Ramayana - Kishkindha Kanda

Kishkindha Kanda narrates Rama’s alliance with Sugriva in the kingdom of Kishkindha. The Kanda focuses on friendship, political alliance, loyalty, conflict with Vali, and the beginning of the organized search for Sita.

Editorial Note

Kishkindha Kanda is the alliance and transition section of the Ramayana.

After the loss of Sita in Aranya Kanda, Rama’s journey changes direction.

The narrative now moves from personal grief toward organized action.

This Kanda introduces:

  • political alliance
  • friendship
  • leadership
  • and preparation for a larger mission.

The forests of exile gradually give way to the vanara kingdom of Kishkindha, where Rama forms a crucial partnership with Sugriva.

This alliance eventually creates the path toward Lanka and the rescue of Sita.

Structure and Composition

  • Total Sargas: ~67 (Critical Edition alignment)

  • Narrative Coverage:

    • Rama and Lakshmana’s search for Sita
    • Meeting with Hanuman
    • Alliance between Rama and Sugriva
    • Conflict between Sugriva and Vali
    • Death of Vali
    • Restoration of Sugriva’s kingdom
    • Organization of the vanara forces
    • Search missions across different regions
    • Hanuman’s southern mission toward Lanka

📌 Textual Note: This edition follows the Critical Edition tradition associated with the Oriental Institute, Baroda, based on comparative manuscript scholarship. Digital preservation and access are maintained through modern Sanskrit text initiatives including Ambuda.

Major Characters and Roles

  • Rama - exiled prince seeking Sita through alliance and strategy
  • Lakshmana - loyal companion supporting Rama’s mission
  • Hanuman - devoted vanara who emerges as the epic’s great servant-hero
  • Sugriva - displaced vanara king seeking restoration
  • Vali - powerful ruler whose conflict with Sugriva shapes the Kanda
  • Tara - wise queen associated with political insight and emotional intelligence

Thematic Flow

  1. Search and Uncertainty Rama continues searching for Sita after her abduction

  2. Formation of Alliance Rama and Sugriva create a partnership based on mutual need

  3. Conflict over Kingship The struggle between Sugriva and Vali is resolved through intervention

  4. Restoration of Political Order Sugriva regains the throne of Kishkindha

  5. Expansion of the Mission The search for Sita becomes organized and large-scale

  6. Rise of Hanuman Hanuman emerges as the key figure in the coming journey to Lanka

Philosophical Significance

Kishkindha Kanda explores the importance of alliance, loyalty, and responsible leadership.

Major themes include:

  • Friendship and Mutual Duty - alliances require trust and reciprocity
  • Legitimacy and Kingship - rulers must balance strength with justice
  • Service and Devotion - Hanuman represents selfless dedication
  • Political Responsibility - leadership involves obligation toward others
  • Collective Action - great goals require cooperation beyond individual effort

This Kanda shifts the Ramayana from isolated suffering toward coordinated purpose and action.

Simple Summary (For Easy Understanding)

Kishkindha Kanda begins with Rama and Lakshmana continuing their search for Sita.

During this journey, they meet Hanuman, who introduces them to Sugriva, the exiled ruler of Kishkindha.

Sugriva explains that his brother Vali has taken his kingdom.

Rama and Sugriva form an agreement:

  • Rama will help Sugriva regain the throne
  • Sugriva will help Rama search for Sita.

Rama later kills Vali during the conflict between the brothers.

Sugriva becomes king again.

After some delay, Sugriva sends vanara search parties across different directions to locate Sita.

Hanuman joins the southern search group.

Eventually, information about Lanka and Sita’s location begins to emerge.

Kishkindha Kanda teaches that:

  • friendship creates strength during crisis
  • leadership requires responsibility and trust
  • and cooperation is necessary to overcome great challenges.

Important Events in Kishkindha Kanda

1. Meeting Hanuman

Hanuman meets Rama and Lakshmana for the first time.

This becomes one of the most important relationships in the Ramayana.

2. Alliance with Sugriva

Rama and Sugriva create a political and personal alliance based on mutual support.

3. Conflict between Sugriva and Vali

Sugriva challenges Vali for the throne of Kishkindha with Rama’s assistance.

4. Death of Vali

Rama kills Vali during battle.

This episode later becomes an important ethical discussion within the Ramayana tradition.

5. Restoration of Sugriva

Sugriva regains the throne and authority over the vanara kingdom.

Vanara forces are divided into search groups traveling across different regions.

The search for Sita becomes systematic and organized.

7. Hanuman’s Southern Mission

Hanuman joins the southern expedition, which ultimately leads toward Lanka.

This prepares the transition into Sundara Kanda.

Historical and Literary Importance

Kishkindha Kanda is important because it introduces:

  • Hanuman
  • the vanara alliance
  • and the political dimension of the Ramayana’s rescue mission.

The Kanda combines:

  • friendship narrative
  • political conflict
  • ethical debate
  • and strategic preparation.

Hanuman’s emergence in this section became especially influential in later devotional traditions across India.

The Kanda also explores difficult questions about justice, kingship, and intervention, especially through the episode involving Vali’s death.

It marks the transformation of the Ramayana into a larger collective effort aimed at restoring order and rescuing Sita.

Source Note: This presentation follows the Critical Edition tradition associated with the Oriental Institute, Baroda, based on comparative manuscript scholarship. The digital Sanskrit text tradition is preserved and distributed through scholarly initiatives including Ambuda.

Reading Mode - Change for details

Original Texts

Sarga: 1/66 (49)

RMY 4-1-1

स तां पुष्करिणीं गत्वा पद्मोत्पलझषाकुलाम् ।
रामः सौमित्रिसहितो विललापाकुलेन्द्रियः ॥ ४-१-१॥
sa tāṃ puṣkariṇīṃ gatvā padmotpalajhaṣākulām |
rāmaḥ saumitrisahito vilalāpākulendriyaḥ || 4-1-1||

RMY 4-1-2

तस्य दृष्ट्वैव तां हर्षादिन्द्रियाणि चकम्पिरे ।
स कामवशमापन्नः सौमित्रिमिदमब्रवीत् ॥ ४-१-२॥
tasya dṛṣṭvaiva tāṃ harṣādindriyāṇi cakampire |
sa kāmavaśamāpannaḥ saumitrimidamabravīt || 4-1-2||

RMY 4-1-3

सौमित्रे पश्य पम्पायाः काननं शुभदर्शनम् ।
यत्र राजन्ति शैलाभा द्रुमाः सशिखरा इव ॥ ४-१-३॥
saumitre paśya pampāyāḥ kānanaṃ śubhadarśanam |
yatra rājanti śailābhā drumāḥ saśikharā iva || 4-1-3||

RMY 4-1-4

मां तु शोकाभिसंतप्तमाधयः पीडयन्ति वै ।
भरतस्य च दुःखेन वैदेह्या हरणेन च ॥ ४-१-४॥
māṃ tu śokābhisaṃtaptamādhayaḥ pīḍayanti vai |
bharatasya ca duḥkhena vaidehyā haraṇena ca || 4-1-4||

RMY 4-1-5

अधिकं प्रविभात्येतन्नीलपीतं तु शाद्वलम् ।
द्रुमाणां विविधैः पुष्पैः परिस्तोमैरिवार्पितम् ॥ ४-१-५॥
adhikaṃ pravibhātyetannīlapītaṃ tu śādvalam |
drumāṇāṃ vividhaiḥ puṣpaiḥ paristomairivārpitam || 4-1-5||

RMY 4-1-6

सुखानिलोऽयं सौमित्रे कालः प्रचुरमन्मथः ।
गन्धवान्सुरभिर्मासो जातपुष्पफलद्रुमः ॥ ४-१-६॥
sukhānilo'yaṃ saumitre kālaḥ pracuramanmathaḥ |
gandhavānsurabhirmāso jātapuṣpaphaladrumaḥ || 4-1-6||

RMY 4-1-7

पश्य रूपाणि सौमित्रे वनानां पुष्पशालिनाम् ।
सृजतां पुष्पवर्षाणि वर्षं तोयमुचामिव ॥ ४-१-७॥
paśya rūpāṇi saumitre vanānāṃ puṣpaśālinām |
sṛjatāṃ puṣpavarṣāṇi varṣaṃ toyamucāmiva || 4-1-7||

RMY 4-1-8

प्रस्तरेषु च रम्येषु विविधाः काननद्रुमाः ।
वायुवेगप्रचलिताः पुष्पैरवकिरन्ति गाम् ॥ ४-१-८॥
prastareṣu ca ramyeṣu vividhāḥ kānanadrumāḥ |
vāyuvegapracalitāḥ puṣpairavakiranti gām || 4-1-8||

RMY 4-1-9

मारुतः सुखं संस्पर्शे वाति चन्दनशीतलः ।
षट्पदैरनुकूजद्भिर्वनेषु मधुगन्धिषु ॥ ४-१-९॥
mārutaḥ sukhaṃ saṃsparśe vāti candanaśītalaḥ |
ṣaṭpadairanukūjadbhirvaneṣu madhugandhiṣu || 4-1-9||

RMY 4-1-10

गिरिप्रस्थेषु रम्येषु पुष्पवद्भिर्मनोरमैः ।
संसक्तशिखरा शैला विराजन्ति महाद्रुमैः ॥ ४-१-१०॥
giriprastheṣu ramyeṣu puṣpavadbhirmanoramaiḥ |
saṃsaktaśikharā śailā virājanti mahādrumaiḥ || 4-1-10||

RMY 4-1-11

पुष्पिताग्रांश्च पश्येमान्कर्णिकारान्समन्ततः ।
हाटकप्रतिसंछन्नान्नरान्पीताम्बरानिव ॥ ४-१-११॥
puṣpitāgrāṃśca paśyemānkarṇikārānsamantataḥ |
hāṭakapratisaṃchannānnarānpītāmbarāniva || 4-1-11||

RMY 4-1-12

अयं वसन्तः सौमित्रे नानाविहगनादितः ।
सीतया विप्रहीणस्य शोकसंदीपनो मम ॥ ४-१-१२॥
ayaṃ vasantaḥ saumitre nānāvihaganāditaḥ |
sītayā viprahīṇasya śokasaṃdīpano mama || 4-1-12||

RMY 4-1-13

मां हि शोकसमाक्रान्तं संतापयति मन्मथः ।
हृष्टः प्रवदमानश्च समाह्वयति कोकिलः ॥ ४-१-१३॥
māṃ hi śokasamākrāntaṃ saṃtāpayati manmathaḥ |
hṛṣṭaḥ pravadamānaśca samāhvayati kokilaḥ || 4-1-13||

RMY 4-1-14

एष दात्यूहको हृष्टो रम्ये मां वननिर्झरे ।
प्रणदन्मन्मथाविष्टं शोचयिष्यति लक्ष्मण ॥ ४-१-१४॥
eṣa dātyūhako hṛṣṭo ramye māṃ vananirjhare |
praṇadanmanmathāviṣṭaṃ śocayiṣyati lakṣmaṇa || 4-1-14||

RMY 4-1-15

विमिश्रा विहगाः पुम्भिरात्मव्यूहाभिनन्दिताः ।
भृङ्गराजप्रमुदिताः सौमित्रे मधुरस्वराः ॥ ४-१-१५॥
vimiśrā vihagāḥ pumbhirātmavyūhābhinanditāḥ |
bhṛṅgarājapramuditāḥ saumitre madhurasvarāḥ || 4-1-15||

RMY 4-1-16

मां हि सा मृगशावाक्षी चिन्ताशोकबलात्कृतम् ।
संतापयति सौमित्रे क्रूरश्चैत्रवनानिलः ॥ ४-१-१६॥
māṃ hi sā mṛgaśāvākṣī cintāśokabalātkṛtam |
saṃtāpayati saumitre krūraścaitravanānilaḥ || 4-1-16||

RMY 4-1-17

शिखिनीभिः परिवृता मयूरा गिरिसानुषु ।
मन्मथाभिपरीतस्य मम मन्मथवर्धनाः ॥ ४-१-१७॥
śikhinībhiḥ parivṛtā mayūrā girisānuṣu |
manmathābhiparītasya mama manmathavardhanāḥ || 4-1-17||

RMY 4-1-18

पश्य लक्ष्णम नृत्यन्तं मयूरमुपनृत्यति ।
शिखिनी मन्मथार्तैषा भर्तारं गिरिसानुषु ॥ ४-१-१८॥
paśya lakṣṇama nṛtyantaṃ mayūramupanṛtyati |
śikhinī manmathārtaiṣā bhartāraṃ girisānuṣu || 4-1-18||

RMY 4-1-19

मयूरस्य वने नूनं रक्षसा न हृता प्रिया ।
मम त्वयं विना वासः पुष्पमासे सुदुःसहः ॥ ४-१-१९॥
mayūrasya vane nūnaṃ rakṣasā na hṛtā priyā |
mama tvayaṃ vinā vāsaḥ puṣpamāse suduḥsahaḥ || 4-1-19||

RMY 4-1-20

पश्य लक्ष्मण पुष्पाणि निष्फलानि भवन्ति मे ।
पुष्पभारसमृद्धानां वनानां शिशिरात्यये ॥ ४-१-२०॥
paśya lakṣmaṇa puṣpāṇi niṣphalāni bhavanti me |
puṣpabhārasamṛddhānāṃ vanānāṃ śiśirātyaye || 4-1-20||

RMY 4-1-21

वदन्ति रावं मुदिताः शकुनाः संघशः कलम् ।
आह्वयन्त इवान्योन्यं कामोन्मादकरा मम ॥ ४-१-२१॥
vadanti rāvaṃ muditāḥ śakunāḥ saṃghaśaḥ kalam |
āhvayanta ivānyonyaṃ kāmonmādakarā mama || 4-1-21||

RMY 4-1-22

नूनं परवशा सीता सापि शोचत्यहं यथा ।
श्यामा पद्मपलाशाक्षी मृदुभाषा च मे प्रिया ॥ ४-१-२२॥
nūnaṃ paravaśā sītā sāpi śocatyahaṃ yathā |
śyāmā padmapalāśākṣī mṛdubhāṣā ca me priyā || 4-1-22||

RMY 4-1-23

एष पुष्पवहो वायुः सुखस्पर्शो हिमावहः ।
तां विचिन्तयतः कान्तां पावकप्रतिमो मम ॥ ४-१-२३॥
eṣa puṣpavaho vāyuḥ sukhasparśo himāvahaḥ |
tāṃ vicintayataḥ kāntāṃ pāvakapratimo mama || 4-1-23||

RMY 4-1-24

तां विनाथ विहंगोऽसौ पक्षी प्रणदितस्तदा ।
वायसः पादपगतः प्रहृष्टमभिनर्दति ॥ ४-१-२४॥
tāṃ vinātha vihaṃgo'sau pakṣī praṇaditastadā |
vāyasaḥ pādapagataḥ prahṛṣṭamabhinardati || 4-1-24||

RMY 4-1-25

एष वै तत्र वैदेह्या विहगः प्रतिहारकः ।
पक्षी मां तु विशालाक्ष्याः समीपमुपनेष्यति ॥ ४-१-२५॥
eṣa vai tatra vaidehyā vihagaḥ pratihārakaḥ |
pakṣī māṃ tu viśālākṣyāḥ samīpamupaneṣyati || 4-1-25||

RMY 4-1-26

पश्य लक्ष्मण संनादं वने मदविवर्धनम् ।
पुष्पिताग्रेषु वृक्षेषु द्विजानामुपकूजताम् ॥ ४-१-२६॥
paśya lakṣmaṇa saṃnādaṃ vane madavivardhanam |
puṣpitāgreṣu vṛkṣeṣu dvijānāmupakūjatām || 4-1-26||

RMY 4-1-27

सौमित्रे पश्य पम्पायाश्चित्रासु वनराजिषु ।
नलिनानि प्रकाशन्ते जले तरुणसूर्यवत् ॥ ४-१-२७॥
saumitre paśya pampāyāścitrāsu vanarājiṣu |
nalināni prakāśante jale taruṇasūryavat || 4-1-27||

RMY 4-1-28

एषा प्रसन्नसलिला पद्मनीलोत्पलायता ।
हंसकारण्डवाकीर्णा पम्पा सौगन्धिकायुता ॥ ४-१-२८॥
eṣā prasannasalilā padmanīlotpalāyatā |
haṃsakāraṇḍavākīrṇā pampā saugandhikāyutā || 4-1-28||

RMY 4-1-29

चक्रवाकयुता नित्यं चित्रप्रस्थवनान्तरा ।
मातङ्गमृगयूथैश्च शोभते सलिलार्थिभिः ॥ ४-१-२९॥
cakravākayutā nityaṃ citraprasthavanāntarā |
mātaṅgamṛgayūthaiśca śobhate salilārthibhiḥ || 4-1-29||

RMY 4-1-30

पद्मकोशपलाशानि द्रष्टुं दृष्टिर्हि मन्यते ।
सीताया नेत्रकोशाभ्यां सदृशानीति लक्ष्मण ॥ ४-१-३०॥
padmakośapalāśāni draṣṭuṃ dṛṣṭirhi manyate |
sītāyā netrakośābhyāṃ sadṛśānīti lakṣmaṇa || 4-1-30||

RMY 4-1-31

पद्मकेसरसंसृष्टो वृक्षान्तरविनिःसृतः ।
निःश्वास इव सीताया वाति वायुर्मनोहरः ॥ ४-१-३१॥
padmakesarasaṃsṛṣṭo vṛkṣāntaraviniḥsṛtaḥ |
niḥśvāsa iva sītāyā vāti vāyurmanoharaḥ || 4-1-31||

RMY 4-1-32

सौमित्रे पश्य पम्पाया दक्षिणे गिरिसानुनि ।
पुष्पितां कर्णिकारस्य यष्टिं परमशोभनाम् ॥ ४-१-३२॥
saumitre paśya pampāyā dakṣiṇe girisānuni |
puṣpitāṃ karṇikārasya yaṣṭiṃ paramaśobhanām || 4-1-32||

RMY 4-1-33

अधिकं शैलराजोऽयं धातुभिस्तु विभूषितः ।
विचित्रं सृजते रेणुं वायुवेगविघट्टितम् ॥ ४-१-३३॥
adhikaṃ śailarājo'yaṃ dhātubhistu vibhūṣitaḥ |
vicitraṃ sṛjate reṇuṃ vāyuvegavighaṭṭitam || 4-1-33||

RMY 4-1-34

गिरिप्रस्थास्तु सौमित्रे सर्वतः संप्रपुष्पितैः ।
निष्पत्रैः सर्वतो रम्यैः प्रदीपा इव कुंशुकैः ॥ ४-१-३४॥
giriprasthāstu saumitre sarvataḥ saṃprapuṣpitaiḥ |
niṣpatraiḥ sarvato ramyaiḥ pradīpā iva kuṃśukaiḥ || 4-1-34||

RMY 4-1-35

पम्पातीररुहाश्चेमे संसक्ता मधुगन्धिनः ।
मालतीमल्लिकाषण्डाः करवीराश्च पुष्पिताः ॥ ४-१-३५॥
pampātīraruhāśceme saṃsaktā madhugandhinaḥ |
mālatīmallikāṣaṇḍāḥ karavīrāśca puṣpitāḥ || 4-1-35||

RMY 4-1-36

केतक्यः सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च सुपुष्पिताः ।
माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च सर्वशः ॥ ४-१-३६॥
ketakyaḥ sinduvārāśca vāsantyaśca supuṣpitāḥ |
mādhavyo gandhapūrṇāśca kundagulmāśca sarvaśaḥ || 4-1-36||

RMY 4-1-37

चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला बकुलास्तथा ।
चम्पकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः ॥ ४-१-३७॥
ciribilvā madhūkāśca vañjulā bakulāstathā |
campakāstilakāścaiva nāgavṛkṣāśca puṣpitāḥ || 4-1-37||

RMY 4-1-38

नीपाश्च वरणाश्चैव खर्जूराश्च सुपुष्पिताः ।
अङ्कोलाश्च कुरण्टाश्च चूर्णकाः पारिभद्रकाः ॥ ४-१-३८॥
nīpāśca varaṇāścaiva kharjūrāśca supuṣpitāḥ |
aṅkolāśca kuraṇṭāśca cūrṇakāḥ pāribhadrakāḥ || 4-1-38||

RMY 4-1-39

चूताः पाटलयश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ।
मुचुकुन्दार्जुनाश्चैव दृश्यन्ते गिरिसानुषु ॥ ४-१-३९॥
cūtāḥ pāṭalayaścaiva kovidārāśca puṣpitāḥ |
mucukundārjunāścaiva dṛśyante girisānuṣu || 4-1-39||

RMY 4-1-40

केतकोद्दालकाश्चैव शिरीषाः शिंशपा धवाः ।
शाल्मल्यः किंशुकाश्चैव रक्ताः कुरबकास्तथा ।
तिनिशा नक्त मालाश्च चन्दनाः स्यन्दनास्तथा ॥ ४-१-४०॥
ketakoddālakāścaiva śirīṣāḥ śiṃśapā dhavāḥ |
śālmalyaḥ kiṃśukāścaiva raktāḥ kurabakāstathā |
tiniśā nakta mālāśca candanāḥ syandanāstathā || 4-1-40||

RMY 4-1-41

विविधा विविधैः पुष्पैस्तैरेव नगसानुषु ।
विकीर्णैः पीतरक्ताभाः सौमित्रे प्रस्तराः कृताः ॥ ४-१-४१॥
vividhā vividhaiḥ puṣpaistaireva nagasānuṣu |
vikīrṇaiḥ pītaraktābhāḥ saumitre prastarāḥ kṛtāḥ || 4-1-41||

RMY 4-1-42

हिमान्ते पश्य सौमित्रे वृक्षाणां पुष्पसंभवम् ।
पुष्पमासे हि तरवः संघर्षादिव पुष्पिताः ॥ ४-१-४२॥
himānte paśya saumitre vṛkṣāṇāṃ puṣpasaṃbhavam |
puṣpamāse hi taravaḥ saṃgharṣādiva puṣpitāḥ || 4-1-42||

RMY 4-1-43

पश्य शीतजलां चेमां सौमित्रे पुष्करायुताम् ।
चक्रवाकानुचरितां कारण्डवनिषेविताम् ।
प्लवैः क्रौञ्चैश्च संपूर्णां वराहमृगसेविताम् ॥ ४-१-४३॥
paśya śītajalāṃ cemāṃ saumitre puṣkarāyutām |
cakravākānucaritāṃ kāraṇḍavaniṣevitām |
plavaiḥ krauñcaiśca saṃpūrṇāṃ varāhamṛgasevitām || 4-1-43||

RMY 4-1-44

अधिकं शोभते पम्पाविकूजद्भिर्विहंगमैः ॥ ४-१-४४॥
adhikaṃ śobhate pampāvikūjadbhirvihaṃgamaiḥ || 4-1-44||

RMY 4-1-45

दीपयन्तीव मे कामं विविधा मुदिता द्विजाः ।
श्यामां चन्द्रमुखीं स्मृत्वा प्रियां पद्मनिभेक्षणाम् ॥ ४-१-४५॥
dīpayantīva me kāmaṃ vividhā muditā dvijāḥ |
śyāmāṃ candramukhīṃ smṛtvā priyāṃ padmanibhekṣaṇām || 4-1-45||

RMY 4-1-46

पय सानुषु चित्रेषु मृगीभिः सहितान्मृगान् ।
मां पुनर्मृगशावाक्ष्या वैदेह्या विरहीकृतम् ॥ ४-१-४६॥
paya sānuṣu citreṣu mṛgībhiḥ sahitānmṛgān |
māṃ punarmṛgaśāvākṣyā vaidehyā virahīkṛtam || 4-1-46||

RMY 4-1-47

एवं स विलपंस्तत्र शोकोपहतचेतनः ।
अवेक्षत शिवां पम्पां रम्यवारिवहां शुभाम् ॥ ४-१-४७॥
evaṃ sa vilapaṃstatra śokopahatacetanaḥ |
avekṣata śivāṃ pampāṃ ramyavārivahāṃ śubhām || 4-1-47||

RMY 4-1-48

निरीक्षमाणः सहसा महात्मा सर्वं वनं निर्झरकन्दरं च ।
उद्विग्नचेताः सह लक्ष्मणेन विचार्य दुःखोपहतः प्रतस्थे ॥ ४-१-४८॥
nirīkṣamāṇaḥ sahasā mahātmā sarvaṃ vanaṃ nirjharakandaraṃ ca |
udvignacetāḥ saha lakṣmaṇena vicārya duḥkhopahataḥ pratasthe || 4-1-48||

RMY 4-1-49

तावृष्यमूकं सहितौ प्रयातौ सुग्रीवशाखामृगसेवितं तम् ।
त्रस्तास्तु दृष्ट्वा हरयो बभूवुर्महौजसौ राघवलक्ष्मणौ तौ ॥ ४-१-४९॥
tāvṛṣyamūkaṃ sahitau prayātau sugrīvaśākhāmṛgasevitaṃ tam |
trastāstu dṛṣṭvā harayo babhūvurmahaujasau rāghavalakṣmaṇau tau || 4-1-49||

Sarga: 2/66 (28)

RMY 4-2-1

तौ तु दृष्ट्वा महात्मानौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
वरायुधधरौ वीरौ सुग्रीवः शङ्कितोऽभवत् ॥ ४-२-१॥
tau tu dṛṣṭvā mahātmānau bhrātarau rāmalakṣmaṇau |
varāyudhadharau vīrau sugrīvaḥ śaṅkito'bhavat || 4-2-1||

RMY 4-2-2

उद्विग्नहृदयः सर्वा दिशः समवलोकयन् ।
न व्यतिष्ठत कस्मिंश्चिद्देशे वानरपुंगवः ॥ ४-२-२॥
udvignahṛdayaḥ sarvā diśaḥ samavalokayan |
na vyatiṣṭhata kasmiṃściddeśe vānarapuṃgavaḥ || 4-2-2||

RMY 4-2-3

नैव चक्रे मनः स्थाने वीक्षमाणो महाबलौ ।
कपेः परमभीतस्य चित्तं व्यवससाद ह ॥ ४-२-३॥
naiva cakre manaḥ sthāne vīkṣamāṇo mahābalau |
kapeḥ paramabhītasya cittaṃ vyavasasāda ha || 4-2-3||

RMY 4-2-4

चिन्तयित्वा स धर्मात्मा विमृश्य गुरुलाघवम् ।
सुग्रीवः परमोद्विग्नः सर्वैरनुचरैः सह ॥ ४-२-४॥
cintayitvā sa dharmātmā vimṛśya gurulāghavam |
sugrīvaḥ paramodvignaḥ sarvairanucaraiḥ saha || 4-2-4||

RMY 4-2-5

ततः स सचिवेभ्यस्तु सुग्रीवः प्लवगाधिपः ।
शशंस परमोद्विग्नः पश्यंस्तौ रामलक्ष्मणौ ॥ ४-२-५॥
tataḥ sa sacivebhyastu sugrīvaḥ plavagādhipaḥ |
śaśaṃsa paramodvignaḥ paśyaṃstau rāmalakṣmaṇau || 4-2-5||

RMY 4-2-6

एतौ वनमिदं दुर्गं वालिप्रणिहितौ ध्रुवम् ।
छद्मना चीरवसनौ प्रचरन्ताविहागतौ ॥ ४-२-६॥
etau vanamidaṃ durgaṃ vālipraṇihitau dhruvam |
chadmanā cīravasanau pracarantāvihāgatau || 4-2-6||

RMY 4-2-7

ततः सुग्रीवसचिवा दृष्ट्वा परमधन्विनौ ।
जग्मुर्गिरितटात्तस्मादन्यच्छिखरमुत्तमम् ॥ ४-२-७॥
tataḥ sugrīvasacivā dṛṣṭvā paramadhanvinau |
jagmurgiritaṭāttasmādanyacchikharamuttamam || 4-2-7||

RMY 4-2-8

ते क्षिप्रमभिगम्याथ यूथपा यूथपर्षभम् ।
हरयो वानरश्रेष्ठं परिवार्योपतस्थिरे ॥ ४-२-८॥
te kṣipramabhigamyātha yūthapā yūthaparṣabham |
harayo vānaraśreṣṭhaṃ parivāryopatasthire || 4-2-8||

RMY 4-2-9

एकमेकायनगताः प्लवमाना गिरेर्गिरिम् ।
प्रकम्पयन्तो वेगेन गिरीणां शिखराणि च ॥ ४-२-९॥
ekamekāyanagatāḥ plavamānā girergirim |
prakampayanto vegena girīṇāṃ śikharāṇi ca || 4-2-9||

RMY 4-2-10

ततः शाखामृगाः सर्वे प्लवमाना महाबलाः ।
बभञ्जुश्च नगांस्तत्र पुष्पितान्दुर्गसंश्रितान् ॥ ४-२-१०॥
tataḥ śākhāmṛgāḥ sarve plavamānā mahābalāḥ |
babhañjuśca nagāṃstatra puṣpitāndurgasaṃśritān || 4-2-10||

RMY 4-2-11

आप्लवन्तो हरिवराः सर्वतस्तं महागिरिम् ।
मृगमार्जारशार्दूलांस्त्रासयन्तो ययुस्तदा ॥ ४-२-११॥
āplavanto harivarāḥ sarvatastaṃ mahāgirim |
mṛgamārjāraśārdūlāṃstrāsayanto yayustadā || 4-2-11||

RMY 4-2-12

ततः सुग्रीवसचिवाः पर्वतेन्द्रं समाश्रिताः ।
संगम्य कपिमुख्येन सर्वे प्राञ्जलयः स्थिताः ॥ ४-२-१२॥
tataḥ sugrīvasacivāḥ parvatendraṃ samāśritāḥ |
saṃgamya kapimukhyena sarve prāñjalayaḥ sthitāḥ || 4-2-12||

RMY 4-2-13

ततस्तं भयसंत्रस्तं वालिकिल्बिषशङ्कितम् ।
उवाच हनुमान्वाक्यं सुग्रीवं वाक्यकोविदः ॥ ४-२-१३॥
tatastaṃ bhayasaṃtrastaṃ vālikilbiṣaśaṅkitam |
uvāca hanumānvākyaṃ sugrīvaṃ vākyakovidaḥ || 4-2-13||

RMY 4-2-14

यस्मादुद्विग्नचेतास्त्वं प्रद्रुतो हरिपुंगव ।
तं क्रूरदर्शनं क्रूरं नेह पश्यामि वालिनम् ॥ ४-२-१४॥
yasmādudvignacetāstvaṃ pradruto haripuṃgava |
taṃ krūradarśanaṃ krūraṃ neha paśyāmi vālinam || 4-2-14||

RMY 4-2-15

यस्मात्तव भयं सौम्य पूर्वजात्पापकर्मणः ।
स नेह वाली दुष्टात्मा न ते पश्याम्यहं भयम् ॥ ४-२-१५॥
yasmāttava bhayaṃ saumya pūrvajātpāpakarmaṇaḥ |
sa neha vālī duṣṭātmā na te paśyāmyahaṃ bhayam || 4-2-15||

RMY 4-2-16

अहो शाखामृगत्वं ते व्यक्तमेव प्लवंगम ।
लघुचित्ततयात्मानं न स्थापयसि यो मतौ ॥ ४-२-१६॥
aho śākhāmṛgatvaṃ te vyaktameva plavaṃgama |
laghucittatayātmānaṃ na sthāpayasi yo matau || 4-2-16||

RMY 4-2-17

बुद्धिविज्ञानसंपन्न इङ्गितैः सर्वमाचर ।
न ह्यबुद्धिं गतो राजा सर्वभूतानि शास्ति हि ॥ ४-२-१७॥
buddhivijñānasaṃpanna iṅgitaiḥ sarvamācara |
na hyabuddhiṃ gato rājā sarvabhūtāni śāsti hi || 4-2-17||

RMY 4-2-18

सुग्रीवस्तु शुभं वाक्यं श्रुत्वा सर्वं हनूमतः ।
ततः शुभतरं वाक्यं हनूमन्तमुवाच ह ॥ ४-२-१८॥
sugrīvastu śubhaṃ vākyaṃ śrutvā sarvaṃ hanūmataḥ |
tataḥ śubhataraṃ vākyaṃ hanūmantamuvāca ha || 4-2-18||

RMY 4-2-19

दीर्घबाहू विशालाक्षौ शरचापासिधारिणौ ।
कस्य न स्याद्भयं दृष्ट्वा एतौ सुरसुतोपमौ ॥ ४-२-१९॥
dīrghabāhū viśālākṣau śaracāpāsidhāriṇau |
kasya na syādbhayaṃ dṛṣṭvā etau surasutopamau || 4-2-19||

RMY 4-2-20

वालिप्रणिहितावेतौ शङ्केऽहं पुरुषोत्तमौ ।
राजानो बहुमित्राश्च विश्वासो नात्र हि क्षमः ॥ ४-२-२०॥
vālipraṇihitāvetau śaṅke'haṃ puruṣottamau |
rājāno bahumitrāśca viśvāso nātra hi kṣamaḥ || 4-2-20||

RMY 4-2-21

अरयश्च मनुष्येण विज्ञेयाश्छन्नचारिणः ।
विश्वस्तानामविश्वस्ताश्छिद्रेषु प्रहरन्ति हि ॥ ४-२-२१॥
arayaśca manuṣyeṇa vijñeyāśchannacāriṇaḥ |
viśvastānāmaviśvastāśchidreṣu praharanti hi || 4-2-21||

RMY 4-2-22

कृत्येषु वाली मेधावी राजानो बहुदर्शनाः ।
भवन्ति परहन्तारस्ते ज्ञेयाः प्राकृतैर्नरैः ॥ ४-२-२२॥
kṛtyeṣu vālī medhāvī rājāno bahudarśanāḥ |
bhavanti parahantāraste jñeyāḥ prākṛtairnaraiḥ || 4-2-22||

RMY 4-2-23

तौ त्वया प्राकृतेनैव गत्वा ज्ञेयौ प्लवंगम ।
शङ्कितानां प्रकारैश्च रूपव्याभाषणेन च ॥ ४-२-२३॥
tau tvayā prākṛtenaiva gatvā jñeyau plavaṃgama |
śaṅkitānāṃ prakāraiśca rūpavyābhāṣaṇena ca || 4-2-23||

RMY 4-2-24

लक्षयस्व तयोर्भावं प्रहृष्टमनसौ यदि ।
विश्वासयन्प्रशंसाभिरिङ्गितैश्च पुनः पुनः ॥ ४-२-२४॥
lakṣayasva tayorbhāvaṃ prahṛṣṭamanasau yadi |
viśvāsayanpraśaṃsābhiriṅgitaiśca punaḥ punaḥ || 4-2-24||

RMY 4-2-25

ममैवाभिमुखं स्थित्वा पृच्छ त्वं हरिपुंगव ।
प्रयोजनं प्रवेशस्य वनस्यास्य धनुर्धरौ ॥ ४-२-२५॥
mamaivābhimukhaṃ sthitvā pṛccha tvaṃ haripuṃgava |
prayojanaṃ praveśasya vanasyāsya dhanurdharau || 4-2-25||

RMY 4-2-26

शुद्धात्मानौ यदि त्वेतौ जानीहि त्वं प्लवंगम ।
व्याभाषितैर्वा रूपैर्वा विज्ञेया दुष्टतानयोः ॥ ४-२-२६॥
śuddhātmānau yadi tvetau jānīhi tvaṃ plavaṃgama |
vyābhāṣitairvā rūpairvā vijñeyā duṣṭatānayoḥ || 4-2-26||

RMY 4-2-27

इत्येवं कपिराजेन संदिष्टो मारुतात्मजः ।
चकार गमने बुद्धिं यत्र तौ रामलक्ष्मणौ ॥ ४-२-२७॥
ityevaṃ kapirājena saṃdiṣṭo mārutātmajaḥ |
cakāra gamane buddhiṃ yatra tau rāmalakṣmaṇau || 4-2-27||

RMY 4-2-28

तथेति संपूज्य वचस्तु तस्य कपेः सुभीतस्य दुरासदस्य ।
महानुभावो हनुमान्ययौ तदा स यत्र रामोऽतिबलश्च लक्ष्मणः ॥ ४-२-२८॥
tatheti saṃpūjya vacastu tasya kapeḥ subhītasya durāsadasya |
mahānubhāvo hanumānyayau tadā sa yatra rāmo'tibalaśca lakṣmaṇaḥ || 4-2-28||

Sarga: 3/66 (25)

RMY 4-3-1

वचो विज्ञाय हनुमान्सुग्रीवस्य महात्मनः ।
पर्वतादृश्यमूकात्तु पुप्लुवे यत्र राघवौ ॥ ४-३-१॥
vaco vijñāya hanumānsugrīvasya mahātmanaḥ |
parvatādṛśyamūkāttu pupluve yatra rāghavau || 4-3-1||

RMY 4-3-2

स तत्र गत्वा हनुमान्बलवान्वानरोत्तमः ।
उपचक्राम तौ वाग्भिर्मृद्वीभिः सत्यविक्रमः ॥ ४-३-२॥
sa tatra gatvā hanumānbalavānvānarottamaḥ |
upacakrāma tau vāgbhirmṛdvībhiḥ satyavikramaḥ || 4-3-2||

RMY 4-3-3

स्वकं रूपं परित्यज्य भिक्षुरूपेण वानरः ।
आबभाषे च तौ वीरौ यथावत्प्रशशंस च ॥ ४-३-३॥
svakaṃ rūpaṃ parityajya bhikṣurūpeṇa vānaraḥ |
ābabhāṣe ca tau vīrau yathāvatpraśaśaṃsa ca || 4-3-3||

RMY 4-3-4

राजर्षिदेवप्रतिमौ तापसौ संशितव्रतौ ।
देशं कथमिमं प्राप्तौ भवन्तौ वरवर्णिनौ ॥ ४-३-४॥
rājarṣidevapratimau tāpasau saṃśitavratau |
deśaṃ kathamimaṃ prāptau bhavantau varavarṇinau || 4-3-4||

RMY 4-3-5

त्रासयन्तौ मृगगणानन्यांश्च वनचारिणः ।
पम्पातीररुहान्वृक्षान्वीक्षमाणौ समन्ततः ॥ ४-३-५॥
trāsayantau mṛgagaṇānanyāṃśca vanacāriṇaḥ |
pampātīraruhānvṛkṣānvīkṣamāṇau samantataḥ || 4-3-5||

RMY 4-3-6

इमां नदीं शुभजलां शोभयन्तौ तरस्विनौ ।
धैर्यवन्तौ सुवर्णाभौ कौ युवां चीरवाससौ ॥ ४-३-६॥
imāṃ nadīṃ śubhajalāṃ śobhayantau tarasvinau |
dhairyavantau suvarṇābhau kau yuvāṃ cīravāsasau || 4-3-6||

RMY 4-3-7

सिंहविप्रेक्षितौ वीरौ सिंहातिबलविक्रमौ ।
शक्रचापनिभे चापे प्रगृह्य विपुलैर्भुजैः ॥ ४-३-७॥
siṃhaviprekṣitau vīrau siṃhātibalavikramau |
śakracāpanibhe cāpe pragṛhya vipulairbhujaiḥ || 4-3-7||

RMY 4-3-8

श्रीमन्तौ रूपसंपन्नौ वृषभश्रेष्ठविक्रमौ ।
हस्तिहस्तोपमभुजौ द्युतिमन्तौ नरर्षभौ ॥ ४-३-८॥
śrīmantau rūpasaṃpannau vṛṣabhaśreṣṭhavikramau |
hastihastopamabhujau dyutimantau nararṣabhau || 4-3-8||

RMY 4-3-9

प्रभया पर्वतेन्द्रोऽयं युवयोरवभासितः ।
राज्यार्हावमरप्रख्यौ कथं देशमिहागतौ ॥ ४-३-९॥
prabhayā parvatendro'yaṃ yuvayoravabhāsitaḥ |
rājyārhāvamaraprakhyau kathaṃ deśamihāgatau || 4-3-9||

RMY 4-3-10

पद्मपत्रेक्षणौ वीरौ जटामण्डलधारिणौ ।
अन्योन्यसदृशौ वीरौ देवलोकादिवागतौ ॥ ४-३-१०॥
padmapatrekṣaṇau vīrau jaṭāmaṇḍaladhāriṇau |
anyonyasadṛśau vīrau devalokādivāgatau || 4-3-10||

RMY 4-3-11

यदृच्छयेव संप्राप्तौ चन्द्रसूर्यौ वसुंधराम् ।
विशालवक्षसौ वीरौ मानुषौ देवरूपिणौ ॥ ४-३-११॥
yadṛcchayeva saṃprāptau candrasūryau vasuṃdharām |
viśālavakṣasau vīrau mānuṣau devarūpiṇau || 4-3-11||

RMY 4-3-12

सिंहस्कन्धौ महासत्त्वौ समदाविव गोवृषौ ।
आयताश्च सुवृत्ताश्च बाहवः परिघोत्तमाः ।
सर्वभूषणभूषार्हाः किमर्थं न विभूषितः ॥ ४-३-१२॥
siṃhaskandhau mahāsattvau samadāviva govṛṣau |
āyatāśca suvṛttāśca bāhavaḥ parighottamāḥ |
sarvabhūṣaṇabhūṣārhāḥ kimarthaṃ na vibhūṣitaḥ || 4-3-12||

RMY 4-3-13

उभौ योग्यावहं मन्ये रक्षितुं पृथिवीमिमाम् ।
ससागरवनां कृत्स्नां विन्ध्यमेरुविभूषिताम् ॥ ४-३-१३॥
ubhau yogyāvahaṃ manye rakṣituṃ pṛthivīmimām |
sasāgaravanāṃ kṛtsnāṃ vindhyameruvibhūṣitām || 4-3-13||

RMY 4-3-14

इमे च धनुषी चित्रे श्लक्ष्णे चित्रानुलेपने ।
प्रकाशेते यथेन्द्रस्य वज्रे हेमविभूषिते ॥ ४-३-१४॥
ime ca dhanuṣī citre ślakṣṇe citrānulepane |
prakāśete yathendrasya vajre hemavibhūṣite || 4-3-14||

RMY 4-3-15

संपूर्णा निशितैर्बाणैर्तूणाश्च शुभदर्शनाः ।
जीवितान्तकरैर्घोरैर्ज्वलद्भिरिव पन्नगैः ॥ ४-३-१५॥
saṃpūrṇā niśitairbāṇairtūṇāśca śubhadarśanāḥ |
jīvitāntakarairghorairjvaladbhiriva pannagaiḥ || 4-3-15||

RMY 4-3-16

महाप्रमाणौ विपुलौ तप्तहाटकभूषितौ ।
खड्गावेतौ विराजेते निर्मुक्तभुजगाविव ॥ ४-३-१६॥
mahāpramāṇau vipulau taptahāṭakabhūṣitau |
khaḍgāvetau virājete nirmuktabhujagāviva || 4-3-16||

RMY 4-3-17

एवं मां परिभाषन्तं कस्माद्वै नाभिभाषथः ॥ ४-३-१७॥
evaṃ māṃ paribhāṣantaṃ kasmādvai nābhibhāṣathaḥ || 4-3-17||

RMY 4-3-18

सुग्रीवो नाम धर्मात्मा कश्चिद्वानरयूथपः ।
वीरो विनिकृतो भ्रात्रा जगद्भ्रमति दुःखितः ॥ ४-३-१८॥
sugrīvo nāma dharmātmā kaścidvānarayūthapaḥ |
vīro vinikṛto bhrātrā jagadbhramati duḥkhitaḥ || 4-3-18||

RMY 4-3-19

प्राप्तोऽहं प्रेषितस्तेन सुग्रीवेण महात्मना ।
राज्ञा वानरमुख्यानां हनुमान्नाम वानरः ॥ ४-३-१९॥
prāpto'haṃ preṣitastena sugrīveṇa mahātmanā |
rājñā vānaramukhyānāṃ hanumānnāma vānaraḥ || 4-3-19||

RMY 4-3-20

युवाभ्यां सह धर्मात्मा सुग्रीवः सख्यमिच्छति ।
तस्य मां सचिवं वित्तं वानरं पवनात्मजम् ॥ ४-३-२०॥
yuvābhyāṃ saha dharmātmā sugrīvaḥ sakhyamicchati |
tasya māṃ sacivaṃ vittaṃ vānaraṃ pavanātmajam || 4-3-20||

RMY 4-3-21

भिक्षुरूपप्रतिच्छन्नं सुग्रीवप्रियकाम्यया ।
ऋश्यमूकादिह प्राप्तं कामगं कामरूपिणम् ॥ ४-३-२१॥
bhikṣurūpapraticchannaṃ sugrīvapriyakāmyayā |
ṛśyamūkādiha prāptaṃ kāmagaṃ kāmarūpiṇam || 4-3-21||

RMY 4-3-22

एवमुक्त्वा तु हनुमांस्तौ वीरौ रामलक्ष्मणौ ।
वाक्यज्ञौ वाक्यकुशलः पुनर्नोवाच किंचन ॥ ४-३-२२॥
evamuktvā tu hanumāṃstau vīrau rāmalakṣmaṇau |
vākyajñau vākyakuśalaḥ punarnovāca kiṃcana || 4-3-22||

RMY 4-3-23

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ।
प्रहृष्टवदनः श्रीमान्भ्रातरं पार्श्वतः स्थितम् ॥ ४-३-२३॥
etacchrutvā vacastasya rāmo lakṣmaṇamabravīt |
prahṛṣṭavadanaḥ śrīmānbhrātaraṃ pārśvataḥ sthitam || 4-3-23||

RMY 4-3-24

सचिवोऽयं कपीन्द्रस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ।
तमेव काङ्क्षमाणस्य ममान्तिकमुपागतः ॥ ४-३-२४॥
sacivo'yaṃ kapīndrasya sugrīvasya mahātmanaḥ |
tameva kāṅkṣamāṇasya mamāntikamupāgataḥ || 4-3-24||

RMY 4-3-25

तमभ्यभाष सौमित्रे सुग्रीवसचिवं कपिम् ।
वाक्यज्ञं मधुरैर्वाक्यैः स्नेहयुक्तमरिंदमम् ॥ ४-३-२५॥
tamabhyabhāṣa saumitre sugrīvasacivaṃ kapim |
vākyajñaṃ madhurairvākyaiḥ snehayuktamariṃdamam || 4-3-25||

Sarga: 4/66 (26)

RMY 4-4-1

ततः प्रहृष्टो हनुमान्कृत्यवानिति तद्वचः ।
श्रुत्वा मधुरसंभाषं सुग्रीवं मनसा गतः ॥ ४-४-१॥
tataḥ prahṛṣṭo hanumānkṛtyavāniti tadvacaḥ |
śrutvā madhurasaṃbhāṣaṃ sugrīvaṃ manasā gataḥ || 4-4-1||

RMY 4-4-2

भव्यो राज्यागमस्तस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ।
यदयं कृत्यवान्प्राप्तः कृत्यं चैतदुपागतम् ॥ ४-४-२॥
bhavyo rājyāgamastasya sugrīvasya mahātmanaḥ |
yadayaṃ kṛtyavānprāptaḥ kṛtyaṃ caitadupāgatam || 4-4-2||

RMY 4-4-3

ततः परमसंहृष्टो हनूमान्प्लवगर्षभः ।
प्रत्युवाच ततो वाक्यं रामं वाक्यविशारदः ॥ ४-४-३॥
tataḥ paramasaṃhṛṣṭo hanūmānplavagarṣabhaḥ |
pratyuvāca tato vākyaṃ rāmaṃ vākyaviśāradaḥ || 4-4-3||

RMY 4-4-4

किमर्थं त्वं वनं घोरं पम्पाकाननमण्डितम् ।
आगतः सानुजो दुर्गं नानाव्यालमृगायुतम् ॥ ४-४-४॥
kimarthaṃ tvaṃ vanaṃ ghoraṃ pampākānanamaṇḍitam |
āgataḥ sānujo durgaṃ nānāvyālamṛgāyutam || 4-4-4||

RMY 4-4-5

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणो रामचोदितः ।
आचचक्षे महात्मानं रामं दशरथात्मजम् ॥ ४-४-५॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā lakṣmaṇo rāmacoditaḥ |
ācacakṣe mahātmānaṃ rāmaṃ daśarathātmajam || 4-4-5||

RMY 4-4-6

राजा दशरथो नाम द्युतिमान्धर्मवत्सलः ।
तस्यायं पूर्वजः पुत्रो रामो नाम जनैः श्रुतः ॥ ४-४-६॥
rājā daśaratho nāma dyutimāndharmavatsalaḥ |
tasyāyaṃ pūrvajaḥ putro rāmo nāma janaiḥ śrutaḥ || 4-4-6||

RMY 4-4-7

शरण्यः सर्वभूतानां पितुर्निर्देशपारगः ।
वीरो दशरथस्यायं पुत्राणां गुणवत्तरः ॥ ४-४-७॥
śaraṇyaḥ sarvabhūtānāṃ piturnirdeśapāragaḥ |
vīro daśarathasyāyaṃ putrāṇāṃ guṇavattaraḥ || 4-4-7||

RMY 4-4-8

राज्याद्भ्रष्टो वने वस्तुं मया सार्धमिहागतः ।
भार्यया च महातेजाः सीतयानुगतो वशी ।
दिनक्षये महातेजाः प्रभयेव दिवाकरः ॥ ४-४-८॥
rājyādbhraṣṭo vane vastuṃ mayā sārdhamihāgataḥ |
bhāryayā ca mahātejāḥ sītayānugato vaśī |
dinakṣaye mahātejāḥ prabhayeva divākaraḥ || 4-4-8||

RMY 4-4-9

अहमस्यावरो भ्राता गुणैर्दास्यमुपागतः ।
कृतज्ञस्य बहुज्ञस्य लक्ष्मणो नाम नामतः ॥ ४-४-९॥
ahamasyāvaro bhrātā guṇairdāsyamupāgataḥ |
kṛtajñasya bahujñasya lakṣmaṇo nāma nāmataḥ || 4-4-9||

RMY 4-4-10

सुखार्हस्य महार्हस्य सर्वभूतहितात्मनः ।
ऐश्वर्येण विहीनस्य वनवासाश्रितस्य च ॥ ४-४-१०॥
sukhārhasya mahārhasya sarvabhūtahitātmanaḥ |
aiśvaryeṇa vihīnasya vanavāsāśritasya ca || 4-4-10||

RMY 4-4-11

रक्षसापहृता भार्या रहिते कामरूपिणा ।
तच्च न ज्ञायते रक्षः पत्नी येनास्य सा हृता ॥ ४-४-११॥
rakṣasāpahṛtā bhāryā rahite kāmarūpiṇā |
tacca na jñāyate rakṣaḥ patnī yenāsya sā hṛtā || 4-4-11||

RMY 4-4-12

दनुर्नाम श्रियः पुत्रः शापाद्राक्षसतां गतः ।
आख्यातस्तेन सुग्रीवः समर्थो वानराधिपः ॥ ४-४-१२॥
danurnāma śriyaḥ putraḥ śāpādrākṣasatāṃ gataḥ |
ākhyātastena sugrīvaḥ samartho vānarādhipaḥ || 4-4-12||

RMY 4-4-13

स ज्ञास्यति महावीर्यस्तव भार्यापहारिणम् ।
एवमुक्त्वा दनुः स्वर्गं भ्राजमानो गतः सुखम् ॥ ४-४-१३॥
sa jñāsyati mahāvīryastava bhāryāpahāriṇam |
evamuktvā danuḥ svargaṃ bhrājamāno gataḥ sukham || 4-4-13||

RMY 4-4-14

एतत्ते सर्वमाख्यातं याथातथ्येन पृच्छतः ।
अहं चैव हि रामश्च सुग्रीवं शरणं गतौ ॥ ४-४-१४॥
etatte sarvamākhyātaṃ yāthātathyena pṛcchataḥ |
ahaṃ caiva hi rāmaśca sugrīvaṃ śaraṇaṃ gatau || 4-4-14||

RMY 4-4-15

एष दत्त्वा च वित्तानि प्राप्य चानुत्तमं यशः ।
लोकनाथः पुरा भूत्वा सुग्रीवं नाथमिच्छति ॥ ४-४-१५॥
eṣa dattvā ca vittāni prāpya cānuttamaṃ yaśaḥ |
lokanāthaḥ purā bhūtvā sugrīvaṃ nāthamicchati || 4-4-15||

RMY 4-4-16

शोकाभिभूते रामे तु शोकार्ते शरणं गते ।
कर्तुमर्हति सुग्रीवः प्रसादं सह यूथपैः ॥ ४-४-१६॥
śokābhibhūte rāme tu śokārte śaraṇaṃ gate |
kartumarhati sugrīvaḥ prasādaṃ saha yūthapaiḥ || 4-4-16||

RMY 4-4-17

एवं ब्रुवाणं सौमित्रिं करुणं साश्रुपातनम् ।
हनूमान्प्रत्युवाचेदं वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ ४-४-१७॥
evaṃ bruvāṇaṃ saumitriṃ karuṇaṃ sāśrupātanam |
hanūmānpratyuvācedaṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ || 4-4-17||

RMY 4-4-18

ईदृशा बुद्धिसंपन्ना जितक्रोधा जितेन्द्रियाः ।
द्रष्टव्या वानरेन्द्रेण दिष्ट्या दर्शनमागताः ॥ ४-४-१८॥
īdṛśā buddhisaṃpannā jitakrodhā jitendriyāḥ |
draṣṭavyā vānarendreṇa diṣṭyā darśanamāgatāḥ || 4-4-18||

RMY 4-4-19

स हि राज्याच्च विभ्रष्टः कृतवैरश्च वालिना ।
हृतदारो वने त्रस्तो भ्रात्रा विनिकृतो भृशम् ॥ ४-४-१९॥
sa hi rājyācca vibhraṣṭaḥ kṛtavairaśca vālinā |
hṛtadāro vane trasto bhrātrā vinikṛto bhṛśam || 4-4-19||

RMY 4-4-20

करिष्यति स साहाय्यं युवयोर्भास्करात्मजः ।
सुग्रीवः सह चास्माभिः सीतायाः परिमार्गणे ॥ ४-४-२०॥
kariṣyati sa sāhāyyaṃ yuvayorbhāskarātmajaḥ |
sugrīvaḥ saha cāsmābhiḥ sītāyāḥ parimārgaṇe || 4-4-20||

RMY 4-4-21

इत्येवमुक्त्वा हनुमाञ्श्लक्ष्णं मधुरया गिरा ।
बभाषे सोऽभिगच्छामः सुग्रीवमिति राघवम् ॥ ४-४-२१॥
ityevamuktvā hanumāñślakṣṇaṃ madhurayā girā |
babhāṣe so'bhigacchāmaḥ sugrīvamiti rāghavam || 4-4-21||

RMY 4-4-22

एवं ब्रुवाणं धर्मात्मा हनूमन्तं स लक्ष्मणः ।
प्रतिपूज्य यथान्यायमिदं प्रोवाच राघवम् ॥ ४-४-२२॥
evaṃ bruvāṇaṃ dharmātmā hanūmantaṃ sa lakṣmaṇaḥ |
pratipūjya yathānyāyamidaṃ provāca rāghavam || 4-4-22||

RMY 4-4-23

कपिः कथयते हृष्टो यथायं मारुतात्मजः ।
कृत्यवान्सोऽपि संप्राप्तः कृतकृत्योऽसि राघव ॥ ४-४-२३॥
kapiḥ kathayate hṛṣṭo yathāyaṃ mārutātmajaḥ |
kṛtyavānso'pi saṃprāptaḥ kṛtakṛtyo'si rāghava || 4-4-23||

RMY 4-4-24

प्रसन्नमुखवर्णश्च व्यक्तं हृष्टश्च भाषते ।
नानृतं वक्ष्यते वीरो हनूमान्मारुतात्मजः ॥ ४-४-२४॥
prasannamukhavarṇaśca vyaktaṃ hṛṣṭaśca bhāṣate |
nānṛtaṃ vakṣyate vīro hanūmānmārutātmajaḥ || 4-4-24||

RMY 4-4-25

ततः स तु महाप्राज्ञो हनूमान्मारुतात्मजः ।
जगामादाय तौ वीरौ हरिराजाय राघवौ ॥ ४-४-२५॥
tataḥ sa tu mahāprājño hanūmānmārutātmajaḥ |
jagāmādāya tau vīrau harirājāya rāghavau || 4-4-25||

RMY 4-4-26

स तु विपुल यशाः कपिप्रवीरः पवनसुतः कृतकृत्यवत्प्रहृष्टः ।
गिरिवरमुरुविक्रमः प्रयातः स शुभमतिः सह रामलक्ष्मणाभ्याम् ॥ ४-४-२६॥
sa tu vipula yaśāḥ kapipravīraḥ pavanasutaḥ kṛtakṛtyavatprahṛṣṭaḥ |
girivaramuruvikramaḥ prayātaḥ sa śubhamatiḥ saha rāmalakṣmaṇābhyām || 4-4-26||

Sarga: 5/66 (18)

RMY 4-5-1

ऋश्यमूकात्तु हनुमान्गत्वा तं मलयं गिरम् ।
आचचक्षे तदा वीरौ कपिराजाय राघवौ ॥ ४-५-१॥
ṛśyamūkāttu hanumāngatvā taṃ malayaṃ giram |
ācacakṣe tadā vīrau kapirājāya rāghavau || 4-5-1||

RMY 4-5-2

अयं रामो महाप्राज्ञः संप्राप्तो दृढविक्रमः ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा रामोऽयं सत्यविक्रमः ॥ ४-५-२॥
ayaṃ rāmo mahāprājñaḥ saṃprāpto dṛḍhavikramaḥ |
lakṣmaṇena saha bhrātrā rāmo'yaṃ satyavikramaḥ || 4-5-2||

RMY 4-5-3

इक्ष्वाकूणां कुले जातो रामो दशरथात्मजः ।
धर्मे निगदितश्चैव पितुर्निर्देशपालकः ॥ ४-५-३॥
ikṣvākūṇāṃ kule jāto rāmo daśarathātmajaḥ |
dharme nigaditaścaiva piturnirdeśapālakaḥ || 4-5-3||

RMY 4-5-4

तस्यास्य वसतोऽरण्ये नियतस्य महात्मनः ।
रक्षसापहृता भार्या स त्वां शरणमागतः ॥ ४-५-४॥
tasyāsya vasato'raṇye niyatasya mahātmanaḥ |
rakṣasāpahṛtā bhāryā sa tvāṃ śaraṇamāgataḥ || 4-5-4||

RMY 4-5-5

राजसूयाश्वमेधैश्च वह्निर्येनाभितर्पितः ।
दक्षिणाश्च तथोत्सृष्टा गावः शतसहस्रशः ॥ ४-५-५॥
rājasūyāśvamedhaiśca vahniryenābhitarpitaḥ |
dakṣiṇāśca tathotsṛṣṭā gāvaḥ śatasahasraśaḥ || 4-5-5||

RMY 4-5-6

तपसा सत्यवाक्येन वसुधा येन पालिता ।
स्त्रीहेतोस्तस्य पुत्रोऽयं रामस्त्वां शरणं गतः ॥ ४-५-६॥
tapasā satyavākyena vasudhā yena pālitā |
strīhetostasya putro'yaṃ rāmastvāṃ śaraṇaṃ gataḥ || 4-5-6||

RMY 4-5-7

भवता सख्यकामौ तौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
प्रतिगृह्यार्चयस्वेमौ पूजनीयतमावुभौ ॥ ४-५-७॥
bhavatā sakhyakāmau tau bhrātarau rāmalakṣmaṇau |
pratigṛhyārcayasvemau pūjanīyatamāvubhau || 4-5-7||

RMY 4-5-8

श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं सुग्रीवो हृष्टमानसः ।
भयं स राघवाद्घोरं प्रजहौ विगतज्वरः ॥ ४-५-८॥
śrutvā hanumato vākyaṃ sugrīvo hṛṣṭamānasaḥ |
bhayaṃ sa rāghavādghoraṃ prajahau vigatajvaraḥ || 4-5-8||

RMY 4-5-9

स कृत्वा मानुषं रूपं सुग्रीवः प्लवगाधिपः ।
दर्शनीयतमो भूत्वा प्रीत्या प्रोवाच राघवम् ॥ ४-५-९॥
sa kṛtvā mānuṣaṃ rūpaṃ sugrīvaḥ plavagādhipaḥ |
darśanīyatamo bhūtvā prītyā provāca rāghavam || 4-5-9||

RMY 4-5-10

भवान्धर्मविनीतश्च विक्रान्तः सर्ववत्सलः ।
आख्याता वायुपुत्रेण तत्त्वतो मे भवद्गुणाः ॥ ४-५-१०॥
bhavāndharmavinītaśca vikrāntaḥ sarvavatsalaḥ |
ākhyātā vāyuputreṇa tattvato me bhavadguṇāḥ || 4-5-10||

RMY 4-5-11

तन्ममैवैष सत्कारो लाभश्चैवोत्तमः प्रभो ।
यत्त्वमिच्छसि सौहार्दं वानरेण मया सह ॥ ४-५-११॥
tanmamaivaiṣa satkāro lābhaścaivottamaḥ prabho |
yattvamicchasi sauhārdaṃ vānareṇa mayā saha || 4-5-11||

RMY 4-5-12

रोचते यदि वा सख्यं बाहुरेष प्रसारितः ।
गृह्यतां पाणिना पाणिर्मर्यादा वध्यतां ध्रुवा ॥ ४-५-१२॥
rocate yadi vā sakhyaṃ bāhureṣa prasāritaḥ |
gṛhyatāṃ pāṇinā pāṇirmaryādā vadhyatāṃ dhruvā || 4-5-12||

RMY 4-5-13

एतत्तु वचनं श्रुत्वा सुग्रीवस्य सुभाषितम् ।
संप्रहृष्टमना हस्तं पीडयामास पाणिना ।
हृद्यं सौहृदमालम्ब्य पर्यष्वजत पीडितम् ॥ ४-५-१३॥
etattu vacanaṃ śrutvā sugrīvasya subhāṣitam |
saṃprahṛṣṭamanā hastaṃ pīḍayāmāsa pāṇinā |
hṛdyaṃ sauhṛdamālambya paryaṣvajata pīḍitam || 4-5-13||

RMY 4-5-14

ततो हनूमान्संत्यज्य भिक्षुरूपमरिंदमः ।
काष्ठयोः स्वेन रूपेण जनयामास पावकम् ॥ ४-५-१४॥
tato hanūmānsaṃtyajya bhikṣurūpamariṃdamaḥ |
kāṣṭhayoḥ svena rūpeṇa janayāmāsa pāvakam || 4-5-14||

RMY 4-5-15

दीप्यमानं ततो वह्निं पुष्पैरभ्यर्च्य सत्कृतम् ।
तयोर्मध्ये तु सुप्रीतो निदधे सुसमाहितः ॥ ४-५-१५॥
dīpyamānaṃ tato vahniṃ puṣpairabhyarcya satkṛtam |
tayormadhye tu suprīto nidadhe susamāhitaḥ || 4-5-15||

RMY 4-5-16

ततोऽग्निं दीप्यमानं तौ चक्रतुश्च प्रदक्षिणम् ।
सुग्रीवो राघवश्चैव वयस्यत्वमुपागतौ ॥ ४-५-१६॥
tato'gniṃ dīpyamānaṃ tau cakratuśca pradakṣiṇam |
sugrīvo rāghavaścaiva vayasyatvamupāgatau || 4-5-16||

RMY 4-5-17

ततः सुप्रीत मनसौ तावुभौ हरिराघवौ ।
अन्योन्यमभिवीक्षन्तौ न तृप्तिमुपजग्मतुः ॥ ४-५-१७॥
tataḥ suprīta manasau tāvubhau harirāghavau |
anyonyamabhivīkṣantau na tṛptimupajagmatuḥ || 4-5-17||

RMY 4-5-18

ततः सर्वार्थविद्वांसं रामं दशरथात्मजम् ।
सुग्रीवः प्राह तेजस्वी वाक्यमेकमनास्तदा ॥ ४-५-१८॥
tataḥ sarvārthavidvāṃsaṃ rāmaṃ daśarathātmajam |
sugrīvaḥ prāha tejasvī vākyamekamanāstadā || 4-5-18||

Sarga: 6/66 (23)

RMY 4-6-1

अयमाख्याति मे राम सचिवो मन्त्रिसत्तमः ।
हनुमान्यन्निमित्तं त्वं निर्जनं वनमागतः ॥ ४-६-१॥
ayamākhyāti me rāma sacivo mantrisattamaḥ |
hanumānyannimittaṃ tvaṃ nirjanaṃ vanamāgataḥ || 4-6-1||

RMY 4-6-2

लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वसतश्च वने तव ।
रक्षसापहृता भार्या मैथिली जनकात्मजा ॥ ४-६-२॥
lakṣmaṇena saha bhrātrā vasataśca vane tava |
rakṣasāpahṛtā bhāryā maithilī janakātmajā || 4-6-2||

RMY 4-6-3

त्वया वियुक्ता रुदती लक्ष्मणेन च धीमता ।
अन्तरं प्रेप्सुना तेन हत्वा गृध्रं जटायुषम् ॥ ४-६-३॥
tvayā viyuktā rudatī lakṣmaṇena ca dhīmatā |
antaraṃ prepsunā tena hatvā gṛdhraṃ jaṭāyuṣam || 4-6-3||

RMY 4-6-4

भार्यावियोगजं दुःखं नचिरात्त्वं विमोक्ष्यसे ।
अहं तामानयिष्यामि नष्टां वेदश्रुतिं यथा ॥ ४-६-४॥
bhāryāviyogajaṃ duḥkhaṃ nacirāttvaṃ vimokṣyase |
ahaṃ tāmānayiṣyāmi naṣṭāṃ vedaśrutiṃ yathā || 4-6-4||

RMY 4-6-5

रसातले वा वर्तन्तीं वर्तन्तीं वा नभस्तले ।
अहमानीय दास्यामि तव भार्यामरिंदम ॥ ४-६-५॥
rasātale vā vartantīṃ vartantīṃ vā nabhastale |
ahamānīya dāsyāmi tava bhāryāmariṃdama || 4-6-5||

RMY 4-6-6

इदं तथ्यं मम वचस्त्वमवेहि च राघव ।
त्यज शोकं महाबाहो तां कान्तामानयामि ते ॥ ४-६-६॥
idaṃ tathyaṃ mama vacastvamavehi ca rāghava |
tyaja śokaṃ mahābāho tāṃ kāntāmānayāmi te || 4-6-6||

RMY 4-6-7

अनुमानात्तु जानामि मैथिली सा न संशयः ।
ह्रियमाणा मया दृष्टा रक्षसा क्रूरकर्मणा ॥ ४-६-७॥
anumānāttu jānāmi maithilī sā na saṃśayaḥ |
hriyamāṇā mayā dṛṣṭā rakṣasā krūrakarmaṇā || 4-6-7||

RMY 4-6-8

क्रोशन्ती राम रामेति लक्ष्मणेति च विस्वरम् ।
स्फुरन्ती रावणस्याङ्के पन्नगेन्द्रवधूर्यथा ॥ ४-६-८॥
krośantī rāma rāmeti lakṣmaṇeti ca visvaram |
sphurantī rāvaṇasyāṅke pannagendravadhūryathā || 4-6-8||

RMY 4-6-9

आत्मना पञ्चमं मां हि दृष्ट्वा शैलतटे स्थितम् ।
उत्तरीयं तया त्यक्तं शुभान्याभरणानि च ॥ ४-६-९॥
ātmanā pañcamaṃ māṃ hi dṛṣṭvā śailataṭe sthitam |
uttarīyaṃ tayā tyaktaṃ śubhānyābharaṇāni ca || 4-6-9||

RMY 4-6-10

तान्यस्माभिर्गृहीतानि निहितानि च राघव ।
आनयिष्याम्यहं तानि प्रत्यभिज्ञातुमर्हसि ॥ ४-६-१०॥
tānyasmābhirgṛhītāni nihitāni ca rāghava |
ānayiṣyāmyahaṃ tāni pratyabhijñātumarhasi || 4-6-10||

RMY 4-6-11

तमब्रवीत्ततो रामः सुग्रीवं प्रियवादिनम् ।
आनयस्व सखे शीघ्रं किमर्थं प्रविलम्बसे ॥ ४-६-११॥
tamabravīttato rāmaḥ sugrīvaṃ priyavādinam |
ānayasva sakhe śīghraṃ kimarthaṃ pravilambase || 4-6-11||

RMY 4-6-12

एवमुक्तस्तु सुग्रीवः शैलस्य गहनां गुहाम् ।
प्रविवेश ततः शीघ्रं राघवप्रियकाम्यया ॥ ४-६-१२॥
evamuktastu sugrīvaḥ śailasya gahanāṃ guhām |
praviveśa tataḥ śīghraṃ rāghavapriyakāmyayā || 4-6-12||

RMY 4-6-13

उत्तरीयं गृहीत्वा तु शुभान्याभरणानि च ।
इदं पश्येति रामाय दर्शयामास वानरः ॥ ४-६-१३॥
uttarīyaṃ gṛhītvā tu śubhānyābharaṇāni ca |
idaṃ paśyeti rāmāya darśayāmāsa vānaraḥ || 4-6-13||

RMY 4-6-14

ततो गृहीत्वा तद्वासः शुभान्याभरणानि च ।
अभवद्बाष्पसंरुद्धो नीहारेणेव चन्द्रमाः ॥ ४-६-१४॥
tato gṛhītvā tadvāsaḥ śubhānyābharaṇāni ca |
abhavadbāṣpasaṃruddho nīhāreṇeva candramāḥ || 4-6-14||

RMY 4-6-15

सीतास्नेहप्रवृत्तेन स तु बाष्पेण दूषितः ।
हा प्रियेति रुदन्धैर्यमुत्सृज्य न्यपतत्क्षितौ ॥ ४-६-१५॥
sītāsnehapravṛttena sa tu bāṣpeṇa dūṣitaḥ |
hā priyeti rudandhairyamutsṛjya nyapatatkṣitau || 4-6-15||

RMY 4-6-16

हृदि कृत्वा स बहुशस्तमलंकारमुत्तमम् ।
निशश्वास भृशं सर्पो बिलस्थ इव रोषितः ॥ ४-६-१६॥
hṛdi kṛtvā sa bahuśastamalaṃkāramuttamam |
niśaśvāsa bhṛśaṃ sarpo bilastha iva roṣitaḥ || 4-6-16||

RMY 4-6-17

अविच्छिन्नाश्रुवेगस्तु सौमित्रिं वीक्ष्य पार्श्वतः ।
परिदेवयितुं दीनं रामः समुपचक्रमे ॥ ४-६-१७॥
avicchinnāśruvegastu saumitriṃ vīkṣya pārśvataḥ |
paridevayituṃ dīnaṃ rāmaḥ samupacakrame || 4-6-17||

RMY 4-6-18

पश्य लक्ष्मण वैदेह्या संत्यक्तं ह्रियमाणया ।
उत्तरीयमिदं भूमौ शरीराद्भूषणानि च ॥ ४-६-१८॥
paśya lakṣmaṇa vaidehyā saṃtyaktaṃ hriyamāṇayā |
uttarīyamidaṃ bhūmau śarīrādbhūṣaṇāni ca || 4-6-18||

RMY 4-6-19

शाद्वलिन्यां ध्रुवं भूम्यां सीतया ह्रियमाणया ।
उत्सृष्टं भूषणमिदं तथारूपं हि दृश्यते ॥ ४-६-१९॥
śādvalinyāṃ dhruvaṃ bhūmyāṃ sītayā hriyamāṇayā |
utsṛṣṭaṃ bhūṣaṇamidaṃ tathārūpaṃ hi dṛśyate || 4-6-19||

RMY 4-6-20

ब्रूहि सुग्रीव कं देशं ह्रियन्ती लक्षिता त्वया ।
रक्षसा रौद्ररूपेण मम प्राणसमा प्रिया ॥ ४-६-२०॥
brūhi sugrīva kaṃ deśaṃ hriyantī lakṣitā tvayā |
rakṣasā raudrarūpeṇa mama prāṇasamā priyā || 4-6-20||

RMY 4-6-21

क्व वा वसति तद्रक्षो महद्व्यसनदं मम ।
यन्निमित्तमहं सर्वान्नाशयिष्यामि राक्षसान् ॥ ४-६-२१॥
kva vā vasati tadrakṣo mahadvyasanadaṃ mama |
yannimittamahaṃ sarvānnāśayiṣyāmi rākṣasān || 4-6-21||

RMY 4-6-22

हरता मैथिलीं येन मां च रोषयता भृशम् ।
आत्मनो जीवितान्ताय मृत्युद्वारमपावृतम् ॥ ४-६-२२॥
haratā maithilīṃ yena māṃ ca roṣayatā bhṛśam |
ātmano jīvitāntāya mṛtyudvāramapāvṛtam || 4-6-22||

RMY 4-6-23

मम दयिततमा हृता वनाद्रजनिचरेण विमथ्य येन सा ।
कथय मम रिपुं तमद्य वै प्रवगपते यमसंनिधिं नयामि ॥ ४-६-२३॥
mama dayitatamā hṛtā vanādrajanicareṇa vimathya yena sā |
kathaya mama ripuṃ tamadya vai pravagapate yamasaṃnidhiṃ nayāmi || 4-6-23||

Sarga: 7/66 (23)

RMY 4-7-1

एवमुक्तस्तु सुग्रीवो रामेणार्तेन वानरः ।
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं सबाष्पं बाष्पगद्गदः ॥ ४-७-१॥
evamuktastu sugrīvo rāmeṇārtena vānaraḥ |
abravītprāñjalirvākyaṃ sabāṣpaṃ bāṣpagadgadaḥ || 4-7-1||

RMY 4-7-2

न जाने निलयं तस्य सर्वथा पापरक्षसः ।
सामर्थ्यं विक्रमं वापि दौष्कुलेयस्य वा कुलम् ॥ ४-७-२॥
na jāne nilayaṃ tasya sarvathā pāparakṣasaḥ |
sāmarthyaṃ vikramaṃ vāpi dauṣkuleyasya vā kulam || 4-7-2||

RMY 4-7-3

सत्यं तु प्रतिजानामि त्यज शोकमरिंदम ।
करिष्यामि तथा यत्नं यथा प्राप्स्यसि मैथिलीम् ॥ ४-७-३॥
satyaṃ tu pratijānāmi tyaja śokamariṃdama |
kariṣyāmi tathā yatnaṃ yathā prāpsyasi maithilīm || 4-7-3||

RMY 4-7-4

रावणं सगणं हत्वा परितोष्यात्मपौरुषम् ।
तथास्मि कर्ता नचिराद्यथा प्रीतो भविष्यसि ॥ ४-७-४॥
rāvaṇaṃ sagaṇaṃ hatvā paritoṣyātmapauruṣam |
tathāsmi kartā nacirādyathā prīto bhaviṣyasi || 4-7-4||

RMY 4-7-5

अलं वैक्लव्यमालम्ब्य धैर्यमात्मगतं स्मर ।
त्वद्विधानां न सदृशमीदृशं बुद्धिलाघवम् ॥ ४-७-५॥
alaṃ vaiklavyamālambya dhairyamātmagataṃ smara |
tvadvidhānāṃ na sadṛśamīdṛśaṃ buddhilāghavam || 4-7-5||

RMY 4-7-6

मयापि व्यसनं प्राप्तं भार्या हरणजं महत् ।
न चाहमेवं शोचामि न च धैर्यं परित्यजे ॥ ४-७-६॥
mayāpi vyasanaṃ prāptaṃ bhāryā haraṇajaṃ mahat |
na cāhamevaṃ śocāmi na ca dhairyaṃ parityaje || 4-7-6||

RMY 4-7-7

नाहं तामनुशोचामि प्राकृतो वानरोऽपि सन् ।
महात्मा च विनीतश्चा किं पुनर्धृतिमान्भवान् ॥ ४-७-७॥
nāhaṃ tāmanuśocāmi prākṛto vānaro'pi san |
mahātmā ca vinītaścā kiṃ punardhṛtimānbhavān || 4-7-7||

RMY 4-7-8

बाष्पमापतितं धैर्यान्निग्रहीतुं त्वमर्हसि ।
मर्यादां सत्त्वयुक्तानां धृतिं नोत्स्रष्टुमर्हसि ॥ ४-७-८॥
bāṣpamāpatitaṃ dhairyānnigrahītuṃ tvamarhasi |
maryādāṃ sattvayuktānāṃ dhṛtiṃ notsraṣṭumarhasi || 4-7-8||

RMY 4-7-9

व्यसने वार्थ कृच्छ्रे वा भये वा जीवितान्तगे ।
विमृशन्वै स्वया बुद्ध्या धृतिमान्नावसीदति ॥ ४-७-९॥
vyasane vārtha kṛcchre vā bhaye vā jīvitāntage |
vimṛśanvai svayā buddhyā dhṛtimānnāvasīdati || 4-7-9||

RMY 4-7-10

बालिशस्तु नरो नित्यं वैक्लव्यं योऽनुवर्तते ।
स मज्जत्यवशः शोके भाराक्रान्तेव नौर्जले ॥ ४-७-१०॥
bāliśastu naro nityaṃ vaiklavyaṃ yo'nuvartate |
sa majjatyavaśaḥ śoke bhārākrānteva naurjale || 4-7-10||

RMY 4-7-11

एषोऽञ्जलिर्मया बद्धः प्रणयात्त्वां प्रसादये ।
पौरुषं श्रय शोकस्य नान्तरं दातुमर्हसि ॥ ४-७-११॥
eṣo'ñjalirmayā baddhaḥ praṇayāttvāṃ prasādaye |
pauruṣaṃ śraya śokasya nāntaraṃ dātumarhasi || 4-7-11||

RMY 4-7-12

ये शोकमनुवर्तन्ते न तेषां विद्यते सुखम् ।
तेजश्च क्षीयते तेषां न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ ४-७-१२॥
ye śokamanuvartante na teṣāṃ vidyate sukham |
tejaśca kṣīyate teṣāṃ na tvaṃ śocitumarhasi || 4-7-12||

RMY 4-7-13

हितं वयस्य भावेन ब्रूहि नोपदिशामि ते ।
वयस्यतां पूजयन्मे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ ४-७-१३॥
hitaṃ vayasya bhāvena brūhi nopadiśāmi te |
vayasyatāṃ pūjayanme na tvaṃ śocitumarhasi || 4-7-13||

RMY 4-7-14

मधुरं सान्त्वितस्तेन सुग्रीवेण स राघवः ।
मुखमश्रुपरिक्लिन्नं वस्त्रान्तेन प्रमार्जयत् ॥ ४-७-१४॥
madhuraṃ sāntvitastena sugrīveṇa sa rāghavaḥ |
mukhamaśrupariklinnaṃ vastrāntena pramārjayat || 4-7-14||

RMY 4-7-15

प्रकृतिष्ठस्तु काकुत्स्थः सुग्रीववचनात्प्रभुः ।
संपरिष्वज्य सुग्रीवमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ४-७-१५॥
prakṛtiṣṭhastu kākutsthaḥ sugrīvavacanātprabhuḥ |
saṃpariṣvajya sugrīvamidaṃ vacanamabravīt || 4-7-15||

RMY 4-7-16

कर्तव्यं यद्वयस्येन स्निग्धेन च हितेन च ।
अनुरूपं च युक्तं च कृतं सुग्रीव तत्त्वया ॥ ४-७-१६॥
kartavyaṃ yadvayasyena snigdhena ca hitena ca |
anurūpaṃ ca yuktaṃ ca kṛtaṃ sugrīva tattvayā || 4-7-16||

RMY 4-7-17

एष च प्रकृतिष्ठोऽहमनुनीतस्त्वया सखे ।
दुर्लभो हीदृशो बन्धुरस्मिन्काले विशेषतः ॥ ४-७-१७॥
eṣa ca prakṛtiṣṭho'hamanunītastvayā sakhe |
durlabho hīdṛśo bandhurasminkāle viśeṣataḥ || 4-7-17||

RMY 4-7-18

किं तु यत्नस्त्वया कार्यो मैथिल्याः परिमार्गणे ।
राक्षसस्य च रौद्रस्य रावणस्य दुरात्मनः ॥ ४-७-१८॥
kiṃ tu yatnastvayā kāryo maithilyāḥ parimārgaṇe |
rākṣasasya ca raudrasya rāvaṇasya durātmanaḥ || 4-7-18||

RMY 4-7-19

मया च यदनुष्ठेयं विस्रब्धेन तदुच्यताम् ।
वर्षास्विव च सुक्षेत्रे सर्वं संपद्यते तव ॥ ४-७-१९॥
mayā ca yadanuṣṭheyaṃ visrabdhena taducyatām |
varṣāsviva ca sukṣetre sarvaṃ saṃpadyate tava || 4-7-19||

RMY 4-7-20

मया च यदिदं वाक्यमभिमानात्समीरितम् ।
तत्त्वया हरिशार्दूल तत्त्वमित्युपधार्यताम् ॥ ४-७-२०॥
mayā ca yadidaṃ vākyamabhimānātsamīritam |
tattvayā hariśārdūla tattvamityupadhāryatām || 4-7-20||

RMY 4-7-21

अनृतं नोक्तपूर्वं मे न च वक्ष्ये कदाचन ।
एतत्ते प्रतिजानामि सत्येनैव शपामि ते ॥ ४-७-२१॥
anṛtaṃ noktapūrvaṃ me na ca vakṣye kadācana |
etatte pratijānāmi satyenaiva śapāmi te || 4-7-21||

RMY 4-7-22

ततः प्रहृष्टः सुग्रीवो वानरैः सचिवैः सह ।
राघवस्य वचः श्रुत्वा प्रतिज्ञातं विशेषतः ॥ ४-७-२२॥
tataḥ prahṛṣṭaḥ sugrīvo vānaraiḥ sacivaiḥ saha |
rāghavasya vacaḥ śrutvā pratijñātaṃ viśeṣataḥ || 4-7-22||

RMY 4-7-23

महानुभावस्य वचो निशम्य हरिर्नराणामृषभस्य तस्य ।
कृतं स मेने हरिवीर मुख्यस्तदा स्वकार्यं हृदयेन विद्वान् ॥ ४-७-२३॥
mahānubhāvasya vaco niśamya harirnarāṇāmṛṣabhasya tasya |
kṛtaṃ sa mene harivīra mukhyastadā svakāryaṃ hṛdayena vidvān || 4-7-23||

Sarga: 8/66 (45)

RMY 4-8-1

परितुष्टस्तु सुग्रीवस्तेन वाक्येन वानरः ।
लक्ष्मणस्याग्रजं राममिदं वचनमब्रवीत् ॥ ४-८-१॥
parituṣṭastu sugrīvastena vākyena vānaraḥ |
lakṣmaṇasyāgrajaṃ rāmamidaṃ vacanamabravīt || 4-8-1||

RMY 4-8-2

सर्वथाहमनुग्राह्यो देवतानामसंशयः ।
उपपन्नगुणोपेतः सखा यस्य भवान्मम ॥ ४-८-२॥
sarvathāhamanugrāhyo devatānāmasaṃśayaḥ |
upapannaguṇopetaḥ sakhā yasya bhavānmama || 4-8-2||

RMY 4-8-3

शक्यं खलु भवेद्राम सहायेन त्वयानघ ।
सुरराज्यमपि प्राप्तुं स्वराज्यं किं पुनः प्रभो ॥ ४-८-३॥
śakyaṃ khalu bhavedrāma sahāyena tvayānagha |
surarājyamapi prāptuṃ svarājyaṃ kiṃ punaḥ prabho || 4-8-3||

RMY 4-8-4

सोऽहं सभाज्यो बन्धूनां सुहृदां चैव राघव ।
यस्याग्निसाक्षिकं मित्रं लब्धं राघववंशजम् ॥ ४-८-४॥
so'haṃ sabhājyo bandhūnāṃ suhṛdāṃ caiva rāghava |
yasyāgnisākṣikaṃ mitraṃ labdhaṃ rāghavavaṃśajam || 4-8-4||

RMY 4-8-5

अहमप्यनुरूपस्ते वयस्यो ज्ञास्यसे शनैः ।
न तु वक्तुं समर्थोऽहं स्वयमात्मगतान्गुणान् ॥ ४-८-५॥
ahamapyanurūpaste vayasyo jñāsyase śanaiḥ |
na tu vaktuṃ samartho'haṃ svayamātmagatānguṇān || 4-8-5||

RMY 4-8-6

महात्मनां तु भूयिष्ठं त्वद्विधानां कृतात्मनाम् ।
निश्चला भवति प्रीतिर्धैर्यमात्मवतामिव ॥ ४-८-६॥
mahātmanāṃ tu bhūyiṣṭhaṃ tvadvidhānāṃ kṛtātmanām |
niścalā bhavati prītirdhairyamātmavatāmiva || 4-8-6||

RMY 4-8-7

रजतं वा सुवर्णं वा वस्त्राण्याभरणानि वा ।
अविभक्तानि साधूनामवगच्छन्ति साधवः ॥ ४-८-७॥
rajataṃ vā suvarṇaṃ vā vastrāṇyābharaṇāni vā |
avibhaktāni sādhūnāmavagacchanti sādhavaḥ || 4-8-7||

RMY 4-8-8

आढ्यो वापि दरिद्रो वा दुःखितः सुखितोऽपि वा ।
निर्दोषो वा सदोषो वा वयस्यः परमा गतिः ॥ ४-८-८॥
āḍhyo vāpi daridro vā duḥkhitaḥ sukhito'pi vā |
nirdoṣo vā sadoṣo vā vayasyaḥ paramā gatiḥ || 4-8-8||

RMY 4-8-9

धनत्यागः सुखत्यागो देहत्यागोऽपि वा पुनः ।
वयस्यार्थे प्रवर्तन्ते स्नेहं दृष्ट्वा तथाविधम् ॥ ४-८-९॥
dhanatyāgaḥ sukhatyāgo dehatyāgo'pi vā punaḥ |
vayasyārthe pravartante snehaṃ dṛṣṭvā tathāvidham || 4-8-9||

RMY 4-8-10

तत्तथेत्यब्रवीद्रामः सुग्रीवं प्रियवादिनम् ।
लक्ष्मणस्याग्रतो लक्ष्म्या वासवस्येव धीमतः ॥ ४-८-१०॥
tattathetyabravīdrāmaḥ sugrīvaṃ priyavādinam |
lakṣmaṇasyāgrato lakṣmyā vāsavasyeva dhīmataḥ || 4-8-10||

RMY 4-8-11

ततो रामं स्थितं दृष्ट्वा लक्ष्मणं च महाबलम् ।
सुग्रीवः सर्वतश्चक्षुर्वने लोलमपातयत् ॥ ४-८-११॥
tato rāmaṃ sthitaṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇaṃ ca mahābalam |
sugrīvaḥ sarvataścakṣurvane lolamapātayat || 4-8-11||

RMY 4-8-12

स ददर्श ततः सालमविदूरे हरीश्वरः ।
सुपुष्पमीषत्पत्राढ्यं भ्रमरैरुपशोभितम् ॥ ४-८-१२॥
sa dadarśa tataḥ sālamavidūre harīśvaraḥ |
supuṣpamīṣatpatrāḍhyaṃ bhramarairupaśobhitam || 4-8-12||

RMY 4-8-13

तस्यैकां पर्णबहुलां भङ्क्त्वा शाखां सुपुष्पिताम् ।
सालस्यास्तीर्य सुग्रीवो निषसाद सराघवः ॥ ४-८-१३॥
tasyaikāṃ parṇabahulāṃ bhaṅktvā śākhāṃ supuṣpitām |
sālasyāstīrya sugrīvo niṣasāda sarāghavaḥ || 4-8-13||

RMY 4-8-14

तावासीनौ ततो दृष्ट्वा हनूमानपि लक्ष्मणम् ।
सालशाखां समुत्पाट्य विनीतमुपवेशयत् ॥ ४-८-१४॥
tāvāsīnau tato dṛṣṭvā hanūmānapi lakṣmaṇam |
sālaśākhāṃ samutpāṭya vinītamupaveśayat || 4-8-14||

RMY 4-8-15

ततः प्रहृष्टः सुग्रीवः श्लक्ष्णं मधुरया गिरा ।
उवाच प्रणयाद्रामं हर्षव्याकुलिताक्षरम् ॥ ४-८-१५॥
tataḥ prahṛṣṭaḥ sugrīvaḥ ślakṣṇaṃ madhurayā girā |
uvāca praṇayādrāmaṃ harṣavyākulitākṣaram || 4-8-15||

RMY 4-8-16

अहं विनिकृतो भ्रात्रा चराम्येष भयार्दितः ।
ऋश्यमूकं गिरिवरं हृतभार्यः सुदुःखितः ॥ ४-८-१६॥
ahaṃ vinikṛto bhrātrā carāmyeṣa bhayārditaḥ |
ṛśyamūkaṃ girivaraṃ hṛtabhāryaḥ suduḥkhitaḥ || 4-8-16||

RMY 4-8-17

सोऽहं त्रस्तो भये मग्नो वसाम्युद्भ्रान्तचेतनः ।
वालिना निकृतो भ्रात्रा कृतवैरश्च राघव ॥ ४-८-१७॥
so'haṃ trasto bhaye magno vasāmyudbhrāntacetanaḥ |
vālinā nikṛto bhrātrā kṛtavairaśca rāghava || 4-8-17||

RMY 4-8-18

वालिनो मे भयार्तस्य सर्वलोकाभयंकर ।
ममापि त्वमनाथस्य प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥ ४-८-१८॥
vālino me bhayārtasya sarvalokābhayaṃkara |
mamāpi tvamanāthasya prasādaṃ kartumarhasi || 4-8-18||

RMY 4-8-19

एवमुक्तस्तु तेजस्वी धर्मज्ञो धर्मवत्सलः ।
प्रत्युवाच स काकुत्स्थः सुग्रीवं प्रहसन्निव ॥ ४-८-१९॥
evamuktastu tejasvī dharmajño dharmavatsalaḥ |
pratyuvāca sa kākutsthaḥ sugrīvaṃ prahasanniva || 4-8-19||

RMY 4-8-20

उपकारफलं मित्रमपकारोऽरिलक्षणम् ।
अद्यैव तं हनिष्यामि तव भार्यापहारिणम् ॥ ४-८-२०॥
upakāraphalaṃ mitramapakāro'rilakṣaṇam |
adyaiva taṃ haniṣyāmi tava bhāryāpahāriṇam || 4-8-20||

RMY 4-8-21

इमे हि मे महावेगाः पत्रिणस्तिग्मतेजसः ।
कार्तिकेयवनोद्भूताः शरा हेमविभूषिताः ॥ ४-८-२१॥
ime hi me mahāvegāḥ patriṇastigmatejasaḥ |
kārtikeyavanodbhūtāḥ śarā hemavibhūṣitāḥ || 4-8-21||

RMY 4-8-22

कङ्कपत्रप्रतिच्छन्ना महेन्द्राशनिसंनिभाः ।
सुपर्वाणः सुतीक्ष्णाग्रा सरोषा भुजगा इव ॥ ४-८-२२॥
kaṅkapatrapraticchannā mahendrāśanisaṃnibhāḥ |
suparvāṇaḥ sutīkṣṇāgrā saroṣā bhujagā iva || 4-8-22||

RMY 4-8-23

भ्रातृसंज्ञममित्रं ते वालिनं कृतकिल्बिषम् ।
शरैर्विनिहतं पश्य विकीर्णमिव पर्वतम् ॥ ४-८-२३॥
bhrātṛsaṃjñamamitraṃ te vālinaṃ kṛtakilbiṣam |
śarairvinihataṃ paśya vikīrṇamiva parvatam || 4-8-23||

RMY 4-8-24

राघवस्य वचः श्रुत्वा सुग्रीवो वाहिनीपतिः ।
प्रहर्षमतुलं लेभे साधु साध्विति चाब्रवीत् ॥ ४-८-२४॥
rāghavasya vacaḥ śrutvā sugrīvo vāhinīpatiḥ |
praharṣamatulaṃ lebhe sādhu sādhviti cābravīt || 4-8-24||

RMY 4-8-25

रामशोकाभिभूतोऽहं शोकार्तानां भवान्गतिः ।
वयस्य इति कृत्वा हि त्वय्यहं परिदेवये ॥ ४-८-२५॥
rāmaśokābhibhūto'haṃ śokārtānāṃ bhavāngatiḥ |
vayasya iti kṛtvā hi tvayyahaṃ paridevaye || 4-8-25||

RMY 4-8-26

त्वं हि पाणिप्रदानेन वयस्यो सोऽग्निसाक्षिकः ।
कृतः प्राणैर्बहुमतः सत्येनापि शपाम्यहम् ॥ ४-८-२६॥
tvaṃ hi pāṇipradānena vayasyo so'gnisākṣikaḥ |
kṛtaḥ prāṇairbahumataḥ satyenāpi śapāmyaham || 4-8-26||

RMY 4-8-27

वयस्य इति कृत्वा च विस्रब्धं प्रवदाम्यहम् ।
दुःखमन्तर्गतं यन्मे मनो दहति नित्यशः ॥ ४-८-२७॥
vayasya iti kṛtvā ca visrabdhaṃ pravadāmyaham |
duḥkhamantargataṃ yanme mano dahati nityaśaḥ || 4-8-27||

RMY 4-8-28

एतावदुक्त्वा वचनं बाष्पदूषितलोचनः ।
बाष्पोपहतया वाचा नोच्चैः शक्नोति भाषितुम् ॥ ४-८-२८॥
etāvaduktvā vacanaṃ bāṣpadūṣitalocanaḥ |
bāṣpopahatayā vācā noccaiḥ śaknoti bhāṣitum || 4-8-28||

RMY 4-8-29

बाष्पवेगं तु सहसा नदीवेगमिवागतम् ।
धारयामास धैर्येण सुग्रीवो रामसंनिधौ ॥ ४-८-२९॥
bāṣpavegaṃ tu sahasā nadīvegamivāgatam |
dhārayāmāsa dhairyeṇa sugrīvo rāmasaṃnidhau || 4-8-29||

RMY 4-8-30

संनिगृह्य तु तं बाष्पं प्रमृज्य नयने शुभे ।
विनिःश्वस्य च तेजस्वी राघवं पुनरब्रवीत् ॥ ४-८-३०॥
saṃnigṛhya tu taṃ bāṣpaṃ pramṛjya nayane śubhe |
viniḥśvasya ca tejasvī rāghavaṃ punarabravīt || 4-8-30||

RMY 4-8-31

पुराहं वलिना राम राज्यात्स्वादवरोपितः ।
परुषाणि च संश्राव्य निर्धूतोऽस्मि बलीयसा ॥ ४-८-३१॥
purāhaṃ valinā rāma rājyātsvādavaropitaḥ |
paruṣāṇi ca saṃśrāvya nirdhūto'smi balīyasā || 4-8-31||

RMY 4-8-32

हृता भार्या च मे तेन प्राणेभ्योऽपि गरीयसी ।
सुहृदश्च मदीया ये संयता बन्धनेषु ते ॥ ४-८-३२॥
hṛtā bhāryā ca me tena prāṇebhyo'pi garīyasī |
suhṛdaśca madīyā ye saṃyatā bandhaneṣu te || 4-8-32||

RMY 4-8-33

यत्नवांश्च सुदुष्टात्मा मद्विनाशाय राघव ।
बहुशस्तत्प्रयुक्ताश्च वानरा निहता मया ॥ ४-८-३३॥
yatnavāṃśca suduṣṭātmā madvināśāya rāghava |
bahuśastatprayuktāśca vānarā nihatā mayā || 4-8-33||

RMY 4-8-34

शङ्कया त्वेतया चाहं दृष्ट्वा त्वामपि राघव ।
नोपसर्पाम्यहं भीतो भये सर्वे हि बिभ्यति ॥ ४-८-३४॥
śaṅkayā tvetayā cāhaṃ dṛṣṭvā tvāmapi rāghava |
nopasarpāmyahaṃ bhīto bhaye sarve hi bibhyati || 4-8-34||

RMY 4-8-35

केवलं हि सहाया मे हनुमत्प्रमुखास्त्विमे ।
अतोऽहं धारयाम्यद्य प्राणान्कृच्छ्र गतोऽपि सन् ॥ ४-८-३५॥
kevalaṃ hi sahāyā me hanumatpramukhāstvime |
ato'haṃ dhārayāmyadya prāṇānkṛcchra gato'pi san || 4-8-35||

RMY 4-8-36

एते हि कपयः स्निग्धा मां रक्षन्ति समन्ततः ।
सह गच्छन्ति गन्तव्ये नित्यं तिष्ठन्ति च स्थिते ॥ ४-८-३६॥
ete hi kapayaḥ snigdhā māṃ rakṣanti samantataḥ |
saha gacchanti gantavye nityaṃ tiṣṭhanti ca sthite || 4-8-36||

RMY 4-8-37

संक्षेपस्त्वेष मे राम किमुक्त्वा विस्तरं हि ते ।
स मे ज्येष्ठो रिपुर्भ्राता वाली विश्रुतपौरुषः ॥ ४-८-३७॥
saṃkṣepastveṣa me rāma kimuktvā vistaraṃ hi te |
sa me jyeṣṭho ripurbhrātā vālī viśrutapauruṣaḥ || 4-8-37||

RMY 4-8-38

तद्विनाशाद्धि मे दुःखं प्रनष्टं स्यादनन्तरम् ।
सुखं मे जीवितं चैव तद्विनाशनिबन्धनम् ॥ ४-८-३८॥
tadvināśāddhi me duḥkhaṃ pranaṣṭaṃ syādanantaram |
sukhaṃ me jīvitaṃ caiva tadvināśanibandhanam || 4-8-38||

RMY 4-8-39

एष मे राम शोकान्तः शोकार्तेन निवेदितः ।
दुःखितोऽदुःखितो वापि सख्युर्नित्यं सखा गतिः ॥ ४-८-३९॥
eṣa me rāma śokāntaḥ śokārtena niveditaḥ |
duḥkhito'duḥkhito vāpi sakhyurnityaṃ sakhā gatiḥ || 4-8-39||

RMY 4-8-40

श्रुत्वैतच्च वचो रामः सुग्रीवमिदमब्रवीत् ।
किंनिमित्तमभूद्वैरं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ ४-८-४०॥
śrutvaitacca vaco rāmaḥ sugrīvamidamabravīt |
kiṃnimittamabhūdvairaṃ śrotumicchāmi tattvataḥ || 4-8-40||

RMY 4-8-41

सुखं हि कारणं श्रुत्वा वैरस्य तव वानर ।
आनन्तर्यं विधास्यामि संप्रधार्य बलाबलम् ॥ ४-८-४१॥
sukhaṃ hi kāraṇaṃ śrutvā vairasya tava vānara |
ānantaryaṃ vidhāsyāmi saṃpradhārya balābalam || 4-8-41||

RMY 4-8-42

बलवान्हि ममामर्षः श्रुत्वा त्वामवमानितम् ।
वर्धते हृदयोत्कम्पी प्रावृड्वेग इवाम्भसः ॥ ४-८-४२॥
balavānhi mamāmarṣaḥ śrutvā tvāmavamānitam |
vardhate hṛdayotkampī prāvṛḍvega ivāmbhasaḥ || 4-8-42||

RMY 4-8-43

हृष्टः कथय विस्रब्धो यावदारोप्यते धनुः ।
सृष्टश्च हि मया बाणो निरस्तश्च रिपुस्तव ॥ ४-८-४३॥
hṛṣṭaḥ kathaya visrabdho yāvadāropyate dhanuḥ |
sṛṣṭaśca hi mayā bāṇo nirastaśca ripustava || 4-8-43||

RMY 4-8-44

एवमुक्तस्तु सुग्रीवः काकुत्स्थेन महात्मना ।
प्रहर्षमतुलं लेभे चतुर्भिः सह वानरैः ॥ ४-८-४४॥
evamuktastu sugrīvaḥ kākutsthena mahātmanā |
praharṣamatulaṃ lebhe caturbhiḥ saha vānaraiḥ || 4-8-44||

RMY 4-8-45

ततः प्रहृष्टवदनः सुग्रीवो लक्ष्मणाग्रजे ।
वैरस्य कारणं तत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे ॥ ४-८-४५॥
tataḥ prahṛṣṭavadanaḥ sugrīvo lakṣmaṇāgraje |
vairasya kāraṇaṃ tattvamākhyātumupacakrame || 4-8-45||

Sarga: 9/66 (24)

RMY 4-9-1

वाली नाम मम भ्राता ज्येष्ठः शत्रुनिषूदनः ।
पितुर्बहुमतो नित्यं मम चापि तथा पुरा ॥ ४-९-१॥
vālī nāma mama bhrātā jyeṣṭhaḥ śatruniṣūdanaḥ |
piturbahumato nityaṃ mama cāpi tathā purā || 4-9-1||

RMY 4-9-2

पितर्युपरतेऽस्माकं ज्येष्ठोऽयमिति मन्त्रिभिः ।
कपीनामीश्वरो राज्ये कृतः परमसंमतः ॥ ४-९-२॥
pitaryuparate'smākaṃ jyeṣṭho'yamiti mantribhiḥ |
kapīnāmīśvaro rājye kṛtaḥ paramasaṃmataḥ || 4-9-2||

RMY 4-9-3

राज्यं प्रशासतस्तस्य पितृपैतामहं महत् ।
अहं सर्वेषु कालेषु प्रणतः प्रेष्यवत्स्थितः ॥ ४-९-३॥
rājyaṃ praśāsatastasya pitṛpaitāmahaṃ mahat |
ahaṃ sarveṣu kāleṣu praṇataḥ preṣyavatsthitaḥ || 4-9-3||

RMY 4-9-4

मायावी नाम तेजस्वी पूर्वजो दुन्दुभेः सुतः ।
तेन तस्य महद्वैरं स्त्रीकृतं विश्रुतं पुरा ॥ ४-९-४॥
māyāvī nāma tejasvī pūrvajo dundubheḥ sutaḥ |
tena tasya mahadvairaṃ strīkṛtaṃ viśrutaṃ purā || 4-9-4||

RMY 4-9-5

स तु सुप्ते जने रात्रौ किष्किन्धाद्वारमागतः ।
नर्दति स्म सुसंरब्धो वालिनं चाह्वयद्रणे ॥ ४-९-५॥
sa tu supte jane rātrau kiṣkindhādvāramāgataḥ |
nardati sma susaṃrabdho vālinaṃ cāhvayadraṇe || 4-9-5||

RMY 4-9-6

प्रसुप्तस्तु मम भ्राता नर्दितं भैरवस्वनम् ।
श्रुत्वा न ममृषे वाली निष्पपात जवात्तदा ॥ ४-९-६॥
prasuptastu mama bhrātā narditaṃ bhairavasvanam |
śrutvā na mamṛṣe vālī niṣpapāta javāttadā || 4-9-6||

RMY 4-9-7

स तु वै निःसृतः क्रोधात्तं हन्तुमसुरोत्तमम् ।
वार्यमाणस्ततः स्त्रीभिर्मया च प्रणतात्मना ॥ ४-९-७॥
sa tu vai niḥsṛtaḥ krodhāttaṃ hantumasurottamam |
vāryamāṇastataḥ strībhirmayā ca praṇatātmanā || 4-9-7||

RMY 4-9-8

स तु निर्धूय सर्वान्नो निर्जगाम महाबलः ।
ततोऽहमपि सौहार्दान्निःसृतो वालिना सह ॥ ४-९-८॥
sa tu nirdhūya sarvānno nirjagāma mahābalaḥ |
tato'hamapi sauhārdānniḥsṛto vālinā saha || 4-9-8||

RMY 4-9-9

स तु मे भ्रातरं दृष्ट्वा मां च दूरादवस्थितम् ।
असुरो जातसंत्रासः प्रदुद्राव तदा भृशम् ॥ ४-९-९॥
sa tu me bhrātaraṃ dṛṣṭvā māṃ ca dūrādavasthitam |
asuro jātasaṃtrāsaḥ pradudrāva tadā bhṛśam || 4-9-9||

RMY 4-9-10

तस्मिन्द्रवति संत्रस्ते ह्यावां द्रुततरं गतौ ।
प्रकाशोऽपि कृतो मार्गश्चन्द्रेणोद्गच्छता तदा ॥ ४-९-१०॥
tasmindravati saṃtraste hyāvāṃ drutataraṃ gatau |
prakāśo'pi kṛto mārgaścandreṇodgacchatā tadā || 4-9-10||

RMY 4-9-11

स तृणैरावृतं दुर्गं धरण्या विवरं महत् ।
प्रविवेशासुरो वेगादावामासाद्य विष्ठितौ ॥ ४-९-११॥
sa tṛṇairāvṛtaṃ durgaṃ dharaṇyā vivaraṃ mahat |
praviveśāsuro vegādāvāmāsādya viṣṭhitau || 4-9-11||

RMY 4-9-12

तं प्रविष्टं रिपुं दृष्ट्वा बिलं रोषवशं गतः ।
मामुवाच तदा वाली वचनं क्षुभितेन्द्रियः ॥ ४-९-१२॥
taṃ praviṣṭaṃ ripuṃ dṛṣṭvā bilaṃ roṣavaśaṃ gataḥ |
māmuvāca tadā vālī vacanaṃ kṣubhitendriyaḥ || 4-9-12||

RMY 4-9-13

इह त्वं तिष्ठ सुग्रीव बिलद्वारि समाहितः ।
यावदत्र प्रविश्याहं निहन्मि समरे रिपुम् ॥ ४-९-१३॥
iha tvaṃ tiṣṭha sugrīva biladvāri samāhitaḥ |
yāvadatra praviśyāhaṃ nihanmi samare ripum || 4-9-13||

RMY 4-9-14

मया त्वेतद्वचः श्रुत्वा याचितः स परंतप ।
शापयित्वा च मां पद्भ्यां प्रविवेश बिलं तदा ॥ ४-९-१४॥
mayā tvetadvacaḥ śrutvā yācitaḥ sa paraṃtapa |
śāpayitvā ca māṃ padbhyāṃ praviveśa bilaṃ tadā || 4-9-14||

RMY 4-9-15

तस्य प्रविष्टस्य बिलं साग्रः संवत्सरो गतः ।
स्थितस्य च मम द्वारि स कालो व्यत्यवर्तत ॥ ४-९-१५॥
tasya praviṣṭasya bilaṃ sāgraḥ saṃvatsaro gataḥ |
sthitasya ca mama dvāri sa kālo vyatyavartata || 4-9-15||

RMY 4-9-16

अहं तु नष्टं तं ज्ञात्वा स्नेहादागतसंभ्रमः ।
भ्रातरं न हि पश्यामि पापशङ्कि च मे मनः ॥ ४-९-१६॥
ahaṃ tu naṣṭaṃ taṃ jñātvā snehādāgatasaṃbhramaḥ |
bhrātaraṃ na hi paśyāmi pāpaśaṅki ca me manaḥ || 4-9-16||

RMY 4-9-17

अथ दीर्घस्य कालस्य बिलात्तस्माद्विनिःसृतम् ।
सफेनं रुधिरं रक्तमहं दृष्ट्वा सुदुःखितः ॥ ४-९-१७॥
atha dīrghasya kālasya bilāttasmādviniḥsṛtam |
saphenaṃ rudhiraṃ raktamahaṃ dṛṣṭvā suduḥkhitaḥ || 4-9-17||

RMY 4-9-18

नर्दतामसुराणां च ध्वनिर्मे श्रोत्रमागतः ।
निरस्तस्य च संग्रामे क्रोशतो निःस्वनो गुरोः ॥ ४-९-१८॥
nardatāmasurāṇāṃ ca dhvanirme śrotramāgataḥ |
nirastasya ca saṃgrāme krośato niḥsvano guroḥ || 4-9-18||

RMY 4-9-19

अहं त्ववगतो बुद्ध्या चिह्नैस्तैर्भ्रातरं हतम् ।
पिधाय च बिलद्वारं शिलया गिरिमात्रया ।
शोकार्तश्चोदकं कृत्वा किष्किन्धामागतः सखे ॥ ४-९-१९॥
ahaṃ tvavagato buddhyā cihnaistairbhrātaraṃ hatam |
pidhāya ca biladvāraṃ śilayā girimātrayā |
śokārtaścodakaṃ kṛtvā kiṣkindhāmāgataḥ sakhe || 4-9-19||

RMY 4-9-20

गूहमानस्य मे तत्त्वं यत्नतो मन्त्रिभिः श्रुतम् ।
ततोऽहं तैः समागम्य समेतैरभिषेचितः ॥ ४-९-२०॥
gūhamānasya me tattvaṃ yatnato mantribhiḥ śrutam |
tato'haṃ taiḥ samāgamya sametairabhiṣecitaḥ || 4-9-20||

RMY 4-9-21

राज्यं प्रशासतस्तस्य न्यायतो मम राघव ।
आजगाम रिपुं हत्वा वाली तमसुरोत्तमम् ॥ ४-९-२१॥
rājyaṃ praśāsatastasya nyāyato mama rāghava |
ājagāma ripuṃ hatvā vālī tamasurottamam || 4-9-21||

RMY 4-9-22

अभिषिक्तं तु मां दृष्ट्वा क्रोधात्संरक्तलोचनः ।
मदीयान्मन्त्रिणो बद्ध्वा परुषं वाक्यमब्रवीत् ॥ ४-९-२२॥
abhiṣiktaṃ tu māṃ dṛṣṭvā krodhātsaṃraktalocanaḥ |
madīyānmantriṇo baddhvā paruṣaṃ vākyamabravīt || 4-9-22||

RMY 4-9-23

निग्रहेऽपि समर्थस्य तं पापं प्रति राघव ।
न प्रावर्तत मे बुद्धिर्भ्रातृगौरवयन्त्रिता ॥ ४-९-२३॥
nigrahe'pi samarthasya taṃ pāpaṃ prati rāghava |
na prāvartata me buddhirbhrātṛgauravayantritā || 4-9-23||

RMY 4-9-24

मानयंस्तं महात्मानं यथावच्चाभ्यवादयम् ।
उक्ताश्च नाशिषस्तेन संतुष्टेनान्तरात्मना ॥ ४-९-२४॥
mānayaṃstaṃ mahātmānaṃ yathāvaccābhyavādayam |
uktāśca nāśiṣastena saṃtuṣṭenāntarātmanā || 4-9-24||

Sarga: 10/66 (29)

RMY 4-10-1

ततः क्रोधसमाविष्टं संरब्धं तमुपागतम् ।
अहं प्रसादयां चक्रे भ्रातरं प्रियकाम्यया ॥ ४-१०-१॥
tataḥ krodhasamāviṣṭaṃ saṃrabdhaṃ tamupāgatam |
ahaṃ prasādayāṃ cakre bhrātaraṃ priyakāmyayā || 4-10-1||

RMY 4-10-2

दिष्ट्यासि कुशली प्राप्तो निहतश्च त्वया रिपुः ।
अनाथस्य हि मे नाथस्त्वमेकोऽनाथनन्दनः ॥ ४-१०-२॥
diṣṭyāsi kuśalī prāpto nihataśca tvayā ripuḥ |
anāthasya hi me nāthastvameko'nāthanandanaḥ || 4-10-2||

RMY 4-10-3

इदं बहुशलाकं ते पूर्णचन्द्रमिवोदितम् ।
छत्रं सवालव्यजनं प्रतीच्छस्व मयोद्यतम् ॥ ४-१०-३॥
idaṃ bahuśalākaṃ te pūrṇacandramivoditam |
chatraṃ savālavyajanaṃ pratīcchasva mayodyatam || 4-10-3||

RMY 4-10-4

त्वमेव राजा मानार्हः सदा चाहं यथापुरा ।
न्यासभूतमिदं राज्यं तव निर्यातयाम्यहम् ॥ ४-१०-४॥
tvameva rājā mānārhaḥ sadā cāhaṃ yathāpurā |
nyāsabhūtamidaṃ rājyaṃ tava niryātayāmyaham || 4-10-4||

RMY 4-10-5

मा च रोषं कृथाः सौम्य मयि शत्रुनिबर्हण ।
याचे त्वां शिरसा राजन्मया बद्धोऽयमञ्जलिः ॥ ४-१०-५॥
mā ca roṣaṃ kṛthāḥ saumya mayi śatrunibarhaṇa |
yāce tvāṃ śirasā rājanmayā baddho'yamañjaliḥ || 4-10-5||

RMY 4-10-6

बलादस्मि समागम्य मन्त्रिभिः पुरवासिभिः ।
राजभावे नियुक्तोऽहं शून्यदेशजिगीषया ॥ ४-१०-६॥
balādasmi samāgamya mantribhiḥ puravāsibhiḥ |
rājabhāve niyukto'haṃ śūnyadeśajigīṣayā || 4-10-6||

RMY 4-10-7

स्निग्धमेवं ब्रुवाणं मां स तु निर्भर्त्स्य वानरः ।
धिक्त्वामिति च मामुक्त्वा बहु तत्तदुवाच ह ॥ ४-१०-७॥
snigdhamevaṃ bruvāṇaṃ māṃ sa tu nirbhartsya vānaraḥ |
dhiktvāmiti ca māmuktvā bahu tattaduvāca ha || 4-10-7||

RMY 4-10-8

प्रकृतीश्च समानीय मन्त्रिणश्चैव संमतान् ।
मामाह सुहृदां मध्ये वाक्यं परमगर्हितम् ॥ ४-१०-८॥
prakṛtīśca samānīya mantriṇaścaiva saṃmatān |
māmāha suhṛdāṃ madhye vākyaṃ paramagarhitam || 4-10-8||

RMY 4-10-9

विदितं वो यथा रात्रौ मायावी स महासुरः ।
मां समाह्वयत क्रूरो युद्धाकाङ्क्षी सुदुर्मतिः ॥ ४-१०-९॥
viditaṃ vo yathā rātrau māyāvī sa mahāsuraḥ |
māṃ samāhvayata krūro yuddhākāṅkṣī sudurmatiḥ || 4-10-9||

RMY 4-10-10

तस्य तद्गर्जितं श्रुत्वा निःसृतोऽहं नृपालयात् ।
अनुयातश्च मां तूर्णमयं भ्राता सुदारुणः ॥ ४-१०-१०॥
tasya tadgarjitaṃ śrutvā niḥsṛto'haṃ nṛpālayāt |
anuyātaśca māṃ tūrṇamayaṃ bhrātā sudāruṇaḥ || 4-10-10||

RMY 4-10-11

स तु दृष्ट्वैव मां रात्रौ सद्वितीयं महाबलः ।
प्राद्रवद्भयसंत्रस्तो वीक्ष्यावां तमनुद्रुतौ ।
अनुद्रुतस्तु वेगेन प्रविवेश महाबिलम् ॥ ४-१०-११॥
sa tu dṛṣṭvaiva māṃ rātrau sadvitīyaṃ mahābalaḥ |
prādravadbhayasaṃtrasto vīkṣyāvāṃ tamanudrutau |
anudrutastu vegena praviveśa mahābilam || 4-10-11||

RMY 4-10-12

तं प्रविष्टं विदित्वा तु सुघोरं सुमहद्बिलम् ।
अयमुक्तोऽथ मे भ्राता मया तु क्रूरदर्शनः ॥ ४-१०-१२॥
taṃ praviṣṭaṃ viditvā tu sughoraṃ sumahadbilam |
ayamukto'tha me bhrātā mayā tu krūradarśanaḥ || 4-10-12||

RMY 4-10-13

अहत्वा नास्ति मे शक्तिः प्रतिगन्तुमितः पुरीम् ।
बिलद्वारि प्रतीक्ष त्वं यावदेनं निहन्म्यहम् ॥ ४-१०-१३॥
ahatvā nāsti me śaktiḥ pratigantumitaḥ purīm |
biladvāri pratīkṣa tvaṃ yāvadenaṃ nihanmyaham || 4-10-13||

RMY 4-10-14

स्थितोऽयमिति मत्वा तु प्रविष्टोऽहं दुरासदम् ।
तं च मे मार्गमाणस्य गतः संवत्सरस्तदा ॥ ४-१०-१४॥
sthito'yamiti matvā tu praviṣṭo'haṃ durāsadam |
taṃ ca me mārgamāṇasya gataḥ saṃvatsarastadā || 4-10-14||

RMY 4-10-15

स तु दृष्टो मया शत्रुरनिर्वेदाद्भयावहः ।
निहतश्च मया तत्र सोऽसुरो बन्धुभिः सह ॥ ४-१०-१५॥
sa tu dṛṣṭo mayā śatruranirvedādbhayāvahaḥ |
nihataśca mayā tatra so'suro bandhubhiḥ saha || 4-10-15||

RMY 4-10-16

तस्यास्यात्तु प्रवृत्तेन रुधिरौघेण तद्बिलम् ।
पूर्णमासीद्दुराक्रामं स्तनतस्तस्य भूतले ॥ ४-१०-१६॥
tasyāsyāttu pravṛttena rudhiraugheṇa tadbilam |
pūrṇamāsīddurākrāmaṃ stanatastasya bhūtale || 4-10-16||

RMY 4-10-17

सूदयित्वा तु तं शत्रुं विक्रान्तं दुन्दुभेः सुतम् ।
निष्क्रामन्नेव पश्यामि बिलस्य पिहितं मुखम् ॥ ४-१०-१७॥
sūdayitvā tu taṃ śatruṃ vikrāntaṃ dundubheḥ sutam |
niṣkrāmanneva paśyāmi bilasya pihitaṃ mukham || 4-10-17||

RMY 4-10-18

विक्रोशमानस्य तु मे सुग्रीवेति पुनः पुनः ।
यदा प्रतिवचो नास्ति ततोऽहं भृशदुःखितः ॥ ४-१०-१८॥
vikrośamānasya tu me sugrīveti punaḥ punaḥ |
yadā prativaco nāsti tato'haṃ bhṛśaduḥkhitaḥ || 4-10-18||

RMY 4-10-19

पादप्रहारैस्तु मया बहुशस्तद्विदारितम् ।
ततोऽहं तेन निष्क्रम्य यथा पुनरुपागतः ॥ ४-१०-१९॥
pādaprahāraistu mayā bahuśastadvidāritam |
tato'haṃ tena niṣkramya yathā punarupāgataḥ || 4-10-19||

RMY 4-10-20

तत्रानेनास्मि संरुद्धो राज्यं मार्गयतात्मनः ।
सुग्रीवेण नृशंसेन विस्मृत्य भ्रातृसौहृदम् ॥ ४-१०-२०॥
tatrānenāsmi saṃruddho rājyaṃ mārgayatātmanaḥ |
sugrīveṇa nṛśaṃsena vismṛtya bhrātṛsauhṛdam || 4-10-20||

RMY 4-10-21

एवमुक्त्वा तु मां तत्र वस्त्रेणैकेन वानरः ।
तदा निर्वासयामास वाली विगतसाध्वसः ॥ ४-१०-२१॥
evamuktvā tu māṃ tatra vastreṇaikena vānaraḥ |
tadā nirvāsayāmāsa vālī vigatasādhvasaḥ || 4-10-21||

RMY 4-10-22

तेनाहमपविद्धश्च हृतदारश्च राघव ।
तद्भयाच्च महीकृत्स्ना क्रान्तेयं सवनार्णवा ॥ ४-१०-२२॥
tenāhamapaviddhaśca hṛtadāraśca rāghava |
tadbhayācca mahīkṛtsnā krānteyaṃ savanārṇavā || 4-10-22||

RMY 4-10-23

ऋश्यमूकं गिरिवरं भार्याहरणदुःखितः ।
प्रविष्टोऽस्मि दुराधर्षं वालिनः कारणान्तरे ॥ ४-१०-२३॥
ṛśyamūkaṃ girivaraṃ bhāryāharaṇaduḥkhitaḥ |
praviṣṭo'smi durādharṣaṃ vālinaḥ kāraṇāntare || 4-10-23||

RMY 4-10-24

एतत्ते सर्वमाख्यातं वैरानुकथनं महत् ।
अनागसा मया प्राप्तं व्यसनं पश्य राघव ॥ ४-१०-२४॥
etatte sarvamākhyātaṃ vairānukathanaṃ mahat |
anāgasā mayā prāptaṃ vyasanaṃ paśya rāghava || 4-10-24||

RMY 4-10-25

वालिनस्तु भयार्तस्य सर्वलोकाभयंकर ।
कर्तुमर्हसि मे वीर प्रसादं तस्य निग्रहात् ॥ ४-१०-२५॥
vālinastu bhayārtasya sarvalokābhayaṃkara |
kartumarhasi me vīra prasādaṃ tasya nigrahāt || 4-10-25||

RMY 4-10-26

एवमुक्तः स तेजस्वी धर्मज्ञो धर्मसंहितम् ।
वचनं वक्तुमारेभे सुग्रीवं प्रहसन्निव ॥ ४-१०-२६॥
evamuktaḥ sa tejasvī dharmajño dharmasaṃhitam |
vacanaṃ vaktumārebhe sugrīvaṃ prahasanniva || 4-10-26||

RMY 4-10-27

अमोघाः सूर्यसंकाशा ममेमे निशिताः शराः ।
तस्मिन्वालिनि दुर्वृत्ते पतिष्यन्ति रुषान्विताः ॥ ४-१०-२७॥
amoghāḥ sūryasaṃkāśā mameme niśitāḥ śarāḥ |
tasminvālini durvṛtte patiṣyanti ruṣānvitāḥ || 4-10-27||

RMY 4-10-28

यावत्तं न हि पश्येयं तव भार्यापहारिणम् ।
तावत्स जीवेत्पापात्मा वाली चारित्रदूषकः ॥ ४-१०-२८॥
yāvattaṃ na hi paśyeyaṃ tava bhāryāpahāriṇam |
tāvatsa jīvetpāpātmā vālī cāritradūṣakaḥ || 4-10-28||

RMY 4-10-29

आत्मानुमानात्पश्यामि मग्नं त्वां शोकसागरे ।
त्वामहं तारयिष्यामि कामं प्राप्स्यसि पुष्कलम् ॥ ४-१०-२९॥
ātmānumānātpaśyāmi magnaṃ tvāṃ śokasāgare |
tvāmahaṃ tārayiṣyāmi kāmaṃ prāpsyasi puṣkalam || 4-10-29||

Sarga: 11/66 (52)

RMY 4-11-1

रामस्य वचनं श्रुत्वा हर्षपौरुषवर्धनम् ।
सुग्रीवः पूजयां चक्रे राघवं प्रशशंस च ॥ ४-११-१॥
rāmasya vacanaṃ śrutvā harṣapauruṣavardhanam |
sugrīvaḥ pūjayāṃ cakre rāghavaṃ praśaśaṃsa ca || 4-11-1||

RMY 4-11-2

असंशयं प्रज्वलितैस्तीक्ष्णैर्मर्मातिगैः शरैः ।
त्वं दहेः कुपितो लोकान्युगान्त इव भास्करः ॥ ४-११-२॥
asaṃśayaṃ prajvalitaistīkṣṇairmarmātigaiḥ śaraiḥ |
tvaṃ daheḥ kupito lokānyugānta iva bhāskaraḥ || 4-11-2||

RMY 4-11-3

वालिनः पौरुषं यत्तद्यच्च वीर्यं धृतिश्च या ।
तन्ममैकमनाः श्रुत्वा विधत्स्व यदनन्तरम् ॥ ४-११-३॥
vālinaḥ pauruṣaṃ yattadyacca vīryaṃ dhṛtiśca yā |
tanmamaikamanāḥ śrutvā vidhatsva yadanantaram || 4-11-3||

RMY 4-11-4

समुद्रात्पश्चिमात्पूर्वं दक्षिणादपि चोत्तरम् ।
क्रामत्यनुदिते सूर्ये वाली व्यपगतक्लमः ॥ ४-११-४॥
samudrātpaścimātpūrvaṃ dakṣiṇādapi cottaram |
krāmatyanudite sūrye vālī vyapagataklamaḥ || 4-11-4||

RMY 4-11-5

अग्राण्यारुह्य शैलानां शिखराणि महान्त्यपि ।
ऊर्ध्वमुत्क्षिप्य तरसा प्रतिगृह्णाति वीर्यवान् ॥ ४-११-५॥
agrāṇyāruhya śailānāṃ śikharāṇi mahāntyapi |
ūrdhvamutkṣipya tarasā pratigṛhṇāti vīryavān || 4-11-5||

RMY 4-11-6

बहवः सारवन्तश्च वनेषु विविधा द्रुमाः ।
वालिना तरसा भग्ना बलं प्रथयतात्मनः ॥ ४-११-६॥
bahavaḥ sāravantaśca vaneṣu vividhā drumāḥ |
vālinā tarasā bhagnā balaṃ prathayatātmanaḥ || 4-11-6||

RMY 4-11-7

महिषो दुन्दुभिर्नाम कैलासशिखरप्रभः ।
बलं नागसहस्रस्य धारयामास वीर्यवान् ॥ ४-११-७॥
mahiṣo dundubhirnāma kailāsaśikharaprabhaḥ |
balaṃ nāgasahasrasya dhārayāmāsa vīryavān || 4-11-7||

RMY 4-11-8

वीर्योत्सेकेन दुष्टात्मा वरदानाच्च मोहितः ।
जगाम स महाकायः समुद्रं सरितां पतिम् ॥ ४-११-८॥
vīryotsekena duṣṭātmā varadānācca mohitaḥ |
jagāma sa mahākāyaḥ samudraṃ saritāṃ patim || 4-11-8||

RMY 4-11-9

ऊर्मिमन्तमतिक्रम्य सागरं रत्नसंचयम् ।
मम युद्धं प्रयच्छेति तमुवाच महार्णवम् ॥ ४-११-९॥
ūrmimantamatikramya sāgaraṃ ratnasaṃcayam |
mama yuddhaṃ prayaccheti tamuvāca mahārṇavam || 4-11-9||

RMY 4-11-10

ततः समुद्रो धर्मात्मा समुत्थाय महाबलः ।
अब्रवीद्वचनं राजन्नसुरं कालचोदितम् ॥ ४-११-१०॥
tataḥ samudro dharmātmā samutthāya mahābalaḥ |
abravīdvacanaṃ rājannasuraṃ kālacoditam || 4-11-10||

RMY 4-11-11

समर्थो नास्मि ते दातुं युद्धं युद्धविशारद ।
श्रूयतामभिधास्यामि यस्ते युद्धं प्रदास्यति ॥ ४-११-११॥
samartho nāsmi te dātuṃ yuddhaṃ yuddhaviśārada |
śrūyatāmabhidhāsyāmi yaste yuddhaṃ pradāsyati || 4-11-11||

RMY 4-11-12

शैलराजो महारण्ये तपस्विशरणं परम् ।
शंकरश्वशुरो नाम्ना हिमवानिति विश्रुतः ॥ ४-११-१२॥
śailarājo mahāraṇye tapasviśaraṇaṃ param |
śaṃkaraśvaśuro nāmnā himavāniti viśrutaḥ || 4-11-12||

RMY 4-11-13

गुहा प्रस्रवणोपेतो बहुकन्दरनिर्झरः ।
स समर्थस्तव प्रीतिमतुलां कर्तुमाहवे ॥ ४-११-१३॥
guhā prasravaṇopeto bahukandaranirjharaḥ |
sa samarthastava prītimatulāṃ kartumāhave || 4-11-13||

RMY 4-11-14

तं भीतमिति विज्ञाय समुद्रमसुरोत्तमः ।
हिमवद्वनमागच्छच्छरश्चापादिव च्युतः ॥ ४-११-१४॥
taṃ bhītamiti vijñāya samudramasurottamaḥ |
himavadvanamāgacchaccharaścāpādiva cyutaḥ || 4-11-14||

RMY 4-11-15

ततस्तस्य गिरेः श्वेता गजेन्द्रविपुलाः शिलाः ।
चिक्षेप बहुधा भूमौ दुन्दुभिर्विननाद च ॥ ४-११-१५॥
tatastasya gireḥ śvetā gajendravipulāḥ śilāḥ |
cikṣepa bahudhā bhūmau dundubhirvinanāda ca || 4-11-15||

RMY 4-11-16

ततः श्वेताम्बुदाकारः सौम्यः प्रीतिकराकृतिः ।
हिमवानब्रवीद्वाक्यं स्व एव शिखरे स्थितः ॥ ४-११-१६॥
tataḥ śvetāmbudākāraḥ saumyaḥ prītikarākṛtiḥ |
himavānabravīdvākyaṃ sva eva śikhare sthitaḥ || 4-11-16||

RMY 4-11-17

क्लेष्टुमर्हसि मां न त्वं दुन्दुभे धर्मवत्सल ।
रणकर्मस्वकुशलस्तपस्विशरणं ह्यहम् ॥ ४-११-१७॥
kleṣṭumarhasi māṃ na tvaṃ dundubhe dharmavatsala |
raṇakarmasvakuśalastapasviśaraṇaṃ hyaham || 4-11-17||

RMY 4-11-18

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा गिरिराजस्य धीमतः ।
उवाच दुन्दुभिर्वाक्यं क्रोधात्संरक्तलोचनः ॥ ४-११-१८॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā girirājasya dhīmataḥ |
uvāca dundubhirvākyaṃ krodhātsaṃraktalocanaḥ || 4-11-18||

RMY 4-11-19

यदि युद्धेऽसमर्थस्त्वं मद्भयाद्वा निरुद्यमः ।
तमाचक्ष्व प्रदद्यान्मे योऽद्य युद्धं युयुत्सतः ॥ ४-११-१९॥
yadi yuddhe'samarthastvaṃ madbhayādvā nirudyamaḥ |
tamācakṣva pradadyānme yo'dya yuddhaṃ yuyutsataḥ || 4-11-19||

RMY 4-11-20

हिमवानब्रवीद्वाक्यं श्रुत्वा वाक्यविशारदः ।
अनुक्तपूर्वं धर्मात्मा क्रोधात्तमसुरोत्तमम् ॥ ४-११-२०॥
himavānabravīdvākyaṃ śrutvā vākyaviśāradaḥ |
anuktapūrvaṃ dharmātmā krodhāttamasurottamam || 4-11-20||

RMY 4-11-21

वाली नाम महाप्राज्ञः शक्रतुल्यपराक्रमः ।
अध्यास्ते वानरः श्रीमान्किष्किन्धामतुलप्रभाम् ॥ ४-११-२१॥
vālī nāma mahāprājñaḥ śakratulyaparākramaḥ |
adhyāste vānaraḥ śrīmānkiṣkindhāmatulaprabhām || 4-11-21||

RMY 4-11-22

स समर्थो महाप्राज्ञस्तव युद्धविशारदः ।
द्वन्द्वयुद्धं महद्दातुं नमुचेरिव वासवः ॥ ४-११-२२॥
sa samartho mahāprājñastava yuddhaviśāradaḥ |
dvandvayuddhaṃ mahaddātuṃ namuceriva vāsavaḥ || 4-11-22||

RMY 4-11-23

तं शीघ्रमभिगच्छ त्वं यदि युद्धमिहेच्छसि ।
स हि दुर्धर्षणो नित्यं शूरः समरकर्मणि ॥ ४-११-२३॥
taṃ śīghramabhigaccha tvaṃ yadi yuddhamihecchasi |
sa hi durdharṣaṇo nityaṃ śūraḥ samarakarmaṇi || 4-11-23||

RMY 4-11-24

श्रुत्वा हिमवतो वाक्यं क्रोधाविष्टः स दुन्दुभिः ।
जगाम तां पुरीं तस्य किष्किन्धां वालिनस्तदा ॥ ४-११-२४॥
śrutvā himavato vākyaṃ krodhāviṣṭaḥ sa dundubhiḥ |
jagāma tāṃ purīṃ tasya kiṣkindhāṃ vālinastadā || 4-11-24||

RMY 4-11-25

धारयन्माहिषं रूपं तीक्ष्णशृङ्गो भयावहः ।
प्रावृषीव महामेघस्तोयपूर्णो नभस्तले ॥ ४-११-२५॥
dhārayanmāhiṣaṃ rūpaṃ tīkṣṇaśṛṅgo bhayāvahaḥ |
prāvṛṣīva mahāmeghastoyapūrṇo nabhastale || 4-11-25||

RMY 4-11-26

ततस्तु द्वारमागम्य किष्किन्धाया महाबलः ।
ननर्द कम्पयन्भूमिं दुन्दुभिर्दुन्दुभिर्यथा ॥ ४-११-२६॥
tatastu dvāramāgamya kiṣkindhāyā mahābalaḥ |
nanarda kampayanbhūmiṃ dundubhirdundubhiryathā || 4-11-26||

RMY 4-11-27

समीपजान्द्रुमान्भञ्जन्वसुधां दारयन्खुरैः ।
विषाणेनोल्लेखन्दर्पात्तद्द्वारं द्विरदो यथा ॥ ४-११-२७॥
samīpajāndrumānbhañjanvasudhāṃ dārayankhuraiḥ |
viṣāṇenollekhandarpāttaddvāraṃ dvirado yathā || 4-11-27||

RMY 4-11-28

अन्तःपुरगतो वाली श्रुत्वा शब्दममर्षणः ।
निष्पपात सह स्त्रीभिस्ताराभिरिव चन्द्रमाः ॥ ४-११-२८॥
antaḥpuragato vālī śrutvā śabdamamarṣaṇaḥ |
niṣpapāta saha strībhistārābhiriva candramāḥ || 4-11-28||

RMY 4-11-29

मितं व्यक्ताक्षरपदं तमुवाच स दुन्दुभिम् ।
हरीणामीश्वरो वाली सर्वेषां वनचारिणाम् ॥ ४-११-२९॥
mitaṃ vyaktākṣarapadaṃ tamuvāca sa dundubhim |
harīṇāmīśvaro vālī sarveṣāṃ vanacāriṇām || 4-11-29||

RMY 4-11-30

किमर्थं नगरद्वारमिदं रुद्ध्वा विनर्दसि ।
दुन्दुभे विदितो मेऽसि रक्ष प्राणान्महाबल ॥ ४-११-३०॥
kimarthaṃ nagaradvāramidaṃ ruddhvā vinardasi |
dundubhe vidito me'si rakṣa prāṇānmahābala || 4-11-30||

RMY 4-11-31

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वानरेन्द्रस्य धीमतः ।
उवाच दुन्दुभिर्वाक्यं क्रोधात्संरक्तलोचनः ॥ ४-११-३१॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā vānarendrasya dhīmataḥ |
uvāca dundubhirvākyaṃ krodhātsaṃraktalocanaḥ || 4-11-31||

RMY 4-11-32

न त्वं स्त्रीसंनिधौ वीर वचनं वक्तुमर्हसि ।
मम युद्धं प्रयच्छ त्वं ततो ज्ञास्यामि ते बलम् ॥ ४-११-३२॥
na tvaṃ strīsaṃnidhau vīra vacanaṃ vaktumarhasi |
mama yuddhaṃ prayaccha tvaṃ tato jñāsyāmi te balam || 4-11-32||

RMY 4-11-33

अथ वा धारयिष्यामि क्रोधमद्य निशामिमाम् ।
गृह्यतामुदयः स्वैरं कामभोगेषु वानर ॥ ४-११-३३॥
atha vā dhārayiṣyāmi krodhamadya niśāmimām |
gṛhyatāmudayaḥ svairaṃ kāmabhogeṣu vānara || 4-11-33||

RMY 4-11-34

यो हि मत्तं प्रमत्तं वा सुप्तं वा रहितं भृशम् ।
हन्यात्स भ्रूणहा लोके त्वद्विधं मदमोहितम् ॥ ४-११-३४॥
yo hi mattaṃ pramattaṃ vā suptaṃ vā rahitaṃ bhṛśam |
hanyātsa bhrūṇahā loke tvadvidhaṃ madamohitam || 4-11-34||

RMY 4-11-35

स प्रहस्याब्रवीन्मन्दं क्रोधात्तमसुरोत्तमम् ।
विसृज्य ताः स्त्रियः सर्वास्ताराप्रभृतिकास्तदा ॥ ४-११-३५॥
sa prahasyābravīnmandaṃ krodhāttamasurottamam |
visṛjya tāḥ striyaḥ sarvāstārāprabhṛtikāstadā || 4-11-35||

RMY 4-11-36

मत्तोऽयमिति मा मंस्था यद्यभीतोऽसि संयुगे ।
मदोऽयं संप्रहारेऽस्मिन्वीरपानं समर्थ्यताम् ॥ ४-११-३६॥
matto'yamiti mā maṃsthā yadyabhīto'si saṃyuge |
mado'yaṃ saṃprahāre'sminvīrapānaṃ samarthyatām || 4-11-36||

RMY 4-11-37

तमेवमुक्त्वा संक्रुद्धो मालामुत्क्षिप्य काञ्चनीम् ।
पित्रा दत्तां महेन्द्रेण युद्धाय व्यवतिष्ठत ॥ ४-११-३७॥
tamevamuktvā saṃkruddho mālāmutkṣipya kāñcanīm |
pitrā dattāṃ mahendreṇa yuddhāya vyavatiṣṭhata || 4-11-37||

RMY 4-11-38

विषाणयोर्गृहीत्वा तं दुन्दुभिं गिरिसंनिभम् ।
वाली व्यापातयां चक्रे ननर्द च महास्वनम् ॥ ४-११-३८॥
viṣāṇayorgṛhītvā taṃ dundubhiṃ girisaṃnibham |
vālī vyāpātayāṃ cakre nanarda ca mahāsvanam || 4-11-38||

RMY 4-11-39

युद्धे प्राणहरे तस्मिन्निष्पिष्टो दुन्दुभिस्तदा ।
श्रोत्राभ्यामथ रक्तं तु तस्य सुस्राव पात्यतः ।
पपात च महाकायः क्षितौ पञ्चत्वमागतः ॥ ४-११-३९॥
yuddhe prāṇahare tasminniṣpiṣṭo dundubhistadā |
śrotrābhyāmatha raktaṃ tu tasya susrāva pātyataḥ |
papāta ca mahākāyaḥ kṣitau pañcatvamāgataḥ || 4-11-39||

RMY 4-11-40

तं तोलयित्वा बाहुभ्यां गतसत्त्वमचेतनम् ।
चिक्षेप वेगवान्वाली वेगेनैकेन योजनम् ॥ ४-११-४०॥
taṃ tolayitvā bāhubhyāṃ gatasattvamacetanam |
cikṣepa vegavānvālī vegenaikena yojanam || 4-11-40||

RMY 4-11-41

तस्य वेगप्रविद्धस्य वक्त्रात्क्षतजबिन्दवः ।
प्रपेतुर्मारुतोत्क्षिप्ता मतङ्गस्याश्रमं प्रति ॥ ४-११-४१॥
tasya vegapraviddhasya vaktrātkṣatajabindavaḥ |
prapeturmārutotkṣiptā mataṅgasyāśramaṃ prati || 4-11-41||

RMY 4-11-42

तान्दृष्ट्वा पतितांस्तत्र मुनिः शोणितविप्रुषः ।
उत्ससर्ज महाशापं क्षेप्तारं वालिनं प्रति ।
इह तेनाप्रवेष्टव्यं प्रविष्टस्य बधो भवेत् ॥ ४-११-४२॥
tāndṛṣṭvā patitāṃstatra muniḥ śoṇitavipruṣaḥ |
utsasarja mahāśāpaṃ kṣeptāraṃ vālinaṃ prati |
iha tenāpraveṣṭavyaṃ praviṣṭasya badho bhavet || 4-11-42||

RMY 4-11-43

स महर्षिं समासाद्य याचते स्म कृताञ्जलिः ॥ ४-११-४३॥
sa maharṣiṃ samāsādya yācate sma kṛtāñjaliḥ || 4-11-43||

RMY 4-11-44

ततः शापभयाद्भीत ऋश्यमूकं महागिरिम् ।
प्रवेष्टुं नेच्छति हरिर्द्रष्टुं वापि नरेश्वर ॥ ४-११-४४॥
tataḥ śāpabhayādbhīta ṛśyamūkaṃ mahāgirim |
praveṣṭuṃ necchati harirdraṣṭuṃ vāpi nareśvara || 4-11-44||

RMY 4-11-45

तस्याप्रवेशं ज्ञात्वाहमिदं राम महावनम् ।
विचरामि सहामात्यो विषादेन विवर्जितः ॥ ४-११-४५॥
tasyāpraveśaṃ jñātvāhamidaṃ rāma mahāvanam |
vicarāmi sahāmātyo viṣādena vivarjitaḥ || 4-11-45||

RMY 4-11-46

एषोऽस्थिनिचयस्तस्य दुन्दुभेः संप्रकाशते ।
वीर्योत्सेकान्निरस्तस्य गिरिकूटनिभो महान् ॥ ४-११-४६॥
eṣo'sthinicayastasya dundubheḥ saṃprakāśate |
vīryotsekānnirastasya girikūṭanibho mahān || 4-11-46||

RMY 4-11-47

इमे च विपुलाः सालाः सप्त शाखावलम्बिनः ।
यत्रैकं घटते वाली निष्पत्रयितुमोजसा ॥ ४-११-४७॥
ime ca vipulāḥ sālāḥ sapta śākhāvalambinaḥ |
yatraikaṃ ghaṭate vālī niṣpatrayitumojasā || 4-11-47||

RMY 4-11-48

एतदस्यासमं वीर्यं मया राम प्रकाशितम् ।
कथं तं वालिनं हन्तुं समरे शक्ष्यसे नृप ॥ ४-११-४८॥
etadasyāsamaṃ vīryaṃ mayā rāma prakāśitam |
kathaṃ taṃ vālinaṃ hantuṃ samare śakṣyase nṛpa || 4-11-48||

RMY 4-11-49

यदि भिन्द्याद्भवान्सालानिमांस्त्वेकेषुणा ततः ।
जानीयां त्वां महाबाहो समर्थं वालिनो वधे ॥ ४-११-४९॥
yadi bhindyādbhavānsālānimāṃstvekeṣuṇā tataḥ |
jānīyāṃ tvāṃ mahābāho samarthaṃ vālino vadhe || 4-11-49||

RMY 4-11-50

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सुग्रीवस्य महात्मनः ।
राघवो दुन्दुभेः कायं पादाङ्गुष्ठेन लीलया ।
तोलयित्वा महाबाहुश्चिक्षेप दशयोजनम् ॥ ४-११-५०॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā sugrīvasya mahātmanaḥ |
rāghavo dundubheḥ kāyaṃ pādāṅguṣṭhena līlayā |
tolayitvā mahābāhuścikṣepa daśayojanam || 4-11-50||

RMY 4-11-51

क्षिप्तं दृष्ट्वा ततः कायं सुग्रीवः पुनरब्रवीत् ।
लक्ष्मणस्याग्रतो राममिदं वचनमर्थवत् ॥ ४-११-५१॥
kṣiptaṃ dṛṣṭvā tataḥ kāyaṃ sugrīvaḥ punarabravīt |
lakṣmaṇasyāgrato rāmamidaṃ vacanamarthavat || 4-11-51||

RMY 4-11-52

आर्द्रः समांसप्रत्यग्रः क्षिप्तः कायः पुरा सखे ।
लघुः संप्रति निर्मांसस्तृणभूतश्च राघव ।
नात्र शक्यं बलं ज्ञातुं तव वा तस्य वाधिकम् ॥ ४-११-५२॥
ārdraḥ samāṃsapratyagraḥ kṣiptaḥ kāyaḥ purā sakhe |
laghuḥ saṃprati nirmāṃsastṛṇabhūtaśca rāghava |
nātra śakyaṃ balaṃ jñātuṃ tava vā tasya vādhikam || 4-11-52||

Sarga: 12/66 (38)

RMY 4-12-1

एतच्च वचनं श्रुत्वा सुग्रीवेण सुभाषितम् ।
प्रत्ययार्थं महातेजा रामो जग्राह कार्मुकम् ॥ ४-१२-१॥
etacca vacanaṃ śrutvā sugrīveṇa subhāṣitam |
pratyayārthaṃ mahātejā rāmo jagrāha kārmukam || 4-12-1||

RMY 4-12-2

स गृहीत्वा धनुर्घोरं शरमेकं च मानदः ।
सालानुद्दिश्य चिक्षेप ज्यास्वनैः पूरयन्दिशः ॥ ४-१२-२॥
sa gṛhītvā dhanurghoraṃ śaramekaṃ ca mānadaḥ |
sālānuddiśya cikṣepa jyāsvanaiḥ pūrayandiśaḥ || 4-12-2||

RMY 4-12-3

स विसृष्टो बलवता बाणः स्वर्णपरिष्कृतः ।
भित्त्वा सालान्गिरिप्रस्थे सप्त भूमिं विवेश ह ॥ ४-१२-३॥
sa visṛṣṭo balavatā bāṇaḥ svarṇapariṣkṛtaḥ |
bhittvā sālāngiriprasthe sapta bhūmiṃ viveśa ha || 4-12-3||

RMY 4-12-4

प्रविष्टस्तु मुहूर्तेन रसां भित्त्वा महाजवः ।
निष्पत्य च पुनस्तूर्णं स्वतूणीं प्रविवेश ह ॥ ४-१२-४॥
praviṣṭastu muhūrtena rasāṃ bhittvā mahājavaḥ |
niṣpatya ca punastūrṇaṃ svatūṇīṃ praviveśa ha || 4-12-4||

RMY 4-12-5

तान्दृष्ट्वा सप्त निर्भिन्नान्सालान्वानरपुंगवः ।
रामस्य शरवेगेन विस्मयं परमं गतः ॥ ४-१२-५॥
tāndṛṣṭvā sapta nirbhinnānsālānvānarapuṃgavaḥ |
rāmasya śaravegena vismayaṃ paramaṃ gataḥ || 4-12-5||

RMY 4-12-6

स मूर्ध्ना न्यपतद्भूमौ प्रलम्बीकृतभूषणः ।
सुग्रीवः परमप्रीतो राघवाय कृताञ्जलिः ॥ ४-१२-६॥
sa mūrdhnā nyapatadbhūmau pralambīkṛtabhūṣaṇaḥ |
sugrīvaḥ paramaprīto rāghavāya kṛtāñjaliḥ || 4-12-6||

RMY 4-12-7

इदं चोवाच धर्मज्ञं कर्मणा तेन हर्षितः ।
रामं सर्वास्त्रविदुषां श्रेष्ठं शूरमवस्थितम् ॥ ४-१२-७॥
idaṃ covāca dharmajñaṃ karmaṇā tena harṣitaḥ |
rāmaṃ sarvāstraviduṣāṃ śreṣṭhaṃ śūramavasthitam || 4-12-7||

RMY 4-12-8

सेन्द्रानपि सुरान्सर्वांस्त्वं बाणैः पुरुषर्षभ ।
समर्थः समरे हन्तुं किं पुनर्वालिनं प्रभो ॥ ४-१२-८॥
sendrānapi surānsarvāṃstvaṃ bāṇaiḥ puruṣarṣabha |
samarthaḥ samare hantuṃ kiṃ punarvālinaṃ prabho || 4-12-8||

RMY 4-12-9

येन सप्त महासाला गिरिर्भूमिश्च दारिताः ।
बाणेनैकेन काकुत्स्थ स्थाता ते को रणाग्रतः ॥ ४-१२-९॥
yena sapta mahāsālā girirbhūmiśca dāritāḥ |
bāṇenaikena kākutstha sthātā te ko raṇāgrataḥ || 4-12-9||

RMY 4-12-10

अद्य मे विगतः शोकः प्रीतिरद्य परा मम ।
सुहृदं त्वां समासाद्य महेन्द्रवरुणोपमम् ॥ ४-१२-१०॥
adya me vigataḥ śokaḥ prītiradya parā mama |
suhṛdaṃ tvāṃ samāsādya mahendravaruṇopamam || 4-12-10||

RMY 4-12-11

तमद्यैव प्रियार्थं मे वैरिणं भ्रातृरूपिणम् ।
वालिनं जहि काकुत्स्थ मया बद्धोऽयमञ्जलिः ॥ ४-१२-११॥
tamadyaiva priyārthaṃ me vairiṇaṃ bhrātṛrūpiṇam |
vālinaṃ jahi kākutstha mayā baddho'yamañjaliḥ || 4-12-11||

RMY 4-12-12

ततो रामः परिष्वज्य सुग्रीवं प्रियदर्शनम् ।
प्रत्युवाच महाप्राज्ञो लक्ष्मणानुमतं वचः ॥ ४-१२-१२॥
tato rāmaḥ pariṣvajya sugrīvaṃ priyadarśanam |
pratyuvāca mahāprājño lakṣmaṇānumataṃ vacaḥ || 4-12-12||

RMY 4-12-13

अस्माद्गच्छाम किष्किन्धां क्षिप्रं गच्छ त्वमग्रतः ।
गत्वा चाह्वय सुग्रीव वालिनं भ्रातृगन्धिनम् ॥ ४-१२-१३॥
asmādgacchāma kiṣkindhāṃ kṣipraṃ gaccha tvamagrataḥ |
gatvā cāhvaya sugrīva vālinaṃ bhrātṛgandhinam || 4-12-13||

RMY 4-12-14

सर्वे ते त्वरितं गत्वा किष्किन्धां वालिनः पुरीम् ।
वृक्षैरात्मानमावृत्य व्यतिष्ठन्गहने वने ॥ ४-१२-१४॥
sarve te tvaritaṃ gatvā kiṣkindhāṃ vālinaḥ purīm |
vṛkṣairātmānamāvṛtya vyatiṣṭhangahane vane || 4-12-14||

RMY 4-12-15

सुग्रीवो व्यनदद्घोरं वालिनो ह्वानकारणात् ।
गाढं परिहितो वेगान्नादैर्भिन्दन्निवाम्बरम् ॥ ४-१२-१५॥
sugrīvo vyanadadghoraṃ vālino hvānakāraṇāt |
gāḍhaṃ parihito vegānnādairbhindannivāmbaram || 4-12-15||

RMY 4-12-16

तं श्रुत्वा निनदं भ्रातुः क्रुद्धो वाली महाबलः ।
निष्पपात सुसंरब्धो भास्करोऽस्ततटादिव ॥ ४-१२-१६॥
taṃ śrutvā ninadaṃ bhrātuḥ kruddho vālī mahābalaḥ |
niṣpapāta susaṃrabdho bhāskaro'stataṭādiva || 4-12-16||

RMY 4-12-17

ततः सुतुमुलं युद्धं वालिसुग्रीवयोरभूत् ।
गगने ग्रहयोर्घोरं बुधाङ्गारकयोरिव ॥ ४-१२-१७॥
tataḥ sutumulaṃ yuddhaṃ vālisugrīvayorabhūt |
gagane grahayorghoraṃ budhāṅgārakayoriva || 4-12-17||

RMY 4-12-18

तलैरशनिकल्पैश्च वज्रकल्पैश्च मुष्टिभिः ।
जघ्नतुः समरेऽन्योन्यं भ्रातरौ क्रोधमूर्छितौ ॥ ४-१२-१८॥
talairaśanikalpaiśca vajrakalpaiśca muṣṭibhiḥ |
jaghnatuḥ samare'nyonyaṃ bhrātarau krodhamūrchitau || 4-12-18||

RMY 4-12-19

ततो रामो धनुष्पाणिस्तावुभौ समुदीक्ष्य तु ।
अन्योन्यसदृशौ वीरावुभौ देवाविवाश्विनौ ॥ ४-१२-१९॥
tato rāmo dhanuṣpāṇistāvubhau samudīkṣya tu |
anyonyasadṛśau vīrāvubhau devāvivāśvinau || 4-12-19||

RMY 4-12-20

यन्नावगच्छत्सुग्रीवं वालिनं वापि राघवः ।
ततो न कृतवान्बुद्धिं मोक्तुमन्तकरं शरम् ॥ ४-१२-२०॥
yannāvagacchatsugrīvaṃ vālinaṃ vāpi rāghavaḥ |
tato na kṛtavānbuddhiṃ moktumantakaraṃ śaram || 4-12-20||

RMY 4-12-21

एतस्मिन्नन्तरे भग्नः सुग्रीवस्तेन वालिना ।
अपश्यन्राघवं नाथमृश्यमूकं प्रदुद्रुवे ॥ ४-१२-२१॥
etasminnantare bhagnaḥ sugrīvastena vālinā |
apaśyanrāghavaṃ nāthamṛśyamūkaṃ pradudruve || 4-12-21||

RMY 4-12-22

क्लान्तो रुधिरसिक्ताङ्गः प्रहारैर्जर्जरीकृतः ।
वालिनाभिद्रुतः क्रोधात्प्रविवेश महावनम् ॥ ४-१२-२२॥
klānto rudhirasiktāṅgaḥ prahārairjarjarīkṛtaḥ |
vālinābhidrutaḥ krodhātpraviveśa mahāvanam || 4-12-22||

RMY 4-12-23

तं प्रविष्टं वनं दृष्ट्वा वाली शापभयात्ततः ।
मुक्तो ह्यसि त्वमित्युक्त्वा स निवृत्तो महाबलः ॥ ४-१२-२३॥
taṃ praviṣṭaṃ vanaṃ dṛṣṭvā vālī śāpabhayāttataḥ |
mukto hyasi tvamityuktvā sa nivṛtto mahābalaḥ || 4-12-23||

RMY 4-12-24

राघवोऽपि सह भ्रात्रा सह चैव हनूमता ।
तदेव वनमागच्छत्सुग्रीवो यत्र वानरः ॥ ४-१२-२४॥
rāghavo'pi saha bhrātrā saha caiva hanūmatā |
tadeva vanamāgacchatsugrīvo yatra vānaraḥ || 4-12-24||

RMY 4-12-25

तं समीक्ष्यागतं रामं सुग्रीवः सहलक्ष्मणम् ।
ह्रीमान्दीनमुवाचेदं वसुधामवलोकयन् ॥ ४-१२-२५॥
taṃ samīkṣyāgataṃ rāmaṃ sugrīvaḥ sahalakṣmaṇam |
hrīmāndīnamuvācedaṃ vasudhāmavalokayan || 4-12-25||

RMY 4-12-26

आह्वयस्वेति मामुक्त्वा दर्शयित्वा च विक्रमम् ।
वैरिणा घातयित्वा च किमिदानीं त्वया कृतम् ॥ ४-१२-२६॥
āhvayasveti māmuktvā darśayitvā ca vikramam |
vairiṇā ghātayitvā ca kimidānīṃ tvayā kṛtam || 4-12-26||

RMY 4-12-27

तामेव वेलां वक्तव्यं त्वया राघव तत्त्वतः ।
वालिनं न निहन्मीति ततो नाहमितो व्रजे ॥ ४-१२-२७॥
tāmeva velāṃ vaktavyaṃ tvayā rāghava tattvataḥ |
vālinaṃ na nihanmīti tato nāhamito vraje || 4-12-27||

RMY 4-12-28

तस्य चैवं ब्रुवाणस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ।
करुणं दीनया वाचा राघवः पुनरब्रवीत् ॥ ४-१२-२८॥
tasya caivaṃ bruvāṇasya sugrīvasya mahātmanaḥ |
karuṇaṃ dīnayā vācā rāghavaḥ punarabravīt || 4-12-28||

RMY 4-12-29

सुग्रीव श्रूयतां तातः क्रोधश्च व्यपनीयताम् ।
कारणं येन बाणोऽयं न मया स विसर्जितः ॥ ४-१२-२९॥
sugrīva śrūyatāṃ tātaḥ krodhaśca vyapanīyatām |
kāraṇaṃ yena bāṇo'yaṃ na mayā sa visarjitaḥ || 4-12-29||

RMY 4-12-30

अलंकारेण वेषेण प्रमाणेन गतेन च ।
त्वं च सुग्रीव वाली च सदृशौ स्थः परस्परम् ॥ ४-१२-३०॥
alaṃkāreṇa veṣeṇa pramāṇena gatena ca |
tvaṃ ca sugrīva vālī ca sadṛśau sthaḥ parasparam || 4-12-30||

RMY 4-12-31

स्वरेण वर्चसा चैव प्रेक्षितेन च वानर ।
विक्रमेण च वाक्यैश्च व्यक्तिं वां नोपलक्षये ॥ ४-१२-३१॥
svareṇa varcasā caiva prekṣitena ca vānara |
vikrameṇa ca vākyaiśca vyaktiṃ vāṃ nopalakṣaye || 4-12-31||

RMY 4-12-32

ततोऽहं रूपसादृश्यान्मोहितो वानरोत्तम ।
नोत्सृजामि महावेगं शरं शत्रुनिबर्हणम् ॥ ४-१२-३२॥
tato'haṃ rūpasādṛśyānmohito vānarottama |
notsṛjāmi mahāvegaṃ śaraṃ śatrunibarhaṇam || 4-12-32||

RMY 4-12-33

एतन्मुहूर्ते तु मया पश्य वालिनमाहवे ।
निरस्तमिषुणैकेन वेष्टमानं महीतले ॥ ४-१२-३३॥
etanmuhūrte tu mayā paśya vālinamāhave |
nirastamiṣuṇaikena veṣṭamānaṃ mahītale || 4-12-33||

RMY 4-12-34

अभिज्ञानं कुरुष्व त्वमात्मनो वानरेश्वर ।
येन त्वामभिजानीयां द्वन्द्वयुद्धमुपागतम् ॥ ४-१२-३४॥
abhijñānaṃ kuruṣva tvamātmano vānareśvara |
yena tvāmabhijānīyāṃ dvandvayuddhamupāgatam || 4-12-34||

RMY 4-12-35

गजपुष्पीमिमां फुल्लामुत्पाट्य शुभलक्षणाम् ।
कुरु लक्ष्मण कण्ठेऽस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ॥ ४-१२-३५॥
gajapuṣpīmimāṃ phullāmutpāṭya śubhalakṣaṇām |
kuru lakṣmaṇa kaṇṭhe'sya sugrīvasya mahātmanaḥ || 4-12-35||

RMY 4-12-36

ततो गिरितटे जातामुत्पाट्य कुसुमायुताम् ।
लक्ष्मणो गजपुष्पीं तां तस्य कण्ठे व्यसर्जयत् ॥ ४-१२-३६॥
tato giritaṭe jātāmutpāṭya kusumāyutām |
lakṣmaṇo gajapuṣpīṃ tāṃ tasya kaṇṭhe vyasarjayat || 4-12-36||

RMY 4-12-37

स तथा शुशुभे श्रीमाँल्लतया कण्ठसक्तया ।
मालयेव बलाकानां ससंध्य इव तोयदः ॥ ४-१२-३७॥
sa tathā śuśubhe śrīmā~llatayā kaṇṭhasaktayā |
mālayeva balākānāṃ sasaṃdhya iva toyadaḥ || 4-12-37||

RMY 4-12-38

विभ्राजमानो वपुषा रामवाक्यसमाहितः ।
जगाम सह रामेण किष्किन्धां वालिपालिताम् ॥ ४-१२-३८॥
vibhrājamāno vapuṣā rāmavākyasamāhitaḥ |
jagāma saha rāmeṇa kiṣkindhāṃ vālipālitām || 4-12-38||

Sarga: 13/66 (27)

RMY 4-13-1

ऋश्यमूकात्स धर्मात्मा किष्किन्धां लक्ष्मणाग्रजः ।
जगाम सहसुग्रीवो वालिविक्रमपालिताम् ॥ ४-१३-१॥
ṛśyamūkātsa dharmātmā kiṣkindhāṃ lakṣmaṇāgrajaḥ |
jagāma sahasugrīvo vālivikramapālitām || 4-13-1||

RMY 4-13-2

समुद्यम्य महच्चापं रामः काञ्चनभूषितम् ।
शरांश्चादित्य संकाशान्गृहीत्वा रणसाधकान् ॥ ४-१३-२॥
samudyamya mahaccāpaṃ rāmaḥ kāñcanabhūṣitam |
śarāṃścāditya saṃkāśāngṛhītvā raṇasādhakān || 4-13-2||

RMY 4-13-3

अग्रतस्तु ययौ तस्य राघवस्य महात्मनः ।
सुग्रीवः संहतग्रीवो लक्ष्मणश्च महाबलः ॥ ४-१३-३॥
agratastu yayau tasya rāghavasya mahātmanaḥ |
sugrīvaḥ saṃhatagrīvo lakṣmaṇaśca mahābalaḥ || 4-13-3||

RMY 4-13-4

पृष्ठतो हनुमान्वीरो नलो नीलश्च वानरः ।
तारश्चैव महातेजा हरियूथप यूथपाः ॥ ४-१३-४॥
pṛṣṭhato hanumānvīro nalo nīlaśca vānaraḥ |
tāraścaiva mahātejā hariyūthapa yūthapāḥ || 4-13-4||

RMY 4-13-5

ते वीक्षमाणा वृक्षांश्च पुष्पभारावलम्बिनः ।
प्रसन्नाम्बुवहाश्चैव सरितः सागरं गमाः ॥ ४-१३-५॥
te vīkṣamāṇā vṛkṣāṃśca puṣpabhārāvalambinaḥ |
prasannāmbuvahāścaiva saritaḥ sāgaraṃ gamāḥ || 4-13-5||

RMY 4-13-6

कन्दराणि च शैलांश्च निर्झराणि गुहास्तथा ।
शिखराणि च मुख्यानि दरीश्च प्रियदर्शनाः ॥ ४-१३-६॥
kandarāṇi ca śailāṃśca nirjharāṇi guhāstathā |
śikharāṇi ca mukhyāni darīśca priyadarśanāḥ || 4-13-6||

RMY 4-13-7

वैदूर्यविमलैः पर्णैः पद्मैश्चाकाशकुड्मलैः ।
शोभितान्सजलान्मार्गे तटाकांश्च व्यलोकयन् ॥ ४-१३-७॥
vaidūryavimalaiḥ parṇaiḥ padmaiścākāśakuḍmalaiḥ |
śobhitānsajalānmārge taṭākāṃśca vyalokayan || 4-13-7||

RMY 4-13-8

कारण्डैः सारसैर्हंसैर्वञ्जूलैर्जलकुक्कुटैः ।
चक्रवाकैस्तथा चान्यैः शकुनैः प्रतिनादितान् ॥ ४-१३-८॥
kāraṇḍaiḥ sārasairhaṃsairvañjūlairjalakukkuṭaiḥ |
cakravākaistathā cānyaiḥ śakunaiḥ pratināditān || 4-13-8||

RMY 4-13-9

मृदुशष्पाङ्कुराहारान्निर्भयान्वनगोचरान् ।
चरतः सर्वतोऽपश्यन्स्थलीषु हरिणान्स्थितान् ॥ ४-१३-९॥
mṛduśaṣpāṅkurāhārānnirbhayānvanagocarān |
carataḥ sarvato'paśyansthalīṣu hariṇānsthitān || 4-13-9||

RMY 4-13-10

तटाकवैरिणश्चापि शुक्लदन्तविभूषितान् ।
घोरानेकचरान्वन्यान्द्विरदान्कूलघातिनः ॥ ४-१३-१०॥
taṭākavairiṇaścāpi śukladantavibhūṣitān |
ghorānekacarānvanyāndviradānkūlaghātinaḥ || 4-13-10||

RMY 4-13-11

वने वनचरांश्चान्यान्खेचरांश्च विहंगमान् ।
पश्यन्तस्त्वरिता जग्मुः सुग्रीववशवर्तिनः ॥ ४-१३-११॥
vane vanacarāṃścānyānkhecarāṃśca vihaṃgamān |
paśyantastvaritā jagmuḥ sugrīvavaśavartinaḥ || 4-13-11||

RMY 4-13-12

तेषां तु गच्छतां तत्र त्वरितं रघुनन्दनः ।
द्रुमषण्डं वनं दृष्ट्वा रामः सुग्रीवमब्रवीत् ॥ ४-१३-१२॥
teṣāṃ tu gacchatāṃ tatra tvaritaṃ raghunandanaḥ |
drumaṣaṇḍaṃ vanaṃ dṛṣṭvā rāmaḥ sugrīvamabravīt || 4-13-12||

RMY 4-13-13

एष मेघ इवाकाशे वृक्षषण्डः प्रकाशते ।
मेघसंघातविपुलः पर्यन्तकदलीवृतः ॥ ४-१३-१३॥
eṣa megha ivākāśe vṛkṣaṣaṇḍaḥ prakāśate |
meghasaṃghātavipulaḥ paryantakadalīvṛtaḥ || 4-13-13||

RMY 4-13-14

किमेतज्ज्ञातुमिच्छामि सखे कौतूहलं मम ।
कौतूहलापनयनं कर्तुमिच्छाम्यहं त्वया ॥ ४-१३-१४॥
kimetajjñātumicchāmi sakhe kautūhalaṃ mama |
kautūhalāpanayanaṃ kartumicchāmyahaṃ tvayā || 4-13-14||

RMY 4-13-15

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राघवस्य महात्मनः ।
गच्छन्नेवाचचक्षेऽथ सुग्रीवस्तन्महद्वनम् ॥ ४-१३-१५॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā rāghavasya mahātmanaḥ |
gacchannevācacakṣe'tha sugrīvastanmahadvanam || 4-13-15||

RMY 4-13-16

एतद्राघव विस्तीर्णमाश्रमं श्रमनाशनम् ।
उद्यानवनसंपन्नं स्वादुमूलफलोदकम् ॥ ४-१३-१६॥
etadrāghava vistīrṇamāśramaṃ śramanāśanam |
udyānavanasaṃpannaṃ svādumūlaphalodakam || 4-13-16||

RMY 4-13-17

अत्र सप्तजना नाम मुनयः संशितव्रताः ।
सप्तैवासन्नधःशीर्षा नियतं जलशायिनः ॥ ४-१३-१७॥
atra saptajanā nāma munayaḥ saṃśitavratāḥ |
saptaivāsannadhaḥśīrṣā niyataṃ jalaśāyinaḥ || 4-13-17||

RMY 4-13-18

सप्तरात्रकृताहारा वायुना वनवासिनः ।
दिवं वर्षशतैर्याताः सप्तभिः सकलेवराः ॥ ४-१३-१८॥
saptarātrakṛtāhārā vāyunā vanavāsinaḥ |
divaṃ varṣaśatairyātāḥ saptabhiḥ sakalevarāḥ || 4-13-18||

RMY 4-13-19

तेषामेवं प्रभावेन द्रुमप्राकारसंवृतम् ।
आश्रमं सुदुराधर्षमपि सेन्द्रैः सुरासुरैः ॥ ४-१३-१९॥
teṣāmevaṃ prabhāvena drumaprākārasaṃvṛtam |
āśramaṃ sudurādharṣamapi sendraiḥ surāsuraiḥ || 4-13-19||

RMY 4-13-20

पक्षिणो वर्जयन्त्येतत्तथान्ये वनचारिणः ।
विशन्ति मोहाद्येऽप्यत्र निवर्तन्ते न ते पुनः ॥ ४-१३-२०॥
pakṣiṇo varjayantyetattathānye vanacāriṇaḥ |
viśanti mohādye'pyatra nivartante na te punaḥ || 4-13-20||

RMY 4-13-21

विभूषणरवाश्चात्र श्रूयन्ते सकलाक्षराः ।
तूर्यगीतस्वनाश्चापि गन्धो दिव्यश्च राघव ॥ ४-१३-२१॥
vibhūṣaṇaravāścātra śrūyante sakalākṣarāḥ |
tūryagītasvanāścāpi gandho divyaśca rāghava || 4-13-21||

RMY 4-13-22

त्रेताग्नयोऽपि दीप्यन्ते धूमो ह्येष प्रदृश्यते ।
वेष्टयन्निव वृक्षाग्रान्कपोताङ्गारुणो घनः ॥ ४-१३-२२॥
tretāgnayo'pi dīpyante dhūmo hyeṣa pradṛśyate |
veṣṭayanniva vṛkṣāgrānkapotāṅgāruṇo ghanaḥ || 4-13-22||

RMY 4-13-23

कुरु प्रणामं धर्मात्मंस्तान्समुद्दिश्य राघवः ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा प्रयतः संयताञ्जलिः ॥ ४-१३-२३॥
kuru praṇāmaṃ dharmātmaṃstānsamuddiśya rāghavaḥ |
lakṣmaṇena saha bhrātrā prayataḥ saṃyatāñjaliḥ || 4-13-23||

RMY 4-13-24

प्रणमन्ति हि ये तेषामृषीणां भावितात्मनाम् ।
न तेषामशुभं किंचिच्छरीरे राम दृश्यते ॥ ४-१३-२४॥
praṇamanti hi ye teṣāmṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām |
na teṣāmaśubhaṃ kiṃciccharīre rāma dṛśyate || 4-13-24||

RMY 4-13-25

ततो रामः सह भ्रात्रा लक्ष्मणेन कृताञ्जलिः ।
समुद्दिश्य महात्मानस्तानृषीनभ्यवादयत् ॥ ४-१३-२५॥
tato rāmaḥ saha bhrātrā lakṣmaṇena kṛtāñjaliḥ |
samuddiśya mahātmānastānṛṣīnabhyavādayat || 4-13-25||

RMY 4-13-26

अभिवाद्य च धर्मात्मा रामो भ्राता च लक्ष्मणः ।
सुग्रीवो वानराश्चैव जग्मुः संहृष्टमानसाः ॥ ४-१३-२६॥
abhivādya ca dharmātmā rāmo bhrātā ca lakṣmaṇaḥ |
sugrīvo vānarāścaiva jagmuḥ saṃhṛṣṭamānasāḥ || 4-13-26||

RMY 4-13-27

ते गत्वा दूरमध्वानं तस्मात्सप्तजनाश्रमात् ।
ददृशुस्तां दुराधर्षां किष्किन्धां वालिपालिताम् ॥ ४-१३-२७॥
te gatvā dūramadhvānaṃ tasmātsaptajanāśramāt |
dadṛśustāṃ durādharṣāṃ kiṣkindhāṃ vālipālitām || 4-13-27||

Sarga: 14/66 (21)

RMY 4-14-1

सर्वे ते त्वरितं गत्वा किष्किन्धां वालिपालिताम् ।
वृक्षैरात्मानमावृत्य व्यतिष्ठन्गहने वने ॥ ४-१४-१॥
sarve te tvaritaṃ gatvā kiṣkindhāṃ vālipālitām |
vṛkṣairātmānamāvṛtya vyatiṣṭhangahane vane || 4-14-1||

RMY 4-14-2

विचार्य सर्वतो दृष्टिं कानने काननप्रियः ।
सुग्रीवो विपुलग्रीवः क्रोधमाहारयद्भृशम् ॥ ४-१४-२॥
vicārya sarvato dṛṣṭiṃ kānane kānanapriyaḥ |
sugrīvo vipulagrīvaḥ krodhamāhārayadbhṛśam || 4-14-2||

RMY 4-14-3

ततः स निनदं घोरं कृत्वा युद्धाय चाह्वयत् ।
परिवारैः परिवृतो नादैर्भिन्दन्निवाम्बरम् ॥ ४-१४-३॥
tataḥ sa ninadaṃ ghoraṃ kṛtvā yuddhāya cāhvayat |
parivāraiḥ parivṛto nādairbhindannivāmbaram || 4-14-3||

RMY 4-14-4

अथ बालार्कसदृशो दृप्तसिंहगतिस्तदा ।
दृष्ट्वा रामं क्रियादक्षं सुग्रीवो वाक्यमब्रवीत् ॥ ४-१४-४॥
atha bālārkasadṛśo dṛptasiṃhagatistadā |
dṛṣṭvā rāmaṃ kriyādakṣaṃ sugrīvo vākyamabravīt || 4-14-4||

RMY 4-14-5

हरिवागुरया व्याप्तं तप्तकाञ्चनतोरणाम् ।
प्राप्ताः स्म ध्वजयन्त्राढ्यां किष्किन्धां वालिनः पुरीम् ॥ ४-१४-५॥
harivāgurayā vyāptaṃ taptakāñcanatoraṇām |
prāptāḥ sma dhvajayantrāḍhyāṃ kiṣkindhāṃ vālinaḥ purīm || 4-14-5||

RMY 4-14-6

प्रतिज्ञा या त्वया वीर कृता वालिवधे पुरा ।
सफलां तां कुरु क्षिप्रं लतां काल इवागतः ॥ ४-१४-६॥
pratijñā yā tvayā vīra kṛtā vālivadhe purā |
saphalāṃ tāṃ kuru kṣipraṃ latāṃ kāla ivāgataḥ || 4-14-6||

RMY 4-14-7

एवमुक्तस्तु धर्मात्मा सुग्रीवेण स राघवः ।
तमथोवाच सुग्रीवं वचनं शत्रुसूदनः ॥ ४-१४-७॥
evamuktastu dharmātmā sugrīveṇa sa rāghavaḥ |
tamathovāca sugrīvaṃ vacanaṃ śatrusūdanaḥ || 4-14-7||

RMY 4-14-8

कृताभिज्ञान चिह्नस्त्वमनया गजसाह्वया ।
विपरीत इवाकाशे सूर्यो नक्षत्र मालया ॥ ४-१४-८॥
kṛtābhijñāna cihnastvamanayā gajasāhvayā |
viparīta ivākāśe sūryo nakṣatra mālayā || 4-14-8||

RMY 4-14-9

अद्य वालिसमुत्थं ते भयं वैरं च वानर ।
एकेनाहं प्रमोक्ष्यामि बाणमोक्षेण संयुगे ॥ ४-१४-९॥
adya vālisamutthaṃ te bhayaṃ vairaṃ ca vānara |
ekenāhaṃ pramokṣyāmi bāṇamokṣeṇa saṃyuge || 4-14-9||

RMY 4-14-10

मम दर्शय सुग्रीववैरिणं भ्रातृरूपिणम् ।
वाली विनिहतो यावद्वने पांसुषु वेष्टते ॥ ४-१४-१०॥
mama darśaya sugrīvavairiṇaṃ bhrātṛrūpiṇam |
vālī vinihato yāvadvane pāṃsuṣu veṣṭate || 4-14-10||

RMY 4-14-11

यदि दृष्टिपथं प्राप्तो जीवन्स विनिवर्तते ।
ततो दोषेण मा गच्छेत्सद्यो गर्हेच्च मा भवान् ॥ ४-१४-११॥
yadi dṛṣṭipathaṃ prāpto jīvansa vinivartate |
tato doṣeṇa mā gacchetsadyo garhecca mā bhavān || 4-14-11||

RMY 4-14-12

प्रत्यक्षं सप्त ते साला मया बाणेन दारिताः ।
ततो वेत्सि बलेनाद्य बालिनं निहतं मया ॥ ४-१४-१२॥
pratyakṣaṃ sapta te sālā mayā bāṇena dāritāḥ |
tato vetsi balenādya bālinaṃ nihataṃ mayā || 4-14-12||

RMY 4-14-13

अनृतं नोक्तपूर्वं मे वीर कृच्छ्रेऽपि तिष्ठता ।
धर्मलोभपरीतेन न च वक्ष्ये कथंचन ॥ ४-१४-१३॥
anṛtaṃ noktapūrvaṃ me vīra kṛcchre'pi tiṣṭhatā |
dharmalobhaparītena na ca vakṣye kathaṃcana || 4-14-13||

RMY 4-14-14

सफलां च करिष्यामि प्रतिज्ञां जहि संभ्रमम् ।
प्रसूतं कलमं क्षेत्रे वर्षेणेव शतक्रतुः ॥ ४-१४-१४॥
saphalāṃ ca kariṣyāmi pratijñāṃ jahi saṃbhramam |
prasūtaṃ kalamaṃ kṣetre varṣeṇeva śatakratuḥ || 4-14-14||

RMY 4-14-15

तदाह्वाननिमित्तं त्वं वालिनो हेममालिनः ।
सुग्रीव कुरु तं शब्दं निष्पतेद्येन वानरः ॥ ४-१४-१५॥
tadāhvānanimittaṃ tvaṃ vālino hemamālinaḥ |
sugrīva kuru taṃ śabdaṃ niṣpatedyena vānaraḥ || 4-14-15||

RMY 4-14-16

जितकाशी जयश्लाघी त्वया चाधर्षितः पुरात् ।
निष्पतिष्यत्यसंगेन वाली स प्रियसंयुगः ॥ ४-१४-१६॥
jitakāśī jayaślāghī tvayā cādharṣitaḥ purāt |
niṣpatiṣyatyasaṃgena vālī sa priyasaṃyugaḥ || 4-14-16||

RMY 4-14-17

रिपूणां धर्षणं शूरा मर्षयन्ति न संयुगे ।
जानन्तस्तु स्वकं वीर्यं स्त्रीसमक्षं विशेषतः ॥ ४-१४-१७॥
ripūṇāṃ dharṣaṇaṃ śūrā marṣayanti na saṃyuge |
jānantastu svakaṃ vīryaṃ strīsamakṣaṃ viśeṣataḥ || 4-14-17||

RMY 4-14-18

स तु रामवचः श्रुत्वा सुग्रीवो हेमपिङ्गलः ।
ननर्द क्रूरनादेन विनिर्भिन्दन्निवाम्बरम् ॥ ४-१४-१८॥
sa tu rāmavacaḥ śrutvā sugrīvo hemapiṅgalaḥ |
nanarda krūranādena vinirbhindannivāmbaram || 4-14-18||

RMY 4-14-19

तस्य शब्देन वित्रस्ता गावो यान्ति हतप्रभाः ।
राजदोषपरामृष्टाः कुलस्त्रिय इवाकुलाः ॥ ४-१४-१९॥
tasya śabdena vitrastā gāvo yānti hataprabhāḥ |
rājadoṣaparāmṛṣṭāḥ kulastriya ivākulāḥ || 4-14-19||

RMY 4-14-20

द्रवन्ति च मृगाः शीघ्रं भग्ना इव रणे हयाः ।
पतन्ति च खगा भूमौ क्षीणपुण्या इव ग्रहाः ॥ ४-१४-२०॥
dravanti ca mṛgāḥ śīghraṃ bhagnā iva raṇe hayāḥ |
patanti ca khagā bhūmau kṣīṇapuṇyā iva grahāḥ || 4-14-20||

RMY 4-14-21

ततः स जीमूतगणप्रणादो नादं व्यमुञ्चत्त्वरया प्रतीतः ।
सूर्यात्मजः शौर्यविवृद्धतेजाः सरित्पतिर्वानिलचञ्चलोर्मिः ॥ ४-१४-२१॥
tataḥ sa jīmūtagaṇapraṇādo nādaṃ vyamuñcattvarayā pratītaḥ |
sūryātmajaḥ śauryavivṛddhatejāḥ saritpatirvānilacañcalormiḥ || 4-14-21||

Sarga: 15/66 (23)

RMY 4-15-1

अथ तस्य निनादं तं सुग्रीवस्य महात्मनः ।
शुश्रावान्तःपुरगतो वाली भ्रातुरमर्षणः ॥ ४-१५-१॥
atha tasya ninādaṃ taṃ sugrīvasya mahātmanaḥ |
śuśrāvāntaḥpuragato vālī bhrāturamarṣaṇaḥ || 4-15-1||

RMY 4-15-2

श्रुत्वा तु तस्य निनदं सर्वभूतप्रकम्पनम् ।
मदश्चैकपदे नष्टः क्रोधश्चापतितो महान् ॥ ४-१५-२॥
śrutvā tu tasya ninadaṃ sarvabhūtaprakampanam |
madaścaikapade naṣṭaḥ krodhaścāpatito mahān || 4-15-2||

RMY 4-15-3

स तु रोषपरीताङ्गो वाली संध्यातपप्रभः ।
उपरक्त इवादित्यः सद्यो निष्प्रभतां गतः ॥ ४-१५-३॥
sa tu roṣaparītāṅgo vālī saṃdhyātapaprabhaḥ |
uparakta ivādityaḥ sadyo niṣprabhatāṃ gataḥ || 4-15-3||

RMY 4-15-4

वाली दंष्ट्रा करालस्तु क्रोधाद्दीप्ताग्निसंनिभः ।
भात्युत्पतितपद्माभः समृणाल इव ह्रदः ॥ ४-१५-४॥
vālī daṃṣṭrā karālastu krodhāddīptāgnisaṃnibhaḥ |
bhātyutpatitapadmābhaḥ samṛṇāla iva hradaḥ || 4-15-4||

RMY 4-15-5

शब्दं दुर्मर्षणं श्रुत्वा निष्पपात ततो हरिः ।
वेगेन चरणन्यासैर्दारयन्निव मेदिनीम् ॥ ४-१५-५॥
śabdaṃ durmarṣaṇaṃ śrutvā niṣpapāta tato hariḥ |
vegena caraṇanyāsairdārayanniva medinīm || 4-15-5||

RMY 4-15-6

तं तु तारा परिष्वज्य स्नेहाद्दर्शितसौहृदा ।
उवाच त्रस्तसंभ्रान्ता हितोदर्कमिदं वचः ॥ ४-१५-६॥
taṃ tu tārā pariṣvajya snehāddarśitasauhṛdā |
uvāca trastasaṃbhrāntā hitodarkamidaṃ vacaḥ || 4-15-6||

RMY 4-15-7

साधु क्रोधमिमं वीर नदी वेगमिवागतम् ।
शयनादुत्थितः काल्यं त्यज भुक्तामिव स्रजम् ॥ ४-१५-७॥
sādhu krodhamimaṃ vīra nadī vegamivāgatam |
śayanādutthitaḥ kālyaṃ tyaja bhuktāmiva srajam || 4-15-7||

RMY 4-15-8

सहसा तव निष्क्रामो मम तावन्न रोचते ।
श्रूयतामभिधास्यामि यन्निमित्तं निवार्यसे ॥ ४-१५-८॥
sahasā tava niṣkrāmo mama tāvanna rocate |
śrūyatāmabhidhāsyāmi yannimittaṃ nivāryase || 4-15-8||

RMY 4-15-9

पूर्वमापतितः क्रोधात्स त्वामाह्वयते युधि ।
निष्पत्य च निरस्तस्ते हन्यमानो दिशो गतः ॥ ४-१५-९॥
pūrvamāpatitaḥ krodhātsa tvāmāhvayate yudhi |
niṣpatya ca nirastaste hanyamāno diśo gataḥ || 4-15-9||

RMY 4-15-10

त्वया तस्य निरस्तस्य पीडितस्य विशेषतः ।
इहैत्य पुनराह्वानं शङ्कां जनयतीव मे ॥ ४-१५-१०॥
tvayā tasya nirastasya pīḍitasya viśeṣataḥ |
ihaitya punarāhvānaṃ śaṅkāṃ janayatīva me || 4-15-10||

RMY 4-15-11

दर्पश्च व्यवसायश्च यादृशस्तस्य नर्दतः ।
निनादस्य च संरम्भो नैतदल्पं हि कारणम् ॥ ४-१५-११॥
darpaśca vyavasāyaśca yādṛśastasya nardataḥ |
ninādasya ca saṃrambho naitadalpaṃ hi kāraṇam || 4-15-11||

RMY 4-15-12

नासहायमहं मन्ये सुग्रीवं तमिहागतम् ।
अवष्टब्धसहायश्च यमाश्रित्यैष गर्जति ॥ ४-१५-१२॥
nāsahāyamahaṃ manye sugrīvaṃ tamihāgatam |
avaṣṭabdhasahāyaśca yamāśrityaiṣa garjati || 4-15-12||

RMY 4-15-13

प्रकृत्या निपुणश्चैव बुद्धिमांश्चैव वानरः ।
अपरीक्षितवीर्येण सुग्रीवः सह नैष्यति ॥ ४-१५-१३॥
prakṛtyā nipuṇaścaiva buddhimāṃścaiva vānaraḥ |
aparīkṣitavīryeṇa sugrīvaḥ saha naiṣyati || 4-15-13||

RMY 4-15-14

पूर्वमेव मया वीर श्रुतं कथयतो वचः ।
अङ्गदस्य कुमारस्य वक्ष्यामि त्वा हितं वचः ॥ ४-१५-१४॥
pūrvameva mayā vīra śrutaṃ kathayato vacaḥ |
aṅgadasya kumārasya vakṣyāmi tvā hitaṃ vacaḥ || 4-15-14||

RMY 4-15-15

तव भ्रातुर्हि विख्यातः सहायो रणकर्कशः ।
रामः परबलामर्दी युगान्ताग्निरिवोत्थितः ॥ ४-१५-१५॥
tava bhrāturhi vikhyātaḥ sahāyo raṇakarkaśaḥ |
rāmaḥ parabalāmardī yugāntāgnirivotthitaḥ || 4-15-15||

RMY 4-15-16

निवासवृक्षः साधूनामापन्नानां परा गतिः ।
आर्तानां संश्रयश्चैव यशसश्चैकभाजनम् ॥ ४-१५-१६॥
nivāsavṛkṣaḥ sādhūnāmāpannānāṃ parā gatiḥ |
ārtānāṃ saṃśrayaścaiva yaśasaścaikabhājanam || 4-15-16||

RMY 4-15-17

ज्ञानविज्ञानसंपन्नो निदेशो निरतः पितुः ।
धातूनामिव शैलेन्द्रो गुणानामाकरो महान् ॥ ४-१५-१७॥
jñānavijñānasaṃpanno nideśo nirataḥ pituḥ |
dhātūnāmiva śailendro guṇānāmākaro mahān || 4-15-17||

RMY 4-15-18

तत्क्षमं न विरोधस्ते सह तेन महात्मना ।
दुर्जयेनाप्रमेयेन रामेण रणकर्मसु ॥ ४-१५-१८॥
tatkṣamaṃ na virodhaste saha tena mahātmanā |
durjayenāprameyena rāmeṇa raṇakarmasu || 4-15-18||

RMY 4-15-19

शूर वक्ष्यामि ते किंचिन्न चेच्छाम्यभ्यसूयितुम् ।
श्रूयतां क्रियतां चैव तव वक्ष्यामि यद्धितम् ॥ ४-१५-१९॥
śūra vakṣyāmi te kiṃcinna cecchāmyabhyasūyitum |
śrūyatāṃ kriyatāṃ caiva tava vakṣyāmi yaddhitam || 4-15-19||

RMY 4-15-20

यौवराज्येन सुग्रीवं तूर्णं साध्वभिषेचय ।
विग्रहं मा कृथा वीर भ्रात्रा राजन्बलीयसा ॥ ४-१५-२०॥
yauvarājyena sugrīvaṃ tūrṇaṃ sādhvabhiṣecaya |
vigrahaṃ mā kṛthā vīra bhrātrā rājanbalīyasā || 4-15-20||

RMY 4-15-21

अहं हि ते क्षमं मन्ये तव रामेण सौहृदम् ।
सुग्रीवेण च संप्रीतिं वैरमुत्सृज्य दूरतः ॥ ४-१५-२१॥
ahaṃ hi te kṣamaṃ manye tava rāmeṇa sauhṛdam |
sugrīveṇa ca saṃprītiṃ vairamutsṛjya dūrataḥ || 4-15-21||

RMY 4-15-22

लालनीयो हि ते भ्राता यवीयानेष वानरः ।
तत्र वा सन्निहस्थो वा सर्वथा बन्धुरेव ते ॥ ४-१५-२२॥
lālanīyo hi te bhrātā yavīyāneṣa vānaraḥ |
tatra vā sannihastho vā sarvathā bandhureva te || 4-15-22||

RMY 4-15-23

यदि ते मत्प्रियं कार्यं यदि चावैषि मां हिताम् ।
याच्यमानः प्रयत्नेन साधु वाक्यं कुरुष्व मे ॥ ४-१५-२३॥
yadi te matpriyaṃ kāryaṃ yadi cāvaiṣi māṃ hitām |
yācyamānaḥ prayatnena sādhu vākyaṃ kuruṣva me || 4-15-23||

Sarga: 16/66 (27)

RMY 4-16-1

तामेवं ब्रुवतीं तारां ताराधिपनिभाननाम् ।
वाली निर्भर्त्सयामास वचनं चेदमब्रवीत् ॥ ४-१६-१॥
tāmevaṃ bruvatīṃ tārāṃ tārādhipanibhānanām |
vālī nirbhartsayāmāsa vacanaṃ cedamabravīt || 4-16-1||

RMY 4-16-2

गर्जतोऽस्य च संरम्भं भ्रातुः शत्रोर्विशेषतः ।
मर्षयिष्याम्यहं केन कारणेन वरानने ॥ ४-१६-२॥
garjato'sya ca saṃrambhaṃ bhrātuḥ śatrorviśeṣataḥ |
marṣayiṣyāmyahaṃ kena kāraṇena varānane || 4-16-2||

RMY 4-16-3

अधर्षितानां शूराणां समरेष्वनिवर्तिनाम् ।
धर्षणामर्षणं भीरु मरणादतिरिच्यते ॥ ४-१६-३॥
adharṣitānāṃ śūrāṇāṃ samareṣvanivartinām |
dharṣaṇāmarṣaṇaṃ bhīru maraṇādatiricyate || 4-16-3||

RMY 4-16-4

सोढुं न च समर्थोऽहं युद्धकामस्य संयुगे ।
सुग्रीवस्य च संरम्भं हीनग्रीवस्य गर्जतः ॥ ४-१६-४॥
soḍhuṃ na ca samartho'haṃ yuddhakāmasya saṃyuge |
sugrīvasya ca saṃrambhaṃ hīnagrīvasya garjataḥ || 4-16-4||

RMY 4-16-5

न च कार्यो विषादस्ते राघवं प्रति मत्कृते ।
धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च कथं पापं करिष्यति ॥ ४-१६-५॥
na ca kāryo viṣādaste rāghavaṃ prati matkṛte |
dharmajñaśca kṛtajñaśca kathaṃ pāpaṃ kariṣyati || 4-16-5||

RMY 4-16-6

निवर्तस्व सह स्त्रीभिः कथं भूयोऽनुगच्छसि ।
सौहृदं दर्शितं तारे मयि भक्तिः कृता त्वया ॥ ४-१६-६॥
nivartasva saha strībhiḥ kathaṃ bhūyo'nugacchasi |
sauhṛdaṃ darśitaṃ tāre mayi bhaktiḥ kṛtā tvayā || 4-16-6||

RMY 4-16-7

प्रतियोत्स्याम्यहं गत्वा सुग्रीवं जहि संभ्रमम् ।
दर्पं चास्य विनेष्यामि न च प्राणैर्विमोक्ष्यते ॥ ४-१६-७॥
pratiyotsyāmyahaṃ gatvā sugrīvaṃ jahi saṃbhramam |
darpaṃ cāsya vineṣyāmi na ca prāṇairvimokṣyate || 4-16-7||

RMY 4-16-8

शापितासि मम प्राणैर्निवर्तस्व जयेन च ।
अहं जित्वा निवर्तिष्ये तमलं भ्रातरं रणे ॥ ४-१६-८॥
śāpitāsi mama prāṇairnivartasva jayena ca |
ahaṃ jitvā nivartiṣye tamalaṃ bhrātaraṃ raṇe || 4-16-8||

RMY 4-16-9

तं तु तारा परिष्वज्य वालिनं प्रियवादिनी ।
चकार रुदती मन्दं दक्षिणा सा प्रदक्षिणम् ॥ ४-१६-९॥
taṃ tu tārā pariṣvajya vālinaṃ priyavādinī |
cakāra rudatī mandaṃ dakṣiṇā sā pradakṣiṇam || 4-16-9||

RMY 4-16-10

ततः स्वस्त्ययनं कृत्वा मन्त्रवद्विजयैषिणी ।
अन्तःपुरं सह स्त्रीभिः प्रविष्टा शोकमोहिता ॥ ४-१६-१०॥
tataḥ svastyayanaṃ kṛtvā mantravadvijayaiṣiṇī |
antaḥpuraṃ saha strībhiḥ praviṣṭā śokamohitā || 4-16-10||

RMY 4-16-11

प्रविष्टायां तु तारायां सह स्त्रीभिः स्वमालयम् ।
नगरान्निर्ययौ क्रुद्धो महासर्प इव श्वसन् ॥ ४-१६-११॥
praviṣṭāyāṃ tu tārāyāṃ saha strībhiḥ svamālayam |
nagarānniryayau kruddho mahāsarpa iva śvasan || 4-16-11||

RMY 4-16-12

स निःश्वस्य महावेगो वाली परमरोषणः ।
सर्वतश्चारयन्दृष्टिं शत्रुदर्शनकाङ्क्षया ॥ ४-१६-१२॥
sa niḥśvasya mahāvego vālī paramaroṣaṇaḥ |
sarvataścārayandṛṣṭiṃ śatrudarśanakāṅkṣayā || 4-16-12||

RMY 4-16-13

स ददर्श ततः श्रीमान्सुग्रीवं हेमपिङ्गलम् ।
सुसंवीतमवष्टब्धं दीप्यमानमिवानलम् ॥ ४-१६-१३॥
sa dadarśa tataḥ śrīmānsugrīvaṃ hemapiṅgalam |
susaṃvītamavaṣṭabdhaṃ dīpyamānamivānalam || 4-16-13||

RMY 4-16-14

स तं दृष्ट्वा महावीर्यं सुग्रीवं पर्यवस्थितम् ।
गाढं परिदधे वासो वाली परमरोषणः ॥ ४-१६-१४॥
sa taṃ dṛṣṭvā mahāvīryaṃ sugrīvaṃ paryavasthitam |
gāḍhaṃ paridadhe vāso vālī paramaroṣaṇaḥ || 4-16-14||

RMY 4-16-15

स वाली गाढसंवीतो मुष्टिमुद्यम्य वीर्यवान् ।
सुग्रीवमेवाभिमुखो ययौ योद्धुं कृतक्षणः ॥ ४-१६-१५॥
sa vālī gāḍhasaṃvīto muṣṭimudyamya vīryavān |
sugrīvamevābhimukho yayau yoddhuṃ kṛtakṣaṇaḥ || 4-16-15||

RMY 4-16-16

श्लिष्टमुष्टिं समुद्यम्य संरब्धतरमागतः ।
सुग्रीवोऽपि समुद्दिश्य वालिनं हेममालिनम् ॥ ४-१६-१६॥
śliṣṭamuṣṭiṃ samudyamya saṃrabdhataramāgataḥ |
sugrīvo'pi samuddiśya vālinaṃ hemamālinam || 4-16-16||

RMY 4-16-17

तं वाली क्रोधताम्राक्षः सुग्रीवं रणपण्डितम् ।
आपतन्तं महावेगमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ४-१६-१७॥
taṃ vālī krodhatāmrākṣaḥ sugrīvaṃ raṇapaṇḍitam |
āpatantaṃ mahāvegamidaṃ vacanamabravīt || 4-16-17||

RMY 4-16-18

एष मुष्टिर्मया बद्धो गाढः सुनिहिताङ्गुलिः ।
मया वेगविमुक्तस्ते प्राणानादाय यास्यति ॥ ४-१६-१८॥
eṣa muṣṭirmayā baddho gāḍhaḥ sunihitāṅguliḥ |
mayā vegavimuktaste prāṇānādāya yāsyati || 4-16-18||

RMY 4-16-19

एवमुक्तस्तु सुग्रीवः क्रुद्धो वालिनमब्रवीत् ।
तवैव च हरन्प्राणान्मुष्टिः पततु मूर्धनि ॥ ४-१६-१९॥
evamuktastu sugrīvaḥ kruddho vālinamabravīt |
tavaiva ca haranprāṇānmuṣṭiḥ patatu mūrdhani || 4-16-19||

RMY 4-16-20

ताडितस्तेन संक्रुद्धः समभिक्रम्य वेगतः ।
अभवच्छोणितोद्गारी सोत्पीड इव पर्वतः ॥ ४-१६-२०॥
tāḍitastena saṃkruddhaḥ samabhikramya vegataḥ |
abhavacchoṇitodgārī sotpīḍa iva parvataḥ || 4-16-20||

RMY 4-16-21

सुग्रीवेण तु निःसंगं सालमुत्पाट्य तेजसा ।
गात्रेष्वभिहतो वाली वज्रेणेव महागिरिः ॥ ४-१६-२१॥
sugrīveṇa tu niḥsaṃgaṃ sālamutpāṭya tejasā |
gātreṣvabhihato vālī vajreṇeva mahāgiriḥ || 4-16-21||

RMY 4-16-22

स तु वाली प्रचरितः सालताडनविह्वलः ।
गुरुभारसमाक्रान्ता सागरे नौरिवाभवत् ॥ ४-१६-२२॥
sa tu vālī pracaritaḥ sālatāḍanavihvalaḥ |
gurubhārasamākrāntā sāgare naurivābhavat || 4-16-22||

RMY 4-16-23

तौ भीमबलविक्रान्तौ सुपर्णसमवेगिनौ ।
प्रवृद्धौ घोरवपुषौ चन्द्रसूर्याविवाम्बरे ॥ ४-१६-२३॥
tau bhīmabalavikrāntau suparṇasamaveginau |
pravṛddhau ghoravapuṣau candrasūryāvivāmbare || 4-16-23||

RMY 4-16-24

वालिना भग्नदर्पस्तु सुग्रीवो मन्दविक्रमः ।
वालिनं प्रति सामर्षो दर्शयामास लाघवम् ॥ ४-१६-२४॥
vālinā bhagnadarpastu sugrīvo mandavikramaḥ |
vālinaṃ prati sāmarṣo darśayāmāsa lāghavam || 4-16-24||

RMY 4-16-25

ततो धनुषि संधाय शरमाशीविषोपमम् ।
राघवेण महाबाणो वालिवक्षसि पातितः ॥ ४-१६-२५॥
tato dhanuṣi saṃdhāya śaramāśīviṣopamam |
rāghaveṇa mahābāṇo vālivakṣasi pātitaḥ || 4-16-25||

RMY 4-16-26

वेगेनाभिहतो वाली निपपात महीतले ॥ ४-१६-२६॥
vegenābhihato vālī nipapāta mahītale || 4-16-26||

RMY 4-16-27

अथोक्षितः शोणिततोयविस्रवैः सुपुष्पिताशोक इवानिलोद्धतः ।
विचेतनो वासवसूनुराहवे प्रभ्रंशितेन्द्रध्वजवत्क्षितिं गतः ॥ ४-१६-२७॥
athokṣitaḥ śoṇitatoyavisravaiḥ supuṣpitāśoka ivāniloddhataḥ |
vicetano vāsavasūnurāhave prabhraṃśitendradhvajavatkṣitiṃ gataḥ || 4-16-27||

Sarga: 17/66 (45)

RMY 4-17-1

ततः शरेणाभिहतो रामेण रणकर्कशः ।
पपात सहसा वाली निकृत्त इव पादपः ॥ ४-१७-१॥
tataḥ śareṇābhihato rāmeṇa raṇakarkaśaḥ |
papāta sahasā vālī nikṛtta iva pādapaḥ || 4-17-1||

RMY 4-17-2

स भूमौ न्यस्तसर्वाङ्गस्तप्तकाञ्चनभूषणः ।
अपतद्देवराजस्य मुक्तरश्मिरिव ध्वजः ॥ ४-१७-२॥
sa bhūmau nyastasarvāṅgastaptakāñcanabhūṣaṇaḥ |
apataddevarājasya muktaraśmiriva dhvajaḥ || 4-17-2||

RMY 4-17-3

तस्मिन्निपतिते भूमौ हर्यृषाणां गणेश्वरे ।
नष्टचन्द्रमिव व्योम न व्यराजत भूतलम् ॥ ४-१७-३॥
tasminnipatite bhūmau haryṛṣāṇāṃ gaṇeśvare |
naṣṭacandramiva vyoma na vyarājata bhūtalam || 4-17-3||

RMY 4-17-4

भूमौ निपतितस्यापि तस्य देहं महात्मनः ।
न श्रीर्जहाति न प्राणा न तेजो न पराक्रमः ॥ ४-१७-४॥
bhūmau nipatitasyāpi tasya dehaṃ mahātmanaḥ |
na śrīrjahāti na prāṇā na tejo na parākramaḥ || 4-17-4||

RMY 4-17-5

शक्रदत्ता वरा माला काञ्चनी रत्नभूषिता ।
दधार हरिमुख्यस्य प्राणांस्तेजः श्रियं च सा ॥ ४-१७-५॥
śakradattā varā mālā kāñcanī ratnabhūṣitā |
dadhāra harimukhyasya prāṇāṃstejaḥ śriyaṃ ca sā || 4-17-5||

RMY 4-17-6

स तया मालया वीरो हैमया हरियूथपः ।
संध्यानुगतपर्यन्तः पयोधर इवाभवत् ॥ ४-१७-६॥
sa tayā mālayā vīro haimayā hariyūthapaḥ |
saṃdhyānugataparyantaḥ payodhara ivābhavat || 4-17-6||

RMY 4-17-7

तस्य माला च देहश्च मर्मघाती च यः शरः ।
त्रिधेव रचिता लक्ष्मीः पतितस्यापि शोभते ॥ ४-१७-७॥
tasya mālā ca dehaśca marmaghātī ca yaḥ śaraḥ |
tridheva racitā lakṣmīḥ patitasyāpi śobhate || 4-17-7||

RMY 4-17-8

तदस्त्रं तस्य वीरस्य स्वर्गमार्गप्रभावनम् ।
रामबाणासनक्षिप्तमावहत्परमां गतिम् ॥ ४-१७-८॥
tadastraṃ tasya vīrasya svargamārgaprabhāvanam |
rāmabāṇāsanakṣiptamāvahatparamāṃ gatim || 4-17-8||

RMY 4-17-9

तं तथा पतितं संख्ये गतार्चिषमिवानलम् ।
ययातिमिव पुण्यान्ते देवलोकात्परिच्युतम् ॥ ४-१७-९॥
taṃ tathā patitaṃ saṃkhye gatārciṣamivānalam |
yayātimiva puṇyānte devalokātparicyutam || 4-17-9||

RMY 4-17-10

आदित्यमिव कालेन युगान्ते भुवि पातितम् ।
महेन्द्रमिव दुर्धर्षं महेन्द्रमिव दुःसहम् ॥ ४-१७-१०॥
ādityamiva kālena yugānte bhuvi pātitam |
mahendramiva durdharṣaṃ mahendramiva duḥsaham || 4-17-10||

RMY 4-17-11

महेन्द्रपुत्रं पतितं वालिनं हेममालिनम् ।
सिंहोरस्कं महाबाहुं दीप्तास्यं हरिलोचनम् ।
लक्ष्मणानुगतो रामो ददर्शोपससर्प च ॥ ४-१७-११॥
mahendraputraṃ patitaṃ vālinaṃ hemamālinam |
siṃhoraskaṃ mahābāhuṃ dīptāsyaṃ harilocanam |
lakṣmaṇānugato rāmo dadarśopasasarpa ca || 4-17-11||

RMY 4-17-12

स दृष्ट्वा राघवं वाली लक्ष्मणं च महाबलम् ।
अब्रवीत्प्रश्रितं वाक्यं परुषं धर्मसंहितम् ॥ ४-१७-१२॥
sa dṛṣṭvā rāghavaṃ vālī lakṣmaṇaṃ ca mahābalam |
abravītpraśritaṃ vākyaṃ paruṣaṃ dharmasaṃhitam || 4-17-12||

RMY 4-17-13

पराङ्मुखवधं कृत्वा को नु प्राप्तस्त्वया गुणः ।
यदहं युद्धसंरब्धस्त्वत्कृते निधनं गतः ॥ ४-१७-१३॥
parāṅmukhavadhaṃ kṛtvā ko nu prāptastvayā guṇaḥ |
yadahaṃ yuddhasaṃrabdhastvatkṛte nidhanaṃ gataḥ || 4-17-13||

RMY 4-17-14

कुलीनः सत्त्वसंपन्नस्तेजस्वी चरितव्रतः ।
रामः करुणवेदी च प्रजानां च हिते रतः ॥ ४-१७-१४॥
kulīnaḥ sattvasaṃpannastejasvī caritavrataḥ |
rāmaḥ karuṇavedī ca prajānāṃ ca hite rataḥ || 4-17-14||

RMY 4-17-15

सानुक्रोशो महोत्साहः समयज्ञो दृढव्रतः ।
इति ते सर्वभूतानि कथयन्ति यशो भुवि ॥ ४-१७-१५॥
sānukrośo mahotsāhaḥ samayajño dṛḍhavrataḥ |
iti te sarvabhūtāni kathayanti yaśo bhuvi || 4-17-15||

RMY 4-17-16

तान्गुणान्संप्रधार्याहमग्र्यं चाभिजनं तव ।
तारया प्रतिषिद्धः सन्सुग्रीवेण समागतः ॥ ४-१७-१६॥
tānguṇānsaṃpradhāryāhamagryaṃ cābhijanaṃ tava |
tārayā pratiṣiddhaḥ sansugrīveṇa samāgataḥ || 4-17-16||

RMY 4-17-17

न मामन्येन संरब्धं प्रमत्तं वेद्धुमर्हसि ।
इति मे बुद्धिरुत्पन्ना बभूवादर्शने तव ॥ ४-१७-१७॥
na māmanyena saṃrabdhaṃ pramattaṃ veddhumarhasi |
iti me buddhirutpannā babhūvādarśane tava || 4-17-17||

RMY 4-17-18

न त्वां विनिहतात्मानं धर्मध्वजमधार्मिकम् ।
जाने पापसमाचारं तृणैः कूपमिवावृतम् ॥ ४-१७-१८॥
na tvāṃ vinihatātmānaṃ dharmadhvajamadhārmikam |
jāne pāpasamācāraṃ tṛṇaiḥ kūpamivāvṛtam || 4-17-18||

RMY 4-17-19

सतां वेषधरं पापं प्रच्छन्नमिव पावकम् ।
नाहं त्वामभिजानानि धर्मच्छद्माभिसंवृतम् ॥ ४-१७-१९॥
satāṃ veṣadharaṃ pāpaṃ pracchannamiva pāvakam |
nāhaṃ tvāmabhijānāni dharmacchadmābhisaṃvṛtam || 4-17-19||

RMY 4-17-20

विषये वा पुरे वा ते यदा नापकरोम्यहम् ।
न च त्वां प्रतिजानेऽहं कस्मात्त्वं हंस्यकिल्बिषम् ॥ ४-१७-२०॥
viṣaye vā pure vā te yadā nāpakaromyaham |
na ca tvāṃ pratijāne'haṃ kasmāttvaṃ haṃsyakilbiṣam || 4-17-20||

RMY 4-17-21

फलमूलाशनं नित्यं वानरं वनगोचरम् ।
मामिहाप्रतियुध्यन्तमन्येन च समागतम् ॥ ४-१७-२१॥
phalamūlāśanaṃ nityaṃ vānaraṃ vanagocaram |
māmihāpratiyudhyantamanyena ca samāgatam || 4-17-21||

RMY 4-17-22

त्वं नराधिपतेः पुत्रः प्रतीतः प्रियदर्शनः ।
लिङ्गमप्यस्ति ते राजन्दृश्यते धर्मसंहितम् ॥ ४-१७-२२॥
tvaṃ narādhipateḥ putraḥ pratītaḥ priyadarśanaḥ |
liṅgamapyasti te rājandṛśyate dharmasaṃhitam || 4-17-22||

RMY 4-17-23

कः क्षत्रियकुले जातः श्रुतवान्नष्टसंशयः ।
धर्मलिङ्ग प्रतिच्छन्नः क्रूरं कर्म समाचरेत् ॥ ४-१७-२३॥
kaḥ kṣatriyakule jātaḥ śrutavānnaṣṭasaṃśayaḥ |
dharmaliṅga praticchannaḥ krūraṃ karma samācaret || 4-17-23||

RMY 4-17-24

राम राजकुले जातो धर्मवानिति विश्रुतः ।
अभव्यो भव्यरूपेण किमर्थं परिधावसि ॥ ४-१७-२४॥
rāma rājakule jāto dharmavāniti viśrutaḥ |
abhavyo bhavyarūpeṇa kimarthaṃ paridhāvasi || 4-17-24||

RMY 4-17-25

साम दानं क्षमा धर्मः सत्यं धृतिपराक्रमौ ।
पार्थिवानां गुणा राजन्दण्डश्चाप्यपकारिषु ॥ ४-१७-२५॥
sāma dānaṃ kṣamā dharmaḥ satyaṃ dhṛtiparākramau |
pārthivānāṃ guṇā rājandaṇḍaścāpyapakāriṣu || 4-17-25||

RMY 4-17-26

वयं वनचरा राम मृगा मूलफलाशनाः ।
एषा प्रकृतिरस्माकं पुरुषस्त्वं नरेश्वरः ॥ ४-१७-२६॥
vayaṃ vanacarā rāma mṛgā mūlaphalāśanāḥ |
eṣā prakṛtirasmākaṃ puruṣastvaṃ nareśvaraḥ || 4-17-26||

RMY 4-17-27

भूमिर्हिरण्यं रूप्यं च निग्रहे कारणानि च ।
तत्र कस्ते वने लोभो मदीयेषु फलेषु वा ॥ ४-१७-२७॥
bhūmirhiraṇyaṃ rūpyaṃ ca nigrahe kāraṇāni ca |
tatra kaste vane lobho madīyeṣu phaleṣu vā || 4-17-27||

RMY 4-17-28

नयश्च विनयश्चोभौ निग्रहानुग्रहावपि ।
राजवृत्तिरसंकीर्णा न नृपाः कामवृत्तयः ॥ ४-१७-२८॥
nayaśca vinayaścobhau nigrahānugrahāvapi |
rājavṛttirasaṃkīrṇā na nṛpāḥ kāmavṛttayaḥ || 4-17-28||

RMY 4-17-29

त्वं तु कामप्रधानश्च कोपनश्चानवस्थितः ।
राजवृत्तैश्च संकीर्णः शरासनपरायणः ॥ ४-१७-२९॥
tvaṃ tu kāmapradhānaśca kopanaścānavasthitaḥ |
rājavṛttaiśca saṃkīrṇaḥ śarāsanaparāyaṇaḥ || 4-17-29||

RMY 4-17-30

न तेऽस्त्यपचितिर्धर्मे नार्थे बुद्धिरवस्थिता ।
इन्द्रियैः कामवृत्तः सन्कृष्यसे मनुजेश्वर ॥ ४-१७-३०॥
na te'styapacitirdharme nārthe buddhiravasthitā |
indriyaiḥ kāmavṛttaḥ sankṛṣyase manujeśvara || 4-17-30||

RMY 4-17-31

हत्वा बाणेन काकुत्स्थ मामिहानपराधिनम् ।
किं वक्ष्यसि सतां मध्ये कर्म कृत्वा जुगुप्सितम् ॥ ४-१७-३१॥
hatvā bāṇena kākutstha māmihānaparādhinam |
kiṃ vakṣyasi satāṃ madhye karma kṛtvā jugupsitam || 4-17-31||

RMY 4-17-32

राजहा ब्रह्महा गोघ्नश्चोरः प्राणिवधे रतः ।
नास्तिकः परिवेत्ता च सर्वे निरयगामिनः ॥ ४-१७-३२॥
rājahā brahmahā goghnaścoraḥ prāṇivadhe rataḥ |
nāstikaḥ parivettā ca sarve nirayagāminaḥ || 4-17-32||

RMY 4-17-33

अधार्यं चर्म मे सद्भी रोमाण्यस्थि च वर्जितम् ।
अभक्ष्याणि च मांसानि त्वद्विधैर्धर्मचारिभिः ॥ ४-१७-३३॥
adhāryaṃ carma me sadbhī romāṇyasthi ca varjitam |
abhakṣyāṇi ca māṃsāni tvadvidhairdharmacāribhiḥ || 4-17-33||

RMY 4-17-34

पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या ब्रह्मक्षत्रेण राघव ।
शल्यकः श्वाविधो गोधा शशः कूर्मश्च पञ्चमः ॥ ४-१७-३४॥
pañca pañcanakhā bhakṣyā brahmakṣatreṇa rāghava |
śalyakaḥ śvāvidho godhā śaśaḥ kūrmaśca pañcamaḥ || 4-17-34||

RMY 4-17-35

चर्म चास्थि च मे राजन्न स्पृशन्ति मनीषिणः ।
अभक्ष्याणि च मांसानि सोऽहं पञ्चनखो हतः ॥ ४-१७-३५॥
carma cāsthi ca me rājanna spṛśanti manīṣiṇaḥ |
abhakṣyāṇi ca māṃsāni so'haṃ pañcanakho hataḥ || 4-17-35||

RMY 4-17-36

त्वया नाथेन काकुत्स्थ न सनाथा वसुंधरा ।
प्रमदा शीलसंपन्ना धूर्तेन पतिता यथा ॥ ४-१७-३६॥
tvayā nāthena kākutstha na sanāthā vasuṃdharā |
pramadā śīlasaṃpannā dhūrtena patitā yathā || 4-17-36||

RMY 4-17-37

शठो नैकृतिकः क्षुद्रो मिथ्या प्रश्रितमानसः ।
कथं दशरथेन त्वं जातः पापो महात्मना ॥ ४-१७-३७॥
śaṭho naikṛtikaḥ kṣudro mithyā praśritamānasaḥ |
kathaṃ daśarathena tvaṃ jātaḥ pāpo mahātmanā || 4-17-37||

RMY 4-17-38

छिन्नचारित्र्यकक्ष्येण सतां धर्मातिवर्तिना ।
त्यक्तधर्माङ्कुशेनाहं निहतो रामहस्तिना ॥ ४-१७-३८॥
chinnacāritryakakṣyeṇa satāṃ dharmātivartinā |
tyaktadharmāṅkuśenāhaṃ nihato rāmahastinā || 4-17-38||

RMY 4-17-39

दृश्यमानस्तु युध्येथा मया युधि नृपात्मज ।
अद्य वैवस्वतं देवं पश्येस्त्वं निहतो मया ॥ ४-१७-३९॥
dṛśyamānastu yudhyethā mayā yudhi nṛpātmaja |
adya vaivasvataṃ devaṃ paśyestvaṃ nihato mayā || 4-17-39||

RMY 4-17-40

त्वयादृश्येन तु रणे निहतोऽहं दुरासदः ।
प्रसुप्तः पन्नगेनेव नरः पानवशं गतः ॥ ४-१७-४०॥
tvayādṛśyena tu raṇe nihato'haṃ durāsadaḥ |
prasuptaḥ pannageneva naraḥ pānavaśaṃ gataḥ || 4-17-40||

RMY 4-17-41

सुग्रीवप्रियकामेन यदहं निहतस्त्वया ।
कण्ठे बद्ध्वा प्रदद्यां तेऽनिहतं रावणं रणे ॥ ४-१७-४१॥
sugrīvapriyakāmena yadahaṃ nihatastvayā |
kaṇṭhe baddhvā pradadyāṃ te'nihataṃ rāvaṇaṃ raṇe || 4-17-41||

RMY 4-17-42

न्यस्तां सागरतोये वा पाताले वापि मैथिलीम् ।
जानयेयं तवादेशाच्छ्वेतामश्वतरीमिव ॥ ४-१७-४२॥
nyastāṃ sāgaratoye vā pātāle vāpi maithilīm |
jānayeyaṃ tavādeśācchvetāmaśvatarīmiva || 4-17-42||

RMY 4-17-43

युक्तं यत्प्रप्नुयाद्राज्यं सुग्रीवः स्वर्गते मयि ।
अयुक्तं यदधर्मेण त्वयाहं निहतो रणे ॥ ४-१७-४३॥
yuktaṃ yatprapnuyādrājyaṃ sugrīvaḥ svargate mayi |
ayuktaṃ yadadharmeṇa tvayāhaṃ nihato raṇe || 4-17-43||

RMY 4-17-44

काममेवंविधं लोकः कालेन विनियुज्यते ।
क्षमं चेद्भवता प्राप्तमुत्तरं साधु चिन्त्यताम् ॥ ४-१७-४४॥
kāmamevaṃvidhaṃ lokaḥ kālena viniyujyate |
kṣamaṃ cedbhavatā prāptamuttaraṃ sādhu cintyatām || 4-17-44||

RMY 4-17-45

इत्येवमुक्त्वा परिशुष्कवक्त्रः शराभिघाताद्व्यथितो महात्मा ।
समीक्ष्य रामं रविसंनिकाशं तूष्णीं बभूवामरराजसूनुः ॥ ४-१७-४५॥
ityevamuktvā pariśuṣkavaktraḥ śarābhighātādvyathito mahātmā |
samīkṣya rāmaṃ ravisaṃnikāśaṃ tūṣṇīṃ babhūvāmararājasūnuḥ || 4-17-45||

Sarga: 18/66 (57)

RMY 4-18-1

इत्युक्तः प्रश्रितं वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम् ।
परुषं वालिना रामो निहतेन विचेतसा ॥ ४-१८-१॥
ityuktaḥ praśritaṃ vākyaṃ dharmārthasahitaṃ hitam |
paruṣaṃ vālinā rāmo nihatena vicetasā || 4-18-1||

RMY 4-18-2

तं निष्प्रभमिवादित्यं मुक्ततोयमिवाम्बुदम् ।
उक्तवाक्यं हरिश्रेष्ठमुपशान्तमिवानलम् ॥ ४-१८-२॥
taṃ niṣprabhamivādityaṃ muktatoyamivāmbudam |
uktavākyaṃ hariśreṣṭhamupaśāntamivānalam || 4-18-2||

RMY 4-18-3

धर्मार्थगुणसंपन्नं हरीश्वरमनुत्तमम् ।
अधिक्षिप्तस्तदा रामः पश्चाद्वालिनमब्रवीत् ॥ ४-१८-३॥
dharmārthaguṇasaṃpannaṃ harīśvaramanuttamam |
adhikṣiptastadā rāmaḥ paścādvālinamabravīt || 4-18-3||

RMY 4-18-4

धर्ममर्थं च कामं च समयं चापि लौकिकम् ।
अविज्ञाय कथं बाल्यान्मामिहाद्य विगर्हसे ॥ ४-१८-४॥
dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca samayaṃ cāpi laukikam |
avijñāya kathaṃ bālyānmāmihādya vigarhase || 4-18-4||

RMY 4-18-5

अपृष्ट्वा बुद्धिसंपन्नान्वृद्धानाचार्यसंमतान् ।
सौम्य वानरचापल्यात्त्वं मां वक्तुमिहेच्छसि ॥ ४-१८-५॥
apṛṣṭvā buddhisaṃpannānvṛddhānācāryasaṃmatān |
saumya vānaracāpalyāttvaṃ māṃ vaktumihecchasi || 4-18-5||

RMY 4-18-6

इक्ष्वाकूणामियं भूमिः सशैलवनकानना ।
मृगपक्षिमनुष्याणां निग्रहानुग्रहावपि ॥ ४-१८-६॥
ikṣvākūṇāmiyaṃ bhūmiḥ saśailavanakānanā |
mṛgapakṣimanuṣyāṇāṃ nigrahānugrahāvapi || 4-18-6||

RMY 4-18-7

तां पालयति धर्मात्मा भरतः सत्यवागृजुः ।
धर्मकामार्थतत्त्वज्ञो निग्रहानुग्रहे रतः ॥ ४-१८-७॥
tāṃ pālayati dharmātmā bharataḥ satyavāgṛjuḥ |
dharmakāmārthatattvajño nigrahānugrahe rataḥ || 4-18-7||

RMY 4-18-8

नयश्च विनयश्चोभौ यस्मिन्सत्यं च सुस्थितम् ।
विक्रमश्च यथा दृष्टः स राजा देशकालवित् ॥ ४-१८-८॥
nayaśca vinayaścobhau yasminsatyaṃ ca susthitam |
vikramaśca yathā dṛṣṭaḥ sa rājā deśakālavit || 4-18-8||

RMY 4-18-9

तस्य धर्मकृतादेशा वयमन्ये च पार्थिवः ।
चरामो वसुधां कृत्स्नां धर्मसंतानमिच्छवः ॥ ४-१८-९॥
tasya dharmakṛtādeśā vayamanye ca pārthivaḥ |
carāmo vasudhāṃ kṛtsnāṃ dharmasaṃtānamicchavaḥ || 4-18-9||

RMY 4-18-10

तस्मिन्नृपतिशार्दूल भरते धर्मवत्सले ।
पालयत्यखिलां भूमिं कश्चरेद्धर्मनिग्रहम् ॥ ४-१८-१०॥
tasminnṛpatiśārdūla bharate dharmavatsale |
pālayatyakhilāṃ bhūmiṃ kaścareddharmanigraham || 4-18-10||

RMY 4-18-11

ते वयं मार्गविभ्रष्टं स्वधर्मे परमे स्थिताः ।
भरताज्ञां पुरस्कृत्य निगृह्णीमो यथाविधि ॥ ४-१८-११॥
te vayaṃ mārgavibhraṣṭaṃ svadharme parame sthitāḥ |
bharatājñāṃ puraskṛtya nigṛhṇīmo yathāvidhi || 4-18-11||

RMY 4-18-12

त्वं तु संक्लिष्टधर्मा च कर्मणा च विगर्हितः ।
कामतन्त्रप्रधानश्च न स्थितो राजवर्त्मनि ॥ ४-१८-१२॥
tvaṃ tu saṃkliṣṭadharmā ca karmaṇā ca vigarhitaḥ |
kāmatantrapradhānaśca na sthito rājavartmani || 4-18-12||

RMY 4-18-13

ज्येष्ठो भ्राता पिता चैव यश्च विद्यां प्रयच्छति ।
त्रयस्ते पितरो ज्ञेया धर्मे च पथि वर्तिनः ॥ ४-१८-१३॥
jyeṣṭho bhrātā pitā caiva yaśca vidyāṃ prayacchati |
trayaste pitaro jñeyā dharme ca pathi vartinaḥ || 4-18-13||

RMY 4-18-14

यवीयानात्मनः पुत्रः शिष्यश्चापि गुणोदितः ।
पुत्रवत्ते त्रयश्चिन्त्या धर्मश्चेदत्र कारणम् ॥ ४-१८-१४॥
yavīyānātmanaḥ putraḥ śiṣyaścāpi guṇoditaḥ |
putravatte trayaścintyā dharmaścedatra kāraṇam || 4-18-14||

RMY 4-18-15

सूक्ष्मः परमदुर्ज्ञेयः सतां धर्मः प्लवंगम ।
हृदिस्थः सर्वभूतानामात्मा वेद शुभाशुभम् ॥ ४-१८-१५॥
sūkṣmaḥ paramadurjñeyaḥ satāṃ dharmaḥ plavaṃgama |
hṛdisthaḥ sarvabhūtānāmātmā veda śubhāśubham || 4-18-15||

RMY 4-18-16

चपलश्चपलैः सार्धं वानरैरकृतात्मभिः ।
जात्यन्ध इव जात्यन्धैर्मन्त्रयन्द्रक्ष्यसे नु किम् ॥ ४-१८-१६॥
capalaścapalaiḥ sārdhaṃ vānarairakṛtātmabhiḥ |
jātyandha iva jātyandhairmantrayandrakṣyase nu kim || 4-18-16||

RMY 4-18-17

अहं तु व्यक्ततामस्य वचनस्य ब्रवीमि ते ।
न हि मां केवलं रोषात्त्वं विगर्हितुमर्हसि ॥ ४-१८-१७॥
ahaṃ tu vyaktatāmasya vacanasya bravīmi te |
na hi māṃ kevalaṃ roṣāttvaṃ vigarhitumarhasi || 4-18-17||

RMY 4-18-18

तदेतत्कारणं पश्य यदर्थं त्वं मया हतः ।
भ्रातुर्वर्तसि भार्यायां त्यक्त्वा धर्मं सनातनम् ॥ ४-१८-१८॥
tadetatkāraṇaṃ paśya yadarthaṃ tvaṃ mayā hataḥ |
bhrāturvartasi bhāryāyāṃ tyaktvā dharmaṃ sanātanam || 4-18-18||

RMY 4-18-19

अस्य त्वं धरमाणस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ।
रुमायां वर्तसे कामात्स्नुषायां पापकर्मकृत् ॥ ४-१८-१९॥
asya tvaṃ dharamāṇasya sugrīvasya mahātmanaḥ |
rumāyāṃ vartase kāmātsnuṣāyāṃ pāpakarmakṛt || 4-18-19||

RMY 4-18-20

तद्व्यतीतस्य ते धर्मात्कामवृत्तस्य वानर ।
भ्रातृभार्याभिमर्शेऽस्मिन्दण्डोऽयं प्रतिपादितः ॥ ४-१८-२०॥
tadvyatītasya te dharmātkāmavṛttasya vānara |
bhrātṛbhāryābhimarśe'smindaṇḍo'yaṃ pratipāditaḥ || 4-18-20||

RMY 4-18-21

न हि धर्मविरुद्धस्य लोकवृत्तादपेयुषः ।
दण्डादन्यत्र पश्यामि निग्रहं हरियूथप ॥ ४-१८-२१॥
na hi dharmaviruddhasya lokavṛttādapeyuṣaḥ |
daṇḍādanyatra paśyāmi nigrahaṃ hariyūthapa || 4-18-21||

RMY 4-18-22

औरसीं भगिनीं वापि भार्यां वाप्यनुजस्य यः ।
प्रचरेत नरः कामात्तस्य दण्डो वधः स्मृतः ॥ ४-१८-२२॥
aurasīṃ bhaginīṃ vāpi bhāryāṃ vāpyanujasya yaḥ |
pracareta naraḥ kāmāttasya daṇḍo vadhaḥ smṛtaḥ || 4-18-22||

RMY 4-18-23

भरतस्तु महीपालो वयं त्वादेशवर्तिनः ।
त्वं च धर्मादतिक्रान्तः कथं शक्यमुपेक्षितुम् ॥ ४-१८-२३॥
bharatastu mahīpālo vayaṃ tvādeśavartinaḥ |
tvaṃ ca dharmādatikrāntaḥ kathaṃ śakyamupekṣitum || 4-18-23||

RMY 4-18-24

गुरुधर्मव्यतिक्रान्तं प्राज्ञो धर्मेण पालयन् ।
भरतः कामवृत्तानां निग्रहे पर्यवस्थितः ॥ ४-१८-२४॥
gurudharmavyatikrāntaṃ prājño dharmeṇa pālayan |
bharataḥ kāmavṛttānāṃ nigrahe paryavasthitaḥ || 4-18-24||

RMY 4-18-25

वयं तु भरतादेशं विधिं कृत्वा हरीश्वर ।
त्वद्विधान्भिन्नमर्यादान्नियन्तुं पर्यवस्थिताः ॥ ४-१८-२५॥
vayaṃ tu bharatādeśaṃ vidhiṃ kṛtvā harīśvara |
tvadvidhānbhinnamaryādānniyantuṃ paryavasthitāḥ || 4-18-25||

RMY 4-18-26

सुग्रीवेण च मे सख्यं लक्ष्मणेन यथा तथा ।
दारराज्यनिमित्तं च निःश्रेयसि रतः स मे ॥ ४-१८-२६॥
sugrīveṇa ca me sakhyaṃ lakṣmaṇena yathā tathā |
dārarājyanimittaṃ ca niḥśreyasi rataḥ sa me || 4-18-26||

RMY 4-18-27

प्रतिज्ञा च मया दत्ता तदा वानरसंनिधौ ।
प्रतिज्ञा च कथं शक्या मद्विधेनानवेक्षितुम् ॥ ४-१८-२७॥
pratijñā ca mayā dattā tadā vānarasaṃnidhau |
pratijñā ca kathaṃ śakyā madvidhenānavekṣitum || 4-18-27||

RMY 4-18-28

तदेभिः कारणैः सर्वैर्महद्भिर्धर्मसंहितैः ।
शासनं तव यद्युक्तं तद्भवाननुमन्यताम् ॥ ४-१८-२८॥
tadebhiḥ kāraṇaiḥ sarvairmahadbhirdharmasaṃhitaiḥ |
śāsanaṃ tava yadyuktaṃ tadbhavānanumanyatām || 4-18-28||

RMY 4-18-29

सर्वथा धर्म इत्येव द्रष्टव्यस्तव निग्रहः ।
वयस्यस्योपकर्तव्यं धर्ममेवानुपश्यता ॥ ४-१८-२९॥
sarvathā dharma ityeva draṣṭavyastava nigrahaḥ |
vayasyasyopakartavyaṃ dharmamevānupaśyatā || 4-18-29||

RMY 4-18-30

राजभिर्धृतदण्डास्तु कृत्वा पापानि मानवाः ।
निर्मलाः स्वर्गमायान्ति सन्तः सुकृतिनो यथा ॥ ४-१८-३०॥
rājabhirdhṛtadaṇḍāstu kṛtvā pāpāni mānavāḥ |
nirmalāḥ svargamāyānti santaḥ sukṛtino yathā || 4-18-30||

RMY 4-18-31

आर्येण मम मान्धात्रा व्यसनं घोरमीप्सितम् ।
श्रमणेन कृते पापे यथा पापं कृतं त्वया ॥ ४-१८-३१॥
āryeṇa mama māndhātrā vyasanaṃ ghoramīpsitam |
śramaṇena kṛte pāpe yathā pāpaṃ kṛtaṃ tvayā || 4-18-31||

RMY 4-18-32

अन्यैरपि कृतं पापं प्रमत्तैर्वसुधाधिपैः ।
प्रायश्चित्तं च कुर्वन्ति तेन तच्छाम्यते रजः ॥ ४-१८-३२॥
anyairapi kṛtaṃ pāpaṃ pramattairvasudhādhipaiḥ |
prāyaścittaṃ ca kurvanti tena tacchāmyate rajaḥ || 4-18-32||

RMY 4-18-33

तदलं परितापेन धर्मतः परिकल्पितः ।
वधो वानरशार्दूल न वयं स्ववशे स्थिताः ॥ ४-१८-३३॥
tadalaṃ paritāpena dharmataḥ parikalpitaḥ |
vadho vānaraśārdūla na vayaṃ svavaśe sthitāḥ || 4-18-33||

RMY 4-18-34

वागुराभिश्च पाशैश्च कूटैश्च विविधैर्नराः ।
प्रतिच्छन्नाश्च दृश्याश्च गृह्णन्ति सुबहून्मृगान् ।
प्रधावितान्वा वित्रस्तान्विस्रब्धानतिविष्ठितान् ॥ ४-१८-३४॥
vāgurābhiśca pāśaiśca kūṭaiśca vividhairnarāḥ |
praticchannāśca dṛśyāśca gṛhṇanti subahūnmṛgān |
pradhāvitānvā vitrastānvisrabdhānativiṣṭhitān || 4-18-34||

RMY 4-18-35

प्रमत्तानप्रमत्तान्वा नरा मांसार्थिनो भृशम् ।
विध्यन्ति विमुखांश्चापि न च दोषोऽत्र विद्यते ॥ ४-१८-३५॥
pramattānapramattānvā narā māṃsārthino bhṛśam |
vidhyanti vimukhāṃścāpi na ca doṣo'tra vidyate || 4-18-35||

RMY 4-18-36

यान्ति राजर्षयश्चात्र मृगयां धर्मकोविदाः ।
तस्मात्त्वं निहतो युद्धे मया बाणेन वानर ।
अयुध्यन्प्रतियुध्यन्वा यस्माच्छाखामृगो ह्यसि ॥ ४-१८-३६॥
yānti rājarṣayaścātra mṛgayāṃ dharmakovidāḥ |
tasmāttvaṃ nihato yuddhe mayā bāṇena vānara |
ayudhyanpratiyudhyanvā yasmācchākhāmṛgo hyasi || 4-18-36||

RMY 4-18-37

दुर्लभस्य च धर्मस्य जीवितस्य शुभस्य च ।
राजानो वानरश्रेष्ठ प्रदातारो न संशयः ॥ ४-१८-३७॥
durlabhasya ca dharmasya jīvitasya śubhasya ca |
rājāno vānaraśreṣṭha pradātāro na saṃśayaḥ || 4-18-37||

RMY 4-18-38

तान्न हिंस्यान्न चाक्रोशेन्नाक्षिपेन्नाप्रियं वदेत् ।
देवा मानुषरूपेण चरन्त्येते महीतले ॥ ४-१८-३८॥
tānna hiṃsyānna cākrośennākṣipennāpriyaṃ vadet |
devā mānuṣarūpeṇa carantyete mahītale || 4-18-38||

RMY 4-18-39

त्वं तु धर्ममविज्ञाय केवलं रोषमास्थितः ।
प्रदूषयसि मां धर्मे पितृपैतामहे स्थितम् ॥ ४-१८-३९॥
tvaṃ tu dharmamavijñāya kevalaṃ roṣamāsthitaḥ |
pradūṣayasi māṃ dharme pitṛpaitāmahe sthitam || 4-18-39||

RMY 4-18-40

एवमुक्तस्तु रामेण वाली प्रव्यथितो भृशम् ।
प्रत्युवाच ततो रामं प्राञ्जलिर्वानरेश्वरः ॥ ४-१८-४०॥
evamuktastu rāmeṇa vālī pravyathito bhṛśam |
pratyuvāca tato rāmaṃ prāñjalirvānareśvaraḥ || 4-18-40||

RMY 4-18-41

यत्त्वमात्थ नरश्रेष्ठ तदेवं नात्र संशयः ।
प्रतिवक्तुं प्रकृष्टे हि नापकृष्टस्तु शक्नुयात् ॥ ४-१८-४१॥
yattvamāttha naraśreṣṭha tadevaṃ nātra saṃśayaḥ |
prativaktuṃ prakṛṣṭe hi nāpakṛṣṭastu śaknuyāt || 4-18-41||

RMY 4-18-42

यदयुक्तं मया पूर्वं प्रमादाद्वाक्यमप्रियम् ।
तत्रापि खलु मे दोषं कर्तुं नार्हसि राघव ॥ ४-१८-४२॥
yadayuktaṃ mayā pūrvaṃ pramādādvākyamapriyam |
tatrāpi khalu me doṣaṃ kartuṃ nārhasi rāghava || 4-18-42||

RMY 4-18-43

त्वं हि दृष्टार्थतत्त्वज्ञः प्रजानां च हिते रतः ।
कार्यकारणसिद्धौ ते प्रसन्ना बुद्धिरव्यया ॥ ४-१८-४३॥
tvaṃ hi dṛṣṭārthatattvajñaḥ prajānāṃ ca hite rataḥ |
kāryakāraṇasiddhau te prasannā buddhiravyayā || 4-18-43||

RMY 4-18-44

मामप्यवगतं धर्माद्व्यतिक्रान्तपुरस्कृतम् ।
धर्मसंहितया वाचा धर्मज्ञ परिपालय ॥ ४-१८-४४॥
māmapyavagataṃ dharmādvyatikrāntapuraskṛtam |
dharmasaṃhitayā vācā dharmajña paripālaya || 4-18-44||

RMY 4-18-45

बाष्पसंरुद्धकण्ठस्तु वाली सार्तरवः शनैः ।
उवाच रामं संप्रेक्ष्य पङ्कलग्न इव द्विपः ॥ ४-१८-४५॥
bāṣpasaṃruddhakaṇṭhastu vālī sārtaravaḥ śanaiḥ |
uvāca rāmaṃ saṃprekṣya paṅkalagna iva dvipaḥ || 4-18-45||

RMY 4-18-46

न त्वात्मानमहं शोचे न तारां नापि बान्धवान् ।
यथा पुत्रं गुणश्रेष्ठमङ्गदं कनकाङ्गदम् ॥ ४-१८-४६॥
na tvātmānamahaṃ śoce na tārāṃ nāpi bāndhavān |
yathā putraṃ guṇaśreṣṭhamaṅgadaṃ kanakāṅgadam || 4-18-46||

RMY 4-18-47

स ममादर्शनाद्दीनो बाल्यात्प्रभृति लालितः ।
तटाक इव पीताम्बुरुपशोषं गमिष्यति ॥ ४-१८-४७॥
sa mamādarśanāddīno bālyātprabhṛti lālitaḥ |
taṭāka iva pītāmburupaśoṣaṃ gamiṣyati || 4-18-47||

RMY 4-18-48

सुग्रीवे चाङ्गदे चैव विधत्स्व मतिमुत्तमाम् ।
त्वं हि शास्ता च गोप्ता च कार्याकार्यविधौ स्थितः ॥ ४-१८-४८॥
sugrīve cāṅgade caiva vidhatsva matimuttamām |
tvaṃ hi śāstā ca goptā ca kāryākāryavidhau sthitaḥ || 4-18-48||

RMY 4-18-49

या ते नरपते वृत्तिर्भरते लक्ष्मणे च या ।
सुग्रीवे चाङ्गदे राजंस्तां चिन्तयितुमर्हसि ॥ ४-१८-४९॥
yā te narapate vṛttirbharate lakṣmaṇe ca yā |
sugrīve cāṅgade rājaṃstāṃ cintayitumarhasi || 4-18-49||

RMY 4-18-50

मद्दोषकृतदोषां तां यथा तारां तपस्विनीम् ।
सुग्रीवो नावमन्येत तथावस्थातुमर्हसि ॥ ४-१८-५०॥
maddoṣakṛtadoṣāṃ tāṃ yathā tārāṃ tapasvinīm |
sugrīvo nāvamanyeta tathāvasthātumarhasi || 4-18-50||

RMY 4-18-51

त्वया ह्यनुगृहीतेन शक्यं राज्यमुपासितुम् ।
त्वद्वशे वर्तमानेन तव चित्तानुवर्तिना ॥ ४-१८-५१॥
tvayā hyanugṛhītena śakyaṃ rājyamupāsitum |
tvadvaśe vartamānena tava cittānuvartinā || 4-18-51||

RMY 4-18-52

स तमाश्वासयद्रामो वालिनं व्यक्तदर्शनम् ॥ ४-१८-५२॥
sa tamāśvāsayadrāmo vālinaṃ vyaktadarśanam || 4-18-52||

RMY 4-18-53

न वयं भवता चिन्त्या नाप्यात्मा हरिसत्तम ।
वयं भवद्विशेषेण धर्मतः कृतनिश्चयाः ॥ ४-१८-५३॥
na vayaṃ bhavatā cintyā nāpyātmā harisattama |
vayaṃ bhavadviśeṣeṇa dharmataḥ kṛtaniścayāḥ || 4-18-53||

RMY 4-18-54

दण्ड्ये यः पातयेद्दण्डं दण्ड्यो यश्चापि दण्ड्यते ।
कार्यकारणसिद्धार्थावुभौ तौ नावसीदतः ॥ ४-१८-५४॥
daṇḍye yaḥ pātayeddaṇḍaṃ daṇḍyo yaścāpi daṇḍyate |
kāryakāraṇasiddhārthāvubhau tau nāvasīdataḥ || 4-18-54||

RMY 4-18-55

तद्भवान्दण्डसंयोगादस्माद्विगतकल्मषः ।
गतः स्वां प्रकृतिं धर्म्यां धर्मदृष्ट्तेन वर्त्मना ॥ ४-१८-५५॥
tadbhavāndaṇḍasaṃyogādasmādvigatakalmaṣaḥ |
gataḥ svāṃ prakṛtiṃ dharmyāṃ dharmadṛṣṭtena vartmanā || 4-18-55||

RMY 4-18-56

स तस्य वाक्यं मधुरं महात्मनः समाहितं धर्मपथानुवर्तिनः ।
निशम्य रामस्य रणावमर्दिनो वचः सुयुक्तं निजगाद वानरः ॥ ४-१८-५६॥
sa tasya vākyaṃ madhuraṃ mahātmanaḥ samāhitaṃ dharmapathānuvartinaḥ |
niśamya rāmasya raṇāvamardino vacaḥ suyuktaṃ nijagāda vānaraḥ || 4-18-56||

RMY 4-18-57

शराभितप्तेन विचेतसा मया प्रदूषितस्त्वं यदजानता प्रभो ।
इदं महेन्द्रोपमभीमविक्रम प्रसादितस्त्वं क्षम मे महीश्वर ॥ ४-१८-५७॥
śarābhitaptena vicetasā mayā pradūṣitastvaṃ yadajānatā prabho |
idaṃ mahendropamabhīmavikrama prasāditastvaṃ kṣama me mahīśvara || 4-18-57||

Sarga: 19/66 (29)

RMY 4-19-1

स वानरमहाराजः शयानः शरविक्षतः ।
प्रत्युक्तो हेतुमद्वाक्यैर्नोत्तरं प्रत्यपद्यत ॥ ४-१९-१॥
sa vānaramahārājaḥ śayānaḥ śaravikṣataḥ |
pratyukto hetumadvākyairnottaraṃ pratyapadyata || 4-19-1||

RMY 4-19-2

अश्मभिः परिभिन्नाङ्गः पादपैराहतो भृशम् ।
रामबाणेन चाक्रान्तो जीवितान्ते मुमोह सः ॥ ४-१९-२॥
aśmabhiḥ paribhinnāṅgaḥ pādapairāhato bhṛśam |
rāmabāṇena cākrānto jīvitānte mumoha saḥ || 4-19-2||

RMY 4-19-3

तं भार्याबाणमोक्षेण रामदत्तेन संयुगे ।
हतं प्लवगशार्दूलं तारा शुश्राव वालिनम् ॥ ४-१९-३॥
taṃ bhāryābāṇamokṣeṇa rāmadattena saṃyuge |
hataṃ plavagaśārdūlaṃ tārā śuśrāva vālinam || 4-19-3||

RMY 4-19-4

सा सपुत्राप्रियं श्रुत्वा वधं भर्तुः सुदारुणम् ।
निष्पपात भृशं त्रस्ता विविधाद्गिरिगह्वरात् ॥ ४-१९-४॥
sā saputrāpriyaṃ śrutvā vadhaṃ bhartuḥ sudāruṇam |
niṣpapāta bhṛśaṃ trastā vividhādgirigahvarāt || 4-19-4||

RMY 4-19-5

ये त्वङ्गदपरीवारा वानरा हि महाबलाः ।
ते सकार्मुकमालोक्य रामं त्रस्ताः प्रदुद्रुवुः ॥ ४-१९-५॥
ye tvaṅgadaparīvārā vānarā hi mahābalāḥ |
te sakārmukamālokya rāmaṃ trastāḥ pradudruvuḥ || 4-19-5||

RMY 4-19-6

सा ददर्श ततस्त्रस्तान्हरीनापततो द्रुतम् ।
यूथादिव परिभ्रष्टान्मृगान्निहतयूथपान् ॥ ४-१९-६॥
sā dadarśa tatastrastānharīnāpatato drutam |
yūthādiva paribhraṣṭānmṛgānnihatayūthapān || 4-19-6||

RMY 4-19-7

तानुवाच समासाद्य दुःखितान्दुःखिता सती ।
राम वित्रासितान्सर्वाननुबद्धानिवेषुभिः ॥ ४-१९-७॥
tānuvāca samāsādya duḥkhitānduḥkhitā satī |
rāma vitrāsitānsarvānanubaddhāniveṣubhiḥ || 4-19-7||

RMY 4-19-8

वानरा राजसिंहस्य यस्य यूयं पुरःसराः ।
तं विहाय सुवित्रस्ताः कस्माद्द्रवत दुर्गताः ॥ ४-१९-८॥
vānarā rājasiṃhasya yasya yūyaṃ puraḥsarāḥ |
taṃ vihāya suvitrastāḥ kasmāddravata durgatāḥ || 4-19-8||

RMY 4-19-9

राज्यहेतोः स चेद्भ्राता भ्राता रौद्रेण पातितः ।
रामेण प्रसृतैर्दूरान्मार्गणैर्दूर पातिभिः ॥ ४-१९-९॥
rājyahetoḥ sa cedbhrātā bhrātā raudreṇa pātitaḥ |
rāmeṇa prasṛtairdūrānmārgaṇairdūra pātibhiḥ || 4-19-9||

RMY 4-19-10

कपिपत्न्या वचः श्रुत्वा कपयः कामरूपिणः ।
प्राप्तकालमविश्लिष्टमूचुर्वचनमङ्गनाम् ॥ ४-१९-१०॥
kapipatnyā vacaḥ śrutvā kapayaḥ kāmarūpiṇaḥ |
prāptakālamaviśliṣṭamūcurvacanamaṅganām || 4-19-10||

RMY 4-19-11

जीव पुत्रे निवर्तस्य पुत्रं रक्षस्व चान्दगम् ।
अन्तको राम रूपेण हत्वा नयति वालिनम् ॥ ४-१९-११॥
jīva putre nivartasya putraṃ rakṣasva cāndagam |
antako rāma rūpeṇa hatvā nayati vālinam || 4-19-11||

RMY 4-19-12

क्षिप्तान्वृक्षान्समाविध्य विपुलाश्च शिलास्तथा ।
वाली वज्रसमैर्बाणैर्वज्रेणेव निपातितः ॥ ४-१९-१२॥
kṣiptānvṛkṣānsamāvidhya vipulāśca śilāstathā |
vālī vajrasamairbāṇairvajreṇeva nipātitaḥ || 4-19-12||

RMY 4-19-13

अभिद्रुतमिदं सर्वं विद्रुतं प्रसृतं बलम् ।
अस्मिन्प्लवगशार्दूले हते शक्रसमप्रभे ॥ ४-१९-१३॥
abhidrutamidaṃ sarvaṃ vidrutaṃ prasṛtaṃ balam |
asminplavagaśārdūle hate śakrasamaprabhe || 4-19-13||

RMY 4-19-14

रक्ष्यतां नगरं शूरैरङ्गदश्चाभिषिच्यताम् ।
पदस्थं वालिनः पुत्रं भजिष्यन्ति प्लवंगमाः ॥ ४-१९-१४॥
rakṣyatāṃ nagaraṃ śūrairaṅgadaścābhiṣicyatām |
padasthaṃ vālinaḥ putraṃ bhajiṣyanti plavaṃgamāḥ || 4-19-14||

RMY 4-19-15

अथ वा रुचिरं स्थानमिह ते रुचिरानने ।
आविशन्ति हि दुर्गाणि क्षिप्रमद्यैव वानराः ॥ ४-१९-१५॥
atha vā ruciraṃ sthānamiha te rucirānane |
āviśanti hi durgāṇi kṣipramadyaiva vānarāḥ || 4-19-15||

RMY 4-19-16

अभार्याः सह भार्याश्च सन्त्यत्र वनचारिणः ।
लुब्धेभ्यो विप्रयुक्तेभ्यः स्वेभ्यो नस्तुमुलं भयम् ॥ ४-१९-१६॥
abhāryāḥ saha bhāryāśca santyatra vanacāriṇaḥ |
lubdhebhyo viprayuktebhyaḥ svebhyo nastumulaṃ bhayam || 4-19-16||

RMY 4-19-17

अल्पान्तरगतानां तु श्रुत्वा वचनमङ्गना ।
आत्मनः प्रतिरूपं सा बभाषे चारुहासिनी ॥ ४-१९-१७॥
alpāntaragatānāṃ tu śrutvā vacanamaṅganā |
ātmanaḥ pratirūpaṃ sā babhāṣe cāruhāsinī || 4-19-17||

RMY 4-19-18

पुत्रेण मम किं कार्यं किं राज्येन किमात्मना ।
कपिसिंहे महाभागे तस्मिन्भर्तरि नश्यति ॥ ४-१९-१८॥
putreṇa mama kiṃ kāryaṃ kiṃ rājyena kimātmanā |
kapisiṃhe mahābhāge tasminbhartari naśyati || 4-19-18||

RMY 4-19-19

पादमूलं गमिष्यामि तस्यैवाहं महात्मनः ।
योऽसौ रामप्रयुक्तेन शरेण विनिपातितः ॥ ४-१९-१९॥
pādamūlaṃ gamiṣyāmi tasyaivāhaṃ mahātmanaḥ |
yo'sau rāmaprayuktena śareṇa vinipātitaḥ || 4-19-19||

RMY 4-19-20

एवमुक्त्वा प्रदुद्राव रुदती शोककर्शिता ।
शिरश्चोरश्च बाहुभ्यां दुःखेन समभिघ्नती ॥ ४-१९-२०॥
evamuktvā pradudrāva rudatī śokakarśitā |
śiraścoraśca bāhubhyāṃ duḥkhena samabhighnatī || 4-19-20||

RMY 4-19-21

आव्रजन्ती ददर्शाथ पतिं निपतितं भुवि ।
हन्तारं दानवेन्द्राणां समरेष्वनिवर्तिनाम् ॥ ४-१९-२१॥
āvrajantī dadarśātha patiṃ nipatitaṃ bhuvi |
hantāraṃ dānavendrāṇāṃ samareṣvanivartinām || 4-19-21||

RMY 4-19-22

क्षेप्तारं पर्वतेन्द्राणां वज्राणामिव वासवम् ।
महावातसमाविष्टं महामेघौघनिःस्वनम् ॥ ४-१९-२२॥
kṣeptāraṃ parvatendrāṇāṃ vajrāṇāmiva vāsavam |
mahāvātasamāviṣṭaṃ mahāmeghaughaniḥsvanam || 4-19-22||

RMY 4-19-23

शक्रतुल्यपराक्रान्तं वृष्ट्वेवोपरतं घनम् ।
नर्दन्तं नर्दतां भीमं शूरं शूरेण पातितम् ॥ ४-१९-२३॥
śakratulyaparākrāntaṃ vṛṣṭvevoparataṃ ghanam |
nardantaṃ nardatāṃ bhīmaṃ śūraṃ śūreṇa pātitam || 4-19-23||

RMY 4-19-24

शार्दूलेनामिषस्यार्थे मृगराजं यथा हतम् ।
अर्चितं सर्वलोकस्य सपताकं सवेदिकम् ॥ ४-१९-२४॥
śārdūlenāmiṣasyārthe mṛgarājaṃ yathā hatam |
arcitaṃ sarvalokasya sapatākaṃ savedikam || 4-19-24||

RMY 4-19-25

नागहेतोः सुपर्णेन चैत्यमुन्मथितं यथा ।
अवष्टभ्यावतिष्ठन्तं ददर्श धनुरूर्जितम् ॥ ४-१९-२५॥
nāgahetoḥ suparṇena caityamunmathitaṃ yathā |
avaṣṭabhyāvatiṣṭhantaṃ dadarśa dhanurūrjitam || 4-19-25||

RMY 4-19-26

रामं रामानुजं चैव भर्तुश्चैवानुजं शुभा ।
तानतीत्य समासाद्य भर्तारं निहतं रणे ॥ ४-१९-२६॥
rāmaṃ rāmānujaṃ caiva bhartuścaivānujaṃ śubhā |
tānatītya samāsādya bhartāraṃ nihataṃ raṇe || 4-19-26||

RMY 4-19-27

समीक्ष्य व्यथिता भूमौ संभ्रान्ता निपपात ह ।
सुप्तेव पुनरुत्थाय आर्यपुत्रेति क्रोशती ॥ ४-१९-२७॥
samīkṣya vyathitā bhūmau saṃbhrāntā nipapāta ha |
supteva punarutthāya āryaputreti krośatī || 4-19-27||

RMY 4-19-28

रुरोद सा पतिं दृष्ट्वा संदितं मृत्युदामभिः ।
तामवेक्ष्य तु सुग्रीवः क्रोशन्तीं कुररीमिव ॥ ४-१९-२८॥
ruroda sā patiṃ dṛṣṭvā saṃditaṃ mṛtyudāmabhiḥ |
tāmavekṣya tu sugrīvaḥ krośantīṃ kurarīmiva || 4-19-28||

RMY 4-19-29

विषादमगमत्कष्टं दृष्ट्वा चाङ्गदमागतम् ॥ ४-१९-२९॥
viṣādamagamatkaṣṭaṃ dṛṣṭvā cāṅgadamāgatam || 4-19-29||

Sarga: 20/66 (25)

RMY 4-20-1

रामचापविसृष्टेन शरेणान्तकरेण तम् ।
दृष्ट्वा विनिहतं भूमौ तारा ताराधिपानना ॥ ४-२०-१॥
rāmacāpavisṛṣṭena śareṇāntakareṇa tam |
dṛṣṭvā vinihataṃ bhūmau tārā tārādhipānanā || 4-20-1||

RMY 4-20-2

सा समासाद्य भर्तारं पर्यष्वजत भामिनी ।
इषुणाभिहतं दृष्ट्वा वालिनं कुञ्जरोपमम् ॥ ४-२०-२॥
sā samāsādya bhartāraṃ paryaṣvajata bhāminī |
iṣuṇābhihataṃ dṛṣṭvā vālinaṃ kuñjaropamam || 4-20-2||

RMY 4-20-3

वानरेन्द्रं महेन्द्राभं शोकसंतप्तमानसा ।
तारा तरुमिवोन्मूलं पर्यदेवयदातुरा ॥ ४-२०-३॥
vānarendraṃ mahendrābhaṃ śokasaṃtaptamānasā |
tārā tarumivonmūlaṃ paryadevayadāturā || 4-20-3||

RMY 4-20-4

रणे दारुणविक्रान्त प्रवीर प्लवतां वर ।
किं दीनामपुरोभागामद्य त्वं नाभिभाषसे ॥ ४-२०-४॥
raṇe dāruṇavikrānta pravīra plavatāṃ vara |
kiṃ dīnāmapurobhāgāmadya tvaṃ nābhibhāṣase || 4-20-4||

RMY 4-20-5

उत्तिष्ठ हरिशार्दूल भजस्व शयनोत्तमम् ।
नैवंविधाः शेरते हि भूमौ नृपतिसत्तमाः ॥ ४-२०-५॥
uttiṣṭha hariśārdūla bhajasva śayanottamam |
naivaṃvidhāḥ śerate hi bhūmau nṛpatisattamāḥ || 4-20-5||

RMY 4-20-6

अतीव खलु ते कान्ता वसुधा वसुधाधिप ।
गतासुरपि यां गात्रैर्मां विहाय निषेवसे ॥ ४-२०-६॥
atīva khalu te kāntā vasudhā vasudhādhipa |
gatāsurapi yāṃ gātrairmāṃ vihāya niṣevase || 4-20-6||

RMY 4-20-7

व्यक्तमन्या त्वया वीर धर्मतः संप्रवर्तता ।
किष्किन्धेव पुरी रम्या स्वर्गमार्गे विनिर्मिता ॥ ४-२०-७॥
vyaktamanyā tvayā vīra dharmataḥ saṃpravartatā |
kiṣkindheva purī ramyā svargamārge vinirmitā || 4-20-7||

RMY 4-20-8

यान्यस्माभिस्त्वया सार्धं वनेषु मधुगन्धिषु ।
विहृतानि त्वया काले तेषामुपरमः कृतः ॥ ४-२०-८॥
yānyasmābhistvayā sārdhaṃ vaneṣu madhugandhiṣu |
vihṛtāni tvayā kāle teṣāmuparamaḥ kṛtaḥ || 4-20-8||

RMY 4-20-9

निरानन्दा निराशाहं निमग्ना शोकसागरे ।
त्वयि पञ्चत्वमापन्ने महायूथपयूथपे ॥ ४-२०-९॥
nirānandā nirāśāhaṃ nimagnā śokasāgare |
tvayi pañcatvamāpanne mahāyūthapayūthape || 4-20-9||

RMY 4-20-10

हृदयं सुस्थिरं मह्यं दृष्ट्वा विनिहतं भुवि ।
यन्न शोकाभिसंतप्तं स्फुटतेऽद्य सहस्रधा ॥ ४-२०-१०॥
hṛdayaṃ susthiraṃ mahyaṃ dṛṣṭvā vinihataṃ bhuvi |
yanna śokābhisaṃtaptaṃ sphuṭate'dya sahasradhā || 4-20-10||

RMY 4-20-11

सुग्रीवस्य त्वया भार्या हृता स च विवासितः ।
यत्तत्तस्य त्वया व्युष्टिः प्राप्तेयं प्लवगाधिप ॥ ४-२०-११॥
sugrīvasya tvayā bhāryā hṛtā sa ca vivāsitaḥ |
yattattasya tvayā vyuṣṭiḥ prāpteyaṃ plavagādhipa || 4-20-11||

RMY 4-20-12

निःश्रेयसपरा मोहात्त्वया चाहं विगर्हिता ।
यैषाब्रुवं हितं वाक्यं वानरेन्द्रहितैषिणी ॥ ४-२०-१२॥
niḥśreyasaparā mohāttvayā cāhaṃ vigarhitā |
yaiṣābruvaṃ hitaṃ vākyaṃ vānarendrahitaiṣiṇī || 4-20-12||

RMY 4-20-13

कालो निःसंशयो नूनं जीवितान्तकरस्तव ।
बलाद्येनावपन्नोऽसि सुग्रीवस्यावशो वशम् ॥ ४-२०-१३॥
kālo niḥsaṃśayo nūnaṃ jīvitāntakarastava |
balādyenāvapanno'si sugrīvasyāvaśo vaśam || 4-20-13||

RMY 4-20-14

वैधव्यं शोकसंतापं कृपणं कृपणा सती ।
अदुःखोपचिता पूर्वं वर्तयिष्याम्यनाथवत् ॥ ४-२०-१४॥
vaidhavyaṃ śokasaṃtāpaṃ kṛpaṇaṃ kṛpaṇā satī |
aduḥkhopacitā pūrvaṃ vartayiṣyāmyanāthavat || 4-20-14||

RMY 4-20-15

लालितश्चाङ्गदो वीरः सुकुमारः सुखोचितः ।
वत्स्यते कामवस्थां मे पितृव्ये क्रोधमूर्छिते ॥ ४-२०-१५॥
lālitaścāṅgado vīraḥ sukumāraḥ sukhocitaḥ |
vatsyate kāmavasthāṃ me pitṛvye krodhamūrchite || 4-20-15||

RMY 4-20-16

कुरुष्व पितरं पुत्र सुदृष्टं धर्मवत्सलम् ।
दुर्लभं दर्शनं त्वस्य तव वत्स भविष्यति ॥ ४-२०-१६॥
kuruṣva pitaraṃ putra sudṛṣṭaṃ dharmavatsalam |
durlabhaṃ darśanaṃ tvasya tava vatsa bhaviṣyati || 4-20-16||

RMY 4-20-17

समाश्वासय पुत्रं त्वं संदेशं संदिशस्व च ।
मूर्ध्नि चैनं समाघ्राय प्रवासं प्रस्थितो ह्यसि ॥ ४-२०-१७॥
samāśvāsaya putraṃ tvaṃ saṃdeśaṃ saṃdiśasva ca |
mūrdhni cainaṃ samāghrāya pravāsaṃ prasthito hyasi || 4-20-17||

RMY 4-20-18

रामेण हि महत्कर्म कृतं त्वामभिनिघ्नता ।
आनृण्यं तु गतं तस्य सुग्रीवस्य प्रतिश्रवे ॥ ४-२०-१८॥
rāmeṇa hi mahatkarma kṛtaṃ tvāmabhinighnatā |
ānṛṇyaṃ tu gataṃ tasya sugrīvasya pratiśrave || 4-20-18||

RMY 4-20-19

सकामो भव सुग्रीव रुमां त्वं प्रतिपत्स्यसे ।
भुङ्क्ष्व राज्यमनुद्विग्नः शस्तो भ्राता रिपुस्तव ॥ ४-२०-१९॥
sakāmo bhava sugrīva rumāṃ tvaṃ pratipatsyase |
bhuṅkṣva rājyamanudvignaḥ śasto bhrātā ripustava || 4-20-19||

RMY 4-20-20

किं मामेवं विलपतीं प्रेंणा त्वं नाभिभाषसे ।
इमाः पश्य वरा बह्वीर्भार्यास्ते वानरेश्वर ॥ ४-२०-२०॥
kiṃ māmevaṃ vilapatīṃ preṃṇā tvaṃ nābhibhāṣase |
imāḥ paśya varā bahvīrbhāryāste vānareśvara || 4-20-20||

RMY 4-20-21

तस्या विलपितं श्रुत्वा वानर्यः सर्वतश्च ताः ।
परिगृह्याङ्गदं दीनं दुःखार्ताः परिचुक्रुशुः ॥ ४-२०-२१॥
tasyā vilapitaṃ śrutvā vānaryaḥ sarvataśca tāḥ |
parigṛhyāṅgadaṃ dīnaṃ duḥkhārtāḥ paricukruśuḥ || 4-20-21||

RMY 4-20-22

किमङ्गदं साङ्गद वीर बाहो विहाय यास्यद्य चिरप्रवासं ।
न युक्तमेवं गुणसंनिकृष्टं विहाय पुत्रं प्रियपुत्र गन्तुम् ॥ ४-२०-२२॥
kimaṅgadaṃ sāṅgada vīra bāho vihāya yāsyadya cirapravāsaṃ |
na yuktamevaṃ guṇasaṃnikṛṣṭaṃ vihāya putraṃ priyaputra gantum || 4-20-22||

RMY 4-20-23

किमप्रियं ते प्रियचारुवेष कृतं मया नाथ सुतेन वा ते ।
सहायिनीमद्य विहाय वीर यमक्षयं गच्छसि दुर्विनीतम् ॥ ४-२०-२३॥
kimapriyaṃ te priyacāruveṣa kṛtaṃ mayā nātha sutena vā te |
sahāyinīmadya vihāya vīra yamakṣayaṃ gacchasi durvinītam || 4-20-23||

RMY 4-20-24

यद्यप्रियं किंचिदसंप्रधार्य कृतं मया स्यात्तव दीर्घबाहो ।
क्षमस्व मे तद्धरिवंश नाथ व्रजामि मूर्ध्ना तव वीर पादौ ॥ ४-२०-२४॥
yadyapriyaṃ kiṃcidasaṃpradhārya kṛtaṃ mayā syāttava dīrghabāho |
kṣamasva me taddharivaṃśa nātha vrajāmi mūrdhnā tava vīra pādau || 4-20-24||

RMY 4-20-25

तथा तु तारा करुणं रुदन्ती भर्तुः समीपे सह वानरीभिः ।
व्यवस्यत प्रायमनिन्द्यवर्णा उपोपवेष्टुं भुवि यत्र वाली ॥ ४-२०-२५॥
tathā tu tārā karuṇaṃ rudantī bhartuḥ samīpe saha vānarībhiḥ |
vyavasyata prāyamanindyavarṇā upopaveṣṭuṃ bhuvi yatra vālī || 4-20-25||

Sarga: 21/66 (16)

RMY 4-21-1

ततो निपतितां तारां च्युतां तारामिवाम्बरात् ।
शनैराश्वासयामास हनूमान्हरियूथपः ॥ ४-२१-१॥
tato nipatitāṃ tārāṃ cyutāṃ tārāmivāmbarāt |
śanairāśvāsayāmāsa hanūmānhariyūthapaḥ || 4-21-1||

RMY 4-21-2

गुणदोषकृतं जन्तुः स्वकर्मफलहेतुकम् ।
अव्यग्रस्तदवाप्नोति सर्वं प्रेत्य शुभाशुभम् ॥ ४-२१-२॥
guṇadoṣakṛtaṃ jantuḥ svakarmaphalahetukam |
avyagrastadavāpnoti sarvaṃ pretya śubhāśubham || 4-21-2||

RMY 4-21-3

शोच्या शोचसि कं शोच्यं दीनं दीनानुकम्पसे ।
कश्च कस्यानुशोच्योऽस्ति देहेऽस्मिन्बुद्बुदोपमे ॥ ४-२१-३॥
śocyā śocasi kaṃ śocyaṃ dīnaṃ dīnānukampase |
kaśca kasyānuśocyo'sti dehe'sminbudbudopame || 4-21-3||

RMY 4-21-4

अङ्गदस्तु कुमारोऽयं द्रष्टव्यो जीवपुत्रया ।
आयत्या च विधेयानि समर्थान्यस्य चिन्तय ॥ ४-२१-४॥
aṅgadastu kumāro'yaṃ draṣṭavyo jīvaputrayā |
āyatyā ca vidheyāni samarthānyasya cintaya || 4-21-4||

RMY 4-21-5

जानास्यनियतामेवं भूतानामागतिं गतिम् ।
तस्माच्छुभं हि कर्तव्यं पण्डिते नैहलौकिकम् ॥ ४-२१-५॥
jānāsyaniyatāmevaṃ bhūtānāmāgatiṃ gatim |
tasmācchubhaṃ hi kartavyaṃ paṇḍite naihalaukikam || 4-21-5||

RMY 4-21-6

यस्मिन्हरिसहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च ।
वर्तयन्ति कृतांशानि सोऽयं दिष्टान्तमागतः ॥ ४-२१-६॥
yasminharisahasrāṇi prayutānyarbudāni ca |
vartayanti kṛtāṃśāni so'yaṃ diṣṭāntamāgataḥ || 4-21-6||

RMY 4-21-7

यदयं न्यायदृष्टार्थः सामदानक्षमापरः ।
गतो धर्मजितां भूमिं नैनं शोचितुमर्हसि ॥ ४-२१-७॥
yadayaṃ nyāyadṛṣṭārthaḥ sāmadānakṣamāparaḥ |
gato dharmajitāṃ bhūmiṃ nainaṃ śocitumarhasi || 4-21-7||

RMY 4-21-8

सर्वे च हरिशार्दूल पुत्रश्चायं तवाङ्गदः ।
हर्यृष्कपतिराज्यं च त्वत्सनाथमनिन्दिते ॥ ४-२१-८॥
sarve ca hariśārdūla putraścāyaṃ tavāṅgadaḥ |
haryṛṣkapatirājyaṃ ca tvatsanāthamanindite || 4-21-8||

RMY 4-21-9

ताविमौ शोकसंतप्तौ शनैः प्रेरय भामिनि ।
त्वया परिगृहीतोऽयमङ्गदः शास्तु मेदिनीम् ॥ ४-२१-९॥
tāvimau śokasaṃtaptau śanaiḥ preraya bhāmini |
tvayā parigṛhīto'yamaṅgadaḥ śāstu medinīm || 4-21-9||

RMY 4-21-10

संततिश्च यथादृष्टा कृत्यं यच्चापि साम्प्रतम् ।
राज्ञस्तत्क्रियतां सर्वमेष कालस्य निश्चयः ॥ ४-२१-१०॥
saṃtatiśca yathādṛṣṭā kṛtyaṃ yaccāpi sāmpratam |
rājñastatkriyatāṃ sarvameṣa kālasya niścayaḥ || 4-21-10||

RMY 4-21-11

संस्कार्यो हरिराजस्तु अङ्गदश्चाभिषिच्यताम् ।
सिंहासनगतं पुत्रं पश्यन्ती शान्तिमेष्यसि ॥ ४-२१-११॥
saṃskāryo harirājastu aṅgadaścābhiṣicyatām |
siṃhāsanagataṃ putraṃ paśyantī śāntimeṣyasi || 4-21-11||

RMY 4-21-12

सा तस्य वचनं श्रुत्वा भर्तृव्यसनपीडिता ।
अब्रवीदुत्तरं तारा हनूमन्तमवस्थितम् ॥ ४-२१-१२॥
sā tasya vacanaṃ śrutvā bhartṛvyasanapīḍitā |
abravīduttaraṃ tārā hanūmantamavasthitam || 4-21-12||

RMY 4-21-13

अङ्गद प्रतिरूपाणां पुत्राणामेकतः शतम् ।
हतस्याप्यस्य वीरस्य गात्रसंश्लेषणं वरम् ॥ ४-२१-१३॥
aṅgada pratirūpāṇāṃ putrāṇāmekataḥ śatam |
hatasyāpyasya vīrasya gātrasaṃśleṣaṇaṃ varam || 4-21-13||

RMY 4-21-14

न चाहं हरिराजस्य प्रभवाम्यङ्गदस्य वा ।
पितृव्यस्तस्य सुग्रीवः सर्वकार्येष्वनन्तरः ॥ ४-२१-१४॥
na cāhaṃ harirājasya prabhavāmyaṅgadasya vā |
pitṛvyastasya sugrīvaḥ sarvakāryeṣvanantaraḥ || 4-21-14||

RMY 4-21-15

न ह्येषा बुद्धिरास्थेया हनूमन्नङ्गदं प्रति ।
पिता हि बन्धुः पुत्रस्य न माता हरिसत्तम ॥ ४-२१-१५॥
na hyeṣā buddhirāstheyā hanūmannaṅgadaṃ prati |
pitā hi bandhuḥ putrasya na mātā harisattama || 4-21-15||

RMY 4-21-16

न हि मम हरिराजसंश्रयात्क्षमतरमस्ति परत्र चेह वा ।
अभिमुखहतवीरसेवितं शयनमिदं मम सेवितुं क्षमम् ॥ ४-२१-१६॥
na hi mama harirājasaṃśrayātkṣamataramasti paratra ceha vā |
abhimukhahatavīrasevitaṃ śayanamidaṃ mama sevituṃ kṣamam || 4-21-16||

Sarga: 22/66 (26)

RMY 4-22-1

वीक्षमाणस्तु मन्दासुः सर्वतो मन्दमुच्छ्वसन् ।
आदावेव तु सुग्रीवं ददर्श त्वात्मजाग्रतः ॥ ४-२२-१॥
vīkṣamāṇastu mandāsuḥ sarvato mandamucchvasan |
ādāveva tu sugrīvaṃ dadarśa tvātmajāgrataḥ || 4-22-1||

RMY 4-22-2

तं प्राप्तविजयं वाली सुग्रीवं प्लवगेश्वरम् ।
आभाष्य व्यक्तया वाचा सस्नेहमिदमब्रवीत् ॥ ४-२२-२॥
taṃ prāptavijayaṃ vālī sugrīvaṃ plavageśvaram |
ābhāṣya vyaktayā vācā sasnehamidamabravīt || 4-22-2||

RMY 4-22-3

सुग्रीवदोषेण न मां गन्तुमर्हसि किल्बिषात् ।
कृष्यमाणं भविष्येण बुद्धिमोहेन मां बलात् ॥ ४-२२-३॥
sugrīvadoṣeṇa na māṃ gantumarhasi kilbiṣāt |
kṛṣyamāṇaṃ bhaviṣyeṇa buddhimohena māṃ balāt || 4-22-3||

RMY 4-22-4

युगपद्विहितं तात न मन्ये सुखमावयोः ।
सौहार्दं भ्रातृयुक्तं हि तदिदं जातमन्यथा ॥ ४-२२-४॥
yugapadvihitaṃ tāta na manye sukhamāvayoḥ |
sauhārdaṃ bhrātṛyuktaṃ hi tadidaṃ jātamanyathā || 4-22-4||

RMY 4-22-5

प्रतिपद्य त्वमद्यैव राज्यमेषां वनौकसाम् ।
मामप्यद्यैव गच्छन्तं विद्धि वैवस्वतक्षयम् ॥ ४-२२-५॥
pratipadya tvamadyaiva rājyameṣāṃ vanaukasām |
māmapyadyaiva gacchantaṃ viddhi vaivasvatakṣayam || 4-22-5||

RMY 4-22-6

जीवितं च हि राज्यं च श्रियं च विपुलामिमाम् ।
प्रजहाम्येष वै तूर्णं महच्चागर्हितं यशः ॥ ४-२२-६॥
jīvitaṃ ca hi rājyaṃ ca śriyaṃ ca vipulāmimām |
prajahāmyeṣa vai tūrṇaṃ mahaccāgarhitaṃ yaśaḥ || 4-22-6||

RMY 4-22-7

अस्यां त्वहमवस्थायां वीर वक्ष्यामि यद्वचः ।
यद्यप्यसुकरं राजन्कर्तुमेव तदर्हसि ॥ ४-२२-७॥
asyāṃ tvahamavasthāyāṃ vīra vakṣyāmi yadvacaḥ |
yadyapyasukaraṃ rājankartumeva tadarhasi || 4-22-7||

RMY 4-22-8

सुखार्हं सुखसंवृद्धं बालमेनमबालिशम् ।
बाष्पपूर्णमुखं पश्य भूमौ पतितमङ्गदम् ॥ ४-२२-८॥
sukhārhaṃ sukhasaṃvṛddhaṃ bālamenamabāliśam |
bāṣpapūrṇamukhaṃ paśya bhūmau patitamaṅgadam || 4-22-8||

RMY 4-22-9

मम प्राणैः प्रियतरं पुत्रं पुत्रमिवौरसं ।
मया हीनमहीनार्थं सर्वतः परिपालय ॥ ४-२२-९॥
mama prāṇaiḥ priyataraṃ putraṃ putramivaurasaṃ |
mayā hīnamahīnārthaṃ sarvataḥ paripālaya || 4-22-9||

RMY 4-22-10

त्वमप्यस्य हि दाता च परित्राता च सर्वतः ।
भयेष्वभयदश्चैव यथाहं प्लवगेश्वर ॥ ४-२२-१०॥
tvamapyasya hi dātā ca paritrātā ca sarvataḥ |
bhayeṣvabhayadaścaiva yathāhaṃ plavageśvara || 4-22-10||

RMY 4-22-11

एष तारात्मजः श्रीमांस्त्वया तुल्यपराक्रमः ।
रक्षसां तु वधे तेषामग्रतस्ते भविष्यति ॥ ४-२२-११॥
eṣa tārātmajaḥ śrīmāṃstvayā tulyaparākramaḥ |
rakṣasāṃ tu vadhe teṣāmagrataste bhaviṣyati || 4-22-11||

RMY 4-22-12

अनुरूपाणि कर्माणि विक्रम्य बलवान्रणे ।
करिष्यत्येष तारेयस्तरस्वी तरुणोऽङ्गदः ॥ ४-२२-१२॥
anurūpāṇi karmāṇi vikramya balavānraṇe |
kariṣyatyeṣa tāreyastarasvī taruṇo'ṅgadaḥ || 4-22-12||

RMY 4-22-13

सुषेणदुहिता चेयमर्थसूक्ष्मविनिश्चये ।
औत्पातिके च विविधे सर्वतः परिनिष्ठिता ॥ ४-२२-१३॥
suṣeṇaduhitā ceyamarthasūkṣmaviniścaye |
autpātike ca vividhe sarvataḥ pariniṣṭhitā || 4-22-13||

RMY 4-22-14

यदेषा साध्विति ब्रूयात्कार्यं तन्मुक्तसंशयम् ।
न हि तारामतं किंचिदन्यथा परिवर्तते ॥ ४-२२-१४॥
yadeṣā sādhviti brūyātkāryaṃ tanmuktasaṃśayam |
na hi tārāmataṃ kiṃcidanyathā parivartate || 4-22-14||

RMY 4-22-15

राघवस्य च ते कार्यं कर्तव्यमविशङ्कया ।
स्यादधर्मो ह्यकरणे त्वां च हिंस्याद्विमानितः ॥ ४-२२-१५॥
rāghavasya ca te kāryaṃ kartavyamaviśaṅkayā |
syādadharmo hyakaraṇe tvāṃ ca hiṃsyādvimānitaḥ || 4-22-15||

RMY 4-22-16

इमां च मालामाधत्स्व दिव्यां सुग्रीवकाञ्चनीम् ।
उदारा श्रीः स्थिता ह्यस्यां संप्रजह्यान्मृते मयि ॥ ४-२२-१६॥
imāṃ ca mālāmādhatsva divyāṃ sugrīvakāñcanīm |
udārā śrīḥ sthitā hyasyāṃ saṃprajahyānmṛte mayi || 4-22-16||

RMY 4-22-17

इत्येवमुक्तः सुग्रीवो वालिना भ्रातृसौहृदात् ।
हर्षं त्यक्त्वा पुनर्दीनो ग्रहग्रस्त इवोडुराट् ॥ ४-२२-१७॥
ityevamuktaḥ sugrīvo vālinā bhrātṛsauhṛdāt |
harṣaṃ tyaktvā punardīno grahagrasta ivoḍurāṭ || 4-22-17||

RMY 4-22-18

तद्वालिवचनाच्छान्तः कुर्वन्युक्तमतन्द्रितः ।
जग्राह सोऽभ्यनुज्ञातो मालां तां चैव काञ्चनीम् ॥ ४-२२-१८॥
tadvālivacanācchāntaḥ kurvanyuktamatandritaḥ |
jagrāha so'bhyanujñāto mālāṃ tāṃ caiva kāñcanīm || 4-22-18||

RMY 4-22-19

तां मालां काञ्चनीं दत्त्वा वाली दृष्ट्वात्मजं स्थितम् ।
संसिद्धः प्रेत्य भावाय स्नेहादङ्गदमब्रवीत् ॥ ४-२२-१९॥
tāṃ mālāṃ kāñcanīṃ dattvā vālī dṛṣṭvātmajaṃ sthitam |
saṃsiddhaḥ pretya bhāvāya snehādaṅgadamabravīt || 4-22-19||

RMY 4-22-20

देशकालौ भजस्वाद्य क्षममाणः प्रियाप्रिये ।
सुखदुःखसहः काले सुग्रीववशगो भव ॥ ४-२२-२०॥
deśakālau bhajasvādya kṣamamāṇaḥ priyāpriye |
sukhaduḥkhasahaḥ kāle sugrīvavaśago bhava || 4-22-20||

RMY 4-22-21

यथा हि त्वं महाबाहो लालितः सततं मया ।
न तथा वर्तमानं त्वां सुग्रीवो बहु मंस्यते ॥ ४-२२-२१॥
yathā hi tvaṃ mahābāho lālitaḥ satataṃ mayā |
na tathā vartamānaṃ tvāṃ sugrīvo bahu maṃsyate || 4-22-21||

RMY 4-22-22

मास्यामित्रैर्गतं गच्छेर्मा शत्रुभिररिंदम ।
भर्तुरर्थपरो दान्तः सुग्रीववशगो भव ॥ ४-२२-२२॥
māsyāmitrairgataṃ gacchermā śatrubhirariṃdama |
bharturarthaparo dāntaḥ sugrīvavaśago bhava || 4-22-22||

RMY 4-22-23

न चातिप्रणयः कार्यः कर्तव्योऽप्रणयश्च ते ।
उभयं हि महादोषं तस्मादन्तरदृग्भव ॥ ४-२२-२३॥
na cātipraṇayaḥ kāryaḥ kartavyo'praṇayaśca te |
ubhayaṃ hi mahādoṣaṃ tasmādantaradṛgbhava || 4-22-23||

RMY 4-22-24

इत्युक्त्वाथ विवृत्ताक्षः शरसंपीडितो भृशम् ।
विवृतैर्दशनैर्भीमैर्बभूवोत्क्रान्तजीवितः ॥ ४-२२-२४॥
ityuktvātha vivṛttākṣaḥ śarasaṃpīḍito bhṛśam |
vivṛtairdaśanairbhīmairbabhūvotkrāntajīvitaḥ || 4-22-24||

RMY 4-22-25

हते तु वीरे प्लवगाधिपे तदा प्लवंगमास्तत्र न शर्म लेभिरे ।
वनेचराः सिंहयुते महावने यथा हि गावो निहते गवां पतौ ॥ ४-२२-२५॥
hate tu vīre plavagādhipe tadā plavaṃgamāstatra na śarma lebhire |
vanecarāḥ siṃhayute mahāvane yathā hi gāvo nihate gavāṃ patau || 4-22-25||

RMY 4-22-26

ततस्तु तारा व्यसनार्णव प्लुता मृतस्या भर्तुर्वदनं समीक्ष्य सा ।
जगाम भूमिं परिरभ्य वालिनं महाद्रुमं छिन्नमिवाश्रिता लता ॥ ४-२२-२६॥
tatastu tārā vyasanārṇava plutā mṛtasyā bharturvadanaṃ samīkṣya sā |
jagāma bhūmiṃ parirabhya vālinaṃ mahādrumaṃ chinnamivāśritā latā || 4-22-26||

Sarga: 23/66 (30)

RMY 4-23-1

ततः समुपजिघ्रन्ती कपिराजस्य तन्मुखम् ।
पतिं लोकाच्च्युतं तारा मृतं वचनमब्रवीत् ॥ ४-२३-१॥
tataḥ samupajighrantī kapirājasya tanmukham |
patiṃ lokāccyutaṃ tārā mṛtaṃ vacanamabravīt || 4-23-1||

RMY 4-23-2

शेषे त्वं विषमे दुःखमकृत्वा वचनं मम ।
उपलोपचिते वीर सुदुःखे वसुधातले ॥ ४-२३-२॥
śeṣe tvaṃ viṣame duḥkhamakṛtvā vacanaṃ mama |
upalopacite vīra suduḥkhe vasudhātale || 4-23-2||

RMY 4-23-3

मत्तः प्रियतरा नूनं वानरेन्द्र मही तव ।
शेषे हि तां परिष्वज्य मां च न प्रतिभाषसे ॥ ४-२३-३॥
mattaḥ priyatarā nūnaṃ vānarendra mahī tava |
śeṣe hi tāṃ pariṣvajya māṃ ca na pratibhāṣase || 4-23-3||

RMY 4-23-4

सुग्रीव एव विक्रान्तो वीर साहसिक प्रिय ।
ऋक्षवानरमुख्यास्त्वां बलिनं पर्युपासते ॥ ४-२३-४॥
sugrīva eva vikrānto vīra sāhasika priya |
ṛkṣavānaramukhyāstvāṃ balinaṃ paryupāsate || 4-23-4||

RMY 4-23-5

एषां विलपितं कृच्छ्रमङ्गदस्य च शोचतः ।
मम चेमां गिरं श्रुत्वा किं त्वं न प्रतिबुध्यसे ॥ ४-२३-५॥
eṣāṃ vilapitaṃ kṛcchramaṅgadasya ca śocataḥ |
mama cemāṃ giraṃ śrutvā kiṃ tvaṃ na pratibudhyase || 4-23-5||

RMY 4-23-6

इदं तच्छूरशयनं यत्र शेषे हतो युधि ।
शायिता निहता यत्र त्वयैव रिपवः पुरा ॥ ४-२३-६॥
idaṃ tacchūraśayanaṃ yatra śeṣe hato yudhi |
śāyitā nihatā yatra tvayaiva ripavaḥ purā || 4-23-6||

RMY 4-23-7

विशुद्धसत्त्वाभिजन प्रिययुद्ध मम प्रिय ।
मामनाथां विहायैकां गतस्त्वमसि मानद ॥ ४-२३-७॥
viśuddhasattvābhijana priyayuddha mama priya |
māmanāthāṃ vihāyaikāṃ gatastvamasi mānada || 4-23-7||

RMY 4-23-8

शूराय न प्रदातव्या कन्या खलु विपश्चिता ।
शूरभार्यां हतां पश्य सद्यो मां विधवां कृताम् ॥ ४-२३-८॥
śūrāya na pradātavyā kanyā khalu vipaścitā |
śūrabhāryāṃ hatāṃ paśya sadyo māṃ vidhavāṃ kṛtām || 4-23-8||

RMY 4-23-9

अवभग्नश्च मे मानो भग्ना मे शाश्वती गतिः ।
अगाधे च निमग्नास्मि विपुले शोकसागरे ॥ ४-२३-९॥
avabhagnaśca me māno bhagnā me śāśvatī gatiḥ |
agādhe ca nimagnāsmi vipule śokasāgare || 4-23-9||

RMY 4-23-10

अश्मसारमयं नूनमिदं मे हृदयं दृढम् ।
भर्तारं निहतं दृष्ट्वा यन्नाद्य शतधा गतम् ॥ ४-२३-१०॥
aśmasāramayaṃ nūnamidaṃ me hṛdayaṃ dṛḍham |
bhartāraṃ nihataṃ dṛṣṭvā yannādya śatadhā gatam || 4-23-10||

RMY 4-23-11

सुहृच्चैव हि भर्ता च प्रकृत्या च मम प्रियः ।
आहवे च पराक्रान्तः शूरः पञ्चत्वमागतः ॥ ४-२३-११॥
suhṛccaiva hi bhartā ca prakṛtyā ca mama priyaḥ |
āhave ca parākrāntaḥ śūraḥ pañcatvamāgataḥ || 4-23-11||

RMY 4-23-12

पतिहीना तु या नारी कामं भवतु पुत्रिणी ।
धनधान्यैः सुपूर्णापि विधवेत्युच्यते बुधैः ॥ ४-२३-१२॥
patihīnā tu yā nārī kāmaṃ bhavatu putriṇī |
dhanadhānyaiḥ supūrṇāpi vidhavetyucyate budhaiḥ || 4-23-12||

RMY 4-23-13

स्वगात्रप्रभवे वीर शेषे रुधिरमण्डले ।
कृमिरागपरिस्तोमे त्वमेवं शयने यथा ॥ ४-२३-१३॥
svagātraprabhave vīra śeṣe rudhiramaṇḍale |
kṛmirāgaparistome tvamevaṃ śayane yathā || 4-23-13||

RMY 4-23-14

रेणुशोणितसंवीतं गात्रं तव समन्ततः ।
परिरब्धुं न शक्नोमि भुजाभ्यां प्लवगर्षभ ॥ ४-२३-१४॥
reṇuśoṇitasaṃvītaṃ gātraṃ tava samantataḥ |
parirabdhuṃ na śaknomi bhujābhyāṃ plavagarṣabha || 4-23-14||

RMY 4-23-15

कृतकृत्योऽद्य सुग्रीवो वैरेऽस्मिन्नतिदारुणे ।
यस्य रामविमुक्तेन हृतमेकेषुणा भयम् ॥ ४-२३-१५॥
kṛtakṛtyo'dya sugrīvo vaire'sminnatidāruṇe |
yasya rāmavimuktena hṛtamekeṣuṇā bhayam || 4-23-15||

RMY 4-23-16

शरेण हृदि लग्नेन गात्रसंस्पर्शने तव ।
वार्यामि त्वां निरीक्षन्ती त्वयि पञ्चत्वमागते ॥ ४-२३-१६॥
śareṇa hṛdi lagnena gātrasaṃsparśane tava |
vāryāmi tvāṃ nirīkṣantī tvayi pañcatvamāgate || 4-23-16||

RMY 4-23-17

उद्बबर्ह शरं नीलस्तस्य गात्रगतं तदा ।
गिरिगह्वरसंलीनं दीप्तमाशीविषं यथा ॥ ४-२३-१७॥
udbabarha śaraṃ nīlastasya gātragataṃ tadā |
girigahvarasaṃlīnaṃ dīptamāśīviṣaṃ yathā || 4-23-17||

RMY 4-23-18

तस्य निष्कृष्यमाणस्य बाणस्य च बभौ द्युतिः ।
अस्तमस्तकसंरुद्धो रश्मिर्दिनकरादिव ॥ ४-२३-१८॥
tasya niṣkṛṣyamāṇasya bāṇasya ca babhau dyutiḥ |
astamastakasaṃruddho raśmirdinakarādiva || 4-23-18||

RMY 4-23-19

पेतुः क्षतजधारास्तु व्रणेभ्यस्तस्य सर्वशः ।
ताम्रगैरिकसंपृक्ता धारा इव धराधरात् ॥ ४-२३-१९॥
petuḥ kṣatajadhārāstu vraṇebhyastasya sarvaśaḥ |
tāmragairikasaṃpṛktā dhārā iva dharādharāt || 4-23-19||

RMY 4-23-20

अवकीर्णं विमार्जन्ती भर्तारं रणरेणुना ।
अस्रैर्नयनजैः शूरं सिषेचास्त्रसमाहतम् ॥ ४-२३-२०॥
avakīrṇaṃ vimārjantī bhartāraṃ raṇareṇunā |
asrairnayanajaiḥ śūraṃ siṣecāstrasamāhatam || 4-23-20||

RMY 4-23-21

रुधिरोक्षितसर्वाङ्गं दृष्ट्वा विनिहतं पतिम् ।
उवाच तारा पिङ्गाक्षं पुत्रमङ्गदमङ्गना ॥ ४-२३-२१॥
rudhirokṣitasarvāṅgaṃ dṛṣṭvā vinihataṃ patim |
uvāca tārā piṅgākṣaṃ putramaṅgadamaṅganā || 4-23-21||

RMY 4-23-22

अवस्थां पश्चिमां पश्य पितुः पुत्र सुदारुणाम् ।
संप्रसक्तस्य वैरस्य गतोऽन्तः पापकर्मणा ॥ ४-२३-२२॥
avasthāṃ paścimāṃ paśya pituḥ putra sudāruṇām |
saṃprasaktasya vairasya gato'ntaḥ pāpakarmaṇā || 4-23-22||

RMY 4-23-23

बालसूर्योदयतनुं प्रयान्तं यमसादनम् ।
अभिवादय राजानं पितरं पुत्र मानदम् ॥ ४-२३-२३॥
bālasūryodayatanuṃ prayāntaṃ yamasādanam |
abhivādaya rājānaṃ pitaraṃ putra mānadam || 4-23-23||

RMY 4-23-24

एवमुक्तः समुत्थाय जग्राह चरणौ पितुः ।
भुजाभ्यां पीनवृताभ्यामङ्गदोऽहमिति ब्रुवन् ॥ ४-२३-२४॥
evamuktaḥ samutthāya jagrāha caraṇau pituḥ |
bhujābhyāṃ pīnavṛtābhyāmaṅgado'hamiti bruvan || 4-23-24||

RMY 4-23-25

अभिवादयमानं त्वामङ्गदं त्वं यथापुरा ।
दीर्घायुर्भव पुत्रेति किमर्थं नाभिभाषसे ॥ ४-२३-२५॥
abhivādayamānaṃ tvāmaṅgadaṃ tvaṃ yathāpurā |
dīrghāyurbhava putreti kimarthaṃ nābhibhāṣase || 4-23-25||

RMY 4-23-26

अहं पुत्रसहाया त्वामुपासे गतचेतनम् ।
सिंहेन निहतं सद्यो गौः सवत्सेव गोवृषम् ॥ ४-२३-२६॥
ahaṃ putrasahāyā tvāmupāse gatacetanam |
siṃhena nihataṃ sadyo gauḥ savatseva govṛṣam || 4-23-26||

RMY 4-23-27

इष्ट्वा संग्रामयज्ञेन नानाप्रहरणाम्भसा ।
अस्मिन्नवभृथे स्नातः कथं पत्न्या मया विना ॥ ४-२३-२७॥
iṣṭvā saṃgrāmayajñena nānāpraharaṇāmbhasā |
asminnavabhṛthe snātaḥ kathaṃ patnyā mayā vinā || 4-23-27||

RMY 4-23-28

या दत्ता देवराजेन तव तुष्टेन संयुगे ।
शातकुम्भमयीं मालां तां ते पश्यामि नेह किम् ॥ ४-२३-२८॥
yā dattā devarājena tava tuṣṭena saṃyuge |
śātakumbhamayīṃ mālāṃ tāṃ te paśyāmi neha kim || 4-23-28||

RMY 4-23-29

राजश्रीर्न जहाति त्वां गतासुमपि मानद ।
सूर्यस्यावर्तमानस्य शैलराजमिव प्रभा ॥ ४-२३-२९॥
rājaśrīrna jahāti tvāṃ gatāsumapi mānada |
sūryasyāvartamānasya śailarājamiva prabhā || 4-23-29||

RMY 4-23-30

न मे वचः पथ्यमिदं त्वया कृतं न चास्मि शक्ता हि निवारणे तव ।
हता सपुत्रास्मि हतेन संयुगे सह त्वया श्रीर्विजहाति मामिह ॥ ४-२३-३०॥
na me vacaḥ pathyamidaṃ tvayā kṛtaṃ na cāsmi śaktā hi nivāraṇe tava |
hatā saputrāsmi hatena saṃyuge saha tvayā śrīrvijahāti māmiha || 4-23-30||

Sarga: 24/66 (44)

RMY 4-24-1

गतासुं वालिनं दृष्ट्वा राघवस्तदनन्तरम् ।
अब्रवीत्प्रश्रितं वाक्यं सुग्रीवं शत्रुतापनः ॥ ४-२४-१॥
gatāsuṃ vālinaṃ dṛṣṭvā rāghavastadanantaram |
abravītpraśritaṃ vākyaṃ sugrīvaṃ śatrutāpanaḥ || 4-24-1||

RMY 4-24-2

न शोकपरितापेन श्रेयसा युज्यते मृतः ।
यदत्रानन्तरं कार्यं तत्समाधातुमर्हथ ॥ ४-२४-२॥
na śokaparitāpena śreyasā yujyate mṛtaḥ |
yadatrānantaraṃ kāryaṃ tatsamādhātumarhatha || 4-24-2||

RMY 4-24-3

लोकवृत्तमनुष्ठेयं कृतं वो बाष्पमोक्षणम् ।
न कालादुत्तरं किंचित्कर्म शक्यमुपासितुम् ॥ ४-२४-३॥
lokavṛttamanuṣṭheyaṃ kṛtaṃ vo bāṣpamokṣaṇam |
na kālāduttaraṃ kiṃcitkarma śakyamupāsitum || 4-24-3||

RMY 4-24-4

नियतः कारणं लोके नियतिः कर्मसाधनम् ।
नियतिः सर्वभूतानां नियोगेष्विह कारणम् ॥ ४-२४-४॥
niyataḥ kāraṇaṃ loke niyatiḥ karmasādhanam |
niyatiḥ sarvabhūtānāṃ niyogeṣviha kāraṇam || 4-24-4||

RMY 4-24-5

न कर्ता कस्यचित्कश्चिन्नियोगे चापि नेश्वरः ।
स्वभावे वर्तते लोकस्तस्य कालः परायणम् ॥ ४-२४-५॥
na kartā kasyacitkaścinniyoge cāpi neśvaraḥ |
svabhāve vartate lokastasya kālaḥ parāyaṇam || 4-24-5||

RMY 4-24-6

न कालः कालमत्येति न कालः परिहीयते ।
स्वभावं वा समासाद्य न कश्चिदतिवर्तते ॥ ४-२४-६॥
na kālaḥ kālamatyeti na kālaḥ parihīyate |
svabhāvaṃ vā samāsādya na kaścidativartate || 4-24-6||

RMY 4-24-7

न कालस्यास्ति बन्धुत्वं न हेतुर्न पराक्रमः ।
न मित्रज्ञातिसंबन्धः कारणं नात्मनो वशः ॥ ४-२४-७॥
na kālasyāsti bandhutvaṃ na heturna parākramaḥ |
na mitrajñātisaṃbandhaḥ kāraṇaṃ nātmano vaśaḥ || 4-24-7||

RMY 4-24-8

किं तु काल परीणामो द्रष्टव्यः साधु पश्यता ।
धर्मश्चार्थश्च कामश्च कालक्रमसमाहिताः ॥ ४-२४-८॥
kiṃ tu kāla parīṇāmo draṣṭavyaḥ sādhu paśyatā |
dharmaścārthaśca kāmaśca kālakramasamāhitāḥ || 4-24-8||

RMY 4-24-9

इतः स्वां प्रकृतिं वाली गतः प्राप्तः क्रियाफलम् ।
धर्मार्थकामसंयोगैः पवित्रं प्लवगेश्वर ॥ ४-२४-९॥
itaḥ svāṃ prakṛtiṃ vālī gataḥ prāptaḥ kriyāphalam |
dharmārthakāmasaṃyogaiḥ pavitraṃ plavageśvara || 4-24-9||

RMY 4-24-10

स्वधर्मस्य च संयोगाज्जितस्तेन महात्मना ।
स्वर्गः परिगृहीतश्च प्राणानपरिरक्षता ॥ ४-२४-१०॥
svadharmasya ca saṃyogājjitastena mahātmanā |
svargaḥ parigṛhītaśca prāṇānaparirakṣatā || 4-24-10||

RMY 4-24-11

एषा वै नियतिः श्रेष्ठा यां गतो हरियूथपः ।
तदलं परितापेन प्राप्तकालमुपास्यताम् ॥ ४-२४-११॥
eṣā vai niyatiḥ śreṣṭhā yāṃ gato hariyūthapaḥ |
tadalaṃ paritāpena prāptakālamupāsyatām || 4-24-11||

RMY 4-24-12

वचनान्ते तु रामस्य लक्ष्मणः परवीरहा ।
अवदत्प्रश्रितं वाक्यं सुग्रीवं गतचेतसं ॥ ४-२४-१२॥
vacanānte tu rāmasya lakṣmaṇaḥ paravīrahā |
avadatpraśritaṃ vākyaṃ sugrīvaṃ gatacetasaṃ || 4-24-12||

RMY 4-24-13

कुरु त्वमस्य सुग्रीव प्रेतकार्यमनन्तरम् ।
ताराङ्गदाभ्यां सहितो वालिनो दहनं प्रति ॥ ४-२४-१३॥
kuru tvamasya sugrīva pretakāryamanantaram |
tārāṅgadābhyāṃ sahito vālino dahanaṃ prati || 4-24-13||

RMY 4-24-14

समाज्ञापय काष्ठानि शुष्काणि च बहूनि च ।
चन्दनानि च दिव्यानि वालिसंस्कारकारणात् ॥ ४-२४-१४॥
samājñāpaya kāṣṭhāni śuṣkāṇi ca bahūni ca |
candanāni ca divyāni vālisaṃskārakāraṇāt || 4-24-14||

RMY 4-24-15

समाश्वासय चैनं त्वमङ्गदं दीनचेतसं ।
मा भूर्बालिशबुद्धिस्त्वं त्वदधीनमिदं पुरम् ॥ ४-२४-१५॥
samāśvāsaya cainaṃ tvamaṅgadaṃ dīnacetasaṃ |
mā bhūrbāliśabuddhistvaṃ tvadadhīnamidaṃ puram || 4-24-15||

RMY 4-24-16

अङ्गदस्त्वानयेन्माल्यं वस्त्राणि विविधानि च ।
घृतं तैलमथो गन्धान्यच्चात्र समनन्तरम् ॥ ४-२४-१६॥
aṅgadastvānayenmālyaṃ vastrāṇi vividhāni ca |
ghṛtaṃ tailamatho gandhānyaccātra samanantaram || 4-24-16||

RMY 4-24-17

त्वं तार शिबिकां शीघ्रमादायागच्छ संभ्रमात् ।
त्वरा गुणवती युक्ता ह्यस्मिन्काले विशेषतः ॥ ४-२४-१७॥
tvaṃ tāra śibikāṃ śīghramādāyāgaccha saṃbhramāt |
tvarā guṇavatī yuktā hyasminkāle viśeṣataḥ || 4-24-17||

RMY 4-24-18

सज्जीभवन्तु प्लवगाः शिबिकावाहनोचिताः ।
समर्था बलिनश्चैव निर्हरिष्यन्ति वालिनम् ॥ ४-२४-१८॥
sajjībhavantu plavagāḥ śibikāvāhanocitāḥ |
samarthā balinaścaiva nirhariṣyanti vālinam || 4-24-18||

RMY 4-24-19

एवमुक्त्वा तु सुग्रीवं सुमित्रानन्दवर्धनः ।
तस्थौ भ्रातृसमीपस्थो लक्ष्मणः परवीरहा ॥ ४-२४-१९॥
evamuktvā tu sugrīvaṃ sumitrānandavardhanaḥ |
tasthau bhrātṛsamīpastho lakṣmaṇaḥ paravīrahā || 4-24-19||

RMY 4-24-20

लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा तारः संभ्रान्तमानसः ।
प्रविवेश गुहां शीघ्रं शिबिकासक्तमानसः ॥ ४-२४-२०॥
lakṣmaṇasya vacaḥ śrutvā tāraḥ saṃbhrāntamānasaḥ |
praviveśa guhāṃ śīghraṃ śibikāsaktamānasaḥ || 4-24-20||

RMY 4-24-21

आदाय शिबिकां तारः स तु पर्यापयत्पुनः ।
वानरैरुह्यमानां तां शूरैरुद्वहनोचितैः ॥ ४-२४-२१॥
ādāya śibikāṃ tāraḥ sa tu paryāpayatpunaḥ |
vānarairuhyamānāṃ tāṃ śūrairudvahanocitaiḥ || 4-24-21||

RMY 4-24-22

ततो वालिनमुद्यम्य सुग्रीवः शिबिकां तदा ।
आरोपयत विक्रोशन्नङ्गदेन सहैव तु ॥ ४-२४-२२॥
tato vālinamudyamya sugrīvaḥ śibikāṃ tadā |
āropayata vikrośannaṅgadena sahaiva tu || 4-24-22||

RMY 4-24-23

आरोप्य शिबिकां चैव वालिनं गतजीवितम् ।
अलंकारैश्च विविधैर्माल्यैर्वस्त्रैश्च भूषितम् ॥ ४-२४-२३॥
āropya śibikāṃ caiva vālinaṃ gatajīvitam |
alaṃkāraiśca vividhairmālyairvastraiśca bhūṣitam || 4-24-23||

RMY 4-24-24

आज्ञापयत्तदा राजा सुग्रीवः प्लवगेश्वरः ।
और्ध्वदेहिकमार्यस्य क्रियतामनुरूपतः ॥ ४-२४-२४॥
ājñāpayattadā rājā sugrīvaḥ plavageśvaraḥ |
aurdhvadehikamāryasya kriyatāmanurūpataḥ || 4-24-24||

RMY 4-24-25

विश्राणयन्तो रत्नानि विविधानि बहूनि च ।
अग्रतः प्लवगा यान्तु शिबिका तदनन्तरम् ॥ ४-२४-२५॥
viśrāṇayanto ratnāni vividhāni bahūni ca |
agrataḥ plavagā yāntu śibikā tadanantaram || 4-24-25||

RMY 4-24-26

राज्ञामृद्धिविशेषा हि दृश्यन्ते भुवि यादृशाः ।
तादृशं वालिनः क्षिप्रं प्राकुर्वन्नौर्ध्वदेहिकम् ॥ ४-२४-२६॥
rājñāmṛddhiviśeṣā hi dṛśyante bhuvi yādṛśāḥ |
tādṛśaṃ vālinaḥ kṣipraṃ prākurvannaurdhvadehikam || 4-24-26||

RMY 4-24-27

अङ्गदमप्रिगृह्याशु तारप्रभृतयस्तथा ।
क्रोशन्तः प्रययुः सर्वे वानरा हतबान्धवाः ॥ ४-२४-२७॥
aṅgadamaprigṛhyāśu tāraprabhṛtayastathā |
krośantaḥ prayayuḥ sarve vānarā hatabāndhavāḥ || 4-24-27||

RMY 4-24-28

ताराप्रभृतयः सर्वा वानर्यो हतयूथपाः ।
अनुजग्मुर्हि भर्तारं क्रोशन्त्यः करुणस्वनाः ॥ ४-२४-२८॥
tārāprabhṛtayaḥ sarvā vānaryo hatayūthapāḥ |
anujagmurhi bhartāraṃ krośantyaḥ karuṇasvanāḥ || 4-24-28||

RMY 4-24-29

तासां रुदितशब्देन वानरीणां वनान्तरे ।
वनानि गिरयः सर्वे विक्रोशन्तीव सर्वतः ॥ ४-२४-२९॥
tāsāṃ ruditaśabdena vānarīṇāṃ vanāntare |
vanāni girayaḥ sarve vikrośantīva sarvataḥ || 4-24-29||

RMY 4-24-30

पुलिने गिरिनद्यास्तु विविक्ते जलसंवृते ।
चितां चक्रुः सुबहवो वानरा वनचारिणः ॥ ४-२४-३०॥
puline girinadyāstu vivikte jalasaṃvṛte |
citāṃ cakruḥ subahavo vānarā vanacāriṇaḥ || 4-24-30||

RMY 4-24-31

अवरोप्य ततः स्कन्धाच्छिबिकां वहनोचिताः ।
तस्थुरेकान्तमाश्रित्य सर्वे शोकसमन्विताः ॥ ४-२४-३१॥
avaropya tataḥ skandhācchibikāṃ vahanocitāḥ |
tasthurekāntamāśritya sarve śokasamanvitāḥ || 4-24-31||

RMY 4-24-32

ततस्तारा पतिं दृष्ट्वा शिबिकातलशायिनम् ।
आरोप्याङ्के शिरस्तस्य विललाप सुदुःखिता ॥ ४-२४-३२॥
tatastārā patiṃ dṛṣṭvā śibikātalaśāyinam |
āropyāṅke śirastasya vilalāpa suduḥkhitā || 4-24-32||

RMY 4-24-33

जनं च पश्यसीमं त्वं कस्माच्छोकाभिपीडितम् ।
प्रहृष्टमिव ते वक्त्रं गतासोरपि मानद ।
अस्तार्कसमवर्णं च लक्ष्यते जीवतो यथा ॥ ४-२४-३३॥
janaṃ ca paśyasīmaṃ tvaṃ kasmācchokābhipīḍitam |
prahṛṣṭamiva te vaktraṃ gatāsorapi mānada |
astārkasamavarṇaṃ ca lakṣyate jīvato yathā || 4-24-33||

RMY 4-24-34

एष त्वां रामरूपेण कालः कर्षति वानर ।
येन स्म विधवाः सर्वाः कृता एकेषुणा रणे ॥ ४-२४-३४॥
eṣa tvāṃ rāmarūpeṇa kālaḥ karṣati vānara |
yena sma vidhavāḥ sarvāḥ kṛtā ekeṣuṇā raṇe || 4-24-34||

RMY 4-24-35

इमास्तास्तव राजेन्द्रवानर्यो वल्लभाः सदा ।
पादैर्विकृष्टमध्वानमागताः किं न बुध्यसे ॥ ४-२४-३५॥
imāstāstava rājendravānaryo vallabhāḥ sadā |
pādairvikṛṣṭamadhvānamāgatāḥ kiṃ na budhyase || 4-24-35||

RMY 4-24-36

तवेष्टा ननु नामैता भार्याश्चन्द्रनिभाननाः ।
इदानीं नेक्षसे कस्मात्सुग्रीवं प्लवगेश्वरम् ॥ ४-२४-३६॥
taveṣṭā nanu nāmaitā bhāryāścandranibhānanāḥ |
idānīṃ nekṣase kasmātsugrīvaṃ plavageśvaram || 4-24-36||

RMY 4-24-37

एते हि सचिवा राजंस्तारप्रभृतयस्तव ।
पुरवासिजनश्चायं परिवार्यासतेऽनघ ॥ ४-२४-३७॥
ete hi sacivā rājaṃstāraprabhṛtayastava |
puravāsijanaścāyaṃ parivāryāsate'nagha || 4-24-37||

RMY 4-24-38

विसर्जयैनान्प्रवलान्यथोचितमरिंदम ।
ततः क्रीडामहे सर्वा वनेषु मदिरोत्कटाः ॥ ४-२४-३८॥
visarjayainānpravalānyathocitamariṃdama |
tataḥ krīḍāmahe sarvā vaneṣu madirotkaṭāḥ || 4-24-38||

RMY 4-24-39

एवं विलपतीं तारां पतिशोकपरिप्लुताम् ।
उत्थापयन्ति स्म तदा वानर्यः शोककर्शिताः ॥ ४-२४-३९॥
evaṃ vilapatīṃ tārāṃ patiśokapariplutām |
utthāpayanti sma tadā vānaryaḥ śokakarśitāḥ || 4-24-39||

RMY 4-24-40

सुग्रीवेण ततः सार्धमङ्गदः पितरं रुदन् ।
चितामारोपयामास शोकेनाभिहतेन्द्रियः ॥ ४-२४-४०॥
sugrīveṇa tataḥ sārdhamaṅgadaḥ pitaraṃ rudan |
citāmāropayāmāsa śokenābhihatendriyaḥ || 4-24-40||

RMY 4-24-41

ततोऽग्निं विधिवद्दत्त्वा सोऽपसव्यं चकार ह ।
पितरं दीर्घमध्वानं प्रस्थितं व्याकुलेन्द्रियः ॥ ४-२४-४१॥
tato'gniṃ vidhivaddattvā so'pasavyaṃ cakāra ha |
pitaraṃ dīrghamadhvānaṃ prasthitaṃ vyākulendriyaḥ || 4-24-41||

RMY 4-24-42

संस्कृत्य वालिनं ते तु विधिपूर्वं प्लवंगमाः ।
आजग्मुरुदकं कर्तुं नदीं शीतजलां शुभाम् ॥ ४-२४-४२॥
saṃskṛtya vālinaṃ te tu vidhipūrvaṃ plavaṃgamāḥ |
ājagmurudakaṃ kartuṃ nadīṃ śītajalāṃ śubhām || 4-24-42||

RMY 4-24-43

ततस्ते सहितास्तत्र अङ्गदं स्थाप्य चाग्रतः ।
सुग्रीवतारासहिताः सिषिचुर्वालिने जलम् ॥ ४-२४-४३॥
tataste sahitāstatra aṅgadaṃ sthāpya cāgrataḥ |
sugrīvatārāsahitāḥ siṣicurvāline jalam || 4-24-43||

RMY 4-24-44

सुग्रीवेणैव दीनेन दीनो भूत्वा महाबलः ।
समानशोकः काकुत्स्थः प्रेतकार्याण्यकारयत् ॥ ४-२४-४४॥
sugrīveṇaiva dīnena dīno bhūtvā mahābalaḥ |
samānaśokaḥ kākutsthaḥ pretakāryāṇyakārayat || 4-24-44||

Sarga: 25/66 (38)

RMY 4-25-1

ततः शोकाभिसंतप्तं सुग्रीवं क्लिन्नवासनम् ।
शाखामृगमहामात्राः परिवार्योपतस्थिरे ॥ ४-२५-१॥
tataḥ śokābhisaṃtaptaṃ sugrīvaṃ klinnavāsanam |
śākhāmṛgamahāmātrāḥ parivāryopatasthire || 4-25-1||

RMY 4-25-2

अभिगम्य महाबाहुं राममक्लिष्टकारिणम् ।
स्थिताः प्राञ्जलयः सर्वे पितामहमिवर्षयः ॥ ४-२५-२॥
abhigamya mahābāhuṃ rāmamakliṣṭakāriṇam |
sthitāḥ prāñjalayaḥ sarve pitāmahamivarṣayaḥ || 4-25-2||

RMY 4-25-3

ततः काञ्चनशैलाभस्तरुणार्कनिभाननः ।
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं हनुमान्मारुतात्मजः ॥ ४-२५-३॥
tataḥ kāñcanaśailābhastaruṇārkanibhānanaḥ |
abravītprāñjalirvākyaṃ hanumānmārutātmajaḥ || 4-25-3||

RMY 4-25-4

भवत्प्रसादात्सुग्रीवः पितृपैतामहं महत् ।
वानराणां सुदुष्प्रापं प्राप्तो राज्यमिदं प्रभो ॥ ४-२५-४॥
bhavatprasādātsugrīvaḥ pitṛpaitāmahaṃ mahat |
vānarāṇāṃ suduṣprāpaṃ prāpto rājyamidaṃ prabho || 4-25-4||

RMY 4-25-5

भवता समनुज्ञातः प्रविश्य नगरं शुभम् ।
संविधास्यति कार्याणि सर्वाणि ससुहृज्जनः ॥ ४-२५-५॥
bhavatā samanujñātaḥ praviśya nagaraṃ śubham |
saṃvidhāsyati kāryāṇi sarvāṇi sasuhṛjjanaḥ || 4-25-5||

RMY 4-25-6

स्नातोऽयं विविधैर्गन्धैरौषधैश्च यथाविधि ।
अर्चयिष्यति रत्नैश्च माल्यैश्च त्वां विशेषतः ॥ ४-२५-६॥
snāto'yaṃ vividhairgandhairauṣadhaiśca yathāvidhi |
arcayiṣyati ratnaiśca mālyaiśca tvāṃ viśeṣataḥ || 4-25-6||

RMY 4-25-7

इमां गिरिगुहां रम्यामभिगन्तुमितोऽर्हसि ।
कुरुष्व स्वामि संबन्धं वानरान्संप्रहर्षयन् ॥ ४-२५-७॥
imāṃ giriguhāṃ ramyāmabhigantumito'rhasi |
kuruṣva svāmi saṃbandhaṃ vānarānsaṃpraharṣayan || 4-25-7||

RMY 4-25-8

एवमुक्तो हनुमता राघवः परवीरहा ।
प्रत्युवाच हनूमन्तं बुद्धिमान्वाक्यकोविदः ॥ ४-२५-८॥
evamukto hanumatā rāghavaḥ paravīrahā |
pratyuvāca hanūmantaṃ buddhimānvākyakovidaḥ || 4-25-8||

RMY 4-25-9

चतुर्दशसमाः सौम्य ग्रामं वा यदि वा पुरम् ।
न प्रवेक्ष्यामि हनुमन्पितुर्निर्देशपालकः ॥ ४-२५-९॥
caturdaśasamāḥ saumya grāmaṃ vā yadi vā puram |
na pravekṣyāmi hanumanpiturnirdeśapālakaḥ || 4-25-9||

RMY 4-25-10

सुसमृद्धां गुहां दिव्यां सुग्रीवो वानरर्षभः ।
प्रविष्टो विधिवद्वीरः क्षिप्रं राज्येऽभिषिच्यताम् ॥ ४-२५-१०॥
susamṛddhāṃ guhāṃ divyāṃ sugrīvo vānararṣabhaḥ |
praviṣṭo vidhivadvīraḥ kṣipraṃ rājye'bhiṣicyatām || 4-25-10||

RMY 4-25-11

एवमुक्त्वा हनूमन्तं रामः सुग्रीवमब्रवीत् ।
इममप्यङ्गदं वीर यौवराज्येऽभिषेचय ॥ ४-२५-११॥
evamuktvā hanūmantaṃ rāmaḥ sugrīvamabravīt |
imamapyaṅgadaṃ vīra yauvarājye'bhiṣecaya || 4-25-11||

RMY 4-25-12

पूर्वोऽयं वार्षिको मासः श्रावणः सलिलागमः ।
प्रवृत्ताः सौम्य चत्वारो मासा वार्षिकसंज्ञिताः ॥ ४-२५-१२॥
pūrvo'yaṃ vārṣiko māsaḥ śrāvaṇaḥ salilāgamaḥ |
pravṛttāḥ saumya catvāro māsā vārṣikasaṃjñitāḥ || 4-25-12||

RMY 4-25-13

नायमुद्योगसमयः प्रविश त्वं पुरीं शुभाम् ।
अस्मिन्वत्स्याम्यहं सौम्य पर्वते सहलक्ष्मणः ॥ ४-२५-१३॥
nāyamudyogasamayaḥ praviśa tvaṃ purīṃ śubhām |
asminvatsyāmyahaṃ saumya parvate sahalakṣmaṇaḥ || 4-25-13||

RMY 4-25-14

इयं गिरिगुहा रम्या विशाला युक्तमारुता ।
प्रभूतसलिला सौम्य प्रभूतकमलोत्पला ॥ ४-२५-१४॥
iyaṃ giriguhā ramyā viśālā yuktamārutā |
prabhūtasalilā saumya prabhūtakamalotpalā || 4-25-14||

RMY 4-25-15

कार्तिके समनुप्राप्ते त्वं रावणवधे यत ।
एष नः समयः सौम्य प्रविश त्वं स्वमालयम् ।
अभिषिञ्चस्व राज्ये च सुहृदः संप्रहर्षय ॥ ४-२५-१५॥
kārtike samanuprāpte tvaṃ rāvaṇavadhe yata |
eṣa naḥ samayaḥ saumya praviśa tvaṃ svamālayam |
abhiṣiñcasva rājye ca suhṛdaḥ saṃpraharṣaya || 4-25-15||

RMY 4-25-16

इति रामाभ्यनुज्ञातः सुग्रीवो वानरर्षभः ।
प्रविवेश पुरीं रम्यां किष्किन्धां वालिपालिताम् ॥ ४-२५-१६॥
iti rāmābhyanujñātaḥ sugrīvo vānararṣabhaḥ |
praviveśa purīṃ ramyāṃ kiṣkindhāṃ vālipālitām || 4-25-16||

RMY 4-25-17

तं वानरसहस्राणि प्रविष्टं वानरेश्वरम् ।
अभिवाद्य प्रहृष्टानि सर्वतः पर्यवारयन् ॥ ४-२५-१७॥
taṃ vānarasahasrāṇi praviṣṭaṃ vānareśvaram |
abhivādya prahṛṣṭāni sarvataḥ paryavārayan || 4-25-17||

RMY 4-25-18

ततः प्रकृतयः सर्वा दृष्ट्वा हरिगणेश्वरम् ।
प्रणम्य मूर्ध्ना पतिता वसुधायां समाहिताः ॥ ४-२५-१८॥
tataḥ prakṛtayaḥ sarvā dṛṣṭvā harigaṇeśvaram |
praṇamya mūrdhnā patitā vasudhāyāṃ samāhitāḥ || 4-25-18||

RMY 4-25-19

सुग्रीवः प्रकृतीः सर्वाः संभाष्योत्थाप्य वीर्यवान् ।
भ्रातुरन्तःपुरं सौम्यं प्रविवेश महाबलः ॥ ४-२५-१९॥
sugrīvaḥ prakṛtīḥ sarvāḥ saṃbhāṣyotthāpya vīryavān |
bhrāturantaḥpuraṃ saumyaṃ praviveśa mahābalaḥ || 4-25-19||

RMY 4-25-20

प्रविश्य त्वभिनिष्क्रान्तं सुग्रीवं वानरर्षभम् ।
अभ्यषिञ्चन्त सुहृदः सहस्राक्षमिवामराः ॥ ४-२५-२०॥
praviśya tvabhiniṣkrāntaṃ sugrīvaṃ vānararṣabham |
abhyaṣiñcanta suhṛdaḥ sahasrākṣamivāmarāḥ || 4-25-20||

RMY 4-25-21

तस्य पाण्डुरमाजह्रुश्छत्रं हेमपरिष्कृतम् ।
शुक्ले च बालव्यजने हेमदण्डे यशस्करे ॥ ४-२५-२१॥
tasya pāṇḍuramājahruśchatraṃ hemapariṣkṛtam |
śukle ca bālavyajane hemadaṇḍe yaśaskare || 4-25-21||

RMY 4-25-22

तथा सर्वाणि रत्नानि सर्वबीजौषधानि च ।
सक्षीराणां च वृक्षाणां प्ररोहान्कुसुमानि च ॥ ४-२५-२२॥
tathā sarvāṇi ratnāni sarvabījauṣadhāni ca |
sakṣīrāṇāṃ ca vṛkṣāṇāṃ prarohānkusumāni ca || 4-25-22||

RMY 4-25-23

शुक्लानि चैव वस्त्राणि श्वेतं चैवानुलेपनम् ।
सुगन्धीनि च माल्यानि स्थलजान्यम्बुजानि च ॥ ४-२५-२३॥
śuklāni caiva vastrāṇi śvetaṃ caivānulepanam |
sugandhīni ca mālyāni sthalajānyambujāni ca || 4-25-23||

RMY 4-25-24

चन्दनानि च दिव्यानि गन्धांश्च विविधान्बहून् ।
अक्षतं जातरूपं च प्रियङ्गुमधुसर्पिषी ॥ ४-२५-२४॥
candanāni ca divyāni gandhāṃśca vividhānbahūn |
akṣataṃ jātarūpaṃ ca priyaṅgumadhusarpiṣī || 4-25-24||

RMY 4-25-25

दधिचर्म च वैयाघ्रं वाराही चाप्युपानहौ ।
समालम्भनमादाय रोचनां समनःशिलाम् ।
आजग्मुस्तत्र मुदिता वराः कन्यास्तु षोडश ॥ ४-२५-२५॥
dadhicarma ca vaiyāghraṃ vārāhī cāpyupānahau |
samālambhanamādāya rocanāṃ samanaḥśilām |
ājagmustatra muditā varāḥ kanyāstu ṣoḍaśa || 4-25-25||

RMY 4-25-26

ततस्ते वानरश्रेष्ठं यथाकालं यथाविधि ।
रत्नैर्वस्त्रैश्च भक्ष्यैश्च तोषयित्वा द्विजर्षभान् ॥ ४-२५-२६॥
tataste vānaraśreṣṭhaṃ yathākālaṃ yathāvidhi |
ratnairvastraiśca bhakṣyaiśca toṣayitvā dvijarṣabhān || 4-25-26||

RMY 4-25-27

ततः कुशपरिस्तीर्णं समिद्धं जातवेदसं ।
मन्त्रपूतेन हविषा हुत्वा मन्त्रविदो जनाः ॥ ४-२५-२७॥
tataḥ kuśaparistīrṇaṃ samiddhaṃ jātavedasaṃ |
mantrapūtena haviṣā hutvā mantravido janāḥ || 4-25-27||

RMY 4-25-28

ततो हेमप्रतिष्ठाने वरास्तरणसंवृते ।
प्रासादशिखरे रम्ये चित्रमाल्योपशोभिते ॥ ४-२५-२८॥
tato hemapratiṣṭhāne varāstaraṇasaṃvṛte |
prāsādaśikhare ramye citramālyopaśobhite || 4-25-28||

RMY 4-25-29

प्राङ्मुखं विविधैर्मन्त्रैः स्थापयित्वा वरासने ।
नदीनदेभ्यः संहृत्य तीर्थेभ्यश्च समन्ततः ॥ ४-२५-२९॥
prāṅmukhaṃ vividhairmantraiḥ sthāpayitvā varāsane |
nadīnadebhyaḥ saṃhṛtya tīrthebhyaśca samantataḥ || 4-25-29||

RMY 4-25-30

आहृत्य च समुद्रेभ्यः सर्वेभ्यो वानरर्षभाः ।
अपः कनककुम्भेषु निधाय विमलाः शुभाः ॥ ४-२५-३०॥
āhṛtya ca samudrebhyaḥ sarvebhyo vānararṣabhāḥ |
apaḥ kanakakumbheṣu nidhāya vimalāḥ śubhāḥ || 4-25-30||

RMY 4-25-31

शुभैर्वृषभशृङ्गैश्च कलशैश्चापि काञ्चनैः ।
शास्त्रदृष्टेन विधिना महर्षिविहितेन च ॥ ४-२५-३१॥
śubhairvṛṣabhaśṛṅgaiśca kalaśaiścāpi kāñcanaiḥ |
śāstradṛṣṭena vidhinā maharṣivihitena ca || 4-25-31||

RMY 4-25-32

गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः ।
मैन्दश्च द्विविदश्चैव हनूमाञ्जाम्बवान्नलः ॥ ४-२५-३२॥
gajo gavākṣo gavayaḥ śarabho gandhamādanaḥ |
maindaśca dvividaścaiva hanūmāñjāmbavānnalaḥ || 4-25-32||

RMY 4-25-33

अभ्यषिञ्चन्त सुग्रीवं प्रसन्नेन सुगन्धिना ।
सलिलेन सहस्राक्षं वसवो वासवं यथा ॥ ४-२५-३३॥
abhyaṣiñcanta sugrīvaṃ prasannena sugandhinā |
salilena sahasrākṣaṃ vasavo vāsavaṃ yathā || 4-25-33||

RMY 4-25-34

अभिषिक्ते तु सुग्रीवे सर्वे वानरपुंगवाः ।
प्रचुक्रुशुर्महात्मानो हृष्टास्तत्र सहस्रशः ॥ ४-२५-३४॥
abhiṣikte tu sugrīve sarve vānarapuṃgavāḥ |
pracukruśurmahātmāno hṛṣṭāstatra sahasraśaḥ || 4-25-34||

RMY 4-25-35

रामस्य तु वचः कुर्वन्सुग्रीवो हरिपुंगवः ।
अङ्गदं संपरिष्वज्य यौवराज्येऽभिषेचयत् ॥ ४-२५-३५॥
rāmasya tu vacaḥ kurvansugrīvo haripuṃgavaḥ |
aṅgadaṃ saṃpariṣvajya yauvarājye'bhiṣecayat || 4-25-35||

RMY 4-25-36

अङ्गदे चाभिषिक्ते तु सानुक्रोशाः प्लवंगमाः ।
साधु साध्विति सुग्रीवं महात्मानोऽभ्यपूजयन् ॥ ४-२५-३६॥
aṅgade cābhiṣikte tu sānukrośāḥ plavaṃgamāḥ |
sādhu sādhviti sugrīvaṃ mahātmāno'bhyapūjayan || 4-25-36||

RMY 4-25-37

हृष्टपुष्टजनाकीर्णा पताकाध्वजशोभिता ।
बभूव नगरी रम्या क्षिकिन्धा गिरिगह्वरे ॥ ४-२५-३७॥
hṛṣṭapuṣṭajanākīrṇā patākādhvajaśobhitā |
babhūva nagarī ramyā kṣikindhā girigahvare || 4-25-37||

RMY 4-25-38

निवेद्य रामाय तदा महात्मने महाभिषेकं कपिवाहिनीपतिः ।
रुमां च भार्यां प्रतिलभ्य वीर्यवानवाप राज्यं त्रिदशाधिपो यथा ॥ ४-२५-३८॥
nivedya rāmāya tadā mahātmane mahābhiṣekaṃ kapivāhinīpatiḥ |
rumāṃ ca bhāryāṃ pratilabhya vīryavānavāpa rājyaṃ tridaśādhipo yathā || 4-25-38||

Sarga: 26/66 (23)

RMY 4-26-1

अभिषिक्ते तु सुग्रीवे प्रविष्टे वानरे गुहाम् ।
आजगाम सह भ्रात्रा रामः प्रस्रवणं गिरिम् ॥ ४-२६-१॥
abhiṣikte tu sugrīve praviṣṭe vānare guhām |
ājagāma saha bhrātrā rāmaḥ prasravaṇaṃ girim || 4-26-1||

RMY 4-26-2

शार्दूलमृगसंघुष्टं सिंहैर्भीमरवैर्वृतम् ।
नानागुल्मलतागूढं बहुपादपसंकुलम् ॥ ४-२६-२॥
śārdūlamṛgasaṃghuṣṭaṃ siṃhairbhīmaravairvṛtam |
nānāgulmalatāgūḍhaṃ bahupādapasaṃkulam || 4-26-2||

RMY 4-26-3

ऋक्षवानरगोपुच्छैर्मार्जारैश्च निषेवितम् ।
मेघराशिनिभं शैलं नित्यं शुचिजलाश्रयम् ॥ ४-२६-३॥
ṛkṣavānaragopucchairmārjāraiśca niṣevitam |
megharāśinibhaṃ śailaṃ nityaṃ śucijalāśrayam || 4-26-3||

RMY 4-26-4

तस्य शैलस्य शिखरे महतीमायतां गुहाम् ।
प्रत्यगृह्णत वासार्थं रामः सौमित्रिणा सह ॥ ४-२६-४॥
tasya śailasya śikhare mahatīmāyatāṃ guhām |
pratyagṛhṇata vāsārthaṃ rāmaḥ saumitriṇā saha || 4-26-4||

RMY 4-26-5

अवसत्तत्र धर्मात्मा राघवः सहलक्ष्मणः ।
बहुदृश्यदरीकुञ्जे तस्मिन्प्रस्रवणे गिरौ ॥ ४-२६-५॥
avasattatra dharmātmā rāghavaḥ sahalakṣmaṇaḥ |
bahudṛśyadarīkuñje tasminprasravaṇe girau || 4-26-5||

RMY 4-26-6

सुसुखेऽपि बहुद्रव्ये तस्मिन्हि धरणीधरे ।
वसतस्तस्य रामस्य रतिरल्पापि नाभवत् ।
हृतां हि भार्यां स्मरतः प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम् ॥ ४-२६-६॥
susukhe'pi bahudravye tasminhi dharaṇīdhare |
vasatastasya rāmasya ratiralpāpi nābhavat |
hṛtāṃ hi bhāryāṃ smarataḥ prāṇebhyo'pi garīyasīm || 4-26-6||

RMY 4-26-7

उदयाभ्युदितं दृष्ट्वा शशाङ्कं च विशेषतः ।
आविवेश न तं निद्रा निशासु शयनं गतम् ॥ ४-२६-७॥
udayābhyuditaṃ dṛṣṭvā śaśāṅkaṃ ca viśeṣataḥ |
āviveśa na taṃ nidrā niśāsu śayanaṃ gatam || 4-26-7||

RMY 4-26-8

तत्समुत्थेन शोकेन बाष्पोपहतचेतसं ।
तं शोचमानं काकुत्स्थं नित्यं शोकपरायणम् ।
तुल्यदुःखोऽब्रवीद्भ्राता लक्ष्मणोऽनुनयन्वचः ॥ ४-२६-८॥
tatsamutthena śokena bāṣpopahatacetasaṃ |
taṃ śocamānaṃ kākutsthaṃ nityaṃ śokaparāyaṇam |
tulyaduḥkho'bravīdbhrātā lakṣmaṇo'nunayanvacaḥ || 4-26-8||

RMY 4-26-9

अलं वीर व्यथां गत्वा न त्वं शोचितुमर्हसि ।
शोचतो ह्यवसीदन्ति सर्वार्था विदितं हि ते ॥ ४-२६-९॥
alaṃ vīra vyathāṃ gatvā na tvaṃ śocitumarhasi |
śocato hyavasīdanti sarvārthā viditaṃ hi te || 4-26-9||

RMY 4-26-10

भवान्क्रियापरो लोके भवान्देवपरायणः ।
आस्तिको धर्मशीलश्च व्यवसायी च राघव ॥ ४-२६-१०॥
bhavānkriyāparo loke bhavāndevaparāyaṇaḥ |
āstiko dharmaśīlaśca vyavasāyī ca rāghava || 4-26-10||

RMY 4-26-11

न ह्यव्यवसितः शत्रुं राक्षसं तं विशेषतः ।
समर्थस्त्वं रणे हन्तुं विक्रमैर्जिह्मकारिणम् ॥ ४-२६-११॥
na hyavyavasitaḥ śatruṃ rākṣasaṃ taṃ viśeṣataḥ |
samarthastvaṃ raṇe hantuṃ vikramairjihmakāriṇam || 4-26-11||

RMY 4-26-12

समुन्मूलय शोकं त्वं व्यवसायं स्थिरं कुरु ।
ततः सपरिवारं तं निर्मूलं कुरु राक्षसं ॥ ४-२६-१२॥
samunmūlaya śokaṃ tvaṃ vyavasāyaṃ sthiraṃ kuru |
tataḥ saparivāraṃ taṃ nirmūlaṃ kuru rākṣasaṃ || 4-26-12||

RMY 4-26-13

पृथिवीमपि काकुत्स्थ ससागरवनाचलाम् ।
परिवर्तयितुं शक्तः किमङ्ग पुन रावणम् ॥ ४-२६-१३॥
pṛthivīmapi kākutstha sasāgaravanācalām |
parivartayituṃ śaktaḥ kimaṅga puna rāvaṇam || 4-26-13||

RMY 4-26-14

अहं तु खलु ते वीर्यं प्रसुप्तं प्रतिबोधये ।
दीप्तैराहुतिभिः काले भस्मच्छन्नमिवानलम् ॥ ४-२६-१४॥
ahaṃ tu khalu te vīryaṃ prasuptaṃ pratibodhaye |
dīptairāhutibhiḥ kāle bhasmacchannamivānalam || 4-26-14||

RMY 4-26-15

लक्ष्मणस्य तु तद्वाक्यं प्रतिपूज्य हितं शुभम् ।
राघवः सुहृदं स्निग्धमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ४-२६-१५॥
lakṣmaṇasya tu tadvākyaṃ pratipūjya hitaṃ śubham |
rāghavaḥ suhṛdaṃ snigdhamidaṃ vacanamabravīt || 4-26-15||

RMY 4-26-16

वाच्यं यदनुरक्तेन स्निग्धेन च हितेन च ।
सत्यविक्रम युक्तेन तदुक्तं लक्ष्मण त्वया ॥ ४-२६-१६॥
vācyaṃ yadanuraktena snigdhena ca hitena ca |
satyavikrama yuktena taduktaṃ lakṣmaṇa tvayā || 4-26-16||

RMY 4-26-17

एष शोकः परित्यक्तः सर्वकार्यावसादकः ।
विक्रमेष्वप्रतिहतं तेजः प्रोत्साहयाम्यहम् ॥ ४-२६-१७॥
eṣa śokaḥ parityaktaḥ sarvakāryāvasādakaḥ |
vikrameṣvapratihataṃ tejaḥ protsāhayāmyaham || 4-26-17||

RMY 4-26-18

शरत्कालं प्रतीक्षेऽहमियं प्रावृडुपस्थिता ।
ततः सराष्ट्रं सगणं राक्षसं तं निहन्म्यहम् ॥ ४-२६-१८॥
śaratkālaṃ pratīkṣe'hamiyaṃ prāvṛḍupasthitā |
tataḥ sarāṣṭraṃ sagaṇaṃ rākṣasaṃ taṃ nihanmyaham || 4-26-18||

RMY 4-26-19

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा हृष्टो रामस्य लक्ष्मणः ।
पुनरेवाब्रवीद्वाक्यं सौमित्रिर्मित्रनन्दनः ॥ ४-२६-१९॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā hṛṣṭo rāmasya lakṣmaṇaḥ |
punarevābravīdvākyaṃ saumitrirmitranandanaḥ || 4-26-19||

RMY 4-26-20

एतत्ते सदृशं वाक्यमुक्तं शत्रुनिबर्हण ।
इदानीमसि काकुत्स्थ प्रकृतिं स्वामुपागतः ॥ ४-२६-२०॥
etatte sadṛśaṃ vākyamuktaṃ śatrunibarhaṇa |
idānīmasi kākutstha prakṛtiṃ svāmupāgataḥ || 4-26-20||

RMY 4-26-21

विज्ञाय ह्यात्मनो वीर्यं तथ्यं भवितुमर्हसि ।
एतत्सदृशमुक्तं ते श्रुतस्याभिजनस्य च ॥ ४-२६-२१॥
vijñāya hyātmano vīryaṃ tathyaṃ bhavitumarhasi |
etatsadṛśamuktaṃ te śrutasyābhijanasya ca || 4-26-21||

RMY 4-26-22

तस्मात्पुरुषशार्दूल चिन्तयञ्शत्रुनिग्रहम् ।
वर्षारात्रमनुप्राप्तमतिक्रामय राघव ॥ ४-२६-२२॥
tasmātpuruṣaśārdūla cintayañśatrunigraham |
varṣārātramanuprāptamatikrāmaya rāghava || 4-26-22||

RMY 4-26-23

नियम्य कोपं प्रतिपाल्यतां शरत्क्षमस्व मासांश्चतुरो मया सह ।
वसाचलेऽस्मिन्मृगराजसेविते संवर्धयञ्शत्रुवधे समुद्यतः ॥ ४-२६-२३॥
niyamya kopaṃ pratipālyatāṃ śaratkṣamasva māsāṃścaturo mayā saha |
vasācale'sminmṛgarājasevite saṃvardhayañśatruvadhe samudyataḥ || 4-26-23||

Sarga: 27/66 (46)

RMY 4-27-1

स तदा वालिनं हत्वाह्सुग्रीवमभिषिच्य च ।
वसन्माल्यवतः पृष्टे रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ॥ ४-२७-१॥
sa tadā vālinaṃ hatvāhsugrīvamabhiṣicya ca |
vasanmālyavataḥ pṛṣṭe rāmo lakṣmaṇamabravīt || 4-27-1||

RMY 4-27-2

अयं स कालः संप्राप्तः समयोऽद्य जलागमः ।
संपश्य त्वं नभो मेघैः संवृतं गिरिसंनिभैः ॥ ४-२७-२॥
ayaṃ sa kālaḥ saṃprāptaḥ samayo'dya jalāgamaḥ |
saṃpaśya tvaṃ nabho meghaiḥ saṃvṛtaṃ girisaṃnibhaiḥ || 4-27-2||

RMY 4-27-3

नव मास धृतं गर्भं भास्कारस्य गभस्तिभिः ।
पीत्वा रसं समुद्राणां द्यौः प्रसूते रसायनम् ॥ ४-२७-३॥
nava māsa dhṛtaṃ garbhaṃ bhāskārasya gabhastibhiḥ |
pītvā rasaṃ samudrāṇāṃ dyauḥ prasūte rasāyanam || 4-27-3||

RMY 4-27-4

शक्यमम्बरमारुह्य मेघसोपानपङ्क्तिभिः ।
कुटजार्जुनमालाभिरलंकर्तुं दिवाकरम् ॥ ४-२७-४॥
śakyamambaramāruhya meghasopānapaṅktibhiḥ |
kuṭajārjunamālābhiralaṃkartuṃ divākaram || 4-27-4||

RMY 4-27-5

संध्यारागोत्थितैस्ताम्रैरन्तेष्वधिकपाण्डुरैः ।
स्निग्धैरभ्रपटच्छदैर्बद्धव्रणमिवाम्बरम् ॥ ४-२७-५॥
saṃdhyārāgotthitaistāmrairanteṣvadhikapāṇḍuraiḥ |
snigdhairabhrapaṭacchadairbaddhavraṇamivāmbaram || 4-27-5||

RMY 4-27-6

मन्दमारुतनिःश्वासं संध्याचन्दनरञ्जितम् ।
आपाण्डुजलदं भाति कामातुरमिवाम्बरम् ॥ ४-२७-६॥
mandamārutaniḥśvāsaṃ saṃdhyācandanarañjitam |
āpāṇḍujaladaṃ bhāti kāmāturamivāmbaram || 4-27-6||

RMY 4-27-7

एषा धर्मपरिक्लिष्टा नववारिपरिप्लुता ।
सीतेव शोकसंतप्ता मही बाष्पं विमुञ्चति ॥ ४-२७-७॥
eṣā dharmaparikliṣṭā navavāripariplutā |
sīteva śokasaṃtaptā mahī bāṣpaṃ vimuñcati || 4-27-7||

RMY 4-27-8

मेघोदरविनिर्मुक्ताः कह्लारसुखशीतलाः ।
शक्यमञ्जलिभिः पातुं वाताः केतकिगन्धिनः ॥ ४-२७-८॥
meghodaravinirmuktāḥ kahlārasukhaśītalāḥ |
śakyamañjalibhiḥ pātuṃ vātāḥ ketakigandhinaḥ || 4-27-8||

RMY 4-27-9

एष फुल्लार्जुनः शैलः केतकैरधिवासितः ।
सुग्रीव इव शान्तारिर्धाराभिरभिषिच्यते ॥ ४-२७-९॥
eṣa phullārjunaḥ śailaḥ ketakairadhivāsitaḥ |
sugrīva iva śāntārirdhārābhirabhiṣicyate || 4-27-9||

RMY 4-27-10

मेघकृष्णाजिनधरा धारायज्ञोपवीतिनः ।
मारुतापूरितगुहाः प्राधीता इव पर्वताः ॥ ४-२७-१०॥
meghakṛṣṇājinadharā dhārāyajñopavītinaḥ |
mārutāpūritaguhāḥ prādhītā iva parvatāḥ || 4-27-10||

RMY 4-27-11

कशाभिरिव हैमीभिर्विद्युद्भिरिव ताडितम् ।
अन्तःस्तनितनिर्घोषं सवेदनमिवाम्बरम् ॥ ४-२७-११॥
kaśābhiriva haimībhirvidyudbhiriva tāḍitam |
antaḥstanitanirghoṣaṃ savedanamivāmbaram || 4-27-11||

RMY 4-27-12

नीलमेघाश्रिता विद्युत्स्फुरन्ती प्रतिभाति मे ।
स्फुरन्ती रावणस्याङ्के वैदेहीव तपस्विनी ॥ ४-२७-१२॥
nīlameghāśritā vidyutsphurantī pratibhāti me |
sphurantī rāvaṇasyāṅke vaidehīva tapasvinī || 4-27-12||

RMY 4-27-13

इमास्ता मन्मथवतां हिताः प्रतिहता दिशः ।
अनुलिप्ता इव घनैर्नष्टग्रहनिशाकराः ॥ ४-२७-१३॥
imāstā manmathavatāṃ hitāḥ pratihatā diśaḥ |
anuliptā iva ghanairnaṣṭagrahaniśākarāḥ || 4-27-13||

RMY 4-27-14

क्वचिद्बाष्पाभिसंरुद्धान्वर्षागमसमुत्सुकान् ।
कुटजान्पश्य सौमित्रे पुष्टितान्गिरिसानुषु ।
मम शोकाभिभूतस्य कामसंदीपनान्स्थितान् ॥ ४-२७-१४॥
kvacidbāṣpābhisaṃruddhānvarṣāgamasamutsukān |
kuṭajānpaśya saumitre puṣṭitāngirisānuṣu |
mama śokābhibhūtasya kāmasaṃdīpanānsthitān || 4-27-14||

RMY 4-27-15

रजः प्रशान्तं सहिमोऽद्य वायुर्निदाघदोषप्रसराः प्रशान्ताः ।
स्थिता हि यात्रा वसुधाधिपानां प्रवासिनो यान्ति नराः स्वदेशान् ॥ ४-२७-१५॥
rajaḥ praśāntaṃ sahimo'dya vāyurnidāghadoṣaprasarāḥ praśāntāḥ |
sthitā hi yātrā vasudhādhipānāṃ pravāsino yānti narāḥ svadeśān || 4-27-15||

RMY 4-27-16

संप्रस्थिता मानसवासलुब्धाः प्रियान्विताः संप्रति चक्रवाकः ।
अभीक्ष्णवर्षोदकविक्षतेषु यानानि मार्गेषु न संपतन्ति ॥ ४-२७-१६॥
saṃprasthitā mānasavāsalubdhāḥ priyānvitāḥ saṃprati cakravākaḥ |
abhīkṣṇavarṣodakavikṣateṣu yānāni mārgeṣu na saṃpatanti || 4-27-16||

RMY 4-27-17

क्वचित्प्रकाशं क्वचिदप्रकाशं नभः प्रकीर्णाम्बुधरं विभाति ।
क्वचित्क्वचित्पर्वतसंनिरुद्धं रूपं यथा शान्तमहार्णवस्य ॥ ४-२७-१७॥
kvacitprakāśaṃ kvacidaprakāśaṃ nabhaḥ prakīrṇāmbudharaṃ vibhāti |
kvacitkvacitparvatasaṃniruddhaṃ rūpaṃ yathā śāntamahārṇavasya || 4-27-17||

RMY 4-27-18

व्यामिश्रितं सर्जकदम्बपुष्पैर्नवं जलं पर्वतधातुताम्रम् ।
मयूरकेकाभिरनुप्रयातं शैलापगाः शीघ्रतरं वहन्ति ॥ ४-२७-१८॥
vyāmiśritaṃ sarjakadambapuṣpairnavaṃ jalaṃ parvatadhātutāmram |
mayūrakekābhiranuprayātaṃ śailāpagāḥ śīghrataraṃ vahanti || 4-27-18||

RMY 4-27-19

रसाकुलं षट्पदसंनिकाशं प्रभुज्यते जम्बुफलं प्रकामम् ।
अनेकवर्णं पवनावधूतं भूमौ पतत्याम्रफलं विपक्वम् ॥ ४-२७-१९॥
rasākulaṃ ṣaṭpadasaṃnikāśaṃ prabhujyate jambuphalaṃ prakāmam |
anekavarṇaṃ pavanāvadhūtaṃ bhūmau patatyāmraphalaṃ vipakvam || 4-27-19||

RMY 4-27-20

विद्युत्पताकाः सबलाक मालाः शैलेन्द्रकूटाकृतिसंनिकाशाः ।
गर्जन्ति मेघाः समुदीर्णनादा मत्तगजेन्द्रा इव संयुगस्थः ॥ ४-२७-२०॥
vidyutpatākāḥ sabalāka mālāḥ śailendrakūṭākṛtisaṃnikāśāḥ |
garjanti meghāḥ samudīrṇanādā mattagajendrā iva saṃyugasthaḥ || 4-27-20||

RMY 4-27-21

मेघाभिकामी परिसंपतन्ती संमोदिता भाति बलाकपङ्क्तिः ।
वातावधूता वरपौण्डरीकी लम्बेव माला रचिताम्बरस्य ॥ ४-२७-२१॥
meghābhikāmī parisaṃpatantī saṃmoditā bhāti balākapaṅktiḥ |
vātāvadhūtā varapauṇḍarīkī lambeva mālā racitāmbarasya || 4-27-21||

RMY 4-27-22

निद्रा शनैः केशवमभ्युपैति द्रुतं नदी सागरमभ्युपैति ।
हृष्टा बलाका घनमभ्युपैति कान्ता सकामा प्रियमभ्युपैति ॥ ४-२७-२२॥
nidrā śanaiḥ keśavamabhyupaiti drutaṃ nadī sāgaramabhyupaiti |
hṛṣṭā balākā ghanamabhyupaiti kāntā sakāmā priyamabhyupaiti || 4-27-22||

RMY 4-27-23

जाता वनान्ताः शिखिसुप्रनृत्ता जाताः कदम्बाः सकदम्बशाखाः ।
जाता वृषा गोषु समानकामा जाता मही सस्यवनाभिरामा ॥ ४-२७-२३॥
jātā vanāntāḥ śikhisupranṛttā jātāḥ kadambāḥ sakadambaśākhāḥ |
jātā vṛṣā goṣu samānakāmā jātā mahī sasyavanābhirāmā || 4-27-23||

RMY 4-27-24

वहन्ति वर्षन्ति नदन्ति भान्ति ध्यायन्ति नृत्यन्ति समाश्वसन्ति ।
नद्यो घना मत्तगजा वनान्ताः प्रियाविनीहाः शिखिनः प्लवंगाः ॥ ४-२७-२४॥
vahanti varṣanti nadanti bhānti dhyāyanti nṛtyanti samāśvasanti |
nadyo ghanā mattagajā vanāntāḥ priyāvinīhāḥ śikhinaḥ plavaṃgāḥ || 4-27-24||

RMY 4-27-25

प्रहर्षिताः केतकपुष्पगन्धमाघ्राय हृष्टा वननिर्झरेषु ।
प्रपात शब्दाकुलिता गजेन्द्राः सार्धं मयूरैः समदा नदन्ति ॥ ४-२७-२५॥
praharṣitāḥ ketakapuṣpagandhamāghrāya hṛṣṭā vananirjhareṣu |
prapāta śabdākulitā gajendrāḥ sārdhaṃ mayūraiḥ samadā nadanti || 4-27-25||

RMY 4-27-26

धारानिपातैरभिहन्यमानाः कदम्बशाखासु विलम्बमानाः ।
क्षणार्जितं पुष्परसावगाढं शनैर्मदं षट्चरणास्त्यजन्ति ॥ ४-२७-२६॥
dhārānipātairabhihanyamānāḥ kadambaśākhāsu vilambamānāḥ |
kṣaṇārjitaṃ puṣparasāvagāḍhaṃ śanairmadaṃ ṣaṭcaraṇāstyajanti || 4-27-26||

RMY 4-27-27

अङ्गारचूर्णोत्करसंनिकाशैः फलैः सुपर्याप्त रसैः समृद्धैः ।
जम्बूद्रुमाणां प्रविभान्ति शाखा निलीयमाना इव षट्पदौघैः ॥ ४-२७-२७॥
aṅgāracūrṇotkarasaṃnikāśaiḥ phalaiḥ suparyāpta rasaiḥ samṛddhaiḥ |
jambūdrumāṇāṃ pravibhānti śākhā nilīyamānā iva ṣaṭpadaughaiḥ || 4-27-27||

RMY 4-27-28

तडित्पताकाभिरलंकृतानामुदीर्णगम्भीरमहारवाणाम् ।
विभान्ति रूपाणि बलाहकानां रणोद्यतानामिव वारणानाम् ॥ ४-२७-२८॥
taḍitpatākābhiralaṃkṛtānāmudīrṇagambhīramahāravāṇām |
vibhānti rūpāṇi balāhakānāṃ raṇodyatānāmiva vāraṇānām || 4-27-28||

RMY 4-27-29

मार्गानुगः शैलवनानुसारी संप्रस्थितो मेघरवं निशम्य ।
युद्धाभिकामः प्रतिनागशङ्की मत्तो गजेन्द्रः प्रतिसंनिवृत्तः ॥ ४-२७-२९॥
mārgānugaḥ śailavanānusārī saṃprasthito megharavaṃ niśamya |
yuddhābhikāmaḥ pratināgaśaṅkī matto gajendraḥ pratisaṃnivṛttaḥ || 4-27-29||

RMY 4-27-30

मुक्तासकाशं सलिलं पतद्वै सुनिर्मलं पत्रपुटेषु लग्नम् ।
हृष्टा विवर्णच्छदना विहंगाः सुरेन्द्रदत्तं तृषिताः पिबन्ति ॥ ४-२७-३०॥
muktāsakāśaṃ salilaṃ patadvai sunirmalaṃ patrapuṭeṣu lagnam |
hṛṣṭā vivarṇacchadanā vihaṃgāḥ surendradattaṃ tṛṣitāḥ pibanti || 4-27-30||

RMY 4-27-31

नीलेषु नीला नववारिपूर्णा मेघेषु मेघाः प्रविभान्ति सक्ताः ।
दवाग्निदग्धेषु दवाग्निदग्धाः शैलेषु शैला इव बद्धमूलाः ॥ ४-२७-३१॥
nīleṣu nīlā navavāripūrṇā megheṣu meghāḥ pravibhānti saktāḥ |
davāgnidagdheṣu davāgnidagdhāḥ śaileṣu śailā iva baddhamūlāḥ || 4-27-31||

RMY 4-27-32

मत्ता गजेन्द्रा मुदिता गवेन्द्रा वनेषु विश्रान्ततरा मृगेन्द्राः ।
रम्या नगेन्द्रा निभृता नगेन्द्राः प्रक्रीडितो वारिधरैः सुरेन्द्रः ॥ ४-२७-३२॥
mattā gajendrā muditā gavendrā vaneṣu viśrāntatarā mṛgendrāḥ |
ramyā nagendrā nibhṛtā nagendrāḥ prakrīḍito vāridharaiḥ surendraḥ || 4-27-32||

RMY 4-27-33

वृत्ता यात्रा नरेन्द्राणां सेना प्रतिनिवर्तते ।
वैराणि चैव मार्गाश्च सलिलेन समीकृताः ॥ ४-२७-३३॥
vṛttā yātrā narendrāṇāṃ senā pratinivartate |
vairāṇi caiva mārgāśca salilena samīkṛtāḥ || 4-27-33||

RMY 4-27-34

मासि प्रौष्ठपदे ब्रह्म ब्राह्मणानां विवक्षताम् ।
अयमध्यायसमयः सामगानामुपस्थितः ॥ ४-२७-३४॥
māsi prauṣṭhapade brahma brāhmaṇānāṃ vivakṣatām |
ayamadhyāyasamayaḥ sāmagānāmupasthitaḥ || 4-27-34||

RMY 4-27-35

निवृत्तकर्मायतनो नूनं संचितसंचयः ।
आषाढीमभ्युपगतो भरतः कोषकाधिपः ॥ ४-२७-३५॥
nivṛttakarmāyatano nūnaṃ saṃcitasaṃcayaḥ |
āṣāḍhīmabhyupagato bharataḥ koṣakādhipaḥ || 4-27-35||

RMY 4-27-36

नूनमापूर्यमाणायाः सरय्वा वधते रयः ।
मां समीक्ष्य समायान्तमयोध्याया इव स्वनः ॥ ४-२७-३६॥
nūnamāpūryamāṇāyāḥ sarayvā vadhate rayaḥ |
māṃ samīkṣya samāyāntamayodhyāyā iva svanaḥ || 4-27-36||

RMY 4-27-37

इमाः स्फीतगुणा वर्षाः सुग्रीवः सुखमश्नुते ।
विजितारिः सदारश्च राज्ये महति च स्थितः ॥ ४-२७-३७॥
imāḥ sphītaguṇā varṣāḥ sugrīvaḥ sukhamaśnute |
vijitāriḥ sadāraśca rājye mahati ca sthitaḥ || 4-27-37||

RMY 4-27-38

अहं तु हृतदारश्च राज्याच्च महतश्च्युतः ।
नदीकूलमिव क्लिन्नमवसीदामि लक्ष्मण ॥ ४-२७-३८॥
ahaṃ tu hṛtadāraśca rājyācca mahataścyutaḥ |
nadīkūlamiva klinnamavasīdāmi lakṣmaṇa || 4-27-38||

RMY 4-27-39

शोकश्च मम विस्तीर्णो वर्षाश्च भृशदुर्गमाः ।
रावणश्च महाञ्शत्रुरपारं प्रतिभाति मे ॥ ४-२७-३९॥
śokaśca mama vistīrṇo varṣāśca bhṛśadurgamāḥ |
rāvaṇaśca mahāñśatrurapāraṃ pratibhāti me || 4-27-39||

RMY 4-27-40

अयात्रां चैव दृष्ट्वेमां मार्गांश्च भृशदुर्गमान् ।
प्रणते चैव सुग्रीवे न मया किंचिदीरितम् ॥ ४-२७-४०॥
ayātrāṃ caiva dṛṣṭvemāṃ mārgāṃśca bhṛśadurgamān |
praṇate caiva sugrīve na mayā kiṃcidīritam || 4-27-40||

RMY 4-27-41

अपि चातिपरिक्लिष्टं चिराद्दारैः समागतम् ।
आत्मकार्यगरीयस्त्वाद्वक्तुं नेच्छामि वानरम् ॥ ४-२७-४१॥
api cātiparikliṣṭaṃ cirāddāraiḥ samāgatam |
ātmakāryagarīyastvādvaktuṃ necchāmi vānaram || 4-27-41||

RMY 4-27-42

स्वयमेव हि विश्रम्य ज्ञात्वा कालमुपागतम् ।
उपकारं च सुग्रीवो वेत्स्यते नात्र संशयः ॥ ४-२७-४२॥
svayameva hi viśramya jñātvā kālamupāgatam |
upakāraṃ ca sugrīvo vetsyate nātra saṃśayaḥ || 4-27-42||

RMY 4-27-43

तस्मात्कालप्रतीक्षोऽहं स्थितोऽस्मि शुभलक्षण ।
सुग्रीवस्य नदीनां च प्रसादमनुपालयन् ॥ ४-२७-४३॥
tasmātkālapratīkṣo'haṃ sthito'smi śubhalakṣaṇa |
sugrīvasya nadīnāṃ ca prasādamanupālayan || 4-27-43||

RMY 4-27-44

उपकारेण वीरो हि प्रतिकारेण युज्यते ।
अकृतज्ञोऽप्रतिकृतो हन्ति सत्त्ववतां मनः ॥ ४-२७-४४॥
upakāreṇa vīro hi pratikāreṇa yujyate |
akṛtajño'pratikṛto hanti sattvavatāṃ manaḥ || 4-27-44||

RMY 4-27-45

अथैवमुक्तः प्रणिधाय लक्ष्मणः कृताञ्जलिस्तत्प्रतिपूज्य भाषितम् ।
उवाच रामं स्वभिराम दर्शनं प्रदर्शयन्दर्शनमात्मनः शुभम् ॥ ४-२७-४५॥
athaivamuktaḥ praṇidhāya lakṣmaṇaḥ kṛtāñjalistatpratipūjya bhāṣitam |
uvāca rāmaṃ svabhirāma darśanaṃ pradarśayandarśanamātmanaḥ śubham || 4-27-45||

RMY 4-27-46

यथोक्तमेतत्तव सर्वमीप्सितं नरेन्द्र कर्ता नचिराद्धरीश्वरः ।
शरत्प्रतीक्षः क्षमतामिमं भवाञ्जलप्रपातं रिपुनिग्रहे धृतः ॥ ४-२७-४६॥
yathoktametattava sarvamīpsitaṃ narendra kartā nacirāddharīśvaraḥ |
śaratpratīkṣaḥ kṣamatāmimaṃ bhavāñjalaprapātaṃ ripunigrahe dhṛtaḥ || 4-27-46||

Sarga: 28/66 (32)

RMY 4-28-1

समीक्ष्य विमलं व्योम गतविद्युद्बलाहकम् ।
सारसारवसंघुष्टं रम्यज्योत्स्नानुलेपनम् ॥ ४-२८-१॥
samīkṣya vimalaṃ vyoma gatavidyudbalāhakam |
sārasāravasaṃghuṣṭaṃ ramyajyotsnānulepanam || 4-28-1||

RMY 4-28-2

समृद्धार्थं च सुग्रीवं मन्दधर्मार्थसंग्रहम् ।
अत्यर्थमसतां मार्गमेकान्तगतमानसं ॥ ४-२८-२॥
samṛddhārthaṃ ca sugrīvaṃ mandadharmārthasaṃgraham |
atyarthamasatāṃ mārgamekāntagatamānasaṃ || 4-28-2||

RMY 4-28-3

निवृत्तकार्यं सिद्धार्थं प्रमदाभिरतं सदा ।
प्राप्तवन्तमभिप्रेतान्सर्वानेव मनोरथान् ॥ ४-२८-३॥
nivṛttakāryaṃ siddhārthaṃ pramadābhirataṃ sadā |
prāptavantamabhipretānsarvāneva manorathān || 4-28-3||

RMY 4-28-4

स्वां च पात्नीमभिप्रेतां तारां चापि समीप्सिताम् ।
विहरन्तमहोरात्रं कृतार्थं विगतज्वलम् ॥ ४-२८-४॥
svāṃ ca pātnīmabhipretāṃ tārāṃ cāpi samīpsitām |
viharantamahorātraṃ kṛtārthaṃ vigatajvalam || 4-28-4||

RMY 4-28-5

क्रीडन्तमिव देवेशं नन्दनेऽप्सरसां गणैः ।
मन्त्रिषु न्यस्तकार्यं च मन्त्रिणामनवेक्षकम् ॥ ४-२८-५॥
krīḍantamiva deveśaṃ nandane'psarasāṃ gaṇaiḥ |
mantriṣu nyastakāryaṃ ca mantriṇāmanavekṣakam || 4-28-5||

RMY 4-28-6

उत्सन्नराज्यसंदेशं कामवृत्तमवस्थितम् ।
निश्चितार्थोऽर्थतत्त्वज्ञः कालधर्मविशेषवित् ॥ ४-२८-६॥
utsannarājyasaṃdeśaṃ kāmavṛttamavasthitam |
niścitārtho'rthatattvajñaḥ kāladharmaviśeṣavit || 4-28-6||

RMY 4-28-7

प्रसाद्य वाक्यैर्मधुरैर्हेतुमद्भिर्मनोरमैः ।
वाक्यविद्वाक्यतत्त्वज्ञं हरीशं मारुतात्मजः ॥ ४-२८-७॥
prasādya vākyairmadhurairhetumadbhirmanoramaiḥ |
vākyavidvākyatattvajñaṃ harīśaṃ mārutātmajaḥ || 4-28-7||

RMY 4-28-8

हितं तथ्यं च पथ्यं च सामधर्मार्थनीतिमत् ।
प्रणयप्रीतिसंयुक्तं विश्वासकृतनिश्चयम् ।
हरीश्वरमुपागम्य हनुमान्वाक्यमब्रवीत् ॥ ४-२८-८॥
hitaṃ tathyaṃ ca pathyaṃ ca sāmadharmārthanītimat |
praṇayaprītisaṃyuktaṃ viśvāsakṛtaniścayam |
harīśvaramupāgamya hanumānvākyamabravīt || 4-28-8||

RMY 4-28-9

राज्यं प्राप्तं यशश्चैव कौली श्रीरभिवर्थिता ।
मित्राणां संग्रहः शेषस्तद्भवान्कर्तुमर्हति ॥ ४-२८-९॥
rājyaṃ prāptaṃ yaśaścaiva kaulī śrīrabhivarthitā |
mitrāṇāṃ saṃgrahaḥ śeṣastadbhavānkartumarhati || 4-28-9||

RMY 4-28-10

यो हि मित्रेषु कालज्ञः सततं साधु वर्तते ।
तस्य राज्यं च कीर्तिश्च प्रतापश्चाभिवर्धते ॥ ४-२८-१०॥
yo hi mitreṣu kālajñaḥ satataṃ sādhu vartate |
tasya rājyaṃ ca kīrtiśca pratāpaścābhivardhate || 4-28-10||

RMY 4-28-11

यस्य कोशश्च दण्डश्च मित्राण्यात्मा च भूमिप ।
समवेतानि सर्वाणि स राज्यं महदश्नुते ॥ ४-२८-११॥
yasya kośaśca daṇḍaśca mitrāṇyātmā ca bhūmipa |
samavetāni sarvāṇi sa rājyaṃ mahadaśnute || 4-28-11||

RMY 4-28-12

तद्भवान्वृत्तसंपन्नः स्थितः पथि निरत्यये ।
मित्रार्थमभिनीतार्थं यथावत्कर्तुमर्हति ॥ ४-२८-१२॥
tadbhavānvṛttasaṃpannaḥ sthitaḥ pathi niratyaye |
mitrārthamabhinītārthaṃ yathāvatkartumarhati || 4-28-12||

RMY 4-28-13

यस्तु कालव्यतीतेषु मित्रकार्येषु वर्तते ।
स कृत्वा महतोऽप्यर्थान्न मित्रार्थेन युज्यते ॥ ४-२८-१३॥
yastu kālavyatīteṣu mitrakāryeṣu vartate |
sa kṛtvā mahato'pyarthānna mitrārthena yujyate || 4-28-13||

RMY 4-28-14

क्रियतां राघवस्यैतद्वैदेह्याः परिमार्गणम् ।
तदिदं वीर कार्यं ते कालातीतमरिंदम ॥ ४-२८-१४॥
kriyatāṃ rāghavasyaitadvaidehyāḥ parimārgaṇam |
tadidaṃ vīra kāryaṃ te kālātītamariṃdama || 4-28-14||

RMY 4-28-15

न च कालमतीतं ते निवेदयति कालवित् ।
त्वरमाणोऽपि सन्प्राज्ञस्तव राजन्वशानुगः ॥ ४-२८-१५॥
na ca kālamatītaṃ te nivedayati kālavit |
tvaramāṇo'pi sanprājñastava rājanvaśānugaḥ || 4-28-15||

RMY 4-28-16

कुलस्य केतुः स्फीतस्य दीर्घबन्धुश्च राघवः ।
अप्रमेयप्रभावश्च स्वयं चाप्रतिमो गुणैः ॥ ४-२८-१६॥
kulasya ketuḥ sphītasya dīrghabandhuśca rāghavaḥ |
aprameyaprabhāvaśca svayaṃ cāpratimo guṇaiḥ || 4-28-16||

RMY 4-28-17

तस्य त्वं कुरु वै कार्यं पूर्वं तेन कृतं तव ।
हरीश्वर हरिश्रेष्ठानाज्ञापयितुमर्हसि ॥ ४-२८-१७॥
tasya tvaṃ kuru vai kāryaṃ pūrvaṃ tena kṛtaṃ tava |
harīśvara hariśreṣṭhānājñāpayitumarhasi || 4-28-17||

RMY 4-28-18

न हि तावद्भवेत्कालो व्यतीतश्चोदनादृते ।
चोदितस्य हि कार्यस्य भवेत्कालव्यतिक्रमः ॥ ४-२८-१८॥
na hi tāvadbhavetkālo vyatītaścodanādṛte |
coditasya hi kāryasya bhavetkālavyatikramaḥ || 4-28-18||

RMY 4-28-19

अकर्तुरपि कार्यस्य भवान्कर्ता हरीश्वर ।
किं पुनः प्रतिकर्तुस्ते राज्येन च धनेन च ॥ ४-२८-१९॥
akarturapi kāryasya bhavānkartā harīśvara |
kiṃ punaḥ pratikartuste rājyena ca dhanena ca || 4-28-19||

RMY 4-28-20

शक्तिमानसि विक्रान्तो वानरर्ष्क गणेश्वर ।
कर्तुं दाशरथेः प्रीतिमाज्ञायां किं नु सज्जसे ॥ ४-२८-२०॥
śaktimānasi vikrānto vānararṣka gaṇeśvara |
kartuṃ dāśaratheḥ prītimājñāyāṃ kiṃ nu sajjase || 4-28-20||

RMY 4-28-21

कामं खलु शरैर्शक्तः सुरासुरमहोरगान् ।
वशे दाशरथिः कर्तुं त्वत्प्रतिज्ञां तु काङ्क्षते ॥ ४-२८-२१॥
kāmaṃ khalu śarairśaktaḥ surāsuramahoragān |
vaśe dāśarathiḥ kartuṃ tvatpratijñāṃ tu kāṅkṣate || 4-28-21||

RMY 4-28-22

प्राणत्यागाविशङ्केन कृतं तेन तव प्रियम् ।
तस्य मार्गाम वैदेहीं पृथिव्यामपि चाम्बरे ॥ ४-२८-२२॥
prāṇatyāgāviśaṅkena kṛtaṃ tena tava priyam |
tasya mārgāma vaidehīṃ pṛthivyāmapi cāmbare || 4-28-22||

RMY 4-28-23

न देवा न च गन्धर्वा नासुरा न मरुद्गणाः ।
न च यक्षा भयं तस्य कुर्युः किमुत राक्षसाः ॥ ४-२८-२३॥
na devā na ca gandharvā nāsurā na marudgaṇāḥ |
na ca yakṣā bhayaṃ tasya kuryuḥ kimuta rākṣasāḥ || 4-28-23||

RMY 4-28-24

तदेवं शक्तियुक्तस्य पूर्वं प्रियकृतस्तथा ।
रामस्यार्हसि पिङ्गेश कर्तुं सर्वात्मना प्रियम् ॥ ४-२८-२४॥
tadevaṃ śaktiyuktasya pūrvaṃ priyakṛtastathā |
rāmasyārhasi piṅgeśa kartuṃ sarvātmanā priyam || 4-28-24||

RMY 4-28-25

नाधस्तादवनौ नाप्सु गतिर्नोपरि चाम्बरे ।
कस्यचित्सज्जतेऽस्माकं कपीश्वर तवाज्ञया ॥ ४-२८-२५॥
nādhastādavanau nāpsu gatirnopari cāmbare |
kasyacitsajjate'smākaṃ kapīśvara tavājñayā || 4-28-25||

RMY 4-28-26

तदाज्ञापय कः किं ते कृते वसतु कुत्रचित् ।
हरयो ह्यप्रधृष्यास्ते सन्ति कोट्यग्रतोऽनघ ॥ ४-२८-२६॥
tadājñāpaya kaḥ kiṃ te kṛte vasatu kutracit |
harayo hyapradhṛṣyāste santi koṭyagrato'nagha || 4-28-26||

RMY 4-28-27

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा काले साधुनिवेदितम् ।
सुग्रीवः सत्त्वसंपन्नश्चकार मतिमुत्तमाम् ॥ ४-२८-२७॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā kāle sādhuniveditam |
sugrīvaḥ sattvasaṃpannaścakāra matimuttamām || 4-28-27||

RMY 4-28-28

स संदिदेशाभिमतं नीलं नित्यकृतोद्यमम् ।
दिक्षु सर्वासु सर्वेषां सैन्यानामुपसंग्रहे ॥ ४-२८-२८॥
sa saṃdideśābhimataṃ nīlaṃ nityakṛtodyamam |
dikṣu sarvāsu sarveṣāṃ sainyānāmupasaṃgrahe || 4-28-28||

RMY 4-28-29

यथा सेना समग्रा मे यूथपालाश्च सर्वशः ।
समागच्छन्त्यसंगेन सेनाग्राणि तथा कुरु ॥ ४-२८-२९॥
yathā senā samagrā me yūthapālāśca sarvaśaḥ |
samāgacchantyasaṃgena senāgrāṇi tathā kuru || 4-28-29||

RMY 4-28-30

ये त्वन्तपालाः प्लवगाः शीघ्रगा व्यवसायिनः ।
समानयन्तु ते सैन्यं त्वरिताः शासनान्मम ।
स्वयं चानन्तरं सैन्यं भवानेवानुपश्यतु ॥ ४-२८-३०॥
ye tvantapālāḥ plavagāḥ śīghragā vyavasāyinaḥ |
samānayantu te sainyaṃ tvaritāḥ śāsanānmama |
svayaṃ cānantaraṃ sainyaṃ bhavānevānupaśyatu || 4-28-30||

RMY 4-28-31

त्रिपञ्चरात्रादूर्ध्वं यः प्राप्नुयान्नेह वानरः ।
तस्य प्राणान्तिको दण्डो नात्र कार्या विचारणा ॥ ४-२८-३१॥
tripañcarātrādūrdhvaṃ yaḥ prāpnuyānneha vānaraḥ |
tasya prāṇāntiko daṇḍo nātra kāryā vicāraṇā || 4-28-31||

RMY 4-28-32

हरींश्च वृद्धानुपयातु साङ्गदो भवान्ममाज्ञामधिकृत्य निश्चिताम् ।
इति व्यवस्थां हरिपुंगवेश्वरो विधाय वेश्म प्रविवेश वीर्यवान् ॥ ४-२८-३२॥
harīṃśca vṛddhānupayātu sāṅgado bhavānmamājñāmadhikṛtya niścitām |
iti vyavasthāṃ haripuṃgaveśvaro vidhāya veśma praviveśa vīryavān || 4-28-32||

Sarga: 29/66 (52)

RMY 4-29-1

गुहां प्रविष्टे सुग्रीवे विमुक्ते गगने घनैः ।
वर्षरात्रोषितो रामः कामशोकाभिपीडितः ॥ ४-२९-१॥
guhāṃ praviṣṭe sugrīve vimukte gagane ghanaiḥ |
varṣarātroṣito rāmaḥ kāmaśokābhipīḍitaḥ || 4-29-1||

RMY 4-29-2

पाण्डुरं गगनं दृष्ट्वा विमलं चन्द्रमण्डलम् ।
शारदीं रजनीं चैव दृष्ट्वा ज्योत्स्नानुलेपनाम् ॥ ४-२९-२॥
pāṇḍuraṃ gaganaṃ dṛṣṭvā vimalaṃ candramaṇḍalam |
śāradīṃ rajanīṃ caiva dṛṣṭvā jyotsnānulepanām || 4-29-2||

RMY 4-29-3

कामवृत्तं च सुग्रीवं नष्टां च जनकात्मजाम् ।
बुद्ध्वा कालमतीतं च मुमोह परमातुरः ॥ ४-२९-३॥
kāmavṛttaṃ ca sugrīvaṃ naṣṭāṃ ca janakātmajām |
buddhvā kālamatītaṃ ca mumoha paramāturaḥ || 4-29-3||

RMY 4-29-4

स तु संज्ञामुपागम्य मुहूर्तान्मतिमान्पुनः ।
मनःस्थामपि वैदेहीं चिन्तयामास राघवः ॥ ४-२९-४॥
sa tu saṃjñāmupāgamya muhūrtānmatimānpunaḥ |
manaḥsthāmapi vaidehīṃ cintayāmāsa rāghavaḥ || 4-29-4||

RMY 4-29-5

आसीनः पर्वतस्याग्रे हेमधातुविभूषिते ।
शारदं गगनं दृष्ट्व जगाम मनसा प्रियाम् ॥ ४-२९-५॥
āsīnaḥ parvatasyāgre hemadhātuvibhūṣite |
śāradaṃ gaganaṃ dṛṣṭva jagāma manasā priyām || 4-29-5||

RMY 4-29-6

दृष्ट्वा च विमलं व्योम गतविद्युद्बलाहकम् ।
सारसारवसंघुष्टं विललापार्तया गिरा ॥ ४-२९-६॥
dṛṣṭvā ca vimalaṃ vyoma gatavidyudbalāhakam |
sārasāravasaṃghuṣṭaṃ vilalāpārtayā girā || 4-29-6||

RMY 4-29-7

सारसारवसंनादैः सारसारवनादिनी ।
याश्रमे रमते बाला साद्य मे रमते कथम् ॥ ४-२९-७॥
sārasāravasaṃnādaiḥ sārasāravanādinī |
yāśrame ramate bālā sādya me ramate katham || 4-29-7||

RMY 4-29-8

पुष्पितांश्चासनान्दृष्ट्वा काञ्चनानिव निर्मलान् ।
कथं स रमते बाला पश्यन्ती मामपश्यती ॥ ४-२९-८॥
puṣpitāṃścāsanāndṛṣṭvā kāñcanāniva nirmalān |
kathaṃ sa ramate bālā paśyantī māmapaśyatī || 4-29-8||

RMY 4-29-9

या पुरा कलहंसानां स्वरेण कलभाषिणी ।
बुध्यते चारुसर्वाङ्गी साद्य मे बुध्यते कथम् ॥ ४-२९-९॥
yā purā kalahaṃsānāṃ svareṇa kalabhāṣiṇī |
budhyate cārusarvāṅgī sādya me budhyate katham || 4-29-9||

RMY 4-29-10

निःस्वनं चक्रवाकानां निशम्य सहचारिणाम् ।
पुण्डरीकविशालाक्षी कथमेषा भविष्यति ॥ ४-२९-१०॥
niḥsvanaṃ cakravākānāṃ niśamya sahacāriṇām |
puṇḍarīkaviśālākṣī kathameṣā bhaviṣyati || 4-29-10||

RMY 4-29-11

सरांसि सरितो वापीः काननानि वनानि च ।
तां विना मृगशावाक्षीं चरन्नाद्य सुखं लभे ॥ ४-२९-११॥
sarāṃsi sarito vāpīḥ kānanāni vanāni ca |
tāṃ vinā mṛgaśāvākṣīṃ carannādya sukhaṃ labhe || 4-29-11||

RMY 4-29-12

अपि तां मद्वियोगाच्च सौकुमार्याच्च भामिनीम् ।
न दूरं पीडयेत्कामः शरद्गुणनिरन्तरः ॥ ४-२९-१२॥
api tāṃ madviyogācca saukumāryācca bhāminīm |
na dūraṃ pīḍayetkāmaḥ śaradguṇanirantaraḥ || 4-29-12||

RMY 4-29-13

एवमादि नरश्रेष्ठो विललाप नृपात्मजः ।
विहंग इव सारङ्गः सलिलं त्रिदशेश्वरात् ॥ ४-२९-१३॥
evamādi naraśreṣṭho vilalāpa nṛpātmajaḥ |
vihaṃga iva sāraṅgaḥ salilaṃ tridaśeśvarāt || 4-29-13||

RMY 4-29-14

ततश्चञ्चूर्य रम्येषु फलार्थी गिरिसानुषु ।
ददर्श पर्युपावृत्तो लक्ष्मीवाँल्लक्ष्मणोऽग्रजम् ॥ ४-२९-१४॥
tataścañcūrya ramyeṣu phalārthī girisānuṣu |
dadarśa paryupāvṛtto lakṣmīvā~llakṣmaṇo'grajam || 4-29-14||

RMY 4-29-15

तं चिन्तया दुःसहया परीतं विसंज्ञमेकं विजने मनस्वी ।
भ्रातुर्विषादात्परितापदीनः समीक्ष्य सौमित्रिरुवाच रामम् ॥ ४-२९-१५॥
taṃ cintayā duḥsahayā parītaṃ visaṃjñamekaṃ vijane manasvī |
bhrāturviṣādātparitāpadīnaḥ samīkṣya saumitriruvāca rāmam || 4-29-15||

RMY 4-29-16

किमार्य कामस्य वशंगतेन किमात्मपौरुष्यपराभवेन ।
अयं सदा संहृइयते समाधिः किमत्र योगेन निवर्तितेन ॥ ४-२९-१६॥
kimārya kāmasya vaśaṃgatena kimātmapauruṣyaparābhavena |
ayaṃ sadā saṃhṛiyate samādhiḥ kimatra yogena nivartitena || 4-29-16||

RMY 4-29-17

क्रियाभियोगं मनसः प्रसादं समाधियोगानुगतं च कालम् ।
सहायसामर्थ्यमदीनसत्त्व स्वकर्महेतुं च कुरुष्व हेतुम् ॥ ४-२९-१७॥
kriyābhiyogaṃ manasaḥ prasādaṃ samādhiyogānugataṃ ca kālam |
sahāyasāmarthyamadīnasattva svakarmahetuṃ ca kuruṣva hetum || 4-29-17||

RMY 4-29-18

न जानकी मानववंशनाथ त्वया सनाथा सुलभा परेण ।
न चाग्निचूडां ज्वलितामुपेत्य न दह्यते वीरवरार्ह कश्चित् ॥ ४-२९-१८॥
na jānakī mānavavaṃśanātha tvayā sanāthā sulabhā pareṇa |
na cāgnicūḍāṃ jvalitāmupetya na dahyate vīravarārha kaścit || 4-29-18||

RMY 4-29-19

सलक्ष्मणं लक्ष्मणमप्रधृष्यं स्वभावजं वाक्यमुवाच रामः ।
हितं च पथ्यं च नयप्रसक्तं ससामधर्मार्थसमाहितं च ॥ ४-२९-१९॥
salakṣmaṇaṃ lakṣmaṇamapradhṛṣyaṃ svabhāvajaṃ vākyamuvāca rāmaḥ |
hitaṃ ca pathyaṃ ca nayaprasaktaṃ sasāmadharmārthasamāhitaṃ ca || 4-29-19||

RMY 4-29-20

निःसंशयं कार्यमवेक्षितव्यं क्रियाविशेषो ह्यनुवर्तितव्यः ।
ननु प्रवृत्तस्य दुरासदस्य कुमारकार्यस्य फलं न चिन्त्यम् ॥ ४-२९-२०॥
niḥsaṃśayaṃ kāryamavekṣitavyaṃ kriyāviśeṣo hyanuvartitavyaḥ |
nanu pravṛttasya durāsadasya kumārakāryasya phalaṃ na cintyam || 4-29-20||

RMY 4-29-21

अथ पद्मपलाशाक्षीं मैथिलीमनुचिन्तयन् ।
उवाच लक्ष्मणं रामो मुखेन परिशुष्यता ॥ ४-२९-२१॥
atha padmapalāśākṣīṃ maithilīmanucintayan |
uvāca lakṣmaṇaṃ rāmo mukhena pariśuṣyatā || 4-29-21||

RMY 4-29-22

तर्पयित्वा सहस्राक्षः सलिलेन वसुंधराम् ।
निर्वर्तयित्वा सस्यानि कृतकर्मा व्यवस्थितः ॥ ४-२९-२२॥
tarpayitvā sahasrākṣaḥ salilena vasuṃdharām |
nirvartayitvā sasyāni kṛtakarmā vyavasthitaḥ || 4-29-22||

RMY 4-29-23

स्निग्धगम्भीरनिर्घोषाः शैलद्रुमपुरोगमाः ।
विसृज्य सलिलं मेघाः परिश्रान्ता नृपात्मज ॥ ४-२९-२३॥
snigdhagambhīranirghoṣāḥ śailadrumapurogamāḥ |
visṛjya salilaṃ meghāḥ pariśrāntā nṛpātmaja || 4-29-23||

RMY 4-29-24

नीलोत्पलदलश्यामः श्यामीकृत्वा दिशो दश ।
विमदा इव मातङ्गाः शान्तवेगाः पयोधराः ॥ ४-२९-२४॥
nīlotpaladalaśyāmaḥ śyāmīkṛtvā diśo daśa |
vimadā iva mātaṅgāḥ śāntavegāḥ payodharāḥ || 4-29-24||

RMY 4-29-25

जलगर्भा महावेगाः कुटजार्जुनगन्धिनः ।
चरित्वा विरताः सौम्य वृष्टिवाताः समुद्यताः ॥ ४-२९-२५॥
jalagarbhā mahāvegāḥ kuṭajārjunagandhinaḥ |
caritvā viratāḥ saumya vṛṣṭivātāḥ samudyatāḥ || 4-29-25||

RMY 4-29-26

घनानां वारणानां च मयूराणां च लक्ष्मण ।
नादः प्रस्रवणानां च प्रशान्तः सहसानघ ॥ ४-२९-२६॥
ghanānāṃ vāraṇānāṃ ca mayūrāṇāṃ ca lakṣmaṇa |
nādaḥ prasravaṇānāṃ ca praśāntaḥ sahasānagha || 4-29-26||

RMY 4-29-27

अभिवृष्टा महामेघैर्निर्मलाश्चित्रसानवः ।
अनुलिप्ता इवाभान्ति गिरयश्चन्द्ररश्मिभिः ॥ ४-२९-२७॥
abhivṛṣṭā mahāmeghairnirmalāścitrasānavaḥ |
anuliptā ivābhānti girayaścandraraśmibhiḥ || 4-29-27||

RMY 4-29-28

दर्शयन्ति शरन्नद्यः पुलिनानि शनैः शनैः ।
नवसंगमसव्रीडा जघनानीव योषितः ॥ ४-२९-२८॥
darśayanti śarannadyaḥ pulināni śanaiḥ śanaiḥ |
navasaṃgamasavrīḍā jaghanānīva yoṣitaḥ || 4-29-28||

RMY 4-29-29

प्रसन्नसलिलाः सौम्य कुररीभिर्विनादिताः ।
चक्रवाकगणाकीर्णा विभान्ति सलिलाशयाः ॥ ४-२९-२९॥
prasannasalilāḥ saumya kurarībhirvināditāḥ |
cakravākagaṇākīrṇā vibhānti salilāśayāḥ || 4-29-29||

RMY 4-29-30

अन्योन्यबद्धवैराणां जिगीषूणां नृपात्मज ।
उद्योगसमयः सौम्य पार्थिवानामुपस्थितः ॥ ४-२९-३०॥
anyonyabaddhavairāṇāṃ jigīṣūṇāṃ nṛpātmaja |
udyogasamayaḥ saumya pārthivānāmupasthitaḥ || 4-29-30||

RMY 4-29-31

इयं सा प्रथमा यात्रा पार्थिवानां नृपात्मज ।
न च पश्यामि सुग्रीवमुद्योगं वा तथाविधम् ॥ ४-२९-३१॥
iyaṃ sā prathamā yātrā pārthivānāṃ nṛpātmaja |
na ca paśyāmi sugrīvamudyogaṃ vā tathāvidham || 4-29-31||

RMY 4-29-32

चत्वारो वार्षिका मासा गता वर्षशतोपमाः ।
मम शोकाभितप्तस्य सौम्य सीतामपश्यतः ॥ ४-२९-३२॥
catvāro vārṣikā māsā gatā varṣaśatopamāḥ |
mama śokābhitaptasya saumya sītāmapaśyataḥ || 4-29-32||

RMY 4-29-33

प्रियाविहीने दुःखार्ते हृतराज्ये विवासिते ।
कृपां न कुरुते राजा सुग्रीवो मयि लक्ष्मण ॥ ४-२९-३३॥
priyāvihīne duḥkhārte hṛtarājye vivāsite |
kṛpāṃ na kurute rājā sugrīvo mayi lakṣmaṇa || 4-29-33||

RMY 4-29-34

अनाथो हृतराज्योऽयं रावणेन च धर्षितः ।
दीनो दूरगृहः कामी मां चैव शरणं गतः ॥ ४-२९-३४॥
anātho hṛtarājyo'yaṃ rāvaṇena ca dharṣitaḥ |
dīno dūragṛhaḥ kāmī māṃ caiva śaraṇaṃ gataḥ || 4-29-34||

RMY 4-29-35

इत्येतैः कारणैः सौम्य सुग्रीवस्य दुरात्मनः ।
अहं वानरराजस्य परिभूतः परंतप ॥ ४-२९-३५॥
ityetaiḥ kāraṇaiḥ saumya sugrīvasya durātmanaḥ |
ahaṃ vānararājasya paribhūtaḥ paraṃtapa || 4-29-35||

RMY 4-29-36

स कालं परिसंख्याय सीतायाः परिमार्गणे ।
कृतार्थः समयं कृत्वा दुर्मतिर्नावबुध्यते ॥ ४-२९-३६॥
sa kālaṃ parisaṃkhyāya sītāyāḥ parimārgaṇe |
kṛtārthaḥ samayaṃ kṛtvā durmatirnāvabudhyate || 4-29-36||

RMY 4-29-37

त्वं प्रविश्य च किष्किन्धां ब्रूहि वानरपुंगवम् ।
मूर्खं ग्राम्य सुखे सक्तं सुग्रीवं वचनान्मम ॥ ४-२९-३७॥
tvaṃ praviśya ca kiṣkindhāṃ brūhi vānarapuṃgavam |
mūrkhaṃ grāmya sukhe saktaṃ sugrīvaṃ vacanānmama || 4-29-37||

RMY 4-29-38

अर्थिनामुपपन्नानां पूर्वं चाप्युपकारिणाम् ।
आशां संश्रुत्य यो हन्ति स लोके पुरुषाधमः ॥ ४-२९-३८॥
arthināmupapannānāṃ pūrvaṃ cāpyupakāriṇām |
āśāṃ saṃśrutya yo hanti sa loke puruṣādhamaḥ || 4-29-38||

RMY 4-29-39

शुभं वा यदि वा पापं यो हि वाक्यमुदीरितम् ।
सत्येन परिगृह्णाति स वीरः पुरुषोत्तमः ॥ ४-२९-३९॥
śubhaṃ vā yadi vā pāpaṃ yo hi vākyamudīritam |
satyena parigṛhṇāti sa vīraḥ puruṣottamaḥ || 4-29-39||

RMY 4-29-40

कृतार्था ह्यकृतार्थानां मित्राणां न भवन्ति ये ।
तान्मृतानपि क्रव्यादः कृतघ्नान्नोपभुञ्जते ॥ ४-२९-४०॥
kṛtārthā hyakṛtārthānāṃ mitrāṇāṃ na bhavanti ye |
tānmṛtānapi kravyādaḥ kṛtaghnānnopabhuñjate || 4-29-40||

RMY 4-29-41

नूनं काञ्चनपृष्ठस्य विकृष्टस्य मया रणे ।
द्रष्टुमिच्छन्ति चापस्य रूपं विद्युद्गणोपमम् ॥ ४-२९-४१॥
nūnaṃ kāñcanapṛṣṭhasya vikṛṣṭasya mayā raṇe |
draṣṭumicchanti cāpasya rūpaṃ vidyudgaṇopamam || 4-29-41||

RMY 4-29-42

घोरं ज्यातलनिर्घोषं क्रुद्धस्य मम संयुगे ।
निर्घोषमिव वज्रस्य पुनः संश्रोतुमिच्छति ॥ ४-२९-४२॥
ghoraṃ jyātalanirghoṣaṃ kruddhasya mama saṃyuge |
nirghoṣamiva vajrasya punaḥ saṃśrotumicchati || 4-29-42||

RMY 4-29-43

काममेवंगतेऽप्यस्य परिज्ञाते पराक्रमे ।
त्वत्सहायस्य मे वीर न चिन्ता स्यान्नृपात्मज ॥ ४-२९-४३॥
kāmamevaṃgate'pyasya parijñāte parākrame |
tvatsahāyasya me vīra na cintā syānnṛpātmaja || 4-29-43||

RMY 4-29-44

यदर्थमयमारम्भः कृतः परपुरंजय ।
समयं नाभिजानाति कृतार्थः प्लवगेश्वरः ॥ ४-२९-४४॥
yadarthamayamārambhaḥ kṛtaḥ parapuraṃjaya |
samayaṃ nābhijānāti kṛtārthaḥ plavageśvaraḥ || 4-29-44||

RMY 4-29-45

वर्षासमयकालं तु प्रतिज्ञाय हरीश्वरः ।
व्यतीतांश्चतुरो मासान्विहरन्नावबुध्यते ॥ ४-२९-४५॥
varṣāsamayakālaṃ tu pratijñāya harīśvaraḥ |
vyatītāṃścaturo māsānviharannāvabudhyate || 4-29-45||

RMY 4-29-46

सामात्यपरिषत्क्रीडन्पानमेवोपसेवते ।
शोकदीनेषु नास्मासु सुग्रीवः कुरुते दयाम् ॥ ४-२९-४६॥
sāmātyapariṣatkrīḍanpānamevopasevate |
śokadīneṣu nāsmāsu sugrīvaḥ kurute dayām || 4-29-46||

RMY 4-29-47

उच्यतां गच्छ सुग्रीवस्त्वया वत्स महाबल ।
मम रोषस्य यद्रूपं ब्रूयाश्चैनमिदं वचः ॥ ४-२९-४७॥
ucyatāṃ gaccha sugrīvastvayā vatsa mahābala |
mama roṣasya yadrūpaṃ brūyāścainamidaṃ vacaḥ || 4-29-47||

RMY 4-29-48

न च संकुचितः पन्था येन वाली हतो गतः ।
समये तिष्ठ सुग्रीवमा वालिपथमन्वगाः ॥ ४-२९-४८॥
na ca saṃkucitaḥ panthā yena vālī hato gataḥ |
samaye tiṣṭha sugrīvamā vālipathamanvagāḥ || 4-29-48||

RMY 4-29-49

एक एव रणे वाली शरेण निहतो मया ।
त्वां तु सत्यादतिक्रान्तं हनिष्यामि सबान्धवम् ॥ ४-२९-४९॥
eka eva raṇe vālī śareṇa nihato mayā |
tvāṃ tu satyādatikrāntaṃ haniṣyāmi sabāndhavam || 4-29-49||

RMY 4-29-50

तदेवं विहिते कार्ये यद्धितं पुरुषर्षभ ।
तत्तद्ब्रूहि नरश्रेष्ठ त्वर कालव्यतिक्रमः ॥ ४-२९-५०॥
tadevaṃ vihite kārye yaddhitaṃ puruṣarṣabha |
tattadbrūhi naraśreṣṭha tvara kālavyatikramaḥ || 4-29-50||

RMY 4-29-51

कुरुष्व सत्यं मयि वानरेश्वर प्रतिश्रुतं धर्ममवेक्ष्य शाश्वतम् ।
मा वालिनं प्रेत्य गतो यमक्षयं त्वमद्य पश्येर्मम चोदितैः शरैः ॥ ४-२९-५१॥
kuruṣva satyaṃ mayi vānareśvara pratiśrutaṃ dharmamavekṣya śāśvatam |
mā vālinaṃ pretya gato yamakṣayaṃ tvamadya paśyermama coditaiḥ śaraiḥ || 4-29-51||

RMY 4-29-52

स पूर्वजं तीव्रविवृद्धकोपं लालप्यमानं प्रसमीक्ष्य दीनम् ।
चकार तीव्रां मतिमुग्रतेजा हरीश्वरमानववंशनाथः ॥ ४-२९-५२॥
sa pūrvajaṃ tīvravivṛddhakopaṃ lālapyamānaṃ prasamīkṣya dīnam |
cakāra tīvrāṃ matimugratejā harīśvaramānavavaṃśanāthaḥ || 4-29-52||

Sarga: 30/66 (43)

RMY 4-30-1

स कामिनं दीनमदीनसत्त्वः शोकाभिपन्नं समुदीर्णकोपम् ।
नरेन्द्रसूनुर्नरदेवपुत्रं रामानुजः पूर्वजमित्युवाच ॥ ४-३०-१॥
sa kāminaṃ dīnamadīnasattvaḥ śokābhipannaṃ samudīrṇakopam |
narendrasūnurnaradevaputraṃ rāmānujaḥ pūrvajamityuvāca || 4-30-1||

RMY 4-30-2

न वानरः स्थास्यति साधुवृत्ते न मंस्यते कार्यफलानुषङ्गान् ।
न भक्ष्यते वानरराज्यलक्ष्मीं तथा हि नाभिक्रमतेऽस्य बुद्धिः ॥ ४-३०-२॥
na vānaraḥ sthāsyati sādhuvṛtte na maṃsyate kāryaphalānuṣaṅgān |
na bhakṣyate vānararājyalakṣmīṃ tathā hi nābhikramate'sya buddhiḥ || 4-30-2||

RMY 4-30-3

मतिक्षयाद्ग्राम्यसुखेषु सक्तस्तव प्रसादाप्रतिकारबुद्धिः ।
हतोऽग्रजं पश्यतु वालिनं स न राज्यमेवं विगुणस्य देयम् ॥ ४-३०-३॥
matikṣayādgrāmyasukheṣu saktastava prasādāpratikārabuddhiḥ |
hato'grajaṃ paśyatu vālinaṃ sa na rājyamevaṃ viguṇasya deyam || 4-30-3||

RMY 4-30-4

न धारये कोपमुदीर्णवेगं निहन्मि सुग्रीवमसत्यमद्य ।
हरिप्रवीरैः सह वालिपुत्रो नरेन्द्रपत्न्या विचयं करोतु ॥ ४-३०-४॥
na dhāraye kopamudīrṇavegaṃ nihanmi sugrīvamasatyamadya |
haripravīraiḥ saha vāliputro narendrapatnyā vicayaṃ karotu || 4-30-4||

RMY 4-30-5

तमात्तबाणासनमुत्पतन्तं निवेदितार्थं रणचण्डकोपम् ।
उवच रामः परवीरहन्ता स्ववेक्षितं सानुनयं च वाक्यम् ॥ ४-३०-५॥
tamāttabāṇāsanamutpatantaṃ niveditārthaṃ raṇacaṇḍakopam |
uvaca rāmaḥ paravīrahantā svavekṣitaṃ sānunayaṃ ca vākyam || 4-30-5||

RMY 4-30-6

न हि वै त्वद्विधो लोके पापमेवं समाचरेत् ।
पापमार्येण यो हन्ति स वीरः पुरुषोत्तमः ॥ ४-३०-६॥
na hi vai tvadvidho loke pāpamevaṃ samācaret |
pāpamāryeṇa yo hanti sa vīraḥ puruṣottamaḥ || 4-30-6||

RMY 4-30-7

नेदमद्य त्वया ग्राह्यं साधुवृत्तेन लक्ष्मण ।
तां प्रीतिमनुवर्तस्व पूर्ववृत्तं च संगतम् ॥ ४-३०-७॥
nedamadya tvayā grāhyaṃ sādhuvṛttena lakṣmaṇa |
tāṃ prītimanuvartasva pūrvavṛttaṃ ca saṃgatam || 4-30-7||

RMY 4-30-8

सामोपहितया वाचा रूक्षाणि परिवर्जयन् ।
वक्तुमर्हसि सुग्रीवं व्यतीतं कालपर्यये ॥ ४-३०-८॥
sāmopahitayā vācā rūkṣāṇi parivarjayan |
vaktumarhasi sugrīvaṃ vyatītaṃ kālaparyaye || 4-30-8||

RMY 4-30-9

सोऽ ग्रजेनानुशिष्टार्थो यथावत्पुरुषर्षभः ।
प्रविवेश पुरीं वीरो लक्ष्मणः परवीरहा ॥ ४-३०-९॥
so' grajenānuśiṣṭārtho yathāvatpuruṣarṣabhaḥ |
praviveśa purīṃ vīro lakṣmaṇaḥ paravīrahā || 4-30-9||

RMY 4-30-10

ततः शुभमतिः प्राज्ञो भ्रातुः प्रियहिते रतः ।
लक्ष्मणः प्रतिसंरब्धो जगाम भवनं कपेः ॥ ४-३०-१०॥
tataḥ śubhamatiḥ prājño bhrātuḥ priyahite rataḥ |
lakṣmaṇaḥ pratisaṃrabdho jagāma bhavanaṃ kapeḥ || 4-30-10||

RMY 4-30-11

शक्रबाणासनप्रख्यं धनुः कालान्तकोपमः ।
प्रगृह्य गिरिशृङ्गाभं मन्दरः सानुमानिव ॥ ४-३०-११॥
śakrabāṇāsanaprakhyaṃ dhanuḥ kālāntakopamaḥ |
pragṛhya giriśṛṅgābhaṃ mandaraḥ sānumāniva || 4-30-11||

RMY 4-30-12

यथोक्तकारी वचनमुत्तरं चैव सोत्तरम् ।
बृहस्पतिसमो बुद्ध्या मत्त्वा रामानुजस्तदा ॥ ४-३०-१२॥
yathoktakārī vacanamuttaraṃ caiva sottaram |
bṛhaspatisamo buddhyā mattvā rāmānujastadā || 4-30-12||

RMY 4-30-13

कामक्रोधसमुत्थेन भ्रातुः कोपाग्निना वृतः ।
प्रभञ्जन इवाप्रीतः प्रययौ लक्ष्मणस्तदा ॥ ४-३०-१३॥
kāmakrodhasamutthena bhrātuḥ kopāgninā vṛtaḥ |
prabhañjana ivāprītaḥ prayayau lakṣmaṇastadā || 4-30-13||

RMY 4-30-14

सालतालाश्वकर्णांश्च तरसा पातयन्बहून् ।
पर्यस्यन्गिरिकूटानि द्रुमानन्यांश्च वेगतः ॥ ४-३०-१४॥
sālatālāśvakarṇāṃśca tarasā pātayanbahūn |
paryasyangirikūṭāni drumānanyāṃśca vegataḥ || 4-30-14||

RMY 4-30-15

शिलाश्च शकलीकुर्वन्पद्भ्यां गज इवाशुगः ।
दूरमेकपदं त्यक्त्वा ययौ कार्यवशाद्द्रुतम् ॥ ४-३०-१५॥
śilāśca śakalīkurvanpadbhyāṃ gaja ivāśugaḥ |
dūramekapadaṃ tyaktvā yayau kāryavaśāddrutam || 4-30-15||

RMY 4-30-16

तामपश्यद्बलाकीर्णां हरिराजमहापुरीम् ।
दुर्गामिक्ष्वाकुशार्दूलः किष्किन्धां गिरिसंकटे ॥ ४-३०-१६॥
tāmapaśyadbalākīrṇāṃ harirājamahāpurīm |
durgāmikṣvākuśārdūlaḥ kiṣkindhāṃ girisaṃkaṭe || 4-30-16||

RMY 4-30-17

रोषात्प्रस्फुरमाणौष्ठः सुग्रीवं प्रति कल्ष्मणः ।
ददर्श वानरान्भीमान्किष्किन्धाया बहिश्चरान् ॥ ४-३०-१७॥
roṣātprasphuramāṇauṣṭhaḥ sugrīvaṃ prati kalṣmaṇaḥ |
dadarśa vānarānbhīmānkiṣkindhāyā bahiścarān || 4-30-17||

RMY 4-30-18

शैलशृङ्गाणि शतशः प्रवृद्धांश्च महीरुहान् ।
जगृहुः कुञ्जरप्रख्या वानराः पर्वतान्तरे ॥ ४-३०-१८॥
śailaśṛṅgāṇi śataśaḥ pravṛddhāṃśca mahīruhān |
jagṛhuḥ kuñjaraprakhyā vānarāḥ parvatāntare || 4-30-18||

RMY 4-30-19

तान्गृहीतप्रहरणान्हरीन्दृष्ट्वा तु लक्ष्मणः ।
बभूव द्विगुणं क्रुद्धो बह्विन्धन इवानलः ॥ ४-३०-१९॥
tāngṛhītapraharaṇānharīndṛṣṭvā tu lakṣmaṇaḥ |
babhūva dviguṇaṃ kruddho bahvindhana ivānalaḥ || 4-30-19||

RMY 4-30-20

तं ते भयपरीताङ्गाः क्रुद्धं दृष्ट्वा प्लवंगमाः ।
कालमृत्युयुगान्ताभं शतशो विद्रुता दिशः ॥ ४-३०-२०॥
taṃ te bhayaparītāṅgāḥ kruddhaṃ dṛṣṭvā plavaṃgamāḥ |
kālamṛtyuyugāntābhaṃ śataśo vidrutā diśaḥ || 4-30-20||

RMY 4-30-21

ततः सुग्रीवभवनं प्रविश्य हरिपुंगवाः ।
क्रोधमागमनं चैव लक्ष्मणस्य न्यवेदयन् ॥ ४-३०-२१॥
tataḥ sugrīvabhavanaṃ praviśya haripuṃgavāḥ |
krodhamāgamanaṃ caiva lakṣmaṇasya nyavedayan || 4-30-21||

RMY 4-30-22

तारया सहितः कामी सक्तः कपिवृषो रहः ।
न तेषां कपिवीराणां शुश्राव वचनं तदा ॥ ४-३०-२२॥
tārayā sahitaḥ kāmī saktaḥ kapivṛṣo rahaḥ |
na teṣāṃ kapivīrāṇāṃ śuśrāva vacanaṃ tadā || 4-30-22||

RMY 4-30-23

ततः सचिवसंदिष्टा हरयो रोमहर्षणाः ।
गिरिकुञ्जरमेघाभा नगर्या निर्ययुस्तदा ॥ ४-३०-२३॥
tataḥ sacivasaṃdiṣṭā harayo romaharṣaṇāḥ |
girikuñjarameghābhā nagaryā niryayustadā || 4-30-23||

RMY 4-30-24

नखदंष्ट्रायुधा घोराः सर्वे विकृतदर्शनाः ।
सर्वे शार्दूलदर्पाश्च सर्वे च विकृताननाः ॥ ४-३०-२४॥
nakhadaṃṣṭrāyudhā ghorāḥ sarve vikṛtadarśanāḥ |
sarve śārdūladarpāśca sarve ca vikṛtānanāḥ || 4-30-24||

RMY 4-30-25

दशनागबलाः केचित्केचिद्दशगुणोत्तराः ।
केचिन्नागसहस्रस्य बभूवुस्तुल्यविक्रमाः ॥ ४-३०-२५॥
daśanāgabalāḥ kecitkeciddaśaguṇottarāḥ |
kecinnāgasahasrasya babhūvustulyavikramāḥ || 4-30-25||

RMY 4-30-26

कृत्स्नां हि कपिभिर्व्याप्तां द्रुमहस्तैर्महाबलैः ।
अपश्यल्लक्ष्मणः क्रुद्धः किष्किन्धां तां दुरासदम् ॥ ४-३०-२६॥
kṛtsnāṃ hi kapibhirvyāptāṃ drumahastairmahābalaiḥ |
apaśyallakṣmaṇaḥ kruddhaḥ kiṣkindhāṃ tāṃ durāsadam || 4-30-26||

RMY 4-30-27

ततस्ते हरयः सर्वे प्राकारपरिखान्तरात् ।
निष्क्रम्योदग्रसत्त्वास्तु तस्थुराविष्कृतं तदा ॥ ४-३०-२७॥
tataste harayaḥ sarve prākāraparikhāntarāt |
niṣkramyodagrasattvāstu tasthurāviṣkṛtaṃ tadā || 4-30-27||

RMY 4-30-28

सुग्रीवस्य प्रमादं च पूर्वजं चार्तमात्मवान् ।
बुद्ध्वा कोपवशं वीरः पुनरेव जगाम सः ॥ ४-३०-२८॥
sugrīvasya pramādaṃ ca pūrvajaṃ cārtamātmavān |
buddhvā kopavaśaṃ vīraḥ punareva jagāma saḥ || 4-30-28||

RMY 4-30-29

स दीर्घोष्णमहोच्छ्वासः कोपसंरक्तलोचनः ।
बभूव नरशार्दूलसधूम इव पावकः ॥ ४-३०-२९॥
sa dīrghoṣṇamahocchvāsaḥ kopasaṃraktalocanaḥ |
babhūva naraśārdūlasadhūma iva pāvakaḥ || 4-30-29||

RMY 4-30-30

बाणशल्यस्फुरज्जिह्वः सायकासनभोगवान् ।
स्वतेजोविषसंघातः पञ्चास्य इव पन्नगः ॥ ४-३०-३०॥
bāṇaśalyasphurajjihvaḥ sāyakāsanabhogavān |
svatejoviṣasaṃghātaḥ pañcāsya iva pannagaḥ || 4-30-30||

RMY 4-30-31

तं दीप्तमिव कालाग्निं नागेन्द्रमिव कोपितम् ।
समासाद्याङ्गदस्त्रासाद्विषादमगमद्भृशम् ॥ ४-३०-३१॥
taṃ dīptamiva kālāgniṃ nāgendramiva kopitam |
samāsādyāṅgadastrāsādviṣādamagamadbhṛśam || 4-30-31||

RMY 4-30-32

सोऽङ्गदं रोषताम्राक्षः संदिदेश महायशाः ।
सुग्रीवः कथ्यतां वत्स ममागमनमित्युत ॥ ४-३०-३२॥
so'ṅgadaṃ roṣatāmrākṣaḥ saṃdideśa mahāyaśāḥ |
sugrīvaḥ kathyatāṃ vatsa mamāgamanamityuta || 4-30-32||

RMY 4-30-33

एष रामानुजः प्राप्तस्त्वत्सकाशमरिंदमः ।
भ्रातुर्व्यसनसंतप्तो द्वारि तिष्ठति लक्ष्मणः ॥ ४-३०-३३॥
eṣa rāmānujaḥ prāptastvatsakāśamariṃdamaḥ |
bhrāturvyasanasaṃtapto dvāri tiṣṭhati lakṣmaṇaḥ || 4-30-33||

RMY 4-30-34

लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा शोकाविष्टोऽङ्गदोऽब्रवीत् ।
पितुः समीपमागम्य सौमित्रिरयमागतः ॥ ४-३०-३४॥
lakṣmaṇasya vacaḥ śrutvā śokāviṣṭo'ṅgado'bravīt |
pituḥ samīpamāgamya saumitrirayamāgataḥ || 4-30-34||

RMY 4-30-35

ते महौघनिभं दृष्ट्वा वज्राशनिसमस्वनम् ।
सिंहनादं समं चक्रुर्लक्ष्मणस्य समीपतः ॥ ४-३०-३५॥
te mahaughanibhaṃ dṛṣṭvā vajrāśanisamasvanam |
siṃhanādaṃ samaṃ cakrurlakṣmaṇasya samīpataḥ || 4-30-35||

RMY 4-30-36

तेन शब्देन महता प्रत्यबुध्यत वानरः ।
मदविह्वलताम्राक्षो व्याकुलस्रग्विभूषणः ॥ ४-३०-३६॥
tena śabdena mahatā pratyabudhyata vānaraḥ |
madavihvalatāmrākṣo vyākulasragvibhūṣaṇaḥ || 4-30-36||

RMY 4-30-37

अथाङ्गदवचः श्रुत्वा तेनैव च समागतौ ।
मन्त्रिणो वानरेन्द्रस्य संमतोदारदर्शिनौ ॥ ४-३०-३७॥
athāṅgadavacaḥ śrutvā tenaiva ca samāgatau |
mantriṇo vānarendrasya saṃmatodāradarśinau || 4-30-37||

RMY 4-30-38

प्लक्षश्चैव प्रभावश्च मन्त्रिणावर्थधर्मयोः ।
वक्तुमुच्चावचं प्राप्तं लक्ष्मणं तौ शशंसतुः ॥ ४-३०-३८॥
plakṣaścaiva prabhāvaśca mantriṇāvarthadharmayoḥ |
vaktumuccāvacaṃ prāptaṃ lakṣmaṇaṃ tau śaśaṃsatuḥ || 4-30-38||

RMY 4-30-39

प्रसादयित्वा सुग्रीवं वचनैः सामनिश्चितैः ।
आसीनं पर्युपासीनौ यथा शक्रं मरुत्पतिम् ॥ ४-३०-३९॥
prasādayitvā sugrīvaṃ vacanaiḥ sāmaniścitaiḥ |
āsīnaṃ paryupāsīnau yathā śakraṃ marutpatim || 4-30-39||

RMY 4-30-40

सत्यसंधौ महाभागौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
वयस्य भावं संप्राप्तौ राज्यार्हौ राज्यदायिनौ ॥ ४-३०-४०॥
satyasaṃdhau mahābhāgau bhrātarau rāmalakṣmaṇau |
vayasya bhāvaṃ saṃprāptau rājyārhau rājyadāyinau || 4-30-40||

RMY 4-30-41

तयोरेको धनुष्पाणिर्द्वारि तिष्ठति लक्ष्मणः ।
यस्य भीताः प्रवेपन्ते नादान्मुञ्चन्ति वानराः ॥ ४-३०-४१॥
tayoreko dhanuṣpāṇirdvāri tiṣṭhati lakṣmaṇaḥ |
yasya bhītāḥ pravepante nādānmuñcanti vānarāḥ || 4-30-41||

RMY 4-30-42

स एष राघवभ्राता लक्ष्मणो वाक्यसारथिः ।
व्यवसाय रथः प्राप्तस्तस्य रामस्य शासनात् ॥ ४-३०-४२॥
sa eṣa rāghavabhrātā lakṣmaṇo vākyasārathiḥ |
vyavasāya rathaḥ prāptastasya rāmasya śāsanāt || 4-30-42||

RMY 4-30-43

तस्य मूर्ध्ना प्रणम्य त्वं सपुत्रः सह बन्धुभिः ।
राजंस्तिष्ठ स्वसमये भव सत्यप्रतिश्रवः ॥ ४-३०-४३॥
tasya mūrdhnā praṇamya tvaṃ saputraḥ saha bandhubhiḥ |
rājaṃstiṣṭha svasamaye bhava satyapratiśravaḥ || 4-30-43||

Sarga: 31/66 (22)

RMY 4-31-1

अङ्गदस्य वचः श्रुत्वा सुग्रीवः सचिवैः सह ।
लक्ष्मणं कुपितं श्रुत्वा मुमोचासनमात्मवान् ॥ ४-३१-१॥
aṅgadasya vacaḥ śrutvā sugrīvaḥ sacivaiḥ saha |
lakṣmaṇaṃ kupitaṃ śrutvā mumocāsanamātmavān || 4-31-1||

RMY 4-31-2

सचिवानब्रवीद्वाक्यं निश्चित्य गुरुलाघवम् ।
मन्त्रज्ञान्मन्त्रकुशलो मन्त्रेषु परिनिष्ठितः ॥ ४-३१-२॥
sacivānabravīdvākyaṃ niścitya gurulāghavam |
mantrajñānmantrakuśalo mantreṣu pariniṣṭhitaḥ || 4-31-2||

RMY 4-31-3

न मे दुर्व्याहृतं किंचिन्नापि मे दुरनुष्ठितम् ।
लक्ष्मणो राघवभ्राता क्रुद्धः किमिति चिन्तये ॥ ४-३१-३॥
na me durvyāhṛtaṃ kiṃcinnāpi me duranuṣṭhitam |
lakṣmaṇo rāghavabhrātā kruddhaḥ kimiti cintaye || 4-31-3||

RMY 4-31-4

असुहृद्भिर्ममामित्रैर्नित्यमन्तरदर्शिभिः ।
मम दोषानसंभूताञ्श्रावितो राघवानुजः ॥ ४-३१-४॥
asuhṛdbhirmamāmitrairnityamantaradarśibhiḥ |
mama doṣānasaṃbhūtāñśrāvito rāghavānujaḥ || 4-31-4||

RMY 4-31-5

अत्र तावद्यथाबुद्धि सर्वैरेव यथाविधि ।
भवद्भिर्निश्चयस्तस्य विज्ञेयो निपुणं शनैः ॥ ४-३१-५॥
atra tāvadyathābuddhi sarvaireva yathāvidhi |
bhavadbhirniścayastasya vijñeyo nipuṇaṃ śanaiḥ || 4-31-5||

RMY 4-31-6

न खल्वस्ति मम त्रासो लक्ष्मणान्नापि राघवात् ।
मित्रं त्वस्थान कुपितं जनयत्येव संभ्रमम् ॥ ४-३१-६॥
na khalvasti mama trāso lakṣmaṇānnāpi rāghavāt |
mitraṃ tvasthāna kupitaṃ janayatyeva saṃbhramam || 4-31-6||

RMY 4-31-7

सर्वथा सुकरं मित्रं दुष्करं परिपालनम् ।
अनित्यत्वात्तु चित्तानां प्रीतिरल्पेऽपि भिद्यते ॥ ४-३१-७॥
sarvathā sukaraṃ mitraṃ duṣkaraṃ paripālanam |
anityatvāttu cittānāṃ prītiralpe'pi bhidyate || 4-31-7||

RMY 4-31-8

अतोनिमित्तं त्रस्तोऽहं रामेण तु महात्मना ।
यन्ममोपकृतं शक्यं प्रतिकर्तुं न तन्मया ॥ ४-३१-८॥
atonimittaṃ trasto'haṃ rāmeṇa tu mahātmanā |
yanmamopakṛtaṃ śakyaṃ pratikartuṃ na tanmayā || 4-31-8||

RMY 4-31-9

सुग्रीवेणैवमुक्तस्तु हनुमान्हरिपुंगवः ।
उवाच स्वेन तर्केण मध्ये वानरमन्त्रिणाम् ॥ ४-३१-९॥
sugrīveṇaivamuktastu hanumānharipuṃgavaḥ |
uvāca svena tarkeṇa madhye vānaramantriṇām || 4-31-9||

RMY 4-31-10

सर्वथा नैतदाश्चर्यं यत्त्वं हरिगणेश्वर ।
न विस्मरसि सुस्निग्धमुपकारकृतं शुभम् ॥ ४-३१-१०॥
sarvathā naitadāścaryaṃ yattvaṃ harigaṇeśvara |
na vismarasi susnigdhamupakārakṛtaṃ śubham || 4-31-10||

RMY 4-31-11

राघवेण तु शूरेण भयमुत्सृज्य दूरतः ।
त्वत्प्रियार्थं हतो वाली शक्रतुल्यपराक्रमः ॥ ४-३१-११॥
rāghaveṇa tu śūreṇa bhayamutsṛjya dūrataḥ |
tvatpriyārthaṃ hato vālī śakratulyaparākramaḥ || 4-31-11||

RMY 4-31-12

सर्वथा प्रणयात्क्रुद्धो राघवो नात्र संशयः ।
भ्रातरं स प्रहितवाँल्लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम् ॥ ४-३१-१२॥
sarvathā praṇayātkruddho rāghavo nātra saṃśayaḥ |
bhrātaraṃ sa prahitavā~llakṣmaṇaṃ lakṣmivardhanam || 4-31-12||

RMY 4-31-13

त्वं प्रमत्तो न जानीषे कालं कलविदां वर ।
फुल्लसप्तच्छदश्यामा प्रवृत्ता तु शरच्छिवा ॥ ४-३१-१३॥
tvaṃ pramatto na jānīṣe kālaṃ kalavidāṃ vara |
phullasaptacchadaśyāmā pravṛttā tu śaracchivā || 4-31-13||

RMY 4-31-14

निर्मल ग्रहनक्षत्रा द्यौः प्रनष्टबलाहका ।
प्रसन्नाश्च दिशः सर्वाः सरितश्च सरांसि च ॥ ४-३१-१४॥
nirmala grahanakṣatrā dyauḥ pranaṣṭabalāhakā |
prasannāśca diśaḥ sarvāḥ saritaśca sarāṃsi ca || 4-31-14||

RMY 4-31-15

प्राप्तमुद्योगकालं तु नावैषि हरिपुंगव ।
त्वं प्रमत्त इति व्यक्तं लक्ष्मणोऽयमिहागतः ॥ ४-३१-१५॥
prāptamudyogakālaṃ tu nāvaiṣi haripuṃgava |
tvaṃ pramatta iti vyaktaṃ lakṣmaṇo'yamihāgataḥ || 4-31-15||

RMY 4-31-16

आर्तस्य हृतदारस्य परुषं पुरुषान्तरात् ।
वचनं मर्षणीयं ते राघवस्य महात्मनः ॥ ४-३१-१६॥
ārtasya hṛtadārasya paruṣaṃ puruṣāntarāt |
vacanaṃ marṣaṇīyaṃ te rāghavasya mahātmanaḥ || 4-31-16||

RMY 4-31-17

कृतापराधस्य हि ते नान्यत्पश्याम्यहं क्षमम् ।
अन्तरेणाञ्जलिं बद्ध्वा लक्ष्मणस्य प्रसादनात् ॥ ४-३१-१७॥
kṛtāparādhasya hi te nānyatpaśyāmyahaṃ kṣamam |
antareṇāñjaliṃ baddhvā lakṣmaṇasya prasādanāt || 4-31-17||

RMY 4-31-18

नियुक्तैर्मन्त्रिभिर्वाच्यो अवश्यं पार्थिवो हितम् ।
अत एव भयं त्यक्त्वा ब्रवीम्यवधृतं वचः ॥ ४-३१-१८॥
niyuktairmantribhirvācyo avaśyaṃ pārthivo hitam |
ata eva bhayaṃ tyaktvā bravīmyavadhṛtaṃ vacaḥ || 4-31-18||

RMY 4-31-19

अभिक्रुद्धः समर्थो हि चापमुद्यम्य राघवः ।
सदेवासुरगन्धर्वं वशे स्थापयितुं जगत् ॥ ४-३१-१९॥
abhikruddhaḥ samartho hi cāpamudyamya rāghavaḥ |
sadevāsuragandharvaṃ vaśe sthāpayituṃ jagat || 4-31-19||

RMY 4-31-20

न स क्षमः कोपयितुं यः प्रसाद्य पुनर्भवेत् ।
पूर्वोपकारं स्मरता कृतज्ञेन विशेषतः ॥ ४-३१-२०॥
na sa kṣamaḥ kopayituṃ yaḥ prasādya punarbhavet |
pūrvopakāraṃ smaratā kṛtajñena viśeṣataḥ || 4-31-20||

RMY 4-31-21

तस्य मूर्ध्ना प्रणम्य त्वं सपुत्रः ससुहृज्जनः ।
राजंस्तिष्ठ स्वसमये भर्तुर्भार्येव तद्वशे ॥ ४-३१-२१॥
tasya mūrdhnā praṇamya tvaṃ saputraḥ sasuhṛjjanaḥ |
rājaṃstiṣṭha svasamaye bharturbhāryeva tadvaśe || 4-31-21||

RMY 4-31-22

न रामरामानुजशासनं त्वया कपीन्द्रयुक्तं मनसाप्यपोहितुम् ।
मनो हि ते ज्ञास्यति मानुषं बलं सराघवस्यास्य सुरेन्द्रवर्चसः ॥ ४-३१-२२॥
na rāmarāmānujaśāsanaṃ tvayā kapīndrayuktaṃ manasāpyapohitum |
mano hi te jñāsyati mānuṣaṃ balaṃ sarāghavasyāsya surendravarcasaḥ || 4-31-22||

Sarga: 32/66 (27)

RMY 4-32-1

अथ प्रतिसमादिष्टो लक्ष्मणः परवीरहा ।
प्रविवेश गुहां घोरां किष्किन्धां रामशासनात् ॥ ४-३२-१॥
atha pratisamādiṣṭo lakṣmaṇaḥ paravīrahā |
praviveśa guhāṃ ghorāṃ kiṣkindhāṃ rāmaśāsanāt || 4-32-1||

RMY 4-32-2

द्वारस्था हरयस्तत्र महाकाया महाबलाः ।
बभूवुर्लक्ष्मणं दृष्ट्वा सर्वे प्राञ्जलयः स्थिताः ॥ ४-३२-२॥
dvārasthā harayastatra mahākāyā mahābalāḥ |
babhūvurlakṣmaṇaṃ dṛṣṭvā sarve prāñjalayaḥ sthitāḥ || 4-32-2||

RMY 4-32-3

निःश्वसन्तं तु तं दृष्ट्वा क्रुद्धं दशरथात्मजम् ।
बभूवुर्हरयस्त्रस्ता न चैनं पर्यवारयन् ॥ ४-३२-३॥
niḥśvasantaṃ tu taṃ dṛṣṭvā kruddhaṃ daśarathātmajam |
babhūvurharayastrastā na cainaṃ paryavārayan || 4-32-3||

RMY 4-32-4

स तं रत्नमयीं श्रीमान्दिव्यां पुष्पितकाननाम् ।
रम्यां रत्नसमाकीर्णां ददर्श महतीं गुहाम् ॥ ४-३२-४॥
sa taṃ ratnamayīṃ śrīmāndivyāṃ puṣpitakānanām |
ramyāṃ ratnasamākīrṇāṃ dadarśa mahatīṃ guhām || 4-32-4||

RMY 4-32-5

हर्म्यप्रासादसंबाधां नानापण्योपशोभिताम् ।
सर्वकामफलैर्वृक्षैः पुष्पितैरुपशोभिताम् ॥ ४-३२-५॥
harmyaprāsādasaṃbādhāṃ nānāpaṇyopaśobhitām |
sarvakāmaphalairvṛkṣaiḥ puṣpitairupaśobhitām || 4-32-5||

RMY 4-32-6

देवगन्धर्वपुत्रैश्च वानरैः कामरूपिभिः ।
दिव्य माल्याम्बरधारैः शोभितां प्रियदर्शनैः ॥ ४-३२-६॥
devagandharvaputraiśca vānaraiḥ kāmarūpibhiḥ |
divya mālyāmbaradhāraiḥ śobhitāṃ priyadarśanaiḥ || 4-32-6||

RMY 4-32-7

चन्दनागरुपद्मानां गन्धैः सुरभिगन्धिनाम् ।
मैरेयाणां मधूनां च संमोदितमहापथाम् ॥ ४-३२-७॥
candanāgarupadmānāṃ gandhaiḥ surabhigandhinām |
maireyāṇāṃ madhūnāṃ ca saṃmoditamahāpathām || 4-32-7||

RMY 4-32-8

विन्ध्यमेरुगिरिप्रस्थैः प्रासादैर्नैकभूमिभिः ।
ददर्श गिरिनद्यश्च विमलास्तत्र राघवः ॥ ४-३२-८॥
vindhyamerugiriprasthaiḥ prāsādairnaikabhūmibhiḥ |
dadarśa girinadyaśca vimalāstatra rāghavaḥ || 4-32-8||

RMY 4-32-9

अङ्गदस्य गृहं रम्यं मैन्दस्य द्विविदस्य च ।
गवयस्य गवाक्षस्य गजस्य शरभस्य च ॥ ४-३२-९॥
aṅgadasya gṛhaṃ ramyaṃ maindasya dvividasya ca |
gavayasya gavākṣasya gajasya śarabhasya ca || 4-32-9||

RMY 4-32-10

विद्युन्मालेश्च संपातेः सूर्याक्षस्य हनूमतः ।
वीरबाहोः सुबाहोश्च नलस्य च महात्मनः ॥ ४-३२-१०॥
vidyunmāleśca saṃpāteḥ sūryākṣasya hanūmataḥ |
vīrabāhoḥ subāhośca nalasya ca mahātmanaḥ || 4-32-10||

RMY 4-32-11

कुमुदस्य सुषेणस्य तारजाम्बवतोस्तथा ।
दधिवक्त्रस्य नीलस्य सुपाटलसुनेत्रयोः ॥ ४-३२-११॥
kumudasya suṣeṇasya tārajāmbavatostathā |
dadhivaktrasya nīlasya supāṭalasunetrayoḥ || 4-32-11||

RMY 4-32-12

एतेषां कपिमुख्यानां राजमार्गे महात्मनाम् ।
ददर्श गृहमुख्यानि महासाराणि लक्ष्मणः ॥ ४-३२-१२॥
eteṣāṃ kapimukhyānāṃ rājamārge mahātmanām |
dadarśa gṛhamukhyāni mahāsārāṇi lakṣmaṇaḥ || 4-32-12||

RMY 4-32-13

पाण्डुराभ्रप्रकाशानि दिव्यमाल्ययुतानि च ।
प्रभूतधनधान्यानि स्त्रीरत्नैः शोभितानि च ॥ ४-३२-१३॥
pāṇḍurābhraprakāśāni divyamālyayutāni ca |
prabhūtadhanadhānyāni strīratnaiḥ śobhitāni ca || 4-32-13||

RMY 4-32-14

पाण्डुरेण तु शैलेन परिक्षिप्तं दुरासदम् ।
वानरेन्द्रगृहं रम्यं महेन्द्रसदनोपमम् ॥ ४-३२-१४॥
pāṇḍureṇa tu śailena parikṣiptaṃ durāsadam |
vānarendragṛhaṃ ramyaṃ mahendrasadanopamam || 4-32-14||

RMY 4-32-15

शुल्कैः प्रासादशिखरैः कैलासशिखरोपमैः ।
सर्वकामफलैर्वृक्षैः पुष्टितैरुपशोभितम् ॥ ४-३२-१५॥
śulkaiḥ prāsādaśikharaiḥ kailāsaśikharopamaiḥ |
sarvakāmaphalairvṛkṣaiḥ puṣṭitairupaśobhitam || 4-32-15||

RMY 4-32-16

महेन्द्रदत्तैः श्रीमद्भिर्नीलजीमूतसंनिभैः ।
दिव्यपुष्पफलैर्वृक्षैः शीतच्छायैर्मनोरमैः ॥ ४-३२-१६॥
mahendradattaiḥ śrīmadbhirnīlajīmūtasaṃnibhaiḥ |
divyapuṣpaphalairvṛkṣaiḥ śītacchāyairmanoramaiḥ || 4-32-16||

RMY 4-32-17

हरिभिः संवृतद्वारं बलिभिः शस्त्रपाणिभिः ।
दिव्यमाल्यावृतं शुभ्रं तप्तकाञ्चनतोरणम् ॥ ४-३२-१७॥
haribhiḥ saṃvṛtadvāraṃ balibhiḥ śastrapāṇibhiḥ |
divyamālyāvṛtaṃ śubhraṃ taptakāñcanatoraṇam || 4-32-17||

RMY 4-32-18

सुग्रीवस्य गृहं रम्यं प्रविवेश महाबलः ।
अवार्यमाणः सौमित्रिर्महाभ्रमिव भास्करः ॥ ४-३२-१८॥
sugrīvasya gṛhaṃ ramyaṃ praviveśa mahābalaḥ |
avāryamāṇaḥ saumitrirmahābhramiva bhāskaraḥ || 4-32-18||

RMY 4-32-19

स सप्त कक्ष्या धर्मात्मा यानासनसमावृताः ।
प्रविश्य सुमहद्गुप्तं ददर्शान्तःपुरं महत् ॥ ४-३२-१९॥
sa sapta kakṣyā dharmātmā yānāsanasamāvṛtāḥ |
praviśya sumahadguptaṃ dadarśāntaḥpuraṃ mahat || 4-32-19||

RMY 4-32-20

हैमराजतपर्यङ्कैर्बहुभिश्च वरासनैः ।
महार्हास्तरणोपेतैस्तत्र तत्रोपशोभितम् ॥ ४-३२-२०॥
haimarājataparyaṅkairbahubhiśca varāsanaiḥ |
mahārhāstaraṇopetaistatra tatropaśobhitam || 4-32-20||

RMY 4-32-21

प्रविशन्नेव सततं शुश्राव मधुरस्वरम् ।
तन्त्रीगीतसमाकीर्णं समगीतपदाक्षरम् ॥ ४-३२-२१॥
praviśanneva satataṃ śuśrāva madhurasvaram |
tantrīgītasamākīrṇaṃ samagītapadākṣaram || 4-32-21||

RMY 4-32-22

बह्वीश्च विविधाकारा रूपयौवनगर्विताः ।
स्त्रियः सुग्रीवभवने ददर्श स महाबलः ॥ ४-३२-२२॥
bahvīśca vividhākārā rūpayauvanagarvitāḥ |
striyaḥ sugrīvabhavane dadarśa sa mahābalaḥ || 4-32-22||

RMY 4-32-23

दृष्ट्वाभिजनसंपन्नाश्चित्रमाल्यकृतस्रजः ।
वरमाल्यकृतव्यग्रा भूषणोत्तमभूषिताः ॥ ४-३२-२३॥
dṛṣṭvābhijanasaṃpannāścitramālyakṛtasrajaḥ |
varamālyakṛtavyagrā bhūṣaṇottamabhūṣitāḥ || 4-32-23||

RMY 4-32-24

नातृप्तान्नाति च व्यग्रान्नानुदात्तपरिच्छदान् ।
सुग्रीवानुचरांश्चापि लक्षयामास लक्ष्मणः ॥ ४-३२-२४॥
nātṛptānnāti ca vyagrānnānudāttaparicchadān |
sugrīvānucarāṃścāpi lakṣayāmāsa lakṣmaṇaḥ || 4-32-24||

RMY 4-32-25

ततः सुग्रीवमासीनं काञ्चने परमासने ।
महार्हास्तरणोपेते ददर्शादित्यसंनिभम् ॥ ४-३२-२५॥
tataḥ sugrīvamāsīnaṃ kāñcane paramāsane |
mahārhāstaraṇopete dadarśādityasaṃnibham || 4-32-25||

RMY 4-32-26

दिव्याभरणचित्राङ्गं दिव्यरूपं यशस्विनम् ।
दिव्यमाल्याम्बरधरं महेन्द्रमिव दुर्जयम् ।
दिव्याभरणमाल्याभिः प्रमदाभिः समावृतम् ॥ ४-३२-२६॥
divyābharaṇacitrāṅgaṃ divyarūpaṃ yaśasvinam |
divyamālyāmbaradharaṃ mahendramiva durjayam |
divyābharaṇamālyābhiḥ pramadābhiḥ samāvṛtam || 4-32-26||

RMY 4-32-27

रुमां तु वीरः परिरभ्य गाढं वरासनस्थो वरहेमवर्णः ।
ददर्श सौमित्रिमदीनसत्त्वं विशालनेत्रः सुविशालनेत्रम् ॥ ४-३२-२७॥
rumāṃ tu vīraḥ parirabhya gāḍhaṃ varāsanastho varahemavarṇaḥ |
dadarśa saumitrimadīnasattvaṃ viśālanetraḥ suviśālanetram || 4-32-27||

Sarga: 33/66 (19)

RMY 4-33-1

तमप्रतिहतं क्रुद्धं प्रविष्टं पुरुषर्षभम् ।
सुग्रीवो लक्ष्मणं दृष्ट्वा बभूव व्यथितेन्द्रियः ॥ ४-३३-१॥
tamapratihataṃ kruddhaṃ praviṣṭaṃ puruṣarṣabham |
sugrīvo lakṣmaṇaṃ dṛṣṭvā babhūva vyathitendriyaḥ || 4-33-1||

RMY 4-33-2

क्रुद्धं निःश्वसमानं तं प्रदीप्तमिव तेजसा ।
भ्रातुर्व्यसनसंतप्तं दृष्ट्वा दशरथात्मजम् ॥ ४-३३-२॥
kruddhaṃ niḥśvasamānaṃ taṃ pradīptamiva tejasā |
bhrāturvyasanasaṃtaptaṃ dṛṣṭvā daśarathātmajam || 4-33-2||

RMY 4-33-3

उत्पपात हरिश्रेष्ठो हित्वा सौवर्णमासनम् ।
महान्महेन्द्रस्य यथा स्वलंकृत इव ध्वजः ॥ ४-३३-३॥
utpapāta hariśreṣṭho hitvā sauvarṇamāsanam |
mahānmahendrasya yathā svalaṃkṛta iva dhvajaḥ || 4-33-3||

RMY 4-33-4

उत्पतन्तमनूत्पेतू रुमाप्रभृतयः स्त्रियः ।
सुग्रीवं गगने पूर्णं चन्द्रं तारागणा इव ॥ ४-३३-४॥
utpatantamanūtpetū rumāprabhṛtayaḥ striyaḥ |
sugrīvaṃ gagane pūrṇaṃ candraṃ tārāgaṇā iva || 4-33-4||

RMY 4-33-5

संरक्तनयनः श्रीमान्विचचाल कृताञ्जलिः ।
बभूवावस्थितस्तत्र कल्पवृक्षो महानिव ॥ ४-३३-५॥
saṃraktanayanaḥ śrīmānvicacāla kṛtāñjaliḥ |
babhūvāvasthitastatra kalpavṛkṣo mahāniva || 4-33-5||

RMY 4-33-6

रुमा द्वितीयं सुग्रीवं नारीमध्यगतं स्थितम् ।
अब्रवील्लक्ष्मणः क्रुद्धः सतारं शशिनं यथा ॥ ४-३३-६॥
rumā dvitīyaṃ sugrīvaṃ nārīmadhyagataṃ sthitam |
abravīllakṣmaṇaḥ kruddhaḥ satāraṃ śaśinaṃ yathā || 4-33-6||

RMY 4-33-7

सत्त्वाभिजनसंपन्नः सानुक्रोशो जितेन्द्रियः ।
कृतज्ञः सत्यवादी च राजा लोके महीयते ॥ ४-३३-७॥
sattvābhijanasaṃpannaḥ sānukrośo jitendriyaḥ |
kṛtajñaḥ satyavādī ca rājā loke mahīyate || 4-33-7||

RMY 4-33-8

यस्तु राजा स्थितोऽधर्मे मित्राणामुपकारिणाम् ।
मिथ्याप्रतिज्ञां कुरुते को नृशंसतरस्ततः ॥ ४-३३-८॥
yastu rājā sthito'dharme mitrāṇāmupakāriṇām |
mithyāpratijñāṃ kurute ko nṛśaṃsatarastataḥ || 4-33-8||

RMY 4-33-9

शतमश्वानृते हन्ति सहस्रं तु गवानृते ।
आत्मानं स्वजनं हन्ति पुरुषः पुरुषानृते ॥ ४-३३-९॥
śatamaśvānṛte hanti sahasraṃ tu gavānṛte |
ātmānaṃ svajanaṃ hanti puruṣaḥ puruṣānṛte || 4-33-9||

RMY 4-33-10

पूर्वं कृतार्थो मित्राणां न तत्प्रतिकरोति यः ।
कृतघ्नः सर्वभूतानां स वध्यः प्लवगेश्वर ॥ ४-३३-१०॥
pūrvaṃ kṛtārtho mitrāṇāṃ na tatpratikaroti yaḥ |
kṛtaghnaḥ sarvabhūtānāṃ sa vadhyaḥ plavageśvara || 4-33-10||

RMY 4-33-11

गीतोऽयं ब्रह्मणा श्लोकः सर्वलोकनमस्कृतः ।
दृष्ट्वा कृतघ्नं क्रुद्धेन तं निबोध प्लवंगम ॥ ४-३३-११॥
gīto'yaṃ brahmaṇā ślokaḥ sarvalokanamaskṛtaḥ |
dṛṣṭvā kṛtaghnaṃ kruddhena taṃ nibodha plavaṃgama || 4-33-11||

RMY 4-33-12

ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चोरे भग्नव्रते तथा ।
निष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः ॥ ४-३३-१२॥
brahmaghne ca surāpe ca core bhagnavrate tathā |
niṣkṛtirvihitā sadbhiḥ kṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ || 4-33-12||

RMY 4-33-13

अनार्यस्त्वं कृतघ्नश्च मिथ्यावादी च वानर ।
पूर्वं कृतार्थो रामस्य न तत्प्रतिकरोषि यत् ॥ ४-३३-१३॥
anāryastvaṃ kṛtaghnaśca mithyāvādī ca vānara |
pūrvaṃ kṛtārtho rāmasya na tatpratikaroṣi yat || 4-33-13||

RMY 4-33-14

ननु नाम कृतार्थेन त्वया रामस्य वानर ।
सीताया मार्गणे यत्नः कर्तव्यः कृतमिच्छता ॥ ४-३३-१४॥
nanu nāma kṛtārthena tvayā rāmasya vānara |
sītāyā mārgaṇe yatnaḥ kartavyaḥ kṛtamicchatā || 4-33-14||

RMY 4-33-15

स त्वं ग्राम्येषु भोगेषु सक्तो मिथ्या प्रतिश्रवः ।
न त्वां रामो विजानीते सर्पं मण्डूकराविणम् ॥ ४-३३-१५॥
sa tvaṃ grāmyeṣu bhogeṣu sakto mithyā pratiśravaḥ |
na tvāṃ rāmo vijānīte sarpaṃ maṇḍūkarāviṇam || 4-33-15||

RMY 4-33-16

महाभागेन रामेण पापः करुणवेदिना ।
हरीणां प्रापितो राज्यं त्वं दुरात्मा महात्मना ॥ ४-३३-१६॥
mahābhāgena rāmeṇa pāpaḥ karuṇavedinā |
harīṇāṃ prāpito rājyaṃ tvaṃ durātmā mahātmanā || 4-33-16||

RMY 4-33-17

कृतं चेन्नाभिजानीषे रामस्याक्लिष्टकर्मणः ।
सद्यस्त्वं निशितैर्बाणैर्हतो द्रक्ष्यसि वालिनम् ॥ ४-३३-१७॥
kṛtaṃ cennābhijānīṣe rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ |
sadyastvaṃ niśitairbāṇairhato drakṣyasi vālinam || 4-33-17||

RMY 4-33-18

न च संकुचितः पन्था येन वाली हतो गतः ।
समये तिष्ठ सुग्रीव मा वालिपथमन्वगाः ॥ ४-३३-१८॥
na ca saṃkucitaḥ panthā yena vālī hato gataḥ |
samaye tiṣṭha sugrīva mā vālipathamanvagāḥ || 4-33-18||

RMY 4-33-19

न नूनमिक्ष्वाकुवरस्य कार्मुकाच्च्युताञ्शरान्पश्यसि वज्रसंनिभान् ।
ततः सुखं नाम निषेवसे सुखी न रामकार्यं मनसाप्यवेक्षसे ॥ ४-३३-१९॥
na nūnamikṣvākuvarasya kārmukāccyutāñśarānpaśyasi vajrasaṃnibhān |
tataḥ sukhaṃ nāma niṣevase sukhī na rāmakāryaṃ manasāpyavekṣase || 4-33-19||

Sarga: 34/66 (23)

RMY 4-34-1

तथा ब्रुवाणं सौमित्रिं प्रदीप्तमिव तेजसा ।
अब्रवील्लक्ष्मणं तारा ताराधिपनिभानना ॥ ४-३४-१॥
tathā bruvāṇaṃ saumitriṃ pradīptamiva tejasā |
abravīllakṣmaṇaṃ tārā tārādhipanibhānanā || 4-34-1||

RMY 4-34-2

नैवं लक्ष्मण वक्तव्यो नायं परुषमर्हति ।
हरीणामीश्वरः श्रोतुं तव वक्त्राद्विशेषतः ॥ ४-३४-२॥
naivaṃ lakṣmaṇa vaktavyo nāyaṃ paruṣamarhati |
harīṇāmīśvaraḥ śrotuṃ tava vaktrādviśeṣataḥ || 4-34-2||

RMY 4-34-3

नैवाकृतज्ञः सुग्रीवो न शठो नापि दारुणः ।
नैवानृतकथो वीर न जिह्मश्च कपीश्वरः ॥ ४-३४-३॥
naivākṛtajñaḥ sugrīvo na śaṭho nāpi dāruṇaḥ |
naivānṛtakatho vīra na jihmaśca kapīśvaraḥ || 4-34-3||

RMY 4-34-4

उपकारं कृतं वीरो नाप्ययं विस्मृतः कपिः ।
रामेण वीर सुग्रीवो यदन्यैर्दुष्करं रणे ॥ ४-३४-४॥
upakāraṃ kṛtaṃ vīro nāpyayaṃ vismṛtaḥ kapiḥ |
rāmeṇa vīra sugrīvo yadanyairduṣkaraṃ raṇe || 4-34-4||

RMY 4-34-5

रामप्रसादात्कीर्तिं च कपिराज्यं च शाश्वतम् ।
प्राप्तवानिह सुग्रीवो रुमां मां च परंतप ॥ ४-३४-५॥
rāmaprasādātkīrtiṃ ca kapirājyaṃ ca śāśvatam |
prāptavāniha sugrīvo rumāṃ māṃ ca paraṃtapa || 4-34-5||

RMY 4-34-6

सुदुःखं शायितः पूर्वं प्राप्येदं सुखमुत्तमम् ।
प्राप्तकालं न जानीते विश्वामित्रो यथा मुनिः ॥ ४-३४-६॥
suduḥkhaṃ śāyitaḥ pūrvaṃ prāpyedaṃ sukhamuttamam |
prāptakālaṃ na jānīte viśvāmitro yathā muniḥ || 4-34-6||

RMY 4-34-7

घृताच्यां किल संसक्तो दशवर्षाणि लक्ष्मण ।
अहोऽमन्यत धर्मात्मा विश्वामित्रो महामुनिः ॥ ४-३४-७॥
ghṛtācyāṃ kila saṃsakto daśavarṣāṇi lakṣmaṇa |
aho'manyata dharmātmā viśvāmitro mahāmuniḥ || 4-34-7||

RMY 4-34-8

स हि प्राप्तं न जानीते कालं कालविदां वरः ।
विश्वामित्रो महातेजाः किं पुनर्यः पृथग्जनः ॥ ४-३४-८॥
sa hi prāptaṃ na jānīte kālaṃ kālavidāṃ varaḥ |
viśvāmitro mahātejāḥ kiṃ punaryaḥ pṛthagjanaḥ || 4-34-8||

RMY 4-34-9

देहधर्मं गतस्यास्य परिश्रान्तस्य लक्ष्मण ।
अवितृप्तस्य कामेषु रामः क्षन्तुमिहार्हति ॥ ४-३४-९॥
dehadharmaṃ gatasyāsya pariśrāntasya lakṣmaṇa |
avitṛptasya kāmeṣu rāmaḥ kṣantumihārhati || 4-34-9||

RMY 4-34-10

न च रोषवशं तात गन्तुमर्हसि लक्ष्मण ।
निश्चयार्थमविज्ञाय सहसा प्राकृतो यथा ॥ ४-३४-१०॥
na ca roṣavaśaṃ tāta gantumarhasi lakṣmaṇa |
niścayārthamavijñāya sahasā prākṛto yathā || 4-34-10||

RMY 4-34-11

सत्त्वयुक्ता हि पुरुषास्त्वद्विधाः पुरुषर्षभ ।
अविमृश्य न रोषस्य सहसा यान्ति वश्यताम् ॥ ४-३४-११॥
sattvayuktā hi puruṣāstvadvidhāḥ puruṣarṣabha |
avimṛśya na roṣasya sahasā yānti vaśyatām || 4-34-11||

RMY 4-34-12

प्रसादये त्वां धर्मज्ञ सुग्रीवार्थे समाहिता ।
महान्रोषसमुत्पन्नः संरम्भस्त्यज्यतामयम् ॥ ४-३४-१२॥
prasādaye tvāṃ dharmajña sugrīvārthe samāhitā |
mahānroṣasamutpannaḥ saṃrambhastyajyatāmayam || 4-34-12||

RMY 4-34-13

रुमां मां कपिराज्यं च धनधान्यवसूनि च ।
रामप्रियार्थं सुग्रीवस्त्यजेदिति मतिर्मम ॥ ४-३४-१३॥
rumāṃ māṃ kapirājyaṃ ca dhanadhānyavasūni ca |
rāmapriyārthaṃ sugrīvastyajediti matirmama || 4-34-13||

RMY 4-34-14

समानेष्व्यति सुग्रीवः सीतया सह राघवम् ।
शशाङ्कमिव रोहिष्या निहत्वा रावणं रणे ॥ ४-३४-१४॥
samāneṣvyati sugrīvaḥ sītayā saha rāghavam |
śaśāṅkamiva rohiṣyā nihatvā rāvaṇaṃ raṇe || 4-34-14||

RMY 4-34-15

शतकोटिसहस्राणि लङ्कायां किल रक्षसाम् ।
अयुतानि च षट्त्रिंशत्सहस्राणि शतानि च ॥ ४-३४-१५॥
śatakoṭisahasrāṇi laṅkāyāṃ kila rakṣasām |
ayutāni ca ṣaṭtriṃśatsahasrāṇi śatāni ca || 4-34-15||

RMY 4-34-16

अहत्वा तांश्च दुर्धर्षान्राक्षसान्कामरूपिणः ।
न शक्यो रावणो हन्तुं येन सा मैथिली हृता ॥ ४-३४-१६॥
ahatvā tāṃśca durdharṣānrākṣasānkāmarūpiṇaḥ |
na śakyo rāvaṇo hantuṃ yena sā maithilī hṛtā || 4-34-16||

RMY 4-34-17

ते न शक्या रणे हन्तुमसहायेन लक्ष्मण ।
रावणः क्रूरकर्मा च सुग्रीवेण विशेषतः ॥ ४-३४-१७॥
te na śakyā raṇe hantumasahāyena lakṣmaṇa |
rāvaṇaḥ krūrakarmā ca sugrīveṇa viśeṣataḥ || 4-34-17||

RMY 4-34-18

एवमाख्यातवान्वाली स ह्यभिज्ञो हरीश्वरः ।
आगमस्तु न मे व्यक्तः श्रवात्तस्य ब्रवीम्यहम् ॥ ४-३४-१८॥
evamākhyātavānvālī sa hyabhijño harīśvaraḥ |
āgamastu na me vyaktaḥ śravāttasya bravīmyaham || 4-34-18||

RMY 4-34-19

त्वत्सहायनिमित्तं वै प्रेषिता हरिपुंगवाः ।
आनेतुं वानरान्युद्धे सुबहून्हरियूथपान् ॥ ४-३४-१९॥
tvatsahāyanimittaṃ vai preṣitā haripuṃgavāḥ |
ānetuṃ vānarānyuddhe subahūnhariyūthapān || 4-34-19||

RMY 4-34-20

तांश्च प्रतीक्षमाणोऽयं विक्रान्तान्सुमहाबलान् ।
राघवस्यार्थसिद्ध्यर्थं न निर्याति हरीश्वरः ॥ ४-३४-२०॥
tāṃśca pratīkṣamāṇo'yaṃ vikrāntānsumahābalān |
rāghavasyārthasiddhyarthaṃ na niryāti harīśvaraḥ || 4-34-20||

RMY 4-34-21

कृता तु संस्था सौमित्रे सुग्रीवेण यथापुरा ।
अद्य तैर्वानरैर्सर्वैरागन्तव्यं महाबलैः ॥ ४-३४-२१॥
kṛtā tu saṃsthā saumitre sugrīveṇa yathāpurā |
adya tairvānarairsarvairāgantavyaṃ mahābalaiḥ || 4-34-21||

RMY 4-34-22

ऋक्षकोटिसहस्राणि गोलाङ्गूलशतानि च ।
अद्य त्वामुपयास्यन्ति जहि कोपमरिंदम ।
कोट्योऽनेकास्तु काकुत्स्थ कपीनां दीप्ततेजसाम् ॥ ४-३४-२२॥
ṛkṣakoṭisahasrāṇi golāṅgūlaśatāni ca |
adya tvāmupayāsyanti jahi kopamariṃdama |
koṭyo'nekāstu kākutstha kapīnāṃ dīptatejasām || 4-34-22||

RMY 4-34-23

तव हि मुखमिदं निरीक्ष्य कोपात्क्षतजनिभे नयने निरीक्षमाणाः ।
हरिवरवनिता न यान्ति शान्तिं प्रथमभयस्य हि शङ्किताः स्म सर्वाः ॥ ४-३४-२३॥
tava hi mukhamidaṃ nirīkṣya kopātkṣatajanibhe nayane nirīkṣamāṇāḥ |
harivaravanitā na yānti śāntiṃ prathamabhayasya hi śaṅkitāḥ sma sarvāḥ || 4-34-23||

Sarga: 35/66 (20)

RMY 4-35-1

इत्युक्तस्तारया वाक्यं प्रश्रितं धर्मसंहितम् ।
मृदुस्वभावः सौमित्रिः प्रतिजग्राह तद्वचः ॥ ४-३५-१॥
ityuktastārayā vākyaṃ praśritaṃ dharmasaṃhitam |
mṛdusvabhāvaḥ saumitriḥ pratijagrāha tadvacaḥ || 4-35-1||

RMY 4-35-2

तस्मिन्प्रतिगृहीते तु वाक्ये हरिगणेश्वरः ।
लक्ष्मणात्सुमहत्त्रासं वस्त्रं क्लिन्नमिवात्यजत् ॥ ४-३५-२॥
tasminpratigṛhīte tu vākye harigaṇeśvaraḥ |
lakṣmaṇātsumahattrāsaṃ vastraṃ klinnamivātyajat || 4-35-2||

RMY 4-35-3

ततः कण्ठगतं माल्यं चित्रं बहुगुणं महत् ।
चिच्छेद विमदश्चासीत्सुग्रीवो वानरेश्वरः ॥ ४-३५-३॥
tataḥ kaṇṭhagataṃ mālyaṃ citraṃ bahuguṇaṃ mahat |
ciccheda vimadaścāsītsugrīvo vānareśvaraḥ || 4-35-3||

RMY 4-35-4

स लक्ष्मणं भीमबलं सर्ववानरसत्तमः ।
अब्रवीत्प्रश्रितं वाक्यं सुग्रीवः संप्रहर्षयन् ॥ ४-३५-४॥
sa lakṣmaṇaṃ bhīmabalaṃ sarvavānarasattamaḥ |
abravītpraśritaṃ vākyaṃ sugrīvaḥ saṃpraharṣayan || 4-35-4||

RMY 4-35-5

प्रनष्टा श्रीश्च कीर्तिश्च कपिराज्यं च शाश्वतम् ।
रामप्रसादात्सौमित्रे पुनः प्राप्तमिदं मया ॥ ४-३५-५॥
pranaṣṭā śrīśca kīrtiśca kapirājyaṃ ca śāśvatam |
rāmaprasādātsaumitre punaḥ prāptamidaṃ mayā || 4-35-5||

RMY 4-35-6

कः शक्तस्तस्य देवस्य ख्यातस्य स्वेन कर्मणा ।
तादृशं विक्रमं वीर प्रतिकर्तुमरिंदम ॥ ४-३५-६॥
kaḥ śaktastasya devasya khyātasya svena karmaṇā |
tādṛśaṃ vikramaṃ vīra pratikartumariṃdama || 4-35-6||

RMY 4-35-7

सीतां प्राप्स्यति धर्मात्मा वधिष्यति च रावणम् ।
सहायमात्रेण मया राघवः स्वेन तेजसा ॥ ४-३५-७॥
sītāṃ prāpsyati dharmātmā vadhiṣyati ca rāvaṇam |
sahāyamātreṇa mayā rāghavaḥ svena tejasā || 4-35-7||

RMY 4-35-8

सहायकृत्यं हि तस्य येन सप्त महाद्रुमाः ।
शैलश्च वसुधा चैव बाणेनैकेन दारिताः ॥ ४-३५-८॥
sahāyakṛtyaṃ hi tasya yena sapta mahādrumāḥ |
śailaśca vasudhā caiva bāṇenaikena dāritāḥ || 4-35-8||

RMY 4-35-9

धनुर्विस्फारमाणस्य यस्य शब्देन लक्ष्मण ।
सशैला कम्पिता भूमिः सहायैस्तस्य किं नु वै ॥ ४-३५-९॥
dhanurvisphāramāṇasya yasya śabdena lakṣmaṇa |
saśailā kampitā bhūmiḥ sahāyaistasya kiṃ nu vai || 4-35-9||

RMY 4-35-10

अनुयात्रां नरेन्द्रस्य करिष्येऽहं नरर्षभ ।
गच्छतो रावणं हन्तुं वैरिणं सपुरःसरम् ॥ ४-३५-१०॥
anuyātrāṃ narendrasya kariṣye'haṃ nararṣabha |
gacchato rāvaṇaṃ hantuṃ vairiṇaṃ sapuraḥsaram || 4-35-10||

RMY 4-35-11

यदि किंचिदतिक्रान्तं विश्वासात्प्रणयेन वा ।
प्रेष्यस्य क्षमितव्यं मे न कश्चिन्नापराध्यति ॥ ४-३५-११॥
yadi kiṃcidatikrāntaṃ viśvāsātpraṇayena vā |
preṣyasya kṣamitavyaṃ me na kaścinnāparādhyati || 4-35-11||

RMY 4-35-12

इति तस्य ब्रुवाणस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ।
अभवल्लक्ष्मणः प्रीतः प्रेंणा चेदमुवाच ह ॥ ४-३५-१२॥
iti tasya bruvāṇasya sugrīvasya mahātmanaḥ |
abhavallakṣmaṇaḥ prītaḥ preṃṇā cedamuvāca ha || 4-35-12||

RMY 4-35-13

सर्वथा हि मम भ्राता सनाथो वानरेश्वर ।
त्वया नाथेन सुग्रीव प्रश्रितेन विशेषतः ॥ ४-३५-१३॥
sarvathā hi mama bhrātā sanātho vānareśvara |
tvayā nāthena sugrīva praśritena viśeṣataḥ || 4-35-13||

RMY 4-35-14

यस्ते प्रभावः सुग्रीव यच्च ते शौचमुत्तमम् ।
अर्हस्तं कपिराज्यस्य श्रियं भोक्तुमनुत्तमाम् ॥ ४-३५-१४॥
yaste prabhāvaḥ sugrīva yacca te śaucamuttamam |
arhastaṃ kapirājyasya śriyaṃ bhoktumanuttamām || 4-35-14||

RMY 4-35-15

सहायेन च सुग्रीव त्वया रामः प्रतापवान् ।
वधिष्यति रणे शत्रूनचिरान्नात्र संशयः ॥ ४-३५-१५॥
sahāyena ca sugrīva tvayā rāmaḥ pratāpavān |
vadhiṣyati raṇe śatrūnacirānnātra saṃśayaḥ || 4-35-15||

RMY 4-35-16

धर्मज्ञस्य कृतज्ञस्य संग्रामेष्वनिवर्तिनः ।
उपपन्नं च युक्तं च सुग्रीव तव भाषितम् ॥ ४-३५-१६॥
dharmajñasya kṛtajñasya saṃgrāmeṣvanivartinaḥ |
upapannaṃ ca yuktaṃ ca sugrīva tava bhāṣitam || 4-35-16||

RMY 4-35-17

दोषज्ञः सति सामर्थ्ये कोऽन्यो भाषितुमर्हति ।
वर्जयित्वा मम ज्येष्ठं त्वां च वानरसत्तम ॥ ४-३५-१७॥
doṣajñaḥ sati sāmarthye ko'nyo bhāṣitumarhati |
varjayitvā mama jyeṣṭhaṃ tvāṃ ca vānarasattama || 4-35-17||

RMY 4-35-18

सदृशश्चासि रामस्य विक्रमेण बलेन च ।
सहायो दैवतैर्दत्तश्चिराय हरिपुंगव ॥ ४-३५-१८॥
sadṛśaścāsi rāmasya vikrameṇa balena ca |
sahāyo daivatairdattaścirāya haripuṃgava || 4-35-18||

RMY 4-35-19

किं तु शीघ्रमितो वीर निष्क्राम त्वं मया सह ।
सान्त्वयस्व वयस्यं च भार्याहरणदुःखितम् ॥ ४-३५-१९॥
kiṃ tu śīghramito vīra niṣkrāma tvaṃ mayā saha |
sāntvayasva vayasyaṃ ca bhāryāharaṇaduḥkhitam || 4-35-19||

RMY 4-35-20

यच्च शोकाभिभूतस्य श्रुत्वा रामस्य भाषितम् ।
मया त्वं परुषाण्युक्तस्तच्च त्वं क्षन्तुमर्हसि ॥ ४-३५-२०॥
yacca śokābhibhūtasya śrutvā rāmasya bhāṣitam |
mayā tvaṃ paruṣāṇyuktastacca tvaṃ kṣantumarhasi || 4-35-20||

Sarga: 36/66 (37)

RMY 4-36-1

एवमुक्तस्तु सुग्रीवो लक्ष्मणेन महात्मना ।
हनुमन्तं स्थितं पार्श्वे सचिवं वाक्यमब्रवीत् ॥ ४-३६-१॥
evamuktastu sugrīvo lakṣmaṇena mahātmanā |
hanumantaṃ sthitaṃ pārśve sacivaṃ vākyamabravīt || 4-36-1||

RMY 4-36-2

महेन्द्रहिमवद्विन्ध्यकैलासशिखरेषु च ।
मन्दरे पाण्डुशिखरे पञ्चशैलेषु ये स्थिताः ॥ ४-३६-२॥
mahendrahimavadvindhyakailāsaśikhareṣu ca |
mandare pāṇḍuśikhare pañcaśaileṣu ye sthitāḥ || 4-36-2||

RMY 4-36-3

तरुणादित्यवर्णेषु भ्राजमानेषु सर्वशः ।
पर्वतेषु समुद्रान्ते पश्चिमस्यां तु ये दिशि ॥ ४-३६-३॥
taruṇādityavarṇeṣu bhrājamāneṣu sarvaśaḥ |
parvateṣu samudrānte paścimasyāṃ tu ye diśi || 4-36-3||

RMY 4-36-4

आदित्यभवने चैव गिरौ संध्याभ्रसंनिभे ।
पद्मतालवनं भीमं संश्रिता हरिपुंगवाः ॥ ४-३६-४॥
ādityabhavane caiva girau saṃdhyābhrasaṃnibhe |
padmatālavanaṃ bhīmaṃ saṃśritā haripuṃgavāḥ || 4-36-4||

RMY 4-36-5

अञ्जनाम्बुदसंकाशाः कुञ्जरप्रतिमौजसः ।
अञ्जने परते चैव ये वसन्ति प्लवंगमाः ॥ ४-३६-५॥
añjanāmbudasaṃkāśāḥ kuñjarapratimaujasaḥ |
añjane parate caiva ye vasanti plavaṃgamāḥ || 4-36-5||

RMY 4-36-6

मनःशिला गुहावासा वानराः कनकप्रभाः ।
मेरुपार्श्वगताश्चैव ये च धूम्रगिरिं श्रिताः ॥ ४-३६-६॥
manaḥśilā guhāvāsā vānarāḥ kanakaprabhāḥ |
merupārśvagatāścaiva ye ca dhūmragiriṃ śritāḥ || 4-36-6||

RMY 4-36-7

तरुणादित्यवर्णाश्च पर्वते ये महारुणे ।
पिबन्तो मधुमैरेयं भीमवेगाः प्लवंगमाः ॥ ४-३६-७॥
taruṇādityavarṇāśca parvate ye mahāruṇe |
pibanto madhumaireyaṃ bhīmavegāḥ plavaṃgamāḥ || 4-36-7||

RMY 4-36-8

वनेषु च सुरम्येषु सुगन्धिषु महत्सु च ।
तापसानां च रम्येषु वनान्तेषु समन्ततः ॥ ४-३६-८॥
vaneṣu ca suramyeṣu sugandhiṣu mahatsu ca |
tāpasānāṃ ca ramyeṣu vanānteṣu samantataḥ || 4-36-8||

RMY 4-36-9

तांस्तांस्त्वमानय क्षिप्रं पृथिव्यां सर्ववानरान् ।
सामदानादिभिः कल्पैराशु प्रेषय वानरान् ॥ ४-३६-९॥
tāṃstāṃstvamānaya kṣipraṃ pṛthivyāṃ sarvavānarān |
sāmadānādibhiḥ kalpairāśu preṣaya vānarān || 4-36-9||

RMY 4-36-10

प्रेषिताः प्रथमं ये च मया दूता महाजवाः ।
त्वरणार्थं तु भूयस्त्वं हरीन्संप्रेषयापरान् ॥ ४-३६-१०॥
preṣitāḥ prathamaṃ ye ca mayā dūtā mahājavāḥ |
tvaraṇārthaṃ tu bhūyastvaṃ harīnsaṃpreṣayāparān || 4-36-10||

RMY 4-36-11

ये प्रसक्ताश्च कामेषु दीर्घसूत्राश्च वानराः ।
इहानयस्व तान्सर्वाञ्शीघ्रं तु मम शासनात् ॥ ४-३६-११॥
ye prasaktāśca kāmeṣu dīrghasūtrāśca vānarāḥ |
ihānayasva tānsarvāñśīghraṃ tu mama śāsanāt || 4-36-11||

RMY 4-36-12

अहोभिर्दशभिर्ये च नागच्छन्ति ममाज्ञया ।
हन्तव्यास्ते दुरात्मानो राजशासनदूषकाः ॥ ४-३६-१२॥
ahobhirdaśabhirye ca nāgacchanti mamājñayā |
hantavyāste durātmāno rājaśāsanadūṣakāḥ || 4-36-12||

RMY 4-36-13

शतान्यथ सहस्राणि कोट्यश्च मम शासनात् ।
प्रयान्तु कपिसिंहानां दिशो मम मते स्थिताः ॥ ४-३६-१३॥
śatānyatha sahasrāṇi koṭyaśca mama śāsanāt |
prayāntu kapisiṃhānāṃ diśo mama mate sthitāḥ || 4-36-13||

RMY 4-36-14

मेघपर्वतसंकाशाश्छादयन्त इवाम्बरम् ।
घोररूपाः कपिश्रेष्ठा यान्तु मच्छासनादितः ॥ ४-३६-१४॥
meghaparvatasaṃkāśāśchādayanta ivāmbaram |
ghorarūpāḥ kapiśreṣṭhā yāntu macchāsanāditaḥ || 4-36-14||

RMY 4-36-15

ते गतिज्ञा गतिं गत्वा पृथिव्यां सर्ववानराः ।
आनयन्तु हरीन्सर्वांस्त्वरिताः शासनान्मम ॥ ४-३६-१५॥
te gatijñā gatiṃ gatvā pṛthivyāṃ sarvavānarāḥ |
ānayantu harīnsarvāṃstvaritāḥ śāsanānmama || 4-36-15||

RMY 4-36-16

तस्य वानरराजस्य श्रुत्वा वायुसुतो वचः ।
दिक्षु सर्वासु विक्रान्तान्प्रेषयामास वानरान् ॥ ४-३६-१६॥
tasya vānararājasya śrutvā vāyusuto vacaḥ |
dikṣu sarvāsu vikrāntānpreṣayāmāsa vānarān || 4-36-16||

RMY 4-36-17

ते पदं विष्णुविक्रान्तं पतत्रिज्योतिरध्वगाः ।
प्रयाताः प्रहिता राज्ञा हरयस्तत्क्षणेन वै ॥ ४-३६-१७॥
te padaṃ viṣṇuvikrāntaṃ patatrijyotiradhvagāḥ |
prayātāḥ prahitā rājñā harayastatkṣaṇena vai || 4-36-17||

RMY 4-36-18

ते समुद्रेषु गिरिषु वनेषु च सरित्सु च ।
वानरा वानरान्सर्वान्रामहेतोरचोदयन् ॥ ४-३६-१८॥
te samudreṣu giriṣu vaneṣu ca saritsu ca |
vānarā vānarānsarvānrāmahetoracodayan || 4-36-18||

RMY 4-36-19

मृत्युकालोपमस्याज्ञां राजराजस्य वानराः ।
सुग्रीवस्याययुः श्रुत्वा सुग्रीवभयदर्शिनः ॥ ४-३६-१९॥
mṛtyukālopamasyājñāṃ rājarājasya vānarāḥ |
sugrīvasyāyayuḥ śrutvā sugrīvabhayadarśinaḥ || 4-36-19||

RMY 4-36-20

ततस्तेऽञ्जनसंकाशा गिरेस्तस्मान्महाजवाः ।
तिस्रः कोट्यः प्लवंगानां निर्ययुर्यत्र राघवः ॥ ४-३६-२०॥
tataste'ñjanasaṃkāśā girestasmānmahājavāḥ |
tisraḥ koṭyaḥ plavaṃgānāṃ niryayuryatra rāghavaḥ || 4-36-20||

RMY 4-36-21

अस्तं गच्छति यत्रार्कस्तस्मिन्गिरिवरे रताः ।
तप्तहेमसमाभासास्तस्मात्कोट्यो दशच्युताः ॥ ४-३६-२१॥
astaṃ gacchati yatrārkastasmingirivare ratāḥ |
taptahemasamābhāsāstasmātkoṭyo daśacyutāḥ || 4-36-21||

RMY 4-36-22

कैलास शिखरेभ्यश्च सिंहकेसरवर्चसाम् ।
ततः कोटिसहस्राणि वानराणामुपागमन् ॥ ४-३६-२२॥
kailāsa śikharebhyaśca siṃhakesaravarcasām |
tataḥ koṭisahasrāṇi vānarāṇāmupāgaman || 4-36-22||

RMY 4-36-23

फलमूलेन जीवन्तो हिमवन्तमुपाश्रिताः ।
तेषां कोटिसहस्राणां सहस्रं समवर्तत ॥ ४-३६-२३॥
phalamūlena jīvanto himavantamupāśritāḥ |
teṣāṃ koṭisahasrāṇāṃ sahasraṃ samavartata || 4-36-23||

RMY 4-36-24

अङ्गारक समानानां भीमानां भीमकर्मणाम् ।
विन्ध्याद्वानरकोटीनां सहस्राण्यपतन्द्रुतम् ॥ ४-३६-२४॥
aṅgāraka samānānāṃ bhīmānāṃ bhīmakarmaṇām |
vindhyādvānarakoṭīnāṃ sahasrāṇyapatandrutam || 4-36-24||

RMY 4-36-25

क्षीरोदवेलानिलयास्तमालवनवासिनः ।
नारिकेलाशनाश्चैव तेषां संख्या न विद्यते ॥ ४-३६-२५॥
kṣīrodavelānilayāstamālavanavāsinaḥ |
nārikelāśanāścaiva teṣāṃ saṃkhyā na vidyate || 4-36-25||

RMY 4-36-26

वनेभ्यो गह्वरेभ्यश्च सरिद्भ्यश्च महाजवाः ।
आगच्छद्वानरी सेना पिबन्तीव दिवाकरम् ॥ ४-३६-२६॥
vanebhyo gahvarebhyaśca saridbhyaśca mahājavāḥ |
āgacchadvānarī senā pibantīva divākaram || 4-36-26||

RMY 4-36-27

ये तु त्वरयितुं याता वानराः सर्ववानरान् ।
ते वीरा हिमवच्छैलं ददृशुस्तं महाद्रुमम् ॥ ४-३६-२७॥
ye tu tvarayituṃ yātā vānarāḥ sarvavānarān |
te vīrā himavacchailaṃ dadṛśustaṃ mahādrumam || 4-36-27||

RMY 4-36-28

तस्मिन्गिरिवरे रम्ये यज्ञो महेश्वरः पुरा ।
सर्वदेवमनस्तोषो बभौ दिव्यो मनोहरः ॥ ४-३६-२८॥
tasmingirivare ramye yajño maheśvaraḥ purā |
sarvadevamanastoṣo babhau divyo manoharaḥ || 4-36-28||

RMY 4-36-29

अन्नविष्यन्दजातानि मूलानि च फलानि च ।
अमृतस्वादुकल्पानि ददृशुस्तत्र वानराः ॥ ४-३६-२९॥
annaviṣyandajātāni mūlāni ca phalāni ca |
amṛtasvādukalpāni dadṛśustatra vānarāḥ || 4-36-29||

RMY 4-36-30

तदन्न संभवं दिव्यं फलं मूलं मनोहरम् ।
यः कश्चित्सकृदश्नाति मासं भवति तर्पितः ॥ ४-३६-३०॥
tadanna saṃbhavaṃ divyaṃ phalaṃ mūlaṃ manoharam |
yaḥ kaścitsakṛdaśnāti māsaṃ bhavati tarpitaḥ || 4-36-30||

RMY 4-36-31

तानि मूलानि दिव्यानि फलानि च फलाशनाः ।
औषधानि च दिव्यानि जगृहुर्हरियूथपाः ॥ ४-३६-३१॥
tāni mūlāni divyāni phalāni ca phalāśanāḥ |
auṣadhāni ca divyāni jagṛhurhariyūthapāḥ || 4-36-31||

RMY 4-36-32

तस्माच्च यज्ञायतनात्पुष्पाणि सुरभीणि च ।
आनिन्युर्वानरा गत्वा सुग्रीवप्रियकारणात् ॥ ४-३६-३२॥
tasmācca yajñāyatanātpuṣpāṇi surabhīṇi ca |
āninyurvānarā gatvā sugrīvapriyakāraṇāt || 4-36-32||

RMY 4-36-33

ते तु सर्वे हरिवराः पृथिव्यां सर्ववानरान् ।
संचोदयित्वा त्वरितं यूथानां जग्मुरग्रतः ॥ ४-३६-३३॥
te tu sarve harivarāḥ pṛthivyāṃ sarvavānarān |
saṃcodayitvā tvaritaṃ yūthānāṃ jagmuragrataḥ || 4-36-33||

RMY 4-36-34

ते तु तेन मुहूर्तेन यूथपाः शीघ्रकारिणः ।
किष्किन्धां त्वरया प्राप्ताः सुग्रीवो यत्र वानरः ॥ ४-३६-३४॥
te tu tena muhūrtena yūthapāḥ śīghrakāriṇaḥ |
kiṣkindhāṃ tvarayā prāptāḥ sugrīvo yatra vānaraḥ || 4-36-34||

RMY 4-36-35

ते गृहीत्वौषधीः सर्वाः फलं मूलं च वानराः ।
तं प्रतिग्राहयामासुर्वचनं चेदमब्रुवन् ॥ ४-३६-३५॥
te gṛhītvauṣadhīḥ sarvāḥ phalaṃ mūlaṃ ca vānarāḥ |
taṃ pratigrāhayāmāsurvacanaṃ cedamabruvan || 4-36-35||

RMY 4-36-36

सर्वे परिगताः शैलाः समुद्राश्च वनानि च ।
पृथिव्यां वानराः सर्वे शासनादुपयान्ति ते ॥ ४-३६-३६॥
sarve parigatāḥ śailāḥ samudrāśca vanāni ca |
pṛthivyāṃ vānarāḥ sarve śāsanādupayānti te || 4-36-36||

RMY 4-36-37

एवं श्रुत्वा ततो हृष्टः सुग्रीवः प्लवगाधिपः ।
प्रतिजग्राह च प्रीतस्तेषां सर्वमुपायनम् ॥ ४-३६-३७॥
evaṃ śrutvā tato hṛṣṭaḥ sugrīvaḥ plavagādhipaḥ |
pratijagrāha ca prītasteṣāṃ sarvamupāyanam || 4-36-37||

Sarga: 37/66 (34)

RMY 4-37-1

प्रतिगृह्य च तत्सर्वमुपानयमुपाहृतम् ।
वानरान्सान्त्वयित्वा च सर्वानेव व्यसर्जयत् ॥ ४-३७-१॥
pratigṛhya ca tatsarvamupānayamupāhṛtam |
vānarānsāntvayitvā ca sarvāneva vyasarjayat || 4-37-1||

RMY 4-37-2

विसर्जयित्वा स हरीञ्शूरांस्तान्कृतकर्मणः ।
मेने कृतार्थमात्मानं राघवं च महाबलम् ॥ ४-३७-२॥
visarjayitvā sa harīñśūrāṃstānkṛtakarmaṇaḥ |
mene kṛtārthamātmānaṃ rāghavaṃ ca mahābalam || 4-37-2||

RMY 4-37-3

स लक्ष्मणो भीमबलं सर्ववानरसत्तमम् ।
अब्रवीत्प्रश्रितं वाक्यं सुग्रीवं संप्रहर्षयन् ।
किष्किन्धाया विनिष्क्राम यदि ते सौम्य रोचते ॥ ४-३७-३॥
sa lakṣmaṇo bhīmabalaṃ sarvavānarasattamam |
abravītpraśritaṃ vākyaṃ sugrīvaṃ saṃpraharṣayan |
kiṣkindhāyā viniṣkrāma yadi te saumya rocate || 4-37-3||

RMY 4-37-4

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य सुभाषितम् ।
सुग्रीवः परमप्रीतो वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ४-३७-४॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā lakṣmaṇasya subhāṣitam |
sugrīvaḥ paramaprīto vākyametaduvāca ha || 4-37-4||

RMY 4-37-5

एवं भवतु गच्छामः स्थेयं त्वच्छासने मया ।
तमेवमुक्त्वा सुग्रीवो लक्ष्मणं शुभलक्ष्मणम् ॥ ४-३७-५॥
evaṃ bhavatu gacchāmaḥ stheyaṃ tvacchāsane mayā |
tamevamuktvā sugrīvo lakṣmaṇaṃ śubhalakṣmaṇam || 4-37-5||

RMY 4-37-6

विसर्जयामास तदा तारामन्याश्च योषितः ।
एतेत्युच्चैर्हरिवरान्सुग्रीवः समुदाहरत् ॥ ४-३७-६॥
visarjayāmāsa tadā tārāmanyāśca yoṣitaḥ |
etetyuccairharivarānsugrīvaḥ samudāharat || 4-37-6||

RMY 4-37-7

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा हरयः शीघ्रमाययुः ।
बद्धाञ्जलिपुटाः सर्वे ये स्युः स्त्रीदर्शनक्षमाः ॥ ४-३७-७॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā harayaḥ śīghramāyayuḥ |
baddhāñjalipuṭāḥ sarve ye syuḥ strīdarśanakṣamāḥ || 4-37-7||

RMY 4-37-8

तानुवाच ततः प्राप्तान्राजार्कसदृशप्रभः ।
उपस्थापयत क्षिप्रं शिबिकां मम वानराः ॥ ४-३७-८॥
tānuvāca tataḥ prāptānrājārkasadṛśaprabhaḥ |
upasthāpayata kṣipraṃ śibikāṃ mama vānarāḥ || 4-37-8||

RMY 4-37-9

श्रुत्वा तु वचनं तस्य हरयः शीघ्रविक्रमाः ।
समुपस्थापयामासुः शिबिकां प्रियदर्शनाम् ॥ ४-३७-९॥
śrutvā tu vacanaṃ tasya harayaḥ śīghravikramāḥ |
samupasthāpayāmāsuḥ śibikāṃ priyadarśanām || 4-37-9||

RMY 4-37-10

तामुपस्थापितां दृष्ट्वा शिबिकां वानराधिपः ।
लक्ष्मणारुह्यतां शीघ्रमिति सौमित्रिमब्रवीत् ॥ ४-३७-१०॥
tāmupasthāpitāṃ dṛṣṭvā śibikāṃ vānarādhipaḥ |
lakṣmaṇāruhyatāṃ śīghramiti saumitrimabravīt || 4-37-10||

RMY 4-37-11

इत्युक्त्वा काञ्चनं यानं सुग्रीवः सूर्यसंनिभम् ।
बृहद्भिर्हरिभिर्युक्तमारुरोह सलक्ष्मणः ॥ ४-३७-११॥
ityuktvā kāñcanaṃ yānaṃ sugrīvaḥ sūryasaṃnibham |
bṛhadbhirharibhiryuktamāruroha salakṣmaṇaḥ || 4-37-11||

RMY 4-37-12

पाण्डुरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि ।
शुक्लैश्च बालव्यजनैर्धूयमानैः समन्ततः ॥ ४-३७-१२॥
pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani |
śuklaiśca bālavyajanairdhūyamānaiḥ samantataḥ || 4-37-12||

RMY 4-37-13

शङ्खभेरीनिनादैश्च बन्दिभिश्चाभिवन्दितः ।
निर्ययौ प्राप्य सुग्रीवो राज्यश्रियमनुत्तमाम् ॥ ४-३७-१३॥
śaṅkhabherīninādaiśca bandibhiścābhivanditaḥ |
niryayau prāpya sugrīvo rājyaśriyamanuttamām || 4-37-13||

RMY 4-37-14

स वानरशतैस्तीष्क्णैर्बहुभिः शस्त्रपाणिभिः ।
परिकीर्णो ययौ तत्र यत्र रामो व्यवस्थितः ॥ ४-३७-१४॥
sa vānaraśataistīṣkṇairbahubhiḥ śastrapāṇibhiḥ |
parikīrṇo yayau tatra yatra rāmo vyavasthitaḥ || 4-37-14||

RMY 4-37-15

स तं देशमनुप्राप्य श्रेष्ठं रामनिषेवितम् ।
अवातरन्महातेजाः शिबिकायाः सलक्ष्मणः ॥ ४-३७-१५॥
sa taṃ deśamanuprāpya śreṣṭhaṃ rāmaniṣevitam |
avātaranmahātejāḥ śibikāyāḥ salakṣmaṇaḥ || 4-37-15||

RMY 4-37-16

आसाद्य च ततो रामं कृताञ्जलिपुटोऽभवत् ।
कृताञ्जलौ स्थिते तस्मिन्वानराश्चभवंस्तथा ॥ ४-३७-१६॥
āsādya ca tato rāmaṃ kṛtāñjalipuṭo'bhavat |
kṛtāñjalau sthite tasminvānarāścabhavaṃstathā || 4-37-16||

RMY 4-37-17

तटाकमिव तद्दृष्ट्वा रामः कुड्मलपङ्कजम् ।
वानराणां महत्सैन्यं सुग्रीवे प्रीतिमानभूत् ॥ ४-३७-१७॥
taṭākamiva taddṛṣṭvā rāmaḥ kuḍmalapaṅkajam |
vānarāṇāṃ mahatsainyaṃ sugrīve prītimānabhūt || 4-37-17||

RMY 4-37-18

पादयोः पतितं मूर्ध्ना तमुत्थाप्य हरीश्वरम् ।
प्रेंणा च बहुमानाच्च राघवः परिषस्वजे ॥ ४-३७-१८॥
pādayoḥ patitaṃ mūrdhnā tamutthāpya harīśvaram |
preṃṇā ca bahumānācca rāghavaḥ pariṣasvaje || 4-37-18||

RMY 4-37-19

परिष्वज्य च धर्मात्मा निषीदेति ततोऽब्रवीत् ।
तं निषण्णं ततो दृष्ट्वा क्षितौ रामोऽब्रवीद्वचः ॥ ४-३७-१९॥
pariṣvajya ca dharmātmā niṣīdeti tato'bravīt |
taṃ niṣaṇṇaṃ tato dṛṣṭvā kṣitau rāmo'bravīdvacaḥ || 4-37-19||

RMY 4-37-20

धर्ममर्थं च कामं च काले यस्तु निषेवते ।
विभज्य सततं वीर स राजा हरिसत्तम ॥ ४-३७-२०॥
dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca kāle yastu niṣevate |
vibhajya satataṃ vīra sa rājā harisattama || 4-37-20||

RMY 4-37-21

हित्वा धर्मं तथार्थं च कामं यस्तु निषेवते ।
स वृक्षाग्रे यथा सुप्तः पतितः प्रतिबुध्यते ॥ ४-३७-२१॥
hitvā dharmaṃ tathārthaṃ ca kāmaṃ yastu niṣevate |
sa vṛkṣāgre yathā suptaḥ patitaḥ pratibudhyate || 4-37-21||

RMY 4-37-22

अमित्राणां वधे युक्तो मित्राणां संग्रहे रतः ।
त्रिवर्गफलभोक्ता तु राजा धर्मेण युज्यते ॥ ४-३७-२२॥
amitrāṇāṃ vadhe yukto mitrāṇāṃ saṃgrahe rataḥ |
trivargaphalabhoktā tu rājā dharmeṇa yujyate || 4-37-22||

RMY 4-37-23

उद्योगसमयस्त्वेष प्राप्तः शत्रुविनाशन ।
संचिन्त्यतां हि पिङ्गेश हरिभिः सह मन्त्रिभिः ॥ ४-३७-२३॥
udyogasamayastveṣa prāptaḥ śatruvināśana |
saṃcintyatāṃ hi piṅgeśa haribhiḥ saha mantribhiḥ || 4-37-23||

RMY 4-37-24

एवमुक्तस्तु सुग्रीवो रामं वचनमब्रवीत् ॥ ४-३७-२४॥
evamuktastu sugrīvo rāmaṃ vacanamabravīt || 4-37-24||

RMY 4-37-25

प्रनष्टा श्रीश्च कीर्तिश्च कपिराज्यं च शाश्वतम् ।
त्वत्प्रसादान्महाबाहो पुनः प्राप्तमिदं मया ॥ ४-३७-२५॥
pranaṣṭā śrīśca kīrtiśca kapirājyaṃ ca śāśvatam |
tvatprasādānmahābāho punaḥ prāptamidaṃ mayā || 4-37-25||

RMY 4-37-26

तव देवप्रसदाच्च भ्रातुश्च जयतां वर ।
कृतं न प्रतिकुर्याद्यः पुरुषाणां स दूषकः ॥ ४-३७-२६॥
tava devaprasadācca bhrātuśca jayatāṃ vara |
kṛtaṃ na pratikuryādyaḥ puruṣāṇāṃ sa dūṣakaḥ || 4-37-26||

RMY 4-37-27

एते वानरमुख्याश्च शतशः शत्रुसूदन ।
प्राप्ताश्चादाय बलिनः पृथिव्यां सर्ववानरान् ॥ ४-३७-२७॥
ete vānaramukhyāśca śataśaḥ śatrusūdana |
prāptāścādāya balinaḥ pṛthivyāṃ sarvavānarān || 4-37-27||

RMY 4-37-28

ऋक्षाश्चावहिताः शूरा गोलाङ्गूलाश्च राघव ।
कान्तार वनदुर्गाणामभिज्ञा घोरदर्शनाः ॥ ४-३७-२८॥
ṛkṣāścāvahitāḥ śūrā golāṅgūlāśca rāghava |
kāntāra vanadurgāṇāmabhijñā ghoradarśanāḥ || 4-37-28||

RMY 4-37-29

देवगन्धर्वपुत्राश्च वानराः कामरूपिणः ।
स्वैः स्वैः परिवृताः सैन्यैर्वर्तन्ते पथि राघव ॥ ४-३७-२९॥
devagandharvaputrāśca vānarāḥ kāmarūpiṇaḥ |
svaiḥ svaiḥ parivṛtāḥ sainyairvartante pathi rāghava || 4-37-29||

RMY 4-37-30

शतैः शतसहस्रैश्च कोटिभिश्च प्लवंगमाः ।
अयुतैश्चावृता वीरा शङ्कुभिश्च परंतप ॥ ४-३७-३०॥
śataiḥ śatasahasraiśca koṭibhiśca plavaṃgamāḥ |
ayutaiścāvṛtā vīrā śaṅkubhiśca paraṃtapa || 4-37-30||

RMY 4-37-31

अर्बुदैरर्बुदशतैर्मध्यैश्चान्तैश्च वानराः ।
समुद्रैश्च परार्धैश्च हरयो हरियूथपाः ॥ ४-३७-३१॥
arbudairarbudaśatairmadhyaiścāntaiśca vānarāḥ |
samudraiśca parārdhaiśca harayo hariyūthapāḥ || 4-37-31||

RMY 4-37-32

आगमिष्यन्ति ते राजन्महेन्द्रसमविक्रमाः ।
मेरुमन्दरसंकाशा विन्ध्यमेरुकृतालयाः ॥ ४-३७-३२॥
āgamiṣyanti te rājanmahendrasamavikramāḥ |
merumandarasaṃkāśā vindhyamerukṛtālayāḥ || 4-37-32||

RMY 4-37-33

ते त्वामभिगमिष्यन्ति राक्षसं ये सबान्धवम् ।
निहत्य रावणं संख्ये ह्यानयिष्यन्ति मैथिलीम् ॥ ४-३७-३३॥
te tvāmabhigamiṣyanti rākṣasaṃ ye sabāndhavam |
nihatya rāvaṇaṃ saṃkhye hyānayiṣyanti maithilīm || 4-37-33||

RMY 4-37-34

ततस्तमुद्योगमवेक्ष्य बुद्धिमान्हरिप्रवीरस्य निदेशवर्तिनः ।
बभूव हर्षाद्वसुधाधिपात्मजः प्रबुद्धनीलोत्पलतुल्यदर्शनः ॥ ४-३७-३४॥
tatastamudyogamavekṣya buddhimānharipravīrasya nideśavartinaḥ |
babhūva harṣādvasudhādhipātmajaḥ prabuddhanīlotpalatulyadarśanaḥ || 4-37-34||

Sarga: 38/66 (37)

RMY 4-38-1

इति ब्रुवाणं सुग्रीवं रामो धर्मभृतां वरः ।
बाहुभ्यां संपरिष्वज्य प्रत्युवाच कृताञ्जलिम् ॥ ४-३८-१॥
iti bruvāṇaṃ sugrīvaṃ rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ |
bāhubhyāṃ saṃpariṣvajya pratyuvāca kṛtāñjalim || 4-38-1||

RMY 4-38-2

यदिन्द्रो वर्षते वर्षं न तच्चित्रं भवेद्भुवि ।
आदित्यो वा सहस्रांशुः कुर्याद्वितिमिरं नभः ॥ ४-३८-२॥
yadindro varṣate varṣaṃ na taccitraṃ bhavedbhuvi |
ādityo vā sahasrāṃśuḥ kuryādvitimiraṃ nabhaḥ || 4-38-2||

RMY 4-38-3

चन्द्रमा रश्मिभिः कुर्यात्पृथिवीं सौम्य निर्मलाम् ।
त्वद्विधो वापि मित्राणां प्रतिकुर्यात्परंतप ॥ ४-३८-३॥
candramā raśmibhiḥ kuryātpṛthivīṃ saumya nirmalām |
tvadvidho vāpi mitrāṇāṃ pratikuryātparaṃtapa || 4-38-3||

RMY 4-38-4

एवं त्वयि न तच्चित्रं भवेद्यत्सौम्य शोभनम् ।
जानाम्यहं त्वां सुग्रीव सततं प्रियवादिनम् ॥ ४-३८-४॥
evaṃ tvayi na taccitraṃ bhavedyatsaumya śobhanam |
jānāmyahaṃ tvāṃ sugrīva satataṃ priyavādinam || 4-38-4||

RMY 4-38-5

त्वत्सनाथः सखे संख्ये जेतास्मि सकलानरीन् ।
त्वमेव मे सुहृन्मित्रं साहाय्यं कर्तुमर्हसि ॥ ४-३८-५॥
tvatsanāthaḥ sakhe saṃkhye jetāsmi sakalānarīn |
tvameva me suhṛnmitraṃ sāhāyyaṃ kartumarhasi || 4-38-5||

RMY 4-38-6

जहारात्मविनाशाय वैदेहीं राक्षसाधमः ।
वञ्चयित्वा तु पौलोमीमनुह्लादो यथा शचीम् ॥ ४-३८-६॥
jahārātmavināśāya vaidehīṃ rākṣasādhamaḥ |
vañcayitvā tu paulomīmanuhlādo yathā śacīm || 4-38-6||

RMY 4-38-7

नचिरात्तं हनिष्यामि रावणं निशितैः शरैः ।
पौलोम्याः पितरं दृप्तं शतक्रतुरिवारिहा ॥ ४-३८-७॥
nacirāttaṃ haniṣyāmi rāvaṇaṃ niśitaiḥ śaraiḥ |
paulomyāḥ pitaraṃ dṛptaṃ śatakraturivārihā || 4-38-7||

RMY 4-38-8

एतस्मिन्नन्तरे चैव रजः समभिवर्तत ।
उष्णां तीव्रां सहस्रांशोश्छादयद्गगने प्रभाम् ॥ ४-३८-८॥
etasminnantare caiva rajaḥ samabhivartata |
uṣṇāṃ tīvrāṃ sahasrāṃśośchādayadgagane prabhām || 4-38-8||

RMY 4-38-9

दिशः पर्याकुलाश्चासन्रजसा तेन मूर्छिताः ।
चचाल च मही सर्वा सशैलवनकानना ॥ ४-३८-९॥
diśaḥ paryākulāścāsanrajasā tena mūrchitāḥ |
cacāla ca mahī sarvā saśailavanakānanā || 4-38-9||

RMY 4-38-10

ततो नगेन्द्रसंकाशैस्तीक्ष्ण दंष्ट्रैर्महाबलैः ।
कृत्स्ना संछादिता भूमिरसंख्येयैः प्लवंगमैः ॥ ४-३८-१०॥
tato nagendrasaṃkāśaistīkṣṇa daṃṣṭrairmahābalaiḥ |
kṛtsnā saṃchāditā bhūmirasaṃkhyeyaiḥ plavaṃgamaiḥ || 4-38-10||

RMY 4-38-11

निमेषान्तरमात्रेण ततस्तैर्हरियूथपैः ।
कोटीशतपरीवारैः कामरूपिभिरावृता ॥ ४-३८-११॥
nimeṣāntaramātreṇa tatastairhariyūthapaiḥ |
koṭīśataparīvāraiḥ kāmarūpibhirāvṛtā || 4-38-11||

RMY 4-38-12

नादेयैः पार्वतीयैश्च सामुद्रैश्च महाबलैः ।
हरिभिर्मेघनिर्ह्रादैरन्यैश्च वनचारिभिः ॥ ४-३८-१२॥
nādeyaiḥ pārvatīyaiśca sāmudraiśca mahābalaiḥ |
haribhirmeghanirhrādairanyaiśca vanacāribhiḥ || 4-38-12||

RMY 4-38-13

तरुणादित्यवर्णैश्च शशिगौरैश्च वानरैः ।
पद्मकेसरवर्णैश्च श्वेतैर्मेरुकृतालयैः ॥ ४-३८-१३॥
taruṇādityavarṇaiśca śaśigauraiśca vānaraiḥ |
padmakesaravarṇaiśca śvetairmerukṛtālayaiḥ || 4-38-13||

RMY 4-38-14

कोटीसहस्रैर्दशभिः श्रीमान्परिवृतस्तदा ।
वीरः शतबलिर्नाम वानरः प्रत्यदृश्यत ॥ ४-३८-१४॥
koṭīsahasrairdaśabhiḥ śrīmānparivṛtastadā |
vīraḥ śatabalirnāma vānaraḥ pratyadṛśyata || 4-38-14||

RMY 4-38-15

ततः काञ्चनशैलाभस्ताराया वीर्यवान्पिता ।
अनेकैर्दशसाहस्रैः कोटिभिः प्रत्यदृश्यत ॥ ४-३८-१५॥
tataḥ kāñcanaśailābhastārāyā vīryavānpitā |
anekairdaśasāhasraiḥ koṭibhiḥ pratyadṛśyata || 4-38-15||

RMY 4-38-16

पद्मकेसरसंकाशस्तरुणार्कनिभाननः ।
बुद्धिमान्वानरश्रेष्ठः सर्ववानरसत्तमः ॥ ४-३८-१६॥
padmakesarasaṃkāśastaruṇārkanibhānanaḥ |
buddhimānvānaraśreṣṭhaḥ sarvavānarasattamaḥ || 4-38-16||

RMY 4-38-17

अनीकैर्बहुसाहस्रैर्वानराणां समन्वितः ।
पिता हनुमतः श्रीमान्केसरी प्रत्यदृश्यत ॥ ४-३८-१७॥
anīkairbahusāhasrairvānarāṇāṃ samanvitaḥ |
pitā hanumataḥ śrīmānkesarī pratyadṛśyata || 4-38-17||

RMY 4-38-18

गोलाङ्गूलमहाराजो गवाक्षो भीमविक्रमः ।
वृतः कोटिसहस्रेण वानराणामदृश्यत ॥ ४-३८-१८॥
golāṅgūlamahārājo gavākṣo bhīmavikramaḥ |
vṛtaḥ koṭisahasreṇa vānarāṇāmadṛśyata || 4-38-18||

RMY 4-38-19

ऋक्षाणां भीमवेगानां धूम्रः शत्रुनिबर्हणः ।
वृतः कोटिसहस्राभ्यां द्वाभ्यां समभिवर्तत ॥ ४-३८-१९॥
ṛkṣāṇāṃ bhīmavegānāṃ dhūmraḥ śatrunibarhaṇaḥ |
vṛtaḥ koṭisahasrābhyāṃ dvābhyāṃ samabhivartata || 4-38-19||

RMY 4-38-20

महाचलनिभैर्घोरैः पनसो नाम यूथपः ।
आजगाम महावीर्यस्तिसृभिः कोटिभिर्वृतः ॥ ४-३८-२०॥
mahācalanibhairghoraiḥ panaso nāma yūthapaḥ |
ājagāma mahāvīryastisṛbhiḥ koṭibhirvṛtaḥ || 4-38-20||

RMY 4-38-21

नीलाञ्जनचयाकारो नीलो नामाथ यूथपः ।
अदृश्यत महाकायः कोटिभिर्दशभिर्वृतः ॥ ४-३८-२१॥
nīlāñjanacayākāro nīlo nāmātha yūthapaḥ |
adṛśyata mahākāyaḥ koṭibhirdaśabhirvṛtaḥ || 4-38-21||

RMY 4-38-22

दरीमुखश्च बलवान्यूथपोऽभ्याययौ तदा ।
वृतः कोटिसहस्रेण सुग्रीवं समुपस्थितः ॥ ४-३८-२२॥
darīmukhaśca balavānyūthapo'bhyāyayau tadā |
vṛtaḥ koṭisahasreṇa sugrīvaṃ samupasthitaḥ || 4-38-22||

RMY 4-38-23

मैन्दश्च द्विविदश्चोभावश्विपुत्रौ महावलौ ।
कोटिकोटिसहस्रेण वानराणामदृश्यताम् ॥ ४-३८-२३॥
maindaśca dvividaścobhāvaśviputrau mahāvalau |
koṭikoṭisahasreṇa vānarāṇāmadṛśyatām || 4-38-23||

RMY 4-38-24

ततः कोटिसहस्राणां सहस्रेण शतेन च ।
पृष्ठतोऽनुगतः प्राप्तो हरिभिर्गन्धमादनः ॥ ४-३८-२४॥
tataḥ koṭisahasrāṇāṃ sahasreṇa śatena ca |
pṛṣṭhato'nugataḥ prāpto haribhirgandhamādanaḥ || 4-38-24||

RMY 4-38-25

ततः पद्मसहस्रेण वृतः शङ्कुशतेन च ।
युवराजोऽङ्गदः प्राप्तः पितृतुल्यपराक्रमः ॥ ४-३८-२५॥
tataḥ padmasahasreṇa vṛtaḥ śaṅkuśatena ca |
yuvarājo'ṅgadaḥ prāptaḥ pitṛtulyaparākramaḥ || 4-38-25||

RMY 4-38-26

ततस्ताराद्युतिस्तारो हरिर्भीमपराक्रमः ।
पञ्चभिर्हरिकोटीभिर्दूरतः प्रत्यदृश्यत ॥ ४-३८-२६॥
tatastārādyutistāro harirbhīmaparākramaḥ |
pañcabhirharikoṭībhirdūrataḥ pratyadṛśyata || 4-38-26||

RMY 4-38-27

इन्द्रजानुः कपिर्वीरो यूथपः प्रत्यदृश्यत ।
एकादशानां कोटीनामीश्वरस्तैश्च संवृतः ॥ ४-३८-२७॥
indrajānuḥ kapirvīro yūthapaḥ pratyadṛśyata |
ekādaśānāṃ koṭīnāmīśvarastaiśca saṃvṛtaḥ || 4-38-27||

RMY 4-38-28

ततो रम्भस्त्वनुप्राप्तस्तरुणादित्यसंनिभः ।
अयुतेन वृतश्चैव सहस्रेण शतेन च ॥ ४-३८-२८॥
tato rambhastvanuprāptastaruṇādityasaṃnibhaḥ |
ayutena vṛtaścaiva sahasreṇa śatena ca || 4-38-28||

RMY 4-38-29

ततो यूथपतिर्वीरो दुर्मुखो नाम वानरः ।
प्रत्यदृश्यत कोटिभ्यां द्वाभ्यां परिवृतो बली ॥ ४-३८-२९॥
tato yūthapatirvīro durmukho nāma vānaraḥ |
pratyadṛśyata koṭibhyāṃ dvābhyāṃ parivṛto balī || 4-38-29||

RMY 4-38-30

कैलासशिखराकारैर्वानरैर्भीमविक्रमैः ।
वृतः कोटिसहस्रेण हनुमान्प्रत्यदृश्यत ॥ ४-३८-३०॥
kailāsaśikharākārairvānarairbhīmavikramaiḥ |
vṛtaḥ koṭisahasreṇa hanumānpratyadṛśyata || 4-38-30||

RMY 4-38-31

नलश्चापि महावीर्यः संवृतो द्रुमवासिभिः ।
कोटीशतेन संप्राप्तः सहस्रेण शतेन च ॥ ४-३८-३१॥
nalaścāpi mahāvīryaḥ saṃvṛto drumavāsibhiḥ |
koṭīśatena saṃprāptaḥ sahasreṇa śatena ca || 4-38-31||

RMY 4-38-32

शरभः कुमुदो वह्निर्वानरो रम्भ एव च ।
एते चान्ये च बहवो वानराः कामरूपिणः ॥ ४-३८-३२॥
śarabhaḥ kumudo vahnirvānaro rambha eva ca |
ete cānye ca bahavo vānarāḥ kāmarūpiṇaḥ || 4-38-32||

RMY 4-38-33

आवृत्य पृथिवीं सर्वां पर्वतांश्च वनानि च ।
आप्लवन्तः प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवंगमाः ।
अभ्यवर्तन्त सुग्रीवं सूर्यमभ्रगणा इव ॥ ४-३८-३३॥
āvṛtya pṛthivīṃ sarvāṃ parvatāṃśca vanāni ca |
āplavantaḥ plavantaśca garjantaśca plavaṃgamāḥ |
abhyavartanta sugrīvaṃ sūryamabhragaṇā iva || 4-38-33||

RMY 4-38-34

कुर्वाणा बहुशब्दांश्च प्रहृष्टा बलशालिनः ।
शिरोभिर्वानरेन्द्राय सुग्रीवाय न्यवेदयन् ॥ ४-३८-३४॥
kurvāṇā bahuśabdāṃśca prahṛṣṭā balaśālinaḥ |
śirobhirvānarendrāya sugrīvāya nyavedayan || 4-38-34||

RMY 4-38-35

अपरे वानरश्रेष्ठाः संगम्य च यथोचितम् ।
सुग्रीवेण समागम्य स्थिताः प्राञ्जलयस्तदा ॥ ४-३८-३५॥
apare vānaraśreṣṭhāḥ saṃgamya ca yathocitam |
sugrīveṇa samāgamya sthitāḥ prāñjalayastadā || 4-38-35||

RMY 4-38-36

सुग्रीवस्त्वरितो रामे सर्वांस्तान्वानरर्षभान् ।
निवेदयित्वा धर्मज्ञः स्थितः प्राञ्जलिरब्रवीत् ॥ ४-३८-३६॥
sugrīvastvarito rāme sarvāṃstānvānararṣabhān |
nivedayitvā dharmajñaḥ sthitaḥ prāñjalirabravīt || 4-38-36||

RMY 4-38-37

यथा सुखं पर्वतनिर्झरेषु वनेषु सर्वेषु च वानरेन्द्राः ।
निवेशयित्वा विधिवद्बलानि बलं बलज्ञः प्रतिपत्तुमीष्टे ॥ ४-३८-३७॥
yathā sukhaṃ parvatanirjhareṣu vaneṣu sarveṣu ca vānarendrāḥ |
niveśayitvā vidhivadbalāni balaṃ balajñaḥ pratipattumīṣṭe || 4-38-37||

Sarga: 39/66 (63)

RMY 4-39-1

अथ राजा समृद्धार्थः सुग्रीवः प्लवगेश्वरः ।
उवाच नरशार्दूलं रामं परबलार्दनम् ॥ ४-३९-१॥
atha rājā samṛddhārthaḥ sugrīvaḥ plavageśvaraḥ |
uvāca naraśārdūlaṃ rāmaṃ parabalārdanam || 4-39-1||

RMY 4-39-2

आगता विनिविष्टाश्च बलिनः कामरूपिणः ।
वानरेन्द्रा महेन्द्राभा ये मद्विषयवासिनः ॥ ४-३९-२॥
āgatā viniviṣṭāśca balinaḥ kāmarūpiṇaḥ |
vānarendrā mahendrābhā ye madviṣayavāsinaḥ || 4-39-2||

RMY 4-39-3

त इमे बहुसाहस्रैर्हरिभिर्भीमविक्रमैः ।
आगता वानरा घोरा दैत्यदानवसंनिभाः ॥ ४-३९-३॥
ta ime bahusāhasrairharibhirbhīmavikramaiḥ |
āgatā vānarā ghorā daityadānavasaṃnibhāḥ || 4-39-3||

RMY 4-39-4

ख्यातकर्मापदानाश्च बलवन्तो जितक्लमाः ।
पराक्रमेषु विख्याता व्यवसायेषु चोत्तमाः ॥ ४-३९-४॥
khyātakarmāpadānāśca balavanto jitaklamāḥ |
parākrameṣu vikhyātā vyavasāyeṣu cottamāḥ || 4-39-4||

RMY 4-39-5

पृथिव्यम्बुचरा राम नानानगनिवासिनः ।
कोट्यग्रश इमे प्राप्ता वानरास्तव किंकराः ॥ ४-३९-५॥
pṛthivyambucarā rāma nānānaganivāsinaḥ |
koṭyagraśa ime prāptā vānarāstava kiṃkarāḥ || 4-39-5||

RMY 4-39-6

निदेशवर्तिनः सर्वे सर्वे गुरुहिते रताः ।
अभिप्रेतमनुष्ठातुं तव शक्ष्यन्त्यरिंदम ॥ ४-३९-६॥
nideśavartinaḥ sarve sarve guruhite ratāḥ |
abhipretamanuṣṭhātuṃ tava śakṣyantyariṃdama || 4-39-6||

RMY 4-39-7

यन्मन्यसे नरव्याघ्र प्राप्तकालं तदुच्यताम् ।
तत्सैन्यं त्वद्वशे युक्तमाज्ञापयितुमर्हसि ॥ ४-३९-७॥
yanmanyase naravyāghra prāptakālaṃ taducyatām |
tatsainyaṃ tvadvaśe yuktamājñāpayitumarhasi || 4-39-7||

RMY 4-39-8

काममेषामिदं कार्यं विदितं मम तत्त्वतः ।
तथापि तु यथा तत्त्वमाज्ञापयितुमर्हसि ॥ ४-३९-८॥
kāmameṣāmidaṃ kāryaṃ viditaṃ mama tattvataḥ |
tathāpi tu yathā tattvamājñāpayitumarhasi || 4-39-8||

RMY 4-39-9

तथा ब्रुवाणं सुग्रीवं रामो दशरथात्मजः ।
बाहुभ्यां संपरिष्वज्य इदं वचनमब्रवीत् ॥ ४-३९-९॥
tathā bruvāṇaṃ sugrīvaṃ rāmo daśarathātmajaḥ |
bāhubhyāṃ saṃpariṣvajya idaṃ vacanamabravīt || 4-39-9||

RMY 4-39-10

ज्ञायतां सौम्य वैदेही यदि जीवति वा न वा ।
स च देशो महाप्राज्ञ यस्मिन्वसति रावणः ॥ ४-३९-१०॥
jñāyatāṃ saumya vaidehī yadi jīvati vā na vā |
sa ca deśo mahāprājña yasminvasati rāvaṇaḥ || 4-39-10||

RMY 4-39-11

अधिगम्य च वैदेहीं निलयं रावणस्य च ।
प्राप्तकालं विधास्यामि तस्मिन्काले सह त्वया ॥ ४-३९-११॥
adhigamya ca vaidehīṃ nilayaṃ rāvaṇasya ca |
prāptakālaṃ vidhāsyāmi tasminkāle saha tvayā || 4-39-11||

RMY 4-39-12

नाहमस्मिन्प्रभुः कार्ये वानरेश न लक्ष्मणः ।
त्वमस्य हेतुः कार्यस्य प्रभुश्च प्लवगेश्वर ॥ ४-३९-१२॥
nāhamasminprabhuḥ kārye vānareśa na lakṣmaṇaḥ |
tvamasya hetuḥ kāryasya prabhuśca plavageśvara || 4-39-12||

RMY 4-39-13

त्वमेवाज्ञापय विभो मम कार्यविनिश्चयम् ।
त्वं हि जानासि यत्कार्यं मम वीर न संशयः ॥ ४-३९-१३॥
tvamevājñāpaya vibho mama kāryaviniścayam |
tvaṃ hi jānāsi yatkāryaṃ mama vīra na saṃśayaḥ || 4-39-13||

RMY 4-39-14

सुहृद्द्वितीयो विक्रान्तः प्राज्ञः कालविशेषवित् ।
भवानस्मद्धिते युक्तः सुकृतार्थोऽर्थवित्तमः ॥ ४-३९-१४॥
suhṛddvitīyo vikrāntaḥ prājñaḥ kālaviśeṣavit |
bhavānasmaddhite yuktaḥ sukṛtārtho'rthavittamaḥ || 4-39-14||

RMY 4-39-15

एवमुक्तस्तु सुग्रीवो विनतं नाम यूथपम् ।
अब्रवीद्राम साम्निध्ये लक्ष्मणस्य च धीमतः ।
शैलाभं मेघनिर्घोषमूर्जितं प्लवगेश्वरम् ॥ ४-३९-१५॥
evamuktastu sugrīvo vinataṃ nāma yūthapam |
abravīdrāma sāmnidhye lakṣmaṇasya ca dhīmataḥ |
śailābhaṃ meghanirghoṣamūrjitaṃ plavageśvaram || 4-39-15||

RMY 4-39-16

सोमसूर्यात्मजैः सार्धं वानरैर्वानरोत्तम ।
देशकालनयैर्युक्तः कार्याकार्यविनिश्चये ॥ ४-३९-१६॥
somasūryātmajaiḥ sārdhaṃ vānarairvānarottama |
deśakālanayairyuktaḥ kāryākāryaviniścaye || 4-39-16||

RMY 4-39-17

वृतः शतसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम् ।
अधिगच्छ दिशं पूर्वां सशैलवनकाननाम् ॥ ४-३९-१७॥
vṛtaḥ śatasahasreṇa vānarāṇāṃ tarasvinām |
adhigaccha diśaṃ pūrvāṃ saśailavanakānanām || 4-39-17||

RMY 4-39-18

तत्र सीतां च वैदेहीं निलयं रावणस्य च ।
मार्गध्वं गिरिदुर्गेषु वनेषु च नदीषु च ॥ ४-३९-१८॥
tatra sītāṃ ca vaidehīṃ nilayaṃ rāvaṇasya ca |
mārgadhvaṃ giridurgeṣu vaneṣu ca nadīṣu ca || 4-39-18||

RMY 4-39-19

नदीं भागीरथीं रम्यां सरयूं कौशिकीं तथा ।
कालिन्दीं यमुनां रम्यां यामुनं च महागिरिम् ॥ ४-३९-१९॥
nadīṃ bhāgīrathīṃ ramyāṃ sarayūṃ kauśikīṃ tathā |
kālindīṃ yamunāṃ ramyāṃ yāmunaṃ ca mahāgirim || 4-39-19||

RMY 4-39-20

सरस्वतीं च सिन्धुं च शोणं मणिनिभोदकम् ।
महीं कालमहीं चैव शैलकाननशोभिताम् ॥ ४-३९-२०॥
sarasvatīṃ ca sindhuṃ ca śoṇaṃ maṇinibhodakam |
mahīṃ kālamahīṃ caiva śailakānanaśobhitām || 4-39-20||

RMY 4-39-21

ब्रह्ममालान्विदेहांश्च मालवान्काशिकोसलान् ।
मागधांश्च महाग्रामान्पुण्ड्रान्वङ्गांस्तथैव च ॥ ४-३९-२१॥
brahmamālānvidehāṃśca mālavānkāśikosalān |
māgadhāṃśca mahāgrāmānpuṇḍrānvaṅgāṃstathaiva ca || 4-39-21||

RMY 4-39-22

पत्तनं कोशकाराणां भूमिं च रजताकराम् ।
सर्वमेतद्विचेतव्यं मृगयद्भिर्ततस्ततः ॥ ४-३९-२२॥
pattanaṃ kośakārāṇāṃ bhūmiṃ ca rajatākarām |
sarvametadvicetavyaṃ mṛgayadbhirtatastataḥ || 4-39-22||

RMY 4-39-23

रामस्य दयितां भार्यां सीतां दशरतः स्नुषाम् ।
समुद्रमवगाढांश्च पर्वतान्पत्तनानि च ॥ ४-३९-२३॥
rāmasya dayitāṃ bhāryāṃ sītāṃ daśarataḥ snuṣām |
samudramavagāḍhāṃśca parvatānpattanāni ca || 4-39-23||

RMY 4-39-24

मन्दरस्य च ये कोटिं संश्रिताः केचिदायताम् ।
कर्णप्रावरणाश्चैव तथा चाप्योष्ठकर्णकाः ॥ ४-३९-२४॥
mandarasya ca ye koṭiṃ saṃśritāḥ kecidāyatām |
karṇaprāvaraṇāścaiva tathā cāpyoṣṭhakarṇakāḥ || 4-39-24||

RMY 4-39-25

घोरा लोहमुखाश्चैव जवनाश्चैकपादकाः ।
अक्षया बलवन्तश्च पुरुषाः पुरुषादकाः ॥ ४-३९-२५॥
ghorā lohamukhāścaiva javanāścaikapādakāḥ |
akṣayā balavantaśca puruṣāḥ puruṣādakāḥ || 4-39-25||

RMY 4-39-26

किराताः कर्णचूडाश्च हेमाङ्गाः प्रियदर्शनाः ।
आममीनाशनास्तत्र किराता द्वीपवासिनः ॥ ४-३९-२६॥
kirātāḥ karṇacūḍāśca hemāṅgāḥ priyadarśanāḥ |
āmamīnāśanāstatra kirātā dvīpavāsinaḥ || 4-39-26||

RMY 4-39-27

अन्तर्जलचरा घोरा नरव्याघ्रा इति श्रुताः ।
एतेषामालयाः सर्वे विचेयाः काननौकसः ॥ ४-३९-२७॥
antarjalacarā ghorā naravyāghrā iti śrutāḥ |
eteṣāmālayāḥ sarve viceyāḥ kānanaukasaḥ || 4-39-27||

RMY 4-39-28

गिरिभिर्ये च गम्यन्ते प्लवनेन प्लवेन च ।
रत्नवन्तं यवद्वीपं सप्तराज्योपशोभितम् ॥ ४-३९-२८॥
giribhirye ca gamyante plavanena plavena ca |
ratnavantaṃ yavadvīpaṃ saptarājyopaśobhitam || 4-39-28||

RMY 4-39-29

सुवर्णरूप्यकं चैव सुवर्णाकरमण्डितम् ।
यवद्वीपमतिक्रम्य शिशिरो नाम पर्वतः ॥ ४-३९-२९॥
suvarṇarūpyakaṃ caiva suvarṇākaramaṇḍitam |
yavadvīpamatikramya śiśiro nāma parvataḥ || 4-39-29||

RMY 4-39-30

दिवं स्पृशति शृङ्गेण देवदानवसेवितः ।
एतेषां गिरिदुर्गेषु प्रतापेषु वनेषु च ॥ ४-३९-३०॥
divaṃ spṛśati śṛṅgeṇa devadānavasevitaḥ |
eteṣāṃ giridurgeṣu pratāpeṣu vaneṣu ca || 4-39-30||

RMY 4-39-31

रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः ।
ततः समुद्रद्वीपांश्च सुभीमान्द्रष्टुमर्हथ ॥ ४-३९-३१॥
rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyastatastataḥ |
tataḥ samudradvīpāṃśca subhīmāndraṣṭumarhatha || 4-39-31||

RMY 4-39-32

तत्रासुरा महाकायाश्छायां गृह्णन्ति नित्यशः ।
ब्रह्मणा समनुज्ञाता दीर्घकालं बुभुक्षिताः ॥ ४-३९-३२॥
tatrāsurā mahākāyāśchāyāṃ gṛhṇanti nityaśaḥ |
brahmaṇā samanujñātā dīrghakālaṃ bubhukṣitāḥ || 4-39-32||

RMY 4-39-33

तं कालमेघप्रतिमं महोरगनिषेवितम् ।
अभिगम्य महानादं तीर्थेनैव महोदधिम् ॥ ४-३९-३३॥
taṃ kālameghapratimaṃ mahoraganiṣevitam |
abhigamya mahānādaṃ tīrthenaiva mahodadhim || 4-39-33||

RMY 4-39-34

ततो रक्तजलं भीमं लोहितं नाम सागरम् ।
गता द्रक्ष्यथ तां चैव बृहतीं कूटशाल्मलीम् ॥ ४-३९-३४॥
tato raktajalaṃ bhīmaṃ lohitaṃ nāma sāgaram |
gatā drakṣyatha tāṃ caiva bṛhatīṃ kūṭaśālmalīm || 4-39-34||

RMY 4-39-35

गृहं च वैनतेयस्य नानारत्नविभूषितम् ।
तत्र कैलाससंकाशं विहितं विश्वकर्मणा ॥ ४-३९-३५॥
gṛhaṃ ca vainateyasya nānāratnavibhūṣitam |
tatra kailāsasaṃkāśaṃ vihitaṃ viśvakarmaṇā || 4-39-35||

RMY 4-39-36

तत्र शैलनिभा भीमा मन्देहा नाम राक्षसाः ।
शैलशृङ्गेषु लम्बन्ते नानारूपा भयावहाः ॥ ४-३९-३६॥
tatra śailanibhā bhīmā mandehā nāma rākṣasāḥ |
śailaśṛṅgeṣu lambante nānārūpā bhayāvahāḥ || 4-39-36||

RMY 4-39-37

ते पतन्ति जले नित्यं सूर्यस्योदयनं प्रति ।
अभितप्ताश्च सूर्येण लम्बन्ते स्म पुनः पुनः ॥ ४-३९-३७॥
te patanti jale nityaṃ sūryasyodayanaṃ prati |
abhitaptāśca sūryeṇa lambante sma punaḥ punaḥ || 4-39-37||

RMY 4-39-38

ततः पाण्डुरमेघाभं क्षीरौदं नाम सागरम् ।
गता द्रक्ष्यथ दुर्धर्षा मुखा हारमिवोर्मिभिः ॥ ४-३९-३८॥
tataḥ pāṇḍurameghābhaṃ kṣīraudaṃ nāma sāgaram |
gatā drakṣyatha durdharṣā mukhā hāramivormibhiḥ || 4-39-38||

RMY 4-39-39

तस्य मध्ये महाश्वेत ऋषभो नाम पर्वतः ।
दिव्यगन्धैः कुसुमितै रजतैश्च नगैर्वृतः ॥ ४-३९-३९॥
tasya madhye mahāśveta ṛṣabho nāma parvataḥ |
divyagandhaiḥ kusumitai rajataiśca nagairvṛtaḥ || 4-39-39||

RMY 4-39-40

सरश्च राजतैः पद्मैर्ज्वलितैर्हेमकेसरैः ।
नाम्ना सुदर्शनं नाम राजहंसैः समाकुलम् ॥ ४-३९-४०॥
saraśca rājataiḥ padmairjvalitairhemakesaraiḥ |
nāmnā sudarśanaṃ nāma rājahaṃsaiḥ samākulam || 4-39-40||

RMY 4-39-41

विबुधाश्चारणा यक्षाः किंनराः साप्सरोगणाः ।
हृष्टाः समभिगच्छन्ति नलिनीं तां रिरंसवः ॥ ४-३९-४१॥
vibudhāścāraṇā yakṣāḥ kiṃnarāḥ sāpsarogaṇāḥ |
hṛṣṭāḥ samabhigacchanti nalinīṃ tāṃ riraṃsavaḥ || 4-39-41||

RMY 4-39-42

क्षीरोदं समतिक्रम्य ततो द्रक्ष्यथ वानराः ।
जलोदं सागरश्रेष्ठं सर्वभूतभयावहम् ॥ ४-३९-४२॥
kṣīrodaṃ samatikramya tato drakṣyatha vānarāḥ |
jalodaṃ sāgaraśreṣṭhaṃ sarvabhūtabhayāvaham || 4-39-42||

RMY 4-39-43

तत्र तत्कोपजं तेजः कृतं हयमुखं महत् ।
अस्याहुस्तन्महावेगमोदनं सचराचरम् ॥ ४-३९-४३॥
tatra tatkopajaṃ tejaḥ kṛtaṃ hayamukhaṃ mahat |
asyāhustanmahāvegamodanaṃ sacarācaram || 4-39-43||

RMY 4-39-44

तत्र विक्रोशतां नादो भूतानां सागरौकसाम् ।
श्रूयते चासमर्थानां दृष्ट्वा तद्वडवामुखम् ॥ ४-३९-४४॥
tatra vikrośatāṃ nādo bhūtānāṃ sāgaraukasām |
śrūyate cāsamarthānāṃ dṛṣṭvā tadvaḍavāmukham || 4-39-44||

RMY 4-39-45

स्वादूदस्योत्तरे देशे योजनानि त्रयोदश ।
जातरूपशिलो नाम महान्कनकपर्वतः ॥ ४-३९-४५॥
svādūdasyottare deśe yojanāni trayodaśa |
jātarūpaśilo nāma mahānkanakaparvataḥ || 4-39-45||

RMY 4-39-46

आसीनं पर्वतस्याग्रे सर्वभूतनमस्कृतम् ।
सहस्रशिरसं देवमनन्तं नीलवाससं ॥ ४-३९-४६॥
āsīnaṃ parvatasyāgre sarvabhūtanamaskṛtam |
sahasraśirasaṃ devamanantaṃ nīlavāsasaṃ || 4-39-46||

RMY 4-39-47

त्रिशिराः काञ्चनः केतुस्तालस्तस्य महात्मनः ।
स्थापितः पर्वतस्याग्रे विराजति सवेदिकः ॥ ४-३९-४७॥
triśirāḥ kāñcanaḥ ketustālastasya mahātmanaḥ |
sthāpitaḥ parvatasyāgre virājati savedikaḥ || 4-39-47||

RMY 4-39-48

पूर्वस्यां दिशि निर्माणं कृतं तत्त्रिदशेश्वरैः ।
ततः परं हेममयः श्रीमानुदयपर्वतः ॥ ४-३९-४८॥
pūrvasyāṃ diśi nirmāṇaṃ kṛtaṃ tattridaśeśvaraiḥ |
tataḥ paraṃ hemamayaḥ śrīmānudayaparvataḥ || 4-39-48||

RMY 4-39-49

तस्य कोटिर्दिवं स्पृष्ट्वा शतयोजनमायता ।
जातरूपमयी दिव्या विराजति सवेदिका ॥ ४-३९-४९॥
tasya koṭirdivaṃ spṛṣṭvā śatayojanamāyatā |
jātarūpamayī divyā virājati savedikā || 4-39-49||

RMY 4-39-50

सालैस्तालैस्तमालैश्च कर्णिकारैश्च पुष्पितैः ।
जातरूपमयैर्दिव्यैः शोभते सूर्यसंनिभैः ॥ ४-३९-५०॥
sālaistālaistamālaiśca karṇikāraiśca puṣpitaiḥ |
jātarūpamayairdivyaiḥ śobhate sūryasaṃnibhaiḥ || 4-39-50||

RMY 4-39-51

तत्र योजनविस्तारमुच्छ्रितं दशयोजनम् ।
शृङ्गं सौमनसं नाम जातरूपमयं ध्रुवम् ॥ ४-३९-५१॥
tatra yojanavistāramucchritaṃ daśayojanam |
śṛṅgaṃ saumanasaṃ nāma jātarūpamayaṃ dhruvam || 4-39-51||

RMY 4-39-52

तत्र पूर्वं पदं कृत्वा पुरा विष्णुस्त्रिविक्रमे ।
द्वितीयं शिखरं मेरोश्चकार पुरुषोत्तमः ॥ ४-३९-५२॥
tatra pūrvaṃ padaṃ kṛtvā purā viṣṇustrivikrame |
dvitīyaṃ śikharaṃ meroścakāra puruṣottamaḥ || 4-39-52||

RMY 4-39-53

उत्तरेण परिक्रम्य जम्बूद्वीपं दिवाकरः ।
दृश्यो भवति भूयिष्ठं शिखरं तन्महोच्छ्रयम् ॥ ४-३९-५३॥
uttareṇa parikramya jambūdvīpaṃ divākaraḥ |
dṛśyo bhavati bhūyiṣṭhaṃ śikharaṃ tanmahocchrayam || 4-39-53||

RMY 4-39-54

तत्र वैखानसा नाम वालखिल्या महर्षयः ।
प्रकाशमाना दृश्यन्ते सूर्यवर्णास्तपस्विनः ॥ ४-३९-५४॥
tatra vaikhānasā nāma vālakhilyā maharṣayaḥ |
prakāśamānā dṛśyante sūryavarṇāstapasvinaḥ || 4-39-54||

RMY 4-39-55

अयं सुदर्शनो द्वीपः पुरो यस्य प्रकाशते ।
यस्मिंस्तेजश्च चक्षुश्च सर्वप्रानभृतामपि ॥ ४-३९-५५॥
ayaṃ sudarśano dvīpaḥ puro yasya prakāśate |
yasmiṃstejaśca cakṣuśca sarvaprānabhṛtāmapi || 4-39-55||

RMY 4-39-56

शैलस्य तस्य कुञ्जेषु कन्दरेषु वनेषु च ।
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः ॥ ४-३९-५६॥
śailasya tasya kuñjeṣu kandareṣu vaneṣu ca |
rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyastatastataḥ || 4-39-56||

RMY 4-39-57

काञ्चनस्य च शैलस्य सूर्यस्य च महात्मनः ।
आविष्टा तेजसा संध्या पूर्वा रक्ता प्रकाशते ॥ ४-३९-५७॥
kāñcanasya ca śailasya sūryasya ca mahātmanaḥ |
āviṣṭā tejasā saṃdhyā pūrvā raktā prakāśate || 4-39-57||

RMY 4-39-58

ततः परमगम्या स्याद्दिक्पूर्वा त्रिदशावृता ।
रहिता चन्द्रसूर्याभ्यामदृश्या तिमिरावृता ॥ ४-३९-५८॥
tataḥ paramagamyā syāddikpūrvā tridaśāvṛtā |
rahitā candrasūryābhyāmadṛśyā timirāvṛtā || 4-39-58||

RMY 4-39-59

शैलेषु तेषु सर्वेषु कन्दरेषु वनेषु च ।
ये च नोक्ता मया देशा विचेया तेषु जानकी ॥ ४-३९-५९॥
śaileṣu teṣu sarveṣu kandareṣu vaneṣu ca |
ye ca noktā mayā deśā viceyā teṣu jānakī || 4-39-59||

RMY 4-39-60

एतावद्वानरैः शक्यं गन्तुं वानरपुंगवाः ।
अभास्करममर्यादं न जानीमस्ततः परम् ॥ ४-३९-६०॥
etāvadvānaraiḥ śakyaṃ gantuṃ vānarapuṃgavāḥ |
abhāskaramamaryādaṃ na jānīmastataḥ param || 4-39-60||

RMY 4-39-61

अधिगम्य तु वैदेहीं निलयं रावणस्य च ।
मासे पूर्णे निवर्तध्वमुदयं प्राप्य पर्वतम् ॥ ४-३९-६१॥
adhigamya tu vaidehīṃ nilayaṃ rāvaṇasya ca |
māse pūrṇe nivartadhvamudayaṃ prāpya parvatam || 4-39-61||

RMY 4-39-62

ऊर्ध्वं मासान्न वस्तव्यं वसन्वध्यो भवेन्मम ।
सिद्धार्थाः संनिवर्तध्वमधिगम्य च मैथिलीम् ॥ ४-३९-६२॥
ūrdhvaṃ māsānna vastavyaṃ vasanvadhyo bhavenmama |
siddhārthāḥ saṃnivartadhvamadhigamya ca maithilīm || 4-39-62||

RMY 4-39-63

महेन्द्रकान्तां वनषण्ड मण्डितां दिशं चरित्वा निपुणेन वानराः ।
अवाप्य सीतां रघुवंशजप्रियां ततो निवृत्ताः सुखितो भविष्यथ ॥ ४-३९-६३॥
mahendrakāntāṃ vanaṣaṇḍa maṇḍitāṃ diśaṃ caritvā nipuṇena vānarāḥ |
avāpya sītāṃ raghuvaṃśajapriyāṃ tato nivṛttāḥ sukhito bhaviṣyatha || 4-39-63||

Sarga: 40/66 (47)

RMY 4-40-1

ततः प्रस्थाप्य सुग्रीवस्तन्महद्वानरं बलम् ।
दक्षिणां प्रेषयामास वानरानभिलक्षितान् ॥ ४-४०-१॥
tataḥ prasthāpya sugrīvastanmahadvānaraṃ balam |
dakṣiṇāṃ preṣayāmāsa vānarānabhilakṣitān || 4-40-1||

RMY 4-40-2

नीलमग्निसुतं चैव हनुमन्तं च वानरम् ।
पितामहसुतं चैव जाम्बवन्तं महाकपिम् ॥ ४-४०-२॥
nīlamagnisutaṃ caiva hanumantaṃ ca vānaram |
pitāmahasutaṃ caiva jāmbavantaṃ mahākapim || 4-40-2||

RMY 4-40-3

सुहोत्रं च शरीरं च शरगुल्मं तथैव च ।
गजं गवाक्षं गवयं सुषेणमृषभं तथा ॥ ४-४०-३॥
suhotraṃ ca śarīraṃ ca śaragulmaṃ tathaiva ca |
gajaṃ gavākṣaṃ gavayaṃ suṣeṇamṛṣabhaṃ tathā || 4-40-3||

RMY 4-40-4

मैन्दं च द्विविदं चैव विजयं गन्धमादनम् ।
उल्कामुखमसङ्गं च हुताशन सुतावुभौ ॥ ४-४०-४॥
maindaṃ ca dvividaṃ caiva vijayaṃ gandhamādanam |
ulkāmukhamasaṅgaṃ ca hutāśana sutāvubhau || 4-40-4||

RMY 4-40-5

अङ्गदप्रमुखान्वीरान्वीरः कपिगणेश्वरः ।
वेगविक्रमसंपन्नान्संदिदेश विशेषवित् ॥ ४-४०-५॥
aṅgadapramukhānvīrānvīraḥ kapigaṇeśvaraḥ |
vegavikramasaṃpannānsaṃdideśa viśeṣavit || 4-40-5||

RMY 4-40-6

तेषामग्रेसरं चैव महद्बलमसंगगम् ।
विधाय हरिवीराणामादिशद्दक्षिणां दिशम् ॥ ४-४०-६॥
teṣāmagresaraṃ caiva mahadbalamasaṃgagam |
vidhāya harivīrāṇāmādiśaddakṣiṇāṃ diśam || 4-40-6||

RMY 4-40-7

ये केचन समुद्देशास्तस्यां दिशि सुदुर्गमाः ।
कपीशः कपिमुख्यानां स तेषां तानुदाहरत् ॥ ४-४०-७॥
ye kecana samuddeśāstasyāṃ diśi sudurgamāḥ |
kapīśaḥ kapimukhyānāṃ sa teṣāṃ tānudāharat || 4-40-7||

RMY 4-40-8

सहस्रशिरसं विन्ध्यं नानाद्रुमलतावृतम् ।
नर्मदां च नदीं दुर्गां महोरगनिषेविताम् ॥ ४-४०-८॥
sahasraśirasaṃ vindhyaṃ nānādrumalatāvṛtam |
narmadāṃ ca nadīṃ durgāṃ mahoraganiṣevitām || 4-40-8||

RMY 4-40-9

ततो गोदावरीं रम्यां कृष्णावेणीं महानदीम् ।
वरदां च महाभागां महोरगनिषेविताम् ॥ ४-४०-९॥
tato godāvarīṃ ramyāṃ kṛṣṇāveṇīṃ mahānadīm |
varadāṃ ca mahābhāgāṃ mahoraganiṣevitām || 4-40-9||

RMY 4-40-10

मेखलानुत्कलांश्चैव दशार्णनगराण्यपि ।
अवन्तीमभ्रवन्तीं च सर्वमेवानुपश्यत ॥ ४-४०-१०॥
mekhalānutkalāṃścaiva daśārṇanagarāṇyapi |
avantīmabhravantīṃ ca sarvamevānupaśyata || 4-40-10||

RMY 4-40-11

विदर्भानृषिकांश्चैव रम्यान्माहिषकानपि ।
तथा बङ्गान्कलिङ्गांश्च कौशिकांश्च समन्ततः ॥ ४-४०-११॥
vidarbhānṛṣikāṃścaiva ramyānmāhiṣakānapi |
tathā baṅgānkaliṅgāṃśca kauśikāṃśca samantataḥ || 4-40-11||

RMY 4-40-12

अन्वीक्ष्य दण्डकारण्यं सपर्वतनदीगुहम् ।
नदीं गोदावरीं चैव सर्वमेवानुपश्यत ॥ ४-४०-१२॥
anvīkṣya daṇḍakāraṇyaṃ saparvatanadīguham |
nadīṃ godāvarīṃ caiva sarvamevānupaśyata || 4-40-12||

RMY 4-40-13

तथैवान्ध्रांश्च पुण्ड्रांश्च चोलान्पाण्ड्यान्सकेरलान् ।
अयोमुखश्च गन्तव्यः पर्वतो धातुमण्डितः ॥ ४-४०-१३॥
tathaivāndhrāṃśca puṇḍrāṃśca colānpāṇḍyānsakeralān |
ayomukhaśca gantavyaḥ parvato dhātumaṇḍitaḥ || 4-40-13||

RMY 4-40-14

विचित्रशिखरः श्रीमांश्चित्रपुष्पितकाननः ।
सचन्दनवनोद्देशो मार्गितव्यो महागिरिः ॥ ४-४०-१४॥
vicitraśikharaḥ śrīmāṃścitrapuṣpitakānanaḥ |
sacandanavanoddeśo mārgitavyo mahāgiriḥ || 4-40-14||

RMY 4-40-15

ततस्तामापगां दिव्यां प्रसन्नसलिलां शिवाम् ।
तत्र द्रक्ष्यथ कावेरीं विहृतामप्सरोगणैः ॥ ४-४०-१५॥
tatastāmāpagāṃ divyāṃ prasannasalilāṃ śivām |
tatra drakṣyatha kāverīṃ vihṛtāmapsarogaṇaiḥ || 4-40-15||

RMY 4-40-16

तस्यासीनं नगस्याग्रे मलयस्य महौजसं ।
द्रक्ष्यथादित्यसंकाशमगस्त्यमृषिसत्तमम् ॥ ४-४०-१६॥
tasyāsīnaṃ nagasyāgre malayasya mahaujasaṃ |
drakṣyathādityasaṃkāśamagastyamṛṣisattamam || 4-40-16||

RMY 4-40-17

ततस्तेनाभ्यनुज्ञाताः प्रसन्नेन महात्मना ।
ताम्रपर्णीं ग्राहजुष्टां तरिष्यथ महानदीम् ॥ ४-४०-१७॥
tatastenābhyanujñātāḥ prasannena mahātmanā |
tāmraparṇīṃ grāhajuṣṭāṃ tariṣyatha mahānadīm || 4-40-17||

RMY 4-40-18

सा चन्दनवनैर्दिव्यैः प्रच्छन्ना द्वीप शालिनी ।
कान्तेव युवतिः कान्तं समुद्रमवगाहते ॥ ४-४०-१८॥
sā candanavanairdivyaiḥ pracchannā dvīpa śālinī |
kānteva yuvatiḥ kāntaṃ samudramavagāhate || 4-40-18||

RMY 4-40-19

ततो हेममयं दिव्यं मुक्तामणिविभूषितम् ।
युक्तं कवाटं पाण्ड्यानां गता द्रक्ष्यथ वानराः ॥ ४-४०-१९॥
tato hemamayaṃ divyaṃ muktāmaṇivibhūṣitam |
yuktaṃ kavāṭaṃ pāṇḍyānāṃ gatā drakṣyatha vānarāḥ || 4-40-19||

RMY 4-40-20

ततः समुद्रमासाद्य संप्रधार्यार्थनिश्चयम् ।
अगस्त्येनान्तरे तत्र सागरे विनिवेशितः ॥ ४-४०-२०॥
tataḥ samudramāsādya saṃpradhāryārthaniścayam |
agastyenāntare tatra sāgare viniveśitaḥ || 4-40-20||

RMY 4-40-21

चित्रनानानगः श्रीमान्महेन्द्रः पर्वतोत्तमः ।
जातरूपमयः श्रीमानवगाढो महार्णवम् ॥ ४-४०-२१॥
citranānānagaḥ śrīmānmahendraḥ parvatottamaḥ |
jātarūpamayaḥ śrīmānavagāḍho mahārṇavam || 4-40-21||

RMY 4-40-22

नानाविधैर्नगैः फुल्लैर्लताभिश्चोपशोभितम् ।
देवर्षियक्षप्रवरैरप्सरोभिश्च सेवितम् ॥ ४-४०-२२॥
nānāvidhairnagaiḥ phullairlatābhiścopaśobhitam |
devarṣiyakṣapravarairapsarobhiśca sevitam || 4-40-22||

RMY 4-40-23

सिद्धचारणसंघैश्च प्रकीर्णं सुमनोहरम् ।
तमुपैति सहस्राक्षः सदा पर्वसु पर्वसु ॥ ४-४०-२३॥
siddhacāraṇasaṃghaiśca prakīrṇaṃ sumanoharam |
tamupaiti sahasrākṣaḥ sadā parvasu parvasu || 4-40-23||

RMY 4-40-24

द्वीपस्तस्यापरे पारे शतयोजनमायतः ।
अगम्यो मानुषैर्दीप्तस्तं मार्गध्वं समन्ततः ।
तत्र सर्वात्मना सीता मार्गितव्या विशेषतः ॥ ४-४०-२४॥
dvīpastasyāpare pāre śatayojanamāyataḥ |
agamyo mānuṣairdīptastaṃ mārgadhvaṃ samantataḥ |
tatra sarvātmanā sītā mārgitavyā viśeṣataḥ || 4-40-24||

RMY 4-40-25

स हि देशस्तु वध्यस्य रावणस्य दुरात्मनः ।
राक्षसाधिपतेर्वासः सहस्राक्षसमद्युतेः ॥ ४-४०-२५॥
sa hi deśastu vadhyasya rāvaṇasya durātmanaḥ |
rākṣasādhipatervāsaḥ sahasrākṣasamadyuteḥ || 4-40-25||

RMY 4-40-26

दक्षिणस्य समुद्रस्य मध्ये तस्य तु राक्षसी ।
अङ्गारकेति विख्याता छायामाक्षिप्य भोजिनी ॥ ४-४०-२६॥
dakṣiṇasya samudrasya madhye tasya tu rākṣasī |
aṅgāraketi vikhyātā chāyāmākṣipya bhojinī || 4-40-26||

RMY 4-40-27

तमतिक्रम्य लक्ष्मीवान्समुद्रे शतयोजने ।
गिरिः पुष्पितको नाम सिद्धचारणसेवितः ॥ ४-४०-२७॥
tamatikramya lakṣmīvānsamudre śatayojane |
giriḥ puṣpitako nāma siddhacāraṇasevitaḥ || 4-40-27||

RMY 4-40-28

चन्द्रसूर्यांशुसंकाशः सागराम्बुसमावृतः ।
भ्राजते विपुलैः शृङ्गैरम्बरं विलिखन्निव ॥ ४-४०-२८॥
candrasūryāṃśusaṃkāśaḥ sāgarāmbusamāvṛtaḥ |
bhrājate vipulaiḥ śṛṅgairambaraṃ vilikhanniva || 4-40-28||

RMY 4-40-29

तस्यैकं काञ्चनं शृङ्गं सेवते यं दिवाकरः ।
श्वेतं राजतमेकं च सेवते यं निशाकरः ॥ ४-४०-२९॥
tasyaikaṃ kāñcanaṃ śṛṅgaṃ sevate yaṃ divākaraḥ |
śvetaṃ rājatamekaṃ ca sevate yaṃ niśākaraḥ || 4-40-29||

RMY 4-40-30

न तं कृतघ्नाः पश्यन्ति न नृशंसा न नास्तिकाः ।
प्रणम्य शिरसा शैलं तं विमार्गत वानराः ॥ ४-४०-३०॥
na taṃ kṛtaghnāḥ paśyanti na nṛśaṃsā na nāstikāḥ |
praṇamya śirasā śailaṃ taṃ vimārgata vānarāḥ || 4-40-30||

RMY 4-40-31

तमतिक्रम्य दुर्धर्षाः सूर्यवान्नाम पर्वतः ।
अध्वना दुर्विगाहेन योजनानि चतुर्दश ॥ ४-४०-३१॥
tamatikramya durdharṣāḥ sūryavānnāma parvataḥ |
adhvanā durvigāhena yojanāni caturdaśa || 4-40-31||

RMY 4-40-32

ततस्तमप्यतिक्रम्य वैद्युतो नाम पर्वतः ।
सर्वकामफलैर्वृक्षैः सर्वकालमनोहरैः ॥ ४-४०-३२॥
tatastamapyatikramya vaidyuto nāma parvataḥ |
sarvakāmaphalairvṛkṣaiḥ sarvakālamanoharaiḥ || 4-40-32||

RMY 4-40-33

तत्र भुक्त्वा वरार्हाणि मूलानि च फलानि च ।
मधूनि पीत्वा मुख्यानि परं गच्छत वानराः ॥ ४-४०-३३॥
tatra bhuktvā varārhāṇi mūlāni ca phalāni ca |
madhūni pītvā mukhyāni paraṃ gacchata vānarāḥ || 4-40-33||

RMY 4-40-34

तत्र नेत्रमनःकान्तः कुञ्जरो नाम पर्वतः ।
अगस्त्यभवनं यत्र निर्मितं विश्वकर्मणा ॥ ४-४०-३४॥
tatra netramanaḥkāntaḥ kuñjaro nāma parvataḥ |
agastyabhavanaṃ yatra nirmitaṃ viśvakarmaṇā || 4-40-34||

RMY 4-40-35

तत्र योजनविस्तारमुच्छ्रितं दशयोजनम् ।
शरणं काञ्चनं दिव्यं नानारत्नविभूषितम् ॥ ४-४०-३५॥
tatra yojanavistāramucchritaṃ daśayojanam |
śaraṇaṃ kāñcanaṃ divyaṃ nānāratnavibhūṣitam || 4-40-35||

RMY 4-40-36

तत्र भोगवती नाम सर्पाणामालयः पुरी ।
विशालरथ्या दुर्धर्षा सर्वतः परिरक्षिता ।
रक्षिता पन्नगैर्घोरैस्तीक्ष्णदंष्ट्रैर्महाविषैः ॥ ४-४०-३६॥
tatra bhogavatī nāma sarpāṇāmālayaḥ purī |
viśālarathyā durdharṣā sarvataḥ parirakṣitā |
rakṣitā pannagairghoraistīkṣṇadaṃṣṭrairmahāviṣaiḥ || 4-40-36||

RMY 4-40-37

सर्पराजो महाघोरो यस्यां वसति वासुकिः ।
निर्याय मार्गितव्या च सा च भोगवती पुरी ॥ ४-४०-३७॥
sarparājo mahāghoro yasyāṃ vasati vāsukiḥ |
niryāya mārgitavyā ca sā ca bhogavatī purī || 4-40-37||

RMY 4-40-38

तं च देशमतिक्रम्य महानृषभसंस्थितः ।
सर्वरत्नमयः श्रीमानृषभो नाम पर्वतः ॥ ४-४०-३८॥
taṃ ca deśamatikramya mahānṛṣabhasaṃsthitaḥ |
sarvaratnamayaḥ śrīmānṛṣabho nāma parvataḥ || 4-40-38||

RMY 4-40-39

गोशीर्षकं पद्मकं च हरिश्यामं च चन्दनम् ।
दिव्यमुत्पद्यते यत्र तच्चैवाग्निसमप्रभम् ॥ ४-४०-३९॥
gośīrṣakaṃ padmakaṃ ca hariśyāmaṃ ca candanam |
divyamutpadyate yatra taccaivāgnisamaprabham || 4-40-39||

RMY 4-40-40

न तु तच्चन्दनं दृष्ट्वा स्प्रष्टव्यं च कदाचन ।
रोहिता नाम गन्धर्वा घोरा रक्षन्ति तद्वनम् ॥ ४-४०-४०॥
na tu taccandanaṃ dṛṣṭvā spraṣṭavyaṃ ca kadācana |
rohitā nāma gandharvā ghorā rakṣanti tadvanam || 4-40-40||

RMY 4-40-41

तत्र गन्धर्वपतयः पञ्चसूर्यसमप्रभाः ।
शैलूषो ग्रामणीर्भिक्षुः शुभ्रो बभ्रुस्तथैव च ॥ ४-४०-४१॥
tatra gandharvapatayaḥ pañcasūryasamaprabhāḥ |
śailūṣo grāmaṇīrbhikṣuḥ śubhro babhrustathaiva ca || 4-40-41||

RMY 4-40-42

अन्ते पृथिव्या दुर्धर्षास्तत्र स्वर्गजितः स्थिताः ।
ततः परं न वः सेव्यः पितृलोकः सुदारुणः ।
राजधानी यमस्यैषा कष्टेन तमसावृता ॥ ४-४०-४२॥
ante pṛthivyā durdharṣāstatra svargajitaḥ sthitāḥ |
tataḥ paraṃ na vaḥ sevyaḥ pitṛlokaḥ sudāruṇaḥ |
rājadhānī yamasyaiṣā kaṣṭena tamasāvṛtā || 4-40-42||

RMY 4-40-43

एतावदेव युष्माभिर्वीरा वानरपुंगवाः ।
शक्यं विचेतुं गन्तुं वा नातो गतिमतां गतिः ॥ ४-४०-४३॥
etāvadeva yuṣmābhirvīrā vānarapuṃgavāḥ |
śakyaṃ vicetuṃ gantuṃ vā nāto gatimatāṃ gatiḥ || 4-40-43||

RMY 4-40-44

सर्वमेतत्समालोक्य यच्चान्यदपि दृश्यते ।
गतिं विदित्वा वैदेह्याः संनिवर्तितमर्हथ ॥ ४-४०-४४॥
sarvametatsamālokya yaccānyadapi dṛśyate |
gatiṃ viditvā vaidehyāḥ saṃnivartitamarhatha || 4-40-44||

RMY 4-40-45

यस्तु मासान्निवृत्तोऽग्रे दृष्टा सीतेति वक्ष्यति ।
मत्तुल्यविभवो भोगैः सुखं स विहरिष्यति ॥ ४-४०-४५॥
yastu māsānnivṛtto'gre dṛṣṭā sīteti vakṣyati |
mattulyavibhavo bhogaiḥ sukhaṃ sa vihariṣyati || 4-40-45||

RMY 4-40-46

ततः प्रियतरो नास्ति मम प्राणाद्विशेषतः ।
कृतापराधो बहुशो मम बन्धुर्भविष्यति ॥ ४-४०-४६॥
tataḥ priyataro nāsti mama prāṇādviśeṣataḥ |
kṛtāparādho bahuśo mama bandhurbhaviṣyati || 4-40-46||

RMY 4-40-47

अमितबलपराक्रमा भवन्तो विपुलगुणेषु कुलेषु च प्रसूताः ।
मनुजपतिसुतां यथा लभध्वं तदधिगुणं पुरुषार्थमारभध्वम् ॥ ४-४०-४७॥
amitabalaparākramā bhavanto vipulaguṇeṣu kuleṣu ca prasūtāḥ |
manujapatisutāṃ yathā labhadhvaṃ tadadhiguṇaṃ puruṣārthamārabhadhvam || 4-40-47||

Sarga: 41/66 (52)

RMY 4-41-1

ततः प्रस्थाप्य सुग्रीवस्तान्हरीन्दक्षिणां दिशम् ।
बुद्धिविक्रमसंपन्नान्वायुवेगसमाञ्जवे ॥ ४-४१-१॥
tataḥ prasthāpya sugrīvastānharīndakṣiṇāṃ diśam |
buddhivikramasaṃpannānvāyuvegasamāñjave || 4-41-1||

RMY 4-41-2

अथाहूय महातेजाः सुषेणं नाम यूथपम् ।
तारायाः पितरं राजा श्वशुरभीमविक्रमम् ॥ ४-४१-२॥
athāhūya mahātejāḥ suṣeṇaṃ nāma yūthapam |
tārāyāḥ pitaraṃ rājā śvaśurabhīmavikramam || 4-41-2||

RMY 4-41-3

अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यमभिगम्य प्रणम्य च ।
साहाय्यं कुरु रामस्य कृत्येऽस्मिन्समुपस्थिते ॥ ४-४१-३॥
abravītprāñjalirvākyamabhigamya praṇamya ca |
sāhāyyaṃ kuru rāmasya kṛtye'sminsamupasthite || 4-41-3||

RMY 4-41-4

वृतः शतसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम् ।
अभिगच्छ दिशं सौम्य पश्चिमां वारुणीं प्रभो ॥ ४-४१-४॥
vṛtaḥ śatasahasreṇa vānarāṇāṃ tarasvinām |
abhigaccha diśaṃ saumya paścimāṃ vāruṇīṃ prabho || 4-41-4||

RMY 4-41-5

सुराष्ट्रान्सह बाह्लीकाञ्शूराभीरांस्तथैव च ।
स्फीताञ्जनपदान्रम्यान्विपुलानि पुराणि च ॥ ४-४१-५॥
surāṣṭrānsaha bāhlīkāñśūrābhīrāṃstathaiva ca |
sphītāñjanapadānramyānvipulāni purāṇi ca || 4-41-5||

RMY 4-41-6

पुंनागगहनं कुक्षिं बहुलोद्दालकाकुलम् ।
तथा केतकषण्डांश्च मार्गध्वं हरियूथपाः ॥ ४-४१-६॥
puṃnāgagahanaṃ kukṣiṃ bahuloddālakākulam |
tathā ketakaṣaṇḍāṃśca mārgadhvaṃ hariyūthapāḥ || 4-41-6||

RMY 4-41-7

प्रत्यक्स्रोतोगमाश्चैव नद्यः शीतजलाः शिवाः ।
तापसानामरण्यानि कान्तारा गिरयश्च ये ॥ ४-४१-७॥
pratyaksrotogamāścaiva nadyaḥ śītajalāḥ śivāḥ |
tāpasānāmaraṇyāni kāntārā girayaśca ye || 4-41-7||

RMY 4-41-8

गिरिजालावृतां दुर्गां मार्गित्वा पश्चिमां दिशम् ।
ततः पश्चिममासाद्य समुद्रं द्रष्टुमर्हथ ।
तिमि नक्रायुत जलमक्षोभ्यमथ वानरः ॥ ४-४१-८॥
girijālāvṛtāṃ durgāṃ mārgitvā paścimāṃ diśam |
tataḥ paścimamāsādya samudraṃ draṣṭumarhatha |
timi nakrāyuta jalamakṣobhyamatha vānaraḥ || 4-41-8||

RMY 4-41-9

ततः केतकषण्डेषु तमालगहनेषु च ।
कपयो विहरिष्यन्ति नारिकेलवनेषु च ॥ ४-४१-९॥
tataḥ ketakaṣaṇḍeṣu tamālagahaneṣu ca |
kapayo vihariṣyanti nārikelavaneṣu ca || 4-41-9||

RMY 4-41-10

तत्र सीतां च मार्गध्वं निलयं रावणस्य च ।
मरीचिपत्तनं चैव रम्यं चैव जटीपुरम् ॥ ४-४१-१०॥
tatra sītāṃ ca mārgadhvaṃ nilayaṃ rāvaṇasya ca |
marīcipattanaṃ caiva ramyaṃ caiva jaṭīpuram || 4-41-10||

RMY 4-41-11

अवन्तीमङ्गलोपां च तथा चालक्षितं वनम् ।
राष्ट्राणि च विशालानि पत्तनानि ततस्ततः ॥ ४-४१-११॥
avantīmaṅgalopāṃ ca tathā cālakṣitaṃ vanam |
rāṣṭrāṇi ca viśālāni pattanāni tatastataḥ || 4-41-11||

RMY 4-41-12

सिन्धुसागरयोश्चैव संगमे तत्र पर्वतः ।
महान्हेमगिरिर्नाम शतशृङ्गो महाद्रुमः ॥ ४-४१-१२॥
sindhusāgarayoścaiva saṃgame tatra parvataḥ |
mahānhemagirirnāma śataśṛṅgo mahādrumaḥ || 4-41-12||

RMY 4-41-13

तस्य प्रस्थेषु रम्येषु सिंहाः पक्षगमाः स्थिताः ।
तिमिमत्स्यगजांश्चैव नीडान्यारोपयन्ति ते ॥ ४-४१-१३॥
tasya prastheṣu ramyeṣu siṃhāḥ pakṣagamāḥ sthitāḥ |
timimatsyagajāṃścaiva nīḍānyāropayanti te || 4-41-13||

RMY 4-41-14

तानि नीडानि सिंहानां गिरिशृङ्गगताश्च ये ।
दृप्तास्तृप्ताश्च मातङ्गास्तोयदस्वननिःस्वनाः ।
विचरन्ति विशालेऽस्मिंस्तोयपूर्णे समन्ततः ॥ ४-४१-१४॥
tāni nīḍāni siṃhānāṃ giriśṛṅgagatāśca ye |
dṛptāstṛptāśca mātaṅgāstoyadasvananiḥsvanāḥ |
vicaranti viśāle'smiṃstoyapūrṇe samantataḥ || 4-41-14||

RMY 4-41-15

तस्य शृङ्गं दिवस्पर्शं काञ्चनं चित्रपादपम् ।
सर्वमाशु विचेतव्यं कपिभिः कामरूपिभिः ॥ ४-४१-१५॥
tasya śṛṅgaṃ divasparśaṃ kāñcanaṃ citrapādapam |
sarvamāśu vicetavyaṃ kapibhiḥ kāmarūpibhiḥ || 4-41-15||

RMY 4-41-16

कोटिं तत्र समुद्रे तु काञ्चनीं शतयोजनम् ।
दुर्दर्शां परियात्रस्य गता द्रक्ष्यथ वानराः ॥ ४-४१-१६॥
koṭiṃ tatra samudre tu kāñcanīṃ śatayojanam |
durdarśāṃ pariyātrasya gatā drakṣyatha vānarāḥ || 4-41-16||

RMY 4-41-17

कोट्यस्तत्र चतुर्विंशद्गन्धर्वाणां तरस्विनाम् ।
वसन्त्यग्निनिकाशानां घोराणां कामरूपिणाम् ॥ ४-४१-१७॥
koṭyastatra caturviṃśadgandharvāṇāṃ tarasvinām |
vasantyagninikāśānāṃ ghorāṇāṃ kāmarūpiṇām || 4-41-17||

RMY 4-41-18

नात्यासादयितव्यास्ते वानरैर्भीमविक्रमैः ।
नादेयं च फलं तस्माद्देशात्किंचित्प्लवंगमैः ॥ ४-४१-१८॥
nātyāsādayitavyāste vānarairbhīmavikramaiḥ |
nādeyaṃ ca phalaṃ tasmāddeśātkiṃcitplavaṃgamaiḥ || 4-41-18||

RMY 4-41-19

दुरासदा हि ते वीराः सत्त्ववन्तो महाबलाः ।
फलमूलानि ते तत्र रक्षन्ते भीमविक्रमाः ॥ ४-४१-१९॥
durāsadā hi te vīrāḥ sattvavanto mahābalāḥ |
phalamūlāni te tatra rakṣante bhīmavikramāḥ || 4-41-19||

RMY 4-41-20

तत्र यत्नश्च कर्तव्यो मार्गितव्या च जानकी ।
न हि तेभ्यो भयं किंचित्कपित्वमनुवर्तताम् ॥ ४-४१-२०॥
tatra yatnaśca kartavyo mārgitavyā ca jānakī |
na hi tebhyo bhayaṃ kiṃcitkapitvamanuvartatām || 4-41-20||

RMY 4-41-21

चतुर्भागे समुद्रस्य चक्रवान्नाम पर्वतः ।
तत्र चक्रं सहस्रारं निर्मितं विश्वकर्मणा ॥ ४-४१-२१॥
caturbhāge samudrasya cakravānnāma parvataḥ |
tatra cakraṃ sahasrāraṃ nirmitaṃ viśvakarmaṇā || 4-41-21||

RMY 4-41-22

तत्र पञ्चजनं हत्वा हयग्रीवं च दानवम् ।
आजहार ततश्चक्रं शङ्खं च पुरुषोत्तमः ॥ ४-४१-२२॥
tatra pañcajanaṃ hatvā hayagrīvaṃ ca dānavam |
ājahāra tataścakraṃ śaṅkhaṃ ca puruṣottamaḥ || 4-41-22||

RMY 4-41-23

तस्य सानुषु चित्रेषु विशालासु गुहासु च ।
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः ॥ ४-४१-२३॥
tasya sānuṣu citreṣu viśālāsu guhāsu ca |
rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyastatastataḥ || 4-41-23||

RMY 4-41-24

योजनानि चतुःषष्टिर्वराहो नाम पर्वतः ।
सुवर्णशृङ्गः सुश्रीमानगाधे वरुणालये ॥ ४-४१-२४॥
yojanāni catuḥṣaṣṭirvarāho nāma parvataḥ |
suvarṇaśṛṅgaḥ suśrīmānagādhe varuṇālaye || 4-41-24||

RMY 4-41-25

तत्र प्राग्ज्योतिषं नाम जातरूपमयं पुरम् ।
यस्मिन्वस्ति दुष्टात्मा नरको नाम गुहासु च ॥ ४-४१-२५॥
tatra prāgjyotiṣaṃ nāma jātarūpamayaṃ puram |
yasminvasti duṣṭātmā narako nāma guhāsu ca || 4-41-25||

RMY 4-41-26

तस्य सानुषु चित्रेषु विशालासु गुहासु च ।
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः ॥ ४-४१-२६॥
tasya sānuṣu citreṣu viśālāsu guhāsu ca |
rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyastatastataḥ || 4-41-26||

RMY 4-41-27

तमतिक्रम्य शैलेन्द्रं काञ्चनान्तरनिर्दरः ।
पर्वतः सर्वसौवर्णो धारा प्रस्रवणायुतः ॥ ४-४१-२७॥
tamatikramya śailendraṃ kāñcanāntaranirdaraḥ |
parvataḥ sarvasauvarṇo dhārā prasravaṇāyutaḥ || 4-41-27||

RMY 4-41-28

तं गजाश्च वराहाश्च सिंहा व्याघ्राश्च सर्वतः ।
अभिगर्जन्ति सततं तेन शब्देन दर्पिताः ॥ ४-४१-२८॥
taṃ gajāśca varāhāśca siṃhā vyāghrāśca sarvataḥ |
abhigarjanti satataṃ tena śabdena darpitāḥ || 4-41-28||

RMY 4-41-29

तस्मिन्हरिहयः श्रीमान्महेन्द्रः पाकशासनः ।
अभिषिक्तः सुरै राजा मेघवान्नाम पर्वतः ॥ ४-४१-२९॥
tasminharihayaḥ śrīmānmahendraḥ pākaśāsanaḥ |
abhiṣiktaḥ surai rājā meghavānnāma parvataḥ || 4-41-29||

RMY 4-41-30

तमतिक्रम्य शैलेन्द्रं महेन्द्रपरिपालितम् ।
षष्टिं गिरिसहस्राणि काञ्चनानि गमिष्यथ ॥ ४-४१-३०॥
tamatikramya śailendraṃ mahendraparipālitam |
ṣaṣṭiṃ girisahasrāṇi kāñcanāni gamiṣyatha || 4-41-30||

RMY 4-41-31

तरुणादित्यवर्णानि भ्राजमानानि सर्वतः ।
जातरूपमयैर्वृक्षैः शोभितानि सुपुष्पितैः ॥ ४-४१-३१॥
taruṇādityavarṇāni bhrājamānāni sarvataḥ |
jātarūpamayairvṛkṣaiḥ śobhitāni supuṣpitaiḥ || 4-41-31||

RMY 4-41-32

तेषां मध्ये स्थितो राजा मेरुरुत्तमपर्वतः ।
आदित्येन प्रसन्नेन शैलो दत्तवरः पुरा ॥ ४-४१-३२॥
teṣāṃ madhye sthito rājā meruruttamaparvataḥ |
ādityena prasannena śailo dattavaraḥ purā || 4-41-32||

RMY 4-41-33

तेनैवमुक्तः शैलेन्द्रः सर्व एव त्वदाश्रयाः ।
मत्प्रसादाद्भविष्यन्ति दिवारात्रौ च काञ्चनाः ॥ ४-४१-३३॥
tenaivamuktaḥ śailendraḥ sarva eva tvadāśrayāḥ |
matprasādādbhaviṣyanti divārātrau ca kāñcanāḥ || 4-41-33||

RMY 4-41-34

त्वयि ये चापि वत्स्यन्ति देवगन्धर्वदानवाः ।
ते भविष्यन्ति रक्ताश्च प्रभया काञ्चनप्रभाः ॥ ४-४१-३४॥
tvayi ye cāpi vatsyanti devagandharvadānavāḥ |
te bhaviṣyanti raktāśca prabhayā kāñcanaprabhāḥ || 4-41-34||

RMY 4-41-35

आदित्या वसवो रुद्रा मरुतश्च दिवौकसः ।
आगम्य पश्चिमां संध्यां मेरुमुत्तमपर्वतम् ॥ ४-४१-३५॥
ādityā vasavo rudrā marutaśca divaukasaḥ |
āgamya paścimāṃ saṃdhyāṃ merumuttamaparvatam || 4-41-35||

RMY 4-41-36

आदित्यमुपतिष्ठन्ति तैश्च सूर्योऽभिपूजितः ।
अदृश्यः सर्वभूतानामस्तं गच्छति पर्वतम् ॥ ४-४१-३६॥
ādityamupatiṣṭhanti taiśca sūryo'bhipūjitaḥ |
adṛśyaḥ sarvabhūtānāmastaṃ gacchati parvatam || 4-41-36||

RMY 4-41-37

योजनानां सहस्राणि दशतानि दिवाकरः ।
मुहूर्तार्धेन तं शीघ्रमभियाति शिलोच्चयम् ॥ ४-४१-३७॥
yojanānāṃ sahasrāṇi daśatāni divākaraḥ |
muhūrtārdhena taṃ śīghramabhiyāti śiloccayam || 4-41-37||

RMY 4-41-38

शृङ्गे तस्य महद्दिव्यं भवनं सूर्यसंनिभम् ।
प्रासादगुणसंबाधं विहितं विश्वकर्मणा ॥ ४-४१-३८॥
śṛṅge tasya mahaddivyaṃ bhavanaṃ sūryasaṃnibham |
prāsādaguṇasaṃbādhaṃ vihitaṃ viśvakarmaṇā || 4-41-38||

RMY 4-41-39

शोभितं तरुभिश्चित्रैर्नानापक्षिसमाकुलैः ।
निकेतं पाशहस्तस्य वरुणस्य महात्मनः ॥ ४-४१-३९॥
śobhitaṃ tarubhiścitrairnānāpakṣisamākulaiḥ |
niketaṃ pāśahastasya varuṇasya mahātmanaḥ || 4-41-39||

RMY 4-41-40

अन्तरा मेरुमस्तं च तालो दशशिरा महान् ।
जातरूपमयः श्रीमान्भ्राजते चित्रवेदिकः ॥ ४-४१-४०॥
antarā merumastaṃ ca tālo daśaśirā mahān |
jātarūpamayaḥ śrīmānbhrājate citravedikaḥ || 4-41-40||

RMY 4-41-41

तेषु सर्वेषु दुर्गेषु सरःसु च सरित्सु च ।
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः ॥ ४-४१-४१॥
teṣu sarveṣu durgeṣu saraḥsu ca saritsu ca |
rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyastatastataḥ || 4-41-41||

RMY 4-41-42

यत्र तिष्ठति धर्मात्मा तपसा स्वेन भावितः ।
मेरुसावर्णिरित्येव ख्यातो वै ब्रह्मणा समः ॥ ४-४१-४२॥
yatra tiṣṭhati dharmātmā tapasā svena bhāvitaḥ |
merusāvarṇirityeva khyāto vai brahmaṇā samaḥ || 4-41-42||

RMY 4-41-43

प्रष्टव्यो मेरुसावर्णिर्महर्षिः सूर्यसंनिभः ।
प्रणम्य शिरसा भूमौ प्रवृत्तिं मैथिलीं प्रति ॥ ४-४१-४३॥
praṣṭavyo merusāvarṇirmaharṣiḥ sūryasaṃnibhaḥ |
praṇamya śirasā bhūmau pravṛttiṃ maithilīṃ prati || 4-41-43||

RMY 4-41-44

एतावज्जीवलोकस्य भास्करो रजनीक्षये ।
कृत्वा वितिमिरं सर्वमस्तं गच्छति पर्वतम् ॥ ४-४१-४४॥
etāvajjīvalokasya bhāskaro rajanīkṣaye |
kṛtvā vitimiraṃ sarvamastaṃ gacchati parvatam || 4-41-44||

RMY 4-41-45

एतावद्वानरैः शक्यं गन्तुं वानरपुंगवाः ।
अभास्करममर्यादं न जानीमस्ततः परम् ॥ ४-४१-४५॥
etāvadvānaraiḥ śakyaṃ gantuṃ vānarapuṃgavāḥ |
abhāskaramamaryādaṃ na jānīmastataḥ param || 4-41-45||

RMY 4-41-46

अधिगम्य तु वैदेहीं निलयं रावणस्य च ।
अस्तं पर्वतमासाद्य पूर्णे मासे निवर्तत ॥ ४-४१-४६॥
adhigamya tu vaidehīṃ nilayaṃ rāvaṇasya ca |
astaṃ parvatamāsādya pūrṇe māse nivartata || 4-41-46||

RMY 4-41-47

ऊर्ध्वं मासान्न वस्तव्यं वसन्वध्यो भवेन्मम ।
सहैव शूरो युष्माभिः श्वशुरो मे गमिष्यति ॥ ४-४१-४७॥
ūrdhvaṃ māsānna vastavyaṃ vasanvadhyo bhavenmama |
sahaiva śūro yuṣmābhiḥ śvaśuro me gamiṣyati || 4-41-47||

RMY 4-41-48

श्रोतव्यं सर्वमेतस्य भवद्भिर्दिष्ट कारिभिः ।
गुरुरेष महाबाहुः श्वशुरो मे महाबलः ॥ ४-४१-४८॥
śrotavyaṃ sarvametasya bhavadbhirdiṣṭa kāribhiḥ |
gurureṣa mahābāhuḥ śvaśuro me mahābalaḥ || 4-41-48||

RMY 4-41-49

भवन्तश्चापि विक्रान्ताः प्रमाणं सर्वकर्मसु ।
प्रमाणमेनं संस्थाप्य पश्यध्वं पश्चिमां दिशम् ॥ ४-४१-४९॥
bhavantaścāpi vikrāntāḥ pramāṇaṃ sarvakarmasu |
pramāṇamenaṃ saṃsthāpya paśyadhvaṃ paścimāṃ diśam || 4-41-49||

RMY 4-41-50

दृष्टायां तु नरेन्द्रस्या पत्न्याममिततेजसः ।
कृतकृत्या भविष्यामः कृतस्य प्रतिकर्मणा ॥ ४-४१-५०॥
dṛṣṭāyāṃ tu narendrasyā patnyāmamitatejasaḥ |
kṛtakṛtyā bhaviṣyāmaḥ kṛtasya pratikarmaṇā || 4-41-50||

RMY 4-41-51

अतोऽन्यदपि यत्किंचित्कार्यस्यास्य हितं भवेत् ।
संप्रधार्य भवद्भिश्च देशकालार्थसंहितम् ॥ ४-४१-५१॥
ato'nyadapi yatkiṃcitkāryasyāsya hitaṃ bhavet |
saṃpradhārya bhavadbhiśca deśakālārthasaṃhitam || 4-41-51||

RMY 4-41-52

ततः सुषेण प्रमुखाः प्लवंगमाः सुग्रीववाक्यं निपुणं निशम्य ।
आमन्त्र्य सर्वे प्लवगाधिपं ते जग्मुर्दिशं तां वरुणाभिगुप्ताम् ॥ ४-४१-५२॥
tataḥ suṣeṇa pramukhāḥ plavaṃgamāḥ sugrīvavākyaṃ nipuṇaṃ niśamya |
āmantrya sarve plavagādhipaṃ te jagmurdiśaṃ tāṃ varuṇābhiguptām || 4-41-52||

Sarga: 42/66 (62)

RMY 4-42-1

ततः संदिश्य सुग्रीवः श्वशुरं पश्चिमां दिशम् ।
वीरं शतबलिं नाम वानरं वानरर्षभः ॥ ४-४२-१॥
tataḥ saṃdiśya sugrīvaḥ śvaśuraṃ paścimāṃ diśam |
vīraṃ śatabaliṃ nāma vānaraṃ vānararṣabhaḥ || 4-42-1||

RMY 4-42-2

उवाच राजा मन्त्रज्ञः सर्ववानरसंमतम् ।
वाक्यमात्महितं चैव रामस्य च हितं तथा ॥ ४-४२-२॥
uvāca rājā mantrajñaḥ sarvavānarasaṃmatam |
vākyamātmahitaṃ caiva rāmasya ca hitaṃ tathā || 4-42-2||

RMY 4-42-3

वृतः शतसहस्रेण त्वद्विधानां वनौकसाम् ।
वैवस्वत सुतैः सार्धं प्रतिष्ठस्व स्वमन्त्रिभिः ॥ ४-४२-३॥
vṛtaḥ śatasahasreṇa tvadvidhānāṃ vanaukasām |
vaivasvata sutaiḥ sārdhaṃ pratiṣṭhasva svamantribhiḥ || 4-42-3||

RMY 4-42-4

दिशं ह्युदीचीं विक्रान्तां हिमशैलावतंसकाम् ।
सर्वतः परिमार्गध्वं रामपत्नीमनिन्दिताम् ॥ ४-४२-४॥
diśaṃ hyudīcīṃ vikrāntāṃ himaśailāvataṃsakām |
sarvataḥ parimārgadhvaṃ rāmapatnīmaninditām || 4-42-4||

RMY 4-42-5

अस्मिन्कार्ये विनिवृत्ते कृते दाशरथेः प्रिये ।
ऋणान्मुक्ता भविष्यामः कृतार्थार्थविदां वराः ॥ ४-४२-५॥
asminkārye vinivṛtte kṛte dāśaratheḥ priye |
ṛṇānmuktā bhaviṣyāmaḥ kṛtārthārthavidāṃ varāḥ || 4-42-5||

RMY 4-42-6

कृतं हि प्रियमस्माकं राघवेण महात्मना ।
तस्य चेत्प्रतिकारोऽस्ति सफलं जीवितं भवेत् ॥ ४-४२-६॥
kṛtaṃ hi priyamasmākaṃ rāghaveṇa mahātmanā |
tasya cetpratikāro'sti saphalaṃ jīvitaṃ bhavet || 4-42-6||

RMY 4-42-7

एतां बुद्धिं समास्थाय दृश्यते जानकी यथा ।
तथा भवद्भिः कर्तव्यमस्मत्प्रियहितैषिभिः ॥ ४-४२-७॥
etāṃ buddhiṃ samāsthāya dṛśyate jānakī yathā |
tathā bhavadbhiḥ kartavyamasmatpriyahitaiṣibhiḥ || 4-42-7||

RMY 4-42-8

अयं हि सर्वभूतानां मान्यस्तु नरसत्तमः ।
अस्मासु चागतप्रीती रामः परपुरंजयः ॥ ४-४२-८॥
ayaṃ hi sarvabhūtānāṃ mānyastu narasattamaḥ |
asmāsu cāgataprītī rāmaḥ parapuraṃjayaḥ || 4-42-8||

RMY 4-42-9

इमानि वनदुर्गाणि नद्यः शैलान्तराणि च ।
भवन्तः परिमार्गंस्तु बुद्धिविक्रमसंपदा ॥ ४-४२-९॥
imāni vanadurgāṇi nadyaḥ śailāntarāṇi ca |
bhavantaḥ parimārgaṃstu buddhivikramasaṃpadā || 4-42-9||

RMY 4-42-10

तत्र म्लेच्छान्पुलिन्दांश्च शूरसेनांस्तथैव च ।
प्रस्थालान्भरतांश्चैव कुरूंश्च सह मद्रकैः ॥ ४-४२-१०॥
tatra mlecchānpulindāṃśca śūrasenāṃstathaiva ca |
prasthālānbharatāṃścaiva kurūṃśca saha madrakaiḥ || 4-42-10||

RMY 4-42-11

काम्बोजान्यवनांश्चैव शकानारट्टकानपि ।
बाह्लीकानृषिकांश्चैव पौरवानथ टङ्कणान् ॥ ४-४२-११॥
kāmbojānyavanāṃścaiva śakānāraṭṭakānapi |
bāhlīkānṛṣikāṃścaiva pauravānatha ṭaṅkaṇān || 4-42-11||

RMY 4-42-12

चीनान्परमचीनांश्च नीहारांश्च पुनः पुनः ।
अन्विष्य दरदांश्चैव हिमवन्तं विचिन्वथ ॥ ४-४२-१२॥
cīnānparamacīnāṃśca nīhārāṃśca punaḥ punaḥ |
anviṣya daradāṃścaiva himavantaṃ vicinvatha || 4-42-12||

RMY 4-42-13

लोध्रपद्मकषण्डेषु देवदारुवनेषु च ।
रावणः सह वैदेह्य मार्गितव्यस्ततस्ततः ॥ ४-४२-१३॥
lodhrapadmakaṣaṇḍeṣu devadāruvaneṣu ca |
rāvaṇaḥ saha vaidehya mārgitavyastatastataḥ || 4-42-13||

RMY 4-42-14

ततः सोमाश्रमं गत्वा देवगन्धर्वसेवितम् ।
कालं नाम महासानुं पर्वतं तं गमिष्यथ ॥ ४-४२-१४॥
tataḥ somāśramaṃ gatvā devagandharvasevitam |
kālaṃ nāma mahāsānuṃ parvataṃ taṃ gamiṣyatha || 4-42-14||

RMY 4-42-15

महत्सु तस्य शृङ्गेषु निर्दरेषु गुहासु च ।
विचिनुध्वं महाभागां रामपत्नीं यशस्विनीम् ॥ ४-४२-१५॥
mahatsu tasya śṛṅgeṣu nirdareṣu guhāsu ca |
vicinudhvaṃ mahābhāgāṃ rāmapatnīṃ yaśasvinīm || 4-42-15||

RMY 4-42-16

तमतिक्रम्य शैलेन्द्रं हेमवर्गं महागिरिम् ।
ततः सुदर्शनं नाम पर्वतं गन्तुमर्हथ ॥ ४-४२-१६॥
tamatikramya śailendraṃ hemavargaṃ mahāgirim |
tataḥ sudarśanaṃ nāma parvataṃ gantumarhatha || 4-42-16||

RMY 4-42-17

तस्य काननषण्डेषु निर्दरेषु गुहासु च ।
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः ॥ ४-४२-१७॥
tasya kānanaṣaṇḍeṣu nirdareṣu guhāsu ca |
rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyastatastataḥ || 4-42-17||

RMY 4-42-18

तमतिक्रम्य चाकाशं सर्वतः शतयोजनम् ।
अपर्वतनदी वृक्षं सर्वसत्त्वविवर्जितम् ॥ ४-४२-१८॥
tamatikramya cākāśaṃ sarvataḥ śatayojanam |
aparvatanadī vṛkṣaṃ sarvasattvavivarjitam || 4-42-18||

RMY 4-42-19

तं तु शीघ्रमतिक्रम्य कान्तारं रोमहर्षणम् ।
कैलासं पाण्डुरं शैलं प्राप्य हृष्टा भविष्यथ ॥ ४-४२-१९॥
taṃ tu śīghramatikramya kāntāraṃ romaharṣaṇam |
kailāsaṃ pāṇḍuraṃ śailaṃ prāpya hṛṣṭā bhaviṣyatha || 4-42-19||

RMY 4-42-20

तत्र पाण्डुरमेघाभं जाम्बूनदपरिष्कृतम् ।
कुबेरभवनं दिव्यं निर्मितं विश्वकर्मणा ॥ ४-४२-२०॥
tatra pāṇḍurameghābhaṃ jāmbūnadapariṣkṛtam |
kuberabhavanaṃ divyaṃ nirmitaṃ viśvakarmaṇā || 4-42-20||

RMY 4-42-21

विशाला नलिनी यत्र प्रभूतकमलोत्पला ।
हंसकारण्डवाकीर्णा अप्सरोगणसेविता ॥ ४-४२-२१॥
viśālā nalinī yatra prabhūtakamalotpalā |
haṃsakāraṇḍavākīrṇā apsarogaṇasevitā || 4-42-21||

RMY 4-42-22

तत्र वैश्रवणो राजा सर्वभूतनमस्कृतः ।
धनदो रमते श्रीमान्गुह्यकैः सह यक्षराट् ॥ ४-४२-२२॥
tatra vaiśravaṇo rājā sarvabhūtanamaskṛtaḥ |
dhanado ramate śrīmānguhyakaiḥ saha yakṣarāṭ || 4-42-22||

RMY 4-42-23

तस्य चन्द्रनिकशेषु पर्वतेषु गुहासु च ।
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः ॥ ४-४२-२३॥
tasya candranikaśeṣu parvateṣu guhāsu ca |
rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyastatastataḥ || 4-42-23||

RMY 4-42-24

क्रौञ्चं तु गिरिमासाद्य बिलं तस्य सुदुर्गमम् ।
अप्रमत्तैः प्रवेष्टव्यं दुष्प्रवेशं हि तत्स्मृतम् ॥ ४-४२-२४॥
krauñcaṃ tu girimāsādya bilaṃ tasya sudurgamam |
apramattaiḥ praveṣṭavyaṃ duṣpraveśaṃ hi tatsmṛtam || 4-42-24||

RMY 4-42-25

वसन्ति हि महात्मानस्तत्र सूर्यसमप्रभाः ।
देवैरप्यर्चिताः सम्यग्देवरूपा महर्षयः ॥ ४-४२-२५॥
vasanti hi mahātmānastatra sūryasamaprabhāḥ |
devairapyarcitāḥ samyagdevarūpā maharṣayaḥ || 4-42-25||

RMY 4-42-26

क्रौञ्चस्य तु गुहाश्चान्याः सानूनि शिखराणि च ।
निर्दराश्च नितम्बाश्च विचेतव्यास्ततस्ततः ॥ ४-४२-२६॥
krauñcasya tu guhāścānyāḥ sānūni śikharāṇi ca |
nirdarāśca nitambāśca vicetavyāstatastataḥ || 4-42-26||

RMY 4-42-27

क्रौञ्चस्य शिखरं चापि निरीक्ष्य च ततस्ततः ।
अवृक्षं कामशैलं च मानसं विहगालयम् ॥ ४-४२-२७॥
krauñcasya śikharaṃ cāpi nirīkṣya ca tatastataḥ |
avṛkṣaṃ kāmaśailaṃ ca mānasaṃ vihagālayam || 4-42-27||

RMY 4-42-28

न गतिस्तत्र भूतानां देवदानवरक्षसाम् ।
स च सर्वैर्विचेतव्यः ससानुप्रस्थभूधरः ॥ ४-४२-२८॥
na gatistatra bhūtānāṃ devadānavarakṣasām |
sa ca sarvairvicetavyaḥ sasānuprasthabhūdharaḥ || 4-42-28||

RMY 4-42-29

क्रौञ्चं गिरिमतिक्रम्य मैनाको नाम पर्वतः ।
मयस्य भवनं तत्र दानवस्य स्वयं कृतम् ॥ ४-४२-२९॥
krauñcaṃ girimatikramya maināko nāma parvataḥ |
mayasya bhavanaṃ tatra dānavasya svayaṃ kṛtam || 4-42-29||

RMY 4-42-30

मैनाकस्तु विचेतव्यः ससानुप्रस्थकन्दरः ।
स्त्रीणामश्वमुखीनां च निकेतास्तत्र तत्र तु ॥ ४-४२-३०॥
mainākastu vicetavyaḥ sasānuprasthakandaraḥ |
strīṇāmaśvamukhīnāṃ ca niketāstatra tatra tu || 4-42-30||

RMY 4-42-31

तं देशं समतिक्रम्य आश्रमं सिद्धसेवितम् ।
सिद्धा वैखानसास्तत्र वालखिल्याश्च तापसाः ॥ ४-४२-३१॥
taṃ deśaṃ samatikramya āśramaṃ siddhasevitam |
siddhā vaikhānasāstatra vālakhilyāśca tāpasāḥ || 4-42-31||

RMY 4-42-32

वन्द्यास्ते तु तपःसिद्धास्तापसा वीतकल्मषाः ।
प्रष्टव्याश्चापि सीतायाः प्रवृत्तं विनयान्वितैः ॥ ४-४२-३२॥
vandyāste tu tapaḥsiddhāstāpasā vītakalmaṣāḥ |
praṣṭavyāścāpi sītāyāḥ pravṛttaṃ vinayānvitaiḥ || 4-42-32||

RMY 4-42-33

हेमपुष्करसंछन्नं तत्र वैखानसं सरः ।
तरुणादित्यसंकाशैर्हंसैर्विचरितं शुभैः ॥ ४-४२-३३॥
hemapuṣkarasaṃchannaṃ tatra vaikhānasaṃ saraḥ |
taruṇādityasaṃkāśairhaṃsairvicaritaṃ śubhaiḥ || 4-42-33||

RMY 4-42-34

औपवाह्यः कुबेरस्य सर्वभौम इति स्मृतः ।
गजः पर्येति तं देशं सदा सह करेणुभिः ॥ ४-४२-३४॥
aupavāhyaḥ kuberasya sarvabhauma iti smṛtaḥ |
gajaḥ paryeti taṃ deśaṃ sadā saha kareṇubhiḥ || 4-42-34||

RMY 4-42-35

तत्सारः समतिक्रम्य नष्टचन्द्रदिवाकरम् ।
अनक्षत्रगणं व्योम निष्पयोदमनादिमत् ॥ ४-४२-३५॥
tatsāraḥ samatikramya naṣṭacandradivākaram |
anakṣatragaṇaṃ vyoma niṣpayodamanādimat || 4-42-35||

RMY 4-42-36

गभस्तिभिरिवार्कस्य स तु देशः प्रकाशते ।
विश्राम्यद्भिस्तपः सिद्धैर्देवकल्पैः स्वयम्प्रभैः ॥ ४-४२-३६॥
gabhastibhirivārkasya sa tu deśaḥ prakāśate |
viśrāmyadbhistapaḥ siddhairdevakalpaiḥ svayamprabhaiḥ || 4-42-36||

RMY 4-42-37

तं तु देशमतिक्रम्य शैलोदा नाम निम्नगा ।
उभयोस्तीरयोर्यस्याः कीचका नाम वेणवः ॥ ४-४२-३७॥
taṃ tu deśamatikramya śailodā nāma nimnagā |
ubhayostīrayoryasyāḥ kīcakā nāma veṇavaḥ || 4-42-37||

RMY 4-42-38

ते नयन्ति परं तीरं सिद्धान्प्रत्यानयन्ति च ।
उत्तराः कुरवस्तत्र कृतपुण्यप्रतिश्रियाः ॥ ४-४२-३८॥
te nayanti paraṃ tīraṃ siddhānpratyānayanti ca |
uttarāḥ kuravastatra kṛtapuṇyapratiśriyāḥ || 4-42-38||

RMY 4-42-39

ततः काञ्चनपद्माभिः पद्मिनीभिः कृतोदकाः ।
नीलवैदूर्यपत्राढ्या नद्यस्तत्र सहस्रशः ॥ ४-४२-३९॥
tataḥ kāñcanapadmābhiḥ padminībhiḥ kṛtodakāḥ |
nīlavaidūryapatrāḍhyā nadyastatra sahasraśaḥ || 4-42-39||

RMY 4-42-40

रक्तोत्पलवनैश्चात्र मण्डिताश्च हिरण्मयैः ।
तरुणादित्यसदृशैर्भान्ति तत्र जलाशयाः ॥ ४-४२-४०॥
raktotpalavanaiścātra maṇḍitāśca hiraṇmayaiḥ |
taruṇādityasadṛśairbhānti tatra jalāśayāḥ || 4-42-40||

RMY 4-42-41

महार्हमणिपत्रैश्च काञ्चनप्रभ केसरैः ।
नीलोत्पलवनैश्चित्रैः स देशः सर्वतोवृतः ॥ ४-४२-४१॥
mahārhamaṇipatraiśca kāñcanaprabha kesaraiḥ |
nīlotpalavanaiścitraiḥ sa deśaḥ sarvatovṛtaḥ || 4-42-41||

RMY 4-42-42

निस्तुलाभिश्च मुक्ताभिर्मणिभिश्च महाधनैः ।
उद्भूतपुलिनास्तत्र जातरूपैश्च निम्नगाः ॥ ४-४२-४२॥
nistulābhiśca muktābhirmaṇibhiśca mahādhanaiḥ |
udbhūtapulināstatra jātarūpaiśca nimnagāḥ || 4-42-42||

RMY 4-42-43

सर्वरत्नमयैश्चित्रैरवगाढा नगोत्तमैः ।
जातरूपमयैश्चापि हुताशनसमप्रभैः ॥ ४-४२-४३॥
sarvaratnamayaiścitrairavagāḍhā nagottamaiḥ |
jātarūpamayaiścāpi hutāśanasamaprabhaiḥ || 4-42-43||

RMY 4-42-44

नित्यपुष्पफलाश्चात्र नगाः पत्ररथाकुलाः ।
दिव्यगन्धरसस्पर्शाः सर्वकामान्स्रवन्ति च ॥ ४-४२-४४॥
nityapuṣpaphalāścātra nagāḥ patrarathākulāḥ |
divyagandharasasparśāḥ sarvakāmānsravanti ca || 4-42-44||

RMY 4-42-45

नानाकाराणि वासांसि फलन्त्यन्ये नगोत्तमाः ।
मुक्तावैदूर्यचित्राणि भूषणानि तथैव च ॥ ४-४२-४५॥
nānākārāṇi vāsāṃsi phalantyanye nagottamāḥ |
muktāvaidūryacitrāṇi bhūṣaṇāni tathaiva ca || 4-42-45||

RMY 4-42-46

स्त्रीणां यान्यनुरूपाणि पुरुषाणां तथैव च ।
सर्वर्तुसुखसेव्यानि फलन्त्यन्ये नगोत्तमाः ॥ ४-४२-४६॥
strīṇāṃ yānyanurūpāṇi puruṣāṇāṃ tathaiva ca |
sarvartusukhasevyāni phalantyanye nagottamāḥ || 4-42-46||

RMY 4-42-47

महार्हाणि विचित्राणि हैमान्यन्ये नगोत्तमाः ।
शयनानि प्रसूयन्ते चित्रास्तारणवन्ति च ॥ ४-४२-४७॥
mahārhāṇi vicitrāṇi haimānyanye nagottamāḥ |
śayanāni prasūyante citrāstāraṇavanti ca || 4-42-47||

RMY 4-42-48

मनःकान्तानि माल्यानि फलन्त्यत्रापरे द्रुमाः ।
पानानि च महार्हाणि भक्ष्याणि विविधानि च ॥ ४-४२-४८॥
manaḥkāntāni mālyāni phalantyatrāpare drumāḥ |
pānāni ca mahārhāṇi bhakṣyāṇi vividhāni ca || 4-42-48||

RMY 4-42-49

स्त्रियश्च गुणसंपन्ना रूपयौवनलक्षिताः ।
गन्धर्वाः किंनरा सिद्धा नागा विद्याधरास्तथा ।
रमन्ते सहितास्तत्र नारीभिर्भास्करप्रभाः ॥ ४-४२-४९॥
striyaśca guṇasaṃpannā rūpayauvanalakṣitāḥ |
gandharvāḥ kiṃnarā siddhā nāgā vidyādharāstathā |
ramante sahitāstatra nārībhirbhāskaraprabhāḥ || 4-42-49||

RMY 4-42-50

सर्वे सुकृतकर्माणः सर्वे रतिपरायणाः ।
सर्वे कामार्थसहिता वसन्ति सह योषितः ॥ ४-४२-५०॥
sarve sukṛtakarmāṇaḥ sarve ratiparāyaṇāḥ |
sarve kāmārthasahitā vasanti saha yoṣitaḥ || 4-42-50||

RMY 4-42-51

गीतवादित्रनिर्घोषः सोत्कृष्टहसितस्वनः ।
श्रूयते सततं तत्र सर्वभूतमनोहरः ॥ ४-४२-५१॥
gītavāditranirghoṣaḥ sotkṛṣṭahasitasvanaḥ |
śrūyate satataṃ tatra sarvabhūtamanoharaḥ || 4-42-51||

RMY 4-42-52

तत्र नामुदितः कश्चिन्नास्ति कश्चिदसत्प्रियः ।
अहन्यहनि वर्धन्ते गुणास्तत्र मनोरमाः ॥ ४-४२-५२॥
tatra nāmuditaḥ kaścinnāsti kaścidasatpriyaḥ |
ahanyahani vardhante guṇāstatra manoramāḥ || 4-42-52||

RMY 4-42-53

समतिक्रम्य तं देशमुत्तरस्तोयसां निधिः ।
तत्र सोमगिरिर्नाम मध्ये हेममयो महान् ॥ ४-४२-५३॥
samatikramya taṃ deśamuttarastoyasāṃ nidhiḥ |
tatra somagirirnāma madhye hemamayo mahān || 4-42-53||

RMY 4-42-54

इन्द्रलोकगता ये च ब्रह्मलोकगताश्च ये ।
देवास्तं समवेक्षन्ते गिरिराजं दिवं गतम् ॥ ४-४२-५४॥
indralokagatā ye ca brahmalokagatāśca ye |
devāstaṃ samavekṣante girirājaṃ divaṃ gatam || 4-42-54||

RMY 4-42-55

स तु देशो विसूर्योऽपि तस्य भासा प्रकाशते ।
सूर्यलक्ष्म्याभिविज्ञेयस्तपसेव विवस्वता ॥ ४-४२-५५॥
sa tu deśo visūryo'pi tasya bhāsā prakāśate |
sūryalakṣmyābhivijñeyastapaseva vivasvatā || 4-42-55||

RMY 4-42-56

भगवानपि विश्वात्मा शम्भुरेकादशात्मकः ।
ब्रह्मा वसति देवेशो ब्रह्मर्षिपरिवारितः ॥ ४-४२-५६॥
bhagavānapi viśvātmā śambhurekādaśātmakaḥ |
brahmā vasati deveśo brahmarṣiparivāritaḥ || 4-42-56||

RMY 4-42-57

न कथंचन गन्तव्यं कुरूणामुत्तरेण वः ।
अन्येषामपि भूतानां नातिक्रामति वै गतिः ॥ ४-४२-५७॥
na kathaṃcana gantavyaṃ kurūṇāmuttareṇa vaḥ |
anyeṣāmapi bhūtānāṃ nātikrāmati vai gatiḥ || 4-42-57||

RMY 4-42-58

सा हि सोमगिरिर्नाम देवानामपि दुर्गमः ।
तमालोक्य ततः क्षिप्रमुपावर्तितुमर्हथ ॥ ४-४२-५८॥
sā hi somagirirnāma devānāmapi durgamaḥ |
tamālokya tataḥ kṣipramupāvartitumarhatha || 4-42-58||

RMY 4-42-59

एतावद्वानरैः शक्यं गन्तुं वानरपुंगवाः ।
अभास्करममर्यादं न जानीमस्ततः परम् ॥ ४-४२-५९॥
etāvadvānaraiḥ śakyaṃ gantuṃ vānarapuṃgavāḥ |
abhāskaramamaryādaṃ na jānīmastataḥ param || 4-42-59||

RMY 4-42-60

सर्वमेतद्विचेतव्यं यन्मया परिकीर्तितम् ।
यदन्यदपि नोक्तं च तत्रापि क्रियतां मतिः ॥ ४-४२-६०॥
sarvametadvicetavyaṃ yanmayā parikīrtitam |
yadanyadapi noktaṃ ca tatrāpi kriyatāṃ matiḥ || 4-42-60||

RMY 4-42-61

ततः कृतं दाशरथेर्महत्प्रियं महत्तरं चापि ततो मम प्रियम् ।
कृतं भविष्यत्यनिलानलोपमा विदेहजा दर्शनजेन कर्मणा ॥ ४-४२-६१॥
tataḥ kṛtaṃ dāśarathermahatpriyaṃ mahattaraṃ cāpi tato mama priyam |
kṛtaṃ bhaviṣyatyanilānalopamā videhajā darśanajena karmaṇā || 4-42-61||

RMY 4-42-62

ततः कृतार्थाः सहिताः सबान्धवा मयार्चिताः सर्वगुणैर्मनोरमैः ।
चरिष्यथोर्वीं प्रतिशान्तशत्रवः सहप्रिया भूतधराः प्लवंगमाः ॥ ४-४२-६२॥
tataḥ kṛtārthāḥ sahitāḥ sabāndhavā mayārcitāḥ sarvaguṇairmanoramaiḥ |
cariṣyathorvīṃ pratiśāntaśatravaḥ sahapriyā bhūtadharāḥ plavaṃgamāḥ || 4-42-62||

Sarga: 43/66 (16)

RMY 4-43-1

विशेषेण तु सुग्रीवो हनुमत्यर्थमुक्तवान् ।
स हि तस्मिन्हरिश्रेष्ठे निश्चितार्थोऽर्थसाधने ॥ ४-४३-१॥
viśeṣeṇa tu sugrīvo hanumatyarthamuktavān |
sa hi tasminhariśreṣṭhe niścitārtho'rthasādhane || 4-43-1||

RMY 4-43-2

न भूमौ नान्तरिक्षे वा नाम्बरे नामरालये ।
नाप्सु वा गतिसंगं ते पश्यामि हरिपुंगव ॥ ४-४३-२॥
na bhūmau nāntarikṣe vā nāmbare nāmarālaye |
nāpsu vā gatisaṃgaṃ te paśyāmi haripuṃgava || 4-43-2||

RMY 4-43-3

सासुराः सहगन्धर्वाः सनागनरदेवताः ।
विदिताः सर्वलोकास्ते ससागरधराधराः ॥ ४-४३-३॥
sāsurāḥ sahagandharvāḥ sanāganaradevatāḥ |
viditāḥ sarvalokāste sasāgaradharādharāḥ || 4-43-3||

RMY 4-43-4

गतिर्वेगश्च तेजश्च लाघवं च महाकपे ।
पितुस्ते सदृशं वीर मारुतस्य महौजसः ॥ ४-४३-४॥
gatirvegaśca tejaśca lāghavaṃ ca mahākape |
pituste sadṛśaṃ vīra mārutasya mahaujasaḥ || 4-43-4||

RMY 4-43-5

तेजसा वापि ते भूतं समं भुवि न विद्यते ।
तद्यथा लभ्यते सीता तत्त्वमेवोपपादय ॥ ४-४३-५॥
tejasā vāpi te bhūtaṃ samaṃ bhuvi na vidyate |
tadyathā labhyate sītā tattvamevopapādaya || 4-43-5||

RMY 4-43-6

त्वय्येव हनुमन्नस्ति बलं बुद्धिः पराक्रमः ।
देशकालानुवृत्तश्च नयश्च नयपण्डित ॥ ४-४३-६॥
tvayyeva hanumannasti balaṃ buddhiḥ parākramaḥ |
deśakālānuvṛttaśca nayaśca nayapaṇḍita || 4-43-6||

RMY 4-43-7

ततः कार्यसमासंगमवगम्य हनूमति ।
विदित्वा हनुमन्तं च चिन्तयामास राघवः ॥ ४-४३-७॥
tataḥ kāryasamāsaṃgamavagamya hanūmati |
viditvā hanumantaṃ ca cintayāmāsa rāghavaḥ || 4-43-7||

RMY 4-43-8

सर्वथा निश्चितार्थोऽयं हनूमति हरीश्वरः ।
निश्चितार्थतरश्चापि हनूमान्कार्यसाधने ॥ ४-४३-८॥
sarvathā niścitārtho'yaṃ hanūmati harīśvaraḥ |
niścitārthataraścāpi hanūmānkāryasādhane || 4-43-8||

RMY 4-43-9

तदेवं प्रस्थितस्यास्य परिज्ञातस्य कर्मभिः ।
भर्त्रा परिगृहीतस्य ध्रुवः कार्यफलोदयः ॥ ४-४३-९॥
tadevaṃ prasthitasyāsya parijñātasya karmabhiḥ |
bhartrā parigṛhītasya dhruvaḥ kāryaphalodayaḥ || 4-43-9||

RMY 4-43-10

तं समीक्ष्य महातेजा व्यवसायोत्तरं हरिम् ।
कृतार्थ इव संवृत्तः प्रहृष्टेन्द्रियमानसः ॥ ४-४३-१०॥
taṃ samīkṣya mahātejā vyavasāyottaraṃ harim |
kṛtārtha iva saṃvṛttaḥ prahṛṣṭendriyamānasaḥ || 4-43-10||

RMY 4-43-11

ददौ तस्य ततः प्रीतः स्वनामाङ्कोपशोभितम् ।
अङ्गुलीयमभिज्ञानं राजपुत्र्याः परंतपः ॥ ४-४३-११॥
dadau tasya tataḥ prītaḥ svanāmāṅkopaśobhitam |
aṅgulīyamabhijñānaṃ rājaputryāḥ paraṃtapaḥ || 4-43-11||

RMY 4-43-12

अनेन त्वां हरिश्रेष्ठ चिह्नेन जनकात्मजा ।
मत्सकाशादनुप्राप्तमनुद्विग्नानुपश्यति ॥ ४-४३-१२॥
anena tvāṃ hariśreṣṭha cihnena janakātmajā |
matsakāśādanuprāptamanudvignānupaśyati || 4-43-12||

RMY 4-43-13

व्यवसायश्च ते वीर सत्त्वयुक्तश्च विक्रमः ।
सुग्रीवस्य च संदेशः सिद्धिं कथयतीव मे ॥ ४-४३-१३॥
vyavasāyaśca te vīra sattvayuktaśca vikramaḥ |
sugrīvasya ca saṃdeśaḥ siddhiṃ kathayatīva me || 4-43-13||

RMY 4-43-14

स तद्गृह्य हरिश्रेष्ठः स्थाप्य मूर्ध्नि कृताञ्जलिः ।
वन्दित्वा चरणौ चैव प्रस्थितः प्लवगोत्तमः ॥ ४-४३-१४॥
sa tadgṛhya hariśreṣṭhaḥ sthāpya mūrdhni kṛtāñjaliḥ |
vanditvā caraṇau caiva prasthitaḥ plavagottamaḥ || 4-43-14||

RMY 4-43-15

स तत्प्रकर्षन्हरिणां बलं महद्बभूव वीरः पवनात्मजः कपि ।
गताम्बुदे व्योम्नि विशुद्धमण्डलः शशीव नक्षत्रगणोपशोभितः ॥ ४-४३-१५॥
sa tatprakarṣanhariṇāṃ balaṃ mahadbabhūva vīraḥ pavanātmajaḥ kapi |
gatāmbude vyomni viśuddhamaṇḍalaḥ śaśīva nakṣatragaṇopaśobhitaḥ || 4-43-15||

RMY 4-43-16

अतिबलबलमाश्रितस्तवाहं हरिवरविक्रमविक्रमैरनल्पैः ।
पवनसुत यथाभिगम्यते सा जनकसुता हनुमंस्तथा कुरुष्व ॥ ४-४३-१६॥
atibalabalamāśritastavāhaṃ harivaravikramavikramairanalpaiḥ |
pavanasuta yathābhigamyate sā janakasutā hanumaṃstathā kuruṣva || 4-43-16||

Sarga: 44/66 (15)

RMY 4-44-1

तदुग्रशासनं भर्तुर्विज्ञाय हरिपुंगवाः ।
शलभा इव संछाद्य मेदिनीं संप्रतस्थिरे ॥ ४-४४-१॥
tadugraśāsanaṃ bharturvijñāya haripuṃgavāḥ |
śalabhā iva saṃchādya medinīṃ saṃpratasthire || 4-44-1||

RMY 4-44-2

रामः प्रस्रवणे तस्मिन्न्यवसत्सहलक्ष्मणः ।
प्रतीक्षमाणस्तं मासं यः सीताधिगमे कृतः ॥ ४-४४-२॥
rāmaḥ prasravaṇe tasminnyavasatsahalakṣmaṇaḥ |
pratīkṣamāṇastaṃ māsaṃ yaḥ sītādhigame kṛtaḥ || 4-44-2||

RMY 4-44-3

उत्तरां तु दिशं रम्यां गिरिराजसमावृताम् ।
प्रतस्थे सहसा वीरो हरिः शतबलिस्तदा ॥ ४-४४-३॥
uttarāṃ tu diśaṃ ramyāṃ girirājasamāvṛtām |
pratasthe sahasā vīro hariḥ śatabalistadā || 4-44-3||

RMY 4-44-4

पूर्वां दिशं प्रति ययौ विनतो हरियूथपः ॥ ४-४४-४॥
pūrvāṃ diśaṃ prati yayau vinato hariyūthapaḥ || 4-44-4||

RMY 4-44-5

ताराङ्गदादि सहितः प्लवगः पवनात्मजः ।
अगस्त्यचरितामाशां दक्षिणां हरियूथपः ॥ ४-४४-५॥
tārāṅgadādi sahitaḥ plavagaḥ pavanātmajaḥ |
agastyacaritāmāśāṃ dakṣiṇāṃ hariyūthapaḥ || 4-44-5||

RMY 4-44-6

पश्चिमां तु दिशं घोरां सुषेणः प्लवगेश्वरः ।
प्रतस्थे हरिशार्दूलो भृशं वरुणपालिताम् ॥ ४-४४-६॥
paścimāṃ tu diśaṃ ghorāṃ suṣeṇaḥ plavageśvaraḥ |
pratasthe hariśārdūlo bhṛśaṃ varuṇapālitām || 4-44-6||

RMY 4-44-7

ततः सर्वा दिशो राजा चोदयित्वा यथा तथम् ।
कपिसेना पतीन्मुख्यान्मुमोद सुखितः सुखम् ॥ ४-४४-७॥
tataḥ sarvā diśo rājā codayitvā yathā tatham |
kapisenā patīnmukhyānmumoda sukhitaḥ sukham || 4-44-7||

RMY 4-44-8

एवं संचोदिताः सर्वे राज्ञा वानरयूथपाः ।
स्वां स्वां दिशमभिप्रेत्य त्वरिताः संप्रतस्थिरे ॥ ४-४४-८॥
evaṃ saṃcoditāḥ sarve rājñā vānarayūthapāḥ |
svāṃ svāṃ diśamabhipretya tvaritāḥ saṃpratasthire || 4-44-8||

RMY 4-44-9

नदन्तश्चोन्नदन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवंगमाः ।
क्ष्वेलन्तो धावमानाश्च ययुः प्लवगसत्तमाः ।
आनयिष्यामहे सीतां हनिष्यामश्च रावणम् ॥ ४-४४-९॥
nadantaśconnadantaśca garjantaśca plavaṃgamāḥ |
kṣvelanto dhāvamānāśca yayuḥ plavagasattamāḥ |
ānayiṣyāmahe sītāṃ haniṣyāmaśca rāvaṇam || 4-44-9||

RMY 4-44-10

अहमेको हनिष्यामि प्राप्तं रावणमाहवे ।
ततश्चोन्मथ्य सहसा हरिष्ये जनकात्मजाम् ॥ ४-४४-१०॥
ahameko haniṣyāmi prāptaṃ rāvaṇamāhave |
tataśconmathya sahasā hariṣye janakātmajām || 4-44-10||

RMY 4-44-11

वेपमानं श्रमेणाद्य भवद्भिः स्थीयतामिति ।
एक एवाहरिष्यामि पातालादपि जानकीम् ॥ ४-४४-११॥
vepamānaṃ śrameṇādya bhavadbhiḥ sthīyatāmiti |
eka evāhariṣyāmi pātālādapi jānakīm || 4-44-11||

RMY 4-44-12

विधमिष्याम्यहं वृक्षान्दारयिष्याम्यहं गिरीन् ।
धरणीं दारयिष्यामि क्षोभयिष्यामि सागरान् ॥ ४-४४-१२॥
vidhamiṣyāmyahaṃ vṛkṣāndārayiṣyāmyahaṃ girīn |
dharaṇīṃ dārayiṣyāmi kṣobhayiṣyāmi sāgarān || 4-44-12||

RMY 4-44-13

अहं योजनसंख्यायाः प्लविता नात्र संशयः ।
शतं योजनसंख्यायाः शतं समधिकं ह्यहम् ॥ ४-४४-१३॥
ahaṃ yojanasaṃkhyāyāḥ plavitā nātra saṃśayaḥ |
śataṃ yojanasaṃkhyāyāḥ śataṃ samadhikaṃ hyaham || 4-44-13||

RMY 4-44-14

भूतले सागरे वापि शैलेषु च वनेषु च ।
पातालस्यापि वा मध्ये न ममाच्छिद्यते गतिः ॥ ४-४४-१४॥
bhūtale sāgare vāpi śaileṣu ca vaneṣu ca |
pātālasyāpi vā madhye na mamācchidyate gatiḥ || 4-44-14||

RMY 4-44-15

इत्येकैकं तदा तत्र वानरा बलदर्पिताः ।
ऊचुश्च वचनं तस्मिन्हरिराजस्य संनिधौ ॥ ४-४४-१५॥
ityekaikaṃ tadā tatra vānarā baladarpitāḥ |
ūcuśca vacanaṃ tasminharirājasya saṃnidhau || 4-44-15||

Sarga: 45/66 (17)

RMY 4-45-1

गतेषु वानरेन्द्रेषु रामः सुग्रीवमब्रवीत् ।
कथं भवान्विनाजीते सर्वं वै मण्डलं भुवः ॥ ४-४५-१॥
gateṣu vānarendreṣu rāmaḥ sugrīvamabravīt |
kathaṃ bhavānvinājīte sarvaṃ vai maṇḍalaṃ bhuvaḥ || 4-45-1||

RMY 4-45-2

सुग्रीवस्तु ततो राममुवाच प्रणतात्मवान् ।
श्रूयतां सर्वमाख्यास्ये विस्तरेण नरर्षभ ॥ ४-४५-२॥
sugrīvastu tato rāmamuvāca praṇatātmavān |
śrūyatāṃ sarvamākhyāsye vistareṇa nararṣabha || 4-45-2||

RMY 4-45-3

यदा तु दुन्दुभिं नाम दानवं महिषाकृतिम् ।
परिकालयते वाली मलयं प्रति पर्वतम् ॥ ४-४५-३॥
yadā tu dundubhiṃ nāma dānavaṃ mahiṣākṛtim |
parikālayate vālī malayaṃ prati parvatam || 4-45-3||

RMY 4-45-4

तदा विवेश महिषो मलयस्य गुहां प्रति ।
विवेश वाली तत्रापि मलयं तज्जिघांसया ॥ ४-४५-४॥
tadā viveśa mahiṣo malayasya guhāṃ prati |
viveśa vālī tatrāpi malayaṃ tajjighāṃsayā || 4-45-4||

RMY 4-45-5

ततोऽहं तत्र निक्षिप्तो गुहाद्वारिविनीतवत् ।
न च निष्क्रमते वाली तदा संवत्सरे गते ॥ ४-४५-५॥
tato'haṃ tatra nikṣipto guhādvārivinītavat |
na ca niṣkramate vālī tadā saṃvatsare gate || 4-45-5||

RMY 4-45-6

ततः क्षतजवेगेन आपुपूरे तदा बिलम् ।
तदहं विस्मितो दृष्ट्वा भ्रातृशोकविषार्दितः ॥ ४-४५-६॥
tataḥ kṣatajavegena āpupūre tadā bilam |
tadahaṃ vismito dṛṣṭvā bhrātṛśokaviṣārditaḥ || 4-45-6||

RMY 4-45-7

अथाहं कृतबुद्धिस्तु सुव्यक्तं निहतो गुरुः ।
शिलापर्वतसंकाशा बिलद्वारि मया कृता ।
अशक्नुवन्निष्क्रमितुं महिषो विनशेदिति ॥ ४-४५-७॥
athāhaṃ kṛtabuddhistu suvyaktaṃ nihato guruḥ |
śilāparvatasaṃkāśā biladvāri mayā kṛtā |
aśaknuvanniṣkramituṃ mahiṣo vinaśediti || 4-45-7||

RMY 4-45-8

ततोऽहमागां किष्किन्धां निराशस्तस्य जीविते ।
राज्यं च सुमहत्प्राप्तं तारा च रुमया सह ।
मित्रैश्च सहितस्तत्र वसामि विगतज्वरः ॥ ४-४५-८॥
tato'hamāgāṃ kiṣkindhāṃ nirāśastasya jīvite |
rājyaṃ ca sumahatprāptaṃ tārā ca rumayā saha |
mitraiśca sahitastatra vasāmi vigatajvaraḥ || 4-45-8||

RMY 4-45-9

आजगाम ततो वाली हत्वा तं दानवर्षभम् ।
ततोऽहमददां राज्यं गौरवाद्भययन्त्रितः ॥ ४-४५-९॥
ājagāma tato vālī hatvā taṃ dānavarṣabham |
tato'hamadadāṃ rājyaṃ gauravādbhayayantritaḥ || 4-45-9||

RMY 4-45-10

स मां जिघांसुर्दुष्टात्मा वाली प्रव्यथितेन्द्रियः ।
परिलाकयते क्रोधाद्धावन्तं सचिवैः सह ॥ ४-४५-१०॥
sa māṃ jighāṃsurduṣṭātmā vālī pravyathitendriyaḥ |
parilākayate krodhāddhāvantaṃ sacivaiḥ saha || 4-45-10||

RMY 4-45-11

ततोऽहं वालिना तेन सानुबन्धः प्रधावितः ।
नदीश्च विविधाः पश्यन्वनानि नगराणि च ॥ ४-४५-११॥
tato'haṃ vālinā tena sānubandhaḥ pradhāvitaḥ |
nadīśca vividhāḥ paśyanvanāni nagarāṇi ca || 4-45-11||

RMY 4-45-12

आदर्शतलसंकाशा ततो वै पृथिवी मया ।
अलातचक्रप्रतिमा दृष्टा गोष्पदवत्तदा ॥ ४-४५-१२॥
ādarśatalasaṃkāśā tato vai pṛthivī mayā |
alātacakrapratimā dṛṣṭā goṣpadavattadā || 4-45-12||

RMY 4-45-13

ततः पूर्वमहं गत्वा दक्षिणामहमाश्रितः ।
दिशं च पश्चिमां भूयो गतोऽस्मि भयशङ्कितः ।
उत्तरां तु दिशं यान्तं हनुमान्मामथाब्रवीत् ॥ ४-४५-१३॥
tataḥ pūrvamahaṃ gatvā dakṣiṇāmahamāśritaḥ |
diśaṃ ca paścimāṃ bhūyo gato'smi bhayaśaṅkitaḥ |
uttarāṃ tu diśaṃ yāntaṃ hanumānmāmathābravīt || 4-45-13||

RMY 4-45-14

इदानीं मे स्मृतं राजन्यथा वाली हरीश्वरः ।
मतङ्गेन तदा शप्तो ह्यस्मिन्नाश्रममण्डले ॥ ४-४५-१४॥
idānīṃ me smṛtaṃ rājanyathā vālī harīśvaraḥ |
mataṅgena tadā śapto hyasminnāśramamaṇḍale || 4-45-14||

RMY 4-45-15

प्रविशेद्यदि वा वाली मूर्धास्य शतधा भवेत् ।
तत्र वासः सुखोऽस्माकं निरुद्विग्नो भविष्यति ॥ ४-४५-१५॥
praviśedyadi vā vālī mūrdhāsya śatadhā bhavet |
tatra vāsaḥ sukho'smākaṃ nirudvigno bhaviṣyati || 4-45-15||

RMY 4-45-16

ततः पर्वतमासाद्य ऋश्यमूकं नृपात्मज ।
न विवेश तदा वाली मतङ्गस्य भयात्तदा ॥ ४-४५-१६॥
tataḥ parvatamāsādya ṛśyamūkaṃ nṛpātmaja |
na viveśa tadā vālī mataṅgasya bhayāttadā || 4-45-16||

RMY 4-45-17

एवं मया तदा राजन्प्रत्यक्षमुपलक्षितम् ।
पृथिवीमण्डलं कृत्स्नं गुहामस्म्यागतस्ततः ॥ ४-४५-१७॥
evaṃ mayā tadā rājanpratyakṣamupalakṣitam |
pṛthivīmaṇḍalaṃ kṛtsnaṃ guhāmasmyāgatastataḥ || 4-45-17||

Sarga: 46/66 (14)

RMY 4-46-1

दर्शनार्थं तु वैदेह्याः सर्वतः कपियूथपाः ।
व्यादिष्टाः कपिराजेन यथोक्तं जग्मुरञ्जसा ॥ ४-४६-१॥
darśanārthaṃ tu vaidehyāḥ sarvataḥ kapiyūthapāḥ |
vyādiṣṭāḥ kapirājena yathoktaṃ jagmurañjasā || 4-46-1||

RMY 4-46-2

सरांसि सरितः कक्षानाकाशं नगराणि च ।
नदीदुर्गांस्तथा शैलान्विचिन्वन्ति समन्ततः ॥ ४-४६-२॥
sarāṃsi saritaḥ kakṣānākāśaṃ nagarāṇi ca |
nadīdurgāṃstathā śailānvicinvanti samantataḥ || 4-46-2||

RMY 4-46-3

सुग्रीवेण समाख्यातान्सर्वे वानरयूथपाः ।
प्रदेशान्प्रविचिन्वन्ति सशैलवनकाननान् ॥ ४-४६-३॥
sugrīveṇa samākhyātānsarve vānarayūthapāḥ |
pradeśānpravicinvanti saśailavanakānanān || 4-46-3||

RMY 4-46-4

विचिन्त्य दिवसं सर्वे सीताधिगमने धृताः ।
समायान्ति स्म मेदिन्यां निशाकालेशु वानराः ॥ ४-४६-४॥
vicintya divasaṃ sarve sītādhigamane dhṛtāḥ |
samāyānti sma medinyāṃ niśākāleśu vānarāḥ || 4-46-4||

RMY 4-46-5

सर्वर्तुकांश्च देशेषु वानराः सफलान्द्रुमान् ।
आसाद्य रजनीं शय्यां चक्रुः सर्वेष्वहःसु ते ॥ ४-४६-५॥
sarvartukāṃśca deśeṣu vānarāḥ saphalāndrumān |
āsādya rajanīṃ śayyāṃ cakruḥ sarveṣvahaḥsu te || 4-46-5||

RMY 4-46-6

तदहः प्रथमं कृत्वा मासे प्रस्रवणं गताः ।
कपिराजेन संगम्य निराशाः कपियूथपाः ॥ ४-४६-६॥
tadahaḥ prathamaṃ kṛtvā māse prasravaṇaṃ gatāḥ |
kapirājena saṃgamya nirāśāḥ kapiyūthapāḥ || 4-46-6||

RMY 4-46-7

विचित्य तु दिशं पूर्वां यथोक्तां सचिवैः सह ।
अदृष्ट्वा विनतः सीतामाजगाम महाबलः ॥ ४-४६-७॥
vicitya tu diśaṃ pūrvāṃ yathoktāṃ sacivaiḥ saha |
adṛṣṭvā vinataḥ sītāmājagāma mahābalaḥ || 4-46-7||

RMY 4-46-8

उत्तरां तु दिशं सर्वां विचित्य स महाकपिः ।
आगतः सह सैन्येन वीरः शतबलिस्तदा ॥ ४-४६-८॥
uttarāṃ tu diśaṃ sarvāṃ vicitya sa mahākapiḥ |
āgataḥ saha sainyena vīraḥ śatabalistadā || 4-46-8||

RMY 4-46-9

सुषेणः पश्चिमामाशां विचित्य सह वानरैः ।
समेत्य मासे संपूर्णे सुग्रीवमुपचक्रमे ॥ ४-४६-९॥
suṣeṇaḥ paścimāmāśāṃ vicitya saha vānaraiḥ |
sametya māse saṃpūrṇe sugrīvamupacakrame || 4-46-9||

RMY 4-46-10

तं प्रस्रवणपृष्ठस्थं समासाद्याभिवाद्य च ।
आसीनं सह रामेण सुग्रीवमिदमब्रुवन् ॥ ४-४६-१०॥
taṃ prasravaṇapṛṣṭhasthaṃ samāsādyābhivādya ca |
āsīnaṃ saha rāmeṇa sugrīvamidamabruvan || 4-46-10||

RMY 4-46-11

विचिताः पर्वताः सर्वे वनानि नगराणि च ।
निम्नगाः सागरान्ताश्च सर्वे जनपदास्तथा ॥ ४-४६-११॥
vicitāḥ parvatāḥ sarve vanāni nagarāṇi ca |
nimnagāḥ sāgarāntāśca sarve janapadāstathā || 4-46-11||

RMY 4-46-12

गुहाश्च विचिताः सर्वा यास्त्वया परिकीर्तिताः ।
विचिताश्च महागुल्मा लताविततसंतताः ॥ ४-४६-१२॥
guhāśca vicitāḥ sarvā yāstvayā parikīrtitāḥ |
vicitāśca mahāgulmā latāvitatasaṃtatāḥ || 4-46-12||

RMY 4-46-13

गहनेषु च देशेषु दुर्गेषु विषमेषु च ।
सत्त्वान्यतिप्रमाणानि विचितानि हतानि च ।
ये चैव गहना देशा विचितास्ते पुनः पुनः ॥ ४-४६-१३॥
gahaneṣu ca deśeṣu durgeṣu viṣameṣu ca |
sattvānyatipramāṇāni vicitāni hatāni ca |
ye caiva gahanā deśā vicitāste punaḥ punaḥ || 4-46-13||

RMY 4-46-14

उदारसत्त्वाभिजनो महात्मा स मैथिलीं द्रक्ष्यति वानरेन्द्रः ।
दिशं तु यामेव गता तु सीता तामास्थितो वायुसुतो हनूमान् ॥ ४-४६-१४॥
udārasattvābhijano mahātmā sa maithilīṃ drakṣyati vānarendraḥ |
diśaṃ tu yāmeva gatā tu sītā tāmāsthito vāyusuto hanūmān || 4-46-14||

Sarga: 47/66 (22)

RMY 4-47-1

सहताराङ्गदाभ्यां तु गत्वा स हनुमान्कपिः ।
सुग्रीवेण यथोद्दिष्टं तं देशमुपचक्रमे ॥ ४-४७-१॥
sahatārāṅgadābhyāṃ tu gatvā sa hanumānkapiḥ |
sugrīveṇa yathoddiṣṭaṃ taṃ deśamupacakrame || 4-47-1||

RMY 4-47-2

स तु दूरमुपागम्य सर्वैस्तैः कपिसत्तमैः ।
विचिनोति स्म विन्ध्यस्य गुहाश्च गहनानि च ॥ ४-४७-२॥
sa tu dūramupāgamya sarvaistaiḥ kapisattamaiḥ |
vicinoti sma vindhyasya guhāśca gahanāni ca || 4-47-2||

RMY 4-47-3

पर्वताग्रान्नदीदुर्गान्सरांसि विपुलान्द्रुमान् ।
वृक्षषण्डांश्च विविधान्पर्वतान्घनपादपान् ॥ ४-४७-३॥
parvatāgrānnadīdurgānsarāṃsi vipulāndrumān |
vṛkṣaṣaṇḍāṃśca vividhānparvatānghanapādapān || 4-47-3||

RMY 4-47-4

अन्वेषमाणास्ते सर्वे वानराः सर्वतो दिशम् ।
न सीतां ददृशुर्वीरा मैथिलीं जनकात्मजाम् ॥ ४-४७-४॥
anveṣamāṇāste sarve vānarāḥ sarvato diśam |
na sītāṃ dadṛśurvīrā maithilīṃ janakātmajām || 4-47-4||

RMY 4-47-5

ते भक्षयन्तो मूलानि फलानि विविधानि च ।
अन्वेषमाणा दुर्धर्षा न्यवसंस्तत्र तत्र ह ।
स तु देशो दुरन्वेषो गुहागहनवान्महान् ॥ ४-४७-५॥
te bhakṣayanto mūlāni phalāni vividhāni ca |
anveṣamāṇā durdharṣā nyavasaṃstatra tatra ha |
sa tu deśo duranveṣo guhāgahanavānmahān || 4-47-5||

RMY 4-47-6

त्यक्त्वा तु तं तदा देशं सर्वे वै हरियूथपाः ।
देशमन्यं दुराधर्षं विविशुश्चाकुतोभयाः ॥ ४-४७-६॥
tyaktvā tu taṃ tadā deśaṃ sarve vai hariyūthapāḥ |
deśamanyaṃ durādharṣaṃ viviśuścākutobhayāḥ || 4-47-6||

RMY 4-47-7

यत्र वन्ध्यफला वृक्षा विपुष्पाः पर्णवर्जिताः ।
निस्तोयाः सरितो यत्र मूलं यत्र सुदुर्लभम् ॥ ४-४७-७॥
yatra vandhyaphalā vṛkṣā vipuṣpāḥ parṇavarjitāḥ |
nistoyāḥ sarito yatra mūlaṃ yatra sudurlabham || 4-47-7||

RMY 4-47-8

न सन्ति महिषा यत्र न मृगा न च हस्तिनः ।
शार्दूलाः पक्षिणो वापि ये चान्ये वनगोचराः ॥ ४-४७-८॥
na santi mahiṣā yatra na mṛgā na ca hastinaḥ |
śārdūlāḥ pakṣiṇo vāpi ye cānye vanagocarāḥ || 4-47-8||

RMY 4-47-9

स्निग्धपत्राः स्थले यत्र पद्मिन्यः फुल्लपङ्कजाः ।
प्रेक्षणीयाः सुगन्धाश्च भ्रमरैश्चापि वर्जिताः ॥ ४-४७-९॥
snigdhapatrāḥ sthale yatra padminyaḥ phullapaṅkajāḥ |
prekṣaṇīyāḥ sugandhāśca bhramaraiścāpi varjitāḥ || 4-47-9||

RMY 4-47-10

कण्डुर्नाम महाभागः सत्यवादी तपोधनः ।
महर्षिः परमामर्षी नियमैर्दुष्प्रधर्षणः ॥ ४-४७-१०॥
kaṇḍurnāma mahābhāgaḥ satyavādī tapodhanaḥ |
maharṣiḥ paramāmarṣī niyamairduṣpradharṣaṇaḥ || 4-47-10||

RMY 4-47-11

तस्य तस्मिन्वने पुत्रो बालको दशवार्षिकः ।
प्रनष्टो जीवितान्ताय क्रुद्धस्तत्र महामुनिः ॥ ४-४७-११॥
tasya tasminvane putro bālako daśavārṣikaḥ |
pranaṣṭo jīvitāntāya kruddhastatra mahāmuniḥ || 4-47-11||

RMY 4-47-12

तेन धर्मात्मना शप्तं कृत्स्नं तत्र महद्वनम् ।
अशरण्यं दुराधर्षं मृगपक्षिविवर्जितम् ॥ ४-४७-१२॥
tena dharmātmanā śaptaṃ kṛtsnaṃ tatra mahadvanam |
aśaraṇyaṃ durādharṣaṃ mṛgapakṣivivarjitam || 4-47-12||

RMY 4-47-13

तस्य ते काननान्तांस्तु गिरीणां कन्दराणि च ।
प्रभवानि नदीनांच विचिन्वन्ति समाहिताः ॥ ४-४७-१३॥
tasya te kānanāntāṃstu girīṇāṃ kandarāṇi ca |
prabhavāni nadīnāṃca vicinvanti samāhitāḥ || 4-47-13||

RMY 4-47-14

तत्र चापि महात्मानो नापश्यञ्जनकात्मजाम् ।
हर्तारं रावणं वापि सुग्रीवप्रियकारिणः ॥ ४-४७-१४॥
tatra cāpi mahātmāno nāpaśyañjanakātmajām |
hartāraṃ rāvaṇaṃ vāpi sugrīvapriyakāriṇaḥ || 4-47-14||

RMY 4-47-15

ते प्रविश्य तु तं भीमं लतागुल्मसमावृतम् ।
ददृशुः क्रूरकर्माणमसुरं सुरनिर्भयम् ॥ ४-४७-१५॥
te praviśya tu taṃ bhīmaṃ latāgulmasamāvṛtam |
dadṛśuḥ krūrakarmāṇamasuraṃ suranirbhayam || 4-47-15||

RMY 4-47-16

तं दृष्ट्वा वनरा घोरं स्थितं शैलमिवापरम् ।
गाढं परिहिताः सर्वे दृष्ट्वा तं पर्वतोपमम् ॥ ४-४७-१६॥
taṃ dṛṣṭvā vanarā ghoraṃ sthitaṃ śailamivāparam |
gāḍhaṃ parihitāḥ sarve dṛṣṭvā taṃ parvatopamam || 4-47-16||

RMY 4-47-17

सोऽपि तान्वानरान्सर्वान्नष्टाः स्थेत्यब्रवीद्बली ।
अभ्यधावत संक्रुद्धो मुष्टिमुद्यम्य संहितम् ॥ ४-४७-१७॥
so'pi tānvānarānsarvānnaṣṭāḥ sthetyabravīdbalī |
abhyadhāvata saṃkruddho muṣṭimudyamya saṃhitam || 4-47-17||

RMY 4-47-18

तमापतन्तं सहसा वालिपुत्रोऽङ्गदस्तदा ।
रावणोऽयमिति ज्ञात्वा तलेनाभिजघान ह ॥ ४-४७-१८॥
tamāpatantaṃ sahasā vāliputro'ṅgadastadā |
rāvaṇo'yamiti jñātvā talenābhijaghāna ha || 4-47-18||

RMY 4-47-19

स वालिपुत्राभिहतो वक्त्राच्छोणितमुद्वमन् ।
असुरो न्यपतद्भूमौ पर्यस्त इव पर्वतः ॥ ४-४७-१९॥
sa vāliputrābhihato vaktrācchoṇitamudvaman |
asuro nyapatadbhūmau paryasta iva parvataḥ || 4-47-19||

RMY 4-47-20

ते तु तस्मिन्निरुच्छ्वासे वानरा जितकाशिनः ।
व्यचिन्वन्प्रायशस्तत्र सर्वं तद्गिरिगह्वरम् ॥ ४-४७-२०॥
te tu tasminnirucchvāse vānarā jitakāśinaḥ |
vyacinvanprāyaśastatra sarvaṃ tadgirigahvaram || 4-47-20||

RMY 4-47-21

विचितं तु ततः कृत्वा सर्वे ते काननं पुनः ।
अन्यदेवापरं घोरं विविशुर्गिरिगह्वरम् ॥ ४-४७-२१॥
vicitaṃ tu tataḥ kṛtvā sarve te kānanaṃ punaḥ |
anyadevāparaṃ ghoraṃ viviśurgirigahvaram || 4-47-21||

RMY 4-47-22

ते विचिन्त्य पुनः खिन्ना विनिष्पत्य समागताः ।
एकान्ते वृक्षमूले तु निषेदुर्दीनमानसाः ॥ ४-४७-२२॥
te vicintya punaḥ khinnā viniṣpatya samāgatāḥ |
ekānte vṛkṣamūle tu niṣedurdīnamānasāḥ || 4-47-22||

Sarga: 48/66 (22)

RMY 4-48-1

अथाङ्गदस्तदा सर्वान्वानरानिदमब्रवीत् ।
परिश्रान्तो महाप्राज्ञः समाश्वास्य शनैर्वचः ॥ ४-४८-१॥
athāṅgadastadā sarvānvānarānidamabravīt |
pariśrānto mahāprājñaḥ samāśvāsya śanairvacaḥ || 4-48-1||

RMY 4-48-2

वनानि गिरयो नद्यो दुर्गाणि गहनानि च ।
दर्यो गिरिगुहाश्चैव विचिता नः समन्ततः ॥ ४-४८-२॥
vanāni girayo nadyo durgāṇi gahanāni ca |
daryo giriguhāścaiva vicitā naḥ samantataḥ || 4-48-2||

RMY 4-48-3

तत्र तत्र सहास्माभिर्जानकी न च दृश्यते ।
तद्वा रक्षो हृता येन सीता सुरसुतोपमा ॥ ४-४८-३॥
tatra tatra sahāsmābhirjānakī na ca dṛśyate |
tadvā rakṣo hṛtā yena sītā surasutopamā || 4-48-3||

RMY 4-48-4

कालश्च नो महान्यातः सुग्रीवश्चोग्रशासनः ।
तस्माद्भवन्तः सहिता विचिन्वन्तु समन्ततः ॥ ४-४८-४॥
kālaśca no mahānyātaḥ sugrīvaścograśāsanaḥ |
tasmādbhavantaḥ sahitā vicinvantu samantataḥ || 4-48-4||

RMY 4-48-5

विहाय तन्द्रीं शोकं च निद्रां चैव समुत्थिताम् ।
विचिनुध्वं यथा सीतां पश्यामो जनकात्मजाम् ॥ ४-४८-५॥
vihāya tandrīṃ śokaṃ ca nidrāṃ caiva samutthitām |
vicinudhvaṃ yathā sītāṃ paśyāmo janakātmajām || 4-48-5||

RMY 4-48-6

अनिर्वेदं च दाक्ष्यं च मनसश्चापराजयम् ।
कार्यसिद्धिकराण्याहुस्तस्मादेतद्ब्रवीम्यहम् ॥ ४-४८-६॥
anirvedaṃ ca dākṣyaṃ ca manasaścāparājayam |
kāryasiddhikarāṇyāhustasmādetadbravīmyaham || 4-48-6||

RMY 4-48-7

अद्यापीदं वनं दुर्गं विचिन्वन्तु वनौकसः ।
खेदं त्यक्त्वा पुनः सर्वं वनमेतद्विचीयताम् ॥ ४-४८-७॥
adyāpīdaṃ vanaṃ durgaṃ vicinvantu vanaukasaḥ |
khedaṃ tyaktvā punaḥ sarvaṃ vanametadvicīyatām || 4-48-7||

RMY 4-48-8

अवश्यं क्रियमाणस्य दृश्यते कर्मणः फलम् ।
अलं निर्वेदमागम्य न हि नो मलिनं क्षमम् ॥ ४-४८-८॥
avaśyaṃ kriyamāṇasya dṛśyate karmaṇaḥ phalam |
alaṃ nirvedamāgamya na hi no malinaṃ kṣamam || 4-48-8||

RMY 4-48-9

सुग्रीवः क्रोधनो राजा तीक्ष्णदण्डश्च वानराः ।
भेतव्यं तस्य सततं रामस्य च महात्मनः ॥ ४-४८-९॥
sugrīvaḥ krodhano rājā tīkṣṇadaṇḍaśca vānarāḥ |
bhetavyaṃ tasya satataṃ rāmasya ca mahātmanaḥ || 4-48-9||

RMY 4-48-10

हितार्थमेतदुक्तं वः क्रियतां यदि रोचते ।
उच्यतां वा क्षमं यन्नः सर्वेषामेव वानराः ॥ ४-४८-१०॥
hitārthametaduktaṃ vaḥ kriyatāṃ yadi rocate |
ucyatāṃ vā kṣamaṃ yannaḥ sarveṣāmeva vānarāḥ || 4-48-10||

RMY 4-48-11

अङ्गदस्य वचः श्रुत्वा वचनं गन्धमादनः ।
उवाचाव्यक्तया वाचा पिपासा श्रमखिन्नया ॥ ४-४८-११॥
aṅgadasya vacaḥ śrutvā vacanaṃ gandhamādanaḥ |
uvācāvyaktayā vācā pipāsā śramakhinnayā || 4-48-11||

RMY 4-48-12

सदृशं खलु वो वाक्यमङ्गदो यदुवाच ह ।
हितं चैवानुकूलं च क्रियतामस्य भाषितम् ॥ ४-४८-१२॥
sadṛśaṃ khalu vo vākyamaṅgado yaduvāca ha |
hitaṃ caivānukūlaṃ ca kriyatāmasya bhāṣitam || 4-48-12||

RMY 4-48-13

पुनर्मार्गामहे शैलान्कन्दरांश्च दरीस्तथा ।
काननानि च शून्यानि गिरिप्रस्रवणानि च ॥ ४-४८-१३॥
punarmārgāmahe śailānkandarāṃśca darīstathā |
kānanāni ca śūnyāni giriprasravaṇāni ca || 4-48-13||

RMY 4-48-14

यथोद्दिष्ठानि सर्वाणि सुग्रीवेण महात्मना ।
विचिन्वन्तु वनं सर्वे गिरिदुर्गाणि सर्वशः ॥ ४-४८-१४॥
yathoddiṣṭhāni sarvāṇi sugrīveṇa mahātmanā |
vicinvantu vanaṃ sarve giridurgāṇi sarvaśaḥ || 4-48-14||

RMY 4-48-15

ततः समुत्थाय पुनर्वानरास्ते महाबलाः ।
विन्ध्यकाननसंकीर्णां विचेरुर्दक्षिणां दिशम् ॥ ४-४८-१५॥
tataḥ samutthāya punarvānarāste mahābalāḥ |
vindhyakānanasaṃkīrṇāṃ vicerurdakṣiṇāṃ diśam || 4-48-15||

RMY 4-48-16

ते शारदाभ्रप्रतिमं श्रीमद्रजतपर्वतम् ।
शृङ्गवन्तं दरीवन्तमधिरुह्य च वानराः ॥ ४-४८-१६॥
te śāradābhrapratimaṃ śrīmadrajataparvatam |
śṛṅgavantaṃ darīvantamadhiruhya ca vānarāḥ || 4-48-16||

RMY 4-48-17

तत्र लोध्रवनं रम्यं सप्तपर्णवनानि च ।
विचिन्वन्तो हरिवराः सीतादर्शनकाङ्क्षिणः ॥ ४-४८-१७॥
tatra lodhravanaṃ ramyaṃ saptaparṇavanāni ca |
vicinvanto harivarāḥ sītādarśanakāṅkṣiṇaḥ || 4-48-17||

RMY 4-48-18

तस्याग्रमधिरूढास्ते श्रान्ता विपुलविक्रमाः ।
न पश्यन्ति स्म वैदेहीं रामस्य महिषीं प्रियाम् ॥ ४-४८-१८॥
tasyāgramadhirūḍhāste śrāntā vipulavikramāḥ |
na paśyanti sma vaidehīṃ rāmasya mahiṣīṃ priyām || 4-48-18||

RMY 4-48-19

ते तु दृष्टिगतं कृत्वा तं शैलं बहुकन्दरम् ।
अवारोहन्त हरयो वीक्षमाणाः समन्ततः ॥ ४-४८-१९॥
te tu dṛṣṭigataṃ kṛtvā taṃ śailaṃ bahukandaram |
avārohanta harayo vīkṣamāṇāḥ samantataḥ || 4-48-19||

RMY 4-48-20

अवरुह्य ततो भूमिं श्रान्ता विगतचेतसः ।
स्थित्वा मुहूर्तं तत्राथ वृक्षमूलमुपाश्रिताः ॥ ४-४८-२०॥
avaruhya tato bhūmiṃ śrāntā vigatacetasaḥ |
sthitvā muhūrtaṃ tatrātha vṛkṣamūlamupāśritāḥ || 4-48-20||

RMY 4-48-21

ते मुहूर्तं समाश्वस्ताः किंचिद्भग्नपरिश्रमाः ।
पुनरेवोद्यताः कृत्स्नां मार्गितुं दक्षिणां दिशम् ॥ ४-४८-२१॥
te muhūrtaṃ samāśvastāḥ kiṃcidbhagnapariśramāḥ |
punarevodyatāḥ kṛtsnāṃ mārgituṃ dakṣiṇāṃ diśam || 4-48-21||

RMY 4-48-22

हनुमत्प्रमुखास्ते तु प्रस्थिताः प्लवगर्षभाः ।
विन्ध्यमेवादितस्तावद्विचेरुस्ते समन्ततः ॥ ४-४८-२२॥
hanumatpramukhāste tu prasthitāḥ plavagarṣabhāḥ |
vindhyamevāditastāvadviceruste samantataḥ || 4-48-22||

Sarga: 49/66 (32)

RMY 4-49-1

सह ताराङ्गदाभ्यां तु संगम्य हनुमान्कपिः ।
विचिनोति स्म विन्ध्यस्य गुहाश्च गहनानि च ॥ ४-४९-१॥
saha tārāṅgadābhyāṃ tu saṃgamya hanumānkapiḥ |
vicinoti sma vindhyasya guhāśca gahanāni ca || 4-49-1||

RMY 4-49-2

सिंहशार्दूलजुष्टाश्च गुहाश्च परितस्तथा ।
विषमेषु नगेन्द्रस्य महाप्रस्रवणेषु च ॥ ४-४९-२॥
siṃhaśārdūlajuṣṭāśca guhāśca paritastathā |
viṣameṣu nagendrasya mahāprasravaṇeṣu ca || 4-49-2||

RMY 4-49-3

तेषां तत्रैव वसतां स कालो व्यत्यवर्तत ॥ ४-४९-३॥
teṣāṃ tatraiva vasatāṃ sa kālo vyatyavartata || 4-49-3||

RMY 4-49-4

स हि देशो दुरन्वेषो गुहा गहनवान्महान् ।
तत्र वायुसुतः सर्वं विचिनोति स्म पर्वतम् ॥ ४-४९-४॥
sa hi deśo duranveṣo guhā gahanavānmahān |
tatra vāyusutaḥ sarvaṃ vicinoti sma parvatam || 4-49-4||

RMY 4-49-5

परस्परेण रहिता अन्योन्यस्याविदूरतः ।
गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः ॥ ४-४९-५॥
paraspareṇa rahitā anyonyasyāvidūrataḥ |
gajo gavākṣo gavayaḥ śarabho gandhamādanaḥ || 4-49-5||

RMY 4-49-6

मैन्दश्च द्विविदश्चैव हनुमाञ्जाम्बवानपि ।
अङ्गदो युवराजश्च तारश्च वनगोचरः ॥ ४-४९-६॥
maindaśca dvividaścaiva hanumāñjāmbavānapi |
aṅgado yuvarājaśca tāraśca vanagocaraḥ || 4-49-6||

RMY 4-49-7

गिरिजालावृतान्देशान्मार्गित्वा दक्षिणां दिशम् ।
क्षुत्पिपासा परीताश्च श्रान्ताश्च सलिलार्थिनः ।
अवकीर्णं लतावृक्षैर्ददृशुस्ते महाबिलम् ॥ ४-४९-७॥
girijālāvṛtāndeśānmārgitvā dakṣiṇāṃ diśam |
kṣutpipāsā parītāśca śrāntāśca salilārthinaḥ |
avakīrṇaṃ latāvṛkṣairdadṛśuste mahābilam || 4-49-7||

RMY 4-49-8

ततः क्रौञ्चाश्च हंसाश्च सारसाश्चापि निष्क्रमन् ।
जलार्द्राश्चक्रवाकाश्च रक्ताङ्गाः पद्मरेणुभिः ॥ ४-४९-८॥
tataḥ krauñcāśca haṃsāśca sārasāścāpi niṣkraman |
jalārdrāścakravākāśca raktāṅgāḥ padmareṇubhiḥ || 4-49-8||

RMY 4-49-9

ततस्तद्बिलमासाद्य सुगन्धि दुरतिक्रमम् ।
विस्मयव्यग्रमनसो बभूवुर्वानरर्षभाः ॥ ४-४९-९॥
tatastadbilamāsādya sugandhi duratikramam |
vismayavyagramanaso babhūvurvānararṣabhāḥ || 4-49-9||

RMY 4-49-10

संजातपरिशङ्कास्ते तद्बिलं प्लवगोत्तमाः ।
अभ्यपद्यन्त संहृष्टास्तेजोवन्तो महाबलाः ॥ ४-४९-१०॥
saṃjātapariśaṅkāste tadbilaṃ plavagottamāḥ |
abhyapadyanta saṃhṛṣṭāstejovanto mahābalāḥ || 4-49-10||

RMY 4-49-11

ततः पर्वतकूटाभो हनुमान्मारुतात्मजः ।
अब्रवीद्वानरान्सर्वान्कान्तार वनकोविदः ॥ ४-४९-११॥
tataḥ parvatakūṭābho hanumānmārutātmajaḥ |
abravīdvānarānsarvānkāntāra vanakovidaḥ || 4-49-11||

RMY 4-49-12

गिरिजालावृतान्देशान्मार्गित्वा दक्षिणां दिशम् ।
वयं सर्वे परिश्रान्ता न च पश्यामि मैथिलीम् ॥ ४-४९-१२॥
girijālāvṛtāndeśānmārgitvā dakṣiṇāṃ diśam |
vayaṃ sarve pariśrāntā na ca paśyāmi maithilīm || 4-49-12||

RMY 4-49-13

अस्माच्चापि बिलाद्धंसाः क्रौञ्चाश्च सह सारसैः ।
जलार्द्राश्चक्रवाकाश्च निष्पतन्ति स्म सर्वशः ॥ ४-४९-१३॥
asmāccāpi bilāddhaṃsāḥ krauñcāśca saha sārasaiḥ |
jalārdrāścakravākāśca niṣpatanti sma sarvaśaḥ || 4-49-13||

RMY 4-49-14

नूनं सलिलवानत्र कूपो वा यदि वा ह्रदः ।
तथा चेमे बिलद्वारे स्निग्धास्तिष्ठन्ति पादपाः ॥ ४-४९-१४॥
nūnaṃ salilavānatra kūpo vā yadi vā hradaḥ |
tathā ceme biladvāre snigdhāstiṣṭhanti pādapāḥ || 4-49-14||

RMY 4-49-15

इत्युक्तास्तद्बिलं सर्वे विविशुस्तिमिरावृतम् ।
अचन्द्रसूर्यं हरयो ददृशू रोमहर्षणम् ॥ ४-४९-१५॥
ityuktāstadbilaṃ sarve viviśustimirāvṛtam |
acandrasūryaṃ harayo dadṛśū romaharṣaṇam || 4-49-15||

RMY 4-49-16

ततस्तस्मिन्बिले दुर्गे नानापादपसंकुले ।
अन्योन्यं संपरिष्वज्य जग्मुर्योजनमन्तरम् ॥ ४-४९-१६॥
tatastasminbile durge nānāpādapasaṃkule |
anyonyaṃ saṃpariṣvajya jagmuryojanamantaram || 4-49-16||

RMY 4-49-17

ते नष्टसंज्ञास्तृषिताः संभ्रान्ताः सलिलार्थिनः ।
परिपेतुर्बिले तस्मिन्कंचित्कालमतन्द्रिताः ॥ ४-४९-१७॥
te naṣṭasaṃjñāstṛṣitāḥ saṃbhrāntāḥ salilārthinaḥ |
paripeturbile tasminkaṃcitkālamatandritāḥ || 4-49-17||

RMY 4-49-18

ते कृशा दीनवदनाः परिश्रान्ताः प्लवंगमाः ।
आलोकं ददृशुर्वीरा निराशा जीविते तदा ॥ ४-४९-१८॥
te kṛśā dīnavadanāḥ pariśrāntāḥ plavaṃgamāḥ |
ālokaṃ dadṛśurvīrā nirāśā jīvite tadā || 4-49-18||

RMY 4-49-19

ततस्तं देशमागम्य सौम्यं वितिमिरं वनम् ।
ददृशुः काञ्चनान्वृक्षान्दीप्तवैश्वानरप्रभान् ॥ ४-४९-१९॥
tatastaṃ deśamāgamya saumyaṃ vitimiraṃ vanam |
dadṛśuḥ kāñcanānvṛkṣāndīptavaiśvānaraprabhān || 4-49-19||

RMY 4-49-20

सालांस्तालांश्च पुंनागान्ककुभान्वञ्जुलान्धवान् ।
चम्पकान्नागवृक्षांश्च कर्णिकारांश्च पुष्पितान् ॥ ४-४९-२०॥
sālāṃstālāṃśca puṃnāgānkakubhānvañjulāndhavān |
campakānnāgavṛkṣāṃśca karṇikārāṃśca puṣpitān || 4-49-20||

RMY 4-49-21

तरुणादित्यसंकाशान्वैदूर्यमयवेदिकान् ।
नीलवैदूर्यवर्णाश्च पद्मिनीः पतगावृताः ॥ ४-४९-२१॥
taruṇādityasaṃkāśānvaidūryamayavedikān |
nīlavaidūryavarṇāśca padminīḥ patagāvṛtāḥ || 4-49-21||

RMY 4-49-22

महद्भिः काञ्चनैर्वृक्षैर्वृतं बालार्क संनिभैः ।
जातरूपमयैर्मत्स्यैर्महद्भिश्च सकच्छपैः ॥ ४-४९-२२॥
mahadbhiḥ kāñcanairvṛkṣairvṛtaṃ bālārka saṃnibhaiḥ |
jātarūpamayairmatsyairmahadbhiśca sakacchapaiḥ || 4-49-22||

RMY 4-49-23

नलिनीस्तत्र ददृशुः प्रसन्नसलिलायुताः ।
काञ्चनानि विमानानि राजतानि तथैव च ॥ ४-४९-२३॥
nalinīstatra dadṛśuḥ prasannasalilāyutāḥ |
kāñcanāni vimānāni rājatāni tathaiva ca || 4-49-23||

RMY 4-49-24

तपनीयगवाक्षाणि मुक्ताजालावृतानि च ।
हैमराजतभौमानि वैदूर्यमणिमन्ति च ॥ ४-४९-२४॥
tapanīyagavākṣāṇi muktājālāvṛtāni ca |
haimarājatabhaumāni vaidūryamaṇimanti ca || 4-49-24||

RMY 4-49-25

ददृशुस्तत्र हरयो गृहमुख्यानि सर्वशः ।
पुष्पितान्फलिनो वृक्षान्प्रवालमणिसंनिभान् ॥ ४-४९-२५॥
dadṛśustatra harayo gṛhamukhyāni sarvaśaḥ |
puṣpitānphalino vṛkṣānpravālamaṇisaṃnibhān || 4-49-25||

RMY 4-49-26

काञ्चनभ्रमरांश्चैव मधूनि च समन्ततः ।
मणिकाञ्चनचित्राणि शयनान्यासनानि च ॥ ४-४९-२६॥
kāñcanabhramarāṃścaiva madhūni ca samantataḥ |
maṇikāñcanacitrāṇi śayanānyāsanāni ca || 4-49-26||

RMY 4-49-27

महार्हाणि च यानानि ददृशुस्ते समन्ततः ।
हैमराजतकांस्यानां भाजनानां च संचयान् ॥ ४-४९-२७॥
mahārhāṇi ca yānāni dadṛśuste samantataḥ |
haimarājatakāṃsyānāṃ bhājanānāṃ ca saṃcayān || 4-49-27||

RMY 4-49-28

अगरूणां च दिव्यानां चन्दनानां च संचयान् ।
शुचीन्यभ्यवहार्याणि मूलानि च फलानि च ॥ ४-४९-२८॥
agarūṇāṃ ca divyānāṃ candanānāṃ ca saṃcayān |
śucīnyabhyavahāryāṇi mūlāni ca phalāni ca || 4-49-28||

RMY 4-49-29

महार्हाणि च पानानि मधूनि रसवन्ति च ।
दिव्यानामम्बराणां च महार्हाणां च संचयान् ।
कम्बलानां च चित्राणामजिनानां च संचयान् ॥ ४-४९-२९॥
mahārhāṇi ca pānāni madhūni rasavanti ca |
divyānāmambarāṇāṃ ca mahārhāṇāṃ ca saṃcayān |
kambalānāṃ ca citrāṇāmajinānāṃ ca saṃcayān || 4-49-29||

RMY 4-49-30

तत्र तत्र विचिन्वन्तो बिले तत्र महाप्रभाः ।
ददृशुर्वानराः शूराः स्त्रियं कांचिददूरतः ॥ ४-४९-३०॥
tatra tatra vicinvanto bile tatra mahāprabhāḥ |
dadṛśurvānarāḥ śūrāḥ striyaṃ kāṃcidadūrataḥ || 4-49-30||

RMY 4-49-31

तां दृष्ट्वा भृशसंत्रस्ताश्चीरकृष्णाजिनाम्बराम् ।
तापसीं नियताहारां ज्वलन्तीमिव तेजसा ॥ ४-४९-३१॥
tāṃ dṛṣṭvā bhṛśasaṃtrastāścīrakṛṣṇājināmbarām |
tāpasīṃ niyatāhārāṃ jvalantīmiva tejasā || 4-49-31||

RMY 4-49-32

ततो हनूमान्गिरिसंनिकाशः कृताञ्जलिस्तामभिवाद्य वृद्धाम् ।
पप्रच्छ का त्वं भवनं बिलं च रत्नानि चेमानि वदस्व कस्य ॥ ४-४९-३२॥
tato hanūmāngirisaṃnikāśaḥ kṛtāñjalistāmabhivādya vṛddhām |
papraccha kā tvaṃ bhavanaṃ bilaṃ ca ratnāni cemāni vadasva kasya || 4-49-32||

Sarga: 50/66 (19)

RMY 4-50-1

इत्युक्त्वा हनुमांस्तत्र पुनः कृष्णाजिनाम्बराम् ।
अब्रवीत्तां महाभागां तापसीं धर्मचारिणीम् ॥ ४-५०-१॥
ityuktvā hanumāṃstatra punaḥ kṛṣṇājināmbarām |
abravīttāṃ mahābhāgāṃ tāpasīṃ dharmacāriṇīm || 4-50-1||

RMY 4-50-2

इदं प्रविष्टाः सहसा बिलं तिमिरसंवृतम् ।
क्षुत्पिपासा परिश्रान्ताः परिखिन्नाश्च सर्वशः ॥ ४-५०-२॥
idaṃ praviṣṭāḥ sahasā bilaṃ timirasaṃvṛtam |
kṣutpipāsā pariśrāntāḥ parikhinnāśca sarvaśaḥ || 4-50-2||

RMY 4-50-3

महद्धिरण्या विवरं प्रविष्टाः स्म पिपासिताः ।
इमांस्त्वेवं विधान्भावान्विविधानद्भुतोपमान् ।
दृष्ट्वा वयं प्रव्यथिताः संभ्रान्ता नष्टचेतसः ॥ ४-५०-३॥
mahaddhiraṇyā vivaraṃ praviṣṭāḥ sma pipāsitāḥ |
imāṃstvevaṃ vidhānbhāvānvividhānadbhutopamān |
dṛṣṭvā vayaṃ pravyathitāḥ saṃbhrāntā naṣṭacetasaḥ || 4-50-3||

RMY 4-50-4

कस्येमे काञ्चना वृक्षास्तरुणादित्यसंनिभाः ।
शुचीन्यभ्यवहार्याणि मूलानि च फलानि च ॥ ४-५०-४॥
kasyeme kāñcanā vṛkṣāstaruṇādityasaṃnibhāḥ |
śucīnyabhyavahāryāṇi mūlāni ca phalāni ca || 4-50-4||

RMY 4-50-5

काञ्चनानि विमानानि राजतानि गृहाणि च ।
तपनीय गवाक्षाणि मणिजालावृतानि च ॥ ४-५०-५॥
kāñcanāni vimānāni rājatāni gṛhāṇi ca |
tapanīya gavākṣāṇi maṇijālāvṛtāni ca || 4-50-5||

RMY 4-50-6

पुष्पिताः फालवन्तश्च पुण्याः सुरभिगन्धिनः ।
इमे जाम्बूनदमयाः पादपाः कस्य तेजसा ॥ ४-५०-६॥
puṣpitāḥ phālavantaśca puṇyāḥ surabhigandhinaḥ |
ime jāmbūnadamayāḥ pādapāḥ kasya tejasā || 4-50-6||

RMY 4-50-7

काञ्चनानि च पद्मानि जातानि विमले जले ।
कथं मत्स्याश्च सौवर्णा चरन्ति सह कच्छपैः ॥ ४-५०-७॥
kāñcanāni ca padmāni jātāni vimale jale |
kathaṃ matsyāśca sauvarṇā caranti saha kacchapaiḥ || 4-50-7||

RMY 4-50-8

आत्मानमनुभावं च कस्य चैतत्तपोबलम् ।
अजानतां नः सर्वेषां सर्वमाख्यातुमर्हसि ॥ ४-५०-८॥
ātmānamanubhāvaṃ ca kasya caitattapobalam |
ajānatāṃ naḥ sarveṣāṃ sarvamākhyātumarhasi || 4-50-8||

RMY 4-50-9

एवमुक्ता हनुमता तापसी धर्मचारिणी ।
प्रत्युवाच हनूमन्तं सर्वभूतहिते रता ॥ ४-५०-९॥
evamuktā hanumatā tāpasī dharmacāriṇī |
pratyuvāca hanūmantaṃ sarvabhūtahite ratā || 4-50-9||

RMY 4-50-10

मयो नाम महातेजा मायावी दानवर्षभः ।
तेनेदं निर्मितं सर्वं मायया काञ्चनं वनम् ॥ ४-५०-१०॥
mayo nāma mahātejā māyāvī dānavarṣabhaḥ |
tenedaṃ nirmitaṃ sarvaṃ māyayā kāñcanaṃ vanam || 4-50-10||

RMY 4-50-11

पुरा दानवमुख्यानां विश्वकर्मा बभूव ह ।
येनेदं काञ्चनं दिव्यं निर्मितं भवनोत्तमम् ॥ ४-५०-११॥
purā dānavamukhyānāṃ viśvakarmā babhūva ha |
yenedaṃ kāñcanaṃ divyaṃ nirmitaṃ bhavanottamam || 4-50-11||

RMY 4-50-12

स तु वर्षसहस्राणि तपस्तप्त्वा महावने ।
पितामहाद्वरं लेभे सर्वमौशसनं धनम् ॥ ४-५०-१२॥
sa tu varṣasahasrāṇi tapastaptvā mahāvane |
pitāmahādvaraṃ lebhe sarvamauśasanaṃ dhanam || 4-50-12||

RMY 4-50-13

विधाय सर्वं बलवान्सर्वकामेश्वरस्तदा ।
उवास सुखितः कालं कंचिदस्मिन्महावने ॥ ४-५०-१३॥
vidhāya sarvaṃ balavānsarvakāmeśvarastadā |
uvāsa sukhitaḥ kālaṃ kaṃcidasminmahāvane || 4-50-13||

RMY 4-50-14

तमप्सरसि हेमायां सक्तं दानवपुंगवम् ।
विक्रम्यैवाशनिं गृह्य जघानेशः पुरंदरः ॥ ४-५०-१४॥
tamapsarasi hemāyāṃ saktaṃ dānavapuṃgavam |
vikramyaivāśaniṃ gṛhya jaghāneśaḥ puraṃdaraḥ || 4-50-14||

RMY 4-50-15

इदं च ब्रह्मणा दत्तं हेमायै वनमुत्तमम् ।
शाश्वतः कामभोगश्च गृहं चेदं हिरण्मयम् ॥ ४-५०-१५॥
idaṃ ca brahmaṇā dattaṃ hemāyai vanamuttamam |
śāśvataḥ kāmabhogaśca gṛhaṃ cedaṃ hiraṇmayam || 4-50-15||

RMY 4-50-16

दुहिता मेरुसावर्णेरहं तस्याः स्वयं प्रभा ।
इदं रक्षामि भवनं हेमाया वानरोत्तम ॥ ४-५०-१६॥
duhitā merusāvarṇerahaṃ tasyāḥ svayaṃ prabhā |
idaṃ rakṣāmi bhavanaṃ hemāyā vānarottama || 4-50-16||

RMY 4-50-17

मम प्रियसखी हेमा नृत्तगीतविशारदा ।
तया दत्तवरा चास्मि रक्षामि भवनोत्तमम् ॥ ४-५०-१७॥
mama priyasakhī hemā nṛttagītaviśāradā |
tayā dattavarā cāsmi rakṣāmi bhavanottamam || 4-50-17||

RMY 4-50-18

किं कार्यं कस्य वा हेतोः कान्ताराणि प्रपद्यथ ।
कथं चेदं वनं दुर्गं युष्माभिरुपलक्षितम् ॥ ४-५०-१८॥
kiṃ kāryaṃ kasya vā hetoḥ kāntārāṇi prapadyatha |
kathaṃ cedaṃ vanaṃ durgaṃ yuṣmābhirupalakṣitam || 4-50-18||

RMY 4-50-19

इमान्यभ्यवहार्याणि मूलानि च फलानि च ।
भुक्त्वा पीत्वा च पानीयं सर्वं मे वक्तुमर्हथ ॥ ४-५०-१९॥
imānyabhyavahāryāṇi mūlāni ca phalāni ca |
bhuktvā pītvā ca pānīyaṃ sarvaṃ me vaktumarhatha || 4-50-19||

Sarga: 51/66 (19)

RMY 4-51-1

अथ तानब्रवीत्सर्वान्विश्रान्तान्हरियूथपान् ।
इदं वचनमेकाग्रा तापसी धर्मचारिणी ॥ ४-५१-१॥
atha tānabravītsarvānviśrāntānhariyūthapān |
idaṃ vacanamekāgrā tāpasī dharmacāriṇī || 4-51-1||

RMY 4-51-2

वानरा यदि वः खेदः प्रनष्टः फलभक्षणात् ।
यदि चैतन्मया श्राव्यं श्रोतुमिच्छामि कथ्यताम् ॥ ४-५१-२॥
vānarā yadi vaḥ khedaḥ pranaṣṭaḥ phalabhakṣaṇāt |
yadi caitanmayā śrāvyaṃ śrotumicchāmi kathyatām || 4-51-2||

RMY 4-51-3

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा हनुमान्मारुतात्मजः ।
आर्जवेन यथातत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे ॥ ४-५१-३॥
tasyāstadvacanaṃ śrutvā hanumānmārutātmajaḥ |
ārjavena yathātattvamākhyātumupacakrame || 4-51-3||

RMY 4-51-4

राजा सर्वस्य लोकस्य महेन्द्रवरुणोपमः ।
रामो दाशरथिः श्रीमान्प्रविष्टो दण्डकावनम् ॥ ४-५१-४॥
rājā sarvasya lokasya mahendravaruṇopamaḥ |
rāmo dāśarathiḥ śrīmānpraviṣṭo daṇḍakāvanam || 4-51-4||

RMY 4-51-5

लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वैदेह्या चापि भार्यया ।
तस्य भार्या जनस्थानाद्रावणेन हृता बलात् ॥ ४-५१-५॥
lakṣmaṇena saha bhrātrā vaidehyā cāpi bhāryayā |
tasya bhāryā janasthānādrāvaṇena hṛtā balāt || 4-51-5||

RMY 4-51-6

वीरस्तस्य सखा राज्ञः सुग्रीवो नाम वानरः ।
राजा वानरमुख्यानां येन प्रस्थापिता वयम् ॥ ४-५१-६॥
vīrastasya sakhā rājñaḥ sugrīvo nāma vānaraḥ |
rājā vānaramukhyānāṃ yena prasthāpitā vayam || 4-51-6||

RMY 4-51-7

अगस्त्यचरितामाशां दक्षिणां यमरक्षिताम् ।
सहैभिर्वानरैर्मुख्यैरङ्गदप्रमुखैर्वयम् ॥ ४-५१-७॥
agastyacaritāmāśāṃ dakṣiṇāṃ yamarakṣitām |
sahaibhirvānarairmukhyairaṅgadapramukhairvayam || 4-51-7||

RMY 4-51-8

रावणं सहिताः सर्वे राक्षसं कामरूपिणम् ।
सीतया सह वैदेह्या मार्गध्वमिति चोदिताः ॥ ४-५१-८॥
rāvaṇaṃ sahitāḥ sarve rākṣasaṃ kāmarūpiṇam |
sītayā saha vaidehyā mārgadhvamiti coditāḥ || 4-51-8||

RMY 4-51-9

विचित्य तु वयं सर्वे समग्रां दक्षिणां दिशम् ।
बुभुक्षिताः परिश्रान्ता वृक्षमूलमुपाश्रिताः ॥ ४-५१-९॥
vicitya tu vayaṃ sarve samagrāṃ dakṣiṇāṃ diśam |
bubhukṣitāḥ pariśrāntā vṛkṣamūlamupāśritāḥ || 4-51-9||

RMY 4-51-10

विवर्णवदनाः सर्वे सर्वे ध्यानपरायणाः ।
नाधिगच्छामहे पारं मग्नाश्चिन्तामहार्णवे ॥ ४-५१-१०॥
vivarṇavadanāḥ sarve sarve dhyānaparāyaṇāḥ |
nādhigacchāmahe pāraṃ magnāścintāmahārṇave || 4-51-10||

RMY 4-51-11

चारयन्तस्ततश्चक्षुर्दृष्टवन्तो महद्बिलम् ।
लतापादपसंछन्नं तिमिरेण समावृतम् ॥ ४-५१-११॥
cārayantastataścakṣurdṛṣṭavanto mahadbilam |
latāpādapasaṃchannaṃ timireṇa samāvṛtam || 4-51-11||

RMY 4-51-12

अस्माद्धंसा जलक्लिन्नाः पक्षैः सलिलरेणुभिः ।
कुरराः सारसाश्चैव निष्पतन्ति पतत्रिणः ।
साध्वत्र प्रविशामेति मया तूक्ताः प्लवंगमाः ॥ ४-५१-१२॥
asmāddhaṃsā jalaklinnāḥ pakṣaiḥ salilareṇubhiḥ |
kurarāḥ sārasāścaiva niṣpatanti patatriṇaḥ |
sādhvatra praviśāmeti mayā tūktāḥ plavaṃgamāḥ || 4-51-12||

RMY 4-51-13

तेषामपि हि सर्वेषामनुमानमुपागतम् ।
गच्छामः प्रविशामेति भर्तृकार्यत्वरान्विताः ॥ ४-५१-१३॥
teṣāmapi hi sarveṣāmanumānamupāgatam |
gacchāmaḥ praviśāmeti bhartṛkāryatvarānvitāḥ || 4-51-13||

RMY 4-51-14

ततो गाढं निपतिता गृह्य हस्तौ परस्परम् ।
इदं प्रविष्टाः सहसा बिलं तिमिरसंवृतम् ॥ ४-५१-१४॥
tato gāḍhaṃ nipatitā gṛhya hastau parasparam |
idaṃ praviṣṭāḥ sahasā bilaṃ timirasaṃvṛtam || 4-51-14||

RMY 4-51-15

एतन्नः कायमेतेन कृत्येन वयमागताः ।
त्वां चैवोपगताः सर्वे परिद्यूना बुभुक्षिताः ॥ ४-५१-१५॥
etannaḥ kāyametena kṛtyena vayamāgatāḥ |
tvāṃ caivopagatāḥ sarve paridyūnā bubhukṣitāḥ || 4-51-15||

RMY 4-51-16

आतिथ्यधर्मदत्तानि मूलानि च फलानि च ।
अस्माभिरुपभुक्तानि बुभुक्षापरिपीडितैः ॥ ४-५१-१६॥
ātithyadharmadattāni mūlāni ca phalāni ca |
asmābhirupabhuktāni bubhukṣāparipīḍitaiḥ || 4-51-16||

RMY 4-51-17

यत्त्वया रक्षिताः सर्वे म्रियमाणा बुभुक्षया ।
ब्रूहि प्रत्युपकारार्थं किं ते कुर्वन्तु वानराः ॥ ४-५१-१७॥
yattvayā rakṣitāḥ sarve mriyamāṇā bubhukṣayā |
brūhi pratyupakārārthaṃ kiṃ te kurvantu vānarāḥ || 4-51-17||

RMY 4-51-18

एवमुक्ता तु सर्वज्ञा वानरैस्तैः स्वयंप्रभा ।
प्रत्युवाच ततः सर्वानिदं वानरयूथपम् ॥ ४-५१-१८॥
evamuktā tu sarvajñā vānaraistaiḥ svayaṃprabhā |
pratyuvāca tataḥ sarvānidaṃ vānarayūthapam || 4-51-18||

RMY 4-51-19

सर्वेषां परितुष्टास्मि वानराणां तरस्विनाम् ।
चरन्त्या मम धर्मेण न कार्यमिह केनचित् ॥ ४-५१-१९॥
sarveṣāṃ parituṣṭāsmi vānarāṇāṃ tarasvinām |
carantyā mama dharmeṇa na kāryamiha kenacit || 4-51-19||

Sarga: 52/66 (33)

RMY 4-52-1

एवमुक्तः शुभं वाक्यं तापस्या धर्मसंहितम् ।
उवाच हनुमान्वाक्यं तामनिन्दितचेष्टिताम् ॥ ४-५२-१॥
evamuktaḥ śubhaṃ vākyaṃ tāpasyā dharmasaṃhitam |
uvāca hanumānvākyaṃ tāmaninditaceṣṭitām || 4-52-1||

RMY 4-52-2

शरणं त्वां प्रपन्नाः स्मः सर्वे वै धर्मचारिणि ।
यः कृतः समयोऽस्माकं सुग्रीवेण महात्मना ।
स तु कालो व्यतिक्रान्तो बिले च परिवर्तताम् ॥ ४-५२-२॥
śaraṇaṃ tvāṃ prapannāḥ smaḥ sarve vai dharmacāriṇi |
yaḥ kṛtaḥ samayo'smākaṃ sugrīveṇa mahātmanā |
sa tu kālo vyatikrānto bile ca parivartatām || 4-52-2||

RMY 4-52-3

सा त्वमस्माद्बिलाद्घोरादुत्तारयितुमर्हसि ॥ ४-५२-३॥
sā tvamasmādbilādghorāduttārayitumarhasi || 4-52-3||

RMY 4-52-4

तस्मात्सुग्रीववचनादतिक्रान्तान्गतायुषः ।
त्रातुमर्हसि नः सर्वान्सुग्रीवभयशङ्कितान् ॥ ४-५२-४॥
tasmātsugrīvavacanādatikrāntāngatāyuṣaḥ |
trātumarhasi naḥ sarvānsugrīvabhayaśaṅkitān || 4-52-4||

RMY 4-52-5

महच्च कार्यमस्माभिः कर्तव्यं धर्मचारिणि ।
तच्चापि न कृतं कार्यमस्माभिरिह वासिभिः ॥ ४-५२-५॥
mahacca kāryamasmābhiḥ kartavyaṃ dharmacāriṇi |
taccāpi na kṛtaṃ kāryamasmābhiriha vāsibhiḥ || 4-52-5||

RMY 4-52-6

एवमुक्ता हनुमता तापसी वाक्यमब्रवीत् ।
जीवता दुष्करं मन्ये प्रविष्टेन निवर्तितुम् ॥ ४-५२-६॥
evamuktā hanumatā tāpasī vākyamabravīt |
jīvatā duṣkaraṃ manye praviṣṭena nivartitum || 4-52-6||

RMY 4-52-7

तपसस्तु प्रभावेन नियमोपार्जितेन च ।
सर्वानेव बिलादस्मादुद्धरिष्यामि वानरान् ॥ ४-५२-७॥
tapasastu prabhāvena niyamopārjitena ca |
sarvāneva bilādasmāduddhariṣyāmi vānarān || 4-52-7||

RMY 4-52-8

निमीलयत चक्षूंषि सर्वे वानरपुंगवाः ।
न हि निष्क्रमितुं शक्यमनिमीलितलोचनैः ॥ ४-५२-८॥
nimīlayata cakṣūṃṣi sarve vānarapuṃgavāḥ |
na hi niṣkramituṃ śakyamanimīlitalocanaiḥ || 4-52-8||

RMY 4-52-9

ततः संमीलिताः सर्वे सुकुमाराङ्गुलैः करैः ।
सहसा पिदधुर्दृष्टिं हृष्टा गमनकाङ्क्षिणः ॥ ४-५२-९॥
tataḥ saṃmīlitāḥ sarve sukumārāṅgulaiḥ karaiḥ |
sahasā pidadhurdṛṣṭiṃ hṛṣṭā gamanakāṅkṣiṇaḥ || 4-52-9||

RMY 4-52-10

वानरास्तु महात्मानो हस्तरुद्धमुखास्तदा ।
निमेषान्तरमात्रेण बिलादुत्तारितास्तया ॥ ४-५२-१०॥
vānarāstu mahātmāno hastaruddhamukhāstadā |
nimeṣāntaramātreṇa bilāduttāritāstayā || 4-52-10||

RMY 4-52-11

ततस्तान्वानरान्सर्वांस्तापसी धर्मचारिणी ।
निःसृतान्विषमात्तस्मात्समाश्वास्येदमब्रवीत् ॥ ४-५२-११॥
tatastānvānarānsarvāṃstāpasī dharmacāriṇī |
niḥsṛtānviṣamāttasmātsamāśvāsyedamabravīt || 4-52-11||

RMY 4-52-12

एष विन्ध्यो गिरिः श्रीमान्नानाद्रुमलतायुतः ।
एष प्रसवणः शैलः सागरोऽयं महोदधिः ॥ ४-५२-१२॥
eṣa vindhyo giriḥ śrīmānnānādrumalatāyutaḥ |
eṣa prasavaṇaḥ śailaḥ sāgaro'yaṃ mahodadhiḥ || 4-52-12||

RMY 4-52-13

स्वस्ति वोऽस्तु गमिष्यामि भवनं वानरर्षभाः ।
इत्युक्त्वा तद्बिलं श्रीमत्प्रविवेश स्वयंप्रभा ॥ ४-५२-१३॥
svasti vo'stu gamiṣyāmi bhavanaṃ vānararṣabhāḥ |
ityuktvā tadbilaṃ śrīmatpraviveśa svayaṃprabhā || 4-52-13||

RMY 4-52-14

ततस्ते ददृशुर्घोरं सागरं वरुणालयम् ।
अपारमभिगर्जन्तं घोरैरूर्मिभिराकुलम् ॥ ४-५२-१४॥
tataste dadṛśurghoraṃ sāgaraṃ varuṇālayam |
apāramabhigarjantaṃ ghorairūrmibhirākulam || 4-52-14||

RMY 4-52-15

मयस्य माया विहितं गिरिदुर्गं विचिन्वताम् ।
तेषां मासो व्यतिक्रान्तो यो राज्ञा समयः कृतः ॥ ४-५२-१५॥
mayasya māyā vihitaṃ giridurgaṃ vicinvatām |
teṣāṃ māso vyatikrānto yo rājñā samayaḥ kṛtaḥ || 4-52-15||

RMY 4-52-16

विन्ध्यस्य तु गिरेः पादे संप्रपुष्पितपादपे ।
उपविश्य महाभागाश्चिन्तामापेदिरे तदा ॥ ४-५२-१६॥
vindhyasya tu gireḥ pāde saṃprapuṣpitapādape |
upaviśya mahābhāgāścintāmāpedire tadā || 4-52-16||

RMY 4-52-17

ततः पुष्पातिभाराग्राँल्लताशतसमावृतान् ।
द्रुमान्वासन्तिकान्दृष्ट्वा बभूवुर्भयशङ्किताः ॥ ४-५२-१७॥
tataḥ puṣpātibhārāgrā~llatāśatasamāvṛtān |
drumānvāsantikāndṛṣṭvā babhūvurbhayaśaṅkitāḥ || 4-52-17||

RMY 4-52-18

ते वसन्तमनुप्राप्तं प्रतिवेद्य परस्परम् ।
नष्टसंदेशकालार्था निपेतुर्धरणीतले ॥ ४-५२-१८॥
te vasantamanuprāptaṃ prativedya parasparam |
naṣṭasaṃdeśakālārthā nipeturdharaṇītale || 4-52-18||

RMY 4-52-19

स तु सिंहर्षभ स्कन्धः पीनायतभुजः कपिः ।
युवराजो महाप्राज्ञ अङ्गदो वाक्यमब्रवीत् ॥ ४-५२-१९॥
sa tu siṃharṣabha skandhaḥ pīnāyatabhujaḥ kapiḥ |
yuvarājo mahāprājña aṅgado vākyamabravīt || 4-52-19||

RMY 4-52-20

शासनात्कपिराजस्य वयं सर्वे विनिर्गताः ।
मासः पूर्णो बिलस्थानां हरयः किं न बुध्यते ॥ ४-५२-२०॥
śāsanātkapirājasya vayaṃ sarve vinirgatāḥ |
māsaḥ pūrṇo bilasthānāṃ harayaḥ kiṃ na budhyate || 4-52-20||

RMY 4-52-21

तस्मिन्नतीते काले तु सुग्रीवेण कृते स्वयम् ।
प्रायोपवेशनं युक्तं सर्वेषां च वनौकसाम् ॥ ४-५२-२१॥
tasminnatīte kāle tu sugrīveṇa kṛte svayam |
prāyopaveśanaṃ yuktaṃ sarveṣāṃ ca vanaukasām || 4-52-21||

RMY 4-52-22

तीक्ष्णः प्रकृत्या सुग्रीवः स्वामिभावे व्यवस्थितः ।
न क्षमिष्यति नः सर्वानपराधकृतो गतान् ॥ ४-५२-२२॥
tīkṣṇaḥ prakṛtyā sugrīvaḥ svāmibhāve vyavasthitaḥ |
na kṣamiṣyati naḥ sarvānaparādhakṛto gatān || 4-52-22||

RMY 4-52-23

अप्रवृत्तौ च सीतायाः पापमेव करिष्यति ।
तस्मात्क्षममिहाद्यैव प्रायोपविशनं हि नः ॥ ४-५२-२३॥
apravṛttau ca sītāyāḥ pāpameva kariṣyati |
tasmātkṣamamihādyaiva prāyopaviśanaṃ hi naḥ || 4-52-23||

RMY 4-52-24

त्यक्त्वा पुत्रांश्च दारांश्च धनानि च गृहाणि च ।
यावन्न घातयेद्राजा सर्वान्प्रतिगतानितः ।
वधेनाप्रतिरूपेण श्रेयान्मृत्युरिहैव नः ॥ ४-५२-२४॥
tyaktvā putrāṃśca dārāṃśca dhanāni ca gṛhāṇi ca |
yāvanna ghātayedrājā sarvānpratigatānitaḥ |
vadhenāpratirūpeṇa śreyānmṛtyurihaiva naḥ || 4-52-24||

RMY 4-52-25

न चाहं यौवराज्येन सुग्रीवेणाभिषेचितः ।
नरेन्द्रेणाभिषिक्तोऽस्मि रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥ ४-५२-२५॥
na cāhaṃ yauvarājyena sugrīveṇābhiṣecitaḥ |
narendreṇābhiṣikto'smi rāmeṇākliṣṭakarmaṇā || 4-52-25||

RMY 4-52-26

स पूर्वं बद्धवैरो मां राजा दृष्ट्वा व्यतिक्रमम् ।
घातयिष्यति दण्डेन तीक्ष्णेन कृतनिश्चयः ॥ ४-५२-२६॥
sa pūrvaṃ baddhavairo māṃ rājā dṛṣṭvā vyatikramam |
ghātayiṣyati daṇḍena tīkṣṇena kṛtaniścayaḥ || 4-52-26||

RMY 4-52-27

किं मे सुहृद्भिर्व्यसनं पश्यद्भिर्जीवितान्तरे ।
इहैव प्रायमासिष्ये पुण्ये सागररोधसि ॥ ४-५२-२७॥
kiṃ me suhṛdbhirvyasanaṃ paśyadbhirjīvitāntare |
ihaiva prāyamāsiṣye puṇye sāgararodhasi || 4-52-27||

RMY 4-52-28

एतच्छ्रुत्वा कुमारेण युवराजेन भाषितम् ।
सर्वे ते वानरश्रेष्ठाः करुणं वाक्यमब्रुवन् ॥ ४-५२-२८॥
etacchrutvā kumāreṇa yuvarājena bhāṣitam |
sarve te vānaraśreṣṭhāḥ karuṇaṃ vākyamabruvan || 4-52-28||

RMY 4-52-29

तीक्ष्णः प्रकृत्या सुग्रीवः प्रियासक्तश्च राघवः ।
अदृष्टायां च वैदेह्यां दृष्ट्वास्मांश्च समागतान् ॥ ४-५२-२९॥
tīkṣṇaḥ prakṛtyā sugrīvaḥ priyāsaktaśca rāghavaḥ |
adṛṣṭāyāṃ ca vaidehyāṃ dṛṣṭvāsmāṃśca samāgatān || 4-52-29||

RMY 4-52-30

राघवप्रियकामार्थं घातयिष्यत्यसंशयम् ।
न क्षमं चापराद्धानां गमनं स्वामिपार्श्वतः ॥ ४-५२-३०॥
rāghavapriyakāmārthaṃ ghātayiṣyatyasaṃśayam |
na kṣamaṃ cāparāddhānāṃ gamanaṃ svāmipārśvataḥ || 4-52-30||

RMY 4-52-31

प्लवंगमानां तु भयार्दितानां श्रुत्वा वचस्तार इदं बभाषे ।
अलं विषादेन बिलं प्रविश्य वसाम सर्वे यदि रोचते वः ॥ ४-५२-३१॥
plavaṃgamānāṃ tu bhayārditānāṃ śrutvā vacastāra idaṃ babhāṣe |
alaṃ viṣādena bilaṃ praviśya vasāma sarve yadi rocate vaḥ || 4-52-31||

RMY 4-52-32

इदं हि माया विहितं सुदुर्गमं प्रभूतवृक्षोदकभोज्यपेयम् ।
इहास्ति नो नैव भयं पुरंदरान्न राघवाद्वानरराजतोऽपि वा ॥ ४-५२-३२॥
idaṃ hi māyā vihitaṃ sudurgamaṃ prabhūtavṛkṣodakabhojyapeyam |
ihāsti no naiva bhayaṃ puraṃdarānna rāghavādvānararājato'pi vā || 4-52-32||

RMY 4-52-33

श्रुत्वाङ्गदस्यापि वचोऽनुकूलमूचुश्च सर्वे हरयः प्रतीताः ।
यथा न हन्येम तथाविधानमसक्तमद्यैव विधीयतां नः ॥ ४-५२-३३॥
śrutvāṅgadasyāpi vaco'nukūlamūcuśca sarve harayaḥ pratītāḥ |
yathā na hanyema tathāvidhānamasaktamadyaiva vidhīyatāṃ naḥ || 4-52-33||

Sarga: 53/66 (21)

RMY 4-53-1

तथा ब्रुवति तारे तु ताराधिपतिवर्चसि ।
अथ मेने हृतं राज्यं हनुमानङ्गदेन तत् ॥ ४-५३-१॥
tathā bruvati tāre tu tārādhipativarcasi |
atha mene hṛtaṃ rājyaṃ hanumānaṅgadena tat || 4-53-1||

RMY 4-53-2

बुद्ध्या ह्यष्टाङ्गया युक्तं चतुर्बलसमन्वितम् ।
चतुर्दशगुणं मेने हनुमान्वालिनः सुतम् ॥ ४-५३-२॥
buddhyā hyaṣṭāṅgayā yuktaṃ caturbalasamanvitam |
caturdaśaguṇaṃ mene hanumānvālinaḥ sutam || 4-53-2||

RMY 4-53-3

आपूर्यमाणं शश्वच्च तेजोबलपराक्रमैः ।
शशिनं शुक्लपक्षादौ वर्धमानमिव श्रिया ॥ ४-५३-३॥
āpūryamāṇaṃ śaśvacca tejobalaparākramaiḥ |
śaśinaṃ śuklapakṣādau vardhamānamiva śriyā || 4-53-3||

RMY 4-53-4

बृहस्पतिसमं बुद्ध्या विक्रमे सदृशं पितुः ।
शुश्रूषमाणं तारस्य शुक्रस्येव पुरंदरम् ॥ ४-५३-४॥
bṛhaspatisamaṃ buddhyā vikrame sadṛśaṃ pituḥ |
śuśrūṣamāṇaṃ tārasya śukrasyeva puraṃdaram || 4-53-4||

RMY 4-53-5

भर्तुरर्थे परिश्रान्तं सर्वशास्त्रविशारदम् ।
अभिसंधातुमारेभे हनुमानङ्गदं ततः ॥ ४-५३-५॥
bharturarthe pariśrāntaṃ sarvaśāstraviśāradam |
abhisaṃdhātumārebhe hanumānaṅgadaṃ tataḥ || 4-53-5||

RMY 4-53-6

स चतुर्णामुपायानां तृतीयमुपवर्णयन् ।
भेदयामास तान्सर्वान्वानरान्वाक्यसंपदा ॥ ४-५३-६॥
sa caturṇāmupāyānāṃ tṛtīyamupavarṇayan |
bhedayāmāsa tānsarvānvānarānvākyasaṃpadā || 4-53-6||

RMY 4-53-7

तेषु सर्वेषु भिन्नेषु ततोऽभीषयदङ्गदम् ।
भीषणैर्बहुभिर्वाक्यैः कोपोपायसमन्वितैः ॥ ४-५३-७॥
teṣu sarveṣu bhinneṣu tato'bhīṣayadaṅgadam |
bhīṣaṇairbahubhirvākyaiḥ kopopāyasamanvitaiḥ || 4-53-7||

RMY 4-53-8

त्वं समर्थतरः पित्रा युद्धे तारेय वै धुरम् ।
दृढं धारयितुं शक्तः कपिराज्यं यथा पिता ॥ ४-५३-८॥
tvaṃ samarthataraḥ pitrā yuddhe tāreya vai dhuram |
dṛḍhaṃ dhārayituṃ śaktaḥ kapirājyaṃ yathā pitā || 4-53-8||

RMY 4-53-9

नित्यमस्थिरचित्ता हि कपयो हरिपुंगव ।
नाज्ञाप्यं विषहिष्यन्ति पुत्रदारान्विना त्वया ॥ ४-५३-९॥
nityamasthiracittā hi kapayo haripuṃgava |
nājñāpyaṃ viṣahiṣyanti putradārānvinā tvayā || 4-53-9||

RMY 4-53-10

त्वां नैते ह्यनुयुञ्जेयुः प्रत्यक्षं प्रवदामि ते ।
यथायं जाम्बवान्नीलः सुहोत्रश्च महाकपिः ॥ ४-५३-१०॥
tvāṃ naite hyanuyuñjeyuḥ pratyakṣaṃ pravadāmi te |
yathāyaṃ jāmbavānnīlaḥ suhotraśca mahākapiḥ || 4-53-10||

RMY 4-53-11

न ह्यहं त इमे सर्वे सामदानादिभिर्गुणैः ।
दण्डेन न त्वया शक्याः सुग्रीवादपकर्षितुम् ॥ ४-५३-११॥
na hyahaṃ ta ime sarve sāmadānādibhirguṇaiḥ |
daṇḍena na tvayā śakyāḥ sugrīvādapakarṣitum || 4-53-11||

RMY 4-53-12

विगृह्यासनमप्याहुर्दुर्बलेन बलीयसः ।
आत्मरक्षाकरस्तस्मान्न विगृह्णीत दुर्बलः ॥ ४-५३-१२॥
vigṛhyāsanamapyāhurdurbalena balīyasaḥ |
ātmarakṣākarastasmānna vigṛhṇīta durbalaḥ || 4-53-12||

RMY 4-53-13

यां चेमां मन्यसे धात्रीमेतद्बिलमिति श्रुतम् ।
एतल्लक्ष्मणबाणानामीषत्कार्यं विदारणे ॥ ४-५३-१३॥
yāṃ cemāṃ manyase dhātrīmetadbilamiti śrutam |
etallakṣmaṇabāṇānāmīṣatkāryaṃ vidāraṇe || 4-53-13||

RMY 4-53-14

स्वल्पं हि कृतमिन्द्रेण क्षिपता ह्यशनिं पुरा ।
लक्ष्मणो निशितैर्बाणैर्भिन्द्यात्पत्रपुटं यथा ।
लक्ष्मणस्य च नाराचा बहवः सन्ति तद्विधाः ॥ ४-५३-१४॥
svalpaṃ hi kṛtamindreṇa kṣipatā hyaśaniṃ purā |
lakṣmaṇo niśitairbāṇairbhindyātpatrapuṭaṃ yathā |
lakṣmaṇasya ca nārācā bahavaḥ santi tadvidhāḥ || 4-53-14||

RMY 4-53-15

अवस्थाने यदैव त्वमासिष्यसि परंतप ।
तदैव हरयः सर्वे त्यक्ष्यन्ति कृतनिश्चयाः ॥ ४-५३-१५॥
avasthāne yadaiva tvamāsiṣyasi paraṃtapa |
tadaiva harayaḥ sarve tyakṣyanti kṛtaniścayāḥ || 4-53-15||

RMY 4-53-16

स्मरन्तः पुत्रदाराणां नित्योद्विग्ना बुभुक्षिताः ।
खेदिता दुःखशय्याभिस्त्वां करिष्यन्ति पृष्ठतः ॥ ४-५३-१६॥
smarantaḥ putradārāṇāṃ nityodvignā bubhukṣitāḥ |
kheditā duḥkhaśayyābhistvāṃ kariṣyanti pṛṣṭhataḥ || 4-53-16||

RMY 4-53-17

स त्वं हीनः सुहृद्भिश्च हितकामैश्च बन्धुभिः ।
तृणादपि भृशोद्विग्नः स्पन्दमानाद्भविष्यसि ॥ ४-५३-१७॥
sa tvaṃ hīnaḥ suhṛdbhiśca hitakāmaiśca bandhubhiḥ |
tṛṇādapi bhṛśodvignaḥ spandamānādbhaviṣyasi || 4-53-17||

RMY 4-53-18

न च जातु न हिंस्युस्त्वां घोरा लक्ष्मणसायकाः ।
अपवृत्तं जिघांसन्तो महावेगा दुरासदाः ॥ ४-५३-१८॥
na ca jātu na hiṃsyustvāṃ ghorā lakṣmaṇasāyakāḥ |
apavṛttaṃ jighāṃsanto mahāvegā durāsadāḥ || 4-53-18||

RMY 4-53-19

अस्माभिस्तु गतं सार्धं विनीतवदुपस्थितम् ।
आनुपूर्व्यात्तु सुग्रीवो राज्ये त्वां स्थापयिष्यति ॥ ४-५३-१९॥
asmābhistu gataṃ sārdhaṃ vinītavadupasthitam |
ānupūrvyāttu sugrīvo rājye tvāṃ sthāpayiṣyati || 4-53-19||

RMY 4-53-20

धर्मकामः पितृव्यस्ते प्रीतिकामो दृढव्रतः ।
शुचिः सत्यप्रतिज्ञश्च ना त्वां जातु जिघांसति ॥ ४-५३-२०॥
dharmakāmaḥ pitṛvyaste prītikāmo dṛḍhavrataḥ |
śuciḥ satyapratijñaśca nā tvāṃ jātu jighāṃsati || 4-53-20||

RMY 4-53-21

प्रियकामश्च ते मातुस्तदर्थं चास्य जीवितम् ।
तस्यापत्यं च नास्त्यन्यत्तस्मादङ्गद गम्यताम् ॥ ४-५३-२१॥
priyakāmaśca te mātustadarthaṃ cāsya jīvitam |
tasyāpatyaṃ ca nāstyanyattasmādaṅgada gamyatām || 4-53-21||

Sarga: 54/66 (21)

RMY 4-54-1

श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं प्रश्रितं धर्मसंहितम् ।
स्वामिसत्कारसंयुक्तमङ्गदो वाक्यमब्रवीत् ॥ ४-५४-१॥
śrutvā hanumato vākyaṃ praśritaṃ dharmasaṃhitam |
svāmisatkārasaṃyuktamaṅgado vākyamabravīt || 4-54-1||

RMY 4-54-2

स्थैर्यं सर्वात्मना शौचमानृशंस्यमथार्जवम् ।
विक्रमैश्चैव धैर्यं च सुग्रीवे नोपपद्यते ॥ ४-५४-२॥
sthairyaṃ sarvātmanā śaucamānṛśaṃsyamathārjavam |
vikramaiścaiva dhairyaṃ ca sugrīve nopapadyate || 4-54-2||

RMY 4-54-3

भ्रातुर्ज्येष्ठस्य यो भार्यां जीवितो महिषीं प्रियाम् ।
धर्मेण मातरं यस्तु स्वीकरोति जुगुप्सितः ॥ ४-५४-३॥
bhrāturjyeṣṭhasya yo bhāryāṃ jīvito mahiṣīṃ priyām |
dharmeṇa mātaraṃ yastu svīkaroti jugupsitaḥ || 4-54-3||

RMY 4-54-4

कथं स धर्मं जानीते येन भ्रात्रा दुरात्मना ।
युद्धायाभिनियुक्तेन बिलस्य पिहितं मुखम् ॥ ४-५४-४॥
kathaṃ sa dharmaṃ jānīte yena bhrātrā durātmanā |
yuddhāyābhiniyuktena bilasya pihitaṃ mukham || 4-54-4||

RMY 4-54-5

सत्यात्पाणिगृहीतश्च कृतकर्मा महायशाः ।
विस्मृतो राघवो येन स कस्य सुकृतं स्मरेत् ॥ ४-५४-५॥
satyātpāṇigṛhītaśca kṛtakarmā mahāyaśāḥ |
vismṛto rāghavo yena sa kasya sukṛtaṃ smaret || 4-54-5||

RMY 4-54-6

लक्ष्मणस्य भयाद्येन नाधर्मभयभीरुणा ।
आदिष्टा मार्गितुं सीतां धर्ममस्मिन्कथं भवेत् ॥ ४-५४-६॥
lakṣmaṇasya bhayādyena nādharmabhayabhīruṇā |
ādiṣṭā mārgituṃ sītāṃ dharmamasminkathaṃ bhavet || 4-54-6||

RMY 4-54-7

तस्मिन्पापे कृतघ्ने तु स्मृतिहीने चलात्मनि ।
आर्यः को विश्वसेज्जातु तत्कुलीनो जिजीविषुः ॥ ४-५४-७॥
tasminpāpe kṛtaghne tu smṛtihīne calātmani |
āryaḥ ko viśvasejjātu tatkulīno jijīviṣuḥ || 4-54-7||

RMY 4-54-8

राज्ये पुत्रं प्रतिष्ठाप्य सगुणो निर्गुणोऽपि वा ।
कथं शत्रुकुलीनं मां सुग्रीवो जीवयिष्यति ॥ ४-५४-८॥
rājye putraṃ pratiṣṭhāpya saguṇo nirguṇo'pi vā |
kathaṃ śatrukulīnaṃ māṃ sugrīvo jīvayiṣyati || 4-54-8||

RMY 4-54-9

भिन्नमन्त्रोऽपराद्धश्च हीनशक्तिः कथं ह्यहम् ।
किष्किन्धां प्राप्य जीवेयमनाथ इव दुर्बलः ॥ ४-५४-९॥
bhinnamantro'parāddhaśca hīnaśaktiḥ kathaṃ hyaham |
kiṣkindhāṃ prāpya jīveyamanātha iva durbalaḥ || 4-54-9||

RMY 4-54-10

उपांशुदण्डेन हि मां बन्धनेनोपपादयेत् ।
शठः क्रूरो नृशंसश्च सुग्रीवो राज्यकारणात् ॥ ४-५४-१०॥
upāṃśudaṇḍena hi māṃ bandhanenopapādayet |
śaṭhaḥ krūro nṛśaṃsaśca sugrīvo rājyakāraṇāt || 4-54-10||

RMY 4-54-11

बन्धनाच्चावसादान्मे श्रेयः प्रायोपवेशनम् ।
अनुजानीत मां सर्वे गृहान्गच्छन्तु वानराः ॥ ४-५४-११॥
bandhanāccāvasādānme śreyaḥ prāyopaveśanam |
anujānīta māṃ sarve gṛhāngacchantu vānarāḥ || 4-54-11||

RMY 4-54-12

अहं वः प्रतिजानामि न गमिष्याम्यहं पुरीम् ।
इहैव प्रायमासिष्ये श्रेयो मरणमेव मे ॥ ४-५४-१२॥
ahaṃ vaḥ pratijānāmi na gamiṣyāmyahaṃ purīm |
ihaiva prāyamāsiṣye śreyo maraṇameva me || 4-54-12||

RMY 4-54-13

अभिवादनपूर्वं तु राजा कुशलमेव च ।
वाच्यस्ततो यवीयान्मे सुग्रीवो वानरेश्वरः ॥ ४-५४-१३॥
abhivādanapūrvaṃ tu rājā kuśalameva ca |
vācyastato yavīyānme sugrīvo vānareśvaraḥ || 4-54-13||

RMY 4-54-14

आरोग्यपूर्वं कुशलं वाच्या माता रुमा च मे ।
मातरं चैव मे तारामाश्वासयितुमर्हथ ॥ ४-५४-१४॥
ārogyapūrvaṃ kuśalaṃ vācyā mātā rumā ca me |
mātaraṃ caiva me tārāmāśvāsayitumarhatha || 4-54-14||

RMY 4-54-15

प्रकृत्या प्रियपुत्रा सा सानुक्रोशा तपस्विनी ।
विनष्टं मामिह श्रुत्वा व्यक्तं हास्यति जीवितम् ॥ ४-५४-१५॥
prakṛtyā priyaputrā sā sānukrośā tapasvinī |
vinaṣṭaṃ māmiha śrutvā vyaktaṃ hāsyati jīvitam || 4-54-15||

RMY 4-54-16

एतावदुक्त्वा वचनं वृद्धानप्यभिवाद्य च ।
संविवेशाङ्गदो भूमौ रुदन्दर्भेषु दुर्मनाः ॥ ४-५४-१६॥
etāvaduktvā vacanaṃ vṛddhānapyabhivādya ca |
saṃviveśāṅgado bhūmau rudandarbheṣu durmanāḥ || 4-54-16||

RMY 4-54-17

तस्य संविशतस्तत्र रुदन्तो वानरर्षभाः ।
नयनेभ्यः प्रमुमुचुरुष्णं वै वारिदुःखिताः ॥ ४-५४-१७॥
tasya saṃviśatastatra rudanto vānararṣabhāḥ |
nayanebhyaḥ pramumucuruṣṇaṃ vai vāriduḥkhitāḥ || 4-54-17||

RMY 4-54-18

सुग्रीवं चैव निन्दन्तः प्रशंसन्तश्च वालिनम् ।
परिवार्याङ्गदो सर्वे व्यवस्यन्प्रायमासितुम् ॥ ४-५४-१८॥
sugrīvaṃ caiva nindantaḥ praśaṃsantaśca vālinam |
parivāryāṅgado sarve vyavasyanprāyamāsitum || 4-54-18||

RMY 4-54-19

मतं तद्वालिपुत्रस्य विज्ञाय प्लवगर्षभाः ।
उपस्पृश्योदकं सर्वे प्राङ्मुखाः समुपाविशन् ।
दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु उदक्तीरं समाश्रिताः ॥ ४-५४-१९॥
mataṃ tadvāliputrasya vijñāya plavagarṣabhāḥ |
upaspṛśyodakaṃ sarve prāṅmukhāḥ samupāviśan |
dakṣiṇāgreṣu darbheṣu udaktīraṃ samāśritāḥ || 4-54-19||

RMY 4-54-20

स संविशद्भिर्बहुभिर्महीधरो महाद्रिकूटप्रमितैः प्लवंगमैः ॥ ४-५४-२०॥
sa saṃviśadbhirbahubhirmahīdharo mahādrikūṭapramitaiḥ plavaṃgamaiḥ || 4-54-20||

RMY 4-54-21

बभूव संनादितनिर्झरान्तरो भृशं नदद्भिर्जलदैरिवोल्बणैः ॥ ४-५४-२१॥
babhūva saṃnāditanirjharāntaro bhṛśaṃ nadadbhirjaladairivolbaṇaiḥ || 4-54-21||

Sarga: 55/66 (21)

RMY 4-55-1

उपविष्टास्तु ते सर्वे यस्मिन्प्रायं गिरिस्थले ।
हरयो गृध्रराजश्च तं देशमुपचक्रमे ॥ ४-५५-१॥
upaviṣṭāstu te sarve yasminprāyaṃ giristhale |
harayo gṛdhrarājaśca taṃ deśamupacakrame || 4-55-1||

RMY 4-55-2

साम्पातिर्नाम नाम्ना तु चिरजीवी विहंगमः ।
भ्राता जटायुषः श्रीमान्प्रख्यातबलपौरुषः ॥ ४-५५-२॥
sāmpātirnāma nāmnā tu cirajīvī vihaṃgamaḥ |
bhrātā jaṭāyuṣaḥ śrīmānprakhyātabalapauruṣaḥ || 4-55-2||

RMY 4-55-3

कन्दरादभिनिष्क्रम्य स विन्ध्यस्य महागिरेः ।
उपविष्टान्हरीन्दृष्ट्वा हृष्टात्मा गिरमब्रवीत् ॥ ४-५५-३॥
kandarādabhiniṣkramya sa vindhyasya mahāgireḥ |
upaviṣṭānharīndṛṣṭvā hṛṣṭātmā giramabravīt || 4-55-3||

RMY 4-55-4

विधिः किल नरं लोके विधानेनानुवर्तते ।
यथायं विहितो भक्ष्यश्चिरान्मह्यमुपागतः ॥ ४-५५-४॥
vidhiḥ kila naraṃ loke vidhānenānuvartate |
yathāyaṃ vihito bhakṣyaścirānmahyamupāgataḥ || 4-55-4||

RMY 4-55-5

परम्पराणां भक्षिष्ये वानराणां मृतं मृतम् ।
उवाचैवं वचः पक्षी तान्निरीक्ष्य प्लवंगमान् ॥ ४-५५-५॥
paramparāṇāṃ bhakṣiṣye vānarāṇāṃ mṛtaṃ mṛtam |
uvācaivaṃ vacaḥ pakṣī tānnirīkṣya plavaṃgamān || 4-55-5||

RMY 4-55-6

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भक्षलुब्धस्य पक्षिणः ।
अङ्गदः परमायस्तो हनूमन्तमथाब्रवीत् ॥ ४-५५-६॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā bhakṣalubdhasya pakṣiṇaḥ |
aṅgadaḥ paramāyasto hanūmantamathābravīt || 4-55-6||

RMY 4-55-7

पश्य सीतापदेशेन साक्षाद्वैवस्वतो यमः ।
इमं देशमनुप्राप्तो वानराणां विपत्तये ॥ ४-५५-७॥
paśya sītāpadeśena sākṣādvaivasvato yamaḥ |
imaṃ deśamanuprāpto vānarāṇāṃ vipattaye || 4-55-7||

RMY 4-55-8

रामस्य न कृतं कार्यं राज्ञो न च वचः कृतम् ।
हरीणामियमज्ञाता विपत्तिः सहसागता ॥ ४-५५-८॥
rāmasya na kṛtaṃ kāryaṃ rājño na ca vacaḥ kṛtam |
harīṇāmiyamajñātā vipattiḥ sahasāgatā || 4-55-8||

RMY 4-55-9

वैदेह्याः प्रियकामेन कृतं कर्म जटायुषा ।
गृध्रराजेन यत्तत्र श्रुतं वस्तदशेषतः ॥ ४-५५-९॥
vaidehyāḥ priyakāmena kṛtaṃ karma jaṭāyuṣā |
gṛdhrarājena yattatra śrutaṃ vastadaśeṣataḥ || 4-55-9||

RMY 4-55-10

तथा सर्वाणि भूतानि तिर्यग्योनिगतान्यपि ।
प्रियं कुर्वन्ति रामस्य त्यक्त्वा प्राणान्यथा वयम् ॥ ४-५५-१०॥
tathā sarvāṇi bhūtāni tiryagyonigatānyapi |
priyaṃ kurvanti rāmasya tyaktvā prāṇānyathā vayam || 4-55-10||

RMY 4-55-11

राघवार्थे परिश्रान्ता वयं संत्यक्तजीविताः ।
कान्ताराणि प्रपन्नाः स्म न च पश्याम मैथिलीम् ॥ ४-५५-११॥
rāghavārthe pariśrāntā vayaṃ saṃtyaktajīvitāḥ |
kāntārāṇi prapannāḥ sma na ca paśyāma maithilīm || 4-55-11||

RMY 4-55-12

स सुखी गृध्रराजस्तु रावणेन हतो रणे ।
मुक्तश्च सुग्रीवभयाद्गतश्च परमां गतिम् ॥ ४-५५-१२॥
sa sukhī gṛdhrarājastu rāvaṇena hato raṇe |
muktaśca sugrīvabhayādgataśca paramāṃ gatim || 4-55-12||

RMY 4-55-13

जटायुषो विनाशेन राज्ञो दशरथस्य च ।
हरणेन च वैदेह्याः संशयं हरयो गताः ॥ ४-५५-१३॥
jaṭāyuṣo vināśena rājño daśarathasya ca |
haraṇena ca vaidehyāḥ saṃśayaṃ harayo gatāḥ || 4-55-13||

RMY 4-55-14

रामलक्ष्मणयोर्वासामरण्ये सह सीतया ।
राघवस्य च बाणेन वालिनश्च तथा वधः ॥ ४-५५-१४॥
rāmalakṣmaṇayorvāsāmaraṇye saha sītayā |
rāghavasya ca bāṇena vālinaśca tathā vadhaḥ || 4-55-14||

RMY 4-55-15

रामकोपादशेषाणां राक्षसानां तथा वधः ।
कैकेय्या वरदानेन इदं हि विकृतं कृतम् ॥ ४-५५-१५॥
rāmakopādaśeṣāṇāṃ rākṣasānāṃ tathā vadhaḥ |
kaikeyyā varadānena idaṃ hi vikṛtaṃ kṛtam || 4-55-15||

RMY 4-55-16

तत्तु श्रुत्वा तदा वाक्यमङ्गदस्य मुखोद्गतम् ।
अब्रवीद्वचनं गृध्रस्तीक्ष्णतुण्डो महास्वनः ॥ ४-५५-१६॥
tattu śrutvā tadā vākyamaṅgadasya mukhodgatam |
abravīdvacanaṃ gṛdhrastīkṣṇatuṇḍo mahāsvanaḥ || 4-55-16||

RMY 4-55-17

कोऽयं गिरा घोषयति प्राणैः प्रियतरस्य मे ।
जटायुषो वधं भ्रातुः कम्पयन्निव मे मनः ॥ ४-५५-१७॥
ko'yaṃ girā ghoṣayati prāṇaiḥ priyatarasya me |
jaṭāyuṣo vadhaṃ bhrātuḥ kampayanniva me manaḥ || 4-55-17||

RMY 4-55-18

कथमासीज्जनस्थाने युद्धं राक्षसगृध्रयोः ।
नामधेयमिदं भ्रातुश्चिरस्याद्य मया श्रुतम् ॥ ४-५५-१८॥
kathamāsījjanasthāne yuddhaṃ rākṣasagṛdhrayoḥ |
nāmadheyamidaṃ bhrātuścirasyādya mayā śrutam || 4-55-18||

RMY 4-55-19

यवीयसो गुणज्ञस्य श्लाघनीयस्य विक्रमैः ।
तदिच्छेयमहं श्रोतुं विनाशं वानरर्षभाः ॥ ४-५५-१९॥
yavīyaso guṇajñasya ślāghanīyasya vikramaiḥ |
tadiccheyamahaṃ śrotuṃ vināśaṃ vānararṣabhāḥ || 4-55-19||

RMY 4-55-20

भ्रातुर्जटायुषस्तस्य जनस्थाननिवासिनः ।
तस्यैव च मम भ्रातुः सखा दशरथः कथम् ।
यस्य रामः प्रियः पुत्रो ज्येष्ठो गुरुजनप्रियः ॥ ४-५५-२०॥
bhrāturjaṭāyuṣastasya janasthānanivāsinaḥ |
tasyaiva ca mama bhrātuḥ sakhā daśarathaḥ katham |
yasya rāmaḥ priyaḥ putro jyeṣṭho gurujanapriyaḥ || 4-55-20||

RMY 4-55-21

सूर्यांशुदग्धपक्षत्वान्न शक्नोमि विसर्पितुम् ।
इच्छेयं पर्वतादस्मादवतर्तुमरिंदमाः ॥ ४-५५-२१॥
sūryāṃśudagdhapakṣatvānna śaknomi visarpitum |
iccheyaṃ parvatādasmādavatartumariṃdamāḥ || 4-55-21||

Sarga: 56/66 (19)

RMY 4-56-1

शोकाद्भ्रष्टस्वरमपि श्रुत्वा ते हरियूथपाः ।
श्रद्दधुर्नैव तद्वाक्यं कर्मणा तस्य शङ्किताः ॥ ४-५६-१॥
śokādbhraṣṭasvaramapi śrutvā te hariyūthapāḥ |
śraddadhurnaiva tadvākyaṃ karmaṇā tasya śaṅkitāḥ || 4-56-1||

RMY 4-56-2

ते प्रायमुपविष्टास्तु दृष्ट्वा गृध्रं प्लवंगमाः ।
चक्रुर्बुद्धिं तदा रौद्रां सर्वान्नो भक्षयिष्यति ॥ ४-५६-२॥
te prāyamupaviṣṭāstu dṛṣṭvā gṛdhraṃ plavaṃgamāḥ |
cakrurbuddhiṃ tadā raudrāṃ sarvānno bhakṣayiṣyati || 4-56-2||

RMY 4-56-3

सर्वथा प्रायमासीनान्यदि नो भक्षयिष्यति ।
कृतकृत्या भविष्यामः क्षिप्रं सिद्धिमितो गताः ॥ ४-५६-३॥
sarvathā prāyamāsīnānyadi no bhakṣayiṣyati |
kṛtakṛtyā bhaviṣyāmaḥ kṣipraṃ siddhimito gatāḥ || 4-56-3||

RMY 4-56-4

एतां बुद्धिं ततश्चक्रुः सर्वे ते वानरर्षभाः ।
अवतार्य गिरेः शृङ्गाद्गृध्रमाहाङ्गदस्तदा ॥ ४-५६-४॥
etāṃ buddhiṃ tataścakruḥ sarve te vānararṣabhāḥ |
avatārya gireḥ śṛṅgādgṛdhramāhāṅgadastadā || 4-56-4||

RMY 4-56-5

बभूवुर्क्षरजो नाम वानरेन्द्रः प्रतापवान् ।
ममार्यः पार्थिवः पक्षिन्धार्मिकौ तस्य चात्मजौ ॥ ४-५६-५॥
babhūvurkṣarajo nāma vānarendraḥ pratāpavān |
mamāryaḥ pārthivaḥ pakṣindhārmikau tasya cātmajau || 4-56-5||

RMY 4-56-6

सुग्रीवश्चैव वली च पुत्रावोघबलावुभौ ।
लोके विश्रुतकर्माभूद्राजा वाली पिता मम ॥ ४-५६-६॥
sugrīvaścaiva valī ca putrāvoghabalāvubhau |
loke viśrutakarmābhūdrājā vālī pitā mama || 4-56-6||

RMY 4-56-7

राजा कृत्स्नस्य जगत इक्ष्वाकूणां महारथः ।
रामो दाशरथिः श्रीमान्प्रविष्टो दण्डकावनम् ॥ ४-५६-७॥
rājā kṛtsnasya jagata ikṣvākūṇāṃ mahārathaḥ |
rāmo dāśarathiḥ śrīmānpraviṣṭo daṇḍakāvanam || 4-56-7||

RMY 4-56-8

लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वैदेह्या चापि भार्यया ।
पितुर्निदेशनिरतो धर्म्यं पन्थानमाश्रितः ।
तस्य भार्या जनस्थानाद्रावणेन हृता बलात् ॥ ४-५६-८॥
lakṣmaṇena saha bhrātrā vaidehyā cāpi bhāryayā |
piturnideśanirato dharmyaṃ panthānamāśritaḥ |
tasya bhāryā janasthānādrāvaṇena hṛtā balāt || 4-56-8||

RMY 4-56-9

रामस्य च पितुर्मित्रं जटायुर्नाम गृध्रराट् ।
ददर्श सीतां वैदेहीं ह्रियमाणां विहायसा ॥ ४-५६-९॥
rāmasya ca piturmitraṃ jaṭāyurnāma gṛdhrarāṭ |
dadarśa sītāṃ vaidehīṃ hriyamāṇāṃ vihāyasā || 4-56-9||

RMY 4-56-10

रावणं विरथं कृत्वा स्थापयित्वा च मैथिलीम् ।
परिश्रान्तश्च वृद्धश्च रावणेन हतो रणे ॥ ४-५६-१०॥
rāvaṇaṃ virathaṃ kṛtvā sthāpayitvā ca maithilīm |
pariśrāntaśca vṛddhaśca rāvaṇena hato raṇe || 4-56-10||

RMY 4-56-11

एवं गृध्रो हतस्तेन रावणेन बहीयसा ।
संस्कृतश्चापि रामेण गतश्च गतिमुत्तमाम् ॥ ४-५६-११॥
evaṃ gṛdhro hatastena rāvaṇena bahīyasā |
saṃskṛtaścāpi rāmeṇa gataśca gatimuttamām || 4-56-11||

RMY 4-56-12

ततो मम पितृव्येण सुग्रीवेण महात्मना ।
चकार राघवः सख्यं सोऽवधीत्पितरं मम ॥ ४-५६-१२॥
tato mama pitṛvyeṇa sugrīveṇa mahātmanā |
cakāra rāghavaḥ sakhyaṃ so'vadhītpitaraṃ mama || 4-56-12||

RMY 4-56-13

माम पित्रा विरुद्धो हि सुग्रीवः सचिवैः सह ।
निहत्य वालिनं रामस्ततस्तमभिषेचयत् ॥ ४-५६-१३॥
māma pitrā viruddho hi sugrīvaḥ sacivaiḥ saha |
nihatya vālinaṃ rāmastatastamabhiṣecayat || 4-56-13||

RMY 4-56-14

स राज्ये स्थापितस्तेन सुग्रीवो वानरेश्वरः ।
राजा वानरमुख्यानां येन प्रस्थापिता वयम् ॥ ४-५६-१४॥
sa rājye sthāpitastena sugrīvo vānareśvaraḥ |
rājā vānaramukhyānāṃ yena prasthāpitā vayam || 4-56-14||

RMY 4-56-15

एवं रामप्रयुक्तास्तु मार्गमाणास्ततस्ततः ।
वैदेहीं नाधिगच्छामो रात्रौ सूर्यप्रभामिव ॥ ४-५६-१५॥
evaṃ rāmaprayuktāstu mārgamāṇāstatastataḥ |
vaidehīṃ nādhigacchāmo rātrau sūryaprabhāmiva || 4-56-15||

RMY 4-56-16

ते वयं दण्दकारण्यं विचित्य सुसमाहिताः ।
अज्ञानात्तु प्रविष्टाः स्म धरण्या विवृतं बिलम् ॥ ४-५६-१६॥
te vayaṃ daṇdakāraṇyaṃ vicitya susamāhitāḥ |
ajñānāttu praviṣṭāḥ sma dharaṇyā vivṛtaṃ bilam || 4-56-16||

RMY 4-56-17

मयस्य माया विहितं तद्बिलं च विचिन्वताम् ।
व्यतीतस्तत्र नो मासो यो राज्ञा सामयः कृतः ॥ ४-५६-१७॥
mayasya māyā vihitaṃ tadbilaṃ ca vicinvatām |
vyatītastatra no māso yo rājñā sāmayaḥ kṛtaḥ || 4-56-17||

RMY 4-56-18

ते वयं कपिराजस्य सर्वे वचनकारिणः ।
कृतां संस्थामतिक्रान्ता भयात्प्रायमुपास्महे ॥ ४-५६-१८॥
te vayaṃ kapirājasya sarve vacanakāriṇaḥ |
kṛtāṃ saṃsthāmatikrāntā bhayātprāyamupāsmahe || 4-56-18||

RMY 4-56-19

क्रुद्धे तस्मिंस्तु काकुत्स्थे सुग्रीवे च सलक्ष्मणे ।
गतानामपि सर्वेषां तत्र नो नास्ति जीवितम् ॥ ४-५६-१९॥
kruddhe tasmiṃstu kākutsthe sugrīve ca salakṣmaṇe |
gatānāmapi sarveṣāṃ tatra no nāsti jīvitam || 4-56-19||

Sarga: 57/66 (34)

RMY 4-57-1

इत्युक्तः करुणं वाक्यं वानरैस्त्यक्तजीवितैः ।
सबाष्पो वानरान्गृध्रः प्रत्युवाच महास्वनः ॥ ४-५७-१॥
ityuktaḥ karuṇaṃ vākyaṃ vānaraistyaktajīvitaiḥ |
sabāṣpo vānarāngṛdhraḥ pratyuvāca mahāsvanaḥ || 4-57-1||

RMY 4-57-2

यवीयान्मम स भ्राता जटायुर्नाम वानराः ।
यमाख्यात हतं युद्धे रावणेन बलीयसा ॥ ४-५७-२॥
yavīyānmama sa bhrātā jaṭāyurnāma vānarāḥ |
yamākhyāta hataṃ yuddhe rāvaṇena balīyasā || 4-57-2||

RMY 4-57-3

वृद्धभावादपक्षत्वाच्छृण्वंस्तदपि मर्षये ।
न हि मे शक्तिरद्यास्ति भ्रातुर्वैरविमोक्षणे ॥ ४-५७-३॥
vṛddhabhāvādapakṣatvācchṛṇvaṃstadapi marṣaye |
na hi me śaktiradyāsti bhrāturvairavimokṣaṇe || 4-57-3||

RMY 4-57-4

पुरा वृत्रवधे वृत्ते स चाहं च जयैषिणौ ।
आदित्यमुपयातौ स्वो ज्वलन्तं रश्मिमालिनम् ॥ ४-५७-४॥
purā vṛtravadhe vṛtte sa cāhaṃ ca jayaiṣiṇau |
ādityamupayātau svo jvalantaṃ raśmimālinam || 4-57-4||

RMY 4-57-5

आवृत्याकाशमार्गेण जवेन स्म गतौ भृशम् ।
मध्यं प्राप्ते च सूर्ये च जटायुरवसीदति ॥ ४-५७-५॥
āvṛtyākāśamārgeṇa javena sma gatau bhṛśam |
madhyaṃ prāpte ca sūrye ca jaṭāyuravasīdati || 4-57-5||

RMY 4-57-6

तमहं भ्रातरं दृष्ट्वा सूर्यरश्मिभिरर्दितम् ।
पक्षाभ्यं छादयामास स्नेहात्परमविह्वलम् ॥ ४-५७-६॥
tamahaṃ bhrātaraṃ dṛṣṭvā sūryaraśmibhirarditam |
pakṣābhyaṃ chādayāmāsa snehātparamavihvalam || 4-57-6||

RMY 4-57-7

निर्दग्धपक्षः पतितो विन्ध्येऽहं वानरोत्तमाः ।
अहमस्मिन्वसन्भ्रातुः प्रवृत्तिं नोपलक्षये ॥ ४-५७-७॥
nirdagdhapakṣaḥ patito vindhye'haṃ vānarottamāḥ |
ahamasminvasanbhrātuḥ pravṛttiṃ nopalakṣaye || 4-57-7||

RMY 4-57-8

जटायुषस्त्वेवमुक्तो भ्रात्रा संपातिना तदा ।
युवराजो महाप्राज्ञः प्रत्युवाचाङ्गदस्तदा ॥ ४-५७-८॥
jaṭāyuṣastvevamukto bhrātrā saṃpātinā tadā |
yuvarājo mahāprājñaḥ pratyuvācāṅgadastadā || 4-57-8||

RMY 4-57-9

जटायुषो यदि भ्राता श्रुतं ते गदितं मया ।
आख्याहि यदि जानासि निलयं तस्य रक्षसः ॥ ४-५७-९॥
jaṭāyuṣo yadi bhrātā śrutaṃ te gaditaṃ mayā |
ākhyāhi yadi jānāsi nilayaṃ tasya rakṣasaḥ || 4-57-9||

RMY 4-57-10

अदीर्घदर्शिनं तं वा रावणं राक्षसाधिपम् ।
अन्तिके यदि वा दूरे यदि जानासि शंस नः ॥ ४-५७-१०॥
adīrghadarśinaṃ taṃ vā rāvaṇaṃ rākṣasādhipam |
antike yadi vā dūre yadi jānāsi śaṃsa naḥ || 4-57-10||

RMY 4-57-11

ततोऽब्रवीन्महातेजा ज्येष्ठो भ्राता जटायुषः ।
आत्मानुरूपं वचनं वानरान्संप्रहर्षयन् ॥ ४-५७-११॥
tato'bravīnmahātejā jyeṣṭho bhrātā jaṭāyuṣaḥ |
ātmānurūpaṃ vacanaṃ vānarānsaṃpraharṣayan || 4-57-11||

RMY 4-57-12

निर्दग्धपक्षो गृध्रोऽहं गतवीर्यः प्लवंगमाः ।
वाङ्मात्रेण तु रामस्य करिष्ये साह्यमुत्तमम् ॥ ४-५७-१२॥
nirdagdhapakṣo gṛdhro'haṃ gatavīryaḥ plavaṃgamāḥ |
vāṅmātreṇa tu rāmasya kariṣye sāhyamuttamam || 4-57-12||

RMY 4-57-13

जानामि वारुणाल्लोकान्विष्णोस्त्रैविक्रमानपि ।
देवासुरविमर्दांश्च अमृतस्य च मन्थनम् ॥ ४-५७-१३॥
jānāmi vāruṇāllokānviṣṇostraivikramānapi |
devāsuravimardāṃśca amṛtasya ca manthanam || 4-57-13||

RMY 4-57-14

रामस्य यदिदं कार्यं कर्तव्यं प्रथमं मया ।
जरया च हृतं तेजः प्राणाश्च शिथिला मम ॥ ४-५७-१४॥
rāmasya yadidaṃ kāryaṃ kartavyaṃ prathamaṃ mayā |
jarayā ca hṛtaṃ tejaḥ prāṇāśca śithilā mama || 4-57-14||

RMY 4-57-15

तरुणी रूपसंपन्ना सर्वाभरणभूषिता ।
ह्रियमाणा मया दृष्टा रावणेन दुरात्मना ॥ ४-५७-१५॥
taruṇī rūpasaṃpannā sarvābharaṇabhūṣitā |
hriyamāṇā mayā dṛṣṭā rāvaṇena durātmanā || 4-57-15||

RMY 4-57-16

क्रोशन्ती राम रामेति लक्ष्मणेति च भामिनी ।
भूषणान्यपविध्यन्ती गात्राणि च विधुन्वती ॥ ४-५७-१६॥
krośantī rāma rāmeti lakṣmaṇeti ca bhāminī |
bhūṣaṇānyapavidhyantī gātrāṇi ca vidhunvatī || 4-57-16||

RMY 4-57-17

सूर्यप्रभेव शैलाग्रे तस्याः कौशेयमुत्तमम् ।
असिते राक्षसे भाति यथा वा तडिदम्बुदे ॥ ४-५७-१७॥
sūryaprabheva śailāgre tasyāḥ kauśeyamuttamam |
asite rākṣase bhāti yathā vā taḍidambude || 4-57-17||

RMY 4-57-18

तां तु सीतामहं मन्ये रामस्य परिकीर्तनात् ।
श्रूयतां मे कथयतो निलयं तस्य रक्षसः ॥ ४-५७-१८॥
tāṃ tu sītāmahaṃ manye rāmasya parikīrtanāt |
śrūyatāṃ me kathayato nilayaṃ tasya rakṣasaḥ || 4-57-18||

RMY 4-57-19

पुत्रो विश्रवसः साक्षाद्भ्राता वैश्रवणस्य च ।
अध्यास्ते नगरीं लङ्कां रावणो नाम राकसः ॥ ४-५७-१९॥
putro viśravasaḥ sākṣādbhrātā vaiśravaṇasya ca |
adhyāste nagarīṃ laṅkāṃ rāvaṇo nāma rākasaḥ || 4-57-19||

RMY 4-57-20

इतो द्वीपे समुद्रस्य संपूर्णे शतयोजने ।
तस्मिँल्लङ्का पुरी रम्या निर्मिता विश्वकर्मणा ॥ ४-५७-२०॥
ito dvīpe samudrasya saṃpūrṇe śatayojane |
tasmi~llaṅkā purī ramyā nirmitā viśvakarmaṇā || 4-57-20||

RMY 4-57-21

तस्यां वसति वैदेही दीना कौशेयवासिनी ।
रावणान्तःपुरे रुद्धा राक्षसीभिः सुरक्षिता ॥ ४-५७-२१॥
tasyāṃ vasati vaidehī dīnā kauśeyavāsinī |
rāvaṇāntaḥpure ruddhā rākṣasībhiḥ surakṣitā || 4-57-21||

RMY 4-57-22

जनकस्यात्मजां राज्ञस्तस्यां द्रक्ष्यथ मैथिलीम् ।
लङ्कायामथ गुप्तायां सागरेण समन्ततः ॥ ४-५७-२२॥
janakasyātmajāṃ rājñastasyāṃ drakṣyatha maithilīm |
laṅkāyāmatha guptāyāṃ sāgareṇa samantataḥ || 4-57-22||

RMY 4-57-23

संप्राप्य सागरस्यान्तं संपूर्णं शतयोजनम् ।
आसाद्य दक्षिणं कूलं ततो द्रक्ष्यथ रावणम् ॥ ४-५७-२३॥
saṃprāpya sāgarasyāntaṃ saṃpūrṇaṃ śatayojanam |
āsādya dakṣiṇaṃ kūlaṃ tato drakṣyatha rāvaṇam || 4-57-23||

RMY 4-57-24

तत्रैव त्वरिताः क्षिप्रं विक्रमध्वं प्लवंगमाः ।
ज्ञानेन खलु पश्यामि दृष्ट्वा प्रत्यागमिष्यथ ॥ ४-५७-२४॥
tatraiva tvaritāḥ kṣipraṃ vikramadhvaṃ plavaṃgamāḥ |
jñānena khalu paśyāmi dṛṣṭvā pratyāgamiṣyatha || 4-57-24||

RMY 4-57-25

आद्यः पन्थाः कुलिङ्गानां ये चान्ये धान्यजीविनः ।
द्वितीयो बलिभोजानां ये च वृक्षफलाशिनः ॥ ४-५७-२५॥
ādyaḥ panthāḥ kuliṅgānāṃ ye cānye dhānyajīvinaḥ |
dvitīyo balibhojānāṃ ye ca vṛkṣaphalāśinaḥ || 4-57-25||

RMY 4-57-26

भासास्तृतीयं गच्छन्ति क्रौञ्चाश्च कुररैः सह ।
श्येनाश्चतुर्थं गच्छन्ति गृध्रा गच्छन्ति पञ्चमम् ॥ ४-५७-२६॥
bhāsāstṛtīyaṃ gacchanti krauñcāśca kuraraiḥ saha |
śyenāścaturthaṃ gacchanti gṛdhrā gacchanti pañcamam || 4-57-26||

RMY 4-57-27

बलवीर्योपपन्नानां रूपयौवनशालिनाम् ।
षष्ठस्तु पन्था हंसानां वैनतेयगतिः परा ।
वैनतेयाच्च नो जन्म सर्वेषां वानरर्षभाः ॥ ४-५७-२७॥
balavīryopapannānāṃ rūpayauvanaśālinām |
ṣaṣṭhastu panthā haṃsānāṃ vainateyagatiḥ parā |
vainateyācca no janma sarveṣāṃ vānararṣabhāḥ || 4-57-27||

RMY 4-57-28

गर्हितं तु कृतं कर्म येन स्म पिशिताशनाः ।
इहस्थोऽहं प्रपश्यामि रावणं जानकीं तथा ॥ ४-५७-२८॥
garhitaṃ tu kṛtaṃ karma yena sma piśitāśanāḥ |
ihastho'haṃ prapaśyāmi rāvaṇaṃ jānakīṃ tathā || 4-57-28||

RMY 4-57-29

अस्माकमपि सौवर्णं दिव्यं चक्षुर्बलं तथा ।
तस्मादाहारवीर्येण निसर्गेण च वानराः ।
आयोजनशतात्साग्राद्वयं पश्याम नित्यशः ॥ ४-५७-२९॥
asmākamapi sauvarṇaṃ divyaṃ cakṣurbalaṃ tathā |
tasmādāhāravīryeṇa nisargeṇa ca vānarāḥ |
āyojanaśatātsāgrādvayaṃ paśyāma nityaśaḥ || 4-57-29||

RMY 4-57-30

अस्माकं विहिता वृत्तिर्निसार्गेण च दूरतः ।
विहिता पादमूले तु वृत्तिश्चरणयोधिनाम् ॥ ४-५७-३०॥
asmākaṃ vihitā vṛttirnisārgeṇa ca dūrataḥ |
vihitā pādamūle tu vṛttiścaraṇayodhinām || 4-57-30||

RMY 4-57-31

उपायो दृश्यतां कश्चिल्लङ्घने लवणाम्भसः ।
अभिगम्य तु वैदेहीं समृद्धार्था गमिष्यथ ॥ ४-५७-३१॥
upāyo dṛśyatāṃ kaścillaṅghane lavaṇāmbhasaḥ |
abhigamya tu vaidehīṃ samṛddhārthā gamiṣyatha || 4-57-31||

RMY 4-57-32

समुद्रं नेतुमिच्छामि भवद्भिर्वरुणालयम् ।
प्रदास्याम्युदकं भ्रातुः स्वर्गतस्य महात्मनः ॥ ४-५७-३२॥
samudraṃ netumicchāmi bhavadbhirvaruṇālayam |
pradāsyāmyudakaṃ bhrātuḥ svargatasya mahātmanaḥ || 4-57-32||

RMY 4-57-33

ततो नीत्वा तु तं देशं तीरे नदनदीपतेः ।
निर्दग्धपक्षं संपातिं वानराः सुमहौजसः ॥ ४-५७-३३॥
tato nītvā tu taṃ deśaṃ tīre nadanadīpateḥ |
nirdagdhapakṣaṃ saṃpātiṃ vānarāḥ sumahaujasaḥ || 4-57-33||

RMY 4-57-34

पुनः प्रत्यानयित्वा वै तं देशं पतगेश्वरम् ।
बभूवुर्वानरा हृष्टाः प्रवृत्तिमुपलभ्य ते ॥ ४-५७-३४॥
punaḥ pratyānayitvā vai taṃ deśaṃ patageśvaram |
babhūvurvānarā hṛṣṭāḥ pravṛttimupalabhya te || 4-57-34||

Sarga: 58/66 (29)

RMY 4-58-1

ततस्तदमृतास्वादं गृध्रराजेन भाषितम् ।
निशम्य वदतो हृष्टास्ते वचः प्लवगर्षभाः ॥ ४-५८-१॥
tatastadamṛtāsvādaṃ gṛdhrarājena bhāṣitam |
niśamya vadato hṛṣṭāste vacaḥ plavagarṣabhāḥ || 4-58-1||

RMY 4-58-2

जाम्बवान्वै हरिश्रेष्ठः सह सर्वैः प्लवंगमैः ।
भूतलात्सहसोत्थाय गृध्रराजानमब्रवीत् ॥ ४-५८-२॥
jāmbavānvai hariśreṣṭhaḥ saha sarvaiḥ plavaṃgamaiḥ |
bhūtalātsahasotthāya gṛdhrarājānamabravīt || 4-58-2||

RMY 4-58-3

क्व सीता केन वा दृष्टा को वा हरति मैथिलीम् ।
तदाख्यातु भवान्सर्वं गतिर्भव वनौकसाम् ॥ ४-५८-३॥
kva sītā kena vā dṛṣṭā ko vā harati maithilīm |
tadākhyātu bhavānsarvaṃ gatirbhava vanaukasām || 4-58-3||

RMY 4-58-4

को दाशरथिबाणानां वज्रवेगनिपातिनाम् ।
स्वयं लक्ष्मणमुक्तानां न चिन्तयति विक्रमम् ॥ ४-५८-४॥
ko dāśarathibāṇānāṃ vajraveganipātinām |
svayaṃ lakṣmaṇamuktānāṃ na cintayati vikramam || 4-58-4||

RMY 4-58-5

स हरीन्प्रीतिसंयुक्तान्सीता श्रुतिसमाहितान् ।
पुनराश्वासयन्प्रीत इदं वचनमब्रवीत् ॥ ४-५८-५॥
sa harīnprītisaṃyuktānsītā śrutisamāhitān |
punarāśvāsayanprīta idaṃ vacanamabravīt || 4-58-5||

RMY 4-58-6

श्रूयतामिह वैदेह्या यथा मे हरणं श्रुतम् ।
येन चापि ममाख्यातं यत्र चायतलोचना ॥ ४-५८-६॥
śrūyatāmiha vaidehyā yathā me haraṇaṃ śrutam |
yena cāpi mamākhyātaṃ yatra cāyatalocanā || 4-58-6||

RMY 4-58-7

अहमस्मिन्गिरौ दुर्गे बहुयोजनमायते ।
चिरान्निपतितो वृद्धः क्षीणप्राणपराक्रमः ॥ ४-५८-७॥
ahamasmingirau durge bahuyojanamāyate |
cirānnipatito vṛddhaḥ kṣīṇaprāṇaparākramaḥ || 4-58-7||

RMY 4-58-8

तं मामेवंगतं पुत्रः सुपार्श्वो नाम नामतः ।
आहारेण यथाकालं बिभर्ति पततां वरः ॥ ४-५८-८॥
taṃ māmevaṃgataṃ putraḥ supārśvo nāma nāmataḥ |
āhāreṇa yathākālaṃ bibharti patatāṃ varaḥ || 4-58-8||

RMY 4-58-9

तीक्ष्णकामास्तु गन्धर्वास्तीक्ष्णकोपा भुजंगमाः ।
मृगाणां तु भयं तीक्ष्णं ततस्तीक्ष्णक्षुधा वयम् ॥ ४-५८-९॥
tīkṣṇakāmāstu gandharvāstīkṣṇakopā bhujaṃgamāḥ |
mṛgāṇāṃ tu bhayaṃ tīkṣṇaṃ tatastīkṣṇakṣudhā vayam || 4-58-9||

RMY 4-58-10

स कदाचित्क्षुधार्तस्य मम चाहारकाङ्क्षिणः ।
गतसूर्योऽहनि प्राप्तो मम पुत्रो ह्यनामिषः ॥ ४-५८-१०॥
sa kadācitkṣudhārtasya mama cāhārakāṅkṣiṇaḥ |
gatasūryo'hani prāpto mama putro hyanāmiṣaḥ || 4-58-10||

RMY 4-58-11

स मया वृद्धभावाच्च कोपाच्च परिभर्त्सितः ।
क्षुत्पिपासा परीतेन कुमारः पततां वरः ॥ ४-५८-११॥
sa mayā vṛddhabhāvācca kopācca paribhartsitaḥ |
kṣutpipāsā parītena kumāraḥ patatāṃ varaḥ || 4-58-11||

RMY 4-58-12

स ममाहारसंरोधात्पीडितः प्रीतिवर्धनः ।
अनुमान्य यथातत्त्वमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ४-५८-१२॥
sa mamāhārasaṃrodhātpīḍitaḥ prītivardhanaḥ |
anumānya yathātattvamidaṃ vacanamabravīt || 4-58-12||

RMY 4-58-13

अहं तात यथाकालमामिषार्थी खमाप्लुतः ।
महेन्द्रस्य गिरेर्द्वारमावृत्य च समास्थितः ॥ ४-५८-१३॥
ahaṃ tāta yathākālamāmiṣārthī khamāplutaḥ |
mahendrasya girerdvāramāvṛtya ca samāsthitaḥ || 4-58-13||

RMY 4-58-14

तत्र सत्त्वसहस्राणां सागरान्तरचारिणाम् ।
पन्थानमेकोऽध्यवसं संनिरोद्धुमवाङ्मुखः ॥ ४-५८-१४॥
tatra sattvasahasrāṇāṃ sāgarāntaracāriṇām |
panthānameko'dhyavasaṃ saṃniroddhumavāṅmukhaḥ || 4-58-14||

RMY 4-58-15

तत्र कश्चिन्मया दृष्टः सूर्योदयसमप्रभाम् ।
स्त्रियमादाय गच्छन्वै भिन्नाञ्जनचयोपमः ॥ ४-५८-१५॥
tatra kaścinmayā dṛṣṭaḥ sūryodayasamaprabhām |
striyamādāya gacchanvai bhinnāñjanacayopamaḥ || 4-58-15||

RMY 4-58-16

सोऽहमभ्यवहारार्थी तौ दृष्ट्वा कृतनिश्चयः ।
तेन साम्ना विनीतेन पन्थानमभियाचितः ॥ ४-५८-१६॥
so'hamabhyavahārārthī tau dṛṣṭvā kṛtaniścayaḥ |
tena sāmnā vinītena panthānamabhiyācitaḥ || 4-58-16||

RMY 4-58-17

न हि सामोपपन्नानां प्रहर्ता विद्यते क्वचित् ।
नीचेष्वपि जनः कश्चित्किमङ्ग बत मद्विधः ॥ ४-५८-१७॥
na hi sāmopapannānāṃ prahartā vidyate kvacit |
nīceṣvapi janaḥ kaścitkimaṅga bata madvidhaḥ || 4-58-17||

RMY 4-58-18

स यातस्तेजसा व्योम संक्षिपन्निव वेगतः ।
अथाहं खे चरैर्भूतैरभिगम्य सभाजितः ॥ ४-५८-१८॥
sa yātastejasā vyoma saṃkṣipanniva vegataḥ |
athāhaṃ khe carairbhūtairabhigamya sabhājitaḥ || 4-58-18||

RMY 4-58-19

दिष्ट्या जीवसि तातेति अब्रुवन्मां महर्षयः ।
कथंचित्सकलत्रोऽसौ गतस्ते स्वस्त्यसंशयम् ॥ ४-५८-१९॥
diṣṭyā jīvasi tāteti abruvanmāṃ maharṣayaḥ |
kathaṃcitsakalatro'sau gataste svastyasaṃśayam || 4-58-19||

RMY 4-58-20

एवमुक्तस्ततोऽहं तैः सिद्धैः परमशोभनैः ।
स च मे रावणो राजा रक्षसां प्रतिवेदितः ॥ ४-५८-२०॥
evamuktastato'haṃ taiḥ siddhaiḥ paramaśobhanaiḥ |
sa ca me rāvaṇo rājā rakṣasāṃ prativeditaḥ || 4-58-20||

RMY 4-58-21

हरन्दाशरथेर्भार्यां रामस्य जनकात्मजाम् ।
भ्रष्टाभरणकौशेयां शोकवेगपराजिताम् ॥ ४-५८-२१॥
harandāśaratherbhāryāṃ rāmasya janakātmajām |
bhraṣṭābharaṇakauśeyāṃ śokavegaparājitām || 4-58-21||

RMY 4-58-22

रामलक्ष्मणयोर्नाम क्रोशन्तीं मुक्तमूर्धजाम् ।
एष कालात्ययस्तावदिति वाक्यविदां वरः ॥ ४-५८-२२॥
rāmalakṣmaṇayornāma krośantīṃ muktamūrdhajām |
eṣa kālātyayastāvaditi vākyavidāṃ varaḥ || 4-58-22||

RMY 4-58-23

एतमर्थं समग्रं मे सुपार्श्वः प्रत्यवेदयत् ।
तच्छ्रुत्वापि हि मे बुद्धिर्नासीत्काचित्पराक्रमे ॥ ४-५८-२३॥
etamarthaṃ samagraṃ me supārśvaḥ pratyavedayat |
tacchrutvāpi hi me buddhirnāsītkācitparākrame || 4-58-23||

RMY 4-58-24

अपक्षो हि कथं पक्षी कर्म किंचिदुपक्रमेत् ।
यत्तु शक्यं मया कर्तुं वाग्बुद्धिगुणवर्तिना ॥ ४-५८-२४॥
apakṣo hi kathaṃ pakṣī karma kiṃcidupakramet |
yattu śakyaṃ mayā kartuṃ vāgbuddhiguṇavartinā || 4-58-24||

RMY 4-58-25

श्रूयतां तत्प्रवक्ष्यामि भवतां पौरुषाश्रयम् ।
वाङ्मतिभ्यां हि सार्वेषां करिष्यामि प्रियं हि वः ।
यद्धि दाशरथेः कार्यं मम तन्नात्र संशयः ॥ ४-५८-२५॥
śrūyatāṃ tatpravakṣyāmi bhavatāṃ pauruṣāśrayam |
vāṅmatibhyāṃ hi sārveṣāṃ kariṣyāmi priyaṃ hi vaḥ |
yaddhi dāśaratheḥ kāryaṃ mama tannātra saṃśayaḥ || 4-58-25||

RMY 4-58-26

ते भवन्तो मतिश्रेष्ठा बलवन्तो मनस्विनः ।
सहिताः कपिराजेन देवैरपि दुरासदाः ॥ ४-५८-२६॥
te bhavanto matiśreṣṭhā balavanto manasvinaḥ |
sahitāḥ kapirājena devairapi durāsadāḥ || 4-58-26||

RMY 4-58-27

रामलक्ष्मणबाणाश्च निशिताः कङ्कपत्रिणः ।
त्रयाणामपि लोकानां पर्याप्तास्त्राणनिग्रहे ॥ ४-५८-२७॥
rāmalakṣmaṇabāṇāśca niśitāḥ kaṅkapatriṇaḥ |
trayāṇāmapi lokānāṃ paryāptāstrāṇanigrahe || 4-58-27||

RMY 4-58-28

कामं खलु दशग्रीवस्तेजोबलसमन्वितः ।
भवतां तु समर्थानां न किंचिदपि दुष्करम् ॥ ४-५८-२८॥
kāmaṃ khalu daśagrīvastejobalasamanvitaḥ |
bhavatāṃ tu samarthānāṃ na kiṃcidapi duṣkaram || 4-58-28||

RMY 4-58-29

तदलं कालसंगेन क्रियतां बुद्धिनिश्चयः ।
न हि कर्मसु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः ॥ ४-५८-२९॥
tadalaṃ kālasaṃgena kriyatāṃ buddhiniścayaḥ |
na hi karmasu sajjante buddhimanto bhavadvidhāḥ || 4-58-29||

Sarga: 59/66 (21)

RMY 4-59-1

ततः कृतोदकं स्नातं तं गृध्रं हरियूथपाः ।
उपविष्टा गिरौ दुर्गे परिवार्य समन्ततः ॥ ४-५९-१॥
tataḥ kṛtodakaṃ snātaṃ taṃ gṛdhraṃ hariyūthapāḥ |
upaviṣṭā girau durge parivārya samantataḥ || 4-59-1||

RMY 4-59-2

तमङ्गदमुपासीनं तैः सर्वैर्हरिभिर्वृतम् ।
जनितप्रत्ययो हर्षात्संपातिः पुनरब्रवीत् ॥ ४-५९-२॥
tamaṅgadamupāsīnaṃ taiḥ sarvairharibhirvṛtam |
janitapratyayo harṣātsaṃpātiḥ punarabravīt || 4-59-2||

RMY 4-59-3

कृत्वा निःशब्दमेकाग्राः शृण्वन्तु हरयो मम ।
तत्त्वं संकीर्तयिष्यामि यथा जानामि मैथिलीम् ॥ ४-५९-३॥
kṛtvā niḥśabdamekāgrāḥ śṛṇvantu harayo mama |
tattvaṃ saṃkīrtayiṣyāmi yathā jānāmi maithilīm || 4-59-3||

RMY 4-59-4

अस्य विन्ध्यस्य शिखरे पतितोऽस्मि पुरा वने ।
सूर्यातपपरीताङ्गो निर्दग्धः सूर्यरश्मिभिः ॥ ४-५९-४॥
asya vindhyasya śikhare patito'smi purā vane |
sūryātapaparītāṅgo nirdagdhaḥ sūryaraśmibhiḥ || 4-59-4||

RMY 4-59-5

लब्धसंज्ञस्तु षड्रात्राद्विवशो विह्वलन्निव ।
वीक्षमाणो दिशः सर्वा नाभिजानामि किंचन ॥ ४-५९-५॥
labdhasaṃjñastu ṣaḍrātrādvivaśo vihvalanniva |
vīkṣamāṇo diśaḥ sarvā nābhijānāmi kiṃcana || 4-59-5||

RMY 4-59-6

ततस्तु सागराञ्शैलान्नदीः सर्वाः सरांसि च ।
वनान्यटविदेशांश्च समीक्ष्य मतिरागमत् ॥ ४-५९-६॥
tatastu sāgarāñśailānnadīḥ sarvāḥ sarāṃsi ca |
vanānyaṭavideśāṃśca samīkṣya matirāgamat || 4-59-6||

RMY 4-59-7

हृष्टपक्षिगणाकीर्णः कन्दरान्तरकूटवान् ।
दक्षिणस्योदधेस्तीरे विन्ध्योऽयमिति निश्चितः ॥ ४-५९-७॥
hṛṣṭapakṣigaṇākīrṇaḥ kandarāntarakūṭavān |
dakṣiṇasyodadhestīre vindhyo'yamiti niścitaḥ || 4-59-7||

RMY 4-59-8

आसीच्चात्राश्रमं पुण्यं सुरैरपि सुपूजितम् ।
ऋषिर्निशाकरो नाम यस्मिन्नुग्रतपाभवत् ॥ ४-५९-८॥
āsīccātrāśramaṃ puṇyaṃ surairapi supūjitam |
ṛṣirniśākaro nāma yasminnugratapābhavat || 4-59-8||

RMY 4-59-9

अष्टौ वर्षसहस्राणि तेनास्मिन्नृषिणा विना ।
वसतो मम धर्मज्ञाः स्वर्गते तु निशाकरे ॥ ४-५९-९॥
aṣṭau varṣasahasrāṇi tenāsminnṛṣiṇā vinā |
vasato mama dharmajñāḥ svargate tu niśākare || 4-59-9||

RMY 4-59-10

अवतीर्य च विन्ध्याग्रात्कृच्छ्रेण विषमाच्छनैः ।
तीक्ष्णदर्भां वसुमतीं दुःखेन पुनरागतः ॥ ४-५९-१०॥
avatīrya ca vindhyāgrātkṛcchreṇa viṣamācchanaiḥ |
tīkṣṇadarbhāṃ vasumatīṃ duḥkhena punarāgataḥ || 4-59-10||

RMY 4-59-11

तमृषिं द्रष्टु कामोऽस्मि दुःखेनाभ्यागतो भृशम् ।
जटायुषा मया चैव बहुशोऽभिगतो हि सः ॥ ४-५९-११॥
tamṛṣiṃ draṣṭu kāmo'smi duḥkhenābhyāgato bhṛśam |
jaṭāyuṣā mayā caiva bahuśo'bhigato hi saḥ || 4-59-11||

RMY 4-59-12

तस्याश्रमपदाभ्याशे ववुर्वाताः सुगन्धिनः ।
वृक्षो नापुष्पितः कश्चिदफलो वा न दृश्यते ॥ ४-५९-१२॥
tasyāśramapadābhyāśe vavurvātāḥ sugandhinaḥ |
vṛkṣo nāpuṣpitaḥ kaścidaphalo vā na dṛśyate || 4-59-12||

RMY 4-59-13

उपेत्य चाश्रमं पुण्यं वृक्षमूलमुपाश्रितः ।
द्रष्टुकामः प्रतीक्षे च भगवन्तं निशाकरम् ॥ ४-५९-१३॥
upetya cāśramaṃ puṇyaṃ vṛkṣamūlamupāśritaḥ |
draṣṭukāmaḥ pratīkṣe ca bhagavantaṃ niśākaram || 4-59-13||

RMY 4-59-14

अथापश्यमदूरस्थमृषिं ज्वलिततेजसं ।
कृताभिषेकं दुर्धर्षमुपावृत्तमुदङ्मुखम् ॥ ४-५९-१४॥
athāpaśyamadūrasthamṛṣiṃ jvalitatejasaṃ |
kṛtābhiṣekaṃ durdharṣamupāvṛttamudaṅmukham || 4-59-14||

RMY 4-59-15

तमृक्षाः सृमरा व्याघ्राः सिंहा नागाः सरीसृपाः ।
परिवार्योपगच्छन्ति दातारं प्राणिनो यथा ॥ ४-५९-१५॥
tamṛkṣāḥ sṛmarā vyāghrāḥ siṃhā nāgāḥ sarīsṛpāḥ |
parivāryopagacchanti dātāraṃ prāṇino yathā || 4-59-15||

RMY 4-59-16

ततः प्राप्तमृषिं ज्ञात्वा तानि सत्त्वानि वै ययुः ।
प्रविष्टे राजनि यथा सर्वं सामात्यकं बलम् ॥ ४-५९-१६॥
tataḥ prāptamṛṣiṃ jñātvā tāni sattvāni vai yayuḥ |
praviṣṭe rājani yathā sarvaṃ sāmātyakaṃ balam || 4-59-16||

RMY 4-59-17

ऋषिस्तु दृष्ट्वा मां तुष्टः प्रविष्टश्चाश्रमं पुनः ।
मुहूर्तमात्रान्निष्क्रम्य ततः कार्यमपृच्छत ॥ ४-५९-१७॥
ṛṣistu dṛṣṭvā māṃ tuṣṭaḥ praviṣṭaścāśramaṃ punaḥ |
muhūrtamātrānniṣkramya tataḥ kāryamapṛcchata || 4-59-17||

RMY 4-59-18

सौम्य वैकल्यतां दृष्ट्वा रोंणां ते नावगम्यते ।
अग्निदग्धाविमौ पक्षौ त्वक्चैव व्रणिता तव ॥ ४-५९-१८॥
saumya vaikalyatāṃ dṛṣṭvā roṃṇāṃ te nāvagamyate |
agnidagdhāvimau pakṣau tvakcaiva vraṇitā tava || 4-59-18||

RMY 4-59-19

द्वौ गृध्रौ दृष्टपूर्वौ मे मातरिश्वसमौ जवे ।
गृध्राणां चैव राजानौ भ्रातरौ कामरूपिणौ ॥ ४-५९-१९॥
dvau gṛdhrau dṛṣṭapūrvau me mātariśvasamau jave |
gṛdhrāṇāṃ caiva rājānau bhrātarau kāmarūpiṇau || 4-59-19||

RMY 4-59-20

ज्येष्ठस्त्वं तु च संपातिर्जटायुरनुजस्तव ।
मानुषं रूपमास्थाय गृह्णीतां चरणौ मम ॥ ४-५९-२०॥
jyeṣṭhastvaṃ tu ca saṃpātirjaṭāyuranujastava |
mānuṣaṃ rūpamāsthāya gṛhṇītāṃ caraṇau mama || 4-59-20||

RMY 4-59-21

किं ते व्याधिसमुत्थानं पक्षयोः पतनं कथम् ।
दण्डो वायं धृतः केन सर्वमाख्याहि पृच्छतः ॥ ४-५९-२१॥
kiṃ te vyādhisamutthānaṃ pakṣayoḥ patanaṃ katham |
daṇḍo vāyaṃ dhṛtaḥ kena sarvamākhyāhi pṛcchataḥ || 4-59-21||

Sarga: 60/66 (16)

RMY 4-60-1

ततस्तद्दारुणं कर्म दुष्करं साहसात्कृतम् ।
आचचक्षे मुनेः सर्वं सूर्यानुगमनं तथा ॥ ४-६०-१॥
tatastaddāruṇaṃ karma duṣkaraṃ sāhasātkṛtam |
ācacakṣe muneḥ sarvaṃ sūryānugamanaṃ tathā || 4-60-1||

RMY 4-60-2

भगवन्व्रणयुक्तत्वाल्लज्जया चाकुलेन्द्रियः ।
परिश्रान्तो न शक्नोमि वचनं परिभाषितुम् ॥ ४-६०-२॥
bhagavanvraṇayuktatvāllajjayā cākulendriyaḥ |
pariśrānto na śaknomi vacanaṃ paribhāṣitum || 4-60-2||

RMY 4-60-3

अहं चैव जटायुश्च संघर्षाद्दर्पमोहितौ ।
आकाशं पतितौ वीरौ जिघासन्तौ पराक्रमम् ॥ ४-६०-३॥
ahaṃ caiva jaṭāyuśca saṃgharṣāddarpamohitau |
ākāśaṃ patitau vīrau jighāsantau parākramam || 4-60-3||

RMY 4-60-4

कैलासशिखरे बद्ध्वा मुनीनामग्रतः पणम् ।
रविः स्यादनुयातव्यो यावदस्तं महागिरिम् ॥ ४-६०-४॥
kailāsaśikhare baddhvā munīnāmagrataḥ paṇam |
raviḥ syādanuyātavyo yāvadastaṃ mahāgirim || 4-60-4||

RMY 4-60-5

अथावां युगपत्प्राप्तावपश्याव महीतले ।
रथचक्रप्रमाणानि नगराणि पृथक्पृथक् ॥ ४-६०-५॥
athāvāṃ yugapatprāptāvapaśyāva mahītale |
rathacakrapramāṇāni nagarāṇi pṛthakpṛthak || 4-60-5||

RMY 4-60-6

क्वचिद्वादित्रघोषांश्च ब्रह्मघोषांश्च शुश्रुव ।
गायन्तीश्चाङ्गना बह्वीः पश्यावो रक्तवाससः ॥ ४-६०-६॥
kvacidvāditraghoṣāṃśca brahmaghoṣāṃśca śuśruva |
gāyantīścāṅganā bahvīḥ paśyāvo raktavāsasaḥ || 4-60-6||

RMY 4-60-7

तूर्णमुत्पत्य चाकाशमादित्यपथमास्थितौ ।
आवामालोकयावस्तद्वनं शाद्वलसंस्थितम् ॥ ४-६०-७॥
tūrṇamutpatya cākāśamādityapathamāsthitau |
āvāmālokayāvastadvanaṃ śādvalasaṃsthitam || 4-60-7||

RMY 4-60-8

उपलैरिव संछन्ना दृश्यते भूः शिलोच्चयैः ।
आपगाभिश्च संवीता सूत्रैरिव वसुंधरा ॥ ४-६०-८॥
upalairiva saṃchannā dṛśyate bhūḥ śiloccayaiḥ |
āpagābhiśca saṃvītā sūtrairiva vasuṃdharā || 4-60-8||

RMY 4-60-9

हिमवांश्चैव विन्ध्यश्च मेरुश्च सुमहान्नगः ।
भूतले संप्रकाशन्ते नागा इव जलाशये ॥ ४-६०-९॥
himavāṃścaiva vindhyaśca meruśca sumahānnagaḥ |
bhūtale saṃprakāśante nāgā iva jalāśaye || 4-60-9||

RMY 4-60-10

तीव्रस्वेदश्च खेदश्च भयं चासीत्तदावयोः ।
समाविशत मोहश्च मोहान्मूर्छा च दारुणा ॥ ४-६०-१०॥
tīvrasvedaśca khedaśca bhayaṃ cāsīttadāvayoḥ |
samāviśata mohaśca mohānmūrchā ca dāruṇā || 4-60-10||

RMY 4-60-11

न दिग्विज्ञायते याम्या नागेन्या न च वारुणी ।
युगान्ते नियतो लोको हतो दग्ध इवाग्निना ॥ ४-६०-११॥
na digvijñāyate yāmyā nāgenyā na ca vāruṇī |
yugānte niyato loko hato dagdha ivāgninā || 4-60-11||

RMY 4-60-12

यत्नेन महता भूयो रविः समवलोकितः ।
तुल्यः पृथ्वीप्रमाणेन भास्करः प्रतिभाति नौ ॥ ४-६०-१२॥
yatnena mahatā bhūyo raviḥ samavalokitaḥ |
tulyaḥ pṛthvīpramāṇena bhāskaraḥ pratibhāti nau || 4-60-12||

RMY 4-60-13

जटायुर्मामनापृच्छ्य निपपात महीं ततः ।
तं दृष्ट्वा तूर्णमाकाशादात्मानं मुक्तवानहम् ॥ ४-६०-१३॥
jaṭāyurmāmanāpṛcchya nipapāta mahīṃ tataḥ |
taṃ dṛṣṭvā tūrṇamākāśādātmānaṃ muktavānaham || 4-60-13||

RMY 4-60-14

पक्षिभ्यां च मया गुप्तो जटायुर्न प्रदह्यत ।
प्रमादात्तत्र निर्दग्धः पतन्वायुपथादहम् ॥ ४-६०-१४॥
pakṣibhyāṃ ca mayā gupto jaṭāyurna pradahyata |
pramādāttatra nirdagdhaḥ patanvāyupathādaham || 4-60-14||

RMY 4-60-15

आशङ्के तं निपतितं जनस्थाने जटायुषम् ।
अहं तु पतितो विन्ध्ये दग्धपक्षो जडीकृतः ॥ ४-६०-१५॥
āśaṅke taṃ nipatitaṃ janasthāne jaṭāyuṣam |
ahaṃ tu patito vindhye dagdhapakṣo jaḍīkṛtaḥ || 4-60-15||

RMY 4-60-16

राज्येन हीनो भ्रात्रा च पक्षाभ्यां विक्रमेण च ।
सर्वथा मर्तुमेवेच्छन्पतिष्ये शिखराद्गिरेः ॥ ४-६०-१६॥
rājyena hīno bhrātrā ca pakṣābhyāṃ vikrameṇa ca |
sarvathā martumevecchanpatiṣye śikharādgireḥ || 4-60-16||

Sarga: 61/66 (15)

RMY 4-61-1

एवमुक्त्वा मुनिश्रेष्ठमरुदं दुःखितो भृशम् ।
अथ ध्यात्वा मुहूर्तं तु भगवानिदमब्रवीत् ॥ ४-६१-१॥
evamuktvā muniśreṣṭhamarudaṃ duḥkhito bhṛśam |
atha dhyātvā muhūrtaṃ tu bhagavānidamabravīt || 4-61-1||

RMY 4-61-2

पक्षौ च ते प्रपक्षौ च पुनरन्यौ भविष्यतः ।
चक्षुषी चैव प्राणाश्च विक्रमश्च बलं च ते ॥ ४-६१-२॥
pakṣau ca te prapakṣau ca punaranyau bhaviṣyataḥ |
cakṣuṣī caiva prāṇāśca vikramaśca balaṃ ca te || 4-61-2||

RMY 4-61-3

पुराणे सुमहत्कार्यं भविष्यं हि मया श्रुतम् ।
दृष्टं मे तपसा चैव श्रुत्वा च विदितं मम ॥ ४-६१-३॥
purāṇe sumahatkāryaṃ bhaviṣyaṃ hi mayā śrutam |
dṛṣṭaṃ me tapasā caiva śrutvā ca viditaṃ mama || 4-61-3||

RMY 4-61-4

राजा दशरथो नाम कश्चिदिक्ष्वाकुनन्दनः ।
तस्य पुत्रो महातेजा रामो नाम भविष्यति ॥ ४-६१-४॥
rājā daśaratho nāma kaścidikṣvākunandanaḥ |
tasya putro mahātejā rāmo nāma bhaviṣyati || 4-61-4||

RMY 4-61-5

अरण्यं च सह भ्रात्रा लक्ष्मणेन गमिष्यति ।
तस्मिन्नर्थे नियुक्तः सन्पित्रा सत्यपराक्रमः ॥ ४-६१-५॥
araṇyaṃ ca saha bhrātrā lakṣmaṇena gamiṣyati |
tasminnarthe niyuktaḥ sanpitrā satyaparākramaḥ || 4-61-5||

RMY 4-61-6

नैरृतो रावणो नाम तस्या भार्यां हरिष्यति ।
राक्षसेन्द्रो जनस्थानादवध्यः सुरदानवैः ॥ ४-६१-६॥
nairṛto rāvaṇo nāma tasyā bhāryāṃ hariṣyati |
rākṣasendro janasthānādavadhyaḥ suradānavaiḥ || 4-61-6||

RMY 4-61-7

सा च कामैः प्रलोभ्यन्ती भक्ष्यैर्भोज्यैश्च मैथिली ।
न भोक्ष्यति महाभागा दुःखमग्ना यशस्विनी ॥ ४-६१-७॥
sā ca kāmaiḥ pralobhyantī bhakṣyairbhojyaiśca maithilī |
na bhokṣyati mahābhāgā duḥkhamagnā yaśasvinī || 4-61-7||

RMY 4-61-8

परमान्नं तु वैदेह्या ज्ञात्वा दास्यति वासवः ।
यदन्नममृतप्रख्यं सुराणामपि दुर्लभम् ॥ ४-६१-८॥
paramānnaṃ tu vaidehyā jñātvā dāsyati vāsavaḥ |
yadannamamṛtaprakhyaṃ surāṇāmapi durlabham || 4-61-8||

RMY 4-61-9

तदन्नं मैथिली प्राप्य विज्ञायेन्द्रादिदं त्विति ।
अग्रमुद्धृत्य रामाय भूतले निर्वपिष्यति ॥ ४-६१-९॥
tadannaṃ maithilī prāpya vijñāyendrādidaṃ tviti |
agramuddhṛtya rāmāya bhūtale nirvapiṣyati || 4-61-9||

RMY 4-61-10

यदि जीवति मे भर्ता लक्ष्मणेन सह प्रभुः ।
देवत्वं गतयोर्वापि तयोरन्नमिदं त्विति ॥ ४-६१-१०॥
yadi jīvati me bhartā lakṣmaṇena saha prabhuḥ |
devatvaṃ gatayorvāpi tayorannamidaṃ tviti || 4-61-10||

RMY 4-61-11

एष्यन्त्यन्वेषकास्तस्या रामदूताः प्लवंगमाः ।
आख्येया राममहिषी त्वया तेभ्यो विहंगम ॥ ४-६१-११॥
eṣyantyanveṣakāstasyā rāmadūtāḥ plavaṃgamāḥ |
ākhyeyā rāmamahiṣī tvayā tebhyo vihaṃgama || 4-61-11||

RMY 4-61-12

सर्वथा तु न गन्तव्यमीदृशः क्व गमिष्यसि ।
देशकालौ प्रतीक्षस्व पक्षौ त्वं प्रतिपत्स्यसे ॥ ४-६१-१२॥
sarvathā tu na gantavyamīdṛśaḥ kva gamiṣyasi |
deśakālau pratīkṣasva pakṣau tvaṃ pratipatsyase || 4-61-12||

RMY 4-61-13

उत्सहेयमहं कर्तुमद्यैव त्वां सपक्षकम् ।
इहस्थस्त्वं तु लोकानां हितं कार्यं करिष्यसि ॥ ४-६१-१३॥
utsaheyamahaṃ kartumadyaiva tvāṃ sapakṣakam |
ihasthastvaṃ tu lokānāṃ hitaṃ kāryaṃ kariṣyasi || 4-61-13||

RMY 4-61-14

त्वयापि खलु तत्कार्यं तयोश्च नृपपुत्रयोः ।
ब्राह्मणानां सुराणां च मुनीनां वासवस्य च ॥ ४-६१-१४॥
tvayāpi khalu tatkāryaṃ tayośca nṛpaputrayoḥ |
brāhmaṇānāṃ surāṇāṃ ca munīnāṃ vāsavasya ca || 4-61-14||

RMY 4-61-15

इच्छाम्यहमपि द्रष्टुं भ्रातरु रामलक्ष्मणौ ।
नेच्छे चिरं धारयितुं प्राणांस्त्यक्ष्ये कलेवरम् ॥ ४-६१-१५॥
icchāmyahamapi draṣṭuṃ bhrātaru rāmalakṣmaṇau |
necche ciraṃ dhārayituṃ prāṇāṃstyakṣye kalevaram || 4-61-15||

Sarga: 62/66 (15)

RMY 4-62-1

एतैरन्यैश्च बहुभिर्वाक्यैर्वाक्यविशारदः ।
मां प्रशस्याभ्यनुज्ञाप्य प्रविष्टः स स्वमाश्रमम् ॥ ४-६२-१॥
etairanyaiśca bahubhirvākyairvākyaviśāradaḥ |
māṃ praśasyābhyanujñāpya praviṣṭaḥ sa svamāśramam || 4-62-1||

RMY 4-62-2

कन्दरात्तु विसर्पित्वा पर्वतस्य शनैः शनैः ।
अहं विन्ध्यं समारुह्य भवतः प्रतिपालये ॥ ४-६२-२॥
kandarāttu visarpitvā parvatasya śanaiḥ śanaiḥ |
ahaṃ vindhyaṃ samāruhya bhavataḥ pratipālaye || 4-62-2||

RMY 4-62-3

अद्य त्वेतस्य कालस्य साग्रं वर्षशतं गतम् ।
देशकालप्रतीक्षोऽस्मि हृदि कृत्वा मुनेर्वचः ॥ ४-६२-३॥
adya tvetasya kālasya sāgraṃ varṣaśataṃ gatam |
deśakālapratīkṣo'smi hṛdi kṛtvā munervacaḥ || 4-62-3||

RMY 4-62-4

महाप्रस्थानमासाद्य स्वर्गते तु निशाकरे ।
मां निर्दहति संतापो वितर्कैर्बहुभिर्वृतम् ॥ ४-६२-४॥
mahāprasthānamāsādya svargate tu niśākare |
māṃ nirdahati saṃtāpo vitarkairbahubhirvṛtam || 4-62-4||

RMY 4-62-5

उत्थितां मरणे बुद्धिं मुनि वाक्यैर्निवर्तये ।
बुद्धिर्या तेन मे दत्ता प्राणसंरक्षणाय तु ।
सा मेऽपनयते दुःखं दीप्तेवाग्निशिखा तमः ॥ ४-६२-५॥
utthitāṃ maraṇe buddhiṃ muni vākyairnivartaye |
buddhiryā tena me dattā prāṇasaṃrakṣaṇāya tu |
sā me'panayate duḥkhaṃ dīptevāgniśikhā tamaḥ || 4-62-5||

RMY 4-62-6

बुध्यता च मया वीर्यं रावणस्य दुरात्मनः ।
पुत्रः संतर्जितो वाग्भिर्न त्राता मैथिली कथम् ॥ ४-६२-६॥
budhyatā ca mayā vīryaṃ rāvaṇasya durātmanaḥ |
putraḥ saṃtarjito vāgbhirna trātā maithilī katham || 4-62-6||

RMY 4-62-7

तस्या विलपितं श्रुत्वा तौ च सीता विनाकृतौ ।
न मे दशरथस्नेहात्पुत्रेणोत्पादितं प्रियम् ॥ ४-६२-७॥
tasyā vilapitaṃ śrutvā tau ca sītā vinākṛtau |
na me daśarathasnehātputreṇotpāditaṃ priyam || 4-62-7||

RMY 4-62-8

तस्य त्वेवं ब्रुवाणस्य संपातेर्वानरैः सह ।
उत्पेततुस्तदा पक्षौ समक्षं वनचारिणाम् ॥ ४-६२-८॥
tasya tvevaṃ bruvāṇasya saṃpātervānaraiḥ saha |
utpetatustadā pakṣau samakṣaṃ vanacāriṇām || 4-62-8||

RMY 4-62-9

स दृष्ट्वा स्वां तनुं पक्षैरुद्गतैररुणच्छदैः ।
प्रहर्षमतुलं लेभे वानरांश्चेदमब्रवीत् ॥ ४-६२-९॥
sa dṛṣṭvā svāṃ tanuṃ pakṣairudgatairaruṇacchadaiḥ |
praharṣamatulaṃ lebhe vānarāṃścedamabravīt || 4-62-9||

RMY 4-62-10

निशाकरस्य महर्षेः प्रभावादमितात्मनः ।
आदित्यरश्मिनिर्दग्धौ पक्षौ मे पुनरुत्थितौ ॥ ४-६२-१०॥
niśākarasya maharṣeḥ prabhāvādamitātmanaḥ |
ādityaraśminirdagdhau pakṣau me punarutthitau || 4-62-10||

RMY 4-62-11

यौवने वर्तमानस्य ममासीद्यः पराक्रमः ।
तमेवाद्यावगच्छामि बलं पौरुषमेव च ॥ ४-६२-११॥
yauvane vartamānasya mamāsīdyaḥ parākramaḥ |
tamevādyāvagacchāmi balaṃ pauruṣameva ca || 4-62-11||

RMY 4-62-12

सर्वथा क्रियतां यत्नः सीतामधिगमिष्यथ ।
पक्षलाभो ममायं वः सिद्धिप्रत्यय कारकः ॥ ४-६२-१२॥
sarvathā kriyatāṃ yatnaḥ sītāmadhigamiṣyatha |
pakṣalābho mamāyaṃ vaḥ siddhipratyaya kārakaḥ || 4-62-12||

RMY 4-62-13

इत्युक्त्वा तान्हरीन्सर्वान्संपातिः पततां वरः ।
उत्पपात गिरेः शृङ्गाज्जिज्ञासुः खगमो गतिम् ॥ ४-६२-१३॥
ityuktvā tānharīnsarvānsaṃpātiḥ patatāṃ varaḥ |
utpapāta gireḥ śṛṅgājjijñāsuḥ khagamo gatim || 4-62-13||

RMY 4-62-14

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रीतिसंहृष्टमानसाः ।
बभूवुर्हरिशार्दूला विक्रमाभ्युदयोन्मुखाः ॥ ४-६२-१४॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā prītisaṃhṛṣṭamānasāḥ |
babhūvurhariśārdūlā vikramābhyudayonmukhāḥ || 4-62-14||

RMY 4-62-15

अथ पवनसमानविक्रमाः प्लवगवराः प्रतिलब्ध पौरुषाः ।
अभिजिदभिमुखां दिशं ययुर्जनकसुता परिमार्गणोन्मुखाः ॥ ४-६२-१५॥
atha pavanasamānavikramāḥ plavagavarāḥ pratilabdha pauruṣāḥ |
abhijidabhimukhāṃ diśaṃ yayurjanakasutā parimārgaṇonmukhāḥ || 4-62-15||

Sarga: 63/66 (24)

RMY 4-63-1

आख्याता गृध्रराजेन समुत्पत्य प्लवंगमाः ।
संगताः प्रीतिसंयुक्ता विनेदुः सिंहविक्रमाः ॥ ४-६३-१॥
ākhyātā gṛdhrarājena samutpatya plavaṃgamāḥ |
saṃgatāḥ prītisaṃyuktā vineduḥ siṃhavikramāḥ || 4-63-1||

RMY 4-63-2

संपातेर्वचनं श्रुत्वा हरयो रावणक्षयम् ।
हृष्टाः सागरमाजग्मुः सीतादर्शनकाङ्क्षिणः ॥ ४-६३-२॥
saṃpātervacanaṃ śrutvā harayo rāvaṇakṣayam |
hṛṣṭāḥ sāgaramājagmuḥ sītādarśanakāṅkṣiṇaḥ || 4-63-2||

RMY 4-63-3

अभिक्रम्य तु तं देशं ददृशुर्भीमविक्रमाः ।
कृत्स्नं लोकस्य महतः प्रतिबिम्बमिव स्थितम् ॥ ४-६३-३॥
abhikramya tu taṃ deśaṃ dadṛśurbhīmavikramāḥ |
kṛtsnaṃ lokasya mahataḥ pratibimbamiva sthitam || 4-63-3||

RMY 4-63-4

दक्षिणस्य समुद्रस्य समासाद्योत्तरां दिशम् ।
संनिवेशं ततश्चक्रुः सहिता वानरोत्तमाः ॥ ४-६३-४॥
dakṣiṇasya samudrasya samāsādyottarāṃ diśam |
saṃniveśaṃ tataścakruḥ sahitā vānarottamāḥ || 4-63-4||

RMY 4-63-5

सत्त्वैर्महद्भिर्विकृतैः क्रीडद्भिर्विविधैर्जले ।
व्यात्तास्यैः सुमहाकायैरूर्मिभिश्च समाकुलम् ॥ ४-६३-५॥
sattvairmahadbhirvikṛtaiḥ krīḍadbhirvividhairjale |
vyāttāsyaiḥ sumahākāyairūrmibhiśca samākulam || 4-63-5||

RMY 4-63-6

प्रसुप्तमिव चान्यत्र क्रीडन्तमिव चान्यतः ।
क्वचित्पर्वतमात्रैश्च जलराशिभिरावृतम् ॥ ४-६३-६॥
prasuptamiva cānyatra krīḍantamiva cānyataḥ |
kvacitparvatamātraiśca jalarāśibhirāvṛtam || 4-63-6||

RMY 4-63-7

संकुलं दानवेन्द्रैश्च पातालतलवासिभिः ।
रोमहर्षकरं दृष्ट्वा विषेदुः कपिकुञ्जराः ॥ ४-६३-७॥
saṃkulaṃ dānavendraiśca pātālatalavāsibhiḥ |
romaharṣakaraṃ dṛṣṭvā viṣeduḥ kapikuñjarāḥ || 4-63-7||

RMY 4-63-8

आकाशमिव दुष्पारं सागरं प्रेक्ष्य वानराः ।
विषेदुः सहसा सर्वे कथं कार्यमिति ब्रुवन् ॥ ४-६३-८॥
ākāśamiva duṣpāraṃ sāgaraṃ prekṣya vānarāḥ |
viṣeduḥ sahasā sarve kathaṃ kāryamiti bruvan || 4-63-8||

RMY 4-63-9

विषण्णां वाहिनीं दृष्ट्वा सागरस्य निरीक्षणात् ।
आश्वासयामास हरीन्भयार्तान्हरिसत्तमः ॥ ४-६३-९॥
viṣaṇṇāṃ vāhinīṃ dṛṣṭvā sāgarasya nirīkṣaṇāt |
āśvāsayāmāsa harīnbhayārtānharisattamaḥ || 4-63-9||

RMY 4-63-10

न निषादेन नः कार्यं विषादो दोषवत्तरः ।
विषादो हन्ति पुरुषं बालं क्रुद्ध इवोरगः ॥ ४-६३-१०॥
na niṣādena naḥ kāryaṃ viṣādo doṣavattaraḥ |
viṣādo hanti puruṣaṃ bālaṃ kruddha ivoragaḥ || 4-63-10||

RMY 4-63-11

विषादोऽयं प्रसहते विक्रमे पर्युपस्थिते ।
तेजसा तस्य हीनस्य पुरुषार्थो न सिध्यति ॥ ४-६३-११॥
viṣādo'yaṃ prasahate vikrame paryupasthite |
tejasā tasya hīnasya puruṣārtho na sidhyati || 4-63-11||

RMY 4-63-12

तस्यां रात्र्यां व्यतीतायामङ्गदो वानरैः सह ।
हरिवृद्धैः समागम्य पुनर्मन्त्रममन्त्रयत् ॥ ४-६३-१२॥
tasyāṃ rātryāṃ vyatītāyāmaṅgado vānaraiḥ saha |
harivṛddhaiḥ samāgamya punarmantramamantrayat || 4-63-12||

RMY 4-63-13

सा वानराणां ध्वजिनी परिवार्याङ्गदं बभौ ।
वासवं परिवार्येव मरुतां वाहिनी स्थिता ॥ ४-६३-१३॥
sā vānarāṇāṃ dhvajinī parivāryāṅgadaṃ babhau |
vāsavaṃ parivāryeva marutāṃ vāhinī sthitā || 4-63-13||

RMY 4-63-14

कोऽन्यस्तां वानरीं सेनां शक्तः स्तम्भयितुं भवेत् ।
अन्यत्र वालितनयादन्यत्र च हनूमतः ॥ ४-६३-१४॥
ko'nyastāṃ vānarīṃ senāṃ śaktaḥ stambhayituṃ bhavet |
anyatra vālitanayādanyatra ca hanūmataḥ || 4-63-14||

RMY 4-63-15

ततस्तान्हरिवृद्धांश्च तच्च सैन्यमरिंदमः ।
अनुमान्याङ्गदः श्रीमान्वाक्यमर्थवदब्रवीत् ॥ ४-६३-१५॥
tatastānharivṛddhāṃśca tacca sainyamariṃdamaḥ |
anumānyāṅgadaḥ śrīmānvākyamarthavadabravīt || 4-63-15||

RMY 4-63-16

क इदानीं महातेजा लङ्घयिष्यति सागरम् ।
कः करिष्यति सुग्रीवं सत्यसंधमरिंदमम् ॥ ४-६३-१६॥
ka idānīṃ mahātejā laṅghayiṣyati sāgaram |
kaḥ kariṣyati sugrīvaṃ satyasaṃdhamariṃdamam || 4-63-16||

RMY 4-63-17

को वीरो योजनशतं लङ्घयेत प्लवंगमाः ।
इमांश्च यूथपान्सर्वान्मोचयेत्को महाभयात् ॥ ४-६३-१७॥
ko vīro yojanaśataṃ laṅghayeta plavaṃgamāḥ |
imāṃśca yūthapānsarvānmocayetko mahābhayāt || 4-63-17||

RMY 4-63-18

कस्य प्रसादाद्दारांश्च पुत्रांश्चैव गृहाणि च ।
इतो निवृत्ताः पश्येम सिद्धार्थाः सुखिनो वयम् ॥ ४-६३-१८॥
kasya prasādāddārāṃśca putrāṃścaiva gṛhāṇi ca |
ito nivṛttāḥ paśyema siddhārthāḥ sukhino vayam || 4-63-18||

RMY 4-63-19

कस्य प्रसादाद्रामं च लक्ष्मणं च महाबलम् ।
अभिगच्छेम संहृष्टाः सुग्रीवं च महाबलम् ॥ ४-६३-१९॥
kasya prasādādrāmaṃ ca lakṣmaṇaṃ ca mahābalam |
abhigacchema saṃhṛṣṭāḥ sugrīvaṃ ca mahābalam || 4-63-19||

RMY 4-63-20

यदि कश्चित्समर्थो वः सागरप्लवने हरिः ।
स ददात्विह नः शीघ्रं पुण्यामभयदक्षिणाम् ॥ ४-६३-२०॥
yadi kaścitsamartho vaḥ sāgaraplavane hariḥ |
sa dadātviha naḥ śīghraṃ puṇyāmabhayadakṣiṇām || 4-63-20||

RMY 4-63-21

अङ्गदस्य वचः श्रुत्वा न कश्चित्किंचिदब्रवीत् ।
स्तिमितेवाभवत्सर्वा सा तत्र हरिवाहिनी ॥ ४-६३-२१॥
aṅgadasya vacaḥ śrutvā na kaścitkiṃcidabravīt |
stimitevābhavatsarvā sā tatra harivāhinī || 4-63-21||

RMY 4-63-22

पुनरेवाङ्गदः प्राह तान्हरीन्हरिसत्तमः ।
सर्वे बलवतां श्रेष्ठा भवन्तो दृढविक्रमाः ॥ ४-६३-२२॥
punarevāṅgadaḥ prāha tānharīnharisattamaḥ |
sarve balavatāṃ śreṣṭhā bhavanto dṛḍhavikramāḥ || 4-63-22||

RMY 4-63-23

व्यपदेश्य कुले जाताः पूजिताश्चाप्यभीक्ष्णशः ।
न हि वो गमने संगः कदाचिदपि कस्यचित् ॥ ४-६३-२३॥
vyapadeśya kule jātāḥ pūjitāścāpyabhīkṣṇaśaḥ |
na hi vo gamane saṃgaḥ kadācidapi kasyacit || 4-63-23||

RMY 4-63-24

ब्रुवध्वं यस्य या शक्तिर्गमने प्लवगर्षभाः ॥ ४-६३-२४॥
bruvadhvaṃ yasya yā śaktirgamane plavagarṣabhāḥ || 4-63-24||

Sarga: 64/66 (35)

RMY 4-64-1

ततोऽङ्गदवचः श्रुत्वा सर्वे ते वानरोत्तमाः ।
स्वं स्वं गतौ समुत्साहमाहुस्तत्र यथाक्रमम् ॥ ४-६४-१॥
tato'ṅgadavacaḥ śrutvā sarve te vānarottamāḥ |
svaṃ svaṃ gatau samutsāhamāhustatra yathākramam || 4-64-1||

RMY 4-64-2

गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः ।
मैन्दश्च द्विविदश्चैव सुषेणो जाम्बवांस्तथा ॥ ४-६४-२॥
gajo gavākṣo gavayaḥ śarabho gandhamādanaḥ |
maindaśca dvividaścaiva suṣeṇo jāmbavāṃstathā || 4-64-2||

RMY 4-64-3

आबभाषे गजस्तत्र प्लवेयं दशयोजनम् ।
गवाक्षो योजनान्याह गमिष्यामीति विंशतिम् ॥ ४-६४-३॥
ābabhāṣe gajastatra plaveyaṃ daśayojanam |
gavākṣo yojanānyāha gamiṣyāmīti viṃśatim || 4-64-3||

RMY 4-64-4

गवयो वानरस्तत्र वानरांस्तानुवाच ह ।
त्रिंशतं तु गमिष्यामि योजनानां प्लवंगमाः ॥ ४-६४-४॥
gavayo vānarastatra vānarāṃstānuvāca ha |
triṃśataṃ tu gamiṣyāmi yojanānāṃ plavaṃgamāḥ || 4-64-4||

RMY 4-64-5

शरभो वानरस्तत्र वानरांस्तानुवाच ह ।
चत्वारिंशद्गमिष्यामि योजनानां न संशयः ॥ ४-६४-५॥
śarabho vānarastatra vānarāṃstānuvāca ha |
catvāriṃśadgamiṣyāmi yojanānāṃ na saṃśayaḥ || 4-64-5||

RMY 4-64-6

वानरांस्तु महातेजा अब्रवीद्गन्धमादनः ।
योजनानां गमिष्यामि पञ्चाशत्तु न संशयः ॥ ४-६४-६॥
vānarāṃstu mahātejā abravīdgandhamādanaḥ |
yojanānāṃ gamiṣyāmi pañcāśattu na saṃśayaḥ || 4-64-6||

RMY 4-64-7

मैन्दस्तु वानरस्तत्र वानरांस्तानुवाच ह ।
योजनानां परं षष्टिमहं प्लवितुमुत्सहे ॥ ४-६४-७॥
maindastu vānarastatra vānarāṃstānuvāca ha |
yojanānāṃ paraṃ ṣaṣṭimahaṃ plavitumutsahe || 4-64-7||

RMY 4-64-8

ततस्तत्र महातेजा द्विविदः प्रत्यभाषत ।
गमिष्यामि न संदेहः सप्ततिं योजनान्यहम् ॥ ४-६४-८॥
tatastatra mahātejā dvividaḥ pratyabhāṣata |
gamiṣyāmi na saṃdehaḥ saptatiṃ yojanānyaham || 4-64-8||

RMY 4-64-9

सुषेणस्तु हरिश्रेष्ठः प्रोक्तवान्कपिसत्तमान् ।
अशीतिं योजनानां तु प्लवेयं प्लवगर्षभाः ॥ ४-६४-९॥
suṣeṇastu hariśreṣṭhaḥ proktavānkapisattamān |
aśītiṃ yojanānāṃ tu plaveyaṃ plavagarṣabhāḥ || 4-64-9||

RMY 4-64-10

तेषां कथयतां तत्र सर्वांस्ताननुमान्य च ।
ततो वृद्धतमस्तेषां जाम्बवान्प्रत्यभाषत ॥ ४-६४-१०॥
teṣāṃ kathayatāṃ tatra sarvāṃstānanumānya ca |
tato vṛddhatamasteṣāṃ jāmbavānpratyabhāṣata || 4-64-10||

RMY 4-64-11

पूर्वमस्माकमप्यासीत्कश्चिद्गतिपराक्रमः ।
ते वयं वयसः पारमनुप्राप्ताः स्म साम्प्रतम् ॥ ४-६४-११॥
pūrvamasmākamapyāsītkaścidgatiparākramaḥ |
te vayaṃ vayasaḥ pāramanuprāptāḥ sma sāmpratam || 4-64-11||

RMY 4-64-12

किं तु नैवं गते शक्यमिदं कार्यमुपेक्षितुम् ।
यदर्थं कपिराजश्च रामश्च कृतनिश्चयौ ॥ ४-६४-१२॥
kiṃ tu naivaṃ gate śakyamidaṃ kāryamupekṣitum |
yadarthaṃ kapirājaśca rāmaśca kṛtaniścayau || 4-64-12||

RMY 4-64-13

साम्प्रतं कालभेदेन या गतिस्तां निबोधत ।
नवतिं योजनानां तु गमिष्यामि न संशयः ॥ ४-६४-१३॥
sāmprataṃ kālabhedena yā gatistāṃ nibodhata |
navatiṃ yojanānāṃ tu gamiṣyāmi na saṃśayaḥ || 4-64-13||

RMY 4-64-14

तांश्च सर्वान्हरिश्रेष्ठाञ्जाम्बवान्पुनरब्रवीत् ।
न खल्वेतावदेवासीद्गमने मे पराक्रमः ॥ ४-६४-१४॥
tāṃśca sarvānhariśreṣṭhāñjāmbavānpunarabravīt |
na khalvetāvadevāsīdgamane me parākramaḥ || 4-64-14||

RMY 4-64-15

मया महाबलैश्चैव यज्ञे विष्णुः सनातनः ।
प्रदक्षिणीकृतः पूर्वं क्रममाणस्त्रिविक्रमः ॥ ४-६४-१५॥
mayā mahābalaiścaiva yajñe viṣṇuḥ sanātanaḥ |
pradakṣiṇīkṛtaḥ pūrvaṃ kramamāṇastrivikramaḥ || 4-64-15||

RMY 4-64-16

स इदानीमहं वृद्धः प्लवने मन्दविक्रमः ।
यौवने च तदासीन्मे बलमप्रतिमं परैः ॥ ४-६४-१६॥
sa idānīmahaṃ vṛddhaḥ plavane mandavikramaḥ |
yauvane ca tadāsīnme balamapratimaṃ paraiḥ || 4-64-16||

RMY 4-64-17

संप्रत्येतावतीं शक्तिं गमने तर्कयाम्यहम् ।
नैतावता च संसिद्धिः कार्यस्यास्य भविष्यति ॥ ४-६४-१७॥
saṃpratyetāvatīṃ śaktiṃ gamane tarkayāmyaham |
naitāvatā ca saṃsiddhiḥ kāryasyāsya bhaviṣyati || 4-64-17||

RMY 4-64-18

अथोत्तरमुदारार्थमब्रवीदङ्गदस्तदा ।
अनुमान्य महाप्राज्ञो जाम्बवन्तं महाकपिम् ॥ ४-६४-१८॥
athottaramudārārthamabravīdaṅgadastadā |
anumānya mahāprājño jāmbavantaṃ mahākapim || 4-64-18||

RMY 4-64-19

अहमेतद्गमिष्यामि योजनानां शतं महत् ।
निवर्तने तु मे शक्तिः स्यान्न वेति न निश्चितम् ॥ ४-६४-१९॥
ahametadgamiṣyāmi yojanānāṃ śataṃ mahat |
nivartane tu me śaktiḥ syānna veti na niścitam || 4-64-19||

RMY 4-64-20

तमुवाच हरिश्रेष्ठो जाम्बवान्वाक्यकोविदः ।
ज्ञायते गमने शक्तिस्तव हर्यृक्षसत्तम ॥ ४-६४-२०॥
tamuvāca hariśreṣṭho jāmbavānvākyakovidaḥ |
jñāyate gamane śaktistava haryṛkṣasattama || 4-64-20||

RMY 4-64-21

कामं शतसहस्रं वा न ह्येष विधिरुच्यते ।
योजनानां भवाञ्शक्तो गन्तुं प्रतिनिवर्तितुम् ॥ ४-६४-२१॥
kāmaṃ śatasahasraṃ vā na hyeṣa vidhirucyate |
yojanānāṃ bhavāñśakto gantuṃ pratinivartitum || 4-64-21||

RMY 4-64-22

न हि प्रेषयिता तत स्वामी प्रेष्यः कथंचन ।
भवतायं जनः सर्वः प्रेष्यः प्लवगसत्तम ॥ ४-६४-२२॥
na hi preṣayitā tata svāmī preṣyaḥ kathaṃcana |
bhavatāyaṃ janaḥ sarvaḥ preṣyaḥ plavagasattama || 4-64-22||

RMY 4-64-23

भवान्कलत्रमस्माकं स्वामिभावे व्यवस्थितः ।
स्वामी कलत्रं सैन्यस्य गतिरेषा परंतप ॥ ४-६४-२३॥
bhavānkalatramasmākaṃ svāmibhāve vyavasthitaḥ |
svāmī kalatraṃ sainyasya gatireṣā paraṃtapa || 4-64-23||

RMY 4-64-24

तस्मात्कलत्रवत्तात प्रतिपाल्यः सदा भवान् ।
अपि चैतस्य कार्यस्य भवान्मूलमरिंदम ॥ ४-६४-२४॥
tasmātkalatravattāta pratipālyaḥ sadā bhavān |
api caitasya kāryasya bhavānmūlamariṃdama || 4-64-24||

RMY 4-64-25

मूलमर्थस्य संरक्ष्यमेष कार्यविदां नयः ।
मूले हि सति सिध्यन्ति गुणाः पुष्पफलादयः ॥ ४-६४-२५॥
mūlamarthasya saṃrakṣyameṣa kāryavidāṃ nayaḥ |
mūle hi sati sidhyanti guṇāḥ puṣpaphalādayaḥ || 4-64-25||

RMY 4-64-26

तद्भवानस्या कार्यस्य साधने सत्यविक्रमः ।
बुद्धिविक्रमसंपन्नो हेतुरत्र परंतपः ॥ ४-६४-२६॥
tadbhavānasyā kāryasya sādhane satyavikramaḥ |
buddhivikramasaṃpanno heturatra paraṃtapaḥ || 4-64-26||

RMY 4-64-27

गुरुश्च गुरुपुत्रश्च त्वं हि नः कपिसत्तम ।
भवन्तमाश्रित्य वयं समर्था ह्यर्थसाधने ॥ ४-६४-२७॥
guruśca guruputraśca tvaṃ hi naḥ kapisattama |
bhavantamāśritya vayaṃ samarthā hyarthasādhane || 4-64-27||

RMY 4-64-28

उक्तवाक्यं महाप्राज्ञं जाम्बवन्तं महाकपिः ।
प्रत्युवाचोत्तरं वाक्यं वालिसूनुरथाङ्गदः ॥ ४-६४-२८॥
uktavākyaṃ mahāprājñaṃ jāmbavantaṃ mahākapiḥ |
pratyuvācottaraṃ vākyaṃ vālisūnurathāṅgadaḥ || 4-64-28||

RMY 4-64-29

यदि नाहं गमिष्यामि नान्यो वानरपुंगवः ।
पुनः खल्विदमस्माभिः कार्यं प्रायोपवेशनम् ॥ ४-६४-२९॥
yadi nāhaṃ gamiṣyāmi nānyo vānarapuṃgavaḥ |
punaḥ khalvidamasmābhiḥ kāryaṃ prāyopaveśanam || 4-64-29||

RMY 4-64-30

न ह्यकृत्वा हरिपतेः संदेशं तस्य धीमतः ।
तत्रापि गत्वा प्राणानां पश्यामि परिरक्षणम् ॥ ४-६४-३०॥
na hyakṛtvā haripateḥ saṃdeśaṃ tasya dhīmataḥ |
tatrāpi gatvā prāṇānāṃ paśyāmi parirakṣaṇam || 4-64-30||

RMY 4-64-31

स हि प्रसादे चात्यर्थं कोपे च हरिरीश्वरः ।
अतीत्य तस्य संदेशं विनाशो गमने भवेत् ॥ ४-६४-३१॥
sa hi prasāde cātyarthaṃ kope ca harirīśvaraḥ |
atītya tasya saṃdeśaṃ vināśo gamane bhavet || 4-64-31||

RMY 4-64-32

तद्यथा ह्यस्य कार्यस्य न भवत्यन्यथा गतिः ।
तद्भवानेव दृष्टार्थः संचिन्तयितुमर्हति ॥ ४-६४-३२॥
tadyathā hyasya kāryasya na bhavatyanyathā gatiḥ |
tadbhavāneva dṛṣṭārthaḥ saṃcintayitumarhati || 4-64-32||

RMY 4-64-33

सोऽङ्गदेन तदा वीरः प्रत्युक्तः प्लवगर्षभः ।
जाम्बवानुत्तरं वाक्यं प्रोवाचेदं ततोऽङ्गदम् ॥ ४-६४-३३॥
so'ṅgadena tadā vīraḥ pratyuktaḥ plavagarṣabhaḥ |
jāmbavānuttaraṃ vākyaṃ provācedaṃ tato'ṅgadam || 4-64-33||

RMY 4-64-34

अस्य ते वीर कार्यस्य न किंचित्परिहीयते ।
एष संचोदयाम्येनं यः कार्यं साधयिष्यति ॥ ४-६४-३४॥
asya te vīra kāryasya na kiṃcitparihīyate |
eṣa saṃcodayāmyenaṃ yaḥ kāryaṃ sādhayiṣyati || 4-64-34||

RMY 4-64-35

ततः प्रतीतं प्लवतां वरिष्ठमेकान्तमाश्रित्य सुखोपविष्टम् ।
संचोदयामास हरिप्रवीरो हरिप्रवीरं हनुमन्तमेव ॥ ४-६४-३५॥
tataḥ pratītaṃ plavatāṃ variṣṭhamekāntamāśritya sukhopaviṣṭam |
saṃcodayāmāsa haripravīro haripravīraṃ hanumantameva || 4-64-35||

Sarga: 65/66 (36)

RMY 4-65-1

अनेकशतसाहस्रीं विषण्णां हरिवाहिनीम् ।
जाम्बवान्समुदीक्ष्यैवं हनुमन्तमथाब्रवीत् ॥ ४-६५-१॥
anekaśatasāhasrīṃ viṣaṇṇāṃ harivāhinīm |
jāmbavānsamudīkṣyaivaṃ hanumantamathābravīt || 4-65-1||

RMY 4-65-2

वीर वानरलोकस्य सर्वशास्त्रविदां वर ।
तूष्णीमेकान्तमाश्रित्य हनुमन्किं न जल्पसि ॥ ४-६५-२॥
vīra vānaralokasya sarvaśāstravidāṃ vara |
tūṣṇīmekāntamāśritya hanumankiṃ na jalpasi || 4-65-2||

RMY 4-65-3

हनुमन्हरिराजस्य सुग्रीवस्य समो ह्यसि ।
रामलक्ष्मणयोश्चापि तेजसा च बलेन च ॥ ४-६५-३॥
hanumanharirājasya sugrīvasya samo hyasi |
rāmalakṣmaṇayoścāpi tejasā ca balena ca || 4-65-3||

RMY 4-65-4

अरिष्टनेमिनः पुत्रौ वैनतेयो महाबलः ।
गरुत्मानिव विख्यात उत्तमः सर्वपक्षिणाम् ॥ ४-६५-४॥
ariṣṭaneminaḥ putrau vainateyo mahābalaḥ |
garutmāniva vikhyāta uttamaḥ sarvapakṣiṇām || 4-65-4||

RMY 4-65-5

बहुशो हि मया दृष्टः सागरे स महाबलः ।
भुजगानुद्धरन्पक्षी महावेगो महायशाः ॥ ४-६५-५॥
bahuśo hi mayā dṛṣṭaḥ sāgare sa mahābalaḥ |
bhujagānuddharanpakṣī mahāvego mahāyaśāḥ || 4-65-5||

RMY 4-65-6

पक्षयोर्यद्बलं तस्य तावद्भुजबलं तव ।
विक्रमश्चापि वेगश्च न ते तेनापहीयते ॥ ४-६५-६॥
pakṣayoryadbalaṃ tasya tāvadbhujabalaṃ tava |
vikramaścāpi vegaśca na te tenāpahīyate || 4-65-6||

RMY 4-65-7

बलं बुद्धिश्च तेजश्च सत्त्वं च हरिसत्तम ।
विशिष्टं सर्वभूतेषु किमात्मानं न बुध्यसे ॥ ४-६५-७॥
balaṃ buddhiśca tejaśca sattvaṃ ca harisattama |
viśiṣṭaṃ sarvabhūteṣu kimātmānaṃ na budhyase || 4-65-7||

RMY 4-65-8

अप्सराप्सरसां श्रेष्ठा विख्याता पुञ्जिकस्थला ।
अज्ञनेति परिख्याता पत्नी केसरिणो हरेः ॥ ४-६५-८॥
apsarāpsarasāṃ śreṣṭhā vikhyātā puñjikasthalā |
ajñaneti parikhyātā patnī kesariṇo hareḥ || 4-65-8||

RMY 4-65-9

अभिशापादभूत्तात वानरी कामरूपिणी ।
दुहिता वानरेन्द्रस्य कुञ्जरस्य महात्मनः ॥ ४-६५-९॥
abhiśāpādabhūttāta vānarī kāmarūpiṇī |
duhitā vānarendrasya kuñjarasya mahātmanaḥ || 4-65-9||

RMY 4-65-10

कपित्वे चारुसर्वाङ्गी कदाचित्कामरूपिणी ।
मानुषं विग्रहं कृत्वा यौवनोत्तमशालिनी ॥ ४-६५-१०॥
kapitve cārusarvāṅgī kadācitkāmarūpiṇī |
mānuṣaṃ vigrahaṃ kṛtvā yauvanottamaśālinī || 4-65-10||

RMY 4-65-11

अचरत्पर्वतस्याग्रे प्रावृडम्बुदसंनिभे ।
विचित्रमाल्याभरणा महार्हक्षौमवासिनी ॥ ४-६५-११॥
acaratparvatasyāgre prāvṛḍambudasaṃnibhe |
vicitramālyābharaṇā mahārhakṣaumavāsinī || 4-65-11||

RMY 4-65-12

तस्या वस्त्रं विशालाक्ष्याः पीतं रक्तदशं शुभम् ।
स्थितायाः पर्वतस्याग्रे मारुतोऽपहरच्छनैः ॥ ४-६५-१२॥
tasyā vastraṃ viśālākṣyāḥ pītaṃ raktadaśaṃ śubham |
sthitāyāḥ parvatasyāgre māruto'paharacchanaiḥ || 4-65-12||

RMY 4-65-13

स ददर्श ततस्तस्या वृत्तावूरू सुसंहतौ ।
स्तनौ च पीनौ सहितौ सुजातं चारु चाननम् ॥ ४-६५-१३॥
sa dadarśa tatastasyā vṛttāvūrū susaṃhatau |
stanau ca pīnau sahitau sujātaṃ cāru cānanam || 4-65-13||

RMY 4-65-14

तां विशालायतश्रोणीं तनुमध्यां यशस्विनीम् ।
दृष्ट्वैव शुभसर्वाग्नीं पवनः काममोहितः ॥ ४-६५-१४॥
tāṃ viśālāyataśroṇīṃ tanumadhyāṃ yaśasvinīm |
dṛṣṭvaiva śubhasarvāgnīṃ pavanaḥ kāmamohitaḥ || 4-65-14||

RMY 4-65-15

स तां भुजाभ्यां पीनाभ्यां पर्यष्वजत मारुतः ।
मन्मथाविष्टसर्वाङ्गो गतात्मा तामनिन्दिताम् ॥ ४-६५-१५॥
sa tāṃ bhujābhyāṃ pīnābhyāṃ paryaṣvajata mārutaḥ |
manmathāviṣṭasarvāṅgo gatātmā tāmaninditām || 4-65-15||

RMY 4-65-16

सा तु तत्रैव संभ्रान्ता सुवृत्ता वाक्यमब्रवीत् ।
एकपत्नीव्रतमिदं को नाशयितुमिच्छति ॥ ४-६५-१६॥
sā tu tatraiva saṃbhrāntā suvṛttā vākyamabravīt |
ekapatnīvratamidaṃ ko nāśayitumicchati || 4-65-16||

RMY 4-65-17

अञ्जनाया वचः श्रुत्वा मारुतः प्रत्यभाषत ।
न त्वां हिंसामि सुश्रोणि मा भूत्ते सुभगे भयम् ॥ ४-६५-१७॥
añjanāyā vacaḥ śrutvā mārutaḥ pratyabhāṣata |
na tvāṃ hiṃsāmi suśroṇi mā bhūtte subhage bhayam || 4-65-17||

RMY 4-65-18

मनसास्मि गतो यत्त्वां परिष्वज्य यशस्विनि ।
वीर्यवान्बुद्धिसंपन्नः पुत्रस्तव भविष्यति ॥ ४-६५-१८॥
manasāsmi gato yattvāṃ pariṣvajya yaśasvini |
vīryavānbuddhisaṃpannaḥ putrastava bhaviṣyati || 4-65-18||

RMY 4-65-19

अभ्युत्थितं ततः सूर्यं बालो दृष्ट्वा महावने ।
फलं चेति जिघृक्षुस्त्वमुत्प्लुत्याभ्यपतो दिवम् ॥ ४-६५-१९॥
abhyutthitaṃ tataḥ sūryaṃ bālo dṛṣṭvā mahāvane |
phalaṃ ceti jighṛkṣustvamutplutyābhyapato divam || 4-65-19||

RMY 4-65-20

शतानि त्रीणि गत्वाथ योजनानां महाकपे ।
तेजसा तस्य निर्धूतो न विषादं ततो गतः ॥ ४-६५-२०॥
śatāni trīṇi gatvātha yojanānāṃ mahākape |
tejasā tasya nirdhūto na viṣādaṃ tato gataḥ || 4-65-20||

RMY 4-65-21

तावदापततस्तूर्णमन्तरिक्षं महाकपे ।
क्षिप्तमिन्द्रेण ते वज्रं क्रोधाविष्टेन धीमता ॥ ४-६५-२१॥
tāvadāpatatastūrṇamantarikṣaṃ mahākape |
kṣiptamindreṇa te vajraṃ krodhāviṣṭena dhīmatā || 4-65-21||

RMY 4-65-22

ततः शैलाग्रशिखरे वामो हनुरभज्यत ।
ततो हि नामधेयं ते हनुमानिति कीर्त्यते ॥ ४-६५-२२॥
tataḥ śailāgraśikhare vāmo hanurabhajyata |
tato hi nāmadheyaṃ te hanumāniti kīrtyate || 4-65-22||

RMY 4-65-23

ततस्त्वां निहतं दृष्ट्वा वायुर्गन्धवहः स्वयम् ।
त्रैलोक्ये भृशसंक्रुद्धो न ववौ वै प्रभञ्जनः ॥ ४-६५-२३॥
tatastvāṃ nihataṃ dṛṣṭvā vāyurgandhavahaḥ svayam |
trailokye bhṛśasaṃkruddho na vavau vai prabhañjanaḥ || 4-65-23||

RMY 4-65-24

संभ्रान्ताश्च सुराः सर्वे त्रैलोक्ये क्षुभिते सति ।
प्रसादयन्ति संक्रुद्धं मारुतं भुवनेश्वराः ॥ ४-६५-२४॥
saṃbhrāntāśca surāḥ sarve trailokye kṣubhite sati |
prasādayanti saṃkruddhaṃ mārutaṃ bhuvaneśvarāḥ || 4-65-24||

RMY 4-65-25

प्रसादिते च पवने ब्रह्मा तुभ्यं वरं ददौ ।
अशस्त्रवध्यतां तात समरे सत्यविक्रम ॥ ४-६५-२५॥
prasādite ca pavane brahmā tubhyaṃ varaṃ dadau |
aśastravadhyatāṃ tāta samare satyavikrama || 4-65-25||

RMY 4-65-26

वज्रस्य च निपातेन विरुजं त्वां समीक्ष्य च ।
सहस्रनेत्रः प्रीतात्मा ददौ ते वरमुत्तमम् ॥ ४-६५-२६॥
vajrasya ca nipātena virujaṃ tvāṃ samīkṣya ca |
sahasranetraḥ prītātmā dadau te varamuttamam || 4-65-26||

RMY 4-65-27

स्वच्छन्दतश्च मरणं ते भूयादिति वै प्रभो ।
स त्वं केसरिणः पुत्रः क्षेत्रजो भीमविक्रमः ॥ ४-६५-२७॥
svacchandataśca maraṇaṃ te bhūyāditi vai prabho |
sa tvaṃ kesariṇaḥ putraḥ kṣetrajo bhīmavikramaḥ || 4-65-27||

RMY 4-65-28

मारुतस्यौरसः पुत्रस्तेजसा चापि तत्समः ।
त्वं हि वायुसुतो वत्स प्लवने चापि तत्समः ॥ ४-६५-२८॥
mārutasyaurasaḥ putrastejasā cāpi tatsamaḥ |
tvaṃ hi vāyusuto vatsa plavane cāpi tatsamaḥ || 4-65-28||

RMY 4-65-29

वयमद्य गतप्राणा भवानस्मासु साम्प्रतम् ।
दाक्ष्यविक्रमसंपन्नः पक्षिराज इवापरः ॥ ४-६५-२९॥
vayamadya gataprāṇā bhavānasmāsu sāmpratam |
dākṣyavikramasaṃpannaḥ pakṣirāja ivāparaḥ || 4-65-29||

RMY 4-65-30

त्रिविक्रमे मया तात सशैलवनकानना ।
त्रिः सप्तकृत्वः पृथिवी परिक्रान्ता प्रदक्षिणम् ॥ ४-६५-३०॥
trivikrame mayā tāta saśailavanakānanā |
triḥ saptakṛtvaḥ pṛthivī parikrāntā pradakṣiṇam || 4-65-30||

RMY 4-65-31

तदा चौषधयोऽस्माभिः संचिता देवशासनात् ।
निष्पन्नममृतं याभिस्तदासीन्नो महद्बलम् ॥ ४-६५-३१॥
tadā cauṣadhayo'smābhiḥ saṃcitā devaśāsanāt |
niṣpannamamṛtaṃ yābhistadāsīnno mahadbalam || 4-65-31||

RMY 4-65-32

स इदानीमहं वृद्धः परिहीनपराक्रमः ।
साम्प्रतं कालमस्माकं भवान्सर्वगुणान्वितः ॥ ४-६५-३२॥
sa idānīmahaṃ vṛddhaḥ parihīnaparākramaḥ |
sāmprataṃ kālamasmākaṃ bhavānsarvaguṇānvitaḥ || 4-65-32||

RMY 4-65-33

तद्विजृम्भस्व विक्रान्तः प्लवतामुत्तमो ह्यसि ।
त्वद्वीर्यं द्रष्टुकामेयं सर्वा वानरवाहिनी ॥ ४-६५-३३॥
tadvijṛmbhasva vikrāntaḥ plavatāmuttamo hyasi |
tvadvīryaṃ draṣṭukāmeyaṃ sarvā vānaravāhinī || 4-65-33||

RMY 4-65-34

उत्तिष्ठ हरिशार्दूल लङ्घयस्व महार्णवम् ।
परा हि सर्वभूतानां हनुमन्या गतिस्तव ॥ ४-६५-३४॥
uttiṣṭha hariśārdūla laṅghayasva mahārṇavam |
parā hi sarvabhūtānāṃ hanumanyā gatistava || 4-65-34||

RMY 4-65-35

विषाण्णा हरयः सर्वे हनुमन्किमुपेक्षसे ।
विक्रमस्व महावेगो विष्णुस्त्रीन्विक्रमानिव ॥ ४-६५-३५॥
viṣāṇṇā harayaḥ sarve hanumankimupekṣase |
vikramasva mahāvego viṣṇustrīnvikramāniva || 4-65-35||

RMY 4-65-36

ततस्तु वै जाम्बवताभिचोदितः प्रतीतवेगः पवनात्मजः कपिः ।
प्रहर्षयंस्तां हरिवीर वाहिनीं चकार रूपं महदात्मनस्तदा ॥ ४-६५-३६॥
tatastu vai jāmbavatābhicoditaḥ pratītavegaḥ pavanātmajaḥ kapiḥ |
praharṣayaṃstāṃ harivīra vāhinīṃ cakāra rūpaṃ mahadātmanastadā || 4-65-36||

Sarga: 66/66 (44)

RMY 4-66-1

संस्तूयमानो हनुमान्व्यवर्धत महाबलः ।
समाविध्य च लाङ्गूलं हर्षाच्च बलमेयिवान् ॥ ४-६६-१॥
saṃstūyamāno hanumānvyavardhata mahābalaḥ |
samāvidhya ca lāṅgūlaṃ harṣācca balameyivān || 4-66-1||

RMY 4-66-2

तस्य संस्तूयमानस्य सर्वैर्वानरपुंगवैः ।
तेजसापूर्यमाणस्य रूपमासीदनुत्तमम् ॥ ४-६६-२॥
tasya saṃstūyamānasya sarvairvānarapuṃgavaiḥ |
tejasāpūryamāṇasya rūpamāsīdanuttamam || 4-66-2||

RMY 4-66-3

यथा विजृम्भते सिंहो विवृद्धो गिरिगह्वरे ।
मारुतस्यौरसः पुत्रस्तथा संप्रति जृम्भते ॥ ४-६६-३॥
yathā vijṛmbhate siṃho vivṛddho girigahvare |
mārutasyaurasaḥ putrastathā saṃprati jṛmbhate || 4-66-3||

RMY 4-66-4

अशोभत मुखं तस्य जृम्भमाणस्य धीमतः ।
अम्बरीषोपमं दीप्तं विधूम इव पावकः ॥ ४-६६-४॥
aśobhata mukhaṃ tasya jṛmbhamāṇasya dhīmataḥ |
ambarīṣopamaṃ dīptaṃ vidhūma iva pāvakaḥ || 4-66-4||

RMY 4-66-5

हरीणामुत्थितो मध्यात्संप्रहृष्टतनूरुहः ।
अभिवाद्य हरीन्वृद्धान्हनुमानिदमब्रवीत् ॥ ४-६६-५॥
harīṇāmutthito madhyātsaṃprahṛṣṭatanūruhaḥ |
abhivādya harīnvṛddhānhanumānidamabravīt || 4-66-5||

RMY 4-66-6

अरुजन्पर्वताग्राणि हुताशनसखोऽनिलः ।
बलवानप्रमेयश्च वायुराकाशगोचरः ॥ ४-६६-६॥
arujanparvatāgrāṇi hutāśanasakho'nilaḥ |
balavānaprameyaśca vāyurākāśagocaraḥ || 4-66-6||

RMY 4-66-7

तस्याहं शीघ्रवेगस्य शीघ्रगस्य महात्मनः ।
मारुतस्यौरसः पुत्रः प्लवने नास्ति मे समः ॥ ४-६६-७॥
tasyāhaṃ śīghravegasya śīghragasya mahātmanaḥ |
mārutasyaurasaḥ putraḥ plavane nāsti me samaḥ || 4-66-7||

RMY 4-66-8

उत्सहेयं हि विस्तीर्णमालिखन्तमिवाम्बरम् ।
मेरुं गिरिमसंगेन परिगन्तुं सहस्रशः ॥ ४-६६-८॥
utsaheyaṃ hi vistīrṇamālikhantamivāmbaram |
meruṃ girimasaṃgena parigantuṃ sahasraśaḥ || 4-66-8||

RMY 4-66-9

बाहुवेगप्रणुन्नेन सागरेणाहमुत्सहे ।
समाप्लावयितुं लोकं सपर्वतनदीह्रदम् ॥ ४-६६-९॥
bāhuvegapraṇunnena sāgareṇāhamutsahe |
samāplāvayituṃ lokaṃ saparvatanadīhradam || 4-66-9||

RMY 4-66-10

ममोरुजङ्घावेगेन भविष्यति समुत्थितः ।
संमूर्छितमहाग्राहः समुद्रो वरुणालयः ॥ ४-६६-१०॥
mamorujaṅghāvegena bhaviṣyati samutthitaḥ |
saṃmūrchitamahāgrāhaḥ samudro varuṇālayaḥ || 4-66-10||

RMY 4-66-11

पन्नगाशनमाकाशे पतन्तं पक्षिसेवितम् ।
वैनतेयमहं शक्तः परिगन्तुं सहस्रशः ॥ ४-६६-११॥
pannagāśanamākāśe patantaṃ pakṣisevitam |
vainateyamahaṃ śaktaḥ parigantuṃ sahasraśaḥ || 4-66-11||

RMY 4-66-12

उदयात्प्रस्थितं वापि ज्वलन्तं रश्मिमालिनम् ।
अनस्तमितमादित्यमभिगन्तुं समुत्सहे ॥ ४-६६-१२॥
udayātprasthitaṃ vāpi jvalantaṃ raśmimālinam |
anastamitamādityamabhigantuṃ samutsahe || 4-66-12||

RMY 4-66-13

ततो भूमिमसंस्पृश्य पुनरागन्तुमुत्सहे ।
प्रवेगेनैव महता भीमेन प्लवगर्षभाः ॥ ४-६६-१३॥
tato bhūmimasaṃspṛśya punarāgantumutsahe |
pravegenaiva mahatā bhīmena plavagarṣabhāḥ || 4-66-13||

RMY 4-66-14

उत्सहेयमतिक्रान्तुं सर्वानाकाशगोचरान् ।
सागरं क्षोभयिष्यामि दारयिष्यामि मेदिनीम् ॥ ४-६६-१४॥
utsaheyamatikrāntuṃ sarvānākāśagocarān |
sāgaraṃ kṣobhayiṣyāmi dārayiṣyāmi medinīm || 4-66-14||

RMY 4-66-15

पर्वतान्कम्पयिष्यामि प्लवमानः प्लवंगमाः ।
हरिष्ये चोरुवेगेन प्लवमानो महार्णवम् ॥ ४-६६-१५॥
parvatānkampayiṣyāmi plavamānaḥ plavaṃgamāḥ |
hariṣye coruvegena plavamāno mahārṇavam || 4-66-15||

RMY 4-66-16

लतानां वीरुधां पुष्पं पादपानां च सर्वशः ।
अनुयास्यति मामद्य प्लवमानं विहायसा ।
भविष्यति हि मे पन्थाः स्वातेः पन्था इवाम्बरे ॥ ४-६६-१६॥
latānāṃ vīrudhāṃ puṣpaṃ pādapānāṃ ca sarvaśaḥ |
anuyāsyati māmadya plavamānaṃ vihāyasā |
bhaviṣyati hi me panthāḥ svāteḥ panthā ivāmbare || 4-66-16||

RMY 4-66-17

चरन्तं घोरमाकाशमुत्पतिष्यन्तमेव च ।
द्रक्ष्यन्ति निपतन्तं च सर्वभूतानि वानराः ॥ ४-६६-१७॥
carantaṃ ghoramākāśamutpatiṣyantameva ca |
drakṣyanti nipatantaṃ ca sarvabhūtāni vānarāḥ || 4-66-17||

RMY 4-66-18

महामेरुप्रतीकाशं मां द्रक्ष्यध्वं प्लवंगमाः ।
दिवमावृत्य गच्छन्तं ग्रसमानमिवाम्बरम् ॥ ४-६६-१८॥
mahāmerupratīkāśaṃ māṃ drakṣyadhvaṃ plavaṃgamāḥ |
divamāvṛtya gacchantaṃ grasamānamivāmbaram || 4-66-18||

RMY 4-66-19

विधमिष्यामि जीमूतान्कम्पयिष्यामि पर्वतान् ।
सागरं क्षोभयिष्यामि प्लवमानः समाहितः ॥ ४-६६-१९॥
vidhamiṣyāmi jīmūtānkampayiṣyāmi parvatān |
sāgaraṃ kṣobhayiṣyāmi plavamānaḥ samāhitaḥ || 4-66-19||

RMY 4-66-20

वैनतेयस्य वा शक्तिर्मम वा मारुतस्य वा ।
ऋते सुपर्णराजानं मारुतं वा महाबलम् ।
न हि भूतं प्रपश्यामि यो मां प्लुतमनुव्रजेत् ॥ ४-६६-२०॥
vainateyasya vā śaktirmama vā mārutasya vā |
ṛte suparṇarājānaṃ mārutaṃ vā mahābalam |
na hi bhūtaṃ prapaśyāmi yo māṃ plutamanuvrajet || 4-66-20||

RMY 4-66-21

निमेषान्तरमात्रेण निरालम्भनमम्बरम् ।
सहसा निपतिष्यामि घनाद्विद्युदिवोत्थिता ॥ ४-६६-२१॥
nimeṣāntaramātreṇa nirālambhanamambaram |
sahasā nipatiṣyāmi ghanādvidyudivotthitā || 4-66-21||

RMY 4-66-22

भविष्यति हि मे रूपं प्लवमानस्य सागरम् ।
विष्णोः प्रक्रममाणस्य तदा त्रीन्विक्रमानिव ॥ ४-६६-२२॥
bhaviṣyati hi me rūpaṃ plavamānasya sāgaram |
viṣṇoḥ prakramamāṇasya tadā trīnvikramāniva || 4-66-22||

RMY 4-66-23

बुद्ध्या चाहं प्रपश्यामि मनश्चेष्टा च मे तथा ।
अहं द्रक्ष्यामि वैदेहीं प्रमोदध्वं प्लवंगमाः ॥ ४-६६-२३॥
buddhyā cāhaṃ prapaśyāmi manaśceṣṭā ca me tathā |
ahaṃ drakṣyāmi vaidehīṃ pramodadhvaṃ plavaṃgamāḥ || 4-66-23||

RMY 4-66-24

मारुतस्य समो वेगे गरुडस्य समो जवे ।
अयुतं योजनानां तु गमिष्यामीति मे मतिः ॥ ४-६६-२४॥
mārutasya samo vege garuḍasya samo jave |
ayutaṃ yojanānāṃ tu gamiṣyāmīti me matiḥ || 4-66-24||

RMY 4-66-25

वासवस्य सवज्रस्य ब्रह्मणो वा स्वयम्भुवः ।
विक्रम्य सहसा हस्तादमृतं तदिहानये ।
लङ्कां वापि समुत्क्षिप्य गच्छेयमिति मे मतिः ॥ ४-६६-२५॥
vāsavasya savajrasya brahmaṇo vā svayambhuvaḥ |
vikramya sahasā hastādamṛtaṃ tadihānaye |
laṅkāṃ vāpi samutkṣipya gaccheyamiti me matiḥ || 4-66-25||

RMY 4-66-26

तमेवं वानरश्रेष्ठं गर्जन्तममितौजसं ।
उवाच परिसंहृष्टो जाम्बवान्हरिसत्तमः ॥ ४-६६-२६॥
tamevaṃ vānaraśreṣṭhaṃ garjantamamitaujasaṃ |
uvāca parisaṃhṛṣṭo jāmbavānharisattamaḥ || 4-66-26||

RMY 4-66-27

वीर केसरिणः पुत्र वेगवन्मारुतात्मज ।
ज्ञातीनां विपुलं शोकस्त्वया तात प्रणाशितः ॥ ४-६६-२७॥
vīra kesariṇaḥ putra vegavanmārutātmaja |
jñātīnāṃ vipulaṃ śokastvayā tāta praṇāśitaḥ || 4-66-27||

RMY 4-66-28

तव कल्याणरुचयः कपिमुख्याः समागताः ।
मङ्गलं कार्यसिद्ध्यर्थं करिष्यन्ति समाहिताः ॥ ४-६६-२८॥
tava kalyāṇarucayaḥ kapimukhyāḥ samāgatāḥ |
maṅgalaṃ kāryasiddhyarthaṃ kariṣyanti samāhitāḥ || 4-66-28||

RMY 4-66-29

ऋषीणां च प्रसादेन कपिवृद्धमतेन च ।
गुरूणां च प्रसादेन प्लवस्व त्वं महार्णवम् ॥ ४-६६-२९॥
ṛṣīṇāṃ ca prasādena kapivṛddhamatena ca |
gurūṇāṃ ca prasādena plavasva tvaṃ mahārṇavam || 4-66-29||

RMY 4-66-30

स्थास्यामश्चैकपादेन यावदागमनं तव ।
त्वद्गतानि च सर्वेषां जीवितानि वनौकसाम् ॥ ४-६६-३०॥
sthāsyāmaścaikapādena yāvadāgamanaṃ tava |
tvadgatāni ca sarveṣāṃ jīvitāni vanaukasām || 4-66-30||

RMY 4-66-31

ततस्तु हरिशार्दूलस्तानुवाच वनौकसः ।
नेयं मम मही वेगं प्लवने धारयिष्यति ॥ ४-६६-३१॥
tatastu hariśārdūlastānuvāca vanaukasaḥ |
neyaṃ mama mahī vegaṃ plavane dhārayiṣyati || 4-66-31||

RMY 4-66-32

एतानि हि नगस्यास्य शिलासंकटशालिनः ।
शिखराणि महेन्द्रस्य स्थिराणि च महान्ति च ॥ ४-६६-३२॥
etāni hi nagasyāsya śilāsaṃkaṭaśālinaḥ |
śikharāṇi mahendrasya sthirāṇi ca mahānti ca || 4-66-32||

RMY 4-66-33

एतानि मम निष्पेषं पादयोः पततां वराः ।
प्लवतो धारयिष्यन्ति योजनानामितः शतम् ॥ ४-६६-३३॥
etāni mama niṣpeṣaṃ pādayoḥ patatāṃ varāḥ |
plavato dhārayiṣyanti yojanānāmitaḥ śatam || 4-66-33||

RMY 4-66-34

ततस्तु मारुतप्रख्यः स हरिर्मारुतात्मजः ।
आरुरोह नगश्रेष्ठं महेन्द्रमरिमर्दनः ॥ ४-६६-३४॥
tatastu mārutaprakhyaḥ sa harirmārutātmajaḥ |
āruroha nagaśreṣṭhaṃ mahendramarimardanaḥ || 4-66-34||

RMY 4-66-35

वृतं नानाविधैर्वृक्षैर्मृगसेवितशाद्वलम् ।
लताकुसुमसंबाधं नित्यपुष्पफलद्रुमम् ॥ ४-६६-३५॥
vṛtaṃ nānāvidhairvṛkṣairmṛgasevitaśādvalam |
latākusumasaṃbādhaṃ nityapuṣpaphaladrumam || 4-66-35||

RMY 4-66-36

सिंहशार्दूलचरितं मत्तमातङ्गसेवितम् ।
मत्तद्विजगणोद्घुष्टं सलिलोत्पीडसंकुलम् ॥ ४-६६-३६॥
siṃhaśārdūlacaritaṃ mattamātaṅgasevitam |
mattadvijagaṇodghuṣṭaṃ salilotpīḍasaṃkulam || 4-66-36||

RMY 4-66-37

महद्भिरुच्छ्रितं शृङ्गैर्महेन्द्रं स महाबलः ।
विचचार हरिश्रेष्ठो महेन्द्रसमविक्रमः ॥ ४-६६-३७॥
mahadbhirucchritaṃ śṛṅgairmahendraṃ sa mahābalaḥ |
vicacāra hariśreṣṭho mahendrasamavikramaḥ || 4-66-37||

RMY 4-66-38

पादाभ्यां पीडितस्तेन महाशैलो महात्मना ।
ररास सिंहाभिहतो महान्मत्त इव द्विपः ॥ ४-६६-३८॥
pādābhyāṃ pīḍitastena mahāśailo mahātmanā |
rarāsa siṃhābhihato mahānmatta iva dvipaḥ || 4-66-38||

RMY 4-66-39

मुमोच सलिलोत्पीडान्विप्रकीर्णशिलोच्चयः ।
वित्रस्तमृगमातङ्गः प्रकम्पितमहाद्रुमः ॥ ४-६६-३९॥
mumoca salilotpīḍānviprakīrṇaśiloccayaḥ |
vitrastamṛgamātaṅgaḥ prakampitamahādrumaḥ || 4-66-39||

RMY 4-66-40

नानागन्धर्वमिथुनैः पानसंसर्गकर्कशैः ।
उत्पतद्भिर्विहंगैश्च विद्याधरगणैरपि ॥ ४-६६-४०॥
nānāgandharvamithunaiḥ pānasaṃsargakarkaśaiḥ |
utpatadbhirvihaṃgaiśca vidyādharagaṇairapi || 4-66-40||

RMY 4-66-41

त्यज्यमानमहासानुः संनिलीनमहोरगः ।
शैलशृङ्गशिलोद्घातस्तदाभूत्स महागिरिः ॥ ४-६६-४१॥
tyajyamānamahāsānuḥ saṃnilīnamahoragaḥ |
śailaśṛṅgaśilodghātastadābhūtsa mahāgiriḥ || 4-66-41||

RMY 4-66-42

निःश्वसद्भिस्तदा तैस्तु भुजगैरर्धनिःसृतैः ।
सपताक इवाभाति स तदा धरणीधरः ॥ ४-६६-४२॥
niḥśvasadbhistadā taistu bhujagairardhaniḥsṛtaiḥ |
sapatāka ivābhāti sa tadā dharaṇīdharaḥ || 4-66-42||

RMY 4-66-43

ऋषिभिस्त्रास संभ्रान्तैस्त्यज्यमानः शिलोच्चयः ।
सीदन्महति कान्तारे सार्थहीन इवाध्वगः ॥ ४-६६-४३॥
ṛṣibhistrāsa saṃbhrāntaistyajyamānaḥ śiloccayaḥ |
sīdanmahati kāntāre sārthahīna ivādhvagaḥ || 4-66-43||

RMY 4-66-44

स वेगवान्वेगसमाहितात्मा हरिप्रवीरः परवीरहन्ता ।
मनः समाधाय महानुभावो जगाम लङ्कां मनसा मनस्वी ॥ ४-६६-४४॥
sa vegavānvegasamāhitātmā haripravīraḥ paravīrahantā |
manaḥ samādhāya mahānubhāvo jagāma laṅkāṃ manasā manasvī || 4-66-44||