Ramayana - Sundara Kanda

Sundara Kanda narrates Hanuman’s journey to Lanka in search of Sita. The Kanda explores devotion, courage, intelligence, perseverance, and hope amid despair, making it one of the most beloved sections of the Ramayana tradition.

Editorial Note

Sundara Kanda is the journey of Hanuman and the restoration of hope in the Ramayana.

After the sorrow and uncertainty of earlier Kandas, this section brings movement, courage, and renewed purpose.

The narrative focuses almost entirely on Hanuman, whose actions combine:

  • devotion
  • intelligence
  • strength
  • humility
  • and unwavering dedication.

Unlike the large-scale wars of later sections, Sundara Kanda is centered on:

  • mission
  • discovery
  • communication
  • and inner strength.

For many readers and traditions, it represents the emotional heart of the Ramayana.

Structure and Composition

  • Total Sargas: ~68 (Critical Edition alignment)

  • Narrative Coverage:

    • Hanuman’s leap across the ocean
    • Encounters during the journey
    • Entry into Lanka
    • Exploration of Ravana’s city
    • Discovery of Sita in Ashoka grove
    • Conversation between Hanuman and Sita
    • Delivery of Rama’s message and ring
    • Destruction within Lanka
    • Capture and release of Hanuman
    • Burning of Lanka
    • Return to Rama with news of Sita

📌 Textual Note: This edition follows the Critical Edition tradition associated with the Oriental Institute, Baroda, based on comparative manuscript scholarship. Digital preservation and access are maintained through modern Sanskrit text initiatives including Ambuda.

Major Characters and Roles

  • Hanuman - devoted messenger and central hero of the Kanda
  • Sita - figure of endurance, dignity, and unwavering faith
  • Rama - source of purpose and inspiration for Hanuman’s mission
  • Ravana - ruler of Lanka whose power contrasts with moral failure
  • Vibhishana - Ravana’s righteous brother associated with wisdom and restraint
  • Trijata - compassionate rakshasi offering hope to Sita

Thematic Flow

  1. Leap toward the Unknown Hanuman undertakes the dangerous mission across the ocean

  2. Exploration and Observation Lanka is studied carefully before action

  3. Discovery of Sita Hope returns after long uncertainty

  4. Message and Recognition Rama’s ring confirms trust and connection

  5. Demonstration of Strength Hanuman reveals immense power within Lanka

  6. Return with Hope The mission succeeds and prepares the way for the final campaign

Philosophical Significance

Sundara Kanda explores devotion expressed through courageous action and disciplined intelligence.

Major themes include:

  • Bhakti and Service - true devotion involves action, loyalty, and humility
  • Hope amid Suffering - faith survives even in isolation and despair
  • Strength guided by Wisdom - power becomes meaningful when directed ethically
  • Perseverance - determination overcomes impossible obstacles
  • Communication and Trust - relationships are sustained through truthful connection

This Kanda presents Hanuman as the ideal servant-hero whose strength emerges from devotion rather than ego.

Simple Summary (For Easy Understanding)

Sundara Kanda tells the story of Hanuman’s mission to Lanka.

After learning where Sita may be, Hanuman leaps across the ocean to search for her.

During the journey, he faces many obstacles and challenges.

When he reaches Lanka, he secretly explores the city and finally discovers Sita in the Ashoka grove.

Sita is surrounded by rakshasis and remains deeply sorrowful, but she refuses Ravana’s attempts to force her into submission.

Hanuman approaches Sita carefully and gives her Rama’s ring as proof that he truly comes from Rama.

This restores hope and trust.

After meeting Sita, Hanuman destroys parts of Lanka and fights many rakshasa warriors.

Eventually, his tail is set on fire.

Using this fire, Hanuman burns large parts of the city before escaping safely.

He then returns to Rama and informs him that Sita is alive.

Sundara Kanda teaches that:

  • devotion creates extraordinary strength
  • hope can survive even during suffering
  • and courage guided by wisdom can overcome great obstacles.

Important Events in Sundara Kanda

1. Hanuman’s Leap across the Ocean

Hanuman crosses the ocean in one of the most famous journeys in Indian epic literature.

This act symbolizes courage and faith.

2. Entry into Lanka

Hanuman secretly enters Ravana’s capital and carefully studies the city.

3. Discovery of Sita

Hanuman finds Sita in the Ashoka grove after a long search.

This becomes the emotional center of the Kanda.

4. Rama’s Ring

Hanuman gives Rama’s ring to Sita as proof of identity and reassurance.

The ring symbolizes trust, connection, and hope.

5. Hanuman’s Strength in Lanka

Hanuman fights rakshasa warriors and demonstrates immense physical and spiritual power.

6. Burning of Lanka

After his tail is set on fire, Hanuman burns large parts of Lanka before escaping.

This signals the coming destruction of Ravana’s kingdom.

7. Return to Rama

Hanuman returns successfully and informs Rama that Sita is alive.

The rescue mission now becomes fully possible.

Historical and Literary Importance

Sundara Kanda became one of the most beloved sections of the Ramayana across India and beyond.

It combines:

  • devotion
  • heroic adventure
  • emotional endurance
  • diplomacy
  • and symbolic victory.

Hanuman’s character especially became central in devotional traditions because he represents:

  • loyalty without selfishness
  • strength without arrogance
  • and service without expectation of reward.

In many traditions, Sundara Kanda is also associated with courage, protection, perseverance, and hope during difficult times.

It prepares the narrative for the final confrontation between Rama and Ravana in the next Kanda.

Source Note: This presentation follows the Critical Edition tradition associated with the Oriental Institute, Baroda, based on comparative manuscript scholarship. The digital Sanskrit text tradition is preserved and distributed through scholarly initiatives including Ambuda.

Reading Mode - Change for details

Original Texts

Sarga: 1/66 (190)

RMY 5-1-1

ततो रावणनीतायाः सीतायाः शत्रुकर्शनः ।
इयेष पदमन्वेष्टुं चारणाचरिते पथि ॥ ५-१-१॥
tato rāvaṇanītāyāḥ sītāyāḥ śatrukarśanaḥ |
iyeṣa padamanveṣṭuṃ cāraṇācarite pathi || 5-1-1||

RMY 5-1-2

अथ वैदूर्यवर्णेषु शाद्वलेषु महाबलः ।
धीरः सलिलकल्पेषु विचचार यथासुखम् ॥ ५-१-२॥
atha vaidūryavarṇeṣu śādvaleṣu mahābalaḥ |
dhīraḥ salilakalpeṣu vicacāra yathāsukham || 5-1-2||

RMY 5-1-3

द्विजान्वित्रासयन्धीमानुरसा पादपान्हरन् ।
मृगांश्च सुबहून्निघ्नन्प्रवृद्ध इव केसरी ॥ ५-१-३॥
dvijānvitrāsayandhīmānurasā pādapānharan |
mṛgāṃśca subahūnnighnanpravṛddha iva kesarī || 5-1-3||

RMY 5-1-4

नीललोहितमाञ्जिष्ठपद्मवर्णैः सितासितैः ।
स्वभावविहितैश्चित्रैर्धातुभिः समलंकृतम् ॥ ५-१-४॥
nīlalohitamāñjiṣṭhapadmavarṇaiḥ sitāsitaiḥ |
svabhāvavihitaiścitrairdhātubhiḥ samalaṃkṛtam || 5-1-4||

RMY 5-1-5

कामरूपिभिराविष्टमभीक्ष्णं सपरिच्छदैः ।
यक्षकिंनरगन्धर्वैर्देवकल्पैश्च पन्नगैः ॥ ५-१-५॥
kāmarūpibhirāviṣṭamabhīkṣṇaṃ saparicchadaiḥ |
yakṣakiṃnaragandharvairdevakalpaiśca pannagaiḥ || 5-1-5||

RMY 5-1-6

स तस्य गिरिवर्यस्य तले नागवरायुते ।
तिष्ठन्कपिवरस्तत्र ह्रदे नाग इवाबभौ ॥ ५-१-६॥
sa tasya girivaryasya tale nāgavarāyute |
tiṣṭhankapivarastatra hrade nāga ivābabhau || 5-1-6||

RMY 5-1-7

स सूर्याय महेन्द्राय पवनाय स्वयम्भुवे ।
भूतेभ्यश्चाञ्जलिं कृत्वा चकार गमने मतिम् ॥ ५-१-७॥
sa sūryāya mahendrāya pavanāya svayambhuve |
bhūtebhyaścāñjaliṃ kṛtvā cakāra gamane matim || 5-1-7||

RMY 5-1-8

अञ्जलिं प्राङ्मुखः कुर्वन्पवनायात्मयोनये ।
ततो हि ववृधे गन्तुं दक्षिणो दक्षिणां दिशम् ॥ ५-१-८॥
añjaliṃ prāṅmukhaḥ kurvanpavanāyātmayonaye |
tato hi vavṛdhe gantuṃ dakṣiṇo dakṣiṇāṃ diśam || 5-1-8||

RMY 5-1-9

प्लवंगप्रवरैर्दृष्टः प्लवने कृतनिश्चयः ।
ववृधे रामवृद्ध्यर्थं समुद्र इव पर्वसु ॥ ५-१-९॥
plavaṃgapravarairdṛṣṭaḥ plavane kṛtaniścayaḥ |
vavṛdhe rāmavṛddhyarthaṃ samudra iva parvasu || 5-1-9||

RMY 5-1-10

निष्प्रमाण शरीरः सँल्लिलङ्घयिषुरर्णवम् ।
बाहुभ्यां पीडयामास चरणाभ्यां च पर्वतम् ॥ ५-१-१०॥
niṣpramāṇa śarīraḥ sa~llilaṅghayiṣurarṇavam |
bāhubhyāṃ pīḍayāmāsa caraṇābhyāṃ ca parvatam || 5-1-10||

RMY 5-1-11

स चचालाचलाश्चारु मुहूर्तं कपिपीडितः ।
तरूणां पुष्पिताग्राणां सर्वं पुष्पमशातयत् ॥ ५-१-११॥
sa cacālācalāścāru muhūrtaṃ kapipīḍitaḥ |
tarūṇāṃ puṣpitāgrāṇāṃ sarvaṃ puṣpamaśātayat || 5-1-11||

RMY 5-1-12

तेन पादपमुक्तेन पुष्पौघेण सुगन्धिना ।
सर्वतः संवृतः शैलो बभौ पुष्पमयो यथा ॥ ५-१-१२॥
tena pādapamuktena puṣpaugheṇa sugandhinā |
sarvataḥ saṃvṛtaḥ śailo babhau puṣpamayo yathā || 5-1-12||

RMY 5-1-13

तेन चोत्तमवीर्येण पीड्यमानः स पर्वतः ।
सलिलं संप्रसुस्राव मदं मत्त इव द्विपः ॥ ५-१-१३॥
tena cottamavīryeṇa pīḍyamānaḥ sa parvataḥ |
salilaṃ saṃprasusrāva madaṃ matta iva dvipaḥ || 5-1-13||

RMY 5-1-14

पीड्यमानस्तु बलिना महेन्द्रस्तेन पर्वतः ।
रीतिर्निर्वर्तयामास काञ्चनाञ्जनराजतीः ।
मुमोच च शिलाः शैलो विशालाः समनःशिलाः ॥ ५-१-१४॥
pīḍyamānastu balinā mahendrastena parvataḥ |
rītirnirvartayāmāsa kāñcanāñjanarājatīḥ |
mumoca ca śilāḥ śailo viśālāḥ samanaḥśilāḥ || 5-1-14||

RMY 5-1-15

गिरिणा पीड्यमानेन पीड्यमानानि सर्वशः ।
गुहाविष्टानि भूतानि विनेदुर्विकृतैः स्वरैः ॥ ५-१-१५॥
giriṇā pīḍyamānena pīḍyamānāni sarvaśaḥ |
guhāviṣṭāni bhūtāni vinedurvikṛtaiḥ svaraiḥ || 5-1-15||

RMY 5-1-16

स महासत्त्वसंनादः शैलपीडानिमित्तजः ।
पृथिवीं पूरयामास दिशश्चोपवनानि च ॥ ५-१-१६॥
sa mahāsattvasaṃnādaḥ śailapīḍānimittajaḥ |
pṛthivīṃ pūrayāmāsa diśaścopavanāni ca || 5-1-16||

RMY 5-1-17

शिरोभिः पृथुभिः सर्पा व्यक्तस्वस्तिकलक्षणैः ।
वमन्तः पावकं घोरं ददंशुर्दशनैः शिलाः ॥ ५-१-१७॥
śirobhiḥ pṛthubhiḥ sarpā vyaktasvastikalakṣaṇaiḥ |
vamantaḥ pāvakaṃ ghoraṃ dadaṃśurdaśanaiḥ śilāḥ || 5-1-17||

RMY 5-1-18

तास्तदा सविषैर्दष्टाः कुपितैस्तैर्महाशिलाः ।
जज्वलुः पावकोद्दीप्ता विभिदुश्च सहस्रधा ॥ ५-१-१८॥
tāstadā saviṣairdaṣṭāḥ kupitaistairmahāśilāḥ |
jajvaluḥ pāvakoddīptā vibhiduśca sahasradhā || 5-1-18||

RMY 5-1-19

यानि चौषधजालानि तस्मिञ्जातानि पर्वते ।
विषघ्नान्यपि नागानां न शेकुः शमितुं विषम् ॥ ५-१-१९॥
yāni cauṣadhajālāni tasmiñjātāni parvate |
viṣaghnānyapi nāgānāṃ na śekuḥ śamituṃ viṣam || 5-1-19||

RMY 5-1-20

भिद्यतेऽयं गिरिर्भूतैरिति मत्वा तपस्विनः ।
त्रस्ता विद्याधरास्तस्मादुत्पेतुः स्त्रीगणैः सह ॥ ५-१-२०॥
bhidyate'yaṃ girirbhūtairiti matvā tapasvinaḥ |
trastā vidyādharāstasmādutpetuḥ strīgaṇaiḥ saha || 5-1-20||

RMY 5-1-21

पानभूमिगतं हित्वा हैममासनभाजनम् ।
पात्राणि च महार्हाणि करकांश्च हिरण्मयान् ॥ ५-१-२१॥
pānabhūmigataṃ hitvā haimamāsanabhājanam |
pātrāṇi ca mahārhāṇi karakāṃśca hiraṇmayān || 5-1-21||

RMY 5-1-22

लेह्यानुच्चावचान्भक्ष्यान्मांसानि विविधानि च ।
आर्षभाणि च चर्माणि खड्गांश्च कनकत्सरून् ॥ ५-१-२२॥
lehyānuccāvacānbhakṣyānmāṃsāni vividhāni ca |
ārṣabhāṇi ca carmāṇi khaḍgāṃśca kanakatsarūn || 5-1-22||

RMY 5-1-23

कृतकण्ठगुणाः क्षीबा रक्तमाल्यानुलेपनाः ।
रक्ताक्षाः पुष्कराक्षाश्च गगनं प्रतिपेदिरे ॥ ५-१-२३॥
kṛtakaṇṭhaguṇāḥ kṣībā raktamālyānulepanāḥ |
raktākṣāḥ puṣkarākṣāśca gaganaṃ pratipedire || 5-1-23||

RMY 5-1-24

हारनूपुरकेयूर पारिहार्य धराः स्त्रियः ।
विस्मिताः सस्मितास्तस्थुराकाशे रमणैः सह ॥ ५-१-२४॥
hāranūpurakeyūra pārihārya dharāḥ striyaḥ |
vismitāḥ sasmitāstasthurākāśe ramaṇaiḥ saha || 5-1-24||

RMY 5-1-25

दर्शयन्तो महाविद्यां विद्याधरमहर्षयः ।
सहितास्तस्थुराकाशे वीक्षां चक्रुश्च पर्वतम् ॥ ५-१-२५॥
darśayanto mahāvidyāṃ vidyādharamaharṣayaḥ |
sahitāstasthurākāśe vīkṣāṃ cakruśca parvatam || 5-1-25||

RMY 5-1-26

शुश्रुवुश्च तदा शब्दमृषीणां भावितात्मनाम् ।
चारणानां च सिद्धानां स्थितानां विमलेऽम्बरे ॥ ५-१-२६॥
śuśruvuśca tadā śabdamṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām |
cāraṇānāṃ ca siddhānāṃ sthitānāṃ vimale'mbare || 5-1-26||

RMY 5-1-27

एष पर्वतसंकाशो हनूमान्मारुतात्मजः ।
तितीर्षति महावेगं समुद्रं मकरालयम् ॥ ५-१-२७॥
eṣa parvatasaṃkāśo hanūmānmārutātmajaḥ |
titīrṣati mahāvegaṃ samudraṃ makarālayam || 5-1-27||

RMY 5-1-28

रामार्थं वानरार्थं च चिकीर्षन्कर्म दुष्करम् ।
समुद्रस्य परं पारं दुष्प्रापं प्राप्तुमिच्छति ॥ ५-१-२८॥
rāmārthaṃ vānarārthaṃ ca cikīrṣankarma duṣkaram |
samudrasya paraṃ pāraṃ duṣprāpaṃ prāptumicchati || 5-1-28||

RMY 5-1-29

दुधुवे च स रोमाणि चकम्पे चाचलोपमः ।
ननाद च महानादं सुमहानिव तोयदः ॥ ५-१-२९॥
dudhuve ca sa romāṇi cakampe cācalopamaḥ |
nanāda ca mahānādaṃ sumahāniva toyadaḥ || 5-1-29||

RMY 5-1-30

आनुपूर्व्याच्च वृत्तं च लाङ्गूलं रोमभिश्चितम् ।
उत्पतिष्यन्विचिक्षेप पक्षिराज इवोरगम् ॥ ५-१-३०॥
ānupūrvyācca vṛttaṃ ca lāṅgūlaṃ romabhiścitam |
utpatiṣyanvicikṣepa pakṣirāja ivoragam || 5-1-30||

RMY 5-1-31

तस्य लाङ्गूलमाविद्धमतिवेगस्य पृष्ठतः ।
ददृशे गरुडेनेव ह्रियमाणो महोरगः ॥ ५-१-३१॥
tasya lāṅgūlamāviddhamativegasya pṛṣṭhataḥ |
dadṛśe garuḍeneva hriyamāṇo mahoragaḥ || 5-1-31||

RMY 5-1-32

बाहू संस्तम्भयामास महापरिघसंनिभौ ।
ससाद च कपिः कट्यां चरणौ संचुकोप च ॥ ५-१-३२॥
bāhū saṃstambhayāmāsa mahāparighasaṃnibhau |
sasāda ca kapiḥ kaṭyāṃ caraṇau saṃcukopa ca || 5-1-32||

RMY 5-1-33

संहृत्य च भुजौ श्रीमांस्तथैव च शिरोधराम् ।
तेजः सत्त्वं तथा वीर्यमाविवेश स वीर्यवान् ॥ ५-१-३३॥
saṃhṛtya ca bhujau śrīmāṃstathaiva ca śirodharām |
tejaḥ sattvaṃ tathā vīryamāviveśa sa vīryavān || 5-1-33||

RMY 5-1-34

मार्गमालोकयन्दूरादूर्ध्वप्रणिहितेक्षणः ।
रुरोध हृदये प्राणानाकाशमवलोकयन् ॥ ५-१-३४॥
mārgamālokayandūrādūrdhvapraṇihitekṣaṇaḥ |
rurodha hṛdaye prāṇānākāśamavalokayan || 5-1-34||

RMY 5-1-35

पद्भ्यां दृढमवस्थानं कृत्वा स कपिकुञ्जरः ।
निकुञ्च्य कर्णौ हनुमानुत्पतिष्यन्महाबलः ।
वानरान्वानरश्रेष्ठ इदं वचनमब्रवीत् ॥ ५-१-३५॥
padbhyāṃ dṛḍhamavasthānaṃ kṛtvā sa kapikuñjaraḥ |
nikuñcya karṇau hanumānutpatiṣyanmahābalaḥ |
vānarānvānaraśreṣṭha idaṃ vacanamabravīt || 5-1-35||

RMY 5-1-36

यथा राघवनिर्मुक्तः शरः श्वसनविक्रमः ।
गच्छेत्तद्वद्गमिष्यामि लङ्कां रावणपालिताम् ॥ ५-१-३६॥
yathā rāghavanirmuktaḥ śaraḥ śvasanavikramaḥ |
gacchettadvadgamiṣyāmi laṅkāṃ rāvaṇapālitām || 5-1-36||

RMY 5-1-37

न हि द्रक्ष्यामि यदि तां लङ्कायां जनकात्मजाम् ।
अनेनैव हि वेगेन गमिष्यामि सुरालयम् ॥ ५-१-३७॥
na hi drakṣyāmi yadi tāṃ laṅkāyāṃ janakātmajām |
anenaiva hi vegena gamiṣyāmi surālayam || 5-1-37||

RMY 5-1-38

यदि वा त्रिदिवे सीतां न द्रक्ष्यामि कृतश्रमः ।
बद्ध्वा राक्षसराजानमानयिष्यामि रावणम् ॥ ५-१-३८॥
yadi vā tridive sītāṃ na drakṣyāmi kṛtaśramaḥ |
baddhvā rākṣasarājānamānayiṣyāmi rāvaṇam || 5-1-38||

RMY 5-1-39

सर्वथा कृतकार्योऽहमेष्यामि सह सीतया ।
आनयिष्यामि वा लङ्कां समुत्पाट्य सरावणाम् ॥ ५-१-३९॥
sarvathā kṛtakāryo'hameṣyāmi saha sītayā |
ānayiṣyāmi vā laṅkāṃ samutpāṭya sarāvaṇām || 5-1-39||

RMY 5-1-40

एवमुक्त्वा तु हनुमान्वानरान्वानरोत्तमः ।
उत्पपाताथ वेगेन वेगवानविचारयन् ॥ ५-१-४०॥
evamuktvā tu hanumānvānarānvānarottamaḥ |
utpapātātha vegena vegavānavicārayan || 5-1-40||

RMY 5-1-41

समुत्पतति तस्मिंस्तु वेगात्ते नगरोहिणः ।
संहृत्य विटपान्सर्वान्समुत्पेतुः समन्ततः ॥ ५-१-४१॥
samutpatati tasmiṃstu vegātte nagarohiṇaḥ |
saṃhṛtya viṭapānsarvānsamutpetuḥ samantataḥ || 5-1-41||

RMY 5-1-42

स मत्तकोयष्टिभकान्पादपान्पुष्पशालिनः ।
उद्वहन्नूरुवेगेन जगाम विमलेऽम्बरे ॥ ५-१-४२॥
sa mattakoyaṣṭibhakānpādapānpuṣpaśālinaḥ |
udvahannūruvegena jagāma vimale'mbare || 5-1-42||

RMY 5-1-43

ऊरुवेगोद्धता वृक्षा मुहूर्तं कपिमन्वयुः ।
प्रस्थितं दीर्घमध्वानं स्वबन्धुमिव बान्धवाः ॥ ५-१-४३॥
ūruvegoddhatā vṛkṣā muhūrtaṃ kapimanvayuḥ |
prasthitaṃ dīrghamadhvānaṃ svabandhumiva bāndhavāḥ || 5-1-43||

RMY 5-1-44

तमूरुवेगोन्मथिताः सालाश्चान्ये नगोत्तमाः ।
अनुजग्मुर्हनूमन्तं सैन्या इव महीपतिम् ॥ ५-१-४४॥
tamūruvegonmathitāḥ sālāścānye nagottamāḥ |
anujagmurhanūmantaṃ sainyā iva mahīpatim || 5-1-44||

RMY 5-1-45

सुपुष्पिताग्रैर्बहुभिः पादपैरन्वितः कपिः ।
हनुमान्पर्वताकारो बभूवाद्भुतदर्शनः ॥ ५-१-४५॥
supuṣpitāgrairbahubhiḥ pādapairanvitaḥ kapiḥ |
hanumānparvatākāro babhūvādbhutadarśanaḥ || 5-1-45||

RMY 5-1-46

सारवन्तोऽथ ये वृक्षा न्यमज्जँल्लवणाम्भसि ।
भयादिव महेन्द्रस्य पर्वता वरुणालये ॥ ५-१-४६॥
sāravanto'tha ye vṛkṣā nyamajja~llavaṇāmbhasi |
bhayādiva mahendrasya parvatā varuṇālaye || 5-1-46||

RMY 5-1-47

स नानाकुसुमैः कीर्णः कपिः साङ्कुरकोरकैः ।
शुशुभे मेघसंकाशः खद्योतैरिव पर्वतः ॥ ५-१-४७॥
sa nānākusumaiḥ kīrṇaḥ kapiḥ sāṅkurakorakaiḥ |
śuśubhe meghasaṃkāśaḥ khadyotairiva parvataḥ || 5-1-47||

RMY 5-1-48

विमुक्तास्तस्य वेगेन मुक्त्वा पुष्पाणि ते द्रुमाः ।
अवशीर्यन्त सलिले निवृत्ताः सुहृदो यथा ॥ ५-१-४८॥
vimuktāstasya vegena muktvā puṣpāṇi te drumāḥ |
avaśīryanta salile nivṛttāḥ suhṛdo yathā || 5-1-48||

RMY 5-1-49

लघुत्वेनोपपन्नं तद्विचित्रं सागरेऽपतत् ।
द्रुमाणां विविधं पुष्पं कपिवायुसमीरितम् ॥ ५-१-४९॥
laghutvenopapannaṃ tadvicitraṃ sāgare'patat |
drumāṇāṃ vividhaṃ puṣpaṃ kapivāyusamīritam || 5-1-49||

RMY 5-1-50

पुष्पौघेणानुबद्धेन नानावर्णेन वानरः ।
बभौ मेघ इवोद्यन्वै विद्युद्गणविभूषितः ॥ ५-१-५०॥
puṣpaugheṇānubaddhena nānāvarṇena vānaraḥ |
babhau megha ivodyanvai vidyudgaṇavibhūṣitaḥ || 5-1-50||

RMY 5-1-51

तस्य वेगसमुद्भूतैः पुष्पैस्तोयमदृश्यत ।
ताराभिरभिरामाभिरुदिताभिरिवाम्बरम् ॥ ५-१-५१॥
tasya vegasamudbhūtaiḥ puṣpaistoyamadṛśyata |
tārābhirabhirāmābhiruditābhirivāmbaram || 5-1-51||

RMY 5-1-52

तस्याम्बरगतौ बाहू ददृशाते प्रसारितौ ।
पर्वताग्राद्विनिष्क्रान्तौ पञ्चास्याविव पन्नगौ ॥ ५-१-५२॥
tasyāmbaragatau bāhū dadṛśāte prasāritau |
parvatāgrādviniṣkrāntau pañcāsyāviva pannagau || 5-1-52||

RMY 5-1-53

पिबन्निव बभौ चापि सोर्मिजालं महार्णवम् ।
पिपासुरिव चाकाशं ददृशे स महाकपिः ॥ ५-१-५३॥
pibanniva babhau cāpi sormijālaṃ mahārṇavam |
pipāsuriva cākāśaṃ dadṛśe sa mahākapiḥ || 5-1-53||

RMY 5-1-54

तस्य विद्युत्प्रभाकारे वायुमार्गानुसारिणः ।
नयने विप्रकाशेते पर्वतस्थाविवानलौ ॥ ५-१-५४॥
tasya vidyutprabhākāre vāyumārgānusāriṇaḥ |
nayane viprakāśete parvatasthāvivānalau || 5-1-54||

RMY 5-1-55

पिङ्गे पिङ्गाक्षमुख्यस्य बृहती परिमण्डले ।
चक्षुषी संप्रकशेते चन्द्रसूर्याविव स्थितौ ॥ ५-१-५५॥
piṅge piṅgākṣamukhyasya bṛhatī parimaṇḍale |
cakṣuṣī saṃprakaśete candrasūryāviva sthitau || 5-1-55||

RMY 5-1-56

मुखं नासिकया तस्य ताम्रया ताम्रमाबभौ ।
संध्यया समभिस्पृष्टं यथा सूर्यस्य मण्डलम् ॥ ५-१-५६॥
mukhaṃ nāsikayā tasya tāmrayā tāmramābabhau |
saṃdhyayā samabhispṛṣṭaṃ yathā sūryasya maṇḍalam || 5-1-56||

RMY 5-1-57

लाङ्गलं च समाविद्धं प्लवमानस्य शोभते ।
अम्बरे वायुपुत्रस्य शक्रध्वज इवोच्छ्रितः ॥ ५-१-५७॥
lāṅgalaṃ ca samāviddhaṃ plavamānasya śobhate |
ambare vāyuputrasya śakradhvaja ivocchritaḥ || 5-1-57||

RMY 5-1-58

लाङ्गूलचक्रेण महाञ्शुक्लदंष्ट्रोऽनिलात्मजः ।
व्यरोचत महाप्राज्ञः परिवेषीव भास्करः ॥ ५-१-५८॥
lāṅgūlacakreṇa mahāñśukladaṃṣṭro'nilātmajaḥ |
vyarocata mahāprājñaḥ pariveṣīva bhāskaraḥ || 5-1-58||

RMY 5-1-59

स्फिग्देशेनाभिताम्रेण रराज स महाकपिः ।
महता दारितेनेव गिरिर्गैरिकधातुना ॥ ५-१-५९॥
sphigdeśenābhitāmreṇa rarāja sa mahākapiḥ |
mahatā dāriteneva girirgairikadhātunā || 5-1-59||

RMY 5-1-60

तस्य वानरसिंहस्य प्लवमानस्य सागरम् ।
कक्षान्तरगतो वायुर्जीमूत इव गर्जति ॥ ५-१-६०॥
tasya vānarasiṃhasya plavamānasya sāgaram |
kakṣāntaragato vāyurjīmūta iva garjati || 5-1-60||

RMY 5-1-61

खे यथा निपतत्युल्का उत्तरान्ताद्विनिःसृता ।
दृश्यते सानुबन्धा च तथा स कपिकुञ्जरः ॥ ५-१-६१॥
khe yathā nipatatyulkā uttarāntādviniḥsṛtā |
dṛśyate sānubandhā ca tathā sa kapikuñjaraḥ || 5-1-61||

RMY 5-1-62

पतत्पतंगसंकाशो व्यायतः शुशुभे कपिः ।
प्रवृद्ध इव मातंगः कक्ष्यया बध्यमानया ॥ ५-१-६२॥
patatpataṃgasaṃkāśo vyāyataḥ śuśubhe kapiḥ |
pravṛddha iva mātaṃgaḥ kakṣyayā badhyamānayā || 5-1-62||

RMY 5-1-63

उपरिष्टाच्छरीरेण छायया चावगाढया ।
सागरे मारुताविष्टा नौरिवासीत्तदा कपिः ॥ ५-१-६३॥
upariṣṭāccharīreṇa chāyayā cāvagāḍhayā |
sāgare mārutāviṣṭā naurivāsīttadā kapiḥ || 5-1-63||

RMY 5-1-64

यं यं देशं समुद्रस्य जगाम स महाकपिः ।
स स तस्याङ्गवेगेन सोन्माद इव लक्ष्यते ॥ ५-१-६४॥
yaṃ yaṃ deśaṃ samudrasya jagāma sa mahākapiḥ |
sa sa tasyāṅgavegena sonmāda iva lakṣyate || 5-1-64||

RMY 5-1-65

सागरस्योर्मिजालानामुरसा शैलवर्ष्मणाम् ।
अभिघ्नंस्तु महावेगः पुप्लुवे स महाकपिः ॥ ५-१-६५॥
sāgarasyormijālānāmurasā śailavarṣmaṇām |
abhighnaṃstu mahāvegaḥ pupluve sa mahākapiḥ || 5-1-65||

RMY 5-1-66

कपिवातश्च बलवान्मेघवातश्च निःसृतः ।
सागरं भीमनिर्घोषं कम्पयामासतुर्भृशम् ॥ ५-१-६६॥
kapivātaśca balavānmeghavātaśca niḥsṛtaḥ |
sāgaraṃ bhīmanirghoṣaṃ kampayāmāsaturbhṛśam || 5-1-66||

RMY 5-1-67

विकर्षन्नूर्मिजालानि बृहन्ति लवणाम्भसि ।
अत्यक्रामन्महावेगस्तरङ्गान्गणयन्निव ॥ ५-१-६७॥
vikarṣannūrmijālāni bṛhanti lavaṇāmbhasi |
atyakrāmanmahāvegastaraṅgāngaṇayanniva || 5-1-67||

RMY 5-1-68

प्लवमानं समीक्ष्याथ भुजङ्गाः सागरालयाः ।
व्योम्नि तं कपिशार्दूलं सुपर्णमिति मेनिरे ॥ ५-१-६८॥
plavamānaṃ samīkṣyātha bhujaṅgāḥ sāgarālayāḥ |
vyomni taṃ kapiśārdūlaṃ suparṇamiti menire || 5-1-68||

RMY 5-1-69

दशयोजनविस्तीर्णा त्रिंशद्योजनमायता ।
छाया वानरसिंहस्य जले चारुतराभवत् ॥ ५-१-६९॥
daśayojanavistīrṇā triṃśadyojanamāyatā |
chāyā vānarasiṃhasya jale cārutarābhavat || 5-1-69||

RMY 5-1-70

श्वेताभ्रघनराजीव वायुपुत्रानुगामिनी ।
तस्य सा शुशुभे छाया वितता लवणाम्भसि ॥ ५-१-७०॥
śvetābhraghanarājīva vāyuputrānugāminī |
tasya sā śuśubhe chāyā vitatā lavaṇāmbhasi || 5-1-70||

RMY 5-1-71

प्लवमानं तु तं दृष्ट्वा प्लवगं त्वरितं तदा ।
ववृषुः पुष्पवर्षाणि देवगन्धर्वदानवाः ॥ ५-१-७१॥
plavamānaṃ tu taṃ dṛṣṭvā plavagaṃ tvaritaṃ tadā |
vavṛṣuḥ puṣpavarṣāṇi devagandharvadānavāḥ || 5-1-71||

RMY 5-1-72

तताप न हि तं सूर्यः प्लवन्तं वानरेश्वरम् ।
सिषेवे च तदा वायू रामकार्यार्थसिद्धये ॥ ५-१-७२॥
tatāpa na hi taṃ sūryaḥ plavantaṃ vānareśvaram |
siṣeve ca tadā vāyū rāmakāryārthasiddhaye || 5-1-72||

RMY 5-1-73

ऋषयस्तुष्टुवुश्चैनं प्लवमानं विहायसा ।
जगुश्च देवगन्धर्वाः प्रशंसन्तो महौजसं ॥ ५-१-७३॥
ṛṣayastuṣṭuvuścainaṃ plavamānaṃ vihāyasā |
jaguśca devagandharvāḥ praśaṃsanto mahaujasaṃ || 5-1-73||

RMY 5-1-74

नागाश्च तुष्टुवुर्यक्षा रक्षांसि विबुधाः खगाः ।
प्रेक्ष्याकाशे कपिवरं सहसा विगतक्लमम् ॥ ५-१-७४॥
nāgāśca tuṣṭuvuryakṣā rakṣāṃsi vibudhāḥ khagāḥ |
prekṣyākāśe kapivaraṃ sahasā vigataklamam || 5-1-74||

RMY 5-1-75

तस्मिन्प्लवगशार्दूले प्लवमाने हनूमति ।
इक्ष्वाकुकुलमानार्थी चिन्तयामास सागरः ॥ ५-१-७५॥
tasminplavagaśārdūle plavamāne hanūmati |
ikṣvākukulamānārthī cintayāmāsa sāgaraḥ || 5-1-75||

RMY 5-1-76

साहाय्यं वानरेन्द्रस्य यदि नाहं हनूमतः ।
करिष्यामि भविष्यामि सर्ववाच्यो विवक्षताम् ॥ ५-१-७६॥
sāhāyyaṃ vānarendrasya yadi nāhaṃ hanūmataḥ |
kariṣyāmi bhaviṣyāmi sarvavācyo vivakṣatām || 5-1-76||

RMY 5-1-77

अहमिक्ष्वाकुनाथेन सगरेण विवर्धितः ।
इक्ष्वाकुसचिवश्चायं नावसीदितुमर्हति ॥ ५-१-७७॥
ahamikṣvākunāthena sagareṇa vivardhitaḥ |
ikṣvākusacivaścāyaṃ nāvasīditumarhati || 5-1-77||

RMY 5-1-78

तथा मया विधातव्यं विश्रमेत यथा कपिः ।
शेषं च मयि विश्रान्तः सुखेनातिपतिष्यति ॥ ५-१-७८॥
tathā mayā vidhātavyaṃ viśrameta yathā kapiḥ |
śeṣaṃ ca mayi viśrāntaḥ sukhenātipatiṣyati || 5-1-78||

RMY 5-1-79

इति कृत्वा मतिं साध्वीं समुद्रश्छन्नमम्भसि ।
हिरण्यनाभं मैनाकमुवाच गिरिसत्तमम् ॥ ५-१-७९॥
iti kṛtvā matiṃ sādhvīṃ samudraśchannamambhasi |
hiraṇyanābhaṃ mainākamuvāca girisattamam || 5-1-79||

RMY 5-1-80

त्वमिहासुरसंघानां पातालतलवासिनाम् ।
देवराज्ञा गिरिश्रेष्ठ परिघः संनिवेशितः ॥ ५-१-८०॥
tvamihāsurasaṃghānāṃ pātālatalavāsinām |
devarājñā giriśreṣṭha parighaḥ saṃniveśitaḥ || 5-1-80||

RMY 5-1-81

त्वमेषां ज्ञातवीर्याणां पुनरेवोत्पतिष्यताम् ।
पातालस्याप्रमेयस्य द्वारमावृत्य तिष्ठसि ॥ ५-१-८१॥
tvameṣāṃ jñātavīryāṇāṃ punarevotpatiṣyatām |
pātālasyāprameyasya dvāramāvṛtya tiṣṭhasi || 5-1-81||

RMY 5-1-82

तिर्यगूर्ध्वमधश्चैव शक्तिस्ते शैलवर्धितुम् ।
तस्मात्संचोदयामि त्वामुत्तिष्ठ नगसत्तम ॥ ५-१-८२॥
tiryagūrdhvamadhaścaiva śaktiste śailavardhitum |
tasmātsaṃcodayāmi tvāmuttiṣṭha nagasattama || 5-1-82||

RMY 5-1-83

स एष कपिशार्दूलस्त्वामुपर्येति वीर्यवान् ।
हनूमान्रामकार्यार्थं भीमकर्मा खमाप्लुतः ॥ ५-१-८३॥
sa eṣa kapiśārdūlastvāmuparyeti vīryavān |
hanūmānrāmakāryārthaṃ bhīmakarmā khamāplutaḥ || 5-1-83||

RMY 5-1-84

तस्य साह्यं मया कार्यमिक्ष्वाकुकुलवर्तिनः ।
मम इक्ष्वाकवः पूज्याः परं पूज्यतमास्तव ॥ ५-१-८४॥
tasya sāhyaṃ mayā kāryamikṣvākukulavartinaḥ |
mama ikṣvākavaḥ pūjyāḥ paraṃ pūjyatamāstava || 5-1-84||

RMY 5-1-85

कुरु साचिव्यमस्माकं न नः कार्यमतिक्रमेत् ।
कर्तव्यमकृतं कार्यं सतां मन्युमुदीरयेत् ॥ ५-१-८५॥
kuru sācivyamasmākaṃ na naḥ kāryamatikramet |
kartavyamakṛtaṃ kāryaṃ satāṃ manyumudīrayet || 5-1-85||

RMY 5-1-86

सलिलादूर्ध्वमुत्तिष्ठ तिष्ठत्वेष कपिस्त्वयि ।
अस्माकमतिथिश्चैव पूज्यश्च प्लवतां वरः ॥ ५-१-८६॥
salilādūrdhvamuttiṣṭha tiṣṭhatveṣa kapistvayi |
asmākamatithiścaiva pūjyaśca plavatāṃ varaḥ || 5-1-86||

RMY 5-1-87

चामीकरमहानाभ देवगन्धर्वसेवित ।
हनूमांस्त्वयि विश्रान्तस्ततः शेषं गमिष्यति ॥ ५-१-८७॥
cāmīkaramahānābha devagandharvasevita |
hanūmāṃstvayi viśrāntastataḥ śeṣaṃ gamiṣyati || 5-1-87||

RMY 5-1-88

काकुत्स्थस्यानृशंस्यं च मैथिल्याश्च विवासनम् ।
श्रमं च प्लवगेन्द्रस्य समीक्ष्योत्थातुमर्हसि ॥ ५-१-८८॥
kākutsthasyānṛśaṃsyaṃ ca maithilyāśca vivāsanam |
śramaṃ ca plavagendrasya samīkṣyotthātumarhasi || 5-1-88||

RMY 5-1-89

हिरण्यनाभो मैनाको निशम्य लवणाम्भसः ।
उत्पपात जलात्तूर्णं महाद्रुमलतायुतः ॥ ५-१-८९॥
hiraṇyanābho maināko niśamya lavaṇāmbhasaḥ |
utpapāta jalāttūrṇaṃ mahādrumalatāyutaḥ || 5-1-89||

RMY 5-1-90

स सागरजलं भित्त्वा बभूवात्युत्थितस्तदा ।
यथा जलधरं भित्त्वा दीप्तरश्मिर्दिवाकरः ॥ ५-१-९०॥
sa sāgarajalaṃ bhittvā babhūvātyutthitastadā |
yathā jaladharaṃ bhittvā dīptaraśmirdivākaraḥ || 5-1-90||

RMY 5-1-91

शातकुम्भमयैः शृङ्गैः सकिंनरमहोरगैः ।
आदित्योदयसंकाशैरालिखद्भिरिवाम्बरम् ॥ ५-१-९१॥
śātakumbhamayaiḥ śṛṅgaiḥ sakiṃnaramahoragaiḥ |
ādityodayasaṃkāśairālikhadbhirivāmbaram || 5-1-91||

RMY 5-1-92

तस्य जाम्बूनदैः शृङ्गैः पर्वतस्य समुत्थितैः ।
आकाशं शस्त्रसंकाशमभवत्काञ्चनप्रभम् ॥ ५-१-९२॥
tasya jāmbūnadaiḥ śṛṅgaiḥ parvatasya samutthitaiḥ |
ākāśaṃ śastrasaṃkāśamabhavatkāñcanaprabham || 5-1-92||

RMY 5-1-93

जातरूपमयैः शृङ्गैर्भ्राजमानैः स्वयं प्रभैः ।
आदित्यशतसंकाशः सोऽभवद्गिरिसत्तमः ॥ ५-१-९३॥
jātarūpamayaiḥ śṛṅgairbhrājamānaiḥ svayaṃ prabhaiḥ |
ādityaśatasaṃkāśaḥ so'bhavadgirisattamaḥ || 5-1-93||

RMY 5-1-94

तमुत्थितमसंगेन हनूमानग्रतः स्थितम् ।
मध्ये लवणतोयस्य विघ्नोऽयमिति निश्चितः ॥ ५-१-९४॥
tamutthitamasaṃgena hanūmānagrataḥ sthitam |
madhye lavaṇatoyasya vighno'yamiti niścitaḥ || 5-1-94||

RMY 5-1-95

स तमुच्छ्रितमत्यर्थं महावेगो महाकपिः ।
उरसा पातयामास जीमूतमिव मारुतः ॥ ५-१-९५॥
sa tamucchritamatyarthaṃ mahāvego mahākapiḥ |
urasā pātayāmāsa jīmūtamiva mārutaḥ || 5-1-95||

RMY 5-1-96

स तदा पातितस्तेन कपिना पर्वतोत्तमः ।
बुद्ध्वा तस्य कपेर्वेगं जहर्ष च ननन्द च ॥ ५-१-९६॥
sa tadā pātitastena kapinā parvatottamaḥ |
buddhvā tasya kapervegaṃ jaharṣa ca nananda ca || 5-1-96||

RMY 5-1-97

तमाकाशगतं वीरमाकाशे समवस्थितम् ।
प्रीतो हृष्टमना वाक्यमब्रवीत्पर्वतः कपिम् ।
मानुषं धरयन्रूपमात्मनः शिखरे स्थितः ॥ ५-१-९७॥
tamākāśagataṃ vīramākāśe samavasthitam |
prīto hṛṣṭamanā vākyamabravītparvataḥ kapim |
mānuṣaṃ dharayanrūpamātmanaḥ śikhare sthitaḥ || 5-1-97||

RMY 5-1-98

दुष्करं कृतवान्कर्म त्वमिदं वानरोत्तम ।
निपत्य मम शृङ्गेषु विश्रमस्व यथासुखम् ॥ ५-१-९८॥
duṣkaraṃ kṛtavānkarma tvamidaṃ vānarottama |
nipatya mama śṛṅgeṣu viśramasva yathāsukham || 5-1-98||

RMY 5-1-99

राघावस्य कुले जातैरुदधिः परिवर्धितः ।
स त्वां रामहिते युक्तं प्रत्यर्चयति सागरः ॥ ५-१-९९॥
rāghāvasya kule jātairudadhiḥ parivardhitaḥ |
sa tvāṃ rāmahite yuktaṃ pratyarcayati sāgaraḥ || 5-1-99||

RMY 5-1-100

कृते च प्रतिकर्तव्यमेष धर्मः सनातनः ।
सोऽयं तत्प्रतिकारार्थी त्वत्तः संमानमर्हति ॥ ५-१-१००॥
kṛte ca pratikartavyameṣa dharmaḥ sanātanaḥ |
so'yaṃ tatpratikārārthī tvattaḥ saṃmānamarhati || 5-1-100||

RMY 5-1-101

त्वन्निमित्तमनेनाहं बहुमानात्प्रचोदितः ।
योजनानां शतं चापि कपिरेष समाप्लुतः ।
तव सानुषु विश्रान्तः शेषं प्रक्रमतामिति ॥ ५-१-१०१॥
tvannimittamanenāhaṃ bahumānātpracoditaḥ |
yojanānāṃ śataṃ cāpi kapireṣa samāplutaḥ |
tava sānuṣu viśrāntaḥ śeṣaṃ prakramatāmiti || 5-1-101||

RMY 5-1-102

तिष्ठ त्वं हरिशार्दूल मयि विश्रम्य गम्यताम् ।
तदिदं गन्धवत्स्वादु कन्दमूलफलं बहु ।
तदास्वाद्य हरिश्रेष्ठ विश्रान्तोऽनुगमिष्यसि ॥ ५-१-१०२॥
tiṣṭha tvaṃ hariśārdūla mayi viśramya gamyatām |
tadidaṃ gandhavatsvādu kandamūlaphalaṃ bahu |
tadāsvādya hariśreṣṭha viśrānto'nugamiṣyasi || 5-1-102||

RMY 5-1-103

अस्माकमपि संबन्धः कपिमुख्यस्त्वयास्ति वै ।
प्रख्यातस्त्रिषु लोकेषु महागुणपरिग्रहः ॥ ५-१-१०३॥
asmākamapi saṃbandhaḥ kapimukhyastvayāsti vai |
prakhyātastriṣu lokeṣu mahāguṇaparigrahaḥ || 5-1-103||

RMY 5-1-104

वेगवन्तः प्लवन्तो ये प्लवगा मारुतात्मज ।
तेषां मुख्यतमं मन्ये त्वामहं कपिकुञ्जर ॥ ५-१-१०४॥
vegavantaḥ plavanto ye plavagā mārutātmaja |
teṣāṃ mukhyatamaṃ manye tvāmahaṃ kapikuñjara || 5-1-104||

RMY 5-1-105

अतिथिः किल पूजार्हः प्राकृतोऽपि विजानता ।
धर्मं जिज्ञासमानेन किं पुनर्यादृशो भवान् ॥ ५-१-१०५॥
atithiḥ kila pūjārhaḥ prākṛto'pi vijānatā |
dharmaṃ jijñāsamānena kiṃ punaryādṛśo bhavān || 5-1-105||

RMY 5-1-106

त्वं हि देववरिष्ठस्य मारुतस्य महात्मनः ।
पुत्रस्तस्यैव वेगेन सदृशः कपिकुञ्जर ॥ ५-१-१०६॥
tvaṃ hi devavariṣṭhasya mārutasya mahātmanaḥ |
putrastasyaiva vegena sadṛśaḥ kapikuñjara || 5-1-106||

RMY 5-1-107

पूजिते त्वयि धर्मज्ञ पूजां प्राप्नोति मारुतः ।
तस्मात्त्वं पूजनीयो मे शृणु चाप्यत्र कारणम् ॥ ५-१-१०७॥
pūjite tvayi dharmajña pūjāṃ prāpnoti mārutaḥ |
tasmāttvaṃ pūjanīyo me śṛṇu cāpyatra kāraṇam || 5-1-107||

RMY 5-1-108

पूर्वं कृतयुगे तात पर्वताः पक्षिणोऽभवन् ।
तेऽपि जग्मुर्दिशः सर्वा गरुडानिलवेगिनः ॥ ५-१-१०८॥
pūrvaṃ kṛtayuge tāta parvatāḥ pakṣiṇo'bhavan |
te'pi jagmurdiśaḥ sarvā garuḍānilaveginaḥ || 5-1-108||

RMY 5-1-109

ततस्तेषु प्रयातेषु देवसंघाः सहर्षिभिः ।
भूतानि च भयं जग्मुस्तेषां पतनशङ्कया ॥ ५-१-१०९॥
tatasteṣu prayāteṣu devasaṃghāḥ saharṣibhiḥ |
bhūtāni ca bhayaṃ jagmusteṣāṃ patanaśaṅkayā || 5-1-109||

RMY 5-1-110

ततः क्रुद्धः सहस्राक्षः पर्वतानां शतक्रतुः ।
पक्षांश्चिच्छेद वज्रेण तत्र तत्र सहस्रशः ॥ ५-१-११०॥
tataḥ kruddhaḥ sahasrākṣaḥ parvatānāṃ śatakratuḥ |
pakṣāṃściccheda vajreṇa tatra tatra sahasraśaḥ || 5-1-110||

RMY 5-1-111

स मामुपगतः क्रुद्धो वज्रमुद्यम्य देवराट् ।
ततोऽहं सहसा क्षिप्तः श्वसनेन महात्मना ॥ ५-१-१११॥
sa māmupagataḥ kruddho vajramudyamya devarāṭ |
tato'haṃ sahasā kṣiptaḥ śvasanena mahātmanā || 5-1-111||

RMY 5-1-112

अस्मिँल्लवणतोये च प्रक्षिप्तः प्लवगोत्तम ।
गुप्तपक्षः समग्रश्च तव पित्राभिरक्षितः ॥ ५-१-११२॥
asmi~llavaṇatoye ca prakṣiptaḥ plavagottama |
guptapakṣaḥ samagraśca tava pitrābhirakṣitaḥ || 5-1-112||

RMY 5-1-113

ततोऽहं मानयामि त्वां मान्यो हि मम मारुतः ।
त्वया मे ह्येष संबन्धः कपिमुख्य महागुणः ॥ ५-१-११३॥
tato'haṃ mānayāmi tvāṃ mānyo hi mama mārutaḥ |
tvayā me hyeṣa saṃbandhaḥ kapimukhya mahāguṇaḥ || 5-1-113||

RMY 5-1-114

अस्मिन्नेवंगते कार्ये सागरस्य ममैव च ।
प्रीतिं प्रीतमना कर्तुं त्वमर्हसि महाकपे ॥ ५-१-११४॥
asminnevaṃgate kārye sāgarasya mamaiva ca |
prītiṃ prītamanā kartuṃ tvamarhasi mahākape || 5-1-114||

RMY 5-1-115

श्रमं मोक्षय पूजां च गृहाण कपिसत्तम ।
प्रीतिं च बहुमन्यस्व प्रीतोऽस्मि तव दर्शनात् ॥ ५-१-११५॥
śramaṃ mokṣaya pūjāṃ ca gṛhāṇa kapisattama |
prītiṃ ca bahumanyasva prīto'smi tava darśanāt || 5-1-115||

RMY 5-1-116

एवमुक्तः कपिश्रेष्ठस्तं नगोत्तममब्रवीत् ।
प्रीतोऽस्मि कृतमातिथ्यं मन्युरेषोऽपनीयताम् ॥ ५-१-११६॥
evamuktaḥ kapiśreṣṭhastaṃ nagottamamabravīt |
prīto'smi kṛtamātithyaṃ manyureṣo'panīyatām || 5-1-116||

RMY 5-1-117

त्वरते कार्यकालो मे अहश्चाप्यतिवर्तते ।
प्रतिज्ञा च मया दत्ता न स्थातव्यमिहान्तरा ॥ ५-१-११७॥
tvarate kāryakālo me ahaścāpyativartate |
pratijñā ca mayā dattā na sthātavyamihāntarā || 5-1-117||

RMY 5-1-118

इत्युक्त्वा पाणिना शैलमालभ्य हरिपुंगवः ।
जगामाकाशमाविश्य वीर्यवान्प्रहसन्निव ॥ ५-१-११८॥
ityuktvā pāṇinā śailamālabhya haripuṃgavaḥ |
jagāmākāśamāviśya vīryavānprahasanniva || 5-1-118||

RMY 5-1-119

स पर्वतसमुद्राभ्यां बहुमानादवेक्षितः ।
पूजितश्चोपपन्नाभिराशीर्भिरनिलात्मजः ॥ ५-१-११९॥
sa parvatasamudrābhyāṃ bahumānādavekṣitaḥ |
pūjitaścopapannābhirāśīrbhiranilātmajaḥ || 5-1-119||

RMY 5-1-120

अथोर्ध्वं दूरमुत्पत्य हित्वा शैलमहार्णवौ ।
पितुः पन्थानमास्थाय जगाम विमलेऽम्बरे ॥ ५-१-१२०॥
athordhvaṃ dūramutpatya hitvā śailamahārṇavau |
pituḥ panthānamāsthāya jagāma vimale'mbare || 5-1-120||

RMY 5-1-121

भूयश्चोर्ध्वगतिं प्राप्य गिरिं तमवलोकयन् ।
वायुसूनुर्निरालम्बे जगाम विमलेऽम्बरे ॥ ५-१-१२१॥
bhūyaścordhvagatiṃ prāpya giriṃ tamavalokayan |
vāyusūnurnirālambe jagāma vimale'mbare || 5-1-121||

RMY 5-1-122

तद्द्वितीयं हनुमतो दृष्ट्वा कर्म सुदुष्करम् ।
प्रशशंसुः सुराः सर्वे सिद्धाश्च परमर्षयः ॥ ५-१-१२२॥
taddvitīyaṃ hanumato dṛṣṭvā karma suduṣkaram |
praśaśaṃsuḥ surāḥ sarve siddhāśca paramarṣayaḥ || 5-1-122||

RMY 5-1-123

देवताश्चाभवन्हृष्टास्तत्रस्थास्तस्य कर्मणा ।
काञ्चनस्य सुनाभस्य सहस्राक्षश्च वासवः ॥ ५-१-१२३॥
devatāścābhavanhṛṣṭāstatrasthāstasya karmaṇā |
kāñcanasya sunābhasya sahasrākṣaśca vāsavaḥ || 5-1-123||

RMY 5-1-124

उवाच वचनं धीमान्परितोषात्सगद्गदम् ।
सुनाभं पर्वतश्रेष्ठं स्वयमेव शचीपतिः ॥ ५-१-१२४॥
uvāca vacanaṃ dhīmānparitoṣātsagadgadam |
sunābhaṃ parvataśreṣṭhaṃ svayameva śacīpatiḥ || 5-1-124||

RMY 5-1-125

हिरण्यनाभशैलेन्द्रपरितुष्टोऽस्मि ते भृशम् ।
अभयं ते प्रयच्छामि तिष्ठ सौम्य यथासुखम् ॥ ५-१-१२५॥
hiraṇyanābhaśailendraparituṣṭo'smi te bhṛśam |
abhayaṃ te prayacchāmi tiṣṭha saumya yathāsukham || 5-1-125||

RMY 5-1-126

साह्यं कृतं ते सुमहद्विक्रान्तस्य हनूमतः ।
क्रमतो योजनशतं निर्भयस्य भये सति ॥ ५-१-१२६॥
sāhyaṃ kṛtaṃ te sumahadvikrāntasya hanūmataḥ |
kramato yojanaśataṃ nirbhayasya bhaye sati || 5-1-126||

RMY 5-1-127

रामस्यैष हि दौत्येन याति दाशरथेर्हरिः ।
सत्क्रियां कुर्वता शक्या तोषितोऽस्मि दृढं त्वया ॥ ५-१-१२७॥
rāmasyaiṣa hi dautyena yāti dāśaratherhariḥ |
satkriyāṃ kurvatā śakyā toṣito'smi dṛḍhaṃ tvayā || 5-1-127||

RMY 5-1-128

ततः प्रहर्षमलभद्विपुलं पर्वतोत्तमः ।
देवतानां पतिं दृष्ट्वा परितुष्टं शतक्रतुम् ॥ ५-१-१२८॥
tataḥ praharṣamalabhadvipulaṃ parvatottamaḥ |
devatānāṃ patiṃ dṛṣṭvā parituṣṭaṃ śatakratum || 5-1-128||

RMY 5-1-129

स वै दत्तवरः शैलो बभूवावस्थितस्तदा ।
हनूमांश्च मुहूर्तेन व्यतिचक्राम सागरम् ॥ ५-१-१२९॥
sa vai dattavaraḥ śailo babhūvāvasthitastadā |
hanūmāṃśca muhūrtena vyaticakrāma sāgaram || 5-1-129||

RMY 5-1-130

ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।
अब्रुवन्सूर्यसंकाशां सुरसां नागमातरम् ॥ ५-१-१३०॥
tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ |
abruvansūryasaṃkāśāṃ surasāṃ nāgamātaram || 5-1-130||

RMY 5-1-131

अयं वातात्मजः श्रीमान्प्लवते सागरोपरि ।
हनूमान्नाम तस्य त्वं मुहूर्तं विघ्नमाचर ॥ ५-१-१३१॥
ayaṃ vātātmajaḥ śrīmānplavate sāgaropari |
hanūmānnāma tasya tvaṃ muhūrtaṃ vighnamācara || 5-1-131||

RMY 5-1-132

राक्षसं रूपमास्थाय सुघोरं पर्वतोपमम् ।
दंष्ट्राकरालं पिङ्गाक्षं वक्त्रं कृत्वा नभःस्पृशम् ॥ ५-१-१३२॥
rākṣasaṃ rūpamāsthāya sughoraṃ parvatopamam |
daṃṣṭrākarālaṃ piṅgākṣaṃ vaktraṃ kṛtvā nabhaḥspṛśam || 5-1-132||

RMY 5-1-133

बलमिच्छामहे ज्ञातुं भूयश्चास्य पराक्रमम् ।
त्वां विजेष्यत्युपायेन विषदं वा गमिष्यति ॥ ५-१-१३३॥
balamicchāmahe jñātuṃ bhūyaścāsya parākramam |
tvāṃ vijeṣyatyupāyena viṣadaṃ vā gamiṣyati || 5-1-133||

RMY 5-1-134

एवमुक्ता तु सा देवी दैवतैरभिसत्कृता ।
समुद्रमध्ये सुरसा बिभ्रती राक्षसं वपुः ॥ ५-१-१३४॥
evamuktā tu sā devī daivatairabhisatkṛtā |
samudramadhye surasā bibhratī rākṣasaṃ vapuḥ || 5-1-134||

RMY 5-1-135

विकृतं च विरूपं च सर्वस्य च भयावहम् ।
प्लवमानं हनूमन्तमावृत्येदमुवाच ह ॥ ५-१-१३५॥
vikṛtaṃ ca virūpaṃ ca sarvasya ca bhayāvaham |
plavamānaṃ hanūmantamāvṛtyedamuvāca ha || 5-1-135||

RMY 5-1-136

मम भक्षः प्रदिष्टस्त्वमीश्वरैर्वानरर्षभ ।
अहं त्वां भक्षयिष्यामि प्रविशेदं ममाननम् ॥ ५-१-१३६॥
mama bhakṣaḥ pradiṣṭastvamīśvarairvānararṣabha |
ahaṃ tvāṃ bhakṣayiṣyāmi praviśedaṃ mamānanam || 5-1-136||

RMY 5-1-137

एवमुक्तः सुरसया प्राञ्जलिर्वानरर्षभः ।
प्रहृष्टवदनः श्रीमानिदं वचनमब्रवीत् ॥ ५-१-१३७॥
evamuktaḥ surasayā prāñjalirvānararṣabhaḥ |
prahṛṣṭavadanaḥ śrīmānidaṃ vacanamabravīt || 5-1-137||

RMY 5-1-138

रामो दाशरथिर्नाम प्रविष्टो दण्डकावनम् ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वैदेह्या चापि भार्यया ॥ ५-१-१३८॥
rāmo dāśarathirnāma praviṣṭo daṇḍakāvanam |
lakṣmaṇena saha bhrātrā vaidehyā cāpi bhāryayā || 5-1-138||

RMY 5-1-139

अस्य कार्यविषक्तस्य बद्धवैरस्य राक्षसैः ।
तस्य सीता हृता भार्या रावणेन यशस्विनी ॥ ५-१-१३९॥
asya kāryaviṣaktasya baddhavairasya rākṣasaiḥ |
tasya sītā hṛtā bhāryā rāvaṇena yaśasvinī || 5-1-139||

RMY 5-1-140

तस्याः सकाशं दूतोऽहं गमिष्ये रामशासनात् ।
कर्तुमर्हसि रामस्य साह्यं विषयवासिनि ॥ ५-१-१४०॥
tasyāḥ sakāśaṃ dūto'haṃ gamiṣye rāmaśāsanāt |
kartumarhasi rāmasya sāhyaṃ viṣayavāsini || 5-1-140||

RMY 5-1-141

अथ वा मैथिलीं दृष्ट्वा रामं चाक्लिष्टकारिणम् ।
आगमिष्यामि ते वक्त्रं सत्यं प्रतिशृणोमि ते ॥ ५-१-१४१॥
atha vā maithilīṃ dṛṣṭvā rāmaṃ cākliṣṭakāriṇam |
āgamiṣyāmi te vaktraṃ satyaṃ pratiśṛṇomi te || 5-1-141||

RMY 5-1-142

एवमुक्ता हनुमता सुरसा कामरूपिणी ।
अब्रवीन्नातिवर्तेन्मां कश्चिदेष वरो मम ॥ ५-१-१४२॥
evamuktā hanumatā surasā kāmarūpiṇī |
abravīnnātivartenmāṃ kaścideṣa varo mama || 5-1-142||

RMY 5-1-143

एवमुक्तः सुरसया क्रुद्धो वानरपुंगवः ।
अब्रवीत्कुरु वै वक्त्रं येन मां विषहिष्यसे ॥ ५-१-१४३॥
evamuktaḥ surasayā kruddho vānarapuṃgavaḥ |
abravītkuru vai vaktraṃ yena māṃ viṣahiṣyase || 5-1-143||

RMY 5-1-144

इत्युक्त्वा सुरसां क्रुद्धो दशयोजनमायतः ।
दशयोजनविस्तारो बभूव हनुमांस्तदा ॥ ५-१-१४४॥
ityuktvā surasāṃ kruddho daśayojanamāyataḥ |
daśayojanavistāro babhūva hanumāṃstadā || 5-1-144||

RMY 5-1-145

तं दृष्ट्वा मेघसंकाशं दशयोजनमायतम् ।
चकार सुरसाप्यास्यं विंशद्योजनमायतम् ॥ ५-१-१४५॥
taṃ dṛṣṭvā meghasaṃkāśaṃ daśayojanamāyatam |
cakāra surasāpyāsyaṃ viṃśadyojanamāyatam || 5-1-145||

RMY 5-1-146

हनुमांस्तु ततः क्रुद्धस्त्रिंशद्योजनमायतः ।
चकार सुरसा वक्त्रं चत्वारिंशत्तथोच्छ्रितम् ॥ ५-१-१४६॥
hanumāṃstu tataḥ kruddhastriṃśadyojanamāyataḥ |
cakāra surasā vaktraṃ catvāriṃśattathocchritam || 5-1-146||

RMY 5-1-147

बभूव हनुमान्वीरः पञ्चाशद्योजनोच्छ्रितः ।
चकार सुरसा वक्त्रं षष्टियोजनमायतम् ॥ ५-१-१४७॥
babhūva hanumānvīraḥ pañcāśadyojanocchritaḥ |
cakāra surasā vaktraṃ ṣaṣṭiyojanamāyatam || 5-1-147||

RMY 5-1-148

तथैव हनुमान्वीरः सप्ततिं योजनोच्छ्रितः ।
चकार सुरसा वक्त्रमशीतिं योजनायतम् ॥ ५-१-१४८॥
tathaiva hanumānvīraḥ saptatiṃ yojanocchritaḥ |
cakāra surasā vaktramaśītiṃ yojanāyatam || 5-1-148||

RMY 5-1-149

हनूमानचल प्रख्यो नवतिं योजनोच्छ्रितः ।
चकार सुरसा वक्त्रं शतयोजनमायतम् ॥ ५-१-१४९॥
hanūmānacala prakhyo navatiṃ yojanocchritaḥ |
cakāra surasā vaktraṃ śatayojanamāyatam || 5-1-149||

RMY 5-1-150

तद्दृष्ट्वा व्यादितं त्वास्यं वायुपुत्रः स बुद्धिमान् ।
दीर्घजिह्वं सुरसया सुघोरं नरकोपमम् ॥ ५-१-१५०॥
taddṛṣṭvā vyāditaṃ tvāsyaṃ vāyuputraḥ sa buddhimān |
dīrghajihvaṃ surasayā sughoraṃ narakopamam || 5-1-150||

RMY 5-1-151

स संक्षिप्यात्मनः कायं जीमूत इव मारुतिः ।
तस्मिन्मुहूर्ते हनुमान्बभूवाङ्गुष्ठमात्रकः ॥ ५-१-१५१॥
sa saṃkṣipyātmanaḥ kāyaṃ jīmūta iva mārutiḥ |
tasminmuhūrte hanumānbabhūvāṅguṣṭhamātrakaḥ || 5-1-151||

RMY 5-1-152

सोऽभिपत्याशु तद्वक्त्रं निष्पत्य च महाजवः ।
अन्तरिक्षे स्थितः श्रीमानिदं वचनमब्रवीत् ॥ ५-१-१५२॥
so'bhipatyāśu tadvaktraṃ niṣpatya ca mahājavaḥ |
antarikṣe sthitaḥ śrīmānidaṃ vacanamabravīt || 5-1-152||

RMY 5-1-153

प्रविष्टोऽस्मि हि ते वक्त्रं दाक्षायणि नमोऽस्तु ते ।
गमिष्ये यत्र वैदेही सत्यं चास्तु वचस्तव ॥ ५-१-१५३॥
praviṣṭo'smi hi te vaktraṃ dākṣāyaṇi namo'stu te |
gamiṣye yatra vaidehī satyaṃ cāstu vacastava || 5-1-153||

RMY 5-1-154

तं दृष्ट्वा वदनान्मुक्तं चन्द्रं राहुमुखादिव ।
अब्रवीत्सुरसा देवी स्वेन रूपेण वानरम् ॥ ५-१-१५४॥
taṃ dṛṣṭvā vadanānmuktaṃ candraṃ rāhumukhādiva |
abravītsurasā devī svena rūpeṇa vānaram || 5-1-154||

RMY 5-1-155

अर्थसिद्ध्यै हरिश्रेष्ठ गच्छ सौम्य यथासुखम् ।
समानय च वैदेहीं राघवेण महात्मना ॥ ५-१-१५५॥
arthasiddhyai hariśreṣṭha gaccha saumya yathāsukham |
samānaya ca vaidehīṃ rāghaveṇa mahātmanā || 5-1-155||

RMY 5-1-156

तत्तृतीयं हनुमतो दृष्ट्वा कर्म सुदुष्करम् ।
साधु साध्विति भूतानि प्रशशंसुस्तदा हरिम् ॥ ५-१-१५६॥
tattṛtīyaṃ hanumato dṛṣṭvā karma suduṣkaram |
sādhu sādhviti bhūtāni praśaśaṃsustadā harim || 5-1-156||

RMY 5-1-157

स सागरमनाधृष्यमभ्येत्य वरुणालयम् ।
जगामाकाशमाविश्य वेगेन गरुणोपमः ॥ ५-१-१५७॥
sa sāgaramanādhṛṣyamabhyetya varuṇālayam |
jagāmākāśamāviśya vegena garuṇopamaḥ || 5-1-157||

RMY 5-1-158

सेविते वारिधारिभिः पतगैश्च निषेविते ।
चरिते कैशिकाचार्यैरैरावतनिषेविते ॥ ५-१-१५८॥
sevite vāridhāribhiḥ patagaiśca niṣevite |
carite kaiśikācāryairairāvataniṣevite || 5-1-158||

RMY 5-1-159

सिंहकुञ्जरशार्दूलपतगोरगवाहनैः ।
विमानैः संपतद्भिश्च विमलैः समलंकृते ॥ ५-१-१५९॥
siṃhakuñjaraśārdūlapatagoragavāhanaiḥ |
vimānaiḥ saṃpatadbhiśca vimalaiḥ samalaṃkṛte || 5-1-159||

RMY 5-1-160

वज्राशनिसमाघातैः पावकैरुपशोभिते ।
कृतपुण्यैर्महाभागैः स्वर्गजिद्भिरलंकृते ॥ ५-१-१६०॥
vajrāśanisamāghātaiḥ pāvakairupaśobhite |
kṛtapuṇyairmahābhāgaiḥ svargajidbhiralaṃkṛte || 5-1-160||

RMY 5-1-161

बहता हव्यमत्यन्तं सेविते चित्रभानुना ।
ग्रहनक्षत्रचन्द्रार्कतारागणविभूषिते ॥ ५-१-१६१॥
bahatā havyamatyantaṃ sevite citrabhānunā |
grahanakṣatracandrārkatārāgaṇavibhūṣite || 5-1-161||

RMY 5-1-162

महर्षिगणगन्धर्वनागयक्षसमाकुले ।
विविक्ते विमले विश्वे विश्वावसुनिषेविते ॥ ५-१-१६२॥
maharṣigaṇagandharvanāgayakṣasamākule |
vivikte vimale viśve viśvāvasuniṣevite || 5-1-162||

RMY 5-1-163

देवराजगजाक्रान्ते चन्द्रसूर्यपथे शिवे ।
विताने जीवलोकस्य विततो ब्रह्मनिर्मिते ॥ ५-१-१६३॥
devarājagajākrānte candrasūryapathe śive |
vitāne jīvalokasya vitato brahmanirmite || 5-1-163||

RMY 5-1-164

बहुशः सेविते वीरैर्विद्याधरगणैर्वरैः ।
कपिना कृष्यमाणानि महाभ्राणि चकाशिरे ॥ ५-१-१६४॥
bahuśaḥ sevite vīrairvidyādharagaṇairvaraiḥ |
kapinā kṛṣyamāṇāni mahābhrāṇi cakāśire || 5-1-164||

RMY 5-1-165

प्रविशन्नभ्रजालानि निष्पतंश्च पुनः पुनः ।
प्रावृषीन्दुरिवाभाति निष्पतन्प्रविशंस्तदा ॥ ५-१-१६५॥
praviśannabhrajālāni niṣpataṃśca punaḥ punaḥ |
prāvṛṣīndurivābhāti niṣpatanpraviśaṃstadā || 5-1-165||

RMY 5-1-166

प्लवमानं तु तं दृष्ट्वा सिंहिका नाम राक्षसी ।
मनसा चिन्तयामास प्रवृद्धा कामरूपिणी ॥ ५-१-१६६॥
plavamānaṃ tu taṃ dṛṣṭvā siṃhikā nāma rākṣasī |
manasā cintayāmāsa pravṛddhā kāmarūpiṇī || 5-1-166||

RMY 5-1-167

अद्य दीर्घस्य कालस्य भविष्याम्यहमाशिता ।
इदं हि मे महत्सत्त्वं चिरस्य वशमागतम् ॥ ५-१-१६७॥
adya dīrghasya kālasya bhaviṣyāmyahamāśitā |
idaṃ hi me mahatsattvaṃ cirasya vaśamāgatam || 5-1-167||

RMY 5-1-168

इति संचिन्त्य मनसा छायामस्य समक्षिपत् ।
छायायां संगृहीतायां चिन्तयामास वानरः ॥ ५-१-१६८॥
iti saṃcintya manasā chāyāmasya samakṣipat |
chāyāyāṃ saṃgṛhītāyāṃ cintayāmāsa vānaraḥ || 5-1-168||

RMY 5-1-169

समाक्षिप्तोऽस्मि सहसा पङ्गूकृतपराक्रमः ।
प्रतिलोमेन वातेन महानौरिव सागरे ॥ ५-१-१६९॥
samākṣipto'smi sahasā paṅgūkṛtaparākramaḥ |
pratilomena vātena mahānauriva sāgare || 5-1-169||

RMY 5-1-170

तिर्यगूर्ध्वमधश्चैव वीक्षमाणस्ततः कपिः ।
ददर्श स महासत्त्वमुत्थितं लवणाम्भसि ॥ ५-१-१७०॥
tiryagūrdhvamadhaścaiva vīkṣamāṇastataḥ kapiḥ |
dadarśa sa mahāsattvamutthitaṃ lavaṇāmbhasi || 5-1-170||

RMY 5-1-171

कपिराज्ञा यदाख्यातं सत्त्वमद्भुतदर्शनम् ।
छायाग्राहि महावीर्यं तदिदं नात्र संशयः ॥ ५-१-१७१॥
kapirājñā yadākhyātaṃ sattvamadbhutadarśanam |
chāyāgrāhi mahāvīryaṃ tadidaṃ nātra saṃśayaḥ || 5-1-171||

RMY 5-1-172

स तां बुद्ध्वार्थतत्त्वेन सिंहिकां मतिमान्कपिः ।
व्यवर्धत महाकायः प्रावृषीव बलाहकः ॥ ५-१-१७२॥
sa tāṃ buddhvārthatattvena siṃhikāṃ matimānkapiḥ |
vyavardhata mahākāyaḥ prāvṛṣīva balāhakaḥ || 5-1-172||

RMY 5-1-173

तस्य सा कायमुद्वीक्ष्य वर्धमानं महाकपेः ।
वक्त्रं प्रसारयामास पातालाम्बरसंनिभम् ॥ ५-१-१७३॥
tasya sā kāyamudvīkṣya vardhamānaṃ mahākapeḥ |
vaktraṃ prasārayāmāsa pātālāmbarasaṃnibham || 5-1-173||

RMY 5-1-174

स ददर्श ततस्तस्या विकृतं सुमहन्मुखम् ।
कायमात्रं च मेधावी मर्माणि च महाकपिः ॥ ५-१-१७४॥
sa dadarśa tatastasyā vikṛtaṃ sumahanmukham |
kāyamātraṃ ca medhāvī marmāṇi ca mahākapiḥ || 5-1-174||

RMY 5-1-175

स तस्या विवृते वक्त्रे वज्रसंहननः कपिः ।
संक्षिप्य मुहुरात्मानं निष्पपात महाबलः ॥ ५-१-१७५॥
sa tasyā vivṛte vaktre vajrasaṃhananaḥ kapiḥ |
saṃkṣipya muhurātmānaṃ niṣpapāta mahābalaḥ || 5-1-175||

RMY 5-1-176

आस्ये तस्या निमज्जन्तं ददृशुः सिद्धचारणाः ।
ग्रस्यमानं यथा चन्द्रं पूर्णं पर्वणि राहुणा ॥ ५-१-१७६॥
āsye tasyā nimajjantaṃ dadṛśuḥ siddhacāraṇāḥ |
grasyamānaṃ yathā candraṃ pūrṇaṃ parvaṇi rāhuṇā || 5-1-176||

RMY 5-1-177

ततस्तस्य नखैस्तीक्ष्णैर्मर्माण्युत्कृत्य वानरः ।
उत्पपाताथ वेगेन मनःसंपातविक्रमः ॥ ५-१-१७७॥
tatastasya nakhaistīkṣṇairmarmāṇyutkṛtya vānaraḥ |
utpapātātha vegena manaḥsaṃpātavikramaḥ || 5-1-177||

RMY 5-1-178

तां हतां वानरेणाशु पतितां वीक्ष्य सिंहिकाम् ।
भूतान्याकाशचारीणि तमूचुः प्लवगर्षभम् ॥ ५-१-१७८॥
tāṃ hatāṃ vānareṇāśu patitāṃ vīkṣya siṃhikām |
bhūtānyākāśacārīṇi tamūcuḥ plavagarṣabham || 5-1-178||

RMY 5-1-179

भीममद्य कृतं कर्म महत्सत्त्वं त्वया हतम् ।
साधयार्थमभिप्रेतमरिष्टं प्लवतां वर ॥ ५-१-१७९॥
bhīmamadya kṛtaṃ karma mahatsattvaṃ tvayā hatam |
sādhayārthamabhipretamariṣṭaṃ plavatāṃ vara || 5-1-179||

RMY 5-1-180

यस्य त्वेतानि चत्वारि वानरेन्द्र यथा तव ।
धृतिर्दृष्टिर्मतिर्दाक्ष्यं स कर्मसु न सीदति ॥ ५-१-१८०॥
yasya tvetāni catvāri vānarendra yathā tava |
dhṛtirdṛṣṭirmatirdākṣyaṃ sa karmasu na sīdati || 5-1-180||

RMY 5-1-181

स तैः संभावितः पूज्यः प्रतिपन्नप्रयोजनः ।
जगामाकाशमाविश्य पन्नगाशनवत्कपिः ॥ ५-१-१८१॥
sa taiḥ saṃbhāvitaḥ pūjyaḥ pratipannaprayojanaḥ |
jagāmākāśamāviśya pannagāśanavatkapiḥ || 5-1-181||

RMY 5-1-182

प्राप्तभूयिष्ठ पारस्तु सर्वतः प्रतिलोकयन् ।
योजनानां शतस्यान्ते वनराजिं ददर्श सः ॥ ५-१-१८२॥
prāptabhūyiṣṭha pārastu sarvataḥ pratilokayan |
yojanānāṃ śatasyānte vanarājiṃ dadarśa saḥ || 5-1-182||

RMY 5-1-183

ददर्श च पतन्नेव विविधद्रुमभूषितम् ।
द्वीपं शाखामृगश्रेष्ठो मलयोपवनानि च ॥ ५-१-१८३॥
dadarśa ca patanneva vividhadrumabhūṣitam |
dvīpaṃ śākhāmṛgaśreṣṭho malayopavanāni ca || 5-1-183||

RMY 5-1-184

सागरं सागरानूपान्सागरानूपजान्द्रुमान् ।
सागरस्य च पत्नीनां मुखान्यपि विलोकयन् ॥ ५-१-१८४॥
sāgaraṃ sāgarānūpānsāgarānūpajāndrumān |
sāgarasya ca patnīnāṃ mukhānyapi vilokayan || 5-1-184||

RMY 5-1-185

स महामेघसंकाशं समीक्ष्यात्मानमात्मना ।
निरुन्धन्तमिवाकाशं चकार मतिमान्मतिम् ॥ ५-१-१८५॥
sa mahāmeghasaṃkāśaṃ samīkṣyātmānamātmanā |
nirundhantamivākāśaṃ cakāra matimānmatim || 5-1-185||

RMY 5-1-186

कायवृद्धिं प्रवेगं च मम दृष्ट्वैव राक्षसाः ।
मयि कौतूहलं कुर्युरिति मेने महाकपिः ॥ ५-१-१८६॥
kāyavṛddhiṃ pravegaṃ ca mama dṛṣṭvaiva rākṣasāḥ |
mayi kautūhalaṃ kuryuriti mene mahākapiḥ || 5-1-186||

RMY 5-1-187

ततः शरीरं संक्षिप्य तन्महीधरसंनिभम् ।
पुनः प्रकृतिमापेदे वीतमोह इवात्मवान् ॥ ५-१-१८७॥
tataḥ śarīraṃ saṃkṣipya tanmahīdharasaṃnibham |
punaḥ prakṛtimāpede vītamoha ivātmavān || 5-1-187||

RMY 5-1-188

स चारुनानाविधरूपधारी परं समासाद्य समुद्रतीरम् ।
परैरशक्यप्रतिपन्नरूपः समीक्षितात्मा समवेक्षितार्थः ॥ ५-१-१८८॥
sa cārunānāvidharūpadhārī paraṃ samāsādya samudratīram |
parairaśakyapratipannarūpaḥ samīkṣitātmā samavekṣitārthaḥ || 5-1-188||

RMY 5-1-189

ततः स लम्बस्य गिरेः समृद्धे विचित्रकूटे निपपात कूटे ।
सकेतकोद्दालकनालिकेरे महाद्रिकूटप्रतिमो महात्मा ॥ ५-१-१८९॥
tataḥ sa lambasya gireḥ samṛddhe vicitrakūṭe nipapāta kūṭe |
saketakoddālakanālikere mahādrikūṭapratimo mahātmā || 5-1-189||

RMY 5-1-190

स सागरं दानवपन्नगायुतं बलेन विक्रम्य महोर्मिमालिनम् ।
निपत्य तीरे च महोदधेस्तदा ददर्श लङ्काममरावतीमिव ॥ ५-१-१९०॥
sa sāgaraṃ dānavapannagāyutaṃ balena vikramya mahormimālinam |
nipatya tīre ca mahodadhestadā dadarśa laṅkāmamarāvatīmiva || 5-1-190||

Sarga: 2/66 (55)

RMY 5-2-1

स सागरमनाधृष्यमतिक्रम्य महाबलः ।
त्रिकूटशिखरे लङ्कां स्थितां स्वस्थो ददर्श ह ॥ ५-२-१॥
sa sāgaramanādhṛṣyamatikramya mahābalaḥ |
trikūṭaśikhare laṅkāṃ sthitāṃ svastho dadarśa ha || 5-2-1||

RMY 5-2-2

ततः पादपमुक्तेन पुष्पवर्षेण वीर्यवान् ।
अभिवृष्टः स्थितस्तत्र बभौ पुष्पमयो यथा ॥ ५-२-२॥
tataḥ pādapamuktena puṣpavarṣeṇa vīryavān |
abhivṛṣṭaḥ sthitastatra babhau puṣpamayo yathā || 5-2-2||

RMY 5-2-3

योजनानां शतं श्रीमांस्तीर्त्वाप्युत्तमविक्रमः ।
अनिश्वसन्कपिस्तत्र न ग्लानिमधिगच्छति ॥ ५-२-३॥
yojanānāṃ śataṃ śrīmāṃstīrtvāpyuttamavikramaḥ |
aniśvasankapistatra na glānimadhigacchati || 5-2-3||

RMY 5-2-4

शतान्यहं योजनानां क्रमेयं सुबहून्यपि ।
किं पुनः सागरस्यान्तं संख्यातं शतयोजनम् ॥ ५-२-४॥
śatānyahaṃ yojanānāṃ krameyaṃ subahūnyapi |
kiṃ punaḥ sāgarasyāntaṃ saṃkhyātaṃ śatayojanam || 5-2-4||

RMY 5-2-5

स तु वीर्यवतां श्रेष्ठः प्लवतामपि चोत्तमः ।
जगाम वेगवाँल्लङ्कां लङ्घयित्वा महोदधिम् ॥ ५-२-५॥
sa tu vīryavatāṃ śreṣṭhaḥ plavatāmapi cottamaḥ |
jagāma vegavā~llaṅkāṃ laṅghayitvā mahodadhim || 5-2-5||

RMY 5-2-6

शाद्वलानि च नीलानि गन्धवन्ति वनानि च ।
गण्डवन्ति च मध्येन जगाम नगवन्ति च ॥ ५-२-६॥
śādvalāni ca nīlāni gandhavanti vanāni ca |
gaṇḍavanti ca madhyena jagāma nagavanti ca || 5-2-6||

RMY 5-2-7

शैलांश्च तरुसंछन्नान्वनराजीश्च पुष्पिताः ।
अभिचक्राम तेजस्वी हनुमान्प्लवगर्षभः ॥ ५-२-७॥
śailāṃśca tarusaṃchannānvanarājīśca puṣpitāḥ |
abhicakrāma tejasvī hanumānplavagarṣabhaḥ || 5-2-7||

RMY 5-2-8

स तस्मिन्नचले तिष्ठन्वनान्युपवनानि च ।
स नगाग्रे च तां लङ्कां ददर्श पवनात्मजः ॥ ५-२-८॥
sa tasminnacale tiṣṭhanvanānyupavanāni ca |
sa nagāgre ca tāṃ laṅkāṃ dadarśa pavanātmajaḥ || 5-2-8||

RMY 5-2-9

सरलान्कर्णिकारांश्च खर्जूरांश्च सुपुष्पितान् ।
प्रियालान्मुचुलिन्दांश्च कुटजान्केतकानपि ॥ ५-२-९॥
saralānkarṇikārāṃśca kharjūrāṃśca supuṣpitān |
priyālānmuculindāṃśca kuṭajānketakānapi || 5-2-9||

RMY 5-2-10

प्रियङ्गून्गन्धपूर्णांश्च नीपान्सप्तच्छदांस्तथा ।
असनान्कोविदारांश्च करवीरांश्च पुष्पितान् ॥ ५-२-१०॥
priyaṅgūngandhapūrṇāṃśca nīpānsaptacchadāṃstathā |
asanānkovidārāṃśca karavīrāṃśca puṣpitān || 5-2-10||

RMY 5-2-11

पुष्पभारनिबद्धांश्च तथा मुकुलितानपि ।
पादपान्विहगाकीर्णान्पवनाधूतमस्तकान् ॥ ५-२-११॥
puṣpabhāranibaddhāṃśca tathā mukulitānapi |
pādapānvihagākīrṇānpavanādhūtamastakān || 5-2-11||

RMY 5-2-12

हंसकारण्डवाकीर्णा वापीः पद्मोत्पलायुताः ।
आक्रीडान्विविधान्रम्यान्विविधांश्च जलाशयान् ॥ ५-२-१२॥
haṃsakāraṇḍavākīrṇā vāpīḥ padmotpalāyutāḥ |
ākrīḍānvividhānramyānvividhāṃśca jalāśayān || 5-2-12||

RMY 5-2-13

संततान्विविधैर्वृक्षैः सर्वर्तुफलपुष्पितैः ।
उद्यानानि च रम्याणि ददर्श कपिकुञ्जरः ॥ ५-२-१३॥
saṃtatānvividhairvṛkṣaiḥ sarvartuphalapuṣpitaiḥ |
udyānāni ca ramyāṇi dadarśa kapikuñjaraḥ || 5-2-13||

RMY 5-2-14

समासाद्य च लक्ष्मीवाँल्लङ्कां रावणपालिताम् ।
परिखाभिः सपद्माभिः सोत्पलाभिरलंकृताम् ॥ ५-२-१४॥
samāsādya ca lakṣmīvā~llaṅkāṃ rāvaṇapālitām |
parikhābhiḥ sapadmābhiḥ sotpalābhiralaṃkṛtām || 5-2-14||

RMY 5-2-15

सीतापहरणार्थेन रावणेन सुरक्षिताम् ।
समन्ताद्विचरद्भिश्च राक्षसैरुग्रधन्विभिः ॥ ५-२-१५॥
sītāpaharaṇārthena rāvaṇena surakṣitām |
samantādvicaradbhiśca rākṣasairugradhanvibhiḥ || 5-2-15||

RMY 5-2-16

काञ्चनेनावृतां रम्यां प्राकारेण महापुरीम् ।
अट्टालकशताकीर्णां पताकाध्वजमालिनीम् ॥ ५-२-१६॥
kāñcanenāvṛtāṃ ramyāṃ prākāreṇa mahāpurīm |
aṭṭālakaśatākīrṇāṃ patākādhvajamālinīm || 5-2-16||

RMY 5-2-17

तोरणैः काञ्चनैर्दिव्यैर्लतापङ्क्तिविचित्रितैः ।
ददर्श हनुमाँल्लङ्कां दिवि देवपुरीमिव ॥ ५-२-१७॥
toraṇaiḥ kāñcanairdivyairlatāpaṅktivicitritaiḥ |
dadarśa hanumā~llaṅkāṃ divi devapurīmiva || 5-2-17||

RMY 5-2-18

गिरिमूर्ध्नि स्थितां लङ्कां पाण्डुरैर्भवनैः शुभैः ।
ददर्श स कपिः श्रीमान्पुरमाकाशगं यथा ॥ ५-२-१८॥
girimūrdhni sthitāṃ laṅkāṃ pāṇḍurairbhavanaiḥ śubhaiḥ |
dadarśa sa kapiḥ śrīmānpuramākāśagaṃ yathā || 5-2-18||

RMY 5-2-19

पालितां राक्षसेन्द्रेण निर्मितां विश्वकर्मणा ।
प्लवमानामिवाकाशे ददर्श हनुमान्पुरीम् ॥ ५-२-१९॥
pālitāṃ rākṣasendreṇa nirmitāṃ viśvakarmaṇā |
plavamānāmivākāśe dadarśa hanumānpurīm || 5-2-19||

RMY 5-2-20

संपूर्णां राक्षसैर्घोरैर्नागैर्भोगवतीमिव ।
अचिन्त्यां सुकृतां स्पष्टां कुबेराध्युषितां पुरा ॥ ५-२-२०॥
saṃpūrṇāṃ rākṣasairghorairnāgairbhogavatīmiva |
acintyāṃ sukṛtāṃ spaṣṭāṃ kuberādhyuṣitāṃ purā || 5-2-20||

RMY 5-2-21

दंष्ट्रिभिर्बहुभिः शूरैः शूलपट्टिशपाणिभिः ।
रक्षितां राक्षसैर्घोरैर्गुहामाशीविषैरपि ॥ ५-२-२१॥
daṃṣṭribhirbahubhiḥ śūraiḥ śūlapaṭṭiśapāṇibhiḥ |
rakṣitāṃ rākṣasairghorairguhāmāśīviṣairapi || 5-2-21||

RMY 5-2-22

वप्रप्राकारजघनां विपुलाम्बुनवाम्बराम् ।
शतघ्नीशूलकेशान्तामट्टालकवतंसकाम् ॥ ५-२-२२॥
vapraprākārajaghanāṃ vipulāmbunavāmbarām |
śataghnīśūlakeśāntāmaṭṭālakavataṃsakām || 5-2-22||

RMY 5-2-23

द्वारमुत्तरमासाद्य चिन्तयामास वानरः ।
कैलासशिखरप्रख्यमालिखन्तमिवाम्बरम् ।
ध्रियमाणमिवाकाशमुच्छ्रितैर्भवनोत्तमैः ॥ ५-२-२३॥
dvāramuttaramāsādya cintayāmāsa vānaraḥ |
kailāsaśikharaprakhyamālikhantamivāmbaram |
dhriyamāṇamivākāśamucchritairbhavanottamaiḥ || 5-2-23||

RMY 5-2-24

तस्याश्च महतीं गुप्तिं सागरं च निरीक्ष्य सः ।
रावणं च रिपुं घोरं चिन्तयामास वानरः ॥ ५-२-२४॥
tasyāśca mahatīṃ guptiṃ sāgaraṃ ca nirīkṣya saḥ |
rāvaṇaṃ ca ripuṃ ghoraṃ cintayāmāsa vānaraḥ || 5-2-24||

RMY 5-2-25

आगत्यापीह हरयो भविष्यन्ति निरर्थकाः ।
न हि युद्धेन वै लङ्का शक्या जेतुं सुरैरपि ॥ ५-२-२५॥
āgatyāpīha harayo bhaviṣyanti nirarthakāḥ |
na hi yuddhena vai laṅkā śakyā jetuṃ surairapi || 5-2-25||

RMY 5-2-26

इमां तु विषमां दुर्गां लङ्कां रावणपालिताम् ।
प्राप्यापि स महाबाहुः किं करिष्यति राघवः ॥ ५-२-२६॥
imāṃ tu viṣamāṃ durgāṃ laṅkāṃ rāvaṇapālitām |
prāpyāpi sa mahābāhuḥ kiṃ kariṣyati rāghavaḥ || 5-2-26||

RMY 5-2-27

अवकाशो न सान्त्वस्य राक्षसेष्वभिगम्यते ।
न दानस्य न भेदस्य नैव युद्धस्य दृश्यते ॥ ५-२-२७॥
avakāśo na sāntvasya rākṣaseṣvabhigamyate |
na dānasya na bhedasya naiva yuddhasya dṛśyate || 5-2-27||

RMY 5-2-28

चतुर्णामेव हि गतिर्वानराणां महात्मनाम् ।
वालिपुत्रस्य नीलस्य मम राज्ञश्च धीमतः ॥ ५-२-२८॥
caturṇāmeva hi gatirvānarāṇāṃ mahātmanām |
vāliputrasya nīlasya mama rājñaśca dhīmataḥ || 5-2-28||

RMY 5-2-29

यावज्जानामि वैदेहीं यदि जीवति वा न वा ।
तत्रैव चिन्तयिष्यामि दृष्ट्वा तां जनकात्मजाम् ॥ ५-२-२९॥
yāvajjānāmi vaidehīṃ yadi jīvati vā na vā |
tatraiva cintayiṣyāmi dṛṣṭvā tāṃ janakātmajām || 5-2-29||

RMY 5-2-30

ततः स चिन्तयामास मुहूर्तं कपिकुञ्जरः ।
गिरिशृङ्गे स्थितस्तस्मिन्रामस्याभ्युदये रतः ॥ ५-२-३०॥
tataḥ sa cintayāmāsa muhūrtaṃ kapikuñjaraḥ |
giriśṛṅge sthitastasminrāmasyābhyudaye rataḥ || 5-2-30||

RMY 5-2-31

अनेन रूपेण मया न शक्या रक्षसां पुरी ।
प्रवेष्टुं राक्षसैर्गुप्ता क्रूरैर्बलसमन्वितैः ॥ ५-२-३१॥
anena rūpeṇa mayā na śakyā rakṣasāṃ purī |
praveṣṭuṃ rākṣasairguptā krūrairbalasamanvitaiḥ || 5-2-31||

RMY 5-2-32

उग्रौजसो महावीर्यो बलवन्तश्च राक्षसाः ।
वञ्चनीया मया सर्वे जानकीं परिमार्गिता ॥ ५-२-३२॥
ugraujaso mahāvīryo balavantaśca rākṣasāḥ |
vañcanīyā mayā sarve jānakīṃ parimārgitā || 5-2-32||

RMY 5-2-33

लक्ष्यालक्ष्येण रूपेण रात्रौ लङ्का पुरी मया ।
प्रवेष्टुं प्राप्तकालं मे कृत्यं साधयितुं महत् ॥ ५-२-३३॥
lakṣyālakṣyeṇa rūpeṇa rātrau laṅkā purī mayā |
praveṣṭuṃ prāptakālaṃ me kṛtyaṃ sādhayituṃ mahat || 5-2-33||

RMY 5-2-34

तां पुरीं तादृशीं दृष्ट्वा दुराधर्षां सुरासुरैः ।
हनूमांश्चिन्तयामास विनिःश्वस्य मुहुर्मुहुः ॥ ५-२-३४॥
tāṃ purīṃ tādṛśīṃ dṛṣṭvā durādharṣāṃ surāsuraiḥ |
hanūmāṃścintayāmāsa viniḥśvasya muhurmuhuḥ || 5-2-34||

RMY 5-2-35

केनोपायेन पश्येयं मैथिलीं जनकात्मजाम् ।
अदृष्टो राक्षसेन्द्रेण रावणेन दुरात्मना ॥ ५-२-३५॥
kenopāyena paśyeyaṃ maithilīṃ janakātmajām |
adṛṣṭo rākṣasendreṇa rāvaṇena durātmanā || 5-2-35||

RMY 5-2-36

न विनश्येत्कथं कार्यं रामस्य विदितात्मनः ।
एकामेकश्च पश्येयं रहिते जनकात्मजाम् ॥ ५-२-३६॥
na vinaśyetkathaṃ kāryaṃ rāmasya viditātmanaḥ |
ekāmekaśca paśyeyaṃ rahite janakātmajām || 5-2-36||

RMY 5-2-37

भूताश्चार्थो विपद्यन्ते देशकालविरोधिताः ।
विक्लवं दूतमासाद्य तमः सूर्योदये यथा ॥ ५-२-३७॥
bhūtāścārtho vipadyante deśakālavirodhitāḥ |
viklavaṃ dūtamāsādya tamaḥ sūryodaye yathā || 5-2-37||

RMY 5-2-38

अर्थानर्थान्तरे बुद्धिर्निश्चितापि न शोभते ।
घातयन्ति हि कार्याणि दूताः पण्डितमानिनः ॥ ५-२-३८॥
arthānarthāntare buddhirniścitāpi na śobhate |
ghātayanti hi kāryāṇi dūtāḥ paṇḍitamāninaḥ || 5-2-38||

RMY 5-2-39

न विनश्येत्कथं कार्यं वैक्लव्यं न कथं भवेत् ।
लङ्घनं च समुद्रस्य कथं नु न वृथा भवेत् ॥ ५-२-३९॥
na vinaśyetkathaṃ kāryaṃ vaiklavyaṃ na kathaṃ bhavet |
laṅghanaṃ ca samudrasya kathaṃ nu na vṛthā bhavet || 5-2-39||

RMY 5-2-40

मयि दृष्टे तु रक्षोभी रामस्य विदितात्मनः ।
भवेद्व्यर्थमिदं कार्यं रावणानर्थमिच्छतः ॥ ५-२-४०॥
mayi dṛṣṭe tu rakṣobhī rāmasya viditātmanaḥ |
bhavedvyarthamidaṃ kāryaṃ rāvaṇānarthamicchataḥ || 5-2-40||

RMY 5-2-41

न हि शक्यं क्वचित्स्थातुमविज्ञातेन राक्षसैः ।
अपि राक्षसरूपेण किमुतान्येन केनचित् ॥ ५-२-४१॥
na hi śakyaṃ kvacitsthātumavijñātena rākṣasaiḥ |
api rākṣasarūpeṇa kimutānyena kenacit || 5-2-41||

RMY 5-2-42

वायुरप्यत्र नाज्ञातश्चरेदिति मतिर्मम ।
न ह्यस्त्यविदितं किंचिद्राक्षसानां बलीयसाम् ॥ ५-२-४२॥
vāyurapyatra nājñātaścarediti matirmama |
na hyastyaviditaṃ kiṃcidrākṣasānāṃ balīyasām || 5-2-42||

RMY 5-2-43

इहाहं यदि तिष्ठामि स्वेन रूपेण संवृतः ।
विनाशमुपयास्यामि भर्तुरर्थश्च हीयते ॥ ५-२-४३॥
ihāhaṃ yadi tiṣṭhāmi svena rūpeṇa saṃvṛtaḥ |
vināśamupayāsyāmi bharturarthaśca hīyate || 5-2-43||

RMY 5-2-44

तदहं स्वेन रूपेण रजन्यां ह्रस्वतां गतः ।
लङ्कामभिपतिष्यामि राघवस्यार्थसिद्धये ॥ ५-२-४४॥
tadahaṃ svena rūpeṇa rajanyāṃ hrasvatāṃ gataḥ |
laṅkāmabhipatiṣyāmi rāghavasyārthasiddhaye || 5-2-44||

RMY 5-2-45

रावणस्य पुरीं रात्रौ प्रविश्य सुदुरासदाम् ।
विचिन्वन्भवनं सर्वं द्रक्ष्यामि जनकात्मजाम् ॥ ५-२-४५॥
rāvaṇasya purīṃ rātrau praviśya sudurāsadām |
vicinvanbhavanaṃ sarvaṃ drakṣyāmi janakātmajām || 5-2-45||

RMY 5-2-46

इति संचिन्त्य हनुमान्सूर्यस्यास्तमयं कपिः ।
आचकाङ्क्षे तदा वीरा वैदेह्या दर्शनोत्सुकः ।
पृषदंशकमात्रः सन्बभूवाद्भुतदर्शनः ॥ ५-२-४६॥
iti saṃcintya hanumānsūryasyāstamayaṃ kapiḥ |
ācakāṅkṣe tadā vīrā vaidehyā darśanotsukaḥ |
pṛṣadaṃśakamātraḥ sanbabhūvādbhutadarśanaḥ || 5-2-46||

RMY 5-2-47

प्रदोषकाले हनुमांस्तूर्णमुत्पत्य वीर्यवान् ।
प्रविवेश पुरीं रम्यां सुविभक्तमहापथम् ॥ ५-२-४७॥
pradoṣakāle hanumāṃstūrṇamutpatya vīryavān |
praviveśa purīṃ ramyāṃ suvibhaktamahāpatham || 5-2-47||

RMY 5-2-48

प्रासादमालाविततां स्तम्भैः काञ्चनराजतैः ।
शातकुम्भमयैर्जालैर्गन्धर्वनगरोपमाम् ॥ ५-२-४८॥
prāsādamālāvitatāṃ stambhaiḥ kāñcanarājataiḥ |
śātakumbhamayairjālairgandharvanagaropamām || 5-2-48||

RMY 5-2-49

सप्तभौमाष्टभौमैश्च स ददर्श महापुरीम् ।
तलैः स्फाटिकसंपूर्णैः कार्तस्वरविभूषितैः ॥ ५-२-४९॥
saptabhaumāṣṭabhaumaiśca sa dadarśa mahāpurīm |
talaiḥ sphāṭikasaṃpūrṇaiḥ kārtasvaravibhūṣitaiḥ || 5-2-49||

RMY 5-2-50

वैदूर्यमणिचित्रैश्च मुक्ताजालविभूषितैः ।
तलैः शुशुभिरे तानि भवनान्यत्र रक्षसाम् ॥ ५-२-५०॥
vaidūryamaṇicitraiśca muktājālavibhūṣitaiḥ |
talaiḥ śuśubhire tāni bhavanānyatra rakṣasām || 5-2-50||

RMY 5-2-51

काञ्चनानि विचित्राणि तोरणानि च रक्षसाम् ।
लङ्कामुद्द्योतयामासुः सर्वतः समलंकृताम् ॥ ५-२-५१॥
kāñcanāni vicitrāṇi toraṇāni ca rakṣasām |
laṅkāmuddyotayāmāsuḥ sarvataḥ samalaṃkṛtām || 5-2-51||

RMY 5-2-52

अचिन्त्यामद्भुताकारां दृष्ट्वा लङ्कां महाकपिः ।
आसीद्विषण्णो हृष्टश्च वैदेह्या दर्शनोत्सुकः ॥ ५-२-५२॥
acintyāmadbhutākārāṃ dṛṣṭvā laṅkāṃ mahākapiḥ |
āsīdviṣaṇṇo hṛṣṭaśca vaidehyā darśanotsukaḥ || 5-2-52||

RMY 5-2-53

स पाण्डुरोद्विद्धविमानमालिनीं महार्हजाम्बूनदजालतोरणाम् ।
यशस्विनां रावणबाहुपालितां क्षपाचरैर्भीमबलैः समावृताम् ॥ ५-२-५३॥
sa pāṇḍurodviddhavimānamālinīṃ mahārhajāmbūnadajālatoraṇām |
yaśasvināṃ rāvaṇabāhupālitāṃ kṣapācarairbhīmabalaiḥ samāvṛtām || 5-2-53||

RMY 5-2-54

चन्द्रोऽपि साचिव्यमिवास्य कुर्वंस्तारागणैर्मध्यगतो विराजन् ।
ज्योत्स्नावितानेन वितत्य लोकमुत्तिष्ठते नैकसहस्ररश्मिः ॥ ५-२-५४॥
candro'pi sācivyamivāsya kurvaṃstārāgaṇairmadhyagato virājan |
jyotsnāvitānena vitatya lokamuttiṣṭhate naikasahasraraśmiḥ || 5-2-54||

RMY 5-2-55

शङ्खप्रभं क्षीरमृणालवर्णमुद्गच्छमानं व्यवभासमानम् ।
ददर्श चन्द्रं स कपिप्रवीरः पोप्लूयमानं सरसीव हंसं ॥ ५-२-५५॥
śaṅkhaprabhaṃ kṣīramṛṇālavarṇamudgacchamānaṃ vyavabhāsamānam |
dadarśa candraṃ sa kapipravīraḥ poplūyamānaṃ sarasīva haṃsaṃ || 5-2-55||

Sarga: 3/66 (37)

RMY 5-3-1

स लम्बशिखरे लम्बे लम्बतोयदसंनिभे ।
सत्त्वमास्थाय मेधावी हनुमान्मारुतात्मजः ॥ ५-३-१॥
sa lambaśikhare lambe lambatoyadasaṃnibhe |
sattvamāsthāya medhāvī hanumānmārutātmajaḥ || 5-3-1||

RMY 5-3-2

निशि लङ्कां महासत्त्वो विवेश कपिकुञ्जरः ।
रम्यकाननतोयाढ्यां पुरीं रावणपालिताम् ॥ ५-३-२॥
niśi laṅkāṃ mahāsattvo viveśa kapikuñjaraḥ |
ramyakānanatoyāḍhyāṃ purīṃ rāvaṇapālitām || 5-3-2||

RMY 5-3-3

शारदाम्बुधरप्रख्यैर्भवनैरुपशोभिताम् ।
सागरोपमनिर्घोषां सागरानिलसेविताम् ॥ ५-३-३॥
śāradāmbudharaprakhyairbhavanairupaśobhitām |
sāgaropamanirghoṣāṃ sāgarānilasevitām || 5-3-3||

RMY 5-3-4

सुपुष्टबलसंगुप्तां यथैव विटपावतीम् ।
चारुतोरणनिर्यूहां पाण्डुरद्वारतोरणाम् ॥ ५-३-४॥
supuṣṭabalasaṃguptāṃ yathaiva viṭapāvatīm |
cārutoraṇaniryūhāṃ pāṇḍuradvāratoraṇām || 5-3-4||

RMY 5-3-5

भुजगाचरितां गुप्तां शुभां भोगवतीमिव ।
तां सविद्युद्घनाकीर्णां ज्योतिर्मार्गनिषेविताम् ॥ ५-३-५॥
bhujagācaritāṃ guptāṃ śubhāṃ bhogavatīmiva |
tāṃ savidyudghanākīrṇāṃ jyotirmārganiṣevitām || 5-3-5||

RMY 5-3-6

चण्डमारुतनिर्ह्रादां यथेन्द्रस्यामरावतीम् ।
शातकुम्भेन महता प्राकारेणाभिसंवृताम् ॥ ५-३-६॥
caṇḍamārutanirhrādāṃ yathendrasyāmarāvatīm |
śātakumbhena mahatā prākāreṇābhisaṃvṛtām || 5-3-6||

RMY 5-3-7

किङ्किणीजालघोषाभिः पताकाभिरलंकृताम् ।
आसाद्य सहसा हृष्टः प्राकारमभिपेदिवान् ॥ ५-३-७॥
kiṅkiṇījālaghoṣābhiḥ patākābhiralaṃkṛtām |
āsādya sahasā hṛṣṭaḥ prākāramabhipedivān || 5-3-7||

RMY 5-3-8

विस्मयाविष्टहृदयः पुरीमालोक्य सर्वतः ।
जाम्बूनदमयैर्द्वारैर्वैदूर्यकृतवेदिकैः ॥ ५-३-८॥
vismayāviṣṭahṛdayaḥ purīmālokya sarvataḥ |
jāmbūnadamayairdvārairvaidūryakṛtavedikaiḥ || 5-3-8||

RMY 5-3-9

मणिस्फटिक मुक्ताभिर्मणिकुट्टिमभूषितैः ।
तप्तहाटकनिर्यूहै राजतामलपाण्डुरैः ॥ ५-३-९॥
maṇisphaṭika muktābhirmaṇikuṭṭimabhūṣitaiḥ |
taptahāṭakaniryūhai rājatāmalapāṇḍuraiḥ || 5-3-9||

RMY 5-3-10

वैदूर्यतलसोपानैः स्फाटिकान्तरपांसुभिः ।
चारुसंजवनोपेतैः खमिवोत्पतितैः शुभैः ॥ ५-३-१०॥
vaidūryatalasopānaiḥ sphāṭikāntarapāṃsubhiḥ |
cārusaṃjavanopetaiḥ khamivotpatitaiḥ śubhaiḥ || 5-3-10||

RMY 5-3-11

क्रौञ्चबर्हिणसंघुष्टे राजहंसनिषेवितैः ।
तूर्याभरणनिर्घोषैः सर्वतः प्रतिनादिताम् ॥ ५-३-११॥
krauñcabarhiṇasaṃghuṣṭe rājahaṃsaniṣevitaiḥ |
tūryābharaṇanirghoṣaiḥ sarvataḥ pratināditām || 5-3-11||

RMY 5-3-12

वस्वोकसाराप्रतिमां समीक्ष्य नगरीं ततः ।
खमिवोत्पतितां लङ्कां जहर्ष हनुमान्कपिः ॥ ५-३-१२॥
vasvokasārāpratimāṃ samīkṣya nagarīṃ tataḥ |
khamivotpatitāṃ laṅkāṃ jaharṣa hanumānkapiḥ || 5-3-12||

RMY 5-3-13

तां समीक्ष्य पुरीं लङ्कां राक्षसाधिपतेः शुभाम् ।
अनुत्तमामृद्धियुतां चिन्तयामास वीर्यवान् ॥ ५-३-१३॥
tāṃ samīkṣya purīṃ laṅkāṃ rākṣasādhipateḥ śubhām |
anuttamāmṛddhiyutāṃ cintayāmāsa vīryavān || 5-3-13||

RMY 5-3-14

नेयमन्येन नगरी शक्या धर्षयितुं बलात् ।
रक्षिता रावणबलैरुद्यतायुधधारिभिः ॥ ५-३-१४॥
neyamanyena nagarī śakyā dharṣayituṃ balāt |
rakṣitā rāvaṇabalairudyatāyudhadhāribhiḥ || 5-3-14||

RMY 5-3-15

कुमुदाङ्गदयोर्वापि सुषेणस्य महाकपेः ।
प्रसिद्धेयं भवेद्भूमिर्मैन्दद्विविदयोरपि ॥ ५-३-१५॥
kumudāṅgadayorvāpi suṣeṇasya mahākapeḥ |
prasiddheyaṃ bhavedbhūmirmaindadvividayorapi || 5-3-15||

RMY 5-3-16

विवस्वतस्तनूजस्य हरेश्च कुशपर्वणः ।
ऋक्षस्य केतुमालस्य मम चैव गतिर्भवेत् ॥ ५-३-१६॥
vivasvatastanūjasya hareśca kuśaparvaṇaḥ |
ṛkṣasya ketumālasya mama caiva gatirbhavet || 5-3-16||

RMY 5-3-17

समीक्ष्य तु महाबाहो राघवस्य पराक्रमम् ।
लक्ष्मणस्य च विक्रान्तमभवत्प्रीतिमान्कपिः ॥ ५-३-१७॥
samīkṣya tu mahābāho rāghavasya parākramam |
lakṣmaṇasya ca vikrāntamabhavatprītimānkapiḥ || 5-3-17||

RMY 5-3-18

तां रत्नवसनोपेतां कोष्ठागारावतंसकाम् ।
यन्त्रागारस्तनीमृद्धां प्रमदामिव भूषिताम् ॥ ५-३-१८॥
tāṃ ratnavasanopetāṃ koṣṭhāgārāvataṃsakām |
yantrāgārastanīmṛddhāṃ pramadāmiva bhūṣitām || 5-3-18||

RMY 5-3-19

तां नष्टतिमिरां दीपैर्भास्वरैश्च महागृहैः ।
नगरीं राक्षसेन्द्रस्य ददर्श स महाकपिः ॥ ५-३-१९॥
tāṃ naṣṭatimirāṃ dīpairbhāsvaraiśca mahāgṛhaiḥ |
nagarīṃ rākṣasendrasya dadarśa sa mahākapiḥ || 5-3-19||

RMY 5-3-20

प्रविष्टः सत्त्वसंपन्नो निशायां मारुतात्मजः ।
स महापथमास्थाय मुक्तापुष्पविराजितम् ॥ ५-३-२०॥
praviṣṭaḥ sattvasaṃpanno niśāyāṃ mārutātmajaḥ |
sa mahāpathamāsthāya muktāpuṣpavirājitam || 5-3-20||

RMY 5-3-21

हसितोद्घुष्टनिनदैस्तूर्यघोष पुरः सरैः ।
वज्राङ्कुशनिकाशैश्च वज्रजालविभूषितैः ।
गृहमेधैः पुरी रम्या बभासे द्यौरिवाम्बुदैः ॥ ५-३-२१॥
hasitodghuṣṭaninadaistūryaghoṣa puraḥ saraiḥ |
vajrāṅkuśanikāśaiśca vajrajālavibhūṣitaiḥ |
gṛhamedhaiḥ purī ramyā babhāse dyaurivāmbudaiḥ || 5-3-21||

RMY 5-3-22

प्रजज्वाल तदा लङ्का रक्षोगणगृहैः शुभैः ।
सिताभ्रसदृशैश्चित्रैः पद्मस्वस्तिकसंस्थितैः ।
वर्धमानगृहैश्चापि सर्वतः सुविभाषितैः ॥ ५-३-२२॥
prajajvāla tadā laṅkā rakṣogaṇagṛhaiḥ śubhaiḥ |
sitābhrasadṛśaiścitraiḥ padmasvastikasaṃsthitaiḥ |
vardhamānagṛhaiścāpi sarvataḥ suvibhāṣitaiḥ || 5-3-22||

RMY 5-3-23

तां चित्रमाल्याभरणां कपिराजहितंकरः ।
राघवार्थं चरञ्श्रीमान्ददर्श च ननन्द च ॥ ५-३-२३॥
tāṃ citramālyābharaṇāṃ kapirājahitaṃkaraḥ |
rāghavārthaṃ carañśrīmāndadarśa ca nananda ca || 5-3-23||

RMY 5-3-24

शुश्राव मधुरं गीतं त्रिस्थानस्वरभूषितम् ।
स्त्रीणां मदसमृद्धानां दिवि चाप्सरसामिव ॥ ५-३-२४॥
śuśrāva madhuraṃ gītaṃ tristhānasvarabhūṣitam |
strīṇāṃ madasamṛddhānāṃ divi cāpsarasāmiva || 5-3-24||

RMY 5-3-25

शुश्राव काञ्चीनिनादं नूपुराणां च निःस्वनम् ।
सोपाननिनदांश्चैव भवनेषु महात्मनम् ।
आस्फोटितनिनादांश्च क्ष्वेडितांश्च ततस्ततः ॥ ५-३-२५॥
śuśrāva kāñcīninādaṃ nūpurāṇāṃ ca niḥsvanam |
sopānaninadāṃścaiva bhavaneṣu mahātmanam |
āsphoṭitaninādāṃśca kṣveḍitāṃśca tatastataḥ || 5-3-25||

RMY 5-3-26

स्वाध्याय निरतांश्चैव यातुधानान्ददर्श सः ।
रावणस्तवसंयुक्तान्गर्जतो राक्षसानपि ॥ ५-३-२६॥
svādhyāya niratāṃścaiva yātudhānāndadarśa saḥ |
rāvaṇastavasaṃyuktāngarjato rākṣasānapi || 5-3-26||

RMY 5-3-27

राजमार्गं समावृत्य स्थितं रक्षोबलं महत् ।
ददर्श मध्यमे गुल्मे राक्षसस्य चरान्बहून् ॥ ५-३-२७॥
rājamārgaṃ samāvṛtya sthitaṃ rakṣobalaṃ mahat |
dadarśa madhyame gulme rākṣasasya carānbahūn || 5-3-27||

RMY 5-3-28

दीक्षिताञ्जटिलान्मुण्डान्गोऽजिनाम्बरवाससः ।
दर्भमुष्टिप्रहरणानग्निकुण्डायुधांस्तथा ॥ ५-३-२८॥
dīkṣitāñjaṭilānmuṇḍāngo'jināmbaravāsasaḥ |
darbhamuṣṭipraharaṇānagnikuṇḍāyudhāṃstathā || 5-3-28||

RMY 5-3-29

कूटमुद्गरपाणींश्च दण्डायुधधरानपि ।
एकाक्षानेककर्णांश्च चलल्लम्बपयोधरान् ॥ ५-३-२९॥
kūṭamudgarapāṇīṃśca daṇḍāyudhadharānapi |
ekākṣānekakarṇāṃśca calallambapayodharān || 5-3-29||

RMY 5-3-30

करालान्भुग्नवक्त्रांश्च विकटान्वामनांस्तथा ।
धन्विनः खड्गिनश्चैव शतघ्नी मुसलायुधान् ।
परिघोत्तमहस्तांश्च विचित्रकवचोज्ज्वलान् ॥ ५-३-३०॥
karālānbhugnavaktrāṃśca vikaṭānvāmanāṃstathā |
dhanvinaḥ khaḍginaścaiva śataghnī musalāyudhān |
parighottamahastāṃśca vicitrakavacojjvalān || 5-3-30||

RMY 5-3-31

नातिष्ठूलान्नातिकृशान्नातिदीर्घातिह्रस्वकान् ।
विरूपान्बहुरूपांश्च सुरूपांश्च सुवर्चसः ॥ ५-३-३१॥
nātiṣṭhūlānnātikṛśānnātidīrghātihrasvakān |
virūpānbahurūpāṃśca surūpāṃśca suvarcasaḥ || 5-3-31||

RMY 5-3-32

शक्तिवृक्षायुधांश्चैव पट्टिशाशनिधारिणः ।
क्षेपणीपाशहस्तांश्च ददर्श स महाकपिः ॥ ५-३-३२॥
śaktivṛkṣāyudhāṃścaiva paṭṭiśāśanidhāriṇaḥ |
kṣepaṇīpāśahastāṃśca dadarśa sa mahākapiḥ || 5-3-32||

RMY 5-3-33

स्रग्विणस्त्वनुलिप्तांश्च वराभरणभूषितान् ।
तीक्ष्णशूलधरांश्चैव वज्रिणश्च महाबलान् ॥ ५-३-३३॥
sragviṇastvanuliptāṃśca varābharaṇabhūṣitān |
tīkṣṇaśūladharāṃścaiva vajriṇaśca mahābalān || 5-3-33||

RMY 5-3-34

शतसाहस्रमव्यग्रमारक्षं मध्यमं कपिः ।
प्राकारावृतमत्यन्तं ददर्श स महाकपिः ॥ ५-३-३४॥
śatasāhasramavyagramārakṣaṃ madhyamaṃ kapiḥ |
prākārāvṛtamatyantaṃ dadarśa sa mahākapiḥ || 5-3-34||

RMY 5-3-35

त्रिविष्टपनिभं दिव्यं दिव्यनादविनादितम् ।
वाजिहेषितसंघुष्टं नादितं भूषणैस्तथा ॥ ५-३-३५॥
triviṣṭapanibhaṃ divyaṃ divyanādavināditam |
vājiheṣitasaṃghuṣṭaṃ nāditaṃ bhūṣaṇaistathā || 5-3-35||

RMY 5-3-36

रथैर्यानैर्विमानैश्च तथा गजहयैः शुभैः ।
वारणैश्च चतुर्दन्तैः श्वेताभ्रनिचयोपमैः ॥ ५-३-३६॥
rathairyānairvimānaiśca tathā gajahayaiḥ śubhaiḥ |
vāraṇaiśca caturdantaiḥ śvetābhranicayopamaiḥ || 5-3-36||

RMY 5-3-37

भूषितं रुचिरद्वारं मत्तैश्च मृगपक्षिभिः ।
राक्षसाधिपतेर्गुप्तमाविवेश गृहं कपिः ॥ ५-३-३७॥
bhūṣitaṃ ruciradvāraṃ mattaiśca mṛgapakṣibhiḥ |
rākṣasādhipaterguptamāviveśa gṛhaṃ kapiḥ || 5-3-37||

Sarga: 4/66 (24)

RMY 5-4-1

ततः स मध्यं गतमंशुमन्तं ज्योत्स्नावितानं महदुद्वमन्तम् ।
ददर्श धीमान्दिवि भानुमन्तं गोष्ठे वृषं मत्तमिव भ्रमन्तम् ॥ ५-४-१॥
tataḥ sa madhyaṃ gatamaṃśumantaṃ jyotsnāvitānaṃ mahadudvamantam |
dadarśa dhīmāndivi bhānumantaṃ goṣṭhe vṛṣaṃ mattamiva bhramantam || 5-4-1||

RMY 5-4-2

लोकस्य पापानि विनाशयन्तं महोदधिं चापि समेधयन्तम् ।
भूतानि सर्वाणि विराजयन्तं ददर्श शीतांशुमथाभियान्तम् ॥ ५-४-२॥
lokasya pāpāni vināśayantaṃ mahodadhiṃ cāpi samedhayantam |
bhūtāni sarvāṇi virājayantaṃ dadarśa śītāṃśumathābhiyāntam || 5-4-2||

RMY 5-4-3

या भाति लक्ष्मीर्भुवि मन्दरस्था तथा प्रदोषेषु च सागरस्था ।
तथैव तोयेषु च पुष्करस्था रराज सा चारुनिशाकरस्था ॥ ५-४-३॥
yā bhāti lakṣmīrbhuvi mandarasthā tathā pradoṣeṣu ca sāgarasthā |
tathaiva toyeṣu ca puṣkarasthā rarāja sā cāruniśākarasthā || 5-4-3||

RMY 5-4-4

हंसो यथा राजतपञ्जुरस्थः सिंहो यथा मन्दरकन्दरस्थः ।
वीरो यथा गर्वितकुञ्जरस्थश्चन्द्रोऽपि बभ्राज तथाम्बरस्थः ॥ ५-४-४॥
haṃso yathā rājatapañjurasthaḥ siṃho yathā mandarakandarasthaḥ |
vīro yathā garvitakuñjarasthaścandro'pi babhrāja tathāmbarasthaḥ || 5-4-4||

RMY 5-4-5

स्थितः ककुद्मानिव तीक्ष्णशृङ्गो महाचलः श्वेत इवोच्चशृङ्गः ।
हस्तीव जाम्बूनदबद्धशृङ्गो विभाति चन्द्रः परिपूर्णशृङ्गः ॥ ५-४-५॥
sthitaḥ kakudmāniva tīkṣṇaśṛṅgo mahācalaḥ śveta ivoccaśṛṅgaḥ |
hastīva jāmbūnadabaddhaśṛṅgo vibhāti candraḥ paripūrṇaśṛṅgaḥ || 5-4-5||

RMY 5-4-6

प्रकाशचन्द्रोदयनष्टदोषः प्रवृद्धरक्षः पिशिताशदोषः ।
रामाभिरामेरितचित्तदोषः स्वर्गप्रकाशो भगवान्प्रदोषः ॥ ५-४-६॥
prakāśacandrodayanaṣṭadoṣaḥ pravṛddharakṣaḥ piśitāśadoṣaḥ |
rāmābhirāmeritacittadoṣaḥ svargaprakāśo bhagavānpradoṣaḥ || 5-4-6||

RMY 5-4-7

तन्त्री स्वनाः कर्णसुखाः प्रवृत्ताः स्वपन्ति नार्यः पतिभिः सुवृत्ताः ।
नक्तंचराश्चापि तथा प्रवृत्ता विहर्तुमत्यद्भुतरौद्रवृत्ताः ॥ ५-४-७॥
tantrī svanāḥ karṇasukhāḥ pravṛttāḥ svapanti nāryaḥ patibhiḥ suvṛttāḥ |
naktaṃcarāścāpi tathā pravṛttā vihartumatyadbhutaraudravṛttāḥ || 5-4-7||

RMY 5-4-8

मत्तप्रमत्तानि समाकुलानि रथाश्वभद्रासनसंकुलानि ।
वीरश्रिया चापि समाकुलानि ददर्श धीमान्स कपिः कुलानि ॥ ५-४-८॥
mattapramattāni samākulāni rathāśvabhadrāsanasaṃkulāni |
vīraśriyā cāpi samākulāni dadarśa dhīmānsa kapiḥ kulāni || 5-4-8||

RMY 5-4-9

परस्परं चाधिकमाक्षिपन्ति भुजांश्च पीनानधिविक्षिपन्ति ।
मत्तप्रलापानधिविक्षिपन्ति मत्तानि चान्योन्यमधिक्षिपन्ति ॥ ५-४-९॥
parasparaṃ cādhikamākṣipanti bhujāṃśca pīnānadhivikṣipanti |
mattapralāpānadhivikṣipanti mattāni cānyonyamadhikṣipanti || 5-4-9||

RMY 5-4-10

रक्षांसि वक्षांसि च विक्षिपन्ति गात्राणि कान्तासु च विक्षिपन्ति ।
ददर्श कान्ताश्च समालपन्ति तथापरास्तत्र पुनः स्वपन्ति ॥ ५-४-१०॥
rakṣāṃsi vakṣāṃsi ca vikṣipanti gātrāṇi kāntāsu ca vikṣipanti |
dadarśa kāntāśca samālapanti tathāparāstatra punaḥ svapanti || 5-4-10||

RMY 5-4-11

महागजैश्चापि तथा नदद्भिः सूपूजितैश्चापि तथा सुसद्भिः ।
रराज वीरैश्च विनिःश्वसद्भिर्ह्रदो भुजङ्गैरिव निःश्वसद्भिः ॥ ५-४-११॥
mahāgajaiścāpi tathā nadadbhiḥ sūpūjitaiścāpi tathā susadbhiḥ |
rarāja vīraiśca viniḥśvasadbhirhrado bhujaṅgairiva niḥśvasadbhiḥ || 5-4-11||

RMY 5-4-12

बुद्धिप्रधानान्रुचिराभिधानान्संश्रद्दधानाञ्जगतः प्रधानान् ।
नानाविधानान्रुचिराभिधानान्ददर्श तस्यां पुरि यातुधानान् ॥ ५-४-१२॥
buddhipradhānānrucirābhidhānānsaṃśraddadhānāñjagataḥ pradhānān |
nānāvidhānānrucirābhidhānāndadarśa tasyāṃ puri yātudhānān || 5-4-12||

RMY 5-4-13

ननन्द दृष्ट्वा स च तान्सुरूपान्नानागुणानात्मगुणानुरूपान् ।
विद्योतमानान्स च तान्सुरूपान्ददर्श कांश्चिच्च पुनर्विरूपान् ॥ ५-४-१३॥
nananda dṛṣṭvā sa ca tānsurūpānnānāguṇānātmaguṇānurūpān |
vidyotamānānsa ca tānsurūpāndadarśa kāṃścicca punarvirūpān || 5-4-13||

RMY 5-4-14

ततो वरार्हाः सुविशुद्धभावास्तेषां स्त्रियस्तत्र महानुभावाः ।
प्रियेषु पानेषु च सक्तभावा ददर्श तारा इव सुप्रभावाः ॥ ५-४-१४॥
tato varārhāḥ suviśuddhabhāvāsteṣāṃ striyastatra mahānubhāvāḥ |
priyeṣu pāneṣu ca saktabhāvā dadarśa tārā iva suprabhāvāḥ || 5-4-14||

RMY 5-4-15

श्रिया ज्वलन्तीस्त्रपयोपगूढा निशीथकाले रमणोपगूढाः ।
ददर्श काश्चित्प्रमदोपगूढा यथा विहंगाः कुसुमोपगूडाः ॥ ५-४-१५॥
śriyā jvalantīstrapayopagūḍhā niśīthakāle ramaṇopagūḍhāḥ |
dadarśa kāścitpramadopagūḍhā yathā vihaṃgāḥ kusumopagūḍāḥ || 5-4-15||

RMY 5-4-16

अन्याः पुनर्हर्म्यतलोपविष्टास्तत्र प्रियाङ्केषु सुखोपविष्टाः ।
भर्तुः प्रिया धर्मपरा निविष्टा ददर्श धीमान्मनदाभिविष्टाः ॥ ५-४-१६॥
anyāḥ punarharmyatalopaviṣṭāstatra priyāṅkeṣu sukhopaviṣṭāḥ |
bhartuḥ priyā dharmaparā niviṣṭā dadarśa dhīmānmanadābhiviṣṭāḥ || 5-4-16||

RMY 5-4-17

अप्रावृताः काञ्चनराजिवर्णाः काश्चित्परार्ध्यास्तपनीयवर्णाः ।
पुनश्च काश्चिच्छशलक्ष्मवर्णाः कान्तप्रहीणा रुचिराङ्गवर्णाः ॥ ५-४-१७॥
aprāvṛtāḥ kāñcanarājivarṇāḥ kāścitparārdhyāstapanīyavarṇāḥ |
punaśca kāścicchaśalakṣmavarṇāḥ kāntaprahīṇā rucirāṅgavarṇāḥ || 5-4-17||

RMY 5-4-18

ततः प्रियान्प्राप्य मनोऽभिरामान्सुप्रीतियुक्ताः प्रसमीक्ष्य रामाः ।
गृहेषु हृष्टाः परमाभिरामा हरिप्रवीरः स ददर्श रामाः ॥ ५-४-१८॥
tataḥ priyānprāpya mano'bhirāmānsuprītiyuktāḥ prasamīkṣya rāmāḥ |
gṛheṣu hṛṣṭāḥ paramābhirāmā haripravīraḥ sa dadarśa rāmāḥ || 5-4-18||

RMY 5-4-19

चन्द्रप्रकाशाश्च हि वक्त्रमाला वक्राक्षिपक्ष्माश्च सुनेत्रमालाः ।
विभूषणानां च ददर्श मालाः शतह्रदानामिव चारुमालाः ॥ ५-४-१९॥
candraprakāśāśca hi vaktramālā vakrākṣipakṣmāśca sunetramālāḥ |
vibhūṣaṇānāṃ ca dadarśa mālāḥ śatahradānāmiva cārumālāḥ || 5-4-19||

RMY 5-4-20

न त्वेव सीतां परमाभिजातां पथि स्थिते राजकुले प्रजाताम् ।
लतां प्रफुल्लामिव साधुजातां ददर्श तन्वीं मनसाभिजाताम् ॥ ५-४-२०॥
na tveva sītāṃ paramābhijātāṃ pathi sthite rājakule prajātām |
latāṃ praphullāmiva sādhujātāṃ dadarśa tanvīṃ manasābhijātām || 5-4-20||

RMY 5-4-21

सनातने वर्त्मनि संनिविष्टां रामेक्षणीं तां मदनाभिविष्टाम् ।
भर्तुर्मनः श्रीमदनुप्रविष्टां स्त्रीभ्यो वराभ्यश्च सदा विशिष्टाम् ॥ ५-४-२१॥
sanātane vartmani saṃniviṣṭāṃ rāmekṣaṇīṃ tāṃ madanābhiviṣṭām |
bharturmanaḥ śrīmadanupraviṣṭāṃ strībhyo varābhyaśca sadā viśiṣṭām || 5-4-21||

RMY 5-4-22

उष्णार्दितां सानुसृतास्रकण्ठीं पुरा वरार्होत्तमनिष्ककण्ठीम् ।
सुजातपक्ष्मामभिरक्तकण्ठीं वने प्रवृत्तामिव नीलकण्ठीम् ॥ ५-४-२२॥
uṣṇārditāṃ sānusṛtāsrakaṇṭhīṃ purā varārhottamaniṣkakaṇṭhīm |
sujātapakṣmāmabhiraktakaṇṭhīṃ vane pravṛttāmiva nīlakaṇṭhīm || 5-4-22||

RMY 5-4-23

अव्यक्तलेखामिव चन्द्रलेखां पांसुप्रदिग्धामिव हेमलेखाम् ।
क्षतप्ररूढामिव बाणलेखां वायुप्रभिन्नामिव मेघलेखाम् ॥ ५-४-२३॥
avyaktalekhāmiva candralekhāṃ pāṃsupradigdhāmiva hemalekhām |
kṣataprarūḍhāmiva bāṇalekhāṃ vāyuprabhinnāmiva meghalekhām || 5-4-23||

RMY 5-4-24

सीतामपश्यन्मनुजेश्वरस्य रामस्य पत्नीं वदतां वरस्य ।
बभूव दुःखाभिहतश्चिरस्य प्लवंगमो मन्द इवाचिरस्य ॥ ५-४-२४॥
sītāmapaśyanmanujeśvarasya rāmasya patnīṃ vadatāṃ varasya |
babhūva duḥkhābhihataścirasya plavaṃgamo manda ivācirasya || 5-4-24||

Sarga: 5/66 (42)

RMY 5-5-1

स निकामं विनामेषु विचरन्कामरूपधृक् ।
विचचार कपिर्लङ्कां लाघवेन समन्वितः ॥ ५-५-१॥
sa nikāmaṃ vināmeṣu vicarankāmarūpadhṛk |
vicacāra kapirlaṅkāṃ lāghavena samanvitaḥ || 5-5-1||

RMY 5-5-2

आससादाथ लक्ष्मीवान्राक्षसेन्द्रनिवेशनम् ।
प्राकारेणार्कवर्णेन भास्वरेणाभिसंवृतम् ॥ ५-५-२॥
āsasādātha lakṣmīvānrākṣasendraniveśanam |
prākāreṇārkavarṇena bhāsvareṇābhisaṃvṛtam || 5-5-2||

RMY 5-5-3

रक्षितं राक्षसैर्भीमैः सिंहैरिव महद्वनम् ।
समीक्षमाणो भवनं चकाशे कपिकुञ्जरः ॥ ५-५-३॥
rakṣitaṃ rākṣasairbhīmaiḥ siṃhairiva mahadvanam |
samīkṣamāṇo bhavanaṃ cakāśe kapikuñjaraḥ || 5-5-3||

RMY 5-5-4

रूप्यकोपहितैश्चित्रैस्तोरणैर्हेमभूषितैः ।
विचित्राभिश्च कक्ष्याभिर्द्वारैश्च रुचिरैर्वृतम् ॥ ५-५-४॥
rūpyakopahitaiścitraistoraṇairhemabhūṣitaiḥ |
vicitrābhiśca kakṣyābhirdvāraiśca rucirairvṛtam || 5-5-4||

RMY 5-5-5

गजास्थितैर्महामात्रैः शूरैश्च विगतश्रमैः ।
उपस्थितमसंहार्यैर्हयैः स्यन्दनयायिभिः ॥ ५-५-५॥
gajāsthitairmahāmātraiḥ śūraiśca vigataśramaiḥ |
upasthitamasaṃhāryairhayaiḥ syandanayāyibhiḥ || 5-5-5||

RMY 5-5-6

सिंहव्याघ्रतनुत्राणैर्दान्तकाञ्चनराजतैः ।
घोषवद्भिर्विचित्रैश्च सदा विचरितं रथैः ॥ ५-५-६॥
siṃhavyāghratanutrāṇairdāntakāñcanarājataiḥ |
ghoṣavadbhirvicitraiśca sadā vicaritaṃ rathaiḥ || 5-5-6||

RMY 5-5-7

बहुरत्नसमाकीर्णं परार्ध्यासनभाजनम् ।
महारथसमावासं महारथमहासनम् ॥ ५-५-७॥
bahuratnasamākīrṇaṃ parārdhyāsanabhājanam |
mahārathasamāvāsaṃ mahārathamahāsanam || 5-5-7||

RMY 5-5-8

दृश्यैश्च परमोदारैस्तैस्तैश्च मृगपक्षिभिः ।
विविधैर्बहुसाहस्रैः परिपूर्णं समन्ततः ॥ ५-५-८॥
dṛśyaiśca paramodāraistaistaiśca mṛgapakṣibhiḥ |
vividhairbahusāhasraiḥ paripūrṇaṃ samantataḥ || 5-5-8||

RMY 5-5-9

विनीतैरन्तपालैश्च रक्षोभिश्च सुरक्षितम् ।
मुख्याभिश्च वरस्त्रीभिः परिपूर्णं समन्ततः ॥ ५-५-९॥
vinītairantapālaiśca rakṣobhiśca surakṣitam |
mukhyābhiśca varastrībhiḥ paripūrṇaṃ samantataḥ || 5-5-9||

RMY 5-5-10

मुदितप्रमदा रत्नं राक्षसेन्द्रनिवेशनम् ।
वराभरणनिर्ह्रादैः समुद्रस्वननिःस्वनम् ॥ ५-५-१०॥
muditapramadā ratnaṃ rākṣasendraniveśanam |
varābharaṇanirhrādaiḥ samudrasvananiḥsvanam || 5-5-10||

RMY 5-5-11

तद्राजगुणसंपन्नं मुख्यैश्च वरचन्दनैः ।
भेरीमृदङ्गाभिरुतं शङ्खघोषविनादितम् ॥ ५-५-११॥
tadrājaguṇasaṃpannaṃ mukhyaiśca varacandanaiḥ |
bherīmṛdaṅgābhirutaṃ śaṅkhaghoṣavināditam || 5-5-11||

RMY 5-5-12

नित्यार्चितं पर्वहुतं पूजितं राक्षसैः सदा ।
समुद्रमिव गम्भीरं समुद्रमिव निःस्वनम् ॥ ५-५-१२॥
nityārcitaṃ parvahutaṃ pūjitaṃ rākṣasaiḥ sadā |
samudramiva gambhīraṃ samudramiva niḥsvanam || 5-5-12||

RMY 5-5-13

महात्मानो महद्वेश्म महारत्नपरिच्छदम् ।
महाजनसमाकीर्णं ददर्श स महाकपिः ॥ ५-५-१३॥
mahātmāno mahadveśma mahāratnaparicchadam |
mahājanasamākīrṇaṃ dadarśa sa mahākapiḥ || 5-5-13||

RMY 5-5-14

विराजमानं वपुषा गजाश्वरथसंकुलम् ।
लङ्काभरणमित्येव सोऽमन्यत महाकपिः ॥ ५-५-१४॥
virājamānaṃ vapuṣā gajāśvarathasaṃkulam |
laṅkābharaṇamityeva so'manyata mahākapiḥ || 5-5-14||

RMY 5-5-15

गृहाद्गृहं राक्षसानामुद्यानानि च वानरः ।
वीक्षमाणो ह्यसंत्रस्तः प्रासादांश्च चचार सः ॥ ५-५-१५॥
gṛhādgṛhaṃ rākṣasānāmudyānāni ca vānaraḥ |
vīkṣamāṇo hyasaṃtrastaḥ prāsādāṃśca cacāra saḥ || 5-5-15||

RMY 5-5-16

अवप्लुत्य महावेगः प्रहस्तस्य निवेशनम् ।
ततोऽन्यत्पुप्लुवे वेश्म महापार्श्वस्य वीर्यवान् ॥ ५-५-१६॥
avaplutya mahāvegaḥ prahastasya niveśanam |
tato'nyatpupluve veśma mahāpārśvasya vīryavān || 5-5-16||

RMY 5-5-17

अथ मेघप्रतीकाशं कुम्भकर्णनिवेशनम् ।
विभीषणस्य च तथा पुप्लुवे स महाकपिः ॥ ५-५-१७॥
atha meghapratīkāśaṃ kumbhakarṇaniveśanam |
vibhīṣaṇasya ca tathā pupluve sa mahākapiḥ || 5-5-17||

RMY 5-5-18

महोदरस्य च तथा विरूपाक्षस्य चैव हि ।
विद्युज्जिह्वस्य भवनं विद्युन्मालेस्तथैव च ।
वज्रदंष्ट्रस्य च तथा पुप्लुवे स महाकपिः ॥ ५-५-१८॥
mahodarasya ca tathā virūpākṣasya caiva hi |
vidyujjihvasya bhavanaṃ vidyunmālestathaiva ca |
vajradaṃṣṭrasya ca tathā pupluve sa mahākapiḥ || 5-5-18||

RMY 5-5-19

शुकस्य च महावेगः सारणस्य च धीमतः ।
तथा चेन्द्रजितो वेश्म जगाम हरियूथपः ॥ ५-५-१९॥
śukasya ca mahāvegaḥ sāraṇasya ca dhīmataḥ |
tathā cendrajito veśma jagāma hariyūthapaḥ || 5-5-19||

RMY 5-5-20

जम्बुमालेः सुमालेश्च जगाम हरियूथपः ।
रश्मिकेतोश्च भवनं सूर्यशत्रोस्तथैव च ॥ ५-५-२०॥
jambumāleḥ sumāleśca jagāma hariyūthapaḥ |
raśmiketośca bhavanaṃ sūryaśatrostathaiva ca || 5-5-20||

RMY 5-5-21

धूम्राक्षस्य च संपातेर्भवनं मारुतात्मजः ।
विद्युद्रूपस्य भीमस्य घनस्य विघनस्य च ॥ ५-५-२१॥
dhūmrākṣasya ca saṃpāterbhavanaṃ mārutātmajaḥ |
vidyudrūpasya bhīmasya ghanasya vighanasya ca || 5-5-21||

RMY 5-5-22

शुकनाभस्य वक्रस्य शठस्य विकटस्य च ।
ह्रस्वकर्णस्य दंष्ट्रस्य रोमशस्य च रक्षसः ॥ ५-५-२२॥
śukanābhasya vakrasya śaṭhasya vikaṭasya ca |
hrasvakarṇasya daṃṣṭrasya romaśasya ca rakṣasaḥ || 5-5-22||

RMY 5-5-23

युद्धोन्मत्तस्य मत्तस्य ध्वजग्रीवस्य नादिनः ।
विद्युज्जिह्वेन्द्रजिह्वानां तथा हस्तिमुखस्य च ॥ ५-५-२३॥
yuddhonmattasya mattasya dhvajagrīvasya nādinaḥ |
vidyujjihvendrajihvānāṃ tathā hastimukhasya ca || 5-5-23||

RMY 5-5-24

करालस्य पिशाचस्य शोणिताक्षस्य चैव हि ।
क्रममाणः क्रमेणैव हनूमान्मारुतात्मजः ॥ ५-५-२४॥
karālasya piśācasya śoṇitākṣasya caiva hi |
kramamāṇaḥ krameṇaiva hanūmānmārutātmajaḥ || 5-5-24||

RMY 5-5-25

तेषु तेषु महार्हेषु भवनेषु महायशाः ।
तेषामृद्धिमतामृद्धिं ददर्श स महाकपिः ॥ ५-५-२५॥
teṣu teṣu mahārheṣu bhavaneṣu mahāyaśāḥ |
teṣāmṛddhimatāmṛddhiṃ dadarśa sa mahākapiḥ || 5-5-25||

RMY 5-5-26

सर्वेषां समतिक्रम्य भवनानि समन्ततः ।
आससादाथ लक्ष्मीवान्राक्षसेन्द्रनिवेशनम् ॥ ५-५-२६॥
sarveṣāṃ samatikramya bhavanāni samantataḥ |
āsasādātha lakṣmīvānrākṣasendraniveśanam || 5-5-26||

RMY 5-5-27

रावणस्योपशायिन्यो ददर्श हरिसत्तमः ।
विचरन्हरिशार्दूलो राक्षसीर्विकृतेक्षणाः ।
शूलमुद्गरहस्ताश्च शक्तो तोमरधारिणीः ॥ ५-५-२७॥
rāvaṇasyopaśāyinyo dadarśa harisattamaḥ |
vicaranhariśārdūlo rākṣasīrvikṛtekṣaṇāḥ |
śūlamudgarahastāśca śakto tomaradhāriṇīḥ || 5-5-27||

RMY 5-5-28

ददर्श विविधान्गुल्मांस्तस्य रक्षःपतेर्गृहे ॥ ५-५-२८॥
dadarśa vividhāngulmāṃstasya rakṣaḥpatergṛhe || 5-5-28||

RMY 5-5-29

रक्ताञ्श्वेतान्सितांश्चैव हरींश्चैव महाजवान् ।
कुलीनान्रूपसंपन्नान्गजान्परगजारुजान् ॥ ५-५-२९॥
raktāñśvetānsitāṃścaiva harīṃścaiva mahājavān |
kulīnānrūpasaṃpannāngajānparagajārujān || 5-5-29||

RMY 5-5-30

निष्ठितान्गजशिखायामैरावतसमान्युधि ।
निहन्तॄन्परसैन्यानां गृहे तस्मिन्ददर्श सः ॥ ५-५-३०॥
niṣṭhitāngajaśikhāyāmairāvatasamānyudhi |
nihantṝnparasainyānāṃ gṛhe tasmindadarśa saḥ || 5-5-30||

RMY 5-5-31

क्षरतश्च यथा मेघान्स्रवतश्च यथा गिरीन् ।
मेघस्तनितनिर्घोषान्दुर्धर्षान्समरे परैः ॥ ५-५-३१॥
kṣarataśca yathā meghānsravataśca yathā girīn |
meghastanitanirghoṣāndurdharṣānsamare paraiḥ || 5-5-31||

RMY 5-5-32

सहस्रं वाहिनीस्तत्र जाम्बूनदपरिष्कृताः ।
हेमजालैरविच्छिन्नास्तरुणादित्यसंनिभाः ॥ ५-५-३२॥
sahasraṃ vāhinīstatra jāmbūnadapariṣkṛtāḥ |
hemajālairavicchinnāstaruṇādityasaṃnibhāḥ || 5-5-32||

RMY 5-5-33

ददर्श राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य निवेशने ।
शिबिका विविधाकाराः स कपिर्मारुतात्मजः ॥ ५-५-३३॥
dadarśa rākṣasendrasya rāvaṇasya niveśane |
śibikā vividhākārāḥ sa kapirmārutātmajaḥ || 5-5-33||

RMY 5-5-34

लतागृहाणि चित्राणि चित्रशालागृहाणि च ।
क्रीडागृहाणि चान्यानि दारुपर्वतकानपि ॥ ५-५-३४॥
latāgṛhāṇi citrāṇi citraśālāgṛhāṇi ca |
krīḍāgṛhāṇi cānyāni dāruparvatakānapi || 5-5-34||

RMY 5-5-35

कामस्य गृहकं रम्यं दिवागृहकमेव च ।
ददर्श राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य निवेशने ॥ ५-५-३५॥
kāmasya gṛhakaṃ ramyaṃ divāgṛhakameva ca |
dadarśa rākṣasendrasya rāvaṇasya niveśane || 5-5-35||

RMY 5-5-36

स मन्दरतलप्रख्यं मयूरस्थानसंकुलम् ।
ध्वजयष्टिभिराकीर्णं ददर्श भवनोत्तमम् ॥ ५-५-३६॥
sa mandaratalaprakhyaṃ mayūrasthānasaṃkulam |
dhvajayaṣṭibhirākīrṇaṃ dadarśa bhavanottamam || 5-5-36||

RMY 5-5-37

अनन्तरत्ननिचयं निधिजालं समन्ततः ।
धीरनिष्ठितकर्मान्तं गृहं भूतपतेरिव ॥ ५-५-३७॥
anantaratnanicayaṃ nidhijālaṃ samantataḥ |
dhīraniṣṭhitakarmāntaṃ gṛhaṃ bhūtapateriva || 5-5-37||

RMY 5-5-38

अर्चिर्भिश्चापि रत्नानां तेजसा रावणस्य च ।
विरराजाथ तद्वेश्म रश्मिमानिव रश्मिभिः ॥ ५-५-३८॥
arcirbhiścāpi ratnānāṃ tejasā rāvaṇasya ca |
virarājātha tadveśma raśmimāniva raśmibhiḥ || 5-5-38||

RMY 5-5-39

जाम्बूनदमयान्येव शयनान्यासनानि च ।
भाजनानि च शुभ्राणि ददर्श हरियूथपः ॥ ५-५-३९॥
jāmbūnadamayānyeva śayanānyāsanāni ca |
bhājanāni ca śubhrāṇi dadarśa hariyūthapaḥ || 5-5-39||

RMY 5-5-40

मध्वासवकृतक्लेदं मणिभाजनसंकुलम् ।
मनोरममसंबाधं कुबेरभवनं यथा ॥ ५-५-४०॥
madhvāsavakṛtakledaṃ maṇibhājanasaṃkulam |
manoramamasaṃbādhaṃ kuberabhavanaṃ yathā || 5-5-40||

RMY 5-5-41

नूपुराणां च घोषेण काञ्चीनां निनदेन च ।
मृदङ्गतलघोषैश्च घोषवद्भिर्विनादितम् ॥ ५-५-४१॥
nūpurāṇāṃ ca ghoṣeṇa kāñcīnāṃ ninadena ca |
mṛdaṅgatalaghoṣaiśca ghoṣavadbhirvināditam || 5-5-41||

RMY 5-5-42

प्रासादसंघातयुतं स्त्रीरत्नशतसंकुलम् ।
सुव्यूढकक्ष्यं हनुमान्प्रविवेश महागृहम् ॥ ५-५-४२॥
prāsādasaṃghātayutaṃ strīratnaśatasaṃkulam |
suvyūḍhakakṣyaṃ hanumānpraviveśa mahāgṛham || 5-5-42||

Sarga: 6/66 (17)

RMY 5-6-1

स वेश्मजालं बलवान्ददर्श व्यासक्तवैदूर्यसुवर्णजालम् ।
यथा महत्प्रावृषि मेघजालं विद्युत्पिनद्धं सविहंगजालम् ॥ ५-६-१॥
sa veśmajālaṃ balavāndadarśa vyāsaktavaidūryasuvarṇajālam |
yathā mahatprāvṛṣi meghajālaṃ vidyutpinaddhaṃ savihaṃgajālam || 5-6-1||

RMY 5-6-2

निवेशनानां विविधाश्च शालाः प्रधानशङ्खायुधचापशालाः ।
मनोहराश्चापि पुनर्विशाला ददर्श वेश्माद्रिषु चन्द्रशालाः ॥ ५-६-२॥
niveśanānāṃ vividhāśca śālāḥ pradhānaśaṅkhāyudhacāpaśālāḥ |
manoharāścāpi punarviśālā dadarśa veśmādriṣu candraśālāḥ || 5-6-2||

RMY 5-6-3

गृहाणि नानावसुराजितानि देवासुरैश्चापि सुपूजितानि ।
सर्वैश्च दोषैः परिवर्जितानि कपिर्ददर्श स्वबलार्जितानि ॥ ५-६-३॥
gṛhāṇi nānāvasurājitāni devāsuraiścāpi supūjitāni |
sarvaiśca doṣaiḥ parivarjitāni kapirdadarśa svabalārjitāni || 5-6-3||

RMY 5-6-4

तानि प्रयत्नाभिसमाहितानि मयेन साक्षादिव निर्मितानि ।
महीतले सर्वगुणोत्तराणि ददर्श लङ्काधिपतेर्गृहाणि ॥ ५-६-४॥
tāni prayatnābhisamāhitāni mayena sākṣādiva nirmitāni |
mahītale sarvaguṇottarāṇi dadarśa laṅkādhipatergṛhāṇi || 5-6-4||

RMY 5-6-5

ततो ददर्शोच्छ्रितमेघरूपं मनोहरं काञ्चनचारुरूपम् ।
रक्षोऽधिपस्यात्मबलानुरूपं गृहोत्तमं ह्यप्रतिरूपरूपम् ॥ ५-६-५॥
tato dadarśocchritamegharūpaṃ manoharaṃ kāñcanacārurūpam |
rakṣo'dhipasyātmabalānurūpaṃ gṛhottamaṃ hyapratirūparūpam || 5-6-5||

RMY 5-6-6

महीतले स्वर्गमिव प्रकीर्णं श्रिया ज्वलन्तं बहुरत्नकीर्णम् ।
नानातरूणां कुसुमावकीर्णं गिरेरिवाग्रं रजसावकीर्णम् ॥ ५-६-६॥
mahītale svargamiva prakīrṇaṃ śriyā jvalantaṃ bahuratnakīrṇam |
nānātarūṇāṃ kusumāvakīrṇaṃ girerivāgraṃ rajasāvakīrṇam || 5-6-6||

RMY 5-6-7

नारीप्रवेकैरिव दीप्यमानं तडिद्भिरम्भोदवदर्च्यमानम् ।
हंसप्रवेकैरिव वाह्यमानं श्रिया युतं खे सुकृतां विमानम् ॥ ५-६-७॥
nārīpravekairiva dīpyamānaṃ taḍidbhirambhodavadarcyamānam |
haṃsapravekairiva vāhyamānaṃ śriyā yutaṃ khe sukṛtāṃ vimānam || 5-6-7||

RMY 5-6-8

यथा नगाग्रं बहुधातुचित्रं यथा नभश्च ग्रहचन्द्रचित्रम् ।
ददर्श युक्तीकृतमेघचित्रं विमानरत्नं बहुरत्नचित्रम् ॥ ५-६-८॥
yathā nagāgraṃ bahudhātucitraṃ yathā nabhaśca grahacandracitram |
dadarśa yuktīkṛtameghacitraṃ vimānaratnaṃ bahuratnacitram || 5-6-8||

RMY 5-6-9

मही कृता पर्वतराजिपूर्णा शैलाः कृता वृक्षवितानपूर्णाः ।
वृक्षाः कृताः पुष्पवितानपूर्णाः पुष्पं कृतं केसरपत्रपूर्णम् ॥ ५-६-९॥
mahī kṛtā parvatarājipūrṇā śailāḥ kṛtā vṛkṣavitānapūrṇāḥ |
vṛkṣāḥ kṛtāḥ puṣpavitānapūrṇāḥ puṣpaṃ kṛtaṃ kesarapatrapūrṇam || 5-6-9||

RMY 5-6-10

कृतानि वेश्मानि च पाण्डुराणि तथा सुपुष्पा अपि पुष्करिण्यः ।
पुनश्च पद्मानि सकेसराणि धन्यानि चित्राणि तथा वनानि ॥ ५-६-१०॥
kṛtāni veśmāni ca pāṇḍurāṇi tathā supuṣpā api puṣkariṇyaḥ |
punaśca padmāni sakesarāṇi dhanyāni citrāṇi tathā vanāni || 5-6-10||

RMY 5-6-11

पुष्पाह्वयं नाम विराजमानं रत्नप्रभाभिश्च विवर्धमानम् ।
वेश्मोत्तमानामपि चोच्चमानं महाकपिस्तत्र महाविमानम् ॥ ५-६-११॥
puṣpāhvayaṃ nāma virājamānaṃ ratnaprabhābhiśca vivardhamānam |
veśmottamānāmapi coccamānaṃ mahākapistatra mahāvimānam || 5-6-11||

RMY 5-6-12

कृताश्च वैदूर्यमया विहंगा रूप्यप्रवालैश्च तथा विहंगाः ।
चित्राश्च नानावसुभिर्भुजंगा जात्यानुरूपास्तुरगाः शुभाङ्गाः ॥ ५-६-१२॥
kṛtāśca vaidūryamayā vihaṃgā rūpyapravālaiśca tathā vihaṃgāḥ |
citrāśca nānāvasubhirbhujaṃgā jātyānurūpāsturagāḥ śubhāṅgāḥ || 5-6-12||

RMY 5-6-13

प्रवालजाम्बूनदपुष्पपक्षाः सलीलमावर्जितजिह्मपक्षाः ।
कामस्य साक्षादिव भान्ति पक्षाः कृता विहंगाः सुमुखाः सुपक्षाः ॥ ५-६-१३॥
pravālajāmbūnadapuṣpapakṣāḥ salīlamāvarjitajihmapakṣāḥ |
kāmasya sākṣādiva bhānti pakṣāḥ kṛtā vihaṃgāḥ sumukhāḥ supakṣāḥ || 5-6-13||

RMY 5-6-14

नियुज्यमानाश्च गजाः सुहस्ताः सकेसराश्चोत्पलपत्रहस्ताः ।
बभूव देवी च कृता सुहस्ता लक्ष्मीस्तथा पद्मिनि पद्महस्ता ॥ ५-६-१४॥
niyujyamānāśca gajāḥ suhastāḥ sakesarāścotpalapatrahastāḥ |
babhūva devī ca kṛtā suhastā lakṣmīstathā padmini padmahastā || 5-6-14||

RMY 5-6-15

इतीव तद्गृहमभिगम्य शोभनं सविस्मयो नगमिव चारुशोभनम् ।
पुनश्च तत्परमसुगन्धि सुन्दरं हिमात्यये नगमिव चारुकन्दरम् ॥ ५-६-१५॥
itīva tadgṛhamabhigamya śobhanaṃ savismayo nagamiva cāruśobhanam |
punaśca tatparamasugandhi sundaraṃ himātyaye nagamiva cārukandaram || 5-6-15||

RMY 5-6-16

ततः स तां कपिरभिपत्य पूजितां चरन्पुरीं दशमुखबाहुपालिताम् ।
अदृश्य तां जनकसुतां सुपूजितां सुदुःखितां पतिगुणवेगनिर्जिताम् ॥ ५-६-१६॥
tataḥ sa tāṃ kapirabhipatya pūjitāṃ caranpurīṃ daśamukhabāhupālitām |
adṛśya tāṃ janakasutāṃ supūjitāṃ suduḥkhitāṃ patiguṇaveganirjitām || 5-6-16||

RMY 5-6-17

ततस्तदा बहुविधभावितात्मनः कृतात्मनो जनकसुतां सुवर्त्मनः ।
अपश्यतोऽभवदतिदुःखितं मनः सुचक्षुषः प्रविचरतो महात्मनः ॥ ५-६-१७॥
tatastadā bahuvidhabhāvitātmanaḥ kṛtātmano janakasutāṃ suvartmanaḥ |
apaśyato'bhavadatiduḥkhitaṃ manaḥ sucakṣuṣaḥ pravicarato mahātmanaḥ || 5-6-17||

Sarga: 7/66 (69)

RMY 5-7-1

तस्यालयवरिष्ठस्य मध्ये विपुलमायतम् ।
ददर्श भवनश्रेष्ठं हनूमान्मारुतात्मजः ॥ ५-७-१॥
tasyālayavariṣṭhasya madhye vipulamāyatam |
dadarśa bhavanaśreṣṭhaṃ hanūmānmārutātmajaḥ || 5-7-1||

RMY 5-7-2

अर्धयोजनविस्तीर्णमायतं योजनं हि तत् ।
भवनं राक्षसेन्द्रस्य बहुप्रासादसंकुलम् ॥ ५-७-२॥
ardhayojanavistīrṇamāyataṃ yojanaṃ hi tat |
bhavanaṃ rākṣasendrasya bahuprāsādasaṃkulam || 5-7-2||

RMY 5-7-3

मार्गमाणस्तु वैदेहीं सीतामायतलोचनाम् ।
सर्वतः परिचक्राम हनूमानरिसूदनः ॥ ५-७-३॥
mārgamāṇastu vaidehīṃ sītāmāyatalocanām |
sarvataḥ paricakrāma hanūmānarisūdanaḥ || 5-7-3||

RMY 5-7-4

चतुर्विषाणैर्द्विरदैस्त्रिविषाणैस्तथैव च ।
परिक्षिप्तमसंबाधं रक्ष्यमाणमुदायुधैः ॥ ५-७-४॥
caturviṣāṇairdviradaistriviṣāṇaistathaiva ca |
parikṣiptamasaṃbādhaṃ rakṣyamāṇamudāyudhaiḥ || 5-7-4||

RMY 5-7-5

राक्षसीभिश्च पत्नीभी रावणस्य निवेशनम् ।
आहृताभिश्च विक्रम्य राजकन्याभिरावृतम् ॥ ५-७-५॥
rākṣasībhiśca patnībhī rāvaṇasya niveśanam |
āhṛtābhiśca vikramya rājakanyābhirāvṛtam || 5-7-5||

RMY 5-7-6

तन्नक्रमकराकीर्णं तिमिंगिलझषाकुलम् ।
वायुवेगसमाधूतं पन्नगैरिव सागरम् ॥ ५-७-६॥
tannakramakarākīrṇaṃ timiṃgilajhaṣākulam |
vāyuvegasamādhūtaṃ pannagairiva sāgaram || 5-7-6||

RMY 5-7-7

या हि वैश्वरणे लक्ष्मीर्या चेन्द्रे हरिवाहने ।
सा रावणगृहे सर्वा नित्यमेवानपायिनी ॥ ५-७-७॥
yā hi vaiśvaraṇe lakṣmīryā cendre harivāhane |
sā rāvaṇagṛhe sarvā nityamevānapāyinī || 5-7-7||

RMY 5-7-8

या च राज्ञः कुबेरस्य यमस्य वरुणस्य च ।
तादृशी तद्विशिष्टा वा ऋद्धी रक्षो गृहेष्विह ॥ ५-७-८॥
yā ca rājñaḥ kuberasya yamasya varuṇasya ca |
tādṛśī tadviśiṣṭā vā ṛddhī rakṣo gṛheṣviha || 5-7-8||

RMY 5-7-9

तस्य हर्म्यस्य मध्यस्थं वेश्म चान्यत्सुनिर्मितम् ।
बहुनिर्यूह संकीर्णं ददर्श पवनात्मजः ॥ ५-७-९॥
tasya harmyasya madhyasthaṃ veśma cānyatsunirmitam |
bahuniryūha saṃkīrṇaṃ dadarśa pavanātmajaḥ || 5-7-9||

RMY 5-7-10

ब्रह्मणोऽर्थे कृतं दिव्यं दिवि यद्विश्वकर्मणा ।
विमानं पुष्पकं नाम सर्वरत्नविभूषितम् ॥ ५-७-१०॥
brahmaṇo'rthe kṛtaṃ divyaṃ divi yadviśvakarmaṇā |
vimānaṃ puṣpakaṃ nāma sarvaratnavibhūṣitam || 5-7-10||

RMY 5-7-11

परेण तपसा लेभे यत्कुबेरः पितामहात् ।
कुबेरमोजसा जित्वा लेभे तद्राक्षसेश्वरः ॥ ५-७-११॥
pareṇa tapasā lebhe yatkuberaḥ pitāmahāt |
kuberamojasā jitvā lebhe tadrākṣaseśvaraḥ || 5-7-11||

RMY 5-7-12

ईहा मृगसमायुक्तैः कार्यस्वरहिरण्मयैः ।
सुकृतैराचितं स्तम्भैः प्रदीप्तमिव च श्रिया ॥ ५-७-१२॥
īhā mṛgasamāyuktaiḥ kāryasvarahiraṇmayaiḥ |
sukṛtairācitaṃ stambhaiḥ pradīptamiva ca śriyā || 5-7-12||

RMY 5-7-13

मेरुमन्दरसंकाशैरुल्लिखद्भिरिवाम्बरम् ।
कूटागारैः शुभाकारैः सर्वतः समलंकृतम् ॥ ५-७-१३॥
merumandarasaṃkāśairullikhadbhirivāmbaram |
kūṭāgāraiḥ śubhākāraiḥ sarvataḥ samalaṃkṛtam || 5-7-13||

RMY 5-7-14

ज्वलनार्कप्रतीकाशं सुकृतं विश्वकर्मणा ।
हेमसोपानसंयुक्तं चारुप्रवरवेदिकम् ॥ ५-७-१४॥
jvalanārkapratīkāśaṃ sukṛtaṃ viśvakarmaṇā |
hemasopānasaṃyuktaṃ cārupravaravedikam || 5-7-14||

RMY 5-7-15

जालवातायनैर्युक्तं काञ्चनैः स्थाटिकैरपि ।
इन्द्रनीलमहानीलमणिप्रवरवेदिकम् ।
विमानं पुष्पकं दिव्यमारुरोह महाकपिः ॥ ५-७-१५॥
jālavātāyanairyuktaṃ kāñcanaiḥ sthāṭikairapi |
indranīlamahānīlamaṇipravaravedikam |
vimānaṃ puṣpakaṃ divyamāruroha mahākapiḥ || 5-7-15||

RMY 5-7-16

तत्रस्थः स तदा गन्धं पानभक्ष्यान्नसंभवम् ।
दिव्यं संमूर्छितं जिघ्रन्रूपवन्तमिवानिलम् ॥ ५-७-१६॥
tatrasthaḥ sa tadā gandhaṃ pānabhakṣyānnasaṃbhavam |
divyaṃ saṃmūrchitaṃ jighranrūpavantamivānilam || 5-7-16||

RMY 5-7-17

स गन्धस्तं महासत्त्वं बन्धुर्बन्धुमिवोत्तमम् ।
इत एहीत्युवाचेव तत्र यत्र स रावणः ॥ ५-७-१७॥
sa gandhastaṃ mahāsattvaṃ bandhurbandhumivottamam |
ita ehītyuvāceva tatra yatra sa rāvaṇaḥ || 5-7-17||

RMY 5-7-18

ततस्तां प्रस्थितः शालां ददर्श महतीं शुभाम् ।
रावणस्य मनःकान्तां कान्तामिव वरस्त्रियम् ॥ ५-७-१८॥
tatastāṃ prasthitaḥ śālāṃ dadarśa mahatīṃ śubhām |
rāvaṇasya manaḥkāntāṃ kāntāmiva varastriyam || 5-7-18||

RMY 5-7-19

मणिसोपानविकृतां हेमजालविराजिताम् ।
स्फाटिकैरावृततलां दन्तान्तरितरूपिकाम् ॥ ५-७-१९॥
maṇisopānavikṛtāṃ hemajālavirājitām |
sphāṭikairāvṛtatalāṃ dantāntaritarūpikām || 5-7-19||

RMY 5-7-20

मुक्ताभिश्च प्रवालैश्च रूप्यचामीकरैरपि ।
विभूषितां मणिस्तम्भैः सुबहुस्तम्भभूषिताम् ॥ ५-७-२०॥
muktābhiśca pravālaiśca rūpyacāmīkarairapi |
vibhūṣitāṃ maṇistambhaiḥ subahustambhabhūṣitām || 5-7-20||

RMY 5-7-21

समैरृजुभिरत्युच्चैः समन्तात्सुविभूषितैः ।
स्तम्भैः पक्षैरिवात्युच्चैर्दिवं संप्रस्थितामिव ॥ ५-७-२१॥
samairṛjubhiratyuccaiḥ samantātsuvibhūṣitaiḥ |
stambhaiḥ pakṣairivātyuccairdivaṃ saṃprasthitāmiva || 5-7-21||

RMY 5-7-22

महत्या कुथयास्त्रीणं पृथिवीलक्षणाङ्कया ।
पृथिवीमिव विस्तीर्णां सराष्ट्रगृहमालिनीम् ॥ ५-७-२२॥
mahatyā kuthayāstrīṇaṃ pṛthivīlakṣaṇāṅkayā |
pṛthivīmiva vistīrṇāṃ sarāṣṭragṛhamālinīm || 5-7-22||

RMY 5-7-23

नादितां मत्तविहगैर्दिव्यगन्धाधिवासिताम् ।
परार्ध्यास्तरणोपेतां रक्षोऽधिपनिषेविताम् ॥ ५-७-२३॥
nāditāṃ mattavihagairdivyagandhādhivāsitām |
parārdhyāstaraṇopetāṃ rakṣo'dhipaniṣevitām || 5-7-23||

RMY 5-7-24

धूम्रामगरुधूपेन विमलां हंसपाण्डुराम् ।
चित्रां पुष्पोपहारेण कल्माषीमिव सुप्रभाम् ॥ ५-७-२४॥
dhūmrāmagarudhūpena vimalāṃ haṃsapāṇḍurām |
citrāṃ puṣpopahāreṇa kalmāṣīmiva suprabhām || 5-7-24||

RMY 5-7-25

मनःसंह्लादजननीं वर्णस्यापि प्रसादिनीम् ।
तां शोकनाशिनीं दिव्यां श्रियः संजननीमिव ॥ ५-७-२५॥
manaḥsaṃhlādajananīṃ varṇasyāpi prasādinīm |
tāṃ śokanāśinīṃ divyāṃ śriyaḥ saṃjananīmiva || 5-7-25||

RMY 5-7-26

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थैस्तु पञ्च पञ्चभिरुत्तमैः ।
तर्पयामास मातेव तदा रावणपालिता ॥ ५-७-२६॥
indriyāṇīndriyārthaistu pañca pañcabhiruttamaiḥ |
tarpayāmāsa māteva tadā rāvaṇapālitā || 5-7-26||

RMY 5-7-27

स्वर्गोऽयं देवलोकोऽयमिन्द्रस्येयं पुरी भवेत् ।
सिद्धिर्वेयं परा हि स्यादित्यमन्यत मारुतिः ॥ ५-७-२७॥
svargo'yaṃ devaloko'yamindrasyeyaṃ purī bhavet |
siddhirveyaṃ parā hi syādityamanyata mārutiḥ || 5-7-27||

RMY 5-7-28

प्रध्यायत इवापश्यत्प्रदीपांस्तत्र काञ्चनान् ।
धूर्तानिव महाधूर्तैर्देवनेन पराजितान् ॥ ५-७-२८॥
pradhyāyata ivāpaśyatpradīpāṃstatra kāñcanān |
dhūrtāniva mahādhūrtairdevanena parājitān || 5-7-28||

RMY 5-7-29

दीपानां च प्रकाशेन तेजसा रावणस्य च ।
अर्चिर्भिर्भूषणानां च प्रदीप्तेत्यभ्यमन्यत ॥ ५-७-२९॥
dīpānāṃ ca prakāśena tejasā rāvaṇasya ca |
arcirbhirbhūṣaṇānāṃ ca pradīptetyabhyamanyata || 5-7-29||

RMY 5-7-30

ततोऽपश्यत्कुथासीनं नानावर्णाम्बरस्रजम् ।
सहस्रं वरनारीणां नानावेषविभूषितम् ॥ ५-७-३०॥
tato'paśyatkuthāsīnaṃ nānāvarṇāmbarasrajam |
sahasraṃ varanārīṇāṃ nānāveṣavibhūṣitam || 5-7-30||

RMY 5-7-31

परिवृत्तेऽर्धरात्रे तु पाननिद्रावशं गतम् ।
क्रीडित्वोपरतं रात्रौ सुष्वाप बलवत्तदा ॥ ५-७-३१॥
parivṛtte'rdharātre tu pānanidrāvaśaṃ gatam |
krīḍitvoparataṃ rātrau suṣvāpa balavattadā || 5-7-31||

RMY 5-7-32

तत्प्रसुप्तं विरुरुचे निःशब्दान्तरभूषणम् ।
निःशब्दहंसभ्रमरं यथा पद्मवनं महत् ॥ ५-७-३२॥
tatprasuptaṃ viruruce niḥśabdāntarabhūṣaṇam |
niḥśabdahaṃsabhramaraṃ yathā padmavanaṃ mahat || 5-7-32||

RMY 5-7-33

तासां संवृतदन्तानि मीलिताक्षाणि मारुतिः ।
अपश्यत्पद्मगन्धीनि वदनानि सुयोषिताम् ॥ ५-७-३३॥
tāsāṃ saṃvṛtadantāni mīlitākṣāṇi mārutiḥ |
apaśyatpadmagandhīni vadanāni suyoṣitām || 5-7-33||

RMY 5-7-34

प्रबुद्धानीव पद्मानि तासां भूत्वा क्षपाक्षये ।
पुनःसंवृतपत्राणि रात्राविव बभुस्तदा ॥ ५-७-३४॥
prabuddhānīva padmāni tāsāṃ bhūtvā kṣapākṣaye |
punaḥsaṃvṛtapatrāṇi rātrāviva babhustadā || 5-7-34||

RMY 5-7-35

इमानि मुखपद्मानि नियतं मत्तषट्पदाः ।
अम्बुजानीव फुल्लानि प्रार्थयन्ति पुनः पुनः ॥ ५-७-३५॥
imāni mukhapadmāni niyataṃ mattaṣaṭpadāḥ |
ambujānīva phullāni prārthayanti punaḥ punaḥ || 5-7-35||

RMY 5-7-36

इति वामन्यत श्रीमानुपपत्त्या महाकपिः ।
मेने हि गुणतस्तानि समानि सलिलोद्भवैः ॥ ५-७-३६॥
iti vāmanyata śrīmānupapattyā mahākapiḥ |
mene hi guṇatastāni samāni salilodbhavaiḥ || 5-7-36||

RMY 5-7-37

सा तस्य शुशुभे शाला ताभिः स्त्रीभिर्विराजिता ।
शारदीव प्रसन्ना द्यौस्ताराभिरभिशोभिता ॥ ५-७-३७॥
sā tasya śuśubhe śālā tābhiḥ strībhirvirājitā |
śāradīva prasannā dyaustārābhirabhiśobhitā || 5-7-37||

RMY 5-7-38

स च ताभिः परिवृतः शुशुभे राक्षसाधिपः ।
यथा ह्युडुपतिः श्रीमांस्ताराभिरभिसंवृतः ॥ ५-७-३८॥
sa ca tābhiḥ parivṛtaḥ śuśubhe rākṣasādhipaḥ |
yathā hyuḍupatiḥ śrīmāṃstārābhirabhisaṃvṛtaḥ || 5-7-38||

RMY 5-7-39

याश्च्यवन्तेऽम्बरात्ताराः पुण्यशेषसमावृताः ।
इमास्ताः संगताः कृत्स्ना इति मेने हरिस्तदा ॥ ५-७-३९॥
yāścyavante'mbarāttārāḥ puṇyaśeṣasamāvṛtāḥ |
imāstāḥ saṃgatāḥ kṛtsnā iti mene haristadā || 5-7-39||

RMY 5-7-40

ताराणामिव सुव्यक्तं महतीनां शुभार्चिषाम् ।
प्रभावर्णप्रसादाश्च विरेजुस्तत्र योषिताम् ॥ ५-७-४०॥
tārāṇāmiva suvyaktaṃ mahatīnāṃ śubhārciṣām |
prabhāvarṇaprasādāśca virejustatra yoṣitām || 5-7-40||

RMY 5-7-41

व्यावृत्तगुरुपीनस्रक्प्रकीर्णवरभूषणाः ।
पानव्यायामकालेषु निद्रापहृतचेतसः ॥ ५-७-४१॥
vyāvṛttagurupīnasrakprakīrṇavarabhūṣaṇāḥ |
pānavyāyāmakāleṣu nidrāpahṛtacetasaḥ || 5-7-41||

RMY 5-7-42

व्यावृत्ततिलकाः काश्चित्काश्चिदुद्भ्रान्तनूपुराः ।
पार्श्वे गलितहाराश्च काश्चित्परमयोषितः ॥ ५-७-४२॥
vyāvṛttatilakāḥ kāścitkāścidudbhrāntanūpurāḥ |
pārśve galitahārāśca kāścitparamayoṣitaḥ || 5-7-42||

RMY 5-7-43

मुखा हारवृताश्चान्याः काश्चित्प्रस्रस्तवाससः ।
व्याविद्धरशना दामाः किशोर्य इव वाहिताः ॥ ५-७-४३॥
mukhā hāravṛtāścānyāḥ kāścitprasrastavāsasaḥ |
vyāviddharaśanā dāmāḥ kiśorya iva vāhitāḥ || 5-7-43||

RMY 5-7-44

सुकुण्डलधराश्चान्या विच्छिन्नमृदितस्रजः ।
गजेन्द्रमृदिताः फुल्ला लता इव महावने ॥ ५-७-४४॥
sukuṇḍaladharāścānyā vicchinnamṛditasrajaḥ |
gajendramṛditāḥ phullā latā iva mahāvane || 5-7-44||

RMY 5-7-45

चन्द्रांशुकिरणाभाश्च हाराः कासांचिदुत्कटाः ।
हंसा इव बभुः सुप्ताः स्तनमध्येषु योषिताम् ॥ ५-७-४५॥
candrāṃśukiraṇābhāśca hārāḥ kāsāṃcidutkaṭāḥ |
haṃsā iva babhuḥ suptāḥ stanamadhyeṣu yoṣitām || 5-7-45||

RMY 5-7-46

अपरासां च वैदूर्याः कादम्बा इव पक्षिणः ।
हेमसूत्राणि चान्यासां चक्रवाका इवाभवन् ॥ ५-७-४६॥
aparāsāṃ ca vaidūryāḥ kādambā iva pakṣiṇaḥ |
hemasūtrāṇi cānyāsāṃ cakravākā ivābhavan || 5-7-46||

RMY 5-7-47

हंसकारण्डवाकीर्णाश्चक्रवाकोपशोभिताः ।
आपगा इव ता रेजुर्जघनैः पुलिनैरिव ॥ ५-७-४७॥
haṃsakāraṇḍavākīrṇāścakravākopaśobhitāḥ |
āpagā iva tā rejurjaghanaiḥ pulinairiva || 5-7-47||

RMY 5-7-48

किङ्किणीजालसंकाशास्ता हेमविपुलाम्बुजाः ।
भावग्राहा यशस्तीराः सुप्ता नद्य इवाबभुः ॥ ५-७-४८॥
kiṅkiṇījālasaṃkāśāstā hemavipulāmbujāḥ |
bhāvagrāhā yaśastīrāḥ suptā nadya ivābabhuḥ || 5-7-48||

RMY 5-7-49

मृदुष्वङ्गेषु कासांचित्कुचाग्रेषु च संस्थिताः ।
बभूवुर्भूषणानीव शुभा भूषणराजयः ॥ ५-७-४९॥
mṛduṣvaṅgeṣu kāsāṃcitkucāgreṣu ca saṃsthitāḥ |
babhūvurbhūṣaṇānīva śubhā bhūṣaṇarājayaḥ || 5-7-49||

RMY 5-7-50

अंशुकान्ताश्च कासांचिन्मुखमारुतकम्पिताः ।
उपर्युपरि वक्त्राणां व्याधूयन्ते पुनः पुनः ॥ ५-७-५०॥
aṃśukāntāśca kāsāṃcinmukhamārutakampitāḥ |
uparyupari vaktrāṇāṃ vyādhūyante punaḥ punaḥ || 5-7-50||

RMY 5-7-51

ताः पाताका इवोद्धूताः पत्नीनां रुचिरप्रभाः ।
नानावर्णसुवर्णानां वक्त्रमूलेषु रेजिरे ॥ ५-७-५१॥
tāḥ pātākā ivoddhūtāḥ patnīnāṃ ruciraprabhāḥ |
nānāvarṇasuvarṇānāṃ vaktramūleṣu rejire || 5-7-51||

RMY 5-7-52

ववल्गुश्चात्र कासांचित्कुण्डलानि शुभार्चिषाम् ।
मुखमारुतसंसर्गान्मन्दं मन्दं सुयोषिताम् ॥ ५-७-५२॥
vavalguścātra kāsāṃcitkuṇḍalāni śubhārciṣām |
mukhamārutasaṃsargānmandaṃ mandaṃ suyoṣitām || 5-7-52||

RMY 5-7-53

शर्करासवगन्धः स प्रकृत्या सुरभिः सुखः ।
तासां वदननिःश्वासः सिषेवे रावणं तदा ॥ ५-७-५३॥
śarkarāsavagandhaḥ sa prakṛtyā surabhiḥ sukhaḥ |
tāsāṃ vadananiḥśvāsaḥ siṣeve rāvaṇaṃ tadā || 5-7-53||

RMY 5-7-54

रावणाननशङ्काश्च काश्चिद्रावणयोषितः ।
मुखानि स्म सपत्नीनामुपाजिघ्रन्पुनः पुनः ॥ ५-७-५४॥
rāvaṇānanaśaṅkāśca kāścidrāvaṇayoṣitaḥ |
mukhāni sma sapatnīnāmupājighranpunaḥ punaḥ || 5-7-54||

RMY 5-7-55

अत्यर्थं सक्तमनसो रावणे ता वरस्त्रियः ।
अस्वतन्त्राः सपत्नीनां प्रियमेवाचरंस्तदा ॥ ५-७-५५॥
atyarthaṃ saktamanaso rāvaṇe tā varastriyaḥ |
asvatantrāḥ sapatnīnāṃ priyamevācaraṃstadā || 5-7-55||

RMY 5-7-56

बाहूनुपनिधायान्याः पारिहार्य विभूषिताः ।
अंशुकानि च रम्याणि प्रमदास्तत्र शिश्यिरे ॥ ५-७-५६॥
bāhūnupanidhāyānyāḥ pārihārya vibhūṣitāḥ |
aṃśukāni ca ramyāṇi pramadāstatra śiśyire || 5-7-56||

RMY 5-7-57

अन्या वक्षसि चान्यस्यास्तस्याः काचित्पुनर्भुजम् ।
अपरा त्वङ्कमन्यस्यास्तस्याश्चाप्यपरा भुजौ ॥ ५-७-५७॥
anyā vakṣasi cānyasyāstasyāḥ kācitpunarbhujam |
aparā tvaṅkamanyasyāstasyāścāpyaparā bhujau || 5-7-57||

RMY 5-7-58

ऊरुपार्श्वकटीपृष्ठमन्योन्यस्य समाश्रिताः ।
परस्परनिविष्टाङ्ग्यो मदस्नेहवशानुगाः ॥ ५-७-५८॥
ūrupārśvakaṭīpṛṣṭhamanyonyasya samāśritāḥ |
parasparaniviṣṭāṅgyo madasnehavaśānugāḥ || 5-7-58||

RMY 5-7-59

अन्योन्यस्याङ्गसंस्पर्शात्प्रीयमाणाः सुमध्यमाः ।
एकीकृतभुजाः सर्वाः सुषुपुस्तत्र योषितः ॥ ५-७-५९॥
anyonyasyāṅgasaṃsparśātprīyamāṇāḥ sumadhyamāḥ |
ekīkṛtabhujāḥ sarvāḥ suṣupustatra yoṣitaḥ || 5-7-59||

RMY 5-7-60

अन्योन्यभुजसूत्रेण स्त्रीमालाग्रथिता हि सा ।
मालेव ग्रथिता सूत्रे शुशुभे मत्तषट्पदा ॥ ५-७-६०॥
anyonyabhujasūtreṇa strīmālāgrathitā hi sā |
māleva grathitā sūtre śuśubhe mattaṣaṭpadā || 5-7-60||

RMY 5-7-61

लतानां माधवे मासि फुल्लानां वायुसेवनात् ।
अन्योन्यमालाग्रथितं संसक्तकुसुमोच्चयम् ॥ ५-७-६१॥
latānāṃ mādhave māsi phullānāṃ vāyusevanāt |
anyonyamālāgrathitaṃ saṃsaktakusumoccayam || 5-7-61||

RMY 5-7-62

व्यतिवेष्टितसुस्कन्थमन्योन्यभ्रमराकुलम् ।
आसीद्वनमिवोद्धूतं स्त्रीवनं रावणस्य तत् ॥ ५-७-६२॥
vyativeṣṭitasuskanthamanyonyabhramarākulam |
āsīdvanamivoddhūtaṃ strīvanaṃ rāvaṇasya tat || 5-7-62||

RMY 5-7-63

उचितेष्वपि सुव्यक्तं न तासां योषितां तदा ।
विवेकः शक्य आधातुं भूषणाङ्गाम्बरस्रजाम् ॥ ५-७-६३॥
uciteṣvapi suvyaktaṃ na tāsāṃ yoṣitāṃ tadā |
vivekaḥ śakya ādhātuṃ bhūṣaṇāṅgāmbarasrajām || 5-7-63||

RMY 5-7-64

रावणे सुखसंविष्टे ताः स्त्रियो विविधप्रभाः ।
ज्वलन्तः काञ्चना दीपाः प्रेक्षन्तानिमिषा इव ॥ ५-७-६४॥
rāvaṇe sukhasaṃviṣṭe tāḥ striyo vividhaprabhāḥ |
jvalantaḥ kāñcanā dīpāḥ prekṣantānimiṣā iva || 5-7-64||

RMY 5-7-65

राजर्षिपितृदैत्यानां गन्धर्वाणां च योषितः ।
रक्षसां चाभवन्कन्यास्तस्य कामवशं गताः ॥ ५-७-६५॥
rājarṣipitṛdaityānāṃ gandharvāṇāṃ ca yoṣitaḥ |
rakṣasāṃ cābhavankanyāstasya kāmavaśaṃ gatāḥ || 5-7-65||

RMY 5-7-66

न तत्र काचित्प्रमदा प्रसह्य वीर्योपपन्नेन गुणेन लब्धा ।
न चान्यकामापि न चान्यपूर्वा विना वरार्हां जनकात्मजां तु ॥ ५-७-६६॥
na tatra kācitpramadā prasahya vīryopapannena guṇena labdhā |
na cānyakāmāpi na cānyapūrvā vinā varārhāṃ janakātmajāṃ tu || 5-7-66||

RMY 5-7-67

न चाकुलीना न च हीनरूपा नादक्षिणा नानुपचार युक्ता ।
भार्याभवत्तस्य न हीनसत्त्वा न चापि कान्तस्य न कामनीया ॥ ५-७-६७॥
na cākulīnā na ca hīnarūpā nādakṣiṇā nānupacāra yuktā |
bhāryābhavattasya na hīnasattvā na cāpi kāntasya na kāmanīyā || 5-7-67||

RMY 5-7-68

बभूव बुद्धिस्तु हरीश्वरस्य यदीदृशी राघवधर्मपत्नी ।
इमा यथा राक्षसराजभार्याः सुजातमस्येति हि साधुबुद्धेः ॥ ५-७-६८॥
babhūva buddhistu harīśvarasya yadīdṛśī rāghavadharmapatnī |
imā yathā rākṣasarājabhāryāḥ sujātamasyeti hi sādhubuddheḥ || 5-7-68||

RMY 5-7-69

पुनश्च सोऽचिन्तयदार्तरूपो ध्रुवं विशिष्टा गुणतो हि सीता ।
अथायमस्यां कृतवान्महात्मा लङ्केश्वरः कष्टमनार्यकर्म ॥ ५-७-६९॥
punaśca so'cintayadārtarūpo dhruvaṃ viśiṣṭā guṇato hi sītā |
athāyamasyāṃ kṛtavānmahātmā laṅkeśvaraḥ kaṣṭamanāryakarma || 5-7-69||

Sarga: 8/66 (50)

RMY 5-8-1

तत्र दिव्योपमं मुख्यं स्फाटिकं रत्नभूषितम् ।
अवेक्षमाणो हनुमान्ददर्श शयनासनम् ॥ ५-८-१॥
tatra divyopamaṃ mukhyaṃ sphāṭikaṃ ratnabhūṣitam |
avekṣamāṇo hanumāndadarśa śayanāsanam || 5-8-1||

RMY 5-8-2

तस्य चैकतमे देशे सोऽग्र्यमाल्यविभूषितम् ।
ददर्श पाण्डुरं छत्रं ताराधिपतिसंनिभम् ॥ ५-८-२॥
tasya caikatame deśe so'gryamālyavibhūṣitam |
dadarśa pāṇḍuraṃ chatraṃ tārādhipatisaṃnibham || 5-8-2||

RMY 5-8-3

बालव्यजनहस्ताभिर्वीज्यमानं समन्ततः ।
गन्धैश्च विविधैर्जुष्टं वरधूपेन धूपितम् ॥ ५-८-३॥
bālavyajanahastābhirvījyamānaṃ samantataḥ |
gandhaiśca vividhairjuṣṭaṃ varadhūpena dhūpitam || 5-8-3||

RMY 5-8-4

परमास्तरणास्तीर्णमाविकाजिनसंवृतम् ।
दामभिर्वरमाल्यानां समन्तादुपशोभितम् ॥ ५-८-४॥
paramāstaraṇāstīrṇamāvikājinasaṃvṛtam |
dāmabhirvaramālyānāṃ samantādupaśobhitam || 5-8-4||

RMY 5-8-5

तस्मिञ्जीमूतसंकाशं प्रदीप्तोत्तमकुण्डलम् ।
लोहिताक्षं महाबाहुं महारजतवाससं ॥ ५-८-५॥
tasmiñjīmūtasaṃkāśaṃ pradīptottamakuṇḍalam |
lohitākṣaṃ mahābāhuṃ mahārajatavāsasaṃ || 5-8-5||

RMY 5-8-6

लोहितेनानुलिप्ताङ्गं चन्दनेन सुगन्धिना ।
संध्यारक्तमिवाकाशे तोयदं सतडिद्गुणम् ॥ ५-८-६॥
lohitenānuliptāṅgaṃ candanena sugandhinā |
saṃdhyāraktamivākāśe toyadaṃ sataḍidguṇam || 5-8-6||

RMY 5-8-7

वृतमाभरणैर्दिव्यैः सुरूपं कामरूपिणम् ।
सवृक्षवनगुल्माढ्यं प्रसुप्तमिव मन्दरम् ॥ ५-८-७॥
vṛtamābharaṇairdivyaiḥ surūpaṃ kāmarūpiṇam |
savṛkṣavanagulmāḍhyaṃ prasuptamiva mandaram || 5-8-7||

RMY 5-8-8

क्रीडित्वोपरतं रात्रौ वराभरणभूषितम् ।
प्रियं राक्षसकन्यानां राक्षसानां सुखावहम् ॥ ५-८-८॥
krīḍitvoparataṃ rātrau varābharaṇabhūṣitam |
priyaṃ rākṣasakanyānāṃ rākṣasānāṃ sukhāvaham || 5-8-8||

RMY 5-8-9

पीत्वाप्युपरतं चापि ददर्श स महाकपिः ।
भास्करे शयने वीरं प्रसुप्तं राक्षसाधिपम् ॥ ५-८-९॥
pītvāpyuparataṃ cāpi dadarśa sa mahākapiḥ |
bhāskare śayane vīraṃ prasuptaṃ rākṣasādhipam || 5-8-9||

RMY 5-8-10

निःश्वसन्तं यथा नागं रावणं वानरोत्तमः ।
आसाद्य परमोद्विग्नः सोऽपासर्पत्सुभीतवत् ॥ ५-८-१०॥
niḥśvasantaṃ yathā nāgaṃ rāvaṇaṃ vānarottamaḥ |
āsādya paramodvignaḥ so'pāsarpatsubhītavat || 5-8-10||

RMY 5-8-11

अथारोहणमासाद्य वेदिकान्तरमाश्रितः ।
सुप्तं राक्षसशार्दूलं प्रेक्षते स्म महाकपिः ॥ ५-८-११॥
athārohaṇamāsādya vedikāntaramāśritaḥ |
suptaṃ rākṣasaśārdūlaṃ prekṣate sma mahākapiḥ || 5-8-11||

RMY 5-8-12

शुशुभे राक्षसेन्द्रस्य स्वपतः शयनोत्तमम् ।
गन्धहस्तिनि संविष्टे यथाप्रस्रवणं महत् ॥ ५-८-१२॥
śuśubhe rākṣasendrasya svapataḥ śayanottamam |
gandhahastini saṃviṣṭe yathāprasravaṇaṃ mahat || 5-8-12||

RMY 5-8-13

काञ्चनाङ्गदनद्धौ च ददर्श स महात्मनः ।
विक्षिप्तौ राक्षसेन्द्रस्य भुजाविन्द्रध्वजोपमौ ॥ ५-८-१३॥
kāñcanāṅgadanaddhau ca dadarśa sa mahātmanaḥ |
vikṣiptau rākṣasendrasya bhujāvindradhvajopamau || 5-8-13||

RMY 5-8-14

ऐरावतविषाणाग्रैरापीडितकृतव्रणौ ।
वज्रोल्लिखितपीनांसौ विष्णुचक्रपरिक्षितौ ॥ ५-८-१४॥
airāvataviṣāṇāgrairāpīḍitakṛtavraṇau |
vajrollikhitapīnāṃsau viṣṇucakraparikṣitau || 5-8-14||

RMY 5-8-15

पीनौ समसुजातांसौ संगतौ बलसंयुतौ ।
सुलक्षण नखाङ्गुष्ठौ स्वङ्गुलीतललक्षितौ ॥ ५-८-१५॥
pīnau samasujātāṃsau saṃgatau balasaṃyutau |
sulakṣaṇa nakhāṅguṣṭhau svaṅgulītalalakṣitau || 5-8-15||

RMY 5-8-16

संहतौ परिघाकारौ वृत्तौ करिकरोपमौ ।
विक्षिप्तौ शयने शुभ्रे पञ्चशीर्षाविवोरगौ ॥ ५-८-१६॥
saṃhatau parighākārau vṛttau karikaropamau |
vikṣiptau śayane śubhre pañcaśīrṣāvivoragau || 5-8-16||

RMY 5-8-17

शशक्षतजकल्पेन सुशीतेन सुगन्धिना ।
चन्दनेन परार्ध्येन स्वनुलिप्तौ स्वलंकृतौ ॥ ५-८-१७॥
śaśakṣatajakalpena suśītena sugandhinā |
candanena parārdhyena svanuliptau svalaṃkṛtau || 5-8-17||

RMY 5-8-18

उत्तमस्त्रीविमृदितौ गन्धोत्तमनिषेवितौ ।
यक्षपन्नगगन्धर्वदेवदानवराविणौ ॥ ५-८-१८॥
uttamastrīvimṛditau gandhottamaniṣevitau |
yakṣapannagagandharvadevadānavarāviṇau || 5-8-18||

RMY 5-8-19

ददर्श स कपिस्तस्य बाहू शयनसंस्थितौ ।
मन्दरस्यान्तरे सुप्तौ महार्ही रुषिताविव ॥ ५-८-१९॥
dadarśa sa kapistasya bāhū śayanasaṃsthitau |
mandarasyāntare suptau mahārhī ruṣitāviva || 5-8-19||

RMY 5-8-20

ताभ्यां स परिपूर्णाभ्यां भुजाभ्यां राक्षसाधिपः ।
शुशुभेऽचलसंकाशः शृङ्गाभ्यामिव मन्दरः ॥ ५-८-२०॥
tābhyāṃ sa paripūrṇābhyāṃ bhujābhyāṃ rākṣasādhipaḥ |
śuśubhe'calasaṃkāśaḥ śṛṅgābhyāmiva mandaraḥ || 5-8-20||

RMY 5-8-21

चूतपुंनागसुरभिर्बकुलोत्तमसंयुतः ।
मृष्टान्नरससंयुक्तः पानगन्धपुरःसरः ॥ ५-८-२१॥
cūtapuṃnāgasurabhirbakulottamasaṃyutaḥ |
mṛṣṭānnarasasaṃyuktaḥ pānagandhapuraḥsaraḥ || 5-8-21||

RMY 5-8-22

तस्य राक्षससिंहस्य निश्चक्राम मुखान्महान् ।
शयानस्य विनिःश्वासः पूरयन्निव तद्गृहम् ॥ ५-८-२२॥
tasya rākṣasasiṃhasya niścakrāma mukhānmahān |
śayānasya viniḥśvāsaḥ pūrayanniva tadgṛham || 5-8-22||

RMY 5-8-23

मुक्तामणिविचित्रेण काञ्चनेन विराजता ।
मुकुटेनापवृत्तेन कुण्डलोज्ज्वलिताननम् ॥ ५-८-२३॥
muktāmaṇivicitreṇa kāñcanena virājatā |
mukuṭenāpavṛttena kuṇḍalojjvalitānanam || 5-8-23||

RMY 5-8-24

रक्तचन्दनदिग्धेन तथा हारेण शोभिता ।
पीनायतविशालेन वक्षसाभिविराजितम् ॥ ५-८-२४॥
raktacandanadigdhena tathā hāreṇa śobhitā |
pīnāyataviśālena vakṣasābhivirājitam || 5-8-24||

RMY 5-8-25

पाण्डुरेणापविद्धेन क्षौमेण क्षतजेक्षणम् ।
महार्हेण सुसंवीतं पीतेनोत्तमवाससा ॥ ५-८-२५॥
pāṇḍureṇāpaviddhena kṣaumeṇa kṣatajekṣaṇam |
mahārheṇa susaṃvītaṃ pītenottamavāsasā || 5-8-25||

RMY 5-8-26

माषराशिप्रतीकाशं निःश्वसन्तं भुजङ्गवत् ।
गाङ्गे महति तोयान्ते प्रसुतमिव कुञ्जरम् ॥ ५-८-२६॥
māṣarāśipratīkāśaṃ niḥśvasantaṃ bhujaṅgavat |
gāṅge mahati toyānte prasutamiva kuñjaram || 5-8-26||

RMY 5-8-27

चतुर्भिः काञ्चनैर्दीपैर्दीप्यमानैश्चतुर्दिशम् ।
प्रकाशीकृतसर्वाङ्गं मेघं विद्युद्गणैरिव ॥ ५-८-२७॥
caturbhiḥ kāñcanairdīpairdīpyamānaiścaturdiśam |
prakāśīkṛtasarvāṅgaṃ meghaṃ vidyudgaṇairiva || 5-8-27||

RMY 5-8-28

पादमूलगताश्चापि ददर्श सुमहात्मनः ।
पत्नीः स प्रियभार्यस्य तस्य रक्षःपतेर्गृहे ॥ ५-८-२८॥
pādamūlagatāścāpi dadarśa sumahātmanaḥ |
patnīḥ sa priyabhāryasya tasya rakṣaḥpatergṛhe || 5-8-28||

RMY 5-8-29

शशिप्रकाशवदना वरकुण्डलभूषिताः ।
अम्लानमाल्याभरणा ददर्श हरियूथपः ॥ ५-८-२९॥
śaśiprakāśavadanā varakuṇḍalabhūṣitāḥ |
amlānamālyābharaṇā dadarśa hariyūthapaḥ || 5-8-29||

RMY 5-8-30

नृत्तवादित्रकुशला राक्षसेन्द्रभुजाङ्कगाः ।
वराभरणधारिण्यो निषन्ना ददृशे कपिः ॥ ५-८-३०॥
nṛttavāditrakuśalā rākṣasendrabhujāṅkagāḥ |
varābharaṇadhāriṇyo niṣannā dadṛśe kapiḥ || 5-8-30||

RMY 5-8-31

वज्रवैदूर्यगर्भाणि श्रवणान्तेषु योषिताम् ।
ददर्श तापनीयानि कुण्डलान्यङ्गदानि च ॥ ५-८-३१॥
vajravaidūryagarbhāṇi śravaṇānteṣu yoṣitām |
dadarśa tāpanīyāni kuṇḍalānyaṅgadāni ca || 5-8-31||

RMY 5-8-32

तासां चन्द्रोपमैर्वक्त्रैः शुभैर्ललितकुण्डलैः ।
विरराज विमानं तन्नभस्तारागणैरिव ॥ ५-८-३२॥
tāsāṃ candropamairvaktraiḥ śubhairlalitakuṇḍalaiḥ |
virarāja vimānaṃ tannabhastārāgaṇairiva || 5-8-32||

RMY 5-8-33

मदव्यायामखिन्नास्ता राक्षसेन्द्रस्य योषितः ।
तेषु तेष्ववकाशेषु प्रसुप्तास्तनुमध्यमाः ॥ ५-८-३३॥
madavyāyāmakhinnāstā rākṣasendrasya yoṣitaḥ |
teṣu teṣvavakāśeṣu prasuptāstanumadhyamāḥ || 5-8-33||

RMY 5-8-34

काचिद्वीणां परिष्वज्य प्रसुप्ता संप्रकाशते ।
महानदीप्रकीर्णेव नलिनी पोतमाश्रिता ॥ ५-८-३४॥
kācidvīṇāṃ pariṣvajya prasuptā saṃprakāśate |
mahānadīprakīrṇeva nalinī potamāśritā || 5-8-34||

RMY 5-8-35

अन्या कक्षगतेनैव मड्डुकेनासितेक्षणा ।
प्रसुप्ता भामिनी भाति बालपुत्रेव वत्सला ॥ ५-८-३५॥
anyā kakṣagatenaiva maḍḍukenāsitekṣaṇā |
prasuptā bhāminī bhāti bālaputreva vatsalā || 5-8-35||

RMY 5-8-36

पटहं चारुसर्वाङ्गी पीड्य शेते शुभस्तनी ।
चिरस्य रमणं लब्ध्वा परिष्वज्येव कामिनी ॥ ५-८-३६॥
paṭahaṃ cārusarvāṅgī pīḍya śete śubhastanī |
cirasya ramaṇaṃ labdhvā pariṣvajyeva kāminī || 5-8-36||

RMY 5-8-37

काचिदंशं परिष्वज्य सुप्ता कमललोचना ।
निद्रावशमनुप्राप्ता सहकान्तेव भामिनी ॥ ५-८-३७॥
kācidaṃśaṃ pariṣvajya suptā kamalalocanā |
nidrāvaśamanuprāptā sahakānteva bhāminī || 5-8-37||

RMY 5-8-38

अन्या कनकसंकाशैर्मृदुपीनैर्मनोरमैः ।
मृदङ्गं परिपीड्याङ्गैः प्रसुप्ता मत्तलोचना ॥ ५-८-३८॥
anyā kanakasaṃkāśairmṛdupīnairmanoramaiḥ |
mṛdaṅgaṃ paripīḍyāṅgaiḥ prasuptā mattalocanā || 5-8-38||

RMY 5-8-39

भुजपार्श्वान्तरस्थेन कक्षगेण कृशोदरी ।
पणवेन सहानिन्द्या सुप्ता मदकृतश्रमा ॥ ५-८-३९॥
bhujapārśvāntarasthena kakṣageṇa kṛśodarī |
paṇavena sahānindyā suptā madakṛtaśramā || 5-8-39||

RMY 5-8-40

डिण्डिमं परिगृह्यान्या तथैवासक्तडिण्डिमा ।
प्रसुप्ता तरुणं वत्समुपगूह्येव भामिनी ॥ ५-८-४०॥
ḍiṇḍimaṃ parigṛhyānyā tathaivāsaktaḍiṇḍimā |
prasuptā taruṇaṃ vatsamupagūhyeva bhāminī || 5-8-40||

RMY 5-8-41

काचिदाडम्बरं नारी भुजसंभोगपीडितम् ।
कृत्वा कमलपत्राक्षी प्रसुप्ता मदमोहिता ॥ ५-८-४१॥
kācidāḍambaraṃ nārī bhujasaṃbhogapīḍitam |
kṛtvā kamalapatrākṣī prasuptā madamohitā || 5-8-41||

RMY 5-8-42

कलशीमपविद्ध्यान्या प्रसुप्ता भाति भामिनी ।
वसन्ते पुष्पशबला मालेव परिमार्जिता ॥ ५-८-४२॥
kalaśīmapaviddhyānyā prasuptā bhāti bhāminī |
vasante puṣpaśabalā māleva parimārjitā || 5-8-42||

RMY 5-8-43

पाणिभ्यां च कुचौ काचित्सुवर्णकलशोपमौ ।
उपगूह्याबला सुप्ता निद्राबलपराजिता ॥ ५-८-४३॥
pāṇibhyāṃ ca kucau kācitsuvarṇakalaśopamau |
upagūhyābalā suptā nidrābalaparājitā || 5-8-43||

RMY 5-8-44

अन्या कमलपत्राक्षी पूर्णेन्दुसदृशानना ।
अन्यामालिङ्ग्य सुश्रोणी प्रसुप्ता मदविह्वला ॥ ५-८-४४॥
anyā kamalapatrākṣī pūrṇendusadṛśānanā |
anyāmāliṅgya suśroṇī prasuptā madavihvalā || 5-8-44||

RMY 5-8-45

आतोद्यानि विचित्राणि परिष्वज्य वरस्त्रियः ।
निपीड्य च कुचैः सुप्ताः कामिन्यः कामुकानिव ॥ ५-८-४५॥
ātodyāni vicitrāṇi pariṣvajya varastriyaḥ |
nipīḍya ca kucaiḥ suptāḥ kāminyaḥ kāmukāniva || 5-8-45||

RMY 5-8-46

तासामेकान्तविन्यस्ते शयानां शयने शुभे ।
ददर्श रूपसंपन्नामपरां स कपिः स्त्रियम् ॥ ५-८-४६॥
tāsāmekāntavinyaste śayānāṃ śayane śubhe |
dadarśa rūpasaṃpannāmaparāṃ sa kapiḥ striyam || 5-8-46||

RMY 5-8-47

मुक्तामणिसमायुक्तैर्भूषणैः सुविभूषिताम् ।
विभूषयन्तीमिव च स्वश्रिया भवनोत्तमम् ॥ ५-८-४७॥
muktāmaṇisamāyuktairbhūṣaṇaiḥ suvibhūṣitām |
vibhūṣayantīmiva ca svaśriyā bhavanottamam || 5-8-47||

RMY 5-8-48

गौरीं कनकवर्णाभामिष्टामन्तःपुरेश्वरीम् ।
कपिर्मन्दोदरीं तत्र शयानां चारुरूपिणीम् ॥ ५-८-४८॥
gaurīṃ kanakavarṇābhāmiṣṭāmantaḥpureśvarīm |
kapirmandodarīṃ tatra śayānāṃ cārurūpiṇīm || 5-8-48||

RMY 5-8-49

स तां दृष्ट्वा महाबाहुर्भूषितां मारुतात्मजः ।
तर्कयामास सीतेति रूपयौवनसंपदा ।
हर्षेण महता युक्तो ननन्द हरियूथपः ॥ ५-८-४९॥
sa tāṃ dṛṣṭvā mahābāhurbhūṣitāṃ mārutātmajaḥ |
tarkayāmāsa sīteti rūpayauvanasaṃpadā |
harṣeṇa mahatā yukto nananda hariyūthapaḥ || 5-8-49||

RMY 5-8-50

आस्फोटयामास चुचुम्ब पुच्छं ननन्द चिक्रीड जगौ जगाम ।
स्तम्भानरोहन्निपपात भूमौ निदर्शयन्स्वां प्रकृतिं कपीनाम् ॥ ५-८-५०॥
āsphoṭayāmāsa cucumba pucchaṃ nananda cikrīḍa jagau jagāma |
stambhānarohannipapāta bhūmau nidarśayansvāṃ prakṛtiṃ kapīnām || 5-8-50||

Sarga: 9/66 (44)

RMY 5-9-1

अवधूय च तां बुद्धिं बभूवावस्थितस्तदा ।
जगाम चापरां चिन्तां सीतां प्रति महाकपिः ॥ ५-९-१॥
avadhūya ca tāṃ buddhiṃ babhūvāvasthitastadā |
jagāma cāparāṃ cintāṃ sītāṃ prati mahākapiḥ || 5-9-1||

RMY 5-9-2

न रामेण वियुक्ता सा स्वप्तुमर्हति भामिनी ।
न भोक्तुं नाप्यलंकर्तुं न पानमुपसेवितुम् ॥ ५-९-२॥
na rāmeṇa viyuktā sā svaptumarhati bhāminī |
na bhoktuṃ nāpyalaṃkartuṃ na pānamupasevitum || 5-9-2||

RMY 5-9-3

नान्यं नरमुपस्थातुं सुराणामपि चेश्वरम् ।
न हि रामसमः कश्चिद्विद्यते त्रिदशेष्वपि ।
अन्येयमिति निश्चित्य पानभूमौ चचार सः ॥ ५-९-३॥
nānyaṃ naramupasthātuṃ surāṇāmapi ceśvaram |
na hi rāmasamaḥ kaścidvidyate tridaśeṣvapi |
anyeyamiti niścitya pānabhūmau cacāra saḥ || 5-9-3||

RMY 5-9-4

क्रीडितेनापराः क्लान्ता गीतेन च तथा पराः ।
नृत्तेन चापराः क्लान्ताः पानविप्रहतास्तथा ॥ ५-९-४॥
krīḍitenāparāḥ klāntā gītena ca tathā parāḥ |
nṛttena cāparāḥ klāntāḥ pānaviprahatāstathā || 5-9-4||

RMY 5-9-5

मुरजेषु मृदङ्गेषु पीठिकासु च संस्थिताः ।
तथास्तरणमुख्य्येषु संविष्टाश्चापराः स्त्रियः ॥ ५-९-५॥
murajeṣu mṛdaṅgeṣu pīṭhikāsu ca saṃsthitāḥ |
tathāstaraṇamukhyyeṣu saṃviṣṭāścāparāḥ striyaḥ || 5-9-5||

RMY 5-9-6

अङ्गनानां सहस्रेण भूषितेन विभूषणैः ।
रूपसंलापशीलेन युक्तगीतार्थभाषिणा ॥ ५-९-६॥
aṅganānāṃ sahasreṇa bhūṣitena vibhūṣaṇaiḥ |
rūpasaṃlāpaśīlena yuktagītārthabhāṣiṇā || 5-9-6||

RMY 5-9-7

देशकालाभियुक्तेन युक्तवाक्याभिधायिना ।
रताभिरतसंसुप्तं ददर्श हरियूथपः ॥ ५-९-७॥
deśakālābhiyuktena yuktavākyābhidhāyinā |
ratābhiratasaṃsuptaṃ dadarśa hariyūthapaḥ || 5-9-7||

RMY 5-9-8

तासां मध्ये महाबाहुः शुशुभे राक्षसेश्वरः ।
गोष्ठे महति मुख्यानां गवां मध्ये यथा वृषः ॥ ५-९-८॥
tāsāṃ madhye mahābāhuḥ śuśubhe rākṣaseśvaraḥ |
goṣṭhe mahati mukhyānāṃ gavāṃ madhye yathā vṛṣaḥ || 5-9-8||

RMY 5-9-9

स राक्षसेन्द्रः शुशुभे ताभिः परिवृतः स्वयम् ।
करेणुभिर्यथारण्यं परिकीर्णो महाद्विपः ॥ ५-९-९॥
sa rākṣasendraḥ śuśubhe tābhiḥ parivṛtaḥ svayam |
kareṇubhiryathāraṇyaṃ parikīrṇo mahādvipaḥ || 5-9-9||

RMY 5-9-10

सर्वकामैरुपेतां च पानभूमिं महात्मनः ।
ददर्श कपिशार्दूलस्तस्य रक्षःपतेर्गृहे ॥ ५-९-१०॥
sarvakāmairupetāṃ ca pānabhūmiṃ mahātmanaḥ |
dadarśa kapiśārdūlastasya rakṣaḥpatergṛhe || 5-9-10||

RMY 5-9-11

मृगाणां महिषाणां च वराहाणां च भागशः ।
तत्र न्यस्तानि मांसानि पानभूमौ ददर्श सः ॥ ५-९-११॥
mṛgāṇāṃ mahiṣāṇāṃ ca varāhāṇāṃ ca bhāgaśaḥ |
tatra nyastāni māṃsāni pānabhūmau dadarśa saḥ || 5-9-11||

RMY 5-9-12

रौक्मेषु च विशलेषु भाजनेष्वर्धभक्षितान् ।
ददर्श कपिशार्दूल मयूरान्कुक्कुटांस्तथा ॥ ५-९-१२॥
raukmeṣu ca viśaleṣu bhājaneṣvardhabhakṣitān |
dadarśa kapiśārdūla mayūrānkukkuṭāṃstathā || 5-9-12||

RMY 5-9-13

वराहवार्ध्राणसकान्दधिसौवर्चलायुतान् ।
शल्यान्मृगमयूरांश्च हनूमानन्ववैक्षत ॥ ५-९-१३॥
varāhavārdhrāṇasakāndadhisauvarcalāyutān |
śalyānmṛgamayūrāṃśca hanūmānanvavaikṣata || 5-9-13||

RMY 5-9-14

कृकरान्विविधान्सिद्धांश्चकोरानर्धभक्षितान् ।
महिषानेकशल्यांश्च छागांश्च कृतनिष्ठितान् ।
लेख्यमुच्चावचं पेयं भोज्यानि विविधानि च ॥ ५-९-१४॥
kṛkarānvividhānsiddhāṃścakorānardhabhakṣitān |
mahiṣānekaśalyāṃśca chāgāṃśca kṛtaniṣṭhitān |
lekhyamuccāvacaṃ peyaṃ bhojyāni vividhāni ca || 5-9-14||

RMY 5-9-15

तथाम्ललवणोत्तंसैर्विविधै रागषाडवैः ।
हार नूपुरकेयूरैरपविद्धैर्महाधनैः ॥ ५-९-१५॥
tathāmlalavaṇottaṃsairvividhai rāgaṣāḍavaiḥ |
hāra nūpurakeyūrairapaviddhairmahādhanaiḥ || 5-9-15||

RMY 5-9-16

पानभाजनविक्षिप्तैः फलैश्च विविधैरपि ।
कृतपुष्पोपहारा भूरधिकं पुष्यति श्रियम् ॥ ५-९-१६॥
pānabhājanavikṣiptaiḥ phalaiśca vividhairapi |
kṛtapuṣpopahārā bhūradhikaṃ puṣyati śriyam || 5-9-16||

RMY 5-9-17

तत्र तत्र च विन्यस्तैः सुश्लिष्टैः शयनासनैः ।
पानभूमिर्विना वह्निं प्रदीप्तेवोपलक्ष्यते ॥ ५-९-१७॥
tatra tatra ca vinyastaiḥ suśliṣṭaiḥ śayanāsanaiḥ |
pānabhūmirvinā vahniṃ pradīptevopalakṣyate || 5-9-17||

RMY 5-9-18

बहुप्रकारैर्विविधैर्वरसंस्कारसंस्कृतैः ।
मांसैः कुशलसंयुक्तैः पानभूमिगतैः पृथक् ॥ ५-९-१८॥
bahuprakārairvividhairvarasaṃskārasaṃskṛtaiḥ |
māṃsaiḥ kuśalasaṃyuktaiḥ pānabhūmigataiḥ pṛthak || 5-9-18||

RMY 5-9-19

दिव्याः प्रसन्ना विविधाः सुराः कृतसुरा अपि ।
शर्करासवमाध्वीकाः पुष्पासवफलासवाः ।
वासचूर्णैश्च विविधैर्मृष्टास्तैस्तैः पृथक्पृथक् ॥ ५-९-१९॥
divyāḥ prasannā vividhāḥ surāḥ kṛtasurā api |
śarkarāsavamādhvīkāḥ puṣpāsavaphalāsavāḥ |
vāsacūrṇaiśca vividhairmṛṣṭāstaistaiḥ pṛthakpṛthak || 5-9-19||

RMY 5-9-20

संतता शुशुभे भूमिर्माल्यैश्च बहुसंस्थितैः ।
हिरण्मयैश्च करकैर्भाजनैः स्फाटिकैरपि ।
जाम्बूनदमयैश्चान्यैः करकैरभिसंवृता ॥ ५-९-२०॥
saṃtatā śuśubhe bhūmirmālyaiśca bahusaṃsthitaiḥ |
hiraṇmayaiśca karakairbhājanaiḥ sphāṭikairapi |
jāmbūnadamayaiścānyaiḥ karakairabhisaṃvṛtā || 5-9-20||

RMY 5-9-21

राजतेषु च कुम्भेषु जाम्बूनदमयेषु च ।
पानश्रेष्ठं तदा भूरि कपिस्तत्र ददर्श ह ॥ ५-९-२१॥
rājateṣu ca kumbheṣu jāmbūnadamayeṣu ca |
pānaśreṣṭhaṃ tadā bhūri kapistatra dadarśa ha || 5-9-21||

RMY 5-9-22

सोऽपश्यच्छातकुम्भानि शीधोर्मणिमयानि च ।
राजतानि च पूर्णानि भाजनानि महाकपिः ॥ ५-९-२२॥
so'paśyacchātakumbhāni śīdhormaṇimayāni ca |
rājatāni ca pūrṇāni bhājanāni mahākapiḥ || 5-9-22||

RMY 5-9-23

क्वचिदर्धावशेषाणि क्वचित्पीतानि सर्वशः ।
क्वचिन्नैव प्रपीतानि पानानि स ददर्श ह ॥ ५-९-२३॥
kvacidardhāvaśeṣāṇi kvacitpītāni sarvaśaḥ |
kvacinnaiva prapītāni pānāni sa dadarśa ha || 5-9-23||

RMY 5-9-24

क्वचिद्भक्ष्यांश्च विविधान्क्वचित्पानानि भागशः ।
क्वचिदन्नावशेषाणि पश्यन्वै विचचार ह ॥ ५-९-२४॥
kvacidbhakṣyāṃśca vividhānkvacitpānāni bhāgaśaḥ |
kvacidannāvaśeṣāṇi paśyanvai vicacāra ha || 5-9-24||

RMY 5-9-25

क्वचित्प्रभिन्नैः करकैः क्वचिदालोडितैर्घटैः ।
क्वचित्संपृक्तमाल्यानि जलानि च फलानि च ॥ ५-९-२५॥
kvacitprabhinnaiḥ karakaiḥ kvacidāloḍitairghaṭaiḥ |
kvacitsaṃpṛktamālyāni jalāni ca phalāni ca || 5-9-25||

RMY 5-9-26

शयनान्यत्र नारीणां शून्यानि बहुधा पुनः ।
परस्परं समाश्लिष्य काश्चित्सुप्ता वराङ्गनाः ॥ ५-९-२६॥
śayanānyatra nārīṇāṃ śūnyāni bahudhā punaḥ |
parasparaṃ samāśliṣya kāścitsuptā varāṅganāḥ || 5-9-26||

RMY 5-9-27

काचिच्च वस्त्रमन्यस्या अपहृत्योपगुह्य च ।
उपगम्याबला सुप्ता निद्राबलपराजिता ॥ ५-९-२७॥
kācicca vastramanyasyā apahṛtyopaguhya ca |
upagamyābalā suptā nidrābalaparājitā || 5-9-27||

RMY 5-9-28

तासामुच्छ्वासवातेन वस्त्रं माल्यं च गात्रजम् ।
नात्यर्थं स्पन्दते चित्रं प्राप्य मन्दमिवानिलम् ॥ ५-९-२८॥
tāsāmucchvāsavātena vastraṃ mālyaṃ ca gātrajam |
nātyarthaṃ spandate citraṃ prāpya mandamivānilam || 5-9-28||

RMY 5-9-29

चन्दनस्य च शीतस्य शीधोर्मधुरसस्य च ।
विविधस्य च माल्यस्य पुष्पस्य विविधस्य च ॥ ५-९-२९॥
candanasya ca śītasya śīdhormadhurasasya ca |
vividhasya ca mālyasya puṣpasya vividhasya ca || 5-9-29||

RMY 5-9-30

बहुधा मारुतस्तत्र गन्धं विविधमुद्वहन् ।
स्नानानां चन्दनानां च धूपानां चैव मूर्छितः ।
प्रववौ सुरभिर्गन्धो विमाने पुष्पके तदा ॥ ५-९-३०॥
bahudhā mārutastatra gandhaṃ vividhamudvahan |
snānānāṃ candanānāṃ ca dhūpānāṃ caiva mūrchitaḥ |
pravavau surabhirgandho vimāne puṣpake tadā || 5-9-30||

RMY 5-9-31

श्यामावदातास्तत्रान्याः काश्चित्कृष्णा वराङ्गनाः ।
काश्चित्काञ्चनवर्णाङ्ग्यः प्रमदा राक्षसालये ॥ ५-९-३१॥
śyāmāvadātāstatrānyāḥ kāścitkṛṣṇā varāṅganāḥ |
kāścitkāñcanavarṇāṅgyaḥ pramadā rākṣasālaye || 5-9-31||

RMY 5-9-32

तासां निद्रावशत्वाच्च मदनेन विमूर्छितम् ।
पद्मिनीनां प्रसुप्तानां रूपमासीद्यथैव हि ॥ ५-९-३२॥
tāsāṃ nidrāvaśatvācca madanena vimūrchitam |
padminīnāṃ prasuptānāṃ rūpamāsīdyathaiva hi || 5-9-32||

RMY 5-9-33

एवं सर्वमशेषेण रावणान्तःपुरं कपिः ।
ददर्श सुमहातेजा न ददर्श च जानकीम् ॥ ५-९-३३॥
evaṃ sarvamaśeṣeṇa rāvaṇāntaḥpuraṃ kapiḥ |
dadarśa sumahātejā na dadarśa ca jānakīm || 5-9-33||

RMY 5-9-34

निरीक्षमाणश्च ततस्ताः स्त्रियः स महाकपिः ।
जगाम महतीं चिन्तां धर्मसाध्वसशङ्कितः ॥ ५-९-३४॥
nirīkṣamāṇaśca tatastāḥ striyaḥ sa mahākapiḥ |
jagāma mahatīṃ cintāṃ dharmasādhvasaśaṅkitaḥ || 5-9-34||

RMY 5-9-35

परदारावरोधस्य प्रसुप्तस्य निरीक्षणम् ।
इदं खलु ममात्यर्थं धर्मलोपं करिष्यति ॥ ५-९-३५॥
paradārāvarodhasya prasuptasya nirīkṣaṇam |
idaṃ khalu mamātyarthaṃ dharmalopaṃ kariṣyati || 5-9-35||

RMY 5-9-36

न हि मे परदाराणां दृष्टिर्विषयवर्तिनी ।
अयं चात्र मया दृष्टः परदारपरिग्रहः ॥ ५-९-३६॥
na hi me paradārāṇāṃ dṛṣṭirviṣayavartinī |
ayaṃ cātra mayā dṛṣṭaḥ paradāraparigrahaḥ || 5-9-36||

RMY 5-9-37

तस्य प्रादुरभूच्चिन्तापुनरन्या मनस्विनः ।
निश्चितैकान्तचित्तस्य कार्यनिश्चयदर्शिनी ॥ ५-९-३७॥
tasya prādurabhūccintāpunaranyā manasvinaḥ |
niścitaikāntacittasya kāryaniścayadarśinī || 5-9-37||

RMY 5-9-38

कामं दृष्ट्वा मया सर्वा विश्वस्ता रावणस्त्रियः ।
न तु मे मनसः किंचिद्वैकृत्यमुपपद्यते ॥ ५-९-३८॥
kāmaṃ dṛṣṭvā mayā sarvā viśvastā rāvaṇastriyaḥ |
na tu me manasaḥ kiṃcidvaikṛtyamupapadyate || 5-9-38||

RMY 5-9-39

मनो हि हेतुः सर्वेषामिन्द्रियाणां प्रवर्तते ।
शुभाशुभास्ववस्थासु तच्च मे सुव्यवस्थितम् ॥ ५-९-३९॥
mano hi hetuḥ sarveṣāmindriyāṇāṃ pravartate |
śubhāśubhāsvavasthāsu tacca me suvyavasthitam || 5-9-39||

RMY 5-9-40

नान्यत्र हि मया शक्या वैदेही परिमार्गितुम् ।
स्त्रियो हि स्त्रीषु दृश्यन्ते सदा संपरिमार्गणे ॥ ५-९-४०॥
nānyatra hi mayā śakyā vaidehī parimārgitum |
striyo hi strīṣu dṛśyante sadā saṃparimārgaṇe || 5-9-40||

RMY 5-9-41

यस्य सत्त्वस्य या योनिस्तस्यां तत्परिमार्ग्यते ।
न शक्यं प्रमदा नष्टा मृगीषु परिमार्गितुम् ॥ ५-९-४१॥
yasya sattvasya yā yonistasyāṃ tatparimārgyate |
na śakyaṃ pramadā naṣṭā mṛgīṣu parimārgitum || 5-9-41||

RMY 5-9-42

तदिदं मार्गितं तावच्छुद्धेन मनसा मया ।
रावणान्तःपुरं सरं दृश्यते न च जानकी ॥ ५-९-४२॥
tadidaṃ mārgitaṃ tāvacchuddhena manasā mayā |
rāvaṇāntaḥpuraṃ saraṃ dṛśyate na ca jānakī || 5-9-42||

RMY 5-9-43

देवगन्धर्वकन्याश्च नागकन्याश्च वीर्यवान् ।
अवेक्षमाणो हनुमान्नैवापश्यत जानकीम् ॥ ५-९-४३॥
devagandharvakanyāśca nāgakanyāśca vīryavān |
avekṣamāṇo hanumānnaivāpaśyata jānakīm || 5-9-43||

RMY 5-9-44

तामपश्यन्कपिस्तत्र पश्यंश्चान्या वरस्त्रियः ।
अपक्रम्य तदा वीरः प्रध्यातुमुपचक्रमे ॥ ५-९-४४॥
tāmapaśyankapistatra paśyaṃścānyā varastriyaḥ |
apakramya tadā vīraḥ pradhyātumupacakrame || 5-9-44||

Sarga: 10/66 (25)

RMY 5-10-1

स तस्य मध्ये भवनस्य वानरो लतागृहांश्चित्रगृहान्निशागृहान् ।
जगाम सीतां प्रति दर्शनोत्सुको न चैव तां पश्यति चारुदर्शनाम् ॥ ५-१०-१॥
sa tasya madhye bhavanasya vānaro latāgṛhāṃścitragṛhānniśāgṛhān |
jagāma sītāṃ prati darśanotsuko na caiva tāṃ paśyati cārudarśanām || 5-10-1||

RMY 5-10-2

स चिन्तयामास ततो महाकपिः प्रियामपश्यन्रघुनन्दनस्य ताम् ।
ध्रुवं नु सीता म्रियते यथा न मे विचिन्वतो दर्शनमेति मैथिली ॥ ५-१०-२॥
sa cintayāmāsa tato mahākapiḥ priyāmapaśyanraghunandanasya tām |
dhruvaṃ nu sītā mriyate yathā na me vicinvato darśanameti maithilī || 5-10-2||

RMY 5-10-3

सा राक्षसानां प्रवरेण बाला स्वशीलसंरक्षण तत्परा सती ।
अनेन नूनं प्रतिदुष्टकर्मणा हता भवेदार्यपथे परे स्थिता ॥ ५-१०-३॥
sā rākṣasānāṃ pravareṇa bālā svaśīlasaṃrakṣaṇa tatparā satī |
anena nūnaṃ pratiduṣṭakarmaṇā hatā bhavedāryapathe pare sthitā || 5-10-3||

RMY 5-10-4

विरूपरूपा विकृता विवर्चसो महानना दीर्घविरूपदर्शनाः ।
समीक्ष्य सा राक्षसराजयोषितो भयाद्विनष्टा जनकेश्वरात्मजा ॥ ५-१०-४॥
virūparūpā vikṛtā vivarcaso mahānanā dīrghavirūpadarśanāḥ |
samīkṣya sā rākṣasarājayoṣito bhayādvinaṣṭā janakeśvarātmajā || 5-10-4||

RMY 5-10-5

सीतामदृष्ट्वा ह्यनवाप्य पौरुषं विहृत्य कालं सह वानरैश्चिरम् ।
न मेऽस्ति सुग्रीवसमीपगा गतिः सुतीक्ष्णदण्डो बलवांश्च वानरः ॥ ५-१०-५॥
sītāmadṛṣṭvā hyanavāpya pauruṣaṃ vihṛtya kālaṃ saha vānaraiściram |
na me'sti sugrīvasamīpagā gatiḥ sutīkṣṇadaṇḍo balavāṃśca vānaraḥ || 5-10-5||

RMY 5-10-6

दृष्टमन्तःपुरं सर्वं दृष्ट्वा रावणयोषितः ।
न सीता दृश्यते साध्वी वृथा जातो मम श्रमः ॥ ५-१०-६॥
dṛṣṭamantaḥpuraṃ sarvaṃ dṛṣṭvā rāvaṇayoṣitaḥ |
na sītā dṛśyate sādhvī vṛthā jāto mama śramaḥ || 5-10-6||

RMY 5-10-7

किं नु मां वानराः सर्वे गतं वक्ष्यन्ति संगताः ।
गत्वा तत्र त्वया वीर किं कृतं तद्वदस्व नः ॥ ५-१०-७॥
kiṃ nu māṃ vānarāḥ sarve gataṃ vakṣyanti saṃgatāḥ |
gatvā tatra tvayā vīra kiṃ kṛtaṃ tadvadasva naḥ || 5-10-7||

RMY 5-10-8

अदृष्ट्वा किं प्रवक्ष्यामि तामहं जनकात्मजाम् ।
ध्रुवं प्रायमुपेष्यन्ति कालस्य व्यतिवर्तने ॥ ५-१०-८॥
adṛṣṭvā kiṃ pravakṣyāmi tāmahaṃ janakātmajām |
dhruvaṃ prāyamupeṣyanti kālasya vyativartane || 5-10-8||

RMY 5-10-9

किं वा वक्ष्यति वृद्धश्च जाम्बवानङ्गदश्च सः ।
गतं पारं समुद्रस्य वानराश्च समागताः ॥ ५-१०-९॥
kiṃ vā vakṣyati vṛddhaśca jāmbavānaṅgadaśca saḥ |
gataṃ pāraṃ samudrasya vānarāśca samāgatāḥ || 5-10-9||

RMY 5-10-10

अनिर्वेदः श्रियो मूलमनिर्वेदः परं सुखम् ।
भूयस्तावद्विचेष्यामि न यत्र विचयः कृतः ॥ ५-१०-१०॥
anirvedaḥ śriyo mūlamanirvedaḥ paraṃ sukham |
bhūyastāvadviceṣyāmi na yatra vicayaḥ kṛtaḥ || 5-10-10||

RMY 5-10-11

अनिर्वेदो हि सततं सर्वार्थेषु प्रवर्तकः ।
करोति सफलं जन्तोः कर्म यच्च करोति सः ॥ ५-१०-११॥
anirvedo hi satataṃ sarvārtheṣu pravartakaḥ |
karoti saphalaṃ jantoḥ karma yacca karoti saḥ || 5-10-11||

RMY 5-10-12

तस्मादनिर्वेद कृतं यत्नं चेष्टेऽहमुत्तमम् ।
अदृष्टांश्च विचेष्यामि देशान्रावणपालितान् ॥ ५-१०-१२॥
tasmādanirveda kṛtaṃ yatnaṃ ceṣṭe'hamuttamam |
adṛṣṭāṃśca viceṣyāmi deśānrāvaṇapālitān || 5-10-12||

RMY 5-10-13

आपानशालाविचितास्तथा पुष्पगृहाणि च ।
चित्रशालाश्च विचिता भूयः क्रीडागृहाणि च ॥ ५-१०-१३॥
āpānaśālāvicitāstathā puṣpagṛhāṇi ca |
citraśālāśca vicitā bhūyaḥ krīḍāgṛhāṇi ca || 5-10-13||

RMY 5-10-14

निष्कुटान्तररथ्याश्च विमानानि च सर्वशः ।
इति संचिन्त्य भूयोऽपि विचेतुमुपचक्रमे ॥ ५-१०-१४॥
niṣkuṭāntararathyāśca vimānāni ca sarvaśaḥ |
iti saṃcintya bhūyo'pi vicetumupacakrame || 5-10-14||

RMY 5-10-15

भूमीगृहांश्चैत्यगृहान्गृहातिगृहकानपि ।
उत्पतन्निपतंश्चापि तिष्ठन्गच्छन्पुनः क्वचित् ॥ ५-१०-१५॥
bhūmīgṛhāṃścaityagṛhāngṛhātigṛhakānapi |
utpatannipataṃścāpi tiṣṭhangacchanpunaḥ kvacit || 5-10-15||

RMY 5-10-16

अपावृण्वंश्च द्वाराणि कपाटान्यवघट्टयन् ।
प्रविशन्निष्पतंश्चापि प्रपतन्नुत्पतन्नपि ।
सर्वमप्यवकाशं स विचचार महाकपिः ॥ ५-१०-१६॥
apāvṛṇvaṃśca dvārāṇi kapāṭānyavaghaṭṭayan |
praviśanniṣpataṃścāpi prapatannutpatannapi |
sarvamapyavakāśaṃ sa vicacāra mahākapiḥ || 5-10-16||

RMY 5-10-17

चतुरङ्गुलमात्रोऽपि नावकाशः स विद्यते ।
रावणान्तःपुरे तस्मिन्यं कपिर्न जगाम सः ॥ ५-१०-१७॥
caturaṅgulamātro'pi nāvakāśaḥ sa vidyate |
rāvaṇāntaḥpure tasminyaṃ kapirna jagāma saḥ || 5-10-17||

RMY 5-10-18

प्राकरान्तररथ्याश्च वेदिकश्चैत्यसंश्रयाः ।
श्वभ्राश्च पुष्करिण्यश्च सर्वं तेनावलोकितम् ॥ ५-१०-१८॥
prākarāntararathyāśca vedikaścaityasaṃśrayāḥ |
śvabhrāśca puṣkariṇyaśca sarvaṃ tenāvalokitam || 5-10-18||

RMY 5-10-19

राक्षस्यो विविधाकारा विरूपा विकृतास्तथा ।
दृष्टा हनूमता तत्र न तु सा जनकात्मजा ॥ ५-१०-१९॥
rākṣasyo vividhākārā virūpā vikṛtāstathā |
dṛṣṭā hanūmatā tatra na tu sā janakātmajā || 5-10-19||

RMY 5-10-20

रूपेणाप्रतिमा लोके वरा विद्याधर स्त्रियः ।
दृष्टा हनूमता तत्र न तु राघवनन्दिनी ॥ ५-१०-२०॥
rūpeṇāpratimā loke varā vidyādhara striyaḥ |
dṛṣṭā hanūmatā tatra na tu rāghavanandinī || 5-10-20||

RMY 5-10-21

नागकन्या वरारोहाः पूर्णचन्द्रनिभाननाः ।
दृष्टा हनूमता तत्र न तु सीता सुमध्यमा ॥ ५-१०-२१॥
nāgakanyā varārohāḥ pūrṇacandranibhānanāḥ |
dṛṣṭā hanūmatā tatra na tu sītā sumadhyamā || 5-10-21||

RMY 5-10-22

प्रमथ्य राक्षसेन्द्रेण नागकन्या बलाद्धृताः ।
दृष्टा हनूमता तत्र न सा जनकनन्दिनी ॥ ५-१०-२२॥
pramathya rākṣasendreṇa nāgakanyā balāddhṛtāḥ |
dṛṣṭā hanūmatā tatra na sā janakanandinī || 5-10-22||

RMY 5-10-23

सोऽपश्यंस्तां महाबाहुः पश्यंश्चान्या वरस्त्रियः ।
विषसाद महाबाहुर्हनूमान्मारुतात्मजः ॥ ५-१०-२३॥
so'paśyaṃstāṃ mahābāhuḥ paśyaṃścānyā varastriyaḥ |
viṣasāda mahābāhurhanūmānmārutātmajaḥ || 5-10-23||

RMY 5-10-24

उद्योगं वानरेन्द्राणं प्लवनं सागरस्य च ।
व्यर्थं वीक्ष्यानिलसुतश्चिन्तां पुनरुपागमत् ॥ ५-१०-२४॥
udyogaṃ vānarendrāṇaṃ plavanaṃ sāgarasya ca |
vyarthaṃ vīkṣyānilasutaścintāṃ punarupāgamat || 5-10-24||

RMY 5-10-25

अवतीर्य विमानाच्च हनूमान्मारुतात्मजः ।
चिन्तामुपजगामाथ शोकोपहतचेतनः ॥ ५-१०-२५॥
avatīrya vimānācca hanūmānmārutātmajaḥ |
cintāmupajagāmātha śokopahatacetanaḥ || 5-10-25||

Sarga: 11/66 (69)

RMY 5-11-1

विमानात्तु सुसंक्रम्य प्राकारं हरियूथपः ।
हनूमान्वेगवानासीद्यथा विद्युद्घनान्तरे ॥ ५-११-१॥
vimānāttu susaṃkramya prākāraṃ hariyūthapaḥ |
hanūmānvegavānāsīdyathā vidyudghanāntare || 5-11-1||

RMY 5-11-2

संपरिक्रम्य हनुमान्रावणस्य निवेशनान् ।
अदृष्ट्वा जानकीं सीतामब्रवीद्वचनं कपिः ॥ ५-११-२॥
saṃparikramya hanumānrāvaṇasya niveśanān |
adṛṣṭvā jānakīṃ sītāmabravīdvacanaṃ kapiḥ || 5-11-2||

RMY 5-11-3

भूयिष्ठं लोडिता लङ्का रामस्य चरता प्रियम् ।
न हि पश्यामि वैदेहीं सीतां सर्वाङ्गशोभनाम् ॥ ५-११-३॥
bhūyiṣṭhaṃ loḍitā laṅkā rāmasya caratā priyam |
na hi paśyāmi vaidehīṃ sītāṃ sarvāṅgaśobhanām || 5-11-3||

RMY 5-11-4

पल्वलानि तटाकानि सरांसि सरितस्तथा ।
नद्योऽनूपवनान्ताश्च दुर्गाश्च धरणीधराः ।
लोडिता वसुधा सर्वा न च पश्यामि जानकीम् ॥ ५-११-४॥
palvalāni taṭākāni sarāṃsi saritastathā |
nadyo'nūpavanāntāśca durgāśca dharaṇīdharāḥ |
loḍitā vasudhā sarvā na ca paśyāmi jānakīm || 5-11-4||

RMY 5-11-5

इह संपातिना सीता रावणस्य निवेशने ।
आख्याता गृध्रराजेन न च पश्यामि तामहम् ॥ ५-११-५॥
iha saṃpātinā sītā rāvaṇasya niveśane |
ākhyātā gṛdhrarājena na ca paśyāmi tāmaham || 5-11-5||

RMY 5-11-6

किं नु सीताथ वैदेही मैथिली जनकात्मजा ।
उपतिष्ठेत विवशा रावणं दुष्टचारिणम् ॥ ५-११-६॥
kiṃ nu sītātha vaidehī maithilī janakātmajā |
upatiṣṭheta vivaśā rāvaṇaṃ duṣṭacāriṇam || 5-11-6||

RMY 5-11-7

क्षिप्रमुत्पततो मन्ये सीतामादाय रक्षसः ।
बिभ्यतो रामबाणानामन्तरा पतिता भवेत् ॥ ५-११-७॥
kṣipramutpatato manye sītāmādāya rakṣasaḥ |
bibhyato rāmabāṇānāmantarā patitā bhavet || 5-11-7||

RMY 5-11-8

अथ वा ह्रियमाणायाः पथि सिद्धनिषेविते ।
मन्ये पतितमार्याया हृदयं प्रेक्ष्य सागरम् ॥ ५-११-८॥
atha vā hriyamāṇāyāḥ pathi siddhaniṣevite |
manye patitamāryāyā hṛdayaṃ prekṣya sāgaram || 5-11-8||

RMY 5-11-9

रावणस्योरुवेगेन भुजाभ्यां पीडितेन च ।
तया मन्ये विशालाक्ष्या त्यक्तं जीवितमार्यया ॥ ५-११-९॥
rāvaṇasyoruvegena bhujābhyāṃ pīḍitena ca |
tayā manye viśālākṣyā tyaktaṃ jīvitamāryayā || 5-11-9||

RMY 5-11-10

उपर्युपरि वा नूनं सागरं क्रमतस्तदा ।
विवेष्टमाना पतिता समुद्रे जनकात्मजा ॥ ५-११-१०॥
uparyupari vā nūnaṃ sāgaraṃ kramatastadā |
viveṣṭamānā patitā samudre janakātmajā || 5-11-10||

RMY 5-11-11

आहो क्षुद्रेण चानेन रक्षन्ती शीलमात्मनः ।
अबन्धुर्भक्षिता सीता रावणेन तपस्विनी ॥ ५-११-११॥
āho kṣudreṇa cānena rakṣantī śīlamātmanaḥ |
abandhurbhakṣitā sītā rāvaṇena tapasvinī || 5-11-11||

RMY 5-11-12

अथ वा राक्षसेन्द्रस्य पत्नीभिरसितेक्षणा ।
अदुष्टा दुष्टभावाभिर्भक्षिता सा भविष्यति ॥ ५-११-१२॥
atha vā rākṣasendrasya patnībhirasitekṣaṇā |
aduṣṭā duṣṭabhāvābhirbhakṣitā sā bhaviṣyati || 5-11-12||

RMY 5-11-13

संपूर्णचन्द्रप्रतिमं पद्मपत्रनिभेक्षणम् ।
रामस्य ध्यायती वक्त्रं पञ्चत्वं कृपणा गता ॥ ५-११-१३॥
saṃpūrṇacandrapratimaṃ padmapatranibhekṣaṇam |
rāmasya dhyāyatī vaktraṃ pañcatvaṃ kṛpaṇā gatā || 5-11-13||

RMY 5-11-14

हा राम लक्ष्मणेत्येव हायोध्येति च मैथिली ।
विलप्य बहु वैदेही न्यस्तदेहा भविष्यति ॥ ५-११-१४॥
hā rāma lakṣmaṇetyeva hāyodhyeti ca maithilī |
vilapya bahu vaidehī nyastadehā bhaviṣyati || 5-11-14||

RMY 5-11-15

अथ वा निहिता मन्ये रावणस्य निवेशने ।
नूनं लालप्यते मन्दं पञ्जरस्थेव शारिका ॥ ५-११-१५॥
atha vā nihitā manye rāvaṇasya niveśane |
nūnaṃ lālapyate mandaṃ pañjarastheva śārikā || 5-11-15||

RMY 5-11-16

जनकस्य कुले जाता रामपत्नी सुमध्यमा ।
कथमुत्पलपत्राक्षी रावणस्य वशं व्रजेत् ॥ ५-११-१६॥
janakasya kule jātā rāmapatnī sumadhyamā |
kathamutpalapatrākṣī rāvaṇasya vaśaṃ vrajet || 5-11-16||

RMY 5-11-17

विनष्टा वा प्रनष्टा वा मृता वा जनकात्मजा ।
रामस्य प्रियभार्यस्य न निवेदयितुं क्षमम् ॥ ५-११-१७॥
vinaṣṭā vā pranaṣṭā vā mṛtā vā janakātmajā |
rāmasya priyabhāryasya na nivedayituṃ kṣamam || 5-11-17||

RMY 5-11-18

निवेद्यमाने दोषः स्याद्दोषः स्यादनिवेदने ।
कथं नु खलु कर्तव्यं विषमं प्रतिभाति मे ॥ ५-११-१८॥
nivedyamāne doṣaḥ syāddoṣaḥ syādanivedane |
kathaṃ nu khalu kartavyaṃ viṣamaṃ pratibhāti me || 5-11-18||

RMY 5-11-19

अस्मिन्नेवंगते कर्ये प्राप्तकालं क्षमं च किम् ।
भवेदिति मतिं भूयो हनुमान्प्रविचारयन् ॥ ५-११-१९॥
asminnevaṃgate karye prāptakālaṃ kṣamaṃ ca kim |
bhavediti matiṃ bhūyo hanumānpravicārayan || 5-11-19||

RMY 5-11-20

यदि सीतामदृष्ट्वाहं वानरेन्द्रपुरीमितः ।
गमिष्यामि ततः को मे पुरुषार्थो भविष्यति ॥ ५-११-२०॥
yadi sītāmadṛṣṭvāhaṃ vānarendrapurīmitaḥ |
gamiṣyāmi tataḥ ko me puruṣārtho bhaviṣyati || 5-11-20||

RMY 5-11-21

ममेदं लङ्घनं व्यर्थं सागरस्य भविष्यति ।
प्रवेशश्चिव लङ्काया राक्षसानां च दर्शनम् ॥ ५-११-२१॥
mamedaṃ laṅghanaṃ vyarthaṃ sāgarasya bhaviṣyati |
praveśaściva laṅkāyā rākṣasānāṃ ca darśanam || 5-11-21||

RMY 5-11-22

किं वा वक्ष्यति सुग्रीवो हरयो व समागताः ।
किष्किन्धां समनुप्राप्तौ तौ वा दशरथात्मजौ ॥ ५-११-२२॥
kiṃ vā vakṣyati sugrīvo harayo va samāgatāḥ |
kiṣkindhāṃ samanuprāptau tau vā daśarathātmajau || 5-11-22||

RMY 5-11-23

गत्वा तु यदि काकुत्स्थं वक्ष्यामि परमप्रियम् ।
न दृष्टेति मया सीता ततस्त्यक्ष्यन्ति जीवितम् ॥ ५-११-२३॥
gatvā tu yadi kākutsthaṃ vakṣyāmi paramapriyam |
na dṛṣṭeti mayā sītā tatastyakṣyanti jīvitam || 5-11-23||

RMY 5-11-24

परुषं दारुणं क्रूरं तीक्ष्णमिन्द्रियतापनम् ।
सीतानिमित्तं दुर्वाक्यं श्रुत्वा स न भविष्यति ॥ ५-११-२४॥
paruṣaṃ dāruṇaṃ krūraṃ tīkṣṇamindriyatāpanam |
sītānimittaṃ durvākyaṃ śrutvā sa na bhaviṣyati || 5-11-24||

RMY 5-11-25

तं तु कृच्छ्रगतं दृष्ट्वा पञ्चत्वगतमानसं ।
भृशानुरक्तो मेधावी न भविष्यति लक्ष्मणः ॥ ५-११-२५॥
taṃ tu kṛcchragataṃ dṛṣṭvā pañcatvagatamānasaṃ |
bhṛśānurakto medhāvī na bhaviṣyati lakṣmaṇaḥ || 5-11-25||

RMY 5-11-26

विनष्टौ भ्रातरौ श्रुत्वा भरतोऽपि मरिष्यति ।
भरतं च मृतं दृष्ट्वा शत्रुघ्नो न भविष्यति ॥ ५-११-२६॥
vinaṣṭau bhrātarau śrutvā bharato'pi mariṣyati |
bharataṃ ca mṛtaṃ dṛṣṭvā śatrughno na bhaviṣyati || 5-11-26||

RMY 5-11-27

पुत्रान्मृतान्समीक्ष्याथ न भविष्यन्ति मातरः ।
कौसल्या च सुमित्रा च कैकेयी च न संशयः ॥ ५-११-२७॥
putrānmṛtānsamīkṣyātha na bhaviṣyanti mātaraḥ |
kausalyā ca sumitrā ca kaikeyī ca na saṃśayaḥ || 5-11-27||

RMY 5-11-28

कृतज्ञः सत्यसंधश्च सुग्रीवः प्लवगाधिपः ।
रामं तथा गतं दृष्ट्वा ततस्त्यक्ष्यन्ति जीवितम् ॥ ५-११-२८॥
kṛtajñaḥ satyasaṃdhaśca sugrīvaḥ plavagādhipaḥ |
rāmaṃ tathā gataṃ dṛṣṭvā tatastyakṣyanti jīvitam || 5-11-28||

RMY 5-11-29

दुर्मना व्यथिता दीना निरानन्दा तपस्विनी ।
पीडिता भर्तृशोकेन रुमा त्यक्ष्यति जीवितम् ॥ ५-११-२९॥
durmanā vyathitā dīnā nirānandā tapasvinī |
pīḍitā bhartṛśokena rumā tyakṣyati jīvitam || 5-11-29||

RMY 5-11-30

वालिजेन तु दुःखेन पीडिता शोककर्शिता ।
पञ्चत्वगमने राज्ञस्तारापि न भविष्यति ॥ ५-११-३०॥
vālijena tu duḥkhena pīḍitā śokakarśitā |
pañcatvagamane rājñastārāpi na bhaviṣyati || 5-11-30||

RMY 5-11-31

मातापित्रोर्विनाशेन सुग्रीव व्यसनेन च ।
कुमारोऽप्यङ्गदः कस्माद्धारयिष्यति जीवितम् ॥ ५-११-३१॥
mātāpitrorvināśena sugrīva vyasanena ca |
kumāro'pyaṅgadaḥ kasmāddhārayiṣyati jīvitam || 5-11-31||

RMY 5-11-32

भर्तृजेन तु शोकेन अभिभूता वनौकसः ।
शिरांस्यभिहनिष्यन्ति तलैर्मुष्टिभिरेव च ॥ ५-११-३२॥
bhartṛjena tu śokena abhibhūtā vanaukasaḥ |
śirāṃsyabhihaniṣyanti talairmuṣṭibhireva ca || 5-11-32||

RMY 5-11-33

सान्त्वेनानुप्रदानेन मानेन च यशस्विना ।
लालिताः कपिराजेन प्राणांस्त्यक्ष्यन्ति वानराः ॥ ५-११-३३॥
sāntvenānupradānena mānena ca yaśasvinā |
lālitāḥ kapirājena prāṇāṃstyakṣyanti vānarāḥ || 5-11-33||

RMY 5-11-34

न वनेषु न शैलेषु न निरोधेषु वा पुनः ।
क्रीडामनुभविष्यन्ति समेत्य कपिकुञ्जराः ॥ ५-११-३४॥
na vaneṣu na śaileṣu na nirodheṣu vā punaḥ |
krīḍāmanubhaviṣyanti sametya kapikuñjarāḥ || 5-11-34||

RMY 5-11-35

सपुत्रदाराः सामात्या भर्तृव्यसनपीडिताः ।
शैलाग्रेभ्यः पतिष्यन्ति समेत्य विषमेषु च ॥ ५-११-३५॥
saputradārāḥ sāmātyā bhartṛvyasanapīḍitāḥ |
śailāgrebhyaḥ patiṣyanti sametya viṣameṣu ca || 5-11-35||

RMY 5-11-36

विषमुद्बन्धनं वापि प्रवेशं ज्वलनस्य वा ।
उपवासमथो शस्त्रं प्रचरिष्यन्ति वानराः ॥ ५-११-३६॥
viṣamudbandhanaṃ vāpi praveśaṃ jvalanasya vā |
upavāsamatho śastraṃ pracariṣyanti vānarāḥ || 5-11-36||

RMY 5-11-37

घोरमारोदनं मन्ये गते मयि भविष्यति ।
इक्ष्वाकुकुलनाशश्च नाशश्चैव वनौकसाम् ॥ ५-११-३७॥
ghoramārodanaṃ manye gate mayi bhaviṣyati |
ikṣvākukulanāśaśca nāśaścaiva vanaukasām || 5-11-37||

RMY 5-11-38

सोऽहं नैव गमिष्यामि किष्किन्धां नगरीमितः ।
न हि शक्ष्याम्यहं द्रष्टुं सुग्रीवं मैथिलीं विना ॥ ५-११-३८॥
so'haṃ naiva gamiṣyāmi kiṣkindhāṃ nagarīmitaḥ |
na hi śakṣyāmyahaṃ draṣṭuṃ sugrīvaṃ maithilīṃ vinā || 5-11-38||

RMY 5-11-39

मय्यगच्छति चेहस्थे धर्मात्मानौ महारथौ ।
आशया तौ धरिष्येते वनराश्च मनस्विनः ॥ ५-११-३९॥
mayyagacchati cehasthe dharmātmānau mahārathau |
āśayā tau dhariṣyete vanarāśca manasvinaḥ || 5-11-39||

RMY 5-11-40

हस्तादानो मुखादानो नियतो वृक्षमूलिकः ।
वानप्रस्थो भविष्यामि अदृष्ट्वा जनकात्मजाम् ॥ ५-११-४०॥
hastādāno mukhādāno niyato vṛkṣamūlikaḥ |
vānaprastho bhaviṣyāmi adṛṣṭvā janakātmajām || 5-11-40||

RMY 5-11-41

सागरानूपजे देशे बहुमूलफलोदके ।
चितां कृत्वा प्रवेक्ष्यामि समिद्धमरणीसुतम् ॥ ५-११-४१॥
sāgarānūpaje deśe bahumūlaphalodake |
citāṃ kṛtvā pravekṣyāmi samiddhamaraṇīsutam || 5-11-41||

RMY 5-11-42

उपविष्टस्य वा सम्यग्लिङ्गिनं साधयिष्यतः ।
शरीरं भक्षयिष्यन्ति वायसाः श्वापदानि च ॥ ५-११-४२॥
upaviṣṭasya vā samyagliṅginaṃ sādhayiṣyataḥ |
śarīraṃ bhakṣayiṣyanti vāyasāḥ śvāpadāni ca || 5-11-42||

RMY 5-11-43

इदमप्यृषिभिर्दृष्टं निर्याणमिति मे मतिः ।
सम्यगापः प्रवेक्ष्यामि न चेत्पश्यामि जानकीम् ॥ ५-११-४३॥
idamapyṛṣibhirdṛṣṭaṃ niryāṇamiti me matiḥ |
samyagāpaḥ pravekṣyāmi na cetpaśyāmi jānakīm || 5-11-43||

RMY 5-11-44

सुजातमूला सुभगा कीर्तिमालायशस्विनी ।
प्रभग्ना चिररात्रीयं मम सीतामपश्यतः ॥ ५-११-४४॥
sujātamūlā subhagā kīrtimālāyaśasvinī |
prabhagnā cirarātrīyaṃ mama sītāmapaśyataḥ || 5-11-44||

RMY 5-11-45

तापसो वा भविष्यामि नियतो वृक्षमूलिकः ।
नेतः प्रतिगमिष्यामि तामदृष्ट्वासितेक्षणाम् ॥ ५-११-४५॥
tāpaso vā bhaviṣyāmi niyato vṛkṣamūlikaḥ |
netaḥ pratigamiṣyāmi tāmadṛṣṭvāsitekṣaṇām || 5-11-45||

RMY 5-11-46

यदीतः प्रतिगच्छामि सीतामनधिगम्य ताम् ।
अङ्गदः सहितैः सर्वैर्वानरैर्न भविष्यति ॥ ५-११-४६॥
yadītaḥ pratigacchāmi sītāmanadhigamya tām |
aṅgadaḥ sahitaiḥ sarvairvānarairna bhaviṣyati || 5-11-46||

RMY 5-11-47

विनाशे बहवो दोषा जीवन्प्राप्नोति भद्रकम् ।
तस्मात्प्राणान्धरिष्यामि ध्रुवो जीवति संगमः ॥ ५-११-४७॥
vināśe bahavo doṣā jīvanprāpnoti bhadrakam |
tasmātprāṇāndhariṣyāmi dhruvo jīvati saṃgamaḥ || 5-11-47||

RMY 5-11-48

एवं बहुविधं दुःखं मनसा धारयन्मुहुः ।
नाध्यगच्छत्तदा पारं शोकस्य कपिकुञ्जरः ॥ ५-११-४८॥
evaṃ bahuvidhaṃ duḥkhaṃ manasā dhārayanmuhuḥ |
nādhyagacchattadā pāraṃ śokasya kapikuñjaraḥ || 5-11-48||

RMY 5-11-49

रावणं वा वधिष्यामि दशग्रीवं महाबलम् ।
काममस्तु हृता सीता प्रत्याचीर्णं भविष्यति ॥ ५-११-४९॥
rāvaṇaṃ vā vadhiṣyāmi daśagrīvaṃ mahābalam |
kāmamastu hṛtā sītā pratyācīrṇaṃ bhaviṣyati || 5-11-49||

RMY 5-11-50

अथ वैनं समुत्क्षिप्य उपर्युपरि सागरम् ।
रामायोपहरिष्यामि पशुं पशुपतेरिव ॥ ५-११-५०॥
atha vainaṃ samutkṣipya uparyupari sāgaram |
rāmāyopahariṣyāmi paśuṃ paśupateriva || 5-11-50||

RMY 5-11-51

इति चिन्ता समापन्नः सीतामनधिगम्य ताम् ।
ध्यानशोका परीतात्मा चिन्तयामास वानरः ॥ ५-११-५१॥
iti cintā samāpannaḥ sītāmanadhigamya tām |
dhyānaśokā parītātmā cintayāmāsa vānaraḥ || 5-11-51||

RMY 5-11-52

यावत्सीतां न पश्यामि रामपत्नीं यशस्विनीम् ।
तावदेतां पुरीं लङ्कां विचिनोमि पुनः पुनः ॥ ५-११-५२॥
yāvatsītāṃ na paśyāmi rāmapatnīṃ yaśasvinīm |
tāvadetāṃ purīṃ laṅkāṃ vicinomi punaḥ punaḥ || 5-11-52||

RMY 5-11-53

संपाति वचनाच्चापि रामं यद्यानयाम्यहम् ।
अपश्यन्राघवो भार्यां निर्दहेत्सर्ववानरान् ॥ ५-११-५३॥
saṃpāti vacanāccāpi rāmaṃ yadyānayāmyaham |
apaśyanrāghavo bhāryāṃ nirdahetsarvavānarān || 5-11-53||

RMY 5-11-54

इहैव नियताहारो वत्स्यामि नियतेन्द्रियः ।
न मत्कृते विनश्येयुः सर्वे ते नरवानराः ॥ ५-११-५४॥
ihaiva niyatāhāro vatsyāmi niyatendriyaḥ |
na matkṛte vinaśyeyuḥ sarve te naravānarāḥ || 5-11-54||

RMY 5-11-55

अशोकवनिका चापि महतीयं महाद्रुमा ।
इमामभिगमिष्यामि न हीयं विचिता मया ॥ ५-११-५५॥
aśokavanikā cāpi mahatīyaṃ mahādrumā |
imāmabhigamiṣyāmi na hīyaṃ vicitā mayā || 5-11-55||

RMY 5-11-56

वसून्रुद्रांस्तथादित्यानश्विनौ मरुतोऽपि च ।
नमस्कृत्वा गमिष्यामि रक्षसां शोकवर्धनः ॥ ५-११-५६॥
vasūnrudrāṃstathādityānaśvinau maruto'pi ca |
namaskṛtvā gamiṣyāmi rakṣasāṃ śokavardhanaḥ || 5-11-56||

RMY 5-11-57

जित्वा तु राक्षसान्देवीमिक्ष्वाकुकुलनन्दिनीम् ।
संप्रदास्यामि रामाया यथासिद्धिं तपस्विने ॥ ५-११-५७॥
jitvā tu rākṣasāndevīmikṣvākukulanandinīm |
saṃpradāsyāmi rāmāyā yathāsiddhiṃ tapasvine || 5-11-57||

RMY 5-11-58

स मुहूर्तमिव ध्यात्वा चिन्ताविग्रथितेन्द्रियः ।
उदतिष्ठन्महाबाहुर्हनूमान्मारुतात्मजः ॥ ५-११-५८॥
sa muhūrtamiva dhyātvā cintāvigrathitendriyaḥ |
udatiṣṭhanmahābāhurhanūmānmārutātmajaḥ || 5-11-58||

RMY 5-11-59

नमोऽस्तु रामाय सलक्ष्मणाय देव्यै च तस्यै जनकात्मजायै ।
नमोऽस्तु रुद्रेन्द्रयमानिलेभ्यो नमोऽस्तु चन्द्रार्कमरुद्गणेभ्यः ॥ ५-११-५९॥
namo'stu rāmāya salakṣmaṇāya devyai ca tasyai janakātmajāyai |
namo'stu rudrendrayamānilebhyo namo'stu candrārkamarudgaṇebhyaḥ || 5-11-59||

RMY 5-11-60

स तेभ्यस्तु नमस्कृत्वा सुग्रीवाय च मारुतिः ।
दिशः सर्वाः समालोक्य अशोकवनिकां प्रति ॥ ५-११-६०॥
sa tebhyastu namaskṛtvā sugrīvāya ca mārutiḥ |
diśaḥ sarvāḥ samālokya aśokavanikāṃ prati || 5-11-60||

RMY 5-11-61

स गत्वा मनसा पूर्वमशोकवनिकां शुभाम् ।
उत्तरं चिन्तयामास वानरो मारुतात्मजः ॥ ५-११-६१॥
sa gatvā manasā pūrvamaśokavanikāṃ śubhām |
uttaraṃ cintayāmāsa vānaro mārutātmajaḥ || 5-11-61||

RMY 5-11-62

ध्रुवं तु रक्षोबहुला भविष्यति वनाकुला ।
अशोकवनिका चिन्त्या सर्वसंस्कारसंस्कृता ॥ ५-११-६२॥
dhruvaṃ tu rakṣobahulā bhaviṣyati vanākulā |
aśokavanikā cintyā sarvasaṃskārasaṃskṛtā || 5-11-62||

RMY 5-11-63

रक्षिणश्चात्र विहिता नूनं रक्षन्ति पादपान् ।
भगवानपि सर्वात्मा नातिक्षोभं प्रवायति ॥ ५-११-६३॥
rakṣiṇaścātra vihitā nūnaṃ rakṣanti pādapān |
bhagavānapi sarvātmā nātikṣobhaṃ pravāyati || 5-11-63||

RMY 5-11-64

संक्षिप्तोऽयं मयात्मा च रामार्थे रावणस्य च ।
सिद्धिं मे संविधास्यन्ति देवाः सर्षिगणास्त्विह ॥ ५-११-६४॥
saṃkṣipto'yaṃ mayātmā ca rāmārthe rāvaṇasya ca |
siddhiṃ me saṃvidhāsyanti devāḥ sarṣigaṇāstviha || 5-11-64||

RMY 5-11-65

ब्रह्मा स्वयम्भूर्भगवान्देवाश्चैव दिशन्तु मे ।
सिद्धिमग्निश्च वायुश्च पुरुहूतश्च वज्रधृत् ॥ ५-११-६५॥
brahmā svayambhūrbhagavāndevāścaiva diśantu me |
siddhimagniśca vāyuśca puruhūtaśca vajradhṛt || 5-11-65||

RMY 5-11-66

वरुणः पाशहस्तश्च सोमादित्यै तथैव च ।
अश्विनौ च महात्मानौ मरुतः सर्व एव च ॥ ५-११-६६॥
varuṇaḥ pāśahastaśca somādityai tathaiva ca |
aśvinau ca mahātmānau marutaḥ sarva eva ca || 5-11-66||

RMY 5-11-67

सिद्धिं सर्वाणि भूतानि भूतानां चैव यः प्रभुः ।
दास्यन्ति मम ये चान्ये अदृष्टाः पथि गोचराः ॥ ५-११-६७॥
siddhiṃ sarvāṇi bhūtāni bhūtānāṃ caiva yaḥ prabhuḥ |
dāsyanti mama ye cānye adṛṣṭāḥ pathi gocarāḥ || 5-11-67||

RMY 5-11-68

तदुन्नसं पाण्डुरदन्तमव्रणं शुचिस्मितं पद्मपलाशलोचनम् ।
द्रक्ष्ये तदार्यावदनं कदा न्वहं प्रसन्नताराधिपतुल्यदर्शनम् ॥ ५-११-६८॥
tadunnasaṃ pāṇḍuradantamavraṇaṃ śucismitaṃ padmapalāśalocanam |
drakṣye tadāryāvadanaṃ kadā nvahaṃ prasannatārādhipatulyadarśanam || 5-11-68||

RMY 5-11-69

क्षुद्रेण पापेन नृशंसकर्मणा सुदारुणालांकृतवेषधारिणा ।
बलाभिभूता अबला तपस्विनी कथं नु मे दृष्टपथेऽद्य सा भवेत् ॥ ५-११-६९॥
kṣudreṇa pāpena nṛśaṃsakarmaṇā sudāruṇālāṃkṛtaveṣadhāriṇā |
balābhibhūtā abalā tapasvinī kathaṃ nu me dṛṣṭapathe'dya sā bhavet || 5-11-69||

Sarga: 12/66 (51)

RMY 5-12-1

स मुहूर्तमिव ध्यत्वा मनसा चाधिगम्य ताम् ।
अवप्लुतो महातेजाः प्राकारं तस्य वेश्मनः ॥ ५-१२-१॥
sa muhūrtamiva dhyatvā manasā cādhigamya tām |
avapluto mahātejāḥ prākāraṃ tasya veśmanaḥ || 5-12-1||

RMY 5-12-2

स तु संहृष्टसर्वाङ्गः प्राकारस्थो महाकपिः ।
पुष्पिताग्रान्वसन्तादौ ददर्श विविधान्द्रुमान् ॥ ५-१२-२॥
sa tu saṃhṛṣṭasarvāṅgaḥ prākārastho mahākapiḥ |
puṣpitāgrānvasantādau dadarśa vividhāndrumān || 5-12-2||

RMY 5-12-3

सालानशोकान्भव्यांश्च चम्पकांश्च सुपुष्पितान् ।
उद्दालकान्नागवृक्षांश्चूतान्कपिमुखानपि ॥ ५-१२-३॥
sālānaśokānbhavyāṃśca campakāṃśca supuṣpitān |
uddālakānnāgavṛkṣāṃścūtānkapimukhānapi || 5-12-3||

RMY 5-12-4

अथाम्रवणसंछन्नां लताशतसमावृताम् ।
ज्यामुक्त इव नाराचः पुप्लुवे वृक्षवाटिकाम् ॥ ५-१२-४॥
athāmravaṇasaṃchannāṃ latāśatasamāvṛtām |
jyāmukta iva nārācaḥ pupluve vṛkṣavāṭikām || 5-12-4||

RMY 5-12-5

स प्रविष्य विचित्रां तां विहगैरभिनादिताम् ।
राजतैः काञ्चनैश्चैव पादपैः सर्वतोवृताम् ॥ ५-१२-५॥
sa praviṣya vicitrāṃ tāṃ vihagairabhināditām |
rājataiḥ kāñcanaiścaiva pādapaiḥ sarvatovṛtām || 5-12-5||

RMY 5-12-6

विहगैर्मृगसंघैश्च विचित्रां चित्रकाननाम् ।
उदितादित्यसंकाशां ददर्श हनुमान्कपिः ॥ ५-१२-६॥
vihagairmṛgasaṃghaiśca vicitrāṃ citrakānanām |
uditādityasaṃkāśāṃ dadarśa hanumānkapiḥ || 5-12-6||

RMY 5-12-7

वृतां नानाविधैर्वृक्षैः पुष्पोपगफलोपगैः ।
कोकिलैर्भृङ्गराजैश्च मत्तैर्नित्यनिषेविताम् ॥ ५-१२-७॥
vṛtāṃ nānāvidhairvṛkṣaiḥ puṣpopagaphalopagaiḥ |
kokilairbhṛṅgarājaiśca mattairnityaniṣevitām || 5-12-7||

RMY 5-12-8

प्रहृष्टमनुजे कले मृगपक्षिसमाकुले ।
मत्तबर्हिणसंघुष्टां नानाद्विजगणायुताम् ॥ ५-१२-८॥
prahṛṣṭamanuje kale mṛgapakṣisamākule |
mattabarhiṇasaṃghuṣṭāṃ nānādvijagaṇāyutām || 5-12-8||

RMY 5-12-9

मार्गमाणो वरारोहां राजपुत्रीमनिन्दिताम् ।
सुखप्रसुप्तान्विहगान्बोधयामास वानरः ॥ ५-१२-९॥
mārgamāṇo varārohāṃ rājaputrīmaninditām |
sukhaprasuptānvihagānbodhayāmāsa vānaraḥ || 5-12-9||

RMY 5-12-10

उत्पतद्भिर्द्विजगणैः पक्षैः सालाः समाहताः ।
अनेकवर्णा विविधा मुमुचुः पुष्पवृष्टयः ॥ ५-१२-१०॥
utpatadbhirdvijagaṇaiḥ pakṣaiḥ sālāḥ samāhatāḥ |
anekavarṇā vividhā mumucuḥ puṣpavṛṣṭayaḥ || 5-12-10||

RMY 5-12-11

पुष्पावकीर्णः शुशुभे हनुमान्मारुतात्मजः ।
अशोकवनिकामध्ये यथा पुष्पमयो गिरिः ॥ ५-१२-११॥
puṣpāvakīrṇaḥ śuśubhe hanumānmārutātmajaḥ |
aśokavanikāmadhye yathā puṣpamayo giriḥ || 5-12-11||

RMY 5-12-12

दिशः सर्वाभिदावन्तं वृक्षषण्डगतं कपिम् ।
दृष्ट्वा सर्वाणि भूतानि वसन्त इति मेनिरे ॥ ५-१२-१२॥
diśaḥ sarvābhidāvantaṃ vṛkṣaṣaṇḍagataṃ kapim |
dṛṣṭvā sarvāṇi bhūtāni vasanta iti menire || 5-12-12||

RMY 5-12-13

वृक्षेभ्यः पतितैः पुष्पैरवकीर्णा पृथग्विधैः ।
रराज वसुधा तत्र प्रमदेव विभूषिता ॥ ५-१२-१३॥
vṛkṣebhyaḥ patitaiḥ puṣpairavakīrṇā pṛthagvidhaiḥ |
rarāja vasudhā tatra pramadeva vibhūṣitā || 5-12-13||

RMY 5-12-14

तरस्विना ते तरवस्तरसाभिप्रकम्पिताः ।
कुसुमानि विचित्राणि ससृजुः कपिना तदा ॥ ५-१२-१४॥
tarasvinā te taravastarasābhiprakampitāḥ |
kusumāni vicitrāṇi sasṛjuḥ kapinā tadā || 5-12-14||

RMY 5-12-15

निर्धूतपत्रशिखराः शीर्णपुष्पफलद्रुमाः ।
निक्षिप्तवस्त्राभरणा धूर्ता इव पराजिताः ॥ ५-१२-१५॥
nirdhūtapatraśikharāḥ śīrṇapuṣpaphaladrumāḥ |
nikṣiptavastrābharaṇā dhūrtā iva parājitāḥ || 5-12-15||

RMY 5-12-16

हनूमता वेगवता कम्पितास्ते नगोत्तमाः ।
पुष्पपर्णफलान्याशु मुमुचुः पुष्पशालिनः ॥ ५-१२-१६॥
hanūmatā vegavatā kampitāste nagottamāḥ |
puṣpaparṇaphalānyāśu mumucuḥ puṣpaśālinaḥ || 5-12-16||

RMY 5-12-17

विहंगसंघैर्हीनास्ते स्कन्धमात्राश्रया द्रुमाः ।
बभूवुरगमाः सर्वे मारुतेनेव निर्धुताः ॥ ५-१२-१७॥
vihaṃgasaṃghairhīnāste skandhamātrāśrayā drumāḥ |
babhūvuragamāḥ sarve māruteneva nirdhutāḥ || 5-12-17||

RMY 5-12-18

विधूतकेशी युवतिर्यथा मृदितवर्णिका ।
निष्पीतशुभदन्तौष्ठी नखैर्दन्तैश्च विक्षता ॥ ५-१२-१८॥
vidhūtakeśī yuvatiryathā mṛditavarṇikā |
niṣpītaśubhadantauṣṭhī nakhairdantaiśca vikṣatā || 5-12-18||

RMY 5-12-19

तथा लाङ्गूलहस्तैश्च चरणाभ्यां च मर्दिता ।
बभूवाशोकवनिका प्रभग्नवरपादपा ॥ ५-१२-१९॥
tathā lāṅgūlahastaiśca caraṇābhyāṃ ca marditā |
babhūvāśokavanikā prabhagnavarapādapā || 5-12-19||

RMY 5-12-20

महालतानां दामानि व्यधमत्तरसा कपिः ।
यथा प्रावृषि विन्ध्यस्य मेघजालानि मारुतः ॥ ५-१२-२०॥
mahālatānāṃ dāmāni vyadhamattarasā kapiḥ |
yathā prāvṛṣi vindhyasya meghajālāni mārutaḥ || 5-12-20||

RMY 5-12-21

स तत्र मणिभूमीश्च राजतीश्च मनोरमाः ।
तथा काञ्चनभूमीश्च विचरन्ददृशे कपिः ॥ ५-१२-२१॥
sa tatra maṇibhūmīśca rājatīśca manoramāḥ |
tathā kāñcanabhūmīśca vicarandadṛśe kapiḥ || 5-12-21||

RMY 5-12-22

वापीश्च विविधाकाराः पूर्णाः परमवारिणा ।
महार्हैर्मणिसोपानैरुपपन्नास्ततस्ततः ॥ ५-१२-२२॥
vāpīśca vividhākārāḥ pūrṇāḥ paramavāriṇā |
mahārhairmaṇisopānairupapannāstatastataḥ || 5-12-22||

RMY 5-12-23

मुक्ताप्रवालसिकता स्फटिकान्तरकुट्टिमाः ।
काञ्चनैस्तरुभिश्चित्रैस्तीरजैरुपशोभिताः ॥ ५-१२-२३॥
muktāpravālasikatā sphaṭikāntarakuṭṭimāḥ |
kāñcanaistarubhiścitraistīrajairupaśobhitāḥ || 5-12-23||

RMY 5-12-24

फुल्लपद्मोत्पलवनाश्चक्रवाकोपकूजिताः ।
नत्यूहरुतसंघुष्टा हंससारसनादिताः ॥ ५-१२-२४॥
phullapadmotpalavanāścakravākopakūjitāḥ |
natyūharutasaṃghuṣṭā haṃsasārasanāditāḥ || 5-12-24||

RMY 5-12-25

दीर्घाभिर्द्रुमयुक्ताभिः सरिद्भिश्च समन्ततः ।
अमृतोपमतोयाभिः शिवाभिरुपसंस्कृताः ॥ ५-१२-२५॥
dīrghābhirdrumayuktābhiḥ saridbhiśca samantataḥ |
amṛtopamatoyābhiḥ śivābhirupasaṃskṛtāḥ || 5-12-25||

RMY 5-12-26

लताशतैरवतताः सन्तानकसमावृताः ।
नानागुल्मावृतवनाः करवीरकृतान्तराः ॥ ५-१२-२६॥
latāśatairavatatāḥ santānakasamāvṛtāḥ |
nānāgulmāvṛtavanāḥ karavīrakṛtāntarāḥ || 5-12-26||

RMY 5-12-27

ततोऽम्बुधरसंकाशं प्रवृद्धशिखरं गिरिम् ।
विचित्रकूटं कूटैश्च सर्वतः परिवारितम् ॥ ५-१२-२७॥
tato'mbudharasaṃkāśaṃ pravṛddhaśikharaṃ girim |
vicitrakūṭaṃ kūṭaiśca sarvataḥ parivāritam || 5-12-27||

RMY 5-12-28

शिलागृहैरवततं नानावृक्षैः समावृतम् ।
ददर्श कपिशार्दूलो रम्यं जगति पर्वतम् ॥ ५-१२-२८॥
śilāgṛhairavatataṃ nānāvṛkṣaiḥ samāvṛtam |
dadarśa kapiśārdūlo ramyaṃ jagati parvatam || 5-12-28||

RMY 5-12-29

ददर्श च नगात्तस्मान्नदीं निपतितां कपिः ।
अङ्कादिव समुत्पत्य प्रियस्य पतितां प्रियाम् ॥ ५-१२-२९॥
dadarśa ca nagāttasmānnadīṃ nipatitāṃ kapiḥ |
aṅkādiva samutpatya priyasya patitāṃ priyām || 5-12-29||

RMY 5-12-30

जले निपतिताग्रैश्च पादपैरुपशोभिताम् ।
वार्यमाणामिव क्रुद्धां प्रमदां प्रियबन्धुभिः ॥ ५-१२-३०॥
jale nipatitāgraiśca pādapairupaśobhitām |
vāryamāṇāmiva kruddhāṃ pramadāṃ priyabandhubhiḥ || 5-12-30||

RMY 5-12-31

पुनरावृत्ततोयां च ददर्श स महाकपिः ।
प्रसन्नामिव कान्तस्य कान्तां पुनरुपस्थिताम् ॥ ५-१२-३१॥
punarāvṛttatoyāṃ ca dadarśa sa mahākapiḥ |
prasannāmiva kāntasya kāntāṃ punarupasthitām || 5-12-31||

RMY 5-12-32

तस्यादूरात्स पद्मिन्यो नानाद्विजगणायुताः ।
ददर्श कपिशार्दूलो हनुमान्मारुतात्मजः ॥ ५-१२-३२॥
tasyādūrātsa padminyo nānādvijagaṇāyutāḥ |
dadarśa kapiśārdūlo hanumānmārutātmajaḥ || 5-12-32||

RMY 5-12-33

कृत्रिमां दीर्घिकां चापि पूर्णां शीतेन वारिणा ।
मणिप्रवरसोपानां मुक्तासिकतशोभिताम् ॥ ५-१२-३३॥
kṛtrimāṃ dīrghikāṃ cāpi pūrṇāṃ śītena vāriṇā |
maṇipravarasopānāṃ muktāsikataśobhitām || 5-12-33||

RMY 5-12-34

विविधैर्मृगसंघैश्च विचित्रां चित्रकाननाम् ।
प्रासादैः सुमहद्भिश्च निर्मितैर्विश्वकर्मणा ।
काननैः कृत्रिमैश्चापि सर्वतः समलंकृताम् ॥ ५-१२-३४॥
vividhairmṛgasaṃghaiśca vicitrāṃ citrakānanām |
prāsādaiḥ sumahadbhiśca nirmitairviśvakarmaṇā |
kānanaiḥ kṛtrimaiścāpi sarvataḥ samalaṃkṛtām || 5-12-34||

RMY 5-12-35

ये केचित्पादपास्तत्र पुष्पोपगफलोपगाः ।
सच्छत्राः सवितर्दीकाः सर्वे सौवर्णवेदिकाः ॥ ५-१२-३५॥
ye kecitpādapāstatra puṣpopagaphalopagāḥ |
sacchatrāḥ savitardīkāḥ sarve sauvarṇavedikāḥ || 5-12-35||

RMY 5-12-36

लताप्रतानैर्बहुभिः पर्णैश्च बहुभिर्वृताम् ।
काञ्चनीं शिंशुपामेकां ददर्श स महाकपिः ॥ ५-१२-३६॥
latāpratānairbahubhiḥ parṇaiśca bahubhirvṛtām |
kāñcanīṃ śiṃśupāmekāṃ dadarśa sa mahākapiḥ || 5-12-36||

RMY 5-12-37

सोऽपश्यद्भूमिभागांश्च गर्तप्रस्रवणानि च ।
सुवर्णवृक्षानपरान्ददर्श शिखिसंनिभान् ॥ ५-१२-३७॥
so'paśyadbhūmibhāgāṃśca gartaprasravaṇāni ca |
suvarṇavṛkṣānaparāndadarśa śikhisaṃnibhān || 5-12-37||

RMY 5-12-38

तेषां द्रुमाणां प्रभया मेरोरिव महाकपिः ।
अमन्यत तदा वीरः काञ्चनोऽस्मीति वानरः ॥ ५-१२-३८॥
teṣāṃ drumāṇāṃ prabhayā meroriva mahākapiḥ |
amanyata tadā vīraḥ kāñcano'smīti vānaraḥ || 5-12-38||

RMY 5-12-39

तां काञ्चनैस्तरुगणैर्मारुतेन च वीजिताम् ।
किङ्किणीशतनिर्घोषां दृष्ट्वा विस्मयमागमत् ॥ ५-१२-३९॥
tāṃ kāñcanaistarugaṇairmārutena ca vījitām |
kiṅkiṇīśatanirghoṣāṃ dṛṣṭvā vismayamāgamat || 5-12-39||

RMY 5-12-40

सुपुष्पिताग्रां रुचिरां तरुणाङ्कुरपल्लवाम् ।
तामारुह्य महावेगः शिंशपां पर्णसंवृताम् ॥ ५-१२-४०॥
supuṣpitāgrāṃ rucirāṃ taruṇāṅkurapallavām |
tāmāruhya mahāvegaḥ śiṃśapāṃ parṇasaṃvṛtām || 5-12-40||

RMY 5-12-41

इतो द्रक्ष्यामि वैदेहीं राम दर्शनलालसाम् ।
इतश्चेतश्च दुःखार्तां संपतन्तीं यदृच्छया ॥ ५-१२-४१॥
ito drakṣyāmi vaidehīṃ rāma darśanalālasām |
itaścetaśca duḥkhārtāṃ saṃpatantīṃ yadṛcchayā || 5-12-41||

RMY 5-12-42

अशोकवनिका चेयं दृढं रम्या दुरात्मनः ।
चम्पकैश्चन्दनैश्चापि बकुलैश्च विभूषिता ॥ ५-१२-४२॥
aśokavanikā ceyaṃ dṛḍhaṃ ramyā durātmanaḥ |
campakaiścandanaiścāpi bakulaiśca vibhūṣitā || 5-12-42||

RMY 5-12-43

इयं च नलिनी रम्या द्विजसंघनिषेविता ।
इमां सा राममहिषी नूनमेष्यति जानकी ॥ ५-१२-४३॥
iyaṃ ca nalinī ramyā dvijasaṃghaniṣevitā |
imāṃ sā rāmamahiṣī nūnameṣyati jānakī || 5-12-43||

RMY 5-12-44

सा राम राममहिषी राघवस्य प्रिया सदा ।
वनसंचारकुशला नूनमेष्यति जानकी ॥ ५-१२-४४॥
sā rāma rāmamahiṣī rāghavasya priyā sadā |
vanasaṃcārakuśalā nūnameṣyati jānakī || 5-12-44||

RMY 5-12-45

अथ वा मृगशावाक्षी वनस्यास्य विचक्षणा ।
वनमेष्यति सा चेह रामचिन्तानुकर्शिता ॥ ५-१२-४५॥
atha vā mṛgaśāvākṣī vanasyāsya vicakṣaṇā |
vanameṣyati sā ceha rāmacintānukarśitā || 5-12-45||

RMY 5-12-46

रामशोकाभिसंतप्ता सा देवी वामलोचना ।
वनवासरता नित्यमेष्यते वनचारिणी ॥ ५-१२-४६॥
rāmaśokābhisaṃtaptā sā devī vāmalocanā |
vanavāsaratā nityameṣyate vanacāriṇī || 5-12-46||

RMY 5-12-47

वनेचराणां सततं नूनं स्पृहयते पुरा ।
रामस्य दयिता भार्या जनकस्य सुता सती ॥ ५-१२-४७॥
vanecarāṇāṃ satataṃ nūnaṃ spṛhayate purā |
rāmasya dayitā bhāryā janakasya sutā satī || 5-12-47||

RMY 5-12-48

संध्याकालमनाः श्यामा ध्रुवमेष्यति जानकी ।
नदीं चेमां शिवजलां संध्यार्थे वरवर्णिनी ॥ ५-१२-४८॥
saṃdhyākālamanāḥ śyāmā dhruvameṣyati jānakī |
nadīṃ cemāṃ śivajalāṃ saṃdhyārthe varavarṇinī || 5-12-48||

RMY 5-12-49

तस्याश्चाप्यनुरूपेयमशोकवनिका शुभा ।
शुभा या पार्थिवेन्द्रस्य पत्नी रामस्य संमिता ॥ ५-१२-४९॥
tasyāścāpyanurūpeyamaśokavanikā śubhā |
śubhā yā pārthivendrasya patnī rāmasya saṃmitā || 5-12-49||

RMY 5-12-50

यदि जिवति सा देवी ताराधिपनिभानना ।
आगमिष्यति सावश्यमिमां शिवजलां नदीम् ॥ ५-१२-५०॥
yadi jivati sā devī tārādhipanibhānanā |
āgamiṣyati sāvaśyamimāṃ śivajalāṃ nadīm || 5-12-50||

RMY 5-12-51

एवं तु मत्वा हनुमान्महात्मा प्रतीक्षमाणो मनुजेन्द्रपत्नीम् ।
अवेक्षमाणश्च ददर्श सर्वं सुपुष्पिते पर्णघने निलीनः ॥ ५-१२-५१॥
evaṃ tu matvā hanumānmahātmā pratīkṣamāṇo manujendrapatnīm |
avekṣamāṇaśca dadarśa sarvaṃ supuṣpite parṇaghane nilīnaḥ || 5-12-51||

Sarga: 13/66 (52)

RMY 5-13-1

स वीक्षमाणस्तत्रस्थो मार्गमाणश्च मैथिलीम् ।
अवेक्षमाणश्च महीं सर्वां तामन्ववैक्षत ॥ ५-१३-१॥
sa vīkṣamāṇastatrastho mārgamāṇaśca maithilīm |
avekṣamāṇaśca mahīṃ sarvāṃ tāmanvavaikṣata || 5-13-1||

RMY 5-13-2

सन्तान कलताभिश्च पादपैरुपशोभिताम् ।
दिव्यगन्धरसोपेतां सर्वतः समलंकृताम् ॥ ५-१३-२॥
santāna kalatābhiśca pādapairupaśobhitām |
divyagandharasopetāṃ sarvataḥ samalaṃkṛtām || 5-13-2||

RMY 5-13-3

तां स नन्दनसंकाशां मृगपक्षिभिरावृताम् ।
हर्म्यप्रासादसंबाधां कोकिलाकुलनिःस्वनाम् ॥ ५-१३-३॥
tāṃ sa nandanasaṃkāśāṃ mṛgapakṣibhirāvṛtām |
harmyaprāsādasaṃbādhāṃ kokilākulaniḥsvanām || 5-13-3||

RMY 5-13-4

काञ्चनोत्पलपद्माभिर्वापीभिरुपशोभिताम् ।
बह्वासनकुथोपेतां बहुभूमिगृहायुताम् ॥ ५-१३-४॥
kāñcanotpalapadmābhirvāpībhirupaśobhitām |
bahvāsanakuthopetāṃ bahubhūmigṛhāyutām || 5-13-4||

RMY 5-13-5

सर्वर्तुकुसुमै रम्यैः फलवद्भिश्च पादपैः ।
पुष्पितानामशोकानां श्रिया सूर्योदयप्रभाम् ॥ ५-१३-५॥
sarvartukusumai ramyaiḥ phalavadbhiśca pādapaiḥ |
puṣpitānāmaśokānāṃ śriyā sūryodayaprabhām || 5-13-5||

RMY 5-13-6

प्रदीप्तामिव तत्रस्थो मारुतिः समुदैक्षत ।
निष्पत्रशाखां विहगैः क्रियमाणामिवासकृत् ।
विनिष्पतद्भिः शतशश्चित्रैः पुष्पावतंसकैः ॥ ५-१३-६॥
pradīptāmiva tatrastho mārutiḥ samudaikṣata |
niṣpatraśākhāṃ vihagaiḥ kriyamāṇāmivāsakṛt |
viniṣpatadbhiḥ śataśaścitraiḥ puṣpāvataṃsakaiḥ || 5-13-6||

RMY 5-13-7

आमूलपुष्पनिचितैरशोकैः शोकनाशनैः ।
पुष्पभारातिभारैश्च स्पृशद्भिरिव मेदिनीम् ॥ ५-१३-७॥
āmūlapuṣpanicitairaśokaiḥ śokanāśanaiḥ |
puṣpabhārātibhāraiśca spṛśadbhiriva medinīm || 5-13-7||

RMY 5-13-8

कर्णिकारैः कुसुमितैः किंशुकैश्च सुपुष्पितैः ।
स देशः प्रभया तेषां प्रदीप्त इव सर्वतः ॥ ५-१३-८॥
karṇikāraiḥ kusumitaiḥ kiṃśukaiśca supuṣpitaiḥ |
sa deśaḥ prabhayā teṣāṃ pradīpta iva sarvataḥ || 5-13-8||

RMY 5-13-9

पुंनागाः सप्तपर्णाश्च चम्पकोद्दालकास्तथा ।
विवृद्धमूला बहवः शोभन्ते स्म सुपुष्पिताः ॥ ५-१३-९॥
puṃnāgāḥ saptaparṇāśca campakoddālakāstathā |
vivṛddhamūlā bahavaḥ śobhante sma supuṣpitāḥ || 5-13-9||

RMY 5-13-10

शातकुम्भनिभाः केचित्केचिदग्निशिखोपमाः ।
नीलाञ्जननिभाः केचित्तत्राशोकाः सहस्रशः ॥ ५-१३-१०॥
śātakumbhanibhāḥ kecitkecidagniśikhopamāḥ |
nīlāñjananibhāḥ kecittatrāśokāḥ sahasraśaḥ || 5-13-10||

RMY 5-13-11

नन्दनं विविधोद्यानं चित्रं चैत्ररथं यथा ।
अतिवृत्तमिवाचिन्त्यं दिव्यं रम्यं श्रिया वृतम् ॥ ५-१३-११॥
nandanaṃ vividhodyānaṃ citraṃ caitrarathaṃ yathā |
ativṛttamivācintyaṃ divyaṃ ramyaṃ śriyā vṛtam || 5-13-11||

RMY 5-13-12

द्वितीयमिव चाकाशं पुष्पज्योतिर्गणायुतम् ।
पुष्परत्नशतैश्चित्रं पञ्चमं सागरं यथा ॥ ५-१३-१२॥
dvitīyamiva cākāśaṃ puṣpajyotirgaṇāyutam |
puṣparatnaśataiścitraṃ pañcamaṃ sāgaraṃ yathā || 5-13-12||

RMY 5-13-13

सर्वर्तुपुष्पैर्निचितं पादपैर्मधुगन्धिभिः ।
नानानिनादैरुद्यानं रम्यं मृगगणैर्द्विजैः ॥ ५-१३-१३॥
sarvartupuṣpairnicitaṃ pādapairmadhugandhibhiḥ |
nānāninādairudyānaṃ ramyaṃ mṛgagaṇairdvijaiḥ || 5-13-13||

RMY 5-13-14

अनेकगन्धप्रवहं पुण्यगन्धं मनोरमम् ।
शैलेन्द्रमिव गन्धाढ्यं द्वितीयं गन्धमादनम् ॥ ५-१३-१४॥
anekagandhapravahaṃ puṇyagandhaṃ manoramam |
śailendramiva gandhāḍhyaṃ dvitīyaṃ gandhamādanam || 5-13-14||

RMY 5-13-15

अशोकवनिकायां तु तस्यां वानरपुंगवः ।
स ददर्शाविदूरस्थं चैत्यप्रासादमूर्जितम् ॥ ५-१३-१५॥
aśokavanikāyāṃ tu tasyāṃ vānarapuṃgavaḥ |
sa dadarśāvidūrasthaṃ caityaprāsādamūrjitam || 5-13-15||

RMY 5-13-16

मध्ये स्तम्भसहस्रेण स्थितं कैलासपाण्डुरम् ।
प्रवालकृतसोपानं तप्तकाञ्चनवेदिकम् ॥ ५-१३-१६॥
madhye stambhasahasreṇa sthitaṃ kailāsapāṇḍuram |
pravālakṛtasopānaṃ taptakāñcanavedikam || 5-13-16||

RMY 5-13-17

मुष्णन्तमिव चक्षूंषि द्योतमानमिव श्रिया ।
विमलं प्रांशुभावत्वादुल्लिखन्तमिवाम्बरम् ॥ ५-१३-१७॥
muṣṇantamiva cakṣūṃṣi dyotamānamiva śriyā |
vimalaṃ prāṃśubhāvatvādullikhantamivāmbaram || 5-13-17||

RMY 5-13-18

ततो मलिनसंवीतां राक्षसीभिः समावृताम् ।
उपवासकृशां दीनां निःश्वसान्तीं पुनः पुनः ।
ददर्श शुक्लपक्षादौ चन्द्ररेखामिवामलाम् ॥ ५-१३-१८॥
tato malinasaṃvītāṃ rākṣasībhiḥ samāvṛtām |
upavāsakṛśāṃ dīnāṃ niḥśvasāntīṃ punaḥ punaḥ |
dadarśa śuklapakṣādau candrarekhāmivāmalām || 5-13-18||

RMY 5-13-19

मन्दप्रख्यायमानेन रूपेण रुचिरप्रभाम् ।
पिनद्धां धूमजालेन शिखामिव विभावसोः ॥ ५-१३-१९॥
mandaprakhyāyamānena rūpeṇa ruciraprabhām |
pinaddhāṃ dhūmajālena śikhāmiva vibhāvasoḥ || 5-13-19||

RMY 5-13-20

पीतेनैकेन संवीतां क्लिष्टेनोत्तमवाससा ।
सपङ्कामनलंकारां विपद्मामिव पद्मिनीम् ॥ ५-१३-२०॥
pītenaikena saṃvītāṃ kliṣṭenottamavāsasā |
sapaṅkāmanalaṃkārāṃ vipadmāmiva padminīm || 5-13-20||

RMY 5-13-21

व्रीडितां दुःखसंतप्तां परिम्लानां तपस्विनीम् ।
ग्रहेणाङ्गारकेणैव पीडितामिव रोहिणीम् ॥ ५-१३-२१॥
vrīḍitāṃ duḥkhasaṃtaptāṃ parimlānāṃ tapasvinīm |
graheṇāṅgārakeṇaiva pīḍitāmiva rohiṇīm || 5-13-21||

RMY 5-13-22

अश्रुपूर्णमुखीं दीनां कृशामननशेन च ।
शोकध्यानपरां दीनां नित्यं दुःखपरायणाम् ॥ ५-१३-२२॥
aśrupūrṇamukhīṃ dīnāṃ kṛśāmananaśena ca |
śokadhyānaparāṃ dīnāṃ nityaṃ duḥkhaparāyaṇām || 5-13-22||

RMY 5-13-23

प्रियं जनमपश्यन्तीं पश्यन्तीं राक्षसीगणम् ।
स्वगणेन मृगीं हीनां श्वगणाभिवृतामिव ॥ ५-१३-२३॥
priyaṃ janamapaśyantīṃ paśyantīṃ rākṣasīgaṇam |
svagaṇena mṛgīṃ hīnāṃ śvagaṇābhivṛtāmiva || 5-13-23||

RMY 5-13-24

नीलनागाभया वेण्या जघनं गतयैकया ।
सुखार्हां दुःखसंतप्तां व्यसनानामकोदिवाम् ॥ ५-१३-२४॥
nīlanāgābhayā veṇyā jaghanaṃ gatayaikayā |
sukhārhāṃ duḥkhasaṃtaptāṃ vyasanānāmakodivām || 5-13-24||

RMY 5-13-25

तां समीक्ष्य विशालाक्षीमधिकं मलिनां कृशाम् ।
तर्कयामास सीतेति कारणैरुपपादिभिः ॥ ५-१३-२५॥
tāṃ samīkṣya viśālākṣīmadhikaṃ malināṃ kṛśām |
tarkayāmāsa sīteti kāraṇairupapādibhiḥ || 5-13-25||

RMY 5-13-26

ह्रियमाणा तदा तेन रक्षसा कामरूपिणा ।
यथारूपा हि दृष्टा वै तथारूपेयमङ्गना ॥ ५-१३-२६॥
hriyamāṇā tadā tena rakṣasā kāmarūpiṇā |
yathārūpā hi dṛṣṭā vai tathārūpeyamaṅganā || 5-13-26||

RMY 5-13-27

पूर्णचन्द्राननां सुभ्रूं चारुवृत्तपयोधराम् ।
कुर्वन्तीं प्रभया देवीं सर्वा वितिमिरा दिशः ॥ ५-१३-२७॥
pūrṇacandrānanāṃ subhrūṃ cāruvṛttapayodharām |
kurvantīṃ prabhayā devīṃ sarvā vitimirā diśaḥ || 5-13-27||

RMY 5-13-28

तां नीलकेशीं बिम्बौष्ठीं सुमध्यां सुप्रतिष्ठिताम् ।
सीतां पद्मपलाशाक्षीं मन्मथस्य रतिं यथा ॥ ५-१३-२८॥
tāṃ nīlakeśīṃ bimbauṣṭhīṃ sumadhyāṃ supratiṣṭhitām |
sītāṃ padmapalāśākṣīṃ manmathasya ratiṃ yathā || 5-13-28||

RMY 5-13-29

इष्टां सर्वस्य जगतः पूर्णचन्द्रप्रभामिव ।
भूमौ सुतनुमासीनां नियतामिव तापसीम् ॥ ५-१३-२९॥
iṣṭāṃ sarvasya jagataḥ pūrṇacandraprabhāmiva |
bhūmau sutanumāsīnāṃ niyatāmiva tāpasīm || 5-13-29||

RMY 5-13-30

निःश्वासबहुलां भीरुं भुजगेन्द्रवधूमिव ।
शोकजालेन महता विततेन न राजतीम् ॥ ५-१३-३०॥
niḥśvāsabahulāṃ bhīruṃ bhujagendravadhūmiva |
śokajālena mahatā vitatena na rājatīm || 5-13-30||

RMY 5-13-31

संसक्तां धूमजालेन शिखामिव विभावसोः ।
तां स्मृतीमिव संदिग्धामृद्धिं निपतितामिव ॥ ५-१३-३१॥
saṃsaktāṃ dhūmajālena śikhāmiva vibhāvasoḥ |
tāṃ smṛtīmiva saṃdigdhāmṛddhiṃ nipatitāmiva || 5-13-31||

RMY 5-13-32

विहतामिव च श्रद्धामाशां प्रतिहतामिव ।
सोपसर्गां यथा सिद्धिं बुद्धिं सकलुषामिव ॥ ५-१३-३२॥
vihatāmiva ca śraddhāmāśāṃ pratihatāmiva |
sopasargāṃ yathā siddhiṃ buddhiṃ sakaluṣāmiva || 5-13-32||

RMY 5-13-33

अभूतेनापवादेन कीर्तिं निपतितामिव ।
रामोपरोधव्यथितां रक्षोहरणकर्शिताम् ॥ ५-१३-३३॥
abhūtenāpavādena kīrtiṃ nipatitāmiva |
rāmoparodhavyathitāṃ rakṣoharaṇakarśitām || 5-13-33||

RMY 5-13-34

अबलां मृगशावाक्षीं वीक्षमाणां ततस्ततः ।
बाष्पाम्बुप्रतिपूर्णेन कृष्णवक्त्राक्षिपक्ष्मणा ।
वदनेनाप्रसन्नेन निःश्वसन्तीं पुनः पुनः ॥ ५-१३-३४॥
abalāṃ mṛgaśāvākṣīṃ vīkṣamāṇāṃ tatastataḥ |
bāṣpāmbupratipūrṇena kṛṣṇavaktrākṣipakṣmaṇā |
vadanenāprasannena niḥśvasantīṃ punaḥ punaḥ || 5-13-34||

RMY 5-13-35

मलपङ्कधरां दीनां मण्डनार्हाममण्डिताम् ।
प्रभां नक्षत्रराजस्य कालमेघैरिवावृताम् ॥ ५-१३-३५॥
malapaṅkadharāṃ dīnāṃ maṇḍanārhāmamaṇḍitām |
prabhāṃ nakṣatrarājasya kālameghairivāvṛtām || 5-13-35||

RMY 5-13-36

तस्य संदिदिहे बुद्धिर्मुहुः सीतां निरीक्ष्य तु ।
आम्नायानामयोगेन विद्यां प्रशिथिलामिव ॥ ५-१३-३६॥
tasya saṃdidihe buddhirmuhuḥ sītāṃ nirīkṣya tu |
āmnāyānāmayogena vidyāṃ praśithilāmiva || 5-13-36||

RMY 5-13-37

दुःखेन बुबुधे सीतां हनुमाननलंकृताम् ।
संस्कारेण यथाहीनां वाचमर्थान्तरं गताम् ॥ ५-१३-३७॥
duḥkhena bubudhe sītāṃ hanumānanalaṃkṛtām |
saṃskāreṇa yathāhīnāṃ vācamarthāntaraṃ gatām || 5-13-37||

RMY 5-13-38

तां समीक्ष्य विशालाक्षीं राजपुत्रीमनिन्दिताम् ।
तर्कयामास सीतेति कारणैरुपपादयन् ॥ ५-१३-३८॥
tāṃ samīkṣya viśālākṣīṃ rājaputrīmaninditām |
tarkayāmāsa sīteti kāraṇairupapādayan || 5-13-38||

RMY 5-13-39

वैदेह्या यानि चाङ्गेषु तदा रामोऽन्वकीर्तयत् ।
तान्याभरणजालानि गात्रशोभीन्यलक्षयत् ॥ ५-१३-३९॥
vaidehyā yāni cāṅgeṣu tadā rāmo'nvakīrtayat |
tānyābharaṇajālāni gātraśobhīnyalakṣayat || 5-13-39||

RMY 5-13-40

सुकृतौ कर्णवेष्टौ च श्वदंष्ट्रौ च सुसंस्थितौ ।
मणिविद्रुमचित्राणि हस्तेष्वाभरणानि च ॥ ५-१३-४०॥
sukṛtau karṇaveṣṭau ca śvadaṃṣṭrau ca susaṃsthitau |
maṇividrumacitrāṇi hasteṣvābharaṇāni ca || 5-13-40||

RMY 5-13-41

श्यामानि चिरयुक्तत्वात्तथा संस्थानवन्ति च ।
तान्येवैतानि मन्येऽहं यानि रामोऽव्नकीर्तयत् ॥ ५-१३-४१॥
śyāmāni cirayuktatvāttathā saṃsthānavanti ca |
tānyevaitāni manye'haṃ yāni rāmo'vnakīrtayat || 5-13-41||

RMY 5-13-42

तत्र यान्यवहीनानि तान्यहं नोपलक्षये ।
यान्यस्या नावहीनानि तानीमानि न संशयः ॥ ५-१३-४२॥
tatra yānyavahīnāni tānyahaṃ nopalakṣaye |
yānyasyā nāvahīnāni tānīmāni na saṃśayaḥ || 5-13-42||

RMY 5-13-43

पीतं कनकपट्टाभं स्रस्तं तद्वसनं शुभम् ।
उत्तरीयं नगासक्तं तदा दृष्टं प्लवंगमैः ॥ ५-१३-४३॥
pītaṃ kanakapaṭṭābhaṃ srastaṃ tadvasanaṃ śubham |
uttarīyaṃ nagāsaktaṃ tadā dṛṣṭaṃ plavaṃgamaiḥ || 5-13-43||

RMY 5-13-44

भूषणानि च मुख्यानि दृष्टानि धरणीतले ।
अनयैवापविद्धानि स्वनवन्ति महान्ति च ॥ ५-१३-४४॥
bhūṣaṇāni ca mukhyāni dṛṣṭāni dharaṇītale |
anayaivāpaviddhāni svanavanti mahānti ca || 5-13-44||

RMY 5-13-45

इदं चिरगृहीतत्वाद्वसनं क्लिष्टवत्तरम् ।
तथा हि नूनं तद्वर्णं तथा श्रीमद्यथेतरत् ॥ ५-१३-४५॥
idaṃ ciragṛhītatvādvasanaṃ kliṣṭavattaram |
tathā hi nūnaṃ tadvarṇaṃ tathā śrīmadyathetarat || 5-13-45||

RMY 5-13-46

इयं कनकवर्णाङ्गी रामस्य महिषी प्रिया ।
प्रनष्टापि सती यस्य मनसो न प्रणश्यति ॥ ५-१३-४६॥
iyaṃ kanakavarṇāṅgī rāmasya mahiṣī priyā |
pranaṣṭāpi satī yasya manaso na praṇaśyati || 5-13-46||

RMY 5-13-47

इयं सा यत्कृते रामश्चतुर्भिः परितप्यते ।
कारुण्येनानृशंस्येन शोकेन मदनेन च ॥ ५-१३-४७॥
iyaṃ sā yatkṛte rāmaścaturbhiḥ paritapyate |
kāruṇyenānṛśaṃsyena śokena madanena ca || 5-13-47||

RMY 5-13-48

स्त्री प्रनष्टेति कारुण्यादाश्रितेत्यानृशंस्यतः ।
पत्नी नष्टेति शोकेन प्रियेति मदनेन च ॥ ५-१३-४८॥
strī pranaṣṭeti kāruṇyādāśritetyānṛśaṃsyataḥ |
patnī naṣṭeti śokena priyeti madanena ca || 5-13-48||

RMY 5-13-49

अस्या देव्या यथा रूपमङ्गप्रत्यङ्गसौष्ठवम् ।
रामस्य च यथारूपं तस्येयमसितेक्षणा ॥ ५-१३-४९॥
asyā devyā yathā rūpamaṅgapratyaṅgasauṣṭhavam |
rāmasya ca yathārūpaṃ tasyeyamasitekṣaṇā || 5-13-49||

RMY 5-13-50

अस्या देव्या मनस्तस्मिंस्तस्य चास्यां प्रतिष्ठितम् ।
तेनेयं स च धर्मात्मा मुहूर्तमपि जीवति ॥ ५-१३-५०॥
asyā devyā manastasmiṃstasya cāsyāṃ pratiṣṭhitam |
teneyaṃ sa ca dharmātmā muhūrtamapi jīvati || 5-13-50||

RMY 5-13-51

दुष्करं कुरुते रामो य इमां मत्तकाशिनीम् ।
सीतां विना महाबाहुर्मुहूर्तमपि जीवति ॥ ५-१३-५१॥
duṣkaraṃ kurute rāmo ya imāṃ mattakāśinīm |
sītāṃ vinā mahābāhurmuhūrtamapi jīvati || 5-13-51||

RMY 5-13-52

एवं सीतां तदा दृष्ट्वा हृष्टः पवनसंभवः ।
जगाम मनसा रामं प्रशशंस च तं प्रभुम् ॥ ५-१३-५२॥
evaṃ sītāṃ tadā dṛṣṭvā hṛṣṭaḥ pavanasaṃbhavaḥ |
jagāma manasā rāmaṃ praśaśaṃsa ca taṃ prabhum || 5-13-52||

Sarga: 14/66 (32)

RMY 5-14-1

प्रशस्य तु प्रशस्तव्यां सीतां तां हरिपुंगवः ।
गुणाभिरामं रामं च पुनश्चिन्तापरोऽभवत् ॥ ५-१४-१॥
praśasya tu praśastavyāṃ sītāṃ tāṃ haripuṃgavaḥ |
guṇābhirāmaṃ rāmaṃ ca punaścintāparo'bhavat || 5-14-1||

RMY 5-14-2

स मुहूर्तमिव ध्यात्वा बाष्पपर्याकुलेक्षणः ।
सीतामाश्रित्य तेजस्वी हनुमान्विललाप ह ॥ ५-१४-२॥
sa muhūrtamiva dhyātvā bāṣpaparyākulekṣaṇaḥ |
sītāmāśritya tejasvī hanumānvilalāpa ha || 5-14-2||

RMY 5-14-3

मान्या गुरुविनीतस्य लक्ष्मणस्य गुरुप्रिया ।
यदि सीतापि दुःखार्ता कालो हि दुरतिक्रमः ॥ ५-१४-३॥
mānyā guruvinītasya lakṣmaṇasya gurupriyā |
yadi sītāpi duḥkhārtā kālo hi duratikramaḥ || 5-14-3||

RMY 5-14-4

रामस्य व्यवसायज्ञा लक्ष्मणस्य च धीमतः ।
नात्यर्थं क्षुभ्यते देवी गङ्गेव जलदागमे ॥ ५-१४-४॥
rāmasya vyavasāyajñā lakṣmaṇasya ca dhīmataḥ |
nātyarthaṃ kṣubhyate devī gaṅgeva jaladāgame || 5-14-4||

RMY 5-14-5

तुल्यशीलवयोवृत्तां तुल्याभिजनलक्षणाम् ।
राघवोऽर्हति वैदेहीं तं चेयमसितेक्षणा ॥ ५-१४-५॥
tulyaśīlavayovṛttāṃ tulyābhijanalakṣaṇām |
rāghavo'rhati vaidehīṃ taṃ ceyamasitekṣaṇā || 5-14-5||

RMY 5-14-6

तां दृष्ट्वा नवहेमाभां लोककान्तामिव श्रियम् ।
जगाम मनसा रामं वचनं चेदमब्रवीत् ॥ ५-१४-६॥
tāṃ dṛṣṭvā navahemābhāṃ lokakāntāmiva śriyam |
jagāma manasā rāmaṃ vacanaṃ cedamabravīt || 5-14-6||

RMY 5-14-7

अस्या हेतोर्विशालाक्ष्या हतो वाली महाबलः ।
रावणप्रतिमो वीर्ये कबन्धश्च निपातितः ॥ ५-१४-७॥
asyā hetorviśālākṣyā hato vālī mahābalaḥ |
rāvaṇapratimo vīrye kabandhaśca nipātitaḥ || 5-14-7||

RMY 5-14-8

विराधश्च हतः संख्ये राक्षसो भीमविक्रमः ।
वने रामेण विक्रम्य महेन्द्रेणेव शम्बरः ॥ ५-१४-८॥
virādhaśca hataḥ saṃkhye rākṣaso bhīmavikramaḥ |
vane rāmeṇa vikramya mahendreṇeva śambaraḥ || 5-14-8||

RMY 5-14-9

चतुर्दशसहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम् ।
निहतानि जनस्थाने शरैरग्निशिखोपमैः ॥ ५-१४-९॥
caturdaśasahasrāṇi rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām |
nihatāni janasthāne śarairagniśikhopamaiḥ || 5-14-9||

RMY 5-14-10

खरश्च निहतः संख्ये त्रिशिराश्च निपातितः ।
दूषणश्च महातेजा रामेण विदितात्मना ॥ ५-१४-१०॥
kharaśca nihataḥ saṃkhye triśirāśca nipātitaḥ |
dūṣaṇaśca mahātejā rāmeṇa viditātmanā || 5-14-10||

RMY 5-14-11

ऐश्वर्यं वानराणां च दुर्लभं वालिपालितम् ।
अस्या निमित्ते सुग्रीवः प्राप्तवाँल्लोकसत्कृतम् ॥ ५-१४-११॥
aiśvaryaṃ vānarāṇāṃ ca durlabhaṃ vālipālitam |
asyā nimitte sugrīvaḥ prāptavā~llokasatkṛtam || 5-14-11||

RMY 5-14-12

सागरश्च मया क्रान्तः श्रीमान्नदनदीपतिः ।
अस्या हेतोर्विशालाक्ष्याः पुरी चेयं निरीक्षिता ॥ ५-१४-१२॥
sāgaraśca mayā krāntaḥ śrīmānnadanadīpatiḥ |
asyā hetorviśālākṣyāḥ purī ceyaṃ nirīkṣitā || 5-14-12||

RMY 5-14-13

यदि रामः समुद्रान्तां मेदिनीं परिवर्तयेत् ।
अस्याः कृते जगच्चापि युक्तमित्येव मे मतिः ॥ ५-१४-१३॥
yadi rāmaḥ samudrāntāṃ medinīṃ parivartayet |
asyāḥ kṛte jagaccāpi yuktamityeva me matiḥ || 5-14-13||

RMY 5-14-14

राज्यं वा त्रिषु लोकेषु सीता वा जनकात्मजा ।
त्रैलोक्यराज्यं सकलं सीताया नाप्नुयात्कलाम् ॥ ५-१४-१४॥
rājyaṃ vā triṣu lokeṣu sītā vā janakātmajā |
trailokyarājyaṃ sakalaṃ sītāyā nāpnuyātkalām || 5-14-14||

RMY 5-14-15

इयं सा धर्मशीलस्य मैथिलस्य महात्मनः ।
सुता जनकराजस्य सीता भर्तृदृढव्रता ॥ ५-१४-१५॥
iyaṃ sā dharmaśīlasya maithilasya mahātmanaḥ |
sutā janakarājasya sītā bhartṛdṛḍhavratā || 5-14-15||

RMY 5-14-16

उत्थिता मेदिनीं भित्त्वा क्षेत्रे हलमुखक्षते ।
पद्मरेणुनिभैः कीर्णा शुभैः केदारपांसुभिः ॥ ५-१४-१६॥
utthitā medinīṃ bhittvā kṣetre halamukhakṣate |
padmareṇunibhaiḥ kīrṇā śubhaiḥ kedārapāṃsubhiḥ || 5-14-16||

RMY 5-14-17

विक्रान्तस्यार्यशीलस्य संयुगेष्वनिवर्तिनः ।
स्नुषा दशरथस्यैषा ज्येष्ठा राज्ञो यशस्विनी ॥ ५-१४-१७॥
vikrāntasyāryaśīlasya saṃyugeṣvanivartinaḥ |
snuṣā daśarathasyaiṣā jyeṣṭhā rājño yaśasvinī || 5-14-17||

RMY 5-14-18

धर्मज्ञस्य कृतज्ञस्य रामस्य विदितात्मनः ।
इयं सा दयिता भार्या राक्षसी वशमागता ॥ ५-१४-१८॥
dharmajñasya kṛtajñasya rāmasya viditātmanaḥ |
iyaṃ sā dayitā bhāryā rākṣasī vaśamāgatā || 5-14-18||

RMY 5-14-19

सर्वान्भोगान्परित्यज्य भर्तृस्नेहबलात्कृता ।
अचिन्तयित्वा दुःखानि प्रविष्टा निर्जनं वनम् ॥ ५-१४-१९॥
sarvānbhogānparityajya bhartṛsnehabalātkṛtā |
acintayitvā duḥkhāni praviṣṭā nirjanaṃ vanam || 5-14-19||

RMY 5-14-20

संतुष्टा फलमूलेन भर्तृशुश्रूषणे रता ।
या परां भजते प्रीतिं वनेऽपि भवने यथा ॥ ५-१४-२०॥
saṃtuṣṭā phalamūlena bhartṛśuśrūṣaṇe ratā |
yā parāṃ bhajate prītiṃ vane'pi bhavane yathā || 5-14-20||

RMY 5-14-21

सेयं कनकवर्णाङ्गी नित्यं सुस्मितभाषिणी ।
सहते यातनामेतामनर्थानामभागिनी ॥ ५-१४-२१॥
seyaṃ kanakavarṇāṅgī nityaṃ susmitabhāṣiṇī |
sahate yātanāmetāmanarthānāmabhāginī || 5-14-21||

RMY 5-14-22

इमां तु शीलसंपन्नां द्रष्टुमिच्छति राघवः ।
रावणेन प्रमथितां प्रपामिव पिपासितः ॥ ५-१४-२२॥
imāṃ tu śīlasaṃpannāṃ draṣṭumicchati rāghavaḥ |
rāvaṇena pramathitāṃ prapāmiva pipāsitaḥ || 5-14-22||

RMY 5-14-23

अस्या नूनं पुनर्लाभाद्राघवः प्रीतिमेष्यति ।
राजा राज्यपरिभ्रष्टः पुनः प्राप्येव मेदिनीम् ॥ ५-१४-२३॥
asyā nūnaṃ punarlābhādrāghavaḥ prītimeṣyati |
rājā rājyaparibhraṣṭaḥ punaḥ prāpyeva medinīm || 5-14-23||

RMY 5-14-24

कामभोगैः परित्यक्ता हीना बन्धुजनेन च ।
धारयत्यात्मनो देहं तत्समागमकाङ्क्षिणी ॥ ५-१४-२४॥
kāmabhogaiḥ parityaktā hīnā bandhujanena ca |
dhārayatyātmano dehaṃ tatsamāgamakāṅkṣiṇī || 5-14-24||

RMY 5-14-25

नैषा पश्यति राक्षस्यो नेमान्पुष्पफलद्रुमान् ।
एकस्थहृदया नूनं राममेवानुपश्यति ॥ ५-१४-२५॥
naiṣā paśyati rākṣasyo nemānpuṣpaphaladrumān |
ekasthahṛdayā nūnaṃ rāmamevānupaśyati || 5-14-25||

RMY 5-14-26

भर्ता नाम परं नार्या भूषणं भूषणादपि ।
एषा हि रहिता तेन शोभनार्हा न शोभते ॥ ५-१४-२६॥
bhartā nāma paraṃ nāryā bhūṣaṇaṃ bhūṣaṇādapi |
eṣā hi rahitā tena śobhanārhā na śobhate || 5-14-26||

RMY 5-14-27

दुष्करं कुरुते रामो हीनो यदनया प्रभुः ।
धारयत्यात्मनो देहं न दुःखेनावसीदति ॥ ५-१४-२७॥
duṣkaraṃ kurute rāmo hīno yadanayā prabhuḥ |
dhārayatyātmano dehaṃ na duḥkhenāvasīdati || 5-14-27||

RMY 5-14-28

इमामसितकेशान्तां शतपत्रनिभेक्षणाम् ।
सुखार्हां दुःखितां दृष्ट्वा ममापि व्यथितं मनः ॥ ५-१४-२८॥
imāmasitakeśāntāṃ śatapatranibhekṣaṇām |
sukhārhāṃ duḥkhitāṃ dṛṣṭvā mamāpi vyathitaṃ manaḥ || 5-14-28||

RMY 5-14-29

क्षितिक्षमा पुष्करसंनिभाक्षी या रक्षिता राघवलक्ष्मणाभ्याम् ।
सा राक्षसीभिर्विकृतेक्षणाभिः संरक्ष्यते संप्रति वृक्षमूले ॥ ५-१४-२९॥
kṣitikṣamā puṣkarasaṃnibhākṣī yā rakṣitā rāghavalakṣmaṇābhyām |
sā rākṣasībhirvikṛtekṣaṇābhiḥ saṃrakṣyate saṃprati vṛkṣamūle || 5-14-29||

RMY 5-14-30

हिमहतनलिनीव नष्टशोभा व्यसनपरम्परया निपीड्यमाना ।
सहचररहितेव चक्रवाकी जनकसुता कृपणां दशां प्रपन्ना ॥ ५-१४-३०॥
himahatanalinīva naṣṭaśobhā vyasanaparamparayā nipīḍyamānā |
sahacararahiteva cakravākī janakasutā kṛpaṇāṃ daśāṃ prapannā || 5-14-30||

RMY 5-14-31

अस्या हि पुष्पावनताग्रशाखाः शोकं दृढं वै जनयत्यशोकाः ।
हिमव्यपायेन च मन्दरश्मिरभ्युत्थितो नैकसहस्ररश्मिः ॥ ५-१४-३१॥
asyā hi puṣpāvanatāgraśākhāḥ śokaṃ dṛḍhaṃ vai janayatyaśokāḥ |
himavyapāyena ca mandaraśmirabhyutthito naikasahasraraśmiḥ || 5-14-31||

RMY 5-14-32

इत्येवमर्थं कपिरन्ववेक्ष्य सीतेयमित्येव निविष्टबुद्धिः ।
संश्रित्य तस्मिन्निषसाद वृक्षे बली हरीणामृषभस्तरस्वी ॥ ५-१४-३२॥
ityevamarthaṃ kapiranvavekṣya sīteyamityeva niviṣṭabuddhiḥ |
saṃśritya tasminniṣasāda vṛkṣe balī harīṇāmṛṣabhastarasvī || 5-14-32||

Sarga: 15/66 (32)

RMY 5-15-1

ततः कुमुदषण्डाभो निर्मलं निर्मलः स्वयम् ।
प्रजगाम नभश्चन्द्रो हंसो नीलमिवोदकम् ॥ ५-१५-१॥
tataḥ kumudaṣaṇḍābho nirmalaṃ nirmalaḥ svayam |
prajagāma nabhaścandro haṃso nīlamivodakam || 5-15-1||

RMY 5-15-2

साचिव्यमिव कुर्वन्स प्रभया निर्मलप्रभः ।
चन्द्रमा रश्मिभिः शीतैः सिषेवे पवनात्मजम् ॥ ५-१५-२॥
sācivyamiva kurvansa prabhayā nirmalaprabhaḥ |
candramā raśmibhiḥ śītaiḥ siṣeve pavanātmajam || 5-15-2||

RMY 5-15-3

स ददर्श ततः सीतां पूर्णचन्द्रनिभाननाम् ।
शोकभारैरिव न्यस्तां भारैर्नावमिवाम्भसि ॥ ५-१५-३॥
sa dadarśa tataḥ sītāṃ pūrṇacandranibhānanām |
śokabhārairiva nyastāṃ bhārairnāvamivāmbhasi || 5-15-3||

RMY 5-15-4

दिदृक्षमाणो वैदेहीं हनूमान्मारुतात्मजः ।
स ददर्शाविदूरस्था राक्षसीर्घोरदर्शनाः ॥ ५-१५-४॥
didṛkṣamāṇo vaidehīṃ hanūmānmārutātmajaḥ |
sa dadarśāvidūrasthā rākṣasīrghoradarśanāḥ || 5-15-4||

RMY 5-15-5

एकाक्षीमेककर्णां च कर्णप्रावरणां तथा ।
अकर्णां शङ्कुकर्णां च मस्तकोच्छ्वासनासिकाम् ॥ ५-१५-५॥
ekākṣīmekakarṇāṃ ca karṇaprāvaraṇāṃ tathā |
akarṇāṃ śaṅkukarṇāṃ ca mastakocchvāsanāsikām || 5-15-5||

RMY 5-15-6

अतिकायोत्तमाङ्गीं च तनुदीर्घशिरोधराम् ।
ध्वस्तकेशीं तथाकेशीं केशकम्बलधारिणीम् ॥ ५-१५-६॥
atikāyottamāṅgīṃ ca tanudīrghaśirodharām |
dhvastakeśīṃ tathākeśīṃ keśakambaladhāriṇīm || 5-15-6||

RMY 5-15-7

लम्बकर्णललाटां च लम्बोदरपयोधराम् ।
लम्बौष्ठीं चिबुकौष्ठीं च लम्बास्यां लम्बजानुकाम् ॥ ५-१५-७॥
lambakarṇalalāṭāṃ ca lambodarapayodharām |
lambauṣṭhīṃ cibukauṣṭhīṃ ca lambāsyāṃ lambajānukām || 5-15-7||

RMY 5-15-8

ह्रस्वां दीर्घां च कुब्जां च विकटां वामनां तथा ।
करालां भुग्नवस्त्रां च पिङ्गाक्षीं विकृताननाम् ॥ ५-१५-८॥
hrasvāṃ dīrghāṃ ca kubjāṃ ca vikaṭāṃ vāmanāṃ tathā |
karālāṃ bhugnavastrāṃ ca piṅgākṣīṃ vikṛtānanām || 5-15-8||

RMY 5-15-9

विकृताः पिङ्गलाः कालीः क्रोधनाः कलहप्रियाः ।
कालायसमहाशूलकूटमुद्गरधारिणीः ॥ ५-१५-९॥
vikṛtāḥ piṅgalāḥ kālīḥ krodhanāḥ kalahapriyāḥ |
kālāyasamahāśūlakūṭamudgaradhāriṇīḥ || 5-15-9||

RMY 5-15-10

वराहमृगशार्दूलमहिषाजशिवा मुखाः ।
गजोष्ट्रहयपादाश्च निखातशिरसोऽपराः ॥ ५-१५-१०॥
varāhamṛgaśārdūlamahiṣājaśivā mukhāḥ |
gajoṣṭrahayapādāśca nikhātaśiraso'parāḥ || 5-15-10||

RMY 5-15-11

एकहस्तैकपादाश्च खरकर्ण्यश्वकर्णिकाः ।
गोकर्णीर्हस्तिकर्णीश्च हरिकर्णीस्तथापराः ॥ ५-१५-११॥
ekahastaikapādāśca kharakarṇyaśvakarṇikāḥ |
gokarṇīrhastikarṇīśca harikarṇīstathāparāḥ || 5-15-11||

RMY 5-15-12

अनासा अतिनासाश्च तिर्यन्नासा विनासिकाः ।
गजसंनिभनासाश्च ललाटोच्छ्वासनासिकाः ॥ ५-१५-१२॥
anāsā atināsāśca tiryannāsā vināsikāḥ |
gajasaṃnibhanāsāśca lalāṭocchvāsanāsikāḥ || 5-15-12||

RMY 5-15-13

हस्तिपादा महापादा गोपादाः पादचूलिकाः ।
अतिमात्रशिरोग्रीवा अतिमात्रकुचोदरीः ॥ ५-१५-१३॥
hastipādā mahāpādā gopādāḥ pādacūlikāḥ |
atimātraśirogrīvā atimātrakucodarīḥ || 5-15-13||

RMY 5-15-14

अतिमात्रास्य नेत्राश्च दीर्घजिह्वानखास्तथा ।
अजामुखीर्हस्तिमुखीर्गोमुखीः सूकरीमुखीः ॥ ५-१५-१४॥
atimātrāsya netrāśca dīrghajihvānakhāstathā |
ajāmukhīrhastimukhīrgomukhīḥ sūkarīmukhīḥ || 5-15-14||

RMY 5-15-15

हयोष्ट्रखरवक्त्राश्च राक्षसीर्घोरदर्शनाः ।
शूलमुद्गरहस्ताश्च क्रोधनाः कलहप्रियाः ॥ ५-१५-१५॥
hayoṣṭrakharavaktrāśca rākṣasīrghoradarśanāḥ |
śūlamudgarahastāśca krodhanāḥ kalahapriyāḥ || 5-15-15||

RMY 5-15-16

कराला धूम्रकेशीश्च रक्षसीर्विकृताननाः ।
पिबन्तीः सततं पानं सदा मांससुराप्रियाः ॥ ५-१५-१६॥
karālā dhūmrakeśīśca rakṣasīrvikṛtānanāḥ |
pibantīḥ satataṃ pānaṃ sadā māṃsasurāpriyāḥ || 5-15-16||

RMY 5-15-17

मांसशोणितदिग्धाङ्गीर्मांसशोणितभोजनाः ।
ता ददर्श कपिश्रेष्ठो रोमहर्षणदर्शनाः ॥ ५-१५-१७॥
māṃsaśoṇitadigdhāṅgīrmāṃsaśoṇitabhojanāḥ |
tā dadarśa kapiśreṣṭho romaharṣaṇadarśanāḥ || 5-15-17||

RMY 5-15-18

स्कन्धवन्तमुपासीनाः परिवार्य वनस्पतिम् ।
तस्याधस्ताच्च तां देवीं राजपुत्रीमनिन्दिताम् ॥ ५-१५-१८॥
skandhavantamupāsīnāḥ parivārya vanaspatim |
tasyādhastācca tāṃ devīṃ rājaputrīmaninditām || 5-15-18||

RMY 5-15-19

लक्षयामास लक्ष्मीवान्हनूमाञ्जनकात्मजाम् ।
निष्प्रभां शोकसंतप्तां मलसंकुलमूर्धजाम् ॥ ५-१५-१९॥
lakṣayāmāsa lakṣmīvānhanūmāñjanakātmajām |
niṣprabhāṃ śokasaṃtaptāṃ malasaṃkulamūrdhajām || 5-15-19||

RMY 5-15-20

क्षीणपुण्यां च्युतां भूमौ तारां निपतितामिव ।
चारित्र्य व्यपदेशाढ्यां भर्तृदर्शनदुर्गताम् ॥ ५-१५-२०॥
kṣīṇapuṇyāṃ cyutāṃ bhūmau tārāṃ nipatitāmiva |
cāritrya vyapadeśāḍhyāṃ bhartṛdarśanadurgatām || 5-15-20||

RMY 5-15-21

भूषणैरुत्तमैर्हीनां भर्तृवात्सल्यभूषिताम् ।
राक्षसाधिपसंरुद्धां बन्धुभिश्च विनाकृताम् ॥ ५-१५-२१॥
bhūṣaṇairuttamairhīnāṃ bhartṛvātsalyabhūṣitām |
rākṣasādhipasaṃruddhāṃ bandhubhiśca vinākṛtām || 5-15-21||

RMY 5-15-22

वियूथां सिंहसंरुद्धां बद्धां गजवधूमिव ।
चन्द्रलेखां पयोदान्ते शारदाभ्रैरिवावृताम् ॥ ५-१५-२२॥
viyūthāṃ siṃhasaṃruddhāṃ baddhāṃ gajavadhūmiva |
candralekhāṃ payodānte śāradābhrairivāvṛtām || 5-15-22||

RMY 5-15-23

क्लिष्टरूपामसंस्पर्शादयुक्तामिव वल्लकीम् ।
सीतां भर्तृहिते युक्तामयुक्तां रक्षसां वशे ॥ ५-१५-२३॥
kliṣṭarūpāmasaṃsparśādayuktāmiva vallakīm |
sītāṃ bhartṛhite yuktāmayuktāṃ rakṣasāṃ vaśe || 5-15-23||

RMY 5-15-24

अशोकवनिकामध्ये शोकसागरमाप्लुताम् ।
ताभिः परिवृतां तत्र सग्रहामिव रोहिणीम् ।
ददर्श हनुमान्देवीं लतामकुसुमामिव ॥ ५-१५-२४॥
aśokavanikāmadhye śokasāgaramāplutām |
tābhiḥ parivṛtāṃ tatra sagrahāmiva rohiṇīm |
dadarśa hanumāndevīṃ latāmakusumāmiva || 5-15-24||

RMY 5-15-25

सा मलेन च दिग्धाङ्गी वपुषा चाप्यलंकृता ।
मृणाली पङ्कदिग्धेव विभाति च न भाति च ॥ ५-१५-२५॥
sā malena ca digdhāṅgī vapuṣā cāpyalaṃkṛtā |
mṛṇālī paṅkadigdheva vibhāti ca na bhāti ca || 5-15-25||

RMY 5-15-26

मलिनेन तु वस्त्रेण परिक्लिष्टेन भामिनीम् ।
संवृतां मृगशावाक्षीं ददर्श हनुमान्कपिः ॥ ५-१५-२६॥
malinena tu vastreṇa parikliṣṭena bhāminīm |
saṃvṛtāṃ mṛgaśāvākṣīṃ dadarśa hanumānkapiḥ || 5-15-26||

RMY 5-15-27

तां देवीं दीनवदनामदीनां भर्तृतेजसा ।
रक्षितां स्वेन शीलेन सीतामसितलोचनाम् ॥ ५-१५-२७॥
tāṃ devīṃ dīnavadanāmadīnāṃ bhartṛtejasā |
rakṣitāṃ svena śīlena sītāmasitalocanām || 5-15-27||

RMY 5-15-28

तां दृष्ट्वा हनुमान्सीतां मृगशावनिभेक्षणाम् ।
मृगकन्यामिव त्रस्तां वीक्षमाणां समन्ततः ॥ ५-१५-२८॥
tāṃ dṛṣṭvā hanumānsītāṃ mṛgaśāvanibhekṣaṇām |
mṛgakanyāmiva trastāṃ vīkṣamāṇāṃ samantataḥ || 5-15-28||

RMY 5-15-29

दहन्तीमिव निःश्वासैर्वृक्षान्पल्लवधारिणः ।
संघातमिव शोकानां दुःखस्योर्मिमिवोत्थिताम् ॥ ५-१५-२९॥
dahantīmiva niḥśvāsairvṛkṣānpallavadhāriṇaḥ |
saṃghātamiva śokānāṃ duḥkhasyormimivotthitām || 5-15-29||

RMY 5-15-30

तां क्षामां सुविभक्ताङ्गीं विनाभरणशोभिनीम् ॥ ५-१५-३०॥
tāṃ kṣāmāṃ suvibhaktāṅgīṃ vinābharaṇaśobhinīm || 5-15-30||

RMY 5-15-31

प्रहर्षमतुलं लेभे मारुतिः प्रेक्ष्य मैथिलीम् ।
हर्षजानि च सोऽश्रूणि तां दृष्ट्वा मदिरेक्षणाम् ।
मुमोच हनुमांस्तत्र नमश्चक्रे च राघवम् ॥ ५-१५-३१॥
praharṣamatulaṃ lebhe mārutiḥ prekṣya maithilīm |
harṣajāni ca so'śrūṇi tāṃ dṛṣṭvā madirekṣaṇām |
mumoca hanumāṃstatra namaścakre ca rāghavam || 5-15-31||

RMY 5-15-32

नमस्कृत्वा च रामाय लक्ष्मणाय च वीर्यवान् ।
सीतादर्शनसंहृष्टो हनूमान्संवृतोऽभवत् ॥ ५-१५-३२॥
namaskṛtvā ca rāmāya lakṣmaṇāya ca vīryavān |
sītādarśanasaṃhṛṣṭo hanūmānsaṃvṛto'bhavat || 5-15-32||

Sarga: 16/66 (28)

RMY 5-16-1

तथा विप्रेक्षमाणस्य वनं पुष्पितपादपम् ।
विचिन्वतश्च वैदेहीं किंचिच्छेषा निशाभवत् ॥ ५-१६-१॥
tathā viprekṣamāṇasya vanaṃ puṣpitapādapam |
vicinvataśca vaidehīṃ kiṃciccheṣā niśābhavat || 5-16-1||

RMY 5-16-2

षडङ्गवेदविदुषां क्रतुप्रवरयाजिनाम् ।
शुश्राव ब्रह्मघोषांश्च विरात्रे ब्रह्मरक्षसाम् ॥ ५-१६-२॥
ṣaḍaṅgavedaviduṣāṃ kratupravarayājinām |
śuśrāva brahmaghoṣāṃśca virātre brahmarakṣasām || 5-16-2||

RMY 5-16-3

अथ मङ्गलवादित्रैः शब्दैः श्रोत्रमनोहरैः ।
प्राबोध्यत महाबाहुर्दशग्रीवो महाबलः ॥ ५-१६-३॥
atha maṅgalavāditraiḥ śabdaiḥ śrotramanoharaiḥ |
prābodhyata mahābāhurdaśagrīvo mahābalaḥ || 5-16-3||

RMY 5-16-4

विबुध्य तु यथाकालं राक्षसेन्द्रः प्रतावपान् ।
स्रस्तमाल्याम्बरधरो वैदेहीमन्वचिन्तयत् ॥ ५-१६-४॥
vibudhya tu yathākālaṃ rākṣasendraḥ pratāvapān |
srastamālyāmbaradharo vaidehīmanvacintayat || 5-16-4||

RMY 5-16-5

भृशं नियुक्तस्तस्यां च मदनेन मदोत्कटः ।
न स तं राक्षसः कामं शशाकात्मनि गूहितुम् ॥ ५-१६-५॥
bhṛśaṃ niyuktastasyāṃ ca madanena madotkaṭaḥ |
na sa taṃ rākṣasaḥ kāmaṃ śaśākātmani gūhitum || 5-16-5||

RMY 5-16-6

स सर्वाभरणैर्युक्तो बिभ्रच्छ्रियमनुत्तमाम् ।
तां नगैर्विविधैर्जुष्टां सर्वपुष्पफलोपगैः ॥ ५-१६-६॥
sa sarvābharaṇairyukto bibhracchriyamanuttamām |
tāṃ nagairvividhairjuṣṭāṃ sarvapuṣpaphalopagaiḥ || 5-16-6||

RMY 5-16-7

वृतां पुष्करिणीभिश्च नानापुष्पोपशोभिताम् ।
सदामदैश्च विहगैर्विचित्रां परमाद्भुताम् ॥ ५-१६-७॥
vṛtāṃ puṣkariṇībhiśca nānāpuṣpopaśobhitām |
sadāmadaiśca vihagairvicitrāṃ paramādbhutām || 5-16-7||

RMY 5-16-8

ईहामृगैश्च विविधैश्वृतां दृष्टिमनोहरैः ।
वीथीः संप्रेक्षमाणश्च मणिकाञ्चनतोरणाः ॥ ५-१६-८॥
īhāmṛgaiśca vividhaiśvṛtāṃ dṛṣṭimanoharaiḥ |
vīthīḥ saṃprekṣamāṇaśca maṇikāñcanatoraṇāḥ || 5-16-8||

RMY 5-16-9

नानामृगगणाकीर्णां फलैः प्रपतितैर्वृताम् ।
अशोकवनिकामेव प्राविशत्संततद्रुमाम् ॥ ५-१६-९॥
nānāmṛgagaṇākīrṇāṃ phalaiḥ prapatitairvṛtām |
aśokavanikāmeva prāviśatsaṃtatadrumām || 5-16-9||

RMY 5-16-10

अङ्गनाशतमात्रं तु तं व्रजन्तमनुव्रजत् ।
महेन्द्रमिव पौलस्त्यं देवगन्धर्वयोषितः ॥ ५-१६-१०॥
aṅganāśatamātraṃ tu taṃ vrajantamanuvrajat |
mahendramiva paulastyaṃ devagandharvayoṣitaḥ || 5-16-10||

RMY 5-16-11

दीपिकाः काञ्चनीः काश्चिज्जगृहुस्तत्र योषितः ।
बालव्यजनहस्ताश्च तालवृन्तानि चापराः ॥ ५-१६-११॥
dīpikāḥ kāñcanīḥ kāścijjagṛhustatra yoṣitaḥ |
bālavyajanahastāśca tālavṛntāni cāparāḥ || 5-16-11||

RMY 5-16-12

काञ्चनैरपि भृङ्गारैर्जह्रुः सलिलमग्रतः ।
मण्डलाग्रानसींश्चैव गृह्यान्याः पृष्ठतो ययुः ॥ ५-१६-१२॥
kāñcanairapi bhṛṅgārairjahruḥ salilamagrataḥ |
maṇḍalāgrānasīṃścaiva gṛhyānyāḥ pṛṣṭhato yayuḥ || 5-16-12||

RMY 5-16-13

काचिद्रत्नमयीं पात्रीं पूर्णां पानस्य भामिनी ।
दक्षिणा दक्षिणेनैव तदा जग्राह पाणिना ॥ ५-१६-१३॥
kācidratnamayīṃ pātrīṃ pūrṇāṃ pānasya bhāminī |
dakṣiṇā dakṣiṇenaiva tadā jagrāha pāṇinā || 5-16-13||

RMY 5-16-14

राजहंसप्रतीकाशं छत्रं पूर्णशशिप्रभम् ।
सौवर्णदण्डमपरा गृहीत्वा पृष्ठतो ययौ ॥ ५-१६-१४॥
rājahaṃsapratīkāśaṃ chatraṃ pūrṇaśaśiprabham |
sauvarṇadaṇḍamaparā gṛhītvā pṛṣṭhato yayau || 5-16-14||

RMY 5-16-15

निद्रामदपरीताक्ष्यो रावणस्योत्तमस्त्रियः ।
अनुजग्मुः पतिं वीरं घनं विद्युल्लता इव ॥ ५-१६-१५॥
nidrāmadaparītākṣyo rāvaṇasyottamastriyaḥ |
anujagmuḥ patiṃ vīraṃ ghanaṃ vidyullatā iva || 5-16-15||

RMY 5-16-16

ततः काञ्चीनिनादं च नूपुराणां च निःस्वनम् ।
शुश्राव परमस्त्रीणां स कपिर्मारुतात्मजः ॥ ५-१६-१६॥
tataḥ kāñcīninādaṃ ca nūpurāṇāṃ ca niḥsvanam |
śuśrāva paramastrīṇāṃ sa kapirmārutātmajaḥ || 5-16-16||

RMY 5-16-17

तं चाप्रतिमकर्माणमचिन्त्यबलपौरुषम् ।
द्वारदेशमनुप्राप्तं ददर्श हनुमान्कपिः ॥ ५-१६-१७॥
taṃ cāpratimakarmāṇamacintyabalapauruṣam |
dvāradeśamanuprāptaṃ dadarśa hanumānkapiḥ || 5-16-17||

RMY 5-16-18

दीपिकाभिरनेकाभिः समन्तादवभासितम् ।
गन्धतैलावसिक्ताभिर्ध्रियमाणाभिरग्रतः ॥ ५-१६-१८॥
dīpikābhiranekābhiḥ samantādavabhāsitam |
gandhatailāvasiktābhirdhriyamāṇābhiragrataḥ || 5-16-18||

RMY 5-16-19

कामदर्पमदैर्युक्तं जिह्मताम्रायतेक्षणम् ।
समक्षमिव कन्दर्पमपविद्ध शरासनम् ॥ ५-१६-१९॥
kāmadarpamadairyuktaṃ jihmatāmrāyatekṣaṇam |
samakṣamiva kandarpamapaviddha śarāsanam || 5-16-19||

RMY 5-16-20

मथितामृतफेनाभमरजो वस्त्रमुत्तमम् ।
सलीलमनुकर्षन्तं विमुक्तं सक्तमङ्गदे ॥ ५-१६-२०॥
mathitāmṛtaphenābhamarajo vastramuttamam |
salīlamanukarṣantaṃ vimuktaṃ saktamaṅgade || 5-16-20||

RMY 5-16-21

तं पत्रविटपे लीनः पत्रपुष्पघनावृतः ।
समीपमुपसंक्रान्तं निध्यातुमुपचक्रमे ॥ ५-१६-२१॥
taṃ patraviṭape līnaḥ patrapuṣpaghanāvṛtaḥ |
samīpamupasaṃkrāntaṃ nidhyātumupacakrame || 5-16-21||

RMY 5-16-22

अवेक्षमाणश्च ततो ददर्श कपिकुञ्जरः ।
रूपयौवनसंपन्ना रावणस्य वरस्त्रियः ॥ ५-१६-२२॥
avekṣamāṇaśca tato dadarśa kapikuñjaraḥ |
rūpayauvanasaṃpannā rāvaṇasya varastriyaḥ || 5-16-22||

RMY 5-16-23

ताभिः परिवृतो राजा सुरूपाभिर्महायशाः ।
तन्मृगद्विजसंघुष्टं प्रविष्टः प्रमदावनम् ॥ ५-१६-२३॥
tābhiḥ parivṛto rājā surūpābhirmahāyaśāḥ |
tanmṛgadvijasaṃghuṣṭaṃ praviṣṭaḥ pramadāvanam || 5-16-23||

RMY 5-16-24

क्षीबो विचित्राभरणः शङ्कुकर्णो महाबलः ।
तेन विश्रवसः पुत्रः स दृष्टो राक्षसाधिपः ॥ ५-१६-२४॥
kṣībo vicitrābharaṇaḥ śaṅkukarṇo mahābalaḥ |
tena viśravasaḥ putraḥ sa dṛṣṭo rākṣasādhipaḥ || 5-16-24||

RMY 5-16-25

वृतः परमनारीभिस्ताराभिरिव चन्द्रमाः ।
तं ददर्श महातेजास्तेजोवन्तं महाकपिः ॥ ५-१६-२५॥
vṛtaḥ paramanārībhistārābhiriva candramāḥ |
taṃ dadarśa mahātejāstejovantaṃ mahākapiḥ || 5-16-25||

RMY 5-16-26

रावणोऽयं महाबाहुरिति संचिन्त्य वानरः ।
अवप्लुतो महातेजा हनूमान्मारुतात्मजः ॥ ५-१६-२६॥
rāvaṇo'yaṃ mahābāhuriti saṃcintya vānaraḥ |
avapluto mahātejā hanūmānmārutātmajaḥ || 5-16-26||

RMY 5-16-27

स तथाप्युग्रतेजाः सन्निर्धूतस्तस्य तेजसा ।
पत्रगुह्यान्तरे सक्तो हनूमान्संवृतोऽभवत् ॥ ५-१६-२७॥
sa tathāpyugratejāḥ sannirdhūtastasya tejasā |
patraguhyāntare sakto hanūmānsaṃvṛto'bhavat || 5-16-27||

RMY 5-16-28

स तामसितकेशान्तां सुश्रोणीं संहतस्तनीम् ।
दिदृक्षुरसितापाङ्गीमुपावर्तत रावणः ॥ ५-१६-२८॥
sa tāmasitakeśāntāṃ suśroṇīṃ saṃhatastanīm |
didṛkṣurasitāpāṅgīmupāvartata rāvaṇaḥ || 5-16-28||

Sarga: 17/66 (21)

RMY 5-17-1

तस्मिन्नेव ततः काले राजपुत्री त्वनिन्दिता ।
रूपयौवनसंपन्नं भूषणोत्तमभूषितम् ॥ ५-१७-१॥
tasminneva tataḥ kāle rājaputrī tvaninditā |
rūpayauvanasaṃpannaṃ bhūṣaṇottamabhūṣitam || 5-17-1||

RMY 5-17-2

ततो दृष्ट्वैव वैदेही रावणं राक्षसाधिपम् ।
प्रावेपत वरारोहा प्रवाते कदली यथा ॥ ५-१७-२॥
tato dṛṣṭvaiva vaidehī rāvaṇaṃ rākṣasādhipam |
prāvepata varārohā pravāte kadalī yathā || 5-17-2||

RMY 5-17-3

ऊरुभ्यामुदरं छाद्य बाहुभ्यां च पयोधरौ ।
उपविष्टा विशालाक्षी रुदन्ती वरवर्णिनी ॥ ५-१७-३॥
ūrubhyāmudaraṃ chādya bāhubhyāṃ ca payodharau |
upaviṣṭā viśālākṣī rudantī varavarṇinī || 5-17-3||

RMY 5-17-4

दशग्रीवस्तु वैदेहीं रक्षितां राक्षसीगणैः ।
ददर्श दीनां दुःखार्तं नावं सन्नामिवार्णवे ॥ ५-१७-४॥
daśagrīvastu vaidehīṃ rakṣitāṃ rākṣasīgaṇaiḥ |
dadarśa dīnāṃ duḥkhārtaṃ nāvaṃ sannāmivārṇave || 5-17-4||

RMY 5-17-5

असंवृतायामासीनां धरण्यां संशितव्रताम् ।
छिन्नां प्रपतितां भूमौ शाखामिव वनस्पतेः ।
मलमण्डनदिग्धाङ्गीं मण्डनार्हाममण्डिताम् ॥ ५-१७-५॥
asaṃvṛtāyāmāsīnāṃ dharaṇyāṃ saṃśitavratām |
chinnāṃ prapatitāṃ bhūmau śākhāmiva vanaspateḥ |
malamaṇḍanadigdhāṅgīṃ maṇḍanārhāmamaṇḍitām || 5-17-5||

RMY 5-17-6

समीपं राजसिंहस्य रामस्य विदितात्मनः ।
संकल्पहयसंयुक्तैर्यान्तीमिव मनोरथैः ॥ ५-१७-६॥
samīpaṃ rājasiṃhasya rāmasya viditātmanaḥ |
saṃkalpahayasaṃyuktairyāntīmiva manorathaiḥ || 5-17-6||

RMY 5-17-7

शुष्यन्तीं रुदतीमेकां ध्यानशोकपरायणाम् ।
दुःखस्यान्तमपश्यन्तीं रामां राममनुव्रताम् ॥ ५-१७-७॥
śuṣyantīṃ rudatīmekāṃ dhyānaśokaparāyaṇām |
duḥkhasyāntamapaśyantīṃ rāmāṃ rāmamanuvratām || 5-17-7||

RMY 5-17-8

वेष्टमानामथाविष्टां पन्नगेन्द्रवधूमिव ।
धूप्यमानां ग्रहेणेव रोहिणीं धूमकेतुना ॥ ५-१७-८॥
veṣṭamānāmathāviṣṭāṃ pannagendravadhūmiva |
dhūpyamānāṃ graheṇeva rohiṇīṃ dhūmaketunā || 5-17-8||

RMY 5-17-9

वृत्तशीले कुले जातामाचारवति धार्मिके ।
पुनः संस्कारमापन्नां जातमिव च दुष्कुले ॥ ५-१७-९॥
vṛttaśīle kule jātāmācāravati dhārmike |
punaḥ saṃskāramāpannāṃ jātamiva ca duṣkule || 5-17-9||

RMY 5-17-10

सन्नामिव महाकीर्तिं श्रद्धामिव विमानिताम् ।
प्रज्ञामिव परिक्षीणामाशां प्रतिहतामिव ॥ ५-१७-१०॥
sannāmiva mahākīrtiṃ śraddhāmiva vimānitām |
prajñāmiva parikṣīṇāmāśāṃ pratihatāmiva || 5-17-10||

RMY 5-17-11

आयतीमिव विध्वस्तामाज्ञां प्रतिहतामिव ।
दीप्तामिव दिशं काले पूजामपहृतामिव ॥ ५-१७-११॥
āyatīmiva vidhvastāmājñāṃ pratihatāmiva |
dīptāmiva diśaṃ kāle pūjāmapahṛtāmiva || 5-17-11||

RMY 5-17-12

पद्मिनीमिव विध्वस्तां हतशूरां चमूमिव ।
प्रभामिव तपोध्वस्तामुपक्षीणामिवापगाम् ॥ ५-१७-१२॥
padminīmiva vidhvastāṃ hataśūrāṃ camūmiva |
prabhāmiva tapodhvastāmupakṣīṇāmivāpagām || 5-17-12||

RMY 5-17-13

वेदीमिव परामृष्टां शान्तामग्निशिखामिव ।
पौर्णमासीमिव निशां राहुग्रस्तेन्दुमण्डलाम् ॥ ५-१७-१३॥
vedīmiva parāmṛṣṭāṃ śāntāmagniśikhāmiva |
paurṇamāsīmiva niśāṃ rāhugrastendumaṇḍalām || 5-17-13||

RMY 5-17-14

उत्कृष्टपर्णकमलां वित्रासितविहंगमाम् ।
हस्तिहस्तपरामृष्टामाकुलां पद्मिनीमिव ॥ ५-१७-१४॥
utkṛṣṭaparṇakamalāṃ vitrāsitavihaṃgamām |
hastihastaparāmṛṣṭāmākulāṃ padminīmiva || 5-17-14||

RMY 5-17-15

पतिशोकातुरां शुष्कां नदीं विस्रावितामिव ।
परया मृजया हीनां कृष्णपक्षे निशामिव ॥ ५-१७-१५॥
patiśokāturāṃ śuṣkāṃ nadīṃ visrāvitāmiva |
parayā mṛjayā hīnāṃ kṛṣṇapakṣe niśāmiva || 5-17-15||

RMY 5-17-16

सुकुमारीं सुजाताङ्गीं रत्नगर्भगृहोचिताम् ।
तप्यमानामिवोष्णेन मृणालीमचिरोद्धृताम् ॥ ५-१७-१६॥
sukumārīṃ sujātāṅgīṃ ratnagarbhagṛhocitām |
tapyamānāmivoṣṇena mṛṇālīmaciroddhṛtām || 5-17-16||

RMY 5-17-17

गृहीतामालितां स्तम्भे यूथपेन विनाकृताम् ।
निःश्वसन्तीं सुदुःखार्तां गजराजवधूमिव ॥ ५-१७-१७॥
gṛhītāmālitāṃ stambhe yūthapena vinākṛtām |
niḥśvasantīṃ suduḥkhārtāṃ gajarājavadhūmiva || 5-17-17||

RMY 5-17-18

एकया दीर्घया वेण्या शोभमानामयत्नतः ।
नीलया नीरदापाये वनराज्या महीमिव ॥ ५-१७-१८॥
ekayā dīrghayā veṇyā śobhamānāmayatnataḥ |
nīlayā nīradāpāye vanarājyā mahīmiva || 5-17-18||

RMY 5-17-19

उपवासेन शोकेन ध्यानेन च भयेन च ।
परिक्षीणां कृशां दीनामल्पाहारां तपोधनाम् ॥ ५-१७-१९॥
upavāsena śokena dhyānena ca bhayena ca |
parikṣīṇāṃ kṛśāṃ dīnāmalpāhārāṃ tapodhanām || 5-17-19||

RMY 5-17-20

आयाचमानां दुःखार्तां प्राञ्जलिं देवतामिव ।
भावेन रघुमुख्यस्य दशग्रीवपराभवम् ॥ ५-१७-२०॥
āyācamānāṃ duḥkhārtāṃ prāñjaliṃ devatāmiva |
bhāvena raghumukhyasya daśagrīvaparābhavam || 5-17-20||

RMY 5-17-21

समीक्षमाणां रुदतीमनिन्दितां सुपक्ष्मताम्रायतशुक्ललोचनाम् ।
अनुव्रतां राममतीव मैथिलीं प्रलोभयामास वधाय रावणः ॥ ५-१७-२१॥
samīkṣamāṇāṃ rudatīmaninditāṃ supakṣmatāmrāyataśuklalocanām |
anuvratāṃ rāmamatīva maithilīṃ pralobhayāmāsa vadhāya rāvaṇaḥ || 5-17-21||

Sarga: 18/66 (35)

RMY 5-18-1

स तां परिवृतां दीनां निरानन्दां तपस्विनीम् ।
साकारैर्मधुरैर्वाक्यैर्न्यदर्शयत रावणः ॥ ५-१८-१॥
sa tāṃ parivṛtāṃ dīnāṃ nirānandāṃ tapasvinīm |
sākārairmadhurairvākyairnyadarśayata rāvaṇaḥ || 5-18-1||

RMY 5-18-2

मां दृष्ट्वा नागनासोरुगूहमाना स्तनोदरम् ।
अदर्शनमिवात्मानं भयान्नेतुं त्वमिच्छसि ॥ ५-१८-२॥
māṃ dṛṣṭvā nāganāsorugūhamānā stanodaram |
adarśanamivātmānaṃ bhayānnetuṃ tvamicchasi || 5-18-2||

RMY 5-18-3

कामये त्वां विशालाक्षि बहुमन्यस्व मां प्रिये ।
सर्वाङ्गगुणसंपन्ने सर्वलोकमनोहरे ॥ ५-१८-३॥
kāmaye tvāṃ viśālākṣi bahumanyasva māṃ priye |
sarvāṅgaguṇasaṃpanne sarvalokamanohare || 5-18-3||

RMY 5-18-4

नेह केचिन्मनुष्या वा राक्षसाः कामरूपिणः ।
व्यपसर्पतु ते सीते भयं मत्तः समुत्थितम् ॥ ५-१८-४॥
neha kecinmanuṣyā vā rākṣasāḥ kāmarūpiṇaḥ |
vyapasarpatu te sīte bhayaṃ mattaḥ samutthitam || 5-18-4||

RMY 5-18-5

स्वधर्मे रक्षसां भीरु सर्वथैष न संशयः ।
गमनं वा परस्त्रीणां हरणं संप्रमथ्य वा ॥ ५-१८-५॥
svadharme rakṣasāṃ bhīru sarvathaiṣa na saṃśayaḥ |
gamanaṃ vā parastrīṇāṃ haraṇaṃ saṃpramathya vā || 5-18-5||

RMY 5-18-6

एवं चैतदकामां च न त्वां स्प्रक्ष्यामि मैथिलि ।
कामं कामः शरीरे मे यथाकामं प्रवर्तताम् ॥ ५-१८-६॥
evaṃ caitadakāmāṃ ca na tvāṃ sprakṣyāmi maithili |
kāmaṃ kāmaḥ śarīre me yathākāmaṃ pravartatām || 5-18-6||

RMY 5-18-7

देवि नेह भयं कार्यं मयि विश्वसिहि प्रिये ।
प्रणयस्व च तत्त्वेन मैवं भूः शोकलालसा ॥ ५-१८-७॥
devi neha bhayaṃ kāryaṃ mayi viśvasihi priye |
praṇayasva ca tattvena maivaṃ bhūḥ śokalālasā || 5-18-7||

RMY 5-18-8

एकवेणी धराशय्या ध्यानं मलिनमम्बरम् ।
अस्थानेऽप्युपवासश्च नैतान्यौपयिकानि ते ॥ ५-१८-८॥
ekaveṇī dharāśayyā dhyānaṃ malinamambaram |
asthāne'pyupavāsaśca naitānyaupayikāni te || 5-18-8||

RMY 5-18-9

विचित्राणि च माल्यानि चन्दनान्यगरूणि च ।
विविधानि च वासांसि दिव्यान्याभरणानि च ॥ ५-१८-९॥
vicitrāṇi ca mālyāni candanānyagarūṇi ca |
vividhāni ca vāsāṃsi divyānyābharaṇāni ca || 5-18-9||

RMY 5-18-10

महार्हाणि च पानानि यानानि शयनानि च ।
गीतं नृत्तं च वाद्यं च लभ मां प्राप्य मैथिलि ॥ ५-१८-१०॥
mahārhāṇi ca pānāni yānāni śayanāni ca |
gītaṃ nṛttaṃ ca vādyaṃ ca labha māṃ prāpya maithili || 5-18-10||

RMY 5-18-11

स्त्रीरत्नमसि मैवं भूः कुरु गात्रेषु भूषणम् ।
मां प्राप्य तु कथं हि स्यास्त्वमनर्हा सुविग्रहे ॥ ५-१८-११॥
strīratnamasi maivaṃ bhūḥ kuru gātreṣu bhūṣaṇam |
māṃ prāpya tu kathaṃ hi syāstvamanarhā suvigrahe || 5-18-11||

RMY 5-18-12

इदं ते चारुसंजातं यौवनं व्यतिवर्तते ।
यदतीतं पुनर्नैति स्रोतः शीघ्रमपामिव ॥ ५-१८-१२॥
idaṃ te cārusaṃjātaṃ yauvanaṃ vyativartate |
yadatītaṃ punarnaiti srotaḥ śīghramapāmiva || 5-18-12||

RMY 5-18-13

त्वां कृत्वोपरतो मन्ये रूपकर्ता स विश्वकृत् ।
न हि रूपोपमा त्वन्या तवास्ति शुभदर्शने ॥ ५-१८-१३॥
tvāṃ kṛtvoparato manye rūpakartā sa viśvakṛt |
na hi rūpopamā tvanyā tavāsti śubhadarśane || 5-18-13||

RMY 5-18-14

त्वां समासाद्य वैदेहि रूपयौवनशालिनीम् ।
कः पुमानतिवर्तेत साक्षादपि पितामहः ॥ ५-१८-१४॥
tvāṃ samāsādya vaidehi rūpayauvanaśālinīm |
kaḥ pumānativarteta sākṣādapi pitāmahaḥ || 5-18-14||

RMY 5-18-15

यद्यत्पश्यामि ते गात्रं शीतांशुसदृशानने ।
तस्मिंस्तस्मिन्पृथुश्रोणि चक्षुर्मम निबध्यते ॥ ५-१८-१५॥
yadyatpaśyāmi te gātraṃ śītāṃśusadṛśānane |
tasmiṃstasminpṛthuśroṇi cakṣurmama nibadhyate || 5-18-15||

RMY 5-18-16

भव मैथिलि भार्या मे मोहमेनं विसर्जय ।
बह्वीनामुत्तमस्त्रीणां ममाग्रमहिषी भव ॥ ५-१८-१६॥
bhava maithili bhāryā me mohamenaṃ visarjaya |
bahvīnāmuttamastrīṇāṃ mamāgramahiṣī bhava || 5-18-16||

RMY 5-18-17

लोकेभ्यो यानि रत्नानि संप्रमथ्याहृतानि मे ।
तानि ते भीरु सर्वाणि राज्यं चैतदहं च ते ॥ ५-१८-१७॥
lokebhyo yāni ratnāni saṃpramathyāhṛtāni me |
tāni te bhīru sarvāṇi rājyaṃ caitadahaṃ ca te || 5-18-17||

RMY 5-18-18

विजित्य पृथिवीं सर्वां नानानगरमालिनीम् ।
जनकाय प्रदास्यामि तव हेतोर्विलासिनि ॥ ५-१८-१८॥
vijitya pṛthivīṃ sarvāṃ nānānagaramālinīm |
janakāya pradāsyāmi tava hetorvilāsini || 5-18-18||

RMY 5-18-19

नेह पश्यामि लोकेऽन्यं यो मे प्रतिबलो भवेत् ।
पश्य मे सुमहद्वीर्यमप्रतिद्वन्द्वमाहवे ॥ ५-१८-१९॥
neha paśyāmi loke'nyaṃ yo me pratibalo bhavet |
paśya me sumahadvīryamapratidvandvamāhave || 5-18-19||

RMY 5-18-20

असकृत्संयुगे भग्ना मया विमृदितध्वजाः ।
अशक्ताः प्रत्यनीकेषु स्थातुं मम सुरासुराः ॥ ५-१८-२०॥
asakṛtsaṃyuge bhagnā mayā vimṛditadhvajāḥ |
aśaktāḥ pratyanīkeṣu sthātuṃ mama surāsurāḥ || 5-18-20||

RMY 5-18-21

इच्छ मां क्रियतामद्य प्रतिकर्म तवोत्तमम् ।
सप्रभाण्यवसज्जन्तां तवाङ्गे भूषणानि च ।
साधु पश्यामि ते रूपं संयुक्तं प्रतिकर्मणा ॥ ५-१८-२१॥
iccha māṃ kriyatāmadya pratikarma tavottamam |
saprabhāṇyavasajjantāṃ tavāṅge bhūṣaṇāni ca |
sādhu paśyāmi te rūpaṃ saṃyuktaṃ pratikarmaṇā || 5-18-21||

RMY 5-18-22

प्रतिकर्माभिसंयुक्ता दाक्षिण्येन वरानने ।
भुङ्क्ष्व भोगान्यथाकामं पिब भीरु रमस्व च ।
यथेष्टं च प्रयच्छ त्वं पृथिवीं वा धनानि च ॥ ५-१८-२२॥
pratikarmābhisaṃyuktā dākṣiṇyena varānane |
bhuṅkṣva bhogānyathākāmaṃ piba bhīru ramasva ca |
yatheṣṭaṃ ca prayaccha tvaṃ pṛthivīṃ vā dhanāni ca || 5-18-22||

RMY 5-18-23

ललस्व मयि विस्रब्धा धृष्टमाज्ञापयस्व च ।
मत्प्रभावाल्ललन्त्याश्च ललन्तां बान्धवास्तव ॥ ५-१८-२३॥
lalasva mayi visrabdhā dhṛṣṭamājñāpayasva ca |
matprabhāvāllalantyāśca lalantāṃ bāndhavāstava || 5-18-23||

RMY 5-18-24

ऋद्धिं ममानुपश्य त्वं श्रियं भद्रे यशश्च मे ।
किं करिष्यसि रामेण सुभगे चीरवाससा ॥ ५-१८-२४॥
ṛddhiṃ mamānupaśya tvaṃ śriyaṃ bhadre yaśaśca me |
kiṃ kariṣyasi rāmeṇa subhage cīravāsasā || 5-18-24||

RMY 5-18-25

निक्षिप्तविजयो रामो गतश्रीर्वनगोचरः ।
व्रती स्थण्डिलशायी च शङ्के जीवति वा न वा ॥ ५-१८-२५॥
nikṣiptavijayo rāmo gataśrīrvanagocaraḥ |
vratī sthaṇḍilaśāyī ca śaṅke jīvati vā na vā || 5-18-25||

RMY 5-18-26

न हि वैदेहि रामस्त्वां द्रष्टुं वाप्युपलप्स्यते ।
पुरो बलाकैरसितैर्मेघैर्ज्योत्स्नामिवावृताम् ॥ ५-१८-२६॥
na hi vaidehi rāmastvāṃ draṣṭuṃ vāpyupalapsyate |
puro balākairasitairmeghairjyotsnāmivāvṛtām || 5-18-26||

RMY 5-18-27

न चापि मम हस्तात्त्वां प्राप्तुमर्हति राघवः ।
हिरण्यकशिपुः कीर्तिमिन्द्रहस्तगतामिव ॥ ५-१८-२७॥
na cāpi mama hastāttvāṃ prāptumarhati rāghavaḥ |
hiraṇyakaśipuḥ kīrtimindrahastagatāmiva || 5-18-27||

RMY 5-18-28

चारुस्मिते चारुदति चारुनेत्रे विलासिनि ।
मनो हरसि मे भीरु सुपर्णः पन्नगं यथा ॥ ५-१८-२८॥
cārusmite cārudati cārunetre vilāsini |
mano harasi me bhīru suparṇaḥ pannagaṃ yathā || 5-18-28||

RMY 5-18-29

क्लिष्टकौशेयवसनां तन्वीमप्यनलंकृताम् ।
तां दृष्ट्वा स्वेषु दारेषु रतिं नोपलभाम्यहम् ॥ ५-१८-२९॥
kliṣṭakauśeyavasanāṃ tanvīmapyanalaṃkṛtām |
tāṃ dṛṣṭvā sveṣu dāreṣu ratiṃ nopalabhāmyaham || 5-18-29||

RMY 5-18-30

अन्तःपुरनिवासिन्यः स्त्रियः सर्वगुणान्विताः ।
यावन्त्यो मम सर्वासामैश्वर्यं कुरु जानकि ॥ ५-१८-३०॥
antaḥpuranivāsinyaḥ striyaḥ sarvaguṇānvitāḥ |
yāvantyo mama sarvāsāmaiśvaryaṃ kuru jānaki || 5-18-30||

RMY 5-18-31

मम ह्यसितकेशान्ते त्रैलोक्यप्रवराः स्त्रियः ।
तास्त्वां परिचरिष्यन्ति श्रियमप्सरसो यथा ॥ ५-१८-३१॥
mama hyasitakeśānte trailokyapravarāḥ striyaḥ |
tāstvāṃ paricariṣyanti śriyamapsaraso yathā || 5-18-31||

RMY 5-18-32

यानि वैश्रवणे सुभ्रु रत्नानि च धनानि च ।
तानि लोकांश्च सुश्रोणि मां च भुङ्क्ष्व यथासुखम् ॥ ५-१८-३२॥
yāni vaiśravaṇe subhru ratnāni ca dhanāni ca |
tāni lokāṃśca suśroṇi māṃ ca bhuṅkṣva yathāsukham || 5-18-32||

RMY 5-18-33

न रामस्तपसा देवि न बलेन न विक्रमैः ।
न धनेन मया तुल्यस्तेजसा यशसापि वा ॥ ५-१८-३३॥
na rāmastapasā devi na balena na vikramaiḥ |
na dhanena mayā tulyastejasā yaśasāpi vā || 5-18-33||

RMY 5-18-34

पिब विहर रमस्व भुङ्क्ष्व भोगान्धननिचयं प्रदिशामि मेदिनीं च ।
मयि लल ललने यथासुखं त्वं त्वयि च समेत्य ललन्तु बान्धवास्ते ॥ ५-१८-३४॥
piba vihara ramasva bhuṅkṣva bhogāndhananicayaṃ pradiśāmi medinīṃ ca |
mayi lala lalane yathāsukhaṃ tvaṃ tvayi ca sametya lalantu bāndhavāste || 5-18-34||

RMY 5-18-35

कुसुमिततरुजालसंततानि भ्रमरयुतानि समुद्रतीरजानि ।
कनकविमलहारभूषिताङ्गी विहर मया सह भीरु काननानि ॥ ५-१८-३५॥
kusumitatarujālasaṃtatāni bhramarayutāni samudratīrajāni |
kanakavimalahārabhūṣitāṅgī vihara mayā saha bhīru kānanāni || 5-18-35||

Sarga: 19/66 (30)

RMY 5-19-1

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सीता रौद्रस्य रक्षसः ।
आर्ता दीनस्वरा दीनं प्रत्युवाच शनैर्वचः ॥ ५-१९-१॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā sītā raudrasya rakṣasaḥ |
ārtā dīnasvarā dīnaṃ pratyuvāca śanairvacaḥ || 5-19-1||

RMY 5-19-2

दुःखार्ता रुदती सीता वेपमाना तपस्विनी ।
चिन्तयन्ती वरारोहा पतिमेव पतिव्रता ॥ ५-१९-२॥
duḥkhārtā rudatī sītā vepamānā tapasvinī |
cintayantī varārohā patimeva pativratā || 5-19-2||

RMY 5-19-3

तृणमन्तरतः कृत्वा प्रत्युवाच शुचिस्मिता ।
निवर्तय मनो मत्तः स्वजने क्रियतां मनः ॥ ५-१९-३॥
tṛṇamantarataḥ kṛtvā pratyuvāca śucismitā |
nivartaya mano mattaḥ svajane kriyatāṃ manaḥ || 5-19-3||

RMY 5-19-4

न मां प्रार्थयितुं युक्तस्त्वं सिद्धिमिव पापकृत् ।
अकार्यं न मया कार्यमेकपत्न्या विगर्हितम् ।
कुलं संप्राप्तया पुण्यं कुले महति जातया ॥ ५-१९-४॥
na māṃ prārthayituṃ yuktastvaṃ siddhimiva pāpakṛt |
akāryaṃ na mayā kāryamekapatnyā vigarhitam |
kulaṃ saṃprāptayā puṇyaṃ kule mahati jātayā || 5-19-4||

RMY 5-19-5

एवमुक्त्वा तु वैदेही रावणं तं यशस्विनी ।
राक्षसं पृष्ठतः कृत्वा भूयो वचनमब्रवीत् ॥ ५-१९-५॥
evamuktvā tu vaidehī rāvaṇaṃ taṃ yaśasvinī |
rākṣasaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā bhūyo vacanamabravīt || 5-19-5||

RMY 5-19-6

नाहमौपयिकी भार्या परभार्या सती तव ।
साधु धर्ममवेक्षस्व साधु साधुव्रतं चर ॥ ५-१९-६॥
nāhamaupayikī bhāryā parabhāryā satī tava |
sādhu dharmamavekṣasva sādhu sādhuvrataṃ cara || 5-19-6||

RMY 5-19-7

यथा तव तथान्येषां रक्ष्या दारा निशाचर ।
आत्मानमुपमां कृत्वा स्वेषु दारेषु रम्यताम् ॥ ५-१९-७॥
yathā tava tathānyeṣāṃ rakṣyā dārā niśācara |
ātmānamupamāṃ kṛtvā sveṣu dāreṣu ramyatām || 5-19-7||

RMY 5-19-8

अतुष्टं स्वेषु दारेषु चपलं चलितेन्द्रियम् ।
नयन्ति निकृतिप्रज्ञां परदाराः पराभवम् ॥ ५-१९-८॥
atuṣṭaṃ sveṣu dāreṣu capalaṃ calitendriyam |
nayanti nikṛtiprajñāṃ paradārāḥ parābhavam || 5-19-8||

RMY 5-19-9

इह सन्तो न वा सन्ति सतो वा नानुवर्तसे ।
वचो मिथ्या प्रणीतात्मा पथ्यमुक्तं विचक्षणैः ॥ ५-१९-९॥
iha santo na vā santi sato vā nānuvartase |
vaco mithyā praṇītātmā pathyamuktaṃ vicakṣaṇaiḥ || 5-19-9||

RMY 5-19-10

अकृतात्मानमासाद्य राजानमनये रतम् ।
समृद्धानि विनश्यन्ति राष्ट्राणि नगराणि च ॥ ५-१९-१०॥
akṛtātmānamāsādya rājānamanaye ratam |
samṛddhāni vinaśyanti rāṣṭrāṇi nagarāṇi ca || 5-19-10||

RMY 5-19-11

तथेयं त्वां समासाद्य लङ्का रत्नौघ संकुला ।
अपराधात्तवैकस्य नचिराद्विनशिष्यति ॥ ५-१९-११॥
tatheyaṃ tvāṃ samāsādya laṅkā ratnaugha saṃkulā |
aparādhāttavaikasya nacirādvinaśiṣyati || 5-19-11||

RMY 5-19-12

स्वकृतैर्हन्यमानस्य रावणादीर्घदर्शिनः ।
अभिनन्दन्ति भूतानि विनाशे पापकर्मणः ॥ ५-१९-१२॥
svakṛtairhanyamānasya rāvaṇādīrghadarśinaḥ |
abhinandanti bhūtāni vināśe pāpakarmaṇaḥ || 5-19-12||

RMY 5-19-13

एवं त्वां पापकर्माणं वक्ष्यन्ति निकृता जनाः ।
दिष्ट्यैतद्व्यसनं प्राप्तो रौद्र इत्येव हर्षिताः ॥ ५-१९-१३॥
evaṃ tvāṃ pāpakarmāṇaṃ vakṣyanti nikṛtā janāḥ |
diṣṭyaitadvyasanaṃ prāpto raudra ityeva harṣitāḥ || 5-19-13||

RMY 5-19-14

शक्या लोभयितुं नाहमैश्वर्येण धनेन वा ।
अनन्या राघवेणाहं भास्करेण प्रभा यथा ॥ ५-१९-१४॥
śakyā lobhayituṃ nāhamaiśvaryeṇa dhanena vā |
ananyā rāghaveṇāhaṃ bhāskareṇa prabhā yathā || 5-19-14||

RMY 5-19-15

उपधाय भुजं तस्य लोकनाथस्य सत्कृतम् ।
कथं नामोपधास्यामि भुजमन्यस्य कस्यचित् ॥ ५-१९-१५॥
upadhāya bhujaṃ tasya lokanāthasya satkṛtam |
kathaṃ nāmopadhāsyāmi bhujamanyasya kasyacit || 5-19-15||

RMY 5-19-16

अहमौपयिकी भार्या तस्यैव वसुधापतेः ।
व्रतस्नातस्य विप्रस्य विद्येव विदितात्मनः ॥ ५-१९-१६॥
ahamaupayikī bhāryā tasyaiva vasudhāpateḥ |
vratasnātasya viprasya vidyeva viditātmanaḥ || 5-19-16||

RMY 5-19-17

साधु रावण रामेण मां समानय दुःखिताम् ।
वने वाशितया सार्धं करेण्वेव गजाधिपम् ॥ ५-१९-१७॥
sādhu rāvaṇa rāmeṇa māṃ samānaya duḥkhitām |
vane vāśitayā sārdhaṃ kareṇveva gajādhipam || 5-19-17||

RMY 5-19-18

मित्रमौपयिकं कर्तुं रामः स्थानं परीप्सता ।
वधं चानिच्छता घोरं त्वयासौ पुरुषर्षभः ॥ ५-१९-१८॥
mitramaupayikaṃ kartuṃ rāmaḥ sthānaṃ parīpsatā |
vadhaṃ cānicchatā ghoraṃ tvayāsau puruṣarṣabhaḥ || 5-19-18||

RMY 5-19-19

वर्जयेद्वज्रमुत्सृष्टं वर्जयेदन्तकश्चिरम् ।
त्वद्विधं न तु संक्रुद्धो लोकनाथः स राघवः ॥ ५-१९-१९॥
varjayedvajramutsṛṣṭaṃ varjayedantakaściram |
tvadvidhaṃ na tu saṃkruddho lokanāthaḥ sa rāghavaḥ || 5-19-19||

RMY 5-19-20

रामस्य धनुषः शब्दं श्रोष्यसि त्वं महास्वनम् ।
शतक्रतुविसृष्टस्य निर्घोषमशनेरिव ॥ ५-१९-२०॥
rāmasya dhanuṣaḥ śabdaṃ śroṣyasi tvaṃ mahāsvanam |
śatakratuvisṛṣṭasya nirghoṣamaśaneriva || 5-19-20||

RMY 5-19-21

इह शीघ्रं सुपर्वाणो ज्वलितास्या इवोरगाः ।
इषवो निपतिष्यन्ति रामलक्ष्मणलक्षणाः ॥ ५-१९-२१॥
iha śīghraṃ suparvāṇo jvalitāsyā ivoragāḥ |
iṣavo nipatiṣyanti rāmalakṣmaṇalakṣaṇāḥ || 5-19-21||

RMY 5-19-22

रक्षांसि परिनिघ्नन्तः पुर्यामस्यां समन्ततः ।
असंपातं करिष्यन्ति पतन्तः कङ्कवाससः ॥ ५-१९-२२॥
rakṣāṃsi parinighnantaḥ puryāmasyāṃ samantataḥ |
asaṃpātaṃ kariṣyanti patantaḥ kaṅkavāsasaḥ || 5-19-22||

RMY 5-19-23

राक्षसेन्द्रमहासर्पान्स रामगरुडो महान् ।
उद्धरिष्यति वेगेन वैनतेय इवोरगान् ॥ ५-१९-२३॥
rākṣasendramahāsarpānsa rāmagaruḍo mahān |
uddhariṣyati vegena vainateya ivoragān || 5-19-23||

RMY 5-19-24

अपनेष्यति मां भर्ता त्वत्तः शीघ्रमरिंदमः ।
असुरेभ्यः श्रियं दीप्तां विष्णुस्त्रिभिरिव क्रमैः ॥ ५-१९-२४॥
apaneṣyati māṃ bhartā tvattaḥ śīghramariṃdamaḥ |
asurebhyaḥ śriyaṃ dīptāṃ viṣṇustribhiriva kramaiḥ || 5-19-24||

RMY 5-19-25

जनस्थाने हतस्थाने निहते रक्षसां बले ।
अशक्तेन त्वया रक्षः कृतमेतदसाधु वै ॥ ५-१९-२५॥
janasthāne hatasthāne nihate rakṣasāṃ bale |
aśaktena tvayā rakṣaḥ kṛtametadasādhu vai || 5-19-25||

RMY 5-19-26

आश्रमं तु तयोः शून्यं प्रविश्य नरसिंहयोः ।
गोचरं गतयोर्भ्रात्रोरपनीता त्वयाधम ॥ ५-१९-२६॥
āśramaṃ tu tayoḥ śūnyaṃ praviśya narasiṃhayoḥ |
gocaraṃ gatayorbhrātrorapanītā tvayādhama || 5-19-26||

RMY 5-19-27

न हि गन्धमुपाघ्राय रामलक्ष्मणयोस्त्वया ।
शक्यं संदर्शने स्थातुं शुना शार्दूलयोरिव ॥ ५-१९-२७॥
na hi gandhamupāghrāya rāmalakṣmaṇayostvayā |
śakyaṃ saṃdarśane sthātuṃ śunā śārdūlayoriva || 5-19-27||

RMY 5-19-28

तस्य ते विग्रहे ताभ्यां युगग्रहणमस्थिरम् ।
वृत्रस्येवेन्द्रबाहुभ्यां बाहोरेकस्य निग्रहः ॥ ५-१९-२८॥
tasya te vigrahe tābhyāṃ yugagrahaṇamasthiram |
vṛtrasyevendrabāhubhyāṃ bāhorekasya nigrahaḥ || 5-19-28||

RMY 5-19-29

क्षिप्रं तव स नाथो मे रामः सौमित्रिणा सह ।
तोयमल्पमिवादित्यः प्राणानादास्यते शरैः ॥ ५-१९-२९॥
kṣipraṃ tava sa nātho me rāmaḥ saumitriṇā saha |
toyamalpamivādityaḥ prāṇānādāsyate śaraiḥ || 5-19-29||

RMY 5-19-30

गिरिं कुबेरस्य गतोऽथ वालयं सभां गतो वा वरुणस्य राज्ञः ।
असंशयं दाशरथेर्न मोक्ष्यसे महाद्रुमः कालहतोऽशनेरिव ॥ ५-१९-३०॥
giriṃ kuberasya gato'tha vālayaṃ sabhāṃ gato vā varuṇasya rājñaḥ |
asaṃśayaṃ dāśaratherna mokṣyase mahādrumaḥ kālahato'śaneriva || 5-19-30||

Sarga: 20/66 (41)

RMY 5-20-1

सीताया वचनं श्रुत्वा परुषं राक्षसाधिपः ।
प्रत्युवाच ततः सीतां विप्रियं प्रियदर्शनाम् ॥ ५-२०-१॥
sītāyā vacanaṃ śrutvā paruṣaṃ rākṣasādhipaḥ |
pratyuvāca tataḥ sītāṃ vipriyaṃ priyadarśanām || 5-20-1||

RMY 5-20-2

यथा यथा सान्त्वयिता वश्यः स्त्रीणां तथा तथा ।
यथा यथा प्रियं वक्ता परिभूतस्तथा तथा ॥ ५-२०-२॥
yathā yathā sāntvayitā vaśyaḥ strīṇāṃ tathā tathā |
yathā yathā priyaṃ vaktā paribhūtastathā tathā || 5-20-2||

RMY 5-20-3

संनियच्छति मे क्रोधं त्वयि कामः समुत्थितः ।
द्रवतो मार्गमासाद्य हयानिव सुसारथिः ॥ ५-२०-३॥
saṃniyacchati me krodhaṃ tvayi kāmaḥ samutthitaḥ |
dravato mārgamāsādya hayāniva susārathiḥ || 5-20-3||

RMY 5-20-4

वामः कामो मनुष्याणां यस्मिन्किल निबध्यते ।
जने तस्मिंस्त्वनुक्रोशः स्नेहश्च किल जायते ॥ ५-२०-४॥
vāmaḥ kāmo manuṣyāṇāṃ yasminkila nibadhyate |
jane tasmiṃstvanukrośaḥ snehaśca kila jāyate || 5-20-4||

RMY 5-20-5

एतस्मात्कारणान्न तां घतयामि वरानने ।
वधार्हामवमानार्हां मिथ्याप्रव्रजिते रताम् ॥ ५-२०-५॥
etasmātkāraṇānna tāṃ ghatayāmi varānane |
vadhārhāmavamānārhāṃ mithyāpravrajite ratām || 5-20-5||

RMY 5-20-6

परुषाणि हि वाक्यानि यानि यानि ब्रवीषि माम् ।
तेषु तेषु वधो युक्तस्तव मैथिलि दारुणः ॥ ५-२०-६॥
paruṣāṇi hi vākyāni yāni yāni bravīṣi mām |
teṣu teṣu vadho yuktastava maithili dāruṇaḥ || 5-20-6||

RMY 5-20-7

एवमुक्त्वा तु वैदेहीं रावणो राक्षसाधिपः ।
क्रोधसंरम्भसंयुक्तः सीतामुत्तरमब्रवीत् ॥ ५-२०-७॥
evamuktvā tu vaidehīṃ rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
krodhasaṃrambhasaṃyuktaḥ sītāmuttaramabravīt || 5-20-7||

RMY 5-20-8

द्वौ मासौ रक्षितव्यौ मे योऽवधिस्ते मया कृतः ।
ततः शयनमारोह मम त्वं वरवर्णिनि ॥ ५-२०-८॥
dvau māsau rakṣitavyau me yo'vadhiste mayā kṛtaḥ |
tataḥ śayanamāroha mama tvaṃ varavarṇini || 5-20-8||

RMY 5-20-9

द्वाभ्यामूर्ध्वं तु मासाभ्यां भर्तारं मामनिच्छतीम् ।
मम त्वां प्रातराशार्थमारभन्ते महानसे ॥ ५-२०-९॥
dvābhyāmūrdhvaṃ tu māsābhyāṃ bhartāraṃ māmanicchatīm |
mama tvāṃ prātarāśārthamārabhante mahānase || 5-20-9||

RMY 5-20-10

तां तर्ज्यमानां संप्रेक्ष्य राक्षसेन्द्रेण जानकीम् ।
देवगन्धर्वकन्यास्ता विषेदुर्विपुलेक्षणाः ॥ ५-२०-१०॥
tāṃ tarjyamānāṃ saṃprekṣya rākṣasendreṇa jānakīm |
devagandharvakanyāstā viṣedurvipulekṣaṇāḥ || 5-20-10||

RMY 5-20-11

ओष्ठप्रकारैरपरा नेत्रवक्त्रैस्तथापराः ।
सीतामाश्वासयामासुस्तर्जितां तेन रक्षसा ॥ ५-२०-११॥
oṣṭhaprakārairaparā netravaktraistathāparāḥ |
sītāmāśvāsayāmāsustarjitāṃ tena rakṣasā || 5-20-11||

RMY 5-20-12

ताभिराश्वासिता सीता रावणं राक्षसाधिपम् ।
उवाचात्महितं वाक्यं वृत्तशौण्डीर्यगर्वितम् ॥ ५-२०-१२॥
tābhirāśvāsitā sītā rāvaṇaṃ rākṣasādhipam |
uvācātmahitaṃ vākyaṃ vṛttaśauṇḍīryagarvitam || 5-20-12||

RMY 5-20-13

नूनं न ते जनः कश्चिदसिन्निःश्रेयसे स्थितः ।
निवारयति यो न त्वां कर्मणोऽस्माद्विगर्हितात् ॥ ५-२०-१३॥
nūnaṃ na te janaḥ kaścidasinniḥśreyase sthitaḥ |
nivārayati yo na tvāṃ karmaṇo'smādvigarhitāt || 5-20-13||

RMY 5-20-14

मां हि धर्मात्मनः पत्नीं शचीमिव शचीपतेः ।
त्वदन्यस्त्रिषु लोकेषु प्रार्थयेन्मनसापि कः ॥ ५-२०-१४॥
māṃ hi dharmātmanaḥ patnīṃ śacīmiva śacīpateḥ |
tvadanyastriṣu lokeṣu prārthayenmanasāpi kaḥ || 5-20-14||

RMY 5-20-15

राक्षसाधम रामस्य भार्याममिततेजसः ।
उक्तवानसि यत्पापं क्व गतस्तस्य मोक्ष्यसे ॥ ५-२०-१५॥
rākṣasādhama rāmasya bhāryāmamitatejasaḥ |
uktavānasi yatpāpaṃ kva gatastasya mokṣyase || 5-20-15||

RMY 5-20-16

यथा दृप्तश्च मातङ्गः शशश्च सहितौ वने ।
तथा द्विरदवद्रामस्त्वं नीच शशवत्स्मृतः ॥ ५-२०-१६॥
yathā dṛptaśca mātaṅgaḥ śaśaśca sahitau vane |
tathā dviradavadrāmastvaṃ nīca śaśavatsmṛtaḥ || 5-20-16||

RMY 5-20-17

स त्वमिक्ष्वाकुनाथं वै क्षिपन्निह न लज्जसे ।
चक्षुषो विषयं तस्य न तावदुपगच्छसि ॥ ५-२०-१७॥
sa tvamikṣvākunāthaṃ vai kṣipanniha na lajjase |
cakṣuṣo viṣayaṃ tasya na tāvadupagacchasi || 5-20-17||

RMY 5-20-18

इमे ते नयने क्रूरे विरूपे कृष्णपिङ्गले ।
क्षितौ न पतिते कस्मान्मामनार्यनिरीक्षितः ॥ ५-२०-१८॥
ime te nayane krūre virūpe kṛṣṇapiṅgale |
kṣitau na patite kasmānmāmanāryanirīkṣitaḥ || 5-20-18||

RMY 5-20-19

तस्य धर्मात्मनः पत्नीं स्नुषां दशरथस्य च ।
कथं व्याहरतो मां ते न जिह्वा पाप शीर्यते ॥ ५-२०-१९॥
tasya dharmātmanaḥ patnīṃ snuṣāṃ daśarathasya ca |
kathaṃ vyāharato māṃ te na jihvā pāpa śīryate || 5-20-19||

RMY 5-20-20

असंदेशात्तु रामस्य तपसश्चानुपालनात् ।
न त्वां कुर्मि दशग्रीव भस्म भस्मार्हतेजसा ॥ ५-२०-२०॥
asaṃdeśāttu rāmasya tapasaścānupālanāt |
na tvāṃ kurmi daśagrīva bhasma bhasmārhatejasā || 5-20-20||

RMY 5-20-21

नापहर्तुमहं शक्या तस्य रामस्य धीमतः ।
विधिस्तव वधार्थाय विहितो नात्र संशयः ॥ ५-२०-२१॥
nāpahartumahaṃ śakyā tasya rāmasya dhīmataḥ |
vidhistava vadhārthāya vihito nātra saṃśayaḥ || 5-20-21||

RMY 5-20-22

शूरेण धनदभ्राता बलैः समुदितेन च ।
अपोह्य रामं कस्माद्धि दारचौर्यं त्वया कृतम् ॥ ५-२०-२२॥
śūreṇa dhanadabhrātā balaiḥ samuditena ca |
apohya rāmaṃ kasmāddhi dāracauryaṃ tvayā kṛtam || 5-20-22||

RMY 5-20-23

सीताया वचनं श्रुत्वा रावणो राक्षसाधिपः ।
विवृत्य नयने क्रूरे जानकीमन्ववैक्षत ॥ ५-२०-२३॥
sītāyā vacanaṃ śrutvā rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
vivṛtya nayane krūre jānakīmanvavaikṣata || 5-20-23||

RMY 5-20-24

नीलजीमूतसंकाशो महाभुजशिरोधरः ।
सिंहसत्त्वगतिः श्रीमान्दीप्तजिह्वोग्रलोचनः ॥ ५-२०-२४॥
nīlajīmūtasaṃkāśo mahābhujaśirodharaḥ |
siṃhasattvagatiḥ śrīmāndīptajihvogralocanaḥ || 5-20-24||

RMY 5-20-25

चलाग्रमकुटः प्रांशुश्चित्रमाल्यानुलेपनः ।
रक्तमाल्याम्बरधरस्तप्ताङ्गदविभूषणः ॥ ५-२०-२५॥
calāgramakuṭaḥ prāṃśuścitramālyānulepanaḥ |
raktamālyāmbaradharastaptāṅgadavibhūṣaṇaḥ || 5-20-25||

RMY 5-20-26

श्रोणीसूत्रेण महता मेककेन सुसंवृतः ।
अमृतोत्पादनद्धेन भुजंगेनेव मन्दरः ॥ ५-२०-२६॥
śroṇīsūtreṇa mahatā mekakena susaṃvṛtaḥ |
amṛtotpādanaddhena bhujaṃgeneva mandaraḥ || 5-20-26||

RMY 5-20-27

तरुणादित्यवर्णाभ्यां कुण्डलाभ्यां विभूषितः ।
रक्तपल्लवपुष्पाभ्यामशोकाभ्यामिवाचलः ॥ ५-२०-२७॥
taruṇādityavarṇābhyāṃ kuṇḍalābhyāṃ vibhūṣitaḥ |
raktapallavapuṣpābhyāmaśokābhyāmivācalaḥ || 5-20-27||

RMY 5-20-28

अवेक्षमाणो वैदेहीं कोपसंरक्तलोचनः ।
उवाच रावणः सीतां भुजंग इव निःश्वसन् ॥ ५-२०-२८॥
avekṣamāṇo vaidehīṃ kopasaṃraktalocanaḥ |
uvāca rāvaṇaḥ sītāṃ bhujaṃga iva niḥśvasan || 5-20-28||

RMY 5-20-29

अनयेनाभिसंपन्नमर्थहीनमनुव्रते ।
नाशयाम्यहमद्य त्वां सूर्यः संध्यामिवौजसा ॥ ५-२०-२९॥
anayenābhisaṃpannamarthahīnamanuvrate |
nāśayāmyahamadya tvāṃ sūryaḥ saṃdhyāmivaujasā || 5-20-29||

RMY 5-20-30

इत्युक्त्वा मैथिलीं राजा रावणः शत्रुरावणः ।
संदिदेश ततः सर्वा राक्षसीर्घोरदर्शनाः ॥ ५-२०-३०॥
ityuktvā maithilīṃ rājā rāvaṇaḥ śatrurāvaṇaḥ |
saṃdideśa tataḥ sarvā rākṣasīrghoradarśanāḥ || 5-20-30||

RMY 5-20-31

एकाक्षीमेककर्णां च कर्णप्रावरणां तथा ।
गोकर्णीं हस्तिकर्णीं च लम्बकर्णीमकर्णिकाम् ॥ ५-२०-३१॥
ekākṣīmekakarṇāṃ ca karṇaprāvaraṇāṃ tathā |
gokarṇīṃ hastikarṇīṃ ca lambakarṇīmakarṇikām || 5-20-31||

RMY 5-20-32

हस्तिपद्य श्वपद्यौ च गोपदीं पादचूलिकाम् ।
एकाक्षीमेकपादीं च पृथुपादीमपादिकाम् ॥ ५-२०-३२॥
hastipadya śvapadyau ca gopadīṃ pādacūlikām |
ekākṣīmekapādīṃ ca pṛthupādīmapādikām || 5-20-32||

RMY 5-20-33

अतिमात्रशिरोग्रीवामतिमात्रकुचोदरीम् ।
अतिमात्रास्यनेत्रां च दीर्घजिह्वामजिह्विकाम् ।
अनासिकां सिंहमुखीं गोमुखीं सूकरीमुखीम् ॥ ५-२०-३३॥
atimātraśirogrīvāmatimātrakucodarīm |
atimātrāsyanetrāṃ ca dīrghajihvāmajihvikām |
anāsikāṃ siṃhamukhīṃ gomukhīṃ sūkarīmukhīm || 5-20-33||

RMY 5-20-34

यथा मद्वशगा सीता क्षिप्रं भवति जानकी ।
तथा कुरुत राक्षस्यः सर्वाः क्षिप्रं समेत्य च ॥ ५-२०-३४॥
yathā madvaśagā sītā kṣipraṃ bhavati jānakī |
tathā kuruta rākṣasyaḥ sarvāḥ kṣipraṃ sametya ca || 5-20-34||

RMY 5-20-35

प्रतिलोमानुलोमैश्च सामदानादिभेदनैः ।
आवर्तयत वैदेहीं दण्डस्योद्यमनेन च ॥ ५-२०-३५॥
pratilomānulomaiśca sāmadānādibhedanaiḥ |
āvartayata vaidehīṃ daṇḍasyodyamanena ca || 5-20-35||

RMY 5-20-36

इति प्रतिसमादिश्य राक्षसेन्द्रः पुनः पुनः ।
काममन्युपरीतात्मा जानकीं पर्यतर्जयत् ॥ ५-२०-३६॥
iti pratisamādiśya rākṣasendraḥ punaḥ punaḥ |
kāmamanyuparītātmā jānakīṃ paryatarjayat || 5-20-36||

RMY 5-20-37

उपगम्य ततः क्षिप्रं राक्षसी धान्यमालिनी ।
परिष्वज्य दशग्रीवमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ५-२०-३७॥
upagamya tataḥ kṣipraṃ rākṣasī dhānyamālinī |
pariṣvajya daśagrīvamidaṃ vacanamabravīt || 5-20-37||

RMY 5-20-38

मया क्रीड महाराजसीतया किं तवानया ।
अकामां कामयानस्य शरीरमुपतप्यते ।
इच्छन्तीं कामयानस्य प्रीतिर्भवति शोभना ॥ ५-२०-३८॥
mayā krīḍa mahārājasītayā kiṃ tavānayā |
akāmāṃ kāmayānasya śarīramupatapyate |
icchantīṃ kāmayānasya prītirbhavati śobhanā || 5-20-38||

RMY 5-20-39

एवमुक्तस्तु राक्षस्या समुत्क्षिप्तस्ततो बली ।
ज्वलद्भास्करवर्णाभं प्रविवेश निवेशनम् ॥ ५-२०-३९॥
evamuktastu rākṣasyā samutkṣiptastato balī |
jvaladbhāskaravarṇābhaṃ praviveśa niveśanam || 5-20-39||

RMY 5-20-40

देवगन्धर्वकन्याश्च नागकन्याश्च तास्ततः ।
परिवार्य दशग्रीवं विविशुस्तद्गृहोत्तमम् ॥ ५-२०-४०॥
devagandharvakanyāśca nāgakanyāśca tāstataḥ |
parivārya daśagrīvaṃ viviśustadgṛhottamam || 5-20-40||

RMY 5-20-41

स मैथिलीं धर्मपरामवस्थितां प्रवेपमानां परिभर्त्स्य रावणः ।
विहाय सीतां मदनेन मोहितः स्वमेव वेश्म प्रविवेश भास्वरम् ॥ ५-२०-४१॥
sa maithilīṃ dharmaparāmavasthitāṃ pravepamānāṃ paribhartsya rāvaṇaḥ |
vihāya sītāṃ madanena mohitaḥ svameva veśma praviveśa bhāsvaram || 5-20-41||

Sarga: 21/66 (19)

RMY 5-21-1

इत्युक्त्वा मैथिलीं राजा रावणः शत्रुरावणः ।
संदिश्य च ततः सर्वा राक्षसीर्निर्जगाम ह ॥ ५-२१-१॥
ityuktvā maithilīṃ rājā rāvaṇaḥ śatrurāvaṇaḥ |
saṃdiśya ca tataḥ sarvā rākṣasīrnirjagāma ha || 5-21-1||

RMY 5-21-2

निष्क्रान्ते राक्षसेन्द्रे तु पुनरन्तःपुरं गते ।
राक्षस्यो भीमरूपास्ताः सीतां समभिदुद्रुवुः ॥ ५-२१-२॥
niṣkrānte rākṣasendre tu punarantaḥpuraṃ gate |
rākṣasyo bhīmarūpāstāḥ sītāṃ samabhidudruvuḥ || 5-21-2||

RMY 5-21-3

ततः सीतामुपागम्य राक्षस्यः क्रोधमूर्छिताः ।
परं परुषया वाचा वैदेहीमिदमब्रुवन् ॥ ५-२१-३॥
tataḥ sītāmupāgamya rākṣasyaḥ krodhamūrchitāḥ |
paraṃ paruṣayā vācā vaidehīmidamabruvan || 5-21-3||

RMY 5-21-4

पौलस्त्यस्य वरिष्ठस्य रावणस्य महात्मनः ।
दशग्रीवस्य भार्यात्वं सीते न बहु मन्यसे ॥ ५-२१-४॥
paulastyasya variṣṭhasya rāvaṇasya mahātmanaḥ |
daśagrīvasya bhāryātvaṃ sīte na bahu manyase || 5-21-4||

RMY 5-21-5

ततस्त्वेकजटा नाम राक्षसी वाक्यमब्रवीत् ।
आमन्त्र्य क्रोधताम्राक्षी सीतां करतलोदरीम् ॥ ५-२१-५॥
tatastvekajaṭā nāma rākṣasī vākyamabravīt |
āmantrya krodhatāmrākṣī sītāṃ karatalodarīm || 5-21-5||

RMY 5-21-6

प्रजापतीनां षण्णां तु चतुर्थो यः प्रजापतिः ।
मानसो ब्रह्मणः पुत्रः पुलस्त्य इति विश्रुतः ॥ ५-२१-६॥
prajāpatīnāṃ ṣaṇṇāṃ tu caturtho yaḥ prajāpatiḥ |
mānaso brahmaṇaḥ putraḥ pulastya iti viśrutaḥ || 5-21-6||

RMY 5-21-7

पुलस्त्यस्य तु तेजस्वी महर्षिर्मानसः सुतः ।
नाम्ना स विश्रवा नाम प्रजापतिसमप्रभः ॥ ५-२१-७॥
pulastyasya tu tejasvī maharṣirmānasaḥ sutaḥ |
nāmnā sa viśravā nāma prajāpatisamaprabhaḥ || 5-21-7||

RMY 5-21-8

तस्य पुत्रो विशालाक्षि रावणः शत्रुरावणः ।
तस्य त्वं राक्षसेन्द्रस्य भार्या भवितुमर्हसि ।
मयोक्तं चारुसर्वाङ्गि वाक्यं किं नानुमन्यसे ॥ ५-२१-८॥
tasya putro viśālākṣi rāvaṇaḥ śatrurāvaṇaḥ |
tasya tvaṃ rākṣasendrasya bhāryā bhavitumarhasi |
mayoktaṃ cārusarvāṅgi vākyaṃ kiṃ nānumanyase || 5-21-8||

RMY 5-21-9

ततो हरिजटा नाम राक्षसी वाक्यमब्रवीत् ।
विवृत्य नयने कोपान्मार्जारसदृशेक्षणा ॥ ५-२१-९॥
tato harijaṭā nāma rākṣasī vākyamabravīt |
vivṛtya nayane kopānmārjārasadṛśekṣaṇā || 5-21-9||

RMY 5-21-10

येन देवास्त्रयस्त्रिंशद्देवराजश्च निर्जितः ।
तस्य त्वं राक्षसेन्द्रस्य भार्या भवितुमर्हसि ॥ ५-२१-१०॥
yena devāstrayastriṃśaddevarājaśca nirjitaḥ |
tasya tvaṃ rākṣasendrasya bhāryā bhavitumarhasi || 5-21-10||

RMY 5-21-11

वीर्योत्सिक्तस्य शूरस्य संग्रामेष्वनिवर्तिनः ।
बलिनो वीर्ययुक्तस्या भार्यात्वं किं न लप्स्यसे ॥ ५-२१-११॥
vīryotsiktasya śūrasya saṃgrāmeṣvanivartinaḥ |
balino vīryayuktasyā bhāryātvaṃ kiṃ na lapsyase || 5-21-11||

RMY 5-21-12

प्रियां बहुमतां भार्यां त्यक्त्वा राजा महाबलः ।
सर्वासां च महाभागां त्वामुपैष्यति रावणः ॥ ५-२१-१२॥
priyāṃ bahumatāṃ bhāryāṃ tyaktvā rājā mahābalaḥ |
sarvāsāṃ ca mahābhāgāṃ tvāmupaiṣyati rāvaṇaḥ || 5-21-12||

RMY 5-21-13

समृद्धं स्त्रीसहस्रेण नानारत्नोपशोभितम् ।
अन्तःपुरं समुत्सृज्य त्वामुपैष्यति रावणः ॥ ५-२१-१३॥
samṛddhaṃ strīsahasreṇa nānāratnopaśobhitam |
antaḥpuraṃ samutsṛjya tvāmupaiṣyati rāvaṇaḥ || 5-21-13||

RMY 5-21-14

असकृद्देवता युद्धे नागगन्धर्वदानवाः ।
निर्जिताः समरे येन स ते पार्श्वमुपागतः ॥ ५-२१-१४॥
asakṛddevatā yuddhe nāgagandharvadānavāḥ |
nirjitāḥ samare yena sa te pārśvamupāgataḥ || 5-21-14||

RMY 5-21-15

तस्य सर्वसमृद्धस्या रावणस्य महात्मनः ।
किमर्थं राक्षसेन्द्रस्य भार्यात्वं नेच्छसेऽधमे ॥ ५-२१-१५॥
tasya sarvasamṛddhasyā rāvaṇasya mahātmanaḥ |
kimarthaṃ rākṣasendrasya bhāryātvaṃ necchase'dhame || 5-21-15||

RMY 5-21-16

यस्य सूर्यो न तपति भीतो यस्य च मारुतः ।
न वाति स्मायतापाङ्गे किं त्वं तस्य न तिष्ठसि ॥ ५-२१-१६॥
yasya sūryo na tapati bhīto yasya ca mārutaḥ |
na vāti smāyatāpāṅge kiṃ tvaṃ tasya na tiṣṭhasi || 5-21-16||

RMY 5-21-17

पुष्पवृष्टिं च तरवो मुमुचुर्यस्य वै भयात् ।
शैलाश्च सुभ्रु पानीयं जलदाश्च यदेच्छति ॥ ५-२१-१७॥
puṣpavṛṣṭiṃ ca taravo mumucuryasya vai bhayāt |
śailāśca subhru pānīyaṃ jaladāśca yadecchati || 5-21-17||

RMY 5-21-18

तस्य नैरृतराजस्य राजराजस्य भामिनि ।
किं त्वं न कुरुषे बुद्धिं भार्यार्थे रावणस्य हि ॥ ५-२१-१८॥
tasya nairṛtarājasya rājarājasya bhāmini |
kiṃ tvaṃ na kuruṣe buddhiṃ bhāryārthe rāvaṇasya hi || 5-21-18||

RMY 5-21-19

साधु ते तत्त्वतो देवि कथितं साधु भामिनि ।
गृहाण सुस्मिते वाक्यमन्यथा न भविष्यसि ॥ ५-२१-१९॥
sādhu te tattvato devi kathitaṃ sādhu bhāmini |
gṛhāṇa susmite vākyamanyathā na bhaviṣyasi || 5-21-19||

Sarga: 22/66 (42)

RMY 5-22-1

ततः सीतामुपागम्य राक्षस्यो विकृताननाः ।
परुषं परुषा नार्य ऊचुस्ता वाक्यमप्रियम् ॥ ५-२२-१॥
tataḥ sītāmupāgamya rākṣasyo vikṛtānanāḥ |
paruṣaṃ paruṣā nārya ūcustā vākyamapriyam || 5-22-1||

RMY 5-22-2

किं त्वमन्तःपुरे सीते सर्वभूतमनोहरे ।
महार्हशयनोपेते न वासमनुमन्यसे ॥ ५-२२-२॥
kiṃ tvamantaḥpure sīte sarvabhūtamanohare |
mahārhaśayanopete na vāsamanumanyase || 5-22-2||

RMY 5-22-3

मानुषी मानुषस्यैव भार्यात्वं बहु मन्यसे ।
प्रत्याहर मनो रामान्न त्वं जातु भविष्यसि ॥ ५-२२-३॥
mānuṣī mānuṣasyaiva bhāryātvaṃ bahu manyase |
pratyāhara mano rāmānna tvaṃ jātu bhaviṣyasi || 5-22-3||

RMY 5-22-4

मानुषी मानुषं तं तु राममिच्छसि शोभने ।
राज्याद्भ्रष्टमसिद्धार्थं विक्लवं तमनिन्दिते ॥ ५-२२-४॥
mānuṣī mānuṣaṃ taṃ tu rāmamicchasi śobhane |
rājyādbhraṣṭamasiddhārthaṃ viklavaṃ tamanindite || 5-22-4||

RMY 5-22-5

राक्षसीनां वचः श्रुत्वा सीता पद्मनिभेक्षणा ।
नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यामिदं वचनमब्रवीत् ॥ ५-२२-५॥
rākṣasīnāṃ vacaḥ śrutvā sītā padmanibhekṣaṇā |
netrābhyāmaśrupūrṇābhyāmidaṃ vacanamabravīt || 5-22-5||

RMY 5-22-6

यदिदं लोकविद्विष्टमुदाहरथ संगताः ।
नैतन्मनसि वाक्यं मे किल्बिषं प्रतितिष्ठति ॥ ५-२२-६॥
yadidaṃ lokavidviṣṭamudāharatha saṃgatāḥ |
naitanmanasi vākyaṃ me kilbiṣaṃ pratitiṣṭhati || 5-22-6||

RMY 5-22-7

न मानुषी राक्षसस्य भार्या भवितुमर्हति ।
कामं खादत मां सर्वा न करिष्यामि वो वचः ।
दीनो वा राज्यहीनो वा यो मे भर्ता स मे गुरुः ॥ ५-२२-७॥
na mānuṣī rākṣasasya bhāryā bhavitumarhati |
kāmaṃ khādata māṃ sarvā na kariṣyāmi vo vacaḥ |
dīno vā rājyahīno vā yo me bhartā sa me guruḥ || 5-22-7||

RMY 5-22-8

सीताया वचनं श्रुत्वा राक्षस्यः क्रोधमूर्छिताः ।
भर्त्सयन्ति स्म परुषैर्वाक्यै रावणचोदिताः ॥ ५-२२-८॥
sītāyā vacanaṃ śrutvā rākṣasyaḥ krodhamūrchitāḥ |
bhartsayanti sma paruṣairvākyai rāvaṇacoditāḥ || 5-22-8||

RMY 5-22-9

अवलीनः स निर्वाक्यो हनुमाञ्शिंशपाद्रुमे ।
सीतां संतर्जयन्तीस्ता राक्षसीरशृणोत्कपिः ॥ ५-२२-९॥
avalīnaḥ sa nirvākyo hanumāñśiṃśapādrume |
sītāṃ saṃtarjayantīstā rākṣasīraśṛṇotkapiḥ || 5-22-9||

RMY 5-22-10

तामभिक्रम्य संरब्धा वेपमानां समन्ततः ।
भृशं संलिलिहुर्दीप्तान्प्रलम्बदशनच्छदान् ॥ ५-२२-१०॥
tāmabhikramya saṃrabdhā vepamānāṃ samantataḥ |
bhṛśaṃ saṃlilihurdīptānpralambadaśanacchadān || 5-22-10||

RMY 5-22-11

ऊचुश्च परमक्रुद्धाः प्रगृह्याशु परश्वधान् ।
नेयमर्हति भर्तारं रावणं राक्षसाधिपम् ॥ ५-२२-११॥
ūcuśca paramakruddhāḥ pragṛhyāśu paraśvadhān |
neyamarhati bhartāraṃ rāvaṇaṃ rākṣasādhipam || 5-22-11||

RMY 5-22-12

सा भर्त्स्यमाना भीमाभी राक्षसीभिर्वरानना ।
सा बाष्पमपमार्जन्ती शिंशपां तामुपागमत् ॥ ५-२२-१२॥
sā bhartsyamānā bhīmābhī rākṣasībhirvarānanā |
sā bāṣpamapamārjantī śiṃśapāṃ tāmupāgamat || 5-22-12||

RMY 5-22-13

ततस्तां शिंशपां सीता राक्षसीभिः समावृता ।
अभिगम्य विशालाक्षी तस्थौ शोकपरिप्लुता ॥ ५-२२-१३॥
tatastāṃ śiṃśapāṃ sītā rākṣasībhiḥ samāvṛtā |
abhigamya viśālākṣī tasthau śokapariplutā || 5-22-13||

RMY 5-22-14

तां कृशां दीनवदनां मलिनाम्बरधारिणीम् ।
भर्त्सयां चक्रिरे भीमा राक्षस्यस्ताः समन्ततः ॥ ५-२२-१४॥
tāṃ kṛśāṃ dīnavadanāṃ malināmbaradhāriṇīm |
bhartsayāṃ cakrire bhīmā rākṣasyastāḥ samantataḥ || 5-22-14||

RMY 5-22-15

ततस्तां विनता नाम राक्षसी भीमदर्शना ।
अब्रवीत्कुपिताकारा कराला निर्णतोदरी ॥ ५-२२-१५॥
tatastāṃ vinatā nāma rākṣasī bhīmadarśanā |
abravītkupitākārā karālā nirṇatodarī || 5-22-15||

RMY 5-22-16

सीते पर्याप्तमेतावद्भर्तृस्नेहो निदर्शितः ।
सर्वत्रातिकृतं भद्रे व्यसनायोपकल्पते ॥ ५-२२-१६॥
sīte paryāptametāvadbhartṛsneho nidarśitaḥ |
sarvatrātikṛtaṃ bhadre vyasanāyopakalpate || 5-22-16||

RMY 5-22-17

परितुष्टास्मि भद्रं ते मानुषस्ते कृतो विधिः ।
ममापि तु वचः पथ्यं ब्रुवन्त्याः कुरु मैथिलि ॥ ५-२२-१७॥
parituṣṭāsmi bhadraṃ te mānuṣaste kṛto vidhiḥ |
mamāpi tu vacaḥ pathyaṃ bruvantyāḥ kuru maithili || 5-22-17||

RMY 5-22-18

रावणं भज भर्तारं भर्तारं सर्वरक्षसाम् ।
विक्रान्तं रूपवन्तं च सुरेशमिव वासवम् ॥ ५-२२-१८॥
rāvaṇaṃ bhaja bhartāraṃ bhartāraṃ sarvarakṣasām |
vikrāntaṃ rūpavantaṃ ca sureśamiva vāsavam || 5-22-18||

RMY 5-22-19

दक्षिणं त्यागशीलं च सर्वस्य प्रियवादिनम् ।
मानुषं कृपणं रामं त्यक्त्वा रावणमाश्रय ॥ ५-२२-१९॥
dakṣiṇaṃ tyāgaśīlaṃ ca sarvasya priyavādinam |
mānuṣaṃ kṛpaṇaṃ rāmaṃ tyaktvā rāvaṇamāśraya || 5-22-19||

RMY 5-22-20

दिव्याङ्गरागा वैदेहि दिव्याभरणभूषिता ।
अद्य प्रभृति सर्वेषां लोकानामीश्वरी भव ।
अग्नेः स्वाहा यथा देवी शचीवेन्द्रस्य शोभने ॥ ५-२२-२०॥
divyāṅgarāgā vaidehi divyābharaṇabhūṣitā |
adya prabhṛti sarveṣāṃ lokānāmīśvarī bhava |
agneḥ svāhā yathā devī śacīvendrasya śobhane || 5-22-20||

RMY 5-22-21

किं ते रामेण वैदेहि कृपणेन गतायुषा ॥ ५-२२-२१॥
kiṃ te rāmeṇa vaidehi kṛpaṇena gatāyuṣā || 5-22-21||

RMY 5-22-22

एतदुक्तं च मे वाक्यं यदि त्वं न करिष्यसि ।
अस्मिन्मुहूर्ते सर्वास्त्वां भक्षयिष्यामहे वयम् ॥ ५-२२-२२॥
etaduktaṃ ca me vākyaṃ yadi tvaṃ na kariṣyasi |
asminmuhūrte sarvāstvāṃ bhakṣayiṣyāmahe vayam || 5-22-22||

RMY 5-22-23

अन्या तु विकटा नाम लम्बमानपयोधरा ।
अब्रवीत्कुपिता सीतां मुष्टिमुद्यम्य गर्जती ॥ ५-२२-२३॥
anyā tu vikaṭā nāma lambamānapayodharā |
abravītkupitā sītāṃ muṣṭimudyamya garjatī || 5-22-23||

RMY 5-22-24

बहून्यप्रतिरूपाणि वचनानि सुदुर्मते ।
अनुक्रोशान्मृदुत्वाच्च सोढानि तव मैथिलि ।
न च नः कुरुषे वाक्यं हितं कालपुरस्कृतम् ॥ ५-२२-२४॥
bahūnyapratirūpāṇi vacanāni sudurmate |
anukrośānmṛdutvācca soḍhāni tava maithili |
na ca naḥ kuruṣe vākyaṃ hitaṃ kālapuraskṛtam || 5-22-24||

RMY 5-22-25

आनीतासि समुद्रस्य पारमन्यैर्दुरासदम् ।
रावणान्तःपुरं घोरं प्रविष्टा चासि मैथिलि ॥ ५-२२-२५॥
ānītāsi samudrasya pāramanyairdurāsadam |
rāvaṇāntaḥpuraṃ ghoraṃ praviṣṭā cāsi maithili || 5-22-25||

RMY 5-22-26

रावणस्य गृहे रुधा अस्माभिस्तु सुरक्षिता ।
न त्वां शक्तः परित्रातुमपि साक्षात्पुरंदरः ॥ ५-२२-२६॥
rāvaṇasya gṛhe rudhā asmābhistu surakṣitā |
na tvāṃ śaktaḥ paritrātumapi sākṣātpuraṃdaraḥ || 5-22-26||

RMY 5-22-27

कुरुष्व हितवादिन्या वचनं मम मैथिलि ।
अलमश्रुप्रपातेन त्यज शोकमनर्थकम् ॥ ५-२२-२७॥
kuruṣva hitavādinyā vacanaṃ mama maithili |
alamaśruprapātena tyaja śokamanarthakam || 5-22-27||

RMY 5-22-28

भज प्रीतिं प्रहर्षं च त्यजैतां नित्यदैन्यताम् ।
सीते राक्षसराजेन सह क्रीड यथासुखम् ॥ ५-२२-२८॥
bhaja prītiṃ praharṣaṃ ca tyajaitāṃ nityadainyatām |
sīte rākṣasarājena saha krīḍa yathāsukham || 5-22-28||

RMY 5-22-29

जानासि हि यथा भीरु स्त्रीणां यौवनमध्रुवम् ।
यावन्न ते व्यतिक्रामेत्तावत्सुखमवाप्नुहि ॥ ५-२२-२९॥
jānāsi hi yathā bhīru strīṇāṃ yauvanamadhruvam |
yāvanna te vyatikrāmettāvatsukhamavāpnuhi || 5-22-29||

RMY 5-22-30

उद्यानानि च रम्याणि पर्वतोपवनानि च ।
सह राक्षसराजेन चर त्वं मदिरेक्षणे ॥ ५-२२-३०॥
udyānāni ca ramyāṇi parvatopavanāni ca |
saha rākṣasarājena cara tvaṃ madirekṣaṇe || 5-22-30||

RMY 5-22-31

स्त्रीसहस्राणि ते सप्त वशे स्थास्यन्ति सुन्दरि ।
रावणं भज भर्तारं भर्तारं सर्वरक्षसाम् ॥ ५-२२-३१॥
strīsahasrāṇi te sapta vaśe sthāsyanti sundari |
rāvaṇaṃ bhaja bhartāraṃ bhartāraṃ sarvarakṣasām || 5-22-31||

RMY 5-22-32

उत्पाट्य वा ते हृदयं भक्षयिष्यामि मैथिलि ।
यदि मे व्याहृतं वाक्यं न यथावत्करिष्यसि ॥ ५-२२-३२॥
utpāṭya vā te hṛdayaṃ bhakṣayiṣyāmi maithili |
yadi me vyāhṛtaṃ vākyaṃ na yathāvatkariṣyasi || 5-22-32||

RMY 5-22-33

ततश्चण्डोदरी नाम राक्षसी क्रूरदर्शना ।
भ्रामयन्ती महच्छूलमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ५-२२-३३॥
tataścaṇḍodarī nāma rākṣasī krūradarśanā |
bhrāmayantī mahacchūlamidaṃ vacanamabravīt || 5-22-33||

RMY 5-22-34

इमां हरिणलोकाक्षीं त्रासोत्कम्पपयोधराम् ।
रावणेन हृतां दृष्ट्वा दौर्हृदो मे महानभूत् ॥ ५-२२-३४॥
imāṃ hariṇalokākṣīṃ trāsotkampapayodharām |
rāvaṇena hṛtāṃ dṛṣṭvā daurhṛdo me mahānabhūt || 5-22-34||

RMY 5-22-35

यकृत्प्लीहमथोत्पीडं हृदयं च सबन्धनम् ।
अन्त्राण्यपि तथा शीर्षं खादेयमिति मे मतिः ॥ ५-२२-३५॥
yakṛtplīhamathotpīḍaṃ hṛdayaṃ ca sabandhanam |
antrāṇyapi tathā śīrṣaṃ khādeyamiti me matiḥ || 5-22-35||

RMY 5-22-36

ततस्तु प्रघसा नाम राक्षसी वाक्यमब्रवीत् ।
कण्ठमस्या नृशंसायाः पीडयामः किमास्यते ॥ ५-२२-३६॥
tatastu praghasā nāma rākṣasī vākyamabravīt |
kaṇṭhamasyā nṛśaṃsāyāḥ pīḍayāmaḥ kimāsyate || 5-22-36||

RMY 5-22-37

निवेद्यतां ततो राज्ञे मानुषी सा मृतेति ह ।
नात्र कश्चन संदेहः खादतेति स वक्ष्यति ॥ ५-२२-३७॥
nivedyatāṃ tato rājñe mānuṣī sā mṛteti ha |
nātra kaścana saṃdehaḥ khādateti sa vakṣyati || 5-22-37||

RMY 5-22-38

ततस्त्वजामुखी नाम राक्षसी वाक्यमब्रवीत् ।
विशस्येमां ततः सर्वान्समान्कुरुत पीलुकान् ॥ ५-२२-३८॥
tatastvajāmukhī nāma rākṣasī vākyamabravīt |
viśasyemāṃ tataḥ sarvānsamānkuruta pīlukān || 5-22-38||

RMY 5-22-39

विभजाम ततः सर्वा विवादो मे न रोचते ।
पेयमानीयतां क्षिप्रं माल्यं च विविधं बहु ॥ ५-२२-३९॥
vibhajāma tataḥ sarvā vivādo me na rocate |
peyamānīyatāṃ kṣipraṃ mālyaṃ ca vividhaṃ bahu || 5-22-39||

RMY 5-22-40

ततः शूर्पणखा नाम राक्षसी वाक्यमब्रवीत् ।
अजामुखा यदुक्तं हि तदेव मम रोचते ॥ ५-२२-४०॥
tataḥ śūrpaṇakhā nāma rākṣasī vākyamabravīt |
ajāmukhā yaduktaṃ hi tadeva mama rocate || 5-22-40||

RMY 5-22-41

सुरा चानीयतां क्षिप्रं सर्वशोकविनाशिनी ।
मानुषं मांसमासाद्य नृत्यामोऽथ निकुम्भिलाम् ॥ ५-२२-४१॥
surā cānīyatāṃ kṣipraṃ sarvaśokavināśinī |
mānuṣaṃ māṃsamāsādya nṛtyāmo'tha nikumbhilām || 5-22-41||

RMY 5-22-42

एवं संभर्त्स्यमाना सा सीता सुरसुतोपमा ।
राक्षसीभिः सुघोराभिर्धैर्यमुत्सृज्य रोदिति ॥ ५-२२-४२॥
evaṃ saṃbhartsyamānā sā sītā surasutopamā |
rākṣasībhiḥ sughorābhirdhairyamutsṛjya roditi || 5-22-42||

Sarga: 23/66 (20)

RMY 5-23-1

तथा तासां वदन्तीनां परुषं दारुणं बहु ।
राक्षसीनामसौम्यानां रुरोद जनकात्मजा ॥ ५-२३-१॥
tathā tāsāṃ vadantīnāṃ paruṣaṃ dāruṇaṃ bahu |
rākṣasīnāmasaumyānāṃ ruroda janakātmajā || 5-23-1||

RMY 5-23-2

एवमुक्ता तु वैदेही राक्षसीभिर्मनस्विनी ।
उवाच परमत्रस्ता बाष्पगद्गदया गिरा ॥ ५-२३-२॥
evamuktā tu vaidehī rākṣasībhirmanasvinī |
uvāca paramatrastā bāṣpagadgadayā girā || 5-23-2||

RMY 5-23-3

न मानुषी राक्षसस्य भार्या भवितुमर्हति ।
कामं खादत मां सर्वा न करिष्यामि वो वचः ॥ ५-२३-३॥
na mānuṣī rākṣasasya bhāryā bhavitumarhati |
kāmaṃ khādata māṃ sarvā na kariṣyāmi vo vacaḥ || 5-23-3||

RMY 5-23-4

सा राक्षसी मध्यगता सीता सुरसुतोपमा ।
न शर्म लेभे दुःखार्ता रावणेन च तर्जिता ॥ ५-२३-४॥
sā rākṣasī madhyagatā sītā surasutopamā |
na śarma lebhe duḥkhārtā rāvaṇena ca tarjitā || 5-23-4||

RMY 5-23-5

वेपते स्माधिकं सीता विशन्तीवाङ्गमात्मनः ।
वने यूथपरिभ्रष्टा मृगी कोकैरिवार्दिता ॥ ५-२३-५॥
vepate smādhikaṃ sītā viśantīvāṅgamātmanaḥ |
vane yūthaparibhraṣṭā mṛgī kokairivārditā || 5-23-5||

RMY 5-23-6

सा त्वशोकस्य विपुलां शाखामालम्ब्य पुष्पिताम् ।
चिन्तयामास शोकेन भर्तारं भग्नमानसा ॥ ५-२३-६॥
sā tvaśokasya vipulāṃ śākhāmālambya puṣpitām |
cintayāmāsa śokena bhartāraṃ bhagnamānasā || 5-23-6||

RMY 5-23-7

सा स्नापयन्ती विपुलौ स्तनौ नेत्रजलस्रवैः ।
चिन्तयन्ती न शोकस्य तदान्तमधिगच्छति ॥ ५-२३-७॥
sā snāpayantī vipulau stanau netrajalasravaiḥ |
cintayantī na śokasya tadāntamadhigacchati || 5-23-7||

RMY 5-23-8

सा वेपमाना पतिता प्रवाते कदली यथा ।
राक्षसीनां भयत्रस्ता विवर्णवदनाभवत् ॥ ५-२३-८॥
sā vepamānā patitā pravāte kadalī yathā |
rākṣasīnāṃ bhayatrastā vivarṇavadanābhavat || 5-23-8||

RMY 5-23-9

तस्या सा दीर्घविपुला वेपन्त्याः सीतया तदा ।
ददृशे कम्पिनी वेणी व्यालीव परिसर्पती ॥ ५-२३-९॥
tasyā sā dīrghavipulā vepantyāḥ sītayā tadā |
dadṛśe kampinī veṇī vyālīva parisarpatī || 5-23-9||

RMY 5-23-10

सा निःश्वसन्ती दुःखार्ता शोकोपहतचेतना ।
आर्ता व्यसृजदश्रूणि मैथिली विललाप ह ॥ ५-२३-१०॥
sā niḥśvasantī duḥkhārtā śokopahatacetanā |
ārtā vyasṛjadaśrūṇi maithilī vilalāpa ha || 5-23-10||

RMY 5-23-11

हा रामेति च दुःखार्ता पुनर्हा लक्ष्मणेति च ।
हा श्वश्रु मम कौसल्ये हा सुमित्रेति भाविनि ॥ ५-२३-११॥
hā rāmeti ca duḥkhārtā punarhā lakṣmaṇeti ca |
hā śvaśru mama kausalye hā sumitreti bhāvini || 5-23-11||

RMY 5-23-12

लोकप्रवादः सत्योऽयं पण्डितैः समुदाहृतः ।
अकाले दुर्लभो मृत्युः स्त्रिया वा पुरुषस्य वा ॥ ५-२३-१२॥
lokapravādaḥ satyo'yaṃ paṇḍitaiḥ samudāhṛtaḥ |
akāle durlabho mṛtyuḥ striyā vā puruṣasya vā || 5-23-12||

RMY 5-23-13

यत्राहमाभिः क्रूराभी राक्षसीभिरिहार्दिता ।
जीवामि हीना रामेण मुहूर्तमपि दुःखिता ॥ ५-२३-१३॥
yatrāhamābhiḥ krūrābhī rākṣasībhirihārditā |
jīvāmi hīnā rāmeṇa muhūrtamapi duḥkhitā || 5-23-13||

RMY 5-23-14

एषाल्पपुण्या कृपणा विनशिष्याम्यनाथवत् ।
समुद्रमध्ये नौ पूर्णा वायुवेगैरिवाहता ॥ ५-२३-१४॥
eṣālpapuṇyā kṛpaṇā vinaśiṣyāmyanāthavat |
samudramadhye nau pūrṇā vāyuvegairivāhatā || 5-23-14||

RMY 5-23-15

भर्तारं तमपश्यन्ती राक्षसीवशमागता ।
सीदामि खलु शोकेन कूलं तोयहतं यथा ॥ ५-२३-१५॥
bhartāraṃ tamapaśyantī rākṣasīvaśamāgatā |
sīdāmi khalu śokena kūlaṃ toyahataṃ yathā || 5-23-15||

RMY 5-23-16

तं पद्मदलपत्राक्षं सिंहविक्रान्तगामिनम् ।
धन्याः पश्यन्ति मे नाथं कृतज्ञं प्रियवादिनम् ॥ ५-२३-१६॥
taṃ padmadalapatrākṣaṃ siṃhavikrāntagāminam |
dhanyāḥ paśyanti me nāthaṃ kṛtajñaṃ priyavādinam || 5-23-16||

RMY 5-23-17

सर्वथा तेन हीनाया रामेण विदितात्मना ।
तीष्क्णं विषमिवास्वाद्य दुर्लभं मम जीवितम् ॥ ५-२३-१७॥
sarvathā tena hīnāyā rāmeṇa viditātmanā |
tīṣkṇaṃ viṣamivāsvādya durlabhaṃ mama jīvitam || 5-23-17||

RMY 5-23-18

कीदृशं तु मया पापं पुरा देहान्तरे कृतम् ।
येनेदं प्राप्यते दुःखं मया घोरं सुदारुणम् ॥ ५-२३-१८॥
kīdṛśaṃ tu mayā pāpaṃ purā dehāntare kṛtam |
yenedaṃ prāpyate duḥkhaṃ mayā ghoraṃ sudāruṇam || 5-23-18||

RMY 5-23-19

जीवितं त्यक्तुमिच्छामि शोकेन महता वृता ।
राक्षसीभिश्च रक्षन्त्या रामो नासाद्यते मया ॥ ५-२३-१९॥
jīvitaṃ tyaktumicchāmi śokena mahatā vṛtā |
rākṣasībhiśca rakṣantyā rāmo nāsādyate mayā || 5-23-19||

RMY 5-23-20

धिगस्तु खलु मानुष्यं धिगस्तु परवश्यताम् ।
न शक्यं यत्परित्यक्तुमात्मच्छन्देन जीवितम् ॥ ५-२३-२०॥
dhigastu khalu mānuṣyaṃ dhigastu paravaśyatām |
na śakyaṃ yatparityaktumātmacchandena jīvitam || 5-23-20||

Sarga: 24/66 (49)

RMY 5-24-1

प्रसक्ताश्रुमुखीत्येवं ब्रुवन्ती जनकात्मजा ।
अधोमुखमुखी बाला विलप्तुमुपचक्रमे ॥ ५-२४-१॥
prasaktāśrumukhītyevaṃ bruvantī janakātmajā |
adhomukhamukhī bālā vilaptumupacakrame || 5-24-1||

RMY 5-24-2

उन्मत्तेव प्रमत्तेव भ्रान्तचित्तेव शोचती ।
उपावृत्ता किशोरीव विवेष्टन्ती महीतले ॥ ५-२४-२॥
unmatteva pramatteva bhrāntacitteva śocatī |
upāvṛttā kiśorīva viveṣṭantī mahītale || 5-24-2||

RMY 5-24-3

राघवस्याप्रमत्तस्य रक्षसा कामरूपिणा ।
रावणेन प्रमथ्याहमानीता क्रोशती बलात् ॥ ५-२४-३॥
rāghavasyāpramattasya rakṣasā kāmarūpiṇā |
rāvaṇena pramathyāhamānītā krośatī balāt || 5-24-3||

RMY 5-24-4

राक्षसी वशमापन्ना भर्त्यमाना सुदारुणम् ।
चिन्तयन्ती सुदुःखार्ता नाहं जीवितुमुत्सहे ॥ ५-२४-४॥
rākṣasī vaśamāpannā bhartyamānā sudāruṇam |
cintayantī suduḥkhārtā nāhaṃ jīvitumutsahe || 5-24-4||

RMY 5-24-5

न हि मे जीवितेनार्थो नैवार्थैर्न च भूषणैः ।
वसन्त्या राक्षसी मध्ये विना रामं महारथम् ॥ ५-२४-५॥
na hi me jīvitenārtho naivārthairna ca bhūṣaṇaiḥ |
vasantyā rākṣasī madhye vinā rāmaṃ mahāratham || 5-24-5||

RMY 5-24-6

धिङ्मामनार्यामसतीं याहं तेन विना कृता ।
मुहूर्तमपि रक्षामि जीवितं पापजीविता ॥ ५-२४-६॥
dhiṅmāmanāryāmasatīṃ yāhaṃ tena vinā kṛtā |
muhūrtamapi rakṣāmi jīvitaṃ pāpajīvitā || 5-24-6||

RMY 5-24-7

का च मे जीविते श्रद्धा सुखे वा तं प्रियं विना ।
भर्तारं सागरान्ताया वसुधायाः प्रियं वदम् ॥ ५-२४-७॥
kā ca me jīvite śraddhā sukhe vā taṃ priyaṃ vinā |
bhartāraṃ sāgarāntāyā vasudhāyāḥ priyaṃ vadam || 5-24-7||

RMY 5-24-8

भिद्यतां भक्ष्यतां वापि शरीरं विसृजाम्यहम् ।
न चाप्यहं चिरं दुःखं सहेयं प्रियवर्जिता ॥ ५-२४-८॥
bhidyatāṃ bhakṣyatāṃ vāpi śarīraṃ visṛjāmyaham |
na cāpyahaṃ ciraṃ duḥkhaṃ saheyaṃ priyavarjitā || 5-24-8||

RMY 5-24-9

चरणेनापि सव्येन न स्पृशेयं निशाचरम् ।
रावणं किं पुनरहं कामयेयं विगर्हितम् ॥ ५-२४-९॥
caraṇenāpi savyena na spṛśeyaṃ niśācaram |
rāvaṇaṃ kiṃ punarahaṃ kāmayeyaṃ vigarhitam || 5-24-9||

RMY 5-24-10

प्रत्याख्यातं न जानाति नात्मानं नात्मनः कुलम् ।
यो नृशंस स्वभावेन मां प्रार्थयितुमिच्छति ॥ ५-२४-१०॥
pratyākhyātaṃ na jānāti nātmānaṃ nātmanaḥ kulam |
yo nṛśaṃsa svabhāvena māṃ prārthayitumicchati || 5-24-10||

RMY 5-24-11

छिन्ना भिन्ना विभक्ता वा दीप्ते वाग्नौ प्रदीपिता ।
रावणं नोपतिष्ठेयं किं प्रलापेन वश्चिरम् ॥ ५-२४-११॥
chinnā bhinnā vibhaktā vā dīpte vāgnau pradīpitā |
rāvaṇaṃ nopatiṣṭheyaṃ kiṃ pralāpena vaściram || 5-24-11||

RMY 5-24-12

ख्यातः प्राज्ञः कृतज्ञश्च सानुक्रोशश्च राघवः ।
सद्वृत्तो निरनुक्रोशः शङ्के मद्भाग्यसंक्षयात् ॥ ५-२४-१२॥
khyātaḥ prājñaḥ kṛtajñaśca sānukrośaśca rāghavaḥ |
sadvṛtto niranukrośaḥ śaṅke madbhāgyasaṃkṣayāt || 5-24-12||

RMY 5-24-13

राक्षसानां जनस्थाने सहस्राणि चतुर्दश ।
येनैकेन निरस्तानि स मां किं नाभिपद्यते ॥ ५-२४-१३॥
rākṣasānāṃ janasthāne sahasrāṇi caturdaśa |
yenaikena nirastāni sa māṃ kiṃ nābhipadyate || 5-24-13||

RMY 5-24-14

निरुद्धा रावणेनाहमल्पवीर्येण रक्षसा ।
समर्थः खलु मे भर्ता रावणं हन्तुमाहवे ॥ ५-२४-१४॥
niruddhā rāvaṇenāhamalpavīryeṇa rakṣasā |
samarthaḥ khalu me bhartā rāvaṇaṃ hantumāhave || 5-24-14||

RMY 5-24-15

विराधो दण्डकारण्ये येन राक्षसपुंगवः ।
रणे रामेण निहतः स मां किं नाभिपद्यते ॥ ५-२४-१५॥
virādho daṇḍakāraṇye yena rākṣasapuṃgavaḥ |
raṇe rāmeṇa nihataḥ sa māṃ kiṃ nābhipadyate || 5-24-15||

RMY 5-24-16

कामं मध्ये समुद्रस्य लङ्केयं दुष्प्रधर्षणा ।
न तु राघवबाणानां गतिरोधी ह विद्यते ॥ ५-२४-१६॥
kāmaṃ madhye samudrasya laṅkeyaṃ duṣpradharṣaṇā |
na tu rāghavabāṇānāṃ gatirodhī ha vidyate || 5-24-16||

RMY 5-24-17

किं नु तत्कारणं येन रामो दृढपराक्रमः ।
रक्षसापहृतां भार्यामिष्टां नाभ्यवपद्यते ॥ ५-२४-१७॥
kiṃ nu tatkāraṇaṃ yena rāmo dṛḍhaparākramaḥ |
rakṣasāpahṛtāṃ bhāryāmiṣṭāṃ nābhyavapadyate || 5-24-17||

RMY 5-24-18

इहस्थां मां न जानीते शङ्के लक्ष्मणपूर्वजः ।
जानन्नपि हि तेजस्वी धर्षणां मर्षयिष्यति ॥ ५-२४-१८॥
ihasthāṃ māṃ na jānīte śaṅke lakṣmaṇapūrvajaḥ |
jānannapi hi tejasvī dharṣaṇāṃ marṣayiṣyati || 5-24-18||

RMY 5-24-19

हृतेति योऽधिगत्वा मां राघवाय निवेदयेत् ।
गृध्रराजोऽपि स रणे रावणेन निपातितः ॥ ५-२४-१९॥
hṛteti yo'dhigatvā māṃ rāghavāya nivedayet |
gṛdhrarājo'pi sa raṇe rāvaṇena nipātitaḥ || 5-24-19||

RMY 5-24-20

कृतं कर्म महत्तेन मां तदाभ्यवपद्यता ।
तिष्ठता रावणद्वन्द्वे वृद्धेनापि जटायुषा ॥ ५-२४-२०॥
kṛtaṃ karma mahattena māṃ tadābhyavapadyatā |
tiṣṭhatā rāvaṇadvandve vṛddhenāpi jaṭāyuṣā || 5-24-20||

RMY 5-24-21

यदि मामिह जानीयाद्वर्तमानां स राघवः ।
अद्य बाणैरभिक्रुद्धः कुर्याल्लोकमराक्षसं ॥ ५-२४-२१॥
yadi māmiha jānīyādvartamānāṃ sa rāghavaḥ |
adya bāṇairabhikruddhaḥ kuryāllokamarākṣasaṃ || 5-24-21||

RMY 5-24-22

विधमेच्च पुरीं लङ्कां शोषयेच्च महोदधिम् ।
रावणस्य च नीचस्य कीर्तिं नाम च नाशयेत् ॥ ५-२४-२२॥
vidhamecca purīṃ laṅkāṃ śoṣayecca mahodadhim |
rāvaṇasya ca nīcasya kīrtiṃ nāma ca nāśayet || 5-24-22||

RMY 5-24-23

ततो निहतनथानां राक्षसीनां गृहे गृहे ।
यथाहमेवं रुदती तथा भूयो न संशयः ।
अन्विष्य रक्षसां लङ्कां कुर्याद्रामः सलक्ष्मणः ॥ ५-२४-२३॥
tato nihatanathānāṃ rākṣasīnāṃ gṛhe gṛhe |
yathāhamevaṃ rudatī tathā bhūyo na saṃśayaḥ |
anviṣya rakṣasāṃ laṅkāṃ kuryādrāmaḥ salakṣmaṇaḥ || 5-24-23||

RMY 5-24-24

न हि ताभ्यां रिपुर्दृष्टो मुहूतमपि जीवति ।
चिता धूमाकुलपथा गृध्रमण्डलसंकुला ।
अचिरेण तु लङ्केयं श्मशानसदृशी भवेत् ॥ ५-२४-२४॥
na hi tābhyāṃ ripurdṛṣṭo muhūtamapi jīvati |
citā dhūmākulapathā gṛdhramaṇḍalasaṃkulā |
acireṇa tu laṅkeyaṃ śmaśānasadṛśī bhavet || 5-24-24||

RMY 5-24-25

अचिरेणैव कालेन प्राप्स्याम्येव मनोरथम् ।
दुष्प्रस्थानोऽयमाख्याति सर्वेषां वो विपर्ययः ॥ ५-२४-२५॥
acireṇaiva kālena prāpsyāmyeva manoratham |
duṣprasthāno'yamākhyāti sarveṣāṃ vo viparyayaḥ || 5-24-25||

RMY 5-24-26

यादृशानि तु दृश्यन्ते लङ्कायामशुभानि तु ।
अचिरेणैव कालेन भविष्यति हतप्रभा ॥ ५-२४-२६॥
yādṛśāni tu dṛśyante laṅkāyāmaśubhāni tu |
acireṇaiva kālena bhaviṣyati hataprabhā || 5-24-26||

RMY 5-24-27

नूनं लङ्का हते पापे रावणे राक्षसाधिपे ।
शोषं यास्यति दुर्धर्षा प्रमदा विधवा यथा ॥ ५-२४-२७॥
nūnaṃ laṅkā hate pāpe rāvaṇe rākṣasādhipe |
śoṣaṃ yāsyati durdharṣā pramadā vidhavā yathā || 5-24-27||

RMY 5-24-28

पुष्योत्सवसमृद्धा च नष्टभर्त्री सराक्षसा ।
भविष्यति पुरी लङ्का नष्टभर्त्री यथाङ्गना ॥ ५-२४-२८॥
puṣyotsavasamṛddhā ca naṣṭabhartrī sarākṣasā |
bhaviṣyati purī laṅkā naṣṭabhartrī yathāṅganā || 5-24-28||

RMY 5-24-29

नूनं राक्षसकन्यानां रुदन्तीनां गृहे गृहे ।
श्रोष्यामि नचिरादेव दुःखार्तानामिह ध्वनिम् ॥ ५-२४-२९॥
nūnaṃ rākṣasakanyānāṃ rudantīnāṃ gṛhe gṛhe |
śroṣyāmi nacirādeva duḥkhārtānāmiha dhvanim || 5-24-29||

RMY 5-24-30

सान्धकारा हतद्योता हतराक्षसपुंगवा ।
भविष्यति पुरी लङ्का निर्दग्धा रामसायकैः ॥ ५-२४-३०॥
sāndhakārā hatadyotā hatarākṣasapuṃgavā |
bhaviṣyati purī laṅkā nirdagdhā rāmasāyakaiḥ || 5-24-30||

RMY 5-24-31

यदि नाम स शूरो मां रामो रक्तान्तलोचनः ।
जानीयाद्वर्तमानां हि रावणस्य निवेशने ॥ ५-२४-३१॥
yadi nāma sa śūro māṃ rāmo raktāntalocanaḥ |
jānīyādvartamānāṃ hi rāvaṇasya niveśane || 5-24-31||

RMY 5-24-32

अनेन तु नृशंसेन रावणेनाधमेन मे ।
समयो यस्तु निर्दिष्टस्तस्य कालोऽयमागतः ॥ ५-२४-३२॥
anena tu nṛśaṃsena rāvaṇenādhamena me |
samayo yastu nirdiṣṭastasya kālo'yamāgataḥ || 5-24-32||

RMY 5-24-33

अकार्यं ये न जानन्ति नैरृताः पापकारिणः ।
अधर्मात्तु महोत्पातो भविष्यति हि साम्प्रतम् ॥ ५-२४-३३॥
akāryaṃ ye na jānanti nairṛtāḥ pāpakāriṇaḥ |
adharmāttu mahotpāto bhaviṣyati hi sāmpratam || 5-24-33||

RMY 5-24-34

नैते धर्मं विजानन्ति राक्षसाः पिशिताशनाः ।
ध्रुवं मां प्रातराशार्थे राक्षसः कल्पयिष्यति ॥ ५-२४-३४॥
naite dharmaṃ vijānanti rākṣasāḥ piśitāśanāḥ |
dhruvaṃ māṃ prātarāśārthe rākṣasaḥ kalpayiṣyati || 5-24-34||

RMY 5-24-35

साहं कथं करिष्यामि तं विना प्रियदर्शनम् ।
रामं रक्तान्तनयनमपश्यन्ती सुदुःखिता ॥ ५-२४-३५॥
sāhaṃ kathaṃ kariṣyāmi taṃ vinā priyadarśanam |
rāmaṃ raktāntanayanamapaśyantī suduḥkhitā || 5-24-35||

RMY 5-24-36

यदि कश्चित्प्रदाता मे विषस्याद्य भवेदिह ।
क्षिप्रं वैवस्वतं देवं पश्येयं पतिना विना ॥ ५-२४-३६॥
yadi kaścitpradātā me viṣasyādya bhavediha |
kṣipraṃ vaivasvataṃ devaṃ paśyeyaṃ patinā vinā || 5-24-36||

RMY 5-24-37

नाजानाज्जीवतीं रामः स मां लक्ष्मणपूर्वजः ।
जानन्तौ तौ न कुर्यातां नोर्व्यां हि मम मार्गणम् ॥ ५-२४-३७॥
nājānājjīvatīṃ rāmaḥ sa māṃ lakṣmaṇapūrvajaḥ |
jānantau tau na kuryātāṃ norvyāṃ hi mama mārgaṇam || 5-24-37||

RMY 5-24-38

नूनं ममैव शोकेन स वीरो लक्ष्मणाग्रजः ।
देवलोकमितो यातस्त्यक्त्वा देहं महीतले ॥ ५-२४-३८॥
nūnaṃ mamaiva śokena sa vīro lakṣmaṇāgrajaḥ |
devalokamito yātastyaktvā dehaṃ mahītale || 5-24-38||

RMY 5-24-39

धन्या देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।
मम पश्यन्ति ये नाथं रामं राजीवलोचनम् ॥ ५-२४-३९॥
dhanyā devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ |
mama paśyanti ye nāthaṃ rāmaṃ rājīvalocanam || 5-24-39||

RMY 5-24-40

अथ वा न हि तस्यार्थे धर्मकामस्य धीमतः ।
मया रामस्य राजर्षेर्भार्यया परमात्मनः ॥ ५-२४-४०॥
atha vā na hi tasyārthe dharmakāmasya dhīmataḥ |
mayā rāmasya rājarṣerbhāryayā paramātmanaḥ || 5-24-40||

RMY 5-24-41

दृश्यमाने भवेत्प्रीतः सौहृदं नास्त्यपश्यतः ।
नाशयन्ति कृतघ्रास्तु न रामो नाशयिष्यति ॥ ५-२४-४१॥
dṛśyamāne bhavetprītaḥ sauhṛdaṃ nāstyapaśyataḥ |
nāśayanti kṛtaghrāstu na rāmo nāśayiṣyati || 5-24-41||

RMY 5-24-42

किं नु मे न गुणाः केचित्किं वा भाग्य क्षयो हि मे ।
याहं सीता वरार्हेण हीना रामेण भामिनी ॥ ५-२४-४२॥
kiṃ nu me na guṇāḥ kecitkiṃ vā bhāgya kṣayo hi me |
yāhaṃ sītā varārheṇa hīnā rāmeṇa bhāminī || 5-24-42||

RMY 5-24-43

श्रेयो मे जीवितान्मर्तुं विहीना या महात्मना ।
रामादक्लिष्टचारित्राच्छूराच्छत्रुनिबर्हणात् ॥ ५-२४-४३॥
śreyo me jīvitānmartuṃ vihīnā yā mahātmanā |
rāmādakliṣṭacāritrācchūrācchatrunibarhaṇāt || 5-24-43||

RMY 5-24-44

अथ वा न्यस्तशस्त्रौ तौ वने मूलफलाशनौ ।
भ्रातरौ हि नर श्रेष्ठौ चरन्तौ वनगोचरौ ॥ ५-२४-४४॥
atha vā nyastaśastrau tau vane mūlaphalāśanau |
bhrātarau hi nara śreṣṭhau carantau vanagocarau || 5-24-44||

RMY 5-24-45

अथ वा राक्षसेन्द्रेण रावणेन दुरात्मना ।
छद्मना घातितौ शूरौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ ५-२४-४५॥
atha vā rākṣasendreṇa rāvaṇena durātmanā |
chadmanā ghātitau śūrau bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 5-24-45||

RMY 5-24-46

साहमेवंगते काले मर्तुमिच्छामि सर्वथा ।
न च मे विहितो मृत्युरस्मिन्दुःखेऽपि वर्तति ॥ ५-२४-४६॥
sāhamevaṃgate kāle martumicchāmi sarvathā |
na ca me vihito mṛtyurasminduḥkhe'pi vartati || 5-24-46||

RMY 5-24-47

धन्याः खलु महात्मानो मुनयः सत्यसंमताः ।
जितात्मानो महाभागा येषां न स्तः प्रियाप्रिये ॥ ५-२४-४७॥
dhanyāḥ khalu mahātmāno munayaḥ satyasaṃmatāḥ |
jitātmāno mahābhāgā yeṣāṃ na staḥ priyāpriye || 5-24-47||

RMY 5-24-48

प्रियान्न संभवेद्दुःखमप्रियादधिकं भयम् ।
ताभ्यां हि ये वियुज्यन्ते नमस्तेषां महात्मनाम् ॥ ५-२४-४८॥
priyānna saṃbhavedduḥkhamapriyādadhikaṃ bhayam |
tābhyāṃ hi ye viyujyante namasteṣāṃ mahātmanām || 5-24-48||

RMY 5-24-49

साहं त्यक्ता प्रियेणेह रामेण विदितात्मना ।
प्राणांस्त्यक्ष्यामि पापस्य रावणस्य गता वशम् ॥ ५-२४-४९॥
sāhaṃ tyaktā priyeṇeha rāmeṇa viditātmanā |
prāṇāṃstyakṣyāmi pāpasya rāvaṇasya gatā vaśam || 5-24-49||

Sarga: 25/66 (38)

RMY 5-25-1

इत्युक्ताः सीतया घोरं राक्षस्यः क्रोधमूर्छिताः ।
काश्चिज्जग्मुस्तदाख्यातुं रावणस्य तरस्विनः ॥ ५-२५-१॥
ityuktāḥ sītayā ghoraṃ rākṣasyaḥ krodhamūrchitāḥ |
kāścijjagmustadākhyātuṃ rāvaṇasya tarasvinaḥ || 5-25-1||

RMY 5-25-2

ततः सीतामुपागम्य राक्षस्यो घोरदर्शनाः ।
पुनः परुषमेकार्थमनर्थार्थमथाब्रुवन् ॥ ५-२५-२॥
tataḥ sītāmupāgamya rākṣasyo ghoradarśanāḥ |
punaḥ paruṣamekārthamanarthārthamathābruvan || 5-25-2||

RMY 5-25-3

हन्तेदानीं तवानार्ये सीते पापविनिश्चये ।
राक्षस्यो भक्षयिष्यन्ति मांसमेतद्यथासुखम् ॥ ५-२५-३॥
hantedānīṃ tavānārye sīte pāpaviniścaye |
rākṣasyo bhakṣayiṣyanti māṃsametadyathāsukham || 5-25-3||

RMY 5-25-4

सीतां ताभिरनार्याभिर्दृष्ट्वा संतर्जितां तदा ।
राक्षसी त्रिजटावृद्धा शयाना वाक्यमब्रवीत् ॥ ५-२५-४॥
sītāṃ tābhiranāryābhirdṛṣṭvā saṃtarjitāṃ tadā |
rākṣasī trijaṭāvṛddhā śayānā vākyamabravīt || 5-25-4||

RMY 5-25-5

आत्मानं खादतानार्या न सीतां भक्षयिष्यथ ।
जनकस्य सुतामिष्टां स्नुषां दशरथस्य च ॥ ५-२५-५॥
ātmānaṃ khādatānāryā na sītāṃ bhakṣayiṣyatha |
janakasya sutāmiṣṭāṃ snuṣāṃ daśarathasya ca || 5-25-5||

RMY 5-25-6

स्वप्नो ह्यद्य मया दृष्टो दारुणो रोमहर्षणः ।
राक्षसानामभावाय भर्तुरस्या भवाय च ॥ ५-२५-६॥
svapno hyadya mayā dṛṣṭo dāruṇo romaharṣaṇaḥ |
rākṣasānāmabhāvāya bharturasyā bhavāya ca || 5-25-6||

RMY 5-25-7

एवमुक्तास्त्रिजटया राक्षस्यः क्रोधमूर्छिताः ।
सर्वा एवाब्रुवन्भीतास्त्रिजटां तामिदं वचः ॥ ५-२५-७॥
evamuktāstrijaṭayā rākṣasyaḥ krodhamūrchitāḥ |
sarvā evābruvanbhītāstrijaṭāṃ tāmidaṃ vacaḥ || 5-25-7||

RMY 5-25-8

कथयस्व त्वया दृष्टः स्वप्नेऽयं कीदृशो निशि ॥ ५-२५-८॥
kathayasva tvayā dṛṣṭaḥ svapne'yaṃ kīdṛśo niśi || 5-25-8||

RMY 5-25-9

तासां श्रुत्वा तु वचनं राक्षसीनां मुखोद्गतम् ।
उवाच वचनं काले त्रिजटास्वप्नसंश्रितम् ॥ ५-२५-९॥
tāsāṃ śrutvā tu vacanaṃ rākṣasīnāṃ mukhodgatam |
uvāca vacanaṃ kāle trijaṭāsvapnasaṃśritam || 5-25-9||

RMY 5-25-10

गजदन्तमयीं दिव्यां शिबिकामन्तरिक्षगाम् ।
युक्तां वाजिसहस्रेण स्वयमास्थाय राघवः ॥ ५-२५-१०॥
gajadantamayīṃ divyāṃ śibikāmantarikṣagām |
yuktāṃ vājisahasreṇa svayamāsthāya rāghavaḥ || 5-25-10||

RMY 5-25-11

स्वप्ने चाद्य मया दृष्टा सीता शुक्लाम्बरावृता ।
सागरेण परिक्षिप्तं श्वेतपर्वतमास्थिता ।
रामेण संगता सीता भास्करेण प्रभा यथा ॥ ५-२५-११॥
svapne cādya mayā dṛṣṭā sītā śuklāmbarāvṛtā |
sāgareṇa parikṣiptaṃ śvetaparvatamāsthitā |
rāmeṇa saṃgatā sītā bhāskareṇa prabhā yathā || 5-25-11||

RMY 5-25-12

राघवश्च मया दृष्टश्चतुर्दन्तं महागजम् ।
आरूढः शैलसंकाशं चचार सहलक्ष्मणः ॥ ५-२५-१२॥
rāghavaśca mayā dṛṣṭaścaturdantaṃ mahāgajam |
ārūḍhaḥ śailasaṃkāśaṃ cacāra sahalakṣmaṇaḥ || 5-25-12||

RMY 5-25-13

ततस्तौ नरशार्दूलौ दीप्यमानौ स्वतेजसा ।
शुक्लमाल्याम्बरधरौ जानकीं पर्युपस्थितौ ॥ ५-२५-१३॥
tatastau naraśārdūlau dīpyamānau svatejasā |
śuklamālyāmbaradharau jānakīṃ paryupasthitau || 5-25-13||

RMY 5-25-14

ततस्तस्य नगस्याग्रे आकाशस्थस्य दन्तिनः ।
भर्त्रा परिगृहीतस्य जानकी स्कन्धमाश्रिता ॥ ५-२५-१४॥
tatastasya nagasyāgre ākāśasthasya dantinaḥ |
bhartrā parigṛhītasya jānakī skandhamāśritā || 5-25-14||

RMY 5-25-15

भर्तुरङ्कात्समुत्पत्य ततः कमललोचना ।
चन्द्रसूर्यौ मया दृष्टा पाणिभ्यां परिमार्जती ॥ ५-२५-१५॥
bharturaṅkātsamutpatya tataḥ kamalalocanā |
candrasūryau mayā dṛṣṭā pāṇibhyāṃ parimārjatī || 5-25-15||

RMY 5-25-16

ततस्ताभ्यां कुमाराभ्यामास्थितः स गजोत्तमः ।
सीतया च विशालाक्ष्या लङ्काया उपरि स्थितः ॥ ५-२५-१६॥
tatastābhyāṃ kumārābhyāmāsthitaḥ sa gajottamaḥ |
sītayā ca viśālākṣyā laṅkāyā upari sthitaḥ || 5-25-16||

RMY 5-25-17

पाण्डुरर्षभयुक्तेन रथेनाष्टयुजा स्वयम् ।
शुक्लमाल्याम्बरधरो लक्ष्मणेन समागतः ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया सह भार्यया ॥ ५-२५-१७॥
pāṇḍurarṣabhayuktena rathenāṣṭayujā svayam |
śuklamālyāmbaradharo lakṣmaṇena samāgataḥ |
lakṣmaṇena saha bhrātrā sītayā saha bhāryayā || 5-25-17||

RMY 5-25-18

विमानात्पुष्पकादद्य रावणः पतितो भुवि ।
कृष्यपाणः स्त्रिया दृष्टो मुण्डः कृष्णाम्बरः पुनः ॥ ५-२५-१८॥
vimānātpuṣpakādadya rāvaṇaḥ patito bhuvi |
kṛṣyapāṇaḥ striyā dṛṣṭo muṇḍaḥ kṛṣṇāmbaraḥ punaḥ || 5-25-18||

RMY 5-25-19

रथेन खरयुक्तेन रक्तमाल्यानुलेपनः ।
प्रयातो दक्षिणामाशां प्रविष्टः कर्दमं ह्रदम् ॥ ५-२५-१९॥
rathena kharayuktena raktamālyānulepanaḥ |
prayāto dakṣiṇāmāśāṃ praviṣṭaḥ kardamaṃ hradam || 5-25-19||

RMY 5-25-20

कण्ठे बद्ध्वा दशग्रीवं प्रमदा रक्तवासिनी ।
काली कर्दमलिप्ताङ्गी दिशं याम्यां प्रकर्षति ॥ ५-२५-२०॥
kaṇṭhe baddhvā daśagrīvaṃ pramadā raktavāsinī |
kālī kardamaliptāṅgī diśaṃ yāmyāṃ prakarṣati || 5-25-20||

RMY 5-25-21

वराहेण दशग्रीवः शिंशुमारेण चेन्द्रजित् ।
उष्ट्रेण कुम्भकर्णश्च प्रयातो दक्षिणां दिशम् ॥ ५-२५-२१॥
varāheṇa daśagrīvaḥ śiṃśumāreṇa cendrajit |
uṣṭreṇa kumbhakarṇaśca prayāto dakṣiṇāṃ diśam || 5-25-21||

RMY 5-25-22

समाजश्च महान्वृत्तो गीतवादित्रनिःस्वनः ।
पिबतां रक्तमाल्यानां रक्षसां रक्तवाससाम् ॥ ५-२५-२२॥
samājaśca mahānvṛtto gītavāditraniḥsvanaḥ |
pibatāṃ raktamālyānāṃ rakṣasāṃ raktavāsasām || 5-25-22||

RMY 5-25-23

लङ्का चेयं पुरी रम्या सवाजिरथसंकुला ।
सागरे पतिता दृष्टा भग्नगोपुरतोरणा ॥ ५-२५-२३॥
laṅkā ceyaṃ purī ramyā savājirathasaṃkulā |
sāgare patitā dṛṣṭā bhagnagopuratoraṇā || 5-25-23||

RMY 5-25-24

पीत्व तैलं प्रनृत्ताश्च प्रहसन्त्यो महास्वनाः ।
लङ्कायां भस्मरूक्षायां सर्वा राक्षसयोषितः ॥ ५-२५-२४॥
pītva tailaṃ pranṛttāśca prahasantyo mahāsvanāḥ |
laṅkāyāṃ bhasmarūkṣāyāṃ sarvā rākṣasayoṣitaḥ || 5-25-24||

RMY 5-25-25

कुम्भकर्णादयश्चेमे सर्वे राक्षसपुंगवाः ।
रक्तं निवसनं गृह्य प्रविष्टा गोमयह्रदे ॥ ५-२५-२५॥
kumbhakarṇādayaśceme sarve rākṣasapuṃgavāḥ |
raktaṃ nivasanaṃ gṛhya praviṣṭā gomayahrade || 5-25-25||

RMY 5-25-26

अपगच्छत नश्यध्वं सीतामाप्नोति राघवः ।
घातयेत्परमामर्षी सर्वैः सार्धं हि राक्षसैः ॥ ५-२५-२६॥
apagacchata naśyadhvaṃ sītāmāpnoti rāghavaḥ |
ghātayetparamāmarṣī sarvaiḥ sārdhaṃ hi rākṣasaiḥ || 5-25-26||

RMY 5-25-27

प्रियां बहुमतां भार्यां वनवासमनुव्रताम् ।
भर्त्सितां तर्जितां वापि नानुमंस्यति राघवः ॥ ५-२५-२७॥
priyāṃ bahumatāṃ bhāryāṃ vanavāsamanuvratām |
bhartsitāṃ tarjitāṃ vāpi nānumaṃsyati rāghavaḥ || 5-25-27||

RMY 5-25-28

तदलं क्रूरवाक्यैर्वः सान्त्वमेवाभिधीयताम् ।
अभियाचाम वैदेहीमेतद्धि मम रोचते ॥ ५-२५-२८॥
tadalaṃ krūravākyairvaḥ sāntvamevābhidhīyatām |
abhiyācāma vaidehīmetaddhi mama rocate || 5-25-28||

RMY 5-25-29

यस्या ह्येवं विधः स्वप्नो दुःखितायाः प्रदृश्यते ।
सा दुःखैर्बहुभिर्मुक्ता प्रियं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ॥ ५-२५-२९॥
yasyā hyevaṃ vidhaḥ svapno duḥkhitāyāḥ pradṛśyate |
sā duḥkhairbahubhirmuktā priyaṃ prāpnotyanuttamam || 5-25-29||

RMY 5-25-30

भर्त्सितामपि याचध्वं राक्षस्यः किं विवक्षया ।
राघवाद्धि भयं घोरं राक्षसानामुपस्थितम् ॥ ५-२५-३०॥
bhartsitāmapi yācadhvaṃ rākṣasyaḥ kiṃ vivakṣayā |
rāghavāddhi bhayaṃ ghoraṃ rākṣasānāmupasthitam || 5-25-30||

RMY 5-25-31

प्रणिपात प्रसन्ना हि मैथिली जनकात्मजा ।
अलमेषा परित्रातुं राक्षस्यो महतो भयात् ॥ ५-२५-३१॥
praṇipāta prasannā hi maithilī janakātmajā |
alameṣā paritrātuṃ rākṣasyo mahato bhayāt || 5-25-31||

RMY 5-25-32

अपि चास्या विशालाक्ष्या न किंचिदुपलक्षये ।
विरुद्धमपि चाङ्गेषु सुसूक्ष्ममपि लक्ष्मणम् ॥ ५-२५-३२॥
api cāsyā viśālākṣyā na kiṃcidupalakṣaye |
viruddhamapi cāṅgeṣu susūkṣmamapi lakṣmaṇam || 5-25-32||

RMY 5-25-33

छाया वैगुण्य मात्रं तु शङ्के दुःखमुपस्थितम् ।
अदुःखार्हामिमां देवीं वैहायसमुपस्थिताम् ॥ ५-२५-३३॥
chāyā vaiguṇya mātraṃ tu śaṅke duḥkhamupasthitam |
aduḥkhārhāmimāṃ devīṃ vaihāyasamupasthitām || 5-25-33||

RMY 5-25-34

अर्थसिद्धिं तु वैदेह्याः पश्याम्यहमुपस्थिताम् ।
राक्षसेन्द्रविनाशं च विजयं राघवस्य च ॥ ५-२५-३४॥
arthasiddhiṃ tu vaidehyāḥ paśyāmyahamupasthitām |
rākṣasendravināśaṃ ca vijayaṃ rāghavasya ca || 5-25-34||

RMY 5-25-35

निमित्तभूतमेतत्तु श्रोतुमस्या महत्प्रियम् ।
दृश्यते च स्फुरच्चक्षुः पद्मपत्रमिवायतम् ॥ ५-२५-३५॥
nimittabhūtametattu śrotumasyā mahatpriyam |
dṛśyate ca sphuraccakṣuḥ padmapatramivāyatam || 5-25-35||

RMY 5-25-36

ईषच्च हृषितो वास्या दक्षिणाया ह्यदक्षिणः ।
अकस्मादेव वैदेह्या बाहुरेकः प्रकम्पते ॥ ५-२५-३६॥
īṣacca hṛṣito vāsyā dakṣiṇāyā hyadakṣiṇaḥ |
akasmādeva vaidehyā bāhurekaḥ prakampate || 5-25-36||

RMY 5-25-37

करेणुहस्तप्रतिमः सव्यश्चोरुरनुत्तमः ।
वेपन्सूचयतीवास्या राघवं पुरतः स्थितम् ॥ ५-२५-३७॥
kareṇuhastapratimaḥ savyaścoruranuttamaḥ |
vepansūcayatīvāsyā rāghavaṃ purataḥ sthitam || 5-25-37||

RMY 5-25-38

पक्षी च शाखा निलयं प्रविष्टः पुनः पुनश्चोत्तमसान्त्ववादी ।
सुखागतां वाचमुदीरयाणः पुनः पुनश्चोदयतीव हृष्टः ॥ ५-२५-३८॥
pakṣī ca śākhā nilayaṃ praviṣṭaḥ punaḥ punaścottamasāntvavādī |
sukhāgatāṃ vācamudīrayāṇaḥ punaḥ punaścodayatīva hṛṣṭaḥ || 5-25-38||

Sarga: 26/66 (20)

RMY 5-26-1

सा राक्षसेन्द्रस्य वचो निशम्य तद्रावणस्याप्रियमप्रियार्ता ।
सीता वितत्रास यथा वनान्ते सिंहाभिपन्ना गजराजकन्या ॥ ५-२६-१॥
sā rākṣasendrasya vaco niśamya tadrāvaṇasyāpriyamapriyārtā |
sītā vitatrāsa yathā vanānte siṃhābhipannā gajarājakanyā || 5-26-1||

RMY 5-26-2

सा राक्षसी मध्यगता च भीरुर्वाग्भिर्भृशं रावणतर्जिता च ।
कान्तारमध्ये विजने विसृष्टा बालेव कन्या विललाप सीता ॥ ५-२६-२॥
sā rākṣasī madhyagatā ca bhīrurvāgbhirbhṛśaṃ rāvaṇatarjitā ca |
kāntāramadhye vijane visṛṣṭā bāleva kanyā vilalāpa sītā || 5-26-2||

RMY 5-26-3

सत्यं बतेदं प्रवदन्ति लोके नाकालमृत्युर्भवतीति सन्तः ।
यत्राहमेवं परिभर्त्स्यमाना जीवामि किंचित्क्षणमप्यपुण्या ॥ ५-२६-३॥
satyaṃ batedaṃ pravadanti loke nākālamṛtyurbhavatīti santaḥ |
yatrāhamevaṃ paribhartsyamānā jīvāmi kiṃcitkṣaṇamapyapuṇyā || 5-26-3||

RMY 5-26-4

सुखाद्विहीनं बहुदुःखपूर्णमिदं तु नूनं हृदयं स्थिरं मे ।
विदीर्यते यन्न सहस्रधाद्य वज्राहतं शृङ्गमिवाचलस्य ॥ ५-२६-४॥
sukhādvihīnaṃ bahuduḥkhapūrṇamidaṃ tu nūnaṃ hṛdayaṃ sthiraṃ me |
vidīryate yanna sahasradhādya vajrāhataṃ śṛṅgamivācalasya || 5-26-4||

RMY 5-26-5

नैवास्ति नूनं मम दोषमत्र वध्याहमस्याप्रियदर्शनस्य ।
भावं न चास्याहमनुप्रदातुमलं द्विजो मन्त्रमिवाद्विजाय ॥ ५-२६-५॥
naivāsti nūnaṃ mama doṣamatra vadhyāhamasyāpriyadarśanasya |
bhāvaṃ na cāsyāhamanupradātumalaṃ dvijo mantramivādvijāya || 5-26-5||

RMY 5-26-6

नूनं ममाङ्गान्यचिरादनार्यः शस्त्रैः शितैश्छेत्स्यति राक्षसेन्द्रः ।
तस्मिन्ननागच्छति लोकनाथे गर्भस्थजन्तोरिव शल्यकृन्तः ॥ ५-२६-६॥
nūnaṃ mamāṅgānyacirādanāryaḥ śastraiḥ śitaiśchetsyati rākṣasendraḥ |
tasminnanāgacchati lokanāthe garbhasthajantoriva śalyakṛntaḥ || 5-26-6||

RMY 5-26-7

दुःखं बतेदं मम दुःखिताया मासौ चिरायाभिगमिष्यतो द्वौ ।
बद्धस्य वध्यस्य यथा निशान्ते राजापराधादिव तस्करस्य ॥ ५-२६-७॥
duḥkhaṃ batedaṃ mama duḥkhitāyā māsau cirāyābhigamiṣyato dvau |
baddhasya vadhyasya yathā niśānte rājāparādhādiva taskarasya || 5-26-7||

RMY 5-26-8

हा राम हा लक्ष्मण हा सुमित्रे हा राम मातः सह मे जनन्या ।
एषा विपद्याम्यहमल्पभाग्या महार्णवे नौरिव मूढ वाता ॥ ५-२६-८॥
hā rāma hā lakṣmaṇa hā sumitre hā rāma mātaḥ saha me jananyā |
eṣā vipadyāmyahamalpabhāgyā mahārṇave nauriva mūḍha vātā || 5-26-8||

RMY 5-26-9

तरस्विनौ धारयता मृगस्य सत्त्वेन रूपं मनुजेन्द्रपुत्रौ ।
नूनं विशस्तौ मम कारणात्तौ सिंहर्षभौ द्वाविव वैद्युतेन ॥ ५-२६-९॥
tarasvinau dhārayatā mṛgasya sattvena rūpaṃ manujendraputrau |
nūnaṃ viśastau mama kāraṇāttau siṃharṣabhau dvāviva vaidyutena || 5-26-9||

RMY 5-26-10

नूनं स कालो मृगरूपधारी मामल्पभाग्यां लुलुभे तदानीम् ।
यत्रार्यपुत्रं विससर्ज मूढा रामानुजं लक्ष्मणपूर्वकं च ॥ ५-२६-१०॥
nūnaṃ sa kālo mṛgarūpadhārī māmalpabhāgyāṃ lulubhe tadānīm |
yatrāryaputraṃ visasarja mūḍhā rāmānujaṃ lakṣmaṇapūrvakaṃ ca || 5-26-10||

RMY 5-26-11

हा राम सत्यव्रत दीर्घवाहो हा पूर्णचन्द्रप्रतिमानवक्त्र ।
हा जीवलोकस्य हितः प्रियश्च वध्यां न मां वेत्सि हि राक्षसानाम् ॥ ५-२६-११॥
hā rāma satyavrata dīrghavāho hā pūrṇacandrapratimānavaktra |
hā jīvalokasya hitaḥ priyaśca vadhyāṃ na māṃ vetsi hi rākṣasānām || 5-26-11||

RMY 5-26-12

अनन्यदेवत्वमियं क्षमा च भूमौ च शय्या नियमश्च धर्मे ।
पतिव्रतात्वं विफलं ममेदं कृतं कृतघ्नेष्विव मानुषाणाम् ॥ ५-२६-१२॥
ananyadevatvamiyaṃ kṣamā ca bhūmau ca śayyā niyamaśca dharme |
pativratātvaṃ viphalaṃ mamedaṃ kṛtaṃ kṛtaghneṣviva mānuṣāṇām || 5-26-12||

RMY 5-26-13

मोघो हि धर्मश्चरितो ममायं तथैकपत्नीत्वमिदं निरर्थम् ।
या त्वां न पश्यामि कृशा विवर्णा हीना त्वया संगमने निराशा ॥ ५-२६-१३॥
mogho hi dharmaścarito mamāyaṃ tathaikapatnītvamidaṃ nirartham |
yā tvāṃ na paśyāmi kṛśā vivarṇā hīnā tvayā saṃgamane nirāśā || 5-26-13||

RMY 5-26-14

पितुर्निर्देशं नियमेन कृत्वा वनान्निवृत्तश्चरितव्रतश्च ।
स्त्रीभिस्तु मन्ये विपुलेक्षणाभिः संरंस्यसे वीतभयः कृतार्थः ॥ ५-२६-१४॥
piturnirdeśaṃ niyamena kṛtvā vanānnivṛttaścaritavrataśca |
strībhistu manye vipulekṣaṇābhiḥ saṃraṃsyase vītabhayaḥ kṛtārthaḥ || 5-26-14||

RMY 5-26-15

अहं तु राम त्वयि जातकामा चिरं विनाशाय निबद्धभावा ।
मोघं चरित्वाथ तपोव्रतं च त्यक्ष्यामि धिग्जीवितमल्पभाग्या ॥ ५-२६-१५॥
ahaṃ tu rāma tvayi jātakāmā ciraṃ vināśāya nibaddhabhāvā |
moghaṃ caritvātha tapovrataṃ ca tyakṣyāmi dhigjīvitamalpabhāgyā || 5-26-15||

RMY 5-26-16

सा जीवितं क्षिप्रमहं त्यजेयं विषेण शस्त्रेण शितेन वापि ।
विषस्य दाता न तु मेऽस्ति कश्चिच्छस्त्रस्य वा वेश्मनि राक्षसस्य ॥ ५-२६-१६॥
sā jīvitaṃ kṣipramahaṃ tyajeyaṃ viṣeṇa śastreṇa śitena vāpi |
viṣasya dātā na tu me'sti kaścicchastrasya vā veśmani rākṣasasya || 5-26-16||

RMY 5-26-17

शोकाभितप्ता बहुधा विचिन्त्य सीताथ वेण्युद्ग्रथनं गृहीत्वा ।
उद्बध्य वेण्युद्ग्रथनेन शीघ्रमहं गमिष्यामि यमस्य मूलम् ॥ ५-२६-१७॥
śokābhitaptā bahudhā vicintya sītātha veṇyudgrathanaṃ gṛhītvā |
udbadhya veṇyudgrathanena śīghramahaṃ gamiṣyāmi yamasya mūlam || 5-26-17||

RMY 5-26-18

इतीव सीता बहुधा विलप्य सर्वात्मना राममनुस्मरन्ती ।
प्रवेपमाना परिशुष्कवक्त्रा नगोत्तमं पुष्पितमाससाद ॥ ५-२६-१८॥
itīva sītā bahudhā vilapya sarvātmanā rāmamanusmarantī |
pravepamānā pariśuṣkavaktrā nagottamaṃ puṣpitamāsasāda || 5-26-18||

RMY 5-26-19

उपस्थिता सा मृदुर्सर्वगात्री शाखां गृहीत्वाथ नगस्य तस्य ।
तस्यास्तु रामं प्रविचिन्तयन्त्या रामानुजं स्वं च कुलं शुभाङ्ग्याः ॥ ५-२६-१९॥
upasthitā sā mṛdursarvagātrī śākhāṃ gṛhītvātha nagasya tasya |
tasyāstu rāmaṃ pravicintayantyā rāmānujaṃ svaṃ ca kulaṃ śubhāṅgyāḥ || 5-26-19||

RMY 5-26-20

शोकानिमित्तानि तदा बहूनि धैर्यार्जितानि प्रवराणि लोके ।
प्रादुर्निमित्तानि तदा बभूवुः पुरापि सिद्धान्युपलक्षितानि ॥ ५-२६-२०॥
śokānimittāni tadā bahūni dhairyārjitāni pravarāṇi loke |
prādurnimittāni tadā babhūvuḥ purāpi siddhānyupalakṣitāni || 5-26-20||

Sarga: 27/66 (8)

RMY 5-27-1

तथागतां तां व्यथितामनिन्दितां व्यपेतहर्षां परिदीनमानसाम् ।
शुभां निमित्तानि शुभानि भेजिरे नरं श्रिया जुष्टमिवोपजीविनः ॥ ५-२७-१॥
tathāgatāṃ tāṃ vyathitāmaninditāṃ vyapetaharṣāṃ paridīnamānasām |
śubhāṃ nimittāni śubhāni bhejire naraṃ śriyā juṣṭamivopajīvinaḥ || 5-27-1||

RMY 5-27-2

तस्याः शुभं वाममरालपक्ष्म राजीवृतं कृष्णविशालशुक्लम् ।
प्रास्पन्दतैकं नयनं सुकेश्या मीनाहतं पद्ममिवाभिताम्रम् ॥ ५-२७-२॥
tasyāḥ śubhaṃ vāmamarālapakṣma rājīvṛtaṃ kṛṣṇaviśālaśuklam |
prāspandataikaṃ nayanaṃ sukeśyā mīnāhataṃ padmamivābhitāmram || 5-27-2||

RMY 5-27-3

भुजश्च चार्वञ्चितपीनवृत्तः परार्ध्य कालागुरुचन्दनार्हः ।
अनुत्तमेनाध्युषितः प्रियेण चिरेण वामः समवेपताशु ॥ ५-२७-३॥
bhujaśca cārvañcitapīnavṛttaḥ parārdhya kālāgurucandanārhaḥ |
anuttamenādhyuṣitaḥ priyeṇa cireṇa vāmaḥ samavepatāśu || 5-27-3||

RMY 5-27-4

गजेन्द्रहस्तप्रतिमश्च पीनस्तयोर्द्वयोः संहतयोः सुजातः ।
प्रस्पन्दमानः पुनरूरुरस्या रामं पुरस्तात्स्थितमाचचक्षे ॥ ५-२७-४॥
gajendrahastapratimaśca pīnastayordvayoḥ saṃhatayoḥ sujātaḥ |
praspandamānaḥ punarūrurasyā rāmaṃ purastātsthitamācacakṣe || 5-27-4||

RMY 5-27-5

शुभं पुनर्हेमसमानवर्णमीषद्रजोध्वस्तमिवामलाक्ष्याः ।
वासः स्थितायाः शिखराग्रदन्त्याः किंचित्परिस्रंसत चारुगात्र्याः ॥ ५-२७-५॥
śubhaṃ punarhemasamānavarṇamīṣadrajodhvastamivāmalākṣyāḥ |
vāsaḥ sthitāyāḥ śikharāgradantyāḥ kiṃcitparisraṃsata cārugātryāḥ || 5-27-5||

RMY 5-27-6

एतैर्निमित्तैरपरैश्च सुभ्रूः संबोधिता प्रागपि साधुसिद्धैः ।
वातातपक्लान्तमिव प्रनष्टं वर्षेण बीजं प्रतिसंजहर्ष ॥ ५-२७-६॥
etairnimittairaparaiśca subhrūḥ saṃbodhitā prāgapi sādhusiddhaiḥ |
vātātapaklāntamiva pranaṣṭaṃ varṣeṇa bījaṃ pratisaṃjaharṣa || 5-27-6||

RMY 5-27-7

तस्याः पुनर्बिम्बफलोपमौष्ठं स्वक्षिभ्रुकेशान्तमरालपक्ष्म ।
वक्त्रं बभासे सितशुक्लदंष्ट्रं राहोर्मुखाच्चन्द्र इव प्रमुक्तः ॥ ५-२७-७॥
tasyāḥ punarbimbaphalopamauṣṭhaṃ svakṣibhrukeśāntamarālapakṣma |
vaktraṃ babhāse sitaśukladaṃṣṭraṃ rāhormukhāccandra iva pramuktaḥ || 5-27-7||

RMY 5-27-8

सा वीतशोका व्यपनीततन्द्री शान्तज्वरा हर्षविबुद्धसत्त्वा ।
अशोभतार्या वदनेन शुक्ले शीतान्शुना रात्रिरिवोदितेन ॥ ५-२७-८॥
sā vītaśokā vyapanītatandrī śāntajvarā harṣavibuddhasattvā |
aśobhatāryā vadanena śukle śītānśunā rātririvoditena || 5-27-8||

Sarga: 28/66 (44)

RMY 5-28-1

हनुमानपि विक्रान्तः सर्वं शुश्राव तत्त्वतः ।
सीतायास्त्रिजटायाश्च राक्षसीनां च तर्जनम् ॥ ५-२८-१॥
hanumānapi vikrāntaḥ sarvaṃ śuśrāva tattvataḥ |
sītāyāstrijaṭāyāśca rākṣasīnāṃ ca tarjanam || 5-28-1||

RMY 5-28-2

अवेक्षमाणस्तां देवीं देवतामिव नन्दने ।
ततो बहुविधां चिन्तां चिन्तयामास वानरः ॥ ५-२८-२॥
avekṣamāṇastāṃ devīṃ devatāmiva nandane |
tato bahuvidhāṃ cintāṃ cintayāmāsa vānaraḥ || 5-28-2||

RMY 5-28-3

यां कपीनां सहस्राणि सुबहून्ययुतानि च ।
दिक्षु सर्वासु मार्गन्ते सेयमासादिता मया ॥ ५-२८-३॥
yāṃ kapīnāṃ sahasrāṇi subahūnyayutāni ca |
dikṣu sarvāsu mārgante seyamāsāditā mayā || 5-28-3||

RMY 5-28-4

चारेण तु सुयुक्तेन शत्रोः शक्तिमवेक्षिता ।
गूढेन चरता तावदवेक्षितमिदं मया ॥ ५-२८-४॥
cāreṇa tu suyuktena śatroḥ śaktimavekṣitā |
gūḍhena caratā tāvadavekṣitamidaṃ mayā || 5-28-4||

RMY 5-28-5

राक्षसानां विशेषश्च पुरी चेयमवेक्षिता ।
राक्षसाधिपतेरस्य प्रभावो रावणस्य च ॥ ५-२८-५॥
rākṣasānāṃ viśeṣaśca purī ceyamavekṣitā |
rākṣasādhipaterasya prabhāvo rāvaṇasya ca || 5-28-5||

RMY 5-28-6

युक्तं तस्याप्रमेयस्य सर्वसत्त्वदयावतः ।
समाश्वासयितुं भार्यां पतिदर्शनकाङ्क्षिणीम् ॥ ५-२८-६॥
yuktaṃ tasyāprameyasya sarvasattvadayāvataḥ |
samāśvāsayituṃ bhāryāṃ patidarśanakāṅkṣiṇīm || 5-28-6||

RMY 5-28-7

अहमाश्वासयाम्येनां पूर्णचन्द्रनिभाननाम् ।
अदृष्टदुःखां दुःखस्य न ह्यन्तमधिगच्छतीम् ॥ ५-२८-७॥
ahamāśvāsayāmyenāṃ pūrṇacandranibhānanām |
adṛṣṭaduḥkhāṃ duḥkhasya na hyantamadhigacchatīm || 5-28-7||

RMY 5-28-8

यदि ह्यहमिमां देवीं शोकोपहतचेतनाम् ।
अनाश्वास्य गमिष्यामि दोषवद्गमनं भवेत् ॥ ५-२८-८॥
yadi hyahamimāṃ devīṃ śokopahatacetanām |
anāśvāsya gamiṣyāmi doṣavadgamanaṃ bhavet || 5-28-8||

RMY 5-28-9

गते हि मयि तत्रेयं राजपुत्री यशस्विनी ।
परित्राणमविन्दन्ती जानकी जीवितं त्यजेत् ॥ ५-२८-९॥
gate hi mayi tatreyaṃ rājaputrī yaśasvinī |
paritrāṇamavindantī jānakī jīvitaṃ tyajet || 5-28-9||

RMY 5-28-10

मया च स महाबाहुः पूर्णचन्द्रनिभाननः ।
समाश्वासयितुं न्याय्यः सीतादर्शनलालसः ॥ ५-२८-१०॥
mayā ca sa mahābāhuḥ pūrṇacandranibhānanaḥ |
samāśvāsayituṃ nyāyyaḥ sītādarśanalālasaḥ || 5-28-10||

RMY 5-28-11

निशाचरीणां प्रत्यक्षमक्षमं चाभिभाषणम् ।
कथं नु खलु कर्तव्यमिदं कृच्छ्र गतो ह्यहम् ॥ ५-२८-११॥
niśācarīṇāṃ pratyakṣamakṣamaṃ cābhibhāṣaṇam |
kathaṃ nu khalu kartavyamidaṃ kṛcchra gato hyaham || 5-28-11||

RMY 5-28-12

अनेन रात्रिशेषेण यदि नाश्वास्यते मया ।
सर्वथा नास्ति संदेहः परित्यक्ष्यति जीवितम् ॥ ५-२८-१२॥
anena rātriśeṣeṇa yadi nāśvāsyate mayā |
sarvathā nāsti saṃdehaḥ parityakṣyati jīvitam || 5-28-12||

RMY 5-28-13

रामश्च यदि पृच्छेन्मां किं मां सीताब्रवीद्वचः ।
किमहं तं प्रतिब्रूयामसंभाष्य सुमध्यमाम् ॥ ५-२८-१३॥
rāmaśca yadi pṛcchenmāṃ kiṃ māṃ sītābravīdvacaḥ |
kimahaṃ taṃ pratibrūyāmasaṃbhāṣya sumadhyamām || 5-28-13||

RMY 5-28-14

सीतासंदेशरहितं मामितस्त्वरया गतम् ।
निर्दहेदपि काकुत्स्थः क्रुद्धस्तीव्रेण चक्षुषा ॥ ५-२८-१४॥
sītāsaṃdeśarahitaṃ māmitastvarayā gatam |
nirdahedapi kākutsthaḥ kruddhastīvreṇa cakṣuṣā || 5-28-14||

RMY 5-28-15

यदि चेद्योजयिष्यामि भर्तारं रामकारणात् ।
व्यर्थमागमनं तस्य ससैन्यस्य भविष्यति ॥ ५-२८-१५॥
yadi cedyojayiṣyāmi bhartāraṃ rāmakāraṇāt |
vyarthamāgamanaṃ tasya sasainyasya bhaviṣyati || 5-28-15||

RMY 5-28-16

अन्तरं त्वहमासाद्य राक्षसीनामिह स्थितः ।
शनैराश्वासयिष्यामि संतापबहुलामिमाम् ॥ ५-२८-१६॥
antaraṃ tvahamāsādya rākṣasīnāmiha sthitaḥ |
śanairāśvāsayiṣyāmi saṃtāpabahulāmimām || 5-28-16||

RMY 5-28-17

अहं ह्यतितनुश्चैव वनरश्च विशेषतः ।
वाचं चोदाहरिष्यामि मानुषीमिह संस्कृताम् ॥ ५-२८-१७॥
ahaṃ hyatitanuścaiva vanaraśca viśeṣataḥ |
vācaṃ codāhariṣyāmi mānuṣīmiha saṃskṛtām || 5-28-17||

RMY 5-28-18

यदि वाचं प्रदास्यामि द्विजातिरिव संस्कृताम् ।
रावणं मन्यमाना मां सीता भीता भविष्यति ॥ ५-२८-१८॥
yadi vācaṃ pradāsyāmi dvijātiriva saṃskṛtām |
rāvaṇaṃ manyamānā māṃ sītā bhītā bhaviṣyati || 5-28-18||

RMY 5-28-19

अवश्यमेव वक्तव्यं मानुषं वाक्यमर्थवत् ।
मया सान्त्वयितुं शक्या नान्यथेयमनिन्दिता ॥ ५-२८-१९॥
avaśyameva vaktavyaṃ mānuṣaṃ vākyamarthavat |
mayā sāntvayituṃ śakyā nānyatheyamaninditā || 5-28-19||

RMY 5-28-20

सेयमालोक्य मे रूपं जानकी भाषितं तथा ।
रक्षोभिस्त्रासिता पूर्वं भूयस्त्रासं गमिष्यति ॥ ५-२८-२०॥
seyamālokya me rūpaṃ jānakī bhāṣitaṃ tathā |
rakṣobhistrāsitā pūrvaṃ bhūyastrāsaṃ gamiṣyati || 5-28-20||

RMY 5-28-21

ततो जातपरित्रासा शब्दं कुर्यान्मनस्विनी ।
जानमाना विशालाक्षी रावणं कामरूपिणम् ॥ ५-२८-२१॥
tato jātaparitrāsā śabdaṃ kuryānmanasvinī |
jānamānā viśālākṣī rāvaṇaṃ kāmarūpiṇam || 5-28-21||

RMY 5-28-22

सीतया च कृते शब्दे सहसा राक्षसीगणः ।
नानाप्रहरणो घोरः समेयादन्तकोपमः ॥ ५-२८-२२॥
sītayā ca kṛte śabde sahasā rākṣasīgaṇaḥ |
nānāpraharaṇo ghoraḥ sameyādantakopamaḥ || 5-28-22||

RMY 5-28-23

ततो मां संपरिक्षिप्य सर्वतो विकृताननाः ।
वधे च ग्रहणे चैव कुर्युर्यत्नं यथाबलम् ॥ ५-२८-२३॥
tato māṃ saṃparikṣipya sarvato vikṛtānanāḥ |
vadhe ca grahaṇe caiva kuryuryatnaṃ yathābalam || 5-28-23||

RMY 5-28-24

तं मां शाखाः प्रशाखाश्च स्कन्धांश्चोत्तमशाखिनाम् ।
दृष्ट्वा विपरिधावन्तं भवेयुर्भयशङ्किताः ॥ ५-२८-२४॥
taṃ māṃ śākhāḥ praśākhāśca skandhāṃścottamaśākhinām |
dṛṣṭvā viparidhāvantaṃ bhaveyurbhayaśaṅkitāḥ || 5-28-24||

RMY 5-28-25

मम रूपं च संप्रेक्ष्य वनं विचरतो महत् ।
राक्षस्यो भयवित्रस्ता भवेयुर्विकृताननाः ॥ ५-२८-२५॥
mama rūpaṃ ca saṃprekṣya vanaṃ vicarato mahat |
rākṣasyo bhayavitrastā bhaveyurvikṛtānanāḥ || 5-28-25||

RMY 5-28-26

ततः कुर्युः समाह्वानं राक्षस्यो रक्षसामपि ।
राक्षसेन्द्रनियुक्तानां राक्षसेन्द्रनिवेशने ॥ ५-२८-२६॥
tataḥ kuryuḥ samāhvānaṃ rākṣasyo rakṣasāmapi |
rākṣasendraniyuktānāṃ rākṣasendraniveśane || 5-28-26||

RMY 5-28-27

ते शूलशरनिस्त्रिंश विविधायुधपाणयः ।
आपतेयुर्विमर्देऽस्मिन्वेगेनोद्विग्नकारिणः ॥ ५-२८-२७॥
te śūlaśaranistriṃśa vividhāyudhapāṇayaḥ |
āpateyurvimarde'sminvegenodvignakāriṇaḥ || 5-28-27||

RMY 5-28-28

संक्रुद्धस्तैस्तु परितो विधमन्रक्षसां बलम् ।
शक्नुयं न तु संप्राप्तुं परं पारं महोदधेः ॥ ५-२८-२८॥
saṃkruddhastaistu parito vidhamanrakṣasāṃ balam |
śaknuyaṃ na tu saṃprāptuṃ paraṃ pāraṃ mahodadheḥ || 5-28-28||

RMY 5-28-29

मां वा गृह्णीयुराप्लुत्य बहवः शीघ्रकारिणः ।
स्यादियं चागृहीतार्था मम च ग्रहणं भवेत् ॥ ५-२८-२९॥
māṃ vā gṛhṇīyurāplutya bahavaḥ śīghrakāriṇaḥ |
syādiyaṃ cāgṛhītārthā mama ca grahaṇaṃ bhavet || 5-28-29||

RMY 5-28-30

हिंसाभिरुचयो हिंस्युरिमां वा जनकात्मजाम् ।
विपन्नं स्यात्ततः कार्यं रामसुग्रीवयोरिदम् ॥ ५-२८-३०॥
hiṃsābhirucayo hiṃsyurimāṃ vā janakātmajām |
vipannaṃ syāttataḥ kāryaṃ rāmasugrīvayoridam || 5-28-30||

RMY 5-28-31

उद्देशे नष्टमार्गेऽस्मिन्राक्षसैः परिवारिते ।
सागरेण परिक्षिप्ते गुप्ते वसति जानकी ॥ ५-२८-३१॥
uddeśe naṣṭamārge'sminrākṣasaiḥ parivārite |
sāgareṇa parikṣipte gupte vasati jānakī || 5-28-31||

RMY 5-28-32

विशस्ते वा गृहीते वा रक्षोभिर्मयि संयुगे ।
नान्यं पश्यामि रामस्य सहायं कार्यसाधने ॥ ५-२८-३२॥
viśaste vā gṛhīte vā rakṣobhirmayi saṃyuge |
nānyaṃ paśyāmi rāmasya sahāyaṃ kāryasādhane || 5-28-32||

RMY 5-28-33

विमृशंश्च न पश्यामि यो हते मयि वानरः ।
शतयोजनविस्तीर्णं लङ्घयेत महोदधिम् ॥ ५-२८-३३॥
vimṛśaṃśca na paśyāmi yo hate mayi vānaraḥ |
śatayojanavistīrṇaṃ laṅghayeta mahodadhim || 5-28-33||

RMY 5-28-34

कामं हन्तुं समर्थोऽस्मि सहस्राण्यपि रक्षसाम् ।
न तु शक्ष्यामि संप्राप्तुं परं पारं महोदधेः ॥ ५-२८-३४॥
kāmaṃ hantuṃ samartho'smi sahasrāṇyapi rakṣasām |
na tu śakṣyāmi saṃprāptuṃ paraṃ pāraṃ mahodadheḥ || 5-28-34||

RMY 5-28-35

असत्यानि च युद्धानि संशयो मे न रोचते ।
कश्च निःसंशयं कार्यं कुर्यात्प्राज्ञः ससंशयम् ॥ ५-२८-३५॥
asatyāni ca yuddhāni saṃśayo me na rocate |
kaśca niḥsaṃśayaṃ kāryaṃ kuryātprājñaḥ sasaṃśayam || 5-28-35||

RMY 5-28-36

एष दोषो महान्हि स्यान्मम सीताभिभाषणे ।
प्राणत्यागश्च वैदेह्या भवेदनभिभाषणे ॥ ५-२८-३६॥
eṣa doṣo mahānhi syānmama sītābhibhāṣaṇe |
prāṇatyāgaśca vaidehyā bhavedanabhibhāṣaṇe || 5-28-36||

RMY 5-28-37

भूताश्चार्था विनश्यन्ति देशकालविरोधिताः ।
विक्लवं दूतमासाद्य तमः सूर्योदये यथा ॥ ५-२८-३७॥
bhūtāścārthā vinaśyanti deśakālavirodhitāḥ |
viklavaṃ dūtamāsādya tamaḥ sūryodaye yathā || 5-28-37||

RMY 5-28-38

अर्थानर्थान्तरे बुद्धिर्निश्चितापि न शोभते ।
घातयन्ति हि कार्याणि दूताः पण्डितमानिनः ॥ ५-२८-३८॥
arthānarthāntare buddhirniścitāpi na śobhate |
ghātayanti hi kāryāṇi dūtāḥ paṇḍitamāninaḥ || 5-28-38||

RMY 5-28-39

न विनश्येत्कथं कार्यं वैक्लव्यं न कथं भवेत् ।
लङ्घनं च समुद्रस्य कथं नु न वृथा भवेत् ॥ ५-२८-३९॥
na vinaśyetkathaṃ kāryaṃ vaiklavyaṃ na kathaṃ bhavet |
laṅghanaṃ ca samudrasya kathaṃ nu na vṛthā bhavet || 5-28-39||

RMY 5-28-40

कथं नु खलु वाक्यं मे शृणुयान्नोद्विजेत च ।
इति संचिन्त्य हनुमांश्चकार मतिमान्मतिम् ॥ ५-२८-४०॥
kathaṃ nu khalu vākyaṃ me śṛṇuyānnodvijeta ca |
iti saṃcintya hanumāṃścakāra matimānmatim || 5-28-40||

RMY 5-28-41

राममक्लिष्टकर्माणं स्वबन्धुमनुकीर्तयन् ।
नैनामुद्वेजयिष्यामि तद्बन्धुगतमानसाम् ॥ ५-२८-४१॥
rāmamakliṣṭakarmāṇaṃ svabandhumanukīrtayan |
naināmudvejayiṣyāmi tadbandhugatamānasām || 5-28-41||

RMY 5-28-42

इक्ष्वाकूणां वरिष्ठस्य रामस्य विदितात्मनः ।
शुभानि धर्मयुक्तानि वचनानि समर्पयन् ॥ ५-२८-४२॥
ikṣvākūṇāṃ variṣṭhasya rāmasya viditātmanaḥ |
śubhāni dharmayuktāni vacanāni samarpayan || 5-28-42||

RMY 5-28-43

श्रावयिष्यामि सर्वाणि मधुरां प्रब्रुवन्गिरम् ।
श्रद्धास्यति यथा हीयं तथा सर्वं समादधे ॥ ५-२८-४३॥
śrāvayiṣyāmi sarvāṇi madhurāṃ prabruvangiram |
śraddhāsyati yathā hīyaṃ tathā sarvaṃ samādadhe || 5-28-43||

RMY 5-28-44

इति स बहुविधं महानुभावो जगतिपतेः प्रमदामवेक्षमाणः ।
मधुरमवितथं जगाद वाक्यं द्रुमविटपान्तरमास्थितो हनूमान् ॥ ५-२८-४४॥
iti sa bahuvidhaṃ mahānubhāvo jagatipateḥ pramadāmavekṣamāṇaḥ |
madhuramavitathaṃ jagāda vākyaṃ drumaviṭapāntaramāsthito hanūmān || 5-28-44||

Sarga: 29/66 (12)

RMY 5-29-1

एवं बहुविधां चिन्तां चिन्तयित्व महाकपिः ।
संश्रवे मधुरं वाक्यं वैदेह्या व्याजहार ह ॥ ५-२९-१॥
evaṃ bahuvidhāṃ cintāṃ cintayitva mahākapiḥ |
saṃśrave madhuraṃ vākyaṃ vaidehyā vyājahāra ha || 5-29-1||

RMY 5-29-2

राजा दशरथो नाम रथकुञ्जरवाजिनाम् ।
पुण्यशीलो महाकीर्तिरृजुरासीन्महायशाः ।
चक्रवर्तिकुले जातः पुरंदरसमो बले ॥ ५-२९-२॥
rājā daśaratho nāma rathakuñjaravājinām |
puṇyaśīlo mahākīrtirṛjurāsīnmahāyaśāḥ |
cakravartikule jātaḥ puraṃdarasamo bale || 5-29-2||

RMY 5-29-3

अहिंसारतिरक्षुद्रो घृणी सत्यपराक्रमः ।
मुख्यश्चेक्ष्वाकुवंशस्य लक्ष्मीवाँल्लक्ष्मिवर्धनः ॥ ५-२९-३॥
ahiṃsāratirakṣudro ghṛṇī satyaparākramaḥ |
mukhyaścekṣvākuvaṃśasya lakṣmīvā~llakṣmivardhanaḥ || 5-29-3||

RMY 5-29-4

पार्थिवव्यञ्जनैर्युक्तः पृथुश्रीः पार्थिवर्षभः ।
पृथिव्यां चतुरन्तयां विश्रुतः सुखदः सुखी ॥ ५-२९-४॥
pārthivavyañjanairyuktaḥ pṛthuśrīḥ pārthivarṣabhaḥ |
pṛthivyāṃ caturantayāṃ viśrutaḥ sukhadaḥ sukhī || 5-29-4||

RMY 5-29-5

तस्य पुत्रः प्रियो ज्येष्ठस्ताराधिपनिभाननः ।
रामो नाम विशेषज्ञः श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम् ॥ ५-२९-५॥
tasya putraḥ priyo jyeṣṭhastārādhipanibhānanaḥ |
rāmo nāma viśeṣajñaḥ śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatām || 5-29-5||

RMY 5-29-6

रक्षिता स्वस्य वृत्तस्य स्वजनस्यापि रक्षिता ।
रक्षिता जीवलोकस्य धर्मस्य च परंतपः ॥ ५-२९-६॥
rakṣitā svasya vṛttasya svajanasyāpi rakṣitā |
rakṣitā jīvalokasya dharmasya ca paraṃtapaḥ || 5-29-6||

RMY 5-29-7

तस्य सत्याभिसंधस्य वृद्धस्य वचनात्पितुः ।
सभार्यः सह च भ्रात्रा वीरः प्रव्रजितो वनम् ॥ ५-२९-७॥
tasya satyābhisaṃdhasya vṛddhasya vacanātpituḥ |
sabhāryaḥ saha ca bhrātrā vīraḥ pravrajito vanam || 5-29-7||

RMY 5-29-8

तेन तत्र महारण्ये मृगयां परिधावता ।
जनस्थानवधं श्रुत्वा हतौ च खरदूषणौ ।
ततस्त्वमर्षापहृता जानकी रावणेन तु ॥ ५-२९-८॥
tena tatra mahāraṇye mṛgayāṃ paridhāvatā |
janasthānavadhaṃ śrutvā hatau ca kharadūṣaṇau |
tatastvamarṣāpahṛtā jānakī rāvaṇena tu || 5-29-8||

RMY 5-29-9

यथारूपां यथावर्णां यथालक्ष्मीं विनिश्चिताम् ।
अश्रौषं राघवस्याहं सेयमासादिता मया ॥ ५-२९-९॥
yathārūpāṃ yathāvarṇāṃ yathālakṣmīṃ viniścitām |
aśrauṣaṃ rāghavasyāhaṃ seyamāsāditā mayā || 5-29-9||

RMY 5-29-10

विररामैवमुक्त्वासौ वाचं वानरपुंगवः ।
जानकी चापि तच्छ्रुत्वा विस्मयं परमं गता ॥ ५-२९-१०॥
virarāmaivamuktvāsau vācaṃ vānarapuṃgavaḥ |
jānakī cāpi tacchrutvā vismayaṃ paramaṃ gatā || 5-29-10||

RMY 5-29-11

ततः सा वक्रकेशान्ता सुकेशी केशसंवृतम् ।
उन्नम्य वदनं भीरुः शिंशपावृक्षमैक्षत ॥ ५-२९-११॥
tataḥ sā vakrakeśāntā sukeśī keśasaṃvṛtam |
unnamya vadanaṃ bhīruḥ śiṃśapāvṛkṣamaikṣata || 5-29-11||

RMY 5-29-12

सा तिर्यगूर्ध्वं च तथाप्यधस्तान्निरीक्षमाणा तमचिन्त्य बुद्धिम् ।
ददर्श पिङ्गाधिपतेरमात्यं वातात्मजं सूर्यमिवोदयस्थम् ॥ ५-२९-१२॥
sā tiryagūrdhvaṃ ca tathāpyadhastānnirīkṣamāṇā tamacintya buddhim |
dadarśa piṅgādhipateramātyaṃ vātātmajaṃ sūryamivodayastham || 5-29-12||

Sarga: 30/66 (8)

RMY 5-30-1

ततः शाखान्तरे लीनं दृष्ट्वा चलितमानसा ।
सा ददर्श कपिं तत्र प्रश्रितं प्रियवादिनम् ॥ ५-३०-१॥
tataḥ śākhāntare līnaṃ dṛṣṭvā calitamānasā |
sā dadarśa kapiṃ tatra praśritaṃ priyavādinam || 5-30-1||

RMY 5-30-2

सा तु दृष्ट्वा हरिश्रेष्ठं विनीतवदुपस्थितम् ।
मैथिली चिन्तयामास स्वप्नोऽयमिति भामिनी ॥ ५-३०-२॥
sā tu dṛṣṭvā hariśreṣṭhaṃ vinītavadupasthitam |
maithilī cintayāmāsa svapno'yamiti bhāminī || 5-30-2||

RMY 5-30-3

सा तं समीक्ष्यैव भृशं विसंज्ञा गतासुकल्पेव बभूव सीता ।
चिरेण संज्ञां प्रतिलभ्य चैव विचिन्तयामास विशालनेत्रा ॥ ५-३०-३॥
sā taṃ samīkṣyaiva bhṛśaṃ visaṃjñā gatāsukalpeva babhūva sītā |
cireṇa saṃjñāṃ pratilabhya caiva vicintayāmāsa viśālanetrā || 5-30-3||

RMY 5-30-4

स्वप्नो मयायं विकृतोऽद्य दृष्टः शाखामृगः शास्त्रगणैर्निषिद्धः ।
स्वस्त्यस्तु रामाय सलक्ष्मणाय तथा पितुर्मे जनकस्य राज्ञः ॥ ५-३०-४॥
svapno mayāyaṃ vikṛto'dya dṛṣṭaḥ śākhāmṛgaḥ śāstragaṇairniṣiddhaḥ |
svastyastu rāmāya salakṣmaṇāya tathā piturme janakasya rājñaḥ || 5-30-4||

RMY 5-30-5

स्वप्नोऽपि नायं न हि मेऽस्ति निद्रा शोकेन दुःखेन च पीडितायाः ।
सुखं हि मे नास्ति यतोऽस्मि हीना तेनेन्दुपूर्णप्रतिमाननेन ॥ ५-३०-५॥
svapno'pi nāyaṃ na hi me'sti nidrā śokena duḥkhena ca pīḍitāyāḥ |
sukhaṃ hi me nāsti yato'smi hīnā tenendupūrṇapratimānanena || 5-30-5||

RMY 5-30-6

अहं हि तस्याद्य मनो भवेन संपीडिता तद्गतसर्वभावा ।
विचिन्तयन्ती सततं तमेव तथैव पश्यामि तथा शृणोमि ॥ ५-३०-६॥
ahaṃ hi tasyādya mano bhavena saṃpīḍitā tadgatasarvabhāvā |
vicintayantī satataṃ tameva tathaiva paśyāmi tathā śṛṇomi || 5-30-6||

RMY 5-30-7

मनोरथः स्यादिति चिन्तयामि तथापि बुद्ध्या च वितर्कयामि ।
किं कारणं तस्य हि नास्ति रूपं सुव्यक्तरूपश्च वदत्ययं माम् ॥ ५-३०-७॥
manorathaḥ syāditi cintayāmi tathāpi buddhyā ca vitarkayāmi |
kiṃ kāraṇaṃ tasya hi nāsti rūpaṃ suvyaktarūpaśca vadatyayaṃ mām || 5-30-7||

RMY 5-30-8

नमोऽस्तु वाचस्पतये सवज्रिणे स्वयम्भुवे चैव हुताशनाय ।
अनेन चोक्तं यदिदं ममाग्रतो वनौकसा तच्च तथास्तु नान्यथा ॥ ५-३०-८॥
namo'stu vācaspataye savajriṇe svayambhuve caiva hutāśanāya |
anena coktaṃ yadidaṃ mamāgrato vanaukasā tacca tathāstu nānyathā || 5-30-8||

Sarga: 31/66 (27)

RMY 5-31-1

तामब्रवीन्महातेजा हनूमान्मारुतात्मजः ।
शिरस्यञ्जलिमाधाय सीतां मधुरया गिरा ॥ ५-३१-१॥
tāmabravīnmahātejā hanūmānmārutātmajaḥ |
śirasyañjalimādhāya sītāṃ madhurayā girā || 5-31-1||

RMY 5-31-2

का नु पद्मपलाशाक्षी क्लिष्टकौशेयवासिनी ।
द्रुमस्य शाखामालम्ब्य तिष्ठसि त्वमनिन्दिता ॥ ५-३१-२॥
kā nu padmapalāśākṣī kliṣṭakauśeyavāsinī |
drumasya śākhāmālambya tiṣṭhasi tvamaninditā || 5-31-2||

RMY 5-31-3

किमर्थं तव नेत्राभ्यां वारि स्रवति शोकजम् ।
पुण्डरीकपलाशाभ्यां विप्रकीर्णमिवोदकम् ॥ ५-३१-३॥
kimarthaṃ tava netrābhyāṃ vāri sravati śokajam |
puṇḍarīkapalāśābhyāṃ viprakīrṇamivodakam || 5-31-3||

RMY 5-31-4

सुराणामसुराणां च नागगन्धर्वरक्षसाम् ।
यक्षाणां किंनराणां च का त्वं भवसि शोभने ॥ ५-३१-४॥
surāṇāmasurāṇāṃ ca nāgagandharvarakṣasām |
yakṣāṇāṃ kiṃnarāṇāṃ ca kā tvaṃ bhavasi śobhane || 5-31-4||

RMY 5-31-5

का त्वं भवसि रुद्राणां मरुतां वा वरानने ।
वसूनां वा वरारोहे देवता प्रतिभासि मे ॥ ५-३१-५॥
kā tvaṃ bhavasi rudrāṇāṃ marutāṃ vā varānane |
vasūnāṃ vā varārohe devatā pratibhāsi me || 5-31-5||

RMY 5-31-6

किं नु चन्द्रमसा हीना पतिता विबुधालयात् ।
रोहिणी ज्योतिषां श्रेष्ठा श्रेष्ठा सर्वगुणान्विता ॥ ५-३१-६॥
kiṃ nu candramasā hīnā patitā vibudhālayāt |
rohiṇī jyotiṣāṃ śreṣṭhā śreṣṭhā sarvaguṇānvitā || 5-31-6||

RMY 5-31-7

कोपाद्वा यदि वा मोहाद्भर्तारमसितेक्षणा ।
वसिष्ठं कोपयित्वा त्वं नासि कल्याण्यरुन्धती ॥ ५-३१-७॥
kopādvā yadi vā mohādbhartāramasitekṣaṇā |
vasiṣṭhaṃ kopayitvā tvaṃ nāsi kalyāṇyarundhatī || 5-31-7||

RMY 5-31-8

को नौ पुत्रः पिता भ्रात भर्ता वा ते सुमध्यमे ।
अस्माल्लोकादमुं लोकं गतं त्वमनुशोचसि ॥ ५-३१-८॥
ko nau putraḥ pitā bhrāta bhartā vā te sumadhyame |
asmāllokādamuṃ lokaṃ gataṃ tvamanuśocasi || 5-31-8||

RMY 5-31-9

व्यञ्जनानि हि ते यानि लक्षणानि च लक्षये ।
महिषी भूमिपालस्य राजकन्यासि मे मता ॥ ५-३१-९॥
vyañjanāni hi te yāni lakṣaṇāni ca lakṣaye |
mahiṣī bhūmipālasya rājakanyāsi me matā || 5-31-9||

RMY 5-31-10

रावणेन जनस्थानाद्बलादपहृता यदि ।
सीता त्वमसि भद्रं ते तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ॥ ५-३१-१०॥
rāvaṇena janasthānādbalādapahṛtā yadi |
sītā tvamasi bhadraṃ te tanmamācakṣva pṛcchataḥ || 5-31-10||

RMY 5-31-11

सा तस्य वचनं श्रुत्वा रामकीर्तनहर्षिता ।
उवाच वाक्यं वैदेही हनूमन्तं द्रुमाश्रितम् ॥ ५-३१-११॥
sā tasya vacanaṃ śrutvā rāmakīrtanaharṣitā |
uvāca vākyaṃ vaidehī hanūmantaṃ drumāśritam || 5-31-11||

RMY 5-31-12

दुहिता जनकस्याहं वैदेहस्य महात्मनः ।
सीता च नाम नाम्नाहं भार्या रामस्य धीमतः ॥ ५-३१-१२॥
duhitā janakasyāhaṃ vaidehasya mahātmanaḥ |
sītā ca nāma nāmnāhaṃ bhāryā rāmasya dhīmataḥ || 5-31-12||

RMY 5-31-13

समा द्वादश तत्राहं राघवस्य निवेशने ।
भुञ्जाना मानुषान्भोगान्सर्वकामसमृद्धिनी ॥ ५-३१-१३॥
samā dvādaśa tatrāhaṃ rāghavasya niveśane |
bhuñjānā mānuṣānbhogānsarvakāmasamṛddhinī || 5-31-13||

RMY 5-31-14

ततस्त्रयोदशे वर्षे राज्येनेक्ष्वाकुनन्दनम् ।
अभिषेचयितुं राजा सोपाध्यायः प्रचक्रमे ॥ ५-३१-१४॥
tatastrayodaśe varṣe rājyenekṣvākunandanam |
abhiṣecayituṃ rājā sopādhyāyaḥ pracakrame || 5-31-14||

RMY 5-31-15

तस्मिन्संभ्रियमाणे तु राघवस्याभिषेचने ।
कैकेयी नाम भर्तारं देवी वचनमब्रवीत् ॥ ५-३१-१५॥
tasminsaṃbhriyamāṇe tu rāghavasyābhiṣecane |
kaikeyī nāma bhartāraṃ devī vacanamabravīt || 5-31-15||

RMY 5-31-16

न पिबेयं न खादेयं प्रत्यहं मम भोजनम् ।
एष मे जीवितस्यान्तो रामो यद्यभिषिच्यते ॥ ५-३१-१६॥
na pibeyaṃ na khādeyaṃ pratyahaṃ mama bhojanam |
eṣa me jīvitasyānto rāmo yadyabhiṣicyate || 5-31-16||

RMY 5-31-17

यत्तदुक्तं त्वया वाक्यं प्रीत्या नृपतिसत्तम ।
तच्चेन्न वितथं कार्यं वनं गच्छतु राघवः ॥ ५-३१-१७॥
yattaduktaṃ tvayā vākyaṃ prītyā nṛpatisattama |
taccenna vitathaṃ kāryaṃ vanaṃ gacchatu rāghavaḥ || 5-31-17||

RMY 5-31-18

स राजा सत्यवाग्देव्या वरदानमनुस्मरन् ।
मुमोह वचनं श्रुत्वा कैकेय्याः क्रूरमप्रियम् ॥ ५-३१-१८॥
sa rājā satyavāgdevyā varadānamanusmaran |
mumoha vacanaṃ śrutvā kaikeyyāḥ krūramapriyam || 5-31-18||

RMY 5-31-19

ततस्तु स्थविरो राजा सत्यधर्मे व्यवस्थितः ।
ज्येष्ठं यशस्विनं पुत्रं रुदन्राज्यमयाचत ॥ ५-३१-१९॥
tatastu sthaviro rājā satyadharme vyavasthitaḥ |
jyeṣṭhaṃ yaśasvinaṃ putraṃ rudanrājyamayācata || 5-31-19||

RMY 5-31-20

स पितुर्वचनं श्रीमानभिषेकात्परं प्रियम् ।
मनसा पूर्वमासाद्य वाचा प्रतिगृहीतवान् ॥ ५-३१-२०॥
sa piturvacanaṃ śrīmānabhiṣekātparaṃ priyam |
manasā pūrvamāsādya vācā pratigṛhītavān || 5-31-20||

RMY 5-31-21

दद्यान्न प्रतिगृह्णीयान्न ब्रूयत्किंचिदप्रियम् ।
अपि जीवितहेतोर्हि रामः सत्यपराक्रमः ॥ ५-३१-२१॥
dadyānna pratigṛhṇīyānna brūyatkiṃcidapriyam |
api jīvitahetorhi rāmaḥ satyaparākramaḥ || 5-31-21||

RMY 5-31-22

स विहायोत्तरीयाणि महार्हाणि महायशाः ।
विसृज्य मनसा राज्यं जनन्यै मां समादिशत् ॥ ५-३१-२२॥
sa vihāyottarīyāṇi mahārhāṇi mahāyaśāḥ |
visṛjya manasā rājyaṃ jananyai māṃ samādiśat || 5-31-22||

RMY 5-31-23

साहं तस्याग्रतस्तूर्णं प्रस्थिता वनचारिणी ।
न हि मे तेन हीनाया वासः स्वर्गेऽपि रोचते ॥ ५-३१-२३॥
sāhaṃ tasyāgratastūrṇaṃ prasthitā vanacāriṇī |
na hi me tena hīnāyā vāsaḥ svarge'pi rocate || 5-31-23||

RMY 5-31-24

प्रागेव तु महाभागः सौमित्रिर्मित्रनन्दनः ।
पूर्वजस्यानुयात्रार्थे द्रुमचीरैरलंकृतः ॥ ५-३१-२४॥
prāgeva tu mahābhāgaḥ saumitrirmitranandanaḥ |
pūrvajasyānuyātrārthe drumacīrairalaṃkṛtaḥ || 5-31-24||

RMY 5-31-25

ते वयं भर्तुरादेशं बहु मान्यदृढव्रताः ।
प्रविष्टाः स्म पुराद्दृष्टं वनं गम्भीरदर्शनम् ॥ ५-३१-२५॥
te vayaṃ bharturādeśaṃ bahu mānyadṛḍhavratāḥ |
praviṣṭāḥ sma purāddṛṣṭaṃ vanaṃ gambhīradarśanam || 5-31-25||

RMY 5-31-26

वसतो दण्डकारण्ये तस्याहममितौजसः ।
रक्षसापहृता भार्या रावणेन दुरात्मना ॥ ५-३१-२६॥
vasato daṇḍakāraṇye tasyāhamamitaujasaḥ |
rakṣasāpahṛtā bhāryā rāvaṇena durātmanā || 5-31-26||

RMY 5-31-27

द्वौ मासौ तेन मे कालो जीवितानुग्रहः कृतः ।
ऊर्ध्वं द्वाभ्यां तु मासाभ्यां ततस्त्यक्ष्यामि जीवितम् ॥ ५-३१-२७॥
dvau māsau tena me kālo jīvitānugrahaḥ kṛtaḥ |
ūrdhvaṃ dvābhyāṃ tu māsābhyāṃ tatastyakṣyāmi jīvitam || 5-31-27||

Sarga: 32/66 (39)

RMY 5-32-1

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा हनूमान्हरियूथपः ।
दुःखाद्दुःखाभिभूतायाः सान्तमुत्तरमब्रवीत् ॥ ५-३२-१॥
tasyāstadvacanaṃ śrutvā hanūmānhariyūthapaḥ |
duḥkhādduḥkhābhibhūtāyāḥ sāntamuttaramabravīt || 5-32-1||

RMY 5-32-2

अहं रामस्य संदेशाद्देवि दूतस्तवागतः ।
वैदेहि कुशली रामस्त्वां च कौशलमब्रवीत् ॥ ५-३२-२॥
ahaṃ rāmasya saṃdeśāddevi dūtastavāgataḥ |
vaidehi kuśalī rāmastvāṃ ca kauśalamabravīt || 5-32-2||

RMY 5-32-3

यो ब्राह्ममस्त्रं वेदांश्च वेद वेदविदां वरः ।
स त्वां दाशरथी रामो देवि कौशलमब्रवीत् ॥ ५-३२-३॥
yo brāhmamastraṃ vedāṃśca veda vedavidāṃ varaḥ |
sa tvāṃ dāśarathī rāmo devi kauśalamabravīt || 5-32-3||

RMY 5-32-4

लक्ष्मणश्च महातेजा भर्तुस्तेऽनुचरः प्रियः ।
कृतवाञ्शोकसंतप्तः शिरसा तेऽभिवादनम् ॥ ५-३२-४॥
lakṣmaṇaśca mahātejā bhartuste'nucaraḥ priyaḥ |
kṛtavāñśokasaṃtaptaḥ śirasā te'bhivādanam || 5-32-4||

RMY 5-32-5

सा तयोः कुशलं देवी निशम्य नरसिंहयोः ।
प्रीतिसंहृष्टसर्वाङ्गी हनूमान्तमथाब्रवीत् ॥ ५-३२-५॥
sā tayoḥ kuśalaṃ devī niśamya narasiṃhayoḥ |
prītisaṃhṛṣṭasarvāṅgī hanūmāntamathābravīt || 5-32-5||

RMY 5-32-6

कल्याणी बत गथेयं लौकिकी प्रतिभाति मे ।
एहि जीवन्तमानदो नरं वर्षशतादपि ॥ ५-३२-६॥
kalyāṇī bata gatheyaṃ laukikī pratibhāti me |
ehi jīvantamānado naraṃ varṣaśatādapi || 5-32-6||

RMY 5-32-7

तयोः समागमे तस्मिन्प्रीतिरुत्पादिताद्भुता ।
परस्परेण चालापं विश्वस्तौ तौ प्रचक्रतुः ॥ ५-३२-७॥
tayoḥ samāgame tasminprītirutpāditādbhutā |
paraspareṇa cālāpaṃ viśvastau tau pracakratuḥ || 5-32-7||

RMY 5-32-8

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा हनूमान्हरियूथपः ।
सीतायाः शोकदीनायाः समीपमुपचक्रमे ॥ ५-३२-८॥
tasyāstadvacanaṃ śrutvā hanūmānhariyūthapaḥ |
sītāyāḥ śokadīnāyāḥ samīpamupacakrame || 5-32-8||

RMY 5-32-9

यथा यथा समीपं स हनूमानुपसर्पति ।
तथा तथा रावणं सा तं सीता परिशङ्कते ॥ ५-३२-९॥
yathā yathā samīpaṃ sa hanūmānupasarpati |
tathā tathā rāvaṇaṃ sā taṃ sītā pariśaṅkate || 5-32-9||

RMY 5-32-10

अहो धिग्धिक्कृतमिदं कथितं हि यदस्य मे ।
रूपान्तरमुपागम्य स एवायं हि रावणः ॥ ५-३२-१०॥
aho dhigdhikkṛtamidaṃ kathitaṃ hi yadasya me |
rūpāntaramupāgamya sa evāyaṃ hi rāvaṇaḥ || 5-32-10||

RMY 5-32-11

तामशोकस्य शाखां सा विमुक्त्वा शोककर्शिता ।
तस्यामेवानवद्याङ्गी धरण्यां समुपाविशत् ॥ ५-३२-११॥
tāmaśokasya śākhāṃ sā vimuktvā śokakarśitā |
tasyāmevānavadyāṅgī dharaṇyāṃ samupāviśat || 5-32-11||

RMY 5-32-12

अवन्दत महाबाहुस्ततस्तां जनकात्मजाम् ।
सा चैनं भयवित्रस्ता भूयो नैवाभ्युदैक्षत ॥ ५-३२-१२॥
avandata mahābāhustatastāṃ janakātmajām |
sā cainaṃ bhayavitrastā bhūyo naivābhyudaikṣata || 5-32-12||

RMY 5-32-13

तं दृष्ट्वा वन्दमानं तु सीता शशिनिभानना ।
अब्रवीद्दीर्घमुच्छ्वस्य वानरं मधुरस्वरा ॥ ५-३२-१३॥
taṃ dṛṣṭvā vandamānaṃ tu sītā śaśinibhānanā |
abravīddīrghamucchvasya vānaraṃ madhurasvarā || 5-32-13||

RMY 5-32-14

मायां प्रविष्टो मायावी यदि त्वं रावणः स्वयम् ।
उत्पादयसि मे भूयः संतापं तन्न शोभनम् ॥ ५-३२-१४॥
māyāṃ praviṣṭo māyāvī yadi tvaṃ rāvaṇaḥ svayam |
utpādayasi me bhūyaḥ saṃtāpaṃ tanna śobhanam || 5-32-14||

RMY 5-32-15

स्वं परित्यज्य रूपं यः परिव्राजकरूपधृत् ।
जनस्थाने मया दृष्टस्त्वं स एवासि रावणः ॥ ५-३२-१५॥
svaṃ parityajya rūpaṃ yaḥ parivrājakarūpadhṛt |
janasthāne mayā dṛṣṭastvaṃ sa evāsi rāvaṇaḥ || 5-32-15||

RMY 5-32-16

उपवासकृशां दीनां कामरूप निशाचर ।
संतापयसि मां भूयः संतापं तन्न शोभनम् ॥ ५-३२-१६॥
upavāsakṛśāṃ dīnāṃ kāmarūpa niśācara |
saṃtāpayasi māṃ bhūyaḥ saṃtāpaṃ tanna śobhanam || 5-32-16||

RMY 5-32-17

यदि रामस्य दूतस्त्वमागतो भद्रमस्तु ते ।
पृच्छामि त्वां हरिश्रेष्ठ प्रिया राम कथा हि मे ॥ ५-३२-१७॥
yadi rāmasya dūtastvamāgato bhadramastu te |
pṛcchāmi tvāṃ hariśreṣṭha priyā rāma kathā hi me || 5-32-17||

RMY 5-32-18

गुणान्रामस्य कथय प्रियस्य मम वानर ।
चित्तं हरसि मे सौम्य नदीकूलं यथा रयः ॥ ५-३२-१८॥
guṇānrāmasya kathaya priyasya mama vānara |
cittaṃ harasi me saumya nadīkūlaṃ yathā rayaḥ || 5-32-18||

RMY 5-32-19

अहो स्वप्नस्य सुखता याहमेवं चिराहृता ।
प्रेषितं नाम पश्यामि राघवेण वनौकसं ॥ ५-३२-१९॥
aho svapnasya sukhatā yāhamevaṃ cirāhṛtā |
preṣitaṃ nāma paśyāmi rāghaveṇa vanaukasaṃ || 5-32-19||

RMY 5-32-20

स्वप्नेऽपि यद्यहं वीरं राघवं सहलक्ष्मणम् ।
पश्येयं नावसीदेयं स्वप्नोऽपि मम मत्सरी ॥ ५-३२-२०॥
svapne'pi yadyahaṃ vīraṃ rāghavaṃ sahalakṣmaṇam |
paśyeyaṃ nāvasīdeyaṃ svapno'pi mama matsarī || 5-32-20||

RMY 5-32-21

नाहं स्वप्नमिमं मन्ये स्वप्ने दृष्ट्वा हि वानरम् ।
न शक्योऽभ्युदयः प्राप्तुं प्राप्तश्चाभ्युदयो मम ॥ ५-३२-२१॥
nāhaṃ svapnamimaṃ manye svapne dṛṣṭvā hi vānaram |
na śakyo'bhyudayaḥ prāptuṃ prāptaścābhyudayo mama || 5-32-21||

RMY 5-32-22

किं नु स्याच्चित्तमोहोऽयं भवेद्वातगतिस्त्वियम् ।
उन्मादजो विकारो वा स्यादियं मृगतृष्णिका ॥ ५-३२-२२॥
kiṃ nu syāccittamoho'yaṃ bhavedvātagatistviyam |
unmādajo vikāro vā syādiyaṃ mṛgatṛṣṇikā || 5-32-22||

RMY 5-32-23

अथ वा नायमुन्मादो मोहोऽप्युन्मादलक्ष्मणः ।
संबुध्ये चाहमात्मानमिमं चापि वनौकसं ॥ ५-३२-२३॥
atha vā nāyamunmādo moho'pyunmādalakṣmaṇaḥ |
saṃbudhye cāhamātmānamimaṃ cāpi vanaukasaṃ || 5-32-23||

RMY 5-32-24

इत्येवं बहुधा सीता संप्रधार्य बलाबलम् ।
रक्षसां कामरूपत्वान्मेने तं राक्षसाधिपम् ॥ ५-३२-२४॥
ityevaṃ bahudhā sītā saṃpradhārya balābalam |
rakṣasāṃ kāmarūpatvānmene taṃ rākṣasādhipam || 5-32-24||

RMY 5-32-25

एतां बुद्धिं तदा कृत्वा सीता सा तनुमध्यमा ।
न प्रतिव्याजहाराथ वानरं जनकात्मजा ॥ ५-३२-२५॥
etāṃ buddhiṃ tadā kṛtvā sītā sā tanumadhyamā |
na prativyājahārātha vānaraṃ janakātmajā || 5-32-25||

RMY 5-32-26

सीतायाश्चिन्तितं बुद्ध्वा हनूमान्मारुतात्मजः ।
श्रोत्रानुकूलैर्वचनैस्तदा तां संप्रहर्षयत् ॥ ५-३२-२६॥
sītāyāścintitaṃ buddhvā hanūmānmārutātmajaḥ |
śrotrānukūlairvacanaistadā tāṃ saṃpraharṣayat || 5-32-26||

RMY 5-32-27

आदित्य इव तेजस्वी लोककान्तः शशी यथा ।
राजा सर्वस्य लोकस्य देवो वैश्रवणो यथा ॥ ५-३२-२७॥
āditya iva tejasvī lokakāntaḥ śaśī yathā |
rājā sarvasya lokasya devo vaiśravaṇo yathā || 5-32-27||

RMY 5-32-28

विक्रमेणोपपन्नश्च यथा विष्णुर्महायशाः ।
सत्यवादी मधुरवाग्देवो वाचस्पतिर्यथा ॥ ५-३२-२८॥
vikrameṇopapannaśca yathā viṣṇurmahāyaśāḥ |
satyavādī madhuravāgdevo vācaspatiryathā || 5-32-28||

RMY 5-32-29

रूपवान्सुभगः श्रीमान्कन्दर्प इव मूर्तिमान् ।
स्थानक्रोधप्रहर्ता च श्रेष्ठो लोके महारथः ।
बाहुच्छायामवष्टब्धो यस्य लोको महात्मनः ॥ ५-३२-२९॥
rūpavānsubhagaḥ śrīmānkandarpa iva mūrtimān |
sthānakrodhaprahartā ca śreṣṭho loke mahārathaḥ |
bāhucchāyāmavaṣṭabdho yasya loko mahātmanaḥ || 5-32-29||

RMY 5-32-30

अपकृष्याश्रमपदान्मृगरूपेण राघवम् ।
शून्ये येनापनीतासि तस्य द्रक्ष्यसि यत्फलम् ॥ ५-३२-३०॥
apakṛṣyāśramapadānmṛgarūpeṇa rāghavam |
śūnye yenāpanītāsi tasya drakṣyasi yatphalam || 5-32-30||

RMY 5-32-31

नचिराद्रावणं संख्ये यो वधिष्यति वीर्यवान् ।
रोषप्रमुक्तैरिषुभिर्ज्वलद्भिरिव पावकैः ॥ ५-३२-३१॥
nacirādrāvaṇaṃ saṃkhye yo vadhiṣyati vīryavān |
roṣapramuktairiṣubhirjvaladbhiriva pāvakaiḥ || 5-32-31||

RMY 5-32-32

तेनाहं प्रेषितो दूतस्त्वत्सकाशमिहागतः ।
त्वद्वियोगेन दुःखार्तः स त्वां कौशलमब्रवीत् ॥ ५-३२-३२॥
tenāhaṃ preṣito dūtastvatsakāśamihāgataḥ |
tvadviyogena duḥkhārtaḥ sa tvāṃ kauśalamabravīt || 5-32-32||

RMY 5-32-33

लक्ष्मणश्च महातेजाः सुमित्रानन्दवर्धनः ।
अभिवाद्य महाबाहुः सोऽपि कौशलमब्रवीत् ॥ ५-३२-३३॥
lakṣmaṇaśca mahātejāḥ sumitrānandavardhanaḥ |
abhivādya mahābāhuḥ so'pi kauśalamabravīt || 5-32-33||

RMY 5-32-34

रामस्य च सखा देवि सुग्रीवो नाम वानरः ।
राजा वानरमुख्यानां स त्वां कौशलमब्रवीत् ॥ ५-३२-३४॥
rāmasya ca sakhā devi sugrīvo nāma vānaraḥ |
rājā vānaramukhyānāṃ sa tvāṃ kauśalamabravīt || 5-32-34||

RMY 5-32-35

नित्यं स्मरति रामस्त्वां ससुग्रीवः सलक्ष्मणः ।
दिष्ट्या जीवसि वैदेहि राक्षसी वशमागता ॥ ५-३२-३५॥
nityaṃ smarati rāmastvāṃ sasugrīvaḥ salakṣmaṇaḥ |
diṣṭyā jīvasi vaidehi rākṣasī vaśamāgatā || 5-32-35||

RMY 5-32-36

नचिराद्द्रक्ष्यसे रामं लक्ष्मणं च महारथम् ।
मध्ये वानरकोटीनां सुग्रीवं चामितौजसं ॥ ५-३२-३६॥
nacirāddrakṣyase rāmaṃ lakṣmaṇaṃ ca mahāratham |
madhye vānarakoṭīnāṃ sugrīvaṃ cāmitaujasaṃ || 5-32-36||

RMY 5-32-37

अहं सुग्रीवसचिवो हनूमान्नाम वानरः ।
प्रविष्टो नगरीं लङ्कां लङ्घयित्वा महोदधिम् ॥ ५-३२-३७॥
ahaṃ sugrīvasacivo hanūmānnāma vānaraḥ |
praviṣṭo nagarīṃ laṅkāṃ laṅghayitvā mahodadhim || 5-32-37||

RMY 5-32-38

कृत्वा मूर्ध्नि पदन्यासं रावणस्य दुरात्मनः ।
त्वां द्रष्टुमुपयातोऽहं समाश्रित्य पराक्रमम् ॥ ५-३२-३८॥
kṛtvā mūrdhni padanyāsaṃ rāvaṇasya durātmanaḥ |
tvāṃ draṣṭumupayāto'haṃ samāśritya parākramam || 5-32-38||

RMY 5-32-39

नाहमस्मि तथा देवि यथा मामवगच्छसि ।
विशङ्का त्यज्यतामेषा श्रद्धत्स्व वदतो मम ॥ ५-३२-३९॥
nāhamasmi tathā devi yathā māmavagacchasi |
viśaṅkā tyajyatāmeṣā śraddhatsva vadato mama || 5-32-39||

Sarga: 33/66 (80)

RMY 5-33-1

तां तु राम कथां श्रुत्वा वैदेही वानरर्षभात् ।
उवाच वचनं सान्त्वमिदं मधुरया गिरा ॥ ५-३३-१॥
tāṃ tu rāma kathāṃ śrutvā vaidehī vānararṣabhāt |
uvāca vacanaṃ sāntvamidaṃ madhurayā girā || 5-33-1||

RMY 5-33-2

क्व ते रामेण संसर्गः कथं जानासि लक्ष्मणम् ।
वानराणां नराणां च कथमासीत्समागमः ॥ ५-३३-२॥
kva te rāmeṇa saṃsargaḥ kathaṃ jānāsi lakṣmaṇam |
vānarāṇāṃ narāṇāṃ ca kathamāsītsamāgamaḥ || 5-33-2||

RMY 5-33-3

यानि रामस्य लिङ्गानि लक्ष्मणस्य च वानर ।
तानि भूयः समाचक्ष्व न मां शोकः समाविशेत् ॥ ५-३३-३॥
yāni rāmasya liṅgāni lakṣmaṇasya ca vānara |
tāni bhūyaḥ samācakṣva na māṃ śokaḥ samāviśet || 5-33-3||

RMY 5-33-4

कीदृशं तस्य संस्थानं रूपं रामस्य कीदृशम् ।
कथमूरू कथं बाहू लक्ष्मणस्य च शंस मे ॥ ५-३३-४॥
kīdṛśaṃ tasya saṃsthānaṃ rūpaṃ rāmasya kīdṛśam |
kathamūrū kathaṃ bāhū lakṣmaṇasya ca śaṃsa me || 5-33-4||

RMY 5-33-5

एवमुक्तस्तु वैदेह्या हनूमान्मारुतात्मजः ।
ततो रामं यथातत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे ॥ ५-३३-५॥
evamuktastu vaidehyā hanūmānmārutātmajaḥ |
tato rāmaṃ yathātattvamākhyātumupacakrame || 5-33-5||

RMY 5-33-6

जानन्ती बत दिष्ट्या मां वैदेहि परिपृच्छसि ।
भर्तुः कमलपत्राक्षि संख्यानं लक्ष्मणस्य च ॥ ५-३३-६॥
jānantī bata diṣṭyā māṃ vaidehi paripṛcchasi |
bhartuḥ kamalapatrākṣi saṃkhyānaṃ lakṣmaṇasya ca || 5-33-6||

RMY 5-33-7

यानि रामस्य चिह्नानि लक्ष्मणस्य च यानि वै ।
लक्षितानि विशालाक्षि वदतः शृणु तानि मे ॥ ५-३३-७॥
yāni rāmasya cihnāni lakṣmaṇasya ca yāni vai |
lakṣitāni viśālākṣi vadataḥ śṛṇu tāni me || 5-33-7||

RMY 5-33-8

रामः कमलपत्राक्षः सर्वभूतमनोहरः ।
रूपदाक्षिण्यसंपन्नः प्रसूतो जनकात्मजे ॥ ५-३३-८॥
rāmaḥ kamalapatrākṣaḥ sarvabhūtamanoharaḥ |
rūpadākṣiṇyasaṃpannaḥ prasūto janakātmaje || 5-33-8||

RMY 5-33-9

तेजसादित्यसंकाशः क्षमया पृथिवीसमः ।
बृहस्पतिसमो बुद्ध्या यशसा वासवोपमः ॥ ५-३३-९॥
tejasādityasaṃkāśaḥ kṣamayā pṛthivīsamaḥ |
bṛhaspatisamo buddhyā yaśasā vāsavopamaḥ || 5-33-9||

RMY 5-33-10

रक्षिता जीवलोकस्य स्वजनस्य च रक्षिता ।
रक्षिता स्वस्य वृत्तस्य धर्मस्य च परंतपः ॥ ५-३३-१०॥
rakṣitā jīvalokasya svajanasya ca rakṣitā |
rakṣitā svasya vṛttasya dharmasya ca paraṃtapaḥ || 5-33-10||

RMY 5-33-11

रामो भामिनि लोकस्य चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता ।
मर्यादानां च लोकस्य कर्ता कारयिता च सः ॥ ५-३३-११॥
rāmo bhāmini lokasya cāturvarṇyasya rakṣitā |
maryādānāṃ ca lokasya kartā kārayitā ca saḥ || 5-33-11||

RMY 5-33-12

अर्चिष्मानर्चितोऽत्यर्थं ब्रह्मचर्यव्रते स्थितः ।
साधूनामुपकारज्ञः प्रचारज्ञश्च कर्मणाम् ॥ ५-३३-१२॥
arciṣmānarcito'tyarthaṃ brahmacaryavrate sthitaḥ |
sādhūnāmupakārajñaḥ pracārajñaśca karmaṇām || 5-33-12||

RMY 5-33-13

राजविद्याविनीतश्च ब्राह्मणानामुपासिता ।
श्रुतवाञ्शीलसंपन्नो विनीतश्च परंतपः ॥ ५-३३-१३॥
rājavidyāvinītaśca brāhmaṇānāmupāsitā |
śrutavāñśīlasaṃpanno vinītaśca paraṃtapaḥ || 5-33-13||

RMY 5-33-14

यजुर्वेदविनीतश्च वेदविद्भिः सुपूजितः ।
धनुर्वेदे च वेदे च वेदाङ्गेषु च निष्ठितः ॥ ५-३३-१४॥
yajurvedavinītaśca vedavidbhiḥ supūjitaḥ |
dhanurvede ca vede ca vedāṅgeṣu ca niṣṭhitaḥ || 5-33-14||

RMY 5-33-15

विपुलांसो महाबाहुः कम्बुग्रीवः शुभाननः ।
गूढजत्रुः सुताम्राक्षो रामो देवि जनैः श्रुतः ॥ ५-३३-१५॥
vipulāṃso mahābāhuḥ kambugrīvaḥ śubhānanaḥ |
gūḍhajatruḥ sutāmrākṣo rāmo devi janaiḥ śrutaḥ || 5-33-15||

RMY 5-33-16

दुन्दुभिस्वननिर्घोषः स्निग्धवर्णः प्रतापवान् ।
समः समविभक्ताङ्गो वर्णं श्यामं समाश्रितः ॥ ५-३३-१६॥
dundubhisvananirghoṣaḥ snigdhavarṇaḥ pratāpavān |
samaḥ samavibhaktāṅgo varṇaṃ śyāmaṃ samāśritaḥ || 5-33-16||

RMY 5-33-17

त्रिस्थिरस्त्रिप्रलम्बश्च त्रिसमस्त्रिषु चोन्नतः ।
त्रिवलीवांस्त्र्यवणतश्चतुर्व्यङ्गस्त्रिशीर्षवान् ॥ ५-३३-१७॥
tristhirastripralambaśca trisamastriṣu connataḥ |
trivalīvāṃstryavaṇataścaturvyaṅgastriśīrṣavān || 5-33-17||

RMY 5-33-18

चतुष्कलश्चतुर्लेखश्चतुष्किष्कुश्चतुःसमः ।
चतुर्दशसमद्वन्द्वश्चतुर्दष्टश्चतुर्गतिः ॥ ५-३३-१८॥
catuṣkalaścaturlekhaścatuṣkiṣkuścatuḥsamaḥ |
caturdaśasamadvandvaścaturdaṣṭaścaturgatiḥ || 5-33-18||

RMY 5-33-19

महौष्ठहनुनासश्च पञ्चस्निग्धोऽष्टवंशवान् ।
दशपद्मो दशबृहत्त्रिभिर्व्याप्तो द्विशुक्लवान् ।
षडुन्नतो नवतनुस्त्रिभिर्व्याप्नोति राघवः ॥ ५-३३-१९॥
mahauṣṭhahanunāsaśca pañcasnigdho'ṣṭavaṃśavān |
daśapadmo daśabṛhattribhirvyāpto dviśuklavān |
ṣaḍunnato navatanustribhirvyāpnoti rāghavaḥ || 5-33-19||

RMY 5-33-20

सत्यधर्मपरः श्रीमान्संग्रहानुग्रहे रतः ।
देशकालविभागज्ञः सर्वलोकप्रियंवदः ॥ ५-३३-२०॥
satyadharmaparaḥ śrīmānsaṃgrahānugrahe rataḥ |
deśakālavibhāgajñaḥ sarvalokapriyaṃvadaḥ || 5-33-20||

RMY 5-33-21

भ्राता च तस्य द्वैमात्रः सौमित्रिरपराजितः ।
अनुरागेण रूपेण गुणैश्चैव तथाविधः ॥ ५-३३-२१॥
bhrātā ca tasya dvaimātraḥ saumitriraparājitaḥ |
anurāgeṇa rūpeṇa guṇaiścaiva tathāvidhaḥ || 5-33-21||

RMY 5-33-22

त्वामेव मार्गमाणो तौ विचरन्तौ वसुंधराम् ।
ददर्शतुर्मृगपतिं पूर्वजेनावरोपितम् ॥ ५-३३-२२॥
tvāmeva mārgamāṇo tau vicarantau vasuṃdharām |
dadarśaturmṛgapatiṃ pūrvajenāvaropitam || 5-33-22||

RMY 5-33-23

ऋश्यमूकस्य पृष्ठे तु बहुपादपसंकुले ।
भ्रातुर्भार्यार्तमासीनं सुग्रीवं प्रियदर्शनम् ॥ ५-३३-२३॥
ṛśyamūkasya pṛṣṭhe tu bahupādapasaṃkule |
bhrāturbhāryārtamāsīnaṃ sugrīvaṃ priyadarśanam || 5-33-23||

RMY 5-33-24

वयं तु हरिराजं तं सुग्रीवं सत्यसंगरम् ।
परिचर्यामहे राज्यात्पूर्वजेनावरोपितम् ॥ ५-३३-२४॥
vayaṃ tu harirājaṃ taṃ sugrīvaṃ satyasaṃgaram |
paricaryāmahe rājyātpūrvajenāvaropitam || 5-33-24||

RMY 5-33-25

ततस्तौ चीरवसनौ धनुःप्रवरपाणिनौ ।
ऋश्यमूकस्य शैलस्य रम्यं देशमुपागतौ ॥ ५-३३-२५॥
tatastau cīravasanau dhanuḥpravarapāṇinau |
ṛśyamūkasya śailasya ramyaṃ deśamupāgatau || 5-33-25||

RMY 5-33-26

स तौ दृष्ट्वा नरव्याघ्रौ धन्विनौ वानरर्षभः ।
अभिप्लुतो गिरेस्तस्य शिखरं भयमोहितः ॥ ५-३३-२६॥
sa tau dṛṣṭvā naravyāghrau dhanvinau vānararṣabhaḥ |
abhipluto girestasya śikharaṃ bhayamohitaḥ || 5-33-26||

RMY 5-33-27

ततः स शिखरे तस्मिन्वानरेन्द्रो व्यवस्थितः ।
तयोः समीपं मामेव प्रेषयामास सत्वरः ॥ ५-३३-२७॥
tataḥ sa śikhare tasminvānarendro vyavasthitaḥ |
tayoḥ samīpaṃ māmeva preṣayāmāsa satvaraḥ || 5-33-27||

RMY 5-33-28

तावहं पुरुषव्याघ्रौ सुग्रीववचनात्प्रभू ।
रूपलक्षणसंपन्नौ कृताञ्जलिरुपस्थितः ॥ ५-३३-२८॥
tāvahaṃ puruṣavyāghrau sugrīvavacanātprabhū |
rūpalakṣaṇasaṃpannau kṛtāñjalirupasthitaḥ || 5-33-28||

RMY 5-33-29

तौ परिज्ञाततत्त्वार्थौ मया प्रीतिसमन्वितौ ।
पृष्ठमारोप्य तं देशं प्रापितौ पुरुषर्षभौ ॥ ५-३३-२९॥
tau parijñātatattvārthau mayā prītisamanvitau |
pṛṣṭhamāropya taṃ deśaṃ prāpitau puruṣarṣabhau || 5-33-29||

RMY 5-33-30

निवेदितौ च तत्त्वेन सुग्रीवाय महात्मने ।
तयोरन्योन्यसंभाषाद्भृशं प्रीतिरजायत ॥ ५-३३-३०॥
niveditau ca tattvena sugrīvāya mahātmane |
tayoranyonyasaṃbhāṣādbhṛśaṃ prītirajāyata || 5-33-30||

RMY 5-33-31

तत्र तौ कीर्तिसंपन्नौ हरीश्वरनरेश्वरौ ।
परस्परकृताश्वासौ कथया पूर्ववृत्तया ॥ ५-३३-३१॥
tatra tau kīrtisaṃpannau harīśvaranareśvarau |
parasparakṛtāśvāsau kathayā pūrvavṛttayā || 5-33-31||

RMY 5-33-32

तं ततः सान्त्वयामास सुग्रीवं लक्ष्मणाग्रजः ।
स्त्रीहेतोर्वालिना भ्रात्रा निरस्तमुरु तेजसा ॥ ५-३३-३२॥
taṃ tataḥ sāntvayāmāsa sugrīvaṃ lakṣmaṇāgrajaḥ |
strīhetorvālinā bhrātrā nirastamuru tejasā || 5-33-32||

RMY 5-33-33

ततस्त्वन्नाशजं शोकं रामस्याक्लिष्टकर्मणः ।
लक्ष्मणो वानरेन्द्राय सुग्रीवाय न्यवेदयत् ॥ ५-३३-३३॥
tatastvannāśajaṃ śokaṃ rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ |
lakṣmaṇo vānarendrāya sugrīvāya nyavedayat || 5-33-33||

RMY 5-33-34

स श्रुत्वा वानरेन्द्रस्तु लक्ष्मणेनेरितं वचः ।
तदासीन्निष्प्रभोऽत्यर्थं ग्रहग्रस्त इवांशुमान् ॥ ५-३३-३४॥
sa śrutvā vānarendrastu lakṣmaṇeneritaṃ vacaḥ |
tadāsīnniṣprabho'tyarthaṃ grahagrasta ivāṃśumān || 5-33-34||

RMY 5-33-35

ततस्त्वद्गात्रशोभीनि रक्षसा ह्रियमाणया ।
यान्याभरणजालानि पातितानि महीतले ॥ ५-३३-३५॥
tatastvadgātraśobhīni rakṣasā hriyamāṇayā |
yānyābharaṇajālāni pātitāni mahītale || 5-33-35||

RMY 5-33-36

तानि सर्वाणि रामाय आनीय हरियूथपाः ।
संहृष्टा दर्शयामासुर्गतिं तु न विदुस्तव ॥ ५-३३-३६॥
tāni sarvāṇi rāmāya ānīya hariyūthapāḥ |
saṃhṛṣṭā darśayāmāsurgatiṃ tu na vidustava || 5-33-36||

RMY 5-33-37

तानि रामाय दत्तानि मयैवोपहृतानि च ।
स्वनवन्त्यवकीर्णन्ति तस्मिन्विहतचेतसि ॥ ५-३३-३७॥
tāni rāmāya dattāni mayaivopahṛtāni ca |
svanavantyavakīrṇanti tasminvihatacetasi || 5-33-37||

RMY 5-33-38

तान्यङ्के दर्शनीयानि कृत्वा बहुविधं ततः ।
तेन देवप्रकाशेन देवेन परिदेवितम् ॥ ५-३३-३८॥
tānyaṅke darśanīyāni kṛtvā bahuvidhaṃ tataḥ |
tena devaprakāśena devena paridevitam || 5-33-38||

RMY 5-33-39

पश्यतस्तस्या रुदतस्ताम्यतश्च पुनः पुनः ।
प्रादीपयन्दाशरथेस्तानि शोकहुताशनम् ॥ ५-३३-३९॥
paśyatastasyā rudatastāmyataśca punaḥ punaḥ |
prādīpayandāśarathestāni śokahutāśanam || 5-33-39||

RMY 5-33-40

शयितं च चिरं तेन दुःखार्तेन महात्मना ।
मयापि विविधैर्वाक्यैः कृच्छ्रादुत्थापितः पुनः ॥ ५-३३-४०॥
śayitaṃ ca ciraṃ tena duḥkhārtena mahātmanā |
mayāpi vividhairvākyaiḥ kṛcchrādutthāpitaḥ punaḥ || 5-33-40||

RMY 5-33-41

तानि दृष्ट्वा महार्हाणि दर्शयित्वा मुहुर्मुहुः ।
राघवः सहसौमित्रिः सुग्रीवे स न्यवेदयत् ॥ ५-३३-४१॥
tāni dṛṣṭvā mahārhāṇi darśayitvā muhurmuhuḥ |
rāghavaḥ sahasaumitriḥ sugrīve sa nyavedayat || 5-33-41||

RMY 5-33-42

स तवादर्शनादार्ये राघवः परितप्यते ।
महता ज्वलता नित्यमग्निनेवाग्निपर्वतः ॥ ५-३३-४२॥
sa tavādarśanādārye rāghavaḥ paritapyate |
mahatā jvalatā nityamagninevāgniparvataḥ || 5-33-42||

RMY 5-33-43

त्वत्कृते तमनिद्रा च शोकश्चिन्ता च राघवम् ।
तापयन्ति महात्मानमग्न्यगारमिवाग्नयः ॥ ५-३३-४३॥
tvatkṛte tamanidrā ca śokaścintā ca rāghavam |
tāpayanti mahātmānamagnyagāramivāgnayaḥ || 5-33-43||

RMY 5-33-44

तवादर्शनशोकेन राघवः प्रविचाल्यते ।
महता भूमिकम्पेन महानिव शिलोच्चयः ॥ ५-३३-४४॥
tavādarśanaśokena rāghavaḥ pravicālyate |
mahatā bhūmikampena mahāniva śiloccayaḥ || 5-33-44||

RMY 5-33-45

कानानानि सुरम्याणि नदीप्रस्रवणानि च ।
चरन्न रतिमाप्नोति त्वमपश्यन्नृपात्मजे ॥ ५-३३-४५॥
kānānāni suramyāṇi nadīprasravaṇāni ca |
caranna ratimāpnoti tvamapaśyannṛpātmaje || 5-33-45||

RMY 5-33-46

स त्वां मनुजशार्दूलः क्षिप्रं प्राप्स्यति राघवः ।
समित्रबान्धवं हत्वा रावणं जनकात्मजे ॥ ५-३३-४६॥
sa tvāṃ manujaśārdūlaḥ kṣipraṃ prāpsyati rāghavaḥ |
samitrabāndhavaṃ hatvā rāvaṇaṃ janakātmaje || 5-33-46||

RMY 5-33-47

सहितौ रामसुग्रीवावुभावकुरुतां तदा ।
समयं वालिनं हन्तुं तव चान्वेषणं तथा ॥ ५-३३-४७॥
sahitau rāmasugrīvāvubhāvakurutāṃ tadā |
samayaṃ vālinaṃ hantuṃ tava cānveṣaṇaṃ tathā || 5-33-47||

RMY 5-33-48

ततो निहत्य तरसा रामो वालिनमाहवे ।
सर्वर्क्षहरिसंघानां सुग्रीवमकरोत्पतिम् ॥ ५-३३-४८॥
tato nihatya tarasā rāmo vālinamāhave |
sarvarkṣaharisaṃghānāṃ sugrīvamakarotpatim || 5-33-48||

RMY 5-33-49

रामसुग्रीवयोरैक्यं देव्येवं समजायत ।
हनूमन्तं च मां विद्धि तयोर्दूतमिहागतम् ॥ ५-३३-४९॥
rāmasugrīvayoraikyaṃ devyevaṃ samajāyata |
hanūmantaṃ ca māṃ viddhi tayordūtamihāgatam || 5-33-49||

RMY 5-33-50

स्वराज्यं प्राप्य सुग्रीवः समनीय महाहरीन् ।
त्वदर्थं प्रेषयामास दिशो दश महाबलान् ॥ ५-३३-५०॥
svarājyaṃ prāpya sugrīvaḥ samanīya mahāharīn |
tvadarthaṃ preṣayāmāsa diśo daśa mahābalān || 5-33-50||

RMY 5-33-51

आदिष्टा वानरेन्द्रेण सुग्रीवेण महौजसः ।
अद्रिराजप्रतीकाशाः सर्वतः प्रस्थिता महीम् ॥ ५-३३-५१॥
ādiṣṭā vānarendreṇa sugrīveṇa mahaujasaḥ |
adrirājapratīkāśāḥ sarvataḥ prasthitā mahīm || 5-33-51||

RMY 5-33-52

अङ्गदो नाम लक्ष्मीवान्वालिसूनुर्महाबलः ।
प्रस्थितः कपिशार्दूलस्त्रिभागबलसंवृतः ॥ ५-३३-५२॥
aṅgado nāma lakṣmīvānvālisūnurmahābalaḥ |
prasthitaḥ kapiśārdūlastribhāgabalasaṃvṛtaḥ || 5-33-52||

RMY 5-33-53

तेषां नो विप्रनष्टानां विन्ध्ये पर्वतसत्तमे ।
भृशं शोकपरीतनामहोरात्रगणा गताः ॥ ५-३३-५३॥
teṣāṃ no vipranaṣṭānāṃ vindhye parvatasattame |
bhṛśaṃ śokaparītanāmahorātragaṇā gatāḥ || 5-33-53||

RMY 5-33-54

ते वयं कार्यनैराश्यात्कालस्यातिक्रमेण च ।
भयाच्च कपिराजस्य प्राणांस्त्यक्तुं व्यवस्थिताः ॥ ५-३३-५४॥
te vayaṃ kāryanairāśyātkālasyātikrameṇa ca |
bhayācca kapirājasya prāṇāṃstyaktuṃ vyavasthitāḥ || 5-33-54||

RMY 5-33-55

विचित्य वनदुर्गाणि गिरिप्रस्रवणानि च ।
अनासाद्य पदं देव्याः प्राणांस्त्यक्तुं व्यवस्थिताः ॥ ५-३३-५५॥
vicitya vanadurgāṇi giriprasravaṇāni ca |
anāsādya padaṃ devyāḥ prāṇāṃstyaktuṃ vyavasthitāḥ || 5-33-55||

RMY 5-33-56

भृशं शोकार्णवे मग्नः पर्यदेवयदङ्गदः ।
तव नाशं च वैदेहि वालिनश्च तथा वधम् ।
प्रायोपवेशमस्माकं मरणं च जटायुषः ॥ ५-३३-५६॥
bhṛśaṃ śokārṇave magnaḥ paryadevayadaṅgadaḥ |
tava nāśaṃ ca vaidehi vālinaśca tathā vadham |
prāyopaveśamasmākaṃ maraṇaṃ ca jaṭāyuṣaḥ || 5-33-56||

RMY 5-33-57

तेषां नः स्वामिसंदेशान्निराशानां मुमूर्षताम् ।
कार्यहेतोरिवायातः शकुनिर्वीर्यवान्महान् ॥ ५-३३-५७॥
teṣāṃ naḥ svāmisaṃdeśānnirāśānāṃ mumūrṣatām |
kāryahetorivāyātaḥ śakunirvīryavānmahān || 5-33-57||

RMY 5-33-58

गृध्रराजस्य सोदर्यः संपातिर्नाम गृध्रराट् ।
श्रुत्वा भ्रातृवधं कोपादिदं वचनमब्रवीत् ॥ ५-३३-५८॥
gṛdhrarājasya sodaryaḥ saṃpātirnāma gṛdhrarāṭ |
śrutvā bhrātṛvadhaṃ kopādidaṃ vacanamabravīt || 5-33-58||

RMY 5-33-59

यवीयान्केन मे भ्राता हतः क्व च विनाशितः ।
एतदाख्यातुमिच्छामि भवद्भिर्वानरोत्तमाः ॥ ५-३३-५९॥
yavīyānkena me bhrātā hataḥ kva ca vināśitaḥ |
etadākhyātumicchāmi bhavadbhirvānarottamāḥ || 5-33-59||

RMY 5-33-60

अङ्गदोऽकथयत्तस्य जनस्थाने महद्वधम् ।
रक्षसा भीमरूपेण त्वामुद्दिश्य यथातथम् ॥ ५-३३-६०॥
aṅgado'kathayattasya janasthāne mahadvadham |
rakṣasā bhīmarūpeṇa tvāmuddiśya yathātatham || 5-33-60||

RMY 5-33-61

जटायोस्तु वधं श्रुत्वा दुःखितः सोऽरुणात्मजः ।
त्वामाह स वरारोहे वसन्तीं रावणालये ॥ ५-३३-६१॥
jaṭāyostu vadhaṃ śrutvā duḥkhitaḥ so'ruṇātmajaḥ |
tvāmāha sa varārohe vasantīṃ rāvaṇālaye || 5-33-61||

RMY 5-33-62

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा संपातेः प्रीतिवर्धनम् ।
अङ्गदप्रमुखाः सर्वे ततः संप्रस्थिता वयम् ।
त्वद्दर्शनकृतोत्साहा हृष्टास्तुष्टाः प्लवंगमाः ॥ ५-३३-६२॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā saṃpāteḥ prītivardhanam |
aṅgadapramukhāḥ sarve tataḥ saṃprasthitā vayam |
tvaddarśanakṛtotsāhā hṛṣṭāstuṣṭāḥ plavaṃgamāḥ || 5-33-62||

RMY 5-33-63

अथाहं हरिसैन्यस्य सागरं दृश्य सीदतः ।
व्यवधूय भयं तीव्रं योजनानां शतं प्लुतः ॥ ५-३३-६३॥
athāhaṃ harisainyasya sāgaraṃ dṛśya sīdataḥ |
vyavadhūya bhayaṃ tīvraṃ yojanānāṃ śataṃ plutaḥ || 5-33-63||

RMY 5-33-64

लङ्का चापि मया रात्रौ प्रविष्टा राक्षसाकुला ।
रावणश्च मया दृष्टस्त्वं च शोकनिपीडिता ॥ ५-३३-६४॥
laṅkā cāpi mayā rātrau praviṣṭā rākṣasākulā |
rāvaṇaśca mayā dṛṣṭastvaṃ ca śokanipīḍitā || 5-33-64||

RMY 5-33-65

एतत्ते सर्वमाख्यातं यथावृत्तमनिन्दिते ।
अभिभाषस्व मां देवि दूतो दाशरथेरहम् ॥ ५-३३-६५॥
etatte sarvamākhyātaṃ yathāvṛttamanindite |
abhibhāṣasva māṃ devi dūto dāśaratheraham || 5-33-65||

RMY 5-33-66

त्वं मां रामकृतोद्योगं त्वन्निमित्तमिहागतम् ।
सुग्रीव सचिवं देवि बुध्यस्व पवनात्मजम् ॥ ५-३३-६६॥
tvaṃ māṃ rāmakṛtodyogaṃ tvannimittamihāgatam |
sugrīva sacivaṃ devi budhyasva pavanātmajam || 5-33-66||

RMY 5-33-67

कुशली तव काकुत्स्थः सर्वशस्त्रभृतां वरः ।
गुरोराराधने युक्तो लक्ष्मणश्च सुलक्षणः ॥ ५-३३-६७॥
kuśalī tava kākutsthaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ |
gurorārādhane yukto lakṣmaṇaśca sulakṣaṇaḥ || 5-33-67||

RMY 5-33-68

तस्य वीर्यवतो देवि भर्तुस्तव हिते रतः ।
अहमेकस्तु संप्राप्तः सुग्रीववचनादिह ॥ ५-३३-६८॥
tasya vīryavato devi bhartustava hite rataḥ |
ahamekastu saṃprāptaḥ sugrīvavacanādiha || 5-33-68||

RMY 5-33-69

मयेयमसहायेन चरता कामरूपिणा ।
दक्षिणा दिगनुक्रान्ता त्वन्मार्गविचयैषिणा ॥ ५-३३-६९॥
mayeyamasahāyena caratā kāmarūpiṇā |
dakṣiṇā diganukrāntā tvanmārgavicayaiṣiṇā || 5-33-69||

RMY 5-33-70

दिष्ट्याहं हरिसैन्यानां त्वन्नाशमनुशोचताम् ।
अपनेष्यामि संतापं तवाभिगमशंसनात् ॥ ५-३३-७०॥
diṣṭyāhaṃ harisainyānāṃ tvannāśamanuśocatām |
apaneṣyāmi saṃtāpaṃ tavābhigamaśaṃsanāt || 5-33-70||

RMY 5-33-71

दिष्ट्या हि न मम व्यर्थं देवि सागरलङ्घनम् ।
प्राप्स्याम्यहमिदं दिष्ट्या त्वद्दर्शनकृतं यशः ॥ ५-३३-७१॥
diṣṭyā hi na mama vyarthaṃ devi sāgaralaṅghanam |
prāpsyāmyahamidaṃ diṣṭyā tvaddarśanakṛtaṃ yaśaḥ || 5-33-71||

RMY 5-33-72

राघवश्च महावीर्यः क्षिप्रं त्वामभिपत्स्यते ।
समित्रबान्धवं हत्वा रावणं राक्षसाधिपम् ॥ ५-३३-७२॥
rāghavaśca mahāvīryaḥ kṣipraṃ tvāmabhipatsyate |
samitrabāndhavaṃ hatvā rāvaṇaṃ rākṣasādhipam || 5-33-72||

RMY 5-33-73

कौरजो नाम वैदेहि गिरीणामुत्तमो गिरिः ।
ततो गच्छति गोकर्णं पर्वतं केसरी हरिः ॥ ५-३३-७३॥
kaurajo nāma vaidehi girīṇāmuttamo giriḥ |
tato gacchati gokarṇaṃ parvataṃ kesarī hariḥ || 5-33-73||

RMY 5-33-74

स च देवर्षिभिर्दृष्टः पिता मम महाकपिः ।
तीर्थे नदीपतेः पुण्ये शम्बसादनमुद्धरत् ॥ ५-३३-७४॥
sa ca devarṣibhirdṛṣṭaḥ pitā mama mahākapiḥ |
tīrthe nadīpateḥ puṇye śambasādanamuddharat || 5-33-74||

RMY 5-33-75

तस्याहं हरिणः क्षेत्रे जातो वातेन मैथिलि ।
हनूमानिति विख्यातो लोके स्वेनैव कर्मणा ।
विश्वासार्थं तु वैदेहि भर्तुरुक्ता मया गुणाः ॥ ५-३३-७५॥
tasyāhaṃ hariṇaḥ kṣetre jāto vātena maithili |
hanūmāniti vikhyāto loke svenaiva karmaṇā |
viśvāsārthaṃ tu vaidehi bharturuktā mayā guṇāḥ || 5-33-75||

RMY 5-33-76

एवं विश्वासिता सीता हेतुभिः शोककर्शिता ।
उपपन्नैरभिज्ञानैर्दूतं तमवगच्छति ॥ ५-३३-७६॥
evaṃ viśvāsitā sītā hetubhiḥ śokakarśitā |
upapannairabhijñānairdūtaṃ tamavagacchati || 5-33-76||

RMY 5-33-77

अतुलं च गता हर्षं प्रहर्षेण तु जानकी ।
नेत्राभ्यां वक्रपक्ष्माभ्यां मुमोचानन्दजं जलम् ॥ ५-३३-७७॥
atulaṃ ca gatā harṣaṃ praharṣeṇa tu jānakī |
netrābhyāṃ vakrapakṣmābhyāṃ mumocānandajaṃ jalam || 5-33-77||

RMY 5-33-78

चारु तच्चाननं तस्यास्ताम्रशुक्लायतेक्षणम् ।
अशोभत विशालाक्ष्या राहुमुक्त इवोडुराट् ।
हनूमन्तं कपिं व्यक्तं मन्यते नान्यथेति सा ॥ ५-३३-७८॥
cāru taccānanaṃ tasyāstāmraśuklāyatekṣaṇam |
aśobhata viśālākṣyā rāhumukta ivoḍurāṭ |
hanūmantaṃ kapiṃ vyaktaṃ manyate nānyatheti sā || 5-33-78||

RMY 5-33-79

अथोवाच हनूमांस्तामुत्तरं प्रियदर्शनाम् ॥ ५-३३-७९॥
athovāca hanūmāṃstāmuttaraṃ priyadarśanām || 5-33-79||

RMY 5-33-80

हतेऽसुरे संयति शम्बसादने कपिप्रवीरेण महर्षिचोदनात् ।
ततोऽस्मि वायुप्रभवो हि मैथिलि प्रभावतस्तत्प्रतिमश्च वानरः ॥ ५-३३-८०॥
hate'sure saṃyati śambasādane kapipravīreṇa maharṣicodanāt |
tato'smi vāyuprabhavo hi maithili prabhāvatastatpratimaśca vānaraḥ || 5-33-80||

Sarga: 34/66 (45)

RMY 5-34-1

भूय एव महातेजा हनूमान्मारुतात्मजः ।
अब्रवीत्प्रश्रितं वाक्यं सीताप्रत्ययकारणात् ॥ ५-३४-१॥
bhūya eva mahātejā hanūmānmārutātmajaḥ |
abravītpraśritaṃ vākyaṃ sītāpratyayakāraṇāt || 5-34-1||

RMY 5-34-2

वानरोऽहं महाभागे दूतो रामस्य धीमतः ।
रामनामाङ्कितं चेदं पश्य देव्यङ्गुलीयकम् ।
समाश्वसिहि भद्रं ते क्षीणदुःखफला ह्यसि ॥ ५-३४-२॥
vānaro'haṃ mahābhāge dūto rāmasya dhīmataḥ |
rāmanāmāṅkitaṃ cedaṃ paśya devyaṅgulīyakam |
samāśvasihi bhadraṃ te kṣīṇaduḥkhaphalā hyasi || 5-34-2||

RMY 5-34-3

गृहीत्वा प्रेक्षमाणा सा भर्तुः करविभूषणम् ।
भर्तारमिव संप्राप्ता जानकी मुदिताभवत् ॥ ५-३४-३॥
gṛhītvā prekṣamāṇā sā bhartuḥ karavibhūṣaṇam |
bhartāramiva saṃprāptā jānakī muditābhavat || 5-34-3||

RMY 5-34-4

चारु तद्वदनं तस्यास्ताम्रशुक्लायतेक्षणम् ।
बभूव प्रहर्षोदग्रं राहुमुक्त इवोडुराट् ॥ ५-३४-४॥
cāru tadvadanaṃ tasyāstāmraśuklāyatekṣaṇam |
babhūva praharṣodagraṃ rāhumukta ivoḍurāṭ || 5-34-4||

RMY 5-34-5

ततः सा ह्रीमती बाला भर्तुः संदेशहर्षिता ।
परितुट्षा प्रियं श्रुत्वा प्राशंसत महाकपिम् ॥ ५-३४-५॥
tataḥ sā hrīmatī bālā bhartuḥ saṃdeśaharṣitā |
parituṭṣā priyaṃ śrutvā prāśaṃsata mahākapim || 5-34-5||

RMY 5-34-6

विक्रान्तस्त्वं समर्थस्त्वं प्राज्ञस्त्वं वानरोत्तम ।
येनेदं राक्षसपदं त्वयैकेन प्रधर्षितम् ॥ ५-३४-६॥
vikrāntastvaṃ samarthastvaṃ prājñastvaṃ vānarottama |
yenedaṃ rākṣasapadaṃ tvayaikena pradharṣitam || 5-34-6||

RMY 5-34-7

शतयोजनविस्तीर्णः सागरो मकरालयः ।
विक्रमश्लाघनीयेन क्रमता गोष्पदीकृतः ॥ ५-३४-७॥
śatayojanavistīrṇaḥ sāgaro makarālayaḥ |
vikramaślāghanīyena kramatā goṣpadīkṛtaḥ || 5-34-7||

RMY 5-34-8

न हि त्वां प्राकृतं मन्ये वनरं वनरर्षभ ।
यस्य ते नास्ति संत्रासो रावणान्नापि संभ्रमः ॥ ५-३४-८॥
na hi tvāṃ prākṛtaṃ manye vanaraṃ vanararṣabha |
yasya te nāsti saṃtrāso rāvaṇānnāpi saṃbhramaḥ || 5-34-8||

RMY 5-34-9

अर्हसे च कपिश्रेष्ठ मया समभिभाषितुम् ।
यद्यसि प्रेषितस्तेन रामेण विदितात्मना ॥ ५-३४-९॥
arhase ca kapiśreṣṭha mayā samabhibhāṣitum |
yadyasi preṣitastena rāmeṇa viditātmanā || 5-34-9||

RMY 5-34-10

प्रेषयिष्यति दुर्धर्षो रामो न ह्यपरीक्षितम् ।
पराक्रममविज्ञाय मत्सकाशं विशेषतः ॥ ५-३४-१०॥
preṣayiṣyati durdharṣo rāmo na hyaparīkṣitam |
parākramamavijñāya matsakāśaṃ viśeṣataḥ || 5-34-10||

RMY 5-34-11

दिष्ट्या च कुशली रामो धर्मात्मा धर्मवत्सलः ।
लक्ष्मणश्च महातेजाः सुमित्रानन्दवर्धनः ॥ ५-३४-११॥
diṣṭyā ca kuśalī rāmo dharmātmā dharmavatsalaḥ |
lakṣmaṇaśca mahātejāḥ sumitrānandavardhanaḥ || 5-34-11||

RMY 5-34-12

कुशली यदि काकुत्स्थः किं नु सागरमेखलाम् ।
महीं दहति कोपेन युगान्ताग्निरिवोत्थितः ॥ ५-३४-१२॥
kuśalī yadi kākutsthaḥ kiṃ nu sāgaramekhalām |
mahīṃ dahati kopena yugāntāgnirivotthitaḥ || 5-34-12||

RMY 5-34-13

अथ वा शक्तिमन्तौ तौ सुराणामपि निग्रहे ।
ममैव तु न दुःखानामस्ति मन्ये विपर्ययः ॥ ५-३४-१३॥
atha vā śaktimantau tau surāṇāmapi nigrahe |
mamaiva tu na duḥkhānāmasti manye viparyayaḥ || 5-34-13||

RMY 5-34-14

कच्चिच्च व्यथते रामः कच्चिन्न परिपत्यते ।
उत्तराणि च कार्याणि कुरुते पुरुषोत्तमः ॥ ५-३४-१४॥
kaccicca vyathate rāmaḥ kaccinna paripatyate |
uttarāṇi ca kāryāṇi kurute puruṣottamaḥ || 5-34-14||

RMY 5-34-15

कच्चिन्न दीनः संभ्रान्तः कार्येषु च न मुह्यति ।
कच्चिन्पुरुषकार्याणि कुरुते नृपतेः सुतः ॥ ५-३४-१५॥
kaccinna dīnaḥ saṃbhrāntaḥ kāryeṣu ca na muhyati |
kaccinpuruṣakāryāṇi kurute nṛpateḥ sutaḥ || 5-34-15||

RMY 5-34-16

द्विविधं त्रिविधोपायमुपायमपि सेवते ।
विजिगीषुः सुहृत्कच्चिन्मित्रेषु च परंतपः ॥ ५-३४-१६॥
dvividhaṃ trividhopāyamupāyamapi sevate |
vijigīṣuḥ suhṛtkaccinmitreṣu ca paraṃtapaḥ || 5-34-16||

RMY 5-34-17

कच्चिन्मित्राणि लभते मित्रैश्चाप्यभिगम्यते ।
कच्चित्कल्याणमित्रश्च मित्रैश्चापि पुरस्कृतः ॥ ५-३४-१७॥
kaccinmitrāṇi labhate mitraiścāpyabhigamyate |
kaccitkalyāṇamitraśca mitraiścāpi puraskṛtaḥ || 5-34-17||

RMY 5-34-18

कच्चिदाशास्ति देवानां प्रसादं पार्थिवात्मजः ।
कच्चित्पुरुषकारं च दैवं च प्रतिपद्यते ॥ ५-३४-१८॥
kaccidāśāsti devānāṃ prasādaṃ pārthivātmajaḥ |
kaccitpuruṣakāraṃ ca daivaṃ ca pratipadyate || 5-34-18||

RMY 5-34-19

कच्चिन्न विगतस्नेहो विवासान्मयि राघवः ।
कच्चिन्मां व्यसनादस्मान्मोक्षयिष्यति वानरः ॥ ५-३४-१९॥
kaccinna vigatasneho vivāsānmayi rāghavaḥ |
kaccinmāṃ vyasanādasmānmokṣayiṣyati vānaraḥ || 5-34-19||

RMY 5-34-20

सुखानामुचितो नित्यमसुखानामनूचितः ।
दुःखमुत्तरमासाद्य कच्चिद्रामो न सीदति ॥ ५-३४-२०॥
sukhānāmucito nityamasukhānāmanūcitaḥ |
duḥkhamuttaramāsādya kaccidrāmo na sīdati || 5-34-20||

RMY 5-34-21

कौसल्यायास्तथा कच्चित्सुमित्रायास्तथैव च ।
अभीक्ष्णं श्रूयते कच्चित्कुशलं भरतस्य च ॥ ५-३४-२१॥
kausalyāyāstathā kaccitsumitrāyāstathaiva ca |
abhīkṣṇaṃ śrūyate kaccitkuśalaṃ bharatasya ca || 5-34-21||

RMY 5-34-22

मन्निमित्तेन मानार्हः कच्चिच्छोकेन राघवः ।
कच्चिन्नान्यमना रामः कच्चिन्मां तारयिष्यति ॥ ५-३४-२२॥
mannimittena mānārhaḥ kaccicchokena rāghavaḥ |
kaccinnānyamanā rāmaḥ kaccinmāṃ tārayiṣyati || 5-34-22||

RMY 5-34-23

कच्चिदक्षौहिणीं भीमां भरतो भ्रातृवत्सलः ।
ध्वजिनीं मन्त्रिभिर्गुप्तां प्रेषयिष्यति मत्कृते ॥ ५-३४-२३॥
kaccidakṣauhiṇīṃ bhīmāṃ bharato bhrātṛvatsalaḥ |
dhvajinīṃ mantribhirguptāṃ preṣayiṣyati matkṛte || 5-34-23||

RMY 5-34-24

वानराधिपतिः श्रीमान्सुग्रीवः कच्चिदेष्यति ।
मत्कृते हरिभिर्वीरैर्वृतो दन्तनखायुधैः ॥ ५-३४-२४॥
vānarādhipatiḥ śrīmānsugrīvaḥ kaccideṣyati |
matkṛte haribhirvīrairvṛto dantanakhāyudhaiḥ || 5-34-24||

RMY 5-34-25

कच्चिच्च लक्ष्मणः शूरः सुमित्रानन्दवर्धनः ।
अस्त्रविच्छरजालेन राक्षसान्विधमिष्यति ॥ ५-३४-२५॥
kaccicca lakṣmaṇaḥ śūraḥ sumitrānandavardhanaḥ |
astraviccharajālena rākṣasānvidhamiṣyati || 5-34-25||

RMY 5-34-26

रौद्रेण कच्चिदस्त्रेण रामेण निहतं रणे ।
द्रक्ष्याम्यल्पेन कालेन रावणं ससुहृज्जनम् ॥ ५-३४-२६॥
raudreṇa kaccidastreṇa rāmeṇa nihataṃ raṇe |
drakṣyāmyalpena kālena rāvaṇaṃ sasuhṛjjanam || 5-34-26||

RMY 5-34-27

कच्चिन्न तद्धेमसमानवर्णं तस्याननं पद्मसमानगन्धि ।
मया विना शुष्यति शोकदीनं जलक्षये पद्ममिवातपेन ॥ ५-३४-२७॥
kaccinna taddhemasamānavarṇaṃ tasyānanaṃ padmasamānagandhi |
mayā vinā śuṣyati śokadīnaṃ jalakṣaye padmamivātapena || 5-34-27||

RMY 5-34-28

धर्मापदेशात्त्यजतश्च राज्यां मां चाप्यरण्यं नयतः पदातिम् ।
नासीद्व्यथा यस्य न भीर्न शोकः कच्चित्स धैर्यं हृदये करोति ॥ ५-३४-२८॥
dharmāpadeśāttyajataśca rājyāṃ māṃ cāpyaraṇyaṃ nayataḥ padātim |
nāsīdvyathā yasya na bhīrna śokaḥ kaccitsa dhairyaṃ hṛdaye karoti || 5-34-28||

RMY 5-34-29

न चास्य माता न पिता न चान्यः स्नेहाद्विशिष्टोऽस्ति मया समो वा ।
तावद्ध्यहं दूतजिजीविषेयं यावत्प्रवृत्तिं शृणुयां प्रियस्य ॥ ५-३४-२९॥
na cāsya mātā na pitā na cānyaḥ snehādviśiṣṭo'sti mayā samo vā |
tāvaddhyahaṃ dūtajijīviṣeyaṃ yāvatpravṛttiṃ śṛṇuyāṃ priyasya || 5-34-29||

RMY 5-34-30

इतीव देवी वचनं महार्थं तं वानरेन्द्रं मधुरार्थमुक्त्वा ।
श्रोतुं पुनस्तस्य वचोऽभिरामं रामार्थयुक्तं विरराम रामा ॥ ५-३४-३०॥
itīva devī vacanaṃ mahārthaṃ taṃ vānarendraṃ madhurārthamuktvā |
śrotuṃ punastasya vaco'bhirāmaṃ rāmārthayuktaṃ virarāma rāmā || 5-34-30||

RMY 5-34-31

सीताया वचनं श्रुत्वा मारुतिर्भीमविक्रमः ।
शिरस्यञ्जलिमाधाय वाक्यमुत्तरमब्रवीत् ॥ ५-३४-३१॥
sītāyā vacanaṃ śrutvā mārutirbhīmavikramaḥ |
śirasyañjalimādhāya vākyamuttaramabravīt || 5-34-31||

RMY 5-34-32

न त्वामिहस्थां जानीते रामः कमललोचनः ।
श्रुत्वैव तु वचो मह्यं क्षिप्रमेष्यति राघवः ॥ ५-३४-३२॥
na tvāmihasthāṃ jānīte rāmaḥ kamalalocanaḥ |
śrutvaiva tu vaco mahyaṃ kṣiprameṣyati rāghavaḥ || 5-34-32||

RMY 5-34-33

चमूं प्रकर्षन्महतीं हर्यृष्कगणसंकुलाम् ।
विष्टम्भयित्वा बाणौघैरक्षोभ्यं वरुणालयम् ।
करिष्यति पुरीं लङ्कां काकुत्स्थः शान्तराक्षसाम् ॥ ५-३४-३३॥
camūṃ prakarṣanmahatīṃ haryṛṣkagaṇasaṃkulām |
viṣṭambhayitvā bāṇaughairakṣobhyaṃ varuṇālayam |
kariṣyati purīṃ laṅkāṃ kākutsthaḥ śāntarākṣasām || 5-34-33||

RMY 5-34-34

तत्र यद्यन्तरा मृत्युर्यदि देवाः सहासुराः ।
स्थास्यन्ति पथि रामस्य स तानपि वधिष्यति ॥ ५-३४-३४॥
tatra yadyantarā mṛtyuryadi devāḥ sahāsurāḥ |
sthāsyanti pathi rāmasya sa tānapi vadhiṣyati || 5-34-34||

RMY 5-34-35

तवादर्शनजेनार्ये शोकेन स परिप्लुतः ।
न शर्म लभते रामः सिंहार्दित इव द्विपः ॥ ५-३४-३५॥
tavādarśanajenārye śokena sa pariplutaḥ |
na śarma labhate rāmaḥ siṃhārdita iva dvipaḥ || 5-34-35||

RMY 5-34-36

दर्दरेण च ते देवि शपे मूलफलेन च ।
मलयेन च विन्ध्येन मेरुणा मन्दरेण च ॥ ५-३४-३६॥
dardareṇa ca te devi śape mūlaphalena ca |
malayena ca vindhyena meruṇā mandareṇa ca || 5-34-36||

RMY 5-34-37

यथा सुनयनं वल्गु बिम्बौष्ठं चारुकुण्डलम् ।
मुखं द्रक्ष्यसि रामस्य पूर्णचन्द्रमिवोदितम् ॥ ५-३४-३७॥
yathā sunayanaṃ valgu bimbauṣṭhaṃ cārukuṇḍalam |
mukhaṃ drakṣyasi rāmasya pūrṇacandramivoditam || 5-34-37||

RMY 5-34-38

क्षिप्रं द्रक्ष्यसि वैदेहि रामं प्रस्रवणे गिरौ ।
शतक्रतुमिवासीनं नाकपृष्ठस्य मूर्धनि ॥ ५-३४-३८॥
kṣipraṃ drakṣyasi vaidehi rāmaṃ prasravaṇe girau |
śatakratumivāsīnaṃ nākapṛṣṭhasya mūrdhani || 5-34-38||

RMY 5-34-39

न मांसं राघवो भुङ्क्ते न चापि मधुसेवते ।
वन्यं सुविहितं नित्यं भक्तमश्नाति पञ्चमम् ॥ ५-३४-३९॥
na māṃsaṃ rāghavo bhuṅkte na cāpi madhusevate |
vanyaṃ suvihitaṃ nityaṃ bhaktamaśnāti pañcamam || 5-34-39||

RMY 5-34-40

नैव दंशान्न मशकान्न कीटान्न सरीसृपान् ।
राघवोऽपनयेद्गत्रात्त्वद्गतेनान्तरात्मना ॥ ५-३४-४०॥
naiva daṃśānna maśakānna kīṭānna sarīsṛpān |
rāghavo'panayedgatrāttvadgatenāntarātmanā || 5-34-40||

RMY 5-34-41

नित्यं ध्यानपरो रामो नित्यं शोकपरायणः ।
नान्यच्चिन्तयते किंचित्स तु कामवशं गतः ॥ ५-३४-४१॥
nityaṃ dhyānaparo rāmo nityaṃ śokaparāyaṇaḥ |
nānyaccintayate kiṃcitsa tu kāmavaśaṃ gataḥ || 5-34-41||

RMY 5-34-42

अनिद्रः सततं रामः सुप्तोऽपि च नरोत्तमः ।
सीतेति मधुरां वाणीं व्याहरन्प्रतिबुध्यते ॥ ५-३४-४२॥
anidraḥ satataṃ rāmaḥ supto'pi ca narottamaḥ |
sīteti madhurāṃ vāṇīṃ vyāharanpratibudhyate || 5-34-42||

RMY 5-34-43

दृष्ट्वा फलं वा पुष्पं वा यच्चान्यत्स्त्रीमनोहरम् ।
बहुशो हा प्रियेत्येवं श्वसंस्त्वामभिभाषते ॥ ५-३४-४३॥
dṛṣṭvā phalaṃ vā puṣpaṃ vā yaccānyatstrīmanoharam |
bahuśo hā priyetyevaṃ śvasaṃstvāmabhibhāṣate || 5-34-43||

RMY 5-34-44

स देवि नित्यं परितप्यमानस्त्वामेव सीतेत्यभिभाषमाणः ।
धृतव्रतो राजसुतो महात्मा तवैव लाभाय कृतप्रयत्नः ॥ ५-३४-४४॥
sa devi nityaṃ paritapyamānastvāmeva sītetyabhibhāṣamāṇaḥ |
dhṛtavrato rājasuto mahātmā tavaiva lābhāya kṛtaprayatnaḥ || 5-34-44||

RMY 5-34-45

सा रामसंकीर्तनवीतशोका रामस्य शोकेन समानशोका ।
शरन्मुखेनाम्बुदशेषचन्द्रा निशेव वैदेहसुता बभूव ॥ ५-३४-४५॥
sā rāmasaṃkīrtanavītaśokā rāmasya śokena samānaśokā |
śaranmukhenāmbudaśeṣacandrā niśeva vaidehasutā babhūva || 5-34-45||

Sarga: 35/66 (68)

RMY 5-35-1

सीता तद्वचनं श्रुत्वा पूर्णचन्द्रनिभानना ।
हनूमन्तमुवाचेदं धर्मार्थसहितं वचः ॥ ५-३५-१॥
sītā tadvacanaṃ śrutvā pūrṇacandranibhānanā |
hanūmantamuvācedaṃ dharmārthasahitaṃ vacaḥ || 5-35-1||

RMY 5-35-2

अमृतं विषसंसृष्टं त्वया वानरभाषितम् ।
यच्च नान्यमना रामो यच्च शोकपरायणः ॥ ५-३५-२॥
amṛtaṃ viṣasaṃsṛṣṭaṃ tvayā vānarabhāṣitam |
yacca nānyamanā rāmo yacca śokaparāyaṇaḥ || 5-35-2||

RMY 5-35-3

ऐश्वर्ये वा सुविस्तीर्णे व्यसने वा सुदारुणे ।
रज्ज्वेव पुरुषं बद्ध्वा कृतान्तः परिकर्षति ॥ ५-३५-३॥
aiśvarye vā suvistīrṇe vyasane vā sudāruṇe |
rajjveva puruṣaṃ baddhvā kṛtāntaḥ parikarṣati || 5-35-3||

RMY 5-35-4

विधिर्नूनमसंहार्यः प्राणिनां प्लवगोत्तम ।
सौमित्रिं मां च रामं च व्यसनैः पश्य मोहितान् ॥ ५-३५-४॥
vidhirnūnamasaṃhāryaḥ prāṇināṃ plavagottama |
saumitriṃ māṃ ca rāmaṃ ca vyasanaiḥ paśya mohitān || 5-35-4||

RMY 5-35-5

शोकस्यास्य कदा पारं राघवोऽधिगमिष्यति ।
प्लवमानः परिश्रान्तो हतनौः सागरे यथा ॥ ५-३५-५॥
śokasyāsya kadā pāraṃ rāghavo'dhigamiṣyati |
plavamānaḥ pariśrānto hatanauḥ sāgare yathā || 5-35-5||

RMY 5-35-6

राक्षसानां क्षयं कृत्वा सूदयित्वा च रावणम् ।
लङ्कामुन्मूलितां कृत्वा कदा द्रक्ष्यति मां पतिः ॥ ५-३५-६॥
rākṣasānāṃ kṣayaṃ kṛtvā sūdayitvā ca rāvaṇam |
laṅkāmunmūlitāṃ kṛtvā kadā drakṣyati māṃ patiḥ || 5-35-6||

RMY 5-35-7

स वाच्यः संत्वरस्वेति यावदेव न पूर्यते ।
अयं संवत्सरः कालस्तावद्धि मम जीवितम् ॥ ५-३५-७॥
sa vācyaḥ saṃtvarasveti yāvadeva na pūryate |
ayaṃ saṃvatsaraḥ kālastāvaddhi mama jīvitam || 5-35-7||

RMY 5-35-8

वर्तते दशमो मासो द्वौ तु शेषौ प्लवंगम ।
रावणेन नृशंसेन समयो यः कृतो मम ॥ ५-३५-८॥
vartate daśamo māso dvau tu śeṣau plavaṃgama |
rāvaṇena nṛśaṃsena samayo yaḥ kṛto mama || 5-35-8||

RMY 5-35-9

विभीषणेन च भ्रात्रा मम निर्यातनं प्रति ।
अनुनीतः प्रयत्नेन न च तत्कुरुते मतिम् ॥ ५-३५-९॥
vibhīṣaṇena ca bhrātrā mama niryātanaṃ prati |
anunītaḥ prayatnena na ca tatkurute matim || 5-35-9||

RMY 5-35-10

मम प्रतिप्रदानं हि रावणस्य न रोचते ।
रावणं मार्गते संख्ये मृत्युः कालवशं गतम् ॥ ५-३५-१०॥
mama pratipradānaṃ hi rāvaṇasya na rocate |
rāvaṇaṃ mārgate saṃkhye mṛtyuḥ kālavaśaṃ gatam || 5-35-10||

RMY 5-35-11

ज्येष्ठा कन्यानला नम विभीषणसुता कपे ।
तया ममैतदाख्यातं मात्रा प्रहितया स्वयम् ॥ ५-३५-११॥
jyeṣṭhā kanyānalā nama vibhīṣaṇasutā kape |
tayā mamaitadākhyātaṃ mātrā prahitayā svayam || 5-35-11||

RMY 5-35-12

अविन्ध्यो नाम मेधावी विद्वान्राक्षसपुंगवः ।
धृतिमाञ्शीलवान्वृद्धो रावणस्य सुसंमतः ॥ ५-३५-१२॥
avindhyo nāma medhāvī vidvānrākṣasapuṃgavaḥ |
dhṛtimāñśīlavānvṛddho rāvaṇasya susaṃmataḥ || 5-35-12||

RMY 5-35-13

रामात्क्षयमनुप्राप्तं रक्षसां प्रत्यचोदयत् ।
न च तस्यापि दुष्टात्मा शृणोति वचनं हितम् ॥ ५-३५-१३॥
rāmātkṣayamanuprāptaṃ rakṣasāṃ pratyacodayat |
na ca tasyāpi duṣṭātmā śṛṇoti vacanaṃ hitam || 5-35-13||

RMY 5-35-14

आशंसेति हरिश्रेष्ठ क्षिप्रं मां प्राप्स्यते पतिः ।
अन्तरात्मा हि मे शुद्धस्तस्मिंश्च बहवो गुणाः ॥ ५-३५-१४॥
āśaṃseti hariśreṣṭha kṣipraṃ māṃ prāpsyate patiḥ |
antarātmā hi me śuddhastasmiṃśca bahavo guṇāḥ || 5-35-14||

RMY 5-35-15

उत्साहः पौरुषं सत्त्वमानृशंस्यं कृतज्ञता ।
विक्रमश्च प्रभावश्च सन्ति वानरराघवे ॥ ५-३५-१५॥
utsāhaḥ pauruṣaṃ sattvamānṛśaṃsyaṃ kṛtajñatā |
vikramaśca prabhāvaśca santi vānararāghave || 5-35-15||

RMY 5-35-16

चतुर्दशसहस्राणि राक्षसानां जघान यः ।
जनस्थाने विना भ्रात्रा शत्रुः कस्तस्य नोद्विजेत् ॥ ५-३५-१६॥
caturdaśasahasrāṇi rākṣasānāṃ jaghāna yaḥ |
janasthāne vinā bhrātrā śatruḥ kastasya nodvijet || 5-35-16||

RMY 5-35-17

न स शक्यस्तुलयितुं व्यसनैः पुरुषर्षभः ।
अहं तस्यानुभावज्ञा शक्रस्येव पुलोमजा ॥ ५-३५-१७॥
na sa śakyastulayituṃ vyasanaiḥ puruṣarṣabhaḥ |
ahaṃ tasyānubhāvajñā śakrasyeva pulomajā || 5-35-17||

RMY 5-35-18

शरजालांशुमाञ्शूरः कपे रामदिवाकरः ।
शत्रुरक्षोमयं तोयमुपशोषं नयिष्यति ॥ ५-३५-१८॥
śarajālāṃśumāñśūraḥ kape rāmadivākaraḥ |
śatrurakṣomayaṃ toyamupaśoṣaṃ nayiṣyati || 5-35-18||

RMY 5-35-19

इति संजल्पमानां तां रामार्थे शोककर्शिताम् ।
अश्रुसंपूर्णवदनामुवाच हनुमान्कपिः ॥ ५-३५-१९॥
iti saṃjalpamānāṃ tāṃ rāmārthe śokakarśitām |
aśrusaṃpūrṇavadanāmuvāca hanumānkapiḥ || 5-35-19||

RMY 5-35-20

श्रुत्वैव तु वचो मह्यं क्षिप्रमेष्यति राघवः ।
चमूं प्रकर्षन्महतीं हर्यृक्षगणसंकुलाम् ॥ ५-३५-२०॥
śrutvaiva tu vaco mahyaṃ kṣiprameṣyati rāghavaḥ |
camūṃ prakarṣanmahatīṃ haryṛkṣagaṇasaṃkulām || 5-35-20||

RMY 5-35-21

अथ वा मोचयिष्यामि तामद्यैव हि राक्षसात् ।
अस्माद्दुःखादुपारोह मम पृष्ठमनिन्दिते ॥ ५-३५-२१॥
atha vā mocayiṣyāmi tāmadyaiva hi rākṣasāt |
asmādduḥkhādupāroha mama pṛṣṭhamanindite || 5-35-21||

RMY 5-35-22

त्वं हि पृष्ठगतां कृत्वा संतरिष्यामि सागरम् ।
शक्तिरस्ति हि मे वोढुं लङ्कामपि सरावणाम् ॥ ५-३५-२२॥
tvaṃ hi pṛṣṭhagatāṃ kṛtvā saṃtariṣyāmi sāgaram |
śaktirasti hi me voḍhuṃ laṅkāmapi sarāvaṇām || 5-35-22||

RMY 5-35-23

अहं प्रस्रवणस्थाय राघवायाद्य मैथिलि ।
प्रापयिष्यामि शक्राय हव्यं हुतमिवानलः ॥ ५-३५-२३॥
ahaṃ prasravaṇasthāya rāghavāyādya maithili |
prāpayiṣyāmi śakrāya havyaṃ hutamivānalaḥ || 5-35-23||

RMY 5-35-24

द्रक्ष्यस्यद्यैव वैदेहि राघवं सहलक्ष्मणम् ।
व्यवसाय समायुक्तं विष्णुं दैत्यवधे यथा ॥ ५-३५-२४॥
drakṣyasyadyaiva vaidehi rāghavaṃ sahalakṣmaṇam |
vyavasāya samāyuktaṃ viṣṇuṃ daityavadhe yathā || 5-35-24||

RMY 5-35-25

त्वद्दर्शनकृतोत्साहमाश्रमस्थं महाबलम् ।
पुरंदरमिवासीनं नागराजस्य मूर्धनि ॥ ५-३५-२५॥
tvaddarśanakṛtotsāhamāśramasthaṃ mahābalam |
puraṃdaramivāsīnaṃ nāgarājasya mūrdhani || 5-35-25||

RMY 5-35-26

पृष्ठमारोह मे देवि मा विकाङ्क्षस्व शोभने ।
योगमन्विच्छ रामेण शशाङ्केनेव रोहिणी ॥ ५-३५-२६॥
pṛṣṭhamāroha me devi mā vikāṅkṣasva śobhane |
yogamanviccha rāmeṇa śaśāṅkeneva rohiṇī || 5-35-26||

RMY 5-35-27

कथयन्तीव चन्द्रेण सूर्येणेव सुवर्चला ।
मत्पृष्ठमधिरुह्य त्वं तराकाशमहार्णवम् ॥ ५-३५-२७॥
kathayantīva candreṇa sūryeṇeva suvarcalā |
matpṛṣṭhamadhiruhya tvaṃ tarākāśamahārṇavam || 5-35-27||

RMY 5-35-28

न हि मे संप्रयातस्य त्वामितो नयतोऽङ्गने ।
अनुगन्तुं गतिं शक्ताः सर्वे लङ्कानिवासिनः ॥ ५-३५-२८॥
na hi me saṃprayātasya tvāmito nayato'ṅgane |
anugantuṃ gatiṃ śaktāḥ sarve laṅkānivāsinaḥ || 5-35-28||

RMY 5-35-29

यथैवाहमिह प्राप्तस्तथैवाहमसंशयम् ।
यास्यामि पश्य वैदेहि त्वामुद्यम्य विहायसं ॥ ५-३५-२९॥
yathaivāhamiha prāptastathaivāhamasaṃśayam |
yāsyāmi paśya vaidehi tvāmudyamya vihāyasaṃ || 5-35-29||

RMY 5-35-30

मैथिली तु हरिश्रेष्ठाच्छ्रुत्वा वचनमद्भुतम् ।
हर्षविस्मितसर्वाङ्गी हनूमन्तमथाब्रवीत् ॥ ५-३५-३०॥
maithilī tu hariśreṣṭhācchrutvā vacanamadbhutam |
harṣavismitasarvāṅgī hanūmantamathābravīt || 5-35-30||

RMY 5-35-31

हनूमन्दूरमध्वनं कथं मां वोढुमिच्छसि ।
तदेव खलु ते मन्ये कपित्वं हरियूथप ॥ ५-३५-३१॥
hanūmandūramadhvanaṃ kathaṃ māṃ voḍhumicchasi |
tadeva khalu te manye kapitvaṃ hariyūthapa || 5-35-31||

RMY 5-35-32

कथं वाल्पशरीरस्त्वं मामितो नेतुमिच्छसि ।
सकाशं मानवेन्द्रस्य भर्तुर्मे प्लवगर्षभ ॥ ५-३५-३२॥
kathaṃ vālpaśarīrastvaṃ māmito netumicchasi |
sakāśaṃ mānavendrasya bharturme plavagarṣabha || 5-35-32||

RMY 5-35-33

सीताया वचनं श्रुत्वा हनूमान्मारुतात्मजः ।
चिन्तयामास लक्ष्मीवान्नवं परिभवं कृतम् ॥ ५-३५-३३॥
sītāyā vacanaṃ śrutvā hanūmānmārutātmajaḥ |
cintayāmāsa lakṣmīvānnavaṃ paribhavaṃ kṛtam || 5-35-33||

RMY 5-35-34

न मे जानाति सत्त्वं वा प्रभावं वासितेक्षणा ।
तस्मात्पश्यतु वैदेही यद्रूपं मम कामतः ॥ ५-३५-३४॥
na me jānāti sattvaṃ vā prabhāvaṃ vāsitekṣaṇā |
tasmātpaśyatu vaidehī yadrūpaṃ mama kāmataḥ || 5-35-34||

RMY 5-35-35

इति संचिन्त्य हनुमांस्तदा प्लवगसत्तमः ।
दर्शयामास वैदेह्याः स्वरूपमरिमर्दनः ॥ ५-३५-३५॥
iti saṃcintya hanumāṃstadā plavagasattamaḥ |
darśayāmāsa vaidehyāḥ svarūpamarimardanaḥ || 5-35-35||

RMY 5-35-36

स तस्मात्पादपाद्धीमानाप्लुत्य प्लवगर्षभः ।
ततो वर्धितुमारेभे सीताप्रत्ययकारणात् ॥ ५-३५-३६॥
sa tasmātpādapāddhīmānāplutya plavagarṣabhaḥ |
tato vardhitumārebhe sītāpratyayakāraṇāt || 5-35-36||

RMY 5-35-37

मेरुमन्दारसंकाशो बभौ दीप्तानलप्रभः ।
अग्रतो व्यवतस्थे च सीताया वानरर्षभः ॥ ५-३५-३७॥
merumandārasaṃkāśo babhau dīptānalaprabhaḥ |
agrato vyavatasthe ca sītāyā vānararṣabhaḥ || 5-35-37||

RMY 5-35-38

हरिः पर्वतसंकाशस्ताम्रवक्त्रो महाबलः ।
वज्रदंष्ट्रनखो भीमो वैदेहीमिदमब्रवीत् ॥ ५-३५-३८॥
hariḥ parvatasaṃkāśastāmravaktro mahābalaḥ |
vajradaṃṣṭranakho bhīmo vaidehīmidamabravīt || 5-35-38||

RMY 5-35-39

सपर्वतवनोद्देशां साट्टप्राकारतोरणाम् ।
लङ्कामिमां सनथां वा नयितुं शक्तिरस्ति मे ॥ ५-३५-३९॥
saparvatavanoddeśāṃ sāṭṭaprākāratoraṇām |
laṅkāmimāṃ sanathāṃ vā nayituṃ śaktirasti me || 5-35-39||

RMY 5-35-40

तदवस्थाप्य तां बुद्धिरलं देवि विकाङ्क्षया ।
विशोकं कुरु वैदेहि राघवं सहलक्ष्मणम् ॥ ५-३५-४०॥
tadavasthāpya tāṃ buddhiralaṃ devi vikāṅkṣayā |
viśokaṃ kuru vaidehi rāghavaṃ sahalakṣmaṇam || 5-35-40||

RMY 5-35-41

तं दृष्ट्वाचलसंकाशमुवाच जनकात्मजा ।
पद्मपत्रविशालाक्षी मारुतस्यौरसं सुतम् ॥ ५-३५-४१॥
taṃ dṛṣṭvācalasaṃkāśamuvāca janakātmajā |
padmapatraviśālākṣī mārutasyaurasaṃ sutam || 5-35-41||

RMY 5-35-42

तव सत्त्वं बलं चैव विजानामि महाकपे ।
वायोरिव गतिं चापि तेजश्चाग्निरिवाद्भुतम् ॥ ५-३५-४२॥
tava sattvaṃ balaṃ caiva vijānāmi mahākape |
vāyoriva gatiṃ cāpi tejaścāgnirivādbhutam || 5-35-42||

RMY 5-35-43

प्राकृतोऽन्यः कथं चेमां भूमिमागन्तुमर्हति ।
उदधेरप्रमेयस्य पारं वानरपुंगव ॥ ५-३५-४३॥
prākṛto'nyaḥ kathaṃ cemāṃ bhūmimāgantumarhati |
udadheraprameyasya pāraṃ vānarapuṃgava || 5-35-43||

RMY 5-35-44

जानामि गमने शक्तिं नयने चापि ते मम ।
अवश्यं साम्प्रधार्याशु कार्यसिद्धिरिहात्मनः ॥ ५-३५-४४॥
jānāmi gamane śaktiṃ nayane cāpi te mama |
avaśyaṃ sāmpradhāryāśu kāryasiddhirihātmanaḥ || 5-35-44||

RMY 5-35-45

अयुक्तं तु कपिश्रेष्ठ मया गन्तुं त्वया सह ।
वायुवेगसवेगस्य वेगो मां मोहयेत्तव ॥ ५-३५-४५॥
ayuktaṃ tu kapiśreṣṭha mayā gantuṃ tvayā saha |
vāyuvegasavegasya vego māṃ mohayettava || 5-35-45||

RMY 5-35-46

अहमाकाशमासक्ता उपर्युपरि सागरम् ।
प्रपतेयं हि ते पृष्ठाद्भयाद्वेगेन गच्छतः ॥ ५-३५-४६॥
ahamākāśamāsaktā uparyupari sāgaram |
prapateyaṃ hi te pṛṣṭhādbhayādvegena gacchataḥ || 5-35-46||

RMY 5-35-47

पतिता सागरे चाहं तिमिनक्रझषाकुले ।
भयेयमाशु विवशा यादसामन्नमुत्तमम् ॥ ५-३५-४७॥
patitā sāgare cāhaṃ timinakrajhaṣākule |
bhayeyamāśu vivaśā yādasāmannamuttamam || 5-35-47||

RMY 5-35-48

न च शक्ष्ये त्वया सार्धं गन्तुं शत्रुविनाशन ।
कलत्रवति संदेहस्त्वय्यपि स्यादसंशयम् ॥ ५-३५-४८॥
na ca śakṣye tvayā sārdhaṃ gantuṃ śatruvināśana |
kalatravati saṃdehastvayyapi syādasaṃśayam || 5-35-48||

RMY 5-35-49

ह्रियमाणां तु मां दृष्ट्वा राक्षसा भीमविक्रमाः ।
अनुगच्छेयुरादिष्टा रावणेन दुरात्मना ॥ ५-३५-४९॥
hriyamāṇāṃ tu māṃ dṛṣṭvā rākṣasā bhīmavikramāḥ |
anugaccheyurādiṣṭā rāvaṇena durātmanā || 5-35-49||

RMY 5-35-50

तैस्त्वं परिवृतः शूरैः शूलमुद्गर पाणिभिः ।
भवेस्त्वं संशयं प्राप्तो मया वीर कलत्रवान् ॥ ५-३५-५०॥
taistvaṃ parivṛtaḥ śūraiḥ śūlamudgara pāṇibhiḥ |
bhavestvaṃ saṃśayaṃ prāpto mayā vīra kalatravān || 5-35-50||

RMY 5-35-51

सायुधा बहवो व्योम्नि राक्षसास्त्वं निरायुधः ।
कथं शक्ष्यसि संयातुं मां चैव परिरक्षितुम् ॥ ५-३५-५१॥
sāyudhā bahavo vyomni rākṣasāstvaṃ nirāyudhaḥ |
kathaṃ śakṣyasi saṃyātuṃ māṃ caiva parirakṣitum || 5-35-51||

RMY 5-35-52

युध्यमानस्य रक्षोभिस्ततस्तैः क्रूरकर्मभिः ।
प्रपतेयं हि ते पृष्ठद्भयार्ता कपिसत्तम ॥ ५-३५-५२॥
yudhyamānasya rakṣobhistatastaiḥ krūrakarmabhiḥ |
prapateyaṃ hi te pṛṣṭhadbhayārtā kapisattama || 5-35-52||

RMY 5-35-53

अथ रक्षांसि भीमानि महान्ति बलवन्ति च ।
कथंचित्साम्पराये त्वां जयेयुः कपिसत्तम ॥ ५-३५-५३॥
atha rakṣāṃsi bhīmāni mahānti balavanti ca |
kathaṃcitsāmparāye tvāṃ jayeyuḥ kapisattama || 5-35-53||

RMY 5-35-54

अथ वा युध्यमानस्य पतेयं विमुखस्य ते ।
पतितां च गृहीत्वा मां नयेयुः पापराक्षसाः ॥ ५-३५-५४॥
atha vā yudhyamānasya pateyaṃ vimukhasya te |
patitāṃ ca gṛhītvā māṃ nayeyuḥ pāparākṣasāḥ || 5-35-54||

RMY 5-35-55

मां वा हरेयुस्त्वद्धस्ताद्विशसेयुरथापि वा ।
अव्यवस्थौ हि दृश्येते युद्धे जयपराजयौ ॥ ५-३५-५५॥
māṃ vā hareyustvaddhastādviśaseyurathāpi vā |
avyavasthau hi dṛśyete yuddhe jayaparājayau || 5-35-55||

RMY 5-35-56

अहं वापि विपद्येयं रक्षोभिरभितर्जिता ।
त्वत्प्रयत्नो हरिश्रेष्ठ भवेन्निष्फल एव तु ॥ ५-३५-५६॥
ahaṃ vāpi vipadyeyaṃ rakṣobhirabhitarjitā |
tvatprayatno hariśreṣṭha bhavenniṣphala eva tu || 5-35-56||

RMY 5-35-57

कामं त्वमपि पर्याप्तो निहन्तुं सर्वराक्षसान् ।
राघवस्य यशो हीयेत्त्वया शस्तैस्तु राक्षसैः ॥ ५-३५-५७॥
kāmaṃ tvamapi paryāpto nihantuṃ sarvarākṣasān |
rāghavasya yaśo hīyettvayā śastaistu rākṣasaiḥ || 5-35-57||

RMY 5-35-58

अथ वादाय रक्षांसि न्यस्येयुः संवृते हि माम् ।
यत्र ते नाभिजानीयुर्हरयो नापि राघवः ॥ ५-३५-५८॥
atha vādāya rakṣāṃsi nyasyeyuḥ saṃvṛte hi mām |
yatra te nābhijānīyurharayo nāpi rāghavaḥ || 5-35-58||

RMY 5-35-59

आरम्भस्तु मदर्थोऽयं ततस्तव निरर्थकः ।
त्वया हि सह रामस्य महानागमने गुणः ॥ ५-३५-५९॥
ārambhastu madartho'yaṃ tatastava nirarthakaḥ |
tvayā hi saha rāmasya mahānāgamane guṇaḥ || 5-35-59||

RMY 5-35-60

मयि जीवितमायत्तं राघवस्य महात्मनः ।
भ्रातॄणां च महाबाहो तव राजकुलस्य च ॥ ५-३५-६०॥
mayi jīvitamāyattaṃ rāghavasya mahātmanaḥ |
bhrātṝṇāṃ ca mahābāho tava rājakulasya ca || 5-35-60||

RMY 5-35-61

तौ निराशौ मदर्थे तु शोकसंतापकर्शितौ ।
सह सर्वर्क्षहरिभिस्त्यक्ष्यतः प्राणसंग्रहम् ॥ ५-३५-६१॥
tau nirāśau madarthe tu śokasaṃtāpakarśitau |
saha sarvarkṣaharibhistyakṣyataḥ prāṇasaṃgraham || 5-35-61||

RMY 5-35-62

भर्तुर्भक्तिं पुरस्कृत्य रामादन्यस्य वानर ।
नाहं स्प्रष्टुं पदा गात्रमिच्छेयं वानरोत्तम ॥ ५-३५-६२॥
bharturbhaktiṃ puraskṛtya rāmādanyasya vānara |
nāhaṃ spraṣṭuṃ padā gātramiccheyaṃ vānarottama || 5-35-62||

RMY 5-35-63

यदहं गात्रसंस्पर्शं रावणस्य गता बलात् ।
अनीशा किं करिष्यामि विनाथा विवशा सती ॥ ५-३५-६३॥
yadahaṃ gātrasaṃsparśaṃ rāvaṇasya gatā balāt |
anīśā kiṃ kariṣyāmi vināthā vivaśā satī || 5-35-63||

RMY 5-35-64

यदि रामो दशग्रीवमिह हत्वा सराक्षसं ।
मामितो गृह्य गच्छेत तत्तस्य सदृशं भवेत् ॥ ५-३५-६४॥
yadi rāmo daśagrīvamiha hatvā sarākṣasaṃ |
māmito gṛhya gaccheta tattasya sadṛśaṃ bhavet || 5-35-64||

RMY 5-35-65

श्रुता हि दृष्टाश्च मया पराक्रमा महात्मनस्तस्य रणावमर्दिनः ।
न देवगन्धर्वभुजंगराक्षसा भवन्ति रामेण समा हि संयुगे ॥ ५-३५-६५॥
śrutā hi dṛṣṭāśca mayā parākramā mahātmanastasya raṇāvamardinaḥ |
na devagandharvabhujaṃgarākṣasā bhavanti rāmeṇa samā hi saṃyuge || 5-35-65||

RMY 5-35-66

समीक्ष्य तं संयति चित्रकार्मुकं महाबलं वासवतुल्यविक्रमम् ।
सलक्ष्मणं को विषहेत राघवं हुताशनं दीप्तमिवानिलेरितम् ॥ ५-३५-६६॥
samīkṣya taṃ saṃyati citrakārmukaṃ mahābalaṃ vāsavatulyavikramam |
salakṣmaṇaṃ ko viṣaheta rāghavaṃ hutāśanaṃ dīptamivānileritam || 5-35-66||

RMY 5-35-67

सलक्ष्मणं राघवमाजिमर्दनं दिशागजं मत्तमिव व्यवस्थितम् ।
सहेत को वानरमुख्य संयुगे युगान्तसूर्यप्रतिमं शरार्चिषम् ॥ ५-३५-६७॥
salakṣmaṇaṃ rāghavamājimardanaṃ diśāgajaṃ mattamiva vyavasthitam |
saheta ko vānaramukhya saṃyuge yugāntasūryapratimaṃ śarārciṣam || 5-35-67||

RMY 5-35-68

स मे हरिश्रेष्ठ सलक्ष्मणं पतिं सयूथपं क्षिप्रमिहोपपादय ।
चिराय रामं प्रति शोककर्शितां कुरुष्व मां वानरमुख्य हर्षिताम् ॥ ५-३५-६८॥
sa me hariśreṣṭha salakṣmaṇaṃ patiṃ sayūthapaṃ kṣipramihopapādaya |
cirāya rāmaṃ prati śokakarśitāṃ kuruṣva māṃ vānaramukhya harṣitām || 5-35-68||

Sarga: 36/66 (56)

RMY 5-36-1

ततः स कपिशार्दूलस्तेन वाक्येन हर्षितः ।
सीतामुवाच तच्छ्रुत्वा वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ ५-३६-१॥
tataḥ sa kapiśārdūlastena vākyena harṣitaḥ |
sītāmuvāca tacchrutvā vākyaṃ vākyaviśāradaḥ || 5-36-1||

RMY 5-36-2

युक्तरूपं त्वया देवि भाषितं शुभदर्शने ।
सदृशं स्त्रीस्वभावस्य साध्वीनां विनयस्य च ॥ ५-३६-२॥
yuktarūpaṃ tvayā devi bhāṣitaṃ śubhadarśane |
sadṛśaṃ strīsvabhāvasya sādhvīnāṃ vinayasya ca || 5-36-2||

RMY 5-36-3

स्त्रीत्वं न तु समर्थं हि सागरं व्यतिवर्तितुम् ।
मामधिष्ठाय विस्तीर्णं शतयोजनमायतम् ॥ ५-३६-३॥
strītvaṃ na tu samarthaṃ hi sāgaraṃ vyativartitum |
māmadhiṣṭhāya vistīrṇaṃ śatayojanamāyatam || 5-36-3||

RMY 5-36-4

द्वितीयं कारणं यच्च ब्रवीषि विनयान्विते ।
रामादन्यस्य नार्हामि संस्पर्शमिति जानकि ॥ ५-३६-४॥
dvitīyaṃ kāraṇaṃ yacca bravīṣi vinayānvite |
rāmādanyasya nārhāmi saṃsparśamiti jānaki || 5-36-4||

RMY 5-36-5

एतत्ते देवि सदृशं पत्न्यास्तस्य महात्मनः ।
का ह्यन्या त्वामृते देवि ब्रूयाद्वचनमीदृशम् ॥ ५-३६-५॥
etatte devi sadṛśaṃ patnyāstasya mahātmanaḥ |
kā hyanyā tvāmṛte devi brūyādvacanamīdṛśam || 5-36-5||

RMY 5-36-6

श्रोष्यते चैव काकुत्स्थः सर्वं निरवशेषतः ।
चेष्टितं यत्त्वया देवि भाषितं मम चाग्रतः ॥ ५-३६-६॥
śroṣyate caiva kākutsthaḥ sarvaṃ niravaśeṣataḥ |
ceṣṭitaṃ yattvayā devi bhāṣitaṃ mama cāgrataḥ || 5-36-6||

RMY 5-36-7

कारणैर्बहुभिर्देवि राम प्रियचिकीर्षया ।
स्नेहप्रस्कन्नमनसा मयैतत्समुदीरितम् ॥ ५-३६-७॥
kāraṇairbahubhirdevi rāma priyacikīrṣayā |
snehapraskannamanasā mayaitatsamudīritam || 5-36-7||

RMY 5-36-8

लङ्काया दुष्प्रवेशत्वाद्दुस्तरत्वान्महोदधेः ।
सामर्थ्यादात्मनश्चैव मयैतत्समुदाहृतम् ॥ ५-३६-८॥
laṅkāyā duṣpraveśatvāddustaratvānmahodadheḥ |
sāmarthyādātmanaścaiva mayaitatsamudāhṛtam || 5-36-8||

RMY 5-36-9

इच्छामि त्वां समानेतुमद्यैव रघुबन्धुना ।
गुरुस्नेहेन भक्त्या च नान्यथा तदुदाहृतम् ॥ ५-३६-९॥
icchāmi tvāṃ samānetumadyaiva raghubandhunā |
gurusnehena bhaktyā ca nānyathā tadudāhṛtam || 5-36-9||

RMY 5-36-10

यदि नोत्सहसे यातुं मया सार्धमनिन्दिते ।
अभिज्ञानं प्रयच्छ त्वं जानीयाद्राघवो हि यत् ॥ ५-३६-१०॥
yadi notsahase yātuṃ mayā sārdhamanindite |
abhijñānaṃ prayaccha tvaṃ jānīyādrāghavo hi yat || 5-36-10||

RMY 5-36-11

एवमुक्ता हनुमता सीता सुरसुतोपमा ।
उवाच वचनं मन्दं बाष्पप्रग्रथिताक्षरम् ॥ ५-३६-११॥
evamuktā hanumatā sītā surasutopamā |
uvāca vacanaṃ mandaṃ bāṣpapragrathitākṣaram || 5-36-11||

RMY 5-36-12

इदं श्रेष्ठमभिज्ञानं ब्रूयास्त्वं तु मम प्रियम् ।
शैलस्य चित्रकूटस्य पादे पूर्वोत्तरे तदा ॥ ५-३६-१२॥
idaṃ śreṣṭhamabhijñānaṃ brūyāstvaṃ tu mama priyam |
śailasya citrakūṭasya pāde pūrvottare tadā || 5-36-12||

RMY 5-36-13

तापसाश्रमवासिन्याः प्राज्यमूलफलोदके ।
तस्मिन्सिद्धाश्रमे देशे मन्दाकिन्या अदूरतः ॥ ५-३६-१३॥
tāpasāśramavāsinyāḥ prājyamūlaphalodake |
tasminsiddhāśrame deśe mandākinyā adūrataḥ || 5-36-13||

RMY 5-36-14

तस्योपवनषण्डेषु नानापुष्पसुगन्धिषु ।
विहृत्य सलिलक्लिन्ना तवाङ्के समुपाविशम् ॥ ५-३६-१४॥
tasyopavanaṣaṇḍeṣu nānāpuṣpasugandhiṣu |
vihṛtya salilaklinnā tavāṅke samupāviśam || 5-36-14||

RMY 5-36-15

पर्यायेण प्रसुप्तश्च ममाङ्के भरताग्रजः ॥ ५-३६-१५॥
paryāyeṇa prasuptaśca mamāṅke bharatāgrajaḥ || 5-36-15||

RMY 5-36-16

ततो मांससमायुक्तो वायसः पर्यतुण्डयत् ।
तमहं लोष्टमुद्यम्य वारयामि स्म वायसं ॥ ५-३६-१६॥
tato māṃsasamāyukto vāyasaḥ paryatuṇḍayat |
tamahaṃ loṣṭamudyamya vārayāmi sma vāyasaṃ || 5-36-16||

RMY 5-36-17

दारयन्स च मां काकस्तत्रैव परिलीयते ।
न चाप्युपरमन्मांसाद्भक्षार्थी बलिभोजनः ॥ ५-३६-१७॥
dārayansa ca māṃ kākastatraiva parilīyate |
na cāpyuparamanmāṃsādbhakṣārthī balibhojanaḥ || 5-36-17||

RMY 5-36-18

उत्कर्षन्त्यां च रशनां क्रुद्धायां मयि पक्षिणे ।
स्रंसमाने च वसने ततो दृष्टा त्वया ह्यहम् ॥ ५-३६-१८॥
utkarṣantyāṃ ca raśanāṃ kruddhāyāṃ mayi pakṣiṇe |
sraṃsamāne ca vasane tato dṛṣṭā tvayā hyaham || 5-36-18||

RMY 5-36-19

त्वया विहसिता चाहं क्रुद्धा संलज्जिता तदा ।
भक्ष्य गृद्धेन कालेन दारिता त्वामुपागता ॥ ५-३६-१९॥
tvayā vihasitā cāhaṃ kruddhā saṃlajjitā tadā |
bhakṣya gṛddhena kālena dāritā tvāmupāgatā || 5-36-19||

RMY 5-36-20

आसीनस्य च ते श्रान्ता पुनरुत्सङ्गमाविशम् ।
क्रुध्यन्ती च प्रहृष्टेन त्वयाहं परिसान्त्विता ॥ ५-३६-२०॥
āsīnasya ca te śrāntā punarutsaṅgamāviśam |
krudhyantī ca prahṛṣṭena tvayāhaṃ parisāntvitā || 5-36-20||

RMY 5-36-21

बाष्पपूर्णमुखी मन्दं चक्षुषी परिमार्जती ।
लक्षिताहं त्वया नाथ वायसेन प्रकोपिता ॥ ५-३६-२१॥
bāṣpapūrṇamukhī mandaṃ cakṣuṣī parimārjatī |
lakṣitāhaṃ tvayā nātha vāyasena prakopitā || 5-36-21||

RMY 5-36-22

आशीविष इव क्रुद्धः श्वसान्वाक्यमभाषथाः ।
केन ते नागनासोरु विक्षतं वै स्तनान्तरम् ।
कः क्रीडति सरोषेण पञ्चवक्त्रेण भोगिना ॥ ५-३६-२२॥
āśīviṣa iva kruddhaḥ śvasānvākyamabhāṣathāḥ |
kena te nāganāsoru vikṣataṃ vai stanāntaram |
kaḥ krīḍati saroṣeṇa pañcavaktreṇa bhoginā || 5-36-22||

RMY 5-36-23

वीक्षमाणस्ततस्तं वै वायसं समवैक्षथाः ।
नखैः सरुधिरैस्तीक्ष्णैर्मामेवाभिमुखं स्थितम् ॥ ५-३६-२३॥
vīkṣamāṇastatastaṃ vai vāyasaṃ samavaikṣathāḥ |
nakhaiḥ sarudhiraistīkṣṇairmāmevābhimukhaṃ sthitam || 5-36-23||

RMY 5-36-24

पुत्रः किल स शक्रस्य वायसः पततां वरः ।
धरान्तरचरः शीघ्रं पवनस्य गतौ समः ॥ ५-३६-२४॥
putraḥ kila sa śakrasya vāyasaḥ patatāṃ varaḥ |
dharāntaracaraḥ śīghraṃ pavanasya gatau samaḥ || 5-36-24||

RMY 5-36-25

ततस्तस्मिन्महाबाहुः कोपसंवर्तितेक्षणः ।
वायसे कृतवान्क्रूरां मतिं मतिमतां वर ॥ ५-३६-२५॥
tatastasminmahābāhuḥ kopasaṃvartitekṣaṇaḥ |
vāyase kṛtavānkrūrāṃ matiṃ matimatāṃ vara || 5-36-25||

RMY 5-36-26

स दर्भसंस्तराद्गृह्य ब्रह्मणोऽस्त्रेण योजयः ।
स दीप्त इव कालाग्निर्जज्वालाभिमुखो द्विजम् ॥ ५-३६-२६॥
sa darbhasaṃstarādgṛhya brahmaṇo'streṇa yojayaḥ |
sa dīpta iva kālāgnirjajvālābhimukho dvijam || 5-36-26||

RMY 5-36-27

चिक्षेपिथ प्रदीप्तां तामिषीकां वायसं प्रति ।
अनुसृष्टस्तदा कालो जगाम विविधां गतिम् ।
त्राणकाम इमं लोकं सर्वं वै विचचार ह ॥ ५-३६-२७॥
cikṣepitha pradīptāṃ tāmiṣīkāṃ vāyasaṃ prati |
anusṛṣṭastadā kālo jagāma vividhāṃ gatim |
trāṇakāma imaṃ lokaṃ sarvaṃ vai vicacāra ha || 5-36-27||

RMY 5-36-28

स पित्रा च परित्यक्तः सुरैः सर्वैर्महर्षिभिः ।
त्रीँल्लोकान्संपरिक्रम्य त्वामेव शरणं गतः ॥ ५-३६-२८॥
sa pitrā ca parityaktaḥ suraiḥ sarvairmaharṣibhiḥ |
trī~llokānsaṃparikramya tvāmeva śaraṇaṃ gataḥ || 5-36-28||

RMY 5-36-29

तं त्वं निपतितं भूमौ शरण्यः शरणागतम् ।
वधार्हमपि काकुत्स्थ कृपया पर्यपालयः ।
न शर्म लब्ध्वा लोकेषु त्वामेव शरणं गतः ॥ ५-३६-२९॥
taṃ tvaṃ nipatitaṃ bhūmau śaraṇyaḥ śaraṇāgatam |
vadhārhamapi kākutstha kṛpayā paryapālayaḥ |
na śarma labdhvā lokeṣu tvāmeva śaraṇaṃ gataḥ || 5-36-29||

RMY 5-36-30

परिद्यूनं विषण्णं च स त्वमायान्तमुक्तवान् ।
मोघं कर्तुं न शक्यं तु ब्राह्ममस्त्रं तदुच्यताम् ॥ ५-३६-३०॥
paridyūnaṃ viṣaṇṇaṃ ca sa tvamāyāntamuktavān |
moghaṃ kartuṃ na śakyaṃ tu brāhmamastraṃ taducyatām || 5-36-30||

RMY 5-36-31

ततस्तस्याक्षि काकस्य हिनस्ति स्म स दक्षिणम् ॥ ५-३६-३१॥
tatastasyākṣi kākasya hinasti sma sa dakṣiṇam || 5-36-31||

RMY 5-36-32

स ते तदा नमस्कृत्वा राज्ञे दशरथाय च ।
त्वया वीर विसृष्टस्तु प्रतिपेदे स्वमालयम् ॥ ५-३६-३२॥
sa te tadā namaskṛtvā rājñe daśarathāya ca |
tvayā vīra visṛṣṭastu pratipede svamālayam || 5-36-32||

RMY 5-36-33

मत्कृते काकमात्रेऽपि ब्रह्मास्त्रं समुदीरितम् ।
कस्माद्यो मां हरत्त्वत्तः क्षमसे तं महीपते ॥ ५-३६-३३॥
matkṛte kākamātre'pi brahmāstraṃ samudīritam |
kasmādyo māṃ harattvattaḥ kṣamase taṃ mahīpate || 5-36-33||

RMY 5-36-34

स कुरुष्व महोत्साहं कृपां मयि नरर्षभ ।
आनृशंस्यं परो धर्मस्त्वत्त एव मया श्रुतः ॥ ५-३६-३४॥
sa kuruṣva mahotsāhaṃ kṛpāṃ mayi nararṣabha |
ānṛśaṃsyaṃ paro dharmastvatta eva mayā śrutaḥ || 5-36-34||

RMY 5-36-35

जानामि त्वां महावीर्यं महोत्साहं महाबलम् ।
अपारपारमक्षोभ्यं गाम्भीर्यात्सागरोपमम् ।
भर्तारं ससमुद्राया धरण्या वासवोपमम् ॥ ५-३६-३५॥
jānāmi tvāṃ mahāvīryaṃ mahotsāhaṃ mahābalam |
apārapāramakṣobhyaṃ gāmbhīryātsāgaropamam |
bhartāraṃ sasamudrāyā dharaṇyā vāsavopamam || 5-36-35||

RMY 5-36-36

एवमस्त्रविदां श्रेष्ठः सत्त्ववान्बलवानपि ।
किमर्थमस्त्रं रक्षःसु न योजयसि राघव ॥ ५-३६-३६॥
evamastravidāṃ śreṣṭhaḥ sattvavānbalavānapi |
kimarthamastraṃ rakṣaḥsu na yojayasi rāghava || 5-36-36||

RMY 5-36-37

न नागा नापि गन्धर्वा नासुरा न मरुद्गणाः ।
रामस्य समरे वेगं शक्ताः प्रति समाधितुम् ॥ ५-३६-३७॥
na nāgā nāpi gandharvā nāsurā na marudgaṇāḥ |
rāmasya samare vegaṃ śaktāḥ prati samādhitum || 5-36-37||

RMY 5-36-38

तस्या वीर्यवतः कश्चिद्यद्यस्ति मयि संभ्रमः ।
किमर्थं न शरैस्तीक्ष्णैः क्षयं नयति राक्षसान् ॥ ५-३६-३८॥
tasyā vīryavataḥ kaścidyadyasti mayi saṃbhramaḥ |
kimarthaṃ na śaraistīkṣṇaiḥ kṣayaṃ nayati rākṣasān || 5-36-38||

RMY 5-36-39

भ्रातुरादेशमादाय लक्ष्मणो वा परंतपः ।
कस्य हेतोर्न मां वीरः परित्राति महाबलः ॥ ५-३६-३९॥
bhrāturādeśamādāya lakṣmaṇo vā paraṃtapaḥ |
kasya hetorna māṃ vīraḥ paritrāti mahābalaḥ || 5-36-39||

RMY 5-36-40

यदि तौ पुरुषव्याघ्रौ वाय्विन्द्रसमतेजसौ ।
सुराणामपि दुर्धर्षो किमर्थं मामुपेक्षतः ॥ ५-३६-४०॥
yadi tau puruṣavyāghrau vāyvindrasamatejasau |
surāṇāmapi durdharṣo kimarthaṃ māmupekṣataḥ || 5-36-40||

RMY 5-36-41

ममैव दुष्कृतं किंचिन्महदस्ति न संशयः ।
समर्थावपि तौ यन्मां नावेक्षेते परंतपौ ॥ ५-३६-४१॥
mamaiva duṣkṛtaṃ kiṃcinmahadasti na saṃśayaḥ |
samarthāvapi tau yanmāṃ nāvekṣete paraṃtapau || 5-36-41||

RMY 5-36-42

कौसल्या लोकभर्तारं सुषुवे यं मनस्विनी ।
तं ममार्थे सुखं पृच्छ शिरसा चाभिवादय ॥ ५-३६-४२॥
kausalyā lokabhartāraṃ suṣuve yaṃ manasvinī |
taṃ mamārthe sukhaṃ pṛccha śirasā cābhivādaya || 5-36-42||

RMY 5-36-43

स्रजश्च सर्वरत्नानि प्रिया याश्च वराङ्गनाः ।
ऐश्वर्यं च विशालायां पृथिव्यामपि दुर्लभम् ॥ ५-३६-४३॥
srajaśca sarvaratnāni priyā yāśca varāṅganāḥ |
aiśvaryaṃ ca viśālāyāṃ pṛthivyāmapi durlabham || 5-36-43||

RMY 5-36-44

पितरं मातरं चैव संमान्याभिप्रसाद्य च ।
अनुप्रव्रजितो रामं सुमित्रा येन सुप्रजाः ।
आनुकूल्येन धर्मात्मा त्यक्त्वा सुखमनुत्तमम् ॥ ५-३६-४४॥
pitaraṃ mātaraṃ caiva saṃmānyābhiprasādya ca |
anupravrajito rāmaṃ sumitrā yena suprajāḥ |
ānukūlyena dharmātmā tyaktvā sukhamanuttamam || 5-36-44||

RMY 5-36-45

अनुगच्छति काकुत्स्थं भ्रातरं पालयन्वने ।
सिंहस्कन्धो महाबाहुर्मनस्वी प्रियदर्शनः ॥ ५-३६-४५॥
anugacchati kākutsthaṃ bhrātaraṃ pālayanvane |
siṃhaskandho mahābāhurmanasvī priyadarśanaḥ || 5-36-45||

RMY 5-36-46

पितृवद्वर्तते रामे मातृवन्मां समाचरन् ।
ह्रियमाणां तदा वीरो न तु मां वेद लक्ष्मणः ॥ ५-३६-४६॥
pitṛvadvartate rāme mātṛvanmāṃ samācaran |
hriyamāṇāṃ tadā vīro na tu māṃ veda lakṣmaṇaḥ || 5-36-46||

RMY 5-36-47

वृद्धोपसेवी लक्ष्मीवाञ्शक्तो न बहुभाषिता ।
राजपुत्रः प्रियश्रेष्ठः सदृशः श्वशुरस्य मे ॥ ५-३६-४७॥
vṛddhopasevī lakṣmīvāñśakto na bahubhāṣitā |
rājaputraḥ priyaśreṣṭhaḥ sadṛśaḥ śvaśurasya me || 5-36-47||

RMY 5-36-48

मत्तः प्रियतरो नित्यं भ्राता रामस्य लक्ष्मणः ।
नियुक्तो धुरि यस्यां तु तामुद्वहति वीर्यवान् ॥ ५-३६-४८॥
mattaḥ priyataro nityaṃ bhrātā rāmasya lakṣmaṇaḥ |
niyukto dhuri yasyāṃ tu tāmudvahati vīryavān || 5-36-48||

RMY 5-36-49

यं दृष्ट्वा राघवो नैव वृद्धमार्यमनुस्मरत् ।
स ममार्थाय कुशलं वक्तव्यो वचनान्मम ।
मृदुर्नित्यं शुचिर्दक्षः प्रियो रामस्य लक्ष्मणः ॥ ५-३६-४९॥
yaṃ dṛṣṭvā rāghavo naiva vṛddhamāryamanusmarat |
sa mamārthāya kuśalaṃ vaktavyo vacanānmama |
mṛdurnityaṃ śucirdakṣaḥ priyo rāmasya lakṣmaṇaḥ || 5-36-49||

RMY 5-36-50

इदं ब्रूयाश्च मे नाथं शूरं रामं पुनः पुनः ।
जीवितं धारयिष्यामि मासं दशरथात्मज ।
ऊर्ध्वं मासान्न जीवेयं सत्येनाहं ब्रवीमि ते ॥ ५-३६-५०॥
idaṃ brūyāśca me nāthaṃ śūraṃ rāmaṃ punaḥ punaḥ |
jīvitaṃ dhārayiṣyāmi māsaṃ daśarathātmaja |
ūrdhvaṃ māsānna jīveyaṃ satyenāhaṃ bravīmi te || 5-36-50||

RMY 5-36-51

रावणेनोपरुद्धां मां निकृत्या पापकर्मणा ।
त्रातुमर्हसि वीर त्वं पातालादिव कौशिकीम् ॥ ५-३६-५१॥
rāvaṇenoparuddhāṃ māṃ nikṛtyā pāpakarmaṇā |
trātumarhasi vīra tvaṃ pātālādiva kauśikīm || 5-36-51||

RMY 5-36-52

ततो वस्त्रगतं मुक्त्वा दिव्यं चूडामणिं शुभम् ।
प्रदेयो राघवायेति सीता हनुमते ददौ ॥ ५-३६-५२॥
tato vastragataṃ muktvā divyaṃ cūḍāmaṇiṃ śubham |
pradeyo rāghavāyeti sītā hanumate dadau || 5-36-52||

RMY 5-36-53

प्रतिगृह्य ततो वीरो मणिरत्नमनुत्तमम् ।
अङ्गुल्या योजयामास न ह्यस्या प्राभवद्भुजः ॥ ५-३६-५३॥
pratigṛhya tato vīro maṇiratnamanuttamam |
aṅgulyā yojayāmāsa na hyasyā prābhavadbhujaḥ || 5-36-53||

RMY 5-36-54

मणिरत्नं कपिवरः प्रतिगृह्याभिवाद्य च ।
सीतां प्रदक्षिणं कृत्वा प्रणतः पार्श्वतः स्थितः ॥ ५-३६-५४॥
maṇiratnaṃ kapivaraḥ pratigṛhyābhivādya ca |
sītāṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā praṇataḥ pārśvataḥ sthitaḥ || 5-36-54||

RMY 5-36-55

हर्षेण महता युक्तः सीतादर्शनजेन सः ।
हृदयेन गतो रामं शरीरेण तु विष्ठितः ॥ ५-३६-५५॥
harṣeṇa mahatā yuktaḥ sītādarśanajena saḥ |
hṛdayena gato rāmaṃ śarīreṇa tu viṣṭhitaḥ || 5-36-55||

RMY 5-36-56

मणिवरमुपगृह्य तं महार्हं जनकनृपात्मजया धृतं प्रभावात् ।
गिरिवरपवनावधूतमुक्तः सुखितमनाः प्रतिसंक्रमं प्रपेदे ॥ ५-३६-५६॥
maṇivaramupagṛhya taṃ mahārhaṃ janakanṛpātmajayā dhṛtaṃ prabhāvāt |
girivarapavanāvadhūtamuktaḥ sukhitamanāḥ pratisaṃkramaṃ prapede || 5-36-56||

Sarga: 37/66 (53)

RMY 5-37-1

मणिं दत्त्वा ततः सीता हनूमन्तमथाब्रवीत् ।
अभिज्ञानमभिज्ञातमेतद्रामस्य तत्त्वतः ॥ ५-३७-१॥
maṇiṃ dattvā tataḥ sītā hanūmantamathābravīt |
abhijñānamabhijñātametadrāmasya tattvataḥ || 5-37-1||

RMY 5-37-2

मणिं तु दृष्ट्वा रामो वै त्रयाणां संस्मरिष्यति ।
वीरो जनन्या मम च राज्ञो दशरथस्य च ॥ ५-३७-२॥
maṇiṃ tu dṛṣṭvā rāmo vai trayāṇāṃ saṃsmariṣyati |
vīro jananyā mama ca rājño daśarathasya ca || 5-37-2||

RMY 5-37-3

स भूयस्त्वं समुत्साहे चोदितो हरिसत्तम ।
अस्मिन्कार्यसमारम्भे प्रचिन्तय यदुत्तरम् ॥ ५-३७-३॥
sa bhūyastvaṃ samutsāhe codito harisattama |
asminkāryasamārambhe pracintaya yaduttaram || 5-37-3||

RMY 5-37-4

त्वमस्मिन्कार्यनिर्योगे प्रमाणं हरिसत्तम ।
तस्य चिन्तय यो यत्नो दुःखक्षयकरो भवेत् ॥ ५-३७-४॥
tvamasminkāryaniryoge pramāṇaṃ harisattama |
tasya cintaya yo yatno duḥkhakṣayakaro bhavet || 5-37-4||

RMY 5-37-5

स तथेति प्रतिज्ञाय मारुतिर्भीमविक्रमः ।
शिरसावन्द्य वैदेहीं गमनायोपचक्रमे ॥ ५-३७-५॥
sa tatheti pratijñāya mārutirbhīmavikramaḥ |
śirasāvandya vaidehīṃ gamanāyopacakrame || 5-37-5||

RMY 5-37-6

ज्ञात्वा संप्रस्थितं देवी वानरं मारुतात्मजम् ।
बाष्पगद्गदया वाचा मैथिली वाक्यमब्रवीत् ॥ ५-३७-६॥
jñātvā saṃprasthitaṃ devī vānaraṃ mārutātmajam |
bāṣpagadgadayā vācā maithilī vākyamabravīt || 5-37-6||

RMY 5-37-7

कुशलं हनुमन्ब्रूयाः सहितौ रामलक्ष्मणौ ।
सुग्रीवं च सहामात्यं वृद्धान्सर्वांश्च वानरान् ॥ ५-३७-७॥
kuśalaṃ hanumanbrūyāḥ sahitau rāmalakṣmaṇau |
sugrīvaṃ ca sahāmātyaṃ vṛddhānsarvāṃśca vānarān || 5-37-7||

RMY 5-37-8

यथा च स महाबाहुर्मां तारयति राघवः ।
अस्माद्दुःखाम्बुसंरोधात्त्वं समाधातुमर्हसि ॥ ५-३७-८॥
yathā ca sa mahābāhurmāṃ tārayati rāghavaḥ |
asmādduḥkhāmbusaṃrodhāttvaṃ samādhātumarhasi || 5-37-8||

RMY 5-37-9

जीवन्तीं मां यथा रामः संभावयति कीर्तिमान् ।
तत्त्वया हनुमन्वाच्यं वाचा धर्ममवाप्नुहि ॥ ५-३७-९॥
jīvantīṃ māṃ yathā rāmaḥ saṃbhāvayati kīrtimān |
tattvayā hanumanvācyaṃ vācā dharmamavāpnuhi || 5-37-9||

RMY 5-37-10

नित्यमुत्साहयुक्ताश्च वाचः श्रुत्वा मयेरिताः ।
वर्धिष्यते दाशरथेः पौरुषं मदवाप्तये ॥ ५-३७-१०॥
nityamutsāhayuktāśca vācaḥ śrutvā mayeritāḥ |
vardhiṣyate dāśaratheḥ pauruṣaṃ madavāptaye || 5-37-10||

RMY 5-37-11

मत्संदेशयुता वाचस्त्वत्तः श्रुत्वैव राघवः ।
पराक्रमविधिं वीरो विधिवत्संविधास्यति ॥ ५-३७-११॥
matsaṃdeśayutā vācastvattaḥ śrutvaiva rāghavaḥ |
parākramavidhiṃ vīro vidhivatsaṃvidhāsyati || 5-37-11||

RMY 5-37-12

सीतायास्तद्वचः श्रुत्वा हनुमान्मारुतात्मजः ।
शिरस्यञ्जलिमाधाय वाक्यमुत्तरमब्रवीत् ॥ ५-३७-१२॥
sītāyāstadvacaḥ śrutvā hanumānmārutātmajaḥ |
śirasyañjalimādhāya vākyamuttaramabravīt || 5-37-12||

RMY 5-37-13

क्षिप्रमेष्यति काकुत्स्थो हर्यृक्षप्रवरैर्वृतः ।
यस्ते युधि विजित्यारीञ्शोकं व्यपनयिष्यति ॥ ५-३७-१३॥
kṣiprameṣyati kākutstho haryṛkṣapravarairvṛtaḥ |
yaste yudhi vijityārīñśokaṃ vyapanayiṣyati || 5-37-13||

RMY 5-37-14

न हि पश्यामि मर्त्येषु नामरेष्वसुरेषु वा ।
यस्तस्य वमतो बाणान्स्थातुमुत्सहतेऽग्रतः ॥ ५-३७-१४॥
na hi paśyāmi martyeṣu nāmareṣvasureṣu vā |
yastasya vamato bāṇānsthātumutsahate'grataḥ || 5-37-14||

RMY 5-37-15

अप्यर्कमपि पर्जन्यमपि वैवस्वतं यमम् ।
स हि सोढुं रणे शक्तस्तवहेतोर्विशेषतः ॥ ५-३७-१५॥
apyarkamapi parjanyamapi vaivasvataṃ yamam |
sa hi soḍhuṃ raṇe śaktastavahetorviśeṣataḥ || 5-37-15||

RMY 5-37-16

स हि सागरपर्यन्तां महीं शासितुमीहते ।
त्वन्निमित्तो हि रामस्य जयो जनकनन्दिनि ॥ ५-३७-१६॥
sa hi sāgaraparyantāṃ mahīṃ śāsitumīhate |
tvannimitto hi rāmasya jayo janakanandini || 5-37-16||

RMY 5-37-17

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सम्यक्सत्यं सुभाषितम् ।
जानकी बहु मेनेऽथ वचनं चेदमब्रवीत् ॥ ५-३७-१७॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā samyaksatyaṃ subhāṣitam |
jānakī bahu mene'tha vacanaṃ cedamabravīt || 5-37-17||

RMY 5-37-18

ततस्तं प्रस्थितं सीता वीक्षमाणा पुनः पुनः ।
भर्तुः स्नेहान्वितं वाक्यं सौहार्दादनुमानयत् ॥ ५-३७-१८॥
tatastaṃ prasthitaṃ sītā vīkṣamāṇā punaḥ punaḥ |
bhartuḥ snehānvitaṃ vākyaṃ sauhārdādanumānayat || 5-37-18||

RMY 5-37-19

यदि वा मन्यसे वीर वसैकाहमरिंदम ।
कस्मिंश्चित्संवृते देशे विश्रान्तः श्वो गमिष्यसि ॥ ५-३७-१९॥
yadi vā manyase vīra vasaikāhamariṃdama |
kasmiṃścitsaṃvṛte deśe viśrāntaḥ śvo gamiṣyasi || 5-37-19||

RMY 5-37-20

मम चेदल्पभाग्यायाः साम्निध्यात्तव वीर्यवान् ।
अस्य शोकस्य महतो मुहूर्तं मोक्षणं भवेत् ॥ ५-३७-२०॥
mama cedalpabhāgyāyāḥ sāmnidhyāttava vīryavān |
asya śokasya mahato muhūrtaṃ mokṣaṇaṃ bhavet || 5-37-20||

RMY 5-37-21

गते हि हरिशार्दूल पुनरागमनाय तु ।
प्राणानामपि संदेहो मम स्यान्नात्र संशयः ॥ ५-३७-२१॥
gate hi hariśārdūla punarāgamanāya tu |
prāṇānāmapi saṃdeho mama syānnātra saṃśayaḥ || 5-37-21||

RMY 5-37-22

तवादर्शनजः शोको भूयो मां परितापयेत् ।
दुःखाद्दुःखपरामृष्टां दीपयन्निव वानर ॥ ५-३७-२२॥
tavādarśanajaḥ śoko bhūyo māṃ paritāpayet |
duḥkhādduḥkhaparāmṛṣṭāṃ dīpayanniva vānara || 5-37-22||

RMY 5-37-23

अयं च वीर संदेहस्तिष्ठतीव ममाग्रतः ।
सुमहांस्त्वत्सहायेषु हर्यृक्षेषु हरीश्वर ॥ ५-३७-२३॥
ayaṃ ca vīra saṃdehastiṣṭhatīva mamāgrataḥ |
sumahāṃstvatsahāyeṣu haryṛkṣeṣu harīśvara || 5-37-23||

RMY 5-37-24

कथं नु खलु दुष्पारं तरिष्यन्ति महोदधिम् ।
तानि हर्यृक्षसैन्यानि तौ वा नरवरात्मजौ ॥ ५-३७-२४॥
kathaṃ nu khalu duṣpāraṃ tariṣyanti mahodadhim |
tāni haryṛkṣasainyāni tau vā naravarātmajau || 5-37-24||

RMY 5-37-25

त्रयाणामेव भूतानां सागरस्येह लङ्घने ।
शक्तिः स्याद्वैनतेयस्य तव वा मारुतस्य वा ॥ ५-३७-२५॥
trayāṇāmeva bhūtānāṃ sāgarasyeha laṅghane |
śaktiḥ syādvainateyasya tava vā mārutasya vā || 5-37-25||

RMY 5-37-26

तदस्मिन्कार्यनिर्योगे वीरैवं दुरतिक्रमे ।
किं पश्यसि समाधानं त्वं हि कार्यविदां वरः ॥ ५-३७-२६॥
tadasminkāryaniryoge vīraivaṃ duratikrame |
kiṃ paśyasi samādhānaṃ tvaṃ hi kāryavidāṃ varaḥ || 5-37-26||

RMY 5-37-27

काममस्य त्वमेवैकः कार्यस्य परिसाधने ।
पर्याप्तः परवीरघ्न यशस्यस्ते बलोदयः ॥ ५-३७-२७॥
kāmamasya tvamevaikaḥ kāryasya parisādhane |
paryāptaḥ paravīraghna yaśasyaste balodayaḥ || 5-37-27||

RMY 5-37-28

बलैः समग्रैर्यदि मां रावणं जित्य संयुगे ।
विजयी स्वपुरं यायात्तत्तु मे स्याद्यशस्करम् ॥ ५-३७-२८॥
balaiḥ samagrairyadi māṃ rāvaṇaṃ jitya saṃyuge |
vijayī svapuraṃ yāyāttattu me syādyaśaskaram || 5-37-28||

RMY 5-37-29

बलैस्तु संकुलां कृत्वा लङ्कां परबलार्दनः ।
मां नयेद्यदि काकुत्स्थस्तत्तस्य सदृशं भवेत् ॥ ५-३७-२९॥
balaistu saṃkulāṃ kṛtvā laṅkāṃ parabalārdanaḥ |
māṃ nayedyadi kākutsthastattasya sadṛśaṃ bhavet || 5-37-29||

RMY 5-37-30

तद्यथा तस्य विक्रान्तमनुरूपं महात्मनः ।
भवेदाहव शूरस्य तथा त्वमुपपादय ॥ ५-३७-३०॥
tadyathā tasya vikrāntamanurūpaṃ mahātmanaḥ |
bhavedāhava śūrasya tathā tvamupapādaya || 5-37-30||

RMY 5-37-31

तदर्थोपहितं वाक्यं सहितं हेतुसंहितम् ।
निशम्य हनुमाञ्शेषं वाक्यमुत्तरमब्रवीत् ॥ ५-३७-३१॥
tadarthopahitaṃ vākyaṃ sahitaṃ hetusaṃhitam |
niśamya hanumāñśeṣaṃ vākyamuttaramabravīt || 5-37-31||

RMY 5-37-32

देवि हर्यृक्षसैन्यानामीश्वरः प्लवतां वरः ।
सुग्रीवः सत्त्वसंपन्नस्तवार्थे कृतनिश्चयः ॥ ५-३७-३२॥
devi haryṛkṣasainyānāmīśvaraḥ plavatāṃ varaḥ |
sugrīvaḥ sattvasaṃpannastavārthe kṛtaniścayaḥ || 5-37-32||

RMY 5-37-33

स वानरसहस्राणां कोटीभिरभिसंवृतः ।
क्षिप्रमेष्यति वैदेहि राक्षसानां निबर्हणः ॥ ५-३७-३३॥
sa vānarasahasrāṇāṃ koṭībhirabhisaṃvṛtaḥ |
kṣiprameṣyati vaidehi rākṣasānāṃ nibarhaṇaḥ || 5-37-33||

RMY 5-37-34

तस्य विक्रमसंपन्नाः सत्त्ववन्तो महाबलाः ।
मनःसंकल्पसंपाता निदेशे हरयः स्थिताः ॥ ५-३७-३४॥
tasya vikramasaṃpannāḥ sattvavanto mahābalāḥ |
manaḥsaṃkalpasaṃpātā nideśe harayaḥ sthitāḥ || 5-37-34||

RMY 5-37-35

येषां नोपरि नाधस्तान्न तिर्यक्सज्जते गतिः ।
न च कर्मसु सीदन्ति महत्स्वमिततेजसः ॥ ५-३७-३५॥
yeṣāṃ nopari nādhastānna tiryaksajjate gatiḥ |
na ca karmasu sīdanti mahatsvamitatejasaḥ || 5-37-35||

RMY 5-37-36

असकृत्तैर्महोत्सहैः ससागरधराधरा ।
प्रदक्षिणीकृता भूमिर्वायुमार्गानुसारिभिः ॥ ५-३७-३६॥
asakṛttairmahotsahaiḥ sasāgaradharādharā |
pradakṣiṇīkṛtā bhūmirvāyumārgānusāribhiḥ || 5-37-36||

RMY 5-37-37

मद्विशिष्टाश्च तुल्याश्च सन्ति तत्र वनौकसः ।
मत्तः प्रत्यवरः कश्चिन्नास्ति सुग्रीवसंनिधौ ॥ ५-३७-३७॥
madviśiṣṭāśca tulyāśca santi tatra vanaukasaḥ |
mattaḥ pratyavaraḥ kaścinnāsti sugrīvasaṃnidhau || 5-37-37||

RMY 5-37-38

अहं तावदिह प्राप्तः किं पुनस्ते महाबलाः ।
न हि प्रकृष्टाः प्रेष्यन्ते प्रेष्यन्ते हीतरे जनाः ॥ ५-३७-३८॥
ahaṃ tāvadiha prāptaḥ kiṃ punaste mahābalāḥ |
na hi prakṛṣṭāḥ preṣyante preṣyante hītare janāḥ || 5-37-38||

RMY 5-37-39

तदलं परितापेन देवि शोको व्यपैतु ते ।
एकोत्पातेन ते लङ्कामेष्यन्ति हरियूथपाः ॥ ५-३७-३९॥
tadalaṃ paritāpena devi śoko vyapaitu te |
ekotpātena te laṅkāmeṣyanti hariyūthapāḥ || 5-37-39||

RMY 5-37-40

मम पृष्ठगतौ तौ च चन्द्रसूर्याविवोदितौ ।
त्वत्सकाशं महासत्त्वौ नृसिंहावागमिष्यतः ॥ ५-३७-४०॥
mama pṛṣṭhagatau tau ca candrasūryāvivoditau |
tvatsakāśaṃ mahāsattvau nṛsiṃhāvāgamiṣyataḥ || 5-37-40||

RMY 5-37-41

तौ हि वीरौ नरवरौ सहितौ रामलक्ष्मणौ ।
आगम्य नगरीं लङ्कां सायकैर्विधमिष्यतः ॥ ५-३७-४१॥
tau hi vīrau naravarau sahitau rāmalakṣmaṇau |
āgamya nagarīṃ laṅkāṃ sāyakairvidhamiṣyataḥ || 5-37-41||

RMY 5-37-42

सगणं रावणं हत्वा राघवो रघुनन्दनः ।
त्वामादाय वरारोहे स्वपुरं प्रतियास्यति ॥ ५-३७-४२॥
sagaṇaṃ rāvaṇaṃ hatvā rāghavo raghunandanaḥ |
tvāmādāya varārohe svapuraṃ pratiyāsyati || 5-37-42||

RMY 5-37-43

तदाश्वसिहि भद्रं ते भव त्वं कालकाङ्क्षिणी ।
नचिराद्द्रक्ष्यसे रामं प्रज्वजन्तमिवानिलम् ॥ ५-३७-४३॥
tadāśvasihi bhadraṃ te bhava tvaṃ kālakāṅkṣiṇī |
nacirāddrakṣyase rāmaṃ prajvajantamivānilam || 5-37-43||

RMY 5-37-44

निहते राक्षसेन्द्रे च सपुत्रामात्यबान्धवे ।
त्वं समेष्यसि रामेण शशाङ्केनेव रोहिणी ॥ ५-३७-४४॥
nihate rākṣasendre ca saputrāmātyabāndhave |
tvaṃ sameṣyasi rāmeṇa śaśāṅkeneva rohiṇī || 5-37-44||

RMY 5-37-45

क्षिप्रं त्वं देवि शोकस्य पारं यास्यसि मैथिलि ।
रावणं चैव रामेण निहतं द्रक्ष्यसेऽचिरात् ॥ ५-३७-४५॥
kṣipraṃ tvaṃ devi śokasya pāraṃ yāsyasi maithili |
rāvaṇaṃ caiva rāmeṇa nihataṃ drakṣyase'cirāt || 5-37-45||

RMY 5-37-46

एवमाश्वस्य वैदेहीं हनूमान्मारुतात्मजः ।
गमनाय मतिं कृत्वा वैदेहीं पुनरब्रवीत् ॥ ५-३७-४६॥
evamāśvasya vaidehīṃ hanūmānmārutātmajaḥ |
gamanāya matiṃ kṛtvā vaidehīṃ punarabravīt || 5-37-46||

RMY 5-37-47

तमरिघ्नं कृतात्मानं क्षिप्रं द्रक्ष्यसि राघवम् ।
लक्ष्मणं च धनुष्पाणिं लङ्काद्वारमुपस्थितम् ॥ ५-३७-४७॥
tamarighnaṃ kṛtātmānaṃ kṣipraṃ drakṣyasi rāghavam |
lakṣmaṇaṃ ca dhanuṣpāṇiṃ laṅkādvāramupasthitam || 5-37-47||

RMY 5-37-48

नखदंष्ट्रायुधान्वीरान्सिंहशार्दूलविक्रमान् ।
वानरान्वारणेन्द्राभान्क्षिप्रं द्रक्ष्यसि संगतान् ॥ ५-३७-४८॥
nakhadaṃṣṭrāyudhānvīrānsiṃhaśārdūlavikramān |
vānarānvāraṇendrābhānkṣipraṃ drakṣyasi saṃgatān || 5-37-48||

RMY 5-37-49

शैलाम्बुदनिकाशानां लङ्कामलयसानुषु ।
नर्दतां कपिमुख्यानामार्ये यूथान्यनेकशः ॥ ५-३७-४९॥
śailāmbudanikāśānāṃ laṅkāmalayasānuṣu |
nardatāṃ kapimukhyānāmārye yūthānyanekaśaḥ || 5-37-49||

RMY 5-37-50

स तु मर्मणि घोरेण ताडितो मन्मथेषुणा ।
न शर्म लभते रामः सिंहार्दित इव द्विपः ॥ ५-३७-५०॥
sa tu marmaṇi ghoreṇa tāḍito manmatheṣuṇā |
na śarma labhate rāmaḥ siṃhārdita iva dvipaḥ || 5-37-50||

RMY 5-37-51

मा रुदो देवि शोकेन मा भूत्ते मनसोऽप्रियम् ।
शचीव पथ्या शक्रेण भर्त्रा नाथवती ह्यसि ॥ ५-३७-५१॥
mā rudo devi śokena mā bhūtte manaso'priyam |
śacīva pathyā śakreṇa bhartrā nāthavatī hyasi || 5-37-51||

RMY 5-37-52

रामाद्विशिष्टः कोऽन्योऽस्ति कश्चित्सौमित्रिणा समः ।
अग्निमारुतकल्पौ तौ भ्रातरौ तव संश्रयौ ॥ ५-३७-५२॥
rāmādviśiṣṭaḥ ko'nyo'sti kaścitsaumitriṇā samaḥ |
agnimārutakalpau tau bhrātarau tava saṃśrayau || 5-37-52||

RMY 5-37-53

नास्मिंश्चिरं वत्स्यसि देवि देशे रक्षोगणैरध्युषितोऽतिरौद्रे ।
न ते चिरादागमनं प्रियस्य क्षमस्व मत्संगमकालमात्रम् ॥ ५-३७-५३॥
nāsmiṃściraṃ vatsyasi devi deśe rakṣogaṇairadhyuṣito'tiraudre |
na te cirādāgamanaṃ priyasya kṣamasva matsaṃgamakālamātram || 5-37-53||

Sarga: 38/66 (24)

RMY 5-38-1

श्रुत्वा तु वचनं तस्य वायुसूनोर्महात्मनः ।
उवाचात्महितं वाक्यं सीता सुरसुतोपमा ॥ ५-३८-१॥
śrutvā tu vacanaṃ tasya vāyusūnormahātmanaḥ |
uvācātmahitaṃ vākyaṃ sītā surasutopamā || 5-38-1||

RMY 5-38-2

त्वां दृष्ट्वा प्रियवक्तारं संप्रहृष्यामि वानर ।
अर्धसंजातसस्येव वृष्टिं प्राप्य वसुंधरा ॥ ५-३८-२॥
tvāṃ dṛṣṭvā priyavaktāraṃ saṃprahṛṣyāmi vānara |
ardhasaṃjātasasyeva vṛṣṭiṃ prāpya vasuṃdharā || 5-38-2||

RMY 5-38-3

यथा तं पुरुषव्याघ्रं गात्रैः शोकाभिकर्शितैः ।
संस्पृशेयं सकामाहं तथा कुरु दयां मयि ॥ ५-३८-३॥
yathā taṃ puruṣavyāghraṃ gātraiḥ śokābhikarśitaiḥ |
saṃspṛśeyaṃ sakāmāhaṃ tathā kuru dayāṃ mayi || 5-38-3||

RMY 5-38-4

अभिज्ञानं च रामस्य दत्तं हरिगणोत्तम ।
क्षिप्तामीषिकां काकस्य कोपादेकाक्षिशातनीम् ॥ ५-३८-४॥
abhijñānaṃ ca rāmasya dattaṃ harigaṇottama |
kṣiptāmīṣikāṃ kākasya kopādekākṣiśātanīm || 5-38-4||

RMY 5-38-5

मनःशिलायास्तिकलो गण्डपार्श्वे निवेशितः ।
त्वया प्रनष्टे तिलके तं किल स्मर्तुमर्हसि ॥ ५-३८-५॥
manaḥśilāyāstikalo gaṇḍapārśve niveśitaḥ |
tvayā pranaṣṭe tilake taṃ kila smartumarhasi || 5-38-5||

RMY 5-38-6

स वीर्यवान्कथं सीतां हृतां समनुमन्यसे ।
वसन्तीं रक्षसां मध्ये महेन्द्रवरुणोपम ॥ ५-३८-६॥
sa vīryavānkathaṃ sītāṃ hṛtāṃ samanumanyase |
vasantīṃ rakṣasāṃ madhye mahendravaruṇopama || 5-38-6||

RMY 5-38-7

एष चूडामणिर्दिव्यो मया सुपरिरक्षितः ।
एतं दृष्ट्वा प्रहृष्यामि व्यसने त्वामिवानघ ॥ ५-३८-७॥
eṣa cūḍāmaṇirdivyo mayā suparirakṣitaḥ |
etaṃ dṛṣṭvā prahṛṣyāmi vyasane tvāmivānagha || 5-38-7||

RMY 5-38-8

एष निर्यातितः श्रीमान्मया ते वारिसंभवः ।
अतः परं न शक्ष्यामि जीवितुं शोकलालसा ॥ ५-३८-८॥
eṣa niryātitaḥ śrīmānmayā te vārisaṃbhavaḥ |
ataḥ paraṃ na śakṣyāmi jīvituṃ śokalālasā || 5-38-8||

RMY 5-38-9

असह्यानि च दुःखानि वाचश्च हृदयच्छिदः ।
राक्षसीनां सुघोराणां त्वत्कृते मर्षयाम्यहम् ॥ ५-३८-९॥
asahyāni ca duḥkhāni vācaśca hṛdayacchidaḥ |
rākṣasīnāṃ sughorāṇāṃ tvatkṛte marṣayāmyaham || 5-38-9||

RMY 5-38-10

धारयिष्यामि मासं तु जीवितं शत्रुसूदन ।
मासादूर्ध्वं न जीविष्ये त्वया हीना नृपात्मज ॥ ५-३८-१०॥
dhārayiṣyāmi māsaṃ tu jīvitaṃ śatrusūdana |
māsādūrdhvaṃ na jīviṣye tvayā hīnā nṛpātmaja || 5-38-10||

RMY 5-38-11

घोरो राक्षसराजोऽयं दृष्टिश्च न सुखा मयि ।
त्वां च श्रुत्वा विपद्यन्तं न जीवेयमहं क्षणम् ॥ ५-३८-११॥
ghoro rākṣasarājo'yaṃ dṛṣṭiśca na sukhā mayi |
tvāṃ ca śrutvā vipadyantaṃ na jīveyamahaṃ kṣaṇam || 5-38-11||

RMY 5-38-12

वैदेह्या वचनं श्रुत्वा करुणं साश्रुभाषितम् ।
अथाब्रवीन्महातेजा हनुमान्मारुतात्मजः ॥ ५-३८-१२॥
vaidehyā vacanaṃ śrutvā karuṇaṃ sāśrubhāṣitam |
athābravīnmahātejā hanumānmārutātmajaḥ || 5-38-12||

RMY 5-38-13

त्वच्छोकविमुखो रामो देवि सत्येन ते शपे ।
रामे शोकाभिभूते तु लक्ष्मणः परितप्यते ॥ ५-३८-१३॥
tvacchokavimukho rāmo devi satyena te śape |
rāme śokābhibhūte tu lakṣmaṇaḥ paritapyate || 5-38-13||

RMY 5-38-14

दृष्टा कथंचिद्भवती न कालः परिशोचितुम् ।
इमं मुहूर्तं दुःखानामन्तं द्रक्ष्यसि भामिनि ॥ ५-३८-१४॥
dṛṣṭā kathaṃcidbhavatī na kālaḥ pariśocitum |
imaṃ muhūrtaṃ duḥkhānāmantaṃ drakṣyasi bhāmini || 5-38-14||

RMY 5-38-15

तावुभौ पुरुषव्याघ्रौ राजपुत्रावनिन्दितौ ।
त्वद्दर्शनकृतोत्साहौ लङ्कां भस्मीकरिष्यतः ॥ ५-३८-१५॥
tāvubhau puruṣavyāghrau rājaputrāvaninditau |
tvaddarśanakṛtotsāhau laṅkāṃ bhasmīkariṣyataḥ || 5-38-15||

RMY 5-38-16

हत्वा तु समरे क्रूरं रावणं सह बान्धवम् ।
राघवौ त्वां विशालाक्षि स्वां पुरीं प्रापयिष्यतः ॥ ५-३८-१६॥
hatvā tu samare krūraṃ rāvaṇaṃ saha bāndhavam |
rāghavau tvāṃ viśālākṣi svāṃ purīṃ prāpayiṣyataḥ || 5-38-16||

RMY 5-38-17

यत्तु रामो विजानीयादभिज्ञानमनिन्दिते ।
प्रीतिसंजननं तस्य भूयस्त्वं दातुमर्हसि ॥ ५-३८-१७॥
yattu rāmo vijānīyādabhijñānamanindite |
prītisaṃjananaṃ tasya bhūyastvaṃ dātumarhasi || 5-38-17||

RMY 5-38-18

साब्रवीद्दत्तमेवेह मयाभिज्ञानमुत्तमम् ।
एतदेव हि रामस्य दृष्ट्वा मत्केशभूषणम् ।
श्रद्धेयं हनुमन्वाक्यं तव वीर भविष्यति ॥ ५-३८-१८॥
sābravīddattameveha mayābhijñānamuttamam |
etadeva hi rāmasya dṛṣṭvā matkeśabhūṣaṇam |
śraddheyaṃ hanumanvākyaṃ tava vīra bhaviṣyati || 5-38-18||

RMY 5-38-19

स तं मणिवरं गृह्य श्रीमान्प्लवगसत्तमः ।
प्रणम्य शिरसा देवीं गमनायोपचक्रमे ॥ ५-३८-१९॥
sa taṃ maṇivaraṃ gṛhya śrīmānplavagasattamaḥ |
praṇamya śirasā devīṃ gamanāyopacakrame || 5-38-19||

RMY 5-38-20

तमुत्पातकृतोत्साहमवेक्ष्य हरिपुंगवम् ।
वर्धमानं महावेगमुवाच जनकात्मजा ।
अश्रुपूर्णमुखी दीना बाष्पगद्गदया गिरा ॥ ५-३८-२०॥
tamutpātakṛtotsāhamavekṣya haripuṃgavam |
vardhamānaṃ mahāvegamuvāca janakātmajā |
aśrupūrṇamukhī dīnā bāṣpagadgadayā girā || 5-38-20||

RMY 5-38-21

हनूमन्सिंहसंकाशौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
सुग्रीवं च सहामात्यं सर्वान्ब्रूया अनामयम् ॥ ५-३८-२१॥
hanūmansiṃhasaṃkāśau bhrātarau rāmalakṣmaṇau |
sugrīvaṃ ca sahāmātyaṃ sarvānbrūyā anāmayam || 5-38-21||

RMY 5-38-22

यथा च स महाबाहुर्मां तारयति राघवः ।
अस्माद्दुःखाम्बुसंरोधात्तत्समाधातुमर्हसि ॥ ५-३८-२२॥
yathā ca sa mahābāhurmāṃ tārayati rāghavaḥ |
asmādduḥkhāmbusaṃrodhāttatsamādhātumarhasi || 5-38-22||

RMY 5-38-23

इमं च तीव्रं मम शोकवेगं रक्षोभिरेभिः परिभर्त्सनं च ।
ब्रूयास्तु रामस्य गतः समीपं शिवश्च तेऽध्वास्तु हरिप्रवीर ॥ ५-३८-२३॥
imaṃ ca tīvraṃ mama śokavegaṃ rakṣobhirebhiḥ paribhartsanaṃ ca |
brūyāstu rāmasya gataḥ samīpaṃ śivaśca te'dhvāstu haripravīra || 5-38-23||

RMY 5-38-24

स राजपुत्र्या प्रतिवेदितार्थः कपिः कृतार्थः परिहृष्टचेताः ।
तदल्पशेषं प्रसमीक्ष्य कार्यं दिशं ह्युदीचीं मनसा जगाम ॥ ५-३८-२४॥
sa rājaputryā prativeditārthaḥ kapiḥ kṛtārthaḥ parihṛṣṭacetāḥ |
tadalpaśeṣaṃ prasamīkṣya kāryaṃ diśaṃ hyudīcīṃ manasā jagāma || 5-38-24||

Sarga: 39/66 (17)

RMY 5-39-1

स च वाग्भिः प्रशस्ताभिर्गमिष्यन्पूजितस्तया ।
तस्माद्देशादपक्रम्य चिन्तयामास वानरः ॥ ५-३९-१॥
sa ca vāgbhiḥ praśastābhirgamiṣyanpūjitastayā |
tasmāddeśādapakramya cintayāmāsa vānaraḥ || 5-39-1||

RMY 5-39-2

अल्पशेषमिदं कार्यं दृष्टेयमसितेक्षणा ।
त्रीनुपायानतिक्रम्य चतुर्थ इह दृश्यते ॥ ५-३९-२॥
alpaśeṣamidaṃ kāryaṃ dṛṣṭeyamasitekṣaṇā |
trīnupāyānatikramya caturtha iha dṛśyate || 5-39-2||

RMY 5-39-3

न साम रक्षःसु गुणाय कल्पते न दनमर्थोपचितेषु वर्तते ।
न भेदसाध्या बलदर्पिता जनाः पराक्रमस्त्वेष ममेह रोचते ॥ ५-३९-३॥
na sāma rakṣaḥsu guṇāya kalpate na danamarthopaciteṣu vartate |
na bhedasādhyā baladarpitā janāḥ parākramastveṣa mameha rocate || 5-39-3||

RMY 5-39-4

न चास्य कार्यस्य पराक्रमादृते विनिश्चयः कश्चिदिहोपपद्यते ।
हृतप्रवीरास्तु रणे हि राक्षसाः कथंचिदीयुर्यदिहाद्य मार्दवम् ॥ ५-३९-४॥
na cāsya kāryasya parākramādṛte viniścayaḥ kaścidihopapadyate |
hṛtapravīrāstu raṇe hi rākṣasāḥ kathaṃcidīyuryadihādya mārdavam || 5-39-4||

RMY 5-39-5

कार्ये कर्मणि निर्दिष्टो यो बहून्यपि साधयेत् ।
पूर्वकार्यविरोधेन स कार्यं कर्तुमर्हति ॥ ५-३९-५॥
kārye karmaṇi nirdiṣṭo yo bahūnyapi sādhayet |
pūrvakāryavirodhena sa kāryaṃ kartumarhati || 5-39-5||

RMY 5-39-6

न ह्येकः साधको हेतुः स्वल्पस्यापीह कर्मणः ।
यो ह्यर्थं बहुधा वेद स समर्थोऽर्थसाधने ॥ ५-३९-६॥
na hyekaḥ sādhako hetuḥ svalpasyāpīha karmaṇaḥ |
yo hyarthaṃ bahudhā veda sa samartho'rthasādhane || 5-39-6||

RMY 5-39-7

इहैव तावत्कृतनिश्चयो ह्यहं यदि व्रजेयं प्लवगेश्वरालयम् ।
परात्मसंमर्द विशेषतत्त्ववित्ततः कृतं स्यान्मम भर्तृशासनम् ॥ ५-३९-७॥
ihaiva tāvatkṛtaniścayo hyahaṃ yadi vrajeyaṃ plavageśvarālayam |
parātmasaṃmarda viśeṣatattvavittataḥ kṛtaṃ syānmama bhartṛśāsanam || 5-39-7||

RMY 5-39-8

कथं नु खल्वद्य भवेत्सुखागतं प्रसह्य युद्धं मम राक्षसैः सह ।
तथैव खल्वात्मबलं च सारवत्समानयेन्मां च रणे दशाननः ॥ ५-३९-८॥
kathaṃ nu khalvadya bhavetsukhāgataṃ prasahya yuddhaṃ mama rākṣasaiḥ saha |
tathaiva khalvātmabalaṃ ca sāravatsamānayenmāṃ ca raṇe daśānanaḥ || 5-39-8||

RMY 5-39-9

इदमस्य नृशंसस्य नन्दनोपममुत्तमम् ।
वनं नेत्रमनःकान्तं नानाद्रुमलतायुतम् ॥ ५-३९-९॥
idamasya nṛśaṃsasya nandanopamamuttamam |
vanaṃ netramanaḥkāntaṃ nānādrumalatāyutam || 5-39-9||

RMY 5-39-10

इदं विध्वंसयिष्यामि शुष्कं वनमिवानलः ।
अस्मिन्भग्ने ततः कोपं करिष्यति स रावणः ॥ ५-३९-१०॥
idaṃ vidhvaṃsayiṣyāmi śuṣkaṃ vanamivānalaḥ |
asminbhagne tataḥ kopaṃ kariṣyati sa rāvaṇaḥ || 5-39-10||

RMY 5-39-11

ततो महत्साश्वमहारथद्विपं बलं समानेष्वपि राक्षसाधिपः ।
त्रिशूलकालायसपट्टिशायुधं ततो महद्युद्धमिदं भविष्यति ॥ ५-३९-११॥
tato mahatsāśvamahārathadvipaṃ balaṃ samāneṣvapi rākṣasādhipaḥ |
triśūlakālāyasapaṭṭiśāyudhaṃ tato mahadyuddhamidaṃ bhaviṣyati || 5-39-11||

RMY 5-39-12

अहं तु तैः संयति चण्डविक्रमैः समेत्य रक्षोभिरसंगविक्रमः ।
निहत्य तद्रावणचोदितं बलं सुखं गमिष्यामि कपीश्वरालयम् ॥ ५-३९-१२॥
ahaṃ tu taiḥ saṃyati caṇḍavikramaiḥ sametya rakṣobhirasaṃgavikramaḥ |
nihatya tadrāvaṇacoditaṃ balaṃ sukhaṃ gamiṣyāmi kapīśvarālayam || 5-39-12||

RMY 5-39-13

ततो मारुतवत्क्रुद्धो मारुतिर्भीमविक्रमः ।
ऊरुवेगेन महता द्रुमान्क्षेप्तुमथारभत् ॥ ५-३९-१३॥
tato mārutavatkruddho mārutirbhīmavikramaḥ |
ūruvegena mahatā drumānkṣeptumathārabhat || 5-39-13||

RMY 5-39-14

ततस्तद्धनुमान्वीरो बभञ्ज प्रमदावनम् ।
मत्तद्विजसमाघुष्टं नानाद्रुमलतायुतम् ॥ ५-३९-१४॥
tatastaddhanumānvīro babhañja pramadāvanam |
mattadvijasamāghuṣṭaṃ nānādrumalatāyutam || 5-39-14||

RMY 5-39-15

तद्वनं मथितैर्वृक्षैर्भिन्नैश्च सलिलाशयैः ।
चूर्णितैः पर्वताग्रैश्च बभूवाप्रियदर्शनम् ॥ ५-३९-१५॥
tadvanaṃ mathitairvṛkṣairbhinnaiśca salilāśayaiḥ |
cūrṇitaiḥ parvatāgraiśca babhūvāpriyadarśanam || 5-39-15||

RMY 5-39-16

लतागृहैश्चित्रगृहैश्च नाशितैर्महोरगैर्व्यालमृगैश्च निर्धुतैः ।
शिलागृहैरुन्मथितैस्तथा गृहैः प्रनष्टरूपं तदभून्महद्वनम् ॥ ५-३९-१६॥
latāgṛhaiścitragṛhaiśca nāśitairmahoragairvyālamṛgaiśca nirdhutaiḥ |
śilāgṛhairunmathitaistathā gṛhaiḥ pranaṣṭarūpaṃ tadabhūnmahadvanam || 5-39-16||

RMY 5-39-17

स तस्य कृत्वार्थपतेर्महाकपिर्महद्व्यलीकं मनसो महात्मनः ।
युयुत्सुरेको बहुभिर्महाबलैः श्रिया ज्वलंस्तोरणमाश्रितः कपिः ॥ ५-३९-१७॥
sa tasya kṛtvārthapatermahākapirmahadvyalīkaṃ manaso mahātmanaḥ |
yuyutsureko bahubhirmahābalaiḥ śriyā jvalaṃstoraṇamāśritaḥ kapiḥ || 5-39-17||

Sarga: 40/66 (36)

RMY 5-40-1

ततः पक्षिनिनादेन वृक्षभङ्गस्वनेन च ।
बभूवुस्त्राससंभ्रान्ताः सर्वे लङ्कानिवासिनः ॥ ५-४०-१॥
tataḥ pakṣininādena vṛkṣabhaṅgasvanena ca |
babhūvustrāsasaṃbhrāntāḥ sarve laṅkānivāsinaḥ || 5-40-1||

RMY 5-40-2

विद्रुताश्च भयत्रस्ता विनेदुर्मृगपक्षुणः ।
रक्षसां च निमित्तानि क्रूराणि प्रतिपेदिरे ॥ ५-४०-२॥
vidrutāśca bhayatrastā vinedurmṛgapakṣuṇaḥ |
rakṣasāṃ ca nimittāni krūrāṇi pratipedire || 5-40-2||

RMY 5-40-3

ततो गतायां निद्रायां राक्षस्यो विकृताननाः ।
तद्वनं ददृशुर्भग्नं तं च वीरं महाकपिम् ॥ ५-४०-३॥
tato gatāyāṃ nidrāyāṃ rākṣasyo vikṛtānanāḥ |
tadvanaṃ dadṛśurbhagnaṃ taṃ ca vīraṃ mahākapim || 5-40-3||

RMY 5-40-4

स ता दृष्ट्व महाबाहुर्महासत्त्वो महाबलः ।
चकार सुमहद्रूपं राक्षसीनां भयावहम् ॥ ५-४०-४॥
sa tā dṛṣṭva mahābāhurmahāsattvo mahābalaḥ |
cakāra sumahadrūpaṃ rākṣasīnāṃ bhayāvaham || 5-40-4||

RMY 5-40-5

ततस्तं गिरिसंकाशमतिकायं महाबलम् ।
राक्षस्यो वानरं दृष्ट्वा पप्रच्छुर्जनकात्मजाम् ॥ ५-४०-५॥
tatastaṃ girisaṃkāśamatikāyaṃ mahābalam |
rākṣasyo vānaraṃ dṛṣṭvā papracchurjanakātmajām || 5-40-5||

RMY 5-40-6

कोऽयं कस्य कुतो वायं किंनिमित्तमिहागतः ।
कथं त्वया सहानेन संवादः कृत इत्युत ॥ ५-४०-६॥
ko'yaṃ kasya kuto vāyaṃ kiṃnimittamihāgataḥ |
kathaṃ tvayā sahānena saṃvādaḥ kṛta ityuta || 5-40-6||

RMY 5-40-7

आचक्ष्व नो विशालाक्षि मा भूत्ते सुभगे भयम् ।
संवादमसितापाङ्गे त्वया किं कृतवानयम् ॥ ५-४०-७॥
ācakṣva no viśālākṣi mā bhūtte subhage bhayam |
saṃvādamasitāpāṅge tvayā kiṃ kṛtavānayam || 5-40-7||

RMY 5-40-8

अथाब्रवीत्तदा साध्वी सीता सर्वाङ्गशोभना ।
रक्षसां कामरूपाणां विज्ञाने मम का गतिः ॥ ५-४०-८॥
athābravīttadā sādhvī sītā sarvāṅgaśobhanā |
rakṣasāṃ kāmarūpāṇāṃ vijñāne mama kā gatiḥ || 5-40-8||

RMY 5-40-9

यूयमेवास्य जानीत योऽयं यद्वा करिष्यति ।
अहिरेव अहेः पादान्विजानाति न संशयः ॥ ५-४०-९॥
yūyamevāsya jānīta yo'yaṃ yadvā kariṣyati |
ahireva aheḥ pādānvijānāti na saṃśayaḥ || 5-40-9||

RMY 5-40-10

अहमप्यस्य भीतास्मि नैनं जानामि कोऽन्वयम् ।
वेद्मि राक्षसमेवैनं कामरूपिणमागतम् ॥ ५-४०-१०॥
ahamapyasya bhītāsmi nainaṃ jānāmi ko'nvayam |
vedmi rākṣasamevainaṃ kāmarūpiṇamāgatam || 5-40-10||

RMY 5-40-11

वैदेह्या वचनं श्रुत्वा राक्षस्यो विद्रुता द्रुतम् ।
स्थिताः काश्चिद्गताः काश्चिद्रावणाय निवेदितुम् ॥ ५-४०-११॥
vaidehyā vacanaṃ śrutvā rākṣasyo vidrutā drutam |
sthitāḥ kāścidgatāḥ kāścidrāvaṇāya niveditum || 5-40-11||

RMY 5-40-12

रावणस्य समीपे तु राक्षस्यो विकृताननाः ।
विरूपं वानरं भीममाख्यातुमुपचक्रमुः ॥ ५-४०-१२॥
rāvaṇasya samīpe tu rākṣasyo vikṛtānanāḥ |
virūpaṃ vānaraṃ bhīmamākhyātumupacakramuḥ || 5-40-12||

RMY 5-40-13

अशोकवनिका मध्ये राजन्भीमवपुः कपिः ।
सीतया कृतसंवादस्तिष्ठत्यमितविक्रमः ॥ ५-४०-१३॥
aśokavanikā madhye rājanbhīmavapuḥ kapiḥ |
sītayā kṛtasaṃvādastiṣṭhatyamitavikramaḥ || 5-40-13||

RMY 5-40-14

न च तं जानकी सीता हरिं हरिणलोचणा ।
अस्माभिर्बहुधा पृष्टा निवेदयितुमिच्छति ॥ ५-४०-१४॥
na ca taṃ jānakī sītā hariṃ hariṇalocaṇā |
asmābhirbahudhā pṛṣṭā nivedayitumicchati || 5-40-14||

RMY 5-40-15

वासवस्य भवेद्दूतो दूतो वैश्रवणस्य वा ।
प्रेषितो वापि रामेण सीतान्वेषणकाङ्क्षया ॥ ५-४०-१५॥
vāsavasya bhaveddūto dūto vaiśravaṇasya vā |
preṣito vāpi rāmeṇa sītānveṣaṇakāṅkṣayā || 5-40-15||

RMY 5-40-16

तेन त्वद्भूतरूपेण यत्तत्तव मनोहरम् ।
नानामृगगणाकीर्णं प्रमृष्टं प्रमदावनम् ॥ ५-४०-१६॥
tena tvadbhūtarūpeṇa yattattava manoharam |
nānāmṛgagaṇākīrṇaṃ pramṛṣṭaṃ pramadāvanam || 5-40-16||

RMY 5-40-17

न तत्र कश्चिदुद्देशो यस्तेन न विनाशितः ।
यत्र सा जानकी सीता स तेन न विनाशितः ॥ ५-४०-१७॥
na tatra kaściduddeśo yastena na vināśitaḥ |
yatra sā jānakī sītā sa tena na vināśitaḥ || 5-40-17||

RMY 5-40-18

जानकीरक्षणार्थं वा श्रमाद्वा नोपलभ्यते ।
अथ वा कः श्रमस्तस्य सैव तेनाभिरक्षिता ॥ ५-४०-१८॥
jānakīrakṣaṇārthaṃ vā śramādvā nopalabhyate |
atha vā kaḥ śramastasya saiva tenābhirakṣitā || 5-40-18||

RMY 5-40-19

चारुपल्लवपत्राढ्यं यं सीता स्वयमास्थिता ।
प्रवृद्धः शिंशपावृक्षः स च तेनाभिरक्षितः ॥ ५-४०-१९॥
cārupallavapatrāḍhyaṃ yaṃ sītā svayamāsthitā |
pravṛddhaḥ śiṃśapāvṛkṣaḥ sa ca tenābhirakṣitaḥ || 5-40-19||

RMY 5-40-20

तस्योग्ररूपस्योग्रं त्वं दण्डमाज्ञातुमर्हसि ।
सीता संभाषिता येन तद्वनं च विनाशितम् ॥ ५-४०-२०॥
tasyograrūpasyograṃ tvaṃ daṇḍamājñātumarhasi |
sītā saṃbhāṣitā yena tadvanaṃ ca vināśitam || 5-40-20||

RMY 5-40-21

मनःपरिगृहीतां तां तव रक्षोगणेश्वर ।
कः सीतामभिभाषेत यो न स्यात्त्यक्तजीवितः ॥ ५-४०-२१॥
manaḥparigṛhītāṃ tāṃ tava rakṣogaṇeśvara |
kaḥ sītāmabhibhāṣeta yo na syāttyaktajīvitaḥ || 5-40-21||

RMY 5-40-22

राक्षसीनां वचः श्रुत्वा रावणो राक्षसेश्वरः ।
हुतागिरिव जज्वाल कोपसंवर्तितेक्षणः ॥ ५-४०-२२॥
rākṣasīnāṃ vacaḥ śrutvā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |
hutāgiriva jajvāla kopasaṃvartitekṣaṇaḥ || 5-40-22||

RMY 5-40-23

आत्मनः सदृशाञ्शूरान्किंकरान्नाम राक्षसान् ।
व्यादिदेश महातेजा निग्रहार्थं हनूमतः ॥ ५-४०-२३॥
ātmanaḥ sadṛśāñśūrānkiṃkarānnāma rākṣasān |
vyādideśa mahātejā nigrahārthaṃ hanūmataḥ || 5-40-23||

RMY 5-40-24

तेषामशीतिसाहस्रं किंकराणां तरस्विनाम् ।
निर्ययुर्भवनात्तस्मात्कूटमुद्गरपाणयः ॥ ५-४०-२४॥
teṣāmaśītisāhasraṃ kiṃkarāṇāṃ tarasvinām |
niryayurbhavanāttasmātkūṭamudgarapāṇayaḥ || 5-40-24||

RMY 5-40-25

महोदरा महादंष्ट्रा घोररूपा महाबलाः ।
युद्धाभिमनसः सर्वे हनूमद्ग्रहणोन्मुखाः ॥ ५-४०-२५॥
mahodarā mahādaṃṣṭrā ghorarūpā mahābalāḥ |
yuddhābhimanasaḥ sarve hanūmadgrahaṇonmukhāḥ || 5-40-25||

RMY 5-40-26

ते कपिं तं समासाद्य तोरणस्थमवस्थितम् ।
अभिपेतुर्महावेगाः पतङ्गा इव पावकम् ॥ ५-४०-२६॥
te kapiṃ taṃ samāsādya toraṇasthamavasthitam |
abhipeturmahāvegāḥ pataṅgā iva pāvakam || 5-40-26||

RMY 5-40-27

ते गदाभिर्विचित्राभिः परिघैः काञ्चनाङ्गदैः ।
आजघ्नुर्वानरश्रेष्ठं शरैरादित्यसंनिभैः ॥ ५-४०-२७॥
te gadābhirvicitrābhiḥ parighaiḥ kāñcanāṅgadaiḥ |
ājaghnurvānaraśreṣṭhaṃ śarairādityasaṃnibhaiḥ || 5-40-27||

RMY 5-40-28

हनूमानपि तेजस्वी श्रीमान्पर्वतसंनिभः ।
क्षितावाविध्य लाङ्गूलं ननाद च महास्वनम् ॥ ५-४०-२८॥
hanūmānapi tejasvī śrīmānparvatasaṃnibhaḥ |
kṣitāvāvidhya lāṅgūlaṃ nanāda ca mahāsvanam || 5-40-28||

RMY 5-40-29

तस्य संनादशब्देन तेऽभवन्भयशङ्किताः ।
ददृशुश्च हनूमन्तं संध्यामेघमिवोन्नतम् ॥ ५-४०-२९॥
tasya saṃnādaśabdena te'bhavanbhayaśaṅkitāḥ |
dadṛśuśca hanūmantaṃ saṃdhyāmeghamivonnatam || 5-40-29||

RMY 5-40-30

स्वामिसंदेशनिःशङ्कास्ततस्ते राक्षसाः कपिम् ।
चित्रैः प्रहरणैर्भीमैरभिपेतुस्ततस्ततः ॥ ५-४०-३०॥
svāmisaṃdeśaniḥśaṅkāstataste rākṣasāḥ kapim |
citraiḥ praharaṇairbhīmairabhipetustatastataḥ || 5-40-30||

RMY 5-40-31

स तैः परिवृतः शूरैः सर्वतः स महाबलः ।
आससादायसं भीमं परिघं तोरणाश्रितम् ॥ ५-४०-३१॥
sa taiḥ parivṛtaḥ śūraiḥ sarvataḥ sa mahābalaḥ |
āsasādāyasaṃ bhīmaṃ parighaṃ toraṇāśritam || 5-40-31||

RMY 5-40-32

स तं परिघमादाय जघान रजनीचरान् ॥ ५-४०-३२॥
sa taṃ parighamādāya jaghāna rajanīcarān || 5-40-32||

RMY 5-40-33

स पन्नगमिवादाय स्फुरन्तं विनतासुतः ।
विचचाराम्बरे वीरः परिगृह्य च मारुतिः ॥ ५-४०-३३॥
sa pannagamivādāya sphurantaṃ vinatāsutaḥ |
vicacārāmbare vīraḥ parigṛhya ca mārutiḥ || 5-40-33||

RMY 5-40-34

स हत्वा राक्षसान्वीरः किंकरान्मारुतात्मजः ।
युद्धाकाङ्क्षी पुनर्वीरस्तोरणं समुपस्थितः ॥ ५-४०-३४॥
sa hatvā rākṣasānvīraḥ kiṃkarānmārutātmajaḥ |
yuddhākāṅkṣī punarvīrastoraṇaṃ samupasthitaḥ || 5-40-34||

RMY 5-40-35

ततस्तस्माद्भयान्मुक्ताः कतिचित्तत्र राक्षसाः ।
निहतान्किंकरान्सर्वान्रावणाय न्यवेदयन् ॥ ५-४०-३५॥
tatastasmādbhayānmuktāḥ katicittatra rākṣasāḥ |
nihatānkiṃkarānsarvānrāvaṇāya nyavedayan || 5-40-35||

RMY 5-40-36

स राक्षसानां निहतं महाबलं निशम्य राजा परिवृत्तलोचनः ।
समादिदेशाप्रतिमं पराक्रमे प्रहस्तपुत्रं समरे सुदुर्जयम् ॥ ५-४०-३६॥
sa rākṣasānāṃ nihataṃ mahābalaṃ niśamya rājā parivṛttalocanaḥ |
samādideśāpratimaṃ parākrame prahastaputraṃ samare sudurjayam || 5-40-36||

Sarga: 41/66 (18)

RMY 5-41-1

ततः स किंकरान्हत्वा हनूमान्ध्यानमास्थितः ।
वनं भग्नं मया चैत्यप्रासादो न विनाशितः ।
तस्मात्प्रासादमप्येवमिमं विध्वंसयाम्यहम् ॥ ५-४१-१॥
tataḥ sa kiṃkarānhatvā hanūmāndhyānamāsthitaḥ |
vanaṃ bhagnaṃ mayā caityaprāsādo na vināśitaḥ |
tasmātprāsādamapyevamimaṃ vidhvaṃsayāmyaham || 5-41-1||

RMY 5-41-2

इति संचिन्त्य हनुमान्मनसा दर्शयन्बलम् ।
चैत्यप्रासादमाप्लुत्य मेरुशृङ्गमिवोन्नतम् ।
आरुरोह हरिश्रेष्ठो हनूमान्मारुतात्मजः ॥ ५-४१-२॥
iti saṃcintya hanumānmanasā darśayanbalam |
caityaprāsādamāplutya meruśṛṅgamivonnatam |
āruroha hariśreṣṭho hanūmānmārutātmajaḥ || 5-41-2||

RMY 5-41-3

संप्रधृष्य च दुर्धर्षश्चैत्यप्रासादमुन्नतम् ।
हनूमान्प्रज्वलँल्लक्ष्म्या पारियात्रोपमोऽभवत् ॥ ५-४१-३॥
saṃpradhṛṣya ca durdharṣaścaityaprāsādamunnatam |
hanūmānprajvala~llakṣmyā pāriyātropamo'bhavat || 5-41-3||

RMY 5-41-4

स भूत्वा तु महाकायो हनूमान्मारुतात्मजः ।
धृष्टमास्फोटयामास लङ्कां शब्देन पूरयन् ॥ ५-४१-४॥
sa bhūtvā tu mahākāyo hanūmānmārutātmajaḥ |
dhṛṣṭamāsphoṭayāmāsa laṅkāṃ śabdena pūrayan || 5-41-4||

RMY 5-41-5

तस्यास्फोटितशब्देन महता श्रोत्रघातिना ।
पेतुर्विहंगा गगनादुच्चैश्चेदमघोषयत् ॥ ५-४१-५॥
tasyāsphoṭitaśabdena mahatā śrotraghātinā |
peturvihaṃgā gaganāduccaiścedamaghoṣayat || 5-41-5||

RMY 5-41-6

जयत्यतिबलो रामो लक्ष्मणश्च महाबलः ।
राजा जयति सुग्रीवो राघवेणाभिपालितः ॥ ५-४१-६॥
jayatyatibalo rāmo lakṣmaṇaśca mahābalaḥ |
rājā jayati sugrīvo rāghaveṇābhipālitaḥ || 5-41-6||

RMY 5-41-7

दासोऽहं कोसलेन्द्रस्य रामस्याक्लिष्टकर्मणः ।
हनुमाञ्शत्रुसैन्यानां निहन्ता मारुतात्मजः ॥ ५-४१-७॥
dāso'haṃ kosalendrasya rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ |
hanumāñśatrusainyānāṃ nihantā mārutātmajaḥ || 5-41-7||

RMY 5-41-8

न रावणसहस्रं मे युद्धे प्रतिबलं भवेत् ।
शिलाभिस्तु प्रहरतः पादपैश्च सहस्रशः ॥ ५-४१-८॥
na rāvaṇasahasraṃ me yuddhe pratibalaṃ bhavet |
śilābhistu praharataḥ pādapaiśca sahasraśaḥ || 5-41-8||

RMY 5-41-9

अर्दयित्वा पुरीं लङ्कामभिवाद्य च मैथिलीम् ।
समृद्धार्थो गमिष्यामि मिषतां सर्वरक्षसाम् ॥ ५-४१-९॥
ardayitvā purīṃ laṅkāmabhivādya ca maithilīm |
samṛddhārtho gamiṣyāmi miṣatāṃ sarvarakṣasām || 5-41-9||

RMY 5-41-10

एवमुक्त्वा विमानस्थश्चैत्यस्थान्हरिपुंगवः ।
ननाद भीमनिर्ह्रादो रक्षसां जनयन्भयम् ॥ ५-४१-१०॥
evamuktvā vimānasthaścaityasthānharipuṃgavaḥ |
nanāda bhīmanirhrādo rakṣasāṃ janayanbhayam || 5-41-10||

RMY 5-41-11

तेन शब्देन महता चैत्यपालाः शतं ययुः ।
गृहीत्वा विविधानस्त्रान्प्रासान्खड्गान्परश्वधान् ।
विसृजन्तो महाक्षया मारुतिं पर्यवारयन् ॥ ५-४१-११॥
tena śabdena mahatā caityapālāḥ śataṃ yayuḥ |
gṛhītvā vividhānastrānprāsānkhaḍgānparaśvadhān |
visṛjanto mahākṣayā mārutiṃ paryavārayan || 5-41-11||

RMY 5-41-12

आवर्त इव गङ्गायास्तोयस्य विपुलो महान् ।
परिक्षिप्य हरिश्रेष्ठं स बभौ रक्षसां गणः ॥ ५-४१-१२॥
āvarta iva gaṅgāyāstoyasya vipulo mahān |
parikṣipya hariśreṣṭhaṃ sa babhau rakṣasāṃ gaṇaḥ || 5-41-12||

RMY 5-41-13

ततो वातात्मजः क्रुद्धो भीमरूपं समास्थितः ॥ ५-४१-१३॥
tato vātātmajaḥ kruddho bhīmarūpaṃ samāsthitaḥ || 5-41-13||

RMY 5-41-14

प्रासादस्य महांस्तस्य स्तम्भं हेमपरिष्कृतम् ।
उत्पाटयित्वा वेगेन हनूमान्मारुतात्मजः ।
ततस्तं भ्रामयामास शतधारं महाबलः ॥ ५-४१-१४॥
prāsādasya mahāṃstasya stambhaṃ hemapariṣkṛtam |
utpāṭayitvā vegena hanūmānmārutātmajaḥ |
tatastaṃ bhrāmayāmāsa śatadhāraṃ mahābalaḥ || 5-41-14||

RMY 5-41-15

स राक्षसशतं हत्वा वज्रेणेन्द्र इवासुरान् ।
अन्तरिक्षस्थितः श्रीमानिदं वचनमब्रवीत् ॥ ५-४१-१५॥
sa rākṣasaśataṃ hatvā vajreṇendra ivāsurān |
antarikṣasthitaḥ śrīmānidaṃ vacanamabravīt || 5-41-15||

RMY 5-41-16

मादृशानां सहस्राणि विसृष्टानि महात्मनाम् ।
बलिनां वानरेन्द्राणां सुग्रीववशवर्तिनाम् ॥ ५-४१-१६॥
mādṛśānāṃ sahasrāṇi visṛṣṭāni mahātmanām |
balināṃ vānarendrāṇāṃ sugrīvavaśavartinām || 5-41-16||

RMY 5-41-17

शतैः शतसहस्रैश्च कोटीभिरयुतैरपि ।
आगमिष्यति सुग्रीवः सर्वेषां वो निषूदनः ॥ ५-४१-१७॥
śataiḥ śatasahasraiśca koṭībhirayutairapi |
āgamiṣyati sugrīvaḥ sarveṣāṃ vo niṣūdanaḥ || 5-41-17||

RMY 5-41-18

नेयमस्ति पुरी लङ्का न यूयं न च रावणः ।
यस्मादिक्ष्वाकुनाथेन बद्धं वैरं महात्मना ॥ ५-४१-१८॥
neyamasti purī laṅkā na yūyaṃ na ca rāvaṇaḥ |
yasmādikṣvākunāthena baddhaṃ vairaṃ mahātmanā || 5-41-18||

Sarga: 42/66 (19)

RMY 5-42-1

संदिष्टो राक्षसेन्द्रेण प्रहस्तस्य सुतो बली ।
जम्बुमाली महादंष्ट्रो निर्जगाम धनुर्धरः ॥ ५-४२-१॥
saṃdiṣṭo rākṣasendreṇa prahastasya suto balī |
jambumālī mahādaṃṣṭro nirjagāma dhanurdharaḥ || 5-42-1||

RMY 5-42-2

रक्तमाल्याम्बरधरः स्रग्वी रुचिरकुण्डलः ।
महान्विवृत्तनयनश्चण्डः समरदुर्जयः ॥ ५-४२-२॥
raktamālyāmbaradharaḥ sragvī rucirakuṇḍalaḥ |
mahānvivṛttanayanaścaṇḍaḥ samaradurjayaḥ || 5-42-2||

RMY 5-42-3

धनुः शक्रधनुः प्रख्यं महद्रुचिरसायकम् ।
विस्फारयाणो वेगेन वज्राशनिसमस्वनम् ॥ ५-४२-३॥
dhanuḥ śakradhanuḥ prakhyaṃ mahadrucirasāyakam |
visphārayāṇo vegena vajrāśanisamasvanam || 5-42-3||

RMY 5-42-4

तस्य विस्फारघोषेण धनुषो महता दिशः ।
प्रदिशश्च नभश्चैव सहसा समपूर्यत ॥ ५-४२-४॥
tasya visphāraghoṣeṇa dhanuṣo mahatā diśaḥ |
pradiśaśca nabhaścaiva sahasā samapūryata || 5-42-4||

RMY 5-42-5

रथेन खरयुक्तेन तमागतमुदीक्ष्य सः ।
हनूमान्वेगसंपन्नो जहर्ष च ननाद च ॥ ५-४२-५॥
rathena kharayuktena tamāgatamudīkṣya saḥ |
hanūmānvegasaṃpanno jaharṣa ca nanāda ca || 5-42-5||

RMY 5-42-6

तं तोरणविटङ्कस्थं हनूमन्तं महाकपिम् ।
जम्बुमाली महाबाहुर्विव्याध निशितैः शरैः ॥ ५-४२-६॥
taṃ toraṇaviṭaṅkasthaṃ hanūmantaṃ mahākapim |
jambumālī mahābāhurvivyādha niśitaiḥ śaraiḥ || 5-42-6||

RMY 5-42-7

अर्धचन्द्रेण वदने शिरस्येकेन कर्णिना ।
बाह्वोर्विव्याध नाराचैर्दशभिस्तं कपीश्वरम् ॥ ५-४२-७॥
ardhacandreṇa vadane śirasyekena karṇinā |
bāhvorvivyādha nārācairdaśabhistaṃ kapīśvaram || 5-42-7||

RMY 5-42-8

तस्य तच्छुशुभे ताम्रं शरेणाभिहतं मुखम् ।
शरदीवाम्बुजं फुल्लं विद्धं भास्कररश्मिना ॥ ५-४२-८॥
tasya tacchuśubhe tāmraṃ śareṇābhihataṃ mukham |
śaradīvāmbujaṃ phullaṃ viddhaṃ bhāskararaśminā || 5-42-8||

RMY 5-42-9

चुकोप बाणाभिहतो राक्षसस्य महाकपिः ।
ततः पार्श्वेऽतिविपुलां ददर्श महतीं शिलाम् ॥ ५-४२-९॥
cukopa bāṇābhihato rākṣasasya mahākapiḥ |
tataḥ pārśve'tivipulāṃ dadarśa mahatīṃ śilām || 5-42-9||

RMY 5-42-10

तरसा तां समुत्पाट्य चिक्षेप बलवद्बली ।
तां शरैर्दशभिः क्रुद्धस्ताडयामास राक्षसः ॥ ५-४२-१०॥
tarasā tāṃ samutpāṭya cikṣepa balavadbalī |
tāṃ śarairdaśabhiḥ kruddhastāḍayāmāsa rākṣasaḥ || 5-42-10||

RMY 5-42-11

विपन्नं कर्म तद्दृष्ट्वा हनूमांश्चण्डविक्रमः ।
सालं विपुलमुत्पाट्य भ्रामयामास वीर्यवान् ॥ ५-४२-११॥
vipannaṃ karma taddṛṣṭvā hanūmāṃścaṇḍavikramaḥ |
sālaṃ vipulamutpāṭya bhrāmayāmāsa vīryavān || 5-42-11||

RMY 5-42-12

भ्रामयन्तं कपिं दृष्ट्वा सालवृक्षं महाबलम् ।
चिक्षेप सुबहून्बाणाञ्जम्बुमाली महाबलः ॥ ५-४२-१२॥
bhrāmayantaṃ kapiṃ dṛṣṭvā sālavṛkṣaṃ mahābalam |
cikṣepa subahūnbāṇāñjambumālī mahābalaḥ || 5-42-12||

RMY 5-42-13

सालं चतुर्भिर्चिच्छेद वानरं पञ्चभिर्भुजे ।
उरस्येकेन बाणेन दशभिस्तु स्तनान्तरे ॥ ५-४२-१३॥
sālaṃ caturbhirciccheda vānaraṃ pañcabhirbhuje |
urasyekena bāṇena daśabhistu stanāntare || 5-42-13||

RMY 5-42-14

स शरैः पूरिततनुः क्रोधेन महता वृतः ।
तमेव परिघं गृह्य भ्रामयामास वेगितः ॥ ५-४२-१४॥
sa śaraiḥ pūritatanuḥ krodhena mahatā vṛtaḥ |
tameva parighaṃ gṛhya bhrāmayāmāsa vegitaḥ || 5-42-14||

RMY 5-42-15

अतिवेगोऽतिवेगेन भ्रामयित्वा बलोत्कटः ।
परिघं पातयामास जम्बुमालेर्महोरसि ॥ ५-४२-१५॥
ativego'tivegena bhrāmayitvā balotkaṭaḥ |
parighaṃ pātayāmāsa jambumālermahorasi || 5-42-15||

RMY 5-42-16

तस्य चैव शिरो नास्ति न बाहू न च जानुनी ।
न धनुर्न रथो नाश्वास्तत्रादृश्यन्त नेषवः ॥ ५-४२-१६॥
tasya caiva śiro nāsti na bāhū na ca jānunī |
na dhanurna ratho nāśvāstatrādṛśyanta neṣavaḥ || 5-42-16||

RMY 5-42-17

स हतस्तरसा तेन जम्बुमाली महारथः ।
पपात निहतो भूमौ चूर्णिताङ्गविभूषणः ॥ ५-४२-१७॥
sa hatastarasā tena jambumālī mahārathaḥ |
papāta nihato bhūmau cūrṇitāṅgavibhūṣaṇaḥ || 5-42-17||

RMY 5-42-18

जम्बुमालिं च निहतं किंकरांश्च महाबलान् ।
चुक्रोध रावणः श्रुत्वा कोपसंरक्तलोचनः ॥ ५-४२-१८॥
jambumāliṃ ca nihataṃ kiṃkarāṃśca mahābalān |
cukrodha rāvaṇaḥ śrutvā kopasaṃraktalocanaḥ || 5-42-18||

RMY 5-42-19

स रोषसंवर्तितताम्रलोचनः प्रहस्तपुत्रे निहते महाबले ।
अमात्यपुत्रानतिवीर्यविक्रमान्समादिदेशाशु निशाचरेश्वरः ॥ ५-४२-१९॥
sa roṣasaṃvartitatāmralocanaḥ prahastaputre nihate mahābale |
amātyaputrānativīryavikramānsamādideśāśu niśācareśvaraḥ || 5-42-19||

Sarga: 43/66 (16)

RMY 5-43-1

ततस्ते राक्षसेन्द्रेण चोदिता मन्त्रिणः सुताः ।
निर्ययुर्भवनात्तस्मात्सप्त सप्तार्चिवर्चसः ॥ ५-४३-१॥
tataste rākṣasendreṇa coditā mantriṇaḥ sutāḥ |
niryayurbhavanāttasmātsapta saptārcivarcasaḥ || 5-43-1||

RMY 5-43-2

महाबलपरीवारा धनुष्मन्तो महाबलाः ।
कृतास्त्रास्त्रविदां श्रेष्ठाः परस्परजयैषिणः ॥ ५-४३-२॥
mahābalaparīvārā dhanuṣmanto mahābalāḥ |
kṛtāstrāstravidāṃ śreṣṭhāḥ parasparajayaiṣiṇaḥ || 5-43-2||

RMY 5-43-3

हेमजालपरिक्षिप्तैर्ध्वजवद्भिः पताकिभिः ।
तोयदस्वननिर्घोषैर्वाजियुक्तैर्महारथैः ॥ ५-४३-३॥
hemajālaparikṣiptairdhvajavadbhiḥ patākibhiḥ |
toyadasvananirghoṣairvājiyuktairmahārathaiḥ || 5-43-3||

RMY 5-43-4

तप्तकाञ्चनचित्राणि चापान्यमितविक्रमाः ।
विस्फारयन्तः संहृष्टास्तडिद्वन्त इवाम्बुदाः ॥ ५-४३-४॥
taptakāñcanacitrāṇi cāpānyamitavikramāḥ |
visphārayantaḥ saṃhṛṣṭāstaḍidvanta ivāmbudāḥ || 5-43-4||

RMY 5-43-5

जनन्यस्तास्ततस्तेषां विदित्वा किंकरान्हतान् ।
बभूवुः शोकसंभ्रान्ताः सबान्धवसुहृज्जनाः ॥ ५-४३-५॥
jananyastāstatasteṣāṃ viditvā kiṃkarānhatān |
babhūvuḥ śokasaṃbhrāntāḥ sabāndhavasuhṛjjanāḥ || 5-43-5||

RMY 5-43-6

ते परस्परसंघर्षास्तप्तकाञ्चनभूषणाः ।
अभिपेतुर्हनूमन्तं तोरणस्थमवस्थितम् ॥ ५-४३-६॥
te parasparasaṃgharṣāstaptakāñcanabhūṣaṇāḥ |
abhipeturhanūmantaṃ toraṇasthamavasthitam || 5-43-6||

RMY 5-43-7

सृजन्तो बाणवृष्टिं ते रथगर्जितनिःस्वनाः ।
वृष्टिमन्त इवाम्भोदा विचेरुर्नैरृतर्षभाः ॥ ५-४३-७॥
sṛjanto bāṇavṛṣṭiṃ te rathagarjitaniḥsvanāḥ |
vṛṣṭimanta ivāmbhodā vicerurnairṛtarṣabhāḥ || 5-43-7||

RMY 5-43-8

अवकीर्णस्ततस्ताभिर्हनूमाञ्शरवृष्टिभिः ।
अभवत्संवृताकारः शैलराडिव वृष्टिभिः ॥ ५-४३-८॥
avakīrṇastatastābhirhanūmāñśaravṛṣṭibhiḥ |
abhavatsaṃvṛtākāraḥ śailarāḍiva vṛṣṭibhiḥ || 5-43-8||

RMY 5-43-9

स शरान्वञ्चयामास तेषामाशुचरः कपिः ।
रथवेगांश्च वीराणां विचरन्विमलेऽम्बरे ॥ ५-४३-९॥
sa śarānvañcayāmāsa teṣāmāśucaraḥ kapiḥ |
rathavegāṃśca vīrāṇāṃ vicaranvimale'mbare || 5-43-9||

RMY 5-43-10

स तैः क्रीडन्धनुष्मद्भिर्व्योम्नि वीरः प्रकाशते ।
धनुष्मद्भिर्यथा मेघैर्मारुतः प्रभुरम्बरे ॥ ५-४३-१०॥
sa taiḥ krīḍandhanuṣmadbhirvyomni vīraḥ prakāśate |
dhanuṣmadbhiryathā meghairmārutaḥ prabhurambare || 5-43-10||

RMY 5-43-11

स कृत्वा निनदं घोरं त्रासयंस्तां महाचमूम् ।
चकार हनुमान्वेगं तेषु रक्षःसु वीर्यवान् ॥ ५-४३-११॥
sa kṛtvā ninadaṃ ghoraṃ trāsayaṃstāṃ mahācamūm |
cakāra hanumānvegaṃ teṣu rakṣaḥsu vīryavān || 5-43-11||

RMY 5-43-12

तलेनाभिहनत्कांश्चित्पादैः कांश्चित्परंतपः ।
मुष्टिनाभ्यहनत्कांश्चिन्नखैः कांश्चिद्व्यदारयत् ॥ ५-४३-१२॥
talenābhihanatkāṃścitpādaiḥ kāṃścitparaṃtapaḥ |
muṣṭinābhyahanatkāṃścinnakhaiḥ kāṃścidvyadārayat || 5-43-12||

RMY 5-43-13

प्रममाथोरसा कांश्चिदूरुभ्यामपरान्कपिः ।
केचित्तस्यैव नादेन तत्रैव पतिता भुवि ॥ ५-४३-१३॥
pramamāthorasā kāṃścidūrubhyāmaparānkapiḥ |
kecittasyaiva nādena tatraiva patitā bhuvi || 5-43-13||

RMY 5-43-14

ततस्तेष्ववपन्नेषु भूमौ निपतितेषु च ।
तत्सैन्यमगमत्सर्वं दिशो दशभयार्दितम् ॥ ५-४३-१४॥
tatasteṣvavapanneṣu bhūmau nipatiteṣu ca |
tatsainyamagamatsarvaṃ diśo daśabhayārditam || 5-43-14||

RMY 5-43-15

विनेदुर्विस्वरं नागा निपेतुर्भुवि वाजिनः ।
भग्ननीडध्वजच्छत्रैर्भूश्च कीर्णाभवद्रथैः ॥ ५-४३-१५॥
vinedurvisvaraṃ nāgā nipeturbhuvi vājinaḥ |
bhagnanīḍadhvajacchatrairbhūśca kīrṇābhavadrathaiḥ || 5-43-15||

RMY 5-43-16

स तान्प्रवृद्धान्विनिहत्य राक्षसान्महाबलश्चण्डपराक्रमः कपिः ।
युयुत्सुरन्यैः पुनरेव राक्षसैस्तदेव वीरोऽभिजगाम तोरणम् ॥ ५-४३-१६॥
sa tānpravṛddhānvinihatya rākṣasānmahābalaścaṇḍaparākramaḥ kapiḥ |
yuyutsuranyaiḥ punareva rākṣasaistadeva vīro'bhijagāma toraṇam || 5-43-16||

Sarga: 44/66 (39)

RMY 5-44-1

हतान्मन्त्रिसुतान्बुद्ध्वा वानरेण महात्मना ।
रावणः संवृताकारश्चकार मतिमुत्तमाम् ॥ ५-४४-१॥
hatānmantrisutānbuddhvā vānareṇa mahātmanā |
rāvaṇaḥ saṃvṛtākāraścakāra matimuttamām || 5-44-1||

RMY 5-44-2

स विरूपाक्षयूपाक्षौ दुर्धरं चैव राक्षसं ।
प्रघसं भासकर्णं च पञ्चसेनाग्रनायकान् ॥ ५-४४-२॥
sa virūpākṣayūpākṣau durdharaṃ caiva rākṣasaṃ |
praghasaṃ bhāsakarṇaṃ ca pañcasenāgranāyakān || 5-44-2||

RMY 5-44-3

संदिदेश दशग्रीवो वीरान्नयविशारदान् ।
हनूमद्ग्रहणे व्यग्रान्वायुवेगसमान्युधि ॥ ५-४४-३॥
saṃdideśa daśagrīvo vīrānnayaviśāradān |
hanūmadgrahaṇe vyagrānvāyuvegasamānyudhi || 5-44-3||

RMY 5-44-4

यात सेनाग्रगाः सर्वे महाबलपरिग्रहाः ।
सवाजिरथमातङ्गाः स कपिः शास्यतामिति ॥ ५-४४-४॥
yāta senāgragāḥ sarve mahābalaparigrahāḥ |
savājirathamātaṅgāḥ sa kapiḥ śāsyatāmiti || 5-44-4||

RMY 5-44-5

यत्तैश्च खलु भाव्यं स्यात्तमासाद्य वनालयम् ।
कर्म चापि समाधेयं देशकालविरोधितम् ॥ ५-४४-५॥
yattaiśca khalu bhāvyaṃ syāttamāsādya vanālayam |
karma cāpi samādheyaṃ deśakālavirodhitam || 5-44-5||

RMY 5-44-6

न ह्यहं तं कपिं मन्ये कर्मणा प्रतितर्कयन् ।
सर्वथा तन्महद्भूतं महाबलपरिग्रहम् ।
भवेदिन्द्रेण वा सृष्टमस्मदर्थं तपोबलात् ॥ ५-४४-६॥
na hyahaṃ taṃ kapiṃ manye karmaṇā pratitarkayan |
sarvathā tanmahadbhūtaṃ mahābalaparigraham |
bhavedindreṇa vā sṛṣṭamasmadarthaṃ tapobalāt || 5-44-6||

RMY 5-44-7

सनागयक्षगन्धर्वा देवासुरमहर्षयः ।
युष्माभिः सहितैः सर्वैर्मया सह विनिर्जिताः ॥ ५-४४-७॥
sanāgayakṣagandharvā devāsuramaharṣayaḥ |
yuṣmābhiḥ sahitaiḥ sarvairmayā saha vinirjitāḥ || 5-44-7||

RMY 5-44-8

तैरवश्यं विधातव्यं व्यलीकं किंचिदेव नः ।
तदेव नात्र संदेहः प्रसह्य परिगृह्यताम् ॥ ५-४४-८॥
tairavaśyaṃ vidhātavyaṃ vyalīkaṃ kiṃcideva naḥ |
tadeva nātra saṃdehaḥ prasahya parigṛhyatām || 5-44-8||

RMY 5-44-9

नावमन्यो भवद्भिश्च हरिः क्रूरपराक्रमः ।
दृष्टा हि हरयः शीघ्रा मया विपुलविक्रमाः ॥ ५-४४-९॥
nāvamanyo bhavadbhiśca hariḥ krūraparākramaḥ |
dṛṣṭā hi harayaḥ śīghrā mayā vipulavikramāḥ || 5-44-9||

RMY 5-44-10

वाली च सह सुग्रीवो जाम्बवांश्च महाबलः ।
नीलः सेनापतिश्चैव ये चान्ये द्विविदादयः ॥ ५-४४-१०॥
vālī ca saha sugrīvo jāmbavāṃśca mahābalaḥ |
nīlaḥ senāpatiścaiva ye cānye dvividādayaḥ || 5-44-10||

RMY 5-44-11

नैव तेषां गतिर्भीमा न तेजो न पराक्रमः ।
न मतिर्न बलोत्साहो न रूपपरिकल्पनम् ॥ ५-४४-११॥
naiva teṣāṃ gatirbhīmā na tejo na parākramaḥ |
na matirna balotsāho na rūpaparikalpanam || 5-44-11||

RMY 5-44-12

महत्सत्त्वमिदं ज्ञेयं कपिरूपं व्यवस्थितम् ।
प्रयत्नं महदास्थाय क्रियतामस्य निग्रहः ॥ ५-४४-१२॥
mahatsattvamidaṃ jñeyaṃ kapirūpaṃ vyavasthitam |
prayatnaṃ mahadāsthāya kriyatāmasya nigrahaḥ || 5-44-12||

RMY 5-44-13

कामं लोकास्त्रयः सेन्द्राः ससुरासुरमानवाः ।
भवतामग्रतः स्थातुं न पर्याप्ता रणाजिरे ॥ ५-४४-१३॥
kāmaṃ lokāstrayaḥ sendrāḥ sasurāsuramānavāḥ |
bhavatāmagrataḥ sthātuṃ na paryāptā raṇājire || 5-44-13||

RMY 5-44-14

तथापि तु नयज्ञेन जयमाकाङ्क्षता रणे ।
आत्मा रक्ष्यः प्रयत्नेन युद्धसिद्धिर्हि चञ्चला ॥ ५-४४-१४॥
tathāpi tu nayajñena jayamākāṅkṣatā raṇe |
ātmā rakṣyaḥ prayatnena yuddhasiddhirhi cañcalā || 5-44-14||

RMY 5-44-15

ते स्वामिवचनं सर्वे प्रतिगृह्य महौजसः ।
समुत्पेतुर्महावेगा हुताशसमतेजसः ॥ ५-४४-१५॥
te svāmivacanaṃ sarve pratigṛhya mahaujasaḥ |
samutpeturmahāvegā hutāśasamatejasaḥ || 5-44-15||

RMY 5-44-16

रथैश्च मत्तैर्नागैश्च वाजिभिश्च महाजवैः ।
शस्त्रैश्च विविधैस्तीक्ष्णैः सर्वैश्चोपचिता बलैः ॥ ५-४४-१६॥
rathaiśca mattairnāgaiśca vājibhiśca mahājavaiḥ |
śastraiśca vividhaistīkṣṇaiḥ sarvaiścopacitā balaiḥ || 5-44-16||

RMY 5-44-17

ततस्तं ददृशुर्वीरा दीप्यमानं महाकपिम् ।
रश्मिमन्तमिवोद्यन्तं स्वतेजोरश्मिमालिनम् ॥ ५-४४-१७॥
tatastaṃ dadṛśurvīrā dīpyamānaṃ mahākapim |
raśmimantamivodyantaṃ svatejoraśmimālinam || 5-44-17||

RMY 5-44-18

तोरणस्थं महावेगं महासत्त्वं महाबलम् ।
महामतिं महोत्साहं महाकायं महाबलम् ॥ ५-४४-१८॥
toraṇasthaṃ mahāvegaṃ mahāsattvaṃ mahābalam |
mahāmatiṃ mahotsāhaṃ mahākāyaṃ mahābalam || 5-44-18||

RMY 5-44-19

तं समीक्ष्यैव ते सर्वे दिक्षु सर्वास्ववस्थिताः ।
तैस्तैः प्रहरणैर्भीमैरभिपेतुस्ततस्ततः ॥ ५-४४-१९॥
taṃ samīkṣyaiva te sarve dikṣu sarvāsvavasthitāḥ |
taistaiḥ praharaṇairbhīmairabhipetustatastataḥ || 5-44-19||

RMY 5-44-20

तस्य पञ्चायसास्तीक्ष्णाः सिताः पीतमुखाः शराः ।
शिरस्त्युत्पलपत्राभा दुर्धरेण निपातिताः ॥ ५-४४-२०॥
tasya pañcāyasāstīkṣṇāḥ sitāḥ pītamukhāḥ śarāḥ |
śirastyutpalapatrābhā durdhareṇa nipātitāḥ || 5-44-20||

RMY 5-44-21

स तैः पञ्चभिराविद्धः शरैः शिरसि वानरः ।
उत्पपात नदन्व्योम्नि दिशो दश विनादयन् ॥ ५-४४-२१॥
sa taiḥ pañcabhirāviddhaḥ śaraiḥ śirasi vānaraḥ |
utpapāta nadanvyomni diśo daśa vinādayan || 5-44-21||

RMY 5-44-22

ततस्तु दुर्धरो वीरः सरथः सज्जकार्मुकः ।
किरञ्शरशतैर्नैकैरभिपेदे महाबलः ॥ ५-४४-२२॥
tatastu durdharo vīraḥ sarathaḥ sajjakārmukaḥ |
kirañśaraśatairnaikairabhipede mahābalaḥ || 5-44-22||

RMY 5-44-23

स कपिर्वारयामास तं व्योम्नि शरवर्षिणम् ।
वृष्टिमन्तं पयोदान्ते पयोदमिव मारुतः ॥ ५-४४-२३॥
sa kapirvārayāmāsa taṃ vyomni śaravarṣiṇam |
vṛṣṭimantaṃ payodānte payodamiva mārutaḥ || 5-44-23||

RMY 5-44-24

अर्द्यमानस्ततस्तेन दुर्धरेणानिलात्मजः ।
चकार निनदं भूयो व्यवर्धत च वेगवान् ॥ ५-४४-२४॥
ardyamānastatastena durdhareṇānilātmajaḥ |
cakāra ninadaṃ bhūyo vyavardhata ca vegavān || 5-44-24||

RMY 5-44-25

स दूरं सहसोत्पत्य दुर्धरस्य रथे हरिः ।
निपपात महावेगो विद्युद्राशिर्गिराविव ॥ ५-४४-२५॥
sa dūraṃ sahasotpatya durdharasya rathe hariḥ |
nipapāta mahāvego vidyudrāśirgirāviva || 5-44-25||

RMY 5-44-26

ततस्तं मथिताष्टाश्वं रथं भग्नाक्षकूवरम् ।
विहाय न्यपतद्भूमौ दुर्धरस्त्यक्तजीवितः ॥ ५-४४-२६॥
tatastaṃ mathitāṣṭāśvaṃ rathaṃ bhagnākṣakūvaram |
vihāya nyapatadbhūmau durdharastyaktajīvitaḥ || 5-44-26||

RMY 5-44-27

तं विरूपाक्षयूपाक्षौ दृष्ट्वा निपतितं भुवि ।
संजातरोषौ दुर्धर्षावुत्पेततुररिंदमौ ॥ ५-४४-२७॥
taṃ virūpākṣayūpākṣau dṛṣṭvā nipatitaṃ bhuvi |
saṃjātaroṣau durdharṣāvutpetaturariṃdamau || 5-44-27||

RMY 5-44-28

स ताभ्यां सहसोत्पत्य विष्ठितो विमलेऽम्बरे ।
मुद्गराभ्यां महाबाहुर्वक्षस्यभिहतः कपिः ॥ ५-४४-२८॥
sa tābhyāṃ sahasotpatya viṣṭhito vimale'mbare |
mudgarābhyāṃ mahābāhurvakṣasyabhihataḥ kapiḥ || 5-44-28||

RMY 5-44-29

तयोर्वेगवतोर्वेगं विनिहत्य महाबलः ।
निपपात पुनर्भूमौ सुपर्णसमविक्रमः ॥ ५-४४-२९॥
tayorvegavatorvegaṃ vinihatya mahābalaḥ |
nipapāta punarbhūmau suparṇasamavikramaḥ || 5-44-29||

RMY 5-44-30

स सालवृक्षमासाद्य समुत्पाट्य च वानरः ।
तावुभौ राक्षसौ वीरौ जघान पवनात्मजः ॥ ५-४४-३०॥
sa sālavṛkṣamāsādya samutpāṭya ca vānaraḥ |
tāvubhau rākṣasau vīrau jaghāna pavanātmajaḥ || 5-44-30||

RMY 5-44-31

ततस्तांस्त्रीन्हताञ्ज्ञात्वा वानरेण तरस्विना ।
अभिपेदे महावेगः प्रसह्य प्रघसो हरिम् ॥ ५-४४-३१॥
tatastāṃstrīnhatāñjñātvā vānareṇa tarasvinā |
abhipede mahāvegaḥ prasahya praghaso harim || 5-44-31||

RMY 5-44-32

भासकर्णश्च संक्रुद्धः शूलमादाय वीर्यवान् ।
एकतः कपिशार्दूलं यशस्विनमवस्थितौ ॥ ५-४४-३२॥
bhāsakarṇaśca saṃkruddhaḥ śūlamādāya vīryavān |
ekataḥ kapiśārdūlaṃ yaśasvinamavasthitau || 5-44-32||

RMY 5-44-33

पट्टिशेन शिताग्रेण प्रघसः प्रत्यपोथयत् ।
भासकर्णश्च शूलेन राक्षसः कपिसत्तमम् ॥ ५-४४-३३॥
paṭṭiśena śitāgreṇa praghasaḥ pratyapothayat |
bhāsakarṇaśca śūlena rākṣasaḥ kapisattamam || 5-44-33||

RMY 5-44-34

स ताभ्यां विक्षतैर्गात्रैरसृग्दिग्धतनूरुहः ।
अभवद्वानरः क्रुद्धो बालसूर्यसमप्रभः ॥ ५-४४-३४॥
sa tābhyāṃ vikṣatairgātrairasṛgdigdhatanūruhaḥ |
abhavadvānaraḥ kruddho bālasūryasamaprabhaḥ || 5-44-34||

RMY 5-44-35

समुत्पाट्य गिरेः शृङ्गं समृगव्यालपादपम् ।
जघान हनुमान्वीरो राक्षसौ कपिकुञ्जरः ॥ ५-४४-३५॥
samutpāṭya gireḥ śṛṅgaṃ samṛgavyālapādapam |
jaghāna hanumānvīro rākṣasau kapikuñjaraḥ || 5-44-35||

RMY 5-44-36

ततस्तेष्ववसन्नेषु सेनापतिषु पञ्चसु ।
बलं तदवशेषं तु नाशयामास वानरः ॥ ५-४४-३६॥
tatasteṣvavasanneṣu senāpatiṣu pañcasu |
balaṃ tadavaśeṣaṃ tu nāśayāmāsa vānaraḥ || 5-44-36||

RMY 5-44-37

अश्वैरश्वान्गजैर्नागान्योधैर्योधान्रथै रथान् ।
स कपिर्नाशयामास सहस्राक्ष इवासुरान् ॥ ५-४४-३७॥
aśvairaśvāngajairnāgānyodhairyodhānrathai rathān |
sa kapirnāśayāmāsa sahasrākṣa ivāsurān || 5-44-37||

RMY 5-44-38

हतैर्नागैश्च तुरगैर्भग्नाक्षैश्च महारथैः ।
हतैश्च राक्षसैर्भूमी रुद्धमार्गा समन्ततः ॥ ५-४४-३८॥
hatairnāgaiśca turagairbhagnākṣaiśca mahārathaiḥ |
hataiśca rākṣasairbhūmī ruddhamārgā samantataḥ || 5-44-38||

RMY 5-44-39

ततः कपिस्तान्ध्वजिनीपतीन्रणे निहत्य वीरान्सबलान्सवाहनान् ।
तदेव वीरः परिगृह्य तोरणं कृतक्षणः काल इव प्रजाक्षये ॥ ५-४४-३९॥
tataḥ kapistāndhvajinīpatīnraṇe nihatya vīrānsabalānsavāhanān |
tadeva vīraḥ parigṛhya toraṇaṃ kṛtakṣaṇaḥ kāla iva prajākṣaye || 5-44-39||

Sarga: 45/66 (39)

RMY 5-45-1

सेनापतीन्पञ्च स तु प्रमापितान्हनूमता सानुचरान्सवाहनान् ।
समीक्ष्य राजा समरोद्धतोन्मुखं कुमारमक्षं प्रसमैक्षताक्षतम् ॥ ५-४५-१॥
senāpatīnpañca sa tu pramāpitānhanūmatā sānucarānsavāhanān |
samīkṣya rājā samaroddhatonmukhaṃ kumāramakṣaṃ prasamaikṣatākṣatam || 5-45-1||

RMY 5-45-2

स तस्य दृष्ट्यर्पणसंप्रचोदितः प्रतापवान्काञ्चनचित्रकार्मुकः ।
समुत्पपाताथ सदस्युदीरितो द्विजातिमुख्यैर्हविषेव पावकः ॥ ५-४५-२॥
sa tasya dṛṣṭyarpaṇasaṃpracoditaḥ pratāpavānkāñcanacitrakārmukaḥ |
samutpapātātha sadasyudīrito dvijātimukhyairhaviṣeva pāvakaḥ || 5-45-2||

RMY 5-45-3

ततो महद्बालदिवाकरप्रभं प्रतप्तजाम्बूनदजालसंततम् ।
रथां समास्थाय ययौ स वीर्यवान्महाहरिं तं प्रति नैरृतर्षभः ॥ ५-४५-३॥
tato mahadbāladivākaraprabhaṃ prataptajāmbūnadajālasaṃtatam |
rathāṃ samāsthāya yayau sa vīryavānmahāhariṃ taṃ prati nairṛtarṣabhaḥ || 5-45-3||

RMY 5-45-4

ततस्तपःसंग्रहसंचयार्जितं प्रतप्तजाम्बूनदजालशोभितम् ।
पताकिनं रत्नविभूषितध्वजं मनोजवाष्टाश्ववरैः सुयोजितम् ॥ ५-४५-४॥
tatastapaḥsaṃgrahasaṃcayārjitaṃ prataptajāmbūnadajālaśobhitam |
patākinaṃ ratnavibhūṣitadhvajaṃ manojavāṣṭāśvavaraiḥ suyojitam || 5-45-4||

RMY 5-45-5

सुरासुराधृष्यमसंगचारिणं रविप्रभं व्योमचरं समाहितम् ।
सतूणमष्टासिनिबद्धबन्धुरं यथाक्रमावेशितशक्तितोमरम् ॥ ५-४५-५॥
surāsurādhṛṣyamasaṃgacāriṇaṃ raviprabhaṃ vyomacaraṃ samāhitam |
satūṇamaṣṭāsinibaddhabandhuraṃ yathākramāveśitaśaktitomaram || 5-45-5||

RMY 5-45-6

विराजमानं प्रतिपूर्णवस्तुना सहेमदाम्ना शशिसूर्यवर्वसा ।
दिवाकराभं रथमास्थितस्ततः स निर्जगामामरतुल्यविक्रमः ॥ ५-४५-६॥
virājamānaṃ pratipūrṇavastunā sahemadāmnā śaśisūryavarvasā |
divākarābhaṃ rathamāsthitastataḥ sa nirjagāmāmaratulyavikramaḥ || 5-45-6||

RMY 5-45-7

स पूरयन्खं च महीं च साचलां तुरंगमतङ्गमहारथस्वनैः ।
बलैः समेतैः स हि तोरणस्थितं समर्थमासीनमुपागमत्कपिम् ॥ ५-४५-७॥
sa pūrayankhaṃ ca mahīṃ ca sācalāṃ turaṃgamataṅgamahārathasvanaiḥ |
balaiḥ sametaiḥ sa hi toraṇasthitaṃ samarthamāsīnamupāgamatkapim || 5-45-7||

RMY 5-45-8

स तं समासाद्य हरिं हरीक्षणो युगान्तकालाग्निमिव प्रजाक्षये ।
अवस्थितं विस्मितजातसंभ्रमः समैक्षताक्षो बहुमानचक्षुषा ॥ ५-४५-८॥
sa taṃ samāsādya hariṃ harīkṣaṇo yugāntakālāgnimiva prajākṣaye |
avasthitaṃ vismitajātasaṃbhramaḥ samaikṣatākṣo bahumānacakṣuṣā || 5-45-8||

RMY 5-45-9

स तस्य वेगं च कपेर्महात्मनः पराक्रमं चारिषु पार्थिवात्मजः ।
विचारयन्खं च बलं महाबलो हिमक्षये सूर्य इवाभिवर्धते ॥ ५-४५-९॥
sa tasya vegaṃ ca kapermahātmanaḥ parākramaṃ cāriṣu pārthivātmajaḥ |
vicārayankhaṃ ca balaṃ mahābalo himakṣaye sūrya ivābhivardhate || 5-45-9||

RMY 5-45-10

स जातमन्युः प्रसमीक्ष्य विक्रमं स्थिरः स्थितः संयति दुर्निवारणम् ।
समाहितात्मा हनुमन्तमाहवे प्रचोदयामास शरैस्त्रिभिः शितैः ॥ ५-४५-१०॥
sa jātamanyuḥ prasamīkṣya vikramaṃ sthiraḥ sthitaḥ saṃyati durnivāraṇam |
samāhitātmā hanumantamāhave pracodayāmāsa śaraistribhiḥ śitaiḥ || 5-45-10||

RMY 5-45-11

ततः कपिं तं प्रसमीक्ष्य गर्वितं जितश्रमं शत्रुपराजयोर्जितम् ।
अवैक्षताक्षः समुदीर्णमानसः सबाणपाणिः प्रगृहीतकार्मुकः ॥ ५-४५-११॥
tataḥ kapiṃ taṃ prasamīkṣya garvitaṃ jitaśramaṃ śatruparājayorjitam |
avaikṣatākṣaḥ samudīrṇamānasaḥ sabāṇapāṇiḥ pragṛhītakārmukaḥ || 5-45-11||

RMY 5-45-12

स हेमनिष्काङ्गदचारुकुण्डलः समाससादाशु पराक्रमः कपिम् ।
तयोर्बभूवाप्रतिमः समागमः सुरासुराणामपि संभ्रमप्रदः ॥ ५-४५-१२॥
sa hemaniṣkāṅgadacārukuṇḍalaḥ samāsasādāśu parākramaḥ kapim |
tayorbabhūvāpratimaḥ samāgamaḥ surāsurāṇāmapi saṃbhramapradaḥ || 5-45-12||

RMY 5-45-13

ररास भूमिर्न तताप भानुमान्ववौ न वायुः प्रचचाल चाचलः ।
कपेः कुमारस्य च वीक्ष्य संयुगं ननाद च द्यौरुदधिश्च चुक्षुभे ॥ ५-४५-१३॥
rarāsa bhūmirna tatāpa bhānumānvavau na vāyuḥ pracacāla cācalaḥ |
kapeḥ kumārasya ca vīkṣya saṃyugaṃ nanāda ca dyaurudadhiśca cukṣubhe || 5-45-13||

RMY 5-45-14

ततः स वीरः सुमुखान्पतत्रिणः सुवर्णपुङ्खान्सविषानिवोरगान् ।
समाधिसंयोगविमोक्षतत्त्वविच्छरानथ त्रीन्कपिमूर्ध्न्यपातयत् ॥ ५-४५-१४॥
tataḥ sa vīraḥ sumukhānpatatriṇaḥ suvarṇapuṅkhānsaviṣānivoragān |
samādhisaṃyogavimokṣatattvaviccharānatha trīnkapimūrdhnyapātayat || 5-45-14||

RMY 5-45-15

स तैः शरैर्मूर्ध्नि समं निपातितैः क्षरन्नसृग्दिग्धविवृत्तलोचनः ।
नवोदितादित्यनिभः शरांशुमान्व्यराजतादित्य इवांशुमालिकः ॥ ५-४५-१५॥
sa taiḥ śarairmūrdhni samaṃ nipātitaiḥ kṣarannasṛgdigdhavivṛttalocanaḥ |
navoditādityanibhaḥ śarāṃśumānvyarājatāditya ivāṃśumālikaḥ || 5-45-15||

RMY 5-45-16

ततः स पिङ्गाधिपमन्त्रिसत्तमः समीक्ष्य तं राजवरात्मजं रणे ।
उदग्रचित्रायुधचित्रकार्मुकं जहर्ष चापूर्यत चाहवोन्मुखः ॥ ५-४५-१६॥
tataḥ sa piṅgādhipamantrisattamaḥ samīkṣya taṃ rājavarātmajaṃ raṇe |
udagracitrāyudhacitrakārmukaṃ jaharṣa cāpūryata cāhavonmukhaḥ || 5-45-16||

RMY 5-45-17

स मन्दराग्रस्थ इवांशुमाली विवृद्धकोपो बलवीर्यसंयुतः ।
कुमारमक्षं सबलं सवाहनं ददाह नेत्राग्निमरीचिभिस्तदा ॥ ५-४५-१७॥
sa mandarāgrastha ivāṃśumālī vivṛddhakopo balavīryasaṃyutaḥ |
kumāramakṣaṃ sabalaṃ savāhanaṃ dadāha netrāgnimarīcibhistadā || 5-45-17||

RMY 5-45-18

ततः स बाणासनशक्रकार्मुकः शरप्रवर्षो युधि राक्षसाम्बुदः ।
शरान्मुमोचाशु हरीश्वराचले बलाहको वृष्टिमिवाचलोत्तमे ॥ ५-४५-१८॥
tataḥ sa bāṇāsanaśakrakārmukaḥ śarapravarṣo yudhi rākṣasāmbudaḥ |
śarānmumocāśu harīśvarācale balāhako vṛṣṭimivācalottame || 5-45-18||

RMY 5-45-19

ततः कपिस्तं रणचण्डविक्रमं विवृद्धतेजोबलवीर्यसायकम् ।
कुमारमक्षं प्रसमीक्ष्य संयुगे ननाद हर्षाद्घनतुल्यविक्रमः ॥ ५-४५-१९॥
tataḥ kapistaṃ raṇacaṇḍavikramaṃ vivṛddhatejobalavīryasāyakam |
kumāramakṣaṃ prasamīkṣya saṃyuge nanāda harṣādghanatulyavikramaḥ || 5-45-19||

RMY 5-45-20

स बालभावाद्युधि वीर्यदर्पितः प्रवृद्धमन्युः क्षतजोपमेक्षणः ।
समाससादाप्रतिमं रणे कपिं गजो महाकूपमिवावृतं तृणैः ॥ ५-४५-२०॥
sa bālabhāvādyudhi vīryadarpitaḥ pravṛddhamanyuḥ kṣatajopamekṣaṇaḥ |
samāsasādāpratimaṃ raṇe kapiṃ gajo mahākūpamivāvṛtaṃ tṛṇaiḥ || 5-45-20||

RMY 5-45-21

स तेन बाणैः प्रसभं निपातितैश्चकार नादं घननादनिःस्वनः ।
समुत्पपाताशु नभः स मारुतिर्भुजोरुविक्षेपण घोरदर्शनः ॥ ५-४५-२१॥
sa tena bāṇaiḥ prasabhaṃ nipātitaiścakāra nādaṃ ghananādaniḥsvanaḥ |
samutpapātāśu nabhaḥ sa mārutirbhujoruvikṣepaṇa ghoradarśanaḥ || 5-45-21||

RMY 5-45-22

समुत्पतन्तं समभिद्रवद्बली स राक्षसानां प्रवरः प्रतापवान् ।
रथी रथश्रेष्ठतमः किरञ्शरैः पयोधरः शैलमिवाश्मवृष्टिभिः ॥ ५-४५-२२॥
samutpatantaṃ samabhidravadbalī sa rākṣasānāṃ pravaraḥ pratāpavān |
rathī rathaśreṣṭhatamaḥ kirañśaraiḥ payodharaḥ śailamivāśmavṛṣṭibhiḥ || 5-45-22||

RMY 5-45-23

स ताञ्शरांस्तस्य विमोक्षयन्कपिश्चचार वीरः पथि वायुसेविते ।
शरान्तरे मारुतवद्विनिष्पतन्मनोजवः संयति चण्डविक्रमः ॥ ५-४५-२३॥
sa tāñśarāṃstasya vimokṣayankapiścacāra vīraḥ pathi vāyusevite |
śarāntare mārutavadviniṣpatanmanojavaḥ saṃyati caṇḍavikramaḥ || 5-45-23||

RMY 5-45-24

तमात्तबाणासनमाहवोन्मुखं खमास्तृणन्तं विविधैः शरोत्तमैः ।
अवैक्षताक्षं बहुमानचक्षुषा जगाम चिन्तां च स मारुतात्मजः ॥ ५-४५-२४॥
tamāttabāṇāsanamāhavonmukhaṃ khamāstṛṇantaṃ vividhaiḥ śarottamaiḥ |
avaikṣatākṣaṃ bahumānacakṣuṣā jagāma cintāṃ ca sa mārutātmajaḥ || 5-45-24||

RMY 5-45-25

ततः शरैर्भिन्नभुजान्तरः कपिः कुमारवर्येण महात्मना नदन् ।
महाभुजः कर्मविशेषतत्त्वविद्विचिन्तयामास रणे पराक्रमम् ॥ ५-४५-२५॥
tataḥ śarairbhinnabhujāntaraḥ kapiḥ kumāravaryeṇa mahātmanā nadan |
mahābhujaḥ karmaviśeṣatattvavidvicintayāmāsa raṇe parākramam || 5-45-25||

RMY 5-45-26

अबालवद्बालदिवाकरप्रभः करोत्ययं कर्म महन्महाबलः ।
न चास्य सर्वाहवकर्मशोभिनः प्रमापणे मे मतिरत्र जायते ॥ ५-४५-२६॥
abālavadbāladivākaraprabhaḥ karotyayaṃ karma mahanmahābalaḥ |
na cāsya sarvāhavakarmaśobhinaḥ pramāpaṇe me matiratra jāyate || 5-45-26||

RMY 5-45-27

अयं महात्मा च महांश्च वीर्यतः समाहितश्चातिसहश्च संयुगे ।
असंशयं कर्मगुणोदयादयं सनागयक्षैर्मुनिभिश्च पूजितः ॥ ५-४५-२७॥
ayaṃ mahātmā ca mahāṃśca vīryataḥ samāhitaścātisahaśca saṃyuge |
asaṃśayaṃ karmaguṇodayādayaṃ sanāgayakṣairmunibhiśca pūjitaḥ || 5-45-27||

RMY 5-45-28

पराक्रमोत्साहविवृद्धमानसः समीक्षते मां प्रमुखागतः स्थितः ।
पराक्रमो ह्यस्य मनांसि कम्पयेत्सुरासुराणामपि शीघ्रकारिणः ॥ ५-४५-२८॥
parākramotsāhavivṛddhamānasaḥ samīkṣate māṃ pramukhāgataḥ sthitaḥ |
parākramo hyasya manāṃsi kampayetsurāsurāṇāmapi śīghrakāriṇaḥ || 5-45-28||

RMY 5-45-29

न खल्वयं नाभिभवेदुपेक्षितः पराक्रमो ह्यस्य रणे विवर्धते ।
प्रमापणं त्वेव ममास्य रोचते न वर्धमानोऽग्निरुपेक्षितुं क्षमः ॥ ५-४५-२९॥
na khalvayaṃ nābhibhavedupekṣitaḥ parākramo hyasya raṇe vivardhate |
pramāpaṇaṃ tveva mamāsya rocate na vardhamāno'gnirupekṣituṃ kṣamaḥ || 5-45-29||

RMY 5-45-30

इति प्रवेगं तु परस्य तर्कयन्स्वकर्मयोगं च विधाय वीर्यवान् ।
चकार वेगं तु महाबलस्तदा मतिं च चक्रेऽस्य वधे महाकपिः ॥ ५-४५-३०॥
iti pravegaṃ tu parasya tarkayansvakarmayogaṃ ca vidhāya vīryavān |
cakāra vegaṃ tu mahābalastadā matiṃ ca cakre'sya vadhe mahākapiḥ || 5-45-30||

RMY 5-45-31

स तस्य तानष्टहयान्महाजवान्समाहितान्भारसहान्विवर्तने ।
जघान वीरः पथि वायुसेविते तलप्रहालैः पवनात्मजः कपिः ॥ ५-४५-३१॥
sa tasya tānaṣṭahayānmahājavānsamāhitānbhārasahānvivartane |
jaghāna vīraḥ pathi vāyusevite talaprahālaiḥ pavanātmajaḥ kapiḥ || 5-45-31||

RMY 5-45-32

ततस्तलेनाभिहतो महारथः स तस्य पिङ्गाधिपमन्त्रिनिर्जितः ।
स भग्ननीडः परिमुक्तकूबरः पपात भूमौ हतवाजिरम्बरात् ॥ ५-४५-३२॥
tatastalenābhihato mahārathaḥ sa tasya piṅgādhipamantrinirjitaḥ |
sa bhagnanīḍaḥ parimuktakūbaraḥ papāta bhūmau hatavājirambarāt || 5-45-32||

RMY 5-45-33

स तं परित्यज्य महारथो रथं सकार्मुकः खड्गधरः खमुत्पतत् ।
तपोऽभियोगादृषिरुग्रवीर्यवान्विहाय देहं मरुतामिवालयम् ॥ ५-४५-३३॥
sa taṃ parityajya mahāratho rathaṃ sakārmukaḥ khaḍgadharaḥ khamutpatat |
tapo'bhiyogādṛṣirugravīryavānvihāya dehaṃ marutāmivālayam || 5-45-33||

RMY 5-45-34

ततः कपिस्तं विचरन्तमम्बरे पतत्रिराजानिलसिद्धसेविते ।
समेत्य तं मारुतवेगविक्रमः क्रमेण जग्राह च पादयोर्दृढम् ॥ ५-४५-३४॥
tataḥ kapistaṃ vicarantamambare patatrirājānilasiddhasevite |
sametya taṃ mārutavegavikramaḥ krameṇa jagrāha ca pādayordṛḍham || 5-45-34||

RMY 5-45-35

स तं समाविध्य सहस्रशः कपिर्महोरगं गृह्य इवाण्डजेश्वरः ।
मुमोच वेगात्पितृतुल्यविक्रमो महीतले संयति वानरोत्तमः ॥ ५-४५-३५॥
sa taṃ samāvidhya sahasraśaḥ kapirmahoragaṃ gṛhya ivāṇḍajeśvaraḥ |
mumoca vegātpitṛtulyavikramo mahītale saṃyati vānarottamaḥ || 5-45-35||

RMY 5-45-36

स भग्नबाहूरुकटीशिरो धरः क्षरन्नसृन्निर्मथितास्थिलोचनः ।
स भिन्नसंधिः प्रविकीर्णबन्धनो हतः क्षितौ वायुसुतेन राक्षसः ॥ ५-४५-३६॥
sa bhagnabāhūrukaṭīśiro dharaḥ kṣarannasṛnnirmathitāsthilocanaḥ |
sa bhinnasaṃdhiḥ pravikīrṇabandhano hataḥ kṣitau vāyusutena rākṣasaḥ || 5-45-36||

RMY 5-45-37

महाकपिर्भूमितले निपीड्य तं चकार रक्षोऽधिपतेर्महद्भयम् ॥ ५-४५-३७॥
mahākapirbhūmitale nipīḍya taṃ cakāra rakṣo'dhipatermahadbhayam || 5-45-37||

RMY 5-45-38

महर्षिभिश्चक्रचरैर्महाव्रतैः समेत्य भूतैश्च सयक्षपन्नगैः ।
सुरैश्च सेन्द्रैर्भृशजातविस्मयैर्हते कुमारे स कपिर्निरीक्षितः ॥ ५-४५-३८॥
maharṣibhiścakracarairmahāvrataiḥ sametya bhūtaiśca sayakṣapannagaiḥ |
suraiśca sendrairbhṛśajātavismayairhate kumāre sa kapirnirīkṣitaḥ || 5-45-38||

RMY 5-45-39

निहत्य तं वज्रसुतोपमप्रभं कुमारमक्षं क्षतजोपमेक्षणम् ।
तदेव वीरोऽभिजगाम तोरणं कृतक्षणः काल इव प्रजाक्षये ॥ ५-४५-३९॥
nihatya taṃ vajrasutopamaprabhaṃ kumāramakṣaṃ kṣatajopamekṣaṇam |
tadeva vīro'bhijagāma toraṇaṃ kṛtakṣaṇaḥ kāla iva prajākṣaye || 5-45-39||

Sarga: 46/66 (59)

RMY 5-46-1

ततस्तु रक्षोऽधिपतिर्महात्मा हनूमताक्षे निहते कुमारे ।
मनः समाधाय तदेन्द्रकल्पं समादिदेशेन्द्रजितं स रोषात् ॥ ५-४६-१॥
tatastu rakṣo'dhipatirmahātmā hanūmatākṣe nihate kumāre |
manaḥ samādhāya tadendrakalpaṃ samādideśendrajitaṃ sa roṣāt || 5-46-1||

RMY 5-46-2

त्वमस्त्रविच्छस्त्रभृतां वरिष्ठः सुरासुराणामपि शोकदाता ।
सुरेषु सेन्द्रेषु च दृष्टकर्मा पितामहाराधनसंचितास्त्रः ॥ ५-४६-२॥
tvamastravicchastrabhṛtāṃ variṣṭhaḥ surāsurāṇāmapi śokadātā |
sureṣu sendreṣu ca dṛṣṭakarmā pitāmahārādhanasaṃcitāstraḥ || 5-46-2||

RMY 5-46-3

तवास्त्रबलमासाद्य नासुरा न मरुद्गणाः ।
न कश्चित्त्रिषु लोकेषु संयुगे न गतश्रमः ॥ ५-४६-३॥
tavāstrabalamāsādya nāsurā na marudgaṇāḥ |
na kaścittriṣu lokeṣu saṃyuge na gataśramaḥ || 5-46-3||

RMY 5-46-4

भुजवीर्याभिगुप्तश्च तपसा चाभिरक्षितः ।
देशकालविभागज्ञस्त्वमेव मतिसत्तमः ॥ ५-४६-४॥
bhujavīryābhiguptaśca tapasā cābhirakṣitaḥ |
deśakālavibhāgajñastvameva matisattamaḥ || 5-46-4||

RMY 5-46-5

न तेऽस्त्यशक्यं समरेषु कर्मणा न तेऽस्त्यकार्यं मतिपूर्वमन्त्रणे ।
न सोऽस्ति कश्चित्त्रिषु संग्रहेषु वै न वेद यस्तेऽस्त्रबलं बलं च ते ॥ ५-४६-५॥
na te'styaśakyaṃ samareṣu karmaṇā na te'styakāryaṃ matipūrvamantraṇe |
na so'sti kaścittriṣu saṃgraheṣu vai na veda yaste'strabalaṃ balaṃ ca te || 5-46-5||

RMY 5-46-6

ममानुरूपं तपसो बलं च ते पराक्रमश्चास्त्रबलं च संयुगे ।
न त्वां समासाद्य रणावमर्दे मनः श्रमं गच्छति निश्चितार्थम् ॥ ५-४६-६॥
mamānurūpaṃ tapaso balaṃ ca te parākramaścāstrabalaṃ ca saṃyuge |
na tvāṃ samāsādya raṇāvamarde manaḥ śramaṃ gacchati niścitārtham || 5-46-6||

RMY 5-46-7

निहता इंकराः सर्वे जम्बुमाली च राक्षसः ।
अमात्यपुत्रा वीराश्च पञ्च सेनाग्रयायिनः ॥ ५-४६-७॥
nihatā iṃkarāḥ sarve jambumālī ca rākṣasaḥ |
amātyaputrā vīrāśca pañca senāgrayāyinaḥ || 5-46-7||

RMY 5-46-8

सहोदरस्ते दयितः कुमारोऽक्षश्च सूदितः ।
न तु तेष्वेव मे सारो यस्त्वय्यरिनिषूदन ॥ ५-४६-८॥
sahodaraste dayitaḥ kumāro'kṣaśca sūditaḥ |
na tu teṣveva me sāro yastvayyariniṣūdana || 5-46-8||

RMY 5-46-9

इदं हि दृष्ट्वा मतिमन्महद्बलं कपेः प्रभावं च पराक्रमं च ।
त्वमात्मनश्चापि समीक्ष्य सारं कुरुष्व वेगं स्वबलानुरूपम् ॥ ५-४६-९॥
idaṃ hi dṛṣṭvā matimanmahadbalaṃ kapeḥ prabhāvaṃ ca parākramaṃ ca |
tvamātmanaścāpi samīkṣya sāraṃ kuruṣva vegaṃ svabalānurūpam || 5-46-9||

RMY 5-46-10

बलावमर्दस्त्वयि संनिकृष्टे यथा गते शाम्यति शान्तशत्रौ ।
तथा समीक्ष्यात्मबलं परं च समारभस्वास्त्रविदां वरिष्ठ ॥ ५-४६-१०॥
balāvamardastvayi saṃnikṛṣṭe yathā gate śāmyati śāntaśatrau |
tathā samīkṣyātmabalaṃ paraṃ ca samārabhasvāstravidāṃ variṣṭha || 5-46-10||

RMY 5-46-11

न खल्वियं मतिः श्रेष्ठा यत्त्वां संप्रेषयाम्यहम् ।
इयं च राजधर्माणां क्षत्रस्य च मतिर्मता ॥ ५-४६-११॥
na khalviyaṃ matiḥ śreṣṭhā yattvāṃ saṃpreṣayāmyaham |
iyaṃ ca rājadharmāṇāṃ kṣatrasya ca matirmatā || 5-46-11||

RMY 5-46-12

नानाशस्त्रैश्च संग्रामे वैशारद्यमरिंदम ।
अवश्यमेव बोद्धव्यं काम्यश्च विजयो रणे ॥ ५-४६-१२॥
nānāśastraiśca saṃgrāme vaiśāradyamariṃdama |
avaśyameva boddhavyaṃ kāmyaśca vijayo raṇe || 5-46-12||

RMY 5-46-13

ततः पितुस्तद्वचनं निशम्य प्रदक्षिणं दक्षसुतप्रभावः ।
चकार भर्तारमदीनसत्त्वो रणाय वीरः प्रतिपन्नबुद्धिः ॥ ५-४६-१३॥
tataḥ pitustadvacanaṃ niśamya pradakṣiṇaṃ dakṣasutaprabhāvaḥ |
cakāra bhartāramadīnasattvo raṇāya vīraḥ pratipannabuddhiḥ || 5-46-13||

RMY 5-46-14

ततस्तैः स्वगणैरिष्टैरिन्द्रजित्प्रतिपूजितः ।
युद्धोद्धतकृतोत्साहः संग्रामं प्रतिपद्यत ॥ ५-४६-१४॥
tatastaiḥ svagaṇairiṣṭairindrajitpratipūjitaḥ |
yuddhoddhatakṛtotsāhaḥ saṃgrāmaṃ pratipadyata || 5-46-14||

RMY 5-46-15

श्रीमान्पद्मपलाशाक्षो राक्षसाधिपतेः सुतः ।
निर्जगाम महातेजाः समुद्र इव पर्वसु ॥ ५-४६-१५॥
śrīmānpadmapalāśākṣo rākṣasādhipateḥ sutaḥ |
nirjagāma mahātejāḥ samudra iva parvasu || 5-46-15||

RMY 5-46-16

स पक्षि राजोपमतुल्यवेगैर्व्यालैश्चतुर्भिः सिततीक्ष्णदंष्ट्रैः ।
रथं समायुक्तमसंगवेगं समारुरोहेन्द्रजिदिन्द्रकल्पः ॥ ५-४६-१६॥
sa pakṣi rājopamatulyavegairvyālaiścaturbhiḥ sitatīkṣṇadaṃṣṭraiḥ |
rathaṃ samāyuktamasaṃgavegaṃ samārurohendrajidindrakalpaḥ || 5-46-16||

RMY 5-46-17

स रथी धन्विनां श्रेष्ठः शस्त्रज्ञोऽस्त्रविदां वरः ।
रथेनाभिययौ क्षिप्रं हनूमान्यत्र सोऽभवत् ॥ ५-४६-१७॥
sa rathī dhanvināṃ śreṣṭhaḥ śastrajño'stravidāṃ varaḥ |
rathenābhiyayau kṣipraṃ hanūmānyatra so'bhavat || 5-46-17||

RMY 5-46-18

स तस्य रथनिर्घोषं ज्यास्वनं कार्मुकस्य च ।
निशम्य हरिवीरोऽसौ संप्रहृष्टतरोऽभवत् ॥ ५-४६-१८॥
sa tasya rathanirghoṣaṃ jyāsvanaṃ kārmukasya ca |
niśamya harivīro'sau saṃprahṛṣṭataro'bhavat || 5-46-18||

RMY 5-46-19

सुमहच्चापमादाय शितशल्यांश्च सायकान् ।
हनूमन्तमभिप्रेत्य जगाम रणपण्डितः ॥ ५-४६-१९॥
sumahaccāpamādāya śitaśalyāṃśca sāyakān |
hanūmantamabhipretya jagāma raṇapaṇḍitaḥ || 5-46-19||

RMY 5-46-20

तस्मिंस्ततः संयति जातहर्षे रणाय निर्गच्छति बाणपाणौ ।
दिशश्च सर्वाः कलुषा बभूवुर्मृगाश्च रौद्रा बहुधा विनेदुः ॥ ५-४६-२०॥
tasmiṃstataḥ saṃyati jātaharṣe raṇāya nirgacchati bāṇapāṇau |
diśaśca sarvāḥ kaluṣā babhūvurmṛgāśca raudrā bahudhā vineduḥ || 5-46-20||

RMY 5-46-21

समागतास्तत्र तु नागयक्षा महर्षयश्चक्रचराश्च सिद्धाः ।
नभः समावृत्य च पक्षिसंघा विनेदुरुच्चैः परमप्रहृष्टाः ॥ ५-४६-२१॥
samāgatāstatra tu nāgayakṣā maharṣayaścakracarāśca siddhāḥ |
nabhaḥ samāvṛtya ca pakṣisaṃghā vineduruccaiḥ paramaprahṛṣṭāḥ || 5-46-21||

RMY 5-46-22

आयन्तं सरथं दृष्ट्वा तूर्णमिन्द्रजितं कपिः ।
विननाद महानादं व्यवर्धत च वेगवान् ॥ ५-४६-२२॥
āyantaṃ sarathaṃ dṛṣṭvā tūrṇamindrajitaṃ kapiḥ |
vinanāda mahānādaṃ vyavardhata ca vegavān || 5-46-22||

RMY 5-46-23

इन्द्रजित्तु रथं दिव्यमास्थितश्चित्रकार्मुकः ।
धनुर्विस्फारयामास तडिदूर्जितनिःस्वनम् ॥ ५-४६-२३॥
indrajittu rathaṃ divyamāsthitaścitrakārmukaḥ |
dhanurvisphārayāmāsa taḍidūrjitaniḥsvanam || 5-46-23||

RMY 5-46-24

ततः समेतावतितीक्ष्णवेगौ महाबलौ तौ रणनिर्विशङ्कौ ।
कपिश्च रक्षोऽधिपतेश्च पुत्रः सुरासुरेन्द्राविव बद्धवैरौ ॥ ५-४६-२४॥
tataḥ sametāvatitīkṣṇavegau mahābalau tau raṇanirviśaṅkau |
kapiśca rakṣo'dhipateśca putraḥ surāsurendrāviva baddhavairau || 5-46-24||

RMY 5-46-25

स तस्य वीरस्य महारथस्या धनुष्मतः संयति संमतस्य ।
शरप्रवेगं व्यहनत्प्रवृद्धश्चचार मार्गे पितुरप्रमेयः ॥ ५-४६-२५॥
sa tasya vīrasya mahārathasyā dhanuṣmataḥ saṃyati saṃmatasya |
śarapravegaṃ vyahanatpravṛddhaścacāra mārge pituraprameyaḥ || 5-46-25||

RMY 5-46-26

ततः शरानायततीक्ष्णशल्यान्सुपत्रिणः काञ्चनचित्रपुङ्खान् ।
मुमोच वीरः परवीरहन्ता सुसंततान्वज्रनिपातवेगान् ॥ ५-४६-२६॥
tataḥ śarānāyatatīkṣṇaśalyānsupatriṇaḥ kāñcanacitrapuṅkhān |
mumoca vīraḥ paravīrahantā susaṃtatānvajranipātavegān || 5-46-26||

RMY 5-46-27

स तस्य तत्स्यन्दननिःस्वनं च मृदङ्गभेरीपटहस्वनं च ।
विकृष्यमाणस्य च कार्मुकस्य निशम्य घोषं पुनरुत्पपात ॥ ५-४६-२७॥
sa tasya tatsyandananiḥsvanaṃ ca mṛdaṅgabherīpaṭahasvanaṃ ca |
vikṛṣyamāṇasya ca kārmukasya niśamya ghoṣaṃ punarutpapāta || 5-46-27||

RMY 5-46-28

शराणामन्तरेष्वाशु व्यवर्तत महाकपिः ।
हरिस्तस्याभिलक्षस्य मोक्षयँल्लक्ष्यसंग्रहम् ॥ ५-४६-२८॥
śarāṇāmantareṣvāśu vyavartata mahākapiḥ |
haristasyābhilakṣasya mokṣaya~llakṣyasaṃgraham || 5-46-28||

RMY 5-46-29

शराणामग्रतस्तस्य पुनः समभिवर्तत ।
प्रसार्य हस्तौ हनुमानुत्पपातानिलात्मजः ॥ ५-४६-२९॥
śarāṇāmagratastasya punaḥ samabhivartata |
prasārya hastau hanumānutpapātānilātmajaḥ || 5-46-29||

RMY 5-46-30

तावुभौ वेगसंपन्नौ रणकर्मविशारदौ ।
सर्वभूतमनोग्राहि चक्रतुर्युद्धमुत्तमम् ॥ ५-४६-३०॥
tāvubhau vegasaṃpannau raṇakarmaviśāradau |
sarvabhūtamanogrāhi cakraturyuddhamuttamam || 5-46-30||

RMY 5-46-31

हनूमतो वेद न राक्षसोऽन्तरं न मारुतिस्तस्य महात्मनोऽन्तरम् ।
परस्परं निर्विषहौ बभूवतुः समेत्य तौ देवसमानविक्रमौ ॥ ५-४६-३१॥
hanūmato veda na rākṣaso'ntaraṃ na mārutistasya mahātmano'ntaram |
parasparaṃ nirviṣahau babhūvatuḥ sametya tau devasamānavikramau || 5-46-31||

RMY 5-46-32

ततस्तु लक्ष्ये स विहन्यमाने शरेषु मोघेषु च संपतत्सु ।
जगाम चिन्तां महतीं महात्मा समाधिसंयोगसमाहितात्मा ॥ ५-४६-३२॥
tatastu lakṣye sa vihanyamāne śareṣu mogheṣu ca saṃpatatsu |
jagāma cintāṃ mahatīṃ mahātmā samādhisaṃyogasamāhitātmā || 5-46-32||

RMY 5-46-33

ततो मतिं राक्षसराजसूनुश्चकार तस्मिन्हरिवीरमुख्ये ।
अवध्यतां तस्य कपेः समीक्ष्य कथं निगच्छेदिति निग्रहार्थम् ॥ ५-४६-३३॥
tato matiṃ rākṣasarājasūnuścakāra tasminharivīramukhye |
avadhyatāṃ tasya kapeḥ samīkṣya kathaṃ nigacchediti nigrahārtham || 5-46-33||

RMY 5-46-34

ततः पैतामहां वीरः सोऽस्त्रमस्त्रविदां वरः ।
संदधे सुमहातेजास्तं हरिप्रवरं प्रति ॥ ५-४६-३४॥
tataḥ paitāmahāṃ vīraḥ so'stramastravidāṃ varaḥ |
saṃdadhe sumahātejāstaṃ haripravaraṃ prati || 5-46-34||

RMY 5-46-35

अवध्योऽयमिति ज्ञात्वा तमस्त्रेणास्त्रतत्त्ववित् ।
निजग्राह महाबाहुर्मारुतात्मजमिन्द्रजित् ॥ ५-४६-३५॥
avadhyo'yamiti jñātvā tamastreṇāstratattvavit |
nijagrāha mahābāhurmārutātmajamindrajit || 5-46-35||

RMY 5-46-36

तेन बद्धस्ततोऽस्त्रेण राक्षसेन स वानरः ।
अभवन्निर्विचेष्टश्च पपात च महीतले ॥ ५-४६-३६॥
tena baddhastato'streṇa rākṣasena sa vānaraḥ |
abhavannirviceṣṭaśca papāta ca mahītale || 5-46-36||

RMY 5-46-37

ततोऽथ बुद्ध्वा स तदास्त्रबन्धं प्रभोः प्रभावाद्विगताल्पवेगः ।
पितामहानुग्रहमात्मनश्च विचिन्तयामास हरिप्रवीरः ॥ ५-४६-३७॥
tato'tha buddhvā sa tadāstrabandhaṃ prabhoḥ prabhāvādvigatālpavegaḥ |
pitāmahānugrahamātmanaśca vicintayāmāsa haripravīraḥ || 5-46-37||

RMY 5-46-38

ततः स्वायम्भुवैर्मन्त्रैर्ब्रह्मास्त्रमभिमन्त्रितम् ।
हनूमांश्चिन्तयामास वरदानं पितामहात् ॥ ५-४६-३८॥
tataḥ svāyambhuvairmantrairbrahmāstramabhimantritam |
hanūmāṃścintayāmāsa varadānaṃ pitāmahāt || 5-46-38||

RMY 5-46-39

न मेऽस्त्रबन्धस्य च शक्तिरस्ति विमोक्षणे लोकगुरोः प्रभावात् ।
इत्येवमेवंविहितोऽस्त्रबन्धो मयात्मयोनेरनुवर्तितव्यः ॥ ५-४६-३९॥
na me'strabandhasya ca śaktirasti vimokṣaṇe lokaguroḥ prabhāvāt |
ityevamevaṃvihito'strabandho mayātmayoneranuvartitavyaḥ || 5-46-39||

RMY 5-46-40

स वीर्यमस्त्रस्य कपिर्विचार्य पितामहानुग्रहमात्मनश्च ।
विमोक्षशक्तिं परिचिन्तयित्वा पितामहाज्ञामनुवर्तते स्म ॥ ५-४६-४०॥
sa vīryamastrasya kapirvicārya pitāmahānugrahamātmanaśca |
vimokṣaśaktiṃ paricintayitvā pitāmahājñāmanuvartate sma || 5-46-40||

RMY 5-46-41

अस्त्रेणापि हि बद्धस्य भयं मम न जायते ।
पितामहमहेन्द्राभ्यां रक्षितस्यानिलेन च ॥ ५-४६-४१॥
astreṇāpi hi baddhasya bhayaṃ mama na jāyate |
pitāmahamahendrābhyāṃ rakṣitasyānilena ca || 5-46-41||

RMY 5-46-42

ग्रहणे चापि रक्षोभिर्महन्मे गुणदर्शनम् ।
राक्षसेन्द्रेण संवादस्तस्माद्गृह्णन्तु मां परे ॥ ५-४६-४२॥
grahaṇe cāpi rakṣobhirmahanme guṇadarśanam |
rākṣasendreṇa saṃvādastasmādgṛhṇantu māṃ pare || 5-46-42||

RMY 5-46-43

स निश्चितार्थः परवीरहन्ता समीक्ष्य करी विनिवृत्तचेष्टः ।
परैः प्रसह्याभिगतैर्निगृह्य ननाद तैस्तैः परिभर्त्स्यमानः ॥ ५-४६-४३॥
sa niścitārthaḥ paravīrahantā samīkṣya karī vinivṛttaceṣṭaḥ |
paraiḥ prasahyābhigatairnigṛhya nanāda taistaiḥ paribhartsyamānaḥ || 5-46-43||

RMY 5-46-44

ततस्तं राक्षसा दृष्ट्वा निर्विचेष्टमरिंदमम् ।
बबन्धुः शणवल्कैश्च द्रुमचीरैश्च संहतैः ॥ ५-४६-४४॥
tatastaṃ rākṣasā dṛṣṭvā nirviceṣṭamariṃdamam |
babandhuḥ śaṇavalkaiśca drumacīraiśca saṃhataiḥ || 5-46-44||

RMY 5-46-45

स रोचयामास परैश्च बन्धनं प्रसह्य वीरैरभिनिग्रहं च ।
कौतूहलान्मां यदि राक्षसेन्द्रो द्रष्टुं व्यवस्येदिति निश्चितार्थः ॥ ५-४६-४५॥
sa rocayāmāsa paraiśca bandhanaṃ prasahya vīrairabhinigrahaṃ ca |
kautūhalānmāṃ yadi rākṣasendro draṣṭuṃ vyavasyediti niścitārthaḥ || 5-46-45||

RMY 5-46-46

स बद्धस्तेन वल्केन विमुक्तोऽस्त्रेण वीर्यवान् ।
अस्त्रबन्धः स चान्यं हि न बन्धमनुवर्तते ॥ ५-४६-४६॥
sa baddhastena valkena vimukto'streṇa vīryavān |
astrabandhaḥ sa cānyaṃ hi na bandhamanuvartate || 5-46-46||

RMY 5-46-47

अथेन्द्रजित्तं द्रुमचीरबन्धं विचार्य वीरः कपिसत्तमं तम् ।
विमुक्तमस्त्रेण जगाम चिन्तामन्येन बद्धो ह्यनुवर्ततेऽस्त्रम् ॥ ५-४६-४७॥
athendrajittaṃ drumacīrabandhaṃ vicārya vīraḥ kapisattamaṃ tam |
vimuktamastreṇa jagāma cintāmanyena baddho hyanuvartate'stram || 5-46-47||

RMY 5-46-48

अहो महत्कर्म कृतं निरर्थकं न राक्षसैर्मन्त्रगतिर्विमृष्टा ।
पुनश्च नास्त्रे विहतेऽस्त्रमन्यत्प्रवर्तते संशयिताः स्म सर्वे ॥ ५-४६-४८॥
aho mahatkarma kṛtaṃ nirarthakaṃ na rākṣasairmantragatirvimṛṣṭā |
punaśca nāstre vihate'stramanyatpravartate saṃśayitāḥ sma sarve || 5-46-48||

RMY 5-46-49

अस्त्रेण हनुमान्मुक्तो नात्मानमवबुध्यते ।
कृष्यमाणस्तु रक्षोभिस्तैश्च बन्धैर्निपीडितः ॥ ५-४६-४९॥
astreṇa hanumānmukto nātmānamavabudhyate |
kṛṣyamāṇastu rakṣobhistaiśca bandhairnipīḍitaḥ || 5-46-49||

RMY 5-46-50

हन्यमानस्ततः क्रूरै राक्षसैः काष्ठमुष्टिभिः ।
समीपं राक्षसेन्द्रस्य प्राकृष्यत स वानरः ॥ ५-४६-५०॥
hanyamānastataḥ krūrai rākṣasaiḥ kāṣṭhamuṣṭibhiḥ |
samīpaṃ rākṣasendrasya prākṛṣyata sa vānaraḥ || 5-46-50||

RMY 5-46-51

अथेन्द्रजित्तं प्रसमीक्ष्य मुक्तमस्त्रेण बद्धं द्रुमचीरसूत्रैः ।
व्यदर्शयत्तत्र महाबलं तं हरिप्रवीरं सगणाय राज्ञे ॥ ५-४६-५१॥
athendrajittaṃ prasamīkṣya muktamastreṇa baddhaṃ drumacīrasūtraiḥ |
vyadarśayattatra mahābalaṃ taṃ haripravīraṃ sagaṇāya rājñe || 5-46-51||

RMY 5-46-52

तं मत्तमिव मातङ्गं बद्धं कपिवरोत्तमम् ।
राक्षसा राक्षसेन्द्राय रावणाय न्यवेदयन् ॥ ५-४६-५२॥
taṃ mattamiva mātaṅgaṃ baddhaṃ kapivarottamam |
rākṣasā rākṣasendrāya rāvaṇāya nyavedayan || 5-46-52||

RMY 5-46-53

कोऽयं कस्य कुतो वापि किं कार्यं को व्यपाश्रयः ।
इति राक्षसवीराणां तत्र संजज्ञिरे कथाः ॥ ५-४६-५३॥
ko'yaṃ kasya kuto vāpi kiṃ kāryaṃ ko vyapāśrayaḥ |
iti rākṣasavīrāṇāṃ tatra saṃjajñire kathāḥ || 5-46-53||

RMY 5-46-54

हन्यतां दह्यतां वापि भक्ष्यतामिति चापरे ।
राक्षसास्तत्र संक्रुद्धाः परस्परमथाब्रुवन् ॥ ५-४६-५४॥
hanyatāṃ dahyatāṃ vāpi bhakṣyatāmiti cāpare |
rākṣasāstatra saṃkruddhāḥ parasparamathābruvan || 5-46-54||

RMY 5-46-55

अतीत्य मार्गं सहसा महात्मा स तत्र रक्षोऽधिपपादमूले ।
ददर्श राज्ञः परिचारवृद्धान्गृहं महारत्नविभूषितं च ॥ ५-४६-५५॥
atītya mārgaṃ sahasā mahātmā sa tatra rakṣo'dhipapādamūle |
dadarśa rājñaḥ paricāravṛddhāngṛhaṃ mahāratnavibhūṣitaṃ ca || 5-46-55||

RMY 5-46-56

स ददर्श महातेजा रावणः कपिसत्तमम् ।
रक्षोभिर्विकृताकारैः कृष्यमाणमितस्ततः ॥ ५-४६-५६॥
sa dadarśa mahātejā rāvaṇaḥ kapisattamam |
rakṣobhirvikṛtākāraiḥ kṛṣyamāṇamitastataḥ || 5-46-56||

RMY 5-46-57

राक्षसाधिपतिं चापि ददर्श कपिसत्तमः ।
तेजोबलसमायुक्तं तपन्तमिव भास्करम् ॥ ५-४६-५७॥
rākṣasādhipatiṃ cāpi dadarśa kapisattamaḥ |
tejobalasamāyuktaṃ tapantamiva bhāskaram || 5-46-57||

RMY 5-46-58

स रोषसंवर्तितताम्रदृष्टिर्दशाननस्तं कपिमन्ववेक्ष्य ।
अथोपविष्टान्कुलशीलवृद्धान्समादिशत्तं प्रति मन्त्रमुख्यान् ॥ ५-४६-५८॥
sa roṣasaṃvartitatāmradṛṣṭirdaśānanastaṃ kapimanvavekṣya |
athopaviṣṭānkulaśīlavṛddhānsamādiśattaṃ prati mantramukhyān || 5-46-58||

RMY 5-46-59

यथाक्रमं तैः स कपिश्च पृष्टः कार्यार्थमर्थस्य च मूलमादौ ।
निवेदयामास हरीश्वरस्य दूतः सकाशादहमागतोऽस्मि ॥ ५-४६-५९॥
yathākramaṃ taiḥ sa kapiśca pṛṣṭaḥ kāryārthamarthasya ca mūlamādau |
nivedayāmāsa harīśvarasya dūtaḥ sakāśādahamāgato'smi || 5-46-59||

Sarga: 47/66 (20)

RMY 5-47-1

ततः स कर्मणा तस्य विस्मितो भीमविक्रमः ।
हनुमान्रोषताम्राक्षो रक्षोऽधिपमवैक्षत ॥ ५-४७-१॥
tataḥ sa karmaṇā tasya vismito bhīmavikramaḥ |
hanumānroṣatāmrākṣo rakṣo'dhipamavaikṣata || 5-47-1||

RMY 5-47-2

भाजमानं महार्हेण काञ्चनेन विराजता ।
मुक्ताजालावृतेनाथ मुकुटेन महाद्युतिम् ॥ ५-४७-२॥
bhājamānaṃ mahārheṇa kāñcanena virājatā |
muktājālāvṛtenātha mukuṭena mahādyutim || 5-47-2||

RMY 5-47-3

वज्रसंयोगसंयुक्तैर्महार्हमणिविग्रहैः ।
हैमैराभरणैश्चित्रैर्मनसेव प्रकल्पितैः ॥ ५-४७-३॥
vajrasaṃyogasaṃyuktairmahārhamaṇivigrahaiḥ |
haimairābharaṇaiścitrairmanaseva prakalpitaiḥ || 5-47-3||

RMY 5-47-4

महार्हक्षौमसंवीतं रक्तचन्दनरूषितम् ।
स्वनुलिप्तं विचित्राभिर्विविधभिश्च भक्तिभिः ॥ ५-४७-४॥
mahārhakṣaumasaṃvītaṃ raktacandanarūṣitam |
svanuliptaṃ vicitrābhirvividhabhiśca bhaktibhiḥ || 5-47-4||

RMY 5-47-5

विपुलैर्दर्शनीयैश्च रक्षाक्षैर्भीमदर्शनैः ।
दीप्ततीक्ष्णमहादंष्ट्रैः प्रलम्बदशनच्छदैः ॥ ५-४७-५॥
vipulairdarśanīyaiśca rakṣākṣairbhīmadarśanaiḥ |
dīptatīkṣṇamahādaṃṣṭraiḥ pralambadaśanacchadaiḥ || 5-47-5||

RMY 5-47-6

शिरोभिर्दशभिर्वीरं भ्राजमानं महौजसं ।
नानाव्यालसमाकीर्णैः शिखरैरिव मन्दरम् ॥ ५-४७-६॥
śirobhirdaśabhirvīraṃ bhrājamānaṃ mahaujasaṃ |
nānāvyālasamākīrṇaiḥ śikharairiva mandaram || 5-47-6||

RMY 5-47-7

नीलाञ्जनचय प्रख्यं हारेणोरसि राजता ।
पूर्णचन्द्राभवक्त्रेण सबलाकमिवाम्बुदम् ॥ ५-४७-७॥
nīlāñjanacaya prakhyaṃ hāreṇorasi rājatā |
pūrṇacandrābhavaktreṇa sabalākamivāmbudam || 5-47-7||

RMY 5-47-8

बाहुभिर्बद्धकेयूरैश्चन्दनोत्तमरूषितैः ।
भ्राजमानाङ्गदैः पीनैः पञ्चशीर्षैरिवोरगैः ॥ ५-४७-८॥
bāhubhirbaddhakeyūraiścandanottamarūṣitaiḥ |
bhrājamānāṅgadaiḥ pīnaiḥ pañcaśīrṣairivoragaiḥ || 5-47-8||

RMY 5-47-9

महति स्फाटिके चित्रे रत्नसंयोगसंस्कृते ।
उत्तमास्तरणास्तीर्णे उपविष्टं वरासने ॥ ५-४७-९॥
mahati sphāṭike citre ratnasaṃyogasaṃskṛte |
uttamāstaraṇāstīrṇe upaviṣṭaṃ varāsane || 5-47-9||

RMY 5-47-10

अलंकृताभिरत्यर्थं प्रमदाभिः समन्ततः ।
वालव्यजनहस्ताभिरारात्समुपसेवितम् ॥ ५-४७-१०॥
alaṃkṛtābhiratyarthaṃ pramadābhiḥ samantataḥ |
vālavyajanahastābhirārātsamupasevitam || 5-47-10||

RMY 5-47-11

दुर्धरेण प्रहस्तेन महापार्श्वेन रक्षसा ।
मन्त्रिभिर्मन्त्रतत्त्वज्ञैर्निकुम्भेन च मन्त्रिणा ॥ ५-४७-११॥
durdhareṇa prahastena mahāpārśvena rakṣasā |
mantribhirmantratattvajñairnikumbhena ca mantriṇā || 5-47-11||

RMY 5-47-12

उपोपविष्टं रक्षोभिश्चतुर्भिर्बलदर्पितैः ।
कृत्स्नैः परिवृतं लोकं चतुर्भिरिव सागरैः ॥ ५-४७-१२॥
upopaviṣṭaṃ rakṣobhiścaturbhirbaladarpitaiḥ |
kṛtsnaiḥ parivṛtaṃ lokaṃ caturbhiriva sāgaraiḥ || 5-47-12||

RMY 5-47-13

मन्त्रिभिर्मन्त्रतत्त्वज्ञैरन्यैश्च शुभबुद्धिभिः ।
अन्वास्यमानं सचिवैः सुरैरिव सुरेश्वरम् ॥ ५-४७-१३॥
mantribhirmantratattvajñairanyaiśca śubhabuddhibhiḥ |
anvāsyamānaṃ sacivaiḥ surairiva sureśvaram || 5-47-13||

RMY 5-47-14

अपश्यद्राक्षसपतिं हनूमानतितेजसं ।
विष्ठितं मेरुशिखरे सतोयमिव तोयदम् ॥ ५-४७-१४॥
apaśyadrākṣasapatiṃ hanūmānatitejasaṃ |
viṣṭhitaṃ meruśikhare satoyamiva toyadam || 5-47-14||

RMY 5-47-15

स तैः संपीड्यमानोऽपि रक्षोभिर्भीमविक्रमैः ।
विस्मयं परमं गत्वा रक्षोऽधिपमवैक्षत ॥ ५-४७-१५॥
sa taiḥ saṃpīḍyamāno'pi rakṣobhirbhīmavikramaiḥ |
vismayaṃ paramaṃ gatvā rakṣo'dhipamavaikṣata || 5-47-15||

RMY 5-47-16

भ्राजमानं ततो दृष्ट्वा हनुमान्राक्षसेश्वरम् ।
मनसा चिन्तयामास तेजसा तस्य मोहितः ॥ ५-४७-१६॥
bhrājamānaṃ tato dṛṣṭvā hanumānrākṣaseśvaram |
manasā cintayāmāsa tejasā tasya mohitaḥ || 5-47-16||

RMY 5-47-17

अहो रूपमहो धैर्यमहो सत्त्वमहो द्युतिः ।
अहो राक्षसराजस्य सर्वलक्षणयुक्तता ॥ ५-४७-१७॥
aho rūpamaho dhairyamaho sattvamaho dyutiḥ |
aho rākṣasarājasya sarvalakṣaṇayuktatā || 5-47-17||

RMY 5-47-18

यद्यधर्मो न बलवान्स्यादयं राक्षसेश्वरः ।
स्यादयं सुरलोकस्य सशक्रस्यापि रक्षिता ॥ ५-४७-१८॥
yadyadharmo na balavānsyādayaṃ rākṣaseśvaraḥ |
syādayaṃ suralokasya saśakrasyāpi rakṣitā || 5-47-18||

RMY 5-47-19

तेन बिभ्यति खल्वस्माल्लोकाः सामरदानवाः ।
अयं ह्युत्सहते क्रुद्धः कर्तुमेकार्णवं जगत् ॥ ५-४७-१९॥
tena bibhyati khalvasmāllokāḥ sāmaradānavāḥ |
ayaṃ hyutsahate kruddhaḥ kartumekārṇavaṃ jagat || 5-47-19||

RMY 5-47-20

इति चिन्तां बहुविधामकरोन्मतिमान्कपिः ।
दृष्ट्वा राक्षसराजस्य प्रभावममितौजसः ॥ ५-४७-२०॥
iti cintāṃ bahuvidhāmakaronmatimānkapiḥ |
dṛṣṭvā rākṣasarājasya prabhāvamamitaujasaḥ || 5-47-20||

Sarga: 48/66 (16)

RMY 5-48-1

तमुद्वीक्ष्य महाबाहुः पिङ्गाक्षं पुरतः स्थितम् ।
रोषेण महताविष्टो रावणो लोकरावणः ॥ ५-४८-१॥
tamudvīkṣya mahābāhuḥ piṅgākṣaṃ purataḥ sthitam |
roṣeṇa mahatāviṣṭo rāvaṇo lokarāvaṇaḥ || 5-48-1||

RMY 5-48-2

स राजा रोषताम्राक्षः प्रहस्तं मन्त्रिसत्तमम् ।
कालयुक्तमुवाचेदं वचो विपुलमर्थवत् ॥ ५-४८-२॥
sa rājā roṣatāmrākṣaḥ prahastaṃ mantrisattamam |
kālayuktamuvācedaṃ vaco vipulamarthavat || 5-48-2||

RMY 5-48-3

दुरात्मा पृच्छ्यतामेष कुतः किं वास्य कारणम् ।
वनभङ्गे च कोऽस्यार्थो राक्षसीनां च तर्जने ॥ ५-४८-३॥
durātmā pṛcchyatāmeṣa kutaḥ kiṃ vāsya kāraṇam |
vanabhaṅge ca ko'syārtho rākṣasīnāṃ ca tarjane || 5-48-3||

RMY 5-48-4

रावणस्य वचः श्रुत्वा प्रहस्तो वाक्यमब्रवीत् ।
समाश्वसिहि भद्रं ते न भीः कार्या त्वया कपे ॥ ५-४८-४॥
rāvaṇasya vacaḥ śrutvā prahasto vākyamabravīt |
samāśvasihi bhadraṃ te na bhīḥ kāryā tvayā kape || 5-48-4||

RMY 5-48-5

यदि तावत्त्वमिन्द्रेण प्रेषितो रावणालयम् ।
तत्त्वमाख्याहि मा ते भूद्भयं वानर मोक्ष्यसे ॥ ५-४८-५॥
yadi tāvattvamindreṇa preṣito rāvaṇālayam |
tattvamākhyāhi mā te bhūdbhayaṃ vānara mokṣyase || 5-48-5||

RMY 5-48-6

यदि वैश्रवणस्य त्वं यमस्य वरुणस्य च ।
चारुरूपमिदं कृत्वा यमस्य वरुणस्य च ॥ ५-४८-६॥
yadi vaiśravaṇasya tvaṃ yamasya varuṇasya ca |
cārurūpamidaṃ kṛtvā yamasya varuṇasya ca || 5-48-6||

RMY 5-48-7

विष्णुना प्रेषितो वापि दूतो विजयकाङ्क्षिणा ।
न हि ते वानरं तेजो रूपमात्रं तु वानरम् ॥ ५-४८-७॥
viṣṇunā preṣito vāpi dūto vijayakāṅkṣiṇā |
na hi te vānaraṃ tejo rūpamātraṃ tu vānaram || 5-48-7||

RMY 5-48-8

तत्त्वतः कथयस्वाद्य ततो वानर मोक्ष्यसे ।
अनृतं वदतश्चापि दुर्लभं तव जीवितम् ॥ ५-४८-८॥
tattvataḥ kathayasvādya tato vānara mokṣyase |
anṛtaṃ vadataścāpi durlabhaṃ tava jīvitam || 5-48-8||

RMY 5-48-9

अथ वा यन्निमित्तस्ते प्रवेशो रावणालये ॥ ५-४८-९॥
atha vā yannimittaste praveśo rāvaṇālaye || 5-48-9||

RMY 5-48-10

एवमुक्तो हरिवरस्तदा रक्षोगणेश्वरम् ।
अब्रवीन्नास्मि शक्रस्य यमस्य वरुणस्य वा ॥ ५-४८-१०॥
evamukto harivarastadā rakṣogaṇeśvaram |
abravīnnāsmi śakrasya yamasya varuṇasya vā || 5-48-10||

RMY 5-48-11

धनदेन न मे सख्यं विष्णुना नास्मि चोदितः ।
जातिरेव मम त्वेषा वानरोऽहमिहागतः ॥ ५-४८-११॥
dhanadena na me sakhyaṃ viṣṇunā nāsmi coditaḥ |
jātireva mama tveṣā vānaro'hamihāgataḥ || 5-48-11||

RMY 5-48-12

दर्शने राक्षसेन्द्रस्य दुर्लभे तदिदं मया ।
वनं राक्षसराजस्य दर्शनार्थे विनाशितम् ॥ ५-४८-१२॥
darśane rākṣasendrasya durlabhe tadidaṃ mayā |
vanaṃ rākṣasarājasya darśanārthe vināśitam || 5-48-12||

RMY 5-48-13

ततस्ते राक्षसाः प्राप्ता बलिनो युद्धकाङ्क्षिणः ।
रक्षणार्थं च देहस्य प्रतियुद्धा मया रणे ॥ ५-४८-१३॥
tataste rākṣasāḥ prāptā balino yuddhakāṅkṣiṇaḥ |
rakṣaṇārthaṃ ca dehasya pratiyuddhā mayā raṇe || 5-48-13||

RMY 5-48-14

अस्त्रपाशैर्न शक्योऽहं बद्धुं देवासुरैरपि ।
पितामहादेव वरो ममाप्येषोऽभ्युपागतः ॥ ५-४८-१४॥
astrapāśairna śakyo'haṃ baddhuṃ devāsurairapi |
pitāmahādeva varo mamāpyeṣo'bhyupāgataḥ || 5-48-14||

RMY 5-48-15

राजानं द्रष्टुकामेन मयास्त्रमनुवर्तितम् ।
विमुक्तो अहमस्त्रेण राक्षसैस्त्वतिपीडितः ॥ ५-४८-१५॥
rājānaṃ draṣṭukāmena mayāstramanuvartitam |
vimukto ahamastreṇa rākṣasaistvatipīḍitaḥ || 5-48-15||

RMY 5-48-16

दूतोऽहमिति विज्ञेयो राघवस्यामितौजसः ।
श्रूयतां चापि वचनं मम पथ्यमिदं प्रभो ॥ ५-४८-१६॥
dūto'hamiti vijñeyo rāghavasyāmitaujasaḥ |
śrūyatāṃ cāpi vacanaṃ mama pathyamidaṃ prabho || 5-48-16||

Sarga: 49/66 (36)

RMY 5-49-1

तं समीक्ष्य महासत्त्वं सत्त्ववान्हरिसत्तमः ।
वाक्यमर्थवदव्यग्रस्तमुवाच दशाननम् ॥ ५-४९-१॥
taṃ samīkṣya mahāsattvaṃ sattvavānharisattamaḥ |
vākyamarthavadavyagrastamuvāca daśānanam || 5-49-1||

RMY 5-49-2

अहं सुग्रीवसंदेशादिह प्राप्तस्तवालयम् ।
राक्षसेन्द्र हरीशस्त्वां भ्राता कुशलमब्रवीत् ॥ ५-४९-२॥
ahaṃ sugrīvasaṃdeśādiha prāptastavālayam |
rākṣasendra harīśastvāṃ bhrātā kuśalamabravīt || 5-49-2||

RMY 5-49-3

भ्रातुः शृणु समादेशं सुग्रीवस्य महात्मनः ।
धर्मार्थोपहितं वाक्यमिह चामुत्र च क्षमम् ॥ ५-४९-३॥
bhrātuḥ śṛṇu samādeśaṃ sugrīvasya mahātmanaḥ |
dharmārthopahitaṃ vākyamiha cāmutra ca kṣamam || 5-49-3||

RMY 5-49-4

राजा दशरथो नाम रथकुञ्जरवाजिमान् ।
पितेव बन्धुर्लोकस्य सुरेश्वरसमद्युतिः ॥ ५-४९-४॥
rājā daśaratho nāma rathakuñjaravājimān |
piteva bandhurlokasya sureśvarasamadyutiḥ || 5-49-4||

RMY 5-49-5

ज्येष्ठस्तस्य महाबाहुः पुत्रः प्रियकरः प्रभुः ।
पितुर्निदेशान्निष्क्रान्तः प्रविष्टो दण्डकावनम् ॥ ५-४९-५॥
jyeṣṭhastasya mahābāhuḥ putraḥ priyakaraḥ prabhuḥ |
piturnideśānniṣkrāntaḥ praviṣṭo daṇḍakāvanam || 5-49-5||

RMY 5-49-6

लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया चापि भार्यया ।
रामो नाम महातेजा धर्म्यं पन्थानमाश्रितः ॥ ५-४९-६॥
lakṣmaṇena saha bhrātrā sītayā cāpi bhāryayā |
rāmo nāma mahātejā dharmyaṃ panthānamāśritaḥ || 5-49-6||

RMY 5-49-7

तस्य भार्या वने नष्टा सीता पतिमनुव्रता ।
वैदेहस्य सुता राज्ञो जनकस्य महात्मनः ॥ ५-४९-७॥
tasya bhāryā vane naṣṭā sītā patimanuvratā |
vaidehasya sutā rājño janakasya mahātmanaḥ || 5-49-7||

RMY 5-49-8

स मार्गमाणस्तां देवीं राजपुत्रः सहानुजः ।
ऋश्यमूकमनुप्राप्तः सुग्रीवेण च संगतः ॥ ५-४९-८॥
sa mārgamāṇastāṃ devīṃ rājaputraḥ sahānujaḥ |
ṛśyamūkamanuprāptaḥ sugrīveṇa ca saṃgataḥ || 5-49-8||

RMY 5-49-9

तस्य तेन प्रतिज्ञातं सीतायाः परिमार्गणम् ।
सुग्रीवस्यापि रामेण हरिराज्यं निवेदितम् ॥ ५-४९-९॥
tasya tena pratijñātaṃ sītāyāḥ parimārgaṇam |
sugrīvasyāpi rāmeṇa harirājyaṃ niveditam || 5-49-9||

RMY 5-49-10

ततस्तेन मृधे हत्वा राजपुत्रेण वालिनम् ।
सुग्रीवः स्थापितो राज्ये हर्यृक्षाणां गणेश्वरः ॥ ५-४९-१०॥
tatastena mṛdhe hatvā rājaputreṇa vālinam |
sugrīvaḥ sthāpito rājye haryṛkṣāṇāṃ gaṇeśvaraḥ || 5-49-10||

RMY 5-49-11

स सीतामार्गणे व्यग्रः सुग्रीवः सत्यसंगरः ।
हरीन्संप्रेषयामास दिशः सर्वा हरीश्वरः ॥ ५-४९-११॥
sa sītāmārgaṇe vyagraḥ sugrīvaḥ satyasaṃgaraḥ |
harīnsaṃpreṣayāmāsa diśaḥ sarvā harīśvaraḥ || 5-49-11||

RMY 5-49-12

तां हरीणां सहस्राणि शतानि नियुतानि च ।
दिक्षु सर्वासु मार्गन्ते अधश्चोपरि चाम्बरे ॥ ५-४९-१२॥
tāṃ harīṇāṃ sahasrāṇi śatāni niyutāni ca |
dikṣu sarvāsu mārgante adhaścopari cāmbare || 5-49-12||

RMY 5-49-13

वैनतेय समाः केचित्केचित्तत्रानिलोपमाः ।
असंगगतयः शीघ्रा हरिवीरा महाबलाः ॥ ५-४९-१३॥
vainateya samāḥ kecitkecittatrānilopamāḥ |
asaṃgagatayaḥ śīghrā harivīrā mahābalāḥ || 5-49-13||

RMY 5-49-14

अहं तु हनुमान्नाम मारुतस्यौरसः सुतः ।
सीतायास्तु कृते तूर्णं शतयोजनमायतम् ।
समुद्रं लङ्घयित्वैव तां दिदृक्षुरिहागतः ॥ ५-४९-१४॥
ahaṃ tu hanumānnāma mārutasyaurasaḥ sutaḥ |
sītāyāstu kṛte tūrṇaṃ śatayojanamāyatam |
samudraṃ laṅghayitvaiva tāṃ didṛkṣurihāgataḥ || 5-49-14||

RMY 5-49-15

तद्भवान्दृष्टधर्मार्थस्तपः कृतपरिग्रहः ।
परदारान्महाप्राज्ञ नोपरोद्धुं त्वमर्हसि ॥ ५-४९-१५॥
tadbhavāndṛṣṭadharmārthastapaḥ kṛtaparigrahaḥ |
paradārānmahāprājña noparoddhuṃ tvamarhasi || 5-49-15||

RMY 5-49-16

न हि धर्मविरुद्धेषु बह्वपायेषु कर्मसु ।
मूलघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः ॥ ५-४९-१६॥
na hi dharmaviruddheṣu bahvapāyeṣu karmasu |
mūlaghātiṣu sajjante buddhimanto bhavadvidhāḥ || 5-49-16||

RMY 5-49-17

कश्च लक्ष्मणमुक्तानां रामकोपानुवर्तिनाम् ।
शराणामग्रतः स्थातुं शक्तो देवासुरेष्वपि ॥ ५-४९-१७॥
kaśca lakṣmaṇamuktānāṃ rāmakopānuvartinām |
śarāṇāmagrataḥ sthātuṃ śakto devāsureṣvapi || 5-49-17||

RMY 5-49-18

न चापि त्रिषु लोकेषु राजन्विद्येत कश्चन ।
राघवस्य व्यलीकं यः कृत्वा सुखमवाप्नुयात् ॥ ५-४९-१८॥
na cāpi triṣu lokeṣu rājanvidyeta kaścana |
rāghavasya vyalīkaṃ yaḥ kṛtvā sukhamavāpnuyāt || 5-49-18||

RMY 5-49-19

तत्त्रिकालहितं वाक्यं धर्म्यमर्थानुबन्धि च ।
मन्यस्व नरदेवाय जानकी प्रतिदीयताम् ॥ ५-४९-१९॥
tattrikālahitaṃ vākyaṃ dharmyamarthānubandhi ca |
manyasva naradevāya jānakī pratidīyatām || 5-49-19||

RMY 5-49-20

दृष्टा हीयं मया देवी लब्धं यदिह दुर्लभम् ।
उत्तरं कर्म यच्छेषं निमित्तं तत्र राघवः ॥ ५-४९-२०॥
dṛṣṭā hīyaṃ mayā devī labdhaṃ yadiha durlabham |
uttaraṃ karma yaccheṣaṃ nimittaṃ tatra rāghavaḥ || 5-49-20||

RMY 5-49-21

लक्षितेयं मया सीता तथा शोकपरायणा ।
गृह्य यां नाभिजानासि पञ्चास्यामिव पन्नगीम् ॥ ५-४९-२१॥
lakṣiteyaṃ mayā sītā tathā śokaparāyaṇā |
gṛhya yāṃ nābhijānāsi pañcāsyāmiva pannagīm || 5-49-21||

RMY 5-49-22

नेयं जरयितुं शक्या सासुरैरमरैरपि ।
विषसंसृष्टमत्यर्थं भुक्तमन्नमिवौजसा ॥ ५-४९-२२॥
neyaṃ jarayituṃ śakyā sāsurairamarairapi |
viṣasaṃsṛṣṭamatyarthaṃ bhuktamannamivaujasā || 5-49-22||

RMY 5-49-23

तपःसंतापलब्धस्ते योऽयं धर्मपरिग्रहः ।
न स नाशयितुं न्याय्य आत्मप्राणपरिग्रहः ॥ ५-४९-२३॥
tapaḥsaṃtāpalabdhaste yo'yaṃ dharmaparigrahaḥ |
na sa nāśayituṃ nyāyya ātmaprāṇaparigrahaḥ || 5-49-23||

RMY 5-49-24

अवध्यतां तपोभिर्यां भवान्समनुपश्यति ।
आत्मनः सासुरैर्देवैर्हेतुस्तत्राप्ययं महान् ॥ ५-४९-२४॥
avadhyatāṃ tapobhiryāṃ bhavānsamanupaśyati |
ātmanaḥ sāsurairdevairhetustatrāpyayaṃ mahān || 5-49-24||

RMY 5-49-25

सुग्रीवो न हि देवोऽयं नासुरो न च मानुषः ।
न राक्षसो न गन्धर्वो न यक्षो न च पन्नगः ॥ ५-४९-२५॥
sugrīvo na hi devo'yaṃ nāsuro na ca mānuṣaḥ |
na rākṣaso na gandharvo na yakṣo na ca pannagaḥ || 5-49-25||

RMY 5-49-26

मानुषो राघवो राजन्सुग्रीवश्च हरीश्वरः ।
तस्मात्प्राणपरित्राणं कथं राजन्करिष्यसि ॥ ५-४९-२६॥
mānuṣo rāghavo rājansugrīvaśca harīśvaraḥ |
tasmātprāṇaparitrāṇaṃ kathaṃ rājankariṣyasi || 5-49-26||

RMY 5-49-27

न तु धर्मोपसंहारमधर्मफलसंहितम् ।
तदेव फलमन्वेति धर्मश्चाधर्मनाशनः ॥ ५-४९-२७॥
na tu dharmopasaṃhāramadharmaphalasaṃhitam |
tadeva phalamanveti dharmaścādharmanāśanaḥ || 5-49-27||

RMY 5-49-28

प्राप्तं धर्मफलं तावद्भवता नात्र संशयः ।
फलमस्याप्यधर्मस्य क्षिप्रमेव प्रपत्स्यसे ॥ ५-४९-२८॥
prāptaṃ dharmaphalaṃ tāvadbhavatā nātra saṃśayaḥ |
phalamasyāpyadharmasya kṣiprameva prapatsyase || 5-49-28||

RMY 5-49-29

जनस्थानवधं बुद्ध्वा बुद्ध्वा वालिवधं तथा ।
रामसुग्रीवसख्यं च बुध्यस्व हितमात्मनः ॥ ५-४९-२९॥
janasthānavadhaṃ buddhvā buddhvā vālivadhaṃ tathā |
rāmasugrīvasakhyaṃ ca budhyasva hitamātmanaḥ || 5-49-29||

RMY 5-49-30

कामं खल्वहमप्येकः सवाजिरथकुञ्जराम् ।
लङ्कां नाशयितुं शक्तस्तस्यैष तु विनिश्चयः ॥ ५-४९-३०॥
kāmaṃ khalvahamapyekaḥ savājirathakuñjarām |
laṅkāṃ nāśayituṃ śaktastasyaiṣa tu viniścayaḥ || 5-49-30||

RMY 5-49-31

रामेण हि प्रतिज्ञातं हर्यृक्षगणसंनिधौ ।
उत्सादनममित्राणां सीता यैस्तु प्रधर्षिता ॥ ५-४९-३१॥
rāmeṇa hi pratijñātaṃ haryṛkṣagaṇasaṃnidhau |
utsādanamamitrāṇāṃ sītā yaistu pradharṣitā || 5-49-31||

RMY 5-49-32

अपकुर्वन्हि रामस्य साक्षादपि पुरंदरः ।
न सुखं प्राप्नुयादन्यः किं पुनस्त्वद्विधो जनः ॥ ५-४९-३२॥
apakurvanhi rāmasya sākṣādapi puraṃdaraḥ |
na sukhaṃ prāpnuyādanyaḥ kiṃ punastvadvidho janaḥ || 5-49-32||

RMY 5-49-33

यां सीतेत्यभिजानासि येयं तिष्ठति ते वशे ।
कालरात्रीति तां विद्धि सर्वलङ्काविनाशिनीम् ॥ ५-४९-३३॥
yāṃ sītetyabhijānāsi yeyaṃ tiṣṭhati te vaśe |
kālarātrīti tāṃ viddhi sarvalaṅkāvināśinīm || 5-49-33||

RMY 5-49-34

तदलं कालपाशेन सीता विग्रहरूपिणा ।
स्वयं स्कन्धावसक्तेन क्षममात्मनि चिन्त्यताम् ॥ ५-४९-३४॥
tadalaṃ kālapāśena sītā vigraharūpiṇā |
svayaṃ skandhāvasaktena kṣamamātmani cintyatām || 5-49-34||

RMY 5-49-35

सीतायास्तेजसा दग्धां रामकोपप्रपीडिताम् ।
दह्यमनामिमां पश्य पुरीं साट्टप्रतोलिकाम् ॥ ५-४९-३५॥
sītāyāstejasā dagdhāṃ rāmakopaprapīḍitām |
dahyamanāmimāṃ paśya purīṃ sāṭṭapratolikām || 5-49-35||

RMY 5-49-36

स सौष्ठवोपेतमदीनवादिनः कपेर्निशम्याप्रतिमोऽप्रियं वचः ।
दशाननः कोपविवृत्तलोचनः समादिशत्तस्य वधं महाकपेः ॥ ५-४९-३६॥
sa sauṣṭhavopetamadīnavādinaḥ kaperniśamyāpratimo'priyaṃ vacaḥ |
daśānanaḥ kopavivṛttalocanaḥ samādiśattasya vadhaṃ mahākapeḥ || 5-49-36||

Sarga: 50/66 (17)

RMY 5-50-1

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वानरस्य महात्मनः ।
आज्ञापयद्वधं तस्य रावणः क्रोधमूर्छितः ॥ ५-५०-१॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā vānarasya mahātmanaḥ |
ājñāpayadvadhaṃ tasya rāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥ || 5-50-1||

RMY 5-50-2

वधे तस्य समाज्ञप्ते रावणेन दुरात्मना ।
निवेदितवतो दौत्यं नानुमेने विभीषणः ॥ ५-५०-२॥
vadhe tasya samājñapte rāvaṇena durātmanā |
niveditavato dautyaṃ nānumene vibhīṣaṇaḥ || 5-50-2||

RMY 5-50-3

तं रक्षोऽधिपतिं क्रुद्धं तच्च कार्यमुपस्थितम् ।
विदित्वा चिन्तयामास कार्यं कार्यविधौ स्थितः ॥ ५-५०-३॥
taṃ rakṣo'dhipatiṃ kruddhaṃ tacca kāryamupasthitam |
viditvā cintayāmāsa kāryaṃ kāryavidhau sthitaḥ || 5-50-3||

RMY 5-50-4

निश्चितार्थस्ततः साम्नापूज्य शत्रुजिदग्रजम् ।
उवाच हितमत्यर्थं वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ ५-५०-४॥
niścitārthastataḥ sāmnāpūjya śatrujidagrajam |
uvāca hitamatyarthaṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ || 5-50-4||

RMY 5-50-5

राजन्धर्मविरुद्धं च लोकवृत्तेश्च गर्हितम् ।
तव चासदृशं वीर कपेरस्य प्रमापणम् ॥ ५-५०-५॥
rājandharmaviruddhaṃ ca lokavṛtteśca garhitam |
tava cāsadṛśaṃ vīra kaperasya pramāpaṇam || 5-50-5||

RMY 5-50-6

असंशयं शत्रुरयं प्रवृद्धः कृतं ह्यनेनाप्रियमप्रमेयम् ।
न दूतवध्यां प्रवदन्ति सन्तो दूतस्य दृष्टा बहवो हि दण्डाः ॥ ५-५०-६॥
asaṃśayaṃ śatrurayaṃ pravṛddhaḥ kṛtaṃ hyanenāpriyamaprameyam |
na dūtavadhyāṃ pravadanti santo dūtasya dṛṣṭā bahavo hi daṇḍāḥ || 5-50-6||

RMY 5-50-7

वैरूप्यामङ्गेषु कशाभिघातो मौण्ड्यं तथा लक्ष्मणसंनिपातः ।
एतान्हि दूते प्रवदन्ति दण्डान्वधस्तु दूतस्य न नः श्रुतोऽपि ॥ ५-५०-७॥
vairūpyāmaṅgeṣu kaśābhighāto mauṇḍyaṃ tathā lakṣmaṇasaṃnipātaḥ |
etānhi dūte pravadanti daṇḍānvadhastu dūtasya na naḥ śruto'pi || 5-50-7||

RMY 5-50-8

कथं च धर्मार्थविनीतबुद्धिः परावरप्रत्ययनिश्चितार्थः ।
भवद्विधः कोपवशे हि तिष्ठेत्कोपं नियच्छन्ति हि सत्त्ववन्तः ॥ ५-५०-८॥
kathaṃ ca dharmārthavinītabuddhiḥ parāvarapratyayaniścitārthaḥ |
bhavadvidhaḥ kopavaśe hi tiṣṭhetkopaṃ niyacchanti hi sattvavantaḥ || 5-50-8||

RMY 5-50-9

न धर्मवादे न च लोकवृत्ते न शास्त्रबुद्धिग्रहणेषु वापि ।
विद्येत कश्चित्तव वीरतुल्यस्त्वं ह्युत्तमः सर्वसुरासुराणाम् ॥ ५-५०-९॥
na dharmavāde na ca lokavṛtte na śāstrabuddhigrahaṇeṣu vāpi |
vidyeta kaścittava vīratulyastvaṃ hyuttamaḥ sarvasurāsurāṇām || 5-50-9||

RMY 5-50-10

न चाप्यस्य कपेर्घाते कंचित्पश्याम्यहं गुणम् ।
तेष्वयं पात्यतां दण्डो यैरयं प्रेषितः कपिः ॥ ५-५०-१०॥
na cāpyasya kaperghāte kaṃcitpaśyāmyahaṃ guṇam |
teṣvayaṃ pātyatāṃ daṇḍo yairayaṃ preṣitaḥ kapiḥ || 5-50-10||

RMY 5-50-11

साधुर्वा यदि वासाधुर्परैरेष समर्पितः ।
ब्रुवन्परार्थं परवान्न दूतो वधमर्हति ॥ ५-५०-११॥
sādhurvā yadi vāsādhurparaireṣa samarpitaḥ |
bruvanparārthaṃ paravānna dūto vadhamarhati || 5-50-11||

RMY 5-50-12

अपि चास्मिन्हते राजन्नान्यं पश्यामि खेचरम् ।
इह यः पुनरागच्छेत्परं पारं महोदधिः ॥ ५-५०-१२॥
api cāsminhate rājannānyaṃ paśyāmi khecaram |
iha yaḥ punarāgacchetparaṃ pāraṃ mahodadhiḥ || 5-50-12||

RMY 5-50-13

तस्मान्नास्य वधे यत्नः कार्यः परपुरंजय ।
भवान्सेन्द्रेषु देवेषु यत्नमास्थातुमर्हति ॥ ५-५०-१३॥
tasmānnāsya vadhe yatnaḥ kāryaḥ parapuraṃjaya |
bhavānsendreṣu deveṣu yatnamāsthātumarhati || 5-50-13||

RMY 5-50-14

अस्मिन्विनष्टे न हि दूतमन्यं पश्यामि यस्तौ नरराजपुत्रौ ।
युद्धाय युद्धप्रियदुर्विनीतावुद्योजयेद्दीर्घपथावरुद्धौ ॥ ५-५०-१४॥
asminvinaṣṭe na hi dūtamanyaṃ paśyāmi yastau nararājaputrau |
yuddhāya yuddhapriyadurvinītāvudyojayeddīrghapathāvaruddhau || 5-50-14||

RMY 5-50-15

पराक्रमोत्साहमनस्विनां च सुरासुराणामपि दुर्जयेन ।
त्वया मनोनन्दन नैरृतानां युद्धायतिर्नाशयितुं न युक्ता ॥ ५-५०-१५॥
parākramotsāhamanasvināṃ ca surāsurāṇāmapi durjayena |
tvayā manonandana nairṛtānāṃ yuddhāyatirnāśayituṃ na yuktā || 5-50-15||

RMY 5-50-16

हिताश्च शूराश्च समाहिताश्च कुलेषु जाताश्च महागुणेषु ।
मनस्विनः शस्त्रभृतां वरिष्ठाः कोट्यग्रशस्ते सुभृताश्च योधाः ॥ ५-५०-१६॥
hitāśca śūrāśca samāhitāśca kuleṣu jātāśca mahāguṇeṣu |
manasvinaḥ śastrabhṛtāṃ variṣṭhāḥ koṭyagraśaste subhṛtāśca yodhāḥ || 5-50-16||

RMY 5-50-17

तदेकदेशेन बलस्य तावत्केचित्तवादेशकृतोऽपयान्तु ।
तौ राजपुत्रौ विनिगृह्य मूढौ परेषु ते भावयितुं प्रभावम् ॥ ५-५०-१७॥
tadekadeśena balasya tāvatkecittavādeśakṛto'payāntu |
tau rājaputrau vinigṛhya mūḍhau pareṣu te bhāvayituṃ prabhāvam || 5-50-17||

Sarga: 51/66 (39)

RMY 5-51-1

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दशग्रीवो महाबलः ।
देशकालहितं वाक्यं भ्रातुरुत्तममब्रवीत् ॥ ५-५१-१॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā daśagrīvo mahābalaḥ |
deśakālahitaṃ vākyaṃ bhrāturuttamamabravīt || 5-51-1||

RMY 5-51-2

सम्यगुक्तं हि भवता दूतवध्या विगर्हिता ।
अवश्यं तु वधादन्यः क्रियतामस्य निग्रहः ॥ ५-५१-२॥
samyaguktaṃ hi bhavatā dūtavadhyā vigarhitā |
avaśyaṃ tu vadhādanyaḥ kriyatāmasya nigrahaḥ || 5-51-2||

RMY 5-51-3

कपीनां किल लाङ्गूलमिष्टं भवति भूषणम् ।
तदस्य दीप्यतां शीघ्रं तेन दग्धेन गच्छतु ॥ ५-५१-३॥
kapīnāṃ kila lāṅgūlamiṣṭaṃ bhavati bhūṣaṇam |
tadasya dīpyatāṃ śīghraṃ tena dagdhena gacchatu || 5-51-3||

RMY 5-51-4

ततः पश्यन्त्विमं दीनमङ्गवैरूप्यकर्शितम् ।
समित्रा ज्ञातयः सर्वे बान्धवाः ससुहृज्जनाः ॥ ५-५१-४॥
tataḥ paśyantvimaṃ dīnamaṅgavairūpyakarśitam |
samitrā jñātayaḥ sarve bāndhavāḥ sasuhṛjjanāḥ || 5-51-4||

RMY 5-51-5

आज्ञापयद्राक्षसेन्द्रः पुरं सर्वं सचत्वरम् ।
लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन रक्षोभिः परिणीयताम् ॥ ५-५१-५॥
ājñāpayadrākṣasendraḥ puraṃ sarvaṃ sacatvaram |
lāṅgūlena pradīptena rakṣobhiḥ pariṇīyatām || 5-51-5||

RMY 5-51-6

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राक्षसाः कोपकर्कशाः ।
वेष्टन्ते तस्य लाङ्गूलं जीर्णैः कार्पासिकैः पटैः ॥ ५-५१-६॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā rākṣasāḥ kopakarkaśāḥ |
veṣṭante tasya lāṅgūlaṃ jīrṇaiḥ kārpāsikaiḥ paṭaiḥ || 5-51-6||

RMY 5-51-7

संवेष्ट्यमाने लाङ्गूले व्यवर्धत महाकपिः ।
शुष्कमिन्धनमासाद्य वनेष्विव हुताशनः ॥ ५-५१-७॥
saṃveṣṭyamāne lāṅgūle vyavardhata mahākapiḥ |
śuṣkamindhanamāsādya vaneṣviva hutāśanaḥ || 5-51-7||

RMY 5-51-8

तैलेन परिषिच्याथ तेऽग्निं तत्रावपातयन् ॥ ५-५१-८॥
tailena pariṣicyātha te'gniṃ tatrāvapātayan || 5-51-8||

RMY 5-51-9

लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन राक्षसांस्तानपातयत् ।
रोषामर्षपरीतात्मा बालसूर्यसमाननः ॥ ५-५१-९॥
lāṅgūlena pradīptena rākṣasāṃstānapātayat |
roṣāmarṣaparītātmā bālasūryasamānanaḥ || 5-51-9||

RMY 5-51-10

स भूयः संगतैः क्रूरै राकसैर्हरिसत्तमः ।
निबद्धः कृतवान्वीरस्तत्कालसदृशीं मतिम् ॥ ५-५१-१०॥
sa bhūyaḥ saṃgataiḥ krūrai rākasairharisattamaḥ |
nibaddhaḥ kṛtavānvīrastatkālasadṛśīṃ matim || 5-51-10||

RMY 5-51-11

कामं खलु न मे शक्ता निबधस्यापि राक्षसाः ।
छित्त्वा पाशान्समुत्पत्य हन्यामहमिमान्पुनः ॥ ५-५१-११॥
kāmaṃ khalu na me śaktā nibadhasyāpi rākṣasāḥ |
chittvā pāśānsamutpatya hanyāmahamimānpunaḥ || 5-51-11||

RMY 5-51-12

सर्वेषामेव पर्याप्तो राक्षसानामहं युधि ।
किं तु रामस्य प्रीत्यर्थं विषहिष्येऽहमीदृशम् ॥ ५-५१-१२॥
sarveṣāmeva paryāpto rākṣasānāmahaṃ yudhi |
kiṃ tu rāmasya prītyarthaṃ viṣahiṣye'hamīdṛśam || 5-51-12||

RMY 5-51-13

लङ्का चरयितव्या मे पुनरेव भवेदिति ।
रात्रौ न हि सुदृष्टा मे दुर्गकर्मविधानतः ।
अवश्यमेव द्रष्टव्या मया लङ्का निशाक्षये ॥ ५-५१-१३॥
laṅkā carayitavyā me punareva bhavediti |
rātrau na hi sudṛṣṭā me durgakarmavidhānataḥ |
avaśyameva draṣṭavyā mayā laṅkā niśākṣaye || 5-51-13||

RMY 5-51-14

कामं बन्धैश्च मे भूयः पुच्छस्योद्दीपनेन च ।
पीडां कुर्वन्तु रक्षांसि न मेऽस्ति मनसः श्रमः ॥ ५-५१-१४॥
kāmaṃ bandhaiśca me bhūyaḥ pucchasyoddīpanena ca |
pīḍāṃ kurvantu rakṣāṃsi na me'sti manasaḥ śramaḥ || 5-51-14||

RMY 5-51-15

ततस्ते संवृताकारं सत्त्ववन्तं महाकपिम् ।
परिगृह्य ययुर्हृष्टा राक्षसाः कपिकुञ्जरम् ॥ ५-५१-१५॥
tataste saṃvṛtākāraṃ sattvavantaṃ mahākapim |
parigṛhya yayurhṛṣṭā rākṣasāḥ kapikuñjaram || 5-51-15||

RMY 5-51-16

शङ्खभेरीनिनादैस्तैर्घोषयन्तः स्वकर्मभिः ।
राक्षसाः क्रूरकर्माणश्चारयन्ति स्म तां पुरीम् ॥ ५-५१-१६॥
śaṅkhabherīninādaistairghoṣayantaḥ svakarmabhiḥ |
rākṣasāḥ krūrakarmāṇaścārayanti sma tāṃ purīm || 5-51-16||

RMY 5-51-17

हनुमांश्चारयामास राक्षसानां महापुरीम् ।
अथापश्यद्विमानानि विचित्राणि महाकपिः ॥ ५-५१-१७॥
hanumāṃścārayāmāsa rākṣasānāṃ mahāpurīm |
athāpaśyadvimānāni vicitrāṇi mahākapiḥ || 5-51-17||

RMY 5-51-18

संवृतान्भूमिभागांश्च सुविभक्तांश्च चत्वरान् ।
रथ्याश्च गृहसंबाधाः कपिः शृङ्गाटकानि च ॥ ५-५१-१८॥
saṃvṛtānbhūmibhāgāṃśca suvibhaktāṃśca catvarān |
rathyāśca gṛhasaṃbādhāḥ kapiḥ śṛṅgāṭakāni ca || 5-51-18||

RMY 5-51-19

चत्वरेषु चतुष्केषु राजमार्गे तथैव च ।
घोषयन्ति कपिं सर्वे चारीक इति राक्षसाः ॥ ५-५१-१९॥
catvareṣu catuṣkeṣu rājamārge tathaiva ca |
ghoṣayanti kapiṃ sarve cārīka iti rākṣasāḥ || 5-51-19||

RMY 5-51-20

दीप्यमाने ततस्तस्य लाङ्गूलाग्रे हनूमतः ।
राक्षस्यस्ता विरूपाक्ष्यः शंसुर्देव्यास्तदप्रियम् ॥ ५-५१-२०॥
dīpyamāne tatastasya lāṅgūlāgre hanūmataḥ |
rākṣasyastā virūpākṣyaḥ śaṃsurdevyāstadapriyam || 5-51-20||

RMY 5-51-21

यस्त्वया कृतसंवादः सीते ताम्रमुखः कपिः ।
लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन स एष परिणीयते ॥ ५-५१-२१॥
yastvayā kṛtasaṃvādaḥ sīte tāmramukhaḥ kapiḥ |
lāṅgūlena pradīptena sa eṣa pariṇīyate || 5-51-21||

RMY 5-51-22

श्रुत्वा तद्वचनं क्रूरमात्मापहरणोपमम् ।
वैदेही शोकसंतप्ता हुताशनमुपागमत् ॥ ५-५१-२२॥
śrutvā tadvacanaṃ krūramātmāpaharaṇopamam |
vaidehī śokasaṃtaptā hutāśanamupāgamat || 5-51-22||

RMY 5-51-23

मङ्गलाभिमुखी तस्य सा तदासीन्महाकपेः ।
उपतस्थे विशालाक्षी प्रयता हव्यवाहनम् ॥ ५-५१-२३॥
maṅgalābhimukhī tasya sā tadāsīnmahākapeḥ |
upatasthe viśālākṣī prayatā havyavāhanam || 5-51-23||

RMY 5-51-24

यद्यस्ति पतिशुश्रूषा यद्यस्ति चरितं तपः ।
यदि चास्त्येकपत्नीत्वं शीतो भव हनूमतः ॥ ५-५१-२४॥
yadyasti patiśuśrūṣā yadyasti caritaṃ tapaḥ |
yadi cāstyekapatnītvaṃ śīto bhava hanūmataḥ || 5-51-24||

RMY 5-51-25

यदि कश्चिदनुक्रोशस्तस्य मय्यस्ति धीमतः ।
यदि वा भाग्यशेषं मे शीतो भव हनूमतः ॥ ५-५१-२५॥
yadi kaścidanukrośastasya mayyasti dhīmataḥ |
yadi vā bhāgyaśeṣaṃ me śīto bhava hanūmataḥ || 5-51-25||

RMY 5-51-26

यदि मां वृत्तसंपन्नां तत्समागमलालसाम् ।
स विजानाति धर्मात्मा शीतो भव हनूमतः ॥ ५-५१-२६॥
yadi māṃ vṛttasaṃpannāṃ tatsamāgamalālasām |
sa vijānāti dharmātmā śīto bhava hanūmataḥ || 5-51-26||

RMY 5-51-27

यदि मां तारयत्यार्यः सुग्रीवः सत्यसंगरः ।
अस्माद्दुःखान्महाबाहुः शीतो भव हनूमतः ॥ ५-५१-२७॥
yadi māṃ tārayatyāryaḥ sugrīvaḥ satyasaṃgaraḥ |
asmādduḥkhānmahābāhuḥ śīto bhava hanūmataḥ || 5-51-27||

RMY 5-51-28

ततस्तीक्ष्णार्चिरव्यग्रः प्रदक्षिणशिखोऽनलः ।
जज्वाल मृगशावाक्ष्याः शंसन्निव शिवं कपेः ॥ ५-५१-२८॥
tatastīkṣṇārciravyagraḥ pradakṣiṇaśikho'nalaḥ |
jajvāla mṛgaśāvākṣyāḥ śaṃsanniva śivaṃ kapeḥ || 5-51-28||

RMY 5-51-29

दह्यमाने च लाङ्गूले चिन्तयामास वानरः ।
प्रदीप्तोऽग्निरयं कस्मान्न मां दहति सर्वतः ॥ ५-५१-२९॥
dahyamāne ca lāṅgūle cintayāmāsa vānaraḥ |
pradīpto'gnirayaṃ kasmānna māṃ dahati sarvataḥ || 5-51-29||

RMY 5-51-30

दृश्यते च महाज्वालः करोति च न मे रुजम् ।
शिशिरस्येव संपातो लाङ्गूलाग्रे प्रतिष्ठितः ॥ ५-५१-३०॥
dṛśyate ca mahājvālaḥ karoti ca na me rujam |
śiśirasyeva saṃpāto lāṅgūlāgre pratiṣṭhitaḥ || 5-51-30||

RMY 5-51-31

अथ वा तदिदं व्यक्तं यद्दृष्टं प्लवता मया ।
रामप्रभावादाश्चर्यं पर्वतः सरितां पतौ ॥ ५-५१-३१॥
atha vā tadidaṃ vyaktaṃ yaddṛṣṭaṃ plavatā mayā |
rāmaprabhāvādāścaryaṃ parvataḥ saritāṃ patau || 5-51-31||

RMY 5-51-32

यदि तावत्समुद्रस्य मैनाकस्य च धीमथ ।
रामार्थं संभ्रमस्तादृक्किमग्निर्न करिष्यति ॥ ५-५१-३२॥
yadi tāvatsamudrasya mainākasya ca dhīmatha |
rāmārthaṃ saṃbhramastādṛkkimagnirna kariṣyati || 5-51-32||

RMY 5-51-33

सीतायाश्चानृशंस्येन तेजसा राघवस्य च ।
पितुश्च मम सख्येन न मां दहति पावकः ॥ ५-५१-३३॥
sītāyāścānṛśaṃsyena tejasā rāghavasya ca |
pituśca mama sakhyena na māṃ dahati pāvakaḥ || 5-51-33||

RMY 5-51-34

भूयः स चिन्तयामास मुहूर्तं कपिकुञ्जरः ।
उत्पपाताथ वेगेन ननाद च महाकपिः ॥ ५-५१-३४॥
bhūyaḥ sa cintayāmāsa muhūrtaṃ kapikuñjaraḥ |
utpapātātha vegena nanāda ca mahākapiḥ || 5-51-34||

RMY 5-51-35

पुरद्वारं ततः श्रीमाञ्शैलशृङ्गमिवोन्नतम् ।
विभक्तरक्षःसंबाधमाससादानिलात्मजः ॥ ५-५१-३५॥
puradvāraṃ tataḥ śrīmāñśailaśṛṅgamivonnatam |
vibhaktarakṣaḥsaṃbādhamāsasādānilātmajaḥ || 5-51-35||

RMY 5-51-36

स भूत्वा शैलसंकाशः क्षणेन पुनरात्मवान् ।
ह्रस्वतां परमां प्राप्तो बन्धनान्यवशातयत् ॥ ५-५१-३६॥
sa bhūtvā śailasaṃkāśaḥ kṣaṇena punarātmavān |
hrasvatāṃ paramāṃ prāpto bandhanānyavaśātayat || 5-51-36||

RMY 5-51-37

विमुक्तश्चाभवच्छ्रीमान्पुनः पर्वतसंनिभः ।
वीक्षमाणश्च ददृशे परिघं तोरणाश्रितम् ॥ ५-५१-३७॥
vimuktaścābhavacchrīmānpunaḥ parvatasaṃnibhaḥ |
vīkṣamāṇaśca dadṛśe parighaṃ toraṇāśritam || 5-51-37||

RMY 5-51-38

स तं गृह्य महाबाहुः कालायसपरिष्कृतम् ।
रक्षिणस्तान्पुनः सर्वान्सूदयामास मारुतिः ॥ ५-५१-३८॥
sa taṃ gṛhya mahābāhuḥ kālāyasapariṣkṛtam |
rakṣiṇastānpunaḥ sarvānsūdayāmāsa mārutiḥ || 5-51-38||

RMY 5-51-39

स तान्निहत्वा रणचण्डविक्रमः समीक्षमाणः पुनरेव लङ्काम् ।
प्रदीप्तलाङ्गूलकृतार्चिमाली प्रकाशतादित्य इवांशुमाली ॥ ५-५१-३९॥
sa tānnihatvā raṇacaṇḍavikramaḥ samīkṣamāṇaḥ punareva laṅkām |
pradīptalāṅgūlakṛtārcimālī prakāśatāditya ivāṃśumālī || 5-51-39||

Sarga: 52/66 (17)

RMY 5-52-1

वीक्षमाणस्ततो लङ्कां कपिः कृतमनोरथः ।
वर्धमानसमुत्साहः कार्यशेषमचिन्तयत् ॥ ५-५२-१॥
vīkṣamāṇastato laṅkāṃ kapiḥ kṛtamanorathaḥ |
vardhamānasamutsāhaḥ kāryaśeṣamacintayat || 5-52-1||

RMY 5-52-2

किं नु खल्वविशिष्टं मे कर्तव्यमिह साम्प्रतम् ।
यदेषां रक्षसां भूयः संतापजननं भवेत् ॥ ५-५२-२॥
kiṃ nu khalvaviśiṣṭaṃ me kartavyamiha sāmpratam |
yadeṣāṃ rakṣasāṃ bhūyaḥ saṃtāpajananaṃ bhavet || 5-52-2||

RMY 5-52-3

वनं तावत्प्रमथितं प्रकृष्टा राक्षसा हताः ।
बलैकदेशः क्षपितः शेषं दुर्गविनाशनम् ॥ ५-५२-३॥
vanaṃ tāvatpramathitaṃ prakṛṣṭā rākṣasā hatāḥ |
balaikadeśaḥ kṣapitaḥ śeṣaṃ durgavināśanam || 5-52-3||

RMY 5-52-4

दुर्गे विनाशिते कर्म भवेत्सुखपरिश्रमम् ।
अल्पयत्नेन कार्येऽस्मिन्मम स्यात्सफलः श्रमः ॥ ५-५२-४॥
durge vināśite karma bhavetsukhapariśramam |
alpayatnena kārye'sminmama syātsaphalaḥ śramaḥ || 5-52-4||

RMY 5-52-5

यो ह्ययं मम लाङ्गूले दीप्यते हव्यवाहनः ।
अस्य संतर्पणं न्याय्यं कर्तुमेभिर्गृहोत्तमैः ॥ ५-५२-५॥
yo hyayaṃ mama lāṅgūle dīpyate havyavāhanaḥ |
asya saṃtarpaṇaṃ nyāyyaṃ kartumebhirgṛhottamaiḥ || 5-52-5||

RMY 5-52-6

ततः प्रदीप्तलाङ्गूलः सविद्युदिव तोयदः ।
भवनाग्रेषु लङ्काया विचचार महाकपिः ॥ ५-५२-६॥
tataḥ pradīptalāṅgūlaḥ savidyudiva toyadaḥ |
bhavanāgreṣu laṅkāyā vicacāra mahākapiḥ || 5-52-6||

RMY 5-52-7

मुमोच हनुमानग्निं कालानलशिखोपमम् ॥ ५-५२-७॥
mumoca hanumānagniṃ kālānalaśikhopamam || 5-52-7||

RMY 5-52-8

श्वसनेन च संयोगादतिवेगो महाबलः ।
कालाग्निरिव जज्वाल प्रावर्धत हुताशनः ॥ ५-५२-८॥
śvasanena ca saṃyogādativego mahābalaḥ |
kālāgniriva jajvāla prāvardhata hutāśanaḥ || 5-52-8||

RMY 5-52-9

प्रदीप्तमग्निं पवनस्तेषु वेश्मसु चारयत् ॥ ५-५२-९॥
pradīptamagniṃ pavanasteṣu veśmasu cārayat || 5-52-9||

RMY 5-52-10

तानि काञ्चनजालानि मुक्तामणिमयानि च ।
भवनान्यवशीर्यन्त रत्नवन्ति महान्ति च ॥ ५-५२-१०॥
tāni kāñcanajālāni muktāmaṇimayāni ca |
bhavanānyavaśīryanta ratnavanti mahānti ca || 5-52-10||

RMY 5-52-11

तानि भग्नविमानानि निपेतुर्वसुधातले ।
भवनानीव सिद्धानामम्बरात्पुण्यसंक्षये ॥ ५-५२-११॥
tāni bhagnavimānāni nipeturvasudhātale |
bhavanānīva siddhānāmambarātpuṇyasaṃkṣaye || 5-52-11||

RMY 5-52-12

वज्रविद्रुमवैदूर्यमुक्तारजतसंहितान् ।
विचित्रान्भवनाद्धातून्स्यन्दमानान्ददर्श सः ॥ ५-५२-१२॥
vajravidrumavaidūryamuktārajatasaṃhitān |
vicitrānbhavanāddhātūnsyandamānāndadarśa saḥ || 5-52-12||

RMY 5-52-13

नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां तृणानां च यथा तथा ।
हनूमान्राक्षसेन्द्राणां वधे किंचिन्न तृप्यति ॥ ५-५२-१३॥
nāgnistṛpyati kāṣṭhānāṃ tṛṇānāṃ ca yathā tathā |
hanūmānrākṣasendrāṇāṃ vadhe kiṃcinna tṛpyati || 5-52-13||

RMY 5-52-14

हुताशनज्वालसमावृता सा हतप्रवीरा परिवृत्तयोधा ।
हनूमातः क्रोधबलाभिभूता बभूव शापोपहतेव लङ्का ॥ ५-५२-१४॥
hutāśanajvālasamāvṛtā sā hatapravīrā parivṛttayodhā |
hanūmātaḥ krodhabalābhibhūtā babhūva śāpopahateva laṅkā || 5-52-14||

RMY 5-52-15

ससंभ्रमं त्रस्तविषण्णराक्षसां समुज्ज्वलज्ज्वालहुताशनाङ्किताम् ।
ददर्श लङ्कां हनुमान्महामनाः स्वयम्भुकोपोपहतामिवावनिम् ॥ ५-५२-१५॥
sasaṃbhramaṃ trastaviṣaṇṇarākṣasāṃ samujjvalajjvālahutāśanāṅkitām |
dadarśa laṅkāṃ hanumānmahāmanāḥ svayambhukopopahatāmivāvanim || 5-52-15||

RMY 5-52-16

स राक्षसांस्तान्सुबहूंश्च हत्वा वनं च भङ्क्त्वा बहुपादपं तत् ।
विसृज्य रक्षो भवनेषु चाग्निं जगाम रामं मनसा महात्मा ॥ ५-५२-१६॥
sa rākṣasāṃstānsubahūṃśca hatvā vanaṃ ca bhaṅktvā bahupādapaṃ tat |
visṛjya rakṣo bhavaneṣu cāgniṃ jagāma rāmaṃ manasā mahātmā || 5-52-16||

RMY 5-52-17

लङ्कां समस्तां संदीप्य लाङ्गूलाग्निं महाकपिः ।
निर्वापयामास तदा समुद्रे हरिसत्तमः ॥ ५-५२-१७॥
laṅkāṃ samastāṃ saṃdīpya lāṅgūlāgniṃ mahākapiḥ |
nirvāpayāmāsa tadā samudre harisattamaḥ || 5-52-17||

Sarga: 53/66 (28)

RMY 5-53-1

संदीप्यमानां विध्वस्तां त्रस्तरक्षो गणां पुरीम् ।
अवेक्ष्य हानुमाँल्लङ्कां चिन्तयामास वानरः ॥ ५-५३-१॥
saṃdīpyamānāṃ vidhvastāṃ trastarakṣo gaṇāṃ purīm |
avekṣya hānumā~llaṅkāṃ cintayāmāsa vānaraḥ || 5-53-1||

RMY 5-53-2

तस्याभूत्सुमहांस्त्रासः कुत्सा चात्मन्यजायत ।
लङ्कां प्रदहता कर्म किंस्वित्कृतमिदं मया ॥ ५-५३-२॥
tasyābhūtsumahāṃstrāsaḥ kutsā cātmanyajāyata |
laṅkāṃ pradahatā karma kiṃsvitkṛtamidaṃ mayā || 5-53-2||

RMY 5-53-3

धन्यास्ते पुरुषश्रेष्ठ ये बुद्ध्या कोपमुत्थितम् ।
निरुन्धन्ति महात्मानो दीप्तमग्निमिवाम्भसा ॥ ५-५३-३॥
dhanyāste puruṣaśreṣṭha ye buddhyā kopamutthitam |
nirundhanti mahātmāno dīptamagnimivāmbhasā || 5-53-3||

RMY 5-53-4

यदि दग्धा त्वियं लङ्का नूनमार्यापि जानकी ।
दग्धा तेन मया भर्तुर्हतं कार्यमजानता ॥ ५-५३-४॥
yadi dagdhā tviyaṃ laṅkā nūnamāryāpi jānakī |
dagdhā tena mayā bharturhataṃ kāryamajānatā || 5-53-4||

RMY 5-53-5

यदर्थमयमारम्भस्तत्कार्यमवसादितम् ।
मया हि दहता लङ्कां न सीता परिरक्षिता ॥ ५-५३-५॥
yadarthamayamārambhastatkāryamavasāditam |
mayā hi dahatā laṅkāṃ na sītā parirakṣitā || 5-53-5||

RMY 5-53-6

ईषत्कार्यमिदं कार्यं कृतमासीन्न संशयः ।
तस्य क्रोधाभिभूतेन मया मूलक्षयः कृतः ॥ ५-५३-६॥
īṣatkāryamidaṃ kāryaṃ kṛtamāsīnna saṃśayaḥ |
tasya krodhābhibhūtena mayā mūlakṣayaḥ kṛtaḥ || 5-53-6||

RMY 5-53-7

विनष्टा जानकी व्यक्तं न ह्यदग्धः प्रदृश्यते ।
लङ्कायाः कश्चिदुद्देशः सर्वा भस्मीकृता पुरी ॥ ५-५३-७॥
vinaṣṭā jānakī vyaktaṃ na hyadagdhaḥ pradṛśyate |
laṅkāyāḥ kaściduddeśaḥ sarvā bhasmīkṛtā purī || 5-53-7||

RMY 5-53-8

यदि तद्विहतं कार्यं मया प्रज्ञाविपर्ययात् ।
इहैव प्राणसंन्यासो ममापि ह्यतिरोचते ॥ ५-५३-८॥
yadi tadvihataṃ kāryaṃ mayā prajñāviparyayāt |
ihaiva prāṇasaṃnyāso mamāpi hyatirocate || 5-53-8||

RMY 5-53-9

किमग्नौ निपताम्यद्य आहोस्विद्वडवामुखे ।
शरीरमाहो सत्त्वानां दद्मि सागरवासिनाम् ॥ ५-५३-९॥
kimagnau nipatāmyadya āhosvidvaḍavāmukhe |
śarīramāho sattvānāṃ dadmi sāgaravāsinām || 5-53-9||

RMY 5-53-10

कथं हि जीवता शक्यो मया द्रष्टुं हरीश्वरः ।
तौ वा पुरुषशार्दूलौ कार्यसर्वस्वघातिना ॥ ५-५३-१०॥
kathaṃ hi jīvatā śakyo mayā draṣṭuṃ harīśvaraḥ |
tau vā puruṣaśārdūlau kāryasarvasvaghātinā || 5-53-10||

RMY 5-53-11

मया खलु तदेवेदं रोषदोषात्प्रदर्शितम् ।
प्रथितं त्रिषु लोकेषु कपितमनवस्थितम् ॥ ५-५३-११॥
mayā khalu tadevedaṃ roṣadoṣātpradarśitam |
prathitaṃ triṣu lokeṣu kapitamanavasthitam || 5-53-11||

RMY 5-53-12

धिगस्तु राजसं भावमनीशमनवस्थितम् ।
ईश्वरेणापि यद्रागान्मया सीता न रक्षिता ॥ ५-५३-१२॥
dhigastu rājasaṃ bhāvamanīśamanavasthitam |
īśvareṇāpi yadrāgānmayā sītā na rakṣitā || 5-53-12||

RMY 5-53-13

विनष्टायां तु सीतायां तावुभौ विनशिष्यतः ।
तयोर्विनाशे सुग्रीवः सबन्धुर्विनशिष्यति ॥ ५-५३-१३॥
vinaṣṭāyāṃ tu sītāyāṃ tāvubhau vinaśiṣyataḥ |
tayorvināśe sugrīvaḥ sabandhurvinaśiṣyati || 5-53-13||

RMY 5-53-14

एतदेव वचः श्रुत्वा भरतो भ्रातृवत्सलः ।
धर्मात्मा सहशत्रुघ्नः कथं शक्ष्यति जीवितुम् ॥ ५-५३-१४॥
etadeva vacaḥ śrutvā bharato bhrātṛvatsalaḥ |
dharmātmā sahaśatrughnaḥ kathaṃ śakṣyati jīvitum || 5-53-14||

RMY 5-53-15

इक्ष्वाकुवंशे धर्मिष्ठे गते नाशमसंशयम् ।
भविष्यन्ति प्रजाः सर्वाः शोकसंतापपीडिताः ॥ ५-५३-१५॥
ikṣvākuvaṃśe dharmiṣṭhe gate nāśamasaṃśayam |
bhaviṣyanti prajāḥ sarvāḥ śokasaṃtāpapīḍitāḥ || 5-53-15||

RMY 5-53-16

तदहं भाग्यरहितो लुप्तधर्मार्थसंग्रहः ।
रोषदोषपरीतात्मा व्यक्तं लोकविनाशनः ॥ ५-५३-१६॥
tadahaṃ bhāgyarahito luptadharmārthasaṃgrahaḥ |
roṣadoṣaparītātmā vyaktaṃ lokavināśanaḥ || 5-53-16||

RMY 5-53-17

इति चिन्तयतस्तस्य निमित्तान्युपपेदिरे ।
पूरमप्युपलब्धानि साक्षात्पुनरचिन्तयत् ॥ ५-५३-१७॥
iti cintayatastasya nimittānyupapedire |
pūramapyupalabdhāni sākṣātpunaracintayat || 5-53-17||

RMY 5-53-18

अथ वा चारुसर्वाङ्गी रक्षिता स्वेन तेजसा ।
न नशिष्यति कल्याणी नाग्निरग्नौ प्रवर्तते ॥ ५-५३-१८॥
atha vā cārusarvāṅgī rakṣitā svena tejasā |
na naśiṣyati kalyāṇī nāgniragnau pravartate || 5-53-18||

RMY 5-53-19

न हि धर्मान्मनस्तस्य भार्याममिततेजसः ।
स्वचारित्राभिगुप्तां तां स्प्रष्टुमर्हति पावकः ॥ ५-५३-१९॥
na hi dharmānmanastasya bhāryāmamitatejasaḥ |
svacāritrābhiguptāṃ tāṃ spraṣṭumarhati pāvakaḥ || 5-53-19||

RMY 5-53-20

नूनं रामप्रभावेन वैदेह्याः सुकृतेन च ।
यन्मां दहनकर्मायं नादहद्धव्यवाहनः ॥ ५-५३-२०॥
nūnaṃ rāmaprabhāvena vaidehyāḥ sukṛtena ca |
yanmāṃ dahanakarmāyaṃ nādahaddhavyavāhanaḥ || 5-53-20||

RMY 5-53-21

त्रयाणां भरतादीनां भ्रातॄणां देवता च या ।
रामस्य च मनःकान्ता सा कथं विनशिष्यति ॥ ५-५३-२१॥
trayāṇāṃ bharatādīnāṃ bhrātṝṇāṃ devatā ca yā |
rāmasya ca manaḥkāntā sā kathaṃ vinaśiṣyati || 5-53-21||

RMY 5-53-22

यद्वा दहनकर्मायं सर्वत्र प्रभुरव्ययः ।
न मे दहति लाङ्गूलं कथमार्यां प्रधक्ष्यति ॥ ५-५३-२२॥
yadvā dahanakarmāyaṃ sarvatra prabhuravyayaḥ |
na me dahati lāṅgūlaṃ kathamāryāṃ pradhakṣyati || 5-53-22||

RMY 5-53-23

तपसा सत्यवाक्येन अनन्यत्वाच्च भर्तरि ।
अपि सा निर्दहेदग्निं न तामग्निः प्रधक्ष्यति ॥ ५-५३-२३॥
tapasā satyavākyena ananyatvācca bhartari |
api sā nirdahedagniṃ na tāmagniḥ pradhakṣyati || 5-53-23||

RMY 5-53-24

स तथा चिन्तयंस्तत्र देव्या धर्मपरिग्रहम् ।
शुश्राव हनुमान्वाक्यं चारणानां महात्मनाम् ॥ ५-५३-२४॥
sa tathā cintayaṃstatra devyā dharmaparigraham |
śuśrāva hanumānvākyaṃ cāraṇānāṃ mahātmanām || 5-53-24||

RMY 5-53-25

अहो खलु कृतं कर्म दुर्विषह्यं हनूमता ।
अग्निं विसृजताभीक्ष्णं भीमं राक्षससद्मनि ॥ ५-५३-२५॥
aho khalu kṛtaṃ karma durviṣahyaṃ hanūmatā |
agniṃ visṛjatābhīkṣṇaṃ bhīmaṃ rākṣasasadmani || 5-53-25||

RMY 5-53-26

दग्धेयं नगरी लङ्का साट्टप्राकारतोरणा ।
जानकी न च दग्धेति विस्मयोऽद्भुत एव नः ॥ ५-५३-२६॥
dagdheyaṃ nagarī laṅkā sāṭṭaprākāratoraṇā |
jānakī na ca dagdheti vismayo'dbhuta eva naḥ || 5-53-26||

RMY 5-53-27

स निमित्तैश्च दृष्टार्थैः कारणैश्च महागुणैः ।
ऋषिवाक्यैश्च हनुमानभवत्प्रीतमानसः ॥ ५-५३-२७॥
sa nimittaiśca dṛṣṭārthaiḥ kāraṇaiśca mahāguṇaiḥ |
ṛṣivākyaiśca hanumānabhavatprītamānasaḥ || 5-53-27||

RMY 5-53-28

ततः कपिः प्राप्तमनोरथार्थस्तामक्षतां राजसुतां विदित्वा ।
प्रत्यक्षतस्तां पुनरेव दृष्ट्वा प्रतिप्रयाणाय मतिं चकार ॥ ५-५३-२८॥
tataḥ kapiḥ prāptamanorathārthastāmakṣatāṃ rājasutāṃ viditvā |
pratyakṣatastāṃ punareva dṛṣṭvā pratiprayāṇāya matiṃ cakāra || 5-53-28||

Sarga: 54/66 (26)

RMY 5-54-1

ततस्तु शिंशपामूले जानकीं पर्यवस्थिताम् ।
अभिवाद्याब्रवीद्दिष्ट्या पश्यामि त्वामिहाक्षताम् ॥ ५-५४-१॥
tatastu śiṃśapāmūle jānakīṃ paryavasthitām |
abhivādyābravīddiṣṭyā paśyāmi tvāmihākṣatām || 5-54-1||

RMY 5-54-2

ततस्तं प्रस्थितं सीता वीक्षमाणा पुनः पुनः ।
भर्तृस्नेहान्वितं वाक्यं हनूमन्तमभाषत ॥ ५-५४-२॥
tatastaṃ prasthitaṃ sītā vīkṣamāṇā punaḥ punaḥ |
bhartṛsnehānvitaṃ vākyaṃ hanūmantamabhāṣata || 5-54-2||

RMY 5-54-3

काममस्य त्वमेवैकः कार्यस्य परिसाधने ।
पर्याप्तः परवीरघ्न यशस्यस्ते बलोदयः ॥ ५-५४-३॥
kāmamasya tvamevaikaḥ kāryasya parisādhane |
paryāptaḥ paravīraghna yaśasyaste balodayaḥ || 5-54-3||

RMY 5-54-4

बलैस्तु संकुलां कृत्वा लङ्कां परबलार्दनः ।
मां नयेद्यदि काकुत्स्थस्तस्य तत्सादृशं भवेत् ॥ ५-५४-४॥
balaistu saṃkulāṃ kṛtvā laṅkāṃ parabalārdanaḥ |
māṃ nayedyadi kākutsthastasya tatsādṛśaṃ bhavet || 5-54-4||

RMY 5-54-5

तद्यथा तस्य विक्रान्तमनुरूपं महात्मनः ।
भवत्याहवशूरस्य तत्त्वमेवोपपादय ॥ ५-५४-५॥
tadyathā tasya vikrāntamanurūpaṃ mahātmanaḥ |
bhavatyāhavaśūrasya tattvamevopapādaya || 5-54-5||

RMY 5-54-6

तदर्थोपहितं वाक्यं प्रश्रितं हेतुसंहितम् ।
निशम्य हनुमांस्तस्या वाक्यमुत्तरमब्रवीत् ॥ ५-५४-६॥
tadarthopahitaṃ vākyaṃ praśritaṃ hetusaṃhitam |
niśamya hanumāṃstasyā vākyamuttaramabravīt || 5-54-6||

RMY 5-54-7

क्षिप्रमेष्यति काकुत्स्थो हर्यृक्षप्रवरैर्वृतः ।
यस्ते युधि विजित्यारीञ्शोकं व्यपनयिष्यति ॥ ५-५४-७॥
kṣiprameṣyati kākutstho haryṛkṣapravarairvṛtaḥ |
yaste yudhi vijityārīñśokaṃ vyapanayiṣyati || 5-54-7||

RMY 5-54-8

एवमाश्वास्य वैदेहीं हनूमान्मारुतात्मजः ।
गमनाय मतिं कृत्वा वैदेहीमभ्यवादयत् ॥ ५-५४-८॥
evamāśvāsya vaidehīṃ hanūmānmārutātmajaḥ |
gamanāya matiṃ kṛtvā vaidehīmabhyavādayat || 5-54-8||

RMY 5-54-9

ततः स कपिशार्दूलः स्वामिसंदर्शनोत्सुकः ।
आरुरोह गिरिश्रेष्ठमरिष्टमरिमर्दनः ॥ ५-५४-९॥
tataḥ sa kapiśārdūlaḥ svāmisaṃdarśanotsukaḥ |
āruroha giriśreṣṭhamariṣṭamarimardanaḥ || 5-54-9||

RMY 5-54-10

तुङ्गपद्मकजुष्टाभिर्नीलाभिर्वनराजिभिः ।
सालतालाश्वकर्णैश्च वंशैश्च बहुभिर्वृतम् ॥ ५-५४-१०॥
tuṅgapadmakajuṣṭābhirnīlābhirvanarājibhiḥ |
sālatālāśvakarṇaiśca vaṃśaiśca bahubhirvṛtam || 5-54-10||

RMY 5-54-11

लतावितानैर्विततैः पुष्पवद्भिरलंकृतम् ।
नानामृगगणाकीर्णं धातुनिष्यन्दभूषितम् ॥ ५-५४-११॥
latāvitānairvitataiḥ puṣpavadbhiralaṃkṛtam |
nānāmṛgagaṇākīrṇaṃ dhātuniṣyandabhūṣitam || 5-54-11||

RMY 5-54-12

बहुप्रस्रवणोपेतं शिलासंचयसंकटम् ।
महर्षियक्षगन्धर्वकिंनरोरगसेवितम् ॥ ५-५४-१२॥
bahuprasravaṇopetaṃ śilāsaṃcayasaṃkaṭam |
maharṣiyakṣagandharvakiṃnaroragasevitam || 5-54-12||

RMY 5-54-13

लतापादपसंबाधं सिंहाकुलितकन्दरम् ।
व्याघ्रसंघसमाकीर्णं स्वादुमूलफलद्रुमम् ॥ ५-५४-१३॥
latāpādapasaṃbādhaṃ siṃhākulitakandaram |
vyāghrasaṃghasamākīrṇaṃ svādumūlaphaladrumam || 5-54-13||

RMY 5-54-14

तमारुरोहातिबलः पर्वतं प्लवगोत्तमः ।
रामदर्शनशीघ्रेण प्रहर्षेणाभिचोदितः ॥ ५-५४-१४॥
tamārurohātibalaḥ parvataṃ plavagottamaḥ |
rāmadarśanaśīghreṇa praharṣeṇābhicoditaḥ || 5-54-14||

RMY 5-54-15

तेन पादतलाक्रान्ता रम्येषु गिरिसानुषु ।
सघोषाः समशीर्यन्त शिलाश्चूर्णीकृतास्ततः ॥ ५-५४-१५॥
tena pādatalākrāntā ramyeṣu girisānuṣu |
saghoṣāḥ samaśīryanta śilāścūrṇīkṛtāstataḥ || 5-54-15||

RMY 5-54-16

स तमारुह्य शैलेन्द्रं व्यवर्धत महाकपिः ।
दक्षिणादुत्तरं पारं प्रार्थयँल्लवणाम्भसः ॥ ५-५४-१६॥
sa tamāruhya śailendraṃ vyavardhata mahākapiḥ |
dakṣiṇāduttaraṃ pāraṃ prārthaya~llavaṇāmbhasaḥ || 5-54-16||

RMY 5-54-17

अधिरुह्य ततो वीरः पर्वतं पवनात्मजः ।
ददर्श सागरं भीमं मीनोरगनिषेवितम् ॥ ५-५४-१७॥
adhiruhya tato vīraḥ parvataṃ pavanātmajaḥ |
dadarśa sāgaraṃ bhīmaṃ mīnoraganiṣevitam || 5-54-17||

RMY 5-54-18

स मारुत इवाकाशं मारुतस्यात्मसंभवः ।
प्रपेदे हरिशार्दूलो दक्षिणादुत्तरां दिशम् ॥ ५-५४-१८॥
sa māruta ivākāśaṃ mārutasyātmasaṃbhavaḥ |
prapede hariśārdūlo dakṣiṇāduttarāṃ diśam || 5-54-18||

RMY 5-54-19

स तदा पीडितस्तेन कपिना पर्वतोत्तमः ।
ररास सह तैर्भूतैः प्राविशद्वसुधातलम् ।
कम्पमानैश्च शिखरैः पतद्भिरपि च द्रुमैः ॥ ५-५४-१९॥
sa tadā pīḍitastena kapinā parvatottamaḥ |
rarāsa saha tairbhūtaiḥ prāviśadvasudhātalam |
kampamānaiśca śikharaiḥ patadbhirapi ca drumaiḥ || 5-54-19||

RMY 5-54-20

तस्योरुवेगान्मथिताः पादपाः पुष्पशालिनः ।
निपेतुर्भूतले रुग्णाः शक्रायुधहता इव ॥ ५-५४-२०॥
tasyoruvegānmathitāḥ pādapāḥ puṣpaśālinaḥ |
nipeturbhūtale rugṇāḥ śakrāyudhahatā iva || 5-54-20||

RMY 5-54-21

कन्दरोदरसंस्थानां पीडितानां महौजसाम् ।
सिंहानां निनदो भीमो नभो भिन्दन्स शुश्रुवे ॥ ५-५४-२१॥
kandarodarasaṃsthānāṃ pīḍitānāṃ mahaujasām |
siṃhānāṃ ninado bhīmo nabho bhindansa śuśruve || 5-54-21||

RMY 5-54-22

स्रस्तव्याविद्धवसना व्याकुलीकृतभूषणा ।
विद्याधर्यः समुत्पेतुः सहसा धरणीधरात् ॥ ५-५४-२२॥
srastavyāviddhavasanā vyākulīkṛtabhūṣaṇā |
vidyādharyaḥ samutpetuḥ sahasā dharaṇīdharāt || 5-54-22||

RMY 5-54-23

अतिप्रमाणा बलिनो दीप्तजिह्वा महाविषाः ।
निपीडितशिरोग्रीवा व्यवेष्टन्त महाहयः ॥ ५-५४-२३॥
atipramāṇā balino dīptajihvā mahāviṣāḥ |
nipīḍitaśirogrīvā vyaveṣṭanta mahāhayaḥ || 5-54-23||

RMY 5-54-24

किंनरोरगगन्धर्वयक्षविद्याधरास्तथा ।
पीडितं तं नगवरं त्यक्त्वा गगनमास्थिताः ॥ ५-५४-२४॥
kiṃnaroragagandharvayakṣavidyādharāstathā |
pīḍitaṃ taṃ nagavaraṃ tyaktvā gaganamāsthitāḥ || 5-54-24||

RMY 5-54-25

स च भूमिधरः श्रीमान्बलिना तेन पीडितः ।
सवृक्षशिखरोदग्राः प्रविवेश रसातलम् ॥ ५-५४-२५॥
sa ca bhūmidharaḥ śrīmānbalinā tena pīḍitaḥ |
savṛkṣaśikharodagrāḥ praviveśa rasātalam || 5-54-25||

RMY 5-54-26

दशयोजनविस्तारस्त्रिंशद्योजनमुच्छ्रितः ।
धरण्यां समतां यातः स बभूव धराधरः ॥ ५-५४-२६॥
daśayojanavistārastriṃśadyojanamucchritaḥ |
dharaṇyāṃ samatāṃ yātaḥ sa babhūva dharādharaḥ || 5-54-26||

Sarga: 55/66 (38)

RMY 5-55-1

सचन्द्रकुमुदं रम्यं सार्ककारण्डवं शुभम् ।
तिष्यश्रवणकदम्बमभ्रशैवलशाद्वलम् ॥ ५-५५-१॥
sacandrakumudaṃ ramyaṃ sārkakāraṇḍavaṃ śubham |
tiṣyaśravaṇakadambamabhraśaivalaśādvalam || 5-55-1||

RMY 5-55-2

पुनर्वसु महामीनं लोहिताङ्गमहाग्रहम् ।
ऐरावतमहाद्वीपं स्वातीहंसविलोडितम् ॥ ५-५५-२॥
punarvasu mahāmīnaṃ lohitāṅgamahāgraham |
airāvatamahādvīpaṃ svātīhaṃsaviloḍitam || 5-55-2||

RMY 5-55-3

वातसंघातजातोर्मिं चन्द्रांशुशिशिराम्बुमत् ।
भुजंगयक्षगन्धर्वप्रबुद्धकमलोत्पलम् ॥ ५-५५-३॥
vātasaṃghātajātormiṃ candrāṃśuśiśirāmbumat |
bhujaṃgayakṣagandharvaprabuddhakamalotpalam || 5-55-3||

RMY 5-55-4

ग्रसमान इवाकाशं ताराधिपमिवालिखन् ।
हरन्निव सनक्षत्रं गगनं सार्कमण्डलम् ॥ ५-५५-४॥
grasamāna ivākāśaṃ tārādhipamivālikhan |
haranniva sanakṣatraṃ gaganaṃ sārkamaṇḍalam || 5-55-4||

RMY 5-55-5

मारुतस्यालयं श्रीमान्कपिर्व्योमचरो महान् ।
हनूमान्मेघजालानि विकर्षन्निव गच्छति ॥ ५-५५-५॥
mārutasyālayaṃ śrīmānkapirvyomacaro mahān |
hanūmānmeghajālāni vikarṣanniva gacchati || 5-55-5||

RMY 5-55-6

पाण्डुरारुणवर्णानि नीलमाञ्जिष्ठकानि च ।
हरितारुणवर्णानि महाभ्राणि चकाशिरे ॥ ५-५५-६॥
pāṇḍurāruṇavarṇāni nīlamāñjiṣṭhakāni ca |
haritāruṇavarṇāni mahābhrāṇi cakāśire || 5-55-6||

RMY 5-55-7

प्रविशन्नभ्रजालानि निष्क्रमंश्च पुनः पुनः ।
प्रच्छन्नश्च प्रकाशश्च चन्द्रमा इव लक्ष्यते ॥ ५-५५-७॥
praviśannabhrajālāni niṣkramaṃśca punaḥ punaḥ |
pracchannaśca prakāśaśca candramā iva lakṣyate || 5-55-7||

RMY 5-55-8

नदन्नादेन महता मेघस्वनमहास्वनः ।
आजगाम महातेजाः पुनर्मध्येन सागरम् ॥ ५-५५-८॥
nadannādena mahatā meghasvanamahāsvanaḥ |
ājagāma mahātejāḥ punarmadhyena sāgaram || 5-55-8||

RMY 5-55-9

पर्वतेन्द्रं सुनाभं च समुपस्पृश्य वीर्यवान् ।
ज्यामुक्त इव नाराचो महावेगोऽभ्युपागतः ॥ ५-५५-९॥
parvatendraṃ sunābhaṃ ca samupaspṛśya vīryavān |
jyāmukta iva nārāco mahāvego'bhyupāgataḥ || 5-55-9||

RMY 5-55-10

स किंचिदनुसंप्राप्तः समालोक्य महागिरिम् ।
महेन्द्रमेघसंकाशं ननाद हरिपुंगवः ॥ ५-५५-१०॥
sa kiṃcidanusaṃprāptaḥ samālokya mahāgirim |
mahendrameghasaṃkāśaṃ nanāda haripuṃgavaḥ || 5-55-10||

RMY 5-55-11

निशम्य नदतो नादं वानरास्ते समन्ततः ।
बभूवुरुत्सुकाः सर्वे सुहृद्दर्शनकाङ्क्षिणः ॥ ५-५५-११॥
niśamya nadato nādaṃ vānarāste samantataḥ |
babhūvurutsukāḥ sarve suhṛddarśanakāṅkṣiṇaḥ || 5-55-11||

RMY 5-55-12

जाम्बवान्स हरिश्रेष्ठः प्रीतिसंहृष्टमानसः ।
उपामन्त्र्य हरीन्सर्वानिदं वचनमब्रवीत् ॥ ५-५५-१२॥
jāmbavānsa hariśreṣṭhaḥ prītisaṃhṛṣṭamānasaḥ |
upāmantrya harīnsarvānidaṃ vacanamabravīt || 5-55-12||

RMY 5-55-13

सर्वथा कृतकार्योऽसौ हनूमान्नात्र संशयः ।
न ह्यस्याकृतकार्यस्य नाद एवंविधो भवेत् ॥ ५-५५-१३॥
sarvathā kṛtakāryo'sau hanūmānnātra saṃśayaḥ |
na hyasyākṛtakāryasya nāda evaṃvidho bhavet || 5-55-13||

RMY 5-55-14

तस्या बाहूरुवेगं च निनादं च महात्मनः ।
निशम्य हरयो हृष्टाः समुत्पेतुस्ततस्ततः ॥ ५-५५-१४॥
tasyā bāhūruvegaṃ ca ninādaṃ ca mahātmanaḥ |
niśamya harayo hṛṣṭāḥ samutpetustatastataḥ || 5-55-14||

RMY 5-55-15

ते नगाग्रान्नगाग्राणि शिखराच्छिखराणि च ।
प्रहृष्टाः समपद्यन्त हनूमन्तं दिदृक्षवः ॥ ५-५५-१५॥
te nagāgrānnagāgrāṇi śikharācchikharāṇi ca |
prahṛṣṭāḥ samapadyanta hanūmantaṃ didṛkṣavaḥ || 5-55-15||

RMY 5-55-16

ते प्रीताः पादपाग्रेषु गृह्य शाखाः सुपुष्पिताः ।
वासांसीव प्रकाशानि समाविध्यन्त वानराः ॥ ५-५५-१६॥
te prītāḥ pādapāgreṣu gṛhya śākhāḥ supuṣpitāḥ |
vāsāṃsīva prakāśāni samāvidhyanta vānarāḥ || 5-55-16||

RMY 5-55-17

तमभ्रघनसंकाशमापतन्तं महाकपिम् ।
दृष्ट्वा ते वानराः सर्वे तस्थुः प्राञ्जलयस्तदा ॥ ५-५५-१७॥
tamabhraghanasaṃkāśamāpatantaṃ mahākapim |
dṛṣṭvā te vānarāḥ sarve tasthuḥ prāñjalayastadā || 5-55-17||

RMY 5-55-18

ततस्तु वेगवांस्तस्य गिरेर्गिरिनिभः कपिः ।
निपपात महेन्द्रस्य शिखरे पादपाकुले ॥ ५-५५-१८॥
tatastu vegavāṃstasya girergirinibhaḥ kapiḥ |
nipapāta mahendrasya śikhare pādapākule || 5-55-18||

RMY 5-55-19

ततस्ते प्रीतमनसः सर्वे वानरपुंगवाः ।
हनूमन्तं महात्मानं परिवार्योपतस्थिरे ॥ ५-५५-१९॥
tataste prītamanasaḥ sarve vānarapuṃgavāḥ |
hanūmantaṃ mahātmānaṃ parivāryopatasthire || 5-55-19||

RMY 5-55-20

परिवार्य च ते सर्वे परां प्रीतिमुपागताः ।
प्रहृष्टवदनाः सर्वे तमरोगमुपागतम् ॥ ५-५५-२०॥
parivārya ca te sarve parāṃ prītimupāgatāḥ |
prahṛṣṭavadanāḥ sarve tamarogamupāgatam || 5-55-20||

RMY 5-55-21

उपायनानि चादाय मूलानि च फलानि च ।
प्रत्यर्चयन्हरिश्रेष्ठं हरयो मारुतात्मजम् ॥ ५-५५-२१॥
upāyanāni cādāya mūlāni ca phalāni ca |
pratyarcayanhariśreṣṭhaṃ harayo mārutātmajam || 5-55-21||

RMY 5-55-22

विनेदुर्मुदिताः केचिच्चक्रुः किल किलां तथा ।
हृष्टाः पादपशाखाश्च आनिन्युर्वानरर्षभाः ॥ ५-५५-२२॥
vinedurmuditāḥ keciccakruḥ kila kilāṃ tathā |
hṛṣṭāḥ pādapaśākhāśca āninyurvānararṣabhāḥ || 5-55-22||

RMY 5-55-23

हनूमांस्तु गुरून्वृद्धाञ्जाम्बवत्प्रमुखांस्तदा ।
कुमारमङ्गदं चैव सोऽवन्दत महाकपिः ॥ ५-५५-२३॥
hanūmāṃstu gurūnvṛddhāñjāmbavatpramukhāṃstadā |
kumāramaṅgadaṃ caiva so'vandata mahākapiḥ || 5-55-23||

RMY 5-55-24

स ताभ्यां पूजितः पूज्यः कपिभिश्च प्रसादितः ।
दृष्टा देवीति विक्रान्तः संक्षेपेण न्यवेदयत् ॥ ५-५५-२४॥
sa tābhyāṃ pūjitaḥ pūjyaḥ kapibhiśca prasāditaḥ |
dṛṣṭā devīti vikrāntaḥ saṃkṣepeṇa nyavedayat || 5-55-24||

RMY 5-55-25

निषसाद च हस्तेन गृहीत्वा वालिनः सुतम् ।
रमणीये वनोद्देशे महेन्द्रस्य गिरेस्तदा ॥ ५-५५-२५॥
niṣasāda ca hastena gṛhītvā vālinaḥ sutam |
ramaṇīye vanoddeśe mahendrasya girestadā || 5-55-25||

RMY 5-55-26

हनूमानब्रवीद्धृष्टस्तदा तान्वानरर्षभान् ।
अशोकवनिकासंस्था दृष्टा सा जनकात्मजा ॥ ५-५५-२६॥
hanūmānabravīddhṛṣṭastadā tānvānararṣabhān |
aśokavanikāsaṃsthā dṛṣṭā sā janakātmajā || 5-55-26||

RMY 5-55-27

रक्ष्यमाणा सुघोराभी राक्षसीभिरनिन्दिता ।
एकवेणीधरा बाला रामदर्शनलालसा ।
उपवासपरिश्रान्ता मलिना जटिला कृशा ॥ ५-५५-२७॥
rakṣyamāṇā sughorābhī rākṣasībhiraninditā |
ekaveṇīdharā bālā rāmadarśanalālasā |
upavāsapariśrāntā malinā jaṭilā kṛśā || 5-55-27||

RMY 5-55-28

ततो दृष्टेति वचनं महार्थममृतोपमम् ।
निशम्य मारुतेः सर्वे मुदिता वानरा भवन् ॥ ५-५५-२८॥
tato dṛṣṭeti vacanaṃ mahārthamamṛtopamam |
niśamya māruteḥ sarve muditā vānarā bhavan || 5-55-28||

RMY 5-55-29

क्ष्वेडन्त्यन्ये नदन्त्यन्ये गर्जन्त्यन्ये महाबलाः ।
चक्रुः किल किलामन्ये प्रतिगर्जन्ति चापरे ॥ ५-५५-२९॥
kṣveḍantyanye nadantyanye garjantyanye mahābalāḥ |
cakruḥ kila kilāmanye pratigarjanti cāpare || 5-55-29||

RMY 5-55-30

केचिदुच्छ्रितलाङ्गूलाः प्रहृष्टाः कपिकुञ्जराः ।
अञ्चितायतदीर्घाणि लाङ्गूलानि प्रविव्यधुः ॥ ५-५५-३०॥
keciducchritalāṅgūlāḥ prahṛṣṭāḥ kapikuñjarāḥ |
añcitāyatadīrghāṇi lāṅgūlāni pravivyadhuḥ || 5-55-30||

RMY 5-55-31

अपरे तु हनूमन्तं वानरा वारणोपमम् ।
आप्लुत्य गिरिशृङ्गेभ्यः संस्पृशन्ति स्म हर्षिताः ॥ ५-५५-३१॥
apare tu hanūmantaṃ vānarā vāraṇopamam |
āplutya giriśṛṅgebhyaḥ saṃspṛśanti sma harṣitāḥ || 5-55-31||

RMY 5-55-32

उक्तवाक्यं हनूमन्तमङ्गदस्तु तदाब्रवीत् ।
सर्वेषां हरिवीराणां मध्ये वाचमनुत्तमाम् ॥ ५-५५-३२॥
uktavākyaṃ hanūmantamaṅgadastu tadābravīt |
sarveṣāṃ harivīrāṇāṃ madhye vācamanuttamām || 5-55-32||

RMY 5-55-33

सत्त्वे वीर्ये न ते कश्चित्समो वानरविद्यते ।
यदवप्लुत्य विस्तीर्णं सागरं पुनरागतः ॥ ५-५५-३३॥
sattve vīrye na te kaścitsamo vānaravidyate |
yadavaplutya vistīrṇaṃ sāgaraṃ punarāgataḥ || 5-55-33||

RMY 5-55-34

दिष्ट्या दृष्टा त्वया देवी रामपत्नी यशस्विनी ।
दिष्ट्या त्यक्ष्यति काकुत्स्थः शोकं सीता वियोगजम् ॥ ५-५५-३४॥
diṣṭyā dṛṣṭā tvayā devī rāmapatnī yaśasvinī |
diṣṭyā tyakṣyati kākutsthaḥ śokaṃ sītā viyogajam || 5-55-34||

RMY 5-55-35

ततोऽङ्गदं हनूमन्तं जाम्बवन्तं च वानराः ।
परिवार्य प्रमुदिता भेजिरे विपुलाः शिलाः ॥ ५-५५-३५॥
tato'ṅgadaṃ hanūmantaṃ jāmbavantaṃ ca vānarāḥ |
parivārya pramuditā bhejire vipulāḥ śilāḥ || 5-55-35||

RMY 5-55-36

श्रोतुकामाः समुद्रस्य लङ्घनं वानरोत्तमाः ।
दर्शनं चापि लङ्कायाः सीताया रावणस्य च ।
तस्थुः प्राञ्जलयः सर्वे हनूमद्वदनोन्मुखाः ॥ ५-५५-३६॥
śrotukāmāḥ samudrasya laṅghanaṃ vānarottamāḥ |
darśanaṃ cāpi laṅkāyāḥ sītāyā rāvaṇasya ca |
tasthuḥ prāñjalayaḥ sarve hanūmadvadanonmukhāḥ || 5-55-36||

RMY 5-55-37

तस्थौ तत्राङ्गदः श्रीमान्वानरैर्बहुभिर्वृतः ।
उपास्यमानो विबुधैर्दिवि देवपतिर्यथा ॥ ५-५५-३७॥
tasthau tatrāṅgadaḥ śrīmānvānarairbahubhirvṛtaḥ |
upāsyamāno vibudhairdivi devapatiryathā || 5-55-37||

RMY 5-55-38

हनूमता कीर्तिमता यशस्विना तथाङ्गदेनाङ्गदबद्धबाहुना ।
मुदा तदाध्यासितमुन्नतं महन्महीधराग्रं ज्वलितं श्रियाभवत् ॥ ५-५५-३८॥
hanūmatā kīrtimatā yaśasvinā tathāṅgadenāṅgadabaddhabāhunā |
mudā tadādhyāsitamunnataṃ mahanmahīdharāgraṃ jvalitaṃ śriyābhavat || 5-55-38||

Sarga: 56/66 (140)

RMY 5-56-1

ततस्तस्य गिरेः शृङ्गे महेन्द्रस्य महाबलाः ।
हनुमत्प्रमुखाः प्रीतिं हरयो जग्मुरुत्तमाम् ॥ ५-५६-१॥
tatastasya gireḥ śṛṅge mahendrasya mahābalāḥ |
hanumatpramukhāḥ prītiṃ harayo jagmuruttamām || 5-56-1||

RMY 5-56-2

तं ततः प्रतिसंहृष्टः प्रीतिमन्तं महाकपिम् ।
जाम्बवान्कार्यवृत्तान्तमपृच्छदनिलात्मजम् ॥ ५-५६-२॥
taṃ tataḥ pratisaṃhṛṣṭaḥ prītimantaṃ mahākapim |
jāmbavānkāryavṛttāntamapṛcchadanilātmajam || 5-56-2||

RMY 5-56-3

कथं दृष्टा त्वया देवी कथं वा तत्र वर्तते ।
तस्यां वा स कथं वृत्तः क्रूरकर्मा दशाननः ॥ ५-५६-३॥
kathaṃ dṛṣṭā tvayā devī kathaṃ vā tatra vartate |
tasyāṃ vā sa kathaṃ vṛttaḥ krūrakarmā daśānanaḥ || 5-56-3||

RMY 5-56-4

तत्त्वतः सर्वमेतन्नः प्रब्रूहि त्वं महाकपे ।
श्रुतार्थाश्चिन्तयिष्यामो भूयः कार्यविनिश्चयम् ॥ ५-५६-४॥
tattvataḥ sarvametannaḥ prabrūhi tvaṃ mahākape |
śrutārthāścintayiṣyāmo bhūyaḥ kāryaviniścayam || 5-56-4||

RMY 5-56-5

यश्चार्थस्तत्र वक्तव्यो गतैरस्माभिरात्मवान् ।
रक्षितव्यं च यत्तत्र तद्भवान्व्याकरोतु नः ॥ ५-५६-५॥
yaścārthastatra vaktavyo gatairasmābhirātmavān |
rakṣitavyaṃ ca yattatra tadbhavānvyākarotu naḥ || 5-56-5||

RMY 5-56-6

स नियुक्तस्ततस्तेन संप्रहृष्टतनूरुहः ।
नमस्यञ्शिरसा देव्यै सीतायै प्रत्यभाषत ॥ ५-५६-६॥
sa niyuktastatastena saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ |
namasyañśirasā devyai sītāyai pratyabhāṣata || 5-56-6||

RMY 5-56-7

प्रत्यक्षमेव भवतां महेन्द्राग्रात्खमाप्लुतः ।
उदधेर्दक्षिणं पारं काङ्क्षमाणः समाहितः ॥ ५-५६-७॥
pratyakṣameva bhavatāṃ mahendrāgrātkhamāplutaḥ |
udadherdakṣiṇaṃ pāraṃ kāṅkṣamāṇaḥ samāhitaḥ || 5-56-7||

RMY 5-56-8

गच्छतश्च हि मे घोरं विघ्नरूपमिवाभवत् ।
काञ्चनं शिखरं दिव्यं पश्यामि सुमनोहरम् ॥ ५-५६-८॥
gacchataśca hi me ghoraṃ vighnarūpamivābhavat |
kāñcanaṃ śikharaṃ divyaṃ paśyāmi sumanoharam || 5-56-8||

RMY 5-56-9

स्थितं पन्थानमावृत्य मेने विघ्नं च तं नगम् ॥ ५-५६-९॥
sthitaṃ panthānamāvṛtya mene vighnaṃ ca taṃ nagam || 5-56-9||

RMY 5-56-10

उपसंगम्य तं दिव्यं काञ्चनं नगसत्तमम् ।
कृता मे मनसा बुद्धिर्भेत्तव्योऽयं मयेति च ॥ ५-५६-१०॥
upasaṃgamya taṃ divyaṃ kāñcanaṃ nagasattamam |
kṛtā me manasā buddhirbhettavyo'yaṃ mayeti ca || 5-56-10||

RMY 5-56-11

प्रहतं च मया तस्य लाङ्गूलेन महागिरेः ।
शिखरं सूर्यसंकाशं व्यशीर्यत सहस्रधा ॥ ५-५६-११॥
prahataṃ ca mayā tasya lāṅgūlena mahāgireḥ |
śikharaṃ sūryasaṃkāśaṃ vyaśīryata sahasradhā || 5-56-11||

RMY 5-56-12

व्यवसायं च मे बुद्ध्वा स होवाच महागिरिः ।
पुत्रेति मधुरां बाणीं मनःप्रह्लादयन्निव ॥ ५-५६-१२॥
vyavasāyaṃ ca me buddhvā sa hovāca mahāgiriḥ |
putreti madhurāṃ bāṇīṃ manaḥprahlādayanniva || 5-56-12||

RMY 5-56-13

पितृव्यं चापि मां विद्धि सखायं मातरिश्वनः ।
मैनाकमिति विख्यातं निवसन्तं महोदधौ ॥ ५-५६-१३॥
pitṛvyaṃ cāpi māṃ viddhi sakhāyaṃ mātariśvanaḥ |
mainākamiti vikhyātaṃ nivasantaṃ mahodadhau || 5-56-13||

RMY 5-56-14

पक्ष्ववन्तः पुरा पुत्र बभूवुः पर्वतोत्तमाः ।
छन्दतः पृथिवीं चेरुर्बाधमानाः समन्ततः ॥ ५-५६-१४॥
pakṣvavantaḥ purā putra babhūvuḥ parvatottamāḥ |
chandataḥ pṛthivīṃ cerurbādhamānāḥ samantataḥ || 5-56-14||

RMY 5-56-15

श्रुत्वा नगानां चरितं महेन्द्रः पाकशासनः ।
चिच्छेद भगवान्पक्षान्वज्रेणैषां सहस्रशः ॥ ५-५६-१५॥
śrutvā nagānāṃ caritaṃ mahendraḥ pākaśāsanaḥ |
ciccheda bhagavānpakṣānvajreṇaiṣāṃ sahasraśaḥ || 5-56-15||

RMY 5-56-16

अहं तु मोक्षितस्तस्मात्तव पित्रा महात्मना ।
मारुतेन तदा वत्स प्रक्षिप्तोऽस्मि महार्णवे ॥ ५-५६-१६॥
ahaṃ tu mokṣitastasmāttava pitrā mahātmanā |
mārutena tadā vatsa prakṣipto'smi mahārṇave || 5-56-16||

RMY 5-56-17

रामस्य च मया साह्ये वर्तितव्यमरिंदम ।
रामो धर्मभृतां श्रेष्ठो महेन्द्रसमविक्रमः ॥ ५-५६-१७॥
rāmasya ca mayā sāhye vartitavyamariṃdama |
rāmo dharmabhṛtāṃ śreṣṭho mahendrasamavikramaḥ || 5-56-17||

RMY 5-56-18

एतच्छ्रुत्वा मया तस्य मैनाकस्य महात्मनः ।
कार्यमावेद्य तु गिरेरुद्धतं च मनो मम ॥ ५-५६-१८॥
etacchrutvā mayā tasya mainākasya mahātmanaḥ |
kāryamāvedya tu gireruddhataṃ ca mano mama || 5-56-18||

RMY 5-56-19

तेन चाहमनुज्ञातो मैनाकेन महात्मना ।
उत्तमं जवमास्थाय शेषमध्वानमास्थितः ॥ ५-५६-१९॥
tena cāhamanujñāto mainākena mahātmanā |
uttamaṃ javamāsthāya śeṣamadhvānamāsthitaḥ || 5-56-19||

RMY 5-56-20

ततोऽहं सुचिरं कालं वेगेनाभ्यगमं पथि ।
ततः पश्याम्यहं देवीं सुरसां नागमातरम् ॥ ५-५६-२०॥
tato'haṃ suciraṃ kālaṃ vegenābhyagamaṃ pathi |
tataḥ paśyāmyahaṃ devīṃ surasāṃ nāgamātaram || 5-56-20||

RMY 5-56-21

समुद्रमध्ये सा देवी वचनं मामभाषत ।
मम भक्ष्यः प्रदिष्टस्त्वममारैर्हरिसत्तमम् ।
ततस्त्वां भक्षयिष्यामि विहितस्त्वं चिरस्य मे ॥ ५-५६-२१॥
samudramadhye sā devī vacanaṃ māmabhāṣata |
mama bhakṣyaḥ pradiṣṭastvamamārairharisattamam |
tatastvāṃ bhakṣayiṣyāmi vihitastvaṃ cirasya me || 5-56-21||

RMY 5-56-22

एवमुक्तः सुरसया प्राञ्जलिः प्रणतः स्थितः ।
विवर्णवदनो भूत्वा वाक्यं चेदमुदीरयम् ॥ ५-५६-२२॥
evamuktaḥ surasayā prāñjaliḥ praṇataḥ sthitaḥ |
vivarṇavadano bhūtvā vākyaṃ cedamudīrayam || 5-56-22||

RMY 5-56-23

रामो दाशरथिः श्रीमान्प्रविष्टो दण्डकावनम् ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया च परंतपः ॥ ५-५६-२३॥
rāmo dāśarathiḥ śrīmānpraviṣṭo daṇḍakāvanam |
lakṣmaṇena saha bhrātrā sītayā ca paraṃtapaḥ || 5-56-23||

RMY 5-56-24

तस्य सीता हृता भार्या रावणेन दुरात्मना ।
तस्याः सकाशं दूतोऽहं गमिष्ये रामशासनात् ॥ ५-५६-२४॥
tasya sītā hṛtā bhāryā rāvaṇena durātmanā |
tasyāḥ sakāśaṃ dūto'haṃ gamiṣye rāmaśāsanāt || 5-56-24||

RMY 5-56-25

कर्तुमर्हसि रामस्य साह्यं विषयवासिनि ॥ ५-५६-२५॥
kartumarhasi rāmasya sāhyaṃ viṣayavāsini || 5-56-25||

RMY 5-56-26

अथ वा मैथिलीं दृष्ट्वा रामं चाक्लिष्टकारिणम् ।
आगमिष्यामि ते वक्त्रं सत्यं प्रतिशृणोति मे ॥ ५-५६-२६॥
atha vā maithilīṃ dṛṣṭvā rāmaṃ cākliṣṭakāriṇam |
āgamiṣyāmi te vaktraṃ satyaṃ pratiśṛṇoti me || 5-56-26||

RMY 5-56-27

एवमुक्ता मया सा तु सुरसा कामरूपिणी ।
अब्रवीन्नातिवर्तेत कश्चिदेष वरो मम ॥ ५-५६-२७॥
evamuktā mayā sā tu surasā kāmarūpiṇī |
abravīnnātivarteta kaścideṣa varo mama || 5-56-27||

RMY 5-56-28

एवमुक्तः सुरसया दशयोजनमायतः ।
ततोऽर्धगुणविस्तारो बभूवाहं क्षणेन तु ॥ ५-५६-२८॥
evamuktaḥ surasayā daśayojanamāyataḥ |
tato'rdhaguṇavistāro babhūvāhaṃ kṣaṇena tu || 5-56-28||

RMY 5-56-29

मत्प्रमाणानुरूपं च व्यादितं तन्मुखं तया ।
तद्दृष्ट्वा व्यादितं त्वास्यं ह्रस्वं ह्यकरवं वपुः ॥ ५-५६-२९॥
matpramāṇānurūpaṃ ca vyāditaṃ tanmukhaṃ tayā |
taddṛṣṭvā vyāditaṃ tvāsyaṃ hrasvaṃ hyakaravaṃ vapuḥ || 5-56-29||

RMY 5-56-30

तस्मिन्मुहूर्ते च पुनर्बभूवाङ्गुष्ठसंमितः ।
अभिपत्याशु तद्वक्त्रं निर्गतोऽहं ततः क्षणात् ॥ ५-५६-३०॥
tasminmuhūrte ca punarbabhūvāṅguṣṭhasaṃmitaḥ |
abhipatyāśu tadvaktraṃ nirgato'haṃ tataḥ kṣaṇāt || 5-56-30||

RMY 5-56-31

अब्रवीत्सुरसा देवी स्वेन रूपेण मां पुनः ।
अर्थसिद्ध्यै हरिश्रेष्ठ गच्छ सौम्य यथासुखम् ॥ ५-५६-३१॥
abravītsurasā devī svena rūpeṇa māṃ punaḥ |
arthasiddhyai hariśreṣṭha gaccha saumya yathāsukham || 5-56-31||

RMY 5-56-32

समानय च वैदेहीं राघवेण महात्मना ।
सुखी भव महाबाहो प्रीतास्मि तव वानर ॥ ५-५६-३२॥
samānaya ca vaidehīṃ rāghaveṇa mahātmanā |
sukhī bhava mahābāho prītāsmi tava vānara || 5-56-32||

RMY 5-56-33

ततोऽहं साधु साध्वीति सर्वभूतैः प्रशंसितः ।
ततोऽन्तरिक्षं विपुलं प्लुतोऽहं गरुडो यथा ॥ ५-५६-३३॥
tato'haṃ sādhu sādhvīti sarvabhūtaiḥ praśaṃsitaḥ |
tato'ntarikṣaṃ vipulaṃ pluto'haṃ garuḍo yathā || 5-56-33||

RMY 5-56-34

छाया मे निगृहीता च न च पश्यामि किंचन ।
सोऽहं विगतवेगस्तु दिशो दश विलोकयन् ।
न किंचित्तत्र पश्यामि येन मेऽपहृता गतिः ॥ ५-५६-३४॥
chāyā me nigṛhītā ca na ca paśyāmi kiṃcana |
so'haṃ vigatavegastu diśo daśa vilokayan |
na kiṃcittatra paśyāmi yena me'pahṛtā gatiḥ || 5-56-34||

RMY 5-56-35

ततो मे बुद्धिरुत्पन्ना किं नाम गमने मम ।
ईदृशो विघ्न उत्पन्नो रूपं यत्र न दृश्यते ॥ ५-५६-३५॥
tato me buddhirutpannā kiṃ nāma gamane mama |
īdṛśo vighna utpanno rūpaṃ yatra na dṛśyate || 5-56-35||

RMY 5-56-36

अधो भागेन मे दृष्टिः शोचता पातिता मया ।
ततोऽद्राक्षमहं भीमां राक्षसीं सलिले शयाम् ॥ ५-५६-३६॥
adho bhāgena me dṛṣṭiḥ śocatā pātitā mayā |
tato'drākṣamahaṃ bhīmāṃ rākṣasīṃ salile śayām || 5-56-36||

RMY 5-56-37

प्रहस्य च महानादमुक्तोऽहं भीमया तया ।
अवस्थितमसंभ्रान्तमिदं वाक्यमशोभनम् ॥ ५-५६-३७॥
prahasya ca mahānādamukto'haṃ bhīmayā tayā |
avasthitamasaṃbhrāntamidaṃ vākyamaśobhanam || 5-56-37||

RMY 5-56-38

क्वासि गन्ता महाकाय क्षुधिताया ममेप्सितः ।
भक्षः प्रीणय मे देहं चिरमाहारवर्जितम् ॥ ५-५६-३८॥
kvāsi gantā mahākāya kṣudhitāyā mamepsitaḥ |
bhakṣaḥ prīṇaya me dehaṃ ciramāhāravarjitam || 5-56-38||

RMY 5-56-39

बाढमित्येव तां वाणीं प्रत्यगृह्णामहं ततः ।
आस्य प्रमाणादधिकं तस्याः कायमपूरयम् ॥ ५-५६-३९॥
bāḍhamityeva tāṃ vāṇīṃ pratyagṛhṇāmahaṃ tataḥ |
āsya pramāṇādadhikaṃ tasyāḥ kāyamapūrayam || 5-56-39||

RMY 5-56-40

तस्याश्चास्यं महद्भीमं वर्धते मम भक्षणे ।
न च मां सा तु बुबुधे मम वा विकृतं कृतम् ॥ ५-५६-४०॥
tasyāścāsyaṃ mahadbhīmaṃ vardhate mama bhakṣaṇe |
na ca māṃ sā tu bubudhe mama vā vikṛtaṃ kṛtam || 5-56-40||

RMY 5-56-41

ततोऽहं विपुलं रूपं संक्षिप्य निमिषान्तरात् ।
तस्या हृदयमादाय प्रपतामि नभस्तलम् ॥ ५-५६-४१॥
tato'haṃ vipulaṃ rūpaṃ saṃkṣipya nimiṣāntarāt |
tasyā hṛdayamādāya prapatāmi nabhastalam || 5-56-41||

RMY 5-56-42

सा विसृष्टभुजा भीमा पपात लवणाम्भसि ।
मया पर्वतसंकाशा निकृत्तहृदया सती ॥ ५-५६-४२॥
sā visṛṣṭabhujā bhīmā papāta lavaṇāmbhasi |
mayā parvatasaṃkāśā nikṛttahṛdayā satī || 5-56-42||

RMY 5-56-43

शृणोमि खगतानां च सिद्धानां चारणैः सह ।
राक्षसी सिंहिका भीमा क्षिप्रं हनुमता हृता ॥ ५-५६-४३॥
śṛṇomi khagatānāṃ ca siddhānāṃ cāraṇaiḥ saha |
rākṣasī siṃhikā bhīmā kṣipraṃ hanumatā hṛtā || 5-56-43||

RMY 5-56-44

तां हत्वा पुनरेवाहं कृत्यमात्ययिकं स्मरन् ।
गत्वा च महदध्वानं पश्यामि नगमण्डितम् ।
दक्षिणं तीरमुदधेर्लङ्का यत्र च सा पुरी ॥ ५-५६-४४॥
tāṃ hatvā punarevāhaṃ kṛtyamātyayikaṃ smaran |
gatvā ca mahadadhvānaṃ paśyāmi nagamaṇḍitam |
dakṣiṇaṃ tīramudadherlaṅkā yatra ca sā purī || 5-56-44||

RMY 5-56-45

अस्तं दिनकरे याते रक्षसां निलयं पुरीम् ।
प्रविष्टोऽहमविज्ञातो रक्षोभिर्भीमविक्रमैः ॥ ५-५६-४५॥
astaṃ dinakare yāte rakṣasāṃ nilayaṃ purīm |
praviṣṭo'hamavijñāto rakṣobhirbhīmavikramaiḥ || 5-56-45||

RMY 5-56-46

तत्राहं सर्वरात्रं तु विचिन्वञ्जनकात्मजाम् ।
रावणान्तःपुरगतो न चापश्यं सुमध्यमाम् ॥ ५-५६-४६॥
tatrāhaṃ sarvarātraṃ tu vicinvañjanakātmajām |
rāvaṇāntaḥpuragato na cāpaśyaṃ sumadhyamām || 5-56-46||

RMY 5-56-47

ततः सीतामपश्यंस्तु रावणस्य निवेशने ।
शोकसागरमासाद्य न पारमुपलक्षये ॥ ५-५६-४७॥
tataḥ sītāmapaśyaṃstu rāvaṇasya niveśane |
śokasāgaramāsādya na pāramupalakṣaye || 5-56-47||

RMY 5-56-48

शोचता च मया दृष्टं प्राकारेण समावृतम् ।
काञ्चनेन विकृष्टेन गृहोपवनमुत्तमम् ॥ ५-५६-४८॥
śocatā ca mayā dṛṣṭaṃ prākāreṇa samāvṛtam |
kāñcanena vikṛṣṭena gṛhopavanamuttamam || 5-56-48||

RMY 5-56-49

स प्राकारमवप्लुत्य पश्यामि बहुपादपम् ॥ ५-५६-४९॥
sa prākāramavaplutya paśyāmi bahupādapam || 5-56-49||

RMY 5-56-50

अशोकवनिकामध्ये शिंशपापादपो महान् ।
तमारुह्य च पश्यामि काञ्चनं कदली वनम् ॥ ५-५६-५०॥
aśokavanikāmadhye śiṃśapāpādapo mahān |
tamāruhya ca paśyāmi kāñcanaṃ kadalī vanam || 5-56-50||

RMY 5-56-51

अदूराच्छिंशपावृक्षात्पश्यामि वनवर्णिनीम् ।
श्यामां कमलपत्राक्षीमुपवासकृशाननाम् ॥ ५-५६-५१॥
adūrācchiṃśapāvṛkṣātpaśyāmi vanavarṇinīm |
śyāmāṃ kamalapatrākṣīmupavāsakṛśānanām || 5-56-51||

RMY 5-56-52

राक्षसीभिर्विरूपाभिः क्रूराभिरभिसंवृताम् ।
मांसशोणितभक्ष्याभिर्व्याघ्रीभिर्हरिणीं यथा ॥ ५-५६-५२॥
rākṣasībhirvirūpābhiḥ krūrābhirabhisaṃvṛtām |
māṃsaśoṇitabhakṣyābhirvyāghrībhirhariṇīṃ yathā || 5-56-52||

RMY 5-56-53

तां दृष्ट्वा तादृशीं नारीं रामपत्नीमनिन्दिताम् ।
तत्रैव शिंशपावृक्षे पश्यन्नहमवस्थितः ॥ ५-५६-५३॥
tāṃ dṛṣṭvā tādṛśīṃ nārīṃ rāmapatnīmaninditām |
tatraiva śiṃśapāvṛkṣe paśyannahamavasthitaḥ || 5-56-53||

RMY 5-56-54

ततो हलहलाशब्दं काञ्चीनूपुरमिश्रितम् ।
शृणोम्यधिकगम्भीरं रावणस्य निवेशने ॥ ५-५६-५४॥
tato halahalāśabdaṃ kāñcīnūpuramiśritam |
śṛṇomyadhikagambhīraṃ rāvaṇasya niveśane || 5-56-54||

RMY 5-56-55

ततोऽहं परमोद्विग्नः स्वरूपं प्रत्यसंहरम् ।
अहं च शिंशपावृक्षे पक्षीव गहने स्थितः ॥ ५-५६-५५॥
tato'haṃ paramodvignaḥ svarūpaṃ pratyasaṃharam |
ahaṃ ca śiṃśapāvṛkṣe pakṣīva gahane sthitaḥ || 5-56-55||

RMY 5-56-56

ततो रावणदाराश्च रावणश्च महाबलः ।
तं देशं समनुप्राप्ता यत्र सीताभवत्स्थिता ॥ ५-५६-५६॥
tato rāvaṇadārāśca rāvaṇaśca mahābalaḥ |
taṃ deśaṃ samanuprāptā yatra sītābhavatsthitā || 5-56-56||

RMY 5-56-57

तं दृष्ट्वाथ वरारोहा सीता रक्षोगणेश्वरम् ।
संकुच्योरू स्तनौ पीनौ बाहुभ्यां परिरभ्य च ॥ ५-५६-५७॥
taṃ dṛṣṭvātha varārohā sītā rakṣogaṇeśvaram |
saṃkucyorū stanau pīnau bāhubhyāṃ parirabhya ca || 5-56-57||

RMY 5-56-58

तामुवाच दशग्रीवः सीतां परमदुःखिताम् ।
अवाक्शिराः प्रपतितो बहु मन्यस्व मामिति ॥ ५-५६-५८॥
tāmuvāca daśagrīvaḥ sītāṃ paramaduḥkhitām |
avākśirāḥ prapatito bahu manyasva māmiti || 5-56-58||

RMY 5-56-59

यदि चेत्त्वं तु मां दर्पान्नाभिनन्दसि गर्विते ।
द्विमासानन्तरं सीते पास्यामि रुधिरं तव ॥ ५-५६-५९॥
yadi cettvaṃ tu māṃ darpānnābhinandasi garvite |
dvimāsānantaraṃ sīte pāsyāmi rudhiraṃ tava || 5-56-59||

RMY 5-56-60

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य रावणस्य दुरात्मनः ।
उवाच परमक्रुद्धा सीता वचनमुत्तमम् ॥ ५-५६-६०॥
etacchrutvā vacastasya rāvaṇasya durātmanaḥ |
uvāca paramakruddhā sītā vacanamuttamam || 5-56-60||

RMY 5-56-61

राक्षसाधम रामस्य भार्याममिततेजसः ।
इक्ष्वाकुकुलनाथस्य स्नुषां दशरथस्य च ।
अवाच्यं वदतो जिह्वा कथं न पतिता तव ॥ ५-५६-६१॥
rākṣasādhama rāmasya bhāryāmamitatejasaḥ |
ikṣvākukulanāthasya snuṣāṃ daśarathasya ca |
avācyaṃ vadato jihvā kathaṃ na patitā tava || 5-56-61||

RMY 5-56-62

किंस्विद्वीर्यं तवानार्य यो मां भर्तुरसंनिधौ ।
अपहृत्यागतः पाप तेनादृष्टो महात्मना ॥ ५-५६-६२॥
kiṃsvidvīryaṃ tavānārya yo māṃ bharturasaṃnidhau |
apahṛtyāgataḥ pāpa tenādṛṣṭo mahātmanā || 5-56-62||

RMY 5-56-63

न त्वं रामस्य सदृशो दास्येऽप्यस्या न युज्यसे ।
यज्ञीयः सत्यवाक्चैव रणश्लाघी च राघवः ॥ ५-५६-६३॥
na tvaṃ rāmasya sadṛśo dāsye'pyasyā na yujyase |
yajñīyaḥ satyavākcaiva raṇaślāghī ca rāghavaḥ || 5-56-63||

RMY 5-56-64

जानक्या परुषं वाक्यमेवमुक्तो दशाननः ।
जज्वाल सहसा कोपाच्चितास्थ इव पावकः ॥ ५-५६-६४॥
jānakyā paruṣaṃ vākyamevamukto daśānanaḥ |
jajvāla sahasā kopāccitāstha iva pāvakaḥ || 5-56-64||

RMY 5-56-65

विवृत्य नयने क्रूरे मुष्टिमुद्यम्य दक्षिणम् ।
मैथिलीं हन्तुमारब्धः स्त्रीभिर्हाहाकृतं तदा ॥ ५-५६-६५॥
vivṛtya nayane krūre muṣṭimudyamya dakṣiṇam |
maithilīṃ hantumārabdhaḥ strībhirhāhākṛtaṃ tadā || 5-56-65||

RMY 5-56-66

स्त्रीणां मध्यात्समुत्पत्य तस्य भार्या दुरात्मनः ।
वरा मन्दोदरी नाम तया स प्रतिषेधितः ॥ ५-५६-६६॥
strīṇāṃ madhyātsamutpatya tasya bhāryā durātmanaḥ |
varā mandodarī nāma tayā sa pratiṣedhitaḥ || 5-56-66||

RMY 5-56-67

उक्तश्च मधुरां वाणीं तया स मदनार्दितः ।
सीतया तव किं कार्यं महेन्द्रसमविक्रम ।
मया सह रमस्वाद्य मद्विशिष्टा न जानकी ॥ ५-५६-६७॥
uktaśca madhurāṃ vāṇīṃ tayā sa madanārditaḥ |
sītayā tava kiṃ kāryaṃ mahendrasamavikrama |
mayā saha ramasvādya madviśiṣṭā na jānakī || 5-56-67||

RMY 5-56-68

देवगन्धर्वकन्याभिर्यक्षकन्याभिरेव च ।
सार्धं प्रभो रमस्वेह सीतया किं करिष्यसि ॥ ५-५६-६८॥
devagandharvakanyābhiryakṣakanyābhireva ca |
sārdhaṃ prabho ramasveha sītayā kiṃ kariṣyasi || 5-56-68||

RMY 5-56-69

ततस्ताभिः समेताभिर्नारीभिः स महाबलः ।
उत्थाप्य सहसा नीतो भवनं स्वं निशाचरः ॥ ५-५६-६९॥
tatastābhiḥ sametābhirnārībhiḥ sa mahābalaḥ |
utthāpya sahasā nīto bhavanaṃ svaṃ niśācaraḥ || 5-56-69||

RMY 5-56-70

याते तस्मिन्दशग्रीवे राक्षस्यो विकृताननाः ।
सीतां निर्भर्त्सयामासुर्वाक्यैः क्रूरैः सुदारुणैः ॥ ५-५६-७०॥
yāte tasmindaśagrīve rākṣasyo vikṛtānanāḥ |
sītāṃ nirbhartsayāmāsurvākyaiḥ krūraiḥ sudāruṇaiḥ || 5-56-70||

RMY 5-56-71

तृणवद्भाषितं तासां गणयामास जानकी ।
तर्जितं च तदा तासां सीतां प्राप्य निरर्थकम् ॥ ५-५६-७१॥
tṛṇavadbhāṣitaṃ tāsāṃ gaṇayāmāsa jānakī |
tarjitaṃ ca tadā tāsāṃ sītāṃ prāpya nirarthakam || 5-56-71||

RMY 5-56-72

वृथागर्जितनिश्चेष्टा राक्षस्यः पिशिताशनाः ।
रावणाय शशंसुस्ताः सीताव्यवसितं महत् ॥ ५-५६-७२॥
vṛthāgarjitaniśceṣṭā rākṣasyaḥ piśitāśanāḥ |
rāvaṇāya śaśaṃsustāḥ sītāvyavasitaṃ mahat || 5-56-72||

RMY 5-56-73

ततस्ताः सहिताः सर्वा विहताशा निरुद्यमाः ।
परिक्षिप्य समन्तात्तां निद्रावशमुपागताः ॥ ५-५६-७३॥
tatastāḥ sahitāḥ sarvā vihatāśā nirudyamāḥ |
parikṣipya samantāttāṃ nidrāvaśamupāgatāḥ || 5-56-73||

RMY 5-56-74

तासु चैव प्रसुप्तासु सीता भर्तृहिते रता ।
विलप्य करुणं दीना प्रशुशोच सुदुःखिता ॥ ५-५६-७४॥
tāsu caiva prasuptāsu sītā bhartṛhite ratā |
vilapya karuṇaṃ dīnā praśuśoca suduḥkhitā || 5-56-74||

RMY 5-56-75

तां चाहं तादृशीं दृष्ट्वा सीताया दारुणां दशाम् ।
चिन्तयामास विश्रान्तो न च मे निर्वृतं मनः ॥ ५-५६-७५॥
tāṃ cāhaṃ tādṛśīṃ dṛṣṭvā sītāyā dāruṇāṃ daśām |
cintayāmāsa viśrānto na ca me nirvṛtaṃ manaḥ || 5-56-75||

RMY 5-56-76

संभाषणार्थे च मया जानक्याश्चिन्तितो विधिः ।
इक्ष्वाकुकुलवंशस्तु ततो मम पुरस्कृतः ॥ ५-५६-७६॥
saṃbhāṣaṇārthe ca mayā jānakyāścintito vidhiḥ |
ikṣvākukulavaṃśastu tato mama puraskṛtaḥ || 5-56-76||

RMY 5-56-77

श्रुत्वा तु गदितां वाचं राजर्षिगणपूजिताम् ।
प्रत्यभाषत मां देवी बाष्पैः पिहितलोचना ॥ ५-५६-७७॥
śrutvā tu gaditāṃ vācaṃ rājarṣigaṇapūjitām |
pratyabhāṣata māṃ devī bāṣpaiḥ pihitalocanā || 5-56-77||

RMY 5-56-78

कस्त्वं केन कथं चेह प्राप्तो वानरपुंगव ।
का च रामेण ते प्रीतिस्तन्मे शंसितुमर्हसि ॥ ५-५६-७८॥
kastvaṃ kena kathaṃ ceha prāpto vānarapuṃgava |
kā ca rāmeṇa te prītistanme śaṃsitumarhasi || 5-56-78||

RMY 5-56-79

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा अहमप्यब्रुवं वचः ।
देवि रामस्य भर्तुस्ते सहायो भीमविक्रमः ।
सुग्रीवो नाम विक्रान्तो वानरेन्दो महाबलः ॥ ५-५६-७९॥
tasyāstadvacanaṃ śrutvā ahamapyabruvaṃ vacaḥ |
devi rāmasya bhartuste sahāyo bhīmavikramaḥ |
sugrīvo nāma vikrānto vānarendo mahābalaḥ || 5-56-79||

RMY 5-56-80

तस्य मां विद्धि भृत्यं त्वं हनूमन्तमिहागतम् ।
भर्त्राहं प्रहितस्तुभ्यं रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥ ५-५६-८०॥
tasya māṃ viddhi bhṛtyaṃ tvaṃ hanūmantamihāgatam |
bhartrāhaṃ prahitastubhyaṃ rāmeṇākliṣṭakarmaṇā || 5-56-80||

RMY 5-56-81

इदं च पुरुषव्याघ्रः श्रीमान्दाशरथिः स्वयम् ।
अङ्गुलीयमभिज्ञानमदात्तुभ्यं यशस्विनि ॥ ५-५६-८१॥
idaṃ ca puruṣavyāghraḥ śrīmāndāśarathiḥ svayam |
aṅgulīyamabhijñānamadāttubhyaṃ yaśasvini || 5-56-81||

RMY 5-56-82

तदिच्छामि त्वयाज्ञप्तं देवि किं करवाण्यहम् ।
रामलक्ष्मणयोः पार्श्वं नयामि त्वां किमुत्तरम् ॥ ५-५६-८२॥
tadicchāmi tvayājñaptaṃ devi kiṃ karavāṇyaham |
rāmalakṣmaṇayoḥ pārśvaṃ nayāmi tvāṃ kimuttaram || 5-56-82||

RMY 5-56-83

एतच्छ्रुत्वा विदित्वा च सीता जनकनन्दिनी ।
आह रावणमुत्साद्य राघवो मां नयत्विति ॥ ५-५६-८३॥
etacchrutvā viditvā ca sītā janakanandinī |
āha rāvaṇamutsādya rāghavo māṃ nayatviti || 5-56-83||

RMY 5-56-84

प्रणम्य शिरसा देवीमहमार्यामनिन्दिताम् ।
राघवस्य मनोह्लादमभिज्ञानमयाचिषम् ॥ ५-५६-८४॥
praṇamya śirasā devīmahamāryāmaninditām |
rāghavasya manohlādamabhijñānamayāciṣam || 5-56-84||

RMY 5-56-85

एवमुक्ता वरारोहा मणिप्रवरमुत्तमम् ।
प्रायच्छत्परमोद्विग्ना वाचा मां संदिदेश ह ॥ ५-५६-८५॥
evamuktā varārohā maṇipravaramuttamam |
prāyacchatparamodvignā vācā māṃ saṃdideśa ha || 5-56-85||

RMY 5-56-86

ततस्तस्यै प्रणम्याहं राजपुत्र्यै समाहितः ।
प्रदक्षिणं परिक्राममिहाभ्युद्गतमानसः ॥ ५-५६-८६॥
tatastasyai praṇamyāhaṃ rājaputryai samāhitaḥ |
pradakṣiṇaṃ parikrāmamihābhyudgatamānasaḥ || 5-56-86||

RMY 5-56-87

उत्तरं पुनरेवाह निश्चित्य मनसा तदा ।
हनूमन्मम वृत्तान्तं वक्तुमर्हसि राघवे ॥ ५-५६-८७॥
uttaraṃ punarevāha niścitya manasā tadā |
hanūmanmama vṛttāntaṃ vaktumarhasi rāghave || 5-56-87||

RMY 5-56-88

यथा श्रुत्वैव नचिरात्तावुभौ रामलक्ष्मणौ ।
सुग्रीवसहितौ वीरावुपेयातां तथा कुरु ॥ ५-५६-८८॥
yathā śrutvaiva nacirāttāvubhau rāmalakṣmaṇau |
sugrīvasahitau vīrāvupeyātāṃ tathā kuru || 5-56-88||

RMY 5-56-89

यद्यन्यथा भवेदेतद्द्वौ मासौ जीवितं मम ।
न मां द्रक्ष्यति काकुत्स्थो म्रिये साहमनाथवत् ॥ ५-५६-८९॥
yadyanyathā bhavedetaddvau māsau jīvitaṃ mama |
na māṃ drakṣyati kākutstho mriye sāhamanāthavat || 5-56-89||

RMY 5-56-90

तच्छ्रुत्वा करुणं वाक्यं क्रोधो मामभ्यवर्तत ।
उत्तरं च मया दृष्टं कार्यशेषमनन्तरम् ॥ ५-५६-९०॥
tacchrutvā karuṇaṃ vākyaṃ krodho māmabhyavartata |
uttaraṃ ca mayā dṛṣṭaṃ kāryaśeṣamanantaram || 5-56-90||

RMY 5-56-91

ततोऽवर्धत मे कायस्तदा पर्वतसंनिभः ।
युद्धकाङ्क्षी वनं तच्च विनाशयितुमारभे ॥ ५-५६-९१॥
tato'vardhata me kāyastadā parvatasaṃnibhaḥ |
yuddhakāṅkṣī vanaṃ tacca vināśayitumārabhe || 5-56-91||

RMY 5-56-92

तद्भग्नं वनषण्डं तु भ्रान्तत्रस्तमृगद्विजम् ।
प्रतिबुद्धा निरीक्षन्ते राक्षस्यो विकृताननाः ॥ ५-५६-९२॥
tadbhagnaṃ vanaṣaṇḍaṃ tu bhrāntatrastamṛgadvijam |
pratibuddhā nirīkṣante rākṣasyo vikṛtānanāḥ || 5-56-92||

RMY 5-56-93

मां च दृष्ट्वा वने तस्मिन्समागम्य ततस्ततः ।
ताः समभ्यागताः क्षिप्रं रावणायाचचक्षिरे ॥ ५-५६-९३॥
māṃ ca dṛṣṭvā vane tasminsamāgamya tatastataḥ |
tāḥ samabhyāgatāḥ kṣipraṃ rāvaṇāyācacakṣire || 5-56-93||

RMY 5-56-94

राजन्वनमिदं दुर्गं तव भग्नं दुरात्मना ।
वानरेण ह्यविज्ञाय तव वीर्यं महाबल ॥ ५-५६-९४॥
rājanvanamidaṃ durgaṃ tava bhagnaṃ durātmanā |
vānareṇa hyavijñāya tava vīryaṃ mahābala || 5-56-94||

RMY 5-56-95

दुर्बुद्धेस्तस्य राजेन्द्र तव विप्रियकारिणः ।
वधमाज्ञापय क्षिप्रं यथासौ विलयं व्रजेत् ॥ ५-५६-९५॥
durbuddhestasya rājendra tava vipriyakāriṇaḥ |
vadhamājñāpaya kṣipraṃ yathāsau vilayaṃ vrajet || 5-56-95||

RMY 5-56-96

तच्छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रेण विसृष्टा भृशदुर्जयाः ।
राक्षसाः किंकरा नाम रावणस्य मनोऽनुगाः ॥ ५-५६-९६॥
tacchrutvā rākṣasendreṇa visṛṣṭā bhṛśadurjayāḥ |
rākṣasāḥ kiṃkarā nāma rāvaṇasya mano'nugāḥ || 5-56-96||

RMY 5-56-97

तेषामशीतिसाहस्रं शूलमुद्गरपाणिनाम् ।
मया तस्मिन्वनोद्देशे परिघेण निषूदितम् ॥ ५-५६-९७॥
teṣāmaśītisāhasraṃ śūlamudgarapāṇinām |
mayā tasminvanoddeśe parigheṇa niṣūditam || 5-56-97||

RMY 5-56-98

तेषां तु हतशेषा ये ते गता लघुविक्रमाः ।
निहतं च मया सैन्यं रावणायाचचक्षिरे ॥ ५-५६-९८॥
teṣāṃ tu hataśeṣā ye te gatā laghuvikramāḥ |
nihataṃ ca mayā sainyaṃ rāvaṇāyācacakṣire || 5-56-98||

RMY 5-56-99

ततो मे बुद्धिरुत्पन्ना चैत्यप्रासादमाक्रमम् ॥ ५-५६-९९॥
tato me buddhirutpannā caityaprāsādamākramam || 5-56-99||

RMY 5-56-100

तत्रस्थान्राक्षसान्हत्वा शतं स्तम्भेन वै पुनः ।
ललाम भूतो लङ्काया मया विध्वंसितो रुषा ॥ ५-५६-१००॥
tatrasthānrākṣasānhatvā śataṃ stambhena vai punaḥ |
lalāma bhūto laṅkāyā mayā vidhvaṃsito ruṣā || 5-56-100||

RMY 5-56-101

ततः प्रहस्तस्य सुतं जम्बुमालिनमादिशत् ॥ ५-५६-१०१॥
tataḥ prahastasya sutaṃ jambumālinamādiśat || 5-56-101||

RMY 5-56-102

तमहं बलसंपन्नं राक्षसं रणकोविदम् ।
परिघेणातिघोरेण सूदयामि सहानुगम् ॥ ५-५६-१०२॥
tamahaṃ balasaṃpannaṃ rākṣasaṃ raṇakovidam |
parigheṇātighoreṇa sūdayāmi sahānugam || 5-56-102||

RMY 5-56-103

तच्छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रस्तु मन्त्रिपुत्रान्महाबलान् ।
पदातिबलसंपन्नान्प्रेषयामास रावणः ।
परिघेणैव तान्सर्वान्नयामि यमसादनम् ॥ ५-५६-१०३॥
tacchrutvā rākṣasendrastu mantriputrānmahābalān |
padātibalasaṃpannānpreṣayāmāsa rāvaṇaḥ |
parigheṇaiva tānsarvānnayāmi yamasādanam || 5-56-103||

RMY 5-56-104

मन्त्रिपुत्रान्हताञ्श्रुत्वा समरे लघुविक्रमान् ।
पञ्चसेनाग्रगाञ्शूरान्प्रेषयामास रावणः ।
तानहं सह सैन्यान्वै सर्वानेवाभ्यसूदयम् ॥ ५-५६-१०४॥
mantriputrānhatāñśrutvā samare laghuvikramān |
pañcasenāgragāñśūrānpreṣayāmāsa rāvaṇaḥ |
tānahaṃ saha sainyānvai sarvānevābhyasūdayam || 5-56-104||

RMY 5-56-105

ततः पुनर्दशग्रीवः पुत्रमक्षं महाबलम् ।
बहुभी राकसैः सार्धं प्रेषयामास संयुगे ॥ ५-५६-१०५॥
tataḥ punardaśagrīvaḥ putramakṣaṃ mahābalam |
bahubhī rākasaiḥ sārdhaṃ preṣayāmāsa saṃyuge || 5-56-105||

RMY 5-56-106

तं तु मन्दोदरी पुत्रं कुमारं रणपण्डितम् ।
सहसा खं समुत्क्रान्तं पादयोश्च गृहीतवान् ।
चर्मासिनं शतगुणं भ्रामयित्वा व्यपेषयम् ॥ ५-५६-१०६॥
taṃ tu mandodarī putraṃ kumāraṃ raṇapaṇḍitam |
sahasā khaṃ samutkrāntaṃ pādayośca gṛhītavān |
carmāsinaṃ śataguṇaṃ bhrāmayitvā vyapeṣayam || 5-56-106||

RMY 5-56-107

तमक्षमागतं भग्नं निशम्य स दशाननः ।
तत इन्द्रजितं नाम द्वितीयं रावणः सुतम् ।
व्यादिदेश सुसंक्रुद्धो बलिनं युद्धदुर्मदम् ॥ ५-५६-१०७॥
tamakṣamāgataṃ bhagnaṃ niśamya sa daśānanaḥ |
tata indrajitaṃ nāma dvitīyaṃ rāvaṇaḥ sutam |
vyādideśa susaṃkruddho balinaṃ yuddhadurmadam || 5-56-107||

RMY 5-56-108

तस्याप्यहं बलं सर्वं तं च राक्षसपुंगवम् ।
नष्टौजसं रणे कृत्वा परं हर्षमुपागमम् ॥ ५-५६-१०८॥
tasyāpyahaṃ balaṃ sarvaṃ taṃ ca rākṣasapuṃgavam |
naṣṭaujasaṃ raṇe kṛtvā paraṃ harṣamupāgamam || 5-56-108||

RMY 5-56-109

महता हि महाबाहुः प्रत्ययेन महाबलः ।
प्रेषितो रावणेनैष सह वीरैर्मदोत्कटैः ॥ ५-५६-१०९॥
mahatā hi mahābāhuḥ pratyayena mahābalaḥ |
preṣito rāvaṇenaiṣa saha vīrairmadotkaṭaiḥ || 5-56-109||

RMY 5-56-110

ब्राह्मेणास्त्रेण स तु मां प्रबध्नाच्चातिवेगतः ।
रज्जूभिरभिबध्नन्ति ततो मां तत्र राक्षसाः ॥ ५-५६-११०॥
brāhmeṇāstreṇa sa tu māṃ prabadhnāccātivegataḥ |
rajjūbhirabhibadhnanti tato māṃ tatra rākṣasāḥ || 5-56-110||

RMY 5-56-111

रावणस्य समीपं च गृहीत्वा मामुपानयन् ।
दृष्ट्वा संभाषितश्चाहं रावणेन दुरात्मना ॥ ५-५६-१११॥
rāvaṇasya samīpaṃ ca gṛhītvā māmupānayan |
dṛṣṭvā saṃbhāṣitaścāhaṃ rāvaṇena durātmanā || 5-56-111||

RMY 5-56-112

पृष्टश्च लङ्कागमनं राक्षसानां च तद्वधम् ।
तत्सर्वं च मया तत्र सीतार्थमिति जल्पितम् ॥ ५-५६-११२॥
pṛṣṭaśca laṅkāgamanaṃ rākṣasānāṃ ca tadvadham |
tatsarvaṃ ca mayā tatra sītārthamiti jalpitam || 5-56-112||

RMY 5-56-113

अस्याहं दर्शनाकाङ्क्षी प्राप्तस्त्वद्भवनं विभो ।
मारुतस्यौरसः पुत्रो वानरो हनुमानहम् ॥ ५-५६-११३॥
asyāhaṃ darśanākāṅkṣī prāptastvadbhavanaṃ vibho |
mārutasyaurasaḥ putro vānaro hanumānaham || 5-56-113||

RMY 5-56-114

रामदूतं च मां विद्धि सुग्रीवसचिवं कपिम् ।
सोऽहं दौत्येन रामस्य त्वत्समीपमिहागतः ॥ ५-५६-११४॥
rāmadūtaṃ ca māṃ viddhi sugrīvasacivaṃ kapim |
so'haṃ dautyena rāmasya tvatsamīpamihāgataḥ || 5-56-114||

RMY 5-56-115

शृणु चापि समादेशं यदहं प्रब्रवीमि ते ।
राक्षसेश हरीशस्त्वां वाक्यमाह समाहितम् ।
धर्मार्थकामसहितं हितं पथ्यमिवाशनम् ॥ ५-५६-११५॥
śṛṇu cāpi samādeśaṃ yadahaṃ prabravīmi te |
rākṣaseśa harīśastvāṃ vākyamāha samāhitam |
dharmārthakāmasahitaṃ hitaṃ pathyamivāśanam || 5-56-115||

RMY 5-56-116

वसतो ऋष्यमूके मे पर्वते विपुलद्रुमे ।
राघवो रणविक्रान्तो मित्रत्वं समुपागतः ॥ ५-५६-११६॥
vasato ṛṣyamūke me parvate vipuladrume |
rāghavo raṇavikrānto mitratvaṃ samupāgataḥ || 5-56-116||

RMY 5-56-117

तेन मे कथितं राजन्भार्या मे रक्षसा हृता ।
तत्र साहाय्यहेतोर्मे समयं कर्तुमर्हसि ॥ ५-५६-११७॥
tena me kathitaṃ rājanbhāryā me rakṣasā hṛtā |
tatra sāhāyyahetorme samayaṃ kartumarhasi || 5-56-117||

RMY 5-56-118

वालिना हृतराज्येन सुग्रीवेण सह प्रभुः ।
चक्रेऽग्निसाक्षिकं सक्यं राघवः सहलक्ष्मणः ॥ ५-५६-११८॥
vālinā hṛtarājyena sugrīveṇa saha prabhuḥ |
cakre'gnisākṣikaṃ sakyaṃ rāghavaḥ sahalakṣmaṇaḥ || 5-56-118||

RMY 5-56-119

तेन वालिनमुत्साद्य शरेणैकेन संयुगे ।
वानराणां महाराजः कृतः संप्लवतां प्रभुः ॥ ५-५६-११९॥
tena vālinamutsādya śareṇaikena saṃyuge |
vānarāṇāṃ mahārājaḥ kṛtaḥ saṃplavatāṃ prabhuḥ || 5-56-119||

RMY 5-56-120

तस्य साहाय्यमस्माभिः कार्यं सर्वात्मना त्विह ।
तेन प्रस्थापितस्तुभ्यं समीपमिह धर्मतः ॥ ५-५६-१२०॥
tasya sāhāyyamasmābhiḥ kāryaṃ sarvātmanā tviha |
tena prasthāpitastubhyaṃ samīpamiha dharmataḥ || 5-56-120||

RMY 5-56-121

क्षिप्रमानीयतां सीता दीयतां राघवस्य च ।
यावन्न हरयो वीरा विधमन्ति बलं तव ॥ ५-५६-१२१॥
kṣipramānīyatāṃ sītā dīyatāṃ rāghavasya ca |
yāvanna harayo vīrā vidhamanti balaṃ tava || 5-56-121||

RMY 5-56-122

वानराणां प्रभवो हि न केन विदितः पुरा ।
देवतानां सकाशं च ये गच्छन्ति निमन्त्रिताः ॥ ५-५६-१२२॥
vānarāṇāṃ prabhavo hi na kena viditaḥ purā |
devatānāṃ sakāśaṃ ca ye gacchanti nimantritāḥ || 5-56-122||

RMY 5-56-123

इति वानरराजस्त्वामाहेत्यभिहितो मया ।
मामैक्षत ततो रुष्टश्चक्षुषा प्रदहन्निव ॥ ५-५६-१२३॥
iti vānararājastvāmāhetyabhihito mayā |
māmaikṣata tato ruṣṭaścakṣuṣā pradahanniva || 5-56-123||

RMY 5-56-124

तेन वध्योऽहमाज्ञप्तो रक्षसा रौद्रकर्मणा ॥ ५-५६-१२४॥
tena vadhyo'hamājñapto rakṣasā raudrakarmaṇā || 5-56-124||

RMY 5-56-125

ततो विभीषणो नाम तस्य भ्राता महामतिः ।
तेन राक्षसराजोऽसौ याचितो मम कारणात् ॥ ५-५६-१२५॥
tato vibhīṣaṇo nāma tasya bhrātā mahāmatiḥ |
tena rākṣasarājo'sau yācito mama kāraṇāt || 5-56-125||

RMY 5-56-126

दूतवध्या न दृष्टा हि राजशास्त्रेषु राक्षस ।
दूतेन वेदितव्यं च यथार्थं हितवादिना ॥ ५-५६-१२६॥
dūtavadhyā na dṛṣṭā hi rājaśāstreṣu rākṣasa |
dūtena veditavyaṃ ca yathārthaṃ hitavādinā || 5-56-126||

RMY 5-56-127

सुमहत्यपराधेऽपि दूतस्यातुलविक्रमः ।
विरूपकरणं दृष्टं न वधोऽस्तीह शास्त्रतः ॥ ५-५६-१२७॥
sumahatyaparādhe'pi dūtasyātulavikramaḥ |
virūpakaraṇaṃ dṛṣṭaṃ na vadho'stīha śāstrataḥ || 5-56-127||

RMY 5-56-128

विभीषणेनैवमुक्तो रावणः संदिदेश तान् ।
राक्षसानेतदेवाद्य लाङ्गूलं दह्यतामिति ॥ ५-५६-१२८॥
vibhīṣaṇenaivamukto rāvaṇaḥ saṃdideśa tān |
rākṣasānetadevādya lāṅgūlaṃ dahyatāmiti || 5-56-128||

RMY 5-56-129

ततस्तस्य वचः श्रुत्वा मम पुच्छं समन्ततः ।
वेष्टितं शणवल्कैश्च पटैः कार्पासकैस्तथा ॥ ५-५६-१२९॥
tatastasya vacaḥ śrutvā mama pucchaṃ samantataḥ |
veṣṭitaṃ śaṇavalkaiśca paṭaiḥ kārpāsakaistathā || 5-56-129||

RMY 5-56-130

राक्षसाः सिद्धसंनाहास्ततस्ते चण्डविक्रमाः ।
तदादीप्यन्त मे पुच्छं हनन्तः काष्ठमुष्टिभिः ॥ ५-५६-१३०॥
rākṣasāḥ siddhasaṃnāhāstataste caṇḍavikramāḥ |
tadādīpyanta me pucchaṃ hanantaḥ kāṣṭhamuṣṭibhiḥ || 5-56-130||

RMY 5-56-131

बद्धस्य बहुभिः पाशैर्यन्त्रितस्य च राक्षसैः ।
न मे पीडा भवेत्काचिद्दिदृक्षोर्नगरीं दिवा ॥ ५-५६-१३१॥
baddhasya bahubhiḥ pāśairyantritasya ca rākṣasaiḥ |
na me pīḍā bhavetkāciddidṛkṣornagarīṃ divā || 5-56-131||

RMY 5-56-132

ततस्ते राक्षसाः शूरा बद्धं मामग्निसंवृतम् ।
अघोषयन्राजमार्गे नगरद्वारमागताः ॥ ५-५६-१३२॥
tataste rākṣasāḥ śūrā baddhaṃ māmagnisaṃvṛtam |
aghoṣayanrājamārge nagaradvāramāgatāḥ || 5-56-132||

RMY 5-56-133

ततोऽहं सुमहद्रूपं संक्षिप्य पुनरात्मनः ।
विमोचयित्वा तं बन्धं प्रकृतिष्ठः स्थितः पुनः ॥ ५-५६-१३३॥
tato'haṃ sumahadrūpaṃ saṃkṣipya punarātmanaḥ |
vimocayitvā taṃ bandhaṃ prakṛtiṣṭhaḥ sthitaḥ punaḥ || 5-56-133||

RMY 5-56-134

आयसं परिघं गृह्य तानि रक्षांस्यसूदयम् ।
ततस्तन्नगरद्वारं वेगेनाप्लुतवानहम् ॥ ५-५६-१३४॥
āyasaṃ parighaṃ gṛhya tāni rakṣāṃsyasūdayam |
tatastannagaradvāraṃ vegenāplutavānaham || 5-56-134||

RMY 5-56-135

पुच्छेन च प्रदीप्तेन तां पुरीं साट्टगोपुराम् ।
दहाम्यहमसंभ्रान्तो युगान्ताग्निरिव प्रजाः ॥ ५-५६-१३५॥
pucchena ca pradīptena tāṃ purīṃ sāṭṭagopurām |
dahāmyahamasaṃbhrānto yugāntāgniriva prajāḥ || 5-56-135||

RMY 5-56-136

दग्ध्वा लङ्कां पुनश्चैव शङ्का मामभ्यवर्तत ।
दहता च मया लङ्कां दग्धा सीता न संशयः ॥ ५-५६-१३६॥
dagdhvā laṅkāṃ punaścaiva śaṅkā māmabhyavartata |
dahatā ca mayā laṅkāṃ dagdhā sītā na saṃśayaḥ || 5-56-136||

RMY 5-56-137

अथाहं वाचमश्रौषं चारणानां शुभाक्षराम् ।
जानकी न च दग्धेति विस्मयोदन्तभाषिणाम् ॥ ५-५६-१३७॥
athāhaṃ vācamaśrauṣaṃ cāraṇānāṃ śubhākṣarām |
jānakī na ca dagdheti vismayodantabhāṣiṇām || 5-56-137||

RMY 5-56-138

ततो मे बुद्धिरुत्पन्ना श्रुत्वा तामद्भुतां गिरम् ।
पुनर्दृष्टा च वैदेही विसृष्टश्च तया पुनः ॥ ५-५६-१३८॥
tato me buddhirutpannā śrutvā tāmadbhutāṃ giram |
punardṛṣṭā ca vaidehī visṛṣṭaśca tayā punaḥ || 5-56-138||

RMY 5-56-139

राघवस्य प्रभावेन भवतां चैव तेजसा ।
सुग्रीवस्य च कार्यार्थं मया सर्वमनुष्ठितम् ॥ ५-५६-१३९॥
rāghavasya prabhāvena bhavatāṃ caiva tejasā |
sugrīvasya ca kāryārthaṃ mayā sarvamanuṣṭhitam || 5-56-139||

RMY 5-56-140

एतत्सर्वं मया तत्र यथावदुपपादितम् ।
अत्र यन्न कृतं शेषं तत्सर्वं क्रियतामिति ॥ ५-५६-१४०॥
etatsarvaṃ mayā tatra yathāvadupapāditam |
atra yanna kṛtaṃ śeṣaṃ tatsarvaṃ kriyatāmiti || 5-56-140||

Sarga: 57/66 (17)

RMY 5-57-1

एतदाख्यानं तत्सर्वं हनूमान्मारुतात्मजः ।
भूयः समुपचक्राम वचनं वक्तुमुत्तरम् ॥ ५-५७-१॥
etadākhyānaṃ tatsarvaṃ hanūmānmārutātmajaḥ |
bhūyaḥ samupacakrāma vacanaṃ vaktumuttaram || 5-57-1||

RMY 5-57-2

सफलो राघवोद्योगः सुग्रीवस्य च संभ्रमः ।
शीलमासाद्य सीताया मम च प्लवनं महत् ॥ ५-५७-२॥
saphalo rāghavodyogaḥ sugrīvasya ca saṃbhramaḥ |
śīlamāsādya sītāyā mama ca plavanaṃ mahat || 5-57-2||

RMY 5-57-3

आर्यायाः सदृशं शीलं सीतायाः प्लवगर्षभाः ।
तपसा धारयेल्लोकान्क्रुद्धा वा निर्दहेदपि ॥ ५-५७-३॥
āryāyāḥ sadṛśaṃ śīlaṃ sītāyāḥ plavagarṣabhāḥ |
tapasā dhārayellokānkruddhā vā nirdahedapi || 5-57-3||

RMY 5-57-4

सर्वथातिप्रवृद्धोऽसौ रावणो राक्षसाधिपः ।
यस्य तां स्पृशतो गात्रं तपसा न विनाशितम् ॥ ५-५७-४॥
sarvathātipravṛddho'sau rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
yasya tāṃ spṛśato gātraṃ tapasā na vināśitam || 5-57-4||

RMY 5-57-5

न तदग्निशिखा कुर्यात्संस्पृष्टा पाणिना सती ।
जनकस्यात्मजा कुर्यादुत्क्रोधकलुषीकृता ॥ ५-५७-५॥
na tadagniśikhā kuryātsaṃspṛṣṭā pāṇinā satī |
janakasyātmajā kuryādutkrodhakaluṣīkṛtā || 5-57-5||

RMY 5-57-6

अशोकवनिकामध्ये रावणस्य दुरात्मनः ।
अधस्ताच्छिंशपावृक्षे साध्वी करुणमास्थिता ॥ ५-५७-६॥
aśokavanikāmadhye rāvaṇasya durātmanaḥ |
adhastācchiṃśapāvṛkṣe sādhvī karuṇamāsthitā || 5-57-6||

RMY 5-57-7

राक्षसीभिः परिवृता शोकसंतापकर्शिता ।
मेघलेखापरिवृता चन्द्रलेखेव निष्प्रभा ॥ ५-५७-७॥
rākṣasībhiḥ parivṛtā śokasaṃtāpakarśitā |
meghalekhāparivṛtā candralekheva niṣprabhā || 5-57-7||

RMY 5-57-8

अचिन्तयन्ती वैदेही रावणं बलदर्पितम् ।
पतिव्रता च सुश्रोणी अवष्टब्धा च जानकी ॥ ५-५७-८॥
acintayantī vaidehī rāvaṇaṃ baladarpitam |
pativratā ca suśroṇī avaṣṭabdhā ca jānakī || 5-57-8||

RMY 5-57-9

अनुरक्ता हि वैदेही रामं सर्वात्मना शुभा ।
अनन्यचित्ता रामे च पौलोमीव पुरंदरे ॥ ५-५७-९॥
anuraktā hi vaidehī rāmaṃ sarvātmanā śubhā |
ananyacittā rāme ca paulomīva puraṃdare || 5-57-9||

RMY 5-57-10

तदेकवासःसंवीता रजोध्वस्ता तथैव च ।
शोकसंतापदीनाङ्गी सीता भर्तृहिते रता ॥ ५-५७-१०॥
tadekavāsaḥsaṃvītā rajodhvastā tathaiva ca |
śokasaṃtāpadīnāṅgī sītā bhartṛhite ratā || 5-57-10||

RMY 5-57-11

सा मया राक्षसी मध्ये तर्ज्यमाना मुहुर्मुहुः ।
राक्षसीभिर्विरूपाभिर्दृष्टा हि प्रमदा वने ॥ ५-५७-११॥
sā mayā rākṣasī madhye tarjyamānā muhurmuhuḥ |
rākṣasībhirvirūpābhirdṛṣṭā hi pramadā vane || 5-57-11||

RMY 5-57-12

एकवेणीधरा दीना भर्तृचिन्तापरायणा ।
अधःशय्या विवर्णाङ्गी पद्मिनीव हिमागमे ॥ ५-५७-१२॥
ekaveṇīdharā dīnā bhartṛcintāparāyaṇā |
adhaḥśayyā vivarṇāṅgī padminīva himāgame || 5-57-12||

RMY 5-57-13

रावणाद्विनिवृत्तार्था मर्तव्यकृतनिश्चया ।
कथंचिन्मृगशावाक्षी विश्वासमुपपादिता ॥ ५-५७-१३॥
rāvaṇādvinivṛttārthā martavyakṛtaniścayā |
kathaṃcinmṛgaśāvākṣī viśvāsamupapāditā || 5-57-13||

RMY 5-57-14

ततः संभाषिता चैव सर्वमर्थं च दर्शिता ।
रामसुग्रीवसख्यं च श्रुत्वा प्रीतिमुपागता ॥ ५-५७-१४॥
tataḥ saṃbhāṣitā caiva sarvamarthaṃ ca darśitā |
rāmasugrīvasakhyaṃ ca śrutvā prītimupāgatā || 5-57-14||

RMY 5-57-15

नियतः समुदाचारो भक्तिर्भर्तरि चोत्तमा ॥ ५-५७-१५॥
niyataḥ samudācāro bhaktirbhartari cottamā || 5-57-15||

RMY 5-57-16

यन्न हन्ति दशग्रीवं स महात्मा दशाननः ।
निमित्तमात्रं रामस्तु वधे तस्य भविष्यति ॥ ५-५७-१६॥
yanna hanti daśagrīvaṃ sa mahātmā daśānanaḥ |
nimittamātraṃ rāmastu vadhe tasya bhaviṣyati || 5-57-16||

RMY 5-57-17

एवमास्ते महाभागा सीता शोकपरायणा ।
यदत्र प्रतिकर्तव्यं तत्सर्वमुपपाद्यताम् ॥ ५-५७-१७॥
evamāste mahābhāgā sītā śokaparāyaṇā |
yadatra pratikartavyaṃ tatsarvamupapādyatām || 5-57-17||

Sarga: 58/66 (22)

RMY 5-58-1

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वालिसूनुरभाषत ।
जाम्बवत्प्रमुखान्सर्वाननुज्ञाप्य महाकपीन् ॥ ५-५८-१॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā vālisūnurabhāṣata |
jāmbavatpramukhānsarvānanujñāpya mahākapīn || 5-58-1||

RMY 5-58-2

अस्मिन्नेवंगते कार्ये भवतां च निवेदिते ।
न्याय्यं स्म सह वैदेह्या द्रष्टुं तौ पार्थिवात्मजौ ॥ ५-५८-२॥
asminnevaṃgate kārye bhavatāṃ ca nivedite |
nyāyyaṃ sma saha vaidehyā draṣṭuṃ tau pārthivātmajau || 5-58-2||

RMY 5-58-3

अहमेकोऽपि पर्याप्तः सराक्षसगणां पुरीम् ।
तां लङ्कां तरसा हन्तुं रावणं च महाबलम् ॥ ५-५८-३॥
ahameko'pi paryāptaḥ sarākṣasagaṇāṃ purīm |
tāṃ laṅkāṃ tarasā hantuṃ rāvaṇaṃ ca mahābalam || 5-58-3||

RMY 5-58-4

किं पुनः सहितो वीरैर्बलवद्भिः कृतात्मभिः ।
कृतास्त्रैः प्लवगैः शक्तैर्भवद्भिर्विजयैषिभिः ॥ ५-५८-४॥
kiṃ punaḥ sahito vīrairbalavadbhiḥ kṛtātmabhiḥ |
kṛtāstraiḥ plavagaiḥ śaktairbhavadbhirvijayaiṣibhiḥ || 5-58-4||

RMY 5-58-5

अहं तु रावणं युद्धे ससैन्यं सपुरःसरम् ।
सपुत्रं विधमिष्यामि सहोदरयुतं युधि ॥ ५-५८-५॥
ahaṃ tu rāvaṇaṃ yuddhe sasainyaṃ sapuraḥsaram |
saputraṃ vidhamiṣyāmi sahodarayutaṃ yudhi || 5-58-5||

RMY 5-58-6

ब्राह्ममैन्द्रं च रौद्रं च वायव्यं वारुणं तथा ।
यदि शक्रजितोऽस्त्राणि दुर्निरीक्ष्याणि संयुगे ।
तान्यहं विधमिष्यामि निहनिष्यामि राक्षसान् ॥ ५-५८-६॥
brāhmamaindraṃ ca raudraṃ ca vāyavyaṃ vāruṇaṃ tathā |
yadi śakrajito'strāṇi durnirīkṣyāṇi saṃyuge |
tānyahaṃ vidhamiṣyāmi nihaniṣyāmi rākṣasān || 5-58-6||

RMY 5-58-7

भवतामभ्यनुज्ञातो विक्रमो मे रुणद्धि तम् ॥ ५-५८-७॥
bhavatāmabhyanujñāto vikramo me ruṇaddhi tam || 5-58-7||

RMY 5-58-8

मयातुला विसृष्टा हि शैलवृष्टिर्निरन्तरा ।
देवानपि रणे हन्यात्किं पुनस्तान्निशाचरान् ॥ ५-५८-८॥
mayātulā visṛṣṭā hi śailavṛṣṭirnirantarā |
devānapi raṇe hanyātkiṃ punastānniśācarān || 5-58-8||

RMY 5-58-9

सागरोऽप्यतियाद्वेलां मन्दरः प्रचलेदपि ।
न जाम्बवन्तं समरे कम्पयेदरिवाहिनी ॥ ५-५८-९॥
sāgaro'pyatiyādvelāṃ mandaraḥ pracaledapi |
na jāmbavantaṃ samare kampayedarivāhinī || 5-58-9||

RMY 5-58-10

सर्वराक्षससंघानां राक्षसा ये च पूर्वकाः ।
अलमेको विनाशाय वीरो वायुसुतः कपिः ॥ ५-५८-१०॥
sarvarākṣasasaṃghānāṃ rākṣasā ye ca pūrvakāḥ |
alameko vināśāya vīro vāyusutaḥ kapiḥ || 5-58-10||

RMY 5-58-11

पनसस्योरुवेगेन नीलस्य च महात्मनः ।
मन्दरोऽप्यवशीर्येत किं पुनर्युधि राक्षसाः ॥ ५-५८-११॥
panasasyoruvegena nīlasya ca mahātmanaḥ |
mandaro'pyavaśīryeta kiṃ punaryudhi rākṣasāḥ || 5-58-11||

RMY 5-58-12

सदेवासुरयुद्धेषु गन्धर्वोरगपक्षिषु ।
मैन्दस्य प्रतियोद्धारं शंसत द्विविदस्य वा ॥ ५-५८-१२॥
sadevāsurayuddheṣu gandharvoragapakṣiṣu |
maindasya pratiyoddhāraṃ śaṃsata dvividasya vā || 5-58-12||

RMY 5-58-13

अश्विपुत्रौ महावेगावेतौ प्लवगसत्तमौ ।
पितामहवरोत्सेकात्परमं दर्पमास्थितौ ॥ ५-५८-१३॥
aśviputrau mahāvegāvetau plavagasattamau |
pitāmahavarotsekātparamaṃ darpamāsthitau || 5-58-13||

RMY 5-58-14

अश्विनोर्माननार्थं हि सर्वलोकपितामहः ।
सर्वावध्यत्वमतुलमनयोर्दत्तवान्पुरा ॥ ५-५८-१४॥
aśvinormānanārthaṃ hi sarvalokapitāmahaḥ |
sarvāvadhyatvamatulamanayordattavānpurā || 5-58-14||

RMY 5-58-15

वरोत्सेकेन मत्तौ च प्रमथ्य महतीं चमूम् ।
सुराणाममृतं वीरौ पीतवन्तौ प्लवंगमौ ॥ ५-५८-१५॥
varotsekena mattau ca pramathya mahatīṃ camūm |
surāṇāmamṛtaṃ vīrau pītavantau plavaṃgamau || 5-58-15||

RMY 5-58-16

एतावेव हि संक्रुद्धौ सवाजिरथकुञ्जराम् ।
लङ्कां नाशयितुं शक्तौ सर्वे तिष्ठन्तु वानराः ॥ ५-५८-१६॥
etāveva hi saṃkruddhau savājirathakuñjarām |
laṅkāṃ nāśayituṃ śaktau sarve tiṣṭhantu vānarāḥ || 5-58-16||

RMY 5-58-17

अयुक्तं तु विना देवीं दृष्टबद्भिः प्लवंगमाः ।
समीपं गन्तुमस्माभी राघवस्य महात्मनः ॥ ५-५८-१७॥
ayuktaṃ tu vinā devīṃ dṛṣṭabadbhiḥ plavaṃgamāḥ |
samīpaṃ gantumasmābhī rāghavasya mahātmanaḥ || 5-58-17||

RMY 5-58-18

दृष्टा देवी न चानीता इति तत्र निवेदनम् ।
अयुक्तमिव पश्यामि भवद्भिः ख्यातविक्रमैः ॥ ५-५८-१८॥
dṛṣṭā devī na cānītā iti tatra nivedanam |
ayuktamiva paśyāmi bhavadbhiḥ khyātavikramaiḥ || 5-58-18||

RMY 5-58-19

न हि वः प्लवते कश्चिन्नापि कश्चित्पराक्रमे ।
तुल्यः सामरदैत्येषु लोकेषु हरिसत्तमाः ॥ ५-५८-१९॥
na hi vaḥ plavate kaścinnāpi kaścitparākrame |
tulyaḥ sāmaradaityeṣu lokeṣu harisattamāḥ || 5-58-19||

RMY 5-58-20

तेष्वेवं हतवीरेषु राक्षसेषु हनूमता ।
किमन्यदत्र कर्तव्यं गृहीत्वा याम जानकीम् ॥ ५-५८-२०॥
teṣvevaṃ hatavīreṣu rākṣaseṣu hanūmatā |
kimanyadatra kartavyaṃ gṛhītvā yāma jānakīm || 5-58-20||

RMY 5-58-21

तमेवं कृतसंकल्पं जाम्बवान्हरिसत्तमः ।
उवाच परमप्रीतो वाक्यमर्थवदर्थवित् ॥ ५-५८-२१॥
tamevaṃ kṛtasaṃkalpaṃ jāmbavānharisattamaḥ |
uvāca paramaprīto vākyamarthavadarthavit || 5-58-21||

RMY 5-58-22

न तावदेषा मतिरक्षमा नो यथा भवान्पश्यति राजपुत्र ।
यथा तु रामस्य मतिर्निविष्टा तथा भवान्पश्यतु कार्यसिद्धिम् ॥ ५-५८-२२॥
na tāvadeṣā matirakṣamā no yathā bhavānpaśyati rājaputra |
yathā tu rāmasya matirniviṣṭā tathā bhavānpaśyatu kāryasiddhim || 5-58-22||

Sarga: 59/66 (22)

RMY 5-59-1

ततो जाम्बवतो वाक्यमगृह्णन्त वनौकसः ।
अङ्गदप्रमुखा वीरा हनूमांश्च महाकपिः ॥ ५-५९-१॥
tato jāmbavato vākyamagṛhṇanta vanaukasaḥ |
aṅgadapramukhā vīrā hanūmāṃśca mahākapiḥ || 5-59-1||

RMY 5-59-2

प्रीतिमन्तस्ततः सर्वे वायुपुत्रपुरःसराः ।
महेन्द्राग्रं परित्यज्य पुप्लुवुः प्लवगर्षभाः ॥ ५-५९-२॥
prītimantastataḥ sarve vāyuputrapuraḥsarāḥ |
mahendrāgraṃ parityajya pupluvuḥ plavagarṣabhāḥ || 5-59-2||

RMY 5-59-3

मेरुमन्दरसंकाशा मत्ता इव महागजाः ।
छादयन्त इवाकाशं महाकाया महाबलाः ॥ ५-५९-३॥
merumandarasaṃkāśā mattā iva mahāgajāḥ |
chādayanta ivākāśaṃ mahākāyā mahābalāḥ || 5-59-3||

RMY 5-59-4

सभाज्यमानं भूतैस्तमात्मवन्तं महाबलम् ।
हनूमन्तं महावेगं वहन्त इव दृष्टिभिः ॥ ५-५९-४॥
sabhājyamānaṃ bhūtaistamātmavantaṃ mahābalam |
hanūmantaṃ mahāvegaṃ vahanta iva dṛṣṭibhiḥ || 5-59-4||

RMY 5-59-5

राघवे चार्थनिर्वृत्तिं भर्तुश्च परमं यशः ।
समाधाय समृद्धार्थाः कर्मसिद्धिभिरुन्नताः ॥ ५-५९-५॥
rāghave cārthanirvṛttiṃ bhartuśca paramaṃ yaśaḥ |
samādhāya samṛddhārthāḥ karmasiddhibhirunnatāḥ || 5-59-5||

RMY 5-59-6

प्रियाख्यानोन्मुखाः सर्वे सर्वे युद्धाभिनन्दिनः ।
सर्वे रामप्रतीकारे निश्चितार्था मनस्विनः ॥ ५-५९-६॥
priyākhyānonmukhāḥ sarve sarve yuddhābhinandinaḥ |
sarve rāmapratīkāre niścitārthā manasvinaḥ || 5-59-6||

RMY 5-59-7

प्लवमानाः खमाप्लुत्य ततस्ते काननौक्षकः ।
नन्दनोपममासेदुर्वनं द्रुमलतायुतम् ॥ ५-५९-७॥
plavamānāḥ khamāplutya tataste kānanaukṣakaḥ |
nandanopamamāsedurvanaṃ drumalatāyutam || 5-59-7||

RMY 5-59-8

यत्तन्मधुवनं नाम सुग्रीवस्याभिरक्षितम् ।
अधृष्यं सर्वभूतानां सर्वभूतमनोहरम् ॥ ५-५९-८॥
yattanmadhuvanaṃ nāma sugrīvasyābhirakṣitam |
adhṛṣyaṃ sarvabhūtānāṃ sarvabhūtamanoharam || 5-59-8||

RMY 5-59-9

यद्रक्षति महावीर्यः सदा दधिमुखः कपिः ।
मातुलः कपिमुख्यस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ॥ ५-५९-९॥
yadrakṣati mahāvīryaḥ sadā dadhimukhaḥ kapiḥ |
mātulaḥ kapimukhyasya sugrīvasya mahātmanaḥ || 5-59-9||

RMY 5-59-10

ते तद्वनमुपागम्य बभूवुः परमोत्कटाः ।
वानरा वानरेन्द्रस्य मनःकान्ततमं महत् ॥ ५-५९-१०॥
te tadvanamupāgamya babhūvuḥ paramotkaṭāḥ |
vānarā vānarendrasya manaḥkāntatamaṃ mahat || 5-59-10||

RMY 5-59-11

ततस्ते वानरा हृष्टा दृष्ट्वा मधुवनं महत् ।
कुमारमभ्ययाचन्त मधूनि मधुपिङ्गलाः ॥ ५-५९-११॥
tataste vānarā hṛṣṭā dṛṣṭvā madhuvanaṃ mahat |
kumāramabhyayācanta madhūni madhupiṅgalāḥ || 5-59-11||

RMY 5-59-12

ततः कुमारस्तान्वृद्धाञ्जाम्बवत्प्रमुखान्कपीन् ।
अनुमान्य ददौ तेषां निसर्गं मधुभक्षणे ॥ ५-५९-१२॥
tataḥ kumārastānvṛddhāñjāmbavatpramukhānkapīn |
anumānya dadau teṣāṃ nisargaṃ madhubhakṣaṇe || 5-59-12||

RMY 5-59-13

ततश्चानुमताः सर्वे संप्रहृष्टा वनौकसः ।
मुदिताश्च ततस्ते च प्रनृत्यन्ति ततस्ततः ॥ ५-५९-१३॥
tataścānumatāḥ sarve saṃprahṛṣṭā vanaukasaḥ |
muditāśca tataste ca pranṛtyanti tatastataḥ || 5-59-13||

RMY 5-59-14

गायन्ति केचित्प्रणमन्ति केचिन्नृत्यन्ति केचित्प्रहसन्ति केचित् ।
पतन्ति केचिद्विचरन्ति केचित्प्लवन्ति केचित्प्रलपन्ति केचित् ॥ ५-५९-१४॥
gāyanti kecitpraṇamanti kecinnṛtyanti kecitprahasanti kecit |
patanti kecidvicaranti kecitplavanti kecitpralapanti kecit || 5-59-14||

RMY 5-59-15

परस्परं केचिदुपाश्रयन्ते परस्परं केचिदतिब्रुवन्ते ।
द्रुमाद्द्रुमं केचिदभिप्लवन्ते क्षितौ नगाग्रान्निपतन्ति केचित् ॥ ५-५९-१५॥
parasparaṃ kecidupāśrayante parasparaṃ kecidatibruvante |
drumāddrumaṃ kecidabhiplavante kṣitau nagāgrānnipatanti kecit || 5-59-15||

RMY 5-59-16

महीतलात्केचिदुदीर्णवेगा महाद्रुमाग्राण्यभिसंपतन्ते ।
गायन्तमन्यः प्रहसन्नुपैति हसन्तमन्यः प्रहसन्नुपैति ॥ ५-५९-१६॥
mahītalātkecidudīrṇavegā mahādrumāgrāṇyabhisaṃpatante |
gāyantamanyaḥ prahasannupaiti hasantamanyaḥ prahasannupaiti || 5-59-16||

RMY 5-59-17

रुदन्तमन्यः प्ररुदन्नुपैति नुदन्तमन्यः प्रणुदन्नुपैति ।
समाकुलं तत्कपिसैन्यमासीन्मधुप्रपानोत्कट सत्त्वचेष्टम् ।
न चात्र कश्चिन्न बभूव मत्तो न चात्र कश्चिन्न बभूव तृप्तो ॥ ५-५९-१७॥
rudantamanyaḥ prarudannupaiti nudantamanyaḥ praṇudannupaiti |
samākulaṃ tatkapisainyamāsīnmadhuprapānotkaṭa sattvaceṣṭam |
na cātra kaścinna babhūva matto na cātra kaścinna babhūva tṛpto || 5-59-17||

RMY 5-59-18

ततो वनं तत्परिभक्ष्यमाणं द्रुमांश्च विध्वंसितपत्रपुष्पान् ।
समीक्ष्य कोपाद्दधिवक्त्रनामा निवारयामास कपिः कपींस्तान् ॥ ५-५९-१८॥
tato vanaṃ tatparibhakṣyamāṇaṃ drumāṃśca vidhvaṃsitapatrapuṣpān |
samīkṣya kopāddadhivaktranāmā nivārayāmāsa kapiḥ kapīṃstān || 5-59-18||

RMY 5-59-19

स तैः प्रवृद्धैः परिभर्त्स्यमानो वनस्य गोप्ता हरिवीरवृद्धः ।
चकार भूयो मतिमुग्रतेजा वनस्य रक्षां प्रति वानरेभ्यः ॥ ५-५९-१९॥
sa taiḥ pravṛddhaiḥ paribhartsyamāno vanasya goptā harivīravṛddhaḥ |
cakāra bhūyo matimugratejā vanasya rakṣāṃ prati vānarebhyaḥ || 5-59-19||

RMY 5-59-20

उवाच कांश्चित्परुषाणि धृष्टमसक्तमन्यांश्च तलैर्जघान ।
समेत्य कैश्चित्कलहं चकार तथैव साम्नोपजगाम कांश्चित् ॥ ५-५९-२०॥
uvāca kāṃścitparuṣāṇi dhṛṣṭamasaktamanyāṃśca talairjaghāna |
sametya kaiścitkalahaṃ cakāra tathaiva sāmnopajagāma kāṃścit || 5-59-20||

RMY 5-59-21

स तैर्मदाच्चाप्रतिवार्य वेगैर्बलाच्च तेनाप्रतिवार्यमाणैः ।
प्रधर्षितस्त्यक्तभयैः समेत्य प्रकृष्यते चाप्यनवेक्ष्य दोषम् ॥ ५-५९-२१॥
sa tairmadāccāprativārya vegairbalācca tenāprativāryamāṇaiḥ |
pradharṣitastyaktabhayaiḥ sametya prakṛṣyate cāpyanavekṣya doṣam || 5-59-21||

RMY 5-59-22

नखैस्तुदन्तो दशनैर्दशन्तस्तलैश्च पादैश्च समाप्नुवन्तः ।
मदात्कपिं तं कपयः समग्रा महावनं निर्विषयं च चक्रुः ॥ ५-५९-२२॥
nakhaistudanto daśanairdaśantastalaiśca pādaiśca samāpnuvantaḥ |
madātkapiṃ taṃ kapayaḥ samagrā mahāvanaṃ nirviṣayaṃ ca cakruḥ || 5-59-22||

Sarga: 60/66 (37)

RMY 5-60-1

तानुवाच हरिश्रेष्ठो हनूमान्वानरर्षभः ।
अव्यग्रमनसो यूयं मधु सेवत वानराः ॥ ५-६०-१॥
tānuvāca hariśreṣṭho hanūmānvānararṣabhaḥ |
avyagramanaso yūyaṃ madhu sevata vānarāḥ || 5-60-1||

RMY 5-60-2

श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं हरीणां प्रवरोऽङ्गदः ।
प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा पिबन्तु हरयो मधु ॥ ५-६०-२॥
śrutvā hanumato vākyaṃ harīṇāṃ pravaro'ṅgadaḥ |
pratyuvāca prasannātmā pibantu harayo madhu || 5-60-2||

RMY 5-60-3

अवश्यं कृतकार्यस्य वाक्यं हनुमतो मया ।
अकार्यमपि कर्तव्यं किमङ्ग पुनरीदृशम् ॥ ५-६०-३॥
avaśyaṃ kṛtakāryasya vākyaṃ hanumato mayā |
akāryamapi kartavyaṃ kimaṅga punarīdṛśam || 5-60-3||

RMY 5-60-4

अन्दगस्य मुखाच्छ्रुत्वा वचनं वानरर्षभाः ।
साधु साध्विति संहृष्टा वानराः प्रत्यपूजयन् ॥ ५-६०-४॥
andagasya mukhācchrutvā vacanaṃ vānararṣabhāḥ |
sādhu sādhviti saṃhṛṣṭā vānarāḥ pratyapūjayan || 5-60-4||

RMY 5-60-5

पूजयित्वाङ्गदं सर्वे वानरा वानरर्षभम् ।
जग्मुर्मधुवनं यत्र नदीवेग इव द्रुतम् ॥ ५-६०-५॥
pūjayitvāṅgadaṃ sarve vānarā vānararṣabham |
jagmurmadhuvanaṃ yatra nadīvega iva drutam || 5-60-5||

RMY 5-60-6

ते प्रहृष्टा मधुवनं पालानाक्रम्य वीर्यतः ।
अतिसर्गाच्च पटवो दृष्ट्वा श्रुत्वा च मैथिलीम् ॥ ५-६०-६॥
te prahṛṣṭā madhuvanaṃ pālānākramya vīryataḥ |
atisargācca paṭavo dṛṣṭvā śrutvā ca maithilīm || 5-60-6||

RMY 5-60-7

उत्पत्य च ततः सर्वे वनपालान्समागताः ।
ताडयन्ति स्म शतशः सक्तान्मधुवने तदा ॥ ५-६०-७॥
utpatya ca tataḥ sarve vanapālānsamāgatāḥ |
tāḍayanti sma śataśaḥ saktānmadhuvane tadā || 5-60-7||

RMY 5-60-8

मधूनि द्रोणमात्राणि बहुभिः परिगृह्य ते ।
घ्नन्ति स्म सहिताः सर्वे भक्षयन्ति तथापरे ॥ ५-६०-८॥
madhūni droṇamātrāṇi bahubhiḥ parigṛhya te |
ghnanti sma sahitāḥ sarve bhakṣayanti tathāpare || 5-60-8||

RMY 5-60-9

केचित्पीत्वापविध्यन्ति मधूनि मधुपिङ्गलाः ।
मधूच्चिष्टेन केचिच्च जघ्नुरन्योन्यमुत्कटाः ॥ ५-६०-९॥
kecitpītvāpavidhyanti madhūni madhupiṅgalāḥ |
madhūcciṣṭena kecicca jaghnuranyonyamutkaṭāḥ || 5-60-9||

RMY 5-60-10

अपरे वृक्षमूलेषु शाखां गृह्य व्यवस्थितः ।
अत्यर्थं च मदग्लानाः पर्णान्यास्तीर्य शेरते ॥ ५-६०-१०॥
apare vṛkṣamūleṣu śākhāṃ gṛhya vyavasthitaḥ |
atyarthaṃ ca madaglānāḥ parṇānyāstīrya śerate || 5-60-10||

RMY 5-60-11

उन्मत्तभूताः प्लवगा मधुमत्ताश्च हृष्टवत् ।
क्षिपन्त्यपि तथान्योन्यं स्खलन्त्यपि तथापरे ॥ ५-६०-११॥
unmattabhūtāḥ plavagā madhumattāśca hṛṣṭavat |
kṣipantyapi tathānyonyaṃ skhalantyapi tathāpare || 5-60-11||

RMY 5-60-12

केचित्क्ष्वेडान्प्रकुर्वन्ति केचित्कूजन्ति हृष्टवत् ।
हरयो मधुना मत्ताः केचित्सुप्ता महीतले ॥ ५-६०-१२॥
kecitkṣveḍānprakurvanti kecitkūjanti hṛṣṭavat |
harayo madhunā mattāḥ kecitsuptā mahītale || 5-60-12||

RMY 5-60-13

येऽप्यत्र मधुपालाः स्युः प्रेष्या दधिमुखस्य तु ।
तेऽपि तैर्वानरैर्भीमैः प्रतिषिद्धा दिशो गताः ॥ ५-६०-१३॥
ye'pyatra madhupālāḥ syuḥ preṣyā dadhimukhasya tu |
te'pi tairvānarairbhīmaiḥ pratiṣiddhā diśo gatāḥ || 5-60-13||

RMY 5-60-14

जानुभिश्च प्रकृष्टाश्च देवमार्गं च दर्शिताः ।
अब्रुवन्परमोद्विग्ना गत्वा दधिमुखं वचः ॥ ५-६०-१४॥
jānubhiśca prakṛṣṭāśca devamārgaṃ ca darśitāḥ |
abruvanparamodvignā gatvā dadhimukhaṃ vacaḥ || 5-60-14||

RMY 5-60-15

हनूमता दत्तवरैर्हतं मधुवनं बलात् ।
वयं च जानुभिः कृष्टा देवमार्गं च दर्शिताः ॥ ५-६०-१५॥
hanūmatā dattavarairhataṃ madhuvanaṃ balāt |
vayaṃ ca jānubhiḥ kṛṣṭā devamārgaṃ ca darśitāḥ || 5-60-15||

RMY 5-60-16

ततो दधिमुखः क्रुद्धो वनपस्तत्र वानरः ।
हतं मधुवनं श्रुत्वा सान्त्वयामास तान्हरीन् ॥ ५-६०-१६॥
tato dadhimukhaḥ kruddho vanapastatra vānaraḥ |
hataṃ madhuvanaṃ śrutvā sāntvayāmāsa tānharīn || 5-60-16||

RMY 5-60-17

एतागच्छत गच्छामो वानरानतिदर्पितान् ।
बलेनावारयिष्यामो मधु भक्षयतो वयम् ॥ ५-६०-१७॥
etāgacchata gacchāmo vānarānatidarpitān |
balenāvārayiṣyāmo madhu bhakṣayato vayam || 5-60-17||

RMY 5-60-18

श्रुत्वा दधिमुखस्येदं वचनं वानरर्षभाः ।
पुनर्वीरा मधुवनं तेनैव सहिता ययुः ॥ ५-६०-१८॥
śrutvā dadhimukhasyedaṃ vacanaṃ vānararṣabhāḥ |
punarvīrā madhuvanaṃ tenaiva sahitā yayuḥ || 5-60-18||

RMY 5-60-19

मध्ये चैषां दधिमुखः प्रगृह्य सुमहातरुम् ।
समभ्यधावद्वेगेना ते च सर्वे प्लवंगमाः ॥ ५-६०-१९॥
madhye caiṣāṃ dadhimukhaḥ pragṛhya sumahātarum |
samabhyadhāvadvegenā te ca sarve plavaṃgamāḥ || 5-60-19||

RMY 5-60-20

ते शिलाः पादपांश्चापि पाषाणांश्चापि वानराः ।
गृहीत्वाभ्यागमन्क्रुद्धा यत्र ते कपिकुञ्जराः ॥ ५-६०-२०॥
te śilāḥ pādapāṃścāpi pāṣāṇāṃścāpi vānarāḥ |
gṛhītvābhyāgamankruddhā yatra te kapikuñjarāḥ || 5-60-20||

RMY 5-60-21

ते स्वामिवचनं वीरा हृदयेष्ववसज्य तत् ।
त्वरया ह्यभ्यधावन्त सालतालशिलायुधाः ॥ ५-६०-२१॥
te svāmivacanaṃ vīrā hṛdayeṣvavasajya tat |
tvarayā hyabhyadhāvanta sālatālaśilāyudhāḥ || 5-60-21||

RMY 5-60-22

वृक्षस्थांश्च तलस्थांश्च वानरान्बलदर्पितान् ।
अभ्यक्रामन्त ते वीराः पालास्तत्र सहस्रशः ॥ ५-६०-२२॥
vṛkṣasthāṃśca talasthāṃśca vānarānbaladarpitān |
abhyakrāmanta te vīrāḥ pālāstatra sahasraśaḥ || 5-60-22||

RMY 5-60-23

अथ दृष्ट्वा दधिमुखं क्रुद्धं वानरपुंगवाः ।
अभ्यधावन्त वेगेन हनूमत्प्रमुखास्तदा ॥ ५-६०-२३॥
atha dṛṣṭvā dadhimukhaṃ kruddhaṃ vānarapuṃgavāḥ |
abhyadhāvanta vegena hanūmatpramukhāstadā || 5-60-23||

RMY 5-60-24

तं सवृक्षं महाबाहुमापतन्तं महाबलम् ।
आर्यकं प्राहरत्तत्र बाहुभ्यां कुपितोऽङ्गदः ॥ ५-६०-२४॥
taṃ savṛkṣaṃ mahābāhumāpatantaṃ mahābalam |
āryakaṃ prāharattatra bāhubhyāṃ kupito'ṅgadaḥ || 5-60-24||

RMY 5-60-25

मदान्धश न वेदैनमार्यकोऽयं ममेति सः ।
अथैनं निष्पिपेषाशु वेगवद्वसुधातले ॥ ५-६०-२५॥
madāndhaśa na vedainamāryako'yaṃ mameti saḥ |
athainaṃ niṣpipeṣāśu vegavadvasudhātale || 5-60-25||

RMY 5-60-26

स भग्नबाहुर्विमुखो विह्वलः शोणितोक्षितः ।
मुमोह सहसा वीरो मुहूर्तं कपिकुञ्जरः ॥ ५-६०-२६॥
sa bhagnabāhurvimukho vihvalaḥ śoṇitokṣitaḥ |
mumoha sahasā vīro muhūrtaṃ kapikuñjaraḥ || 5-60-26||

RMY 5-60-27

स कथंचिद्विमुक्तस्तैर्वानरैर्वानरर्षभः ।
उवाचैकान्तमागम्य भृत्यांस्तान्समुपागतान् ॥ ५-६०-२७॥
sa kathaṃcidvimuktastairvānarairvānararṣabhaḥ |
uvācaikāntamāgamya bhṛtyāṃstānsamupāgatān || 5-60-27||

RMY 5-60-28

एते तिष्ठन्तु गच्छामो भर्ता नो यत्र वानरः ।
सुग्रीवो विपुलग्रीवः सह रामेण तिष्ठति ॥ ५-६०-२८॥
ete tiṣṭhantu gacchāmo bhartā no yatra vānaraḥ |
sugrīvo vipulagrīvaḥ saha rāmeṇa tiṣṭhati || 5-60-28||

RMY 5-60-29

सर्वं चैवाङ्गदे दोषं श्रावयिष्यामि पार्थिव ।
अमर्षी वचनं श्रुत्वा घातयिष्यति वानरान् ॥ ५-६०-२९॥
sarvaṃ caivāṅgade doṣaṃ śrāvayiṣyāmi pārthiva |
amarṣī vacanaṃ śrutvā ghātayiṣyati vānarān || 5-60-29||

RMY 5-60-30

इष्टं मधुवनं ह्येतत्सुग्रीवस्य महात्मनः ।
पितृपैतामहं दिव्यं देवैरपि दुरासदम् ॥ ५-६०-३०॥
iṣṭaṃ madhuvanaṃ hyetatsugrīvasya mahātmanaḥ |
pitṛpaitāmahaṃ divyaṃ devairapi durāsadam || 5-60-30||

RMY 5-60-31

स वानरानिमान्सर्वान्मधुलुब्धान्गतायुषः ।
घातयिष्यति दण्डेन सुग्रीवः ससुहृज्जनान् ॥ ५-६०-३१॥
sa vānarānimānsarvānmadhulubdhāngatāyuṣaḥ |
ghātayiṣyati daṇḍena sugrīvaḥ sasuhṛjjanān || 5-60-31||

RMY 5-60-32

वध्या ह्येते दुरात्मानो नृपाज्ञा परिभाविनः ।
अमर्षप्रभवो रोषः सफलो नो भविष्यति ॥ ५-६०-३२॥
vadhyā hyete durātmāno nṛpājñā paribhāvinaḥ |
amarṣaprabhavo roṣaḥ saphalo no bhaviṣyati || 5-60-32||

RMY 5-60-33

एवमुक्त्वा दधिमुखो वनपालान्महाबलः ।
जगाम सहसोत्पत्य वनपालैः समन्वितः ॥ ५-६०-३३॥
evamuktvā dadhimukho vanapālānmahābalaḥ |
jagāma sahasotpatya vanapālaiḥ samanvitaḥ || 5-60-33||

RMY 5-60-34

निमेषान्तरमात्रेण स हि प्राप्तो वनालयः ।
सहस्रांशुसुतो धीमान्सुग्रीवो यत्र वानरः ॥ ५-६०-३४॥
nimeṣāntaramātreṇa sa hi prāpto vanālayaḥ |
sahasrāṃśusuto dhīmānsugrīvo yatra vānaraḥ || 5-60-34||

RMY 5-60-35

रामं च लक्ष्मणं चैव दृष्ट्वा सुग्रीवमेव च ।
समप्रतिष्ठां जगतीमाकाशान्निपपात ह ॥ ५-६०-३५॥
rāmaṃ ca lakṣmaṇaṃ caiva dṛṣṭvā sugrīvameva ca |
samapratiṣṭhāṃ jagatīmākāśānnipapāta ha || 5-60-35||

RMY 5-60-36

स निपत्य महावीर्यः सर्वैस्तैः परिवारितः ।
हरिर्दधिमुखः पालैः पालानां परमेश्वरः ॥ ५-६०-३६॥
sa nipatya mahāvīryaḥ sarvaistaiḥ parivāritaḥ |
harirdadhimukhaḥ pālaiḥ pālānāṃ parameśvaraḥ || 5-60-36||

RMY 5-60-37

स दीनवदनो भूत्वा कृत्वा शिरसि चाञ्जलिम् ।
सुग्रीवस्य शुभौ मूर्ध्ना चरणौ प्रत्यपीडयत् ॥ ५-६०-३७॥
sa dīnavadano bhūtvā kṛtvā śirasi cāñjalim |
sugrīvasya śubhau mūrdhnā caraṇau pratyapīḍayat || 5-60-37||

Sarga: 61/66 (27)

RMY 5-61-1

ततो मूर्ध्ना निपतितं वानरं वानरर्षभः ।
दृष्ट्वैवोद्विग्नहृदयो वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ५-६१-१॥
tato mūrdhnā nipatitaṃ vānaraṃ vānararṣabhaḥ |
dṛṣṭvaivodvignahṛdayo vākyametaduvāca ha || 5-61-1||

RMY 5-61-2

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ कस्मात्त्वं पादयोः पतितो मम ।
अभयं ते भवेद्वीर सत्यमेवाभिधीयताम् ॥ ५-६१-२॥
uttiṣṭhottiṣṭha kasmāttvaṃ pādayoḥ patito mama |
abhayaṃ te bhavedvīra satyamevābhidhīyatām || 5-61-2||

RMY 5-61-3

स तु विश्वासितस्तेन सुग्रीवेण महात्मना ।
उत्थाय च महाप्राज्ञो वाक्यं दधिमुखोऽब्रवीत् ॥ ५-६१-३॥
sa tu viśvāsitastena sugrīveṇa mahātmanā |
utthāya ca mahāprājño vākyaṃ dadhimukho'bravīt || 5-61-3||

RMY 5-61-4

नैवर्क्षरजसा राजन्न त्वया नापि वालिना ।
वनं निसृष्टपूर्वं हि भक्षितं तत्तु वानरैः ॥ ५-६१-४॥
naivarkṣarajasā rājanna tvayā nāpi vālinā |
vanaṃ nisṛṣṭapūrvaṃ hi bhakṣitaṃ tattu vānaraiḥ || 5-61-4||

RMY 5-61-5

एभिः प्रधर्षिताश्चैव वारिता वनरक्षिभिः ।
मधून्यचिन्तयित्वेमान्भक्षयन्ति पिबन्ति च ॥ ५-६१-५॥
ebhiḥ pradharṣitāścaiva vāritā vanarakṣibhiḥ |
madhūnyacintayitvemānbhakṣayanti pibanti ca || 5-61-5||

RMY 5-61-6

शिष्टमत्रापविध्यन्ति भक्षयन्ति तथापरे ।
निवार्यमाणास्ते सर्वे भ्रुवौ वै दर्शयन्ति हि ॥ ५-६१-६॥
śiṣṭamatrāpavidhyanti bhakṣayanti tathāpare |
nivāryamāṇāste sarve bhruvau vai darśayanti hi || 5-61-6||

RMY 5-61-7

इमे हि संरब्धतरास्तथा तैः संप्रधर्षिताः ।
वारयन्तो वनात्तस्मात्क्रुद्धैर्वानरपुंगवैः ॥ ५-६१-७॥
ime hi saṃrabdhatarāstathā taiḥ saṃpradharṣitāḥ |
vārayanto vanāttasmātkruddhairvānarapuṃgavaiḥ || 5-61-7||

RMY 5-61-8

ततस्तैर्बहुभिर्वीरैर्वानरैर्वानरर्षभाः ।
संरक्तनयनैः क्रोधाद्धरयः संप्रचालिताः ॥ ५-६१-८॥
tatastairbahubhirvīrairvānarairvānararṣabhāḥ |
saṃraktanayanaiḥ krodhāddharayaḥ saṃpracālitāḥ || 5-61-8||

RMY 5-61-9

पाणिभिर्निहताः केचित्केचिज्जानुभिराहताः ।
प्रकृष्टाश्च यथाकामं देवमार्गं च दर्शिताः ॥ ५-६१-९॥
pāṇibhirnihatāḥ kecitkecijjānubhirāhatāḥ |
prakṛṣṭāśca yathākāmaṃ devamārgaṃ ca darśitāḥ || 5-61-9||

RMY 5-61-10

एवमेते हताः शूरास्त्वयि तिष्ठति भर्तरि ।
कृत्स्नं मधुवनं चैव प्रकामं तैः प्रभक्ष्यते ॥ ५-६१-१०॥
evamete hatāḥ śūrāstvayi tiṣṭhati bhartari |
kṛtsnaṃ madhuvanaṃ caiva prakāmaṃ taiḥ prabhakṣyate || 5-61-10||

RMY 5-61-11

एवं विज्ञाप्यमानं तु सुग्रीवं वानरर्षभम् ।
अपृच्छत्तं महाप्राज्ञो लक्ष्मणः परवीरहा ॥ ५-६१-११॥
evaṃ vijñāpyamānaṃ tu sugrīvaṃ vānararṣabham |
apṛcchattaṃ mahāprājño lakṣmaṇaḥ paravīrahā || 5-61-11||

RMY 5-61-12

किमयं वानरो राजन्वनपः प्रत्युपस्थितः ।
कं चार्थमभिनिर्दिश्य दुःखितो वाक्यमब्रवीत् ॥ ५-६१-१२॥
kimayaṃ vānaro rājanvanapaḥ pratyupasthitaḥ |
kaṃ cārthamabhinirdiśya duḥkhito vākyamabravīt || 5-61-12||

RMY 5-61-13

एवमुक्तस्तु सुग्रीवो लक्ष्मणेन महात्मना ।
लक्ष्मणं प्रत्युवाचेदं वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ ५-६१-१३॥
evamuktastu sugrīvo lakṣmaṇena mahātmanā |
lakṣmaṇaṃ pratyuvācedaṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ || 5-61-13||

RMY 5-61-14

आर्य लक्ष्मण संप्राह वीरो दधिमुखः कपिः ।
अङ्गदप्रमुखैर्वीरैर्भक्षितं मधुवानरैः ॥ ५-६१-१४॥
ārya lakṣmaṇa saṃprāha vīro dadhimukhaḥ kapiḥ |
aṅgadapramukhairvīrairbhakṣitaṃ madhuvānaraiḥ || 5-61-14||

RMY 5-61-15

नैषामकृतकृत्यानामीदृशः स्यादुपक्रमः ।
वनं यथाभिपन्नं तैः साधितं कर्म वानरैः ॥ ५-६१-१५॥
naiṣāmakṛtakṛtyānāmīdṛśaḥ syādupakramaḥ |
vanaṃ yathābhipannaṃ taiḥ sādhitaṃ karma vānaraiḥ || 5-61-15||

RMY 5-61-16

दृष्टा देवी न संदेहो न चान्येन हनूमता ।
न ह्यन्यः साधने हेतुः कर्मणोऽस्य हनूमतः ॥ ५-६१-१६॥
dṛṣṭā devī na saṃdeho na cānyena hanūmatā |
na hyanyaḥ sādhane hetuḥ karmaṇo'sya hanūmataḥ || 5-61-16||

RMY 5-61-17

कार्यसिद्धिर्हनुमति मतिश्च हरिपुंगव ।
व्यवसायश्च वीर्यं च श्रुतं चापि प्रतिष्ठितम् ॥ ५-६१-१७॥
kāryasiddhirhanumati matiśca haripuṃgava |
vyavasāyaśca vīryaṃ ca śrutaṃ cāpi pratiṣṭhitam || 5-61-17||

RMY 5-61-18

जाम्बवान्यत्र नेता स्यादङ्गदस्य बलेश्वरः ।
हनूमांश्चाप्यधिष्ठाता न तस्य गतिरन्यथा ॥ ५-६१-१८॥
jāmbavānyatra netā syādaṅgadasya baleśvaraḥ |
hanūmāṃścāpyadhiṣṭhātā na tasya gatiranyathā || 5-61-18||

RMY 5-61-19

अङ्गदप्रमुखैर्वीरैर्हतं मधुवनं किल ।
विचिन्त्य दक्षिणामाशामागतैर्हरिपुंगवैः ॥ ५-६१-१९॥
aṅgadapramukhairvīrairhataṃ madhuvanaṃ kila |
vicintya dakṣiṇāmāśāmāgatairharipuṃgavaiḥ || 5-61-19||

RMY 5-61-20

आगतैश्च प्रविष्टं तद्यथा मधुवनं हि तैः ।
धर्षितं च वनं कृत्स्नमुपयुक्तं च वानरैः ।
वारिताः सहिताः पालास्तथा जानुभिराहताः ॥ ५-६१-२०॥
āgataiśca praviṣṭaṃ tadyathā madhuvanaṃ hi taiḥ |
dharṣitaṃ ca vanaṃ kṛtsnamupayuktaṃ ca vānaraiḥ |
vāritāḥ sahitāḥ pālāstathā jānubhirāhatāḥ || 5-61-20||

RMY 5-61-21

एतदर्थमयं प्राप्तो वक्तुं मधुरवागिह ।
नाम्ना दधिमुखो नाम हरिः प्रख्यातविक्रमः ॥ ५-६१-२१॥
etadarthamayaṃ prāpto vaktuṃ madhuravāgiha |
nāmnā dadhimukho nāma hariḥ prakhyātavikramaḥ || 5-61-21||

RMY 5-61-22

दृष्टा सीता महाबाहो सौमित्रे पश्य तत्त्वतः ।
अभिगम्य यथा सर्वे पिबन्ति मधु वानराः ॥ ५-६१-२२॥
dṛṣṭā sītā mahābāho saumitre paśya tattvataḥ |
abhigamya yathā sarve pibanti madhu vānarāḥ || 5-61-22||

RMY 5-61-23

न चाप्यदृष्ट्वा वैदेहीं विश्रुताः पुरुषर्षभ ।
वनं दात्त वरं दिव्यं धर्षयेयुर्वनौकसः ॥ ५-६१-२३॥
na cāpyadṛṣṭvā vaidehīṃ viśrutāḥ puruṣarṣabha |
vanaṃ dātta varaṃ divyaṃ dharṣayeyurvanaukasaḥ || 5-61-23||

RMY 5-61-24

ततः प्रहृष्टो धर्मात्मा लक्ष्मणः सहराघवः ।
श्रुत्वा कर्णसुखां वाणीं सुग्रीववदनाच्च्युताम् ॥ ५-६१-२४॥
tataḥ prahṛṣṭo dharmātmā lakṣmaṇaḥ saharāghavaḥ |
śrutvā karṇasukhāṃ vāṇīṃ sugrīvavadanāccyutām || 5-61-24||

RMY 5-61-25

प्राहृष्यत भृशं रामो लक्ष्मणश्च महायशाः ।
श्रुत्वा दधिमुखस्येदं सुग्रीवस्तु प्रहृष्य च ।
वनपालं पुनर्वाक्यं सुग्रीवः प्रत्यभाषत ॥ ५-६१-२५॥
prāhṛṣyata bhṛśaṃ rāmo lakṣmaṇaśca mahāyaśāḥ |
śrutvā dadhimukhasyedaṃ sugrīvastu prahṛṣya ca |
vanapālaṃ punarvākyaṃ sugrīvaḥ pratyabhāṣata || 5-61-25||

RMY 5-61-26

प्रीतोऽस्मि सौम्य यद्भुक्तं वनं तैः कृतकर्मभिः ।
मर्षितं मर्षणीयं च चेष्टितं कृतकर्मणाम् ॥ ५-६१-२६॥
prīto'smi saumya yadbhuktaṃ vanaṃ taiḥ kṛtakarmabhiḥ |
marṣitaṃ marṣaṇīyaṃ ca ceṣṭitaṃ kṛtakarmaṇām || 5-61-26||

RMY 5-61-27

इच्छामि शीघ्रं हनुमत्प्रधानान्शाखामृगांस्तान्मृगराजदर्पान् ।
द्रष्टुं कृतार्थान्सह राघवाभ्यां श्रोतुं च सीताधिगमे प्रयत्नम् ॥ ५-६१-२७॥
icchāmi śīghraṃ hanumatpradhānānśākhāmṛgāṃstānmṛgarājadarpān |
draṣṭuṃ kṛtārthānsaha rāghavābhyāṃ śrotuṃ ca sītādhigame prayatnam || 5-61-27||

Sarga: 62/66 (40)

RMY 5-62-1

सुग्रीवेणैवमुक्तस्तु हृष्टो दधिमुखः कपिः ।
राघवं लक्ष्मणं चैव सुग्रीवं चाभ्यवादयत् ॥ ५-६२-१॥
sugrīveṇaivamuktastu hṛṣṭo dadhimukhaḥ kapiḥ |
rāghavaṃ lakṣmaṇaṃ caiva sugrīvaṃ cābhyavādayat || 5-62-1||

RMY 5-62-2

स प्रणम्य च सुग्रीवं राघवौ च महाबलौ ।
वानरैः सहितैः शूरैर्दिवमेवोत्पपात ह ॥ ५-६२-२॥
sa praṇamya ca sugrīvaṃ rāghavau ca mahābalau |
vānaraiḥ sahitaiḥ śūrairdivamevotpapāta ha || 5-62-2||

RMY 5-62-3

स यथैवागतः पूर्वं तथैव त्वरितो गतः ।
निपत्य गगनाद्भूमौ तद्वनं प्रविवेश ह ॥ ५-६२-३॥
sa yathaivāgataḥ pūrvaṃ tathaiva tvarito gataḥ |
nipatya gaganādbhūmau tadvanaṃ praviveśa ha || 5-62-3||

RMY 5-62-4

स प्रविष्टो मधुवनं ददर्श हरियूथपान् ।
विमदानुद्धतान्सर्वान्मेहमानान्मधूदकम् ॥ ५-६२-४॥
sa praviṣṭo madhuvanaṃ dadarśa hariyūthapān |
vimadānuddhatānsarvānmehamānānmadhūdakam || 5-62-4||

RMY 5-62-5

स तानुपागमद्वीरो बद्ध्वा करपुटाञ्जलिम् ।
उवाच वचनं श्लक्ष्णमिदं हृष्टवदङ्गदम् ॥ ५-६२-५॥
sa tānupāgamadvīro baddhvā karapuṭāñjalim |
uvāca vacanaṃ ślakṣṇamidaṃ hṛṣṭavadaṅgadam || 5-62-5||

RMY 5-62-6

सौम्य रोषो न कर्तव्यो यदेभिरभिवारितः ।
अज्ञानाद्रक्षिभिः क्रोधाद्भवन्तः प्रतिषेधिताः ॥ ५-६२-६॥
saumya roṣo na kartavyo yadebhirabhivāritaḥ |
ajñānādrakṣibhiḥ krodhādbhavantaḥ pratiṣedhitāḥ || 5-62-6||

RMY 5-62-7

युवराजस्त्वमीशश्च वनस्यास्य महाबल ।
मौर्ख्यात्पूर्वं कृतो दोषस्तद्भवान्क्षन्तुमर्हति ॥ ५-६२-७॥
yuvarājastvamīśaśca vanasyāsya mahābala |
maurkhyātpūrvaṃ kṛto doṣastadbhavānkṣantumarhati || 5-62-7||

RMY 5-62-8

यथैव हि पिता तेऽभूत्पूर्वं हरिगणेश्वरः ।
तथा त्वमपि सुग्रीवो नान्यस्तु हरिसत्तम ॥ ५-६२-८॥
yathaiva hi pitā te'bhūtpūrvaṃ harigaṇeśvaraḥ |
tathā tvamapi sugrīvo nānyastu harisattama || 5-62-8||

RMY 5-62-9

आख्यातं हि मया गत्वा पितृव्यस्य तवानघ ।
इहोपयानं सर्वेषामेतेषां वनचारिणाम् ॥ ५-६२-९॥
ākhyātaṃ hi mayā gatvā pitṛvyasya tavānagha |
ihopayānaṃ sarveṣāmeteṣāṃ vanacāriṇām || 5-62-9||

RMY 5-62-10

स त्वदागमनं श्रुत्वा सहैभिर्हरियूथपैः ।
प्रहृष्टो न तु रुष्टोऽसौ वनं श्रुत्वा प्रधर्षितम् ॥ ५-६२-१०॥
sa tvadāgamanaṃ śrutvā sahaibhirhariyūthapaiḥ |
prahṛṣṭo na tu ruṣṭo'sau vanaṃ śrutvā pradharṣitam || 5-62-10||

RMY 5-62-11

प्रहृष्टो मां पितृव्यस्ते सुग्रीवो वानरेश्वरः ।
शीघ्रं प्रेषय सर्वांस्तानिति होवाच पार्थिवः ॥ ५-६२-११॥
prahṛṣṭo māṃ pitṛvyaste sugrīvo vānareśvaraḥ |
śīghraṃ preṣaya sarvāṃstāniti hovāca pārthivaḥ || 5-62-11||

RMY 5-62-12

श्रुत्वा दधिमुखस्यैतद्वचनं श्लक्ष्णमङ्गदः ।
अब्रवीत्तान्हरिश्रेष्ठो वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ ५-६२-१२॥
śrutvā dadhimukhasyaitadvacanaṃ ślakṣṇamaṅgadaḥ |
abravīttānhariśreṣṭho vākyaṃ vākyaviśāradaḥ || 5-62-12||

RMY 5-62-13

शङ्के श्रुतोऽयं वृत्तान्तो रामेण हरियूथपाः ।
तत्क्षमं नेह नः स्थातुं कृते कार्ये परंतपाः ॥ ५-६२-१३॥
śaṅke śruto'yaṃ vṛttānto rāmeṇa hariyūthapāḥ |
tatkṣamaṃ neha naḥ sthātuṃ kṛte kārye paraṃtapāḥ || 5-62-13||

RMY 5-62-14

पीत्वा मधु यथाकामं विश्रान्ता वनचारिणः ।
किं शेषं गमनं तत्र सुग्रीवो यत्र मे गुरुः ॥ ५-६२-१४॥
pītvā madhu yathākāmaṃ viśrāntā vanacāriṇaḥ |
kiṃ śeṣaṃ gamanaṃ tatra sugrīvo yatra me guruḥ || 5-62-14||

RMY 5-62-15

सर्वे यथा मां वक्ष्यन्ति समेत्य हरियूथपाः ।
तथास्मि कर्ता कर्तव्ये भवद्भिः परवानहम् ॥ ५-६२-१५॥
sarve yathā māṃ vakṣyanti sametya hariyūthapāḥ |
tathāsmi kartā kartavye bhavadbhiḥ paravānaham || 5-62-15||

RMY 5-62-16

नाज्ञापयितुमीशोऽहं युवराजोऽस्मि यद्यपि ।
अयुक्तं कृतकर्माणो यूयं धर्षयितुं मया ॥ ५-६२-१६॥
nājñāpayitumīśo'haṃ yuvarājo'smi yadyapi |
ayuktaṃ kṛtakarmāṇo yūyaṃ dharṣayituṃ mayā || 5-62-16||

RMY 5-62-17

ब्रुवतश्चाङ्गदश्चैवं श्रुत्वा वचनमव्ययम् ।
प्रहृष्टमनसो वाक्यमिदमूचुर्वनौकसः ॥ ५-६२-१७॥
bruvataścāṅgadaścaivaṃ śrutvā vacanamavyayam |
prahṛṣṭamanaso vākyamidamūcurvanaukasaḥ || 5-62-17||

RMY 5-62-18

एवं वक्ष्यति को राजन्प्रभुः सन्वानरर्षभ ।
ऐश्वर्यमदमत्तो हि सर्वोऽहमिति मन्यते ॥ ५-६२-१८॥
evaṃ vakṣyati ko rājanprabhuḥ sanvānararṣabha |
aiśvaryamadamatto hi sarvo'hamiti manyate || 5-62-18||

RMY 5-62-19

तव चेदं सुसदृशं वाक्यं नान्यस्य कस्यचित् ।
संनतिर्हि तवाख्याति भविष्यच्छुभभाग्यताम् ॥ ५-६२-१९॥
tava cedaṃ susadṛśaṃ vākyaṃ nānyasya kasyacit |
saṃnatirhi tavākhyāti bhaviṣyacchubhabhāgyatām || 5-62-19||

RMY 5-62-20

सर्वे वयमपि प्राप्तास्तत्र गन्तुं कृतक्षणाः ।
स यत्र हरिवीराणां सुग्रीवः पतिरव्ययः ॥ ५-६२-२०॥
sarve vayamapi prāptāstatra gantuṃ kṛtakṣaṇāḥ |
sa yatra harivīrāṇāṃ sugrīvaḥ patiravyayaḥ || 5-62-20||

RMY 5-62-21

त्वया ह्यनुक्तैर्हरिभिर्नैव शक्यं पदात्पदम् ।
क्वचिद्गन्तुं हरिश्रेष्ठ ब्रूमः सत्यमिदं तु ते ॥ ५-६२-२१॥
tvayā hyanuktairharibhirnaiva śakyaṃ padātpadam |
kvacidgantuṃ hariśreṣṭha brūmaḥ satyamidaṃ tu te || 5-62-21||

RMY 5-62-22

एवं तु वदतां तेषामङ्गदः प्रत्यभाषत ।
बाढं गच्छाम इत्युक्त्वा उत्पपात महीतलात् ॥ ५-६२-२२॥
evaṃ tu vadatāṃ teṣāmaṅgadaḥ pratyabhāṣata |
bāḍhaṃ gacchāma ityuktvā utpapāta mahītalāt || 5-62-22||

RMY 5-62-23

उत्पतन्तमनूत्पेतुः सर्वे ते हरियूथपाः ।
कृत्वाकाशं निराकाशं यज्ञोत्क्षिप्ता इवानलाः ॥ ५-६२-२३॥
utpatantamanūtpetuḥ sarve te hariyūthapāḥ |
kṛtvākāśaṃ nirākāśaṃ yajñotkṣiptā ivānalāḥ || 5-62-23||

RMY 5-62-24

तेऽम्बरं सहसोत्पत्य वेगवन्तः प्लवंगमाः ।
विनदन्तो महानादं घना वातेरिता यथा ॥ ५-६२-२४॥
te'mbaraṃ sahasotpatya vegavantaḥ plavaṃgamāḥ |
vinadanto mahānādaṃ ghanā vāteritā yathā || 5-62-24||

RMY 5-62-25

अङ्गदे ह्यननुप्राप्ते सुग्रीवो वानराधिपः ।
उवाच शोकोपहतं रामं कमललोचनम् ॥ ५-६२-२५॥
aṅgade hyananuprāpte sugrīvo vānarādhipaḥ |
uvāca śokopahataṃ rāmaṃ kamalalocanam || 5-62-25||

RMY 5-62-26

समाश्वसिहि भद्रं ते दृष्टा देवी न संशयः ।
नागन्तुमिह शक्यं तैरतीते समये हि नः ॥ ५-६२-२६॥
samāśvasihi bhadraṃ te dṛṣṭā devī na saṃśayaḥ |
nāgantumiha śakyaṃ tairatīte samaye hi naḥ || 5-62-26||

RMY 5-62-27

न मत्सकाशमागच्छेत्कृत्ये हि विनिपातिते ।
युवराजो महाबाहुः प्लवतां प्रवरोऽङ्गदः ॥ ५-६२-२७॥
na matsakāśamāgacchetkṛtye hi vinipātite |
yuvarājo mahābāhuḥ plavatāṃ pravaro'ṅgadaḥ || 5-62-27||

RMY 5-62-28

यद्यप्यकृतकृत्यानामीदृशः स्यादुपक्रमः ।
भवेत्तु दीनवदनो भ्रान्तविप्लुतमानसः ॥ ५-६२-२८॥
yadyapyakṛtakṛtyānāmīdṛśaḥ syādupakramaḥ |
bhavettu dīnavadano bhrāntaviplutamānasaḥ || 5-62-28||

RMY 5-62-29

पितृपैतामहं चैतत्पूर्वकैरभिरक्षितम् ।
न मे मधुवनं हन्यादहृष्टः प्लवगेश्वरः ॥ ५-६२-२९॥
pitṛpaitāmahaṃ caitatpūrvakairabhirakṣitam |
na me madhuvanaṃ hanyādahṛṣṭaḥ plavageśvaraḥ || 5-62-29||

RMY 5-62-30

कौसल्या सुप्रजा राम समाश्वसिहि सुव्रत ।
दृष्टा देवी न संदेहो न चान्येन हनूमता ।
न ह्यन्यः कर्मणो हेतुः साधने तद्विधो भवेत् ॥ ५-६२-३०॥
kausalyā suprajā rāma samāśvasihi suvrata |
dṛṣṭā devī na saṃdeho na cānyena hanūmatā |
na hyanyaḥ karmaṇo hetuḥ sādhane tadvidho bhavet || 5-62-30||

RMY 5-62-31

हनूमति हि सिद्धिश्च मतिश्च मतिसत्तम ।
व्यवसायश्च वीर्यं च सूर्ये तेज इव ध्रुवम् ॥ ५-६२-३१॥
hanūmati hi siddhiśca matiśca matisattama |
vyavasāyaśca vīryaṃ ca sūrye teja iva dhruvam || 5-62-31||

RMY 5-62-32

जाम्बवान्यत्र नेता स्यादङ्गदश्च बलेश्वरः ।
हनूमांश्चाप्यधिष्ठाता न तस्य गतिरन्यथा ॥ ५-६२-३२॥
jāmbavānyatra netā syādaṅgadaśca baleśvaraḥ |
hanūmāṃścāpyadhiṣṭhātā na tasya gatiranyathā || 5-62-32||

RMY 5-62-33

मा भूश्चिन्ता समायुक्तः संप्रत्यमितविक्रम ॥ ५-६२-३३॥
mā bhūścintā samāyuktaḥ saṃpratyamitavikrama || 5-62-33||

RMY 5-62-34

ततः किल किला शब्दं शुश्रावासन्नमम्बरे ।
हनूमत्कर्मदृप्तानां नर्दतां काननौकसाम् ।
किष्किन्धामुपयातानां सिद्धिं कथयतामिव ॥ ५-६२-३४॥
tataḥ kila kilā śabdaṃ śuśrāvāsannamambare |
hanūmatkarmadṛptānāṃ nardatāṃ kānanaukasām |
kiṣkindhāmupayātānāṃ siddhiṃ kathayatāmiva || 5-62-34||

RMY 5-62-35

ततः श्रुत्वा निनादं तं कपीनां कपिसत्तमः ।
आयताञ्चितलाङ्गूलः सोऽभवद्धृष्टमानसः ॥ ५-६२-३५॥
tataḥ śrutvā ninādaṃ taṃ kapīnāṃ kapisattamaḥ |
āyatāñcitalāṅgūlaḥ so'bhavaddhṛṣṭamānasaḥ || 5-62-35||

RMY 5-62-36

आजग्मुस्तेऽपि हरयो रामदर्शनकाङ्क्षिणः ।
अङ्गदं पुरतः कृत्वा हनूमन्तं च वानरम् ॥ ५-६२-३६॥
ājagmuste'pi harayo rāmadarśanakāṅkṣiṇaḥ |
aṅgadaṃ purataḥ kṛtvā hanūmantaṃ ca vānaram || 5-62-36||

RMY 5-62-37

तेऽङ्गदप्रमुखा वीराः प्रहृष्टाश्च मुदान्विताः ।
निपेतुर्हरिराजस्य समीपे राघवस्य च ॥ ५-६२-३७॥
te'ṅgadapramukhā vīrāḥ prahṛṣṭāśca mudānvitāḥ |
nipeturharirājasya samīpe rāghavasya ca || 5-62-37||

RMY 5-62-38

हनूमांश्च महाबहुः प्रणम्य शिरसा ततः ।
नियतामक्षतां देवीं राघवाय न्यवेदयत् ॥ ५-६२-३८॥
hanūmāṃśca mahābahuḥ praṇamya śirasā tataḥ |
niyatāmakṣatāṃ devīṃ rāghavāya nyavedayat || 5-62-38||

RMY 5-62-39

निश्चितार्थं ततस्तस्मिन्सुग्रीवं पवनात्मजे ।
लक्ष्मणः प्रीतिमान्प्रीतं बहुमानादवैक्षत ॥ ५-६२-३९॥
niścitārthaṃ tatastasminsugrīvaṃ pavanātmaje |
lakṣmaṇaḥ prītimānprītaṃ bahumānādavaikṣata || 5-62-39||

RMY 5-62-40

प्रीत्या च रममाणोऽथ राघवः परवीरहा ।
बहु मानेन महता हनूमन्तमवैक्षत ॥ ५-६२-४०॥
prītyā ca ramamāṇo'tha rāghavaḥ paravīrahā |
bahu mānena mahatā hanūmantamavaikṣata || 5-62-40||

Sarga: 63/66 (26)

RMY 5-63-1

ततः प्रस्रवणं शैलं ते गत्वा चित्रकाननम् ।
प्रणम्य शिरसा रामं लक्ष्मणं च महाबलम् ॥ ५-६३-१॥
tataḥ prasravaṇaṃ śailaṃ te gatvā citrakānanam |
praṇamya śirasā rāmaṃ lakṣmaṇaṃ ca mahābalam || 5-63-1||

RMY 5-63-2

युवराजं पुरस्कृत्य सुग्रीवमभिवाद्य च ।
प्रवृत्तमथ सीतायाः प्रवक्तुमुपचक्रमुः ॥ ५-६३-२॥
yuvarājaṃ puraskṛtya sugrīvamabhivādya ca |
pravṛttamatha sītāyāḥ pravaktumupacakramuḥ || 5-63-2||

RMY 5-63-3

रावणान्तःपुरे रोधं राक्षसीभिश्च तर्जनम् ।
रामे समनुरागं च यश्चापि समयः कृतः ॥ ५-६३-३॥
rāvaṇāntaḥpure rodhaṃ rākṣasībhiśca tarjanam |
rāme samanurāgaṃ ca yaścāpi samayaḥ kṛtaḥ || 5-63-3||

RMY 5-63-4

एतदाख्यान्ति ते सर्वे हरयो राम संनिधौ ।
वैदेहीमक्षतां श्रुत्वा रामस्तूत्तरमब्रवीत् ॥ ५-६३-४॥
etadākhyānti te sarve harayo rāma saṃnidhau |
vaidehīmakṣatāṃ śrutvā rāmastūttaramabravīt || 5-63-4||

RMY 5-63-5

क्व सीता वर्तते देवी कथं च मयि वर्तते ।
एतन्मे सर्वमाख्यात वैदेहीं प्रति वानराः ॥ ५-६३-५॥
kva sītā vartate devī kathaṃ ca mayi vartate |
etanme sarvamākhyāta vaidehīṃ prati vānarāḥ || 5-63-5||

RMY 5-63-6

रामस्य गदितं श्रुत्व हरयो रामसंनिधौ ।
चोदयन्ति हनूमन्तं सीतावृत्तान्तकोविदम् ॥ ५-६३-६॥
rāmasya gaditaṃ śrutva harayo rāmasaṃnidhau |
codayanti hanūmantaṃ sītāvṛttāntakovidam || 5-63-6||

RMY 5-63-7

श्रुत्वा तु वचनं तेषां हनूमान्मारुतात्मजः ।
उवाच वाक्यं वाक्यज्ञः सीताया दर्शनं यथा ॥ ५-६३-७॥
śrutvā tu vacanaṃ teṣāṃ hanūmānmārutātmajaḥ |
uvāca vākyaṃ vākyajñaḥ sītāyā darśanaṃ yathā || 5-63-7||

RMY 5-63-8

समुद्रं लङ्घयित्वाहं शतयोजनमायतम् ।
अगच्छं जानकीं सीतां मार्गमाणो दिदृक्षया ॥ ५-६३-८॥
samudraṃ laṅghayitvāhaṃ śatayojanamāyatam |
agacchaṃ jānakīṃ sītāṃ mārgamāṇo didṛkṣayā || 5-63-8||

RMY 5-63-9

तत्र लङ्केति नगरी रावणस्य दुरात्मनः ।
दक्षिणस्य समुद्रस्य तीरे वसति दक्षिणे ॥ ५-६३-९॥
tatra laṅketi nagarī rāvaṇasya durātmanaḥ |
dakṣiṇasya samudrasya tīre vasati dakṣiṇe || 5-63-9||

RMY 5-63-10

तत्र दृष्टा मया सीता रावणान्तःपुरे सती ।
संन्यस्य त्वयि जीवन्ती रामा राम मनोरथम् ॥ ५-६३-१०॥
tatra dṛṣṭā mayā sītā rāvaṇāntaḥpure satī |
saṃnyasya tvayi jīvantī rāmā rāma manoratham || 5-63-10||

RMY 5-63-11

दृष्टा मे राक्षसी मध्ये तर्ज्यमाना मुहुर्मुहुः ।
राक्षसीभिर्विरूपाभी रक्षिता प्रमदावने ॥ ५-६३-११॥
dṛṣṭā me rākṣasī madhye tarjyamānā muhurmuhuḥ |
rākṣasībhirvirūpābhī rakṣitā pramadāvane || 5-63-11||

RMY 5-63-12

दुःखमापद्यते देवी तवादुःखोचिता सती ।
रावणान्तःपुरे रुद्ध्वा राक्षसीभिः सुरक्षिता ॥ ५-६३-१२॥
duḥkhamāpadyate devī tavāduḥkhocitā satī |
rāvaṇāntaḥpure ruddhvā rākṣasībhiḥ surakṣitā || 5-63-12||

RMY 5-63-13

एकवेणीधरा दीना त्वयि चिन्तापरायणा ।
अधःशय्या विवर्णाङ्गी पद्मिनीव हिमागमे ॥ ५-६३-१३॥
ekaveṇīdharā dīnā tvayi cintāparāyaṇā |
adhaḥśayyā vivarṇāṅgī padminīva himāgame || 5-63-13||

RMY 5-63-14

रावणाद्विनिवृत्तार्था मर्तव्यकृतनिश्चया ।
देवी कथंचित्काकुत्स्थ त्वन्मना मार्गिता मया ॥ ५-६३-१४॥
rāvaṇādvinivṛttārthā martavyakṛtaniścayā |
devī kathaṃcitkākutstha tvanmanā mārgitā mayā || 5-63-14||

RMY 5-63-15

इक्ष्वाकुवंशविख्यातिं शनैः कीर्तयतानघ ।
स मया नरशार्दूल विश्वासमुपपादिता ॥ ५-६३-१५॥
ikṣvākuvaṃśavikhyātiṃ śanaiḥ kīrtayatānagha |
sa mayā naraśārdūla viśvāsamupapāditā || 5-63-15||

RMY 5-63-16

ततः संभाषिता देवी सर्वमर्थं च दर्शिता ।
रामसुग्रीवसख्यं च श्रुत्वा प्रीतिमुपागता ॥ ५-६३-१६॥
tataḥ saṃbhāṣitā devī sarvamarthaṃ ca darśitā |
rāmasugrīvasakhyaṃ ca śrutvā prītimupāgatā || 5-63-16||

RMY 5-63-17

नियतः समुदाचारो भक्तिश्चास्यास्तथा त्वयि ।
एवं मया महाभागा दृष्टा जनकनन्दिनी ।
उग्रेण तपसा युक्ता त्वद्भक्त्या पुरुषर्षभ ॥ ५-६३-१७॥
niyataḥ samudācāro bhaktiścāsyāstathā tvayi |
evaṃ mayā mahābhāgā dṛṣṭā janakanandinī |
ugreṇa tapasā yuktā tvadbhaktyā puruṣarṣabha || 5-63-17||

RMY 5-63-18

अभिज्ञानं च मे दत्तं यथावृत्तं तवान्तिके ।
चित्रकूटे महाप्राज्ञ वायसं प्रति राघव ॥ ५-६३-१८॥
abhijñānaṃ ca me dattaṃ yathāvṛttaṃ tavāntike |
citrakūṭe mahāprājña vāyasaṃ prati rāghava || 5-63-18||

RMY 5-63-19

विज्ञाप्यश्च नर व्याघ्रो रामो वायुसुत त्वया ।
अखिलेनेह यद्दृष्टमिति मामाह जानकी ॥ ५-६३-१९॥
vijñāpyaśca nara vyāghro rāmo vāyusuta tvayā |
akhileneha yaddṛṣṭamiti māmāha jānakī || 5-63-19||

RMY 5-63-20

इदं चास्मै प्रदातव्यं यत्नात्सुपरिरक्षितम् ।
ब्रुवता वचनान्येवं सुग्रीवस्योपशृण्वतः ॥ ५-६३-२०॥
idaṃ cāsmai pradātavyaṃ yatnātsuparirakṣitam |
bruvatā vacanānyevaṃ sugrīvasyopaśṛṇvataḥ || 5-63-20||

RMY 5-63-21

एष चूडामणिः श्रीमान्मया ते यत्नरक्षितः ।
मनःशिलायास्तिकलस्तं स्मरस्वेति चाब्रवीत् ॥ ५-६३-२१॥
eṣa cūḍāmaṇiḥ śrīmānmayā te yatnarakṣitaḥ |
manaḥśilāyāstikalastaṃ smarasveti cābravīt || 5-63-21||

RMY 5-63-22

एष निर्यातितः श्रीमान्मया ते वारिसंभवः ।
एतं दृष्ट्वा प्रमोदिष्ये व्यसने त्वामिवानघ ॥ ५-६३-२२॥
eṣa niryātitaḥ śrīmānmayā te vārisaṃbhavaḥ |
etaṃ dṛṣṭvā pramodiṣye vyasane tvāmivānagha || 5-63-22||

RMY 5-63-23

जीवितं धारयिष्यामि मासं दशरथात्मज ।
ऊर्ध्वं मासान्न जीवेयं रक्षसां वशमागता ॥ ५-६३-२३॥
jīvitaṃ dhārayiṣyāmi māsaṃ daśarathātmaja |
ūrdhvaṃ māsānna jīveyaṃ rakṣasāṃ vaśamāgatā || 5-63-23||

RMY 5-63-24

इति मामब्रवीत्सीता कृशाङ्गी धर्म चारिणी ।
रावणान्तःपुरे रुद्धा मृगीवोत्फुल्ललोचना ॥ ५-६३-२४॥
iti māmabravītsītā kṛśāṅgī dharma cāriṇī |
rāvaṇāntaḥpure ruddhā mṛgīvotphullalocanā || 5-63-24||

RMY 5-63-25

एतदेव मयाख्यातं सर्वं राघव यद्यथा ।
सर्वथा सागरजले संतारः प्रविधीयताम् ॥ ५-६३-२५॥
etadeva mayākhyātaṃ sarvaṃ rāghava yadyathā |
sarvathā sāgarajale saṃtāraḥ pravidhīyatām || 5-63-25||

RMY 5-63-26

तौ जाताश्वासौ राजपुत्रौ विदित्वा तच्चाभिज्ञानं राघवाय प्रदाय ।
देव्या चाख्यातं सर्वमेवानुपूर्व्याद्वाचा संपूर्णं वायुपुत्रः शशंस ॥ ५-६३-२६॥
tau jātāśvāsau rājaputrau viditvā taccābhijñānaṃ rāghavāya pradāya |
devyā cākhyātaṃ sarvamevānupūrvyādvācā saṃpūrṇaṃ vāyuputraḥ śaśaṃsa || 5-63-26||

Sarga: 64/66 (15)

RMY 5-64-1

एवमुक्तो हनुमता रामो दशरथात्मजः ।
तं मणिं हृदये कृत्वा प्ररुरोद सलक्ष्मणः ॥ ५-६४-१॥
evamukto hanumatā rāmo daśarathātmajaḥ |
taṃ maṇiṃ hṛdaye kṛtvā praruroda salakṣmaṇaḥ || 5-64-1||

RMY 5-64-2

तं तु दृष्ट्वा मणिश्रेष्ठं राघवः शोककर्शितः ।
नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां सुग्रीवमिदमब्रवीत् ॥ ५-६४-२॥
taṃ tu dṛṣṭvā maṇiśreṣṭhaṃ rāghavaḥ śokakarśitaḥ |
netrābhyāmaśrupūrṇābhyāṃ sugrīvamidamabravīt || 5-64-2||

RMY 5-64-3

यथैव धेनुः स्रवति स्नेहाद्वत्सस्य वत्सला ।
तथा ममापि हृदयं मणिरत्नस्य दर्शनात् ॥ ५-६४-३॥
yathaiva dhenuḥ sravati snehādvatsasya vatsalā |
tathā mamāpi hṛdayaṃ maṇiratnasya darśanāt || 5-64-3||

RMY 5-64-4

मणिरत्नमिदं दत्तं वैदेह्याः श्वशुरेण मे ।
वधूकाले यथा बद्धमधिकं मूर्ध्नि शोभते ॥ ५-६४-४॥
maṇiratnamidaṃ dattaṃ vaidehyāḥ śvaśureṇa me |
vadhūkāle yathā baddhamadhikaṃ mūrdhni śobhate || 5-64-4||

RMY 5-64-5

अयं हि जलसंभूतो मणिः प्रवरपूजितः ।
यज्ञे परमतुष्टेन दत्तः शक्रेण धीमता ॥ ५-६४-५॥
ayaṃ hi jalasaṃbhūto maṇiḥ pravarapūjitaḥ |
yajñe paramatuṣṭena dattaḥ śakreṇa dhīmatā || 5-64-5||

RMY 5-64-6

इमं दृष्ट्वा मणिश्रेष्ठं तथा तातस्य दर्शनम् ।
अद्यास्म्यवगतः सौम्य वैदेहस्य तथा विभोः ॥ ५-६४-६॥
imaṃ dṛṣṭvā maṇiśreṣṭhaṃ tathā tātasya darśanam |
adyāsmyavagataḥ saumya vaidehasya tathā vibhoḥ || 5-64-6||

RMY 5-64-7

अयं हि शोभते तस्याः प्रियाया मूर्ध्नि मे मणिः ।
अद्यास्य दर्शनेनाहं प्राप्तां तामिव चिन्तये ॥ ५-६४-७॥
ayaṃ hi śobhate tasyāḥ priyāyā mūrdhni me maṇiḥ |
adyāsya darśanenāhaṃ prāptāṃ tāmiva cintaye || 5-64-7||

RMY 5-64-8

किमाह सीता वैदेही ब्रूहि सौम्य पुनः पुनः ।
परासुमिव तोयेन सिञ्चन्ती वाक्यवारिणा ॥ ५-६४-८॥
kimāha sītā vaidehī brūhi saumya punaḥ punaḥ |
parāsumiva toyena siñcantī vākyavāriṇā || 5-64-8||

RMY 5-64-9

इतस्तु किं दुःखतरं यदिमं वारिसंभवम् ।
मणिं पश्यामि सौमित्रे वैदेहीमागतं विना ॥ ५-६४-९॥
itastu kiṃ duḥkhataraṃ yadimaṃ vārisaṃbhavam |
maṇiṃ paśyāmi saumitre vaidehīmāgataṃ vinā || 5-64-9||

RMY 5-64-10

चिरं जीवति वैदेही यदि मासं धरिष्यति ।
क्षणं सौम्य न जीवेयं विना तामसितेक्षणाम् ॥ ५-६४-१०॥
ciraṃ jīvati vaidehī yadi māsaṃ dhariṣyati |
kṣaṇaṃ saumya na jīveyaṃ vinā tāmasitekṣaṇām || 5-64-10||

RMY 5-64-11

नय मामपि तं देशं यत्र दृष्टा मम प्रिया ।
न तिष्ठेयं क्षणमपि प्रवृत्तिमुपलभ्य च ॥ ५-६४-११॥
naya māmapi taṃ deśaṃ yatra dṛṣṭā mama priyā |
na tiṣṭheyaṃ kṣaṇamapi pravṛttimupalabhya ca || 5-64-11||

RMY 5-64-12

कथं सा मम सुश्रोणि भीरु भीरुः सती तदा ।
भयावहानां घोराणां मध्ये तिष्ठति रक्षसाम् ॥ ५-६४-१२॥
kathaṃ sā mama suśroṇi bhīru bhīruḥ satī tadā |
bhayāvahānāṃ ghorāṇāṃ madhye tiṣṭhati rakṣasām || 5-64-12||

RMY 5-64-13

शारदस्तिमिरोन्मुखो नूनं चन्द्र इवाम्बुदैः ।
आवृतं वदनं तस्या न विराजति राक्षसैः ॥ ५-६४-१३॥
śāradastimironmukho nūnaṃ candra ivāmbudaiḥ |
āvṛtaṃ vadanaṃ tasyā na virājati rākṣasaiḥ || 5-64-13||

RMY 5-64-14

किमाह सीता हनुमंस्तत्त्वतः कथयस्व मे ।
एतेन खलु जीविष्ये भेषजेनातुरो यथा ॥ ५-६४-१४॥
kimāha sītā hanumaṃstattvataḥ kathayasva me |
etena khalu jīviṣye bheṣajenāturo yathā || 5-64-14||

RMY 5-64-15

मधुरा मधुरालापा किमाह मम भामिनी ।
मद्विहीना वरारोहा हनुमन्कथयस्व मे ।
दुःखाद्दुःखतरं प्राप्य कथं जीवति जानकी ॥ ५-६४-१५॥
madhurā madhurālāpā kimāha mama bhāminī |
madvihīnā varārohā hanumankathayasva me |
duḥkhādduḥkhataraṃ prāpya kathaṃ jīvati jānakī || 5-64-15||

Sarga: 65/66 (36)

RMY 5-65-1

एवमुक्तस्तु हनुमान्राघवेण महात्मना ।
सीताया भाषितं सर्वं न्यवेदयत राघवे ॥ ५-६५-१॥
evamuktastu hanumānrāghaveṇa mahātmanā |
sītāyā bhāṣitaṃ sarvaṃ nyavedayata rāghave || 5-65-1||

RMY 5-65-2

इदमुक्तवती देवी जानकी पुरुषर्षभ ।
पूर्ववृत्तमभिज्ञानं चित्रकूटे यथा तथम् ॥ ५-६५-२॥
idamuktavatī devī jānakī puruṣarṣabha |
pūrvavṛttamabhijñānaṃ citrakūṭe yathā tatham || 5-65-2||

RMY 5-65-3

सुखसुप्ता त्वया सार्धं जानकी पूर्वमुत्थिता ।
वायसः सहसोत्पत्य विरराद स्तनान्तरे ॥ ५-६५-३॥
sukhasuptā tvayā sārdhaṃ jānakī pūrvamutthitā |
vāyasaḥ sahasotpatya virarāda stanāntare || 5-65-3||

RMY 5-65-4

पर्यायेण च सुप्तस्त्वं देव्यङ्के भरताग्रज ।
पुनश्च किल पक्षी स देव्या जनयति व्यथाम् ॥ ५-६५-४॥
paryāyeṇa ca suptastvaṃ devyaṅke bharatāgraja |
punaśca kila pakṣī sa devyā janayati vyathām || 5-65-4||

RMY 5-65-5

ततः पुनरुपागम्य विरराद भृशं किल ।
ततस्त्वं बोधितस्तस्याः शोणितेन समुक्षितः ॥ ५-६५-५॥
tataḥ punarupāgamya virarāda bhṛśaṃ kila |
tatastvaṃ bodhitastasyāḥ śoṇitena samukṣitaḥ || 5-65-5||

RMY 5-65-6

वायसेन च तेनैव सततं बाध्यमानया ।
बोधितः किल देव्यास्त्वं सुखसुप्तः परंतप ॥ ५-६५-६॥
vāyasena ca tenaiva satataṃ bādhyamānayā |
bodhitaḥ kila devyāstvaṃ sukhasuptaḥ paraṃtapa || 5-65-6||

RMY 5-65-7

तां तु दृष्ट्वा महाबाहो रादितां च स्तनान्तरे ।
आशीविष इव क्रुद्धो निःश्वसन्नभ्यभाषथाः ॥ ५-६५-७॥
tāṃ tu dṛṣṭvā mahābāho rāditāṃ ca stanāntare |
āśīviṣa iva kruddho niḥśvasannabhyabhāṣathāḥ || 5-65-7||

RMY 5-65-8

नखाग्रैः केन ते भीरु दारितं तु स्तनान्तरम् ।
कः क्रीडति सरोषेण पञ्चवक्त्रेण भोगिना ॥ ५-६५-८॥
nakhāgraiḥ kena te bhīru dāritaṃ tu stanāntaram |
kaḥ krīḍati saroṣeṇa pañcavaktreṇa bhoginā || 5-65-8||

RMY 5-65-9

निरीक्षमाणः सहसा वायसं समवैक्षताः ।
नखैः सरुधिरैस्तीक्ष्णैर्मामेवाभिमुखं स्थितम् ॥ ५-६५-९॥
nirīkṣamāṇaḥ sahasā vāyasaṃ samavaikṣatāḥ |
nakhaiḥ sarudhiraistīkṣṇairmāmevābhimukhaṃ sthitam || 5-65-9||

RMY 5-65-10

सुतः किल स शक्रस्य वायसः पततां वरः ।
धरान्तरचरः शीघ्रं पवनस्य गतौ समः ॥ ५-६५-१०॥
sutaḥ kila sa śakrasya vāyasaḥ patatāṃ varaḥ |
dharāntaracaraḥ śīghraṃ pavanasya gatau samaḥ || 5-65-10||

RMY 5-65-11

ततस्तस्मिन्महाबाहो कोपसंवर्तितेक्षणः ।
वायसे त्वं कृत्वाः क्रूरां मतिं मतिमतां वर ॥ ५-६५-११॥
tatastasminmahābāho kopasaṃvartitekṣaṇaḥ |
vāyase tvaṃ kṛtvāḥ krūrāṃ matiṃ matimatāṃ vara || 5-65-11||

RMY 5-65-12

स दर्भं संस्तराद्गृह्य ब्रह्मास्त्रेण न्ययोजयः ।
स दीप्त इव कालाग्निर्जज्वालाभिमुखः खगम् ॥ ५-६५-१२॥
sa darbhaṃ saṃstarādgṛhya brahmāstreṇa nyayojayaḥ |
sa dīpta iva kālāgnirjajvālābhimukhaḥ khagam || 5-65-12||

RMY 5-65-13

स त्वं प्रदीप्तं चिक्षेप दर्भं तं वायसं प्रति ।
ततस्तु वायसं दीप्तः स दर्भोऽनुजगाम ह ॥ ५-६५-१३॥
sa tvaṃ pradīptaṃ cikṣepa darbhaṃ taṃ vāyasaṃ prati |
tatastu vāyasaṃ dīptaḥ sa darbho'nujagāma ha || 5-65-13||

RMY 5-65-14

स पित्रा च परित्यक्तः सुरैः सर्वैर्महर्षिभिः ।
त्रीँल्लोकान्संपरिक्रम्य त्रातारं नाधिगच्छति ॥ ५-६५-१४॥
sa pitrā ca parityaktaḥ suraiḥ sarvairmaharṣibhiḥ |
trī~llokānsaṃparikramya trātāraṃ nādhigacchati || 5-65-14||

RMY 5-65-15

तं त्वं निपतितं भूमौ शरण्यः शरणागतम् ।
वधार्हमपि काकुत्स्थ कृपया परिपालयः ॥ ५-६५-१५॥
taṃ tvaṃ nipatitaṃ bhūmau śaraṇyaḥ śaraṇāgatam |
vadhārhamapi kākutstha kṛpayā paripālayaḥ || 5-65-15||

RMY 5-65-16

मोघमस्त्रं न शक्यं तु कर्तुमित्येव राघव ।
ततस्तस्याक्षिकाकस्य हिनस्ति स्म स दक्षिणम् ॥ ५-६५-१६॥
moghamastraṃ na śakyaṃ tu kartumityeva rāghava |
tatastasyākṣikākasya hinasti sma sa dakṣiṇam || 5-65-16||

RMY 5-65-17

राम त्वां स नमस्कृत्वा राज्ञो दशरथस्य च ।
विसृष्टस्तु तदा काकः प्रतिपेदे खमालयम् ॥ ५-६५-१७॥
rāma tvāṃ sa namaskṛtvā rājño daśarathasya ca |
visṛṣṭastu tadā kākaḥ pratipede khamālayam || 5-65-17||

RMY 5-65-18

एवमस्त्रविदां श्रेष्ठः सत्त्ववाञ्शीलवानपि ।
किमर्थमस्त्रं रक्षःसु न योजयसि राघव ॥ ५-६५-१८॥
evamastravidāṃ śreṣṭhaḥ sattvavāñśīlavānapi |
kimarthamastraṃ rakṣaḥsu na yojayasi rāghava || 5-65-18||

RMY 5-65-19

न नागा नापि गन्धर्वा नासुरा न मरुद्गणाः ।
तव राम मुखे स्थातुं शक्ताः प्रतिसमाधितुम् ॥ ५-६५-१९॥
na nāgā nāpi gandharvā nāsurā na marudgaṇāḥ |
tava rāma mukhe sthātuṃ śaktāḥ pratisamādhitum || 5-65-19||

RMY 5-65-20

तव वीर्यवतः कच्चिन्मयि यद्यस्ति संभ्रमः ।
क्षिप्रं सुनिशितैर्बाणैर्हन्यतां युधि रावणः ॥ ५-६५-२०॥
tava vīryavataḥ kaccinmayi yadyasti saṃbhramaḥ |
kṣipraṃ suniśitairbāṇairhanyatāṃ yudhi rāvaṇaḥ || 5-65-20||

RMY 5-65-21

भ्रातुरादेशमादाय लक्ष्मणो वा परंतपः ।
स किमर्थं नरवरो न मां रक्षति राघवः ॥ ५-६५-२१॥
bhrāturādeśamādāya lakṣmaṇo vā paraṃtapaḥ |
sa kimarthaṃ naravaro na māṃ rakṣati rāghavaḥ || 5-65-21||

RMY 5-65-22

शक्तौ तौ पुरुषव्याघ्रौ वाय्वग्निसमतेजसौ ।
सुराणामपि दुर्धर्षौ किमर्थं मामुपेक्षतः ॥ ५-६५-२२॥
śaktau tau puruṣavyāghrau vāyvagnisamatejasau |
surāṇāmapi durdharṣau kimarthaṃ māmupekṣataḥ || 5-65-22||

RMY 5-65-23

ममैव दुष्कृतं किंचिन्महदस्ति न संशयः ।
समर्थौ सहितौ यन्मां नापेक्षेते परंतपौ ॥ ५-६५-२३॥
mamaiva duṣkṛtaṃ kiṃcinmahadasti na saṃśayaḥ |
samarthau sahitau yanmāṃ nāpekṣete paraṃtapau || 5-65-23||

RMY 5-65-24

वैदेह्या वचनं श्रुत्वा करुणं साश्रुभाषितम् ।
पुनरप्यहमार्यां तामिदं वचनमब्रुवम् ॥ ५-६५-२४॥
vaidehyā vacanaṃ śrutvā karuṇaṃ sāśrubhāṣitam |
punarapyahamāryāṃ tāmidaṃ vacanamabruvam || 5-65-24||

RMY 5-65-25

त्वच्छोकविमुखो रामो देवि सत्येन ते शपे ।
रामे दुःखाभिभूते च लक्ष्मणः परितप्यते ॥ ५-६५-२५॥
tvacchokavimukho rāmo devi satyena te śape |
rāme duḥkhābhibhūte ca lakṣmaṇaḥ paritapyate || 5-65-25||

RMY 5-65-26

कथंचिद्भवती दृष्टा न कालः परिशोचितुम् ।
इमं मुहूर्तं दुःखानामन्तं द्रक्ष्यसि भामिनि ॥ ५-६५-२६॥
kathaṃcidbhavatī dṛṣṭā na kālaḥ pariśocitum |
imaṃ muhūrtaṃ duḥkhānāmantaṃ drakṣyasi bhāmini || 5-65-26||

RMY 5-65-27

तावुभौ नरशार्दूलौ राजपुत्रावरिंदमौ ।
त्वद्दर्शनकृतोत्साहौ लङ्कां भस्मीकरिष्यतः ॥ ५-६५-२७॥
tāvubhau naraśārdūlau rājaputrāvariṃdamau |
tvaddarśanakṛtotsāhau laṅkāṃ bhasmīkariṣyataḥ || 5-65-27||

RMY 5-65-28

हत्वा च समरे रौद्रं रावणं सह बान्धवम् ।
राघवस्त्वां महाबाहुः स्वां पुरीं नयते ध्रुवम् ॥ ५-६५-२८॥
hatvā ca samare raudraṃ rāvaṇaṃ saha bāndhavam |
rāghavastvāṃ mahābāhuḥ svāṃ purīṃ nayate dhruvam || 5-65-28||

RMY 5-65-29

यत्तु रामो विजानीयादभिज्ञानमनिन्दिते ।
प्रीतिसंजननं तस्य प्रदातुं तत्त्वमर्हसि ॥ ५-६५-२९॥
yattu rāmo vijānīyādabhijñānamanindite |
prītisaṃjananaṃ tasya pradātuṃ tattvamarhasi || 5-65-29||

RMY 5-65-30

साभिवीक्ष्य दिशः सर्वा वेण्युद्ग्रथनमुत्तमम् ।
मुक्त्वा वस्त्राद्ददौ मह्यं मणिमेतं महाबल ॥ ५-६५-३०॥
sābhivīkṣya diśaḥ sarvā veṇyudgrathanamuttamam |
muktvā vastrāddadau mahyaṃ maṇimetaṃ mahābala || 5-65-30||

RMY 5-65-31

प्रतिगृह्य मणिं दिव्यं तव हेतो रघूत्तम ।
शिरसा संप्रणम्यैनामहमागमने त्वरे ॥ ५-६५-३१॥
pratigṛhya maṇiṃ divyaṃ tava heto raghūttama |
śirasā saṃpraṇamyaināmahamāgamane tvare || 5-65-31||

RMY 5-65-32

गमने च कृतोत्साहमवेक्ष्य वरवर्णिनी ।
विवर्धमानं च हि मामुवाच जनकात्मजा ।
अश्रुपूर्णमुखी दीना बाष्पसंदिग्धभाषिणी ॥ ५-६५-३२॥
gamane ca kṛtotsāhamavekṣya varavarṇinī |
vivardhamānaṃ ca hi māmuvāca janakātmajā |
aśrupūrṇamukhī dīnā bāṣpasaṃdigdhabhāṣiṇī || 5-65-32||

RMY 5-65-33

हनुमन्सिंहसंकाशौ तावुभौ रामलक्ष्मणौ ।
सुग्रीवं च सहामात्यं सर्वान्ब्रूया अनामयम् ॥ ५-६५-३३॥
hanumansiṃhasaṃkāśau tāvubhau rāmalakṣmaṇau |
sugrīvaṃ ca sahāmātyaṃ sarvānbrūyā anāmayam || 5-65-33||

RMY 5-65-34

यथा च स महाबाहुर्मां तारयति राघवः ।
अस्माद्दुःखाम्बुसंरोधात्तत्समाधातुमर्हसि ॥ ५-६५-३४॥
yathā ca sa mahābāhurmāṃ tārayati rāghavaḥ |
asmādduḥkhāmbusaṃrodhāttatsamādhātumarhasi || 5-65-34||

RMY 5-65-35

इमं च तीव्रं मम शोकवेगं रक्षोभिरेभिः परिभर्त्सनं च ।
ब्रूयास्तु रामस्य गतः समीपं शिवश्च तेऽध्वास्तु हरिप्रवीर ॥ ५-६५-३५॥
imaṃ ca tīvraṃ mama śokavegaṃ rakṣobhirebhiḥ paribhartsanaṃ ca |
brūyāstu rāmasya gataḥ samīpaṃ śivaśca te'dhvāstu haripravīra || 5-65-35||

RMY 5-65-36

एतत्तवार्या नृपराजसिंह सीता वचः प्राह विषादपूर्वम् ।
एतच्च बुद्ध्वा गदितं मया त्वं श्रद्धत्स्व सीतां कुशलां समग्राम् ॥ ५-६५-३६॥
etattavāryā nṛparājasiṃha sītā vacaḥ prāha viṣādapūrvam |
etacca buddhvā gaditaṃ mayā tvaṃ śraddhatsva sītāṃ kuśalāṃ samagrām || 5-65-36||

Sarga: 66/66 (29)

RMY 5-66-1

अथाहमुत्तरं देव्या पुनरुक्तः ससंभ्रमम् ।
तव स्नेहान्नरव्याघ्र सौहार्यादनुमान्य च ॥ ५-६६-१॥
athāhamuttaraṃ devyā punaruktaḥ sasaṃbhramam |
tava snehānnaravyāghra sauhāryādanumānya ca || 5-66-1||

RMY 5-66-2

एवं बहुविधं वाच्यो रामो दाशरथिस्त्वया ।
यथा मामाप्नुयाच्छीघ्रं हत्वा रावणमाहवे ॥ ५-६६-२॥
evaṃ bahuvidhaṃ vācyo rāmo dāśarathistvayā |
yathā māmāpnuyācchīghraṃ hatvā rāvaṇamāhave || 5-66-2||

RMY 5-66-3

यदि वा मन्यसे वीर वसैकाहमरिंदम ।
कस्मिंश्चित्संवृते देशे विश्रान्तः श्वो गमिष्यसि ॥ ५-६६-३॥
yadi vā manyase vīra vasaikāhamariṃdama |
kasmiṃścitsaṃvṛte deśe viśrāntaḥ śvo gamiṣyasi || 5-66-3||

RMY 5-66-4

मम चाप्यल्पभाग्यायाः साम्निध्यात्तव वानर ।
अस्य शोकविपाकस्य मुहूर्तं स्याद्विमोक्षणम् ॥ ५-६६-४॥
mama cāpyalpabhāgyāyāḥ sāmnidhyāttava vānara |
asya śokavipākasya muhūrtaṃ syādvimokṣaṇam || 5-66-4||

RMY 5-66-5

गते हि त्वयि विक्रान्ते पुनरागमनाय वै ।
प्राणानामपि संदेहो मम स्यान्नात्र संशयः ॥ ५-६६-५॥
gate hi tvayi vikrānte punarāgamanāya vai |
prāṇānāmapi saṃdeho mama syānnātra saṃśayaḥ || 5-66-5||

RMY 5-66-6

तवादर्शनजः शोको भूयो मां परितापयेत् ।
दुःखाद्दुःखपराभूतां दुर्गतां दुःखभागिनीम् ॥ ५-६६-६॥
tavādarśanajaḥ śoko bhūyo māṃ paritāpayet |
duḥkhādduḥkhaparābhūtāṃ durgatāṃ duḥkhabhāginīm || 5-66-6||

RMY 5-66-7

अयं तु वीरसंदेहस्तिष्ठतीव ममाग्रतः ।
सुमहांस्त्वत्सहायेषु हर्यृक्षेषु असंशयः ॥ ५-६६-७॥
ayaṃ tu vīrasaṃdehastiṣṭhatīva mamāgrataḥ |
sumahāṃstvatsahāyeṣu haryṛkṣeṣu asaṃśayaḥ || 5-66-7||

RMY 5-66-8

कथं नु खलु दुष्पारं तरिष्यन्ति महोदधिम् ।
तानि हर्यृक्षसैन्यानि तौ वा नरवरात्मजौ ॥ ५-६६-८॥
kathaṃ nu khalu duṣpāraṃ tariṣyanti mahodadhim |
tāni haryṛkṣasainyāni tau vā naravarātmajau || 5-66-8||

RMY 5-66-9

त्रयाणामेव भूतानां सागरस्यास्य लङ्घने ।
शक्तिः स्याद्वैनतेयस्य वायोर्वा तव वानघ ॥ ५-६६-९॥
trayāṇāmeva bhūtānāṃ sāgarasyāsya laṅghane |
śaktiḥ syādvainateyasya vāyorvā tava vānagha || 5-66-9||

RMY 5-66-10

तदस्मिन्कार्यनियोगे वीरैवं दुरतिक्रमे ।
किं पश्यसि समाधानं ब्रूहि कार्यविदां वर ॥ ५-६६-१०॥
tadasminkāryaniyoge vīraivaṃ duratikrame |
kiṃ paśyasi samādhānaṃ brūhi kāryavidāṃ vara || 5-66-10||

RMY 5-66-11

काममस्य त्वमेवैकः कार्यस्य परिसाधने ।
पर्याप्तः परवीरघ्न यशस्यस्ते बलोदयः ॥ ५-६६-११॥
kāmamasya tvamevaikaḥ kāryasya parisādhane |
paryāptaḥ paravīraghna yaśasyaste balodayaḥ || 5-66-11||

RMY 5-66-12

बलैः समग्रैर्यदि मां हत्वा रावणमाहवे ।
विजयी स्वां पुरीं रामो नयेत्तत्स्याद्यशस्करम् ॥ ५-६६-१२॥
balaiḥ samagrairyadi māṃ hatvā rāvaṇamāhave |
vijayī svāṃ purīṃ rāmo nayettatsyādyaśaskaram || 5-66-12||

RMY 5-66-13

यथाहं तस्य वीरस्य वनादुपधिना हृता ।
रक्षसा तद्भयादेव तथा नार्हति राघवः ॥ ५-६६-१३॥
yathāhaṃ tasya vīrasya vanādupadhinā hṛtā |
rakṣasā tadbhayādeva tathā nārhati rāghavaḥ || 5-66-13||

RMY 5-66-14

बलैस्तु संकुलां कृत्वा लङ्कां परबलार्दनः ।
मां नयेद्यदि काकुत्स्थस्तत्तस्य सदृशं भवेत् ॥ ५-६६-१४॥
balaistu saṃkulāṃ kṛtvā laṅkāṃ parabalārdanaḥ |
māṃ nayedyadi kākutsthastattasya sadṛśaṃ bhavet || 5-66-14||

RMY 5-66-15

तद्यथा तस्य विक्रान्तमनुरूपं महात्मनः ।
भवत्याहवशूरस्य तथा त्वमुपपादय ॥ ५-६६-१५॥
tadyathā tasya vikrāntamanurūpaṃ mahātmanaḥ |
bhavatyāhavaśūrasya tathā tvamupapādaya || 5-66-15||

RMY 5-66-16

तदर्थोपहितं वाक्यं प्रश्रितं हेतुसंहितम् ।
निशम्याहं ततः शेषं वाक्यमुत्तरमब्रुवम् ॥ ५-६६-१६॥
tadarthopahitaṃ vākyaṃ praśritaṃ hetusaṃhitam |
niśamyāhaṃ tataḥ śeṣaṃ vākyamuttaramabruvam || 5-66-16||

RMY 5-66-17

देवि हर्यृक्षसैन्यानामीश्वरः प्लवतां वरः ।
सुग्रीवः सत्त्वसंपन्नस्तवार्थे कृतनिश्चयः ॥ ५-६६-१७॥
devi haryṛkṣasainyānāmīśvaraḥ plavatāṃ varaḥ |
sugrīvaḥ sattvasaṃpannastavārthe kṛtaniścayaḥ || 5-66-17||

RMY 5-66-18

तस्य विक्रमसंपन्नाः सत्त्ववन्तो महाबलाः ।
मनःसंकल्पसंपाता निदेशे हरयः स्थिताः ॥ ५-६६-१८॥
tasya vikramasaṃpannāḥ sattvavanto mahābalāḥ |
manaḥsaṃkalpasaṃpātā nideśe harayaḥ sthitāḥ || 5-66-18||

RMY 5-66-19

येषां नोपरि नाधस्तान्न तिर्यक्सज्जते गतिः ।
न च कर्मसु सीदन्ति महत्स्वमिततेजसः ॥ ५-६६-१९॥
yeṣāṃ nopari nādhastānna tiryaksajjate gatiḥ |
na ca karmasu sīdanti mahatsvamitatejasaḥ || 5-66-19||

RMY 5-66-20

असकृत्तैर्महाभागैर्वानरैर्बलसंयुतैः ।
प्रदक्षिणीकृता भूमिर्वायुमार्गानुसारिभिः ॥ ५-६६-२०॥
asakṛttairmahābhāgairvānarairbalasaṃyutaiḥ |
pradakṣiṇīkṛtā bhūmirvāyumārgānusāribhiḥ || 5-66-20||

RMY 5-66-21

मद्विशिष्टाश्च तुल्याश्च सन्ति तत्र वनौकसः ।
मत्तः प्रत्यवरः कश्चिन्नास्ति सुग्रीवसंनिधौ ॥ ५-६६-२१॥
madviśiṣṭāśca tulyāśca santi tatra vanaukasaḥ |
mattaḥ pratyavaraḥ kaścinnāsti sugrīvasaṃnidhau || 5-66-21||

RMY 5-66-22

अहं तावदिह प्राप्तः किं पुनस्ते महाबलाः ।
न हि प्रकृष्टाः प्रेष्यन्ते प्रेष्यन्ते हीतरे जनाः ॥ ५-६६-२२॥
ahaṃ tāvadiha prāptaḥ kiṃ punaste mahābalāḥ |
na hi prakṛṣṭāḥ preṣyante preṣyante hītare janāḥ || 5-66-22||

RMY 5-66-23

तदलं परितापेन देवि मन्युर्व्यपैतु ते ।
एकोत्पातेन ते लङ्कामेष्यन्ति हरियूथपाः ॥ ५-६६-२३॥
tadalaṃ paritāpena devi manyurvyapaitu te |
ekotpātena te laṅkāmeṣyanti hariyūthapāḥ || 5-66-23||

RMY 5-66-24

मम पृष्ठगतौ तौ च चन्द्रसूर्याविवोदितौ ।
त्वत्सकाशं महाभागे नृसिंहावागमिष्यतः ॥ ५-६६-२४॥
mama pṛṣṭhagatau tau ca candrasūryāvivoditau |
tvatsakāśaṃ mahābhāge nṛsiṃhāvāgamiṣyataḥ || 5-66-24||

RMY 5-66-25

अरिघ्नं सिंहसंकाशं क्षिप्रं द्रक्ष्यसि राघवम् ।
लक्ष्मणं च धनुष्पाणिं लङ्का द्वारमुपस्थितम् ॥ ५-६६-२५॥
arighnaṃ siṃhasaṃkāśaṃ kṣipraṃ drakṣyasi rāghavam |
lakṣmaṇaṃ ca dhanuṣpāṇiṃ laṅkā dvāramupasthitam || 5-66-25||

RMY 5-66-26

नखदंष्ट्रायुधान्वीरान्सिंहशार्दूलविक्रमान् ।
वानरान्वानरेन्द्राभान्क्षिप्रं द्रक्ष्यसि संगतान् ॥ ५-६६-२६॥
nakhadaṃṣṭrāyudhānvīrānsiṃhaśārdūlavikramān |
vānarānvānarendrābhānkṣipraṃ drakṣyasi saṃgatān || 5-66-26||

RMY 5-66-27

शैलाम्बुदन्निकाशानां लङ्कामलयसानुषु ।
नर्दतां कपिमुख्यानामचिराच्छोष्यसे स्वनम् ॥ ५-६६-२७॥
śailāmbudannikāśānāṃ laṅkāmalayasānuṣu |
nardatāṃ kapimukhyānāmacirācchoṣyase svanam || 5-66-27||

RMY 5-66-28

निवृत्तवनवासं च त्वया सार्धमरिंदमम् ।
अभिषिक्तमयोध्यायां क्षिप्रं द्रक्ष्यसि राघवम् ॥ ५-६६-२८॥
nivṛttavanavāsaṃ ca tvayā sārdhamariṃdamam |
abhiṣiktamayodhyāyāṃ kṣipraṃ drakṣyasi rāghavam || 5-66-28||

RMY 5-66-29

ततो मया वाग्भिरदीनभाषिणी शिवाभिरिष्टाभिरभिप्रसादिता ।
जगाम शान्तिं मम मैथिलात्मजा तवापि शोकेन तथाभिपीडिता ॥ ५-६६-२९॥
tato mayā vāgbhiradīnabhāṣiṇī śivābhiriṣṭābhirabhiprasāditā |
jagāma śāntiṃ mama maithilātmajā tavāpi śokena tathābhipīḍitā || 5-66-29||