMY 1-70-4

तस्य पुत्रो मिथिर्नाम जनको मिथिपुत्रकः ।
प्रथमो जनको नाम जनकादप्युदावसुः ॥ १-७०-४॥
tasya putro mithirnāma janako mithiputrakaḥ |
prathamo janako nāma janakādapyudāvasuḥ || 1-70-4||

RMY 1-70-5

उदावसोस्तु धर्मात्मा जातो वै नन्दिवर्धनः ।
नन्दिवर्धनपुत्रस्तु सुकेतुर्नाम नामतः ॥ १-७०-५॥
udāvasostu dharmātmā jāto vai nandivardhanaḥ |
nandivardhanaputrastu suketurnāma nāmataḥ || 1-70-5||

RMY 1-70-6

सुकेतोरपि धर्मात्मा देवरातो महाबलः ।
देवरातस्य राजर्षेर्बृहद्रथ इति श्रुतः ॥ १-७०-६॥
suketorapi dharmātmā devarāto mahābalaḥ |
devarātasya rājarṣerbṛhadratha iti śrutaḥ || 1-70-6||

RMY 1-70-7

बृहद्रथस्य शूरोऽभून्महावीरः प्रतापवान् ।
महावीरस्य धृतिमान्सुधृतिः सत्यविक्रमः ॥ १-७०-७॥
bṛhadrathasya śūro'bhūnmahāvīraḥ pratāpavān |
mahāvīrasya dhṛtimānsudhṛtiḥ satyavikramaḥ || 1-70-7||

RMY 1-70-8

सुधृतेरपि धर्मात्मा धृष्टकेतुः सुधार्मिकः ।
धृष्टकेतोस्तु राजर्षेर्हर्यश्व इति विश्रुतः ॥ १-७०-८॥
sudhṛterapi dharmātmā dhṛṣṭaketuḥ sudhārmikaḥ |
dhṛṣṭaketostu rājarṣerharyaśva iti viśrutaḥ || 1-70-8||

RMY 1-70-9

हर्यश्वस्य मरुः पुत्रो मरोः पुत्रः प्रतीन्धकः ।
प्रतीन्धकस्य धर्मात्मा राजा कीर्तिरथः सुतः ॥ १-७०-९॥
haryaśvasya maruḥ putro maroḥ putraḥ pratīndhakaḥ |
pratīndhakasya dharmātmā rājā kīrtirathaḥ sutaḥ || 1-70-9||

RMY 1-70-10

पुत्रः कीर्तिरथस्यापि देवमीढ इति स्मृतः ।
देवमीढस्य विबुधो विबुधस्य महीध्रकः ॥ १-७०-१०॥
putraḥ kīrtirathasyāpi devamīḍha iti smṛtaḥ |
devamīḍhasya vibudho vibudhasya mahīdhrakaḥ || 1-70-10||

RMY 1-70-11

महीध्रकसुतो राजा कीर्तिरातो महाबलः ।
कीर्तिरातस्य राजर्षेर्महारोमा व्यजायत ॥ १-७०-११॥
mahīdhrakasuto rājā kīrtirāto mahābalaḥ |
kīrtirātasya rājarṣermahāromā vyajāyata || 1-70-11||

RMY 1-70-12

महारोंणस्तु धर्मात्मा स्वर्णरोमा व्यजायत ।
स्वर्णरोंणस्तु राजर्षेर्ह्रस्वरोमा व्यजायत ॥ १-७०-१२॥
mahāroṃṇastu dharmātmā svarṇaromā vyajāyata |
svarṇaroṃṇastu rājarṣerhrasvaromā vyajāyata || 1-70-12||

RMY 1-70-13

तस्य पुत्रद्वयं जज्ञे धर्मज्ञस्य महात्मनः ।
ज्येष्ठोऽहमनुजो भ्राता मम वीरः कुशध्वजः ॥ १-७०-१३॥
tasya putradvayaṃ jajñe dharmajñasya mahātmanaḥ |
jyeṣṭho'hamanujo bhrātā mama vīraḥ kuśadhvajaḥ || 1-70-13||

RMY 1-70-14

मां तु ज्येष्ठं पिता राज्ये सोऽभिषिच्य नराधिपः ।
कुशध्वजं समावेश्य भारं मयि वनं गतः ॥ १-७०-१४॥
māṃ tu jyeṣṭhaṃ pitā rājye so'bhiṣicya narādhipaḥ |
kuśadhvajaṃ samāveśya bhāraṃ mayi vanaṃ gataḥ || 1-70-14||

RMY 1-70-15

वृद्धे पितरि स्वर्याते धर्मेण धुरमावहम् ।
भ्रातरं देवसंकाशं स्नेहात्पश्यन्कुशध्वजम् ॥ १-७०-१५॥
vṛddhe pitari svaryāte dharmeṇa dhuramāvaham |
bhrātaraṃ devasaṃkāśaṃ snehātpaśyankuśadhvajam || 1-70-15||

RMY 1-70-16

कस्यचित्त्वथ कालस्य सांकाश्यादगमत्पुरात् ।
सुधन्वा वीर्यवान्राजा मिथिलामवरोधकः ॥ १-७०-१६॥
kasyacittvatha kālasya sāṃkāśyādagamatpurāt |
sudhanvā vīryavānrājā mithilāmavarodhakaḥ || 1-70-16||

RMY 1-70-17

स च मे प्रेषयामास शैवं धनुरनुत्तमम् ।
सीता कन्या च पद्माक्षी मह्यं वै दीयतामिति ॥ १-७०-१७॥
sa ca me preṣayāmāsa śaivaṃ dhanuranuttamam |
sītā kanyā ca padmākṣī mahyaṃ vai dīyatāmiti || 1-70-17||

RMY 1-70-18

तस्याप्रदानाद्ब्रह्मर्षे युद्धमासीन्मया सह ।
स हतोऽभिमुखो राजा सुधन्वा तु मया रणे ॥ १-७०-१८॥
tasyāpradānādbrahmarṣe yuddhamāsīnmayā saha |
sa hato'bhimukho rājā sudhanvā tu mayā raṇe || 1-70-18||

RMY 1-70-19

निहत्य तं मुनिश्रेष्ठ सुधन्वानं नराधिपम् ।
सांकाश्ये भ्रातरं शूरमभ्यषिञ्चं कुशध्वजम् ॥ १-७०-१९॥
nihatya taṃ muniśreṣṭha sudhanvānaṃ narādhipam |
sāṃkāśye bhrātaraṃ śūramabhyaṣiñcaṃ kuśadhvajam || 1-70-19||

RMY 1-70-20

कनीयानेष मे भ्राता अहं ज्येष्ठो महामुने ।
ददामि परमप्रीतो वध्वौ ते मुनिपुंगव ॥ १-७०-२०॥
kanīyāneṣa me bhrātā ahaṃ jyeṣṭho mahāmune |
dadāmi paramaprīto vadhvau te munipuṃgava || 1-70-20||

RMY 1-70-21

सीतां रामाय भद्रं ते ऊर्मिलां लक्ष्मणाय च ।
वीर्यशुल्कां मम सुतां सीतां सुरसुतोपमाम् ॥ १-७०-२१॥
sītāṃ rāmāya bhadraṃ te ūrmilāṃ lakṣmaṇāya ca |
vīryaśulkāṃ mama sutāṃ sītāṃ surasutopamām || 1-70-21||

RMY 1-70-22

द्वितीयामूर्मिलां चैव त्रिर्वदामि न संशयः ।
ददामि परमप्रीतो वध्वौ ते रघुनन्दन ॥ १-७०-२२॥
dvitīyāmūrmilāṃ caiva trirvadāmi na saṃśayaḥ |
dadāmi paramaprīto vadhvau te raghunandana || 1-70-22||

RMY 1-70-23

रामलक्ष्मणयो राजन्गोदानं कारयस्व ह ।
पितृकार्यं च भद्रं ते ततो वैवाहिकं कुरु ॥ १-७०-२३॥
rāmalakṣmaṇayo rājangodānaṃ kārayasva ha |
pitṛkāryaṃ ca bhadraṃ te tato vaivāhikaṃ kuru || 1-70-23||

RMY 1-70-24

मघा ह्यद्य महाबाहो तृतीये दिवसे प्रभो ।
फल्गुन्यामुत्तरे राजंस्तस्मिन्वैवाहिकं कुरु ।
रामलक्ष्मणयोरर्थे दानं कार्यं सुखोदयम् ॥ १-७०-२४॥
maghā hyadya mahābāho tṛtīye divase prabho |
phalgunyāmuttare rājaṃstasminvaivāhikaṃ kuru |
rāmalakṣmaṇayorarthe dānaṃ kāryaṃ sukhodayam || 1-70-24||

Sarga: 71/76 (24)

RMY 1-71-1

तमुक्तवन्तं वैदेहं विश्वामित्रो महामुनिः ।
उवाच वचनं वीरं वसिष्ठसहितो नृपम् ॥ १-७१-१॥
tamuktavantaṃ vaidehaṃ viśvāmitro mahāmuniḥ |
uvāca vacanaṃ vīraṃ vasiṣṭhasahito nṛpam || 1-71-1||

RMY 1-71-2

अचिन्त्यान्यप्रमेयानि कुलानि नरपुंगव ।
इक्ष्वाकूणां विदेहानां नैषां तुल्योऽस्ति कश्चन ॥ १-७१-२॥
acintyānyaprameyāni kulāni narapuṃgava |
ikṣvākūṇāṃ videhānāṃ naiṣāṃ tulyo'sti kaścana || 1-71-2||

RMY 1-71-3

सदृशो धर्मसंबन्धः सदृशो रूपसंपदा ।
रामलक्ष्मणयो राजन्सीता चोर्मिलया सह ॥ १-७१-३॥
sadṛśo dharmasaṃbandhaḥ sadṛśo rūpasaṃpadā |
rāmalakṣmaṇayo rājansītā cormilayā saha || 1-71-3||

RMY 1-71-4

वक्तव्यं च नरश्रेष्ठ श्रूयतां वचनं मम ॥ १-७१-४॥
vaktavyaṃ ca naraśreṣṭha śrūyatāṃ vacanaṃ mama || 1-71-4||

RMY 1-71-5

भ्राता यवीयान्धर्मज्ञ एष राजा कुशध्वजः ।
अस्य धर्मात्मनो राजन्रूपेणाप्रतिमं भुवि ।
सुताद्वयं नरश्रेष्ठ पत्न्यर्थं वरयामहे ॥ १-७१-५॥
bhrātā yavīyāndharmajña eṣa rājā kuśadhvajaḥ |
asya dharmātmano rājanrūpeṇāpratimaṃ bhuvi |
sutādvayaṃ naraśreṣṭha patnyarthaṃ varayāmahe || 1-71-5||

RMY 1-71-6

भरतस्य कुमारस्य शत्रुघ्नस्य च धीमतः ।
वरयेम सुते राजंस्तयोरर्थे महात्मनोः ॥ १-७१-६॥
bharatasya kumārasya śatrughnasya ca dhīmataḥ |
varayema sute rājaṃstayorarthe mahātmanoḥ || 1-71-6||

RMY 1-71-7

पुत्रा दशरथस्येमे रूपयौवनशालिनः ।
लोकपालोपमाः सर्वे देवतुल्यपराक्रमाः ॥ १-७१-७॥
putrā daśarathasyeme rūpayauvanaśālinaḥ |
lokapālopamāḥ sarve devatulyaparākramāḥ || 1-71-7||

RMY 1-71-8

उभयोरपि राजेन्द्र संबन्धेनानुबध्यताम् ।
इक्ष्वाकुकुलमव्यग्रं भवतः पुण्यकर्मणः ॥ १-७१-८॥
ubhayorapi rājendra saṃbandhenānubadhyatām |
ikṣvākukulamavyagraṃ bhavataḥ puṇyakarmaṇaḥ || 1-71-8||

RMY 1-71-9

विश्वामित्रवचः श्रुत्वा वसिष्ठस्य मते तदा ।
जनकः प्राञ्जलिर्वाक्यमुवाच मुनिपुंगवौ ॥ १-७१-९॥
viśvāmitravacaḥ śrutvā vasiṣṭhasya mate tadā |
janakaḥ prāñjalirvākyamuvāca munipuṃgavau || 1-71-9||

RMY 1-71-10

सदृशं कुलसंबन्धं यदाज्ञापयथः स्वयम् ।
एवं भवतु भद्रं वः कुशध्वजसुते इमे ।
पत्न्यौ भजेतां सहितौ शत्रुघ्नभरतावुभौ ॥ १-७१-१०॥
sadṛśaṃ kulasaṃbandhaṃ yadājñāpayathaḥ svayam |
evaṃ bhavatu bhadraṃ vaḥ kuśadhvajasute ime |
patnyau bhajetāṃ sahitau śatrughnabharatāvubhau || 1-71-10||

RMY 1-71-11

एकाह्ना राजपुत्रीणां चतसृणां महामुने ।
पाणीन्गृह्णन्तु चत्वारो राजपुत्रा महाबलाः ॥ १-७१-११॥
ekāhnā rājaputrīṇāṃ catasṛṇāṃ mahāmune |
pāṇīngṛhṇantu catvāro rājaputrā mahābalāḥ || 1-71-11||

RMY 1-71-12

उत्तरे दिवसे ब्रह्मन्फल्गुनीभ्यां मनीषिणः ।
वैवाहिकं प्रशंसन्ति भगो यत्र प्रजापतिः ॥ १-७१-१२॥
uttare divase brahmanphalgunībhyāṃ manīṣiṇaḥ |
vaivāhikaṃ praśaṃsanti bhago yatra prajāpatiḥ || 1-71-12||

RMY 1-71-13

एवमुक्त्वा वचः सौम्यं प्रत्युत्थाय कृताञ्जलिः ।
उभौ मुनिवरौ राजा जनको वाक्यमब्रवीत् ॥ १-७१-१३॥
evamuktvā vacaḥ saumyaṃ pratyutthāya kṛtāñjaliḥ |
ubhau munivarau rājā janako vākyamabravīt || 1-71-13||

RMY 1-71-14

परो धर्मः कृतो मह्यं शिष्योऽस्मि भवतोः सदा ।
इमान्यासनमुख्यानि आसेतां मुनिपुंगवौ ॥ १-७१-१४॥
paro dharmaḥ kṛto mahyaṃ śiṣyo'smi bhavatoḥ sadā |
imānyāsanamukhyāni āsetāṃ munipuṃgavau || 1-71-14||

RMY 1-71-15

यथा दशरथस्येयं तथायोध्या पुरी मम ।
प्रभुत्वे नासित्संदेहो यथार्हं कर्तुमर्हथः ॥ १-७१-१५॥
yathā daśarathasyeyaṃ tathāyodhyā purī mama |
prabhutve nāsitsaṃdeho yathārhaṃ kartumarhathaḥ || 1-71-15||

RMY 1-71-16

तथा ब्रुवति वैदेहे जनके रघुनन्दनः ।
राजा दशरथो हृष्टः प्रत्युवाच महीपतिम् ॥ १-७१-१६॥
tathā bruvati vaidehe janake raghunandanaḥ |
rājā daśaratho hṛṣṭaḥ pratyuvāca mahīpatim || 1-71-16||

RMY 1-71-17

युवामसंख्येय गुणौ भ्रातरौ मिथिलेश्वरौ ।
ऋषयो राजसंघाश्च भवद्भ्यामभिपूजिताः ॥ १-७१-१७॥
yuvāmasaṃkhyeya guṇau bhrātarau mithileśvarau |
ṛṣayo rājasaṃghāśca bhavadbhyāmabhipūjitāḥ || 1-71-17||

RMY 1-71-18

स्वस्ति प्राप्नुहि भद्रं ते गमिष्यामि स्वमालयम् ।
श्राद्धकर्माणि सर्वाणि विधास्य इति चाब्रवीत् ॥ १-७१-१८॥
svasti prāpnuhi bhadraṃ te gamiṣyāmi svamālayam |
śrāddhakarmāṇi sarvāṇi vidhāsya iti cābravīt || 1-71-18||

RMY 1-71-19

तमापृष्ट्वा नरपतिं राजा दशरथस्तदा ।
मुनीन्द्रौ तौ पुरस्कृत्य जगामाशु महायशाः ॥ १-७१-१९॥
tamāpṛṣṭvā narapatiṃ rājā daśarathastadā |
munīndrau tau puraskṛtya jagāmāśu mahāyaśāḥ || 1-71-19||

RMY 1-71-20

स गत्वा निलयं राजा श्राद्धं कृत्वा विधानतः ।
प्रभाते काल्यमुत्थाय चक्रे गोदानमुत्तमम् ॥ १-७१-२०॥
sa gatvā nilayaṃ rājā śrāddhaṃ kṛtvā vidhānataḥ |
prabhāte kālyamutthāya cakre godānamuttamam || 1-71-20||

RMY 1-71-21

गवां शतसहस्राणि ब्राह्मणेभ्यो नराधिपः ।
एकैकशो ददौ राजा पुत्रानुद्धिश्य धर्मतः ॥ १-७१-२१॥
gavāṃ śatasahasrāṇi brāhmaṇebhyo narādhipaḥ |
ekaikaśo dadau rājā putrānuddhiśya dharmataḥ || 1-71-21||

RMY 1-71-22

सुवर्णशृङ्गाः संपन्नाः सवत्साः कांस्यदोहनाः ।
गवां शतसहस्राणि चत्वारि पुरुषर्षभः ॥ १-७१-२२॥
suvarṇaśṛṅgāḥ saṃpannāḥ savatsāḥ kāṃsyadohanāḥ |
gavāṃ śatasahasrāṇi catvāri puruṣarṣabhaḥ || 1-71-22||

RMY 1-71-23

वित्तमन्यच्च सुबहु द्विजेभ्यो रघुनन्दनः ।
ददौ गोदानमुद्दिश्य पुत्राणां पुत्रवत्सलः ॥ १-७१-२३॥
vittamanyacca subahu dvijebhyo raghunandanaḥ |
dadau godānamuddiśya putrāṇāṃ putravatsalaḥ || 1-71-23||

RMY 1-71-24

स सुतैः कृतगोदानैर्वृतश्च नृपतिस्तदा ।
लोकपालैरिवाभाति वृतः सौम्यः प्रजापतिः ॥ १-७१-२४॥
sa sutaiḥ kṛtagodānairvṛtaśca nṛpatistadā |
lokapālairivābhāti vṛtaḥ saumyaḥ prajāpatiḥ || 1-71-24||

Sarga: 72/76 (27)

RMY 1-72-1

यस्मिंस्तु दिवसे राजा चक्रे गोदानमुत्तमम् ।
तस्मिंस्तु दिवसे शूरो युधाजित्समुपेयिवान् ॥ १-७२-१॥
yasmiṃstu divase rājā cakre godānamuttamam |
tasmiṃstu divase śūro yudhājitsamupeyivān || 1-72-1||

RMY 1-72-2

पुत्रः केकयराजस्य साक्षाद्भरतमातुलः ।
दृष्ट्वा पृष्ट्वा च कुशलं राजानमिदमब्रवीत् ॥ १-७२-२॥
putraḥ kekayarājasya sākṣādbharatamātulaḥ |
dṛṣṭvā pṛṣṭvā ca kuśalaṃ rājānamidamabravīt || 1-72-2||

RMY 1-72-3

केकयाधिपती राजा स्नेहात्कुशलमब्रवीत् ।
येषां कुशलकामोऽसि तेषां संप्रत्यनामयम् ॥ १-७२-३॥
kekayādhipatī rājā snehātkuśalamabravīt |
yeṣāṃ kuśalakāmo'si teṣāṃ saṃpratyanāmayam || 1-72-3||

RMY 1-72-4

स्वस्रीयं मम राजेन्द्र द्रष्टुकामो महीपते ।
तदर्थमुपयातोऽहमयोध्यां रघुनन्दन ॥ १-७२-४॥
svasrīyaṃ mama rājendra draṣṭukāmo mahīpate |
tadarthamupayāto'hamayodhyāṃ raghunandana || 1-72-4||

RMY 1-72-5

श्रुत्वा त्वहमयोध्यायां विवाहार्थं तवात्मजान् ।
मिथिलामुपयातास्तु त्वया सह महीपते ।
त्वरयाभ्युपयातोऽहं द्रष्टुकामः स्वसुः सुतम् ॥ १-७२-५॥
śrutvā tvahamayodhyāyāṃ vivāhārthaṃ tavātmajān |
mithilāmupayātāstu tvayā saha mahīpate |
tvarayābhyupayāto'haṃ draṣṭukāmaḥ svasuḥ sutam || 1-72-5||

RMY 1-72-6

अथ राजा दशरथः प्रियातिथिमुपस्थिम ।
दृष्ट्वा परमसत्कारैः पूजार्हं समपूजयत् ॥ १-७२-६॥
atha rājā daśarathaḥ priyātithimupasthima |
dṛṣṭvā paramasatkāraiḥ pūjārhaṃ samapūjayat || 1-72-6||

RMY 1-72-7

ततस्तामुषितो रात्रिं सह पुत्रैर्महात्मभिः ।
ऋषींस्तदा पुरस्कृत्य यज्ञवाटमुपागमत् ॥ १-७२-७॥
tatastāmuṣito rātriṃ saha putrairmahātmabhiḥ |
ṛṣīṃstadā puraskṛtya yajñavāṭamupāgamat || 1-72-7||

RMY 1-72-8

युक्ते मुहूर्ते विजये सर्वाभरणभूषितैः ।
भ्रातृभिः सहितो रामः कृतकौतुकमङ्गलः ।
वसिष्ठं पुरतः कृत्वा महर्षीनपरानपि ॥ १-७२-८॥
yukte muhūrte vijaye sarvābharaṇabhūṣitaiḥ |
bhrātṛbhiḥ sahito rāmaḥ kṛtakautukamaṅgalaḥ |
vasiṣṭhaṃ purataḥ kṛtvā maharṣīnaparānapi || 1-72-8||

RMY 1-72-9

वसिष्ठो भगवानेत्य वैदेहमिदमब्रवीत् ॥ १-७२-९॥
vasiṣṭho bhagavānetya vaidehamidamabravīt || 1-72-9||

RMY 1-72-10

राजा दशरथो राजन्कृतकौतुकमङ्गलैः ।
पुत्रैर्नरवरश्रेष्ठ दातारमभिकाङ्क्षते ॥ १-७२-१०॥
rājā daśaratho rājankṛtakautukamaṅgalaiḥ |
putrairnaravaraśreṣṭha dātāramabhikāṅkṣate || 1-72-10||

RMY 1-72-11

दातृप्रतिग्रहीतृभ्यां सर्वार्थाः प्रभवन्ति हि ।
स्वधर्मं प्रतिपद्यस्व कृत्वा वैवाह्यमुत्तमम् ॥ १-७२-११॥
dātṛpratigrahītṛbhyāṃ sarvārthāḥ prabhavanti hi |
svadharmaṃ pratipadyasva kṛtvā vaivāhyamuttamam || 1-72-11||

RMY 1-72-12

इत्युक्तः परमोदारो वसिष्ठेन महात्मना ।
प्रत्युवाच महातेजा वाक्यं परमधर्मवित् ॥ १-७२-१२॥
ityuktaḥ paramodāro vasiṣṭhena mahātmanā |
pratyuvāca mahātejā vākyaṃ paramadharmavit || 1-72-12||

RMY 1-72-13

कः स्थितः प्रतिहारो मे कस्याज्ञा संप्रतीक्ष्यते ।
स्वगृहे को विचारोऽस्ति यथा राज्यमिदं तव ॥ १-७२-१३॥
kaḥ sthitaḥ pratihāro me kasyājñā saṃpratīkṣyate |
svagṛhe ko vicāro'sti yathā rājyamidaṃ tava || 1-72-13||

RMY 1-72-14

कृतकौतुकसर्वस्वा वेदिमूलमुपागताः ।
मम कन्या मुनिश्रेष्ठ दीप्ता वह्नेरिवार्चिषः ॥ १-७२-१४॥
kṛtakautukasarvasvā vedimūlamupāgatāḥ |
mama kanyā muniśreṣṭha dīptā vahnerivārciṣaḥ || 1-72-14||

RMY 1-72-15

सज्जोऽहं त्वत्प्रतीक्षोऽस्मि वेद्यामस्यां प्रतिष्ठितः ।
अविघ्नं कुरुतां राजा किमर्थं हि विलम्ब्यते ॥ १-७२-१५॥
sajjo'haṃ tvatpratīkṣo'smi vedyāmasyāṃ pratiṣṭhitaḥ |
avighnaṃ kurutāṃ rājā kimarthaṃ hi vilambyate || 1-72-15||

RMY 1-72-16

तद्वाक्यं जनकेनोक्तं श्रुत्वा दशरथस्तदा ।
प्रवेशयामास सुतान्सर्वानृषिगणानपि ॥ १-७२-१६॥
tadvākyaṃ janakenoktaṃ śrutvā daśarathastadā |
praveśayāmāsa sutānsarvānṛṣigaṇānapi || 1-72-16||

RMY 1-72-17

अब्रवीज्जनको राजा कौसल्यानन्दवर्धनम् ।
इयं सीता मम सुता सहधर्मचरी तव ।
प्रतीच्छ चैनां भद्रं ते पाणिं गृह्णीष्व पाणिना ॥ १-७२-१७॥
abravījjanako rājā kausalyānandavardhanam |
iyaṃ sītā mama sutā sahadharmacarī tava |
pratīccha caināṃ bhadraṃ te pāṇiṃ gṛhṇīṣva pāṇinā || 1-72-17||

RMY 1-72-18

लक्ष्मणागच्छ भद्रं ते ऊर्मिलामुद्यतां मया ।
प्रतीच्छ पाणिं गृह्णीष्व मा भूत्कालस्य पर्ययः ॥ १-७२-१८॥
lakṣmaṇāgaccha bhadraṃ te ūrmilāmudyatāṃ mayā |
pratīccha pāṇiṃ gṛhṇīṣva mā bhūtkālasya paryayaḥ || 1-72-18||

RMY 1-72-19

तमेवमुक्त्वा जनको भरतं चाभ्यभाषत ।
गृहाण पाणिं माण्डव्याः पाणिना रघुनन्दन ॥ १-७२-१९॥
tamevamuktvā janako bharataṃ cābhyabhāṣata |
gṛhāṇa pāṇiṃ māṇḍavyāḥ pāṇinā raghunandana || 1-72-19||

RMY 1-72-20

शत्रुघ्नं चापि धर्मात्मा अब्रवीज्जनकेश्वरः ।
श्रुतकीर्त्या महाबाहो पाणिं गृह्णीष्व पाणिना ॥ १-७२-२०॥
śatrughnaṃ cāpi dharmātmā abravījjanakeśvaraḥ |
śrutakīrtyā mahābāho pāṇiṃ gṛhṇīṣva pāṇinā || 1-72-20||

RMY 1-72-21

सर्वे भवन्तः संयाश्च सर्वे सुचरितव्रताः ।
पत्नीभिः सन्तु काकुत्स्था मा भूत्कालस्य पर्ययः ॥ १-७२-२१॥
sarve bhavantaḥ saṃyāśca sarve sucaritavratāḥ |
patnībhiḥ santu kākutsthā mā bhūtkālasya paryayaḥ || 1-72-21||

RMY 1-72-22

जनकस्य वचः श्रुत्वा पाणीन्पाणिभिरस्पृशन् ।
चत्वारस्ते चतसृणां वसिष्ठस्य मते स्थिताः ॥ १-७२-२२॥
janakasya vacaḥ śrutvā pāṇīnpāṇibhiraspṛśan |
catvāraste catasṛṇāṃ vasiṣṭhasya mate sthitāḥ || 1-72-22||

RMY 1-72-23

अग्निं प्रदक्षिणं कृत्वा वेदिं राजानमेव च ।
ऋषींश्चैव महात्मानः सह भार्या रघूत्तमाः ।
यथोक्तेन तथा चक्रुर्विवाहं विधिपूर्वकम् ॥ १-७२-२३॥
agniṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā vediṃ rājānameva ca |
ṛṣīṃścaiva mahātmānaḥ saha bhāryā raghūttamāḥ |
yathoktena tathā cakrurvivāhaṃ vidhipūrvakam || 1-72-23||

RMY 1-72-24

पुष्पवृष्टिर्महत्यासीदन्तरिक्षात्सुभास्वरा ।
दिव्यदुन्दुभिनिर्घोषैर्गीतवादित्रनिस्वनैः ॥ १-७२-२४॥
puṣpavṛṣṭirmahatyāsīdantarikṣātsubhāsvarā |
divyadundubhinirghoṣairgītavāditranisvanaiḥ || 1-72-24||

RMY 1-72-25

ननृतुश्चाप्सरःसंघा गन्धर्वाश्च जगुः कलम् ।
विवाहे रघुमुख्यानां तदद्भुतमिवाभवत् ॥ १-७२-२५॥
nanṛtuścāpsaraḥsaṃghā gandharvāśca jaguḥ kalam |
vivāhe raghumukhyānāṃ tadadbhutamivābhavat || 1-72-25||

RMY 1-72-26

ईदृशे वर्तमाने तु तूर्योद्घुष्टनिनादिते ।
त्रिरग्निं ते परिक्रम्य ऊहुर्भार्या महौजसः ॥ १-७२-२६॥
īdṛśe vartamāne tu tūryodghuṣṭaninādite |
triragniṃ te parikramya ūhurbhāryā mahaujasaḥ || 1-72-26||

RMY 1-72-27

अथोपकार्यां जग्मुस्ते सदारा रघुनन्दनः ।
राजाप्यनुययौ पश्यन्सर्षिसंघः सबान्धवः ॥ १-७२-२७॥
athopakāryāṃ jagmuste sadārā raghunandanaḥ |
rājāpyanuyayau paśyansarṣisaṃghaḥ sabāndhavaḥ || 1-72-27||

Sarga: 73/76 (22)

RMY 1-73-1

अथ रात्र्यां व्यतीतायां विश्वामित्रो महामुनिः ।
आपृच्छ्य तौ च राजानौ जगामोत्तरपर्वतम् ॥ १-७३-१॥
atha rātryāṃ vyatītāyāṃ viśvāmitro mahāmuniḥ |
āpṛcchya tau ca rājānau jagāmottaraparvatam || 1-73-1||

RMY 1-73-2

विश्वामित्रो गते राजा वैदेहं मिथिलाधिपम् ।
आपृच्छ्याथ जगामाशु राजा दशरथः पुरीम् ॥ १-७३-२॥
viśvāmitro gate rājā vaidehaṃ mithilādhipam |
āpṛcchyātha jagāmāśu rājā daśarathaḥ purīm || 1-73-2||

RMY 1-73-3

अथ राजा विदेहानां ददौ कन्याधनं बहु ।
गवां शतसहस्राणि बहूनि मिथिलेश्वरः ॥ १-७३-३॥
atha rājā videhānāṃ dadau kanyādhanaṃ bahu |
gavāṃ śatasahasrāṇi bahūni mithileśvaraḥ || 1-73-3||

RMY 1-73-4

कम्बलानां च मुख्यानां क्षौमकोट्यम्बराणि च ।
हस्त्यश्वरथपादातं दिव्यरूपं स्वलंकृतम् ॥ १-७३-४॥
kambalānāṃ ca mukhyānāṃ kṣaumakoṭyambarāṇi ca |
hastyaśvarathapādātaṃ divyarūpaṃ svalaṃkṛtam || 1-73-4||

RMY 1-73-5

ददौ कन्या पिता तासां दासीदासमनुत्तमम् ।
हिरण्यस्य सुवर्णस्य मुक्तानां विद्रुमस्य च ॥ १-७३-५॥
dadau kanyā pitā tāsāṃ dāsīdāsamanuttamam |
hiraṇyasya suvarṇasya muktānāṃ vidrumasya ca || 1-73-5||

RMY 1-73-6

ददौ परमसंहृष्टः कन्याधनमनुत्तमम् ।
दत्त्वा बहुधनं राजा समनुज्ञाप्य पार्थिवम् ॥ १-७३-६॥
dadau paramasaṃhṛṣṭaḥ kanyādhanamanuttamam |
dattvā bahudhanaṃ rājā samanujñāpya pārthivam || 1-73-6||

RMY 1-73-7

प्रविवेश स्वनिलयं मिथिलां मिथिलेश्वरः ।
राजाप्ययोध्याधिपतिः सह पुत्रैर्महात्मभिः ॥ १-७३-७॥
praviveśa svanilayaṃ mithilāṃ mithileśvaraḥ |
rājāpyayodhyādhipatiḥ saha putrairmahātmabhiḥ || 1-73-7||

RMY 1-73-8

ऋषीन्सर्वान्पुरस्कृत्य जगाम सबलानुगः ।
गच्छन्तं तु नरव्याघ्रं सर्षिसंघं सराघवम् ॥ १-७३-८॥
ṛṣīnsarvānpuraskṛtya jagāma sabalānugaḥ |
gacchantaṃ tu naravyāghraṃ sarṣisaṃghaṃ sarāghavam || 1-73-8||

RMY 1-73-9

घोराः स्म पक्षिणो वाचो व्याहरन्ति ततस्ततः ।
भौमाश्चैव मृगाः सर्वे गच्छन्ति स्म प्रदक्षिणम् ॥ १-७३-९॥
ghorāḥ sma pakṣiṇo vāco vyāharanti tatastataḥ |
bhaumāścaiva mṛgāḥ sarve gacchanti sma pradakṣiṇam || 1-73-9||

RMY 1-73-10

तान्दृष्ट्वा राजशार्दूलो वसिष्ठं पर्यपृच्छत ।
असौम्याः पक्षिणो घोरा मृगाश्चापि प्रदक्षिणाः ।
किमिदं हृदयोत्कम्पि मनो मम विषीदति ॥ १-७३-१०॥
tāndṛṣṭvā rājaśārdūlo vasiṣṭhaṃ paryapṛcchata |
asaumyāḥ pakṣiṇo ghorā mṛgāścāpi pradakṣiṇāḥ |
kimidaṃ hṛdayotkampi mano mama viṣīdati || 1-73-10||

RMY 1-73-11

राज्ञो दशरथस्यैतच्छ्रुत्वा वाक्यं महानृषिः ।
उवाच मधुरां वाणीं श्रूयतामस्य यत्फलम् ॥ १-७३-११॥
rājño daśarathasyaitacchrutvā vākyaṃ mahānṛṣiḥ |
uvāca madhurāṃ vāṇīṃ śrūyatāmasya yatphalam || 1-73-11||

RMY 1-73-12

उपस्थितं भयं घोरं दिव्यं पक्षिमुखाच्च्युतम् ।
मृगाः प्रशमयन्त्येते संतापस्त्यज्यतामयम् ॥ १-७३-१२॥
upasthitaṃ bhayaṃ ghoraṃ divyaṃ pakṣimukhāccyutam |
mṛgāḥ praśamayantyete saṃtāpastyajyatāmayam || 1-73-12||

RMY 1-73-13

तेषां संवदतां तत्र वायुः प्रादुर्बभूव ह ।
कम्पयन्मेदिनीं सर्वां पातयंश्च द्रुमाञ्शुभान् ॥ १-७३-१३॥
teṣāṃ saṃvadatāṃ tatra vāyuḥ prādurbabhūva ha |
kampayanmedinīṃ sarvāṃ pātayaṃśca drumāñśubhān || 1-73-13||

RMY 1-73-14

तमसा संवृतः सूर्यः सर्वा न प्रबभुर्दिशः ।
भस्मना चावृतं सर्वं संमूढमिव तद्बलम् ॥ १-७३-१४॥
tamasā saṃvṛtaḥ sūryaḥ sarvā na prababhurdiśaḥ |
bhasmanā cāvṛtaṃ sarvaṃ saṃmūḍhamiva tadbalam || 1-73-14||

RMY 1-73-15

वसिष्ठ ऋषयश्चान्ये राजा च ससुतस्तदा ।
ससंज्ञा इव तत्रासन्सर्वमन्यद्विचेतनम् ॥ १-७३-१५॥
vasiṣṭha ṛṣayaścānye rājā ca sasutastadā |
sasaṃjñā iva tatrāsansarvamanyadvicetanam || 1-73-15||

RMY 1-73-16

तस्मिंस्तमसि घोरे तु भस्मच्छन्नेव सा चमूः ।
ददर्श भीमसंकाशं जटामण्डलधारिणम् ॥ १-७३-१६॥
tasmiṃstamasi ghore tu bhasmacchanneva sā camūḥ |
dadarśa bhīmasaṃkāśaṃ jaṭāmaṇḍaladhāriṇam || 1-73-16||

RMY 1-73-17

कैलासमिव दुर्धर्षं कालाग्निमिव दुःसहम् ।
ज्वलन्तमिव तेजोभिर्दुर्निरीक्ष्यं पृथग्जनैः ॥ १-७३-१७॥
kailāsamiva durdharṣaṃ kālāgnimiva duḥsaham |
jvalantamiva tejobhirdurnirīkṣyaṃ pṛthagjanaiḥ || 1-73-17||

RMY 1-73-18

स्कन्धे चासज्य परशुं धनुर्विद्युद्गणोपमम् ।
प्रगृह्य शरमुख्यं च त्रिपुरघ्नं यथा हरम् ॥ १-७३-१८॥
skandhe cāsajya paraśuṃ dhanurvidyudgaṇopamam |
pragṛhya śaramukhyaṃ ca tripuraghnaṃ yathā haram || 1-73-18||

RMY 1-73-19

तं दृष्ट्वा भीमसंकाशं ज्वलन्तमिव पावकम् ।
वसिष्ठप्रमुखा विप्रा जपहोमपरायणाः ।
संगता मुनयः सर्वे संजजल्पुरथो मिथः ॥ १-७३-१९॥
taṃ dṛṣṭvā bhīmasaṃkāśaṃ jvalantamiva pāvakam |
vasiṣṭhapramukhā viprā japahomaparāyaṇāḥ |
saṃgatā munayaḥ sarve saṃjajalpuratho mithaḥ || 1-73-19||

RMY 1-73-20

कच्चित्पितृवधामर्षी क्षत्रं नोत्सादयिष्यति ।
पूर्वं क्षत्रवधं कृत्वा गतमन्युर्गतज्वरः ।
क्षत्रस्योत्सादनं भूयो न खल्वस्य चिकीर्षितम् ॥ १-७३-२०॥
kaccitpitṛvadhāmarṣī kṣatraṃ notsādayiṣyati |
pūrvaṃ kṣatravadhaṃ kṛtvā gatamanyurgatajvaraḥ |
kṣatrasyotsādanaṃ bhūyo na khalvasya cikīrṣitam || 1-73-20||

RMY 1-73-21

एवमुक्त्वार्घ्यमादाय भार्गवं भीमदर्शनम् ।
ऋषयो राम रामेति मधुरां वाचमब्रुवन् ॥ १-७३-२१॥
evamuktvārghyamādāya bhārgavaṃ bhīmadarśanam |
ṛṣayo rāma rāmeti madhurāṃ vācamabruvan || 1-73-21||

RMY 1-73-22

प्रतिगृह्य तु तां पूजामृषिदत्तां प्रतापवान् ।
रामं दाशरथिं रामो जामदग्न्योऽभ्यभाषत ॥ १-७३-२२॥
pratigṛhya tu tāṃ pūjāmṛṣidattāṃ pratāpavān |
rāmaṃ dāśarathiṃ rāmo jāmadagnyo'bhyabhāṣata || 1-73-22||

Sarga: 74/76 (28)

RMY 1-74-1

राम दाशरथे वीर वीर्यं ते श्रूयतेऽधुतम् ।
धनुषो भेदनं चैव निखिलेन मया श्रुतम् ॥ १-७४-१॥
rāma dāśarathe vīra vīryaṃ te śrūyate'dhutam |
dhanuṣo bhedanaṃ caiva nikhilena mayā śrutam || 1-74-1||

RMY 1-74-2

तदद्भुतमचिन्त्यं च भेदनं धनुषस्त्वया ।
तच्छ्रुत्वाहमनुप्राप्तो धनुर्गृह्यापरं शुभम् ॥ १-७४-२॥
tadadbhutamacintyaṃ ca bhedanaṃ dhanuṣastvayā |
tacchrutvāhamanuprāpto dhanurgṛhyāparaṃ śubham || 1-74-2||

RMY 1-74-3

तदिदं घोरसंकाशं जामदग्न्यं महद्धनुः ।
पूरयस्व शरेणैव स्वबलं दर्शयस्व च ॥ १-७४-३॥
tadidaṃ ghorasaṃkāśaṃ jāmadagnyaṃ mahaddhanuḥ |
pūrayasva śareṇaiva svabalaṃ darśayasva ca || 1-74-3||

RMY 1-74-4

तदहं ते बलं दृष्ट्वा धनुषोऽस्य प्रपूरणे ।
द्वन्द्वयुद्धं प्रदास्यामि वीर्यश्लाघ्यमिदं तव ॥ १-७४-४॥
tadahaṃ te balaṃ dṛṣṭvā dhanuṣo'sya prapūraṇe |
dvandvayuddhaṃ pradāsyāmi vīryaślāghyamidaṃ tava || 1-74-4||

RMY 1-74-5

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजा दशरथस्तदा ।
विषण्णवदनो दीनः प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् ॥ १-७४-५॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā rājā daśarathastadā |
viṣaṇṇavadano dīnaḥ prāñjalirvākyamabravīt || 1-74-5||

RMY 1-74-6

क्षत्ररोषात्प्रशान्तस्त्वं ब्राह्मणस्य महायशाः ।
बालानां मम पुत्राणामभयं दातुमर्हसि ॥ १-७४-६॥
kṣatraroṣātpraśāntastvaṃ brāhmaṇasya mahāyaśāḥ |
bālānāṃ mama putrāṇāmabhayaṃ dātumarhasi || 1-74-6||

RMY 1-74-7

भार्गवाणां कुले जातः स्वाध्यायव्रतशालिनाम् ।
सहस्राक्षे प्रतिज्ञाय शस्त्रं निक्षिप्तवानसि ॥ १-७४-७॥
bhārgavāṇāṃ kule jātaḥ svādhyāyavrataśālinām |
sahasrākṣe pratijñāya śastraṃ nikṣiptavānasi || 1-74-7||

RMY 1-74-8

स त्वं धर्मपरो भूत्वा काश्यपाय वसुंधराम् ।
दत्त्वा वनमुपागम्य महेन्द्रकृतकेतनः ॥ १-७४-८॥
sa tvaṃ dharmaparo bhūtvā kāśyapāya vasuṃdharām |
dattvā vanamupāgamya mahendrakṛtaketanaḥ || 1-74-8||

RMY 1-74-9

मम सर्वविनाशाय संप्राप्तस्त्वं महामुने ।
न चैकस्मिन्हते रामे सर्वे जीवामहे वयम् ॥ १-७४-९॥
mama sarvavināśāya saṃprāptastvaṃ mahāmune |
na caikasminhate rāme sarve jīvāmahe vayam || 1-74-9||

RMY 1-74-10

ब्रुवत्येवं दशरथे जामदग्न्यः प्रतापवान् ।
अनादृत्यैव तद्वाक्यं राममेवाभ्यभाषत ॥ १-७४-१०॥
bruvatyevaṃ daśarathe jāmadagnyaḥ pratāpavān |
anādṛtyaiva tadvākyaṃ rāmamevābhyabhāṣata || 1-74-10||

RMY 1-74-11

इमे द्वे धनुषी श्रेष्ठे दिव्ये लोकाभिविश्रुते ।
दृढे बलवती मुख्ये सुकृते विश्वकर्मणा ॥ १-७४-११॥
ime dve dhanuṣī śreṣṭhe divye lokābhiviśrute |
dṛḍhe balavatī mukhye sukṛte viśvakarmaṇā || 1-74-11||

RMY 1-74-12

अतिसृष्टं सुरैरेकं त्र्यम्बकाय युयुत्सवे ।
त्रिपुरघ्नं नरश्रेष्ठ भग्नं काकुत्स्थ यत्त्वया ॥ १-७४-१२॥
atisṛṣṭaṃ surairekaṃ tryambakāya yuyutsave |
tripuraghnaṃ naraśreṣṭha bhagnaṃ kākutstha yattvayā || 1-74-12||

RMY 1-74-13

इदं द्वितीयं दुर्धर्षं विष्णोर्दत्तं सुरोत्तमैः ।
समानसारं काकुत्स्थ रौद्रेण धनुषा त्विदम् ॥ १-७४-१३॥
idaṃ dvitīyaṃ durdharṣaṃ viṣṇordattaṃ surottamaiḥ |
samānasāraṃ kākutstha raudreṇa dhanuṣā tvidam || 1-74-13||

RMY 1-74-14

तदा तु देवताः सर्वाः पृच्छन्ति स्म पितामहम् ।
शितिकण्ठस्य विष्णोश्च बलाबलनिरीक्षया ॥ १-७४-१४॥
tadā tu devatāḥ sarvāḥ pṛcchanti sma pitāmaham |
śitikaṇṭhasya viṣṇośca balābalanirīkṣayā || 1-74-14||

RMY 1-74-15

अभिप्रायं तु विज्ञाय देवतानां पितामहः ।
विरोधं जनयामास तयोः सत्यवतां वरः ॥ १-७४-१५॥
abhiprāyaṃ tu vijñāya devatānāṃ pitāmahaḥ |
virodhaṃ janayāmāsa tayoḥ satyavatāṃ varaḥ || 1-74-15||

RMY 1-74-16

विरोधे च महद्युद्धमभवद्रोमहर्षणम् ।
शितिकण्ठस्य विष्णोश्च परस्परजयैषिणोः ॥ १-७४-१६॥
virodhe ca mahadyuddhamabhavadromaharṣaṇam |
śitikaṇṭhasya viṣṇośca parasparajayaiṣiṇoḥ || 1-74-16||

RMY 1-74-17

तदा तज्जृम्भितं शैवं धनुर्भीमपराक्रमम् ।
हुंकारेण महादेवः स्तम्भितोऽथ त्रिलोचनः ॥ १-७४-१७॥
tadā tajjṛmbhitaṃ śaivaṃ dhanurbhīmaparākramam |
huṃkāreṇa mahādevaḥ stambhito'tha trilocanaḥ || 1-74-17||

RMY 1-74-18

देवैस्तदा समागम्य सर्षिसंघैः सचारणैः ।
याचितौ प्रशमं तत्र जग्मतुस्तौ सुरोत्तमौ ॥ १-७४-१८॥
devaistadā samāgamya sarṣisaṃghaiḥ sacāraṇaiḥ |
yācitau praśamaṃ tatra jagmatustau surottamau || 1-74-18||

RMY 1-74-19

जृम्भितं तद्धनुर्दृष्ट्वा शैवं विष्णुपराक्रमैः ।
अधिकं मेनिरे विष्णुं देवाः सर्षिगणास्तदा ॥ १-७४-१९॥
jṛmbhitaṃ taddhanurdṛṣṭvā śaivaṃ viṣṇuparākramaiḥ |
adhikaṃ menire viṣṇuṃ devāḥ sarṣigaṇāstadā || 1-74-19||

RMY 1-74-20

धनू रुद्रस्तु संक्रुद्धो विदेहेषु महायशाः ।
देवरातस्य राजर्षेर्ददौ हस्ते ससायकम् ॥ १-७४-२०॥
dhanū rudrastu saṃkruddho videheṣu mahāyaśāḥ |
devarātasya rājarṣerdadau haste sasāyakam || 1-74-20||

RMY 1-74-21

इदं च विष्णवं राम धनुः परपुरंजयम् ।
ऋचीके भार्गवे प्रादाद्विष्णुः स न्यासमुत्तमम् ॥ १-७४-२१॥
idaṃ ca viṣṇavaṃ rāma dhanuḥ parapuraṃjayam |
ṛcīke bhārgave prādādviṣṇuḥ sa nyāsamuttamam || 1-74-21||

RMY 1-74-22

ऋचीकस्तु महातेजाः पुत्रस्याप्रतिकर्मणः ।
पितुर्मम ददौ दिव्यं जमदग्नेर्महात्मनः ॥ १-७४-२२॥
ṛcīkastu mahātejāḥ putrasyāpratikarmaṇaḥ |
piturmama dadau divyaṃ jamadagnermahātmanaḥ || 1-74-22||

RMY 1-74-23

न्यस्तशस्त्रे पितरि मे तपोबलसमन्विते ।
अर्जुनो विदधे मृत्युं प्राकृतां बुद्धिमास्थितः ॥ १-७४-२३॥
nyastaśastre pitari me tapobalasamanvite |
arjuno vidadhe mṛtyuṃ prākṛtāṃ buddhimāsthitaḥ || 1-74-23||

RMY 1-74-24

वधमप्रतिरूपं तु पितुः श्रुत्वा सुदारुणम् ।
क्षत्रमुत्सादयं रोषाज्जातं जातमनेकशः ॥ १-७४-२४॥
vadhamapratirūpaṃ tu pituḥ śrutvā sudāruṇam |
kṣatramutsādayaṃ roṣājjātaṃ jātamanekaśaḥ || 1-74-24||

RMY 1-74-25

पृथिवीं चाखिलां प्राप्य काश्यपाय महात्मने ।
यज्ञस्यान्ते तदा राम दक्षिणां पुण्यकर्मणे ॥ १-७४-२५॥
pṛthivīṃ cākhilāṃ prāpya kāśyapāya mahātmane |
yajñasyānte tadā rāma dakṣiṇāṃ puṇyakarmaṇe || 1-74-25||

RMY 1-74-26

दत्त्वा महेन्द्रनिलयस्तपोबलसमन्वितः ।
श्रुतवान्धनुषो भेदं ततोऽहं द्रुतमागतः ॥ १-७४-२६॥
dattvā mahendranilayastapobalasamanvitaḥ |
śrutavāndhanuṣo bhedaṃ tato'haṃ drutamāgataḥ || 1-74-26||

RMY 1-74-27

तदिदं वैष्णवं राम पितृपैतामहं महत् ।
क्षत्रधर्मं पुरस्कृत्य गृह्णीष्व धनुरुत्तमम् ॥ १-७४-२७॥
tadidaṃ vaiṣṇavaṃ rāma pitṛpaitāmahaṃ mahat |
kṣatradharmaṃ puraskṛtya gṛhṇīṣva dhanuruttamam || 1-74-27||

RMY 1-74-28

योजयस्व धनुः श्रेष्ठे शरं परपुरंजयम् ।
यदि शक्नोषि काकुत्स्थ द्वन्द्वं दास्यामि ते ततः ॥ १-७४-२८॥
yojayasva dhanuḥ śreṣṭhe śaraṃ parapuraṃjayam |
yadi śaknoṣi kākutstha dvandvaṃ dāsyāmi te tataḥ || 1-74-28||

Sarga: 75/76 (23)

RMY 1-75-1

श्रुत्वा तज्जामदग्न्यस्य वाक्यं दाशरथिस्तदा ।
गौरवाद्यन्त्रितकथः पितू राममथाब्रवीत् ॥ १-७५-१॥
śrutvā tajjāmadagnyasya vākyaṃ dāśarathistadā |
gauravādyantritakathaḥ pitū rāmamathābravīt || 1-75-1||

RMY 1-75-2

श्रुतवानस्मि यत्कर्म कृतवानसि भार्गव ।
अनुरुन्ध्यामहे ब्रह्मन्पितुरानृण्यमास्थितः ॥ १-७५-२॥
śrutavānasmi yatkarma kṛtavānasi bhārgava |
anurundhyāmahe brahmanpiturānṛṇyamāsthitaḥ || 1-75-2||

RMY 1-75-3

वीर्यहीनमिवाशक्तं क्षत्रधर्मेण भार्गव ।
अवजानामि मे तेजः पश्य मेऽद्य पराक्रमम् ॥ १-७५-३॥
vīryahīnamivāśaktaṃ kṣatradharmeṇa bhārgava |
avajānāmi me tejaḥ paśya me'dya parākramam || 1-75-3||

RMY 1-75-4

इत्युक्त्वा राघवः क्रुद्धो भार्गवस्य वरायुधम् ।
शरं च प्रतिसंगृह्य हस्ताल्लघुपराक्रमः ॥ १-७५-४॥
ityuktvā rāghavaḥ kruddho bhārgavasya varāyudham |
śaraṃ ca pratisaṃgṛhya hastāllaghuparākramaḥ || 1-75-4||

RMY 1-75-5

आरोप्य स धनू रामः शरं सज्यं चकार ह ।
जामदग्न्यं ततो रामं रामः क्रुद्धोऽब्रवीद्वचः ॥ १-७५-५॥
āropya sa dhanū rāmaḥ śaraṃ sajyaṃ cakāra ha |
jāmadagnyaṃ tato rāmaṃ rāmaḥ kruddho'bravīdvacaḥ || 1-75-5||

RMY 1-75-6

ब्राह्मणोऽसीति पूज्यो मे विश्वामित्रकृतेन च ।
तस्माच्छक्तो न ते राम मोक्तुं प्राणहरं शरम् ॥ १-७५-६॥
brāhmaṇo'sīti pūjyo me viśvāmitrakṛtena ca |
tasmācchakto na te rāma moktuṃ prāṇaharaṃ śaram || 1-75-6||

RMY 1-75-7

इमां वा त्वद्गतिं राम तपोबलसमार्जितान् ।
लोकानप्रतिमान्वापि हनिष्यामि यदिच्छसि ॥ १-७५-७॥
imāṃ vā tvadgatiṃ rāma tapobalasamārjitān |
lokānapratimānvāpi haniṣyāmi yadicchasi || 1-75-7||

RMY 1-75-8

न ह्ययं वैष्णवो दिव्यः शरः परपुरंजयः ।
मोघः पतति वीर्येण बलदर्पविनाशनः ॥ १-७५-८॥
na hyayaṃ vaiṣṇavo divyaḥ śaraḥ parapuraṃjayaḥ |
moghaḥ patati vīryeṇa baladarpavināśanaḥ || 1-75-8||

RMY 1-75-9

वरायुधधरं राम द्रष्टुं सर्षिगणाः सुराः ।
पितामहं पुरस्कृत्य समेतास्तत्र संघशः ॥ १-७५-९॥
varāyudhadharaṃ rāma draṣṭuṃ sarṣigaṇāḥ surāḥ |
pitāmahaṃ puraskṛtya sametāstatra saṃghaśaḥ || 1-75-9||

RMY 1-75-10

गन्धर्वाप्सरसश्चैव सिद्धचारणकिंनराः ।
यक्षराक्षसनागाश्च तद्द्रष्टुं महदद्भुतम् ॥ १-७५-१०॥
gandharvāpsarasaścaiva siddhacāraṇakiṃnarāḥ |
yakṣarākṣasanāgāśca taddraṣṭuṃ mahadadbhutam || 1-75-10||

RMY 1-75-11

जडीकृते तदा लोके रामे वरधनुर्धरे ।
निर्वीर्यो जामदग्न्योऽसौ रमो राममुदैक्षत ॥ १-७५-११॥
jaḍīkṛte tadā loke rāme varadhanurdhare |
nirvīryo jāmadagnyo'sau ramo rāmamudaikṣata || 1-75-11||

RMY 1-75-12

तेजोभिर्हतवीर्यत्वाज्जामदग्न्यो जडीकृतः ।
रामं कमल पत्राक्षं मन्दं मन्दमुवाच ह ॥ १-७५-१२॥
tejobhirhatavīryatvājjāmadagnyo jaḍīkṛtaḥ |
rāmaṃ kamala patrākṣaṃ mandaṃ mandamuvāca ha || 1-75-12||

RMY 1-75-13

काश्यपाय मया दत्ता यदा पूर्वं वसुंधरा ।
विषये मे न वस्तव्यमिति मां काश्यपोऽब्रवीत् ॥ १-७५-१३॥
kāśyapāya mayā dattā yadā pūrvaṃ vasuṃdharā |
viṣaye me na vastavyamiti māṃ kāśyapo'bravīt || 1-75-13||

RMY 1-75-14

सोऽहं गुरुवचः कुर्वन्पृथिव्यां न वसे निशाम् ।
इति प्रतिज्ञा काकुत्स्थ कृता वै काश्यपस्य ह ॥ १-७५-१४॥
so'haṃ guruvacaḥ kurvanpṛthivyāṃ na vase niśām |
iti pratijñā kākutstha kṛtā vai kāśyapasya ha || 1-75-14||

RMY 1-75-15

तदिमां त्वं गतिं वीर हन्तुं नार्हसि राघव ।
मनोजवं गमिष्यामि महेन्द्रं पर्वतोत्तमम् ॥ १-७५-१५॥
tadimāṃ tvaṃ gatiṃ vīra hantuṃ nārhasi rāghava |
manojavaṃ gamiṣyāmi mahendraṃ parvatottamam || 1-75-15||

RMY 1-75-16

लोकास्त्वप्रतिमा राम निर्जितास्तपसा मया ।
जहि ताञ्शरमुख्येन मा भूत्कालस्य पर्ययः ॥ १-७५-१६॥
lokāstvapratimā rāma nirjitāstapasā mayā |
jahi tāñśaramukhyena mā bhūtkālasya paryayaḥ || 1-75-16||

RMY 1-75-17

अक्षय्यं मधुहन्तारं जानामि त्वां सुरेश्वरम् ।
धनुषोऽस्य परामर्शात्स्वस्ति तेऽस्तु परंतप ॥ १-७५-१७॥
akṣayyaṃ madhuhantāraṃ jānāmi tvāṃ sureśvaram |
dhanuṣo'sya parāmarśātsvasti te'stu paraṃtapa || 1-75-17||

RMY 1-75-18

एते सुरगणाः सर्वे निरीक्षन्ते समागताः ।
त्वामप्रतिमकर्माणमप्रतिद्वन्द्वमाहवे ॥ १-७५-१८॥
ete suragaṇāḥ sarve nirīkṣante samāgatāḥ |
tvāmapratimakarmāṇamapratidvandvamāhave || 1-75-18||

RMY 1-75-19

न चेयं मम काकुत्स्थ व्रीडा भवितुमर्हति ।
त्वया त्रैलोक्यनाथेन यदहं विमुखीकृतः ॥ १-७५-१९॥
na ceyaṃ mama kākutstha vrīḍā bhavitumarhati |
tvayā trailokyanāthena yadahaṃ vimukhīkṛtaḥ || 1-75-19||

RMY 1-75-20

शरमप्रतिमं राम मोक्तुमर्हसि सुव्रत ।
शरमोक्षे गमिष्यामि महेन्द्रं पर्वतोत्तमम् ॥ १-७५-२०॥
śaramapratimaṃ rāma moktumarhasi suvrata |
śaramokṣe gamiṣyāmi mahendraṃ parvatottamam || 1-75-20||

RMY 1-75-21

तथा ब्रुवति रामे तु जामदग्न्ये प्रतापवान् ।
रामो दाशरथिः श्रीमांश्चिक्षेप शरमुत्तमम् ॥ १-७५-२१॥
tathā bruvati rāme tu jāmadagnye pratāpavān |
rāmo dāśarathiḥ śrīmāṃścikṣepa śaramuttamam || 1-75-21||

RMY 1-75-22

ततो वितिमिराः सर्वा दिशा चोपदिशस्तथा ।
सुराः सर्षिगणा रामं प्रशशंसुरुदायुधम् ॥ १-७५-२२॥
tato vitimirāḥ sarvā diśā copadiśastathā |
surāḥ sarṣigaṇā rāmaṃ praśaśaṃsurudāyudham || 1-75-22||

RMY 1-75-23

रामं दाशरथिं रामो जामदग्न्यः प्रशस्य च ।
ततः प्रदक्षिणीकृत्य जगामात्मगतिं प्रभुः ॥ १-७५-२३॥
rāmaṃ dāśarathiṃ rāmo jāmadagnyaḥ praśasya ca |
tataḥ pradakṣiṇīkṛtya jagāmātmagatiṃ prabhuḥ || 1-75-23||

Sarga: 76/76 (18)

RMY 1-76-1

गते रामे प्रशान्तात्मा रामो दाशरथिर्धनुः ।
वरुणायाप्रमेयाय ददौ हस्ते ससायकम् ॥ १-७६-१॥
gate rāme praśāntātmā rāmo dāśarathirdhanuḥ |
varuṇāyāprameyāya dadau haste sasāyakam || 1-76-1||

RMY 1-76-2

अभिवाद्य ततो रामो वसिष्ठ प्रमुखानृषीन् ।
पितरं विह्वलं दृष्ट्वा प्रोवाच रघुनन्दनः ॥ १-७६-२॥
abhivādya tato rāmo vasiṣṭha pramukhānṛṣīn |
pitaraṃ vihvalaṃ dṛṣṭvā provāca raghunandanaḥ || 1-76-2||

RMY 1-76-3

जामदग्न्यो गतो रामः प्रयातु चतुरङ्गिणी ।
अयोध्याभिमुखी सेना त्वया नाथेन पालिता ॥ १-७६-३॥
jāmadagnyo gato rāmaḥ prayātu caturaṅgiṇī |
ayodhyābhimukhī senā tvayā nāthena pālitā || 1-76-3||

RMY 1-76-4

रामस्य वचनं श्रुत्वा राजा दशरथः सुतम् ।
बाहुभ्यां संपरिष्वज्य मूर्ध्नि चाघ्राय राघवम् ॥ १-७६-४॥
rāmasya vacanaṃ śrutvā rājā daśarathaḥ sutam |
bāhubhyāṃ saṃpariṣvajya mūrdhni cāghrāya rāghavam || 1-76-4||

RMY 1-76-5

गतो राम इति श्रुत्वा हृष्टः प्रमुदितो नृपः ।
चोदयामास तां सेनां जगामाशु ततः पुरीम् ॥ १-७६-५॥
gato rāma iti śrutvā hṛṣṭaḥ pramudito nṛpaḥ |
codayāmāsa tāṃ senāṃ jagāmāśu tataḥ purīm || 1-76-5||

RMY 1-76-6

पताकाध्वजिनीं रम्यां तूर्योद्घुष्टनिनादिताम् ।
सिक्तराजपथां रम्यां प्रकीर्णकुसुमोत्कराम् ॥ १-७६-६॥
patākādhvajinīṃ ramyāṃ tūryodghuṣṭanināditām |
siktarājapathāṃ ramyāṃ prakīrṇakusumotkarām || 1-76-6||

RMY 1-76-7

राजप्रवेशसुमुखैः पौरैर्मङ्गलवादिभिः ।
संपूर्णां प्राविशद्राजा जनौघैः समलंकृताम् ॥ १-७६-७॥
rājapraveśasumukhaiḥ paurairmaṅgalavādibhiḥ |
saṃpūrṇāṃ prāviśadrājā janaughaiḥ samalaṃkṛtām || 1-76-7||

RMY 1-76-8

कौसल्या च सुमित्रा च कैकेयी च सुमध्यमा ।
वधूप्रतिग्रहे युक्ता याश्चान्या राजयोषितः ॥ १-७६-८॥
kausalyā ca sumitrā ca kaikeyī ca sumadhyamā |
vadhūpratigrahe yuktā yāścānyā rājayoṣitaḥ || 1-76-8||

RMY 1-76-9

ततः सीतां महाभागामूर्मिलां च यशस्विनीम् ।
कुशध्वजसुते चोभे जगृहुर्नृपपत्नयः ॥ १-७६-९॥
tataḥ sītāṃ mahābhāgāmūrmilāṃ ca yaśasvinīm |
kuśadhvajasute cobhe jagṛhurnṛpapatnayaḥ || 1-76-9||

RMY 1-76-10

मङ्गलालापनैश्चैव शोभिताः क्षौमवाससः ।
देवतायतनान्याशु सर्वास्ताः प्रत्यपूजयन् ॥ १-७६-१०॥
maṅgalālāpanaiścaiva śobhitāḥ kṣaumavāsasaḥ |
devatāyatanānyāśu sarvāstāḥ pratyapūjayan || 1-76-10||

RMY 1-76-11

अभिवाद्याभिवाद्यांश्च सर्वा राजसुतास्तदा ।
रेमिरे मुदिताः सर्वा भर्तृभिः सहिता रहः ॥ १-७६-११॥
abhivādyābhivādyāṃśca sarvā rājasutāstadā |
remire muditāḥ sarvā bhartṛbhiḥ sahitā rahaḥ || 1-76-11||

RMY 1-76-12

कृतदाराः कृतास्त्राश्च सधनाः ससुहृज्जनाः ।
शुश्रूषमाणाः पितरं वर्तयन्ति नरर्षभाः ॥ १-७६-१२॥
kṛtadārāḥ kṛtāstrāśca sadhanāḥ sasuhṛjjanāḥ |
śuśrūṣamāṇāḥ pitaraṃ vartayanti nararṣabhāḥ || 1-76-12||

RMY 1-76-13

तेषामतियशा लोके रामः सत्यपराक्रमः ।
स्वयम्भूरिव भूतानां बभूव गुणवत्तरः ॥ १-७६-१३॥
teṣāmatiyaśā loke rāmaḥ satyaparākramaḥ |
svayambhūriva bhūtānāṃ babhūva guṇavattaraḥ || 1-76-13||

RMY 1-76-14

रामस्तु सीतया सार्धं विजहार बहूनृतून् ।
मनस्वी तद्गतस्तस्या नित्यं हृदि समर्पितः ॥ १-७६-१४॥
rāmastu sītayā sārdhaṃ vijahāra bahūnṛtūn |
manasvī tadgatastasyā nityaṃ hṛdi samarpitaḥ || 1-76-14||

RMY 1-76-15

प्रिया तु सीता रामस्य दाराः पितृकृता इति ।
गुणाद्रूपगुणाच्चापि प्रीतिर्भूयो व्यवर्धत ॥ १-७६-१५॥
priyā tu sītā rāmasya dārāḥ pitṛkṛtā iti |
guṇādrūpaguṇāccāpi prītirbhūyo vyavardhata || 1-76-15||

RMY 1-76-16

तस्याश्च भर्ता द्विगुणं हृदये परिवर्तते ।
अन्तर्जातमपि व्यक्तमाख्याति हृदयं हृदा ॥ १-७६-१६॥
tasyāśca bhartā dviguṇaṃ hṛdaye parivartate |
antarjātamapi vyaktamākhyāti hṛdayaṃ hṛdā || 1-76-16||

RMY 1-76-17

तस्य भूयो विशेषेण मैथिली जनकात्मजा ।
देवताभिः समा रूपे सीता श्रीरिव रूपिणी ॥ १-७६-१७॥
tasya bhūyo viśeṣeṇa maithilī janakātmajā |
devatābhiḥ samā rūpe sītā śrīriva rūpiṇī || 1-76-17||

RMY 1-76-18

तया स राजर्षिसुतोऽभिरामया समेयिवानुत्तमराजकन्यया ।
अतीव रामः शुशुभेऽतिकामया विभुः श्रिया विष्णुरिवामरेश्वरः ॥ १-७६-१८॥
tayā sa rājarṣisuto'bhirāmayā sameyivānuttamarājakanyayā |
atīva rāmaḥ śuśubhe'tikāmayā vibhuḥ śriyā viṣṇurivāmareśvaraḥ || 1-76-18||