Ramayana - Uttara Kanda

Uttara Kanda narrates the later phase of Rama’s reign after the victory in Lanka. The Kanda explores kingship, public responsibility, separation, the birth of Lava and Kusha, transmission of the Ramayana, and the final departure of Rama from the world.

Editorial Note

Uttara Kanda is the reflection, separation, and conclusion section of the Ramayana.

Although Ravana has been defeated and Rama has returned to Ayodhya, the story does not end with simple victory.

Instead, this Kanda explores the difficult responsibilities of kingship and the painful tension between:

  • personal love
  • public duty
  • social expectation
  • and moral reputation.

The atmosphere becomes more reflective and tragic than triumphant.

This section also connects the Ramayana back to its own transmission through:

  • Lava and Kusha
  • and the recitation of the epic itself.

The Kanda concludes with Rama’s final departure, bringing the Ramayana to its cosmic and emotional closure.

Structure and Composition

  • Total Sargas: ~111 (Critical Edition alignment)

  • Narrative Coverage:

    • Rama’s reign in Ayodhya
    • Public criticism regarding Sita
    • Sita’s exile to the forest
    • Refuge at Valmiki’s hermitage
    • Birth of Lava and Kusha
    • Education and recitation of the Ramayana
    • Ashvamedha sacrifice
    • Reunion scenes involving Rama and his sons
    • Sita’s final return to the earth
    • Rama’s final departure from the world

📌 Textual Note: This edition follows the Critical Edition tradition associated with the Oriental Institute, Baroda, based on comparative manuscript scholarship. Digital preservation and access are maintained through modern Sanskrit text initiatives including Ambuda.

Major Characters and Roles

  • Rama - king struggling between personal emotion and royal duty
  • Sita - figure of dignity, suffering, and moral strength
  • Lava and Kusha - sons of Rama and preservers of the epic tradition
  • Valmiki - sage, poet, and guardian of Sita and her children
  • Lakshmana - loyal companion sharing Rama’s final responsibilities
  • Citizens of Ayodhya - collective social voice influencing royal decisions

Thematic Flow

  1. Rule and Responsibility Rama governs Ayodhya after returning from exile

  2. Conflict between Duty and Emotion Public opinion creates moral crisis within the royal household

  3. Exile and Separation Sita leaves Ayodhya and enters Valmiki’s hermitage

  4. Transmission of the Epic Lava and Kusha learn and recite the Ramayana

  5. Recognition and Revelation Family relationships are rediscovered through storytelling

  6. Final Departure Sita and Rama ultimately leave the worldly realm

Philosophical Significance

Uttara Kanda explores the painful complexity of ideal kingship and human duty.

Major themes include:

  • Public Duty versus Personal Happiness - rulers may sacrifice private life for social responsibility
  • Reputation and Kingship - moral authority depends upon public trust
  • Suffering within Dharma - righteous action can still produce sorrow
  • Memory and Storytelling - epics preserve ethical reflection across generations
  • Impermanence of Worldly Life - even ideal rulers eventually depart from the world

This Kanda presents dharma not as easy perfection, but as difficult responsibility involving sacrifice and emotional pain.

Simple Summary (For Easy Understanding)

Uttara Kanda takes place after Rama returns to Ayodhya and becomes king.

Although the kingdom is peaceful, some people begin questioning Sita because she had lived in Ravana’s captivity.

Rama becomes deeply troubled between:

  • his love for Sita
  • and his duty as king.

Eventually, Sita is sent away to the forest, where she takes shelter in Valmiki’s hermitage.

There, she gives birth to twin sons:

  • Lava
  • and Kusha.

Valmiki teaches them the Ramayana.

Years later, the boys recite the epic publicly, and Rama gradually realizes they are his sons.

During the final reunion, Sita calls upon the earth to receive her if she has remained pure.

The earth opens, and Sita disappears into it.

Later, Rama also completes his earthly life and departs from the world.

Uttara Kanda teaches that:

  • leadership often involves painful sacrifice
  • even righteous lives contain suffering
  • and stories preserve moral wisdom beyond individual lifetimes.

Important Events in Uttara Kanda

1. Rama’s Rule in Ayodhya

Rama governs the kingdom after returning from Lanka.

The ideal of “Rama Rajya” becomes associated with just and stable rule.

2. Public Criticism and Sita’s Exile

Concerns among citizens create pressure upon Rama’s royal reputation.

Sita is sent to the forest despite Rama’s personal love for her.

3. Life in Valmiki’s Hermitage

Sita finds refuge with Valmiki and lives away from royal society.

4. Birth of Lava and Kusha

The twin sons of Rama and Sita are born and educated by Valmiki.

5. Recitation of the Ramayana

Lava and Kusha publicly recite the Ramayana, creating a self-referential conclusion to the epic tradition.

6. Sita’s Final Departure

Sita calls upon the earth as witness to her purity.

She returns to the earth, symbolizing final withdrawal from worldly suffering.

7. Rama’s Departure

Rama eventually completes his earthly mission and departs from the world.

The epic reaches its final conclusion.

Historical and Literary Importance

Uttara Kanda became one of the most debated and emotionally complex sections of the Ramayana tradition.

It combines:

  • kingship
  • ethical conflict
  • family separation
  • storytelling
  • and spiritual conclusion.

The Kanda deeply influenced later Indian discussions regarding:

  • public morality
  • ideal rulership
  • social expectation
  • and the position of personal emotion within duty.

The story of Lava and Kusha also emphasizes the importance of oral tradition and literary preservation.

Uttara Kanda ultimately transforms the Ramayana from a story of heroic victory into a profound meditation on responsibility, suffering, memory, and the limits of worldly life.

Source Note: This presentation follows the Critical Edition tradition associated with the Oriental Institute, Baroda, based on comparative manuscript scholarship. The digital Sanskrit text tradition is preserved and distributed through scholarly initiatives including Ambuda.

Reading Mode - Change for details

Original Texts

Sarga: 1/100 (27)

RMY 7-1-1

प्राप्तराज्यस्य रामस्य राक्षसानां वधे कृते ।
आजग्मुरृषयः सर्वे राघवं प्रतिनन्दितुम् ॥ ७-१-१॥
prāptarājyasya rāmasya rākṣasānāṃ vadhe kṛte |
ājagmurṛṣayaḥ sarve rāghavaṃ pratinanditum || 7-1-1||

RMY 7-1-2

कौशिकोऽथ यवक्रीतो रैभ्यश्च्यवन एव च ।
कण्वो मेधातिथेः पुत्रः पूर्वस्यां दिशि ये श्रिताः ॥ ७-१-२॥
kauśiko'tha yavakrīto raibhyaścyavana eva ca |
kaṇvo medhātitheḥ putraḥ pūrvasyāṃ diśi ye śritāḥ || 7-1-2||

RMY 7-1-3

स्वस्त्यात्रेयश्च भगवान्नमुचिः प्रमुचुस्तथा ।
आजग्मुस्ते सहागस्त्या ये श्रिता दक्षिणां दिशम् ॥ ७-१-३॥
svastyātreyaśca bhagavānnamuciḥ pramucustathā |
ājagmuste sahāgastyā ye śritā dakṣiṇāṃ diśam || 7-1-3||

RMY 7-1-4

पृषद्गुः कवषो धौम्यो रौद्रेयश्च महानृषिः ।
तेऽप्याजग्मुः सशिष्या वै ये श्रिताः पश्चिमां दिशम् ॥ ७-१-४॥
pṛṣadguḥ kavaṣo dhaumyo raudreyaśca mahānṛṣiḥ |
te'pyājagmuḥ saśiṣyā vai ye śritāḥ paścimāṃ diśam || 7-1-4||

RMY 7-1-5

वसिष्ठः कश्यपोऽथात्रिर्विश्वामित्रोऽथ गौतमः ।
जमदग्निर्भरद्वाजस्तेऽपि सप्तमहर्षयः ॥ ७-१-५॥
vasiṣṭhaḥ kaśyapo'thātrirviśvāmitro'tha gautamaḥ |
jamadagnirbharadvājaste'pi saptamaharṣayaḥ || 7-1-5||

RMY 7-1-6

संप्राप्यैते महात्मानो राघवस्य निवेशनम् ।
विष्ठिताः प्रतिहारार्थं हुताशनसमप्रभाः ॥ ७-१-६॥
saṃprāpyaite mahātmāno rāghavasya niveśanam |
viṣṭhitāḥ pratihārārthaṃ hutāśanasamaprabhāḥ || 7-1-6||

RMY 7-1-7

प्रतिहारस्ततस्तूर्णमगस्त्यवचनादथ ।
समीपं राघवस्याशु प्रविवेश महात्मनः ॥ ७-१-७॥
pratihārastatastūrṇamagastyavacanādatha |
samīpaṃ rāghavasyāśu praviveśa mahātmanaḥ || 7-1-7||

RMY 7-1-8

स रामं दृश्य सहसा पूर्णचन्द्रसमद्युतिम् ।
अगस्त्यं कथयामास संप्राप्तमृषिभिः सह ॥ ७-१-८॥
sa rāmaṃ dṛśya sahasā pūrṇacandrasamadyutim |
agastyaṃ kathayāmāsa saṃprāptamṛṣibhiḥ saha || 7-1-8||

RMY 7-1-9

श्रुत्वा प्राप्तान्मुनींस्तांस्तु बालसूर्यसमप्रभान् ।
तदोवाच नृपो द्वाःस्थं प्रवेशय यथासुखम् ॥ ७-१-९॥
śrutvā prāptānmunīṃstāṃstu bālasūryasamaprabhān |
tadovāca nṛpo dvāḥsthaṃ praveśaya yathāsukham || 7-1-9||

RMY 7-1-10

दृष्ट्वा प्राप्तान्मुनींस्तांस्तु प्रत्युत्थाय कृताञ्जलिः ।
रामोऽभिवाद्य प्रयत आसनान्यादिदेश ह ॥ ७-१-१०॥
dṛṣṭvā prāptānmunīṃstāṃstu pratyutthāya kṛtāñjaliḥ |
rāmo'bhivādya prayata āsanānyādideśa ha || 7-1-10||

RMY 7-1-11

तेषु काञ्चनचित्रेषु स्वास्तीर्णेषु सुखेषु च ।
यथार्हमुपविष्टास्ते आसनेष्वृषिपुंगवाः ॥ ७-१-११॥
teṣu kāñcanacitreṣu svāstīrṇeṣu sukheṣu ca |
yathārhamupaviṣṭāste āsaneṣvṛṣipuṃgavāḥ || 7-1-11||

RMY 7-1-12

रामेण कुशलं पृष्टाः सशिष्याः सपुरोगमाः ।
महर्षयो वेदविदो रामं वचनमब्रुवन् ॥ ७-१-१२॥
rāmeṇa kuśalaṃ pṛṣṭāḥ saśiṣyāḥ sapurogamāḥ |
maharṣayo vedavido rāmaṃ vacanamabruvan || 7-1-12||

RMY 7-1-13

कुशलं नो महाबाहो सर्वत्र रघुनन्दन ।
त्वां तु दिष्ट्या कुशलिनं पश्यामो हतशात्रवम् ॥ ७-१-१३॥
kuśalaṃ no mahābāho sarvatra raghunandana |
tvāṃ tu diṣṭyā kuśalinaṃ paśyāmo hataśātravam || 7-1-13||

RMY 7-1-14

न हि भारः स ते राम रावणो राक्षसेश्वरः ।
सधनुस्त्वं हि लोकांस्त्रीन्विजयेथा न संशयः ॥ ७-१-१४॥
na hi bhāraḥ sa te rāma rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |
sadhanustvaṃ hi lokāṃstrīnvijayethā na saṃśayaḥ || 7-1-14||

RMY 7-1-15

दिष्ट्या त्वया हतो राम रावणः पुत्रपौत्रवान् ।
दिष्ट्या विजयिनं त्वाद्य पश्यामः सह भार्यया ॥ ७-१-१५॥
diṣṭyā tvayā hato rāma rāvaṇaḥ putrapautravān |
diṣṭyā vijayinaṃ tvādya paśyāmaḥ saha bhāryayā || 7-1-15||

RMY 7-1-16

दिष्ट्या प्रहस्तो विकटो विरूपाक्षो महोदरः ।
अकम्पनश्च दुर्धर्षो निहतास्ते निशाचराः ॥ ७-१-१६॥
diṣṭyā prahasto vikaṭo virūpākṣo mahodaraḥ |
akampanaśca durdharṣo nihatāste niśācarāḥ || 7-1-16||

RMY 7-1-17

यस्य प्रमाणाद्विपुलं प्रमाणं नेह विद्यते ।
दिष्ट्या ते समरे राम कुम्भकर्णो निपातितः ॥ ७-१-१७॥
yasya pramāṇādvipulaṃ pramāṇaṃ neha vidyate |
diṣṭyā te samare rāma kumbhakarṇo nipātitaḥ || 7-1-17||

RMY 7-1-18

दिष्ट्या त्वं राक्षसेन्द्रेण द्वन्द्वयुद्धमुपागतः ।
देवतानामवध्येन विजयं प्राप्तवानसि ॥ ७-१-१८॥
diṣṭyā tvaṃ rākṣasendreṇa dvandvayuddhamupāgataḥ |
devatānāmavadhyena vijayaṃ prāptavānasi || 7-1-18||

RMY 7-1-19

संख्ये तस्य न किंचित्तु रावणस्य पराभवः ।
द्वन्द्वयुद्धमनुप्राप्तो दिष्ट्या ते रावणिर्हतः ॥ ७-१-१९॥
saṃkhye tasya na kiṃcittu rāvaṇasya parābhavaḥ |
dvandvayuddhamanuprāpto diṣṭyā te rāvaṇirhataḥ || 7-1-19||

RMY 7-1-20

दिष्ट्या तस्य महाबाहो कालस्येवाभिधावतः ।
मुक्तः सुररिपोर्वीर प्राप्तश्च विजयस्त्वया ॥ ७-१-२०॥
diṣṭyā tasya mahābāho kālasyevābhidhāvataḥ |
muktaḥ surariporvīra prāptaśca vijayastvayā || 7-1-20||

RMY 7-1-21

विस्मयस्त्वेष नः सौम्य संश्रुत्येन्द्रजितं हतम् ।
अवध्यः सर्वभूतानां महामायाधरो युधि ॥ ७-१-२१॥
vismayastveṣa naḥ saumya saṃśrutyendrajitaṃ hatam |
avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ mahāmāyādharo yudhi || 7-1-21||

RMY 7-1-22

दत्त्वा पुण्यामिमां वीर सौम्यामभयदक्षिणाम् ।
दिष्ट्या वर्धसि काकुत्स्थ जयेनामित्रकर्शन ॥ ७-१-२२॥
dattvā puṇyāmimāṃ vīra saumyāmabhayadakṣiṇām |
diṣṭyā vardhasi kākutstha jayenāmitrakarśana || 7-1-22||

RMY 7-1-23

श्रुत्वा तु वचनं तेषामृषीणां भावितात्मनाम् ।
विस्मयं परमं गत्वा रामः प्राञ्जलिरब्रवीत् ॥ ७-१-२३॥
śrutvā tu vacanaṃ teṣāmṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām |
vismayaṃ paramaṃ gatvā rāmaḥ prāñjalirabravīt || 7-1-23||

RMY 7-1-24

भवन्तः कुम्भकर्णं च रावणं च निशाचरम् ।
अतिक्रम्य महावीर्यौ किं प्रशंसथ रावणिम् ॥ ७-१-२४॥
bhavantaḥ kumbhakarṇaṃ ca rāvaṇaṃ ca niśācaram |
atikramya mahāvīryau kiṃ praśaṃsatha rāvaṇim || 7-1-24||

RMY 7-1-25

महोदरं प्रहस्तं च विरूपाक्षं च राक्षसं ।
अतिक्रम्य महावीर्यान्किं प्रशंसथ रावणिम् ॥ ७-१-२५॥
mahodaraṃ prahastaṃ ca virūpākṣaṃ ca rākṣasaṃ |
atikramya mahāvīryānkiṃ praśaṃsatha rāvaṇim || 7-1-25||

RMY 7-1-26

कीदृशो वै प्रभावोऽस्य किं बलं कः पराक्रमः ।
केन वा कारणेनैष रावणादतिरिच्यते ॥ ७-१-२६॥
kīdṛśo vai prabhāvo'sya kiṃ balaṃ kaḥ parākramaḥ |
kena vā kāraṇenaiṣa rāvaṇādatiricyate || 7-1-26||

RMY 7-1-27

शक्यं यदि मया श्रोतुं न खल्वाज्ञापयामि वः ।
यदि गुह्यं न चेद्वक्तुं श्रोतुमिच्छामि कथ्यताम् ।
कथं शक्रो जितस्तेन कथं लब्धवरश्च सः ॥ ७-१-२७॥
śakyaṃ yadi mayā śrotuṃ na khalvājñāpayāmi vaḥ |
yadi guhyaṃ na cedvaktuṃ śrotumicchāmi kathyatām |
kathaṃ śakro jitastena kathaṃ labdhavaraśca saḥ || 7-1-27||

Sarga: 2/100 (29)

RMY 7-2-1

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राघवस्य महात्मनः ।
कुम्भयोनिर्महातेजा वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ७-२-१॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā rāghavasya mahātmanaḥ |
kumbhayonirmahātejā vākyametaduvāca ha || 7-2-1||

RMY 7-2-2

शृणु राजन्यथावृत्तं यस्य तेजोबलं महत् ।
जघान च रिपून्युद्धे यथावध्यश्च शत्रुभिः ॥ ७-२-२॥
śṛṇu rājanyathāvṛttaṃ yasya tejobalaṃ mahat |
jaghāna ca ripūnyuddhe yathāvadhyaśca śatrubhiḥ || 7-2-2||

RMY 7-2-3

अहं ते रावणस्येदं कुलं जन्म च राघव ।
वरप्रदानं च तथा तस्मै दत्तं ब्रवीमि ते ॥ ७-२-३॥
ahaṃ te rāvaṇasyedaṃ kulaṃ janma ca rāghava |
varapradānaṃ ca tathā tasmai dattaṃ bravīmi te || 7-2-3||

RMY 7-2-4

पुरा कृतयुगे राम प्रजापतिसुतः प्रभुः ।
पुलस्त्यो नाम ब्रह्मर्षिः साक्षादिव पितामहः ॥ ७-२-४॥
purā kṛtayuge rāma prajāpatisutaḥ prabhuḥ |
pulastyo nāma brahmarṣiḥ sākṣādiva pitāmahaḥ || 7-2-4||

RMY 7-2-5

नानुकीर्त्या गुणास्तस्य धर्मतः शीलतस्तथा ।
प्रजापतेः पुत्र इति वक्तुं शक्यं हि नामतः ॥ ७-२-५॥
nānukīrtyā guṇāstasya dharmataḥ śīlatastathā |
prajāpateḥ putra iti vaktuṃ śakyaṃ hi nāmataḥ || 7-2-5||

RMY 7-2-6

स तु धर्मप्रसङ्गेन मेरोः पार्श्वे महागिरेः ।
तृणबिन्द्वाश्रमं गत्वा न्यवसन्मुनिपुंगवः ॥ ७-२-६॥
sa tu dharmaprasaṅgena meroḥ pārśve mahāgireḥ |
tṛṇabindvāśramaṃ gatvā nyavasanmunipuṃgavaḥ || 7-2-6||

RMY 7-2-7

तपस्तेपे स धर्मात्मा स्वाध्यायनियतेन्द्रियः ।
गत्वाश्रमपदं तस्य विघ्नं कुर्वन्ति कन्यकाः ॥ ७-२-७॥
tapastepe sa dharmātmā svādhyāyaniyatendriyaḥ |
gatvāśramapadaṃ tasya vighnaṃ kurvanti kanyakāḥ || 7-2-7||

RMY 7-2-8

देवपन्नगकन्याश्च राजर्षितनयाश्च याः ।
क्रीडन्त्योऽप्सरसश्चैव तं देशमुपपेदिरे ॥ ७-२-८॥
devapannagakanyāśca rājarṣitanayāśca yāḥ |
krīḍantyo'psarasaścaiva taṃ deśamupapedire || 7-2-8||

RMY 7-2-9

सर्वर्तुषूपभोग्यत्वाद्रम्यत्वात्काननस्य च ।
नित्यशस्तास्तु तं देशं गत्वा क्रीडन्ति कन्यकाः ॥ ७-२-९॥
sarvartuṣūpabhogyatvādramyatvātkānanasya ca |
nityaśastāstu taṃ deśaṃ gatvā krīḍanti kanyakāḥ || 7-2-9||

RMY 7-2-10

अथ रुष्टो महातेजा व्याजहार महामुनिः ।
या मे दर्शनमागच्छेत्सा गर्भं धारयिष्यति ॥ ७-२-१०॥
atha ruṣṭo mahātejā vyājahāra mahāmuniḥ |
yā me darśanamāgacchetsā garbhaṃ dhārayiṣyati || 7-2-10||

RMY 7-2-11

तास्तु सर्वाः प्रतिगताः श्रुत्वा वाक्यं महात्मनः ।
ब्रह्मशापभयाद्भीतास्तं देशं नोपचक्रमुः ॥ ७-२-११॥
tāstu sarvāḥ pratigatāḥ śrutvā vākyaṃ mahātmanaḥ |
brahmaśāpabhayādbhītāstaṃ deśaṃ nopacakramuḥ || 7-2-11||

RMY 7-2-12

तृणबिन्दोस्तु राजर्षेस्तनया न शृणोति तत् ।
गत्वाश्रमपदं तस्य विचचार सुनिर्भया ॥ ७-२-१२॥
tṛṇabindostu rājarṣestanayā na śṛṇoti tat |
gatvāśramapadaṃ tasya vicacāra sunirbhayā || 7-2-12||

RMY 7-2-13

तस्मिन्नेव तु काले स प्राजापत्यो महानृषिः ।
स्वाध्यायमकरोत्तत्र तपसा द्योतितप्रभः ॥ ७-२-१३॥
tasminneva tu kāle sa prājāpatyo mahānṛṣiḥ |
svādhyāyamakarottatra tapasā dyotitaprabhaḥ || 7-2-13||

RMY 7-2-14

सा तु वेदध्वनिं श्रुत्वा दृष्ट्वा चैव तपोधनम् ।
अभवत्पाण्डुदेहा सा सुव्यञ्जितशरीरजा ॥ ७-२-१४॥
sā tu vedadhvaniṃ śrutvā dṛṣṭvā caiva tapodhanam |
abhavatpāṇḍudehā sā suvyañjitaśarīrajā || 7-2-14||

RMY 7-2-15

दृष्ट्वा परमसंविग्ना सा तु तद्रूपमात्मनः ।
इदं मे किं न्विति ज्ञात्वा पितुर्गत्वाग्रतः स्थिता ॥ ७-२-१५॥
dṛṣṭvā paramasaṃvignā sā tu tadrūpamātmanaḥ |
idaṃ me kiṃ nviti jñātvā piturgatvāgrataḥ sthitā || 7-2-15||

RMY 7-2-16

तां तु दृष्ट्वा तथा भूतां तृणबिन्दुरथाब्रवीत् ।
किं त्वमेतत्त्वसदृशं धारयस्यात्मनो वपुः ॥ ७-२-१६॥
tāṃ tu dṛṣṭvā tathā bhūtāṃ tṛṇabindurathābravīt |
kiṃ tvametattvasadṛśaṃ dhārayasyātmano vapuḥ || 7-2-16||

RMY 7-2-17

सा तु कृत्वाञ्जलिं दीना कन्योवाच तपोधनम् ।
न जाने कारणं तात येन मे रूपमीदृशम् ॥ ७-२-१७॥
sā tu kṛtvāñjaliṃ dīnā kanyovāca tapodhanam |
na jāne kāraṇaṃ tāta yena me rūpamīdṛśam || 7-2-17||

RMY 7-2-18

किं तु पूर्वं गतास्म्येका महर्षेर्भावितात्मनः ।
पुलस्त्यस्याश्रमं दिव्यमन्वेष्टुं स्वसखीजनम् ॥ ७-२-१८॥
kiṃ tu pūrvaṃ gatāsmyekā maharṣerbhāvitātmanaḥ |
pulastyasyāśramaṃ divyamanveṣṭuṃ svasakhījanam || 7-2-18||

RMY 7-2-19

न च पश्याम्यहं तत्र कांचिदप्यागतां सखीम् ।
रूपस्य तु विपर्यासं दृष्ट्वा चाहमिहागता ॥ ७-२-१९॥
na ca paśyāmyahaṃ tatra kāṃcidapyāgatāṃ sakhīm |
rūpasya tu viparyāsaṃ dṛṣṭvā cāhamihāgatā || 7-2-19||

RMY 7-2-20

तृणबिन्दुस्तु राजर्षिस्तपसा द्योतितप्रभः ।
ध्यानं विवेश तच्चापि अपश्यदृषिकर्मजम् ॥ ७-२-२०॥
tṛṇabindustu rājarṣistapasā dyotitaprabhaḥ |
dhyānaṃ viveśa taccāpi apaśyadṛṣikarmajam || 7-2-20||

RMY 7-2-21

स तु विज्ञाय तं शापं महर्षेर्भावितात्मनः ।
गृहीत्वा तनयां गत्वा पुलस्त्यमिदमब्रवीत् ॥ ७-२-२१॥
sa tu vijñāya taṃ śāpaṃ maharṣerbhāvitātmanaḥ |
gṛhītvā tanayāṃ gatvā pulastyamidamabravīt || 7-2-21||

RMY 7-2-22

भगवंस्तनयां मे त्वं गुणैः स्वैरेव भूषिताम् ।
भिक्षां प्रतिगृहाणेमां महर्षे स्वयमुद्यताम् ॥ ७-२-२२॥
bhagavaṃstanayāṃ me tvaṃ guṇaiḥ svaireva bhūṣitām |
bhikṣāṃ pratigṛhāṇemāṃ maharṣe svayamudyatām || 7-2-22||

RMY 7-2-23

तपश्चरणयुक्तस्य श्राम्यमाणेन्द्रियस्य ते ।
शुश्रूषातत्परा नित्यं भविष्यति न संशयः ॥ ७-२-२३॥
tapaścaraṇayuktasya śrāmyamāṇendriyasya te |
śuśrūṣātatparā nityaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ || 7-2-23||

RMY 7-2-24

तं ब्रुवाणं तु तद्वाक्यं राजर्षिं धार्मिकं तदा ।
जिघृक्षुरब्रवीत्कन्यां बाढमित्येव स द्विजः ॥ ७-२-२४॥
taṃ bruvāṇaṃ tu tadvākyaṃ rājarṣiṃ dhārmikaṃ tadā |
jighṛkṣurabravītkanyāṃ bāḍhamityeva sa dvijaḥ || 7-2-24||

RMY 7-2-25

दत्त्वा तु स गतो राजा स्वमाश्रमपदं तदा ।
सापि तत्रावसत्कन्या तोषयन्ती पतिं गुणैः ।
प्रीतः स तु महातेजा वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ७-२-२५॥
dattvā tu sa gato rājā svamāśramapadaṃ tadā |
sāpi tatrāvasatkanyā toṣayantī patiṃ guṇaiḥ |
prītaḥ sa tu mahātejā vākyametaduvāca ha || 7-2-25||

RMY 7-2-26

परितुष्टोऽस्मि भद्रं ते गुणानां संपदा भृशम् ।
तस्मात्ते विरमाम्यद्य पुत्रमात्मसमं गुणैः ।
उभयोर्वंशकर्तारं पौलस्त्य इति विश्रुतम् ॥ ७-२-२६॥
parituṣṭo'smi bhadraṃ te guṇānāṃ saṃpadā bhṛśam |
tasmātte viramāmyadya putramātmasamaṃ guṇaiḥ |
ubhayorvaṃśakartāraṃ paulastya iti viśrutam || 7-2-26||

RMY 7-2-27

यस्मात्तु विश्रुतो वेदस्त्वयेहाभ्यस्यतो मम ।
तस्मात्स विश्रवा नाम भविष्यति न संशयः ॥ ७-२-२७॥
yasmāttu viśruto vedastvayehābhyasyato mama |
tasmātsa viśravā nāma bhaviṣyati na saṃśayaḥ || 7-2-27||

RMY 7-2-28

एवमुक्ता तु सा कन्या प्रहृष्टेनान्तरात्मना ।
अचिरेणैव कालेन सूता विश्रवसं सुतम् ॥ ७-२-२८॥
evamuktā tu sā kanyā prahṛṣṭenāntarātmanā |
acireṇaiva kālena sūtā viśravasaṃ sutam || 7-2-28||

RMY 7-2-29

स तु लोकत्रये ख्यातः शौचधर्मसमन्वितः ।
पितेव तपसा युक्तो विश्रवा मुनिपुंगवः ॥ ७-२-२९॥
sa tu lokatraye khyātaḥ śaucadharmasamanvitaḥ |
piteva tapasā yukto viśravā munipuṃgavaḥ || 7-2-29||

Sarga: 3/100 (31)

RMY 7-3-1

अथ पुत्रः पुलस्त्यस्य विश्रवा मुनिपुंगवः ।
अचिरेणैव कालेन पितेव तपसि स्थितः ॥ ७-३-१॥
atha putraḥ pulastyasya viśravā munipuṃgavaḥ |
acireṇaiva kālena piteva tapasi sthitaḥ || 7-3-1||

RMY 7-3-2

सत्यवाञ्शीलवान्दक्षः स्वाध्यायनिरतः शुचिः ।
सर्वभोगेष्वसंसक्तो नित्यं धर्मपरायणः ॥ ७-३-२॥
satyavāñśīlavāndakṣaḥ svādhyāyanirataḥ śuciḥ |
sarvabhogeṣvasaṃsakto nityaṃ dharmaparāyaṇaḥ || 7-3-2||

RMY 7-3-3

ज्ञात्वा तस्य तु तद्वृत्तं भरद्वाजो महानृषिः ।
ददौ विश्रवसे भार्यां स्वां सुतां देववर्णिनीम् ॥ ७-३-३॥
jñātvā tasya tu tadvṛttaṃ bharadvājo mahānṛṣiḥ |
dadau viśravase bhāryāṃ svāṃ sutāṃ devavarṇinīm || 7-3-3||

RMY 7-3-4

प्रतिगृह्य तु धर्मेण भरद्वाजसुतां तदा ।
मुदा परमया युक्तो विश्रवा मुनिपुंगवः ॥ ७-३-४॥
pratigṛhya tu dharmeṇa bharadvājasutāṃ tadā |
mudā paramayā yukto viśravā munipuṃgavaḥ || 7-3-4||

RMY 7-3-5

स तस्यां वीर्यसंपन्नमपत्यं परमाद्भुतम् ।
जनयामास धर्मात्मा सर्वैर्ब्रह्मगुणैर्युतम् ॥ ७-३-५॥
sa tasyāṃ vīryasaṃpannamapatyaṃ paramādbhutam |
janayāmāsa dharmātmā sarvairbrahmaguṇairyutam || 7-3-5||

RMY 7-3-6

तस्मिञ्जाते तु संहृष्टः स बभूव पितामहः ।
नाम चास्याकरोत्प्रीतः सार्धं देवर्षिभिस्तदा ॥ ७-३-६॥
tasmiñjāte tu saṃhṛṣṭaḥ sa babhūva pitāmahaḥ |
nāma cāsyākarotprītaḥ sārdhaṃ devarṣibhistadā || 7-3-6||

RMY 7-3-7

यस्माद्विश्रवसोऽपत्यं सादृश्याद्विश्रवा इव ।
तस्माद्वैश्रवणो नाम भविष्यत्येष विश्रुतः ॥ ७-३-७॥
yasmādviśravaso'patyaṃ sādṛśyādviśravā iva |
tasmādvaiśravaṇo nāma bhaviṣyatyeṣa viśrutaḥ || 7-3-7||

RMY 7-3-8

स तु वैश्रवणस्तत्र तपोवनगतस्तदा ।
अवर्धत महातेजा हुताहुतिरिवानलः ॥ ७-३-८॥
sa tu vaiśravaṇastatra tapovanagatastadā |
avardhata mahātejā hutāhutirivānalaḥ || 7-3-8||

RMY 7-3-9

तस्याश्रमपदस्थस्य बुद्धिर्जज्ञे महात्मनः ।
चरिष्ये नियतो धर्मं धर्मो हि परमा गतिः ॥ ७-३-९॥
tasyāśramapadasthasya buddhirjajñe mahātmanaḥ |
cariṣye niyato dharmaṃ dharmo hi paramā gatiḥ || 7-3-9||

RMY 7-3-10

स तु वर्षसहस्राणि तपस्तप्त्वा महावने ।
पूर्णे वर्षसहस्रे तु तं तं विधिमवर्तत ॥ ७-३-१०॥
sa tu varṣasahasrāṇi tapastaptvā mahāvane |
pūrṇe varṣasahasre tu taṃ taṃ vidhimavartata || 7-3-10||

RMY 7-3-11

जलाशी मारुताहारो निराहारस्तथैव च ।
एवं वर्षसहस्राणि जग्मुस्तान्येव वर्षवत् ॥ ७-३-११॥
jalāśī mārutāhāro nirāhārastathaiva ca |
evaṃ varṣasahasrāṇi jagmustānyeva varṣavat || 7-3-11||

RMY 7-3-12

अथ प्रीतो महातेजाः सेन्द्रैः सुरगणैः सह ।
गत्वा तस्याश्रमपदं ब्रह्मेदं वाक्यमब्रवीत् ॥ ७-३-१२॥
atha prīto mahātejāḥ sendraiḥ suragaṇaiḥ saha |
gatvā tasyāśramapadaṃ brahmedaṃ vākyamabravīt || 7-3-12||

RMY 7-3-13

परितुष्टोऽस्मि ते वत्स कर्मणानेन सुव्रत ।
वरं वृणीष्व भद्रं ते वरार्हस्त्वं हि मे मतः ॥ ७-३-१३॥
parituṣṭo'smi te vatsa karmaṇānena suvrata |
varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te varārhastvaṃ hi me mataḥ || 7-3-13||

RMY 7-3-14

अथाब्रवीद्वैश्रवणः पितामहमुपस्थितम् ।
भगवँल्लोकपालत्वमिच्छेयं वित्तरक्षणम् ॥ ७-३-१४॥
athābravīdvaiśravaṇaḥ pitāmahamupasthitam |
bhagava~llokapālatvamiccheyaṃ vittarakṣaṇam || 7-3-14||

RMY 7-3-15

ततोऽब्रवीद्वैश्रवणं परितुष्टेन चेतसा ।
ब्रह्मा सुरगणैः सार्धं बाढमित्येव हृष्टवत् ॥ ७-३-१५॥
tato'bravīdvaiśravaṇaṃ parituṣṭena cetasā |
brahmā suragaṇaiḥ sārdhaṃ bāḍhamityeva hṛṣṭavat || 7-3-15||

RMY 7-3-16

अहं हि लोकपालानां चतुर्थं स्रष्टुमुद्यतः ।
यमेन्द्रवरुणानां हि पदं यत्तव चेप्सितम् ॥ ७-३-१६॥
ahaṃ hi lokapālānāṃ caturthaṃ sraṣṭumudyataḥ |
yamendravaruṇānāṃ hi padaṃ yattava cepsitam || 7-3-16||

RMY 7-3-17

तत्कृतं गच्छ धर्मज्ञ धनेशत्वमवाप्नुहि ।
यमेन्द्रवरुणानां हि चतुर्थोऽद्य भविष्यसि ॥ ७-३-१७॥
tatkṛtaṃ gaccha dharmajña dhaneśatvamavāpnuhi |
yamendravaruṇānāṃ hi caturtho'dya bhaviṣyasi || 7-3-17||

RMY 7-3-18

एतच्च पुष्पकं नाम विमानं सूर्यसंनिभम् ।
प्रतिगृह्णीष्व यानार्थं त्रिदशैः समतां व्रज ॥ ७-३-१८॥
etacca puṣpakaṃ nāma vimānaṃ sūryasaṃnibham |
pratigṛhṇīṣva yānārthaṃ tridaśaiḥ samatāṃ vraja || 7-3-18||

RMY 7-3-19

स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामः सर्व एव यथागतम् ।
कृतकृत्या वयं तात दत्त्वा तव महावरम् ॥ ७-३-१९॥
svasti te'stu gamiṣyāmaḥ sarva eva yathāgatam |
kṛtakṛtyā vayaṃ tāta dattvā tava mahāvaram || 7-3-19||

RMY 7-3-20

गतेषु ब्रह्मपूर्वेषु देवेष्वथ नभस्तलम् ।
धनेशः पितरं प्राह विनयात्प्रणतो वचः ॥ ७-३-२०॥
gateṣu brahmapūrveṣu deveṣvatha nabhastalam |
dhaneśaḥ pitaraṃ prāha vinayātpraṇato vacaḥ || 7-3-20||

RMY 7-3-21

भगवँल्लब्धवानस्मि वरं कमलयोनितः ।
निवासं न तु मे देवो विदधे स प्रजापतिः ॥ ७-३-२१॥
bhagava~llabdhavānasmi varaṃ kamalayonitaḥ |
nivāsaṃ na tu me devo vidadhe sa prajāpatiḥ || 7-3-21||

RMY 7-3-22

तत्पश्य भगवन्कंचिद्देशं वासाय नः प्रभो ।
न च पीडा भवेद्यत्र प्राणिनो यस्य कस्यचित् ॥ ७-३-२२॥
tatpaśya bhagavankaṃciddeśaṃ vāsāya naḥ prabho |
na ca pīḍā bhavedyatra prāṇino yasya kasyacit || 7-3-22||

RMY 7-3-23

एवमुक्तस्तु पुत्रेण विश्रवा मुनिपुंगवः ।
वचनं प्राह धर्मज्ञ श्रूयतामिति धर्मवित् ॥ ७-३-२३॥
evamuktastu putreṇa viśravā munipuṃgavaḥ |
vacanaṃ prāha dharmajña śrūyatāmiti dharmavit || 7-3-23||

RMY 7-3-24

लङ्का नाम पुरी रम्या निर्मिता विश्वकर्मणा ।
राक्षसानां निवासार्थं यथेन्द्रस्यामरावती ॥ ७-३-२४॥
laṅkā nāma purī ramyā nirmitā viśvakarmaṇā |
rākṣasānāṃ nivāsārthaṃ yathendrasyāmarāvatī || 7-3-24||

RMY 7-3-25

रमणीया पुरी सा हि रुक्मवैदूर्यतोरणा ।
राक्षसैः सा परित्यक्ता पुरा विष्णुभयार्दितैः ।
शून्या रक्षोगणैः सर्वै रसातलतलं गतैः ॥ ७-३-२५॥
ramaṇīyā purī sā hi rukmavaidūryatoraṇā |
rākṣasaiḥ sā parityaktā purā viṣṇubhayārditaiḥ |
śūnyā rakṣogaṇaiḥ sarvai rasātalatalaṃ gataiḥ || 7-3-25||

RMY 7-3-26

स त्वं तत्र निवासाय रोचयस्व मतिं स्वकाम् ।
निर्दोषस्तत्र ते वासो न च बाधास्ति कस्यचित् ॥ ७-३-२६॥
sa tvaṃ tatra nivāsāya rocayasva matiṃ svakām |
nirdoṣastatra te vāso na ca bādhāsti kasyacit || 7-3-26||

RMY 7-3-27

एतच्छ्रुत्वा तु धर्मात्मा धर्मिष्ठं वचनं पितुः ।
निवेशयामास तदा लङ्कां पर्वतमूर्धनि ॥ ७-३-२७॥
etacchrutvā tu dharmātmā dharmiṣṭhaṃ vacanaṃ pituḥ |
niveśayāmāsa tadā laṅkāṃ parvatamūrdhani || 7-3-27||

RMY 7-3-28

नैरृतानां सहस्रैस्तु हृष्टैः प्रमुदितैः सदा ।
अचिरेणैककालेन संपूर्णा तस्य शासनात् ॥ ७-३-२८॥
nairṛtānāṃ sahasraistu hṛṣṭaiḥ pramuditaiḥ sadā |
acireṇaikakālena saṃpūrṇā tasya śāsanāt || 7-3-28||

RMY 7-3-29

अथ तत्रावसत्प्रीतो धर्मात्मा नैरृताधिपः ।
समुद्रपरिधानायां लङ्कायां विश्रवात्मजः ॥ ७-३-२९॥
atha tatrāvasatprīto dharmātmā nairṛtādhipaḥ |
samudraparidhānāyāṃ laṅkāyāṃ viśravātmajaḥ || 7-3-29||

RMY 7-3-30

काले काले विनीतात्मा पुष्पकेण धनेश्वरः ।
अभ्यगच्छत्सुसंहृष्टः पितरं मातरं च सः ॥ ७-३-३०॥
kāle kāle vinītātmā puṣpakeṇa dhaneśvaraḥ |
abhyagacchatsusaṃhṛṣṭaḥ pitaraṃ mātaraṃ ca saḥ || 7-3-30||

RMY 7-3-31

स देवगन्धर्वगणैरभिष्टुतस्तथैव सिद्धैः सह चारणैरपि ।
गभस्तिभिः सूर्य इवौजसा वृतः पितुः समीपं प्रययौ श्रिया वृतः ॥ ७-३-३१॥
sa devagandharvagaṇairabhiṣṭutastathaiva siddhaiḥ saha cāraṇairapi |
gabhastibhiḥ sūrya ivaujasā vṛtaḥ pituḥ samīpaṃ prayayau śriyā vṛtaḥ || 7-3-31||

Sarga: 4/100 (31)

RMY 7-4-1

श्रुत्वागस्त्येरितं वाक्यं रामो विस्मयमागतः ।
पूर्वमासीत्तु लङ्कायां रक्षसामिति संभवः ॥ ७-४-१॥
śrutvāgastyeritaṃ vākyaṃ rāmo vismayamāgataḥ |
pūrvamāsīttu laṅkāyāṃ rakṣasāmiti saṃbhavaḥ || 7-4-1||

RMY 7-4-2

ततः शिरः कम्पयित्वा त्रेताग्निसमविग्रहम् ।
अगस्त्यं तं मुहुर्दृष्ट्वा स्मयमानोऽभ्यभाषत ॥ ७-४-२॥
tataḥ śiraḥ kampayitvā tretāgnisamavigraham |
agastyaṃ taṃ muhurdṛṣṭvā smayamāno'bhyabhāṣata || 7-4-2||

RMY 7-4-3

भगवन्पूर्वमप्येषा लङ्कासीत्पिशिताशिनाम् ।
इतीदं भवतः श्रुत्वा विस्मयो जनितो मम ॥ ७-४-३॥
bhagavanpūrvamapyeṣā laṅkāsītpiśitāśinām |
itīdaṃ bhavataḥ śrutvā vismayo janito mama || 7-4-3||

RMY 7-4-4

पुलस्त्यवंशादुद्भूता राक्षसा इति नः श्रुतम् ।
इदानीमन्यतश्चापि संभवः कीर्तितस्त्वया ॥ ७-४-४॥
pulastyavaṃśādudbhūtā rākṣasā iti naḥ śrutam |
idānīmanyataścāpi saṃbhavaḥ kīrtitastvayā || 7-4-4||

RMY 7-4-5

रावणात्कुम्भकर्णाच्च प्रहस्ताद्विकटादपि ।
रावणस्य च पुत्रेभ्यः किं नु ते बलवत्तराः ॥ ७-४-५॥
rāvaṇātkumbhakarṇācca prahastādvikaṭādapi |
rāvaṇasya ca putrebhyaḥ kiṃ nu te balavattarāḥ || 7-4-5||

RMY 7-4-6

क एषां पूर्वको ब्रह्मन्किंनामा किंतपोबलः ।
अपराधं च कं प्राप्य विष्णुना द्राविताः पुरा ॥ ७-४-६॥
ka eṣāṃ pūrvako brahmankiṃnāmā kiṃtapobalaḥ |
aparādhaṃ ca kaṃ prāpya viṣṇunā drāvitāḥ purā || 7-4-6||

RMY 7-4-7

एतद्विस्तरतः सर्वं कथयस्व ममानघ ।
कौतूहलं कृतं मह्यं नुद भानुर्यथा तमः ॥ ७-४-७॥
etadvistarataḥ sarvaṃ kathayasva mamānagha |
kautūhalaṃ kṛtaṃ mahyaṃ nuda bhānuryathā tamaḥ || 7-4-7||

RMY 7-4-8

राघवस्य तु तच्छ्रुत्वा संस्कारालंकृतं वचः ।
ईषद्विस्मयमानस्तमगस्त्यः प्राह राघवम् ॥ ७-४-८॥
rāghavasya tu tacchrutvā saṃskārālaṃkṛtaṃ vacaḥ |
īṣadvismayamānastamagastyaḥ prāha rāghavam || 7-4-8||

RMY 7-4-9

प्रजापतिः पुरा सृष्ट्वा अपः सलिलसंभवः ।
तासां गोपायने सत्त्वानसृजत्पद्मसंभवः ॥ ७-४-९॥
prajāpatiḥ purā sṛṣṭvā apaḥ salilasaṃbhavaḥ |
tāsāṃ gopāyane sattvānasṛjatpadmasaṃbhavaḥ || 7-4-9||

RMY 7-4-10

ते सत्त्वाः सत्त्वकर्तारं विनीतवदुपस्थिताः ।
किं कुर्म इति भाषन्तः क्षुत्पिपासाभयार्दिताः ॥ ७-४-१०॥
te sattvāḥ sattvakartāraṃ vinītavadupasthitāḥ |
kiṃ kurma iti bhāṣantaḥ kṣutpipāsābhayārditāḥ || 7-4-10||

RMY 7-4-11

प्रजापतिस्तु तान्याह सत्त्वानि प्रहसन्निव ।
आभाष्य वाचा यत्नेन रक्षध्वमिति मानदः ॥ ७-४-११॥
prajāpatistu tānyāha sattvāni prahasanniva |
ābhāṣya vācā yatnena rakṣadhvamiti mānadaḥ || 7-4-11||

RMY 7-4-12

रक्षाम इति तत्रान्यैर्यक्षामेति तथापरैः ।
भुङ्क्षिताभुङ्क्षितैरुक्तस्ततस्तानाह भूतकृत् ॥ ७-४-१२॥
rakṣāma iti tatrānyairyakṣāmeti tathāparaiḥ |
bhuṅkṣitābhuṅkṣitairuktastatastānāha bhūtakṛt || 7-4-12||

RMY 7-4-13

रक्षाम इति यैरुक्तं राक्षसास्ते भवन्तु वः ।
यक्षाम इति यैरुक्तं ते वै यक्षा भवन्तु वः ॥ ७-४-१३॥
rakṣāma iti yairuktaṃ rākṣasāste bhavantu vaḥ |
yakṣāma iti yairuktaṃ te vai yakṣā bhavantu vaḥ || 7-4-13||

RMY 7-4-14

तत्र हेतिः प्रहेतिश्च भ्रातरौ राक्षसर्षभौ ।
मधुकैटभसंकाशौ बभूवतुररिंदमौ ॥ ७-४-१४॥
tatra hetiḥ prahetiśca bhrātarau rākṣasarṣabhau |
madhukaiṭabhasaṃkāśau babhūvaturariṃdamau || 7-4-14||

RMY 7-4-15

प्रहेतिर्धार्मिकस्तत्र न दारान्सोऽभिकाङ्क्षति ।
हेतिर्दारक्रियार्थं तु यत्नं परमथाकरोत् ॥ ७-४-१५॥
prahetirdhārmikastatra na dārānso'bhikāṅkṣati |
hetirdārakriyārthaṃ tu yatnaṃ paramathākarot || 7-4-15||

RMY 7-4-16

स कालभगिनीं कन्यां भयां नाम भयावहाम् ।
उदावहदमेयात्मा स्वयमेव महामतिः ॥ ७-४-१६॥
sa kālabhaginīṃ kanyāṃ bhayāṃ nāma bhayāvahām |
udāvahadameyātmā svayameva mahāmatiḥ || 7-4-16||

RMY 7-4-17

स तस्यां जनयामास हेती राक्षसपुंगवः ।
पुत्रं पुत्रवतां श्रेष्ठो विद्युत्केश इति श्रुतम् ॥ ७-४-१७॥
sa tasyāṃ janayāmāsa hetī rākṣasapuṃgavaḥ |
putraṃ putravatāṃ śreṣṭho vidyutkeśa iti śrutam || 7-4-17||

RMY 7-4-18

विद्युत्केशो हेतिपुत्रः प्रदीप्ताग्निसमप्रभः ।
व्यवर्धत महातेजास्तोयमध्य इवाम्बुजम् ॥ ७-४-१८॥
vidyutkeśo hetiputraḥ pradīptāgnisamaprabhaḥ |
vyavardhata mahātejāstoyamadhya ivāmbujam || 7-4-18||

RMY 7-4-19

स यदा यौवनं भद्रमनुप्राप्तो निशाचरः ।
ततो दारक्रियां तस्य कर्तुं व्यवसितः पिता ॥ ७-४-१९॥
sa yadā yauvanaṃ bhadramanuprāpto niśācaraḥ |
tato dārakriyāṃ tasya kartuṃ vyavasitaḥ pitā || 7-4-19||

RMY 7-4-20

संध्यादुहितरं सोऽथ संध्यातुल्यां प्रभावतः ।
वरयामास पुत्रार्थं हेती राक्षसपुंगवः ॥ ७-४-२०॥
saṃdhyāduhitaraṃ so'tha saṃdhyātulyāṃ prabhāvataḥ |
varayāmāsa putrārthaṃ hetī rākṣasapuṃgavaḥ || 7-4-20||

RMY 7-4-21

अवश्यमेव दातव्या परस्मै सेति संध्यया ।
चिन्तयित्वा सुता दत्ता विद्युत्केशाय राघव ॥ ७-४-२१॥
avaśyameva dātavyā parasmai seti saṃdhyayā |
cintayitvā sutā dattā vidyutkeśāya rāghava || 7-4-21||

RMY 7-4-22

संध्यायास्तनयां लब्ध्वा विद्युत्केशो निशाचरः ।
रमते स तया सार्धं पौलोम्या मघवानिव ॥ ७-४-२२॥
saṃdhyāyāstanayāṃ labdhvā vidyutkeśo niśācaraḥ |
ramate sa tayā sārdhaṃ paulomyā maghavāniva || 7-4-22||

RMY 7-4-23

केनचित्त्वथ कालेन राम सालकटंकटा ।
विद्युत्केशाद्गर्भमाप घनराजिरिवार्णवात् ॥ ७-४-२३॥
kenacittvatha kālena rāma sālakaṭaṃkaṭā |
vidyutkeśādgarbhamāpa ghanarājirivārṇavāt || 7-4-23||

RMY 7-4-24

ततः सा राक्षसी गर्भं घनगर्भसमप्रभम् ।
प्रसूता मन्दरं गत्वा गङ्गा गर्भमिवाग्निजम् ॥ ७-४-२४॥
tataḥ sā rākṣasī garbhaṃ ghanagarbhasamaprabham |
prasūtā mandaraṃ gatvā gaṅgā garbhamivāgnijam || 7-4-24||

RMY 7-4-25

तमुत्सृज्य तु सा गर्भं विद्युत्केशाद्रतार्थिनी ।
रेमे सा पतिना सार्धं विस्मृत्य सुतमात्मजम् ॥ ७-४-२५॥
tamutsṛjya tu sā garbhaṃ vidyutkeśādratārthinī |
reme sā patinā sārdhaṃ vismṛtya sutamātmajam || 7-4-25||

RMY 7-4-26

तयोत्सृष्टः स तु शिशुः शरदर्कसमद्युतिः ।
पाणिमास्ये समाधाय रुरोद घनराडिव ॥ ७-४-२६॥
tayotsṛṣṭaḥ sa tu śiśuḥ śaradarkasamadyutiḥ |
pāṇimāsye samādhāya ruroda ghanarāḍiva || 7-4-26||

RMY 7-4-27

अथोपरिष्टाद्गच्छन्वै वृषभस्थो हरः प्रभुः ।
अपश्यदुमया सार्धं रुदन्तं राक्षसात्मजम् ॥ ७-४-२७॥
athopariṣṭādgacchanvai vṛṣabhastho haraḥ prabhuḥ |
apaśyadumayā sārdhaṃ rudantaṃ rākṣasātmajam || 7-4-27||

RMY 7-4-28

कारुण्यभावात्पार्वत्या भवस्त्रिपुरहा ततः ।
तं राक्षसात्मजं चक्रे मातुरेव वयःसमम् ॥ ७-४-२८॥
kāruṇyabhāvātpārvatyā bhavastripurahā tataḥ |
taṃ rākṣasātmajaṃ cakre mātureva vayaḥsamam || 7-4-28||

RMY 7-4-29

अमरं चैव तं कृत्वा महादेवोऽक्षयोऽव्ययः ।
पुरमाकाशगं प्रादात्पार्वत्याः प्रियकाम्यया ॥ ७-४-२९॥
amaraṃ caiva taṃ kṛtvā mahādevo'kṣayo'vyayaḥ |
puramākāśagaṃ prādātpārvatyāḥ priyakāmyayā || 7-4-29||

RMY 7-4-30

उमयापि वरो दत्तो राक्षसीनां नृपात्मज ।
सद्योपलब्धिर्गर्भस्य प्रसूतिः सद्य एव च ।
सद्य एव वयःप्राप्तिर्मातुरेव वयः समम् ॥ ७-४-३०॥
umayāpi varo datto rākṣasīnāṃ nṛpātmaja |
sadyopalabdhirgarbhasya prasūtiḥ sadya eva ca |
sadya eva vayaḥprāptirmātureva vayaḥ samam || 7-4-30||

RMY 7-4-31

ततः सुकेशो वरदानगर्वितः श्रियं प्रभोः प्राप्य हरस्य पार्श्वतः ।
चचार सर्वत्र महामतिः खगः खगं पुरं प्राप्य पुरंदरो यथा ॥ ७-४-३१॥
tataḥ sukeśo varadānagarvitaḥ śriyaṃ prabhoḥ prāpya harasya pārśvataḥ |
cacāra sarvatra mahāmatiḥ khagaḥ khagaṃ puraṃ prāpya puraṃdaro yathā || 7-4-31||

Sarga: 5/100 (41)

RMY 7-5-1

सुकेशं धार्मिकं दृष्ट्वा वरलब्धं च राक्षसम् ।
ग्रामणीर्नाम गन्धर्वो विश्वावसुसमप्रभः ॥ ७-५-१॥
sukeśaṃ dhārmikaṃ dṛṣṭvā varalabdhaṃ ca rākṣasam |
grāmaṇīrnāma gandharvo viśvāvasusamaprabhaḥ || 7-5-1||

RMY 7-5-2

तस्य देववती नाम द्वितीया श्रीरिवात्मजा ।
तां सुकेशाय धर्मेण ददौ दक्षः श्रियं यथा ॥ ७-५-२॥
tasya devavatī nāma dvitīyā śrīrivātmajā |
tāṃ sukeśāya dharmeṇa dadau dakṣaḥ śriyaṃ yathā || 7-5-2||

RMY 7-5-3

वरदानकृतैश्वर्यं सा तं प्राप्य पतिं प्रियम् ।
आसीद्देववती तुष्टा धनं प्राप्येव निर्धनः ॥ ७-५-३॥
varadānakṛtaiśvaryaṃ sā taṃ prāpya patiṃ priyam |
āsīddevavatī tuṣṭā dhanaṃ prāpyeva nirdhanaḥ || 7-5-3||

RMY 7-5-4

स तया सह संयुक्तो रराज रजनीचरः ।
अञ्जनादभिनिष्क्रान्तः करेण्वेव महागजः ॥ ७-५-४॥
sa tayā saha saṃyukto rarāja rajanīcaraḥ |
añjanādabhiniṣkrāntaḥ kareṇveva mahāgajaḥ || 7-5-4||

RMY 7-5-5

देववत्यां सुकेशस्तु जनयामास राघव ।
त्रींस्त्रिनेत्रसमान्पुत्रान्राक्षसान्राक्षसाधिपः ।
माल्यवन्तं सुमालिं च मालिं च बलिनां वरम् ॥ ७-५-५॥
devavatyāṃ sukeśastu janayāmāsa rāghava |
trīṃstrinetrasamānputrānrākṣasānrākṣasādhipaḥ |
mālyavantaṃ sumāliṃ ca māliṃ ca balināṃ varam || 7-5-5||

RMY 7-5-6

त्रयो लोका इवाव्यग्राः स्थितास्त्रय इवाग्नयः ।
त्रयो मन्त्रा इवात्युग्रास्त्रयो घोरा इवामयाः ॥ ७-५-६॥
trayo lokā ivāvyagrāḥ sthitāstraya ivāgnayaḥ |
trayo mantrā ivātyugrāstrayo ghorā ivāmayāḥ || 7-5-6||

RMY 7-5-7

त्रयः सुकेशस्य सुतास्त्रेताग्निसमवर्चसः ।
विवृद्धिमगमंस्तत्र व्याधयोपेक्षिता इव ॥ ७-५-७॥
trayaḥ sukeśasya sutāstretāgnisamavarcasaḥ |
vivṛddhimagamaṃstatra vyādhayopekṣitā iva || 7-5-7||

RMY 7-5-8

वरप्राप्तिं पितुस्ते तु ज्ञात्वैश्वर्यं ततो महत् ।
तपस्तप्तुं गता मेरुं भ्रातरः कृतनिश्चयाः ॥ ७-५-८॥
varaprāptiṃ pituste tu jñātvaiśvaryaṃ tato mahat |
tapastaptuṃ gatā meruṃ bhrātaraḥ kṛtaniścayāḥ || 7-5-8||

RMY 7-5-9

प्रगृह्य नियमान्घोरान्राक्षसा नृपसत्तम ।
विचेरुस्ते तपो घोरं सर्वभूतभयावहम् ॥ ७-५-९॥
pragṛhya niyamānghorānrākṣasā nṛpasattama |
viceruste tapo ghoraṃ sarvabhūtabhayāvaham || 7-5-9||

RMY 7-5-10

सत्यार्जवदमोपेतैस्तपोभिर्भुवि दुष्करैः ।
संतापयन्तस्त्रीँल्लोकान्सदेवासुरमानुषान् ॥ ७-५-१०॥
satyārjavadamopetaistapobhirbhuvi duṣkaraiḥ |
saṃtāpayantastrī~llokānsadevāsuramānuṣān || 7-5-10||

RMY 7-5-11

ततो विभुश्चतुर्वक्त्रो विमानवरमास्थितः ।
सुकेशपुत्रानामन्त्र्य वरदोऽस्मीत्यभाषत ॥ ७-५-११॥
tato vibhuścaturvaktro vimānavaramāsthitaḥ |
sukeśaputrānāmantrya varado'smītyabhāṣata || 7-5-11||

RMY 7-5-12

ब्रह्माणं वरदं ज्ञात्वा सेन्द्रैर्देवगणैर्वृतम् ।
ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे वेपमाना इव द्रुमाः ॥ ७-५-१२॥
brahmāṇaṃ varadaṃ jñātvā sendrairdevagaṇairvṛtam |
ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve vepamānā iva drumāḥ || 7-5-12||

RMY 7-5-13

तपसाराधितो देव यदि नो दिशसे वरम् ।
अजेयाः शत्रुहन्तारस्तथैव चिरजीविनः ।
प्रभविष्णवो भवामेति परस्परमनुव्रताः ॥ ७-५-१३॥
tapasārādhito deva yadi no diśase varam |
ajeyāḥ śatruhantārastathaiva cirajīvinaḥ |
prabhaviṣṇavo bhavāmeti parasparamanuvratāḥ || 7-5-13||

RMY 7-5-14

एवं भविष्यतीत्युक्त्वा सुकेशतनयान्प्रभुः ।
प्रययौ ब्रह्मलोकाय ब्रह्मा ब्राह्मणवत्सलः ॥ ७-५-१४॥
evaṃ bhaviṣyatītyuktvā sukeśatanayānprabhuḥ |
prayayau brahmalokāya brahmā brāhmaṇavatsalaḥ || 7-5-14||

RMY 7-5-15

वरं लब्ध्वा ततः सर्वे राम रात्रिंचरास्तदा ।
सुरासुरान्प्रबाधन्ते वरदानात्सुनिर्भयाः ॥ ७-५-१५॥
varaṃ labdhvā tataḥ sarve rāma rātriṃcarāstadā |
surāsurānprabādhante varadānātsunirbhayāḥ || 7-5-15||

RMY 7-5-16

तैर्वध्यमानास्त्रिदशाः सर्षिसंघाः सचारणाः ।
त्रातारं नाधिगच्छन्ति निरयस्था यथा नराः ॥ ७-५-१६॥
tairvadhyamānāstridaśāḥ sarṣisaṃghāḥ sacāraṇāḥ |
trātāraṃ nādhigacchanti nirayasthā yathā narāḥ || 7-5-16||

RMY 7-5-17

अथ ते विश्वकर्माणं शिल्पिनां वरमव्ययम् ।
ऊचुः समेत्य संहृष्टा राक्षसा रघुसत्तम ॥ ७-५-१७॥
atha te viśvakarmāṇaṃ śilpināṃ varamavyayam |
ūcuḥ sametya saṃhṛṣṭā rākṣasā raghusattama || 7-5-17||

RMY 7-5-18

गृहकर्ता भवानेव देवानां हृदयेप्सितम् ।
अस्माकमपि तावत्त्वं गृहं कुरु महामते ॥ ७-५-१८॥
gṛhakartā bhavāneva devānāṃ hṛdayepsitam |
asmākamapi tāvattvaṃ gṛhaṃ kuru mahāmate || 7-5-18||

RMY 7-5-19

हिमवन्तं समाश्रित्य मेरुं मन्दरमेव वा ।
महेश्वरगृहप्रख्यं गृहं नः क्रियतां महत् ॥ ७-५-१९॥
himavantaṃ samāśritya meruṃ mandarameva vā |
maheśvaragṛhaprakhyaṃ gṛhaṃ naḥ kriyatāṃ mahat || 7-5-19||

RMY 7-5-20

विश्वकर्मा ततस्तेषां राक्षसानां महाभुजः ।
निवासं कथयामास शक्रस्येवामरावतीम् ॥ ७-५-२०॥
viśvakarmā tatasteṣāṃ rākṣasānāṃ mahābhujaḥ |
nivāsaṃ kathayāmāsa śakrasyevāmarāvatīm || 7-5-20||

RMY 7-5-21

दक्षिणस्योदधेस्तीरे त्रिकूटो नाम पर्वतः ।
शिखरे तस्य शैलस्य मध्यमेऽम्बुदसंनिभे ।
शकुनैरपि दुष्प्रापे टङ्कच्छिन्नचतुर्दिशि ॥ ७-५-२१॥
dakṣiṇasyodadhestīre trikūṭo nāma parvataḥ |
śikhare tasya śailasya madhyame'mbudasaṃnibhe |
śakunairapi duṣprāpe ṭaṅkacchinnacaturdiśi || 7-5-21||

RMY 7-5-22

त्रिंशद्योजनविस्तीर्णा स्वर्णप्राकारतोरणा ।
मया लङ्केति नगरी शक्राज्ञप्तेन निर्मिता ॥ ७-५-२२॥
triṃśadyojanavistīrṇā svarṇaprākāratoraṇā |
mayā laṅketi nagarī śakrājñaptena nirmitā || 7-5-22||

RMY 7-5-23

तस्यां वसत दुर्धर्षाः पुर्यां राक्षससत्तमाः ।
अमरावतीं समासाद्य सेन्द्रा इव दिवौकसः ॥ ७-५-२३॥
tasyāṃ vasata durdharṣāḥ puryāṃ rākṣasasattamāḥ |
amarāvatīṃ samāsādya sendrā iva divaukasaḥ || 7-5-23||

RMY 7-5-24

लङ्कादुर्गं समासाद्य राक्षसैर्बहुभिर्वृताः ।
भविष्यथ दुराधर्षाः शत्रूणां शत्रुसूदनाः ॥ ७-५-२४॥
laṅkādurgaṃ samāsādya rākṣasairbahubhirvṛtāḥ |
bhaviṣyatha durādharṣāḥ śatrūṇāṃ śatrusūdanāḥ || 7-5-24||

RMY 7-5-25

विश्वकर्मवचः श्रुत्वा ततस्ते राम राक्षसाः ।
सहस्रानुचरा गत्वा लङ्कां तामवसन्पुरीम् ॥ ७-५-२५॥
viśvakarmavacaḥ śrutvā tataste rāma rākṣasāḥ |
sahasrānucarā gatvā laṅkāṃ tāmavasanpurīm || 7-5-25||

RMY 7-5-26

दृढप्राकारपरिखां हैमैर्गृहशतैर्वृताम् ।
लङ्कामवाप्य ते हृष्टा विहरन्ति निशाचराः ॥ ७-५-२६॥
dṛḍhaprākāraparikhāṃ haimairgṛhaśatairvṛtām |
laṅkāmavāpya te hṛṣṭā viharanti niśācarāḥ || 7-5-26||

RMY 7-5-27

नर्मदा नाम गन्धर्वी नानाधर्मसमेधिता ।
तस्याः कन्यात्रयं ह्यासीद्धीश्रीकीर्तिसमद्युति ॥ ७-५-२७॥
narmadā nāma gandharvī nānādharmasamedhitā |
tasyāḥ kanyātrayaṃ hyāsīddhīśrīkīrtisamadyuti || 7-5-27||

RMY 7-5-28

ज्येष्ठक्रमेण सा तेषां राक्षसानामराक्षसी ।
कन्यास्ताः प्रददौ हृष्टा पूर्णचन्द्रनिभाननाः ॥ ७-५-२८॥
jyeṣṭhakrameṇa sā teṣāṃ rākṣasānāmarākṣasī |
kanyāstāḥ pradadau hṛṣṭā pūrṇacandranibhānanāḥ || 7-5-28||

RMY 7-5-29

त्रयाणां राक्षसेन्द्राणां तिस्रो गन्धर्वकन्यकाः ।
मात्रा दत्ता महाभागा नक्षत्रे भगदैवते ॥ ७-५-२९॥
trayāṇāṃ rākṣasendrāṇāṃ tisro gandharvakanyakāḥ |
mātrā dattā mahābhāgā nakṣatre bhagadaivate || 7-5-29||

RMY 7-5-30

कृतदारास्तु ते राम सुकेशतनयाः प्रभो ।
भार्याभिः सह चिक्रीडुरप्सरोभिरिवामराः ॥ ७-५-३०॥
kṛtadārāstu te rāma sukeśatanayāḥ prabho |
bhāryābhiḥ saha cikrīḍurapsarobhirivāmarāḥ || 7-5-30||

RMY 7-5-31

तत्र माल्यवतो भार्या सुन्दरी नाम सुन्दरी ।
स तस्यां जनयामास यदपत्यं निबोध तत् ॥ ७-५-३१॥
tatra mālyavato bhāryā sundarī nāma sundarī |
sa tasyāṃ janayāmāsa yadapatyaṃ nibodha tat || 7-5-31||

RMY 7-5-32

वज्रमुष्टिर्विरूपाक्षो दुर्मुखश्चैव राक्षसः ।
सुप्तघ्नो यज्ञकोपश्च मत्तोन्मत्तौ तथैव च ।
अनला चाभवत्कन्या सुन्दर्यां राम सुन्दरी ॥ ७-५-३२॥
vajramuṣṭirvirūpākṣo durmukhaścaiva rākṣasaḥ |
suptaghno yajñakopaśca mattonmattau tathaiva ca |
analā cābhavatkanyā sundaryāṃ rāma sundarī || 7-5-32||

RMY 7-5-33

सुमालिनोऽपि भार्यासीत्पूर्णचन्द्रनिभानना ।
नाम्ना केतुमती नाम प्राणेभ्योऽपि गरीयसी ॥ ७-५-३३॥
sumālino'pi bhāryāsītpūrṇacandranibhānanā |
nāmnā ketumatī nāma prāṇebhyo'pi garīyasī || 7-5-33||

RMY 7-5-34

सुमाली जनयामास यदपत्यं निशाचरः ।
केतुमत्यां महाराज तन्निबोधानुपूर्वशः ॥ ७-५-३४॥
sumālī janayāmāsa yadapatyaṃ niśācaraḥ |
ketumatyāṃ mahārāja tannibodhānupūrvaśaḥ || 7-5-34||

RMY 7-5-35

प्रहस्तोऽकम्पनैश्चैव विकटः कालकार्मुकः ।
धूम्राक्शश्चाथ दण्डश्च सुपार्श्वश्च महाबलः ॥ ७-५-३५॥
prahasto'kampanaiścaiva vikaṭaḥ kālakārmukaḥ |
dhūmrākśaścātha daṇḍaśca supārśvaśca mahābalaḥ || 7-5-35||

RMY 7-5-36

संह्रादिः प्रघसश्चैव भासकर्णश्च राक्षसः ।
राका पुष्पोत्कटा चैव कैकसी च शुचिस्मिता ।
कुम्भीनसी च इत्येते सुमालेः प्रसवाः स्मृताः ॥ ७-५-३६॥
saṃhrādiḥ praghasaścaiva bhāsakarṇaśca rākṣasaḥ |
rākā puṣpotkaṭā caiva kaikasī ca śucismitā |
kumbhīnasī ca ityete sumāleḥ prasavāḥ smṛtāḥ || 7-5-36||

RMY 7-5-37

मालेस्तु वसुदा नाम गन्धर्वी रूपशालिनी ।
भार्यासीत्पद्मपत्राक्षी स्वक्षी यक्षीवरोपमा ॥ ७-५-३७॥
mālestu vasudā nāma gandharvī rūpaśālinī |
bhāryāsītpadmapatrākṣī svakṣī yakṣīvaropamā || 7-5-37||

RMY 7-5-38

सुमालेरनुजस्तस्यां जनयामास यत्प्रभो ।
अपत्यं कथ्यमानं तन्मया त्वं शृणु राघव ॥ ७-५-३८॥
sumāleranujastasyāṃ janayāmāsa yatprabho |
apatyaṃ kathyamānaṃ tanmayā tvaṃ śṛṇu rāghava || 7-5-38||

RMY 7-5-39

अनलश्चानिलश्चैव हरः संपातिरेव च ।
एते विभीषणामात्या मालेयास्ते निशाचराः ॥ ७-५-३९॥
analaścānilaścaiva haraḥ saṃpātireva ca |
ete vibhīṣaṇāmātyā māleyāste niśācarāḥ || 7-5-39||

RMY 7-5-40

ततस्तु ते राक्षसपुंगवास्त्रयो निशाचरैः पुत्रशतैश्च संवृताः ।
सुरान्सहेन्द्रानृषिनागदानवान्बबाधिरे ते बलवीर्यदर्पिताः ॥ ७-५-४०॥
tatastu te rākṣasapuṃgavāstrayo niśācaraiḥ putraśataiśca saṃvṛtāḥ |
surānsahendrānṛṣināgadānavānbabādhire te balavīryadarpitāḥ || 7-5-40||

RMY 7-5-41

जगद्भ्रमन्तोऽनिलवद्दुरासदा रणे च मृत्युप्रतिमाः समाहिताः ।
वरप्रदानादभिगर्विता भृशं क्रतुक्रियाणां प्रशमंकराः सदा ॥ ७-५-४१॥
jagadbhramanto'nilavaddurāsadā raṇe ca mṛtyupratimāḥ samāhitāḥ |
varapradānādabhigarvitā bhṛśaṃ kratukriyāṇāṃ praśamaṃkarāḥ sadā || 7-5-41||

Sarga: 6/100 (55)

RMY 7-6-1

तैर्वध्यमाना देवाश्च ऋषयश्च तपोधनाः ।
भयार्ताः शरणं जग्मुर्देवदेवं महेश्वरम् ॥ ७-६-१॥
tairvadhyamānā devāśca ṛṣayaśca tapodhanāḥ |
bhayārtāḥ śaraṇaṃ jagmurdevadevaṃ maheśvaram || 7-6-1||

RMY 7-6-2

ते समेत्य तु कामारिं त्रिपुरारिं त्रिलोचनम् ।
ऊचुः प्राञ्जलयो देवा भयगद्गदभाषिणः ॥ ७-६-२॥
te sametya tu kāmāriṃ tripurāriṃ trilocanam |
ūcuḥ prāñjalayo devā bhayagadgadabhāṣiṇaḥ || 7-6-2||

RMY 7-6-3

सुकेशपुत्रैर्भगवन्पितामहवरोद्धतैः ।
प्रजाध्यक्ष प्रजाः सर्वा बाध्यन्ते रिपुबाधन ॥ ७-६-३॥
sukeśaputrairbhagavanpitāmahavaroddhataiḥ |
prajādhyakṣa prajāḥ sarvā bādhyante ripubādhana || 7-6-3||

RMY 7-6-4

शरण्यान्यशरण्यानि आश्रमाणि कृतानि नः ।
स्वर्गाच्च च्यावितः शक्रः स्वर्गे क्रीडन्ति शक्रवत् ॥ ७-६-४॥
śaraṇyānyaśaraṇyāni āśramāṇi kṛtāni naḥ |
svargācca cyāvitaḥ śakraḥ svarge krīḍanti śakravat || 7-6-4||

RMY 7-6-5

अहं विष्णुरहं रुद्रो ब्रह्माहं देवराडहम् ।
अहं यमोऽहं वरुणश्चन्द्रोऽहं रविरप्यहम् ॥ ७-६-५॥
ahaṃ viṣṇurahaṃ rudro brahmāhaṃ devarāḍaham |
ahaṃ yamo'haṃ varuṇaścandro'haṃ ravirapyaham || 7-6-5||

RMY 7-6-6

इति ते राक्षसा देव वरदानेन दर्पिताः ।
बाधन्ते समरोद्धर्षा ये च तेषां पुरःसराः ॥ ७-६-६॥
iti te rākṣasā deva varadānena darpitāḥ |
bādhante samaroddharṣā ye ca teṣāṃ puraḥsarāḥ || 7-6-6||

RMY 7-6-7

तन्नो देवभयार्तानामभयं दातुमर्हसि ।
अशिवं वपुरास्थाय जहि दैवतकण्टकान् ॥ ७-६-७॥
tanno devabhayārtānāmabhayaṃ dātumarhasi |
aśivaṃ vapurāsthāya jahi daivatakaṇṭakān || 7-6-7||

RMY 7-6-8

इत्युक्तस्तु सुरैः सर्वैः कपर्दी नीललोहितः ।
सुकेशं प्रति सापेक्ष आह देवगणान्प्रभुः ॥ ७-६-८॥
ityuktastu suraiḥ sarvaiḥ kapardī nīlalohitaḥ |
sukeśaṃ prati sāpekṣa āha devagaṇānprabhuḥ || 7-6-8||

RMY 7-6-9

नाहं तान्निहनिष्यामि अवध्या मम तेऽसुराः ।
किं तु मन्त्रं प्रदास्यामि यो वै तान्निहनिष्यति ॥ ७-६-९॥
nāhaṃ tānnihaniṣyāmi avadhyā mama te'surāḥ |
kiṃ tu mantraṃ pradāsyāmi yo vai tānnihaniṣyati || 7-6-9||

RMY 7-6-10

एवमेव समुद्योगं पुरस्कृत्य सुरर्षभाः ।
गच्छन्तु शरणं विष्णुं हनिष्यति स तान्प्रभुः ॥ ७-६-१०॥
evameva samudyogaṃ puraskṛtya surarṣabhāḥ |
gacchantu śaraṇaṃ viṣṇuṃ haniṣyati sa tānprabhuḥ || 7-6-10||

RMY 7-6-11

ततस्ते जयशब्देन प्रतिनन्द्य महेश्वरम् ।
विष्णोः समीपमाजग्मुर्निशाचरभयार्दिताः ॥ ७-६-११॥
tataste jayaśabdena pratinandya maheśvaram |
viṣṇoḥ samīpamājagmurniśācarabhayārditāḥ || 7-6-11||

RMY 7-6-12

शङ्खचक्रधरं देवं प्रणम्य बहुमान्य च ।
ऊचुः संभ्रान्तवद्वाक्यं सुकेशतनयार्दिताः ॥ ७-६-१२॥
śaṅkhacakradharaṃ devaṃ praṇamya bahumānya ca |
ūcuḥ saṃbhrāntavadvākyaṃ sukeśatanayārditāḥ || 7-6-12||

RMY 7-6-13

सुकेशतनयैर्देव त्रिभिस्त्रेताग्निसंनिभैः ।
आक्रम्य वरदानेन स्थानान्यपहृतानि नः ॥ ७-६-१३॥
sukeśatanayairdeva tribhistretāgnisaṃnibhaiḥ |
ākramya varadānena sthānānyapahṛtāni naḥ || 7-6-13||

RMY 7-6-14

लङ्का नाम पुरी दुर्गा त्रिकूटशिखरे स्थिता ।
तत्र स्थिताः प्रबाधन्ते सर्वान्नः क्षणदाचराः ॥ ७-६-१४॥
laṅkā nāma purī durgā trikūṭaśikhare sthitā |
tatra sthitāḥ prabādhante sarvānnaḥ kṣaṇadācarāḥ || 7-6-14||

RMY 7-6-15

स त्वमस्मत्प्रियार्थं तु जहि तान्मधुसूदन ।
चक्रकृत्तास्यकमलान्निवेदय यमाय वै ॥ ७-६-१५॥
sa tvamasmatpriyārthaṃ tu jahi tānmadhusūdana |
cakrakṛttāsyakamalānnivedaya yamāya vai || 7-6-15||

RMY 7-6-16

भयेष्वभयदोऽस्माकं नान्योऽस्ति भवता समः ।
नुद त्वं नो भयं देव नीहारमिव भास्करः ॥ ७-६-१६॥
bhayeṣvabhayado'smākaṃ nānyo'sti bhavatā samaḥ |
nuda tvaṃ no bhayaṃ deva nīhāramiva bhāskaraḥ || 7-6-16||

RMY 7-6-17

इत्येवं दैवतैरुक्तो देवदेवो जनार्दनः ।
अभयं भयदोऽरीणां दत्त्वा देवानुवाच ह ॥ ७-६-१७॥
ityevaṃ daivatairukto devadevo janārdanaḥ |
abhayaṃ bhayado'rīṇāṃ dattvā devānuvāca ha || 7-6-17||

RMY 7-6-18

सुकेशं राक्षसं जाने ईशानवरदर्पितम् ।
तांश्चास्य तनयाञ्जाने येषां ज्येष्ठः स माल्यवान् ॥ ७-६-१८॥
sukeśaṃ rākṣasaṃ jāne īśānavaradarpitam |
tāṃścāsya tanayāñjāne yeṣāṃ jyeṣṭhaḥ sa mālyavān || 7-6-18||

RMY 7-6-19

तानहं समतिक्रान्तमर्यादान्राक्षसाधमान् ।
सूदयिष्यामि संग्रामे सुरा भवत विज्वराः ॥ ७-६-१९॥
tānahaṃ samatikrāntamaryādānrākṣasādhamān |
sūdayiṣyāmi saṃgrāme surā bhavata vijvarāḥ || 7-6-19||

RMY 7-6-20

इत्युक्तास्ते सुराः सर्वे विष्णुना प्रभविष्णुना ।
यथा वासं ययुर्हृष्टाः प्रशमन्तो जनार्दनम् ॥ ७-६-२०॥
ityuktāste surāḥ sarve viṣṇunā prabhaviṣṇunā |
yathā vāsaṃ yayurhṛṣṭāḥ praśamanto janārdanam || 7-6-20||

RMY 7-6-21

विबुधानां समुद्योगं माल्यवान्स निशाचरः ।
श्रुत्वा तौ भ्रातरौ वीराविदं वचनमब्रवीत् ॥ ७-६-२१॥
vibudhānāṃ samudyogaṃ mālyavānsa niśācaraḥ |
śrutvā tau bhrātarau vīrāvidaṃ vacanamabravīt || 7-6-21||

RMY 7-6-22

अमरा ऋषयश्चैव संहत्य किल शंकरम् ।
अस्मद्वधं परीप्सन्त इदमूचुस्त्रिलोचनम् ॥ ७-६-२२॥
amarā ṛṣayaścaiva saṃhatya kila śaṃkaram |
asmadvadhaṃ parīpsanta idamūcustrilocanam || 7-6-22||

RMY 7-6-23

सुकेशतनया देव वरदानबलोद्धताः ।
बाधन्तेऽस्मान्समुद्युक्ता घोररूपाः पदे पदे ॥ ७-६-२३॥
sukeśatanayā deva varadānabaloddhatāḥ |
bādhante'smānsamudyuktā ghorarūpāḥ pade pade || 7-6-23||

RMY 7-6-24

राक्षसैरभिभूताः स्म न शक्ताः स्म उमापते ।
स्वेषु वेश्मसु संस्थातुं भयात्तेषां दुरात्मनाम् ॥ ७-६-२४॥
rākṣasairabhibhūtāḥ sma na śaktāḥ sma umāpate |
sveṣu veśmasu saṃsthātuṃ bhayātteṣāṃ durātmanām || 7-6-24||

RMY 7-6-25

तदस्माकं हितार्थे त्वं जहि तांस्तांस्त्रिलोचन ।
राक्षसान्हुंकृतेनैव दह प्रदहतां वर ॥ ७-६-२५॥
tadasmākaṃ hitārthe tvaṃ jahi tāṃstāṃstrilocana |
rākṣasānhuṃkṛtenaiva daha pradahatāṃ vara || 7-6-25||

RMY 7-6-26

इत्येवं त्रिदशैरुक्तो निशम्यान्धकसूदनः ।
शिरः करं च धुन्वान इदं वचनमब्रवीत् ॥ ७-६-२६॥
ityevaṃ tridaśairukto niśamyāndhakasūdanaḥ |
śiraḥ karaṃ ca dhunvāna idaṃ vacanamabravīt || 7-6-26||

RMY 7-6-27

अवध्या मम ते देवाः सुकेशतनया रणे ।
मन्त्रं तु वः प्रदास्यामि यो वै तान्निहनिष्यति ॥ ७-६-२७॥
avadhyā mama te devāḥ sukeśatanayā raṇe |
mantraṃ tu vaḥ pradāsyāmi yo vai tānnihaniṣyati || 7-6-27||

RMY 7-6-28

यः स चक्रगदापाणिः पीतवासा जनार्दनः ।
हनिष्यति स तान्युद्धे शरणं तं प्रपद्यथ ॥ ७-६-२८॥
yaḥ sa cakragadāpāṇiḥ pītavāsā janārdanaḥ |
haniṣyati sa tānyuddhe śaraṇaṃ taṃ prapadyatha || 7-6-28||

RMY 7-6-29

हरान्नावाप्य ते कामं कामारिमभिवाद्य च ।
नारायणालयं प्राप्तास्तस्मै सर्वं न्यवेदयन् ॥ ७-६-२९॥
harānnāvāpya te kāmaṃ kāmārimabhivādya ca |
nārāyaṇālayaṃ prāptāstasmai sarvaṃ nyavedayan || 7-6-29||

RMY 7-6-30

ततो नारायणेनोक्ता देवा इन्द्रपुरोगमाः ।
सुरारीन्सूदयिष्यामि सुरा भवत विज्वराः ॥ ७-६-३०॥
tato nārāyaṇenoktā devā indrapurogamāḥ |
surārīnsūdayiṣyāmi surā bhavata vijvarāḥ || 7-6-30||

RMY 7-6-31

देवानां भयभीतानां हरिणा राक्षसर्षभौ ।
प्रतिज्ञातो वधोऽस्माकं तच्चिन्तयथ यत्क्षमम् ॥ ७-६-३१॥
devānāṃ bhayabhītānāṃ hariṇā rākṣasarṣabhau |
pratijñāto vadho'smākaṃ taccintayatha yatkṣamam || 7-6-31||

RMY 7-6-32

हिरण्यकशिपोर्मृत्युरन्येषां च सुरद्विषाम् ।
दुःखं नारायणं जेतुं यो नो हन्तुमभीप्सति ॥ ७-६-३२॥
hiraṇyakaśipormṛtyuranyeṣāṃ ca suradviṣām |
duḥkhaṃ nārāyaṇaṃ jetuṃ yo no hantumabhīpsati || 7-6-32||

RMY 7-6-33

ततः सुमाली माली च श्रुत्वा माल्यवतो वचः ।
ऊचतुर्भ्रातरं ज्येष्ठं भगांशाविव वासवम् ॥ ७-६-३३॥
tataḥ sumālī mālī ca śrutvā mālyavato vacaḥ |
ūcaturbhrātaraṃ jyeṣṭhaṃ bhagāṃśāviva vāsavam || 7-6-33||

RMY 7-6-34

स्वधीतं दत्तमिष्टं च ऐश्वर्यं परिपालितम् ।
आयुर्निरामयं प्राप्तं स्वधर्मः स्थापितश्च नः ॥ ७-६-३४॥
svadhītaṃ dattamiṣṭaṃ ca aiśvaryaṃ paripālitam |
āyurnirāmayaṃ prāptaṃ svadharmaḥ sthāpitaśca naḥ || 7-6-34||

RMY 7-6-35

देवसागरमक्षोभ्यं शस्त्रौघैः प्रविगाह्य च ।
जिता देवा रणे नित्यं न नो मृत्युकृतं भयम् ॥ ७-६-३५॥
devasāgaramakṣobhyaṃ śastraughaiḥ pravigāhya ca |
jitā devā raṇe nityaṃ na no mṛtyukṛtaṃ bhayam || 7-6-35||

RMY 7-6-36

नारायणश्च रुद्रश्च शक्रश्चापि यमस्तथा ।
अस्माकं प्रमुखे स्थातुं सर्व एव हि बिभ्यति ॥ ७-६-३६॥
nārāyaṇaśca rudraśca śakraścāpi yamastathā |
asmākaṃ pramukhe sthātuṃ sarva eva hi bibhyati || 7-6-36||

RMY 7-6-37

विष्णोर्दोषश्च नास्त्यत्र कारणं राक्षसेश्वर ।
देवानामेव दोषेण विष्णोः प्रचलितं मनः ॥ ७-६-३७॥
viṣṇordoṣaśca nāstyatra kāraṇaṃ rākṣaseśvara |
devānāmeva doṣeṇa viṣṇoḥ pracalitaṃ manaḥ || 7-6-37||

RMY 7-6-38

तस्मादद्य समुद्युक्ताः सर्वसैन्यसमावृताः ।
देवानेव जिघांसामो येभ्यो दोषः समुत्थितः ॥ ७-६-३८॥
tasmādadya samudyuktāḥ sarvasainyasamāvṛtāḥ |
devāneva jighāṃsāmo yebhyo doṣaḥ samutthitaḥ || 7-6-38||

RMY 7-6-39

इति माली सुमाली च माल्यवानग्रजः प्रभुः ।
उद्योगं घोषयित्वाथ राक्षसाः सर्व एव ते ।
युद्धाय निर्ययुः क्रुद्धा जम्भवृत्रबला इव ॥ ७-६-३९॥
iti mālī sumālī ca mālyavānagrajaḥ prabhuḥ |
udyogaṃ ghoṣayitvātha rākṣasāḥ sarva eva te |
yuddhāya niryayuḥ kruddhā jambhavṛtrabalā iva || 7-6-39||

RMY 7-6-40

स्यन्दनैर्वारणेन्द्रैश्च हयैश्च गिरिसंनिभैः ।
खरैर्गोभिरथोष्ट्रैश्च शिंशुमारैर्भुजंगमैः ॥ ७-६-४०॥
syandanairvāraṇendraiśca hayaiśca girisaṃnibhaiḥ |
kharairgobhirathoṣṭraiśca śiṃśumārairbhujaṃgamaiḥ || 7-6-40||

RMY 7-6-41

मकरैः कच्छपैर्मीनैर्विहंगैर्गरुडोपमैः ।
सिंहैर्व्याघ्रैर्वराहैश्च सृमरैश्चमरैरपि ॥ ७-६-४१॥
makaraiḥ kacchapairmīnairvihaṃgairgaruḍopamaiḥ |
siṃhairvyāghrairvarāhaiśca sṛmaraiścamarairapi || 7-6-41||

RMY 7-6-42

त्यक्त्वा लङ्कां ततः सर्वे राक्षसा बलगर्विताः ।
प्रयाता देवलोकाय योद्धुं दैवतशत्रवः ॥ ७-६-४२॥
tyaktvā laṅkāṃ tataḥ sarve rākṣasā balagarvitāḥ |
prayātā devalokāya yoddhuṃ daivataśatravaḥ || 7-6-42||

RMY 7-6-43

लङ्काविपर्ययं दृष्ट्वा यानि लङ्कालयान्यथ ।
भूतानि भयदर्शीनि विमनस्कानि सर्वशः ॥ ७-६-४३॥
laṅkāviparyayaṃ dṛṣṭvā yāni laṅkālayānyatha |
bhūtāni bhayadarśīni vimanaskāni sarvaśaḥ || 7-6-43||

RMY 7-6-44

भौमास्तथान्तरिक्षाश्च कालाज्ञप्ता भयावहाः ।
उत्पाता राक्षसेन्द्राणामभावायोत्थिता द्रुतम् ॥ ७-६-४४॥
bhaumāstathāntarikṣāśca kālājñaptā bhayāvahāḥ |
utpātā rākṣasendrāṇāmabhāvāyotthitā drutam || 7-6-44||

RMY 7-6-45

अस्थीनि मेघा वर्षन्ति उष्णं शोणितमेव च ।
वेलां समुद्रोऽप्युत्क्रान्तश्चलन्ते चाचलोत्तमाः ॥ ७-६-४५॥
asthīni meghā varṣanti uṣṇaṃ śoṇitameva ca |
velāṃ samudro'pyutkrāntaścalante cācalottamāḥ || 7-6-45||

RMY 7-6-46

अट्टहासान्विमुञ्चन्तो घननादसमस्वनान् ।
भूताः परिपतन्ति स्म नृत्यमानाः सहस्रशः ॥ ७-६-४६॥
aṭṭahāsānvimuñcanto ghananādasamasvanān |
bhūtāḥ paripatanti sma nṛtyamānāḥ sahasraśaḥ || 7-6-46||

RMY 7-6-47

गृध्रचक्रं महच्चापि ज्वलनोद्गारिभिर्मुखैः ।
राक्षसानामुपरि वै भ्रमते कालचक्रवत् ॥ ७-६-४७॥
gṛdhracakraṃ mahaccāpi jvalanodgāribhirmukhaiḥ |
rākṣasānāmupari vai bhramate kālacakravat || 7-6-47||

RMY 7-6-48

तानचिन्त्य महोत्पातान्राक्षसा बलगर्विताः ।
यन्त्येव न निवर्तन्ते मृत्युपाशावपाशिताः ॥ ७-६-४८॥
tānacintya mahotpātānrākṣasā balagarvitāḥ |
yantyeva na nivartante mṛtyupāśāvapāśitāḥ || 7-6-48||

RMY 7-6-49

माल्यवांश्च सुमाली च माली च रजनीचराः ।
आसन्पुरःसरास्तेषां क्रतूनामिव पावकाः ॥ ७-६-४९॥
mālyavāṃśca sumālī ca mālī ca rajanīcarāḥ |
āsanpuraḥsarāsteṣāṃ kratūnāmiva pāvakāḥ || 7-6-49||

RMY 7-6-50

माल्यवन्तं तु ते सर्वे माल्यवन्तमिवाचलम् ।
निशाचरा आश्रयन्ते धातारमिव देहिनः ॥ ७-६-५०॥
mālyavantaṃ tu te sarve mālyavantamivācalam |
niśācarā āśrayante dhātāramiva dehinaḥ || 7-6-50||

RMY 7-6-51

तद्बलं राक्षसेन्द्राणां महाभ्रघननादितम् ।
जयेप्सया देवलोकं ययौ माली वशे स्थितम् ॥ ७-६-५१॥
tadbalaṃ rākṣasendrāṇāṃ mahābhraghananāditam |
jayepsayā devalokaṃ yayau mālī vaśe sthitam || 7-6-51||

RMY 7-6-52

राक्षसानां समुद्योगं तं तु नारायणः प्रभुः ।
देवदूतादुपश्रुत्य दध्रे युद्धे ततो मनः ॥ ७-६-५२॥
rākṣasānāṃ samudyogaṃ taṃ tu nārāyaṇaḥ prabhuḥ |
devadūtādupaśrutya dadhre yuddhe tato manaḥ || 7-6-52||

RMY 7-6-53

स देवसिद्धर्षिमहोरगैश्च गन्धर्वमुख्याप्सरसोपगीतः ।
समाससादामरशत्रुसैन्यं चक्रासिसीरप्रवरादिधारी ॥ ७-६-५३॥
sa devasiddharṣimahoragaiśca gandharvamukhyāpsarasopagītaḥ |
samāsasādāmaraśatrusainyaṃ cakrāsisīrapravarādidhārī || 7-6-53||

RMY 7-6-54

सुपर्णपक्षानिलनुन्नपक्षं भ्रमत्पताकं प्रविकीर्णशस्त्रम् ।
चचाल तद्राक्षसराजसैन्यं चलोपलो नील इवाचलेन्द्रः ॥ ७-६-५४॥
suparṇapakṣānilanunnapakṣaṃ bhramatpatākaṃ pravikīrṇaśastram |
cacāla tadrākṣasarājasainyaṃ calopalo nīla ivācalendraḥ || 7-6-54||

RMY 7-6-55

ततः शितैः शोणितमांसरूषितैर्युगान्तवैश्वानरतुल्यविग्रहैः ।
निशाचराः संपरिवार्य माधवं वरायुधैर्निर्बिभिदुः सहस्रशः ॥ ७-६-५५॥
tataḥ śitaiḥ śoṇitamāṃsarūṣitairyugāntavaiśvānaratulyavigrahaiḥ |
niśācarāḥ saṃparivārya mādhavaṃ varāyudhairnirbibhiduḥ sahasraśaḥ || 7-6-55||

Sarga: 7/100 (50)

RMY 7-7-1

नारायणगिरिं ते तु गर्जन्तो राक्षसाम्बुदाः ।
अवर्षन्निषुवर्षेण वर्षेणाद्रिमिवाम्बुदाः ॥ ७-७-१॥
nārāyaṇagiriṃ te tu garjanto rākṣasāmbudāḥ |
avarṣanniṣuvarṣeṇa varṣeṇādrimivāmbudāḥ || 7-7-1||

RMY 7-7-2

श्यामावदातस्तैर्विष्णुर्नीलैर्नक्तंचरोत्तमैः ।
वृतोऽञ्जनगिरीवासीद्वर्षमाणैः पयोधरैः ॥ ७-७-२॥
śyāmāvadātastairviṣṇurnīlairnaktaṃcarottamaiḥ |
vṛto'ñjanagirīvāsīdvarṣamāṇaiḥ payodharaiḥ || 7-7-2||

RMY 7-7-3

शलभा इव केदारं मशका इव पर्वतम् ।
यथामृतघटं जीवा मकरा इव चार्णवम् ॥ ७-७-३॥
śalabhā iva kedāraṃ maśakā iva parvatam |
yathāmṛtaghaṭaṃ jīvā makarā iva cārṇavam || 7-7-3||

RMY 7-7-4

तथा रक्षोधनुर्मुक्ता वज्रानिलमनोजवाः ।
हरिं विशन्ति स्म शरा लोकास्तमिव पर्यये ॥ ७-७-४॥
tathā rakṣodhanurmuktā vajrānilamanojavāḥ |
hariṃ viśanti sma śarā lokāstamiva paryaye || 7-7-4||

RMY 7-7-5

स्यन्दनैः स्यन्दनगता गजैश्च गजधूर्गताः ।
अश्वारोहाः सदश्वैश्च पादाताश्चाम्बरे चराः ॥ ७-७-५॥
syandanaiḥ syandanagatā gajaiśca gajadhūrgatāḥ |
aśvārohāḥ sadaśvaiśca pādātāścāmbare carāḥ || 7-7-5||

RMY 7-7-6

राक्षसेन्द्रा गिरिनिभाः शरशक्त्यृष्टितोमरैः ।
निरुच्छ्वासं हरिं चक्रुः प्राणायाम इव द्विजम् ॥ ७-७-६॥
rākṣasendrā girinibhāḥ śaraśaktyṛṣṭitomaraiḥ |
nirucchvāsaṃ hariṃ cakruḥ prāṇāyāma iva dvijam || 7-7-6||

RMY 7-7-7

निशाचरैस्तुद्यमानो मीनैरिव महातिमिः ।
शार्ङ्गमायम्य गात्राणि राक्षसानां महाहवे ॥ ७-७-७॥
niśācaraistudyamāno mīnairiva mahātimiḥ |
śārṅgamāyamya gātrāṇi rākṣasānāṃ mahāhave || 7-7-7||

RMY 7-7-8

शरैः पूर्णायतोत्सृष्टैर्वज्रवक्त्रैर्मनोजवैः ।
चिच्छेद तिलशो विष्णुः शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ७-७-८॥
śaraiḥ pūrṇāyatotsṛṣṭairvajravaktrairmanojavaiḥ |
ciccheda tilaśo viṣṇuḥ śataśo'tha sahasraśaḥ || 7-7-8||

RMY 7-7-9

विद्राव्य शरवर्षं तं वर्षं वायुरिवोत्थितम् ।
पाञ्चजन्यं महाशङ्खं प्रदध्मौ पुरुषोत्तमः ॥ ७-७-९॥
vidrāvya śaravarṣaṃ taṃ varṣaṃ vāyurivotthitam |
pāñcajanyaṃ mahāśaṅkhaṃ pradadhmau puruṣottamaḥ || 7-7-9||

RMY 7-7-10

सोऽम्बुजो हरिणा ध्मातः सर्वप्राणेन शङ्खराट् ।
ररास भीमनिह्रादो युगान्ते जलदो यथा ॥ ७-७-१०॥
so'mbujo hariṇā dhmātaḥ sarvaprāṇena śaṅkharāṭ |
rarāsa bhīmanihrādo yugānte jalado yathā || 7-7-10||

RMY 7-7-11

शङ्खराजरवः सोऽथ त्रासयामास राक्षसान् ।
मृगराज इवारण्ये समदानिव कुञ्जरान् ॥ ७-७-११॥
śaṅkharājaravaḥ so'tha trāsayāmāsa rākṣasān |
mṛgarāja ivāraṇye samadāniva kuñjarān || 7-7-11||

RMY 7-7-12

न शेकुरश्वाः संस्थातुं विमदाः कुञ्जराभवन् ।
स्यन्दनेभ्यश्च्युता योधाः शङ्खरावितदुर्बलाः ॥ ७-७-१२॥
na śekuraśvāḥ saṃsthātuṃ vimadāḥ kuñjarābhavan |
syandanebhyaścyutā yodhāḥ śaṅkharāvitadurbalāḥ || 7-7-12||

RMY 7-7-13

शार्ङ्गचापविनिर्मुक्ता वज्रतुल्याननाः शराः ।
विदार्य तानि रक्षांसि सुपुङ्खा विविशुः क्षितिम् ॥ ७-७-१३॥
śārṅgacāpavinirmuktā vajratulyānanāḥ śarāḥ |
vidārya tāni rakṣāṃsi supuṅkhā viviśuḥ kṣitim || 7-7-13||

RMY 7-7-14

भिद्यमानाः शरैश्चान्ये नारायणधनुश्च्युतैः ।
निपेतू राक्षसा भीमाः शैला वज्रहता इव ॥ ७-७-१४॥
bhidyamānāḥ śaraiścānye nārāyaṇadhanuścyutaiḥ |
nipetū rākṣasā bhīmāḥ śailā vajrahatā iva || 7-7-14||

RMY 7-7-15

व्रणैर्व्रणकरारीणामधोक्षजशरोद्भवैः ।
असृक्क्षरन्ति धाराभिः स्वर्णधारामिवाचलाः ॥ ७-७-१५॥
vraṇairvraṇakarārīṇāmadhokṣajaśarodbhavaiḥ |
asṛkkṣaranti dhārābhiḥ svarṇadhārāmivācalāḥ || 7-7-15||

RMY 7-7-16

शङ्खराजरवश्चापि शार्ङ्गचापरवस्तथा ।
राक्षसानां रवांश्चापि ग्रसते वैष्णवो रवः ॥ ७-७-१६॥
śaṅkharājaravaścāpi śārṅgacāparavastathā |
rākṣasānāṃ ravāṃścāpi grasate vaiṣṇavo ravaḥ || 7-7-16||

RMY 7-7-17

सूर्यादिव करा घोरा ऊर्मयः सागरादिव ।
पर्वतादिव नागेन्द्रा वार्योघा इव चाम्बुदात् ॥ ७-७-१७॥
sūryādiva karā ghorā ūrmayaḥ sāgarādiva |
parvatādiva nāgendrā vāryoghā iva cāmbudāt || 7-7-17||

RMY 7-7-18

तथा बाणा विनिर्मुक्ताः शार्ङ्गान्नरायणेरिताः ।
निर्धावन्तीषवस्तूर्णं शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ७-७-१८॥
tathā bāṇā vinirmuktāḥ śārṅgānnarāyaṇeritāḥ |
nirdhāvantīṣavastūrṇaṃ śataśo'tha sahasraśaḥ || 7-7-18||

RMY 7-7-19

शरभेण यथा सिंहाः सिंहेन द्विरदा यथा ।
द्विरदेन यथा व्याघ्रा व्याघ्रेण द्वीपिनो यथा ॥ ७-७-१९॥
śarabheṇa yathā siṃhāḥ siṃhena dviradā yathā |
dviradena yathā vyāghrā vyāghreṇa dvīpino yathā || 7-7-19||

RMY 7-7-20

द्वीपिना च यथा श्वानः शुना मार्जारका यथा ।
मार्जारेण यथा सर्पाः सर्पेण च यथाखवः ॥ ७-७-२०॥
dvīpinā ca yathā śvānaḥ śunā mārjārakā yathā |
mārjāreṇa yathā sarpāḥ sarpeṇa ca yathākhavaḥ || 7-7-20||

RMY 7-7-21

तथा ते राक्षसा युद्धे विष्णुना प्रभविष्णुना ।
द्रवन्ति द्राविताश्चैव शायिताश्च महीतले ॥ ७-७-२१॥
tathā te rākṣasā yuddhe viṣṇunā prabhaviṣṇunā |
dravanti drāvitāścaiva śāyitāśca mahītale || 7-7-21||

RMY 7-7-22

राक्षसानां सहस्राणि निहत्य मधुसूदनः ।
वारिजं नादयामास तोयदं सुरराडिव ॥ ७-७-२२॥
rākṣasānāṃ sahasrāṇi nihatya madhusūdanaḥ |
vārijaṃ nādayāmāsa toyadaṃ surarāḍiva || 7-7-22||

RMY 7-7-23

नारायणशरग्रस्तं शङ्खनादसुविह्वलम् ।
ययौ लङ्कामभिमुखं प्रभग्नं राक्षसं बलम् ॥ ७-७-२३॥
nārāyaṇaśaragrastaṃ śaṅkhanādasuvihvalam |
yayau laṅkāmabhimukhaṃ prabhagnaṃ rākṣasaṃ balam || 7-7-23||

RMY 7-7-24

प्रभग्ने राक्षसबले नारायणशराहते ।
सुमाली शरवर्षेण आववार रणे हरिम् ॥ ७-७-२४॥
prabhagne rākṣasabale nārāyaṇaśarāhate |
sumālī śaravarṣeṇa āvavāra raṇe harim || 7-7-24||

RMY 7-7-25

उत्क्षिप्य हेमाभरणं करं करमिव द्विपः ।
ररास राक्षसो हर्षात्सतडित्तोयदो यथा ॥ ७-७-२५॥
utkṣipya hemābharaṇaṃ karaṃ karamiva dvipaḥ |
rarāsa rākṣaso harṣātsataḍittoyado yathā || 7-7-25||

RMY 7-7-26

सुमालेर्नर्दतस्तस्य शिरो ज्वलितकुण्डलम् ।
चिच्छेद यन्तुरश्वाश्च भ्रान्तास्तस्य तु रक्षसः ॥ ७-७-२६॥
sumālernardatastasya śiro jvalitakuṇḍalam |
ciccheda yanturaśvāśca bhrāntāstasya tu rakṣasaḥ || 7-7-26||

RMY 7-7-27

तैरश्वैर्भ्राम्यते भ्रान्तैः सुमाली राक्षसेश्वरः ।
इन्द्रियाश्वैर्यथा भ्रान्तैर्धृतिहीनो यथा नरः ॥ ७-७-२७॥
tairaśvairbhrāmyate bhrāntaiḥ sumālī rākṣaseśvaraḥ |
indriyāśvairyathā bhrāntairdhṛtihīno yathā naraḥ || 7-7-27||

RMY 7-7-28

माली चाभ्यद्रवद्युद्धे प्रगृह्य सशरं धनुः ।
मालेर्धनुश्च्युता बाणाः कार्तस्वरविभूषिताः ।
विविशुर्हरिमासाद्य क्रौञ्चं पत्ररथा इव ॥ ७-७-२८॥
mālī cābhyadravadyuddhe pragṛhya saśaraṃ dhanuḥ |
mālerdhanuścyutā bāṇāḥ kārtasvaravibhūṣitāḥ |
viviśurharimāsādya krauñcaṃ patrarathā iva || 7-7-28||

RMY 7-7-29

अर्द्यमानः शरैः सोऽथ मालिमुक्तैः सहस्रशः ।
चुक्षुभे न रणे विष्णुर्जितेन्द्रिय इवाधिभिः ॥ ७-७-२९॥
ardyamānaḥ śaraiḥ so'tha mālimuktaiḥ sahasraśaḥ |
cukṣubhe na raṇe viṣṇurjitendriya ivādhibhiḥ || 7-7-29||

RMY 7-7-30

अथ मौर्वी स्वनं कृत्वा भगवान्भूतभावनः ।
मालिनं प्रति बाणौघान्ससर्जासिगदाधरः ॥ ७-७-३०॥
atha maurvī svanaṃ kṛtvā bhagavānbhūtabhāvanaḥ |
mālinaṃ prati bāṇaughānsasarjāsigadādharaḥ || 7-7-30||

RMY 7-7-31

ते मालिदेहमासाद्य वज्रविद्युत्प्रभाः शराः ।
पिबन्ति रुधिरं तस्य नागा इव पुरामृतम् ॥ ७-७-३१॥
te mālidehamāsādya vajravidyutprabhāḥ śarāḥ |
pibanti rudhiraṃ tasya nāgā iva purāmṛtam || 7-7-31||

RMY 7-7-32

मालिनं विमुखं कृत्वा मालिमौलिं हरिर्बलात् ।
रथं च सध्वजं चापं वाजिनश्च न्यपातयत् ॥ ७-७-३२॥
mālinaṃ vimukhaṃ kṛtvā mālimauliṃ harirbalāt |
rathaṃ ca sadhvajaṃ cāpaṃ vājinaśca nyapātayat || 7-7-32||

RMY 7-7-33

विरथस्तु गदां गृह्य माली नक्तंचरोत्तमः ।
आपुप्लुवे गदापाणिर्गिर्यग्रादिव केषरी ॥ ७-७-३३॥
virathastu gadāṃ gṛhya mālī naktaṃcarottamaḥ |
āpupluve gadāpāṇirgiryagrādiva keṣarī || 7-7-33||

RMY 7-7-34

स तया गरुडं संख्ये ईशानमिव चान्तकः ।
ललाटदेशेऽभ्यहनद्वज्रेणेन्द्रो यथाचलम् ॥ ७-७-३४॥
sa tayā garuḍaṃ saṃkhye īśānamiva cāntakaḥ |
lalāṭadeśe'bhyahanadvajreṇendro yathācalam || 7-7-34||

RMY 7-7-35

गदयाभिहतस्तेन मालिना गरुडो भृशम् ।
रणात्पराङ्मुखं देवं कृतवान्वेदनातुरः ॥ ७-७-३५॥
gadayābhihatastena mālinā garuḍo bhṛśam |
raṇātparāṅmukhaṃ devaṃ kṛtavānvedanāturaḥ || 7-7-35||

RMY 7-7-36

पराङ्मुखे कृते देवे मालिना गरुडेन वै ।
उदतिष्ठन्महानादो रक्षसामभिनर्दताम् ॥ ७-७-३६॥
parāṅmukhe kṛte deve mālinā garuḍena vai |
udatiṣṭhanmahānādo rakṣasāmabhinardatām || 7-7-36||

RMY 7-7-37

रक्षसां नदतां नादं श्रुत्वा हरिहयानुजः ।
पराङ्मुखोऽप्युत्ससर्ज चक्रं मालिजिघांसया ॥ ७-७-३७॥
rakṣasāṃ nadatāṃ nādaṃ śrutvā harihayānujaḥ |
parāṅmukho'pyutsasarja cakraṃ mālijighāṃsayā || 7-7-37||

RMY 7-7-38

तत्सूर्यमण्डलाभासं स्वभासा भासयन्नभः ।
कालचक्रनिभं चक्रं मालेः शीर्षमपातयत् ॥ ७-७-३८॥
tatsūryamaṇḍalābhāsaṃ svabhāsā bhāsayannabhaḥ |
kālacakranibhaṃ cakraṃ māleḥ śīrṣamapātayat || 7-7-38||

RMY 7-7-39

तच्छिरो राक्षसेन्द्रस्य चक्रोत्कृत्तं विभीषणम् ।
पपात रुधिरोद्गारि पुरा राहुशिरो यथा ॥ ७-७-३९॥
tacchiro rākṣasendrasya cakrotkṛttaṃ vibhīṣaṇam |
papāta rudhirodgāri purā rāhuśiro yathā || 7-7-39||

RMY 7-7-40

ततः सुरैः सुसंहृष्टैः सर्वप्राणसमीरितः ।
सिंहनादरवो मुक्तः साधु देवेति वादिभिः ॥ ७-७-४०॥
tataḥ suraiḥ susaṃhṛṣṭaiḥ sarvaprāṇasamīritaḥ |
siṃhanādaravo muktaḥ sādhu deveti vādibhiḥ || 7-7-40||

RMY 7-7-41

मालिनं निहतं दृष्ट्वा सुमाली मल्यवानपि ।
सबलौ शोकसंतप्तौ लङ्कां प्रति विधावितौ ॥ ७-७-४१॥
mālinaṃ nihataṃ dṛṣṭvā sumālī malyavānapi |
sabalau śokasaṃtaptau laṅkāṃ prati vidhāvitau || 7-7-41||

RMY 7-7-42

गरुडस्तु समाश्वस्तः संनिवृत्य महामनाः ।
राक्षसान्द्रावयामास पक्षवातेन कोपितः ॥ ७-७-४२॥
garuḍastu samāśvastaḥ saṃnivṛtya mahāmanāḥ |
rākṣasāndrāvayāmāsa pakṣavātena kopitaḥ || 7-7-42||

RMY 7-7-43

नारायणोऽपीषुवराशनीभिर्विदारयामास धनुःप्रमुक्तैः ।
नक्तंचरान्मुक्तविधूतकेशान्यथाशनीभिः सतडिन्महेन्द्रः ॥ ७-७-४३॥
nārāyaṇo'pīṣuvarāśanībhirvidārayāmāsa dhanuḥpramuktaiḥ |
naktaṃcarānmuktavidhūtakeśānyathāśanībhiḥ sataḍinmahendraḥ || 7-7-43||

RMY 7-7-44

भिन्नातपत्रं पतमानशस्त्रं शरैरपध्वस्तविशीर्णदेहम् ।
विनिःसृतान्त्रं भयलोलनेत्रं बलं तदुन्मत्तनिभं बभूव ॥ ७-७-४४॥
bhinnātapatraṃ patamānaśastraṃ śarairapadhvastaviśīrṇadeham |
viniḥsṛtāntraṃ bhayalolanetraṃ balaṃ tadunmattanibhaṃ babhūva || 7-7-44||

RMY 7-7-45

सिंहार्दितानामिव कुञ्जराणां निशाचराणां सह कुञ्जराणाम् ।
रवाश्च वेगाश्च समं बभूवुः पुराणसिंहेन विमर्दितानाम् ॥ ७-७-४५॥
siṃhārditānāmiva kuñjarāṇāṃ niśācarāṇāṃ saha kuñjarāṇām |
ravāśca vegāśca samaṃ babhūvuḥ purāṇasiṃhena vimarditānām || 7-7-45||

RMY 7-7-46

संछाद्यमाना हरिबाणजालैः स्वबाणजालानि समुत्सृजन्तः ।
धावन्ति नक्तंचरकालमेघा वायुप्रणुन्ना इव कालमेघाः ॥ ७-७-४६॥
saṃchādyamānā haribāṇajālaiḥ svabāṇajālāni samutsṛjantaḥ |
dhāvanti naktaṃcarakālameghā vāyupraṇunnā iva kālameghāḥ || 7-7-46||

RMY 7-7-47

चक्रप्रहारैर्विनिकृत्तशीर्षाः संचूर्णिताङ्गाश्च गदाप्रहारैः ।
असिप्रहारैर्बहुधा विभक्ताः पतन्ति शैला इव राक्षसेन्द्राः ॥ ७-७-४७॥
cakraprahārairvinikṛttaśīrṣāḥ saṃcūrṇitāṅgāśca gadāprahāraiḥ |
asiprahārairbahudhā vibhaktāḥ patanti śailā iva rākṣasendrāḥ || 7-7-47||

RMY 7-7-48

चक्रकृत्तास्यकमला गदासंचूर्णितोरसः ।
लाङ्गलग्लपितग्रीवा मुसलैर्भिन्नमस्तकाः ॥ ७-७-४८॥
cakrakṛttāsyakamalā gadāsaṃcūrṇitorasaḥ |
lāṅgalaglapitagrīvā musalairbhinnamastakāḥ || 7-7-48||

RMY 7-7-49

केचिच्चैवासिना छिन्नास्तथान्ये शरताडिताः ।
निपेतुरम्बरात्तूर्णं राक्षसाः सागराम्भसि ॥ ७-७-४९॥
keciccaivāsinā chinnāstathānye śaratāḍitāḥ |
nipeturambarāttūrṇaṃ rākṣasāḥ sāgarāmbhasi || 7-7-49||

RMY 7-7-50

तदाम्बरं विगलितहारकुण्डलैर्निशाचरैर्नीलबलाहकोपमैः ।
निपात्यमानैर्ददृशे निरन्तरं निपात्यमानैरिव नीलपर्वतैः ॥ ७-७-५०॥
tadāmbaraṃ vigalitahārakuṇḍalairniśācarairnīlabalāhakopamaiḥ |
nipātyamānairdadṛśe nirantaraṃ nipātyamānairiva nīlaparvataiḥ || 7-7-50||

Sarga: 8/100 (25)

RMY 7-8-1

हन्यमाने बले तस्मिन्पद्मनाभेन पृष्ठतः ।
माल्यवान्संनिवृत्तोऽथ वेलातिग इवार्णवः ॥ ७-८-१॥
hanyamāne bale tasminpadmanābhena pṛṣṭhataḥ |
mālyavānsaṃnivṛtto'tha velātiga ivārṇavaḥ || 7-8-1||

RMY 7-8-2

संरक्तनयनः कोपाच्चलन्मौलिर्निशाचरः ।
पद्मनाभमिदं प्राह वचनं परुषं तदा ॥ ७-८-२॥
saṃraktanayanaḥ kopāccalanmaulirniśācaraḥ |
padmanābhamidaṃ prāha vacanaṃ paruṣaṃ tadā || 7-8-2||

RMY 7-8-3

नारायण न जानीषे क्षत्रधर्मं सनातनम् ।
अयुद्धमनसो भग्नान्योऽस्मान्हंसि यथेतरः ॥ ७-८-३॥
nārāyaṇa na jānīṣe kṣatradharmaṃ sanātanam |
ayuddhamanaso bhagnānyo'smānhaṃsi yathetaraḥ || 7-8-3||

RMY 7-8-4

पराङ्मुखवधं पापं यः करोति सुरेश्वर ।
स हन्ता न गतः स्वर्गं लभते पुण्यकर्मणाम् ॥ ७-८-४॥
parāṅmukhavadhaṃ pāpaṃ yaḥ karoti sureśvara |
sa hantā na gataḥ svargaṃ labhate puṇyakarmaṇām || 7-8-4||

RMY 7-8-5

युद्धश्रद्धाथ वा तेऽस्ति शङ्खचक्रगदाधर ।
अहं स्थितोऽस्मि पश्यामि बलं दर्शय यत्तव ॥ ७-८-५॥
yuddhaśraddhātha vā te'sti śaṅkhacakragadādhara |
ahaṃ sthito'smi paśyāmi balaṃ darśaya yattava || 7-8-5||

RMY 7-8-6

उवाच राक्षसेन्द्रं तं देवराजानुजो बली ।
युष्मत्तो भयभीतानां देवानां वै मयाभयम् ।
राक्षसोत्सादनं दत्तं तदेतदनुपाल्यते ॥ ७-८-६॥
uvāca rākṣasendraṃ taṃ devarājānujo balī |
yuṣmatto bhayabhītānāṃ devānāṃ vai mayābhayam |
rākṣasotsādanaṃ dattaṃ tadetadanupālyate || 7-8-6||

RMY 7-8-7

प्राणैरपि प्रियं कार्यं देवानां हि सदा मया ।
सोऽहं वो निहनिष्यामि रसातलगतानपि ॥ ७-८-७॥
prāṇairapi priyaṃ kāryaṃ devānāṃ hi sadā mayā |
so'haṃ vo nihaniṣyāmi rasātalagatānapi || 7-8-7||

RMY 7-8-8

देवमेवं ब्रुवाणं तु रक्ताम्बुरुहलोचनम् ।
शक्त्या बिभेद संक्रुद्धो राक्षसेन्द्रो ररास च ॥ ७-८-८॥
devamevaṃ bruvāṇaṃ tu raktāmburuhalocanam |
śaktyā bibheda saṃkruddho rākṣasendro rarāsa ca || 7-8-8||

RMY 7-8-9

माल्यवद्भुजनिर्मुक्ता शक्तिर्घण्टाकृतस्वना ।
हरेरुरसि बभ्राज मेघस्थेव शतह्रदा ॥ ७-८-९॥
mālyavadbhujanirmuktā śaktirghaṇṭākṛtasvanā |
harerurasi babhrāja meghastheva śatahradā || 7-8-9||

RMY 7-8-10

ततस्तामेव चोत्कृष्य शक्तिं शक्तिधरप्रियः ।
माल्यवन्तं समुद्दिश्य चिक्षेपाम्बुरुहेक्षणः ॥ ७-८-१०॥
tatastāmeva cotkṛṣya śaktiṃ śaktidharapriyaḥ |
mālyavantaṃ samuddiśya cikṣepāmburuhekṣaṇaḥ || 7-8-10||

RMY 7-8-11

स्कन्दोत्सृष्टेव सा शक्तिर्गोविन्दकरनिःसृता ।
काङ्क्षन्ती राक्षसं प्रायान्महोल्केवाञ्जनाचलम् ॥ ७-८-११॥
skandotsṛṣṭeva sā śaktirgovindakaraniḥsṛtā |
kāṅkṣantī rākṣasaṃ prāyānmaholkevāñjanācalam || 7-8-11||

RMY 7-8-12

सा तस्योरसि विस्तीर्णे हारभासावभासिते ।
अपतद्राक्षसेन्द्रस्य गिरिकूट इवाशनिः ॥ ७-८-१२॥
sā tasyorasi vistīrṇe hārabhāsāvabhāsite |
apatadrākṣasendrasya girikūṭa ivāśaniḥ || 7-8-12||

RMY 7-8-13

तया भिन्नतनुत्राणाः प्राविशद्विपुलं तमः ।
माल्यवान्पुनराश्वस्तस्तस्थौ गिरिरिवाचलः ॥ ७-८-१३॥
tayā bhinnatanutrāṇāḥ prāviśadvipulaṃ tamaḥ |
mālyavānpunarāśvastastasthau giririvācalaḥ || 7-8-13||

RMY 7-8-14

ततः कार्ष्णायसं शूलं कण्टकैर्बहुभिश्चितम् ।
प्रगृह्याभ्यहनद्देवं स्तनयोरन्तरे दृढम् ॥ ७-८-१४॥
tataḥ kārṣṇāyasaṃ śūlaṃ kaṇṭakairbahubhiścitam |
pragṛhyābhyahanaddevaṃ stanayorantare dṛḍham || 7-8-14||

RMY 7-8-15

तथैव रणरक्तस्तु मुष्टिना वासवानुजम् ।
ताडयित्वा धनुर्मात्रमपक्रान्तो निशाचरः ॥ ७-८-१५॥
tathaiva raṇaraktastu muṣṭinā vāsavānujam |
tāḍayitvā dhanurmātramapakrānto niśācaraḥ || 7-8-15||

RMY 7-8-16

ततोऽम्बरे महाञ्शब्दः साधु साध्विति चोत्थितः ।
आहत्य राक्षसो विष्णुं गरुडं चाप्यताडयत् ॥ ७-८-१६॥
tato'mbare mahāñśabdaḥ sādhu sādhviti cotthitaḥ |
āhatya rākṣaso viṣṇuṃ garuḍaṃ cāpyatāḍayat || 7-8-16||

RMY 7-8-17

वैनतेयस्ततः क्रुद्धः पक्षवातेन राक्षसं ।
व्यपोहद्बलवान्वायुः शुष्कपर्णचयं यथा ॥ ७-८-१७॥
vainateyastataḥ kruddhaḥ pakṣavātena rākṣasaṃ |
vyapohadbalavānvāyuḥ śuṣkaparṇacayaṃ yathā || 7-8-17||

RMY 7-8-18

द्विजेन्द्रपक्षवातेन द्रावितं दृश्य पूर्वजम् ।
सुमाली स्वबलैः सार्धं लङ्कामभिमुखो ययौ ॥ ७-८-१८॥
dvijendrapakṣavātena drāvitaṃ dṛśya pūrvajam |
sumālī svabalaiḥ sārdhaṃ laṅkāmabhimukho yayau || 7-8-18||

RMY 7-8-19

पक्षवातबलोद्धूतो माल्यवानपि राक्षसः ।
स्वबलेन समागम्य ययौ लङ्कां ह्रिया वृतः ॥ ७-८-१९॥
pakṣavātabaloddhūto mālyavānapi rākṣasaḥ |
svabalena samāgamya yayau laṅkāṃ hriyā vṛtaḥ || 7-8-19||

RMY 7-8-20

एवं ते राक्षसा राम हरिणा कमलेक्षण ।
बहुशः संयुगे भग्ना हतप्रवरनायकाः ॥ ७-८-२०॥
evaṃ te rākṣasā rāma hariṇā kamalekṣaṇa |
bahuśaḥ saṃyuge bhagnā hatapravaranāyakāḥ || 7-8-20||

RMY 7-8-21

अशक्नुवन्तस्ते विष्णुं प्रतियोद्धुं भयार्दिताः ।
त्यक्त्वा लङ्कां गता वस्तुं पातालं सहपत्नयः ॥ ७-८-२१॥
aśaknuvantaste viṣṇuṃ pratiyoddhuṃ bhayārditāḥ |
tyaktvā laṅkāṃ gatā vastuṃ pātālaṃ sahapatnayaḥ || 7-8-21||

RMY 7-8-22

सुमालिनं समासाद्य राक्षसं रघुनन्दन ।
स्थिताः प्रख्यातवीर्यास्ते वंशे सालकटङ्कटे ॥ ७-८-२२॥
sumālinaṃ samāsādya rākṣasaṃ raghunandana |
sthitāḥ prakhyātavīryāste vaṃśe sālakaṭaṅkaṭe || 7-8-22||

RMY 7-8-23

ये त्वया निहतास्ते वै पौलस्त्या नाम राक्षसाः ।
सुमाली माल्यवान्माली ये च तेषां पुरःसराः ।
सर्व एते महाभाग रावणाद्बलवत्तराः ॥ ७-८-२३॥
ye tvayā nihatāste vai paulastyā nāma rākṣasāḥ |
sumālī mālyavānmālī ye ca teṣāṃ puraḥsarāḥ |
sarva ete mahābhāga rāvaṇādbalavattarāḥ || 7-8-23||

RMY 7-8-24

न चान्यो रक्षसां हन्ता सुरेष्वपि पुरंजय ।
ऋते नारायणं देवं शङ्खचक्रगदाधरम् ॥ ७-८-२४॥
na cānyo rakṣasāṃ hantā sureṣvapi puraṃjaya |
ṛte nārāyaṇaṃ devaṃ śaṅkhacakragadādharam || 7-8-24||

RMY 7-8-25

भवान्नारायणो देवश्चतुर्बाहुः सनातनः ।
राक्षसान्हन्तुमुत्पन्नो अजेयः प्रभुरव्ययः ॥ ७-८-२५॥
bhavānnārāyaṇo devaścaturbāhuḥ sanātanaḥ |
rākṣasānhantumutpanno ajeyaḥ prabhuravyayaḥ || 7-8-25||

Sarga: 9/100 (37)

RMY 7-9-1

कस्यचित्त्वथ कालस्य सुमाली नाम राक्षसः ।
रसातलान्मर्त्यलोकं सर्वं वै विचचार ह ॥ ७-९-१॥
kasyacittvatha kālasya sumālī nāma rākṣasaḥ |
rasātalānmartyalokaṃ sarvaṃ vai vicacāra ha || 7-9-1||

RMY 7-9-2

नीलजीमूतसंकाशस्तप्तकाञ्चनकुण्डलः ।
कन्यां दुहितरं गृह्य विना पद्ममिव श्रियम् ।
अथापश्यत्स गच्छन्तं पुष्पकेण धनेश्वरम् ॥ ७-९-२॥
nīlajīmūtasaṃkāśastaptakāñcanakuṇḍalaḥ |
kanyāṃ duhitaraṃ gṛhya vinā padmamiva śriyam |
athāpaśyatsa gacchantaṃ puṣpakeṇa dhaneśvaram || 7-9-2||

RMY 7-9-3

तं दृष्ट्वामरसंकाशं गच्छन्तं पावकोपमम् ।
अथाब्रवीत्सुतां रक्षः कैकसीं नाम नामतः ॥ ७-९-३॥
taṃ dṛṣṭvāmarasaṃkāśaṃ gacchantaṃ pāvakopamam |
athābravītsutāṃ rakṣaḥ kaikasīṃ nāma nāmataḥ || 7-9-3||

RMY 7-9-4

पुत्रि प्रदानकालोऽयं यौवनं तेऽतिवर्तते ।
त्वत्कृते च वयं सर्वे यन्त्रिता धर्मबुद्धयः ॥ ७-९-४॥
putri pradānakālo'yaṃ yauvanaṃ te'tivartate |
tvatkṛte ca vayaṃ sarve yantritā dharmabuddhayaḥ || 7-9-4||

RMY 7-9-5

त्वं हि सर्वगुणोपेता श्रीः सपद्मेव पुत्रिके ।
प्रत्याख्यानाच्च भीतैस्त्वं न वरैः प्रतिगृह्यसे ॥ ७-९-५॥
tvaṃ hi sarvaguṇopetā śrīḥ sapadmeva putrike |
pratyākhyānācca bhītaistvaṃ na varaiḥ pratigṛhyase || 7-9-5||

RMY 7-9-6

कन्यापितृत्वं दुःखं हि सर्वेषां मानकाङ्क्षिणाम् ।
न ज्ञायते च कः कन्यां वरयेदिति पुत्रिके ॥ ७-९-६॥
kanyāpitṛtvaṃ duḥkhaṃ hi sarveṣāṃ mānakāṅkṣiṇām |
na jñāyate ca kaḥ kanyāṃ varayediti putrike || 7-9-6||

RMY 7-9-7

मातुः कुलं पितृकुलं यत्र चैव प्रदीयते ।
कुलत्रयं सदा कन्या संशये स्थाप्य तिष्ठति ॥ ७-९-७॥
mātuḥ kulaṃ pitṛkulaṃ yatra caiva pradīyate |
kulatrayaṃ sadā kanyā saṃśaye sthāpya tiṣṭhati || 7-9-7||

RMY 7-9-8

सा त्वं मुनिवरश्रेष्ठं प्रजापतिकुलोद्भवम् ।
गच्छ विश्रवसं पुत्रि पौलस्त्यं वरय स्वयम् ॥ ७-९-८॥
sā tvaṃ munivaraśreṣṭhaṃ prajāpatikulodbhavam |
gaccha viśravasaṃ putri paulastyaṃ varaya svayam || 7-9-8||

RMY 7-9-9

ईदृशास्ते भविष्यन्ति पुत्राः पुत्रि न संशयः ।
तेजसा भास्करसमा यादृशोऽयं धनेश्वरः ॥ ७-९-९॥
īdṛśāste bhaviṣyanti putrāḥ putri na saṃśayaḥ |
tejasā bhāskarasamā yādṛśo'yaṃ dhaneśvaraḥ || 7-9-9||

RMY 7-9-10

एतस्मिन्नन्तरे राम पुलस्त्यतनयो द्विजः ।
अग्निहोत्रमुपातिष्ठच्चतुर्थ इव पावकः ॥ ७-९-१०॥
etasminnantare rāma pulastyatanayo dvijaḥ |
agnihotramupātiṣṭhaccaturtha iva pāvakaḥ || 7-9-10||

RMY 7-9-11

सा तु तां दारुणां वेलामचिन्त्य पितृगौरवात् ।
उपसृत्याग्रतस्तस्य चरणाधोमुखी स्थिता ॥ ७-९-११॥
sā tu tāṃ dāruṇāṃ velāmacintya pitṛgauravāt |
upasṛtyāgratastasya caraṇādhomukhī sthitā || 7-9-11||

RMY 7-9-12

स तु तां वीक्ष्य सुश्रोणीं पूर्णचन्द्रनिभाननाम् ।
अब्रवीत्परमोदारो दीप्यमान इवौजसा ॥ ७-९-१२॥
sa tu tāṃ vīkṣya suśroṇīṃ pūrṇacandranibhānanām |
abravītparamodāro dīpyamāna ivaujasā || 7-9-12||

RMY 7-9-13

भद्रे कस्यासि दुहिता कुतो वा त्वमिहागता ।
किं कार्यं कस्य वा हेतोस्तत्त्वतो ब्रूहि शोभने ॥ ७-९-१३॥
bhadre kasyāsi duhitā kuto vā tvamihāgatā |
kiṃ kāryaṃ kasya vā hetostattvato brūhi śobhane || 7-9-13||

RMY 7-9-14

एवमुक्ता तु सा कन्या कृताञ्जलिरथाब्रवीत् ।
आत्मप्रभावेन मुने ज्ञातुमर्हसि मे मतम् ॥ ७-९-१४॥
evamuktā tu sā kanyā kṛtāñjalirathābravīt |
ātmaprabhāvena mune jñātumarhasi me matam || 7-9-14||

RMY 7-9-15

किं तु विद्धि हि मां ब्रह्मञ्शासनात्पितुरागताम् ।
कैकसी नाम नाम्नाहं शेषं त्वं ज्ञातुमर्हसि ॥ ७-९-१५॥
kiṃ tu viddhi hi māṃ brahmañśāsanātpiturāgatām |
kaikasī nāma nāmnāhaṃ śeṣaṃ tvaṃ jñātumarhasi || 7-9-15||

RMY 7-9-16

स तु गत्वा मुनिर्ध्यानं वाक्यमेतदुवाच ह ।
विज्ञातं ते मया भद्रे कारणं यन्मनोगतम् ॥ ७-९-१६॥
sa tu gatvā munirdhyānaṃ vākyametaduvāca ha |
vijñātaṃ te mayā bhadre kāraṇaṃ yanmanogatam || 7-9-16||

RMY 7-9-17

दारुणायां तु वेलायां यस्मात्त्वं मामुपस्थिता ।
शृणु तस्मात्सुतान्भद्रे यादृशाञ्जनयिष्यसि ॥ ७-९-१७॥
dāruṇāyāṃ tu velāyāṃ yasmāttvaṃ māmupasthitā |
śṛṇu tasmātsutānbhadre yādṛśāñjanayiṣyasi || 7-9-17||

RMY 7-9-18

दारुणान्दारुणाकारान्दारुणाभिजनप्रियान् ।
प्रसविष्यसि सुश्रोणि राक्षसान्क्रूरकर्मणः ॥ ७-९-१८॥
dāruṇāndāruṇākārāndāruṇābhijanapriyān |
prasaviṣyasi suśroṇi rākṣasānkrūrakarmaṇaḥ || 7-9-18||

RMY 7-9-19

सा तु तद्वचनं श्रुत्वा प्रणिपत्याब्रवीद्वचः ।
भगवन्नेदृशाः पुत्रास्त्वत्तोऽर्हा ब्रह्मयोनितः ॥ ७-९-१९॥
sā tu tadvacanaṃ śrutvā praṇipatyābravīdvacaḥ |
bhagavannedṛśāḥ putrāstvatto'rhā brahmayonitaḥ || 7-9-19||

RMY 7-9-20

अथाब्रवीन्मुनिस्तत्र पश्चिमो यस्तवात्मजः ।
मम वंशानुरूपश्च धर्मात्मा च भविष्यति ॥ ७-९-२०॥
athābravīnmunistatra paścimo yastavātmajaḥ |
mama vaṃśānurūpaśca dharmātmā ca bhaviṣyati || 7-9-20||

RMY 7-9-21

एवमुक्ता तु सा कन्या राम कालेन केनचित् ।
जनयामास बीभत्सं रक्षोरूपं सुदारुणम् ॥ ७-९-२१॥
evamuktā tu sā kanyā rāma kālena kenacit |
janayāmāsa bībhatsaṃ rakṣorūpaṃ sudāruṇam || 7-9-21||

RMY 7-9-22

दशशीर्षं महादंष्ट्रं नीलाञ्जनचयोपमम् ।
ताम्रौष्ठं विंशतिभुजं महास्यं दीप्तमूर्धजम् ॥ ७-९-२२॥
daśaśīrṣaṃ mahādaṃṣṭraṃ nīlāñjanacayopamam |
tāmrauṣṭhaṃ viṃśatibhujaṃ mahāsyaṃ dīptamūrdhajam || 7-9-22||

RMY 7-9-23

जातमात्रे ततस्तस्मिन्सज्वालकवलाः शिवाः ।
क्रव्यादाश्चापसव्यानि मण्डलानि प्रचक्रिरे ॥ ७-९-२३॥
jātamātre tatastasminsajvālakavalāḥ śivāḥ |
kravyādāścāpasavyāni maṇḍalāni pracakrire || 7-9-23||

RMY 7-9-24

ववर्ष रुधिरं देवो मेघाश्च खरनिस्वनाः ।
प्रबभौ न च खे सूर्यो महोल्काश्चापतन्भुवि ॥ ७-९-२४॥
vavarṣa rudhiraṃ devo meghāśca kharanisvanāḥ |
prababhau na ca khe sūryo maholkāścāpatanbhuvi || 7-9-24||

RMY 7-9-25

अथ नामाकरोत्तस्य पितामहसमः पिता ।
दशशीर्षः प्रसूतोऽयं दशग्रीवो भविष्यति ॥ ७-९-२५॥
atha nāmākarottasya pitāmahasamaḥ pitā |
daśaśīrṣaḥ prasūto'yaṃ daśagrīvo bhaviṣyati || 7-9-25||

RMY 7-9-26

तस्य त्वनन्तरं जातः कुम्भकर्णो महाबलः ।
प्रमाणाद्यस्य विपुलं प्रमाणं नेह विद्यते ॥ ७-९-२६॥
tasya tvanantaraṃ jātaḥ kumbhakarṇo mahābalaḥ |
pramāṇādyasya vipulaṃ pramāṇaṃ neha vidyate || 7-9-26||

RMY 7-9-27

ततः शूर्पणखा नाम संजज्ञे विकृतानना ।
विभीषणश्च धर्मात्मा कैकस्याः पश्चिमः सुतः ॥ ७-९-२७॥
tataḥ śūrpaṇakhā nāma saṃjajñe vikṛtānanā |
vibhīṣaṇaśca dharmātmā kaikasyāḥ paścimaḥ sutaḥ || 7-9-27||

RMY 7-9-28

ते तु तत्र महारण्ये ववृधुः सुमहौजसः ।
तेषां क्रूरो दशग्रीवो लोकोद्वेगकरोऽभवत् ॥ ७-९-२८॥
te tu tatra mahāraṇye vavṛdhuḥ sumahaujasaḥ |
teṣāṃ krūro daśagrīvo lokodvegakaro'bhavat || 7-9-28||

RMY 7-9-29

कुम्भकर्णः प्रमत्तस्तु महर्षीन्धर्मसंश्रितान् ।
त्रैलोक्यं त्रासयन्दुष्टो भक्षयन्विचचार ह ॥ ७-९-२९॥
kumbhakarṇaḥ pramattastu maharṣīndharmasaṃśritān |
trailokyaṃ trāsayanduṣṭo bhakṣayanvicacāra ha || 7-9-29||

RMY 7-9-30

विभीषणस्तु धर्मात्मा नित्यं धर्मपथे स्थितः ।
स्वाध्यायनियताहार उवास नियतेन्द्रियः ॥ ७-९-३०॥
vibhīṣaṇastu dharmātmā nityaṃ dharmapathe sthitaḥ |
svādhyāyaniyatāhāra uvāsa niyatendriyaḥ || 7-9-30||

RMY 7-9-31

अथ वित्तेश्वरो देवस्तत्र कालेन केनचित् ।
आगच्छत्पितरं द्रष्टुं पुष्पकेण महौजसं ॥ ७-९-३१॥
atha vitteśvaro devastatra kālena kenacit |
āgacchatpitaraṃ draṣṭuṃ puṣpakeṇa mahaujasaṃ || 7-9-31||

RMY 7-9-32

तं दृष्ट्वा कैकसी तत्र ज्वलन्तमिव तेजसा ।
आस्थाय राक्षसीं बुद्धिं दशग्रीवमुवाच ह ॥ ७-९-३२॥
taṃ dṛṣṭvā kaikasī tatra jvalantamiva tejasā |
āsthāya rākṣasīṃ buddhiṃ daśagrīvamuvāca ha || 7-9-32||

RMY 7-9-33

पुत्र वैश्रवणं पश्य भ्रातरं तेजसा वृतम् ।
भ्रातृभावे समे चापि पश्यात्मानं त्वमीदृशम् ॥ ७-९-३३॥
putra vaiśravaṇaṃ paśya bhrātaraṃ tejasā vṛtam |
bhrātṛbhāve same cāpi paśyātmānaṃ tvamīdṛśam || 7-9-33||

RMY 7-9-34

दशग्रीव तथा यत्नं कुरुष्वामितविक्रम ।
यथा भवसि मे पुत्र शीघ्रं वैश्वरणोपमः ॥ ७-९-३४॥
daśagrīva tathā yatnaṃ kuruṣvāmitavikrama |
yathā bhavasi me putra śīghraṃ vaiśvaraṇopamaḥ || 7-9-34||

RMY 7-9-35

मातुस्तद्वचनं श्रुत्वा दशग्रीवः प्रतापवान् ।
अमर्षमतुलं लेभे प्रतिज्ञां चाकरोत्तदा ॥ ७-९-३५॥
mātustadvacanaṃ śrutvā daśagrīvaḥ pratāpavān |
amarṣamatulaṃ lebhe pratijñāṃ cākarottadā || 7-9-35||

RMY 7-9-36

सत्यं ते प्रतिजानामि तुल्यो भ्रात्राधिकोऽपि वा ।
भविष्याम्यचिरान्मातः संतापं त्यज हृद्गतम् ॥ ७-९-३६॥
satyaṃ te pratijānāmi tulyo bhrātrādhiko'pi vā |
bhaviṣyāmyacirānmātaḥ saṃtāpaṃ tyaja hṛdgatam || 7-9-36||

RMY 7-9-37

ततः क्रोधेन तेनैव दशग्रीवः सहानुजः ।
प्राप्स्यामि तपसा काममिति कृत्वाध्यवस्य च ।
आगच्छदात्मसिद्ध्यर्थं गोकर्णस्याश्रमं शुभम् ॥ ७-९-३७॥
tataḥ krodhena tenaiva daśagrīvaḥ sahānujaḥ |
prāpsyāmi tapasā kāmamiti kṛtvādhyavasya ca |
āgacchadātmasiddhyarthaṃ gokarṇasyāśramaṃ śubham || 7-9-37||

Sarga: 10/100 (42)

RMY 7-10-1

अथाब्रवीद्द्विजं रामः कथं ते भ्रातरो वने ।
कीदृशं तु तदा ब्रह्मंस्तपश्चेरुर्महाव्रताः ॥ ७-१०-१॥
athābravīddvijaṃ rāmaḥ kathaṃ te bhrātaro vane |
kīdṛśaṃ tu tadā brahmaṃstapaścerurmahāvratāḥ || 7-10-1||

RMY 7-10-2

अगस्त्यस्त्वब्रवीत्तत्र रामं प्रयत मानसं ।
तांस्तान्धर्मविधींस्तत्र भ्रातरस्ते समाविशन् ॥ ७-१०-२॥
agastyastvabravīttatra rāmaṃ prayata mānasaṃ |
tāṃstāndharmavidhīṃstatra bhrātaraste samāviśan || 7-10-2||

RMY 7-10-3

कुम्भकर्णस्तदा यत्तो नित्यं धर्मपरायणः ।
तताप ग्रैष्मिके काले पञ्चस्वग्निष्ववस्थितः ॥ ७-१०-३॥
kumbhakarṇastadā yatto nityaṃ dharmaparāyaṇaḥ |
tatāpa graiṣmike kāle pañcasvagniṣvavasthitaḥ || 7-10-3||

RMY 7-10-4

वर्षे मेघोदकक्लिन्नो वीरासनमसेवत ।
नित्यं च शैशिरे काले जलमध्यप्रतिश्रयः ॥ ७-१०-४॥
varṣe meghodakaklinno vīrāsanamasevata |
nityaṃ ca śaiśire kāle jalamadhyapratiśrayaḥ || 7-10-4||

RMY 7-10-5

एवं वर्षसहस्राणि दश तस्यातिचक्रमुः ।
धर्मे प्रयतमानस्य सत्पथे निष्ठितस्य च ॥ ७-१०-५॥
evaṃ varṣasahasrāṇi daśa tasyāticakramuḥ |
dharme prayatamānasya satpathe niṣṭhitasya ca || 7-10-5||

RMY 7-10-6

विभीषणस्तु धर्मात्मा नित्यं धर्मपरः शुचिः ।
पञ्चवर्षसहस्राणि पादेनैकेन तस्थिवान् ॥ ७-१०-६॥
vibhīṣaṇastu dharmātmā nityaṃ dharmaparaḥ śuciḥ |
pañcavarṣasahasrāṇi pādenaikena tasthivān || 7-10-6||

RMY 7-10-7

समाप्ते नियमे तस्य ननृतुश्चाप्सरोगणाः ।
पपात पुष्पवर्षं च क्षुभिताश्चापि देवताः ॥ ७-१०-७॥
samāpte niyame tasya nanṛtuścāpsarogaṇāḥ |
papāta puṣpavarṣaṃ ca kṣubhitāścāpi devatāḥ || 7-10-7||

RMY 7-10-8

पञ्चवर्षसहस्राणि सूर्यं चैवान्ववर्तत ।
तस्थौ चोर्ध्वशिरोबाहुः स्वाध्यायधृतमानसः ॥ ७-१०-८॥
pañcavarṣasahasrāṇi sūryaṃ caivānvavartata |
tasthau cordhvaśirobāhuḥ svādhyāyadhṛtamānasaḥ || 7-10-8||

RMY 7-10-9

एवं विभीषणस्यापि गतानि नियतात्मनः ।
दशवर्षसहस्राणि स्वर्गस्थस्येव नन्दने ॥ ७-१०-९॥
evaṃ vibhīṣaṇasyāpi gatāni niyatātmanaḥ |
daśavarṣasahasrāṇi svargasthasyeva nandane || 7-10-9||

RMY 7-10-10

दशवर्षसहस्रं तु निराहारो दशाननः ।
पूर्णे वर्षसहस्रे तु शिरश्चाग्नौ जुहाव सः ॥ ७-१०-१०॥
daśavarṣasahasraṃ tu nirāhāro daśānanaḥ |
pūrṇe varṣasahasre tu śiraścāgnau juhāva saḥ || 7-10-10||

RMY 7-10-11

एवं वर्षसहस्राणि नव तस्यातिचक्रमुः ।
शिरांसि नव चाप्यस्य प्रविष्टानि हुताशनम् ॥ ७-१०-११॥
evaṃ varṣasahasrāṇi nava tasyāticakramuḥ |
śirāṃsi nava cāpyasya praviṣṭāni hutāśanam || 7-10-11||

RMY 7-10-12

अथ वर्षसहस्रे तु दशमे दशमं शिरः ।
छेत्तुकामः स धर्मात्मा प्राप्तश्चात्र पितामहः ॥ ७-१०-१२॥
atha varṣasahasre tu daśame daśamaṃ śiraḥ |
chettukāmaḥ sa dharmātmā prāptaścātra pitāmahaḥ || 7-10-12||

RMY 7-10-13

पितामहस्तु सुप्रीतः सार्धं देवैरुपस्थितः ।
वत्स वत्स दशग्रीव प्रीतोऽस्मीत्यभ्यभाषत ॥ ७-१०-१३॥
pitāmahastu suprītaḥ sārdhaṃ devairupasthitaḥ |
vatsa vatsa daśagrīva prīto'smītyabhyabhāṣata || 7-10-13||

RMY 7-10-14

शीघ्रं वरय धर्मज्ञ वरो यस्तेऽभिकाङ्क्षितः ।
किं ते कामं करोम्यद्य न वृथा ते परिश्रमः ॥ ७-१०-१४॥
śīghraṃ varaya dharmajña varo yaste'bhikāṅkṣitaḥ |
kiṃ te kāmaṃ karomyadya na vṛthā te pariśramaḥ || 7-10-14||

RMY 7-10-15

ततोऽब्रवीद्दशग्रीवः प्रहृष्टेनान्तरात्मना ।
प्रणम्य शिरसा देवं हर्षगद्गदया गिरा ॥ ७-१०-१५॥
tato'bravīddaśagrīvaḥ prahṛṣṭenāntarātmanā |
praṇamya śirasā devaṃ harṣagadgadayā girā || 7-10-15||

RMY 7-10-16

भगवन्प्राणिनां नित्यं नान्यत्र मरणाद्भयम् ।
नास्ति मृत्युसमः शत्रुरमरत्वमतो वृणे ॥ ७-१०-१६॥
bhagavanprāṇināṃ nityaṃ nānyatra maraṇādbhayam |
nāsti mṛtyusamaḥ śatruramaratvamato vṛṇe || 7-10-16||

RMY 7-10-17

सुपर्णनागयक्षाणां दैत्यदानवरक्षसाम् ।
अवध्यः स्यां प्रजाध्यक्ष देवतानां च शाश्वतम् ॥ ७-१०-१७॥
suparṇanāgayakṣāṇāṃ daityadānavarakṣasām |
avadhyaḥ syāṃ prajādhyakṣa devatānāṃ ca śāśvatam || 7-10-17||

RMY 7-10-18

न हि चिन्ता ममान्येषु प्राणिष्वमरपूजित ।
तृणभूता हि मे सर्वे प्राणिनो मानुषादयः ॥ ७-१०-१८॥
na hi cintā mamānyeṣu prāṇiṣvamarapūjita |
tṛṇabhūtā hi me sarve prāṇino mānuṣādayaḥ || 7-10-18||

RMY 7-10-19

एवमुक्तस्तु धर्मात्मा दशग्रीवेण रक्षसा ।
उवाच वचनं राम सह देवैः पितामहः ॥ ७-१०-१९॥
evamuktastu dharmātmā daśagrīveṇa rakṣasā |
uvāca vacanaṃ rāma saha devaiḥ pitāmahaḥ || 7-10-19||

RMY 7-10-20

भविष्यत्येवमेवैतत्तव राक्षसपुंगव ।
शृणु चापि वचो भूयः प्रीतस्येह शुभं मम ॥ ७-१०-२०॥
bhaviṣyatyevamevaitattava rākṣasapuṃgava |
śṛṇu cāpi vaco bhūyaḥ prītasyeha śubhaṃ mama || 7-10-20||

RMY 7-10-21

हुतानि यानि शीर्षाणि पूर्वमग्नौ त्वयानघ ।
पुनस्तानि भविष्यन्ति तथैव तव राक्षस ॥ ७-१०-२१॥
hutāni yāni śīrṣāṇi pūrvamagnau tvayānagha |
punastāni bhaviṣyanti tathaiva tava rākṣasa || 7-10-21||

RMY 7-10-22

एवं पितामहोक्तस्य दशग्रीवस्य रक्षसः ।
अग्नौ हुतानि शीर्षाणि यानि तान्युत्थितानि वै ॥ ७-१०-२२॥
evaṃ pitāmahoktasya daśagrīvasya rakṣasaḥ |
agnau hutāni śīrṣāṇi yāni tānyutthitāni vai || 7-10-22||

RMY 7-10-23

एवमुक्त्वा तु तं राम दशग्रीवं प्रजापतिः ।
विभीषणमथोवाच वाक्यं लोकपितामहः ॥ ७-१०-२३॥
evamuktvā tu taṃ rāma daśagrīvaṃ prajāpatiḥ |
vibhīṣaṇamathovāca vākyaṃ lokapitāmahaḥ || 7-10-23||

RMY 7-10-24

विभीषण त्वया वत्स धर्मसंहितबुद्धिना ।
परितुष्टोऽस्मि धर्मज्ञ वरं वरय सुव्रत ॥ ७-१०-२४॥
vibhīṣaṇa tvayā vatsa dharmasaṃhitabuddhinā |
parituṣṭo'smi dharmajña varaṃ varaya suvrata || 7-10-24||

RMY 7-10-25

विभीषणस्तु धर्मात्मा वचनं प्राह साञ्जलिः ।
वृतः सर्वगुणैर्नित्यं चन्द्रमा इव रश्मिभिः ॥ ७-१०-२५॥
vibhīṣaṇastu dharmātmā vacanaṃ prāha sāñjaliḥ |
vṛtaḥ sarvaguṇairnityaṃ candramā iva raśmibhiḥ || 7-10-25||

RMY 7-10-26

भगवन्कृतकृत्योऽहं यन्मे लोकगुरुः स्वयम् ।
प्रीतो यदि त्वं दातव्यं वरं मे शृणु सुव्रत ॥ ७-१०-२६॥
bhagavankṛtakṛtyo'haṃ yanme lokaguruḥ svayam |
prīto yadi tvaṃ dātavyaṃ varaṃ me śṛṇu suvrata || 7-10-26||

RMY 7-10-27

या या मे जायते बुद्धिर्येषु येष्वाश्रमेष्विह ।
सा सा भवतु धर्मिष्ठा तं तं धर्मं च पालये ॥ ७-१०-२७॥
yā yā me jāyate buddhiryeṣu yeṣvāśrameṣviha |
sā sā bhavatu dharmiṣṭhā taṃ taṃ dharmaṃ ca pālaye || 7-10-27||

RMY 7-10-28

एष मे परमोदार वरः परमको मतः ।
न हि धर्माभिरक्तानां लोके किंचन दुर्लभम् ॥ ७-१०-२८॥
eṣa me paramodāra varaḥ paramako mataḥ |
na hi dharmābhiraktānāṃ loke kiṃcana durlabham || 7-10-28||

RMY 7-10-29

अथ प्रजापतिः प्रीतो विभीषणमुवाच ह ।
धर्मिष्ठस्त्वं यथा वत्स तथा चैतद्भविष्यति ॥ ७-१०-२९॥
atha prajāpatiḥ prīto vibhīṣaṇamuvāca ha |
dharmiṣṭhastvaṃ yathā vatsa tathā caitadbhaviṣyati || 7-10-29||

RMY 7-10-30

यस्माद्राक्षसयोनौ ते जातस्यामित्रकर्षण ।
नाधर्मे जायते बुद्धिरमरत्वं ददामि ते ॥ ७-१०-३०॥
yasmādrākṣasayonau te jātasyāmitrakarṣaṇa |
nādharme jāyate buddhiramaratvaṃ dadāmi te || 7-10-30||

RMY 7-10-31

कुम्भकर्णाय तु वरं प्रयच्छन्तमरिंदम ।
प्रजापतिं सुराः सर्वे वाक्यं प्राञ्जलयोऽब्रुवन् ॥ ७-१०-३१॥
kumbhakarṇāya tu varaṃ prayacchantamariṃdama |
prajāpatiṃ surāḥ sarve vākyaṃ prāñjalayo'bruvan || 7-10-31||

RMY 7-10-32

न तावत्कुम्भकर्णाय प्रदातव्यो वरस्त्वया ।
जानीषे हि यथा लोकांस्त्रासयत्येष दुर्मतिः ॥ ७-१०-३२॥
na tāvatkumbhakarṇāya pradātavyo varastvayā |
jānīṣe hi yathā lokāṃstrāsayatyeṣa durmatiḥ || 7-10-32||

RMY 7-10-33

नन्दनेऽप्सरसः सप्त महेन्द्रानुचरा दश ।
अनेन भक्षिता ब्रह्मन्नृषयो मानुषास्तथा ॥ ७-१०-३३॥
nandane'psarasaḥ sapta mahendrānucarā daśa |
anena bhakṣitā brahmannṛṣayo mānuṣāstathā || 7-10-33||

RMY 7-10-34

वरव्याजेन मोहोऽस्मै दीयताममितप्रभ ।
लोकानां स्वस्ति चैव स्याद्भवेदस्य च संनतिः ॥ ७-१०-३४॥
varavyājena moho'smai dīyatāmamitaprabha |
lokānāṃ svasti caiva syādbhavedasya ca saṃnatiḥ || 7-10-34||

RMY 7-10-35

एवमुक्तः सुरैर्ब्रह्माचिन्तयत्पद्मसंभवः ।
चिन्तिता चोपतस्थेऽस्य पार्श्वं देवी सरस्वती ॥ ७-१०-३५॥
evamuktaḥ surairbrahmācintayatpadmasaṃbhavaḥ |
cintitā copatasthe'sya pārśvaṃ devī sarasvatī || 7-10-35||

RMY 7-10-36

प्राञ्जलिः सा तु पर्श्वस्था प्राह वाक्यं सरस्वती ।
इयमस्म्यागता देव किं कार्यं करवाण्यहम् ॥ ७-१०-३६॥
prāñjaliḥ sā tu parśvasthā prāha vākyaṃ sarasvatī |
iyamasmyāgatā deva kiṃ kāryaṃ karavāṇyaham || 7-10-36||

RMY 7-10-37

प्रजापतिस्तु तां प्राप्तां प्राह वाक्यं सरस्वतीम् ।
वाणि त्वं राक्षसेन्द्रस्य भव या देवतेप्सिता ॥ ७-१०-३७॥
prajāpatistu tāṃ prāptāṃ prāha vākyaṃ sarasvatīm |
vāṇi tvaṃ rākṣasendrasya bhava yā devatepsitā || 7-10-37||

RMY 7-10-38

तथेत्युक्त्वा प्रविष्टा सा प्रजापतिरथाब्रवीत् ।
कुम्भकर्ण महाबाहो वरं वरय यो मतः ॥ ७-१०-३८॥
tathetyuktvā praviṣṭā sā prajāpatirathābravīt |
kumbhakarṇa mahābāho varaṃ varaya yo mataḥ || 7-10-38||

RMY 7-10-39

कुम्भकर्णस्तु तद्वाक्यं श्रुत्वा वचनमब्रवीत् ।
स्वप्तुं वर्षाण्यनेकानि देवदेव ममेप्सितम् ॥ ७-१०-३९॥
kumbhakarṇastu tadvākyaṃ śrutvā vacanamabravīt |
svaptuṃ varṣāṇyanekāni devadeva mamepsitam || 7-10-39||

RMY 7-10-40

एवमस्त्विति तं चोक्त्वा सह देवैः पितामहः ।
देवी सरस्वती चैव मुक्त्वा तं प्रययौ दिवम् ॥ ७-१०-४०॥
evamastviti taṃ coktvā saha devaiḥ pitāmahaḥ |
devī sarasvatī caiva muktvā taṃ prayayau divam || 7-10-40||

RMY 7-10-41

कुम्भकर्णस्तु दुष्टात्मा चिन्तयामास दुःखितः ।
कीदृशं किं न्विदं वाक्यं ममाद्य वदनाच्च्युतम् ॥ ७-१०-४१॥
kumbhakarṇastu duṣṭātmā cintayāmāsa duḥkhitaḥ |
kīdṛśaṃ kiṃ nvidaṃ vākyaṃ mamādya vadanāccyutam || 7-10-41||

RMY 7-10-42

एवं लब्धवराः सर्वे भ्रातरो दीप्ततेजसः ।
श्लेष्मातकवनं गत्वा तत्र ते न्यवसन्सुखम् ॥ ७-१०-४२॥
evaṃ labdhavarāḥ sarve bhrātaro dīptatejasaḥ |
śleṣmātakavanaṃ gatvā tatra te nyavasansukham || 7-10-42||

Sarga: 11/100 (41)

RMY 7-11-1

सुमाली वरलब्धांस्तु ज्ञात्वा तान्वै निशाचरान् ।
उदतिष्ठद्भयं त्यक्त्वा सानुगः स रसातलात् ॥ ७-११-१॥
sumālī varalabdhāṃstu jñātvā tānvai niśācarān |
udatiṣṭhadbhayaṃ tyaktvā sānugaḥ sa rasātalāt || 7-11-1||

RMY 7-11-2

मारीचश्च प्रहस्तश्च विरूपाक्षो महोदरः ।
उदतिष्ठन्सुसंरब्धाः सचिवास्तस्य रक्षसः ॥ ७-११-२॥
mārīcaśca prahastaśca virūpākṣo mahodaraḥ |
udatiṣṭhansusaṃrabdhāḥ sacivāstasya rakṣasaḥ || 7-11-2||

RMY 7-11-3

सुमाली चैव तैः सर्वैर्वृतो राक्षसपुंगवैः ।
अभिगम्य दशग्रीवं परिष्वज्येदमब्रवीत् ॥ ७-११-३॥
sumālī caiva taiḥ sarvairvṛto rākṣasapuṃgavaiḥ |
abhigamya daśagrīvaṃ pariṣvajyedamabravīt || 7-11-3||

RMY 7-11-4

दिष्ट्या ते पुत्र संप्राप्तश्चिन्तितोऽयं मनोरथः ।
यस्त्वं त्रिभुवणश्रेष्ठाल्लब्धवान्वरमीदृशम् ॥ ७-११-४॥
diṣṭyā te putra saṃprāptaścintito'yaṃ manorathaḥ |
yastvaṃ tribhuvaṇaśreṣṭhāllabdhavānvaramīdṛśam || 7-11-4||

RMY 7-11-5

यत्कृते च वयं लङ्कां त्यक्त्वा याता रसातलम् ।
तद्गतं नो महाबाहो महद्विष्णुकृतं भयम् ॥ ७-११-५॥
yatkṛte ca vayaṃ laṅkāṃ tyaktvā yātā rasātalam |
tadgataṃ no mahābāho mahadviṣṇukṛtaṃ bhayam || 7-11-5||

RMY 7-11-6

असकृत्तेन भग्ना हि परित्यज्य स्वमालयम् ।
विद्रुताः सहिताः सर्वे प्रविष्टाः स्म रसातलम् ॥ ७-११-६॥
asakṛttena bhagnā hi parityajya svamālayam |
vidrutāḥ sahitāḥ sarve praviṣṭāḥ sma rasātalam || 7-11-6||

RMY 7-11-7

अस्मदीया च लङ्केयं नगरी राक्षसोषिता ।
निवेशिता तव भ्रात्रा धनाध्यक्षेण धीमता ॥ ७-११-७॥
asmadīyā ca laṅkeyaṃ nagarī rākṣasoṣitā |
niveśitā tava bhrātrā dhanādhyakṣeṇa dhīmatā || 7-11-7||

RMY 7-11-8

यदि नामात्र शक्यं स्यात्साम्ना दानेन वानघ ।
तरसा वा महाबाहो प्रत्यानेतुं कृतं भवेत् ॥ ७-११-८॥
yadi nāmātra śakyaṃ syātsāmnā dānena vānagha |
tarasā vā mahābāho pratyānetuṃ kṛtaṃ bhavet || 7-11-8||

RMY 7-11-9

त्वं च लङ्केश्वरस्तात भविष्यसि न संशयः ।
सर्वेषां नः प्रभुश्चैव भविष्यसि महाबल ॥ ७-११-९॥
tvaṃ ca laṅkeśvarastāta bhaviṣyasi na saṃśayaḥ |
sarveṣāṃ naḥ prabhuścaiva bhaviṣyasi mahābala || 7-11-9||

RMY 7-11-10

अथाब्रवीद्दशग्रीवो मातामहमुपस्थितम् ।
वित्तेशो गुरुरस्माकं नार्हस्येवं प्रभाषितुम् ॥ ७-११-१०॥
athābravīddaśagrīvo mātāmahamupasthitam |
vitteśo gururasmākaṃ nārhasyevaṃ prabhāṣitum || 7-11-10||

RMY 7-11-11

उक्तवन्तं तथा वाक्यं दशग्रीवं निशाचरः ।
प्रहस्तः प्रश्रितं वाक्यमिदमाह सकारणम् ॥ ७-११-११॥
uktavantaṃ tathā vākyaṃ daśagrīvaṃ niśācaraḥ |
prahastaḥ praśritaṃ vākyamidamāha sakāraṇam || 7-11-11||

RMY 7-11-12

दशग्रीव महाबाहो नार्हस्त्वं वक्तुमीदृशम् ।
सौभ्रात्रं नास्ति शूराणां शृणु चेदं वचो मम ॥ ७-११-१२॥
daśagrīva mahābāho nārhastvaṃ vaktumīdṛśam |
saubhrātraṃ nāsti śūrāṇāṃ śṛṇu cedaṃ vaco mama || 7-11-12||

RMY 7-11-13

अदितिश्च दितिश्चैव भगिन्यौ सहिते किल ।
भार्ये परमरूपिण्यौ कश्यपस्य प्रजापतेः ॥ ७-११-१३॥
aditiśca ditiścaiva bhaginyau sahite kila |
bhārye paramarūpiṇyau kaśyapasya prajāpateḥ || 7-11-13||

RMY 7-11-14

अदितिर्जनयामास देवांस्त्रिभुवणेश्वरान् ।
दितिस्त्वजनयद्दैत्यान्कश्यपस्यात्मसंभवान् ॥ ७-११-१४॥
aditirjanayāmāsa devāṃstribhuvaṇeśvarān |
ditistvajanayaddaityānkaśyapasyātmasaṃbhavān || 7-11-14||

RMY 7-11-15

दैत्यानां किल धर्मज्ञ पुरेयं सवनार्णवा ।
सपर्वता मही वीर तेऽभवन्प्रभविष्णवः ॥ ७-११-१५॥
daityānāṃ kila dharmajña pureyaṃ savanārṇavā |
saparvatā mahī vīra te'bhavanprabhaviṣṇavaḥ || 7-11-15||

RMY 7-11-16

निहत्य तांस्तु समरे विष्णुना प्रभविष्णुना ।
देवानां वशमानीतं त्रैलोक्यमिदमव्ययम् ॥ ७-११-१६॥
nihatya tāṃstu samare viṣṇunā prabhaviṣṇunā |
devānāṃ vaśamānītaṃ trailokyamidamavyayam || 7-11-16||

RMY 7-11-17

नैतदेको भवानेव करिष्यति विपर्ययम् ।
सुरैराचरितं पूर्वं कुरुष्वैतद्वचो मम ॥ ७-११-१७॥
naitadeko bhavāneva kariṣyati viparyayam |
surairācaritaṃ pūrvaṃ kuruṣvaitadvaco mama || 7-11-17||

RMY 7-11-18

एवमुक्तो दशग्रीवः प्रहस्तेन दुरात्मना ।
चिन्तयित्वा मुहूर्तं वै बाढमित्येव सोऽब्रवीत् ॥ ७-११-१८॥
evamukto daśagrīvaḥ prahastena durātmanā |
cintayitvā muhūrtaṃ vai bāḍhamityeva so'bravīt || 7-11-18||

RMY 7-11-19

स तु तेनैव हर्षेण तस्मिन्नहनि वीर्यवान् ।
वनं गतो दशग्रीवः सह तैः क्षणदाचरैः ॥ ७-११-१९॥
sa tu tenaiva harṣeṇa tasminnahani vīryavān |
vanaṃ gato daśagrīvaḥ saha taiḥ kṣaṇadācaraiḥ || 7-11-19||

RMY 7-11-20

त्रिकूटस्थः स तु तदा दशग्रीवो निशाचरः ।
प्रेषयामास दौत्येन प्रहस्तं वाक्यकोविदम् ॥ ७-११-२०॥
trikūṭasthaḥ sa tu tadā daśagrīvo niśācaraḥ |
preṣayāmāsa dautyena prahastaṃ vākyakovidam || 7-11-20||

RMY 7-11-21

प्रहस्त शीघ्रं गत्वा त्वं ब्रूहि नैरृतपुंगवम् ।
वचनान्मम वित्तेशं सामपूर्वमिदं वचः ॥ ७-११-२१॥
prahasta śīghraṃ gatvā tvaṃ brūhi nairṛtapuṃgavam |
vacanānmama vitteśaṃ sāmapūrvamidaṃ vacaḥ || 7-11-21||

RMY 7-11-22

इयं लङ्का पुरी राजन्राक्षसानां महात्मनाम् ।
त्वया निवेशिता सौम्य नैतद्युक्तं तवानघ ॥ ७-११-२२॥
iyaṃ laṅkā purī rājanrākṣasānāṃ mahātmanām |
tvayā niveśitā saumya naitadyuktaṃ tavānagha || 7-11-22||

RMY 7-11-23

तद्भवान्यदि साम्नैतां दद्यादतुलविक्रम ।
कृता भवेन्मम प्रीतिर्धर्मश्चैवानुपालितः ॥ ७-११-२३॥
tadbhavānyadi sāmnaitāṃ dadyādatulavikrama |
kṛtā bhavenmama prītirdharmaścaivānupālitaḥ || 7-11-23||

RMY 7-11-24

इत्युक्तः स तदा गत्वा प्रहस्तो वाक्यकोविदः ।
दशग्रीववचः सर्वं वित्तेशाय न्यवेदयत् ॥ ७-११-२४॥
ityuktaḥ sa tadā gatvā prahasto vākyakovidaḥ |
daśagrīvavacaḥ sarvaṃ vitteśāya nyavedayat || 7-11-24||

RMY 7-11-25

प्रहस्तादपि संश्रुत्य देवो वैश्रवणो वचः ।
प्रत्युवाच प्रहस्तं तं वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ ७-११-२५॥
prahastādapi saṃśrutya devo vaiśravaṇo vacaḥ |
pratyuvāca prahastaṃ taṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ || 7-11-25||

RMY 7-11-26

ब्रूहि गच्छ दशग्रीवं पुरी राज्यं च यन्मम ।
तवाप्येतन्महाबाहो भुङ्क्ष्वैतद्धतकण्टकम् ॥ ७-११-२६॥
brūhi gaccha daśagrīvaṃ purī rājyaṃ ca yanmama |
tavāpyetanmahābāho bhuṅkṣvaitaddhatakaṇṭakam || 7-11-26||

RMY 7-11-27

सर्वं कर्तास्मि भद्रं ते राक्षसेश वचोऽचिरात् ।
किं तु तावत्प्रतीक्षस्व पितुर्यावन्निवेदये ॥ ७-११-२७॥
sarvaṃ kartāsmi bhadraṃ te rākṣaseśa vaco'cirāt |
kiṃ tu tāvatpratīkṣasva pituryāvannivedaye || 7-11-27||

RMY 7-11-28

एवमुक्त्वा धनाध्यक्षो जगाम पितुरन्तिकम् ।
अभिवाद्य गुरुं प्राह रावणस्य यदीप्सितम् ॥ ७-११-२८॥
evamuktvā dhanādhyakṣo jagāma piturantikam |
abhivādya guruṃ prāha rāvaṇasya yadīpsitam || 7-11-28||

RMY 7-11-29

एष तात दशग्रीवो दूतं प्रेषितवान्मम ।
दीयतां नगरी लङ्का पूर्वं रक्षोगणोषिता ।
मयात्र यदनुष्ठेयं तन्ममाचक्ष्व सुव्रत ॥ ७-११-२९॥
eṣa tāta daśagrīvo dūtaṃ preṣitavānmama |
dīyatāṃ nagarī laṅkā pūrvaṃ rakṣogaṇoṣitā |
mayātra yadanuṣṭheyaṃ tanmamācakṣva suvrata || 7-11-29||

RMY 7-11-30

ब्रह्मर्षिस्त्वेवमुक्तोऽसौ विश्रवा मुनिपुंगवः ।
उवाच धनदं वाक्यं शृणु पुत्र वचो मम ॥ ७-११-३०॥
brahmarṣistvevamukto'sau viśravā munipuṃgavaḥ |
uvāca dhanadaṃ vākyaṃ śṛṇu putra vaco mama || 7-11-30||

RMY 7-11-31

दशग्रीवो महाबाहुरुक्तवान्मम संनिधौ ।
मया निर्भर्त्सितश्चासीद्बहुधोक्तः सुदुर्मतिः ॥ ७-११-३१॥
daśagrīvo mahābāhuruktavānmama saṃnidhau |
mayā nirbhartsitaścāsīdbahudhoktaḥ sudurmatiḥ || 7-11-31||

RMY 7-11-32

स क्रोधेन मया चोक्तो ध्वंसस्वेति पुनः पुनः ।
श्रेयोऽभियुक्तं धर्म्यं च शृणु पुत्र वचो मम ॥ ७-११-३२॥
sa krodhena mayā cokto dhvaṃsasveti punaḥ punaḥ |
śreyo'bhiyuktaṃ dharmyaṃ ca śṛṇu putra vaco mama || 7-11-32||

RMY 7-11-33

वरप्रदानसंमूढो मान्यामान्यं सुदुर्मतिः ।
न वेत्ति मम शापाच्च प्रकृतिं दारुणां गतः ॥ ७-११-३३॥
varapradānasaṃmūḍho mānyāmānyaṃ sudurmatiḥ |
na vetti mama śāpācca prakṛtiṃ dāruṇāṃ gataḥ || 7-11-33||

RMY 7-11-34

तस्माद्गच्छ महाबाहो कैलासं धरणीधरम् ।
निवेशय निवासार्थं त्यज लङ्कां सहानुगः ॥ ७-११-३४॥
tasmādgaccha mahābāho kailāsaṃ dharaṇīdharam |
niveśaya nivāsārthaṃ tyaja laṅkāṃ sahānugaḥ || 7-11-34||

RMY 7-11-35

तत्र मन्दाकिनी रम्या नदीनां प्रवरा नदी ।
काञ्चनैः सूर्यसंकाशैः पङ्कजैः संवृतोदका ॥ ७-११-३५॥
tatra mandākinī ramyā nadīnāṃ pravarā nadī |
kāñcanaiḥ sūryasaṃkāśaiḥ paṅkajaiḥ saṃvṛtodakā || 7-11-35||

RMY 7-11-36

न हि क्षमं त्वया तेन वैरं धनद रक्षसा ।
जानीषे हि यथानेन लब्धः परमको वरः ॥ ७-११-३६॥
na hi kṣamaṃ tvayā tena vairaṃ dhanada rakṣasā |
jānīṣe hi yathānena labdhaḥ paramako varaḥ || 7-11-36||

RMY 7-11-37

एवमुक्तो गृहीत्वा तु तद्वचः पितृगौरवात् ।
सदारपौरः सामात्यः सवाहनधनो गतः ॥ ७-११-३७॥
evamukto gṛhītvā tu tadvacaḥ pitṛgauravāt |
sadārapauraḥ sāmātyaḥ savāhanadhano gataḥ || 7-11-37||

RMY 7-11-38

प्रहस्तस्तु दशग्रीवं गत्वा सर्वं न्यवेदयत् ।
शून्या सा नगरी लङ्का त्रिंशद्योजनमायता ।
प्रविश्य तां सहास्माभिः स्वधर्मं तत्र पालय ॥ ७-११-३८॥
prahastastu daśagrīvaṃ gatvā sarvaṃ nyavedayat |
śūnyā sā nagarī laṅkā triṃśadyojanamāyatā |
praviśya tāṃ sahāsmābhiḥ svadharmaṃ tatra pālaya || 7-11-38||

RMY 7-11-39

एवमुक्तः प्रहस्तेन रावणो राक्षसस्तदा ।
विवेश नगरीं लङ्कां सभ्राता सबलानुगः ॥ ७-११-३९॥
evamuktaḥ prahastena rāvaṇo rākṣasastadā |
viveśa nagarīṃ laṅkāṃ sabhrātā sabalānugaḥ || 7-11-39||

RMY 7-11-40

स चाभिषिक्तः क्षणदाचरैस्तदा निवेशयामास पुरीं दशाननः ।
निकामपूर्णा च बभूव सा पुरी निशाचरैर्नीलबलाहकोपमैः ॥ ७-११-४०॥
sa cābhiṣiktaḥ kṣaṇadācaraistadā niveśayāmāsa purīṃ daśānanaḥ |
nikāmapūrṇā ca babhūva sā purī niśācarairnīlabalāhakopamaiḥ || 7-11-40||

RMY 7-11-41

धनेश्वरस्त्वथ पितृवाक्यगौरवान्न्यवेशयच्छशिविमले गिरौ पुरीम् ।
स्वलंकृतैर्भवनवरैर्विभूषितां पुरंदरस्येव तदामरावतीम् ॥ ७-११-४१॥
dhaneśvarastvatha pitṛvākyagauravānnyaveśayacchaśivimale girau purīm |
svalaṃkṛtairbhavanavarairvibhūṣitāṃ puraṃdarasyeva tadāmarāvatīm || 7-11-41||

Sarga: 12/100 (29)

RMY 7-12-1

राक्षसेन्द्रोऽभिषिक्तस्तु भ्रातृभ्यां सहितस्तदा ।
ततः प्रदानं राक्षस्या भगिन्याः समचिन्तयत् ॥ ७-१२-१॥
rākṣasendro'bhiṣiktastu bhrātṛbhyāṃ sahitastadā |
tataḥ pradānaṃ rākṣasyā bhaginyāḥ samacintayat || 7-12-1||

RMY 7-12-2

ददौ तां कालकेयाय दानवेन्द्राय राक्षसीम् ।
स्वसां शूर्पणखां नाम विद्युज्जिह्वाय नामतः ॥ ७-१२-२॥
dadau tāṃ kālakeyāya dānavendrāya rākṣasīm |
svasāṃ śūrpaṇakhāṃ nāma vidyujjihvāya nāmataḥ || 7-12-2||

RMY 7-12-3

अथ दत्त्वा स्वसारं स मृगयां पर्यटन्नृपः ।
तत्रापश्यत्ततो राम मयं नाम दितेः सुतम् ॥ ७-१२-३॥
atha dattvā svasāraṃ sa mṛgayāṃ paryaṭannṛpaḥ |
tatrāpaśyattato rāma mayaṃ nāma diteḥ sutam || 7-12-3||

RMY 7-12-4

कन्यासहायं तं दृष्ट्वा दशग्रीवो निशाचरः ।
अपृच्छत्को भवानेको निर्मनुष्य मृगे वने ॥ ७-१२-४॥
kanyāsahāyaṃ taṃ dṛṣṭvā daśagrīvo niśācaraḥ |
apṛcchatko bhavāneko nirmanuṣya mṛge vane || 7-12-4||

RMY 7-12-5

मयस्त्वथाब्रवीद्राम पृच्छन्तं तं निशाचरम् ।
श्रूयतां सर्वमाख्यास्ये यथावृत्तमिदं मम ॥ ७-१२-५॥
mayastvathābravīdrāma pṛcchantaṃ taṃ niśācaram |
śrūyatāṃ sarvamākhyāsye yathāvṛttamidaṃ mama || 7-12-5||

RMY 7-12-6

हेमा नामाप्सरास्तात श्रुतपूर्वा यदि त्वया ।
दैवतैर्मम सा दत्ता पौलोमीव शतक्रतोः ॥ ७-१२-६॥
hemā nāmāpsarāstāta śrutapūrvā yadi tvayā |
daivatairmama sā dattā paulomīva śatakratoḥ || 7-12-6||

RMY 7-12-7

तस्यां सक्तमनास्तात पञ्चवर्षशतान्यहम् ।
सा च दैवतकार्येण गता वर्षं चतुर्दशम् ॥ ७-१२-७॥
tasyāṃ saktamanāstāta pañcavarṣaśatānyaham |
sā ca daivatakāryeṇa gatā varṣaṃ caturdaśam || 7-12-7||

RMY 7-12-8

तस्याः कृते च हेमायाः सर्वं हेमपुरं मया ।
वज्रवैदूर्यचित्रं च मायया निर्मितं तदा ॥ ७-१२-८॥
tasyāḥ kṛte ca hemāyāḥ sarvaṃ hemapuraṃ mayā |
vajravaidūryacitraṃ ca māyayā nirmitaṃ tadā || 7-12-8||

RMY 7-12-9

तत्राहमरतिं विन्दंस्तया हीनः सुदुःखितः ।
तस्मात्पुराद्दुहितरं गृहीत्वा वनमागतः ॥ ७-१२-९॥
tatrāhamaratiṃ vindaṃstayā hīnaḥ suduḥkhitaḥ |
tasmātpurādduhitaraṃ gṛhītvā vanamāgataḥ || 7-12-9||

RMY 7-12-10

इयं ममात्मजा राजंस्तस्याः कुक्षौ विवर्धिता ।
भर्तारमनया सार्धमस्याः प्राप्तोऽस्मि मार्गितुम् ॥ ७-१२-१०॥
iyaṃ mamātmajā rājaṃstasyāḥ kukṣau vivardhitā |
bhartāramanayā sārdhamasyāḥ prāpto'smi mārgitum || 7-12-10||

RMY 7-12-11

कन्यापितृत्वं दुःखं हि नराणां मानकाङ्क्षिणाम् ।
कन्या हि द्वे कुले नित्यं संशये स्थाप्य तिष्ठति ॥ ७-१२-११॥
kanyāpitṛtvaṃ duḥkhaṃ hi narāṇāṃ mānakāṅkṣiṇām |
kanyā hi dve kule nityaṃ saṃśaye sthāpya tiṣṭhati || 7-12-11||

RMY 7-12-12

द्वौ सुतौ तु मम त्वस्यां भार्यायां संबभूवतुः ।
मायावी प्रथमस्तात दुन्दुभिस्तदनन्तरम् ॥ ७-१२-१२॥
dvau sutau tu mama tvasyāṃ bhāryāyāṃ saṃbabhūvatuḥ |
māyāvī prathamastāta dundubhistadanantaram || 7-12-12||

RMY 7-12-13

एतत्ते सर्वमाख्यातं याथातथ्येन पृच्छतः ।
त्वामिदानीं कथं तात जानीयां को भवानिति ॥ ७-१२-१३॥
etatte sarvamākhyātaṃ yāthātathyena pṛcchataḥ |
tvāmidānīṃ kathaṃ tāta jānīyāṃ ko bhavāniti || 7-12-13||

RMY 7-12-14

एवमुक्तो राक्षसेन्द्रो विनीतमिदमब्रवीत् ।
अहं पौलस्त्यतनयो दशग्रीवश्च नामतः ॥ ७-१२-१४॥
evamukto rākṣasendro vinītamidamabravīt |
ahaṃ paulastyatanayo daśagrīvaśca nāmataḥ || 7-12-14||

RMY 7-12-15

ब्रह्मर्षेस्तं सुतं ज्ञात्वा मयो हर्षमुपागतः ।
दातुं दुहितरं तस्य रोचयामास तत्र वै ॥ ७-१२-१५॥
brahmarṣestaṃ sutaṃ jñātvā mayo harṣamupāgataḥ |
dātuṃ duhitaraṃ tasya rocayāmāsa tatra vai || 7-12-15||

RMY 7-12-16

प्रहसन्प्राह दैत्येन्द्रो राक्षसेन्द्रमिदं वचः ।
इयं ममात्मजा राजन्हेमयाप्सरसा धृता ।
कन्या मन्दोदरी नाम पत्न्यर्थं प्रतिगृह्यताम् ॥ ७-१२-१६॥
prahasanprāha daityendro rākṣasendramidaṃ vacaḥ |
iyaṃ mamātmajā rājanhemayāpsarasā dhṛtā |
kanyā mandodarī nāma patnyarthaṃ pratigṛhyatām || 7-12-16||

RMY 7-12-17

बाढमित्येव तं राम दशग्रीवोऽभ्यभाषत ।
प्रज्वाल्य तत्र चैवाग्निमकरोत्पाणिसंग्रहम् ॥ ७-१२-१७॥
bāḍhamityeva taṃ rāma daśagrīvo'bhyabhāṣata |
prajvālya tatra caivāgnimakarotpāṇisaṃgraham || 7-12-17||

RMY 7-12-18

न हि तस्य मयो राम शापाभिज्ञस्तपोधनात् ।
विदित्वा तेन सा दत्ता तस्य पैतामहं कुलम् ॥ ७-१२-१८॥
na hi tasya mayo rāma śāpābhijñastapodhanāt |
viditvā tena sā dattā tasya paitāmahaṃ kulam || 7-12-18||

RMY 7-12-19

अमोघां तस्य शक्तिं च प्रददौ परमाद्भुताम् ।
परेण तपसा लब्धां जघ्निवाँल्लक्ष्मणं यया ॥ ७-१२-१९॥
amoghāṃ tasya śaktiṃ ca pradadau paramādbhutām |
pareṇa tapasā labdhāṃ jaghnivā~llakṣmaṇaṃ yayā || 7-12-19||

RMY 7-12-20

एवं स कृतदारो वै लङ्कायामीश्वरः प्रभुः ।
गत्वा तु नगरं भार्ये भ्रातृभ्यां समुदावहत् ॥ ७-१२-२०॥
evaṃ sa kṛtadāro vai laṅkāyāmīśvaraḥ prabhuḥ |
gatvā tu nagaraṃ bhārye bhrātṛbhyāṃ samudāvahat || 7-12-20||

RMY 7-12-21

वैरोचनस्य दौहित्रीं वज्रज्वालेति नामतः ।
तां भार्यां कुम्भकर्णस्य रावणः समुदावहत् ॥ ७-१२-२१॥
vairocanasya dauhitrīṃ vajrajvāleti nāmataḥ |
tāṃ bhāryāṃ kumbhakarṇasya rāvaṇaḥ samudāvahat || 7-12-21||

RMY 7-12-22

गन्धर्वराजस्य सुतां शैलूषस्य महात्मनः ।
सरमां नाम धर्मज्ञो लेभे भार्यां विभीषणः ॥ ७-१२-२२॥
gandharvarājasya sutāṃ śailūṣasya mahātmanaḥ |
saramāṃ nāma dharmajño lebhe bhāryāṃ vibhīṣaṇaḥ || 7-12-22||

RMY 7-12-23

तीरे तु सरसः सा वै संजज्ञे मानसस्य च ।
मानसं च सरस्तात ववृधे जलदागमे ॥ ७-१२-२३॥
tīre tu sarasaḥ sā vai saṃjajñe mānasasya ca |
mānasaṃ ca sarastāta vavṛdhe jaladāgame || 7-12-23||

RMY 7-12-24

मात्रा तु तस्याः कन्यायाः स्नेहेनाक्रन्दितं वचः ।
सरो मा वर्धतेत्युक्तं ततः सा सरमाभवत् ॥ ७-१२-२४॥
mātrā tu tasyāḥ kanyāyāḥ snehenākranditaṃ vacaḥ |
saro mā vardhatetyuktaṃ tataḥ sā saramābhavat || 7-12-24||

RMY 7-12-25

एवं ते कृतदारा वै रेमिरे तत्र राक्षसाः ।
स्वां स्वां भार्यामुपादाय गन्धर्वा इव नन्दने ॥ ७-१२-२५॥
evaṃ te kṛtadārā vai remire tatra rākṣasāḥ |
svāṃ svāṃ bhāryāmupādāya gandharvā iva nandane || 7-12-25||

RMY 7-12-26

ततो मन्दोदरी पुत्रं मेघनादमसूयत ।
स एष इन्द्रजिन्नाम युष्माभिरभिधीयते ॥ ७-१२-२६॥
tato mandodarī putraṃ meghanādamasūyata |
sa eṣa indrajinnāma yuṣmābhirabhidhīyate || 7-12-26||

RMY 7-12-27

जातमात्रेण हि पुरा तेन राक्षससूनुना ।
रुदता सुमहान्मुक्तो नादो जलधरोपमः ॥ ७-१२-२७॥
jātamātreṇa hi purā tena rākṣasasūnunā |
rudatā sumahānmukto nādo jaladharopamaḥ || 7-12-27||

RMY 7-12-28

जडीकृतायां लङ्कायां तेन नादेन तस्य वै ।
पिता तस्याकरोन्नाम मेघनाद इति स्वयम् ॥ ७-१२-२८॥
jaḍīkṛtāyāṃ laṅkāyāṃ tena nādena tasya vai |
pitā tasyākaronnāma meghanāda iti svayam || 7-12-28||

RMY 7-12-29

सोऽवर्धत तदा राम रावणान्तःपुरे शुभे ।
रक्ष्यमाणो वरस्त्रीभिश्छन्नः काष्ठैरिवानलः ॥ ७-१२-२९॥
so'vardhata tadā rāma rāvaṇāntaḥpure śubhe |
rakṣyamāṇo varastrībhiśchannaḥ kāṣṭhairivānalaḥ || 7-12-29||

Sarga: 13/100 (39)

RMY 7-13-1

अथ लोकेश्वरोत्सृष्टा तत्र कालेन केनचित् ।
निद्रा समभवत्तीव्रा कुम्भकर्णस्य रूपिणी ॥ ७-१३-१॥
atha lokeśvarotsṛṣṭā tatra kālena kenacit |
nidrā samabhavattīvrā kumbhakarṇasya rūpiṇī || 7-13-1||

RMY 7-13-2

ततो भ्रातरमासीनं कुम्भकर्णोऽब्रवीद्वचः ।
निद्रा मां बाधते राजन्कारयस्व ममालयम् ॥ ७-१३-२॥
tato bhrātaramāsīnaṃ kumbhakarṇo'bravīdvacaḥ |
nidrā māṃ bādhate rājankārayasva mamālayam || 7-13-2||

RMY 7-13-3

विनियुक्तास्ततो राज्ञा शिल्पिनो विश्वकर्मवत् ।
अकुर्वन्कुम्भकर्णस्य कैलाससममालयम् ॥ ७-१३-३॥
viniyuktāstato rājñā śilpino viśvakarmavat |
akurvankumbhakarṇasya kailāsasamamālayam || 7-13-3||

RMY 7-13-4

विस्तीर्णं योजनं शुभ्रं ततो द्विगुणमायतम् ।
दर्शनीयं निराबाधं कुम्भकर्णस्य चक्रिरे ॥ ७-१३-४॥
vistīrṇaṃ yojanaṃ śubhraṃ tato dviguṇamāyatam |
darśanīyaṃ nirābādhaṃ kumbhakarṇasya cakrire || 7-13-4||

RMY 7-13-5

स्फाटिकैः काञ्चनैश्चित्रैः स्तम्भैः सर्वत्र शोभितम् ।
वैदूर्यकृतशोभं च किङ्किणीजालकं तथा ॥ ७-१३-५॥
sphāṭikaiḥ kāñcanaiścitraiḥ stambhaiḥ sarvatra śobhitam |
vaidūryakṛtaśobhaṃ ca kiṅkiṇījālakaṃ tathā || 7-13-5||

RMY 7-13-6

दन्ततोरणविन्यस्तं वज्रस्फटिकवेदिकम् ।
सर्वर्तुसुखदं नित्यं मेरोः पुण्यां गुहामिव ॥ ७-१३-६॥
dantatoraṇavinyastaṃ vajrasphaṭikavedikam |
sarvartusukhadaṃ nityaṃ meroḥ puṇyāṃ guhāmiva || 7-13-6||

RMY 7-13-7

तत्र निद्रां समाविष्टः कुम्भकर्णो निशाचरः ।
बहून्यब्दसहस्राणि शयानो नावबुध्यते ॥ ७-१३-७॥
tatra nidrāṃ samāviṣṭaḥ kumbhakarṇo niśācaraḥ |
bahūnyabdasahasrāṇi śayāno nāvabudhyate || 7-13-7||

RMY 7-13-8

निद्राभिभूते तु तदा कुम्भकर्णे दशाननः ।
देवर्षियक्षगन्धर्वान्बाधते स्म स नित्यशः ॥ ७-१३-८॥
nidrābhibhūte tu tadā kumbhakarṇe daśānanaḥ |
devarṣiyakṣagandharvānbādhate sma sa nityaśaḥ || 7-13-8||

RMY 7-13-9

उद्यानानि विचित्राणि नन्दनादीनि यानि च ।
तानि गत्वा सुसंक्रुद्धो भिनत्ति स्म दशाननः ॥ ७-१३-९॥
udyānāni vicitrāṇi nandanādīni yāni ca |
tāni gatvā susaṃkruddho bhinatti sma daśānanaḥ || 7-13-9||

RMY 7-13-10

नदीं गज इव क्रीडन्वृक्षान्वायुरिव क्षिपन् ।
नगान्वज्र इव सृष्टो विध्वंसयति नित्यशः ॥ ७-१३-१०॥
nadīṃ gaja iva krīḍanvṛkṣānvāyuriva kṣipan |
nagānvajra iva sṛṣṭo vidhvaṃsayati nityaśaḥ || 7-13-10||

RMY 7-13-11

तथा वृत्तं तु विज्ञाय दशग्रीवं धनेश्वरः ।
कुलानुरूपं धर्मज्ञ वृत्तं संस्मृत्य चात्मनः ॥ ७-१३-११॥
tathā vṛttaṃ tu vijñāya daśagrīvaṃ dhaneśvaraḥ |
kulānurūpaṃ dharmajña vṛttaṃ saṃsmṛtya cātmanaḥ || 7-13-11||

RMY 7-13-12

सौभ्रात्रदर्शनार्थं तु दूतं वैश्वरणस्तदा ।
लङ्कां संप्रेषयामास दशग्रीवस्य वै हितम् ॥ ७-१३-१२॥
saubhrātradarśanārthaṃ tu dūtaṃ vaiśvaraṇastadā |
laṅkāṃ saṃpreṣayāmāsa daśagrīvasya vai hitam || 7-13-12||

RMY 7-13-13

स गत्वा नगरीं लङ्कामाससाद विभीषणम् ।
मानितस्तेन धर्मेण पृष्टश्चागमनं प्रति ॥ ७-१३-१३॥
sa gatvā nagarīṃ laṅkāmāsasāda vibhīṣaṇam |
mānitastena dharmeṇa pṛṣṭaścāgamanaṃ prati || 7-13-13||

RMY 7-13-14

पृष्ट्वा च कुशलं राज्ञो ज्ञातीनपि च बान्धवान् ।
सभायां दर्शयामास तमासीनं दशाननम् ॥ ७-१३-१४॥
pṛṣṭvā ca kuśalaṃ rājño jñātīnapi ca bāndhavān |
sabhāyāṃ darśayāmāsa tamāsīnaṃ daśānanam || 7-13-14||

RMY 7-13-15

स दृष्ट्वा तत्र राजानं दीप्यमानं स्वतेजसा ।
जयेन चाभिसंपूज्य तूष्णीमासीन्मुहूर्तकम् ॥ ७-१३-१५॥
sa dṛṣṭvā tatra rājānaṃ dīpyamānaṃ svatejasā |
jayena cābhisaṃpūjya tūṣṇīmāsīnmuhūrtakam || 7-13-15||

RMY 7-13-16

तस्योपनीते पर्यङ्के वरास्तरणसंवृते ।
उपविश्य दशग्रीवं दूतो वाक्यमथाब्रवीत् ॥ ७-१३-१६॥
tasyopanīte paryaṅke varāstaraṇasaṃvṛte |
upaviśya daśagrīvaṃ dūto vākyamathābravīt || 7-13-16||

RMY 7-13-17

राजन्वदामि ते सर्वं भ्राता तव यदब्रवीत् ।
उभयोः सदृशं सौम्य वृत्तस्य च कुलस्य च ॥ ७-१३-१७॥
rājanvadāmi te sarvaṃ bhrātā tava yadabravīt |
ubhayoḥ sadṛśaṃ saumya vṛttasya ca kulasya ca || 7-13-17||

RMY 7-13-18

साधु पर्याप्तमेतावत्कृतश्चारित्रसंग्रहः ।
साधु धर्मे व्यवस्थानं क्रियतां यदि शक्यते ॥ ७-१३-१८॥
sādhu paryāptametāvatkṛtaścāritrasaṃgrahaḥ |
sādhu dharme vyavasthānaṃ kriyatāṃ yadi śakyate || 7-13-18||

RMY 7-13-19

दृष्टं मे नन्दनं भग्नमृषयो निहताः श्रुताः ।
देवानां तु समुद्योगस्त्वत्तो राजञ्श्रुतश्च मे ॥ ७-१३-१९॥
dṛṣṭaṃ me nandanaṃ bhagnamṛṣayo nihatāḥ śrutāḥ |
devānāṃ tu samudyogastvatto rājañśrutaśca me || 7-13-19||

RMY 7-13-20

निराकृतश्च बहुशस्त्वयाहं राक्षसाधिप ।
अपराद्धा हि बाल्याच्च रक्षणीयाः स्वबान्धवाः ॥ ७-१३-२०॥
nirākṛtaśca bahuśastvayāhaṃ rākṣasādhipa |
aparāddhā hi bālyācca rakṣaṇīyāḥ svabāndhavāḥ || 7-13-20||

RMY 7-13-21

अहं तु हिमवत्पृष्ठं गतो धर्ममुपासितुम् ।
रौद्रं व्रतं समास्थाय नियतो नियतेन्द्रियः ॥ ७-१३-२१॥
ahaṃ tu himavatpṛṣṭhaṃ gato dharmamupāsitum |
raudraṃ vrataṃ samāsthāya niyato niyatendriyaḥ || 7-13-21||

RMY 7-13-22

तत्र देवो मया दृष्टः सह देव्योमया प्रभुः ।
सव्यं चक्षुर्मया चैव तत्र देव्यां निपातितम् ॥ ७-१३-२२॥
tatra devo mayā dṛṣṭaḥ saha devyomayā prabhuḥ |
savyaṃ cakṣurmayā caiva tatra devyāṃ nipātitam || 7-13-22||

RMY 7-13-23

का न्वियं स्यादिति शुभा न खल्वन्येन हेतुना ।
रूपं ह्यनुपमं कृत्वा तत्र क्रीडति पार्वती ॥ ७-१३-२३॥
kā nviyaṃ syāditi śubhā na khalvanyena hetunā |
rūpaṃ hyanupamaṃ kṛtvā tatra krīḍati pārvatī || 7-13-23||

RMY 7-13-24

ततो देव्याः प्रभावेन दग्धं सव्यं ममेक्षणम् ।
रेणुध्वस्तमिव ज्योतिः पिङ्गलत्वमुपागतम् ॥ ७-१३-२४॥
tato devyāḥ prabhāvena dagdhaṃ savyaṃ mamekṣaṇam |
reṇudhvastamiva jyotiḥ piṅgalatvamupāgatam || 7-13-24||

RMY 7-13-25

ततोऽहमन्यद्विस्तीर्णं गत्वा तस्य गिरेस्तटम् ।
पूर्णं वर्षशतान्यष्टौ समवाप महाव्रतम् ॥ ७-१३-२५॥
tato'hamanyadvistīrṇaṃ gatvā tasya girestaṭam |
pūrṇaṃ varṣaśatānyaṣṭau samavāpa mahāvratam || 7-13-25||

RMY 7-13-26

समाप्ते नियमे तस्मिंस्तत्र देवो महेश्वरः ।
प्रीतः प्रीतेन मनसा प्राह वाक्यमिदं प्रभुः ॥ ७-१३-२६॥
samāpte niyame tasmiṃstatra devo maheśvaraḥ |
prītaḥ prītena manasā prāha vākyamidaṃ prabhuḥ || 7-13-26||

RMY 7-13-27

प्रीतोऽस्मि तव धर्मज्ञ तपसानेन सुव्रत ।
मया चैतद्व्रतं चीर्णं त्वया चैव धनाधिप ॥ ७-१३-२७॥
prīto'smi tava dharmajña tapasānena suvrata |
mayā caitadvrataṃ cīrṇaṃ tvayā caiva dhanādhipa || 7-13-27||

RMY 7-13-28

तृतीयः पुरुषो नास्ति यश्चरेद्व्रतमीदृशम् ।
व्रतं सुदुश्चरं ह्येतन्मयैवोत्पादितं पुरा ॥ ७-१३-२८॥
tṛtīyaḥ puruṣo nāsti yaścaredvratamīdṛśam |
vrataṃ suduścaraṃ hyetanmayaivotpāditaṃ purā || 7-13-28||

RMY 7-13-29

तत्सखित्वं मया सार्धं रोचयस्व धनेश्वर ।
तपसा निर्जितत्वाद्धि सखा भव ममानघ ॥ ७-१३-२९॥
tatsakhitvaṃ mayā sārdhaṃ rocayasva dhaneśvara |
tapasā nirjitatvāddhi sakhā bhava mamānagha || 7-13-29||

RMY 7-13-30

देव्या दग्धं प्रभावेन यच्च साव्यं तवेक्षणम् ।
एकाक्षि पिङ्गलेत्येव नाम स्थास्यति शाश्वतम् ॥ ७-१३-३०॥
devyā dagdhaṃ prabhāvena yacca sāvyaṃ tavekṣaṇam |
ekākṣi piṅgaletyeva nāma sthāsyati śāśvatam || 7-13-30||

RMY 7-13-31

एवं तेन सखित्वं च प्राप्यानुज्ञां च शंकरात् ।
आगम्य च श्रुतोऽयं मे तव पापविनिश्चयः ॥ ७-१३-३१॥
evaṃ tena sakhitvaṃ ca prāpyānujñāṃ ca śaṃkarāt |
āgamya ca śruto'yaṃ me tava pāpaviniścayaḥ || 7-13-31||

RMY 7-13-32

तदधर्मिष्ठसंयोगान्निवर्त कुलदूषण ।
चिन्त्यते हि वधोपायः सर्षिसंघैः सुरैस्तव ॥ ७-१३-३२॥
tadadharmiṣṭhasaṃyogānnivarta kuladūṣaṇa |
cintyate hi vadhopāyaḥ sarṣisaṃghaiḥ suraistava || 7-13-32||

RMY 7-13-33

एवमुक्तो दशग्रीवः क्रुद्धः संरक्तलोचनः ।
हस्तान्दन्तांश संपीड्य वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ७-१३-३३॥
evamukto daśagrīvaḥ kruddhaḥ saṃraktalocanaḥ |
hastāndantāṃśa saṃpīḍya vākyametaduvāca ha || 7-13-33||

RMY 7-13-34

विज्ञातं ते मया दूत वाक्यं यत्त्वं प्रभाषसे ।
नैव त्वमसि नैवासौ भ्रात्रा येनासि प्रेषितः ॥ ७-१३-३४॥
vijñātaṃ te mayā dūta vākyaṃ yattvaṃ prabhāṣase |
naiva tvamasi naivāsau bhrātrā yenāsi preṣitaḥ || 7-13-34||

RMY 7-13-35

हितं न स ममैतद्धि ब्रवीति धनरक्षकः ।
महेश्वरसखित्वं तु मूढ श्रावयसे किल ॥ ७-१३-३५॥
hitaṃ na sa mamaitaddhi bravīti dhanarakṣakaḥ |
maheśvarasakhitvaṃ tu mūḍha śrāvayase kila || 7-13-35||

RMY 7-13-36

न हन्तव्यो गुरुर्ज्येष्ठो ममायमिति मन्यते ।
तस्य त्विदानीं श्रुत्वा मे वाक्यमेषा कृता मतिः ॥ ७-१३-३६॥
na hantavyo gururjyeṣṭho mamāyamiti manyate |
tasya tvidānīṃ śrutvā me vākyameṣā kṛtā matiḥ || 7-13-36||

RMY 7-13-37

त्रीँल्लोकानपि जेष्यामि बाहुवीर्यमुपाश्रितः ।
एतन्मुहूर्तमेषोऽहं तस्यैकस्य कृते च वै ।
चतुरो लोकपालांस्तान्नयिष्यामि यमक्षयम् ॥ ७-१३-३७॥
trī~llokānapi jeṣyāmi bāhuvīryamupāśritaḥ |
etanmuhūrtameṣo'haṃ tasyaikasya kṛte ca vai |
caturo lokapālāṃstānnayiṣyāmi yamakṣayam || 7-13-37||

RMY 7-13-38

एवमुक्त्वा तु लङ्केशो दूतं खड्गेन जघ्निवान् ।
ददौ भक्षयितुं ह्येनं राक्षसानां दुरात्मनाम् ॥ ७-१३-३८॥
evamuktvā tu laṅkeśo dūtaṃ khaḍgena jaghnivān |
dadau bhakṣayituṃ hyenaṃ rākṣasānāṃ durātmanām || 7-13-38||

RMY 7-13-39

ततः कृतस्वस्त्ययनो रथमारुह्य रावणः ।
त्रैलोक्यविजयाकाङ्क्षी ययौ तत्र धनेश्वरः ॥ ७-१३-३९॥
tataḥ kṛtasvastyayano rathamāruhya rāvaṇaḥ |
trailokyavijayākāṅkṣī yayau tatra dhaneśvaraḥ || 7-13-39||

Sarga: 14/100 (25)

RMY 7-14-1

ततः स सचिवैः सार्धं षड्भिर्नित्यं बलोत्कटैः ।
महोदरप्रहस्ताभ्यां मारीचशुकसारणैः ॥ ७-१४-१॥
tataḥ sa sacivaiḥ sārdhaṃ ṣaḍbhirnityaṃ balotkaṭaiḥ |
mahodaraprahastābhyāṃ mārīcaśukasāraṇaiḥ || 7-14-1||

RMY 7-14-2

धूम्राक्षेण च वीरेण नित्यं समरगृध्नुना ।
वृतः संप्रययौ श्रीमान्क्रोधाल्लोकान्दहन्निव ॥ ७-१४-२॥
dhūmrākṣeṇa ca vīreṇa nityaṃ samaragṛdhnunā |
vṛtaḥ saṃprayayau śrīmānkrodhāllokāndahanniva || 7-14-2||

RMY 7-14-3

पुराणि स नदीः शैलान्वनान्युपवनानि च ।
अतिक्रम्य मुहूर्तेन कैलासं गिरिमाविशत् ॥ ७-१४-३॥
purāṇi sa nadīḥ śailānvanānyupavanāni ca |
atikramya muhūrtena kailāsaṃ girimāviśat || 7-14-3||

RMY 7-14-4

तं निविष्टं गिरौ तस्मिन्राक्षसेन्द्रं निशम्य तु ।
राज्ञो भ्रातायमित्युक्त्वा गता यत्र धनेश्वरः ॥ ७-१४-४॥
taṃ niviṣṭaṃ girau tasminrākṣasendraṃ niśamya tu |
rājño bhrātāyamityuktvā gatā yatra dhaneśvaraḥ || 7-14-4||

RMY 7-14-5

गत्वा तु सर्वमाचख्युर्भ्रातुस्तस्य विनिश्चयम् ।
अनुज्ञाता ययुश्चैव युद्धाय धनदेन ते ॥ ७-१४-५॥
gatvā tu sarvamācakhyurbhrātustasya viniścayam |
anujñātā yayuścaiva yuddhāya dhanadena te || 7-14-5||

RMY 7-14-6

ततो बलस्य संक्षोभः सागरस्येव वर्धतः ।
अभून्नैरृतराजस्य गिरिं संचालयन्निव ॥ ७-१४-६॥
tato balasya saṃkṣobhaḥ sāgarasyeva vardhataḥ |
abhūnnairṛtarājasya giriṃ saṃcālayanniva || 7-14-6||

RMY 7-14-7

ततो युद्धं समभवद्यक्षराक्षससंकुलम् ।
व्यथिताश्चाभवंस्तत्र सचिवास्तस्य रक्षसः ॥ ७-१४-७॥
tato yuddhaṃ samabhavadyakṣarākṣasasaṃkulam |
vyathitāścābhavaṃstatra sacivāstasya rakṣasaḥ || 7-14-7||

RMY 7-14-8

तं दृष्ट्वा तादृशं सैन्यं दशग्रीवो निशाचरः ।
हर्षान्नादं ततः कृत्वा रोषात्समभिवर्तत ॥ ७-१४-८॥
taṃ dṛṣṭvā tādṛśaṃ sainyaṃ daśagrīvo niśācaraḥ |
harṣānnādaṃ tataḥ kṛtvā roṣātsamabhivartata || 7-14-8||

RMY 7-14-9

ये तु ते राक्षसेन्द्रस्य सचिवा घोरविक्रमः ।
ते सहस्रं सहस्राणामेकैकं समयोधयन् ॥ ७-१४-९॥
ye tu te rākṣasendrasya sacivā ghoravikramaḥ |
te sahasraṃ sahasrāṇāmekaikaṃ samayodhayan || 7-14-9||

RMY 7-14-10

ततो गदाभिः परिघैरसिभिः शक्तितोमरैः ।
वध्यमानो दशग्रीवस्तत्सैन्यं समगाहत ॥ ७-१४-१०॥
tato gadābhiḥ parighairasibhiḥ śaktitomaraiḥ |
vadhyamāno daśagrīvastatsainyaṃ samagāhata || 7-14-10||

RMY 7-14-11

तैर्निरुच्छ्वासवत्तत्र वध्यमानो दशाननः ।
वर्षमाणैरिव घनैर्यक्षेन्द्रैः संनिरुध्यत ॥ ७-१४-११॥
tairnirucchvāsavattatra vadhyamāno daśānanaḥ |
varṣamāṇairiva ghanairyakṣendraiḥ saṃnirudhyata || 7-14-11||

RMY 7-14-12

स दुरात्मा समुद्यम्य कालदण्डोपमां गदाम् ।
प्रविवेश ततः सैन्यं नयन्यक्षान्यमक्षयम् ॥ ७-१४-१२॥
sa durātmā samudyamya kāladaṇḍopamāṃ gadām |
praviveśa tataḥ sainyaṃ nayanyakṣānyamakṣayam || 7-14-12||

RMY 7-14-13

स कक्षमिव विस्तीर्णं शुष्केन्धनसमाकुलम् ।
वातेनाग्निरिवायत्तोऽदहत्सैन्यं सुदारुणम् ॥ ७-१४-१३॥
sa kakṣamiva vistīrṇaṃ śuṣkendhanasamākulam |
vātenāgnirivāyatto'dahatsainyaṃ sudāruṇam || 7-14-13||

RMY 7-14-14

तैस्तु तस्य मृधेऽमात्यैर्महोदरशुकादिभिः ।
अल्पावशिष्टास्ते यक्षाः कृता वातैरिवाम्बुदाः ॥ ७-१४-१४॥
taistu tasya mṛdhe'mātyairmahodaraśukādibhiḥ |
alpāvaśiṣṭāste yakṣāḥ kṛtā vātairivāmbudāḥ || 7-14-14||

RMY 7-14-15

केचित्त्वायुधभग्नाङ्गाः पतिताः समरक्षितौ ।
ओष्ठान्स्वदशनैस्तीक्ष्णैर्दंशन्तो भुवि पातिताः ॥ ७-१४-१५॥
kecittvāyudhabhagnāṅgāḥ patitāḥ samarakṣitau |
oṣṭhānsvadaśanaistīkṣṇairdaṃśanto bhuvi pātitāḥ || 7-14-15||

RMY 7-14-16

भयादन्योन्यमालिङ्ग्य भ्रष्टशस्त्रा रणाजिरे ।
निषेदुस्ते तदा यक्षाः कूला जलहता इव ॥ ७-१४-१६॥
bhayādanyonyamāliṅgya bhraṣṭaśastrā raṇājire |
niṣeduste tadā yakṣāḥ kūlā jalahatā iva || 7-14-16||

RMY 7-14-17

हतानां स्वर्गसंस्थानां युध्यतां पृथिवीतले ।
प्रेक्षतामृषिसंघानां न बभूवान्तरं दिवि ॥ ७-१४-१७॥
hatānāṃ svargasaṃsthānāṃ yudhyatāṃ pṛthivītale |
prekṣatāmṛṣisaṃghānāṃ na babhūvāntaraṃ divi || 7-14-17||

RMY 7-14-18

एतस्मिन्नन्तरे राम विस्तीर्णबलवाहनः ।
अगमत्सुमहान्यक्षो नाम्ना संयोधकण्टकः ॥ ७-१४-१८॥
etasminnantare rāma vistīrṇabalavāhanaḥ |
agamatsumahānyakṣo nāmnā saṃyodhakaṇṭakaḥ || 7-14-18||

RMY 7-14-19

तेन यक्षेण मारीचो विष्णुनेव समाहतः ।
पतितः पृथिवीं भेजे क्षीणपुण्य इवाम्बरात् ॥ ७-१४-१९॥
tena yakṣeṇa mārīco viṣṇuneva samāhataḥ |
patitaḥ pṛthivīṃ bheje kṣīṇapuṇya ivāmbarāt || 7-14-19||

RMY 7-14-20

प्राप्तसंज्ञो मुहूर्तेन विश्रम्य च निशाचरः ।
तं यक्षं योधयामास स च भग्नः प्रदुद्रुवे ॥ ७-१४-२०॥
prāptasaṃjño muhūrtena viśramya ca niśācaraḥ |
taṃ yakṣaṃ yodhayāmāsa sa ca bhagnaḥ pradudruve || 7-14-20||

RMY 7-14-21

ततः काञ्चनचित्राङ्गं वैदूर्यरजतोक्षितम् ।
मर्यादां द्वारपालानां तोरणं तत्समाविशत् ॥ ७-१४-२१॥
tataḥ kāñcanacitrāṅgaṃ vaidūryarajatokṣitam |
maryādāṃ dvārapālānāṃ toraṇaṃ tatsamāviśat || 7-14-21||

RMY 7-14-22

ततो राम दशग्रीवं प्रविशन्तं निशाचरम् ।
सूर्यभानुरिति ख्यातो द्वारपालो न्यवारयत् ॥ ७-१४-२२॥
tato rāma daśagrīvaṃ praviśantaṃ niśācaram |
sūryabhānuriti khyāto dvārapālo nyavārayat || 7-14-22||

RMY 7-14-23

ततस्तोरणमुत्पाट्य तेन यक्षेण ताडितः ।
राक्षसो यक्षसृष्टेन तोरणेन समाहतः ।
न क्षितिं प्रययौ राम वरात्सलिलयोनिनः ॥ ७-१४-२३॥
tatastoraṇamutpāṭya tena yakṣeṇa tāḍitaḥ |
rākṣaso yakṣasṛṣṭena toraṇena samāhataḥ |
na kṣitiṃ prayayau rāma varātsalilayoninaḥ || 7-14-23||

RMY 7-14-24

स तु तेनैव तं यक्षं तोरणेन समाहनत् ।
नादृश्यत तदा यक्षो भस्म तेन कृतस्तु सः ॥ ७-१४-२४॥
sa tu tenaiva taṃ yakṣaṃ toraṇena samāhanat |
nādṛśyata tadā yakṣo bhasma tena kṛtastu saḥ || 7-14-24||

RMY 7-14-25

ततः प्रदुद्रुवुः सर्वे यक्षा दृष्ट्वा पराक्रमम् ।
ततो नदीर्गुहाश्चैव विविशुर्भयपीडिताः ॥ ७-१४-२५॥
tataḥ pradudruvuḥ sarve yakṣā dṛṣṭvā parākramam |
tato nadīrguhāścaiva viviśurbhayapīḍitāḥ || 7-14-25||

Sarga: 15/100 (31)

RMY 7-15-1

ततस्तान्विद्रुतान्दृष्ट्वा यक्षाञ्शतसहस्रशः ।
स्वयमेव धनाध्यक्षो निर्जगाम रणं प्रति ॥ ७-१५-१॥
tatastānvidrutāndṛṣṭvā yakṣāñśatasahasraśaḥ |
svayameva dhanādhyakṣo nirjagāma raṇaṃ prati || 7-15-1||

RMY 7-15-2

तत्र माणिचारो नाम यक्षः परमदुर्जयः ।
वृतो यक्षसहस्रैः स चतुर्भिः समयोधयत् ॥ ७-१५-२॥
tatra māṇicāro nāma yakṣaḥ paramadurjayaḥ |
vṛto yakṣasahasraiḥ sa caturbhiḥ samayodhayat || 7-15-2||

RMY 7-15-3

ते गदामुसलप्रासशक्तितोमरमुद्गरैः ।
अभिघ्नन्तो रणे यक्षा राक्षसानभिदुद्रुवुः ॥ ७-१५-३॥
te gadāmusalaprāsaśaktitomaramudgaraiḥ |
abhighnanto raṇe yakṣā rākṣasānabhidudruvuḥ || 7-15-3||

RMY 7-15-4

ततः प्रहस्तेन तदा सहस्रं निहतं रणे ।
महोदरेण गदया सहस्रमपरं हतम् ॥ ७-१५-४॥
tataḥ prahastena tadā sahasraṃ nihataṃ raṇe |
mahodareṇa gadayā sahasramaparaṃ hatam || 7-15-4||

RMY 7-15-5

क्रुद्धेन च तदा राम मारीचेन दुरात्मना ।
निमेषान्तरमात्रेण द्वे सहस्रे निपातिते ॥ ७-१५-५॥
kruddhena ca tadā rāma mārīcena durātmanā |
nimeṣāntaramātreṇa dve sahasre nipātite || 7-15-5||

RMY 7-15-6

धूम्राक्षेण समागम्य माणिभद्रो महारणे ।
मुसलेनोरसि क्रोधात्ताडितो न च कम्पितः ॥ ७-१५-६॥
dhūmrākṣeṇa samāgamya māṇibhadro mahāraṇe |
musalenorasi krodhāttāḍito na ca kampitaḥ || 7-15-6||

RMY 7-15-7

ततो गदां समाविध्य माणिभद्रेण राक्षसः ।
धूम्राक्षस्ताडितो मूर्ध्नि विह्वलो निपपात ह ॥ ७-१५-७॥
tato gadāṃ samāvidhya māṇibhadreṇa rākṣasaḥ |
dhūmrākṣastāḍito mūrdhni vihvalo nipapāta ha || 7-15-7||

RMY 7-15-8

धूम्राक्षं ताडितं दृष्ट्वा पतितं शोणितोक्षितम् ।
अभ्यधावत्सुसंक्रुद्धो माणिभद्रं दशाननः ॥ ७-१५-८॥
dhūmrākṣaṃ tāḍitaṃ dṛṣṭvā patitaṃ śoṇitokṣitam |
abhyadhāvatsusaṃkruddho māṇibhadraṃ daśānanaḥ || 7-15-8||

RMY 7-15-9

तं क्रुद्धमभिधावन्तं युगान्ताग्निमिवोत्थितम् ।
शक्तिभिस्ताडयामास तिसृभिर्यक्षपुंगवः ॥ ७-१५-९॥
taṃ kruddhamabhidhāvantaṃ yugāntāgnimivotthitam |
śaktibhistāḍayāmāsa tisṛbhiryakṣapuṃgavaḥ || 7-15-9||

RMY 7-15-10

ततो राक्षसराजेन ताडितो गदया रणे ।
तस्य तेन प्रहारेण मुकुटः पार्श्वमागतः ।
तदा प्रभृति यक्षोऽसौ पार्श्वमौलिरिति स्मृतः ॥ ७-१५-१०॥
tato rākṣasarājena tāḍito gadayā raṇe |
tasya tena prahāreṇa mukuṭaḥ pārśvamāgataḥ |
tadā prabhṛti yakṣo'sau pārśvamauliriti smṛtaḥ || 7-15-10||

RMY 7-15-11

तस्मिंस्तु विमुखे यक्षे माणिभद्रे महात्मनि ।
संनादः सुमहान्राम तस्मिञ्शैले व्यवर्धत ॥ ७-१५-११॥
tasmiṃstu vimukhe yakṣe māṇibhadre mahātmani |
saṃnādaḥ sumahānrāma tasmiñśaile vyavardhata || 7-15-11||

RMY 7-15-12

ततो दूरात्प्रददृशे धनाध्यक्षो गदाधरः ।
शुक्रप्रोष्टःपदाभ्यां च शङ्खपद्मसमावृतः ॥ ७-१५-१२॥
tato dūrātpradadṛśe dhanādhyakṣo gadādharaḥ |
śukraproṣṭaḥpadābhyāṃ ca śaṅkhapadmasamāvṛtaḥ || 7-15-12||

RMY 7-15-13

स दृष्ट्वा भ्रातरं संख्ये शापाद्विभ्रष्टगौरवम् ।
उवाच वचनं धीमान्युक्तं पैतामहे कुले ॥ ७-१५-१३॥
sa dṛṣṭvā bhrātaraṃ saṃkhye śāpādvibhraṣṭagauravam |
uvāca vacanaṃ dhīmānyuktaṃ paitāmahe kule || 7-15-13||

RMY 7-15-14

मया त्वं वार्यमाणोऽपि नावगच्छसि दुर्मते ।
पश्चादस्य फलं प्राप्य ज्ञास्यसे निरयं गतः ॥ ७-१५-१४॥
mayā tvaṃ vāryamāṇo'pi nāvagacchasi durmate |
paścādasya phalaṃ prāpya jñāsyase nirayaṃ gataḥ || 7-15-14||

RMY 7-15-15

यो हि मोहाद्विषं पीत्वा नावगच्छति मानवः ।
परिणामे स वि मूढो जानीते कर्मणः फलम् ॥ ७-१५-१५॥
yo hi mohādviṣaṃ pītvā nāvagacchati mānavaḥ |
pariṇāme sa vi mūḍho jānīte karmaṇaḥ phalam || 7-15-15||

RMY 7-15-16

दैवतानि हि नन्दन्ति धर्मयुक्तेन केनचित् ।
येन त्वमीदृशं भावं नीतस्तच्च न बुध्यसे ॥ ७-१५-१६॥
daivatāni hi nandanti dharmayuktena kenacit |
yena tvamīdṛśaṃ bhāvaṃ nītastacca na budhyase || 7-15-16||

RMY 7-15-17

यो हि मातॄः पितॄन्भ्रातॄनाचर्यांश्चावमन्यते ।
स पश्यति फलं तस्य प्रेतराजवशं गतः ॥ ७-१५-१७॥
yo hi mātṝḥ pitṝnbhrātṝnācaryāṃścāvamanyate |
sa paśyati phalaṃ tasya pretarājavaśaṃ gataḥ || 7-15-17||

RMY 7-15-18

अध्रुवे हि शरीरे यो न करोति तपोऽर्जनम् ।
स पश्चात्तप्यते मूढो मृतो दृष्ट्वात्मनो गतिम् ॥ ७-१५-१८॥
adhruve hi śarīre yo na karoti tapo'rjanam |
sa paścāttapyate mūḍho mṛto dṛṣṭvātmano gatim || 7-15-18||

RMY 7-15-19

कस्यचिन्न हि दुर्बुधेश्छन्दतो जायते मतिः ।
यादृशं कुरुते कर्म तादृशं फलमश्नुते ॥ ७-१५-१९॥
kasyacinna hi durbudheśchandato jāyate matiḥ |
yādṛśaṃ kurute karma tādṛśaṃ phalamaśnute || 7-15-19||

RMY 7-15-20

बुद्धिं रूपं बलं वित्तं पुत्रान्माहात्म्यमेव च ।
प्रप्नुवन्ति नराः सर्वं स्वकृतैः पूर्वकर्मभिः ॥ ७-१५-२०॥
buddhiṃ rūpaṃ balaṃ vittaṃ putrānmāhātmyameva ca |
prapnuvanti narāḥ sarvaṃ svakṛtaiḥ pūrvakarmabhiḥ || 7-15-20||

RMY 7-15-21

एवं निरयगामी त्वं यस्य ते मतिरीदृशी ।
न त्वां समभिभाषिष्ये दुर्वृत्तस्यैष निर्णयः ॥ ७-१५-२१॥
evaṃ nirayagāmī tvaṃ yasya te matirīdṛśī |
na tvāṃ samabhibhāṣiṣye durvṛttasyaiṣa nirṇayaḥ || 7-15-21||

RMY 7-15-22

एवमुक्त्वा ततस्तेन तस्यामात्याः समाहताः ।
मारीचप्रमुखाः सर्वे विमुखा विप्रदुद्रुवुः ॥ ७-१५-२२॥
evamuktvā tatastena tasyāmātyāḥ samāhatāḥ |
mārīcapramukhāḥ sarve vimukhā vipradudruvuḥ || 7-15-22||

RMY 7-15-23

ततस्तेन दशग्रीवो यक्षेन्द्रेण महात्मना ।
गदयाभिहतो मूर्ध्नि न च स्थानाद्व्यकम्पत ॥ ७-१५-२३॥
tatastena daśagrīvo yakṣendreṇa mahātmanā |
gadayābhihato mūrdhni na ca sthānādvyakampata || 7-15-23||

RMY 7-15-24

ततस्तौ राम निघ्नन्तावन्योन्यं परमाहवे ।
न विह्वलौ न च श्रान्तौ बभूवतुरमर्षणैः ॥ ७-१५-२४॥
tatastau rāma nighnantāvanyonyaṃ paramāhave |
na vihvalau na ca śrāntau babhūvaturamarṣaṇaiḥ || 7-15-24||

RMY 7-15-25

आग्नेयमस्त्रं स ततो मुमोच धनदो रणे ।
वारुणेन दशग्रीवस्तदस्त्रं प्रत्यवारयत् ॥ ७-१५-२५॥
āgneyamastraṃ sa tato mumoca dhanado raṇe |
vāruṇena daśagrīvastadastraṃ pratyavārayat || 7-15-25||

RMY 7-15-26

ततो मायां प्रविष्टः स राक्षसीं राक्षसेश्वरः ।
जघान मूर्ध्नि धनदं व्याविध्य महतीं गदाम् ॥ ७-१५-२६॥
tato māyāṃ praviṣṭaḥ sa rākṣasīṃ rākṣaseśvaraḥ |
jaghāna mūrdhni dhanadaṃ vyāvidhya mahatīṃ gadām || 7-15-26||

RMY 7-15-27

एवं स तेनाभिहतो विह्वलः शोणितोक्षितः ।
कृत्तमूल इवाशोको निपपात धनाधिपः ॥ ७-१५-२७॥
evaṃ sa tenābhihato vihvalaḥ śoṇitokṣitaḥ |
kṛttamūla ivāśoko nipapāta dhanādhipaḥ || 7-15-27||

RMY 7-15-28

ततः पद्मादिभिस्तत्र निधिभिः स धनाधिपः ।
नन्दनं वनमानीय धनदो श्वासितस्तदा ॥ ७-१५-२८॥
tataḥ padmādibhistatra nidhibhiḥ sa dhanādhipaḥ |
nandanaṃ vanamānīya dhanado śvāsitastadā || 7-15-28||

RMY 7-15-29

ततो निर्जित्य तं राम धनदं राक्षसाधिपः ।
पुष्पकं तस्य जग्राह विमानं जयलक्षणम् ॥ ७-१५-२९॥
tato nirjitya taṃ rāma dhanadaṃ rākṣasādhipaḥ |
puṣpakaṃ tasya jagrāha vimānaṃ jayalakṣaṇam || 7-15-29||

RMY 7-15-30

काञ्चनस्तम्भसंवीतं वैदूर्यमणितोरणम् ।
मुक्ताजालप्रतिच्छन्नं सर्वकामफलद्रुमम् ॥ ७-१५-३०॥
kāñcanastambhasaṃvītaṃ vaidūryamaṇitoraṇam |
muktājālapraticchannaṃ sarvakāmaphaladrumam || 7-15-30||

RMY 7-15-31

तत्तु राजा समारुह्य कामगं वीर्यनिर्जितम् ।
जित्वा वैश्रवणं देवं कैलासादवरोहत ॥ ७-१५-३१॥
tattu rājā samāruhya kāmagaṃ vīryanirjitam |
jitvā vaiśravaṇaṃ devaṃ kailāsādavarohata || 7-15-31||

Sarga: 16/100 (31)

RMY 7-16-1

स जित्वा भ्रातरं राम धनदं राक्षसाधिपः ।
महासेनप्रसूतिं तु ययौ शरवणं ततः ॥ ७-१६-१॥
sa jitvā bhrātaraṃ rāma dhanadaṃ rākṣasādhipaḥ |
mahāsenaprasūtiṃ tu yayau śaravaṇaṃ tataḥ || 7-16-1||

RMY 7-16-2

अथापश्यद्दशग्रीवो रौक्मं शरवणं तदा ।
गभस्तिजालसंवीतं द्वितीयमिव भास्करम् ॥ ७-१६-२॥
athāpaśyaddaśagrīvo raukmaṃ śaravaṇaṃ tadā |
gabhastijālasaṃvītaṃ dvitīyamiva bhāskaram || 7-16-2||

RMY 7-16-3

पर्वतं स समासाद्य किंचिद्रम्यवनान्तरम् ।
अपश्यत्पुष्पकं तत्र राम विष्टम्भितं दिवि ॥ ७-१६-३॥
parvataṃ sa samāsādya kiṃcidramyavanāntaram |
apaśyatpuṣpakaṃ tatra rāma viṣṭambhitaṃ divi || 7-16-3||

RMY 7-16-4

विष्टब्धं पुष्पकं दृष्ट्वा कामगं ह्यगमं कृतम् ।
राक्षसश्चिन्तयामास सचिवैस्तैः समावृतः ॥ ७-१६-४॥
viṣṭabdhaṃ puṣpakaṃ dṛṣṭvā kāmagaṃ hyagamaṃ kṛtam |
rākṣasaścintayāmāsa sacivaistaiḥ samāvṛtaḥ || 7-16-4||

RMY 7-16-5

किमिदं यन्निमित्तं मे न च गच्छति पुष्पकम् ।
पर्वतस्योपरिस्थस्य कस्य कर्म त्विदं भवेत् ॥ ७-१६-५॥
kimidaṃ yannimittaṃ me na ca gacchati puṣpakam |
parvatasyoparisthasya kasya karma tvidaṃ bhavet || 7-16-5||

RMY 7-16-6

ततोऽब्रवीद्दशग्रीवं मारीचो बुद्धिकोविदः ।
नैतन्निष्कारणं राजन्पुष्पकोऽयं न गच्छति ॥ ७-१६-६॥
tato'bravīddaśagrīvaṃ mārīco buddhikovidaḥ |
naitanniṣkāraṇaṃ rājanpuṣpako'yaṃ na gacchati || 7-16-6||

RMY 7-16-7

ततः पार्श्वमुपागम्य भवस्यानुचरो बली ।
नन्दीश्वर उवाचेदं राक्षसेन्द्रमशङ्कितः ॥ ७-१६-७॥
tataḥ pārśvamupāgamya bhavasyānucaro balī |
nandīśvara uvācedaṃ rākṣasendramaśaṅkitaḥ || 7-16-7||

RMY 7-16-8

निवर्तस्व दशग्रीव शैले क्रीडति शंकरः ॥ ७-१६-८॥
nivartasva daśagrīva śaile krīḍati śaṃkaraḥ || 7-16-8||

RMY 7-16-9

सुपर्णनागयक्षाणां दैत्यदानवरक्षसाम् ।
प्राणिनामेव सर्वेषामगम्यः पर्वतः कृतः ॥ ७-१६-९॥
suparṇanāgayakṣāṇāṃ daityadānavarakṣasām |
prāṇināmeva sarveṣāmagamyaḥ parvataḥ kṛtaḥ || 7-16-9||

RMY 7-16-10

स रोषात्ताम्रनयनः पुष्पकादवरुह्य च ।
कोऽयं शंकर इत्युक्त्वा शैलमूलमुपागमत् ॥ ७-१६-१०॥
sa roṣāttāmranayanaḥ puṣpakādavaruhya ca |
ko'yaṃ śaṃkara ityuktvā śailamūlamupāgamat || 7-16-10||

RMY 7-16-11

नन्दीश्वरमथापश्यदविदूरस्थितं प्रभुम् ।
दीप्तं शूलमवष्टभ्य द्वितीयमिव शंकरम् ॥ ७-१६-११॥
nandīśvaramathāpaśyadavidūrasthitaṃ prabhum |
dīptaṃ śūlamavaṣṭabhya dvitīyamiva śaṃkaram || 7-16-11||

RMY 7-16-12

स वानरमुखं दृष्ट्वा तमवज्ञाय राक्षसः ।
प्रहासं मुमुचे मौर्ख्यात्सतोय इव तोयदः ॥ ७-१६-१२॥
sa vānaramukhaṃ dṛṣṭvā tamavajñāya rākṣasaḥ |
prahāsaṃ mumuce maurkhyātsatoya iva toyadaḥ || 7-16-12||

RMY 7-16-13

संक्रुद्धो भगवान्नन्दी शंकरस्यापरा तनुः ।
अब्रवीद्राक्षसं तत्र दशग्रीवमुपस्थितम् ॥ ७-१६-१३॥
saṃkruddho bhagavānnandī śaṃkarasyāparā tanuḥ |
abravīdrākṣasaṃ tatra daśagrīvamupasthitam || 7-16-13||

RMY 7-16-14

यस्माद्वानरमूर्तिं मां दृष्ट्वा राक्षसदुर्मते ।
मौर्ख्यात्त्वमवजानीषे परिहासं च मुञ्चसि ॥ ७-१६-१४॥
yasmādvānaramūrtiṃ māṃ dṛṣṭvā rākṣasadurmate |
maurkhyāttvamavajānīṣe parihāsaṃ ca muñcasi || 7-16-14||

RMY 7-16-15

तस्मान्मद्रूपसंयुक्ता मद्वीर्यसमतेजसः ।
उत्पत्स्यन्ते वधार्थं हि कुलस्य तव वानराः ॥ ७-१६-१५॥
tasmānmadrūpasaṃyuktā madvīryasamatejasaḥ |
utpatsyante vadhārthaṃ hi kulasya tava vānarāḥ || 7-16-15||

RMY 7-16-16

किं त्विदानीं मया शक्यं कर्तुं यत्त्वां निशाचर ।
न हन्तव्यो हतस्त्वं हि पूर्वमेव स्वकर्मभिः ॥ ७-१६-१६॥
kiṃ tvidānīṃ mayā śakyaṃ kartuṃ yattvāṃ niśācara |
na hantavyo hatastvaṃ hi pūrvameva svakarmabhiḥ || 7-16-16||

RMY 7-16-17

अचिन्तयित्वा स तदा नन्दिवाक्यं निशाचरः ।
पर्वतं तं समासाद्य वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ७-१६-१७॥
acintayitvā sa tadā nandivākyaṃ niśācaraḥ |
parvataṃ taṃ samāsādya vākyametaduvāca ha || 7-16-17||

RMY 7-16-18

पुष्पकस्य गतिश्छिन्ना यत्कृते मम गच्छतः ।
तदेतच्छैलमुन्मूलं करोमि तव गोपते ॥ ७-१६-१८॥
puṣpakasya gatiśchinnā yatkṛte mama gacchataḥ |
tadetacchailamunmūlaṃ karomi tava gopate || 7-16-18||

RMY 7-16-19

केन प्रभावेन भवस्तत्र क्रीडति राजवत् ।
विज्ञातव्यं न जानीषे भयस्थानमुपस्थितम् ॥ ७-१६-१९॥
kena prabhāvena bhavastatra krīḍati rājavat |
vijñātavyaṃ na jānīṣe bhayasthānamupasthitam || 7-16-19||

RMY 7-16-20

एवमुक्त्वा ततो राजन्भुजान्प्रक्षिप्य पर्वते ।
तोलयामास तं शैलं समृगव्यालपादपम् ॥ ७-१६-२०॥
evamuktvā tato rājanbhujānprakṣipya parvate |
tolayāmāsa taṃ śailaṃ samṛgavyālapādapam || 7-16-20||

RMY 7-16-21

ततो राम महादेवः प्रहसन्वीक्ष्य तत्कृतम् ।
पादाङ्गुष्ठेन तं शैलं पीडयामास लीलया ॥ ७-१६-२१॥
tato rāma mahādevaḥ prahasanvīkṣya tatkṛtam |
pādāṅguṣṭhena taṃ śailaṃ pīḍayāmāsa līlayā || 7-16-21||

RMY 7-16-22

ततस्ते पीडितास्तस्य शैलस्याधो गता भुजाः ।
विस्मिताश्चाभवंस्तत्र सचिवास्तस्य रक्षसः ॥ ७-१६-२२॥
tataste pīḍitāstasya śailasyādho gatā bhujāḥ |
vismitāścābhavaṃstatra sacivāstasya rakṣasaḥ || 7-16-22||

RMY 7-16-23

रक्षसा तेन रोषाच्च भुजानां पीडनात्तथा ।
मुक्तो विरावः सुमहांस्त्रैलोक्यं येन पूरितम् ॥ ७-१६-२३॥
rakṣasā tena roṣācca bhujānāṃ pīḍanāttathā |
mukto virāvaḥ sumahāṃstrailokyaṃ yena pūritam || 7-16-23||

RMY 7-16-24

मानुषाः शब्दवित्रस्ता मेनिरे लोकसंक्षयम् ।
देवताश्चापि संक्षुब्धाश्चलिताः स्वेषु कर्मसु ॥ ७-१६-२४॥
mānuṣāḥ śabdavitrastā menire lokasaṃkṣayam |
devatāścāpi saṃkṣubdhāścalitāḥ sveṣu karmasu || 7-16-24||

RMY 7-16-25

ततः प्रीतो महादेवः शैलाग्रे विष्ठितस्तदा ।
मुक्त्वा तस्य भुजान्राजन्प्राह वाक्यं दशाननम् ॥ ७-१६-२५॥
tataḥ prīto mahādevaḥ śailāgre viṣṭhitastadā |
muktvā tasya bhujānrājanprāha vākyaṃ daśānanam || 7-16-25||

RMY 7-16-26

प्रीतोऽस्मि तव वीर्याच्च शौण्डीर्याच्च निशाचर ।
रवतो वेदना मुक्तः स्वरः परमदारुणः ॥ ७-१६-२६॥
prīto'smi tava vīryācca śauṇḍīryācca niśācara |
ravato vedanā muktaḥ svaraḥ paramadāruṇaḥ || 7-16-26||

RMY 7-16-27

यस्माल्लोकत्रयं त्वेतद्रावितं भयमागतम् ।
तस्मात्त्वं रावणो नाम नाम्ना तेन भविष्यसि ॥ ७-१६-२७॥
yasmāllokatrayaṃ tvetadrāvitaṃ bhayamāgatam |
tasmāttvaṃ rāvaṇo nāma nāmnā tena bhaviṣyasi || 7-16-27||

RMY 7-16-28

देवता मानुषा यक्षा ये चान्ये जगतीतले ।
एवं त्वामभिधास्यन्ति रावणं लोकरावणम् ॥ ७-१६-२८॥
devatā mānuṣā yakṣā ye cānye jagatītale |
evaṃ tvāmabhidhāsyanti rāvaṇaṃ lokarāvaṇam || 7-16-28||

RMY 7-16-29

गच्छ पौलस्त्य विस्रब्धः पथा येन त्वमिच्छसि ।
मया त्वमभ्यनुज्ञातो राक्षसाधिप गम्यताम् ॥ ७-१६-२९॥
gaccha paulastya visrabdhaḥ pathā yena tvamicchasi |
mayā tvamabhyanujñāto rākṣasādhipa gamyatām || 7-16-29||

RMY 7-16-30

साक्षान्महेश्वरेणैवं कृतनामा स रावणः ।
अभिवाद्य महादेवं विमानं तत्समारुहत् ॥ ७-१६-३०॥
sākṣānmaheśvareṇaivaṃ kṛtanāmā sa rāvaṇaḥ |
abhivādya mahādevaṃ vimānaṃ tatsamāruhat || 7-16-30||

RMY 7-16-31

ततो महीतले राम परिचक्राम रावणः ।
क्षत्रियान्सुमहावीर्यान्बाधमानस्ततस्ततः ॥ ७-१६-३१॥
tato mahītale rāma paricakrāma rāvaṇaḥ |
kṣatriyānsumahāvīryānbādhamānastatastataḥ || 7-16-31||

Sarga: 17/100 (31)

RMY 7-17-1

अथ राजन्महाबाहुर्विचरन्स महीतलम् ।
हिमवद्वनमासाद्य परिचक्राम रावणः ॥ ७-१७-१॥
atha rājanmahābāhurvicaransa mahītalam |
himavadvanamāsādya paricakrāma rāvaṇaḥ || 7-17-1||

RMY 7-17-2

तत्रापश्यत वै कन्यां कृष्टाजिनजटाधराम् ।
आर्षेण विधिना युक्तां तपन्तीं देवतामिव ॥ ७-१७-२॥
tatrāpaśyata vai kanyāṃ kṛṣṭājinajaṭādharām |
ārṣeṇa vidhinā yuktāṃ tapantīṃ devatāmiva || 7-17-2||

RMY 7-17-3

स दृष्ट्वा रूपसंपन्नां कन्यां तां सुमहाव्रताम् ।
काममोहपरीतात्मा पप्रच्छ प्रहसन्निव ॥ ७-१७-३॥
sa dṛṣṭvā rūpasaṃpannāṃ kanyāṃ tāṃ sumahāvratām |
kāmamohaparītātmā papraccha prahasanniva || 7-17-3||

RMY 7-17-4

किमिदं वर्तसे भद्रे विरुद्धं यौवनस्य ते ।
न हि युक्ता तवैतस्य रूपस्येयं प्रतिक्रिया ॥ ७-१७-४॥
kimidaṃ vartase bhadre viruddhaṃ yauvanasya te |
na hi yuktā tavaitasya rūpasyeyaṃ pratikriyā || 7-17-4||

RMY 7-17-5

कस्यासि दुहिता भद्रे को वा भर्ता तवानघे ।
पृच्छतः शंस मे शीघ्रं को वा हेतुस्तपोऽर्जने ॥ ७-१७-५॥
kasyāsi duhitā bhadre ko vā bhartā tavānaghe |
pṛcchataḥ śaṃsa me śīghraṃ ko vā hetustapo'rjane || 7-17-5||

RMY 7-17-6

एवमुक्ता तु सा कन्या तेनानार्येण रक्षसा ।
अब्रवीद्विधिवत्कृत्वा तस्यातिथ्यं तपोधना ॥ ७-१७-६॥
evamuktā tu sā kanyā tenānāryeṇa rakṣasā |
abravīdvidhivatkṛtvā tasyātithyaṃ tapodhanā || 7-17-6||

RMY 7-17-7

कुशध्वजो नाम पिता ब्रह्मर्षिर्मम धार्मिकः ।
बृहस्पतिसुतः श्रीमान्बुद्ध्या तुल्यो बृहस्पतेः ॥ ७-१७-७॥
kuśadhvajo nāma pitā brahmarṣirmama dhārmikaḥ |
bṛhaspatisutaḥ śrīmānbuddhyā tulyo bṛhaspateḥ || 7-17-7||

RMY 7-17-8

तस्याहं कुर्वतो नित्यं वेदाभ्यासं महात्मनः ।
संभूता वान्मयी कन्या नाम्ना वेदवती स्मृता ॥ ७-१७-८॥
tasyāhaṃ kurvato nityaṃ vedābhyāsaṃ mahātmanaḥ |
saṃbhūtā vānmayī kanyā nāmnā vedavatī smṛtā || 7-17-8||

RMY 7-17-9

ततो देवाः सगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः ।
ते चापि गत्वा पितरं वरणं रोचयन्ति मे ॥ ७-१७-९॥
tato devāḥ sagandharvā yakṣarākṣasapannagāḥ |
te cāpi gatvā pitaraṃ varaṇaṃ rocayanti me || 7-17-9||

RMY 7-17-10

न च मां स पिता तेभ्यो दत्तवान्राक्षसेश्वर ।
कारणं तद्वदिष्यामि निशामय महाभुज ॥ ७-१७-१०॥
na ca māṃ sa pitā tebhyo dattavānrākṣaseśvara |
kāraṇaṃ tadvadiṣyāmi niśāmaya mahābhuja || 7-17-10||

RMY 7-17-11

पितुस्तु मम जामाता विष्णुः किल सुरोत्तमः ।
अभिप्रेतस्त्रिलोकेशस्तस्मान्नान्यस्य मे पिता ॥ ७-१७-११॥
pitustu mama jāmātā viṣṇuḥ kila surottamaḥ |
abhipretastrilokeśastasmānnānyasya me pitā || 7-17-11||

RMY 7-17-12

दातुमिच्छति धर्मात्मा तच्छ्रुत्वा बलदर्पितः ।
शम्भुर्नाम ततो राजा दैत्यानां कुपितोऽभवत् ।
तेन रात्रौ प्रसुप्तो मे पिता पापेन हिंसितः ॥ ७-१७-१२॥
dātumicchati dharmātmā tacchrutvā baladarpitaḥ |
śambhurnāma tato rājā daityānāṃ kupito'bhavat |
tena rātrau prasupto me pitā pāpena hiṃsitaḥ || 7-17-12||

RMY 7-17-13

ततो मे जननी दीना तच्छरीरं पितुर्मम ।
परिष्वज्य महाभागा प्रविष्टा दहनं सह ॥ ७-१७-१३॥
tato me jananī dīnā taccharīraṃ piturmama |
pariṣvajya mahābhāgā praviṣṭā dahanaṃ saha || 7-17-13||

RMY 7-17-14

ततो मनोरथं सत्यं पितुर्नारायणं प्रति ।
करोमीति ममेच्छा च हृदये साधु विष्ठिता ॥ ७-१७-१४॥
tato manorathaṃ satyaṃ piturnārāyaṇaṃ prati |
karomīti mamecchā ca hṛdaye sādhu viṣṭhitā || 7-17-14||

RMY 7-17-15

अहं प्रेतगतस्यापि करिष्ये काङ्क्षितं पितुः ।
इति प्रतिज्ञामारुह्य चरामि विपुलं तपः ॥ ७-१७-१५॥
ahaṃ pretagatasyāpi kariṣye kāṅkṣitaṃ pituḥ |
iti pratijñāmāruhya carāmi vipulaṃ tapaḥ || 7-17-15||

RMY 7-17-16

एतत्ते सर्वमाख्यातं मया राक्षसपुंगव ।
आश्रितां विद्धि मां धर्मं नारायणपतीच्छया ॥ ७-१७-१६॥
etatte sarvamākhyātaṃ mayā rākṣasapuṃgava |
āśritāṃ viddhi māṃ dharmaṃ nārāyaṇapatīcchayā || 7-17-16||

RMY 7-17-17

विज्ञातस्त्वं हि मे राजन्गच्छ पौलस्त्यनन्दन ।
जानामि तपसा सर्वं त्रैलोक्ये यद्धि वर्तते ॥ ७-१७-१७॥
vijñātastvaṃ hi me rājangaccha paulastyanandana |
jānāmi tapasā sarvaṃ trailokye yaddhi vartate || 7-17-17||

RMY 7-17-18

सोऽब्रवीद्रावणस्तत्र तां कन्यां सुमहाव्रताम् ।
अवरुह्य विमानाग्रात्कन्दर्पशरपीडितः ॥ ७-१७-१८॥
so'bravīdrāvaṇastatra tāṃ kanyāṃ sumahāvratām |
avaruhya vimānāgrātkandarpaśarapīḍitaḥ || 7-17-18||

RMY 7-17-19

अवलिप्तासि सुश्रोणि यस्यास्ते मतिरीदृशी ।
वृद्धानां मृगशावाक्षि भ्राजते धर्मसंचयः ॥ ७-१७-१९॥
avaliptāsi suśroṇi yasyāste matirīdṛśī |
vṛddhānāṃ mṛgaśāvākṣi bhrājate dharmasaṃcayaḥ || 7-17-19||

RMY 7-17-20

त्वं सर्वगुणसंपन्ना नार्हसे कर्तुमीदृशम् ।
त्रैलोक्यसुन्दरी भीरु यौवने वार्धकं विधिम् ॥ ७-१७-२०॥
tvaṃ sarvaguṇasaṃpannā nārhase kartumīdṛśam |
trailokyasundarī bhīru yauvane vārdhakaṃ vidhim || 7-17-20||

RMY 7-17-21

कश्च तावदसौ यं त्वं विष्णुरित्यभिभाषसे ।
वीर्येण तपसा चैव भोगेन च बलेन च ।
न मयासौ समो भद्रे यं त्वं कामयसेऽङ्गने ॥ ७-१७-२१॥
kaśca tāvadasau yaṃ tvaṃ viṣṇurityabhibhāṣase |
vīryeṇa tapasā caiva bhogena ca balena ca |
na mayāsau samo bhadre yaṃ tvaṃ kāmayase'ṅgane || 7-17-21||

RMY 7-17-22

मा मैवमिति सा कन्या तमुवाच निशाचरम् ।
मूर्धजेषु च तां रक्षः कराग्रेण परामृशत् ॥ ७-१७-२२॥
mā maivamiti sā kanyā tamuvāca niśācaram |
mūrdhajeṣu ca tāṃ rakṣaḥ karāgreṇa parāmṛśat || 7-17-22||

RMY 7-17-23

ततो वेदवती क्रुद्धा केशान्हस्तेन साच्छिनत् ।
उवाचाग्निं समाधाय मरणाय कृतत्वरा ॥ ७-१७-२३॥
tato vedavatī kruddhā keśānhastena sācchinat |
uvācāgniṃ samādhāya maraṇāya kṛtatvarā || 7-17-23||

RMY 7-17-24

धर्षितायास्त्वयानार्य नेदानीं मम जीवितम् ।
रक्षस्तस्मात्प्रवेक्ष्यामि पश्यतस्ते हुताशनम् ॥ ७-१७-२४॥
dharṣitāyāstvayānārya nedānīṃ mama jīvitam |
rakṣastasmātpravekṣyāmi paśyataste hutāśanam || 7-17-24||

RMY 7-17-25

यस्मात्तु धर्षिता चाहमपापा चाप्यनाथवत् ।
तस्मात्तव वधार्थं वै समुत्पत्स्याम्यहं पुनः ॥ ७-१७-२५॥
yasmāttu dharṣitā cāhamapāpā cāpyanāthavat |
tasmāttava vadhārthaṃ vai samutpatsyāmyahaṃ punaḥ || 7-17-25||

RMY 7-17-26

न हि शक्यः स्त्रिया पाप हन्तुं त्वं तु विशेषतः ।
शापे त्वयि मयोत्सृष्टे तपसश्च व्ययो भवेत् ॥ ७-१७-२६॥
na hi śakyaḥ striyā pāpa hantuṃ tvaṃ tu viśeṣataḥ |
śāpe tvayi mayotsṛṣṭe tapasaśca vyayo bhavet || 7-17-26||

RMY 7-17-27

यदि त्वस्ति मया किंचित्कृतं दत्तं हुतं तथा ।
तेन ह्ययोनिजा साध्वी भवेयं धर्मिणः सुता ॥ ७-१७-२७॥
yadi tvasti mayā kiṃcitkṛtaṃ dattaṃ hutaṃ tathā |
tena hyayonijā sādhvī bhaveyaṃ dharmiṇaḥ sutā || 7-17-27||

RMY 7-17-28

एवमुक्त्वा प्रविष्टा सा ज्वलन्तं वै हुताशनम् ।
पपात च दिवो दिव्या पुष्पवृष्टिः समन्ततः ॥ ७-१७-२८॥
evamuktvā praviṣṭā sā jvalantaṃ vai hutāśanam |
papāta ca divo divyā puṣpavṛṣṭiḥ samantataḥ || 7-17-28||

RMY 7-17-29

पूर्वं क्रोधहतः शत्रुर्ययासौ निहतस्त्वया ।
समुपाश्रित्य शैलाभं तव वीर्यममानुषम् ॥ ७-१७-२९॥
pūrvaṃ krodhahataḥ śatruryayāsau nihatastvayā |
samupāśritya śailābhaṃ tava vīryamamānuṣam || 7-17-29||

RMY 7-17-30

एवमेषा महाभागा मर्त्येषूत्पद्यते पुनः ।
क्षेत्रे हलमुखग्रस्ते वेद्यामग्निशिखोपमा ॥ ७-१७-३०॥
evameṣā mahābhāgā martyeṣūtpadyate punaḥ |
kṣetre halamukhagraste vedyāmagniśikhopamā || 7-17-30||

RMY 7-17-31

एषा वेदवती नाम पूर्वमासीत्कृते युगे ।
त्रेतायुगमनुप्राप्य वधार्थं तस्य रक्षसः ।
सीतोत्पन्नेति सीतैषा मानुषैः पुनरुच्यते ॥ ७-१७-३१॥
eṣā vedavatī nāma pūrvamāsītkṛte yuge |
tretāyugamanuprāpya vadhārthaṃ tasya rakṣasaḥ |
sītotpanneti sītaiṣā mānuṣaiḥ punarucyate || 7-17-31||

Sarga: 18/100 (33)

RMY 7-18-1

प्रविष्टायां हुताशं तु वेदवत्यां स रावणः ।
पुष्पकं तत्समारुह्य परिचक्राम मेदिनीम् ॥ ७-१८-१॥
praviṣṭāyāṃ hutāśaṃ tu vedavatyāṃ sa rāvaṇaḥ |
puṣpakaṃ tatsamāruhya paricakrāma medinīm || 7-18-1||

RMY 7-18-2

ततो मरुत्तं नृपतिं यजन्तं सह दैवतैः ।
उशीरबीजमासाद्य ददर्श स तु राक्षसः ॥ ७-१८-२॥
tato maruttaṃ nṛpatiṃ yajantaṃ saha daivataiḥ |
uśīrabījamāsādya dadarśa sa tu rākṣasaḥ || 7-18-2||

RMY 7-18-3

संवर्तो नाम ब्रह्मर्षिर्भ्राता साक्षाद्बृहस्पतेः ।
याजयामास धर्मज्ञः सर्वैर्ब्रह्मगणैर्वृतः ॥ ७-१८-३॥
saṃvarto nāma brahmarṣirbhrātā sākṣādbṛhaspateḥ |
yājayāmāsa dharmajñaḥ sarvairbrahmagaṇairvṛtaḥ || 7-18-3||

RMY 7-18-4

दृष्ट्वा देवास्तु तद्रक्षो वरदानेन दुर्जयम् ।
तां तां योनिं समापन्नास्तस्य धर्षणभीरवः ॥ ७-१८-४॥
dṛṣṭvā devāstu tadrakṣo varadānena durjayam |
tāṃ tāṃ yoniṃ samāpannāstasya dharṣaṇabhīravaḥ || 7-18-4||

RMY 7-18-5

इन्द्रो मयूरः संवृत्तो धर्मराजस्तु वायसः ।
कृकलासो धनाध्यक्षो हंसो वै वरुणोऽभवत् ॥ ७-१८-५॥
indro mayūraḥ saṃvṛtto dharmarājastu vāyasaḥ |
kṛkalāso dhanādhyakṣo haṃso vai varuṇo'bhavat || 7-18-5||

RMY 7-18-6

तं च राजानमासाद्य रावणो राक्षसाधिपः ।
प्राह युद्धं प्रयच्चेति निर्जितोऽस्मीति वा वद ॥ ७-१८-६॥
taṃ ca rājānamāsādya rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
prāha yuddhaṃ prayacceti nirjito'smīti vā vada || 7-18-6||

RMY 7-18-7

ततो मरुत्तो नृपतिः को भवानित्युवाच तम् ।
अवहासं ततो मुक्त्वा राक्षसो वाक्यमब्रवीत् ॥ ७-१८-७॥
tato marutto nṛpatiḥ ko bhavānityuvāca tam |
avahāsaṃ tato muktvā rākṣaso vākyamabravīt || 7-18-7||

RMY 7-18-8

अकुतूहलभावेन प्रीतोऽस्मि तव पार्थिव ।
धनदस्यानुजं यो मां नावगच्छसि रावणम् ॥ ७-१८-८॥
akutūhalabhāvena prīto'smi tava pārthiva |
dhanadasyānujaṃ yo māṃ nāvagacchasi rāvaṇam || 7-18-8||

RMY 7-18-9

त्रिषु लोकेषु कः सोऽस्ति यो न जानाति मे बलम् ।
भ्रातरं येन निर्जित्य विमानमिदमाहृतम् ॥ ७-१८-९॥
triṣu lokeṣu kaḥ so'sti yo na jānāti me balam |
bhrātaraṃ yena nirjitya vimānamidamāhṛtam || 7-18-9||

RMY 7-18-10

ततो मरुत्तो नृपतिस्तं राक्षसमथाब्रवीत् ।
धन्यः खलु भवान्येन ज्येष्ठो भ्राता रणे जितः ॥ ७-१८-१०॥
tato marutto nṛpatistaṃ rākṣasamathābravīt |
dhanyaḥ khalu bhavānyena jyeṣṭho bhrātā raṇe jitaḥ || 7-18-10||

RMY 7-18-11

नाधर्मसहितं श्लाघ्यं न लोकप्रतिसंहितम् ।
कर्म दौरात्म्यकं कृत्वा श्लाघसे भ्रातृनिर्जयात् ॥ ७-१८-११॥
nādharmasahitaṃ ślāghyaṃ na lokapratisaṃhitam |
karma daurātmyakaṃ kṛtvā ślāghase bhrātṛnirjayāt || 7-18-11||

RMY 7-18-12

किं त्वं प्राक्केवलं धर्मं चरित्वा लब्धवान्वरम् ।
श्रुतपूर्वं हि न मया यादृशं भाषसे स्वयम् ॥ ७-१८-१२॥
kiṃ tvaṃ prākkevalaṃ dharmaṃ caritvā labdhavānvaram |
śrutapūrvaṃ hi na mayā yādṛśaṃ bhāṣase svayam || 7-18-12||

RMY 7-18-13

ततः शरासनं गृह्य सायकांश्च स पार्थिवः ।
रणाय निर्ययौ क्रुद्धः संवर्तो मार्गमावृणोत् ॥ ७-१८-१३॥
tataḥ śarāsanaṃ gṛhya sāyakāṃśca sa pārthivaḥ |
raṇāya niryayau kruddhaḥ saṃvarto mārgamāvṛṇot || 7-18-13||

RMY 7-18-14

सोऽब्रवीत्स्नेहसंयुक्तं मरुत्तं तं महानृषिः ।
श्रोतव्यं यदि मद्वाक्यं संप्रहारो न ते क्षमः ॥ ७-१८-१४॥
so'bravītsnehasaṃyuktaṃ maruttaṃ taṃ mahānṛṣiḥ |
śrotavyaṃ yadi madvākyaṃ saṃprahāro na te kṣamaḥ || 7-18-14||

RMY 7-18-15

माहेश्वरमिदं सत्रमसमाप्तं कुलं दहेत् ।
दीक्षितस्य कुतो युद्धं क्रूरत्वं दीक्षिते कुतः ॥ ७-१८-१५॥
māheśvaramidaṃ satramasamāptaṃ kulaṃ dahet |
dīkṣitasya kuto yuddhaṃ krūratvaṃ dīkṣite kutaḥ || 7-18-15||

RMY 7-18-16

संशयश्च रणे नित्यं राक्षसश्चैष दुर्जयः ।
स निवृत्तो गुरोर्वाक्यान्मरुत्तः पृथिवीपतिः ।
विसृज्य सशरं चापं स्वस्थो मखमुखोऽभवत् ॥ ७-१८-१६॥
saṃśayaśca raṇe nityaṃ rākṣasaścaiṣa durjayaḥ |
sa nivṛtto gurorvākyānmaruttaḥ pṛthivīpatiḥ |
visṛjya saśaraṃ cāpaṃ svastho makhamukho'bhavat || 7-18-16||

RMY 7-18-17

ततस्तं निर्जितं मत्वा घोषयामास वै शुकः ।
रावणो जितवांश्चेति हर्षान्नादं च मुक्तवान् ॥ ७-१८-१७॥
tatastaṃ nirjitaṃ matvā ghoṣayāmāsa vai śukaḥ |
rāvaṇo jitavāṃśceti harṣānnādaṃ ca muktavān || 7-18-17||

RMY 7-18-18

तान्भक्षयित्वा तत्रस्थान्महर्षीन्यज्ञमागतान् ।
वितृप्तो रुधिरैस्तेषां पुनः संप्रययौ महीम् ॥ ७-१८-१८॥
tānbhakṣayitvā tatrasthānmaharṣīnyajñamāgatān |
vitṛpto rudhiraisteṣāṃ punaḥ saṃprayayau mahīm || 7-18-18||

RMY 7-18-19

रावणे तु गते देवाः सेन्द्राश्चैव दिवौकसः ।
ततः स्वां योनिमासाद्य तानि सत्त्वान्यथाब्रुवन् ॥ ७-१८-१९॥
rāvaṇe tu gate devāḥ sendrāścaiva divaukasaḥ |
tataḥ svāṃ yonimāsādya tāni sattvānyathābruvan || 7-18-19||

RMY 7-18-20

हर्षात्तदाब्रवीदिन्द्रो मयूरं नीलबर्हिणम् ।
प्रीतोऽस्मि तव धर्मज्ञ उपकाराद्विहंगम ॥ ७-१८-२०॥
harṣāttadābravīdindro mayūraṃ nīlabarhiṇam |
prīto'smi tava dharmajña upakārādvihaṃgama || 7-18-20||

RMY 7-18-21

मम नेत्रसहस्रं यत्तत्ते बर्हे भविष्यति ।
वर्षमाणे मयि मुदं प्राप्स्यसे प्रीतिलक्षणम् ॥ ७-१८-२१॥
mama netrasahasraṃ yattatte barhe bhaviṣyati |
varṣamāṇe mayi mudaṃ prāpsyase prītilakṣaṇam || 7-18-21||

RMY 7-18-22

नीलाः किल पुरा बर्हा मयूराणां नराधिप ।
सुराधिपाद्वरं प्राप्य गताः सर्वे विचित्रताम् ॥ ७-१८-२२॥
nīlāḥ kila purā barhā mayūrāṇāṃ narādhipa |
surādhipādvaraṃ prāpya gatāḥ sarve vicitratām || 7-18-22||

RMY 7-18-23

धर्मराजोऽब्रवीद्राम प्राग्वंशे वायसं स्थितम् ।
पक्षिंस्तवास्मि सुप्रीतः प्रीतस्य च वचः शृणु ॥ ७-१८-२३॥
dharmarājo'bravīdrāma prāgvaṃśe vāyasaṃ sthitam |
pakṣiṃstavāsmi suprītaḥ prītasya ca vacaḥ śṛṇu || 7-18-23||

RMY 7-18-24

यथान्ये विविधै रोगैः पीड्यन्ते प्राणिनो मया ।
ते न ते प्रभविष्यन्ति मयि प्रीते न संशयः ॥ ७-१८-२४॥
yathānye vividhai rogaiḥ pīḍyante prāṇino mayā |
te na te prabhaviṣyanti mayi prīte na saṃśayaḥ || 7-18-24||

RMY 7-18-25

मृत्युतस्ते भयं नास्ति वरान्मम विहंगम ।
यावत्त्वां न वधिष्यन्ति नरास्तावद्भविष्यसि ॥ ७-१८-२५॥
mṛtyutaste bhayaṃ nāsti varānmama vihaṃgama |
yāvattvāṃ na vadhiṣyanti narāstāvadbhaviṣyasi || 7-18-25||

RMY 7-18-26

ये च मद्विषयस्थास्तु मानवाः क्षुधयार्दिताः ।
त्वयि भुक्ते तु तृप्तास्ते भविष्यन्ति सबान्धवाः ॥ ७-१८-२६॥
ye ca madviṣayasthāstu mānavāḥ kṣudhayārditāḥ |
tvayi bhukte tu tṛptāste bhaviṣyanti sabāndhavāḥ || 7-18-26||

RMY 7-18-27

वरुणस्त्वब्रवीद्धंसं गङ्गातोयविचारिणम् ।
श्रूयतां प्रीतिसंयुक्तं वचः पत्ररथेश्वर ॥ ७-१८-२७॥
varuṇastvabravīddhaṃsaṃ gaṅgātoyavicāriṇam |
śrūyatāṃ prītisaṃyuktaṃ vacaḥ patraratheśvara || 7-18-27||

RMY 7-18-28

वर्णो मनोहरः सौम्यश्चन्द्रमण्डलसंनिभः ।
भविष्यति तवोदग्रः शुक्लफेनसमप्रभः ॥ ७-१८-२८॥
varṇo manoharaḥ saumyaścandramaṇḍalasaṃnibhaḥ |
bhaviṣyati tavodagraḥ śuklaphenasamaprabhaḥ || 7-18-28||

RMY 7-18-29

मच्छरीरं समासाद्य कान्तो नित्यं भविष्यसि ।
प्राप्स्यसे चातुलां प्रीतिमेतन्मे प्रीतिलक्षणम् ॥ ७-१८-२९॥
maccharīraṃ samāsādya kānto nityaṃ bhaviṣyasi |
prāpsyase cātulāṃ prītimetanme prītilakṣaṇam || 7-18-29||

RMY 7-18-30

हंसानां हि पुरा राम न वर्णः सर्वपाण्डुरः ।
पक्षा नीलाग्रसंवीताः क्रोडाः शष्पाग्रनिर्मलाः ॥ ७-१८-३०॥
haṃsānāṃ hi purā rāma na varṇaḥ sarvapāṇḍuraḥ |
pakṣā nīlāgrasaṃvītāḥ kroḍāḥ śaṣpāgranirmalāḥ || 7-18-30||

RMY 7-18-31

अथाब्रवीद्वैश्रवणः कृकलासं गिरौ स्थितम् ।
हैरण्यं संप्रयच्छामि वर्णं प्रीतिस्तवाप्यहम् ॥ ७-१८-३१॥
athābravīdvaiśravaṇaḥ kṛkalāsaṃ girau sthitam |
hairaṇyaṃ saṃprayacchāmi varṇaṃ prītistavāpyaham || 7-18-31||

RMY 7-18-32

सद्रव्यं च शिरो नित्यं भविष्यति तवाक्षयम् ।
एष काञ्चनको वर्णो मत्प्रीत्या ते भविष्यति ॥ ७-१८-३२॥
sadravyaṃ ca śiro nityaṃ bhaviṣyati tavākṣayam |
eṣa kāñcanako varṇo matprītyā te bhaviṣyati || 7-18-32||

RMY 7-18-33

एवं दत्त्वा वरांस्तेभ्यस्तस्मिन्यज्ञोत्सवे सुराः ।
निवृत्ते सह राज्ञा वै पुनः स्वभवनं गताः ॥ ७-१८-३३॥
evaṃ dattvā varāṃstebhyastasminyajñotsave surāḥ |
nivṛtte saha rājñā vai punaḥ svabhavanaṃ gatāḥ || 7-18-33||

Sarga: 19/100 (26)

RMY 7-19-1

अथ जित्वा मरुत्तं स प्रययौ राक्षसाधिपः ।
नगराणि नरेन्द्राणां युद्धकाङ्क्षी दशाननः ॥ ७-१९-१॥
atha jitvā maruttaṃ sa prayayau rākṣasādhipaḥ |
nagarāṇi narendrāṇāṃ yuddhakāṅkṣī daśānanaḥ || 7-19-1||

RMY 7-19-2

स समासाद्य राजेन्द्रान्महेन्द्रवरुणोपमान् ।
अब्रवीद्राक्षसेन्द्रस्तु युद्धं मे दीयतामिति ॥ ७-१९-२॥
sa samāsādya rājendrānmahendravaruṇopamān |
abravīdrākṣasendrastu yuddhaṃ me dīyatāmiti || 7-19-2||

RMY 7-19-3

निर्जिताः स्मेति वा ब्रूत एषो हि मम निश्चयः ।
अन्यथा कुर्वतामेवं मोक्षो वो नोपपद्यते ॥ ७-१९-३॥
nirjitāḥ smeti vā brūta eṣo hi mama niścayaḥ |
anyathā kurvatāmevaṃ mokṣo vo nopapadyate || 7-19-3||

RMY 7-19-4

ततस्तु बहवः प्राज्ञाः पार्थिवा धर्मणिश्चयाः ।
निर्जिताः स्मेत्यभाषन्त ज्ञात्वा वरबलं रिपोः ॥ ७-१९-४॥
tatastu bahavaḥ prājñāḥ pārthivā dharmaṇiścayāḥ |
nirjitāḥ smetyabhāṣanta jñātvā varabalaṃ ripoḥ || 7-19-4||

RMY 7-19-5

दुष्यन्तः सुरथो गाधिर्गयो राजा पुरूरवाः ।
एते सर्वेऽब्रुवंस्तात निर्जिताः स्मेति पार्थिवाः ॥ ७-१९-५॥
duṣyantaḥ suratho gādhirgayo rājā purūravāḥ |
ete sarve'bruvaṃstāta nirjitāḥ smeti pārthivāḥ || 7-19-5||

RMY 7-19-6

अथायोध्यां समासाद्य रावणो राक्षसाधिपः ।
सुगुप्तामनरण्येन शक्रेणेवामरावतीम् ॥ ७-१९-६॥
athāyodhyāṃ samāsādya rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
suguptāmanaraṇyena śakreṇevāmarāvatīm || 7-19-6||

RMY 7-19-7

प्राह राजानमासाद्य युद्धं मे संप्रदीयताम् ।
निर्जितोऽस्मीति वा ब्रूहि ममैतदिह शासनम् ॥ ७-१९-७॥
prāha rājānamāsādya yuddhaṃ me saṃpradīyatām |
nirjito'smīti vā brūhi mamaitadiha śāsanam || 7-19-7||

RMY 7-19-8

अनरण्यः सुसंक्रुद्धो राक्षसेन्द्रमथाब्रवीत् ।
दीयते द्वन्द्वयुद्धं ते राक्षसाधिपते मया ॥ ७-१९-८॥
anaraṇyaḥ susaṃkruddho rākṣasendramathābravīt |
dīyate dvandvayuddhaṃ te rākṣasādhipate mayā || 7-19-8||

RMY 7-19-9

अथ पूर्वं श्रुतार्थेन सज्जितं सुमहद्धि यत् ।
निष्क्रामत्तन्नरेन्द्रस्य बलं रक्षोवधोद्यतम् ॥ ७-१९-९॥
atha pūrvaṃ śrutārthena sajjitaṃ sumahaddhi yat |
niṣkrāmattannarendrasya balaṃ rakṣovadhodyatam || 7-19-9||

RMY 7-19-10

नागानां बहुसाहस्रं वाजिनामयुतं तथा ।
महीं संछाद्य निष्क्रान्तं सपदातिरथं क्षणात् ॥ ७-१९-१०॥
nāgānāṃ bahusāhasraṃ vājināmayutaṃ tathā |
mahīṃ saṃchādya niṣkrāntaṃ sapadātirathaṃ kṣaṇāt || 7-19-10||

RMY 7-19-11

तद्रावणबलं प्राप्य बलं तस्य महीपतेः ।
प्राणश्यत तदा राजन्हव्यं हुतमिवानले ॥ ७-१९-११॥
tadrāvaṇabalaṃ prāpya balaṃ tasya mahīpateḥ |
prāṇaśyata tadā rājanhavyaṃ hutamivānale || 7-19-11||

RMY 7-19-12

सोऽपश्यत नरेन्द्रस्तु नश्यमानं महद्बलम् ।
महार्णवं समासाद्य यथा पञ्चापगा जलम् ॥ ७-१९-१२॥
so'paśyata narendrastu naśyamānaṃ mahadbalam |
mahārṇavaṃ samāsādya yathā pañcāpagā jalam || 7-19-12||

RMY 7-19-13

ततः शक्रधनुःप्रख्यं धनुर्विस्फारयन्स्वयम् ।
आसदाद नरेन्द्रास्तं रावणं क्रोधमूर्छितः ॥ ७-१९-१३॥
tataḥ śakradhanuḥprakhyaṃ dhanurvisphārayansvayam |
āsadāda narendrāstaṃ rāvaṇaṃ krodhamūrchitaḥ || 7-19-13||

RMY 7-19-14

ततो बाणशतान्यष्टौ पातयामास मूर्धनि ।
तस्य राक्षसराजस्य इक्ष्वाकुकुलनन्दनः ॥ ७-१९-१४॥
tato bāṇaśatānyaṣṭau pātayāmāsa mūrdhani |
tasya rākṣasarājasya ikṣvākukulanandanaḥ || 7-19-14||

RMY 7-19-15

तस्य बाणाः पतन्तस्ते चक्रिरे न क्षतं क्वचित् ।
वारिधारा इवाभ्रेभ्यः पतन्त्यो नगमूर्धनि ॥ ७-१९-१५॥
tasya bāṇāḥ patantaste cakrire na kṣataṃ kvacit |
vāridhārā ivābhrebhyaḥ patantyo nagamūrdhani || 7-19-15||

RMY 7-19-16

ततो राक्षसराजेन क्रुद्धेन नृपतिस्तदा ।
तलेन भिहतो मूर्ध्नि स रथान्निपपात ह ॥ ७-१९-१६॥
tato rākṣasarājena kruddhena nṛpatistadā |
talena bhihato mūrdhni sa rathānnipapāta ha || 7-19-16||

RMY 7-19-17

स राजा पतितो भूमौ विह्वलाङ्गः प्रवेपितः ।
वज्रदग्ध इवारण्ये सालो निपतितो महान् ॥ ७-१९-१७॥
sa rājā patito bhūmau vihvalāṅgaḥ pravepitaḥ |
vajradagdha ivāraṇye sālo nipatito mahān || 7-19-17||

RMY 7-19-18

तं प्रहस्याब्रवीद्रक्ष इक्ष्वाकुं पृथिवीपतिम् ।
किमिदानीं त्वया प्राप्तं फलं मां प्रति युध्यता ॥ ७-१९-१८॥
taṃ prahasyābravīdrakṣa ikṣvākuṃ pṛthivīpatim |
kimidānīṃ tvayā prāptaṃ phalaṃ māṃ prati yudhyatā || 7-19-18||

RMY 7-19-19

त्रैलोक्ये नास्ति यो द्वन्द्वं मम दद्यान्नराधिप ।
शङ्के प्रमत्तो भोगेषु न शृणोषि बलं मम ॥ ७-१९-१९॥
trailokye nāsti yo dvandvaṃ mama dadyānnarādhipa |
śaṅke pramatto bhogeṣu na śṛṇoṣi balaṃ mama || 7-19-19||

RMY 7-19-20

तस्यैवं ब्रुवतो राजा मन्दासुर्वाक्यमब्रवीत् ।
किं शक्यमिह कर्तुं वै यत्कालो दुरतिक्रमः ॥ ७-१९-२०॥
tasyaivaṃ bruvato rājā mandāsurvākyamabravīt |
kiṃ śakyamiha kartuṃ vai yatkālo duratikramaḥ || 7-19-20||

RMY 7-19-21

न ह्यहं निर्जितो रक्षस्त्वया चात्मप्रशंसिना ।
कालेनेह विपन्नोऽहं हेतुभूतस्तु मे भवान् ॥ ७-१९-२१॥
na hyahaṃ nirjito rakṣastvayā cātmapraśaṃsinā |
kāleneha vipanno'haṃ hetubhūtastu me bhavān || 7-19-21||

RMY 7-19-22

किं त्विदानीं मया शक्यं कर्तुं प्राणपरिक्षये ।
इक्ष्वाकुपरिभावित्वाद्वचो वक्ष्यामि राक्षस ॥ ७-१९-२२॥
kiṃ tvidānīṃ mayā śakyaṃ kartuṃ prāṇaparikṣaye |
ikṣvākuparibhāvitvādvaco vakṣyāmi rākṣasa || 7-19-22||

RMY 7-19-23

यदि दत्तं यदि हुतं यदि मे सुकृतं तपः ।
यदि गुप्ताः प्रजाः सम्यक्तथा सत्यं वचोऽस्तु मे ॥ ७-१९-२३॥
yadi dattaṃ yadi hutaṃ yadi me sukṛtaṃ tapaḥ |
yadi guptāḥ prajāḥ samyaktathā satyaṃ vaco'stu me || 7-19-23||

RMY 7-19-24

उत्पत्स्यते कुले ह्यस्मिन्निक्ष्वाकूणां महात्मनाम् ।
राजा परमतेजस्वी यस्ते प्राणान्हरिष्यति ॥ ७-१९-२४॥
utpatsyate kule hyasminnikṣvākūṇāṃ mahātmanām |
rājā paramatejasvī yaste prāṇānhariṣyati || 7-19-24||

RMY 7-19-25

ततो जलधरोदग्रस्ताडितो देवदुन्दुभिः ।
तस्मिन्नुदाहृते शापे पुष्पवृष्टिश्च खाच्च्युता ॥ ७-१९-२५॥
tato jaladharodagrastāḍito devadundubhiḥ |
tasminnudāhṛte śāpe puṣpavṛṣṭiśca khāccyutā || 7-19-25||

RMY 7-19-26

ततः स राजा राजेन्द्र गतः स्थानं त्रिविष्टपम् ।
स्वर्गते च नृपे राम राक्षसः स न्यवर्तत ॥ ७-१९-२६॥
tataḥ sa rājā rājendra gataḥ sthānaṃ triviṣṭapam |
svargate ca nṛpe rāma rākṣasaḥ sa nyavartata || 7-19-26||

Sarga: 20/100 (25)

RMY 7-20-1

ततो वित्रासयन्मर्त्यान्पृथिव्यां राक्षसाधिपः ।
आससाद घने तस्मिन्नारदं मुनिसत्तमम् ॥ ७-२०-१॥
tato vitrāsayanmartyānpṛthivyāṃ rākṣasādhipaḥ |
āsasāda ghane tasminnāradaṃ munisattamam || 7-20-1||

RMY 7-20-2

नारदस्तु महातेजा देवर्षिरमितप्रभः ।
अब्रवीन्मेघपृष्ठस्थो रावणं पुष्पके स्थितम् ॥ ७-२०-२॥
nāradastu mahātejā devarṣiramitaprabhaḥ |
abravīnmeghapṛṣṭhastho rāvaṇaṃ puṣpake sthitam || 7-20-2||

RMY 7-20-3

राक्षसाधिपते सौम्य तिष्ठ विश्रवसः सुत ।
प्रीतोऽस्म्यभिजनोपेत विक्रमैरूर्जितैस्तव ॥ ७-२०-३॥
rākṣasādhipate saumya tiṣṭha viśravasaḥ suta |
prīto'smyabhijanopeta vikramairūrjitaistava || 7-20-3||

RMY 7-20-4

विष्णुना दैत्यघातैश्च तार्क्ष्यस्योरगधर्षणैः ।
त्वया समरमर्दैश्च भृशं हि परितोषितः ॥ ७-२०-४॥
viṣṇunā daityaghātaiśca tārkṣyasyoragadharṣaṇaiḥ |
tvayā samaramardaiśca bhṛśaṃ hi paritoṣitaḥ || 7-20-4||

RMY 7-20-5

किंचिद्वक्ष्यामि तावत्ते श्रोतव्यं श्रोष्यसे यदि ।
श्रुत्वा चानन्तरं कार्यं त्वया राक्षसपुंगव ॥ ७-२०-५॥
kiṃcidvakṣyāmi tāvatte śrotavyaṃ śroṣyase yadi |
śrutvā cānantaraṃ kāryaṃ tvayā rākṣasapuṃgava || 7-20-5||

RMY 7-20-6

किमयं वध्यते लोकस्त्वयावध्येन दैवतैः ।
हत एव ह्ययं लोको यदा मृत्युवशं गतः ॥ ७-२०-६॥
kimayaṃ vadhyate lokastvayāvadhyena daivataiḥ |
hata eva hyayaṃ loko yadā mṛtyuvaśaṃ gataḥ || 7-20-6||

RMY 7-20-7

पश्य तावन्महाबाहो राक्षसेश्वरमानुषम् ।
लोकमेनं विचित्रार्थं यस्य न ज्ञायते गतिः ॥ ७-२०-७॥
paśya tāvanmahābāho rākṣaseśvaramānuṣam |
lokamenaṃ vicitrārthaṃ yasya na jñāyate gatiḥ || 7-20-7||

RMY 7-20-8

क्वचिद्वादित्रनृत्तानि सेव्यन्ते मुदितैर्जनैः ।
रुद्यते चापरैरार्तैर्धाराश्रुनयनाननैः ॥ ७-२०-८॥
kvacidvāditranṛttāni sevyante muditairjanaiḥ |
rudyate cāparairārtairdhārāśrunayanānanaiḥ || 7-20-8||

RMY 7-20-9

माता पितृसुतस्नेहैर्भार्या बन्धुमनोरमैः ।
मोहेनायं जनो ध्वस्तः क्लेशं स्वं नावबुध्यते ॥ ७-२०-९॥
mātā pitṛsutasnehairbhāryā bandhumanoramaiḥ |
mohenāyaṃ jano dhvastaḥ kleśaṃ svaṃ nāvabudhyate || 7-20-9||

RMY 7-20-10

तत्किमेवं परिक्लिश्य लोकं मोहनिराकृतम् ।
जित एव त्वया सौम्य मर्त्यलोको न संशयः ॥ ७-२०-१०॥
tatkimevaṃ parikliśya lokaṃ mohanirākṛtam |
jita eva tvayā saumya martyaloko na saṃśayaḥ || 7-20-10||

RMY 7-20-11

एवमुक्तस्तु लङ्केशो दीप्यमान इवौजसा ।
अब्रवीन्नारदं तत्र संप्रहस्याभिवाद्य च ॥ ७-२०-११॥
evamuktastu laṅkeśo dīpyamāna ivaujasā |
abravīnnāradaṃ tatra saṃprahasyābhivādya ca || 7-20-11||

RMY 7-20-12

महर्षे देवगन्धर्वविहार समरप्रिय ।
अहं खलूद्यतो गन्तुं विजयार्थी रसातलम् ॥ ७-२०-१२॥
maharṣe devagandharvavihāra samarapriya |
ahaṃ khalūdyato gantuṃ vijayārthī rasātalam || 7-20-12||

RMY 7-20-13

ततो लोकत्रयं जित्वा स्थाप्य नागान्सुरान्वशे ।
समुद्रममृतार्थं वै मथिष्यामि रसालयम् ॥ ७-२०-१३॥
tato lokatrayaṃ jitvā sthāpya nāgānsurānvaśe |
samudramamṛtārthaṃ vai mathiṣyāmi rasālayam || 7-20-13||

RMY 7-20-14

अथाब्रवीद्दशग्रीवं नारदो भगवानृषिः ।
क्व खल्विदानीं मार्गेण त्वयानेन गमिष्यते ॥ ७-२०-१४॥
athābravīddaśagrīvaṃ nārado bhagavānṛṣiḥ |
kva khalvidānīṃ mārgeṇa tvayānena gamiṣyate || 7-20-14||

RMY 7-20-15

अयं खलु सुदुर्गम्यः पितृराज्ञः पुरं प्रति ।
मार्गो गच्छति दुर्धर्षो यमस्यामित्रकर्शन ॥ ७-२०-१५॥
ayaṃ khalu sudurgamyaḥ pitṛrājñaḥ puraṃ prati |
mārgo gacchati durdharṣo yamasyāmitrakarśana || 7-20-15||

RMY 7-20-16

स तु शारदमेघाभं मुक्त्वा हासं दशाननः ।
उवाच कृतमित्येव वचनं चेदमब्रवीत् ॥ ७-२०-१६॥
sa tu śāradameghābhaṃ muktvā hāsaṃ daśānanaḥ |
uvāca kṛtamityeva vacanaṃ cedamabravīt || 7-20-16||

RMY 7-20-17

तस्मादेष महाब्रह्मन्वैवस्वतवधोद्यतः ।
गच्छामि दक्षिणामाशां यत्र सूर्यात्मजो नृपः ॥ ७-२०-१७॥
tasmādeṣa mahābrahmanvaivasvatavadhodyataḥ |
gacchāmi dakṣiṇāmāśāṃ yatra sūryātmajo nṛpaḥ || 7-20-17||

RMY 7-20-18

मया हि भगवन्क्रोधात्प्रतिज्ञातं रणार्थिना ।
अवजेष्यामि चतुरो लोकपालानिति प्रभो ॥ ७-२०-१८॥
mayā hi bhagavankrodhātpratijñātaṃ raṇārthinā |
avajeṣyāmi caturo lokapālāniti prabho || 7-20-18||

RMY 7-20-19

तेनैष प्रस्थितोऽहं वै पितृराजपुरं प्रति ।
प्राणिसंक्लेशकर्तारं योजयिष्यामि मृत्युना ॥ ७-२०-१९॥
tenaiṣa prasthito'haṃ vai pitṛrājapuraṃ prati |
prāṇisaṃkleśakartāraṃ yojayiṣyāmi mṛtyunā || 7-20-19||

RMY 7-20-20

एवमुक्त्वा दशग्रीवो मुनिं तमभिवाद्य च ।
प्रययौ दक्षिणामाशां प्रहृष्टैः सह मन्त्रिभिः ॥ ७-२०-२०॥
evamuktvā daśagrīvo muniṃ tamabhivādya ca |
prayayau dakṣiṇāmāśāṃ prahṛṣṭaiḥ saha mantribhiḥ || 7-20-20||

RMY 7-20-21

नारदस्तु महातेजा मुहूर्तं ध्यानमास्थितः ।
चिन्तयामास विप्रेन्द्रो विधूम इव पावकः ॥ ७-२०-२१॥
nāradastu mahātejā muhūrtaṃ dhyānamāsthitaḥ |
cintayāmāsa viprendro vidhūma iva pāvakaḥ || 7-20-21||

RMY 7-20-22

येन लोकास्त्रयः सेन्द्राः क्लिश्यन्ते सचराचराः ।
क्षीणे चायुषि धर्मे च स कालो हिंस्यते कथम् ॥ ७-२०-२२॥
yena lokāstrayaḥ sendrāḥ kliśyante sacarācarāḥ |
kṣīṇe cāyuṣi dharme ca sa kālo hiṃsyate katham || 7-20-22||

RMY 7-20-23

यस्य नित्यं त्रयो लोका विद्रवन्ति भयार्दिताः ।
तं कथं राक्षसेन्द्रोऽसौ स्वयमेवाभिगच्छति ॥ ७-२०-२३॥
yasya nityaṃ trayo lokā vidravanti bhayārditāḥ |
taṃ kathaṃ rākṣasendro'sau svayamevābhigacchati || 7-20-23||

RMY 7-20-24

यो विधाता च धाता च सुकृते दुष्कृते यथा ।
त्रैलोक्यं विजितं येन तं कथं नु विजेष्यति ॥ ७-२०-२४॥
yo vidhātā ca dhātā ca sukṛte duṣkṛte yathā |
trailokyaṃ vijitaṃ yena taṃ kathaṃ nu vijeṣyati || 7-20-24||

RMY 7-20-25

अपरं किं नु कृत्वैवं विधानं संविधास्यति ।
कौतूहलसमुत्पन्नो यास्यामि यमसादनम् ॥ ७-२०-२५॥
aparaṃ kiṃ nu kṛtvaivaṃ vidhānaṃ saṃvidhāsyati |
kautūhalasamutpanno yāsyāmi yamasādanam || 7-20-25||

Sarga: 21/100 (29)

RMY 7-21-1

एवं संचिन्त्य विप्रेन्द्रो जगाम लघुविक्रमः ।
आख्यातुं तद्यथावृत्तं यमस्य सदनं प्रति ॥ ७-२१-१॥
evaṃ saṃcintya viprendro jagāma laghuvikramaḥ |
ākhyātuṃ tadyathāvṛttaṃ yamasya sadanaṃ prati || 7-21-1||

RMY 7-21-2

अपश्यत्स यमं तत्र देवमग्निपुरस्कृतम् ।
विधानमुपतिष्ठन्तं प्राणिनो यस्य यादृशम् ॥ ७-२१-२॥
apaśyatsa yamaṃ tatra devamagnipuraskṛtam |
vidhānamupatiṣṭhantaṃ prāṇino yasya yādṛśam || 7-21-2||

RMY 7-21-3

स तु दृष्ट्वा यमः प्राप्तं महर्षिं तत्र नारदम् ।
अब्रवीत्सुखमासीनमर्घ्यमावेद्य धर्मतः ॥ ७-२१-३॥
sa tu dṛṣṭvā yamaḥ prāptaṃ maharṣiṃ tatra nāradam |
abravītsukhamāsīnamarghyamāvedya dharmataḥ || 7-21-3||

RMY 7-21-4

कच्चित्क्षेमं नु देवर्षे कच्चिद्धर्मो न नश्यति ।
किमागमनकृत्यं ते देवगन्धर्वसेवित ॥ ७-२१-४॥
kaccitkṣemaṃ nu devarṣe kacciddharmo na naśyati |
kimāgamanakṛtyaṃ te devagandharvasevita || 7-21-4||

RMY 7-21-5

अब्रवीत्तु तदा वाक्यं नारदो भगवानृषिः ।
श्रूयतामभिधास्यामि विधानं च विधीयताम् ॥ ७-२१-५॥
abravīttu tadā vākyaṃ nārado bhagavānṛṣiḥ |
śrūyatāmabhidhāsyāmi vidhānaṃ ca vidhīyatām || 7-21-5||

RMY 7-21-6

एष नाम्ना दशग्रीवः पितृराज निशाचरः ।
उपयाति वशं नेतुं विक्रमैस्त्वां सुदुर्जयम् ॥ ७-२१-६॥
eṣa nāmnā daśagrīvaḥ pitṛrāja niśācaraḥ |
upayāti vaśaṃ netuṃ vikramaistvāṃ sudurjayam || 7-21-6||

RMY 7-21-7

एतेन कारणेनाहं त्वरितोऽस्म्यागतः प्रभो ।
दण्डप्रहरणस्याद्य तव किं नु करिष्यति ॥ ७-२१-७॥
etena kāraṇenāhaṃ tvarito'smyāgataḥ prabho |
daṇḍapraharaṇasyādya tava kiṃ nu kariṣyati || 7-21-7||

RMY 7-21-8

एतस्मिन्नन्तरे दूरादंशुमन्तमिवोदितम् ।
ददृशे दिव्यमायान्तं विमानं तस्य रक्षसः ॥ ७-२१-८॥
etasminnantare dūrādaṃśumantamivoditam |
dadṛśe divyamāyāntaṃ vimānaṃ tasya rakṣasaḥ || 7-21-8||

RMY 7-21-9

तं देशं प्रभया तस्य पुष्पकस्य महाबलः ।
कृत्वा वितिमिरं सर्वं समीपं समवर्तत ॥ ७-२१-९॥
taṃ deśaṃ prabhayā tasya puṣpakasya mahābalaḥ |
kṛtvā vitimiraṃ sarvaṃ samīpaṃ samavartata || 7-21-9||

RMY 7-21-10

स त्वपश्यन्महाबाहुर्दशग्रीवस्ततस्ततः ।
प्राणिनः सुकृतं कर्म भुञ्जानांश्चैव दुष्कृतम् ॥ ७-२१-१०॥
sa tvapaśyanmahābāhurdaśagrīvastatastataḥ |
prāṇinaḥ sukṛtaṃ karma bhuñjānāṃścaiva duṣkṛtam || 7-21-10||

RMY 7-21-11

ततस्तान्वध्यमानांस्तु कर्मभिर्दुष्कृतैः स्वकैः ।
रावणो मोचयामास विक्रमेण बलाद्बली ॥ ७-२१-११॥
tatastānvadhyamānāṃstu karmabhirduṣkṛtaiḥ svakaiḥ |
rāvaṇo mocayāmāsa vikrameṇa balādbalī || 7-21-11||

RMY 7-21-12

प्रेतेषु मुच्यमानेषु राक्षसेन बलीयसा ।
प्रेतगोपाः सुसंरब्धा राक्षसेन्द्रमभिद्रवन् ॥ ७-२१-१२॥
preteṣu mucyamāneṣu rākṣasena balīyasā |
pretagopāḥ susaṃrabdhā rākṣasendramabhidravan || 7-21-12||

RMY 7-21-13

ते प्रासैः परिघैः शूलैर्मुद्गरैः शक्तितोमरैः ।
पुष्पकं समवर्षन्त शूराः शतसहस्रशः ॥ ७-२१-१३॥
te prāsaiḥ parighaiḥ śūlairmudgaraiḥ śaktitomaraiḥ |
puṣpakaṃ samavarṣanta śūrāḥ śatasahasraśaḥ || 7-21-13||

RMY 7-21-14

तस्यासनानि प्रासादान्वेदिकास्तरणानि च ।
पुष्पकस्य बभञ्जुस्ते शीघ्रं मधुकरा इव ॥ ७-२१-१४॥
tasyāsanāni prāsādānvedikāstaraṇāni ca |
puṣpakasya babhañjuste śīghraṃ madhukarā iva || 7-21-14||

RMY 7-21-15

देवनिष्ठानभूतं तद्विमानं पुष्पकं मृधे ।
भज्यमानं तथैवासीदक्षयं ब्रह्मतेजसा ॥ ७-२१-१५॥
devaniṣṭhānabhūtaṃ tadvimānaṃ puṣpakaṃ mṛdhe |
bhajyamānaṃ tathaivāsīdakṣayaṃ brahmatejasā || 7-21-15||

RMY 7-21-16

ततस्ते रावणामात्या यथाकामं यथाबलम् ।
अयुध्यन्त महावीर्याः स च राजा दशाननः ॥ ७-२१-१६॥
tataste rāvaṇāmātyā yathākāmaṃ yathābalam |
ayudhyanta mahāvīryāḥ sa ca rājā daśānanaḥ || 7-21-16||

RMY 7-21-17

ते तु शोणितदिग्धाङ्गाः सर्वशस्त्रसमाहताः ।
अमात्या राक्षसेन्द्रस्य चक्रुरायोधनं महत् ॥ ७-२१-१७॥
te tu śoṇitadigdhāṅgāḥ sarvaśastrasamāhatāḥ |
amātyā rākṣasendrasya cakrurāyodhanaṃ mahat || 7-21-17||

RMY 7-21-18

अन्योन्यं च महाभागा जघ्नुः प्रहरणैर्युधि ।
यमस्य च महत्सैन्यं राक्षसस्य च मन्त्रिणः ॥ ७-२१-१८॥
anyonyaṃ ca mahābhāgā jaghnuḥ praharaṇairyudhi |
yamasya ca mahatsainyaṃ rākṣasasya ca mantriṇaḥ || 7-21-18||

RMY 7-21-19

अमात्यांस्तांस्तु संत्यज्य राक्षसस्य महौजसः ।
तमेव समधावन्त शूलवर्षैर्दशाननम् ॥ ७-२१-१९॥
amātyāṃstāṃstu saṃtyajya rākṣasasya mahaujasaḥ |
tameva samadhāvanta śūlavarṣairdaśānanam || 7-21-19||

RMY 7-21-20

ततः शोणितदिग्धाङ्गः प्रहारैर्जर्जरीकृतः ।
विमाने राक्षसश्रेष्ठः फुल्लाशोक इवाबभौ ॥ ७-२१-२०॥
tataḥ śoṇitadigdhāṅgaḥ prahārairjarjarīkṛtaḥ |
vimāne rākṣasaśreṣṭhaḥ phullāśoka ivābabhau || 7-21-20||

RMY 7-21-21

स शूलानि गदाः प्रासाञ्शक्तितोमरसायकान् ।
मुसलानि शिलावृक्षान्मुमोचास्त्रबलाद्बली ॥ ७-२१-२१॥
sa śūlāni gadāḥ prāsāñśaktitomarasāyakān |
musalāni śilāvṛkṣānmumocāstrabalādbalī || 7-21-21||

RMY 7-21-22

तांस्तु सर्वान्समाक्षिप्य तदस्त्रमपहत्य च ।
जघ्नुस्ते राक्षसं घोरमेकं शतसहस्रकः ॥ ७-२१-२२॥
tāṃstu sarvānsamākṣipya tadastramapahatya ca |
jaghnuste rākṣasaṃ ghoramekaṃ śatasahasrakaḥ || 7-21-22||

RMY 7-21-23

परिवार्य च तं सर्वे शैलं मेघोत्करा इव ।
भिन्दिपालैश्च शूलैश्च निरुच्छ्वासमकारयन् ॥ ७-२१-२३॥
parivārya ca taṃ sarve śailaṃ meghotkarā iva |
bhindipālaiśca śūlaiśca nirucchvāsamakārayan || 7-21-23||

RMY 7-21-24

विमुक्तकवचः क्रुद्धो सिक्तः शोणितविस्रवैः ।
स पुष्पकं परित्यज्य पृथिव्यामवतिष्ठत ॥ ७-२१-२४॥
vimuktakavacaḥ kruddho siktaḥ śoṇitavisravaiḥ |
sa puṣpakaṃ parityajya pṛthivyāmavatiṣṭhata || 7-21-24||

RMY 7-21-25

ततः स कार्मुकी बाणी पृथिव्यां राक्षसाधिपः ।
लब्धसंज्ञो मुहूर्तेन क्रुद्धस्तस्थौ यथान्तकः ॥ ७-२१-२५॥
tataḥ sa kārmukī bāṇī pṛthivyāṃ rākṣasādhipaḥ |
labdhasaṃjño muhūrtena kruddhastasthau yathāntakaḥ || 7-21-25||

RMY 7-21-26

ततः पाशुपतं दिव्यमस्त्रं संधाय कार्मुके ।
तिष्ठ तिष्ठेति तानुक्त्वा तच्चापं व्यपकर्षत ॥ ७-२१-२६॥
tataḥ pāśupataṃ divyamastraṃ saṃdhāya kārmuke |
tiṣṭha tiṣṭheti tānuktvā taccāpaṃ vyapakarṣata || 7-21-26||

RMY 7-21-27

ज्वालामाली स तु शरः क्रव्यादानुगतो रणे ।
मुक्तो गुल्मान्द्रुमांश्चैव भस्मकृत्वा प्रधावति ॥ ७-२१-२७॥
jvālāmālī sa tu śaraḥ kravyādānugato raṇe |
mukto gulmāndrumāṃścaiva bhasmakṛtvā pradhāvati || 7-21-27||

RMY 7-21-28

ते तस्य तेजसा दग्धाः सैन्या वैवस्वतस्य तु ।
रणे तस्मिन्निपतिता दावदग्धा नगा इव ॥ ७-२१-२८॥
te tasya tejasā dagdhāḥ sainyā vaivasvatasya tu |
raṇe tasminnipatitā dāvadagdhā nagā iva || 7-21-28||

RMY 7-21-29

ततः स सचिवैः सार्धं राक्षसो भीमविक्रमः ।
ननाद सुमहानादं कम्पयन्निव मेदिनीम् ॥ ७-२१-२९॥
tataḥ sa sacivaiḥ sārdhaṃ rākṣaso bhīmavikramaḥ |
nanāda sumahānādaṃ kampayanniva medinīm || 7-21-29||

Sarga: 22/100 (43)

RMY 7-22-1

स तु तस्य महानादं श्रुत्वा वैवस्वतो यमः ।
शत्रुं विजयिनं मेने स्वबलस्य च संक्षयम् ॥ ७-२२-१॥
sa tu tasya mahānādaṃ śrutvā vaivasvato yamaḥ |
śatruṃ vijayinaṃ mene svabalasya ca saṃkṣayam || 7-22-1||

RMY 7-22-2

स तु योधान्हतान्मत्वा क्रोधपर्याकुलेक्षणः ।
अब्रवीत्त्वरितं सूतं रथः समुपनीयताम् ॥ ७-२२-२॥
sa tu yodhānhatānmatvā krodhaparyākulekṣaṇaḥ |
abravīttvaritaṃ sūtaṃ rathaḥ samupanīyatām || 7-22-2||

RMY 7-22-3

तस्य सूतो रथं दिव्यमुपस्थाप्य महास्वनम् ।
स्थितः स च महातेजा आरुरोह महारथम् ॥ ७-२२-३॥
tasya sūto rathaṃ divyamupasthāpya mahāsvanam |
sthitaḥ sa ca mahātejā āruroha mahāratham || 7-22-3||

RMY 7-22-4

पाशमुद्गरहस्तश्च मृत्युस्तस्याग्रतो स्थितः ।
येन संक्षिप्यते सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ ७-२२-४॥
pāśamudgarahastaśca mṛtyustasyāgrato sthitaḥ |
yena saṃkṣipyate sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram || 7-22-4||

RMY 7-22-5

कालदण्डश्च पार्श्वस्थो मूर्तिमान्स्यन्दने स्थितः ।
यमप्रहरणं दिव्यं प्रज्वलन्निव तेजसा ॥ ७-२२-५॥
kāladaṇḍaśca pārśvastho mūrtimānsyandane sthitaḥ |
yamapraharaṇaṃ divyaṃ prajvalanniva tejasā || 7-22-5||

RMY 7-22-6

ततो लोकास्त्रयस्त्रस्ताः कम्पन्ते च दिवौकसः ।
कालं क्रुद्धं तदा दृष्ट्वा लोकत्रयभयावहम् ॥ ७-२२-६॥
tato lokāstrayastrastāḥ kampante ca divaukasaḥ |
kālaṃ kruddhaṃ tadā dṛṣṭvā lokatrayabhayāvaham || 7-22-6||

RMY 7-22-7

दृष्ट्वा तु ते तं विकृतं रथं मृत्युसमन्वितम् ।
सचिवा राक्षसेन्द्रस्य सर्वलोकभयावहम् ॥ ७-२२-७॥
dṛṣṭvā tu te taṃ vikṛtaṃ rathaṃ mṛtyusamanvitam |
sacivā rākṣasendrasya sarvalokabhayāvaham || 7-22-7||

RMY 7-22-8

लघुसत्त्वतया सर्वे नष्टसंज्ञा भयार्दिताः ।
नात्र योद्धुं समर्थाः स्म इत्युक्त्वा विप्रदुद्रुवुः ॥ ७-२२-८॥
laghusattvatayā sarve naṣṭasaṃjñā bhayārditāḥ |
nātra yoddhuṃ samarthāḥ sma ityuktvā vipradudruvuḥ || 7-22-8||

RMY 7-22-9

स तु तं तादृशं दृष्ट्वा रथं लोकभयावहम् ।
नाक्षुभ्यत तदा रक्षो व्यथा चैवास्य नाभवत् ॥ ७-२२-९॥
sa tu taṃ tādṛśaṃ dṛṣṭvā rathaṃ lokabhayāvaham |
nākṣubhyata tadā rakṣo vyathā caivāsya nābhavat || 7-22-9||

RMY 7-22-10

स तु रावणमासाद्य विसृजञ्शक्तितोमरान् ।
यमो मर्माणि संक्रुद्धो राक्षसस्य न्यकृन्तत ॥ ७-२२-१०॥
sa tu rāvaṇamāsādya visṛjañśaktitomarān |
yamo marmāṇi saṃkruddho rākṣasasya nyakṛntata || 7-22-10||

RMY 7-22-11

रावणस्तु स्थितः स्वस्थः शरवर्षं मुमोच ह ।
तस्मिन्वैवस्वतरथे तोयवर्षमिवाम्बुदः ॥ ७-२२-११॥
rāvaṇastu sthitaḥ svasthaḥ śaravarṣaṃ mumoca ha |
tasminvaivasvatarathe toyavarṣamivāmbudaḥ || 7-22-11||

RMY 7-22-12

ततो महाशक्तिशतैः पात्यमानैर्महोरसि ।
प्रतिकर्तुं स नाशक्नोद्राक्षसः शल्यपीडितः ॥ ७-२२-१२॥
tato mahāśaktiśataiḥ pātyamānairmahorasi |
pratikartuṃ sa nāśaknodrākṣasaḥ śalyapīḍitaḥ || 7-22-12||

RMY 7-22-13

नानाप्रहरणैरेवं यमेनामित्रकर्शिना ।
सप्तरात्रं कृते संख्ये न भग्नो विजितोऽपि वा ॥ ७-२२-१३॥
nānāpraharaṇairevaṃ yamenāmitrakarśinā |
saptarātraṃ kṛte saṃkhye na bhagno vijito'pi vā || 7-22-13||

RMY 7-22-14

ततोऽभवत्पुनर्युद्धं यमराक्षसयोस्तदा ।
विजयाकाङ्क्षिणोस्तत्र समरेष्वनिवर्तिनोः ॥ ७-२२-१४॥
tato'bhavatpunaryuddhaṃ yamarākṣasayostadā |
vijayākāṅkṣiṇostatra samareṣvanivartinoḥ || 7-22-14||

RMY 7-22-15

ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।
प्रजापतिं पुरस्कृत्य ददृशुस्तद्रणाजिरम् ॥ ७-२२-१५॥
tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ |
prajāpatiṃ puraskṛtya dadṛśustadraṇājiram || 7-22-15||

RMY 7-22-16

संवर्त इव लोकानामभवद्युध्यतोस्तयोः ।
राक्षसानां च मुख्यस्य प्रेतानामीश्वरस्य च ॥ ७-२२-१६॥
saṃvarta iva lokānāmabhavadyudhyatostayoḥ |
rākṣasānāṃ ca mukhyasya pretānāmīśvarasya ca || 7-22-16||

RMY 7-22-17

राक्षसेन्द्रस्ततः क्रुद्धश्चापमायम्य संयुगे ।
निरन्तरमिवाकाशं कुर्वन्बाणान्मुमोच ह ॥ ७-२२-१७॥
rākṣasendrastataḥ kruddhaścāpamāyamya saṃyuge |
nirantaramivākāśaṃ kurvanbāṇānmumoca ha || 7-22-17||

RMY 7-22-18

मृत्युं चतुर्भिर्विशिखैः सूतं सप्तभिरर्दयत् ।
यमं शरसहस्रेण शीघ्रं मर्मस्वताडयत् ॥ ७-२२-१८॥
mṛtyuṃ caturbhirviśikhaiḥ sūtaṃ saptabhirardayat |
yamaṃ śarasahasreṇa śīghraṃ marmasvatāḍayat || 7-22-18||

RMY 7-22-19

ततः क्रुद्धस्य सहसा यमस्याभिविनिःसृतः ।
ज्वालामालो विनिश्वासो वदनात्क्रोधपावकः ॥ ७-२२-१९॥
tataḥ kruddhasya sahasā yamasyābhiviniḥsṛtaḥ |
jvālāmālo viniśvāso vadanātkrodhapāvakaḥ || 7-22-19||

RMY 7-22-20

ततोऽपश्यंस्तदाश्चर्यं देवदानवराक्षसाः ।
क्रोधजं पावकं दीप्तं दिधक्षन्तं रिपोर्बलम् ॥ ७-२२-२०॥
tato'paśyaṃstadāścaryaṃ devadānavarākṣasāḥ |
krodhajaṃ pāvakaṃ dīptaṃ didhakṣantaṃ riporbalam || 7-22-20||

RMY 7-22-21

मृत्युस्तु परमक्रुद्धो वैवस्वतमथाब्रवीत् ।
मुञ्च मां देव शीघ्रं त्वं निहन्मि समरे रिपुम् ॥ ७-२२-२१॥
mṛtyustu paramakruddho vaivasvatamathābravīt |
muñca māṃ deva śīghraṃ tvaṃ nihanmi samare ripum || 7-22-21||

RMY 7-22-22

नरकः शम्बरो वृत्रः शम्भुः कार्तस्वरो बली ।
नमुचिर्विरोचनश्चैव तावुभौ मधुकैटभौ ॥ ७-२२-२२॥
narakaḥ śambaro vṛtraḥ śambhuḥ kārtasvaro balī |
namucirvirocanaścaiva tāvubhau madhukaiṭabhau || 7-22-22||

RMY 7-22-23

एते चान्ये च बहवो बलवन्तो दुरासदाः ।
विनिपन्ना मया दृष्टाः का चिन्तास्मिन्निशाचरे ॥ ७-२२-२३॥
ete cānye ca bahavo balavanto durāsadāḥ |
vinipannā mayā dṛṣṭāḥ kā cintāsminniśācare || 7-22-23||

RMY 7-22-24

मुञ्च मां साधु धर्मज्ञ यावदेनं निहन्म्यहम् ।
न हि कश्चिन्मया दृष्टो मुहूर्तमपि जीवति ॥ ७-२२-२४॥
muñca māṃ sādhu dharmajña yāvadenaṃ nihanmyaham |
na hi kaścinmayā dṛṣṭo muhūrtamapi jīvati || 7-22-24||

RMY 7-22-25

बलं मम न खल्वेतन्मर्यादैषा निसर्गतः ।
संस्पृष्टो हि मया कश्चिन्न जीवेदिति निश्चयः ॥ ७-२२-२५॥
balaṃ mama na khalvetanmaryādaiṣā nisargataḥ |
saṃspṛṣṭo hi mayā kaścinna jīvediti niścayaḥ || 7-22-25||

RMY 7-22-26

एतत्तु वचनं श्रुत्वा धर्मराजः प्रतापवान् ।
अब्रवीत्तत्र तं मृत्युमयमेनं निहन्म्यहम् ॥ ७-२२-२६॥
etattu vacanaṃ śrutvā dharmarājaḥ pratāpavān |
abravīttatra taṃ mṛtyumayamenaṃ nihanmyaham || 7-22-26||

RMY 7-22-27

ततः संरक्तनयनः क्रुद्धो वैवस्वतः प्रभुः ।
कालदण्डममोघं तं तोलयामास पाणिना ॥ ७-२२-२७॥
tataḥ saṃraktanayanaḥ kruddho vaivasvataḥ prabhuḥ |
kāladaṇḍamamoghaṃ taṃ tolayāmāsa pāṇinā || 7-22-27||

RMY 7-22-28

यस्य पार्श्वेषु निश्छिद्राः कालपाशाः प्रतिष्ठिताः ।
पावकस्पर्शसंकाशो मुद्गरो मूर्तिमान्स्थितः ॥ ७-२२-२८॥
yasya pārśveṣu niśchidrāḥ kālapāśāḥ pratiṣṭhitāḥ |
pāvakasparśasaṃkāśo mudgaro mūrtimānsthitaḥ || 7-22-28||

RMY 7-22-29

दर्शनादेव यः प्राणान्प्राणिनामुपरुध्यति ।
किं पुनस्ताडनाद्वापि पीडनाद्वापि देहिनः ॥ ७-२२-२९॥
darśanādeva yaḥ prāṇānprāṇināmuparudhyati |
kiṃ punastāḍanādvāpi pīḍanādvāpi dehinaḥ || 7-22-29||

RMY 7-22-30

स ज्वालापरिवारस्तु पिबन्निव निशाचरम् ।
करस्पृष्टो बलवता दण्डः क्रुद्धः सुदारुणः ॥ ७-२२-३०॥
sa jvālāparivārastu pibanniva niśācaram |
karaspṛṣṭo balavatā daṇḍaḥ kruddhaḥ sudāruṇaḥ || 7-22-30||

RMY 7-22-31

ततो विदुद्रुवुः सर्वे सत्त्वास्तस्माद्रणाजिरात् ।
सुराश्च क्षुभिता दृष्ट्वा कालदण्डोद्यतं यमम् ॥ ७-२२-३१॥
tato vidudruvuḥ sarve sattvāstasmādraṇājirāt |
surāśca kṣubhitā dṛṣṭvā kāladaṇḍodyataṃ yamam || 7-22-31||

RMY 7-22-32

तस्मिन्प्रहर्तुकामे तु दण्डमुद्यम्य रावणम् ।
यमं पितामहः साक्षाद्दर्शयित्वेदमब्रवीत् ॥ ७-२२-३२॥
tasminprahartukāme tu daṇḍamudyamya rāvaṇam |
yamaṃ pitāmahaḥ sākṣāddarśayitvedamabravīt || 7-22-32||

RMY 7-22-33

वैवस्वत महाबाहो न खल्वतुलविक्रम ।
प्रहर्तव्यं त्वयैतेन दण्डेनास्मिन्निशाचरे ॥ ७-२२-३३॥
vaivasvata mahābāho na khalvatulavikrama |
prahartavyaṃ tvayaitena daṇḍenāsminniśācare || 7-22-33||

RMY 7-22-34

वरः खलु मया दत्तस्तस्य त्रिदशपुंगव ।
तत्त्वया नानृतं कार्यं यन्मया व्याहृतं वचः ॥ ७-२२-३४॥
varaḥ khalu mayā dattastasya tridaśapuṃgava |
tattvayā nānṛtaṃ kāryaṃ yanmayā vyāhṛtaṃ vacaḥ || 7-22-34||

RMY 7-22-35

अमोघो ह्येष सर्वासां प्रजानां विनिपातने ।
कालदण्डो मया सृष्टः पूर्वं मृत्युपुरस्कृतः ॥ ७-२२-३५॥
amogho hyeṣa sarvāsāṃ prajānāṃ vinipātane |
kāladaṇḍo mayā sṛṣṭaḥ pūrvaṃ mṛtyupuraskṛtaḥ || 7-22-35||

RMY 7-22-36

तन्न खल्वेष ते सौम्य पात्यो राक्षसमूर्धनि ।
न ह्यस्मिन्पतिते कश्चिन्मुहूर्तमपि जीवति ॥ ७-२२-३६॥
tanna khalveṣa te saumya pātyo rākṣasamūrdhani |
na hyasminpatite kaścinmuhūrtamapi jīvati || 7-22-36||

RMY 7-22-37

यदि ह्यस्मिन्निपतिते न म्रियेतैष राक्षसः ।
म्रियेत वा दशग्रीवस्तथाप्युभयतोऽनृतम् ॥ ७-२२-३७॥
yadi hyasminnipatite na mriyetaiṣa rākṣasaḥ |
mriyeta vā daśagrīvastathāpyubhayato'nṛtam || 7-22-37||

RMY 7-22-38

राक्षसेन्द्रान्नियच्छाद्य दण्डमेनं वधोद्यतम् ।
सत्यं मम कुरुष्वेदं लोकांस्त्वं समवेक्ष्य च ॥ ७-२२-३८॥
rākṣasendrānniyacchādya daṇḍamenaṃ vadhodyatam |
satyaṃ mama kuruṣvedaṃ lokāṃstvaṃ samavekṣya ca || 7-22-38||

RMY 7-22-39

एवमुक्तस्तु धर्मात्मा प्रत्युवाच यमस्तदा ।
एष व्यावर्तितो दण्डः प्रभविष्णुर्भवान्हि नः ॥ ७-२२-३९॥
evamuktastu dharmātmā pratyuvāca yamastadā |
eṣa vyāvartito daṇḍaḥ prabhaviṣṇurbhavānhi naḥ || 7-22-39||

RMY 7-22-40

किं त्विदानीं मया शक्यं कर्तुं रणगतेन हि ।
यन्मया यन्न हन्तव्यो राक्षसो वरदर्पितः ॥ ७-२२-४०॥
kiṃ tvidānīṃ mayā śakyaṃ kartuṃ raṇagatena hi |
yanmayā yanna hantavyo rākṣaso varadarpitaḥ || 7-22-40||

RMY 7-22-41

एष तस्मात्प्रणश्यामि दर्शनादस्य रक्षसः ।
इत्युक्त्वा सरथः साश्वस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ ७-२२-४१॥
eṣa tasmātpraṇaśyāmi darśanādasya rakṣasaḥ |
ityuktvā sarathaḥ sāśvastatraivāntaradhīyata || 7-22-41||

RMY 7-22-42

दशग्रीवस्तु तं जित्वा नाम विश्राव्य चात्मनः ।
पुष्पकेण तु संहृष्टो निष्क्रान्तो यमसादनात् ॥ ७-२२-४२॥
daśagrīvastu taṃ jitvā nāma viśrāvya cātmanaḥ |
puṣpakeṇa tu saṃhṛṣṭo niṣkrānto yamasādanāt || 7-22-42||

RMY 7-22-43

ततो वैवस्वतो देवैः सह ब्रह्मपुरोगमैः ।
जगाम त्रिदिवं हृष्टो नारदश्च महामुनिः ॥ ७-२२-४३॥
tato vaivasvato devaiḥ saha brahmapurogamaiḥ |
jagāma tridivaṃ hṛṣṭo nāradaśca mahāmuniḥ || 7-22-43||

Sarga: 23/100 (46)

RMY 7-23-1

स तु जित्वा दशग्रीवो यमं त्रिदशपुंगवम् ।
रावणस्तु जयश्लाघी स्वसहायान्ददर्श ह ॥ ७-२३-१॥
sa tu jitvā daśagrīvo yamaṃ tridaśapuṃgavam |
rāvaṇastu jayaślāghī svasahāyāndadarśa ha || 7-23-1||

RMY 7-23-2

जयेन वर्धयित्वा च मारीचप्रमुखास्ततः ।
पुष्पकं भेजिरे सर्वे सान्त्विता रवणेन ह ॥ ७-२३-२॥
jayena vardhayitvā ca mārīcapramukhāstataḥ |
puṣpakaṃ bhejire sarve sāntvitā ravaṇena ha || 7-23-2||

RMY 7-23-3

ततो रसातलं हृष्टः प्रविष्टः पयसो निधिम् ।
दैत्योरग गणाध्युष्टं वरुणेन सुरक्षितम् ॥ ७-२३-३॥
tato rasātalaṃ hṛṣṭaḥ praviṣṭaḥ payaso nidhim |
daityoraga gaṇādhyuṣṭaṃ varuṇena surakṣitam || 7-23-3||

RMY 7-23-4

स तु भोगवतीं गत्वा पुरीं वासुकिपालिताम् ।
स्थाप्य नागान्वशे कृत्वा ययौ मणिमतीं पुरीम् ॥ ७-२३-४॥
sa tu bhogavatīṃ gatvā purīṃ vāsukipālitām |
sthāpya nāgānvaśe kṛtvā yayau maṇimatīṃ purīm || 7-23-4||

RMY 7-23-5

निवातकवचास्तत्र दैत्या लब्धवरा वसन् ।
राक्षसस्तान्समासाद्य युद्धेन समुपाह्वयत् ॥ ७-२३-५॥
nivātakavacāstatra daityā labdhavarā vasan |
rākṣasastānsamāsādya yuddhena samupāhvayat || 7-23-5||

RMY 7-23-6

ते तु सर्वे सुविक्रान्ता दैतेया बलशालिनः ।
नानाप्रहरणास्तत्र प्रयुद्धा युद्धदुर्मदाः ॥ ७-२३-६॥
te tu sarve suvikrāntā daiteyā balaśālinaḥ |
nānāpraharaṇāstatra prayuddhā yuddhadurmadāḥ || 7-23-6||

RMY 7-23-7

तेषां तु युध्यमानानां साग्रः संवत्सरो गतः ।
न चान्यतरयोस्तत्र विजयो वा क्षयोऽपि वा ॥ ७-२३-७॥
teṣāṃ tu yudhyamānānāṃ sāgraḥ saṃvatsaro gataḥ |
na cānyatarayostatra vijayo vā kṣayo'pi vā || 7-23-7||

RMY 7-23-8

ततः पितामहस्तत्र त्रैलोक्यगतिरव्ययः ।
आजगाम द्रुतं देवो विमानवरमास्थितः ॥ ७-२३-८॥
tataḥ pitāmahastatra trailokyagatiravyayaḥ |
ājagāma drutaṃ devo vimānavaramāsthitaḥ || 7-23-8||

RMY 7-23-9

निवातकवचानां तु निवार्य रणकर्म तत् ।
वृद्धः पितामहो वाक्यमुवाच विदितार्थवत् ॥ ७-२३-९॥
nivātakavacānāṃ tu nivārya raṇakarma tat |
vṛddhaḥ pitāmaho vākyamuvāca viditārthavat || 7-23-9||

RMY 7-23-10

न ह्ययं रावणो युद्धे शक्यो जेतुं सुरासुरैः ।
न भवन्तः क्षयं नेतुं शक्याः सेन्द्रैः सुरासुरैः ॥ ७-२३-१०॥
na hyayaṃ rāvaṇo yuddhe śakyo jetuṃ surāsuraiḥ |
na bhavantaḥ kṣayaṃ netuṃ śakyāḥ sendraiḥ surāsuraiḥ || 7-23-10||

RMY 7-23-11

राक्षसस्य सखित्वं वै भवद्भिः सह रोचते ।
अविभक्ता हि सर्वार्थाः सुहृदां नात्र संशयः ॥ ७-२३-११॥
rākṣasasya sakhitvaṃ vai bhavadbhiḥ saha rocate |
avibhaktā hi sarvārthāḥ suhṛdāṃ nātra saṃśayaḥ || 7-23-11||

RMY 7-23-12

ततोऽग्निसाक्षिकं सख्यं कृतवांस्तत्र रावणः ।
निवातकवचैः सार्धं प्रीतिमानभवत्तदा ॥ ७-२३-१२॥
tato'gnisākṣikaṃ sakhyaṃ kṛtavāṃstatra rāvaṇaḥ |
nivātakavacaiḥ sārdhaṃ prītimānabhavattadā || 7-23-12||

RMY 7-23-13

अर्चितस्तैर्यथान्यायं संवत्सरसुखोषितः ।
स्वपुरान्निर्विशेषं च पूजां प्राप्तो दशाननः ॥ ७-२३-१३॥
arcitastairyathānyāyaṃ saṃvatsarasukhoṣitaḥ |
svapurānnirviśeṣaṃ ca pūjāṃ prāpto daśānanaḥ || 7-23-13||

RMY 7-23-14

स तूपधार्य मायानां शतमेकोनमात्मवान् ।
सलिलेन्द्रपुरान्वेषी स बभ्राम रसातलम् ॥ ७-२३-१४॥
sa tūpadhārya māyānāṃ śatamekonamātmavān |
salilendrapurānveṣī sa babhrāma rasātalam || 7-23-14||

RMY 7-23-15

ततोऽश्मनगरं नाम कालकेयाभिरक्षितम् ।
तं विजित्य मुहूर्तेन जघ्ने दैत्यांश्चतुःशतम् ॥ ७-२३-१५॥
tato'śmanagaraṃ nāma kālakeyābhirakṣitam |
taṃ vijitya muhūrtena jaghne daityāṃścatuḥśatam || 7-23-15||

RMY 7-23-16

ततः पाण्डुरमेघाभं कैलासमिव संस्थितम् ।
वरुणस्यालयं दिव्यमपश्यद्राक्षसाधिपः ॥ ७-२३-१६॥
tataḥ pāṇḍurameghābhaṃ kailāsamiva saṃsthitam |
varuṇasyālayaṃ divyamapaśyadrākṣasādhipaḥ || 7-23-16||

RMY 7-23-17

क्षरन्तीं च पयो नित्यं सुरभिं गामवस्थिताम् ।
यस्याः पयोविनिष्यन्दात्क्षीरोदो नाम सागरः ॥ ७-२३-१७॥
kṣarantīṃ ca payo nityaṃ surabhiṃ gāmavasthitām |
yasyāḥ payoviniṣyandātkṣīrodo nāma sāgaraḥ || 7-23-17||

RMY 7-23-18

यस्माच्चन्द्रः प्रभवति शीतरश्मिः प्रजाहितः ।
यं समासाद्य जीवन्ति फेनपाः परमर्षयः ।
अमृतं यत्र चोत्पन्नं सुरा चापि सुराशिनाम् ॥ ७-२३-१८॥
yasmāccandraḥ prabhavati śītaraśmiḥ prajāhitaḥ |
yaṃ samāsādya jīvanti phenapāḥ paramarṣayaḥ |
amṛtaṃ yatra cotpannaṃ surā cāpi surāśinām || 7-23-18||

RMY 7-23-19

यां ब्रुवन्ति नरा लोके सुरभिं नाम नामतः ।
प्रदक्षिणं तु तां कृत्वा रावणः परमाद्भुताम् ।
प्रविवेश महाघोरं गुप्तं बहुविधैर्बलैः ॥ ७-२३-१९॥
yāṃ bruvanti narā loke surabhiṃ nāma nāmataḥ |
pradakṣiṇaṃ tu tāṃ kṛtvā rāvaṇaḥ paramādbhutām |
praviveśa mahāghoraṃ guptaṃ bahuvidhairbalaiḥ || 7-23-19||

RMY 7-23-20

ततो धाराशताकीर्णं शारदाभ्रनिभं तदा ।
नित्यप्रहृष्टं ददृशे वरुणस्य गृहोत्तमम् ॥ ७-२३-२०॥
tato dhārāśatākīrṇaṃ śāradābhranibhaṃ tadā |
nityaprahṛṣṭaṃ dadṛśe varuṇasya gṛhottamam || 7-23-20||

RMY 7-23-21

ततो हत्वा बलाध्यक्षान्समरे तैश्च ताडितः ।
अब्रवीत्क्व गतो यो वो राजा शीघ्रं निवेद्यताम् ॥ ७-२३-२१॥
tato hatvā balādhyakṣānsamare taiśca tāḍitaḥ |
abravītkva gato yo vo rājā śīghraṃ nivedyatām || 7-23-21||

RMY 7-23-22

युद्धार्थी रावणः प्राप्तस्तस्य युद्धं प्रदीयताम् ।
वद वा न भयं तेऽस्ति निर्जितोऽस्मीति साञ्जलिः ॥ ७-२३-२२॥
yuddhārthī rāvaṇaḥ prāptastasya yuddhaṃ pradīyatām |
vada vā na bhayaṃ te'sti nirjito'smīti sāñjaliḥ || 7-23-22||

RMY 7-23-23

एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धा वरुणस्य महात्मनः ।
पुत्राः पौत्राश्च निष्क्रामन्गौश्च पुष्कर एव च ॥ ७-२३-२३॥
etasminnantare kruddhā varuṇasya mahātmanaḥ |
putrāḥ pautrāśca niṣkrāmangauśca puṣkara eva ca || 7-23-23||

RMY 7-23-24

ते तु वीर्यगुणोपेता बलैः परिवृताः स्वकैः ।
युक्त्वा रथान्कामगमानुद्यद्भास्करवर्चसः ॥ ७-२३-२४॥
te tu vīryaguṇopetā balaiḥ parivṛtāḥ svakaiḥ |
yuktvā rathānkāmagamānudyadbhāskaravarcasaḥ || 7-23-24||

RMY 7-23-25

ततो युद्धं समभवद्दारुणं लोमहर्षणम् ।
सलिलेन्द्रस्य पुत्राणां रावणस्य च रक्षसः ॥ ७-२३-२५॥
tato yuddhaṃ samabhavaddāruṇaṃ lomaharṣaṇam |
salilendrasya putrāṇāṃ rāvaṇasya ca rakṣasaḥ || 7-23-25||

RMY 7-23-26

अमात्यैस्तु महावीर्यैर्दशग्रीवस्य रक्षसः ।
वारुणं तद्बलं कृत्स्नं क्षणेन विनिपातितम् ॥ ७-२३-२६॥
amātyaistu mahāvīryairdaśagrīvasya rakṣasaḥ |
vāruṇaṃ tadbalaṃ kṛtsnaṃ kṣaṇena vinipātitam || 7-23-26||

RMY 7-23-27

समीक्ष्य स्वबलं संख्ये वरुणस्या सुतास्तदा ।
अर्दिताः शरजालेन निवृत्ता रणकर्मणः ॥ ७-२३-२७॥
samīkṣya svabalaṃ saṃkhye varuṇasyā sutāstadā |
arditāḥ śarajālena nivṛttā raṇakarmaṇaḥ || 7-23-27||

RMY 7-23-28

महीतलगतास्ते तु रावणं दृश्य पुष्पके ।
आकाशमाशु विविशुः स्यन्दनैः शीघ्रगामिभिः ॥ ७-२३-२८॥
mahītalagatāste tu rāvaṇaṃ dṛśya puṣpake |
ākāśamāśu viviśuḥ syandanaiḥ śīghragāmibhiḥ || 7-23-28||

RMY 7-23-29

महदासीत्ततस्तेषां तुल्यं स्थानमवाप्य तत् ।
आकाशयुद्धं तुमुलं देवदानवयोरिव ॥ ७-२३-२९॥
mahadāsīttatasteṣāṃ tulyaṃ sthānamavāpya tat |
ākāśayuddhaṃ tumulaṃ devadānavayoriva || 7-23-29||

RMY 7-23-30

ततस्ते रावणं युद्धे शरैः पावकसंनिभैः ।
विमुखीकृत्य संहृष्टा विनेदुर्विविधान्रवान् ॥ ७-२३-३०॥
tataste rāvaṇaṃ yuddhe śaraiḥ pāvakasaṃnibhaiḥ |
vimukhīkṛtya saṃhṛṣṭā vinedurvividhānravān || 7-23-30||

RMY 7-23-31

ततो महोदरः क्रुद्धो राजानं दृश्य धर्षितम् ।
त्यक्त्वा मृत्युभयं वीरो युद्धकाङ्क्षी व्यलोकयत् ॥ ७-२३-३१॥
tato mahodaraḥ kruddho rājānaṃ dṛśya dharṣitam |
tyaktvā mṛtyubhayaṃ vīro yuddhakāṅkṣī vyalokayat || 7-23-31||

RMY 7-23-32

तेन तेषां हया ये च कामगाः पवनोपमाः ।
महोदरेण गदया हतास्ते प्रययुः क्षितिम् ॥ ७-२३-३२॥
tena teṣāṃ hayā ye ca kāmagāḥ pavanopamāḥ |
mahodareṇa gadayā hatāste prayayuḥ kṣitim || 7-23-32||

RMY 7-23-33

तेषां वरुणसूनूनां हत्वा योधान्हयांश्च तान् ।
मुमोचाशु महानादं विरथान्प्रेक्ष्य तान्स्थितान् ॥ ७-२३-३३॥
teṣāṃ varuṇasūnūnāṃ hatvā yodhānhayāṃśca tān |
mumocāśu mahānādaṃ virathānprekṣya tānsthitān || 7-23-33||

RMY 7-23-34

ते तु तेषां रथाः साश्वाः सह सारथिभिर्वरैः ।
महोदरेण निहताः पतिताः पृथिवीतले ॥ ७-२३-३४॥
te tu teṣāṃ rathāḥ sāśvāḥ saha sārathibhirvaraiḥ |
mahodareṇa nihatāḥ patitāḥ pṛthivītale || 7-23-34||

RMY 7-23-35

ते तु त्यक्त्वा रथान्पुत्रा वरुणस्य महात्मनः ।
आकाशे विष्ठिताः शूराः स्वप्रभावान्न विव्यथुः ॥ ७-२३-३५॥
te tu tyaktvā rathānputrā varuṇasya mahātmanaḥ |
ākāśe viṣṭhitāḥ śūrāḥ svaprabhāvānna vivyathuḥ || 7-23-35||

RMY 7-23-36

धनूंषि कृत्वा सज्यानि विनिर्भिद्य महोदरम् ।
रावणं समरे क्रुद्धाः सहिताः समभिद्रवन् ॥ ७-२३-३६॥
dhanūṃṣi kṛtvā sajyāni vinirbhidya mahodaram |
rāvaṇaṃ samare kruddhāḥ sahitāḥ samabhidravan || 7-23-36||

RMY 7-23-37

ततः क्रुद्धो दशग्रीवः कालाग्निरिव विष्ठितः ।
शरवर्षं महावेगं तेषां मर्मस्वपातयत् ॥ ७-२३-३७॥
tataḥ kruddho daśagrīvaḥ kālāgniriva viṣṭhitaḥ |
śaravarṣaṃ mahāvegaṃ teṣāṃ marmasvapātayat || 7-23-37||

RMY 7-23-38

मुसलानि विचित्राणि ततो भल्लशतानि च ।
पट्टसांश्चैव शक्तीश्च शतघ्नीस्तोमरांस्तथा ।
पातयामास दुर्धर्षस्तेषामुपरि विष्ठितः ॥ ७-२३-३८॥
musalāni vicitrāṇi tato bhallaśatāni ca |
paṭṭasāṃścaiva śaktīśca śataghnīstomarāṃstathā |
pātayāmāsa durdharṣasteṣāmupari viṣṭhitaḥ || 7-23-38||

RMY 7-23-39

अथ विद्धास्तु ते वीरा विनिष्पेतुः पदातयः ॥ ७-२३-३९॥
atha viddhāstu te vīrā viniṣpetuḥ padātayaḥ || 7-23-39||

RMY 7-23-40

ततो रक्षो महानादं मुक्त्वा हन्ति स्म वारुणान् ।
नानाप्रहरणैर्घोरैर्धारापातैरिवाम्बुदः ॥ ७-२३-४०॥
tato rakṣo mahānādaṃ muktvā hanti sma vāruṇān |
nānāpraharaṇairghorairdhārāpātairivāmbudaḥ || 7-23-40||

RMY 7-23-41

ततस्ते विमुखाः सर्वे पतिता धरणीतले ।
रणात्स्वपुरुषैः शीघ्रं गृहाण्येव प्रवेशिताः ॥ ७-२३-४१॥
tataste vimukhāḥ sarve patitā dharaṇītale |
raṇātsvapuruṣaiḥ śīghraṃ gṛhāṇyeva praveśitāḥ || 7-23-41||

RMY 7-23-42

तानब्रवीत्ततो रक्षो वरुणाय निवेद्यताम् ।
रावणं चाब्रवीन्मन्त्री प्रभासो नाम वारुणः ॥ ७-२३-४२॥
tānabravīttato rakṣo varuṇāya nivedyatām |
rāvaṇaṃ cābravīnmantrī prabhāso nāma vāruṇaḥ || 7-23-42||

RMY 7-23-43

गतः खलु महातेजा ब्रह्मलोकं जलेश्वरः ।
गान्धर्वं वरुणः श्रोतुं यं त्वमाह्वयसे युधि ॥ ७-२३-४३॥
gataḥ khalu mahātejā brahmalokaṃ jaleśvaraḥ |
gāndharvaṃ varuṇaḥ śrotuṃ yaṃ tvamāhvayase yudhi || 7-23-43||

RMY 7-23-44

तत्किं तव वृथा वीर परिश्राम्य गते नृपे ।
ये तु संनिहिता वीराः कुमारास्ते पराजिताः ॥ ७-२३-४४॥
tatkiṃ tava vṛthā vīra pariśrāmya gate nṛpe |
ye tu saṃnihitā vīrāḥ kumārāste parājitāḥ || 7-23-44||

RMY 7-23-45

राक्षसेन्द्रस्तु तच्छ्रुत्वा नाम विश्राव्य चात्मनः ।
हर्षान्नादं विमुञ्चन्वै निष्क्रान्तो वरुणालयात् ॥ ७-२३-४५॥
rākṣasendrastu tacchrutvā nāma viśrāvya cātmanaḥ |
harṣānnādaṃ vimuñcanvai niṣkrānto varuṇālayāt || 7-23-45||

RMY 7-23-46

आगतस्तु पथा येन तेनैव विनिवृत्य सः ।
लङ्कामभिमुखो रक्षो नभस्तलगतो ययौ ॥ ७-२३-४६॥
āgatastu pathā yena tenaiva vinivṛtya saḥ |
laṅkāmabhimukho rakṣo nabhastalagato yayau || 7-23-46||

Sarga: 24/100 (35)

RMY 7-24-1

निवर्तमानः संहृष्टो रावणः स दुरात्मवान् ।
जह्रे पथि नरेन्द्रर्षिदेवगन्धर्वकन्यकाः ॥ ७-२४-१॥
nivartamānaḥ saṃhṛṣṭo rāvaṇaḥ sa durātmavān |
jahre pathi narendrarṣidevagandharvakanyakāḥ || 7-24-1||

RMY 7-24-2

दर्शनीयां हि यां रक्षः कन्यां स्त्रीं वाथ पश्यति ।
हत्वा बन्धुजनं तस्या विमाने संन्यवेशयत् ॥ ७-२४-२॥
darśanīyāṃ hi yāṃ rakṣaḥ kanyāṃ strīṃ vātha paśyati |
hatvā bandhujanaṃ tasyā vimāne saṃnyaveśayat || 7-24-2||

RMY 7-24-3

तत्र पन्नगयक्षाणां मानुषाणां च रक्षसाम् ।
दैत्यानां दानवानां च कन्या जग्राह रावणः ॥ ७-२४-३॥
tatra pannagayakṣāṇāṃ mānuṣāṇāṃ ca rakṣasām |
daityānāṃ dānavānāṃ ca kanyā jagrāha rāvaṇaḥ || 7-24-3||

RMY 7-24-4

दीर्घकेश्यः सुचार्वङ्ग्यः पूर्णचन्द्रनिभाननाः ।
शोकायत्तास्तरुण्यश्च समस्ता स्तननम्रिताः ॥ ७-२४-४॥
dīrghakeśyaḥ sucārvaṅgyaḥ pūrṇacandranibhānanāḥ |
śokāyattāstaruṇyaśca samastā stananamritāḥ || 7-24-4||

RMY 7-24-5

तुल्यमग्न्यर्चिषां तत्र शोकाग्निभयसंभवम् ।
प्रवेपमाना दुःखार्ता मुमुचुर्बाष्पजं जलम् ॥ ७-२४-५॥
tulyamagnyarciṣāṃ tatra śokāgnibhayasaṃbhavam |
pravepamānā duḥkhārtā mumucurbāṣpajaṃ jalam || 7-24-5||

RMY 7-24-6

तासां निश्वसमानानां निश्वसैः संप्रदीपितम् ।
अग्निहोत्रमिवाभाति संनिरुद्धाग्निपुष्पकम् ॥ ७-२४-६॥
tāsāṃ niśvasamānānāṃ niśvasaiḥ saṃpradīpitam |
agnihotramivābhāti saṃniruddhāgnipuṣpakam || 7-24-6||

RMY 7-24-7

काचिद्दध्यौ सुदुःखार्ता हन्यादपि हि मामयम् ।
स्मृत्वा मातॄः पितॄन्भ्रातॄन्पुत्रान्वै श्वशुरानपि ।
दुःखशोकसमाविष्टा विलेपुः सहिताः स्त्रियः ॥ ७-२४-७॥
kāciddadhyau suduḥkhārtā hanyādapi hi māmayam |
smṛtvā mātṝḥ pitṝnbhrātṝnputrānvai śvaśurānapi |
duḥkhaśokasamāviṣṭā vilepuḥ sahitāḥ striyaḥ || 7-24-7||

RMY 7-24-8

कथं नु खलु मे पुत्रः करिष्यति मया विना ।
कथं माता कथं भ्राता निमग्नाः शोकसागरे ॥ ७-२४-८॥
kathaṃ nu khalu me putraḥ kariṣyati mayā vinā |
kathaṃ mātā kathaṃ bhrātā nimagnāḥ śokasāgare || 7-24-8||

RMY 7-24-9

हा कथं नु करिष्यामि भर्तारं दैवतं विना ।
मृत्यो प्रसीद याचे त्वां नय मां यमसादनम् ॥ ७-२४-९॥
hā kathaṃ nu kariṣyāmi bhartāraṃ daivataṃ vinā |
mṛtyo prasīda yāce tvāṃ naya māṃ yamasādanam || 7-24-9||

RMY 7-24-10

किं नु मे दुष्कृतं कर्म कृतं देहान्तरे पुरा ।
ततोऽस्मि धर्षितानेन पतिता शोकसागरे ॥ ७-२४-१०॥
kiṃ nu me duṣkṛtaṃ karma kṛtaṃ dehāntare purā |
tato'smi dharṣitānena patitā śokasāgare || 7-24-10||

RMY 7-24-11

न खल्विदानीं पश्यामि दुःखस्यान्तमिहात्मनः ।
अहो धिन्मानुषाँल्लोकान्नास्ति खल्वधमः परः ॥ ७-२४-११॥
na khalvidānīṃ paśyāmi duḥkhasyāntamihātmanaḥ |
aho dhinmānuṣā~llokānnāsti khalvadhamaḥ paraḥ || 7-24-11||

RMY 7-24-12

यद्दुर्बला बलवता बान्धवा रावणेन मे ।
उदितेनैव सूर्येण तारका इव नाशिताः ॥ ७-२४-१२॥
yaddurbalā balavatā bāndhavā rāvaṇena me |
uditenaiva sūryeṇa tārakā iva nāśitāḥ || 7-24-12||

RMY 7-24-13

अहो सुबलवद्रक्षो वधोपायेषु रज्यते ।
अहो दुर्वृत्तमात्मानं स्वयमेव न बुध्यते ॥ ७-२४-१३॥
aho subalavadrakṣo vadhopāyeṣu rajyate |
aho durvṛttamātmānaṃ svayameva na budhyate || 7-24-13||

RMY 7-24-14

सर्वथा सदृशस्तावद्विक्रमोऽस्य दुरात्मनः ।
इदं त्वसदृशं कर्म परदाराभिमर्शनम् ॥ ७-२४-१४॥
sarvathā sadṛśastāvadvikramo'sya durātmanaḥ |
idaṃ tvasadṛśaṃ karma paradārābhimarśanam || 7-24-14||

RMY 7-24-15

यस्मादेष परख्यासु स्त्रीषु रज्यति दुर्मतिः ।
तस्माद्धि स्त्रीकृतेनैव वधं प्राप्स्यति रावणः ॥ ७-२४-१५॥
yasmādeṣa parakhyāsu strīṣu rajyati durmatiḥ |
tasmāddhi strīkṛtenaiva vadhaṃ prāpsyati rāvaṇaḥ || 7-24-15||

RMY 7-24-16

शप्तः स्त्रीभिः स तु तदा हततेजाः सुनिष्प्रभ ।
पतिव्रताभिः साध्वीभिः स्थिताभिः साधुवर्त्मनि ॥ ७-२४-१६॥
śaptaḥ strībhiḥ sa tu tadā hatatejāḥ suniṣprabha |
pativratābhiḥ sādhvībhiḥ sthitābhiḥ sādhuvartmani || 7-24-16||

RMY 7-24-17

एवं विलपमानासु रावणो राक्षसाधिपः ।
प्रविवेश पुरीं लङ्कां पूज्यमानो निशाचरैः ॥ ७-२४-१७॥
evaṃ vilapamānāsu rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
praviveśa purīṃ laṅkāṃ pūjyamāno niśācaraiḥ || 7-24-17||

RMY 7-24-18

ततो राक्षसराजस्य स्वसा परमदुःखिता ।
पादयोः पतिता तस्य वक्तुमेवोपचक्रमे ॥ ७-२४-१८॥
tato rākṣasarājasya svasā paramaduḥkhitā |
pādayoḥ patitā tasya vaktumevopacakrame || 7-24-18||

RMY 7-24-19

ततः स्वसारमुत्थाप्य रावणः परिसान्त्वयन् ।
अब्रवीत्किमिदं भद्रे वक्तुमर्हसि मे द्रुतम् ॥ ७-२४-१९॥
tataḥ svasāramutthāpya rāvaṇaḥ parisāntvayan |
abravītkimidaṃ bhadre vaktumarhasi me drutam || 7-24-19||

RMY 7-24-20

सा बाष्पपरिरुद्धाक्षी राक्षसी वाक्यमब्रवीत् ।
हतास्मि विधवा राजंस्त्वया बलवता कृता ॥ ७-२४-२०॥
sā bāṣpapariruddhākṣī rākṣasī vākyamabravīt |
hatāsmi vidhavā rājaṃstvayā balavatā kṛtā || 7-24-20||

RMY 7-24-21

एते वीर्यात्त्वया राजन्दैत्या विनिहता रणे ।
कालकेया इति ख्याता महाबलपराक्रमाः ॥ ७-२४-२१॥
ete vīryāttvayā rājandaityā vinihatā raṇe |
kālakeyā iti khyātā mahābalaparākramāḥ || 7-24-21||

RMY 7-24-22

तत्र मे निहतो भर्ता गरीयाञ्जीवितादपि ।
स त्वया दयितस्तत्र भ्रात्रा शत्रुसमेन वै ॥ ७-२४-२२॥
tatra me nihato bhartā garīyāñjīvitādapi |
sa tvayā dayitastatra bhrātrā śatrusamena vai || 7-24-22||

RMY 7-24-23

या त्वयास्मि हता राजन्स्वयमेवेह बन्धुना ।
दुःखं वैधव्यशब्दं च दत्तं भोक्ष्याम्यहं त्वया ॥ ७-२४-२३॥
yā tvayāsmi hatā rājansvayameveha bandhunā |
duḥkhaṃ vaidhavyaśabdaṃ ca dattaṃ bhokṣyāmyahaṃ tvayā || 7-24-23||

RMY 7-24-24

ननु नाम त्वया रक्ष्यो जामाता समरेष्वपि ।
तं निहत्य रणे राजन्स्वयमेव न लज्जसे ॥ ७-२४-२४॥
nanu nāma tvayā rakṣyo jāmātā samareṣvapi |
taṃ nihatya raṇe rājansvayameva na lajjase || 7-24-24||

RMY 7-24-25

एवमुक्तस्तया रक्षो भगिन्या क्रोशमानया ।
अब्रवीत्सान्त्वयित्वा तां सामपूर्वमिदं वचः ॥ ७-२४-२५॥
evamuktastayā rakṣo bhaginyā krośamānayā |
abravītsāntvayitvā tāṃ sāmapūrvamidaṃ vacaḥ || 7-24-25||

RMY 7-24-26

अलं वत्से विषादेन न भेतव्यं च सर्वशः ।
मानदानविशेषैस्त्वां तोषयिष्यामि नित्यशः ॥ ७-२४-२६॥
alaṃ vatse viṣādena na bhetavyaṃ ca sarvaśaḥ |
mānadānaviśeṣaistvāṃ toṣayiṣyāmi nityaśaḥ || 7-24-26||

RMY 7-24-27

युद्धे प्रमत्तो व्याक्षिप्तो जयकाङ्क्षी क्षिपञ्शरान् ।
नावगच्छामि युद्धेषु स्वान्परान्वाप्यहं शुभे ।
तेनासौ निहतः संख्ये मया भर्ता तव स्वसः ॥ ७-२४-२७॥
yuddhe pramatto vyākṣipto jayakāṅkṣī kṣipañśarān |
nāvagacchāmi yuddheṣu svānparānvāpyahaṃ śubhe |
tenāsau nihataḥ saṃkhye mayā bhartā tava svasaḥ || 7-24-27||

RMY 7-24-28

अस्मिन्काले तु यत्प्राप्तं तत्करिष्यामि ते हितम् ।
भ्रातुरैश्वर्यसंस्थस्य खरस्य भव पार्श्वतः ॥ ७-२४-२८॥
asminkāle tu yatprāptaṃ tatkariṣyāmi te hitam |
bhrāturaiśvaryasaṃsthasya kharasya bhava pārśvataḥ || 7-24-28||

RMY 7-24-29

चतुर्दशानां भ्राता ते सहस्राणां भविष्यति ।
प्रभुः प्रयाणे दाने च राक्षसानां महौजसाम् ॥ ७-२४-२९॥
caturdaśānāṃ bhrātā te sahasrāṇāṃ bhaviṣyati |
prabhuḥ prayāṇe dāne ca rākṣasānāṃ mahaujasām || 7-24-29||

RMY 7-24-30

तत्र मातृष्वसुः पुत्रो भ्राता तव खरः प्रभुः ।
भविष्यति सदा कुर्वन्यद्वक्ष्यसि वचः स्वयम् ॥ ७-२४-३०॥
tatra mātṛṣvasuḥ putro bhrātā tava kharaḥ prabhuḥ |
bhaviṣyati sadā kurvanyadvakṣyasi vacaḥ svayam || 7-24-30||

RMY 7-24-31

शीघ्रं गच्छत्वयं शूरो दण्डकान्परिरक्षितुम् ।
दूषणोऽस्य बलाध्यक्षो भविष्यति महाबलः ॥ ७-२४-३१॥
śīghraṃ gacchatvayaṃ śūro daṇḍakānparirakṣitum |
dūṣaṇo'sya balādhyakṣo bhaviṣyati mahābalaḥ || 7-24-31||

RMY 7-24-32

स हि शप्तो वनोद्देशः क्रुद्धेनोशनसा पुरा ।
राक्षसानामयं वासो भविष्यति न संशयः ॥ ७-२४-३२॥
sa hi śapto vanoddeśaḥ kruddhenośanasā purā |
rākṣasānāmayaṃ vāso bhaviṣyati na saṃśayaḥ || 7-24-32||

RMY 7-24-33

एवमुक्त्वा दशग्रीवः सैन्यं तस्यादिदेश ह ।
चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां कामरूपिणाम् ॥ ७-२४-३३॥
evamuktvā daśagrīvaḥ sainyaṃ tasyādideśa ha |
caturdaśa sahasrāṇi rakṣasāṃ kāmarūpiṇām || 7-24-33||

RMY 7-24-34

स तैः सर्वैः परिवृतो राक्षसैर्घोरदर्शनैः ।
खरः संप्रययौ शीघ्रं दण्डकानकुतोभयः ॥ ७-२४-३४॥
sa taiḥ sarvaiḥ parivṛto rākṣasairghoradarśanaiḥ |
kharaḥ saṃprayayau śīghraṃ daṇḍakānakutobhayaḥ || 7-24-34||

RMY 7-24-35

स तत्र कारयामास राज्यं निहतकण्टकम् ।
सा च शूर्पणखा प्रीता न्यवसद्दण्डकावने ॥ ७-२४-३५॥
sa tatra kārayāmāsa rājyaṃ nihatakaṇṭakam |
sā ca śūrpaṇakhā prītā nyavasaddaṇḍakāvane || 7-24-35||

Sarga: 25/100 (50)

RMY 7-25-1

स तु दत्त्वा दशग्रीवो वनं घोरं खरस्य तत् ।
भगिनीं च समाश्वास्य हृष्टः स्वस्थतरोऽभवत् ॥ ७-२५-१॥
sa tu dattvā daśagrīvo vanaṃ ghoraṃ kharasya tat |
bhaginīṃ ca samāśvāsya hṛṣṭaḥ svasthataro'bhavat || 7-25-1||

RMY 7-25-2

ततो निकुम्भिला नाम लङ्कायाः काननं महत् ।
महात्मा राक्षसेन्द्रस्तत्प्रविवेश सहानुगः ॥ ७-२५-२॥
tato nikumbhilā nāma laṅkāyāḥ kānanaṃ mahat |
mahātmā rākṣasendrastatpraviveśa sahānugaḥ || 7-25-2||

RMY 7-25-3

तत्र यूपशताकीर्णं सौम्यचैत्योपशोभितम् ।
ददर्श विष्ठितं यज्ञं संप्रदीप्तमिव श्रिया ॥ ७-२५-३॥
tatra yūpaśatākīrṇaṃ saumyacaityopaśobhitam |
dadarśa viṣṭhitaṃ yajñaṃ saṃpradīptamiva śriyā || 7-25-3||

RMY 7-25-4

ततः कृष्णाजिनधरं कमण्डलुशिखाध्वजम् ।
ददर्श स्वसुतं तत्र मेघनादमरिंदमम् ॥ ७-२५-४॥
tataḥ kṛṣṇājinadharaṃ kamaṇḍaluśikhādhvajam |
dadarśa svasutaṃ tatra meghanādamariṃdamam || 7-25-4||

RMY 7-25-5

रक्षःपतिः समासाद्य समाश्लिष्य च बाहुभिः ।
अब्रवीत्किमिदं वत्स वर्तते तद्ब्रवीहि मे ॥ ७-२५-५॥
rakṣaḥpatiḥ samāsādya samāśliṣya ca bāhubhiḥ |
abravītkimidaṃ vatsa vartate tadbravīhi me || 7-25-5||

RMY 7-25-6

उशना त्वब्रवीत्तत्र गुरुर्यज्ञसमृद्धये ।
रावणं राक्षसश्रेष्ठं द्विजश्रेष्ठो महातपाः ॥ ७-२५-६॥
uśanā tvabravīttatra gururyajñasamṛddhaye |
rāvaṇaṃ rākṣasaśreṣṭhaṃ dvijaśreṣṭho mahātapāḥ || 7-25-6||

RMY 7-25-7

अहमाख्यामि ते राजञ्श्रूयतां सर्वमेव च ।
यज्ञास्ते सप्त पुत्रेण प्राप्ताः सुबहुविस्तराः ॥ ७-२५-७॥
ahamākhyāmi te rājañśrūyatāṃ sarvameva ca |
yajñāste sapta putreṇa prāptāḥ subahuvistarāḥ || 7-25-7||

RMY 7-25-8

अग्निष्टोमोऽश्वमेधश्च यज्ञो बहुसुवर्णकः ।
राजसूयस्तथा यज्ञो गोमेधो वैष्णवस्तथा ॥ ७-२५-८॥
agniṣṭomo'śvamedhaśca yajño bahusuvarṇakaḥ |
rājasūyastathā yajño gomedho vaiṣṇavastathā || 7-25-8||

RMY 7-25-9

माहेश्वरे प्रवृत्ते तु यज्ञे पुम्भिः सुदुर्लभे ।
वरांस्ते लब्धवान्पुत्रः साक्षात्पशुपतेरिह ॥ ७-२५-९॥
māheśvare pravṛtte tu yajñe pumbhiḥ sudurlabhe |
varāṃste labdhavānputraḥ sākṣātpaśupateriha || 7-25-9||

RMY 7-25-10

कामगं स्यन्दनं दिव्यमन्तरिक्षचरं ध्रुवम् ।
मायां च तामसीं नाम यया संपद्यते तमः ॥ ७-२५-१०॥
kāmagaṃ syandanaṃ divyamantarikṣacaraṃ dhruvam |
māyāṃ ca tāmasīṃ nāma yayā saṃpadyate tamaḥ || 7-25-10||

RMY 7-25-11

एतया किल संग्रामे मायया राक्षसेश्वर ।
प्रयुद्धस्य गतिः शक्या न हि ज्ञातुं सुरासुरैः ॥ ७-२५-११॥
etayā kila saṃgrāme māyayā rākṣaseśvara |
prayuddhasya gatiḥ śakyā na hi jñātuṃ surāsuraiḥ || 7-25-11||

RMY 7-25-12

अक्षयाविषुधी बाणैश्चापं चापि सुदुर्जयम् ।
अस्त्रं च बलवत्सौम्य शत्रुविध्वंसनं रणे ॥ ७-२५-१२॥
akṣayāviṣudhī bāṇaiścāpaṃ cāpi sudurjayam |
astraṃ ca balavatsaumya śatruvidhvaṃsanaṃ raṇe || 7-25-12||

RMY 7-25-13

एतान्सर्वान्वराँल्लब्ध्वा पुत्रस्तेऽयं दशानन ।
अद्य यज्ञसमाप्तौ च त्वत्प्रतीक्षः स्थितो अहम् ॥ ७-२५-१३॥
etānsarvānvarā~llabdhvā putraste'yaṃ daśānana |
adya yajñasamāptau ca tvatpratīkṣaḥ sthito aham || 7-25-13||

RMY 7-25-14

ततोऽब्रवीद्दशग्रीवो न शोभनमिदं कृतम् ।
पूजिताः शत्रवो यस्माद्द्रव्यैरिन्द्रपुरोगमाः ॥ ७-२५-१४॥
tato'bravīddaśagrīvo na śobhanamidaṃ kṛtam |
pūjitāḥ śatravo yasmāddravyairindrapurogamāḥ || 7-25-14||

RMY 7-25-15

एहीदानीं कृतं यद्धि तदकर्तुं न शक्यते ।
आगच्छ सौम्य गच्छामः स्वमेव भवनं प्रति ॥ ७-२५-१५॥
ehīdānīṃ kṛtaṃ yaddhi tadakartuṃ na śakyate |
āgaccha saumya gacchāmaḥ svameva bhavanaṃ prati || 7-25-15||

RMY 7-25-16

ततो गत्वा दशग्रीवः सपुत्रः सविभीषणः ।
स्त्रियोऽवतारयामास सर्वास्ता बाष्पविक्लवाः ॥ ७-२५-१६॥
tato gatvā daśagrīvaḥ saputraḥ savibhīṣaṇaḥ |
striyo'vatārayāmāsa sarvāstā bāṣpaviklavāḥ || 7-25-16||

RMY 7-25-17

लक्षिण्यो रत्नबूताश्च देवदानवरक्षसाम् ।
नानाभूषणसंपन्ना ज्वलन्त्यः स्वेन तेजसा ॥ ७-२५-१७॥
lakṣiṇyo ratnabūtāśca devadānavarakṣasām |
nānābhūṣaṇasaṃpannā jvalantyaḥ svena tejasā || 7-25-17||

RMY 7-25-18

विभीषणस्तु ता नारीर्दृष्ट्वा शोकसमाकुलाः ।
तस्य तां च मतिं ज्ञात्वा धर्मात्मा वाक्यमब्रवीत् ॥ ७-२५-१८॥
vibhīṣaṇastu tā nārīrdṛṣṭvā śokasamākulāḥ |
tasya tāṃ ca matiṃ jñātvā dharmātmā vākyamabravīt || 7-25-18||

RMY 7-25-19

ईदृशैस्तैः समाचारैर्यशोऽर्थकुलनाशनैः ।
धर्षणं प्राणिनां दत्त्वा स्वमतेन विचेष्टसे ॥ ७-२५-१९॥
īdṛśaistaiḥ samācārairyaśo'rthakulanāśanaiḥ |
dharṣaṇaṃ prāṇināṃ dattvā svamatena viceṣṭase || 7-25-19||

RMY 7-25-20

ज्ञातीन्वै धर्षयित्वेमास्त्वयानीता वराङ्गनाः ।
त्वामतिक्रम्य मधुना राजन्कुम्भीनसी हृता ॥ ७-२५-२०॥
jñātīnvai dharṣayitvemāstvayānītā varāṅganāḥ |
tvāmatikramya madhunā rājankumbhīnasī hṛtā || 7-25-20||

RMY 7-25-21

रावणस्त्वब्रवीद्वाक्यं नावगच्छामि किं त्विदम् ।
को वायं यस्त्वयाख्यातो मधुरित्येव नामतः ॥ ७-२५-२१॥
rāvaṇastvabravīdvākyaṃ nāvagacchāmi kiṃ tvidam |
ko vāyaṃ yastvayākhyāto madhurityeva nāmataḥ || 7-25-21||

RMY 7-25-22

विभीषणस्तु संक्रुद्धो भ्रातरं वाक्यमब्रवीत् ।
श्रूयतामस्य पापस्य कर्मणः फलमागतम् ॥ ७-२५-२२॥
vibhīṣaṇastu saṃkruddho bhrātaraṃ vākyamabravīt |
śrūyatāmasya pāpasya karmaṇaḥ phalamāgatam || 7-25-22||

RMY 7-25-23

मातामहस्य योऽस्माकं ज्येष्ठो भ्राता सुमालिनः ।
माल्यवानिति विख्यातो वृद्धप्राज्ञो निशाचरः ॥ ७-२५-२३॥
mātāmahasya yo'smākaṃ jyeṣṭho bhrātā sumālinaḥ |
mālyavāniti vikhyāto vṛddhaprājño niśācaraḥ || 7-25-23||

RMY 7-25-24

पितुर्ज्येष्ठो जनन्याश्च अस्माकं त्वार्यकोऽभवत् ।
तस्य कुम्भीनसी नाम दुहितुर्दुहिताभवत् ॥ ७-२५-२४॥
piturjyeṣṭho jananyāśca asmākaṃ tvāryako'bhavat |
tasya kumbhīnasī nāma duhiturduhitābhavat || 7-25-24||

RMY 7-25-25

मातृष्वसुरथास्माकं सा कन्या चानलोद्भवा ।
भवत्यस्माकमेषा वै भ्रातॄणां धर्मतः स्वसा ॥ ७-२५-२५॥
mātṛṣvasurathāsmākaṃ sā kanyā cānalodbhavā |
bhavatyasmākameṣā vai bhrātṝṇāṃ dharmataḥ svasā || 7-25-25||

RMY 7-25-26

सा हृता मधुना राजन्राक्षसेन बलीयसा ।
यज्ञप्रवृत्ते पुत्रे ते मयि चान्तर्जलोषिते ॥ ७-२५-२६॥
sā hṛtā madhunā rājanrākṣasena balīyasā |
yajñapravṛtte putre te mayi cāntarjaloṣite || 7-25-26||

RMY 7-25-27

निहत्य राक्षसश्रेष्ठानमात्यांस्तव संमतान् ।
धर्षयित्वा हृता राजन्गुप्ता ह्यन्तःपुरे तव ॥ ७-२५-२७॥
nihatya rākṣasaśreṣṭhānamātyāṃstava saṃmatān |
dharṣayitvā hṛtā rājanguptā hyantaḥpure tava || 7-25-27||

RMY 7-25-28

श्रुत्वा त्वेतन्महाराज क्षान्तमेव हतो न सः ।
यस्मादवश्यं दातव्या कन्या भर्त्रे हि दातृभिः ।
अस्मिन्नेवाभिसंप्राप्तं लोके विदितमस्तु ते ॥ ७-२५-२८॥
śrutvā tvetanmahārāja kṣāntameva hato na saḥ |
yasmādavaśyaṃ dātavyā kanyā bhartre hi dātṛbhiḥ |
asminnevābhisaṃprāptaṃ loke viditamastu te || 7-25-28||

RMY 7-25-29

ततोऽब्रवीद्दशग्रीवः क्रुद्धः संरक्तलोचनः ।
कल्प्यतां मे रथः शीघ्रं शूराः सज्जीभवन्तु च ॥ ७-२५-२९॥
tato'bravīddaśagrīvaḥ kruddhaḥ saṃraktalocanaḥ |
kalpyatāṃ me rathaḥ śīghraṃ śūrāḥ sajjībhavantu ca || 7-25-29||

RMY 7-25-30

भ्राता मे कुम्भकर्णश्च ये च मुख्या निशाचराः ।
वाहनान्यधिरोहन्तु नानाप्रहरणायुधाः ॥ ७-२५-३०॥
bhrātā me kumbhakarṇaśca ye ca mukhyā niśācarāḥ |
vāhanānyadhirohantu nānāpraharaṇāyudhāḥ || 7-25-30||

RMY 7-25-31

अद्य तं समरे हत्वा मधुं रावणनिर्भयम् ।
इन्द्रलोकं गमिष्यामि युद्धकाङ्क्षी सुहृद्वृतः ॥ ७-२५-३१॥
adya taṃ samare hatvā madhuṃ rāvaṇanirbhayam |
indralokaṃ gamiṣyāmi yuddhakāṅkṣī suhṛdvṛtaḥ || 7-25-31||

RMY 7-25-32

ततो विजित्य त्रिदिवं वशे स्थाप्य पुरंदरम् ।
निर्वृतो विहरिष्यामि त्रैलोक्यैश्वर्यशोभितः ॥ ७-२५-३२॥
tato vijitya tridivaṃ vaśe sthāpya puraṃdaram |
nirvṛto vihariṣyāmi trailokyaiśvaryaśobhitaḥ || 7-25-32||

RMY 7-25-33

अक्षौहिणीसहस्राणि चत्वार्युग्राणि रक्षसाम् ।
नानाप्रहरणान्याशु निर्ययुर्युद्धकाङ्क्षिणाम् ॥ ७-२५-३३॥
akṣauhiṇīsahasrāṇi catvāryugrāṇi rakṣasām |
nānāpraharaṇānyāśu niryayuryuddhakāṅkṣiṇām || 7-25-33||

RMY 7-25-34

इन्द्रजित्त्वग्रतः सैन्यं सैनिकान्परिगृह्य च ।
रावणो मध्यतः शूरः कुम्भकर्णश्च पृष्ठतः ॥ ७-२५-३४॥
indrajittvagrataḥ sainyaṃ sainikānparigṛhya ca |
rāvaṇo madhyataḥ śūraḥ kumbhakarṇaśca pṛṣṭhataḥ || 7-25-34||

RMY 7-25-35

विभीषणस्तु धर्मात्मा लङ्कायां धर्ममाचरत् ।
ते तु सर्वे महाभागा ययुर्मधुपुरं प्रति ॥ ७-२५-३५॥
vibhīṣaṇastu dharmātmā laṅkāyāṃ dharmamācarat |
te tu sarve mahābhāgā yayurmadhupuraṃ prati || 7-25-35||

RMY 7-25-36

रथैर्नागैः खरैरुष्ट्रैर्हयैर्दीप्तैर्महोरगैः ।
राक्षसाः प्रययुः सर्वे कृत्वाकाशं निरन्तरम् ॥ ७-२५-३६॥
rathairnāgaiḥ kharairuṣṭrairhayairdīptairmahoragaiḥ |
rākṣasāḥ prayayuḥ sarve kṛtvākāśaṃ nirantaram || 7-25-36||

RMY 7-25-37

दैत्याश्च शतशस्तत्र कृतवैराः सुरैः सह ।
रावणं प्रेक्ष्य गच्छन्तमन्वगच्छन्त पृष्ठतः ॥ ७-२५-३७॥
daityāśca śataśastatra kṛtavairāḥ suraiḥ saha |
rāvaṇaṃ prekṣya gacchantamanvagacchanta pṛṣṭhataḥ || 7-25-37||

RMY 7-25-38

स तु गत्वा मधुपुरं प्रविश्य च दशाननः ।
न ददर्श मधुं तत्र भगिनीं तत्र दृष्टवान् ॥ ७-२५-३८॥
sa tu gatvā madhupuraṃ praviśya ca daśānanaḥ |
na dadarśa madhuṃ tatra bhaginīṃ tatra dṛṣṭavān || 7-25-38||

RMY 7-25-39

सा प्रह्वा प्राञ्जलिर्भूत्वा शिरसा पादयोर्गता ।
तस्य राक्षसराजस्य त्रस्ता कुम्भीनसी स्वसा ॥ ७-२५-३९॥
sā prahvā prāñjalirbhūtvā śirasā pādayorgatā |
tasya rākṣasarājasya trastā kumbhīnasī svasā || 7-25-39||

RMY 7-25-40

तां समुत्थापयामास न भेतव्यमिति ब्रुवन् ।
रावणो राक्षसश्रेष्ठः किं चापि करवाणि ते ॥ ७-२५-४०॥
tāṃ samutthāpayāmāsa na bhetavyamiti bruvan |
rāvaṇo rākṣasaśreṣṭhaḥ kiṃ cāpi karavāṇi te || 7-25-40||

RMY 7-25-41

साब्रवीद्यदि मे राजन्प्रसन्नस्त्वं महाबल ।
भर्तारं न ममेहाद्य हन्तुमर्हसि मानद ॥ ७-२५-४१॥
sābravīdyadi me rājanprasannastvaṃ mahābala |
bhartāraṃ na mamehādya hantumarhasi mānada || 7-25-41||

RMY 7-25-42

सत्यवाग्भव राजेन्द्र मामवेक्षस्व याचतीम् ।
त्वया ह्युक्तं महाबाहो न भेतव्यमिति स्वयम् ॥ ७-२५-४२॥
satyavāgbhava rājendra māmavekṣasva yācatīm |
tvayā hyuktaṃ mahābāho na bhetavyamiti svayam || 7-25-42||

RMY 7-25-43

रावणस्त्वब्रवीद्धृष्टः स्वसारं तत्र संस्थिताम् ।
क्व चासौ तव भर्ता वै मम शीघ्रं निवेद्यताम् ॥ ७-२५-४३॥
rāvaṇastvabravīddhṛṣṭaḥ svasāraṃ tatra saṃsthitām |
kva cāsau tava bhartā vai mama śīghraṃ nivedyatām || 7-25-43||

RMY 7-25-44

सह तेन गमिष्यामि सुरलोकं जयाय वै ।
तव कारुण्यसौहार्दान्निवृत्तोऽस्मि मधोर्वधात् ॥ ७-२५-४४॥
saha tena gamiṣyāmi suralokaṃ jayāya vai |
tava kāruṇyasauhārdānnivṛtto'smi madhorvadhāt || 7-25-44||

RMY 7-25-45

इत्युक्ता सा प्रसुप्तं तं समुत्थाप्य निशाचरम् ।
अब्रवीत्संप्रहृष्टेव राक्षसी सुविपश्चितम् ॥ ७-२५-४५॥
ityuktā sā prasuptaṃ taṃ samutthāpya niśācaram |
abravītsaṃprahṛṣṭeva rākṣasī suvipaścitam || 7-25-45||

RMY 7-25-46

एष प्राप्तो दशग्रीवो मम भ्राता निशाचरः ।
सुरलोकजयाकाङ्क्षी साहाय्ये त्वां वृणोति च ॥ ७-२५-४६॥
eṣa prāpto daśagrīvo mama bhrātā niśācaraḥ |
suralokajayākāṅkṣī sāhāyye tvāṃ vṛṇoti ca || 7-25-46||

RMY 7-25-47

तदस्य त्वं सहायार्थं सबन्धुर्गच्छ राक्षस ।
स्निग्धस्य भजमानस्य युक्तमर्थाय कल्पितुम् ॥ ७-२५-४७॥
tadasya tvaṃ sahāyārthaṃ sabandhurgaccha rākṣasa |
snigdhasya bhajamānasya yuktamarthāya kalpitum || 7-25-47||

RMY 7-25-48

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा तथेत्याह मधुर्वचः ।
ददर्श राक्षसश्रेष्ठं यथान्यायमुपेत्य सः ॥ ७-२५-४८॥
tasyāstadvacanaṃ śrutvā tathetyāha madhurvacaḥ |
dadarśa rākṣasaśreṣṭhaṃ yathānyāyamupetya saḥ || 7-25-48||

RMY 7-25-49

पूजयामास धर्मेण रावणं राक्षसाधिपम् ।
प्राप्तपूजो दशग्रीवो मधुवेश्मनि वीर्यवान् ।
तत्र चैकां निशामुष्य गमनायोपचक्रमे ॥ ७-२५-४९॥
pūjayāmāsa dharmeṇa rāvaṇaṃ rākṣasādhipam |
prāptapūjo daśagrīvo madhuveśmani vīryavān |
tatra caikāṃ niśāmuṣya gamanāyopacakrame || 7-25-49||

RMY 7-25-50

ततः कैलासमासाद्य शैलं वैश्रवणालयम् ।
राक्षसेन्द्रो महेन्द्राभः सेनामुपनिवेशयत् ॥ ७-२५-५०॥
tataḥ kailāsamāsādya śailaṃ vaiśravaṇālayam |
rākṣasendro mahendrābhaḥ senāmupaniveśayat || 7-25-50||

Sarga: 26/100 (47)

RMY 7-26-1

स तु तत्र दशग्रीवः सह सैन्येन वीर्यवान् ।
अस्तं प्राप्ते दिनकरे निवासं समरोचयत् ॥ ७-२६-१॥
sa tu tatra daśagrīvaḥ saha sainyena vīryavān |
astaṃ prāpte dinakare nivāsaṃ samarocayat || 7-26-1||

RMY 7-26-2

उदिते विमले चन्द्रे तुल्यपर्वतवर्चसि ।
स ददर्श गुणांस्तत्र चन्द्रपादोपशोभितान् ॥ ७-२६-२॥
udite vimale candre tulyaparvatavarcasi |
sa dadarśa guṇāṃstatra candrapādopaśobhitān || 7-26-2||

RMY 7-26-3

कर्णिकारवनैर्दिव्यैः कदम्बगहनैस्तथा ।
पद्मिनीभिश्च फुल्लाभिर्मन्दाकिन्या जलैरपि ॥ ७-२६-३॥
karṇikāravanairdivyaiḥ kadambagahanaistathā |
padminībhiśca phullābhirmandākinyā jalairapi || 7-26-3||

RMY 7-26-4

घण्टानामिव संनादः शुश्रुवे मधुरस्वनः ।
अप्सरोगणसंघनां गायतां धनदालये ॥ ७-२६-४॥
ghaṇṭānāmiva saṃnādaḥ śuśruve madhurasvanaḥ |
apsarogaṇasaṃghanāṃ gāyatāṃ dhanadālaye || 7-26-4||

RMY 7-26-5

पुष्पवर्षाणि मुञ्चन्तो नगाः पवनताडिताः ।
शैलं तं वासयन्तीव मधुमाधवगन्धिनः ॥ ७-२६-५॥
puṣpavarṣāṇi muñcanto nagāḥ pavanatāḍitāḥ |
śailaṃ taṃ vāsayantīva madhumādhavagandhinaḥ || 7-26-5||

RMY 7-26-6

मधुपुष्परजःपृक्तं गन्धमादाय पुष्कलम् ।
प्रववौ वर्धयन्कामं रावणस्य सुखोऽनिलः ॥ ७-२६-६॥
madhupuṣparajaḥpṛktaṃ gandhamādāya puṣkalam |
pravavau vardhayankāmaṃ rāvaṇasya sukho'nilaḥ || 7-26-6||

RMY 7-26-7

गेयात्पुष्पसमृद्ध्या च शैत्याद्वायोर्गुणैर्गिरेः ।
प्रवृत्तायां रजन्यां च चन्द्रस्योदयनेन च ॥ ७-२६-७॥
geyātpuṣpasamṛddhyā ca śaityādvāyorguṇairgireḥ |
pravṛttāyāṃ rajanyāṃ ca candrasyodayanena ca || 7-26-7||

RMY 7-26-8

रावणः सुमहावीर्यः कामबाणवशं गतः ।
विनिश्वस्य विनिश्वस्य शशिनं समवैक्षत ॥ ७-२६-८॥
rāvaṇaḥ sumahāvīryaḥ kāmabāṇavaśaṃ gataḥ |
viniśvasya viniśvasya śaśinaṃ samavaikṣata || 7-26-8||

RMY 7-26-9

एतस्मिन्नन्तरे तत्र दिव्यपुष्पविभूषिता ।
सर्वाप्सरोवरा रम्भा पूर्णचन्द्रनिभानना ॥ ७-२६-९॥
etasminnantare tatra divyapuṣpavibhūṣitā |
sarvāpsarovarā rambhā pūrṇacandranibhānanā || 7-26-9||

RMY 7-26-10

कृतैर्विशेषकैरार्द्रैः षडर्तुकुसुमोत्सवैः ।
नीलं सतोयमेघाभं वस्त्रं समवगुण्ठिता ॥ ७-२६-१०॥
kṛtairviśeṣakairārdraiḥ ṣaḍartukusumotsavaiḥ |
nīlaṃ satoyameghābhaṃ vastraṃ samavaguṇṭhitā || 7-26-10||

RMY 7-26-11

यस्य वक्त्रं शशिनिभं भ्रुवौ चापनिभे शुभे ।
ऊरू करिकराकारौ करौ पल्लवकोमलौ ।
सैन्यमध्येन गच्छन्ती रावणेनोपलक्षिता ॥ ७-२६-११॥
yasya vaktraṃ śaśinibhaṃ bhruvau cāpanibhe śubhe |
ūrū karikarākārau karau pallavakomalau |
sainyamadhyena gacchantī rāvaṇenopalakṣitā || 7-26-11||

RMY 7-26-12

तां समुत्थाय रक्षेन्द्रः कामबाणबलार्दितः ।
करे गृहीत्वा गच्छन्तीं स्मयमानोऽभ्यभाषत ॥ ७-२६-१२॥
tāṃ samutthāya rakṣendraḥ kāmabāṇabalārditaḥ |
kare gṛhītvā gacchantīṃ smayamāno'bhyabhāṣata || 7-26-12||

RMY 7-26-13

क्व गच्छसि वरारोहे कां सिद्धिं भजसे स्वयम् ।
कस्याभ्युदयकालोऽयं यस्त्वां समुपभोक्ष्यते ॥ ७-२६-१३॥
kva gacchasi varārohe kāṃ siddhiṃ bhajase svayam |
kasyābhyudayakālo'yaṃ yastvāṃ samupabhokṣyate || 7-26-13||

RMY 7-26-14

तवाननरसस्याद्य पद्मोत्पलसुगन्धिनः ।
सुधामृतरसस्येव कोऽद्य तृप्तिं गमिष्यति ॥ ७-२६-१४॥
tavānanarasasyādya padmotpalasugandhinaḥ |
sudhāmṛtarasasyeva ko'dya tṛptiṃ gamiṣyati || 7-26-14||

RMY 7-26-15

स्वर्णकुम्भनिभौ पीनौ शुभौ भीरु निरन्तरौ ।
कस्योरस्थलसंस्पर्शं दास्यतस्ते कुचाविमौ ॥ ७-२६-१५॥
svarṇakumbhanibhau pīnau śubhau bhīru nirantarau |
kasyorasthalasaṃsparśaṃ dāsyataste kucāvimau || 7-26-15||

RMY 7-26-16

सुवर्णचक्रप्रतिमं स्वर्णदामचितं पृथु ।
अध्यारोक्ष्यति कस्तेऽद्य स्वर्गं जघनरूपिणम् ॥ ७-२६-१६॥
suvarṇacakrapratimaṃ svarṇadāmacitaṃ pṛthu |
adhyārokṣyati kaste'dya svargaṃ jaghanarūpiṇam || 7-26-16||

RMY 7-26-17

मद्विशिष्टः पुमान्कोऽन्यः शक्रो विष्णुरथाश्विनौ ।
मामतीत्य हि यस्य त्वं यासि भीरु न शोभनम् ॥ ७-२६-१७॥
madviśiṣṭaḥ pumānko'nyaḥ śakro viṣṇurathāśvinau |
māmatītya hi yasya tvaṃ yāsi bhīru na śobhanam || 7-26-17||

RMY 7-26-18

विश्रम त्वं पृथुश्रोणि शिलातलमिदं शुभम् ।
त्रैलोक्ये यः प्रभुश्चैव तुल्यो मम न विद्यते ॥ ७-२६-१८॥
viśrama tvaṃ pṛthuśroṇi śilātalamidaṃ śubham |
trailokye yaḥ prabhuścaiva tulyo mama na vidyate || 7-26-18||

RMY 7-26-19

तदेष प्राञ्जलिः प्रह्वो याचते त्वां दशाननः ।
यः प्रभुश्चापि भर्ता च त्रैलोक्यस्य भजस्व माम् ॥ ७-२६-१९॥
tadeṣa prāñjaliḥ prahvo yācate tvāṃ daśānanaḥ |
yaḥ prabhuścāpi bhartā ca trailokyasya bhajasva mām || 7-26-19||

RMY 7-26-20

एवमुक्ताब्रवीद्रम्भा वेपमाना कृताञ्जलिः ।
प्रसीद नार्हसे वक्तुमीदृशं त्वं हि मे गुरुः ॥ ७-२६-२०॥
evamuktābravīdrambhā vepamānā kṛtāñjaliḥ |
prasīda nārhase vaktumīdṛśaṃ tvaṃ hi me guruḥ || 7-26-20||

RMY 7-26-21

अन्येभ्योऽपि त्वया रक्ष्या प्राप्नुयां धर्षणं यदि ।
धर्मतश्च स्नुषा तेऽहं तत्त्वमेतद्ब्रवीमि ते ॥ ७-२६-२१॥
anyebhyo'pi tvayā rakṣyā prāpnuyāṃ dharṣaṇaṃ yadi |
dharmataśca snuṣā te'haṃ tattvametadbravīmi te || 7-26-21||

RMY 7-26-22

अब्रवीत्तां दशग्रीवश्चरणाधोमुखीं स्थिताम् ।
सुतस्य यदि मे भार्या ततस्त्वं मे स्नुषा भवेः ॥ ७-२६-२२॥
abravīttāṃ daśagrīvaścaraṇādhomukhīṃ sthitām |
sutasya yadi me bhāryā tatastvaṃ me snuṣā bhaveḥ || 7-26-22||

RMY 7-26-23

बाढमित्येव सा रम्भा प्राह रावणमुत्तरम् ।
धर्मतस्ते सुतस्याहं भार्या राक्षसपुंगव ॥ ७-२६-२३॥
bāḍhamityeva sā rambhā prāha rāvaṇamuttaram |
dharmataste sutasyāhaṃ bhāryā rākṣasapuṃgava || 7-26-23||

RMY 7-26-24

पुत्रः प्रियतरः प्राणैर्भ्रातुर्वैश्रवणस्य ते ।
ख्यातो यस्त्रिषु लोकेषु नलकूबर इत्यसौ ॥ ७-२६-२४॥
putraḥ priyataraḥ prāṇairbhrāturvaiśravaṇasya te |
khyāto yastriṣu lokeṣu nalakūbara ityasau || 7-26-24||

RMY 7-26-25

धर्मतो यो भवेद्विप्रः क्षत्रियो वीर्यतो भवेत् ।
क्रोधाद्यश्च भवेदग्निः क्षान्त्या च वसुधासमः ॥ ७-२६-२५॥
dharmato yo bhavedvipraḥ kṣatriyo vīryato bhavet |
krodhādyaśca bhavedagniḥ kṣāntyā ca vasudhāsamaḥ || 7-26-25||

RMY 7-26-26

तस्यास्मि कृतसंकेता लोकपालसुतस्य वै ।
तमुद्दिश्य च मे सर्वं विभूषणमिदं कृतम् ॥ ७-२६-२६॥
tasyāsmi kṛtasaṃketā lokapālasutasya vai |
tamuddiśya ca me sarvaṃ vibhūṣaṇamidaṃ kṛtam || 7-26-26||

RMY 7-26-27

यस्य तस्य हि नान्यस्य भावो मां प्रति तिष्ठति ।
तेन सत्येन मां राजन्मोक्तुमर्हस्यरिंदम ॥ ७-२६-२७॥
yasya tasya hi nānyasya bhāvo māṃ prati tiṣṭhati |
tena satyena māṃ rājanmoktumarhasyariṃdama || 7-26-27||

RMY 7-26-28

स हि तिष्ठति धर्मात्मा साम्प्रतं मत्समुत्सुकः ।
तन्न विघ्नं सुतस्येह कर्तुमर्हसि मुञ्च माम् ॥ ७-२६-२८॥
sa hi tiṣṭhati dharmātmā sāmprataṃ matsamutsukaḥ |
tanna vighnaṃ sutasyeha kartumarhasi muñca mām || 7-26-28||

RMY 7-26-29

सद्भिराचरितं मार्गं गच्छ राक्षसपुंगव ।
माननीयो मया हि त्वं लालनीया तथास्मि ते ॥ ७-२६-२९॥
sadbhirācaritaṃ mārgaṃ gaccha rākṣasapuṃgava |
mānanīyo mayā hi tvaṃ lālanīyā tathāsmi te || 7-26-29||

RMY 7-26-30

एवं ब्रुवाणां रम्भां तां धर्मार्थसहितं वचः ।
निर्भर्त्स्य राक्षसो मोहात्प्रतिगृह्य बलाद्बली ।
काममोहाभिसंरब्धो मैथुनायोपचक्रमे ॥ ७-२६-३०॥
evaṃ bruvāṇāṃ rambhāṃ tāṃ dharmārthasahitaṃ vacaḥ |
nirbhartsya rākṣaso mohātpratigṛhya balādbalī |
kāmamohābhisaṃrabdho maithunāyopacakrame || 7-26-30||

RMY 7-26-31

सा विमुक्ता ततो रम्भा भ्रष्टमाल्यविभूषणा ।
गजेन्द्राक्रीडमथिता नदीवाकुलतां गता ॥ ७-२६-३१॥
sā vimuktā tato rambhā bhraṣṭamālyavibhūṣaṇā |
gajendrākrīḍamathitā nadīvākulatāṃ gatā || 7-26-31||

RMY 7-26-32

सा वेपमाना लज्जन्ती भीता करकृताञ्जलिः ।
नलकूबरमासाद्य पादयोर्निपपात ह ॥ ७-२६-३२॥
sā vepamānā lajjantī bhītā karakṛtāñjaliḥ |
nalakūbaramāsādya pādayornipapāta ha || 7-26-32||

RMY 7-26-33

तदवस्थां च तां दृष्ट्वा महात्मा नलकूबरः ।
अब्रवीत्किमिदं भद्रे पादयोः पतितासि मे ॥ ७-२६-३३॥
tadavasthāṃ ca tāṃ dṛṣṭvā mahātmā nalakūbaraḥ |
abravītkimidaṃ bhadre pādayoḥ patitāsi me || 7-26-33||

RMY 7-26-34

सा तु निश्वसमाना च वेपमानाथ साञ्जलिः ।
तस्मै सर्वं यथातथ्यमाख्यातुमुपचक्रमे ॥ ७-२६-३४॥
sā tu niśvasamānā ca vepamānātha sāñjaliḥ |
tasmai sarvaṃ yathātathyamākhyātumupacakrame || 7-26-34||

RMY 7-26-35

एष देव दशग्रीवः प्राप्तो गन्तुं त्रिविष्टपम् ।
तेन सैन्यसहायेन निशेह परिणाम्यते ॥ ७-२६-३५॥
eṣa deva daśagrīvaḥ prāpto gantuṃ triviṣṭapam |
tena sainyasahāyena niśeha pariṇāmyate || 7-26-35||

RMY 7-26-36

आयान्ती तेन दृष्टास्मि त्वत्सकाशमरिंदम ।
गृहीत्वा तेन पृष्टास्मि कस्य त्वमिति रक्षसा ॥ ७-२६-३६॥
āyāntī tena dṛṣṭāsmi tvatsakāśamariṃdama |
gṛhītvā tena pṛṣṭāsmi kasya tvamiti rakṣasā || 7-26-36||

RMY 7-26-37

मया तु सर्वं यत्सत्यं तद्धि तस्मै निवेदितम् ।
काममोहाभिभूतात्मा नाश्रौषीत्तद्वचो मम ॥ ७-२६-३७॥
mayā tu sarvaṃ yatsatyaṃ taddhi tasmai niveditam |
kāmamohābhibhūtātmā nāśrauṣīttadvaco mama || 7-26-37||

RMY 7-26-38

याच्यमानो मया देव स्नुषा तेऽहमिति प्रभो ।
तत्सर्वं पृष्ठतः कृत्वा बलात्तेनास्मि धर्षिता ॥ ७-२६-३८॥
yācyamāno mayā deva snuṣā te'hamiti prabho |
tatsarvaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā balāttenāsmi dharṣitā || 7-26-38||

RMY 7-26-39

एवं त्वमपराधं मे क्षन्तुमर्हसि मानद ।
न हि तुल्यं बलं सौम्य स्त्रियाश्च पुरुषस्य च ॥ ७-२६-३९॥
evaṃ tvamaparādhaṃ me kṣantumarhasi mānada |
na hi tulyaṃ balaṃ saumya striyāśca puruṣasya ca || 7-26-39||

RMY 7-26-40

एवं श्रुत्वा तु संक्रुद्धस्तदा वैश्वरणात्मजः ।
धर्षणां तां परां श्रुत्वा ध्यानं संप्रविवेश ह ॥ ७-२६-४०॥
evaṃ śrutvā tu saṃkruddhastadā vaiśvaraṇātmajaḥ |
dharṣaṇāṃ tāṃ parāṃ śrutvā dhyānaṃ saṃpraviveśa ha || 7-26-40||

RMY 7-26-41

तस्य तत्कर्म विज्ञाय तदा वैश्रवणात्मजः ।
मुहूर्ताद्रोषताम्राक्षस्तोयं जग्राह पाणिना ॥ ७-२६-४१॥
tasya tatkarma vijñāya tadā vaiśravaṇātmajaḥ |
muhūrtādroṣatāmrākṣastoyaṃ jagrāha pāṇinā || 7-26-41||

RMY 7-26-42

गृहीत्वा सलिलं दिव्यमुपस्पृश्य यथाविधि ।
उत्ससर्ज तदा शापं राक्षसेन्द्राय दारुणम् ॥ ७-२६-४२॥
gṛhītvā salilaṃ divyamupaspṛśya yathāvidhi |
utsasarja tadā śāpaṃ rākṣasendrāya dāruṇam || 7-26-42||

RMY 7-26-43

अकामा तेन यस्मात्त्वं बलाद्भद्रे प्रधर्षिता ।
तस्मात्स युवतीमन्यां नाकामामुपयास्यति ॥ ७-२६-४३॥
akāmā tena yasmāttvaṃ balādbhadre pradharṣitā |
tasmātsa yuvatīmanyāṃ nākāmāmupayāsyati || 7-26-43||

RMY 7-26-44

यदा त्वकामां कामार्तो धर्षयिष्यति योषितम् ।
मूर्धा तु सप्तधा तस्य शकलीभविता तदा ॥ ७-२६-४४॥
yadā tvakāmāṃ kāmārto dharṣayiṣyati yoṣitam |
mūrdhā tu saptadhā tasya śakalībhavitā tadā || 7-26-44||

RMY 7-26-45

तस्मिन्नुदाहृते शापे ज्वलिताग्निसमप्रभे ।
देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिश्च खाच्च्युता ॥ ७-२६-४५॥
tasminnudāhṛte śāpe jvalitāgnisamaprabhe |
devadundubhayo neduḥ puṣpavṛṣṭiśca khāccyutā || 7-26-45||

RMY 7-26-46

प्रजापतिमुखाश्चापि सर्वे देवाः प्रहर्षिताः ।
ज्ञात्वा लोकगतिं सर्वां तस्य मृत्युं च रक्षसः ॥ ७-२६-४६॥
prajāpatimukhāścāpi sarve devāḥ praharṣitāḥ |
jñātvā lokagatiṃ sarvāṃ tasya mṛtyuṃ ca rakṣasaḥ || 7-26-46||

RMY 7-26-47

श्रुत्वा तु स दशग्रीवस्तं शापं रोमहर्षणम् ।
नारीषु मैथुनं भावं नाकामास्वभ्यरोचयत् ॥ ७-२६-४७॥
śrutvā tu sa daśagrīvastaṃ śāpaṃ romaharṣaṇam |
nārīṣu maithunaṃ bhāvaṃ nākāmāsvabhyarocayat || 7-26-47||

Sarga: 27/100 (42)

RMY 7-27-1

कैलासं लङ्घयित्वाथ दशग्रीवः सराक्षसः ।
आससाद महातेजा इन्द्रलोकं निशाचरः ॥ ७-२७-१॥
kailāsaṃ laṅghayitvātha daśagrīvaḥ sarākṣasaḥ |
āsasāda mahātejā indralokaṃ niśācaraḥ || 7-27-1||

RMY 7-27-2

तस्य राक्षससैन्यस्य समन्तादुपयास्यतः ।
देवलोकं ययौ शब्दो भिद्यमानार्णवोपमः ॥ ७-२७-२॥
tasya rākṣasasainyasya samantādupayāsyataḥ |
devalokaṃ yayau śabdo bhidyamānārṇavopamaḥ || 7-27-2||

RMY 7-27-3

श्रुत्वा तु रावणं प्राप्तमिन्द्रः संचलितासनः ।
अब्रवीत्तत्र तान्देवान्सर्वानेव समागतान् ॥ ७-२७-३॥
śrutvā tu rāvaṇaṃ prāptamindraḥ saṃcalitāsanaḥ |
abravīttatra tāndevānsarvāneva samāgatān || 7-27-3||

RMY 7-27-4

आदित्यान्सवसून्रुद्रान्विश्वान्साध्यान्मरुद्गणान् ।
सज्जीभवत युद्धार्थं रावणस्य दुरात्मनः ॥ ७-२७-४॥
ādityānsavasūnrudrānviśvānsādhyānmarudgaṇān |
sajjībhavata yuddhārthaṃ rāvaṇasya durātmanaḥ || 7-27-4||

RMY 7-27-5

एवमुक्तास्तु शक्रेण देवाः शक्रसमा युधि ।
संनह्यन्त महासत्त्वा युद्धश्रद्धासमन्विताः ॥ ७-२७-५॥
evamuktāstu śakreṇa devāḥ śakrasamā yudhi |
saṃnahyanta mahāsattvā yuddhaśraddhāsamanvitāḥ || 7-27-5||

RMY 7-27-6

स तु दीनः परित्रस्तो महेन्द्रो रावणं प्रति ।
विष्णोः समीपमागत्य वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ७-२७-६॥
sa tu dīnaḥ paritrasto mahendro rāvaṇaṃ prati |
viṣṇoḥ samīpamāgatya vākyametaduvāca ha || 7-27-6||

RMY 7-27-7

विष्णो कथं करिष्यामो महावीर्यपराक्रम ।
असौ हि बलवान्रक्षो युद्धार्थमभिवर्तते ॥ ७-२७-७॥
viṣṇo kathaṃ kariṣyāmo mahāvīryaparākrama |
asau hi balavānrakṣo yuddhārthamabhivartate || 7-27-7||

RMY 7-27-8

वरप्रदानाद्बलवान्न खल्वन्येन हेतुना ।
तच्च सत्यं हि कर्तव्यं वाक्यं देव प्रजापतेः ॥ ७-२७-८॥
varapradānādbalavānna khalvanyena hetunā |
tacca satyaṃ hi kartavyaṃ vākyaṃ deva prajāpateḥ || 7-27-8||

RMY 7-27-9

तद्यथा नमुचिर्वृत्रो बलिर्नरकशम्बरौ ।
त्वन्मतं समवष्टभ्य यथा दग्धास्तथा कुरु ॥ ७-२७-९॥
tadyathā namucirvṛtro balirnarakaśambarau |
tvanmataṃ samavaṣṭabhya yathā dagdhāstathā kuru || 7-27-9||

RMY 7-27-10

न ह्यन्यो देव देवानामापत्सु सुमहाबल ।
गतिः परायणं वास्ति त्वामृते पुरुषोत्तम ॥ ७-२७-१०॥
na hyanyo deva devānāmāpatsu sumahābala |
gatiḥ parāyaṇaṃ vāsti tvāmṛte puruṣottama || 7-27-10||

RMY 7-27-11

त्वं हि नारायणः श्रीमान्पद्मनाभः सनातनः ।
त्वयाहं स्थापितश्चैव देवराज्ये सनातने ॥ ७-२७-११॥
tvaṃ hi nārāyaṇaḥ śrīmānpadmanābhaḥ sanātanaḥ |
tvayāhaṃ sthāpitaścaiva devarājye sanātane || 7-27-11||

RMY 7-27-12

तदाख्याहि यथातत्त्वं देवदेव मम स्वयम् ।
असिचक्रसहायस्त्वं युध्यसे संयुगे रिपुम् ॥ ७-२७-१२॥
tadākhyāhi yathātattvaṃ devadeva mama svayam |
asicakrasahāyastvaṃ yudhyase saṃyuge ripum || 7-27-12||

RMY 7-27-13

एवमुक्तः स शक्रेण देवो नारायणः प्रभुः ।
अब्रवीन्न परित्रासः कार्यस्ते श्रूयतां च मे ॥ ७-२७-१३॥
evamuktaḥ sa śakreṇa devo nārāyaṇaḥ prabhuḥ |
abravīnna paritrāsaḥ kāryaste śrūyatāṃ ca me || 7-27-13||

RMY 7-27-14

न तावदेष दुर्वृत्तः शक्यो दैवतदानवैः ।
हन्तुं युधि समासाद्य वरदानेन दुर्जयः ॥ ७-२७-१४॥
na tāvadeṣa durvṛttaḥ śakyo daivatadānavaiḥ |
hantuṃ yudhi samāsādya varadānena durjayaḥ || 7-27-14||

RMY 7-27-15

सर्वथा तु महत्कर्म करिष्यति बलोत्कटः ।
रक्षः पुत्रसहायोऽसौ दृष्टमेतन्निसर्गतः ॥ ७-२७-१५॥
sarvathā tu mahatkarma kariṣyati balotkaṭaḥ |
rakṣaḥ putrasahāyo'sau dṛṣṭametannisargataḥ || 7-27-15||

RMY 7-27-16

ब्रवीषि यत्तु मां शक्र संयुगे योत्स्यसीति ह ।
नैवाहं प्रतियोत्स्ये तं रावणं राक्षसाधिपम् ॥ ७-२७-१६॥
bravīṣi yattu māṃ śakra saṃyuge yotsyasīti ha |
naivāhaṃ pratiyotsye taṃ rāvaṇaṃ rākṣasādhipam || 7-27-16||

RMY 7-27-17

अनिहत्य रिपुं विष्णुर्न हि प्रतिनिवर्तते ।
दुर्लभश्चैष कामोऽद्य वरमासाद्य राक्षसे ॥ ७-२७-१७॥
anihatya ripuṃ viṣṇurna hi pratinivartate |
durlabhaścaiṣa kāmo'dya varamāsādya rākṣase || 7-27-17||

RMY 7-27-18

प्रतिजानामि देवेन्द्र त्वत्समीपं शतक्रतो ।
राक्षसस्याहमेवास्य भविता मृत्युकारणम् ॥ ७-२७-१८॥
pratijānāmi devendra tvatsamīpaṃ śatakrato |
rākṣasasyāhamevāsya bhavitā mṛtyukāraṇam || 7-27-18||

RMY 7-27-19

अहमेनं वधिष्यामि रावणं ससुतं युधि ।
देवतास्तोषयिष्यामि ज्ञात्वा कालमुपस्थितम् ॥ ७-२७-१९॥
ahamenaṃ vadhiṣyāmi rāvaṇaṃ sasutaṃ yudhi |
devatāstoṣayiṣyāmi jñātvā kālamupasthitam || 7-27-19||

RMY 7-27-20

एतस्मिन्नन्तरे नादः शुश्रुवे रजनीक्षये ।
तस्य रावणसैन्यस्य प्रयुद्धस्य समन्ततः ॥ ७-२७-२०॥
etasminnantare nādaḥ śuśruve rajanīkṣaye |
tasya rāvaṇasainyasya prayuddhasya samantataḥ || 7-27-20||

RMY 7-27-21

अथ युद्धं समभवद्देवराक्षसयोस्तदा ।
घोरं तुमुलनिर्ह्रादं नानाप्रहरणायुधम् ॥ ७-२७-२१॥
atha yuddhaṃ samabhavaddevarākṣasayostadā |
ghoraṃ tumulanirhrādaṃ nānāpraharaṇāyudham || 7-27-21||

RMY 7-27-22

एतस्मिन्नन्तरे शूरा राक्षसा घोरदर्शनाः ।
युद्धार्थमभ्यधावन्त सचिवा रावणाज्ञया ॥ ७-२७-२२॥
etasminnantare śūrā rākṣasā ghoradarśanāḥ |
yuddhārthamabhyadhāvanta sacivā rāvaṇājñayā || 7-27-22||

RMY 7-27-23

मारीचश्च प्रहस्तश्च महापार्श्वमहोदरौ ।
अकम्पनो निकुम्भश्च शुकः सारण एव च ॥ ७-२७-२३॥
mārīcaśca prahastaśca mahāpārśvamahodarau |
akampano nikumbhaśca śukaḥ sāraṇa eva ca || 7-27-23||

RMY 7-27-24

संह्रादिर्धूमकेतुश्च महादंष्ट्रो महामुखः ।
जम्बुमाली महामाली विरूपाक्षश्च राक्षसः ॥ ७-२७-२४॥
saṃhrādirdhūmaketuśca mahādaṃṣṭro mahāmukhaḥ |
jambumālī mahāmālī virūpākṣaśca rākṣasaḥ || 7-27-24||

RMY 7-27-25

एतैः सर्वैर्महावीर्यैर्वृतो राक्षसपुंगवः ।
रावणस्यार्यकः सैन्यं सुमाली प्रविवेश ह ॥ ७-२७-२५॥
etaiḥ sarvairmahāvīryairvṛto rākṣasapuṃgavaḥ |
rāvaṇasyāryakaḥ sainyaṃ sumālī praviveśa ha || 7-27-25||

RMY 7-27-26

स हि देवगणान्सर्वान्नानाप्रहरणैः शितैः ।
विध्वंसयति संक्रुद्धः सह तैः क्षणदाचरैः ॥ ७-२७-२६॥
sa hi devagaṇānsarvānnānāpraharaṇaiḥ śitaiḥ |
vidhvaṃsayati saṃkruddhaḥ saha taiḥ kṣaṇadācaraiḥ || 7-27-26||

RMY 7-27-27

एतस्मिन्नन्तरे शूरो वसूनामष्टमो वसुः ।
सावित्र इति विख्यातः प्रविवेश महारणम् ॥ ७-२७-२७॥
etasminnantare śūro vasūnāmaṣṭamo vasuḥ |
sāvitra iti vikhyātaḥ praviveśa mahāraṇam || 7-27-27||

RMY 7-27-28

ततो युद्धं समभवत्सुराणां राक्षसैः सह ।
क्रुद्धानां रक्षसां कीर्तिं समरेष्वनिवर्तिनाम् ॥ ७-२७-२८॥
tato yuddhaṃ samabhavatsurāṇāṃ rākṣasaiḥ saha |
kruddhānāṃ rakṣasāṃ kīrtiṃ samareṣvanivartinām || 7-27-28||

RMY 7-27-29

ततस्ते राक्षसाः शूरा देवांस्तान्समरे स्थितान् ।
नानाप्रहरणैर्घोरैर्जघ्नुः शतसहस्रशः ॥ ७-२७-२९॥
tataste rākṣasāḥ śūrā devāṃstānsamare sthitān |
nānāpraharaṇairghorairjaghnuḥ śatasahasraśaḥ || 7-27-29||

RMY 7-27-30

सुरास्तु राक्षसान्घोरान्महावीर्यान्स्वतेजसा ।
समरे विविधैः शस्त्रैरनयन्यमसादनम् ॥ ७-२७-३०॥
surāstu rākṣasānghorānmahāvīryānsvatejasā |
samare vividhaiḥ śastrairanayanyamasādanam || 7-27-30||

RMY 7-27-31

एतस्मिन्नन्तरे शूरः सुमाली नाम राक्षसः ।
नानाप्रहरणैः क्रुद्धो रणमेवाभ्यवर्तत ॥ ७-२७-३१॥
etasminnantare śūraḥ sumālī nāma rākṣasaḥ |
nānāpraharaṇaiḥ kruddho raṇamevābhyavartata || 7-27-31||

RMY 7-27-32

देवानां तद्बलं सर्वं नानाप्रहरणैः शितैः ।
विध्वंसयति संक्रुद्धो वायुर्जलधरानिव ॥ ७-२७-३२॥
devānāṃ tadbalaṃ sarvaṃ nānāpraharaṇaiḥ śitaiḥ |
vidhvaṃsayati saṃkruddho vāyurjaladharāniva || 7-27-32||

RMY 7-27-33

ते महाबाणवर्षैश्च शूलैः प्रासैश्च दारुणैः ।
पीड्यमानाः सुराः सर्वे न व्यतिष्ठन्समाहिताः ॥ ७-२७-३३॥
te mahābāṇavarṣaiśca śūlaiḥ prāsaiśca dāruṇaiḥ |
pīḍyamānāḥ surāḥ sarve na vyatiṣṭhansamāhitāḥ || 7-27-33||

RMY 7-27-34

ततो विद्राव्यमाणेषु त्रिदशेषु सुमालिना ।
वसूनामष्टमो देवः सावित्रो व्यवतिष्ठत ॥ ७-२७-३४॥
tato vidrāvyamāṇeṣu tridaśeṣu sumālinā |
vasūnāmaṣṭamo devaḥ sāvitro vyavatiṣṭhata || 7-27-34||

RMY 7-27-35

संवृतः स्वैरनीकैस्तु प्रहरन्तं निशाचरम् ।
विक्रमेण महातेजा वारयामास संयुगे ॥ ७-२७-३५॥
saṃvṛtaḥ svairanīkaistu praharantaṃ niśācaram |
vikrameṇa mahātejā vārayāmāsa saṃyuge || 7-27-35||

RMY 7-27-36

सुमत्तयोस्तयोरासीद्युद्धं लोके सुदारुणम् ।
सुमालिनो वसोश्चैव समरेष्वनिवर्तिनोः ॥ ७-२७-३६॥
sumattayostayorāsīdyuddhaṃ loke sudāruṇam |
sumālino vasoścaiva samareṣvanivartinoḥ || 7-27-36||

RMY 7-27-37

ततस्तस्य महाबाणैर्वसुना सुमहात्मना ।
महान्स पन्नगरथः क्षणेन विनिपातितः ॥ ७-२७-३७॥
tatastasya mahābāṇairvasunā sumahātmanā |
mahānsa pannagarathaḥ kṣaṇena vinipātitaḥ || 7-27-37||

RMY 7-27-38

हत्वा तु संयुगे तस्य रथं बाणशतैः शितैः ।
गदां तस्य वधार्थाय वसुर्जग्राह पाणिना ॥ ७-२७-३८॥
hatvā tu saṃyuge tasya rathaṃ bāṇaśataiḥ śitaiḥ |
gadāṃ tasya vadhārthāya vasurjagrāha pāṇinā || 7-27-38||

RMY 7-27-39

तां प्रदीप्तां प्रगृह्याशु कालदण्डनिभां शुभाम् ।
तस्य मूर्धनि सावित्रः सुमालेर्विनिपातयत् ॥ ७-२७-३९॥
tāṃ pradīptāṃ pragṛhyāśu kāladaṇḍanibhāṃ śubhām |
tasya mūrdhani sāvitraḥ sumālervinipātayat || 7-27-39||

RMY 7-27-40

तस्य मूर्धनि सोल्काभा पतन्ती च तदा बभौ ।
सहस्राक्षसमुत्सृष्टा गिराविव महाशनिः ॥ ७-२७-४०॥
tasya mūrdhani solkābhā patantī ca tadā babhau |
sahasrākṣasamutsṛṣṭā girāviva mahāśaniḥ || 7-27-40||

RMY 7-27-41

तस्य नैवास्थि कायो वा न मांसं ददृशे तदा ।
गदया भस्मसाद्भूतो रणे तस्मिन्निपातितः ॥ ७-२७-४१॥
tasya naivāsthi kāyo vā na māṃsaṃ dadṛśe tadā |
gadayā bhasmasādbhūto raṇe tasminnipātitaḥ || 7-27-41||

RMY 7-27-42

तं दृष्ट्वा निहतं संख्ये राक्षसास्ते समन्ततः ।
दुद्रुवुः सहिताः सर्वे क्रोशमाना महास्वनम् ॥ ७-२७-४२॥
taṃ dṛṣṭvā nihataṃ saṃkhye rākṣasāste samantataḥ |
dudruvuḥ sahitāḥ sarve krośamānā mahāsvanam || 7-27-42||

Sarga: 28/100 (46)

RMY 7-28-1

सुमालिनं हतं दृष्ट्वा वसुना भस्मसात्कृतम् ।
विद्रुतं चापि स्वं सैन्यं लक्षयित्वार्दितं शरैः ॥ ७-२८-१॥
sumālinaṃ hataṃ dṛṣṭvā vasunā bhasmasātkṛtam |
vidrutaṃ cāpi svaṃ sainyaṃ lakṣayitvārditaṃ śaraiḥ || 7-28-1||

RMY 7-28-2

ततः स बलवान्क्रुद्धो रावणस्य सुतो युधि ।
निवर्त्य राक्षसान्सर्वान्मेघनादो व्यतिष्ठत ॥ ७-२८-२॥
tataḥ sa balavānkruddho rāvaṇasya suto yudhi |
nivartya rākṣasānsarvānmeghanādo vyatiṣṭhata || 7-28-2||

RMY 7-28-3

स रथेनाग्निवर्णेन कामगेन महारथः ।
अभिदुद्राव सेनां तां वनान्यग्निरिव ज्वलन् ॥ ७-२८-३॥
sa rathenāgnivarṇena kāmagena mahārathaḥ |
abhidudrāva senāṃ tāṃ vanānyagniriva jvalan || 7-28-3||

RMY 7-28-4

ततः प्रविशतस्तस्य विविधायुधधारिणः ।
विदुद्रुवुर्दिशः सर्वा देवास्तस्य च दर्शनात् ॥ ७-२८-४॥
tataḥ praviśatastasya vividhāyudhadhāriṇaḥ |
vidudruvurdiśaḥ sarvā devāstasya ca darśanāt || 7-28-4||

RMY 7-28-5

न तत्रावस्थितः कश्चिद्रणे तस्य युयुत्सतः ।
सर्वानाविध्य वित्रस्तान्दृष्ट्वा शक्रोऽभ्यभाषत ॥ ७-२८-५॥
na tatrāvasthitaḥ kaścidraṇe tasya yuyutsataḥ |
sarvānāvidhya vitrastāndṛṣṭvā śakro'bhyabhāṣata || 7-28-5||

RMY 7-28-6

न भेतव्यं न गन्तव्यं निवर्तध्वं रणं प्रति ।
एष गच्छति मे पुत्रो युद्धार्थमपराजितः ॥ ७-२८-६॥
na bhetavyaṃ na gantavyaṃ nivartadhvaṃ raṇaṃ prati |
eṣa gacchati me putro yuddhārthamaparājitaḥ || 7-28-6||

RMY 7-28-7

ततः शक्रसुतो देवो जयन्त इति विश्रुतः ।
रथेनाद्भुतकल्पेन संग्राममभिवर्तत ॥ ७-२८-७॥
tataḥ śakrasuto devo jayanta iti viśrutaḥ |
rathenādbhutakalpena saṃgrāmamabhivartata || 7-28-7||

RMY 7-28-8

ततस्ते त्रिदशाः सर्वे परिवार्य शचीसुतम् ।
रावणस्य सुतं युद्धे समासाद्य व्यवस्थिताः ॥ ७-२८-८॥
tataste tridaśāḥ sarve parivārya śacīsutam |
rāvaṇasya sutaṃ yuddhe samāsādya vyavasthitāḥ || 7-28-8||

RMY 7-28-9

तेषां युद्धं महदभूत्सदृशं देवरक्षसाम् ।
कृते महेन्द्रपुत्रस्य राक्षसेन्द्रसुतस्य च ॥ ७-२८-९॥
teṣāṃ yuddhaṃ mahadabhūtsadṛśaṃ devarakṣasām |
kṛte mahendraputrasya rākṣasendrasutasya ca || 7-28-9||

RMY 7-28-10

ततो मातलिपुत्रे तु गोमुखे राक्षसात्मजः ।
सारथौ पातयामास शरान्काञ्चनभूषणान् ॥ ७-२८-१०॥
tato mātaliputre tu gomukhe rākṣasātmajaḥ |
sārathau pātayāmāsa śarānkāñcanabhūṣaṇān || 7-28-10||

RMY 7-28-11

शचीसुतस्त्वपि तथा जयन्तस्तस्य सारथिम् ।
तं चैव रावणिं क्रुद्धः प्रत्यविध्यद्रणाजिरे ॥ ७-२८-११॥
śacīsutastvapi tathā jayantastasya sārathim |
taṃ caiva rāvaṇiṃ kruddhaḥ pratyavidhyadraṇājire || 7-28-11||

RMY 7-28-12

ततः क्रुद्धो महातेजा रक्षो विस्फारितेक्षणः ।
रावणिः शक्रपुत्रं तं शरवर्षैरवाकिरत् ॥ ७-२८-१२॥
tataḥ kruddho mahātejā rakṣo visphāritekṣaṇaḥ |
rāvaṇiḥ śakraputraṃ taṃ śaravarṣairavākirat || 7-28-12||

RMY 7-28-13

ततः प्रगृह्य शस्त्राणि सारवन्ति महान्ति च ।
शतघ्नीस्तोमरान्प्रासान्गदाखड्गपरश्वधान् ।
सुमहान्त्यद्रिशृङ्गाणि पातयामास रावणिः ॥ ७-२८-१३॥
tataḥ pragṛhya śastrāṇi sāravanti mahānti ca |
śataghnīstomarānprāsāngadākhaḍgaparaśvadhān |
sumahāntyadriśṛṅgāṇi pātayāmāsa rāvaṇiḥ || 7-28-13||

RMY 7-28-14

ततः प्रव्यथिता लोकाः संजज्ञे च तमो महत् ।
तस्य रावणपुत्रस्य तदा शत्रूनभिघ्नतः ॥ ७-२८-१४॥
tataḥ pravyathitā lokāḥ saṃjajñe ca tamo mahat |
tasya rāvaṇaputrasya tadā śatrūnabhighnataḥ || 7-28-14||

RMY 7-28-15

ततस्तद्दैवतबलं समन्तात्तं शचीसुतम् ।
बहुप्रकारमस्वस्थं तत्र तत्र स्म धावति ॥ ७-२८-१५॥
tatastaddaivatabalaṃ samantāttaṃ śacīsutam |
bahuprakāramasvasthaṃ tatra tatra sma dhāvati || 7-28-15||

RMY 7-28-16

नाभ्यजानंस्तदान्योन्यं शत्रून्वा दैवतानि वा ।
तत्र तत्र विपर्यस्तं समन्तात्परिधावितम् ॥ ७-२८-१६॥
nābhyajānaṃstadānyonyaṃ śatrūnvā daivatāni vā |
tatra tatra viparyastaṃ samantātparidhāvitam || 7-28-16||

RMY 7-28-17

एतस्मिन्नन्तरे शूरः पुलोमा नाम वीर्यवान् ।
दैतेयस्तेन संगृह्य शचीपुत्रोऽपवाहितः ॥ ७-२८-१७॥
etasminnantare śūraḥ pulomā nāma vīryavān |
daiteyastena saṃgṛhya śacīputro'pavāhitaḥ || 7-28-17||

RMY 7-28-18

गृहीत्वा तं तु नप्तारं प्रविष्टः स महोदधिम् ।
मातामहोऽर्यकस्तस्य पौलोमी येन सा शची ॥ ७-२८-१८॥
gṛhītvā taṃ tu naptāraṃ praviṣṭaḥ sa mahodadhim |
mātāmaho'ryakastasya paulomī yena sā śacī || 7-28-18||

RMY 7-28-19

प्रणाशं दृश्य तु सुरा जयन्तस्यातिदारुणम् ।
व्यथिताश्चाप्रहृष्टाश्च समन्ताद्विप्रदुद्रुवुः ॥ ७-२८-१९॥
praṇāśaṃ dṛśya tu surā jayantasyātidāruṇam |
vyathitāścāprahṛṣṭāśca samantādvipradudruvuḥ || 7-28-19||

RMY 7-28-20

रावणिस्त्वथ संहृष्टो बलैः परिवृतः स्वकैः ।
अभ्यधावत देवांस्तान्मुमोच च महास्वनम् ॥ ७-२८-२०॥
rāvaṇistvatha saṃhṛṣṭo balaiḥ parivṛtaḥ svakaiḥ |
abhyadhāvata devāṃstānmumoca ca mahāsvanam || 7-28-20||

RMY 7-28-21

दृष्ट्वा प्रणाशं पुत्रस्य रावणेश्चापि विक्रमम् ।
मातलिं प्राह देवेन्द्रो रथः समुपनीयताम् ॥ ७-२८-२१॥
dṛṣṭvā praṇāśaṃ putrasya rāvaṇeścāpi vikramam |
mātaliṃ prāha devendro rathaḥ samupanīyatām || 7-28-21||

RMY 7-28-22

स तु दिव्यो महाभीमः सज्ज एव महारथः ।
उपस्थितो मातलिना वाह्यमानो मनोजवः ॥ ७-२८-२२॥
sa tu divyo mahābhīmaḥ sajja eva mahārathaḥ |
upasthito mātalinā vāhyamāno manojavaḥ || 7-28-22||

RMY 7-28-23

ततो मेघा रथे तस्मिंस्तडिद्वन्तो महास्वनाः ।
अग्रतो वायुचपला गच्छन्तो व्यनदंस्तदा ॥ ७-२८-२३॥
tato meghā rathe tasmiṃstaḍidvanto mahāsvanāḥ |
agrato vāyucapalā gacchanto vyanadaṃstadā || 7-28-23||

RMY 7-28-24

नानावाद्यानि वाद्यन्त स्तुतयश्च समाहिताः ।
ननृतुश्चाप्सरःसंघाः प्रयाते वासवे रणम् ॥ ७-२८-२४॥
nānāvādyāni vādyanta stutayaśca samāhitāḥ |
nanṛtuścāpsaraḥsaṃghāḥ prayāte vāsave raṇam || 7-28-24||

RMY 7-28-25

रुद्रैर्वसुभिरादित्यैः साध्यैश्च समरुद्गणैः ।
वृतो नानाप्रहरणैर्निर्ययौ त्रिदशाधिपः ॥ ७-२८-२५॥
rudrairvasubhirādityaiḥ sādhyaiśca samarudgaṇaiḥ |
vṛto nānāpraharaṇairniryayau tridaśādhipaḥ || 7-28-25||

RMY 7-28-26

निर्गच्छतस्तु शक्रस्य परुषं पवनो ववौ ।
भास्करो निष्प्रभश्चासीन्महोल्काश्च प्रपेदिरे ॥ ७-२८-२६॥
nirgacchatastu śakrasya paruṣaṃ pavano vavau |
bhāskaro niṣprabhaścāsīnmaholkāśca prapedire || 7-28-26||

RMY 7-28-27

एतस्मिन्नन्तरे शूरो दशग्रीवः प्रतापवान् ।
आरुरोह रथं दिव्यं निर्मितं विश्वकर्मणा ॥ ७-२८-२७॥
etasminnantare śūro daśagrīvaḥ pratāpavān |
āruroha rathaṃ divyaṃ nirmitaṃ viśvakarmaṇā || 7-28-27||

RMY 7-28-28

पन्नगैः सुमहाकायैर्वेष्टितं लोमहर्षणैः ।
येषां निश्वासवातेन प्रदीप्तमिव संयुगम् ॥ ७-२८-२८॥
pannagaiḥ sumahākāyairveṣṭitaṃ lomaharṣaṇaiḥ |
yeṣāṃ niśvāsavātena pradīptamiva saṃyugam || 7-28-28||

RMY 7-28-29

दैत्यैर्निशाचरैः शूरै रथः संपरिवारितः ।
समराभिमुखो दिव्यो महेन्द्रमभिवर्तत ॥ ७-२८-२९॥
daityairniśācaraiḥ śūrai rathaḥ saṃparivāritaḥ |
samarābhimukho divyo mahendramabhivartata || 7-28-29||

RMY 7-28-30

पुत्रं तं वारयित्वासौ स्वयमेव व्यवस्थितः ।
सोऽपि युद्धाद्विनिष्क्रम्य रावणिः समुपाविशत् ॥ ७-२८-३०॥
putraṃ taṃ vārayitvāsau svayameva vyavasthitaḥ |
so'pi yuddhādviniṣkramya rāvaṇiḥ samupāviśat || 7-28-30||

RMY 7-28-31

ततो युद्धं प्रवृत्तं तु सुराणां राक्षसैः सह ।
शस्त्राभिवर्षणं घोरं मेघानामिव संयुगे ॥ ७-२८-३१॥
tato yuddhaṃ pravṛttaṃ tu surāṇāṃ rākṣasaiḥ saha |
śastrābhivarṣaṇaṃ ghoraṃ meghānāmiva saṃyuge || 7-28-31||

RMY 7-28-32

कुम्भकर्णस्तु दुष्टात्मा नानाप्रहरणोद्यतः ।
नाज्ञायत तदा युद्धे सह केनाप्ययुध्यत ॥ ७-२८-३२॥
kumbhakarṇastu duṣṭātmā nānāpraharaṇodyataḥ |
nājñāyata tadā yuddhe saha kenāpyayudhyata || 7-28-32||

RMY 7-28-33

दन्तैर्भुजाभ्यां पद्भ्यां च शक्तितोमरसायकैः ।
येन केनैव संरब्धस्ताडयामास वै सुरान् ॥ ७-२८-३३॥
dantairbhujābhyāṃ padbhyāṃ ca śaktitomarasāyakaiḥ |
yena kenaiva saṃrabdhastāḍayāmāsa vai surān || 7-28-33||

RMY 7-28-34

ततो रुद्रैर्महाभागैः सहादित्यैर्निशाचरः ।
प्रयुद्धस्तैश्च संग्रामे कृत्तः शस्त्रैर्निरन्तरम् ॥ ७-२८-३४॥
tato rudrairmahābhāgaiḥ sahādityairniśācaraḥ |
prayuddhastaiśca saṃgrāme kṛttaḥ śastrairnirantaram || 7-28-34||

RMY 7-28-35

ततस्तद्राक्षसं सैन्यं त्रिदशैः समरुद्गणैः ।
रणे विद्रावितं सर्वं नानाप्रहरणैः शितैः ॥ ७-२८-३५॥
tatastadrākṣasaṃ sainyaṃ tridaśaiḥ samarudgaṇaiḥ |
raṇe vidrāvitaṃ sarvaṃ nānāpraharaṇaiḥ śitaiḥ || 7-28-35||

RMY 7-28-36

केचिद्विनिहताः शस्त्रैर्वेष्टन्ति स्म महीतले ।
वाहनेष्ववसक्ताश्च स्थिता एवापरे रणे ॥ ७-२८-३६॥
kecidvinihatāḥ śastrairveṣṭanti sma mahītale |
vāhaneṣvavasaktāśca sthitā evāpare raṇe || 7-28-36||

RMY 7-28-37

रथान्नागान्खरानुष्ट्रान्पन्नगांस्तुरगांस्तथा ।
शिंशुमारान्वराहांश्च पिशाचवदनांस्तथा ॥ ७-२८-३७॥
rathānnāgānkharānuṣṭrānpannagāṃsturagāṃstathā |
śiṃśumārānvarāhāṃśca piśācavadanāṃstathā || 7-28-37||

RMY 7-28-38

तान्समालिङ्ग्य बाहुभ्यां विष्टब्धाः केचिदुच्छ्रिताः ।
देवैस्तु शस्त्रसंविद्धा मम्रिरे च निशाचराः ॥ ७-२८-३८॥
tānsamāliṅgya bāhubhyāṃ viṣṭabdhāḥ keciducchritāḥ |
devaistu śastrasaṃviddhā mamrire ca niśācarāḥ || 7-28-38||

RMY 7-28-39

चित्रकर्म इवाभाति स तेषां रणसंप्लवः ।
निहतानां प्रमत्तानां राक्षसानां महीतले ॥ ७-२८-३९॥
citrakarma ivābhāti sa teṣāṃ raṇasaṃplavaḥ |
nihatānāṃ pramattānāṃ rākṣasānāṃ mahītale || 7-28-39||

RMY 7-28-40

शोणितोदक निष्यन्दाकङ्कगृध्रसमाकुला ।
प्रवृत्ता संयुगमुखे शस्त्रग्राहवती नदी ॥ ७-२८-४०॥
śoṇitodaka niṣyandākaṅkagṛdhrasamākulā |
pravṛttā saṃyugamukhe śastragrāhavatī nadī || 7-28-40||

RMY 7-28-41

एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धो दशग्रीवः प्रतापवान् ।
निरीक्ष्य तद्बलं सर्वं दैवतैर्विनिपातितम् ॥ ७-२८-४१॥
etasminnantare kruddho daśagrīvaḥ pratāpavān |
nirīkṣya tadbalaṃ sarvaṃ daivatairvinipātitam || 7-28-41||

RMY 7-28-42

स तं प्रतिविगाह्याशु प्रवृद्धं सैन्यसागरम् ।
त्रिदशान्समरे निघ्नञ्शक्रमेवाभ्यवर्तत ॥ ७-२८-४२॥
sa taṃ prativigāhyāśu pravṛddhaṃ sainyasāgaram |
tridaśānsamare nighnañśakramevābhyavartata || 7-28-42||

RMY 7-28-43

ततः शक्रो महच्चापं विस्फार्य सुमहास्वनम् ।
यस्य विस्फारघोषेण स्वनन्ति स्म दिशो दश ॥ ७-२८-४३॥
tataḥ śakro mahaccāpaṃ visphārya sumahāsvanam |
yasya visphāraghoṣeṇa svananti sma diśo daśa || 7-28-43||

RMY 7-28-44

तद्विकृष्य महच्चापमिन्द्रो रावणमूर्धनि ।
निपातयामास शरान्पावकादित्यवर्चसः ॥ ७-२८-४४॥
tadvikṛṣya mahaccāpamindro rāvaṇamūrdhani |
nipātayāmāsa śarānpāvakādityavarcasaḥ || 7-28-44||

RMY 7-28-45

तथैव च महाबाहुर्दशग्रीवो व्यवस्थितः ।
शक्रं कार्मुकविभ्रष्टैः शरवर्षैरवाकिरत् ॥ ७-२८-४५॥
tathaiva ca mahābāhurdaśagrīvo vyavasthitaḥ |
śakraṃ kārmukavibhraṣṭaiḥ śaravarṣairavākirat || 7-28-45||

RMY 7-28-46

प्रयुध्यतोरथ तयोर्बाणवर्षैः समन्ततः ।
नाज्ञायत तदा किंचित्सर्वं हि तमसा वृतम् ॥ ७-२८-४६॥
prayudhyatoratha tayorbāṇavarṣaiḥ samantataḥ |
nājñāyata tadā kiṃcitsarvaṃ hi tamasā vṛtam || 7-28-46||

Sarga: 29/100 (40)

RMY 7-29-1

ततस्तमसि संजाते राक्षसा दैवतैः सह ।
अयुध्यन्त बलोन्मत्ताः सूदयन्तः परस्परम् ॥ ७-२९-१॥
tatastamasi saṃjāte rākṣasā daivataiḥ saha |
ayudhyanta balonmattāḥ sūdayantaḥ parasparam || 7-29-1||

RMY 7-29-2

ततस्तु देवसैन्येन राक्षसानां महद्बलम् ।
दशांशं स्थापितं युद्धे शेषं नीतं यमक्षयम् ॥ ७-२९-२॥
tatastu devasainyena rākṣasānāṃ mahadbalam |
daśāṃśaṃ sthāpitaṃ yuddhe śeṣaṃ nītaṃ yamakṣayam || 7-29-2||

RMY 7-29-3

तस्मिंस्तु तमसा नद्धे सर्वे ते देवराक्षसाः ।
अन्योन्यं नाभ्यजानन्त युध्यमानाः परस्परम् ॥ ७-२९-३॥
tasmiṃstu tamasā naddhe sarve te devarākṣasāḥ |
anyonyaṃ nābhyajānanta yudhyamānāḥ parasparam || 7-29-3||

RMY 7-29-4

इन्द्रश्च रावणश्चैव रावणिश्च महाबलः ।
तस्मिंस्तमोजालवृते मोहमीयुर्न ते त्रयः ॥ ७-२९-४॥
indraśca rāvaṇaścaiva rāvaṇiśca mahābalaḥ |
tasmiṃstamojālavṛte mohamīyurna te trayaḥ || 7-29-4||

RMY 7-29-5

स तु दृष्ट्वा बलं सर्वं निहतं रावणो रणे ।
क्रोधमभ्यागमत्तीव्रं महानादं च मुक्तवान् ॥ ७-२९-५॥
sa tu dṛṣṭvā balaṃ sarvaṃ nihataṃ rāvaṇo raṇe |
krodhamabhyāgamattīvraṃ mahānādaṃ ca muktavān || 7-29-5||

RMY 7-29-6

क्रोधात्सूतं च दुर्धर्षः स्यन्दनस्थमुवाच ह ।
परसैन्यस्य मध्येन यावदन्तं नयस्व माम् ॥ ७-२९-६॥
krodhātsūtaṃ ca durdharṣaḥ syandanasthamuvāca ha |
parasainyasya madhyena yāvadantaṃ nayasva mām || 7-29-6||

RMY 7-29-7

अद्यैतांस्त्रिदशान्सर्वान्विक्रमैः समरे स्वयम् ।
नानाशस्त्रैर्महासारैर्नाशयामि नभस्तलात् ॥ ७-२९-७॥
adyaitāṃstridaśānsarvānvikramaiḥ samare svayam |
nānāśastrairmahāsārairnāśayāmi nabhastalāt || 7-29-7||

RMY 7-29-8

अहमिन्द्रं वधिष्यामि वरुणं धनदं यमम् ।
त्रिदशान्विनिहत्याशु स्वयं स्थास्याम्यथोपरि ॥ ७-२९-८॥
ahamindraṃ vadhiṣyāmi varuṇaṃ dhanadaṃ yamam |
tridaśānvinihatyāśu svayaṃ sthāsyāmyathopari || 7-29-8||

RMY 7-29-9

विषादो न च कर्तव्यः शीघ्रं वाहय मे रथम् ।
द्विः खलु त्वां ब्रवीम्यद्य यावदन्तं नयस्व माम् ॥ ७-२९-९॥
viṣādo na ca kartavyaḥ śīghraṃ vāhaya me ratham |
dviḥ khalu tvāṃ bravīmyadya yāvadantaṃ nayasva mām || 7-29-9||

RMY 7-29-10

अयं स नन्दनोद्देशो यत्र वर्तामहे वयम् ।
नय मामद्य तत्र त्वमुदयो यत्र पर्वतः ॥ ७-२९-१०॥
ayaṃ sa nandanoddeśo yatra vartāmahe vayam |
naya māmadya tatra tvamudayo yatra parvataḥ || 7-29-10||

RMY 7-29-11

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा तुरगान्स मनोजवान् ।
आदिदेशाथ शत्रूणां मध्येनैव च सारथिः ॥ ७-२९-११॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā turagānsa manojavān |
ādideśātha śatrūṇāṃ madhyenaiva ca sārathiḥ || 7-29-11||

RMY 7-29-12

तस्य तं निश्चयं ज्ञात्वा शक्रो देवेश्वरस्तदा ।
रथस्थः समरस्थांस्तान्देवान्वाक्यमथाब्रवीत् ॥ ७-२९-१२॥
tasya taṃ niścayaṃ jñātvā śakro deveśvarastadā |
rathasthaḥ samarasthāṃstāndevānvākyamathābravīt || 7-29-12||

RMY 7-29-13

सुराः शृणुत मद्वाक्यं यत्तावन्मम रोचते ।
जीवन्नेव दशग्रीवः साधु रक्षो निगृह्यताम् ॥ ७-२९-१३॥
surāḥ śṛṇuta madvākyaṃ yattāvanmama rocate |
jīvanneva daśagrīvaḥ sādhu rakṣo nigṛhyatām || 7-29-13||

RMY 7-29-14

एष ह्यतिबलः सैन्ये रथेन पवनौजसा ।
गमिष्यति प्रवृद्धोर्मिः समुद्र इव पर्वणि ॥ ७-२९-१४॥
eṣa hyatibalaḥ sainye rathena pavanaujasā |
gamiṣyati pravṛddhormiḥ samudra iva parvaṇi || 7-29-14||

RMY 7-29-15

न ह्येष हन्तुं शक्योऽद्य वरदानात्सुनिर्भयः ।
तद्ग्रहीष्यामहे रक्षो यत्ता भवत संयुगे ॥ ७-२९-१५॥
na hyeṣa hantuṃ śakyo'dya varadānātsunirbhayaḥ |
tadgrahīṣyāmahe rakṣo yattā bhavata saṃyuge || 7-29-15||

RMY 7-29-16

यथा बलिं निगृह्यैतत्त्रैलोक्यं भुज्यते मया ।
एवमेतस्य पापस्य निग्रहो मम रोचते ॥ ७-२९-१६॥
yathā baliṃ nigṛhyaitattrailokyaṃ bhujyate mayā |
evametasya pāpasya nigraho mama rocate || 7-29-16||

RMY 7-29-17

ततोऽन्यं देशमास्थाय शक्रः संत्यज्य रावणम् ।
अयुध्यत महातेजा राक्षसान्नाशयन्रणे ॥ ७-२९-१७॥
tato'nyaṃ deśamāsthāya śakraḥ saṃtyajya rāvaṇam |
ayudhyata mahātejā rākṣasānnāśayanraṇe || 7-29-17||

RMY 7-29-18

उत्तरेण दशग्रीवः प्रविवेशानिवर्तितः ।
दक्षिणेन तु पार्श्वेन प्रविवेश शतक्रतुः ॥ ७-२९-१८॥
uttareṇa daśagrīvaḥ praviveśānivartitaḥ |
dakṣiṇena tu pārśvena praviveśa śatakratuḥ || 7-29-18||

RMY 7-29-19

ततः स योजनशतं प्रविष्टो राक्षसाधिपः ।
देवतानां बलं कृत्स्नं शरवर्षैरवाकिरत् ॥ ७-२९-१९॥
tataḥ sa yojanaśataṃ praviṣṭo rākṣasādhipaḥ |
devatānāṃ balaṃ kṛtsnaṃ śaravarṣairavākirat || 7-29-19||

RMY 7-29-20

ततः शक्रो निरीक्ष्याथ प्रविष्टं तं बलं स्वकम् ।
न्यवर्तयदसंभ्रान्तः समावृत्य दशाननम् ॥ ७-२९-२०॥
tataḥ śakro nirīkṣyātha praviṣṭaṃ taṃ balaṃ svakam |
nyavartayadasaṃbhrāntaḥ samāvṛtya daśānanam || 7-29-20||

RMY 7-29-21

एतस्मिन्नन्तरे नादो मुक्तो दानवराक्षसैः ।
हा हताः स्मेति तं दृष्ट्वा ग्रस्तं शक्रेण रावणम् ॥ ७-२९-२१॥
etasminnantare nādo mukto dānavarākṣasaiḥ |
hā hatāḥ smeti taṃ dṛṣṭvā grastaṃ śakreṇa rāvaṇam || 7-29-21||

RMY 7-29-22

ततो रथं समारुह्य रावणिः क्रोधमूर्छितः ।
तत्सैन्यमतिसंक्रुद्धः प्रविवेश सुदारुणम् ॥ ७-२९-२२॥
tato rathaṃ samāruhya rāvaṇiḥ krodhamūrchitaḥ |
tatsainyamatisaṃkruddhaḥ praviveśa sudāruṇam || 7-29-22||

RMY 7-29-23

स तां प्रविश्य मायां तु दत्तां गोपतिना पुरा ।
अदृश्यः सर्वभूतानां तत्सैन्यं समवाकिरत् ॥ ७-२९-२३॥
sa tāṃ praviśya māyāṃ tu dattāṃ gopatinā purā |
adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ tatsainyaṃ samavākirat || 7-29-23||

RMY 7-29-24

ततः स देवान्संत्यज्य शक्रमेवाभ्ययाद्द्रुतम् ।
महेन्द्रश्च महातेजा न ददर्श सुतं रिपोः ॥ ७-२९-२४॥
tataḥ sa devānsaṃtyajya śakramevābhyayāddrutam |
mahendraśca mahātejā na dadarśa sutaṃ ripoḥ || 7-29-24||

RMY 7-29-25

स मातलिं हयांश्चैव ताडयित्वा शरोत्तमैः ।
महेन्द्रं बाणवर्षेण शीघ्रहस्तो ह्यवाकिरत् ॥ ७-२९-२५॥
sa mātaliṃ hayāṃścaiva tāḍayitvā śarottamaiḥ |
mahendraṃ bāṇavarṣeṇa śīghrahasto hyavākirat || 7-29-25||

RMY 7-29-26

ततः शक्रो रथं त्यक्त्व विसृज्य च स मातलिम् ।
ऐरावतं समारुह्य मृगयामास रावणिम् ॥ ७-२९-२६॥
tataḥ śakro rathaṃ tyaktva visṛjya ca sa mātalim |
airāvataṃ samāruhya mṛgayāmāsa rāvaṇim || 7-29-26||

RMY 7-29-27

स तु माया बलाद्रक्षः संग्रामे नाभ्यदृश्यत ।
किरमाणः शरौघेन महेन्द्रममितौजसं ॥ ७-२९-२७॥
sa tu māyā balādrakṣaḥ saṃgrāme nābhyadṛśyata |
kiramāṇaḥ śaraughena mahendramamitaujasaṃ || 7-29-27||

RMY 7-29-28

स तं यदा परिश्रान्तमिन्द्रं मेनेऽथ रावणिः ।
तदैनं मायया बद्ध्वा स्वसैन्यमभितोऽनयत् ॥ ७-२९-२८॥
sa taṃ yadā pariśrāntamindraṃ mene'tha rāvaṇiḥ |
tadainaṃ māyayā baddhvā svasainyamabhito'nayat || 7-29-28||

RMY 7-29-29

तं दृष्ट्वाथ बलात्तस्मिन्माययापहृतं रणे ।
महेन्द्रममराः सर्वे किं न्वेतदिति चुक्रुशुः ।
न हि दृश्यति विद्यावान्मायया येन नीयते ॥ ७-२९-२९॥
taṃ dṛṣṭvātha balāttasminmāyayāpahṛtaṃ raṇe |
mahendramamarāḥ sarve kiṃ nvetaditi cukruśuḥ |
na hi dṛśyati vidyāvānmāyayā yena nīyate || 7-29-29||

RMY 7-29-30

एतस्मिन्नन्तरे चापि सर्वे सुरगणास्तदा ।
अभ्यद्रवन्सुसंक्रुद्धा रावणं शस्त्रवृष्टिभिः ॥ ७-२९-३०॥
etasminnantare cāpi sarve suragaṇāstadā |
abhyadravansusaṃkruddhā rāvaṇaṃ śastravṛṣṭibhiḥ || 7-29-30||

RMY 7-29-31

रावणस्तु समासाद्य वस्वादित्यमरुद्गणान् ।
न शशाक रणे स्थातुं न योद्धुं शस्त्रपीडितः ॥ ७-२९-३१॥
rāvaṇastu samāsādya vasvādityamarudgaṇān |
na śaśāka raṇe sthātuṃ na yoddhuṃ śastrapīḍitaḥ || 7-29-31||

RMY 7-29-32

तं तु दृष्ट्वा परिश्रान्तं प्रहारैर्जर्जरच्छविम् ।
रावणिः पितरं युद्धेऽदर्शनस्थोऽब्रवीदिदम् ॥ ७-२९-३२॥
taṃ tu dṛṣṭvā pariśrāntaṃ prahārairjarjaracchavim |
rāvaṇiḥ pitaraṃ yuddhe'darśanastho'bravīdidam || 7-29-32||

RMY 7-29-33

आगच्छ तात गच्छावो निवृत्तं रणकर्म तत् ।
जितं ते विदितं भोऽस्तु स्वस्थो भव गतज्वरः ॥ ७-२९-३३॥
āgaccha tāta gacchāvo nivṛttaṃ raṇakarma tat |
jitaṃ te viditaṃ bho'stu svastho bhava gatajvaraḥ || 7-29-33||

RMY 7-29-34

अयं हि सुरसैन्यस्य त्रैलोक्यस्य च यः प्रभुः ।
स गृहीतो मया शक्रो भग्नमानाः सुराः कृताः ॥ ७-२९-३४॥
ayaṃ hi surasainyasya trailokyasya ca yaḥ prabhuḥ |
sa gṛhīto mayā śakro bhagnamānāḥ surāḥ kṛtāḥ || 7-29-34||

RMY 7-29-35

यथेष्टं भुङ्क्ष्व त्रैलोक्यं निगृह्य रिपुमोजसा ।
वृथा ते किं श्रमं कृत्वा युद्धं हि तव निष्फलम् ॥ ७-२९-३५॥
yatheṣṭaṃ bhuṅkṣva trailokyaṃ nigṛhya ripumojasā |
vṛthā te kiṃ śramaṃ kṛtvā yuddhaṃ hi tava niṣphalam || 7-29-35||

RMY 7-29-36

स दैवतबलात्तस्मान्निवृत्तो रणकर्मणः ।
तच्छ्रुत्वा रावणेर्वाक्यं स्वस्थचेता दशाननः ॥ ७-२९-३६॥
sa daivatabalāttasmānnivṛtto raṇakarmaṇaḥ |
tacchrutvā rāvaṇervākyaṃ svasthacetā daśānanaḥ || 7-29-36||

RMY 7-29-37

अथ रणविगतज्वरः प्रभुर्विजयमवाप्य निशाचराधिपः ।
भवनमभि ततो जगाम हृष्टः स्वसुतमवाप्य च वाक्यमब्रवीत् ॥ ७-२९-३७॥
atha raṇavigatajvaraḥ prabhurvijayamavāpya niśācarādhipaḥ |
bhavanamabhi tato jagāma hṛṣṭaḥ svasutamavāpya ca vākyamabravīt || 7-29-37||

RMY 7-29-38

अतिबलसदृशैः पराक्रमैस्तैर्मम कुलमानविवर्धनं कृतम् ।
यदमरसमविक्रम त्वया त्रिदशपतिस्त्रिदशाश्च निर्जिताः ॥ ७-२९-३८॥
atibalasadṛśaiḥ parākramaistairmama kulamānavivardhanaṃ kṛtam |
yadamarasamavikrama tvayā tridaśapatistridaśāśca nirjitāḥ || 7-29-38||

RMY 7-29-39

त्वरितमुपनयस्व वासवं नगरमितो व्रज सैन्यसंवृतः ।
अहमपि तव गच्छतो द्रुतं सह सचिवैरनुयामि पृष्ठतः ॥ ७-२९-३९॥
tvaritamupanayasva vāsavaṃ nagaramito vraja sainyasaṃvṛtaḥ |
ahamapi tava gacchato drutaṃ saha sacivairanuyāmi pṛṣṭhataḥ || 7-29-39||

RMY 7-29-40

अथ स बलवृतः सवाहनस्त्रिदशपतिं परिगृह्य रावणिः ।
स्वभवनमुपगम्य राक्षसो मुदितमना विससर्ज राक्षसान् ॥ ७-२९-४०॥
atha sa balavṛtaḥ savāhanastridaśapatiṃ parigṛhya rāvaṇiḥ |
svabhavanamupagamya rākṣaso muditamanā visasarja rākṣasān || 7-29-40||

Sarga: 30/100 (42)

RMY 7-30-1

जिते महेन्द्रेऽतिबले रावणस्य सुतेन वै ।
प्रजापतिं पुरस्कृत्य गता लङ्कां सुरास्तदा ॥ ७-३०-१॥
jite mahendre'tibale rāvaṇasya sutena vai |
prajāpatiṃ puraskṛtya gatā laṅkāṃ surāstadā || 7-30-1||

RMY 7-30-2

तं रावणं समासाद्य पुत्रभ्रातृभिरावृतम् ।
अब्रवीद्गगने तिष्ठन्सान्त्वपूर्वं प्रजापतिः ॥ ७-३०-२॥
taṃ rāvaṇaṃ samāsādya putrabhrātṛbhirāvṛtam |
abravīdgagane tiṣṭhansāntvapūrvaṃ prajāpatiḥ || 7-30-2||

RMY 7-30-3

वत्स रावण तुष्टोऽस्मि तव पुत्रस्य संयुगे ।
अहोऽस्य विक्रमौदार्यं तव तुल्योऽधिकोऽपि वा ॥ ७-३०-३॥
vatsa rāvaṇa tuṣṭo'smi tava putrasya saṃyuge |
aho'sya vikramaudāryaṃ tava tulyo'dhiko'pi vā || 7-30-3||

RMY 7-30-4

जितं हि भवता सर्वं त्रैलोक्यं स्वेन तेजसा ।
कृता प्रतिज्ञा सफला प्रीतोऽस्मि स्वसुतेन वै ॥ ७-३०-४॥
jitaṃ hi bhavatā sarvaṃ trailokyaṃ svena tejasā |
kṛtā pratijñā saphalā prīto'smi svasutena vai || 7-30-4||

RMY 7-30-5

अयं च पुत्रोऽतिबलस्तव रावण रावणिः ।
इन्द्रजित्त्विति विख्यातो जगत्येष भविष्यति ॥ ७-३०-५॥
ayaṃ ca putro'tibalastava rāvaṇa rāvaṇiḥ |
indrajittviti vikhyāto jagatyeṣa bhaviṣyati || 7-30-5||

RMY 7-30-6

बलवाञ्शत्रुनिर्जेता भविष्यत्येष राक्षसः ।
यमाश्रित्य त्वया राजन्स्थापितास्त्रिदशा वशे ॥ ७-३०-६॥
balavāñśatrunirjetā bhaviṣyatyeṣa rākṣasaḥ |
yamāśritya tvayā rājansthāpitāstridaśā vaśe || 7-30-6||

RMY 7-30-7

तन्मुच्यतां महाबाहो महेन्द्रः पाकशासनः ।
किं चास्य मोक्षणार्थाय प्रयच्छन्ति दिवौकसः ॥ ७-३०-७॥
tanmucyatāṃ mahābāho mahendraḥ pākaśāsanaḥ |
kiṃ cāsya mokṣaṇārthāya prayacchanti divaukasaḥ || 7-30-7||

RMY 7-30-8

अथाब्रवीन्महातेजा इन्द्रजित्समितिंजयः ।
अमरत्वमहं देव वृणोमीहास्य मोक्षणे ॥ ७-३०-८॥
athābravīnmahātejā indrajitsamitiṃjayaḥ |
amaratvamahaṃ deva vṛṇomīhāsya mokṣaṇe || 7-30-8||

RMY 7-30-9

अब्रवीत्तु तदा देवो रावणिं कमलोद्भवः ।
नास्ति सर्वामरत्वं हि केषांचित्प्राणिनां भुवि ॥ ७-३०-९॥
abravīttu tadā devo rāvaṇiṃ kamalodbhavaḥ |
nāsti sarvāmaratvaṃ hi keṣāṃcitprāṇināṃ bhuvi || 7-30-9||

RMY 7-30-10

अथाब्रवीत्स तत्रस्थमिन्द्रजित्पद्मसंभवम् ।
श्रूयतां या भवेत्सिद्धिः शतक्रतुविमोक्षणे ॥ ७-३०-१०॥
athābravītsa tatrasthamindrajitpadmasaṃbhavam |
śrūyatāṃ yā bhavetsiddhiḥ śatakratuvimokṣaṇe || 7-30-10||

RMY 7-30-11

ममेष्टं नित्यशो देव हव्यैः संपूज्य पावकम् ।
संग्राममवतर्तुं वै शत्रुनिर्जयकाङ्क्षिणः ॥ ७-३०-११॥
mameṣṭaṃ nityaśo deva havyaiḥ saṃpūjya pāvakam |
saṃgrāmamavatartuṃ vai śatrunirjayakāṅkṣiṇaḥ || 7-30-11||

RMY 7-30-12

तस्मिंश्चेदसमाप्ते तु जप्यहोमे विभावसोः ।
युध्येयं देव संग्रामे तदा मे स्याद्विनाशनम् ॥ ७-३०-१२॥
tasmiṃścedasamāpte tu japyahome vibhāvasoḥ |
yudhyeyaṃ deva saṃgrāme tadā me syādvināśanam || 7-30-12||

RMY 7-30-13

सर्वो हि तपसा चैव वृणोत्यमरतां पुमान् ।
विक्रमेण मया त्वेतदमरत्वं प्रवर्तितम् ॥ ७-३०-१३॥
sarvo hi tapasā caiva vṛṇotyamaratāṃ pumān |
vikrameṇa mayā tvetadamaratvaṃ pravartitam || 7-30-13||

RMY 7-30-14

एवमस्त्विति तं प्राह वाक्यं देवः प्रजापतिः ।
मुक्तश्चेन्द्रजिता शक्रो गताश्च त्रिदिवं सुराः ॥ ७-३०-१४॥
evamastviti taṃ prāha vākyaṃ devaḥ prajāpatiḥ |
muktaścendrajitā śakro gatāśca tridivaṃ surāḥ || 7-30-14||

RMY 7-30-15

एतस्मिन्नन्तरे शक्रो दीनो भ्रष्टाम्बरस्रजः ।
राम चिन्तापरीतात्मा ध्यानतत्परतां गतः ॥ ७-३०-१५॥
etasminnantare śakro dīno bhraṣṭāmbarasrajaḥ |
rāma cintāparītātmā dhyānatatparatāṃ gataḥ || 7-30-15||

RMY 7-30-16

तं तु दृष्ट्वा तथाभूतं प्राह देवः प्रजापतिः ।
शतक्रतो किमुत्कण्ठां करोषि स्मर दुष्कृतम् ॥ ७-३०-१६॥
taṃ tu dṛṣṭvā tathābhūtaṃ prāha devaḥ prajāpatiḥ |
śatakrato kimutkaṇṭhāṃ karoṣi smara duṣkṛtam || 7-30-16||

RMY 7-30-17

अमरेन्द्र मया बह्व्यः प्रजाः सृष्टाः पुरा प्रभो ।
एकवर्णाः समाभाषा एकरूपाश्च सर्वशः ॥ ७-३०-१७॥
amarendra mayā bahvyaḥ prajāḥ sṛṣṭāḥ purā prabho |
ekavarṇāḥ samābhāṣā ekarūpāśca sarvaśaḥ || 7-30-17||

RMY 7-30-18

तासां नास्ति विशेषो हि दर्शने लक्षणेऽपि वा ।
ततोऽहमेकाग्रमनास्ताः प्रजाः पर्यचिन्तयम् ॥ ७-३०-१८॥
tāsāṃ nāsti viśeṣo hi darśane lakṣaṇe'pi vā |
tato'hamekāgramanāstāḥ prajāḥ paryacintayam || 7-30-18||

RMY 7-30-19

सोऽहं तासां विशेषार्थं स्त्रियमेकां विनिर्ममे ।
यद्यत्प्रजानां प्रत्यङ्गं विशिष्टं तत्तदुद्धृतम् ॥ ७-३०-१९॥
so'haṃ tāsāṃ viśeṣārthaṃ striyamekāṃ vinirmame |
yadyatprajānāṃ pratyaṅgaṃ viśiṣṭaṃ tattaduddhṛtam || 7-30-19||

RMY 7-30-20

ततो मया रूपगुणैरहल्या स्त्री विनिर्मिता ।
अहल्येत्येव च मया तस्या नाम प्रवर्तितम् ॥ ७-३०-२०॥
tato mayā rūpaguṇairahalyā strī vinirmitā |
ahalyetyeva ca mayā tasyā nāma pravartitam || 7-30-20||

RMY 7-30-21

निर्मितायां तु देवेन्द्र तस्यां नार्यां सुरर्षभ ।
भविष्यतीति कस्यैषा मम चिन्ता ततोऽभवत् ॥ ७-३०-२१॥
nirmitāyāṃ tu devendra tasyāṃ nāryāṃ surarṣabha |
bhaviṣyatīti kasyaiṣā mama cintā tato'bhavat || 7-30-21||

RMY 7-30-22

त्वं तु शक्र तदा नारीं जानीषे मनसा प्रभो ।
स्थानाधिकतया पत्नी ममैषेति पुरंदर ॥ ७-३०-२२॥
tvaṃ tu śakra tadā nārīṃ jānīṣe manasā prabho |
sthānādhikatayā patnī mamaiṣeti puraṃdara || 7-30-22||

RMY 7-30-23

सा मया न्यासभूता तु गौतमस्य महात्मनः ।
न्यस्ता बहूनि वर्षाणि तेन निर्यातिता च सा ॥ ७-३०-२३॥
sā mayā nyāsabhūtā tu gautamasya mahātmanaḥ |
nyastā bahūni varṣāṇi tena niryātitā ca sā || 7-30-23||

RMY 7-30-24

ततस्तस्य परिज्ञाय मया स्थैर्यं महामुनेः ।
ज्ञात्वा तपसि सिद्धिं च पत्न्यर्थं स्पर्शिता तदा ॥ ७-३०-२४॥
tatastasya parijñāya mayā sthairyaṃ mahāmuneḥ |
jñātvā tapasi siddhiṃ ca patnyarthaṃ sparśitā tadā || 7-30-24||

RMY 7-30-25

स तया सह धर्मात्मा रमते स्म महामुनिः ।
आसन्निराशा देवास्तु गौतमे दत्तया तया ॥ ७-३०-२५॥
sa tayā saha dharmātmā ramate sma mahāmuniḥ |
āsannirāśā devāstu gautame dattayā tayā || 7-30-25||

RMY 7-30-26

त्वं क्रुद्धस्त्विह कामात्मा गत्वा तस्याश्रमं मुनेः ।
दृष्टवांश्च तदा तां स्त्रीं दीप्तामग्निशिखामिव ॥ ७-३०-२६॥
tvaṃ kruddhastviha kāmātmā gatvā tasyāśramaṃ muneḥ |
dṛṣṭavāṃśca tadā tāṃ strīṃ dīptāmagniśikhāmiva || 7-30-26||

RMY 7-30-27

सा त्वया धर्षिता शक्र कामार्तेन समन्युना ।
दृष्टस्त्वं च तदा तेन आश्रमे परमर्षिणा ॥ ७-३०-२७॥
sā tvayā dharṣitā śakra kāmārtena samanyunā |
dṛṣṭastvaṃ ca tadā tena āśrame paramarṣiṇā || 7-30-27||

RMY 7-30-28

ततः क्रुद्धेन तेनासि शप्तः परमतेजसा ।
गतोऽसि येन देवेन्द्र दशाभागविपर्ययम् ॥ ७-३०-२८॥
tataḥ kruddhena tenāsi śaptaḥ paramatejasā |
gato'si yena devendra daśābhāgaviparyayam || 7-30-28||

RMY 7-30-29

यस्मान्मे धर्षिता पत्नी त्वया वासव निर्भयम् ।
तस्मात्त्वं समरे राजञ्शत्रुहस्तं गमिष्यसि ॥ ७-३०-२९॥
yasmānme dharṣitā patnī tvayā vāsava nirbhayam |
tasmāttvaṃ samare rājañśatruhastaṃ gamiṣyasi || 7-30-29||

RMY 7-30-30

अयं तु भावो दुर्बुद्धे यस्त्वयेह प्रवर्तितः ।
मानुषेष्वपि सर्वेषु भविष्यति न संशयः ॥ ७-३०-३०॥
ayaṃ tu bhāvo durbuddhe yastvayeha pravartitaḥ |
mānuṣeṣvapi sarveṣu bhaviṣyati na saṃśayaḥ || 7-30-30||

RMY 7-30-31

तत्राधर्मः सुबलवान्समुत्थास्यति यो महान् ।
तत्रार्धं तस्य यः कर्ता त्वय्यर्धं निपतिष्यति ॥ ७-३०-३१॥
tatrādharmaḥ subalavānsamutthāsyati yo mahān |
tatrārdhaṃ tasya yaḥ kartā tvayyardhaṃ nipatiṣyati || 7-30-31||

RMY 7-30-32

न च ते स्थावरं स्थानं भविष्यति पुरंदर ।
एतेनाधर्मयोगेन यस्त्वयेह प्रवर्तितः ॥ ७-३०-३२॥
na ca te sthāvaraṃ sthānaṃ bhaviṣyati puraṃdara |
etenādharmayogena yastvayeha pravartitaḥ || 7-30-32||

RMY 7-30-33

यश्च यश्च सुरेन्द्रः स्याद्ध्रुवः स न भविष्यति ।
एष शापो मया मुक्त इत्यसौ त्वां तदाब्रवीत् ॥ ७-३०-३३॥
yaśca yaśca surendraḥ syāddhruvaḥ sa na bhaviṣyati |
eṣa śāpo mayā mukta ityasau tvāṃ tadābravīt || 7-30-33||

RMY 7-30-34

तां तु भार्यां विनिर्भर्त्स्य सोऽब्रवीत्सुमहातपाः ।
दुर्विनीते विनिध्वंस ममाश्रमसमीपतः ॥ ७-३०-३४॥
tāṃ tu bhāryāṃ vinirbhartsya so'bravītsumahātapāḥ |
durvinīte vinidhvaṃsa mamāśramasamīpataḥ || 7-30-34||

RMY 7-30-35

रूपयौवनसंपन्ना यस्मात्त्वमनवस्थिता ।
तस्माद्रूपवती लोके न त्वमेका भविष्यसि ॥ ७-३०-३५॥
rūpayauvanasaṃpannā yasmāttvamanavasthitā |
tasmādrūpavatī loke na tvamekā bhaviṣyasi || 7-30-35||

RMY 7-30-36

रूपं च तत्प्रजाः सर्वा गमिष्यन्ति सुदुर्लभम् ।
यत्तवेदं समाश्रित्य विभ्रमेऽयमुपस्थितः ॥ ७-३०-३६॥
rūpaṃ ca tatprajāḥ sarvā gamiṣyanti sudurlabham |
yattavedaṃ samāśritya vibhrame'yamupasthitaḥ || 7-30-36||

RMY 7-30-37

तदा प्रभृति भूयिष्ठं प्रजा रूपसमन्विताः ।
शापोत्सर्गाद्धि तस्येदं मुनेः सर्वमुपागतम् ॥ ७-३०-३७॥
tadā prabhṛti bhūyiṣṭhaṃ prajā rūpasamanvitāḥ |
śāpotsargāddhi tasyedaṃ muneḥ sarvamupāgatam || 7-30-37||

RMY 7-30-38

तत्स्मर त्वं महाबाहो दुष्कृतं यत्त्वया कृतम् ।
येन त्वं ग्रहणं शत्रोर्गतो नान्येन वासव ॥ ७-३०-३८॥
tatsmara tvaṃ mahābāho duṣkṛtaṃ yattvayā kṛtam |
yena tvaṃ grahaṇaṃ śatrorgato nānyena vāsava || 7-30-38||

RMY 7-30-39

शीघ्रं यजस्व यज्ञं त्वं वैष्णवं सुसमाहितः ।
पावितस्तेन यज्ञेन यास्यसि त्रिदिवं ततः ॥ ७-३०-३९॥
śīghraṃ yajasva yajñaṃ tvaṃ vaiṣṇavaṃ susamāhitaḥ |
pāvitastena yajñena yāsyasi tridivaṃ tataḥ || 7-30-39||

RMY 7-30-40

पुत्रश्च तव देवेन्द्र न विनष्टो महारणे ।
नीतः संनिहितश्चैव अर्यकेण महोदधौ ॥ ७-३०-४०॥
putraśca tava devendra na vinaṣṭo mahāraṇe |
nītaḥ saṃnihitaścaiva aryakeṇa mahodadhau || 7-30-40||

RMY 7-30-41

एतच्छ्रुत्वा महेन्द्रस्तु यज्ञमिष्ट्वा च वैष्णवम् ।
पुनस्त्रिदिवमाक्रामदन्वशासच्च देवताः ॥ ७-३०-४१॥
etacchrutvā mahendrastu yajñamiṣṭvā ca vaiṣṇavam |
punastridivamākrāmadanvaśāsacca devatāḥ || 7-30-41||

RMY 7-30-42

एतदिन्द्रजितो राम बलं यत्कीर्तितं मया ।
निर्जितस्तेन देवेन्द्रः प्राणिनोऽन्ये च किं पुनः ॥ ७-३०-४२॥
etadindrajito rāma balaṃ yatkīrtitaṃ mayā |
nirjitastena devendraḥ prāṇino'nye ca kiṃ punaḥ || 7-30-42||

Sarga: 31/100 (40)

RMY 7-31-1

ततो रामो महातेजा विस्मयात्पुनरेव हि ।
उवाच प्रणतो वाक्यमगस्त्यमृषिसत्तमम् ॥ ७-३१-१॥
tato rāmo mahātejā vismayātpunareva hi |
uvāca praṇato vākyamagastyamṛṣisattamam || 7-31-1||

RMY 7-31-2

भगवन्किं तदा लोकाः शून्या आसन्द्विजोत्तम ।
धर्षणां यत्र न प्राप्तो रावणो राक्षसेश्वरः ॥ ७-३१-२॥
bhagavankiṃ tadā lokāḥ śūnyā āsandvijottama |
dharṣaṇāṃ yatra na prāpto rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ || 7-31-2||

RMY 7-31-3

उताहो हीनवीर्यास्ते बभुवुः पृथिवीक्षितः ।
बहिष्कृता वरास्त्रैश्च बहवो निर्जिता नृपाः ॥ ७-३१-३॥
utāho hīnavīryāste babhuvuḥ pṛthivīkṣitaḥ |
bahiṣkṛtā varāstraiśca bahavo nirjitā nṛpāḥ || 7-31-3||

RMY 7-31-4

राघवस्य वचः श्रुत्वा अगस्त्यो भगवानृषिः ।
उवाच रामं प्रहसन्पितामह इवेश्वरम् ॥ ७-३१-४॥
rāghavasya vacaḥ śrutvā agastyo bhagavānṛṣiḥ |
uvāca rāmaṃ prahasanpitāmaha iveśvaram || 7-31-4||

RMY 7-31-5

स एवं बाधमानस्तु पार्थिवान्पार्थिवर्षभ ।
चचार रावणो राम पृथिव्यां पृथिवीपते ॥ ७-३१-५॥
sa evaṃ bādhamānastu pārthivānpārthivarṣabha |
cacāra rāvaṇo rāma pṛthivyāṃ pṛthivīpate || 7-31-5||

RMY 7-31-6

ततो माहिष्मतीं नाम पुरीं स्वर्गपुरीप्रभाम् ।
संप्राप्तो यत्र साम्निध्यं परमं वसुरेतसः ॥ ७-३१-६॥
tato māhiṣmatīṃ nāma purīṃ svargapurīprabhām |
saṃprāpto yatra sāmnidhyaṃ paramaṃ vasuretasaḥ || 7-31-6||

RMY 7-31-7

तुल्य आसीन्नृपस्तस्य प्रतापाद्वसुरेतसः ।
अर्जुनो नाम यस्याग्निः शरकुण्डे शयः सदा ॥ ७-३१-७॥
tulya āsīnnṛpastasya pratāpādvasuretasaḥ |
arjuno nāma yasyāgniḥ śarakuṇḍe śayaḥ sadā || 7-31-7||

RMY 7-31-8

तमेव दिवसं सोऽथ हैहयाधिपतिर्बली ।
अर्जुनो नर्मदां रन्तुं गतः स्त्रीभिः सहेश्वरः ॥ ७-३१-८॥
tameva divasaṃ so'tha haihayādhipatirbalī |
arjuno narmadāṃ rantuṃ gataḥ strībhiḥ saheśvaraḥ || 7-31-8||

RMY 7-31-9

रावणो राक्षसेन्द्रस्तु तस्यामात्यानपृच्छत ।
क्वार्जुनो वो नृपः सोऽद्य शीघ्रमाख्यातुमर्हथ ॥ ७-३१-९॥
rāvaṇo rākṣasendrastu tasyāmātyānapṛcchata |
kvārjuno vo nṛpaḥ so'dya śīghramākhyātumarhatha || 7-31-9||

RMY 7-31-10

रावणोऽहमनुप्राप्तो युद्धेप्सुर्नृवरेण तु ।
ममागमनमव्यग्रैर्युष्माभिः संनिवेद्यताम् ॥ ७-३१-१०॥
rāvaṇo'hamanuprāpto yuddhepsurnṛvareṇa tu |
mamāgamanamavyagrairyuṣmābhiḥ saṃnivedyatām || 7-31-10||

RMY 7-31-11

इत्येवं रावणेनोक्तास्तेऽमात्याः सुविपश्चितः ।
अब्रुवन्राक्षसपतिमसाम्निध्यं महीपतेः ॥ ७-३१-११॥
ityevaṃ rāvaṇenoktāste'mātyāḥ suvipaścitaḥ |
abruvanrākṣasapatimasāmnidhyaṃ mahīpateḥ || 7-31-11||

RMY 7-31-12

श्रुत्वा विश्रवसः पुत्रः पौराणामर्जुनं गतम् ।
अपसृत्यागतो विन्ध्यं हिमवत्संनिभं गिरिम् ॥ ७-३१-१२॥
śrutvā viśravasaḥ putraḥ paurāṇāmarjunaṃ gatam |
apasṛtyāgato vindhyaṃ himavatsaṃnibhaṃ girim || 7-31-12||

RMY 7-31-13

स तमभ्रमिवाविष्टमुद्भ्रान्तमिव मेदिनीम् ।
अपश्यद्रावणो विन्ध्यमालिखन्तमिवाम्बरम् ॥ ७-३१-१३॥
sa tamabhramivāviṣṭamudbhrāntamiva medinīm |
apaśyadrāvaṇo vindhyamālikhantamivāmbaram || 7-31-13||

RMY 7-31-14

सहस्रशिखरोपेतं सिंहाध्युषितकन्दरम् ।
प्रपात पतितैः शीतैः साट्टहासमिवाम्बुभिः ॥ ७-३१-१४॥
sahasraśikharopetaṃ siṃhādhyuṣitakandaram |
prapāta patitaiḥ śītaiḥ sāṭṭahāsamivāmbubhiḥ || 7-31-14||

RMY 7-31-15

देवदानवगन्धर्वैः साप्सरोगणकिंनरैः ।
साह स्त्रीभिः क्रीडमानैः स्वर्गभूतं महोच्छ्रयम् ॥ ७-३१-१५॥
devadānavagandharvaiḥ sāpsarogaṇakiṃnaraiḥ |
sāha strībhiḥ krīḍamānaiḥ svargabhūtaṃ mahocchrayam || 7-31-15||

RMY 7-31-16

नदीभिः स्यन्दमानाभिरगतिप्रतिमं जलम् ।
स्फुटीभिश्चलजिह्वाभिर्वमन्तमिव विष्ठितम् ॥ ७-३१-१६॥
nadībhiḥ syandamānābhiragatipratimaṃ jalam |
sphuṭībhiścalajihvābhirvamantamiva viṣṭhitam || 7-31-16||

RMY 7-31-17

उल्कावन्तं दरीवन्तं हिमवत्संनिभं गिरिम् ।
पश्यमानस्ततो विन्ध्यं रावणो नर्मदां ययौ ॥ ७-३१-१७॥
ulkāvantaṃ darīvantaṃ himavatsaṃnibhaṃ girim |
paśyamānastato vindhyaṃ rāvaṇo narmadāṃ yayau || 7-31-17||

RMY 7-31-18

चलोपलजलां पुण्यां पश्चिमोदधिगामिनीम् ।
महिषैः सृमरैः सिंहैः शार्दूलर्क्षगजोत्तमैः ।
उष्णाभितप्तैस्तृषितैः संक्षोभितजलाशयाम् ॥ ७-३१-१८॥
calopalajalāṃ puṇyāṃ paścimodadhigāminīm |
mahiṣaiḥ sṛmaraiḥ siṃhaiḥ śārdūlarkṣagajottamaiḥ |
uṣṇābhitaptaistṛṣitaiḥ saṃkṣobhitajalāśayām || 7-31-18||

RMY 7-31-19

चक्रवाकैः सकारण्डैः सहंसजलकुक्कुटैः ।
सारसैश्च सदामत्तैः कोकूजद्भिः समावृताम् ॥ ७-३१-१९॥
cakravākaiḥ sakāraṇḍaiḥ sahaṃsajalakukkuṭaiḥ |
sārasaiśca sadāmattaiḥ kokūjadbhiḥ samāvṛtām || 7-31-19||

RMY 7-31-20

फुल्लद्रुमकृतोत्तंसां चक्रवाकयुगस्तनीम् ।
विस्तीर्णपुलिनश्रोणीं हंसावलिसुमेखलाम् ॥ ७-३१-२०॥
phulladrumakṛtottaṃsāṃ cakravākayugastanīm |
vistīrṇapulinaśroṇīṃ haṃsāvalisumekhalām || 7-31-20||

RMY 7-31-21

पुष्परेण्वनुलिप्ताङ्गीं जलफेनामलांशुकाम् ।
जलावगाहसंस्पर्शां फुल्लोत्पलशुभेक्षणाम् ॥ ७-३१-२१॥
puṣpareṇvanuliptāṅgīṃ jalaphenāmalāṃśukām |
jalāvagāhasaṃsparśāṃ phullotpalaśubhekṣaṇām || 7-31-21||

RMY 7-31-22

पुष्पकादवरुह्याशु नर्मदां सरितां वराम् ।
इष्टामिव वरां नारीमवगाह्य दशाननः ॥ ७-३१-२२॥
puṣpakādavaruhyāśu narmadāṃ saritāṃ varām |
iṣṭāmiva varāṃ nārīmavagāhya daśānanaḥ || 7-31-22||

RMY 7-31-23

स तस्याः पुलिने रम्ये नानाकुसुमशोभिते ।
उपोपविष्टः सचिवैः सार्धं राक्षसपुंगवः ।
नर्मदा दर्शजं हर्षमाप्तवान्राक्षसेश्वरः ॥ ७-३१-२३॥
sa tasyāḥ puline ramye nānākusumaśobhite |
upopaviṣṭaḥ sacivaiḥ sārdhaṃ rākṣasapuṃgavaḥ |
narmadā darśajaṃ harṣamāptavānrākṣaseśvaraḥ || 7-31-23||

RMY 7-31-24

ततः सलीलं प्रहसान्रावणो राक्षसाधिपः ।
उवाच सचिवांस्तत्र मारीचशुकसारणान् ॥ ७-३१-२४॥
tataḥ salīlaṃ prahasānrāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
uvāca sacivāṃstatra mārīcaśukasāraṇān || 7-31-24||

RMY 7-31-25

एष रश्मिसहस्रेण जगत्कृत्वेव काञ्चनम् ।
तीक्ष्णतापकरः सूर्यो नभसो मध्यमास्थितः ।
मामासीनं विदित्वेह चन्द्रायाति दिवाकरः ॥ ७-३१-२५॥
eṣa raśmisahasreṇa jagatkṛtveva kāñcanam |
tīkṣṇatāpakaraḥ sūryo nabhaso madhyamāsthitaḥ |
māmāsīnaṃ viditveha candrāyāti divākaraḥ || 7-31-25||

RMY 7-31-26

नर्मदा जलशीतश्च सुगन्धिः श्रमनाशनः ।
मद्भयादनिलो ह्येष वात्यसौ सुसमाहितः ॥ ७-३१-२६॥
narmadā jalaśītaśca sugandhiḥ śramanāśanaḥ |
madbhayādanilo hyeṣa vātyasau susamāhitaḥ || 7-31-26||

RMY 7-31-27

इयं चापि सरिच्छ्रेष्ठा नर्मदा नर्म वर्धिनी ।
लीनमीनविहंगोर्मिः सभयेवाङ्गना स्थिता ॥ ७-३१-२७॥
iyaṃ cāpi saricchreṣṭhā narmadā narma vardhinī |
līnamīnavihaṃgormiḥ sabhayevāṅganā sthitā || 7-31-27||

RMY 7-31-28

तद्भवन्तः क्षताः शस्त्रैर्नृपैरिन्द्रसमैर्युधि ।
चन्दनस्य रसेनेव रुधिरेण समुक्षिताः ॥ ७-३१-२८॥
tadbhavantaḥ kṣatāḥ śastrairnṛpairindrasamairyudhi |
candanasya raseneva rudhireṇa samukṣitāḥ || 7-31-28||

RMY 7-31-29

ते यूयमवगाहध्वं नर्मदां शर्मदां नृणाम् ।
महापद्ममुखा मत्ता गङ्गामिव महागजाः ॥ ७-३१-२९॥
te yūyamavagāhadhvaṃ narmadāṃ śarmadāṃ nṛṇām |
mahāpadmamukhā mattā gaṅgāmiva mahāgajāḥ || 7-31-29||

RMY 7-31-30

अस्यां स्नात्वा महानद्यां पाप्मानं विप्रमोक्ष्यथ ॥ ७-३१-३०॥
asyāṃ snātvā mahānadyāṃ pāpmānaṃ vipramokṣyatha || 7-31-30||

RMY 7-31-31

अहमप्यत्र पुलिने शरदिन्दुसमप्रभे ।
पुष्पोपहरं शनकैः करिष्यामि उमापतेः ॥ ७-३१-३१॥
ahamapyatra puline śaradindusamaprabhe |
puṣpopaharaṃ śanakaiḥ kariṣyāmi umāpateḥ || 7-31-31||

RMY 7-31-32

रावणेनैवमुक्तास्तु मारीचशुकसारणाः ।
समहोदरधूम्राक्षा नर्मदामवगाहिरे ॥ ७-३१-३२॥
rāvaṇenaivamuktāstu mārīcaśukasāraṇāḥ |
samahodaradhūmrākṣā narmadāmavagāhire || 7-31-32||

RMY 7-31-33

राक्षसेन्द्रगजैस्तैस्तु क्षोभ्यते नर्मदा नदी ।
वामनाञ्जनपद्माद्यैर्गङ्गा इव महागजैः ॥ ७-३१-३३॥
rākṣasendragajaistaistu kṣobhyate narmadā nadī |
vāmanāñjanapadmādyairgaṅgā iva mahāgajaiḥ || 7-31-33||

RMY 7-31-34

ततस्ते राक्षसाः स्नात्वा नर्मदाया वराम्भसि ।
उत्तीर्य पुष्पाण्याजह्रुर्बल्यर्थं रावणस्य तु ॥ ७-३१-३४॥
tataste rākṣasāḥ snātvā narmadāyā varāmbhasi |
uttīrya puṣpāṇyājahrurbalyarthaṃ rāvaṇasya tu || 7-31-34||

RMY 7-31-35

नर्मदा पुलिने रम्ये शुभ्राभ्रसदृशप्रभे ।
राक्षसेन्द्रैर्मुहूर्तेन कृतः पुष्पमयो गिरिः ॥ ७-३१-३५॥
narmadā puline ramye śubhrābhrasadṛśaprabhe |
rākṣasendrairmuhūrtena kṛtaḥ puṣpamayo giriḥ || 7-31-35||

RMY 7-31-36

पुष्पेषूपहृतेष्वेव रावणो राक्षसेश्वरः ।
अवतीर्णो नदीं स्नातुं गङ्गामिव महागजः ॥ ७-३१-३६॥
puṣpeṣūpahṛteṣveva rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |
avatīrṇo nadīṃ snātuṃ gaṅgāmiva mahāgajaḥ || 7-31-36||

RMY 7-31-37

तत्र स्नात्वा च विधिवज्जप्त्वा जप्यमनुत्तमम् ।
नर्मदा सलिलात्तस्मादुत्ततार स रावणः ॥ ७-३१-३७॥
tatra snātvā ca vidhivajjaptvā japyamanuttamam |
narmadā salilāttasmāduttatāra sa rāvaṇaḥ || 7-31-37||

RMY 7-31-38

रावणं प्राञ्जलिं यान्तमन्वयुः सप्तराक्षसाः ।
यत्र यत्र स याति स्म रावणो राक्षसाधिपः ।
जाम्बूनदमयं लिङ्गं तत्र तत्र स्म नीयते ॥ ७-३१-३८॥
rāvaṇaṃ prāñjaliṃ yāntamanvayuḥ saptarākṣasāḥ |
yatra yatra sa yāti sma rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
jāmbūnadamayaṃ liṅgaṃ tatra tatra sma nīyate || 7-31-38||

RMY 7-31-39

वालुकवेदिमध्ये तु तल्लिङ्गं स्थाप्य रावणः ।
अर्चयामास गन्धैश्च पुष्पैश्चामृतगन्धिभिः ॥ ७-३१-३९॥
vālukavedimadhye tu talliṅgaṃ sthāpya rāvaṇaḥ |
arcayāmāsa gandhaiśca puṣpaiścāmṛtagandhibhiḥ || 7-31-39||

RMY 7-31-40

ततः सतामार्तिहरं हरं परं वरप्रदं चन्द्रमयूखभूषणम् ।
समर्चयित्वा स निशाचरो जगौ प्रसार्य हस्तान्प्रणनर्त चायतान् ॥ ७-३१-४०॥
tataḥ satāmārtiharaṃ haraṃ paraṃ varapradaṃ candramayūkhabhūṣaṇam |
samarcayitvā sa niśācaro jagau prasārya hastānpraṇanarta cāyatān || 7-31-40||

Sarga: 32/100 (72)

RMY 7-32-1

नर्मदा पुलिने यत्र राक्षसेन्द्रः स रावणः ।
पुष्पोपहारं कुरुते तस्माद्देशाददूरतः ॥ ७-३२-१॥
narmadā puline yatra rākṣasendraḥ sa rāvaṇaḥ |
puṣpopahāraṃ kurute tasmāddeśādadūrataḥ || 7-32-1||

RMY 7-32-2

अर्जुनो जयतां श्रेष्ठो माहिष्मत्याः पतिः प्रभुः ।
क्रीडिते सह नारीभिर्नर्मदातोयमाश्रितः ॥ ७-३२-२॥
arjuno jayatāṃ śreṣṭho māhiṣmatyāḥ patiḥ prabhuḥ |
krīḍite saha nārībhirnarmadātoyamāśritaḥ || 7-32-2||

RMY 7-32-3

तासां मध्यगतो राज रराज स ततोऽर्जुनः ।
करेणूनां सहस्रस्य मध्यस्थ इव कुञ्जरः ॥ ७-३२-३॥
tāsāṃ madhyagato rāja rarāja sa tato'rjunaḥ |
kareṇūnāṃ sahasrasya madhyastha iva kuñjaraḥ || 7-32-3||

RMY 7-32-4

जिज्ञासुः स तु बाहूनां सहस्रस्योत्तमं बलम् ।
रुरोध नर्मदा वेगं बाहुभिः स तदार्जुनः ॥ ७-३२-४॥
jijñāsuḥ sa tu bāhūnāṃ sahasrasyottamaṃ balam |
rurodha narmadā vegaṃ bāhubhiḥ sa tadārjunaḥ || 7-32-4||

RMY 7-32-5

कार्तवीर्यभुजासेतुं तज्जलं प्राप्य निर्मलम् ।
कूलापहारं कुर्वाणं प्रतिस्रोतः प्रधावति ॥ ७-३२-५॥
kārtavīryabhujāsetuṃ tajjalaṃ prāpya nirmalam |
kūlāpahāraṃ kurvāṇaṃ pratisrotaḥ pradhāvati || 7-32-5||

RMY 7-32-6

समीननक्रमकरः सपुष्पकुशसंस्तरः ।
स नर्मदाम्भसो वेगः प्रावृट्काल इवाबभौ ॥ ७-३२-६॥
samīnanakramakaraḥ sapuṣpakuśasaṃstaraḥ |
sa narmadāmbhaso vegaḥ prāvṛṭkāla ivābabhau || 7-32-6||

RMY 7-32-7

स वेगः कार्तवीर्येण संप्रेषिट इवाम्भसः ।
पुष्पोपहारं तत्सर्वं रावणस्य जहार ह ॥ ७-३२-७॥
sa vegaḥ kārtavīryeṇa saṃpreṣiṭa ivāmbhasaḥ |
puṣpopahāraṃ tatsarvaṃ rāvaṇasya jahāra ha || 7-32-7||

RMY 7-32-8

रावणोऽर्धसमाप्तं तु उत्सृज्य नियमं तदा ।
नर्मदां पश्यते कान्तां प्रतिकूलां यथा प्रियाम् ॥ ७-३२-८॥
rāvaṇo'rdhasamāptaṃ tu utsṛjya niyamaṃ tadā |
narmadāṃ paśyate kāntāṃ pratikūlāṃ yathā priyām || 7-32-8||

RMY 7-32-9

पश्चिमेन तु तं दृष्ट्वा सागरोद्गारसंनिभम् ।
वर्धन्तमम्भसो वेगं पूर्वामाशां प्रविश्य तु ॥ ७-३२-९॥
paścimena tu taṃ dṛṣṭvā sāgarodgārasaṃnibham |
vardhantamambhaso vegaṃ pūrvāmāśāṃ praviśya tu || 7-32-9||

RMY 7-32-10

ततोऽनुद्भ्रान्तशकुनां स्वाभाव्ये परमे स्थिताम् ।
निर्विकाराङ्गनाभासां पश्यते रावणो नदीम् ॥ ७-३२-१०॥
tato'nudbhrāntaśakunāṃ svābhāvye parame sthitām |
nirvikārāṅganābhāsāṃ paśyate rāvaṇo nadīm || 7-32-10||

RMY 7-32-11

सव्येतरकराङ्गुल्या सशब्दं च दशाननः ।
वेगप्रभवमन्वेष्टुं सोऽदिशच्छुकसारणौ ॥ ७-३२-११॥
savyetarakarāṅgulyā saśabdaṃ ca daśānanaḥ |
vegaprabhavamanveṣṭuṃ so'diśacchukasāraṇau || 7-32-11||

RMY 7-32-12

तौ तु रावणसंदिष्टौ भ्रातरौ शुकसारणौ ।
व्योमान्तरचरौ वीरौ प्रस्थितौ पश्चिमोन्मुखौ ॥ ७-३२-१२॥
tau tu rāvaṇasaṃdiṣṭau bhrātarau śukasāraṇau |
vyomāntaracarau vīrau prasthitau paścimonmukhau || 7-32-12||

RMY 7-32-13

अर्धयोजनमात्रं तु गत्वा तौ तु निशाचरौ ।
पश्येतां पुरुषं तोये क्रीडन्तं सहयोषितम् ॥ ७-३२-१३॥
ardhayojanamātraṃ tu gatvā tau tu niśācarau |
paśyetāṃ puruṣaṃ toye krīḍantaṃ sahayoṣitam || 7-32-13||

RMY 7-32-14

बृहत्सालप्रतीकशं तोयव्याकुलमूर्धजम् ।
मदरक्तान्तनयनं मदनाकारवर्चसं ॥ ७-३२-१४॥
bṛhatsālapratīkaśaṃ toyavyākulamūrdhajam |
madaraktāntanayanaṃ madanākāravarcasaṃ || 7-32-14||

RMY 7-32-15

नदीं बाहुसहस्रेण रुन्धन्तमरिमर्दनम् ।
गिरिं पादसहस्रेण रुन्धन्तमिव मेदिनीम् ॥ ७-३२-१५॥
nadīṃ bāhusahasreṇa rundhantamarimardanam |
giriṃ pādasahasreṇa rundhantamiva medinīm || 7-32-15||

RMY 7-32-16

बालानां वरनारीणां सहस्रेणाभिसंवृतम् ।
समदानां करेणूनां सहस्रेणेव कुञ्जरम् ॥ ७-३२-१६॥
bālānāṃ varanārīṇāṃ sahasreṇābhisaṃvṛtam |
samadānāṃ kareṇūnāṃ sahasreṇeva kuñjaram || 7-32-16||

RMY 7-32-17

तमद्भुततमं दृष्ट्वा राक्षसौ शुकसारणौ ।
संनिवृत्तावुपागम्य रावणं तमथोचतुः ॥ ७-३२-१७॥
tamadbhutatamaṃ dṛṣṭvā rākṣasau śukasāraṇau |
saṃnivṛttāvupāgamya rāvaṇaṃ tamathocatuḥ || 7-32-17||

RMY 7-32-18

बृहत्सालप्रतीकाशः कोऽप्यसौ राक्षसेश्वर ।
नर्मदां रोधवद्रुद्ध्वा क्रीडापयति योषितः ॥ ७-३२-१८॥
bṛhatsālapratīkāśaḥ ko'pyasau rākṣaseśvara |
narmadāṃ rodhavadruddhvā krīḍāpayati yoṣitaḥ || 7-32-18||

RMY 7-32-19

तेन बाहुसहस्रेण संनिरुद्धजला नदी ।
सागरोद्गारसंकाशानुद्गारान्सृजते मुहुः ॥ ७-३२-१९॥
tena bāhusahasreṇa saṃniruddhajalā nadī |
sāgarodgārasaṃkāśānudgārānsṛjate muhuḥ || 7-32-19||

RMY 7-32-20

इत्येवं भाषमाणौ तौ निशम्य शुकसारणौ ।
रावणोऽर्जुन इत्युक्त्वा उत्तस्थौ युद्धलालसः ॥ ७-३२-२०॥
ityevaṃ bhāṣamāṇau tau niśamya śukasāraṇau |
rāvaṇo'rjuna ityuktvā uttasthau yuddhalālasaḥ || 7-32-20||

RMY 7-32-21

अर्जुनाभिमुखे तस्मिन्प्रस्थिते राक्षसेश्वरे ।
सकृदेव कृतो रावः सरक्तः प्रेषितो घनैः ॥ ७-३२-२१॥
arjunābhimukhe tasminprasthite rākṣaseśvare |
sakṛdeva kṛto rāvaḥ saraktaḥ preṣito ghanaiḥ || 7-32-21||

RMY 7-32-22

महोदरमहापार्श्वधूम्राक्षशुकसारणैः ।
संवृतो राक्षसेन्द्रस्तु तत्रागाद्यत्र सोऽर्जुनः ॥ ७-३२-२२॥
mahodaramahāpārśvadhūmrākṣaśukasāraṇaiḥ |
saṃvṛto rākṣasendrastu tatrāgādyatra so'rjunaḥ || 7-32-22||

RMY 7-32-23

नातिदीर्घेण कालेन स ततो राक्षसो बली ।
तं नर्मदा ह्रदं भीममाजगामाञ्जनप्रभः ॥ ७-३२-२३॥
nātidīrgheṇa kālena sa tato rākṣaso balī |
taṃ narmadā hradaṃ bhīmamājagāmāñjanaprabhaḥ || 7-32-23||

RMY 7-32-24

स तत्र स्त्रीपरिवृतं वाशिताभिरिव द्विपम् ।
नरेन्द्रं पश्यते राजा राक्षसानां तदार्जुनम् ॥ ७-३२-२४॥
sa tatra strīparivṛtaṃ vāśitābhiriva dvipam |
narendraṃ paśyate rājā rākṣasānāṃ tadārjunam || 7-32-24||

RMY 7-32-25

स रोषाद्रक्तनयनो राक्षसेन्द्रो बलोद्धतः ।
इत्येवमर्जुनामात्यानाह गम्भीरया गिरा ॥ ७-३२-२५॥
sa roṣādraktanayano rākṣasendro baloddhataḥ |
ityevamarjunāmātyānāha gambhīrayā girā || 7-32-25||

RMY 7-32-26

अमात्याः क्षिप्रमाख्यात हैहयस्य नृपस्य वै ।
युद्धार्थं समनुप्राप्तो रावणो नाम नामतः ॥ ७-३२-२६॥
amātyāḥ kṣipramākhyāta haihayasya nṛpasya vai |
yuddhārthaṃ samanuprāpto rāvaṇo nāma nāmataḥ || 7-32-26||

RMY 7-32-27

रावणस्य वचः श्रुत्वा मन्त्रिणोऽथार्जुनस्य ते ।
उत्तस्थुः सायुधास्तं च रावणं वाक्यमब्रुवन् ॥ ७-३२-२७॥
rāvaṇasya vacaḥ śrutvā mantriṇo'thārjunasya te |
uttasthuḥ sāyudhāstaṃ ca rāvaṇaṃ vākyamabruvan || 7-32-27||

RMY 7-32-28

युद्धस्य कालो विज्ञातः साधु भोः साधु रावण ।
यः क्षीबं स्त्रीवृतं चैव योद्धुमिच्छसि नो नृपम् ।
वाशितामध्यगं मत्तं शार्दूल इव कुञ्जरम् ॥ ७-३२-२८॥
yuddhasya kālo vijñātaḥ sādhu bhoḥ sādhu rāvaṇa |
yaḥ kṣībaṃ strīvṛtaṃ caiva yoddhumicchasi no nṛpam |
vāśitāmadhyagaṃ mattaṃ śārdūla iva kuñjaram || 7-32-28||

RMY 7-32-29

क्षमस्वाद्य दशग्रीव उष्यतां रजनी त्वया ।
युद्धश्रद्धा तु यद्यस्ति श्वस्तात समरेऽर्जुनम् ॥ ७-३२-२९॥
kṣamasvādya daśagrīva uṣyatāṃ rajanī tvayā |
yuddhaśraddhā tu yadyasti śvastāta samare'rjunam || 7-32-29||

RMY 7-32-30

यदि वापि त्वरा तुभ्यं युद्धतृष्णासमावृता ।
निहत्यास्मांस्ततो युद्धमर्जुनेनोपयास्यसि ॥ ७-३२-३०॥
yadi vāpi tvarā tubhyaṃ yuddhatṛṣṇāsamāvṛtā |
nihatyāsmāṃstato yuddhamarjunenopayāsyasi || 7-32-30||

RMY 7-32-31

ततस्ते रावणामात्यैरमात्याः पार्थिवस्य तु ।
सूदिताश्चापि ते युद्धे भक्षिताश्च बुभुक्षितैः ॥ ७-३२-३१॥
tataste rāvaṇāmātyairamātyāḥ pārthivasya tu |
sūditāścāpi te yuddhe bhakṣitāśca bubhukṣitaiḥ || 7-32-31||

RMY 7-32-32

ततो हलहलाशब्दो नर्मदा तिर आबभौ ।
अर्जुनस्यानुयात्राणां रावणस्य च मन्त्रिणाम् ॥ ७-३२-३२॥
tato halahalāśabdo narmadā tira ābabhau |
arjunasyānuyātrāṇāṃ rāvaṇasya ca mantriṇām || 7-32-32||

RMY 7-32-33

इषुभिस्तोमरैः शूलैर्वज्रकल्पैः सकर्षणैः ।
सरावणानर्दयन्तः समन्तात्समभिद्रुताः ॥ ७-३२-३३॥
iṣubhistomaraiḥ śūlairvajrakalpaiḥ sakarṣaṇaiḥ |
sarāvaṇānardayantaḥ samantātsamabhidrutāḥ || 7-32-33||

RMY 7-32-34

हैहयाधिपयोधानां वेग आसीत्सुदारुणः ।
सनक्रमीनमकरसमुद्रस्येव निस्वनः ॥ ७-३२-३४॥
haihayādhipayodhānāṃ vega āsītsudāruṇaḥ |
sanakramīnamakarasamudrasyeva nisvanaḥ || 7-32-34||

RMY 7-32-35

रावणस्य तु तेऽमात्याः प्रहस्तशुकसारणाः ।
कार्तवीर्यबलं क्रुद्धा निर्दहन्त्यग्नितेजसः ॥ ७-३२-३५॥
rāvaṇasya tu te'mātyāḥ prahastaśukasāraṇāḥ |
kārtavīryabalaṃ kruddhā nirdahantyagnitejasaḥ || 7-32-35||

RMY 7-32-36

अर्जुनाय तु तत्कर्म रावणस्य समन्त्रिणः ।
क्रीडमानाय कथितं पुरुषैर्द्वाररक्षिभिः ॥ ७-३२-३६॥
arjunāya tu tatkarma rāvaṇasya samantriṇaḥ |
krīḍamānāya kathitaṃ puruṣairdvārarakṣibhiḥ || 7-32-36||

RMY 7-32-37

उक्त्वा न भेतव्यमिति स्त्रीजनं स ततोऽर्जुनः ।
उत्ततार जलात्तस्माद्गङ्गातोयादिवाञ्जनः ॥ ७-३२-३७॥
uktvā na bhetavyamiti strījanaṃ sa tato'rjunaḥ |
uttatāra jalāttasmādgaṅgātoyādivāñjanaḥ || 7-32-37||

RMY 7-32-38

क्रोधदूषितनेत्रस्तु स ततोऽर्जुन पावकः ।
प्रजज्वाल महाघोरो युगान्त इव पावकः ॥ ७-३२-३८॥
krodhadūṣitanetrastu sa tato'rjuna pāvakaḥ |
prajajvāla mahāghoro yugānta iva pāvakaḥ || 7-32-38||

RMY 7-32-39

स तूर्णतरमादाय वरहेमाङ्गदो गदाम् ।
अभिद्रवति रक्षांसि तमांसीव दिवाकरः ॥ ७-३२-३९॥
sa tūrṇataramādāya varahemāṅgado gadām |
abhidravati rakṣāṃsi tamāṃsīva divākaraḥ || 7-32-39||

RMY 7-32-40

बाहुविक्षेपकरणां समुद्यम्य महागदाम् ।
गारुडं वेगमास्थाय आपपातैव सोऽर्जुनः ॥ ७-३२-४०॥
bāhuvikṣepakaraṇāṃ samudyamya mahāgadām |
gāruḍaṃ vegamāsthāya āpapātaiva so'rjunaḥ || 7-32-40||

RMY 7-32-41

तस्य मर्गं समावृत्य विन्ध्योऽर्कस्येव पर्वतः ।
स्थितो विन्ध्य इवाकम्प्यः प्रहस्तो मुसलायुधः ॥ ७-३२-४१॥
tasya margaṃ samāvṛtya vindhyo'rkasyeva parvataḥ |
sthito vindhya ivākampyaḥ prahasto musalāyudhaḥ || 7-32-41||

RMY 7-32-42

ततोऽस्य मुसलं घोरं लोहबद्धं मदोद्धतः ।
प्रहस्तः प्रेषयन्क्रुद्धो ररास च यथाम्बुदः ॥ ७-३२-४२॥
tato'sya musalaṃ ghoraṃ lohabaddhaṃ madoddhataḥ |
prahastaḥ preṣayankruddho rarāsa ca yathāmbudaḥ || 7-32-42||

RMY 7-32-43

तस्याग्रे मुसलस्याग्निरशोकापीडसंनिभः ।
प्रहस्तकरमुक्तस्य बभूव प्रदहन्निव ॥ ७-३२-४३॥
tasyāgre musalasyāgniraśokāpīḍasaṃnibhaḥ |
prahastakaramuktasya babhūva pradahanniva || 7-32-43||

RMY 7-32-44

आधावमानं मुसलं कार्तवीर्यस्तदार्जुनः ।
निपुणं वञ्चयामास सगदो गजविक्रमः ॥ ७-३२-४४॥
ādhāvamānaṃ musalaṃ kārtavīryastadārjunaḥ |
nipuṇaṃ vañcayāmāsa sagado gajavikramaḥ || 7-32-44||

RMY 7-32-45

ततस्तमभिदुद्राव प्रहस्तं हैहयाधिपः ।
भ्रामयाणो गदां गुर्वीं पञ्चबाहुशतोच्छ्रयाम् ॥ ७-३२-४५॥
tatastamabhidudrāva prahastaṃ haihayādhipaḥ |
bhrāmayāṇo gadāṃ gurvīṃ pañcabāhuśatocchrayām || 7-32-45||

RMY 7-32-46

तेनाहतोऽतिवेगेन प्रहस्तो गदया तदा ।
निपपात स्थितः शैलो वज्रिवज्रहतो यथा ॥ ७-३२-४६॥
tenāhato'tivegena prahasto gadayā tadā |
nipapāta sthitaḥ śailo vajrivajrahato yathā || 7-32-46||

RMY 7-32-47

प्रहस्तं पतितं दृष्ट्वा मारीचशुकसारणाः ।
समहोदरधूम्राक्षा अपसृप्ता रणाजिरात् ॥ ७-३२-४७॥
prahastaṃ patitaṃ dṛṣṭvā mārīcaśukasāraṇāḥ |
samahodaradhūmrākṣā apasṛptā raṇājirāt || 7-32-47||

RMY 7-32-48

अपक्रान्तेष्वमात्येषु प्रहस्ते च निपातिते ।
रावणोऽभ्यद्रवत्तूर्णमर्जुनं नृपसत्तमम् ॥ ७-३२-४८॥
apakrānteṣvamātyeṣu prahaste ca nipātite |
rāvaṇo'bhyadravattūrṇamarjunaṃ nṛpasattamam || 7-32-48||

RMY 7-32-49

सहस्रबाहोस्तद्युद्धं विंशद्बाहोश्च दारुणम् ।
नृपराक्षसयोस्तत्र आरब्धं लोमहर्षणम् ॥ ७-३२-४९॥
sahasrabāhostadyuddhaṃ viṃśadbāhośca dāruṇam |
nṛparākṣasayostatra ārabdhaṃ lomaharṣaṇam || 7-32-49||

RMY 7-32-50

सागराविव संक्षुब्धौ चलमूलाविवाचलौ ।
तेजोयुक्ताविवादित्यौ प्रदहन्ताविवानलौ ॥ ७-३२-५०॥
sāgarāviva saṃkṣubdhau calamūlāvivācalau |
tejoyuktāvivādityau pradahantāvivānalau || 7-32-50||

RMY 7-32-51

बलोद्धतौ यथा नागौ वाशितार्थे यथा वृषौ ।
मेघाविव विनर्दन्तौ सिंहाविव बलोत्कटौ ॥ ७-३२-५१॥
baloddhatau yathā nāgau vāśitārthe yathā vṛṣau |
meghāviva vinardantau siṃhāviva balotkaṭau || 7-32-51||

RMY 7-32-52

रुद्रकालाविव क्रुद्धौ तौ तथा राक्षसार्जुनौ ।
परस्परं गदाभ्यां तौ ताडयामासतुर्भृशम् ॥ ७-३२-५२॥
rudrakālāviva kruddhau tau tathā rākṣasārjunau |
parasparaṃ gadābhyāṃ tau tāḍayāmāsaturbhṛśam || 7-32-52||

RMY 7-32-53

वज्रप्रहारानचला यथा घोरान्विषेहिरे ।
गदाप्रहारांस्तद्वत्तौ सहेते नरराक्षसौ ॥ ७-३२-५३॥
vajraprahārānacalā yathā ghorānviṣehire |
gadāprahārāṃstadvattau sahete nararākṣasau || 7-32-53||

RMY 7-32-54

यथाशनिरवेभ्यस्तु जायते वै प्रतिश्रुतिः ।
तथा ताभ्यां गदापातैर्दिशः सर्वाः प्रतिश्रुताः ॥ ७-३२-५४॥
yathāśaniravebhyastu jāyate vai pratiśrutiḥ |
tathā tābhyāṃ gadāpātairdiśaḥ sarvāḥ pratiśrutāḥ || 7-32-54||

RMY 7-32-55

अर्जुनस्य गदा सा तु पात्यमानाहितोरसि ।
काञ्चनाभं नभश्चक्रे विद्युत्सौदामनी यथा ॥ ७-३२-५५॥
arjunasya gadā sā tu pātyamānāhitorasi |
kāñcanābhaṃ nabhaścakre vidyutsaudāmanī yathā || 7-32-55||

RMY 7-32-56

तथैव रावणेनापि पात्यमाना मुहुर्मुहुः ।
अर्जुनोरसि निर्भाति गदोल्केव महागिरौ ॥ ७-३२-५६॥
tathaiva rāvaṇenāpi pātyamānā muhurmuhuḥ |
arjunorasi nirbhāti gadolkeva mahāgirau || 7-32-56||

RMY 7-32-57

नार्जुनः खेदमाप्नोति न राक्षसगणेश्वरः ।
सममासीत्तयोर्युद्धं यथा पूर्वं बलीन्द्रयोः ॥ ७-३२-५७॥
nārjunaḥ khedamāpnoti na rākṣasagaṇeśvaraḥ |
samamāsīttayoryuddhaṃ yathā pūrvaṃ balīndrayoḥ || 7-32-57||

RMY 7-32-58

शृङ्गैर्महर्षभौ यद्वद्दन्ताग्रैरिव कुञ्जरौ ।
परस्परं विनिघ्नन्तौ नरराक्षससत्तमौ ॥ ७-३२-५८॥
śṛṅgairmaharṣabhau yadvaddantāgrairiva kuñjarau |
parasparaṃ vinighnantau nararākṣasasattamau || 7-32-58||

RMY 7-32-59

ततोऽर्जुनेन क्रुद्धेन सर्वप्राणेन सा गदा ।
स्तनयोरन्तरे मुक्ता रावणस्य महाहवे ॥ ७-३२-५९॥
tato'rjunena kruddhena sarvaprāṇena sā gadā |
stanayorantare muktā rāvaṇasya mahāhave || 7-32-59||

RMY 7-32-60

वरदानकृतत्राणे सा गदा रावणोरसि ।
दुर्बलेव यथा सेना द्विधाभूतापतत्क्षितौ ॥ ७-३२-६०॥
varadānakṛtatrāṇe sā gadā rāvaṇorasi |
durbaleva yathā senā dvidhābhūtāpatatkṣitau || 7-32-60||

RMY 7-32-61

स त्वर्जुनप्रमुक्तेन गदापातेन रावणः ।
अपासर्पद्धनुर्मात्रं निषसाद च निष्टनन् ॥ ७-३२-६१॥
sa tvarjunapramuktena gadāpātena rāvaṇaḥ |
apāsarpaddhanurmātraṃ niṣasāda ca niṣṭanan || 7-32-61||

RMY 7-32-62

स विह्वलं तदालक्ष्य दशग्रीवं ततोऽर्जुनः ।
सहसा प्रतिजग्राह गरुत्मानिव पन्नगम् ॥ ७-३२-६२॥
sa vihvalaṃ tadālakṣya daśagrīvaṃ tato'rjunaḥ |
sahasā pratijagrāha garutmāniva pannagam || 7-32-62||

RMY 7-32-63

स तं बाहुसहस्रेण बलाद्गृह्य दशाननम् ।
बबन्ध बलवान्राजा बलिं नारायणो यथा ॥ ७-३२-६३॥
sa taṃ bāhusahasreṇa balādgṛhya daśānanam |
babandha balavānrājā baliṃ nārāyaṇo yathā || 7-32-63||

RMY 7-32-64

बध्यमाने दशग्रीवे सिद्धचारणदेवताः ।
साध्वीति वादिनः पुष्पैः किरन्त्यर्जुनमूर्धनि ॥ ७-३२-६४॥
badhyamāne daśagrīve siddhacāraṇadevatāḥ |
sādhvīti vādinaḥ puṣpaiḥ kirantyarjunamūrdhani || 7-32-64||

RMY 7-32-65

व्याघ्रो मृगमिवादाय सिंहराडिव दन्तिनम् ।
ररास हैहयो राजा हर्षादम्बुदवन्मुहुः ॥ ७-३२-६५॥
vyāghro mṛgamivādāya siṃharāḍiva dantinam |
rarāsa haihayo rājā harṣādambudavanmuhuḥ || 7-32-65||

RMY 7-32-66

प्रहस्तस्तु समाश्वस्तो दृष्ट्वा बद्धं दशाननम् ।
सह तै राकसैः क्रुद्ध अभिदुद्राव पार्थिवम् ॥ ७-३२-६६॥
prahastastu samāśvasto dṛṣṭvā baddhaṃ daśānanam |
saha tai rākasaiḥ kruddha abhidudrāva pārthivam || 7-32-66||

RMY 7-32-67

नक्तंचराणां वेगस्तु तेषामापततां बभौ ।
उद्धृत आतपापाये समुद्राणामिवाद्भुतः ॥ ७-३२-६७॥
naktaṃcarāṇāṃ vegastu teṣāmāpatatāṃ babhau |
uddhṛta ātapāpāye samudrāṇāmivādbhutaḥ || 7-32-67||

RMY 7-32-68

मुञ्च मुञ्चेति भाषन्तस्तिष्ठ तिष्ठेति चासकृत् ।
मुसलानि च शूलानि उत्ससर्जुस्तदार्जुने ॥ ७-३२-६८॥
muñca muñceti bhāṣantastiṣṭha tiṣṭheti cāsakṛt |
musalāni ca śūlāni utsasarjustadārjune || 7-32-68||

RMY 7-32-69

अप्राप्तान्येव तान्याशु असंभ्रान्तस्तदार्जुनः ।
आयुधान्यमरारीणां जग्राह रिपुसूदनः ॥ ७-३२-६९॥
aprāptānyeva tānyāśu asaṃbhrāntastadārjunaḥ |
āyudhānyamarārīṇāṃ jagrāha ripusūdanaḥ || 7-32-69||

RMY 7-32-70

ततस्तैरेव रक्षांसि दुर्धरैः प्रवरायुधैः ।
भित्त्वा विद्रावयामास वायुरम्बुधरानिव ॥ ७-३२-७०॥
tatastaireva rakṣāṃsi durdharaiḥ pravarāyudhaiḥ |
bhittvā vidrāvayāmāsa vāyurambudharāniva || 7-32-70||

RMY 7-32-71

राक्षसांस्त्रासयित्वा तु कार्तवीर्यार्जुनस्तदा ।
रावणं गृह्य नगरं प्रविवेश सुहृद्वृतः ॥ ७-३२-७१॥
rākṣasāṃstrāsayitvā tu kārtavīryārjunastadā |
rāvaṇaṃ gṛhya nagaraṃ praviveśa suhṛdvṛtaḥ || 7-32-71||

RMY 7-32-72

स कीर्यमाणः कुसुमाक्षतोत्करैर्द्विजैः सपौरैः पुरुहूतसंनिभः ।
तदार्जुनः संप्रविवेश तां पुरीं बलिं निगृह्यैव सहस्रलोचनः ॥ ७-३२-७२॥
sa kīryamāṇaḥ kusumākṣatotkarairdvijaiḥ sapauraiḥ puruhūtasaṃnibhaḥ |
tadārjunaḥ saṃpraviveśa tāṃ purīṃ baliṃ nigṛhyaiva sahasralocanaḥ || 7-32-72||

Sarga: 33/100 (23)

RMY 7-33-1

रावणग्रहणं तत्तु वायुग्रहणसंनिभम् ।
ऋषिः पुलस्त्यः शुश्राव कथितं दिवि दैवतैः ॥ ७-३३-१॥
rāvaṇagrahaṇaṃ tattu vāyugrahaṇasaṃnibham |
ṛṣiḥ pulastyaḥ śuśrāva kathitaṃ divi daivataiḥ || 7-33-1||

RMY 7-33-2

ततः पुत्रसुतस्नेहात्कम्प्यमानो महाधृतिः ।
माहिष्मतीपतिं द्रष्टुमाजगाम महानृषिः ॥ ७-३३-२॥
tataḥ putrasutasnehātkampyamāno mahādhṛtiḥ |
māhiṣmatīpatiṃ draṣṭumājagāma mahānṛṣiḥ || 7-33-2||

RMY 7-33-3

स वायुमार्गमास्थाय वायुतुल्यगतिर्द्विजः ।
पुरीं माहिष्मतीं प्राप्तो मनःसंतापविक्रमः ॥ ७-३३-३॥
sa vāyumārgamāsthāya vāyutulyagatirdvijaḥ |
purīṃ māhiṣmatīṃ prāpto manaḥsaṃtāpavikramaḥ || 7-33-3||

RMY 7-33-4

सोऽमरावतिसंकाशां हृष्टपुष्टजनावृताम् ।
प्रविवेश पुरीं ब्रह्मा इन्द्रस्येवामरावतीम् ॥ ७-३३-४॥
so'marāvatisaṃkāśāṃ hṛṣṭapuṣṭajanāvṛtām |
praviveśa purīṃ brahmā indrasyevāmarāvatīm || 7-33-4||

RMY 7-33-5

पादचारमिवादित्यं निष्पतन्तं सुदुर्दृशम् ।
ततस्ते प्रत्यभिज्ञाय अर्जुनाय न्यवेदयन् ॥ ७-३३-५॥
pādacāramivādityaṃ niṣpatantaṃ sudurdṛśam |
tataste pratyabhijñāya arjunāya nyavedayan || 7-33-5||

RMY 7-33-6

पुलस्त्य इति तं श्रुत्वा वचनं हैहयाधिपः ।
शिरस्यञ्जलिमुद्धृत्य प्रत्युद्गच्छद्द्विजोत्तमम् ॥ ७-३३-६॥
pulastya iti taṃ śrutvā vacanaṃ haihayādhipaḥ |
śirasyañjalimuddhṛtya pratyudgacchaddvijottamam || 7-33-6||

RMY 7-33-7

पुरोहितोऽस्य गृह्यार्घ्यं मधुपर्कं तथैव च ।
पुरस्तात्प्रययौ राज्ञ इन्द्रस्येव बृहस्पतिः ॥ ७-३३-७॥
purohito'sya gṛhyārghyaṃ madhuparkaṃ tathaiva ca |
purastātprayayau rājña indrasyeva bṛhaspatiḥ || 7-33-7||

RMY 7-33-8

ततस्तमृषिमायान्तमुद्यन्तमिव भास्करम् ।
अर्जुनो दृश्य संप्राप्तं ववन्देन्द्र इवेश्वरम् ॥ ७-३३-८॥
tatastamṛṣimāyāntamudyantamiva bhāskaram |
arjuno dṛśya saṃprāptaṃ vavandendra iveśvaram || 7-33-8||

RMY 7-33-9

स तस्य मधुपर्कं च पाद्यमर्घ्यं च दापयन् ।
पुलस्त्यमाह राजेन्द्रो हर्षगद्गदया गिरा ॥ ७-३३-९॥
sa tasya madhuparkaṃ ca pādyamarghyaṃ ca dāpayan |
pulastyamāha rājendro harṣagadgadayā girā || 7-33-9||

RMY 7-33-10

अद्येयममरावत्या तुल्या माहिष्मती कृता ।
अद्याहं तु द्विजेन्द्रेन्द्र यस्मात्पश्यामि दुर्दृशम् ॥ ७-३३-१०॥
adyeyamamarāvatyā tulyā māhiṣmatī kṛtā |
adyāhaṃ tu dvijendrendra yasmātpaśyāmi durdṛśam || 7-33-10||

RMY 7-33-11

अद्य मे कुशलं देव अद्य मे कुलमुद्धृतम् ।
यत्ते देवगणैर्वन्द्यौ वन्देऽहं चरणाविमौ ॥ ७-३३-११॥
adya me kuśalaṃ deva adya me kulamuddhṛtam |
yatte devagaṇairvandyau vande'haṃ caraṇāvimau || 7-33-11||

RMY 7-33-12

इदं राज्यमिमे पुत्रा इमे दारा इमे वयम् ।
ब्रह्मन्किं कुर्म किं कार्यमाज्ञापयतु नो भवान् ॥ ७-३३-१२॥
idaṃ rājyamime putrā ime dārā ime vayam |
brahmankiṃ kurma kiṃ kāryamājñāpayatu no bhavān || 7-33-12||

RMY 7-33-13

तं धर्मेऽग्निषु भृत्येषु शिवं पृष्ट्वाथ पार्थिवम् ।
पुलस्त्योवाच राजानं हैहयानां तदार्जुनम् ॥ ७-३३-१३॥
taṃ dharme'gniṣu bhṛtyeṣu śivaṃ pṛṣṭvātha pārthivam |
pulastyovāca rājānaṃ haihayānāṃ tadārjunam || 7-33-13||

RMY 7-33-14

राजेन्द्रामलपद्माक्षपूर्णचन्द्रनिभानन ।
अतुलं ते बलं येन दशग्रीवस्त्वया जितः ॥ ७-३३-१४॥
rājendrāmalapadmākṣapūrṇacandranibhānana |
atulaṃ te balaṃ yena daśagrīvastvayā jitaḥ || 7-33-14||

RMY 7-33-15

भयाद्यस्यावतिष्ठेतां निष्पन्दौ सागरानिलौ ।
सोऽयमद्य त्वया बद्धः पौत्रो मेऽतीवदुर्जयः ॥ ७-३३-१५॥
bhayādyasyāvatiṣṭhetāṃ niṣpandau sāgarānilau |
so'yamadya tvayā baddhaḥ pautro me'tīvadurjayaḥ || 7-33-15||

RMY 7-33-16

तत्पुत्रक यशः स्फीतं नाम विश्रावितं त्वया ।
मद्वाक्याद्याच्यमानोऽद्य मुञ्च वत्स दशाननम् ॥ ७-३३-१६॥
tatputraka yaśaḥ sphītaṃ nāma viśrāvitaṃ tvayā |
madvākyādyācyamāno'dya muñca vatsa daśānanam || 7-33-16||

RMY 7-33-17

पुलस्त्याज्ञां स गृह्याथ अकिंचनवचोऽर्जुनः ।
मुमोच पार्थिवेन्द्रेन्द्रो राक्षसेन्द्रं प्रहृष्टवत् ॥ ७-३३-१७॥
pulastyājñāṃ sa gṛhyātha akiṃcanavaco'rjunaḥ |
mumoca pārthivendrendro rākṣasendraṃ prahṛṣṭavat || 7-33-17||

RMY 7-33-18

स तं प्रमुक्त्वा त्रिदशारिमर्जुनः प्रपूज्य दिव्याभरणस्रगम्बरैः ।
अहिंसाकं सख्यमुपेत्य साग्निकं प्रणम्य स ब्रह्मसुतं गृहं ययौ ॥ ७-३३-१८॥
sa taṃ pramuktvā tridaśārimarjunaḥ prapūjya divyābharaṇasragambaraiḥ |
ahiṃsākaṃ sakhyamupetya sāgnikaṃ praṇamya sa brahmasutaṃ gṛhaṃ yayau || 7-33-18||

RMY 7-33-19

पुलस्त्येनापि संगम्य राक्षसेन्द्रः प्रतापवान् ।
परिष्वङ्गकृतातिथ्यो लज्जमानो विसर्जितः ॥ ७-३३-१९॥
pulastyenāpi saṃgamya rākṣasendraḥ pratāpavān |
pariṣvaṅgakṛtātithyo lajjamāno visarjitaḥ || 7-33-19||

RMY 7-33-20

पितामहसुतश्चापि पुलस्त्यो मुनिसत्तमः ।
मोचयित्वा दशग्रीवं ब्रह्मलोकं जगाम सः ॥ ७-३३-२०॥
pitāmahasutaścāpi pulastyo munisattamaḥ |
mocayitvā daśagrīvaṃ brahmalokaṃ jagāma saḥ || 7-33-20||

RMY 7-33-21

एवं स रावणः प्राप्तः कार्तवीर्यात्तु धर्षणात् ।
पुलस्त्यवचनाच्चापि पुनर्मोक्षमवाप्तवान् ॥ ७-३३-२१॥
evaṃ sa rāvaṇaḥ prāptaḥ kārtavīryāttu dharṣaṇāt |
pulastyavacanāccāpi punarmokṣamavāptavān || 7-33-21||

RMY 7-33-22

एवं बलिभ्यो बलिनः सन्ति राघवनन्दन ।
नावज्ञा परतः कार्या य इच्छेच्छ्रेय आत्मनः ॥ ७-३३-२२॥
evaṃ balibhyo balinaḥ santi rāghavanandana |
nāvajñā parataḥ kāryā ya icchecchreya ātmanaḥ || 7-33-22||

RMY 7-33-23

ततः स राजा पिशिताशनानां सहस्रबाहोरुपलभ्य मैत्रीम् ।
पुनर्नराणां कदनं चकार चचार सर्वां पृथिवीं च दर्पात् ॥ ७-३३-२३॥
tataḥ sa rājā piśitāśanānāṃ sahasrabāhorupalabhya maitrīm |
punarnarāṇāṃ kadanaṃ cakāra cacāra sarvāṃ pṛthivīṃ ca darpāt || 7-33-23||

Sarga: 34/100 (44)

RMY 7-34-1

अर्जुनेन विमुक्तस्तु रावणो राक्षसाधिपः ।
चचार पृथिवीं सर्वामनिर्विण्णस्तथा कृतः ॥ ७-३४-१॥
arjunena vimuktastu rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
cacāra pṛthivīṃ sarvāmanirviṇṇastathā kṛtaḥ || 7-34-1||

RMY 7-34-2

राक्षसं वा मनुष्यं वा शृणुते यं बलाधिकम् ।
रावणस्तं समासाद्य युद्धे ह्वयति दर्पितः ॥ ७-३४-२॥
rākṣasaṃ vā manuṣyaṃ vā śṛṇute yaṃ balādhikam |
rāvaṇastaṃ samāsādya yuddhe hvayati darpitaḥ || 7-34-2||

RMY 7-34-3

ततः कदाचित्किष्किन्धां नगरीं वालिपालिताम् ।
गत्वाह्वयति युद्धाय वालिनं हेममालिनम् ॥ ७-३४-३॥
tataḥ kadācitkiṣkindhāṃ nagarīṃ vālipālitām |
gatvāhvayati yuddhāya vālinaṃ hemamālinam || 7-34-3||

RMY 7-34-4

ततस्तं वानरामात्यस्तारस्तारापिता प्रभुः ।
उवाच रावणं वाक्यं युद्धप्रेप्सुमुपागतम् ॥ ७-३४-४॥
tatastaṃ vānarāmātyastārastārāpitā prabhuḥ |
uvāca rāvaṇaṃ vākyaṃ yuddhaprepsumupāgatam || 7-34-4||

RMY 7-34-5

राक्षसेन्द्र गतो वाली यस्ते प्रतिबलो भवेत् ।
नान्यः प्रमुखतः स्थातुं तव शक्तः प्लवंगमः ॥ ७-३४-५॥
rākṣasendra gato vālī yaste pratibalo bhavet |
nānyaḥ pramukhataḥ sthātuṃ tava śaktaḥ plavaṃgamaḥ || 7-34-5||

RMY 7-34-6

चतुर्भ्योऽपि समुद्रेभ्यः संध्यामन्वास्य रावण ।
इमं मुहूर्तमायाति वाली तिष्ठ मुहूर्तकम् ॥ ७-३४-६॥
caturbhyo'pi samudrebhyaḥ saṃdhyāmanvāsya rāvaṇa |
imaṃ muhūrtamāyāti vālī tiṣṭha muhūrtakam || 7-34-6||

RMY 7-34-7

एतानस्थिचयान्पश्य य एते शङ्खपाण्डुराः ।
युद्धार्थिनामिमे राजन्वानराधिपतेजसा ॥ ७-३४-७॥
etānasthicayānpaśya ya ete śaṅkhapāṇḍurāḥ |
yuddhārthināmime rājanvānarādhipatejasā || 7-34-7||

RMY 7-34-8

यद्वामृतरसः पीतस्त्वया रावणराक्षस ।
तथा वालिनमासाद्य तदन्तं तव जीवितम् ॥ ७-३४-८॥
yadvāmṛtarasaḥ pītastvayā rāvaṇarākṣasa |
tathā vālinamāsādya tadantaṃ tava jīvitam || 7-34-8||

RMY 7-34-9

अथ वा त्वरसे मर्तुं गच्छ दक्षिणसागरम् ।
वालिनं द्रक्ष्यसे तत्र भूमिष्ठमिव भास्करम् ॥ ७-३४-९॥
atha vā tvarase martuṃ gaccha dakṣiṇasāgaram |
vālinaṃ drakṣyase tatra bhūmiṣṭhamiva bhāskaram || 7-34-9||

RMY 7-34-10

स तु तारं विनिर्भर्त्स्य रावणो राक्षसेश्वरः ।
पुष्पकं तत्समारुह्य प्रययौ दक्षिणार्णवम् ॥ ७-३४-१०॥
sa tu tāraṃ vinirbhartsya rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |
puṣpakaṃ tatsamāruhya prayayau dakṣiṇārṇavam || 7-34-10||

RMY 7-34-11

तत्र हेमगिरिप्रख्यं तरुणार्कनिभाननम् ।
रावणो वालिनं दृष्ट्वा संध्योपासनतत्परम् ॥ ७-३४-११॥
tatra hemagiriprakhyaṃ taruṇārkanibhānanam |
rāvaṇo vālinaṃ dṛṣṭvā saṃdhyopāsanatatparam || 7-34-11||

RMY 7-34-12

पुष्पकादवरुह्याथ रावणोऽञ्जनसंनिभः ।
ग्रहीतुं वालिनं तूर्णं निःशब्दपदमाद्रवत् ॥ ७-३४-१२॥
puṣpakādavaruhyātha rāvaṇo'ñjanasaṃnibhaḥ |
grahītuṃ vālinaṃ tūrṇaṃ niḥśabdapadamādravat || 7-34-12||

RMY 7-34-13

यदृच्छयोन्मीलयता वालिनापि स रावणः ।
पापाभिप्रायवान्दृष्टश्चकार न च संभ्रमम् ॥ ७-३४-१३॥
yadṛcchayonmīlayatā vālināpi sa rāvaṇaḥ |
pāpābhiprāyavāndṛṣṭaścakāra na ca saṃbhramam || 7-34-13||

RMY 7-34-14

शशमालक्ष्य सिंहो वा पन्नगं गरुडो यथा ।
न चिन्तयति तं वाली रावणं पापनिश्चयम् ॥ ७-३४-१४॥
śaśamālakṣya siṃho vā pannagaṃ garuḍo yathā |
na cintayati taṃ vālī rāvaṇaṃ pāpaniścayam || 7-34-14||

RMY 7-34-15

जिघृक्षमाणमद्यैनं रावणं पापबुद्धिनम् ।
कक्षावलम्बिनं कृत्वा गमिष्यामि महार्णवान् ॥ ७-३४-१५॥
jighṛkṣamāṇamadyainaṃ rāvaṇaṃ pāpabuddhinam |
kakṣāvalambinaṃ kṛtvā gamiṣyāmi mahārṇavān || 7-34-15||

RMY 7-34-16

द्रक्ष्यन्त्यरिं ममाङ्कस्थं स्रंसितोरुकराम्बरम् ।
लम्बमानं दशग्रीवं गरुडस्येव पन्नगम् ॥ ७-३४-१६॥
drakṣyantyariṃ mamāṅkasthaṃ sraṃsitorukarāmbaram |
lambamānaṃ daśagrīvaṃ garuḍasyeva pannagam || 7-34-16||

RMY 7-34-17

इत्येवं मतिमास्थाय वाली कर्णमुपाश्रितः ।
जपन्वै नैगमान्मन्त्रांस्तस्थौ पर्वतराडिव ॥ ७-३४-१७॥
ityevaṃ matimāsthāya vālī karṇamupāśritaḥ |
japanvai naigamānmantrāṃstasthau parvatarāḍiva || 7-34-17||

RMY 7-34-18

तावन्योन्यं जिघृक्षन्तौ हरिराक्षसपार्थिवौ ।
प्रयत्नवन्तौ तत्कर्म ईहतुर्बलदर्पितौ ॥ ७-३४-१८॥
tāvanyonyaṃ jighṛkṣantau harirākṣasapārthivau |
prayatnavantau tatkarma īhaturbaladarpitau || 7-34-18||

RMY 7-34-19

हस्तग्राह्यं तु तं मत्वा पादशब्देन रावणम् ।
पराङ्मुखोऽपि जग्राह वाली सर्पमिवाण्डजः ॥ ७-३४-१९॥
hastagrāhyaṃ tu taṃ matvā pādaśabdena rāvaṇam |
parāṅmukho'pi jagrāha vālī sarpamivāṇḍajaḥ || 7-34-19||

RMY 7-34-20

ग्रहीतुकामं तं गृह्य रक्षसामीश्वरं हरिः ।
खमुत्पपात वेगेन कृत्वा कक्षावलम्बिनम् ॥ ७-३४-२०॥
grahītukāmaṃ taṃ gṛhya rakṣasāmīśvaraṃ hariḥ |
khamutpapāta vegena kṛtvā kakṣāvalambinam || 7-34-20||

RMY 7-34-21

स तं पीड्दयमानस्तु वितुदन्तं नखैर्मुहुः ।
जहार रावणं वाली पवनस्तोयदं यथा ॥ ७-३४-२१॥
sa taṃ pīḍdayamānastu vitudantaṃ nakhairmuhuḥ |
jahāra rāvaṇaṃ vālī pavanastoyadaṃ yathā || 7-34-21||

RMY 7-34-22

अथ ते राक्षसामात्या ह्रियमाणे दशानने ।
मुमोक्षयिषवो घोरा रवमाणा ह्यभिद्रवन् ॥ ७-३४-२२॥
atha te rākṣasāmātyā hriyamāṇe daśānane |
mumokṣayiṣavo ghorā ravamāṇā hyabhidravan || 7-34-22||

RMY 7-34-23

अन्वीयमानस्तैर्वाली भ्राजतेऽम्बरमध्यगः ।
अन्वीयमानो मेघौघैरम्बरस्थ इवांशुमान् ॥ ७-३४-२३॥
anvīyamānastairvālī bhrājate'mbaramadhyagaḥ |
anvīyamāno meghaughairambarastha ivāṃśumān || 7-34-23||

RMY 7-34-24

तेऽशक्नुवन्तः संप्राप्तं वालिनं राक्षसोत्तमाः ।
तस्य बाहूरुवेगेन परिश्रान्तः पतन्ति च ॥ ७-३४-२४॥
te'śaknuvantaḥ saṃprāptaṃ vālinaṃ rākṣasottamāḥ |
tasya bāhūruvegena pariśrāntaḥ patanti ca || 7-34-24||

RMY 7-34-25

वालिमार्गादपाक्रामन्पर्वतेन्द्रा हि गच्छतः ॥ ७-३४-२५॥
vālimārgādapākrāmanparvatendrā hi gacchataḥ || 7-34-25||

RMY 7-34-26

अपक्षिगणसंपातो वानरेन्द्रो महाजवः ।
क्रमशः सागरान्सर्वान्संध्याकालमवन्दत ॥ ७-३४-२६॥
apakṣigaṇasaṃpāto vānarendro mahājavaḥ |
kramaśaḥ sāgarānsarvānsaṃdhyākālamavandata || 7-34-26||

RMY 7-34-27

सभाज्यमानो भूतैस्तु खेचरैः खेचरो हरिः ।
पश्चिमं सागरं वाली आजगाम सरावणः ॥ ७-३४-२७॥
sabhājyamāno bhūtaistu khecaraiḥ khecaro hariḥ |
paścimaṃ sāgaraṃ vālī ājagāma sarāvaṇaḥ || 7-34-27||

RMY 7-34-28

तत्र संध्यामुपासित्वा स्नात्वा जप्त्वा च वानरः ।
उत्तरं सागरं प्रायाद्वहमानो दशाननम् ॥ ७-३४-२८॥
tatra saṃdhyāmupāsitvā snātvā japtvā ca vānaraḥ |
uttaraṃ sāgaraṃ prāyādvahamāno daśānanam || 7-34-28||

RMY 7-34-29

उत्तरे सागरे संध्यामुपासित्वा दशाननम् ।
वहमानोऽगमद्वाली पूर्वमम्बुमहानिधिम् ॥ ७-३४-२९॥
uttare sāgare saṃdhyāmupāsitvā daśānanam |
vahamāno'gamadvālī pūrvamambumahānidhim || 7-34-29||

RMY 7-34-30

तत्रापि संध्यामन्वास्य वासविः स हरीश्वरः ।
किष्किन्धाभिमुखो गृह्य रावणं पुनरागमत् ॥ ७-३४-३०॥
tatrāpi saṃdhyāmanvāsya vāsaviḥ sa harīśvaraḥ |
kiṣkindhābhimukho gṛhya rāvaṇaṃ punarāgamat || 7-34-30||

RMY 7-34-31

चतुर्ष्वपि समुद्रेषु संध्यामन्वास्य वानरः ।
रावणोद्वहनश्रान्तः किष्किन्धोपवनेऽपतत् ॥ ७-३४-३१॥
caturṣvapi samudreṣu saṃdhyāmanvāsya vānaraḥ |
rāvaṇodvahanaśrāntaḥ kiṣkindhopavane'patat || 7-34-31||

RMY 7-34-32

रावणं तु मुमोचाथ स्वकक्षात्कपिसत्तमः ।
कुतस्त्वमिति चोवाच प्रहसन्रावणं प्रति ॥ ७-३४-३२॥
rāvaṇaṃ tu mumocātha svakakṣātkapisattamaḥ |
kutastvamiti covāca prahasanrāvaṇaṃ prati || 7-34-32||

RMY 7-34-33

विस्मयं तु महद्गत्वा श्रमलोकनिरीक्षणः ।
राक्षसेशो हरीशं तमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ७-३४-३३॥
vismayaṃ tu mahadgatvā śramalokanirīkṣaṇaḥ |
rākṣaseśo harīśaṃ tamidaṃ vacanamabravīt || 7-34-33||

RMY 7-34-34

वानरेन्द्र महेन्द्राभ राक्षसेन्द्रोऽस्मि रावणः ।
युद्धेप्सुरहं संप्राप्तः स चाद्यासादितस्त्वया ॥ ७-३४-३४॥
vānarendra mahendrābha rākṣasendro'smi rāvaṇaḥ |
yuddhepsurahaṃ saṃprāptaḥ sa cādyāsāditastvayā || 7-34-34||

RMY 7-34-35

अहो बलमहो वीर्यमहो गम्भीरता च ते ।
येनाहं पशुवद्गृह्य भ्रामितश्चतुरोऽर्णवान् ॥ ७-३४-३५॥
aho balamaho vīryamaho gambhīratā ca te |
yenāhaṃ paśuvadgṛhya bhrāmitaścaturo'rṇavān || 7-34-35||

RMY 7-34-36

एवमश्रान्तवद्वीर शीघ्रमेव च वानर ।
मां चैवोद्वहमानस्तु कोऽन्यो वीरः क्रमिष्यति ॥ ७-३४-३६॥
evamaśrāntavadvīra śīghrameva ca vānara |
māṃ caivodvahamānastu ko'nyo vīraḥ kramiṣyati || 7-34-36||

RMY 7-34-37

त्रयाणामेव भूतानां गतिरेषा प्लवंगम ।
मनोऽनिलसुपर्णानां तव वा नात्र संशयः ॥ ७-३४-३७॥
trayāṇāmeva bhūtānāṃ gatireṣā plavaṃgama |
mano'nilasuparṇānāṃ tava vā nātra saṃśayaḥ || 7-34-37||

RMY 7-34-38

सोऽहं दृष्टबलस्तुभ्यमिच्छामि हरिपुंगव ।
त्वया सह चिरं सख्यं सुस्निग्धं पावकाग्रतः ॥ ७-३४-३८॥
so'haṃ dṛṣṭabalastubhyamicchāmi haripuṃgava |
tvayā saha ciraṃ sakhyaṃ susnigdhaṃ pāvakāgrataḥ || 7-34-38||

RMY 7-34-39

दाराः पुत्राः पुरं राष्ट्रं भोगाच्छादनभोजनम् ।
सर्वमेवाविभक्तं नौ भविष्यति हरीश्वर ॥ ७-३४-३९॥
dārāḥ putrāḥ puraṃ rāṣṭraṃ bhogācchādanabhojanam |
sarvamevāvibhaktaṃ nau bhaviṣyati harīśvara || 7-34-39||

RMY 7-34-40

ततः प्रज्वालयित्वाग्निं तावुभौ हरिराक्षसौ ।
भ्रातृत्वमुपसंपन्नौ परिष्वज्य परस्परम् ॥ ७-३४-४०॥
tataḥ prajvālayitvāgniṃ tāvubhau harirākṣasau |
bhrātṛtvamupasaṃpannau pariṣvajya parasparam || 7-34-40||

RMY 7-34-41

अन्योन्यं लम्बितकरौ ततस्तौ हरिराक्षसौ ।
किष्किन्धां विशतुर्हृष्टौ सिंहौ गिरिगुहामिव ॥ ७-३४-४१॥
anyonyaṃ lambitakarau tatastau harirākṣasau |
kiṣkindhāṃ viśaturhṛṣṭau siṃhau giriguhāmiva || 7-34-41||

RMY 7-34-42

स तत्र मासमुषितः सुग्रीव इव रावणः ।
अमात्यैरागतैर्नीचस्त्रैलोक्योत्सादनार्थिभिः ॥ ७-३४-४२॥
sa tatra māsamuṣitaḥ sugrīva iva rāvaṇaḥ |
amātyairāgatairnīcastrailokyotsādanārthibhiḥ || 7-34-42||

RMY 7-34-43

एवमेतत्पुरावृत्तं वालिना रावणः प्रभो ।
धर्षितश्च कृतश्चापि भ्राता पावकसंनिधौ ॥ ७-३४-४३॥
evametatpurāvṛttaṃ vālinā rāvaṇaḥ prabho |
dharṣitaśca kṛtaścāpi bhrātā pāvakasaṃnidhau || 7-34-43||

RMY 7-34-44

बलमप्रतिमं राम वालिनोऽभवदुत्तमम् ।
सोऽपि तया विनिर्दग्धः शलभो वह्निना यथा ॥ ७-३४-४४॥
balamapratimaṃ rāma vālino'bhavaduttamam |
so'pi tayā vinirdagdhaḥ śalabho vahninā yathā || 7-34-44||

Sarga: 35/100 (65)

RMY 7-35-1

अपृच्छत ततो रामो दक्षिणाशालयं मुनिम् ।
प्राञ्जलिर्विनयोपेत इदमाह वचोऽर्थवत् ॥ ७-३५-१॥
apṛcchata tato rāmo dakṣiṇāśālayaṃ munim |
prāñjalirvinayopeta idamāha vaco'rthavat || 7-35-1||

RMY 7-35-2

अतुलं बलमेताभ्यां वालिनो रावणस्य च ।
न त्वेतौ हनुमद्वीर्यैः समाविति मतिर्मम ॥ ७-३५-२॥
atulaṃ balametābhyāṃ vālino rāvaṇasya ca |
na tvetau hanumadvīryaiḥ samāviti matirmama || 7-35-2||

RMY 7-35-3

शौर्यं दाक्ष्यं बलं धैर्यं प्राज्ञता नयसाधनम् ।
विक्रमश्च प्रभावश्च हनूमति कृतालयाः ॥ ७-३५-३॥
śauryaṃ dākṣyaṃ balaṃ dhairyaṃ prājñatā nayasādhanam |
vikramaśca prabhāvaśca hanūmati kṛtālayāḥ || 7-35-3||

RMY 7-35-4

दृष्ट्वोदधिं विषीदन्तीं तदैष कपिवाहिनीम् ।
समाश्वास्य कपीन्भूयो योजनानां शतं प्लुतः ॥ ७-३५-४॥
dṛṣṭvodadhiṃ viṣīdantīṃ tadaiṣa kapivāhinīm |
samāśvāsya kapīnbhūyo yojanānāṃ śataṃ plutaḥ || 7-35-4||

RMY 7-35-5

धर्षयित्वा पुरीं लङ्कां रावणान्तःपुरं तथा ।
दृष्ट्वा संभाषिता चापि सीता विश्वासिता तथा ॥ ७-३५-५॥
dharṣayitvā purīṃ laṅkāṃ rāvaṇāntaḥpuraṃ tathā |
dṛṣṭvā saṃbhāṣitā cāpi sītā viśvāsitā tathā || 7-35-5||

RMY 7-35-6

सेनाग्रगा मन्त्रिसुताः किंकरा रावणात्मजः ।
एते हनुमता तत्र एकेन विनिपातिताः ॥ ७-३५-६॥
senāgragā mantrisutāḥ kiṃkarā rāvaṇātmajaḥ |
ete hanumatā tatra ekena vinipātitāḥ || 7-35-6||

RMY 7-35-7

भूयो बन्धाद्विमुक्तेन संभाषित्वा दशाननम् ।
लङ्का भस्मीकृता तेन पावकेनेव मेदिनी ॥ ७-३५-७॥
bhūyo bandhādvimuktena saṃbhāṣitvā daśānanam |
laṅkā bhasmīkṛtā tena pāvakeneva medinī || 7-35-7||

RMY 7-35-8

न कालस्य न शक्रस्य न विष्णोर्वित्तपस्य च ।
कर्माणि तानि श्रूयन्ते यानि युद्धे हनूमतः ॥ ७-३५-८॥
na kālasya na śakrasya na viṣṇorvittapasya ca |
karmāṇi tāni śrūyante yāni yuddhe hanūmataḥ || 7-35-8||

RMY 7-35-9

एतस्य बाहुवीर्येण लङ्का सीता च लक्ष्मणः ।
प्राप्तो मया जयश्चैव राज्यं मित्राणि बान्धवाः ॥ ७-३५-९॥
etasya bāhuvīryeṇa laṅkā sītā ca lakṣmaṇaḥ |
prāpto mayā jayaścaiva rājyaṃ mitrāṇi bāndhavāḥ || 7-35-9||

RMY 7-35-10

हनूमान्यदि मे न स्याद्वानराधिपतेः सखा ।
प्रवृत्तमपि को वेत्तुं जानक्याः शक्तिमान्भवेत् ॥ ७-३५-१०॥
hanūmānyadi me na syādvānarādhipateḥ sakhā |
pravṛttamapi ko vettuṃ jānakyāḥ śaktimānbhavet || 7-35-10||

RMY 7-35-11

किमर्थं वाली चैतेन सुग्रीवप्रियकाम्यया ।
तदा वैरे समुत्पन्ने न दग्धो वीरुधो यथा ॥ ७-३५-११॥
kimarthaṃ vālī caitena sugrīvapriyakāmyayā |
tadā vaire samutpanne na dagdho vīrudho yathā || 7-35-11||

RMY 7-35-12

न हि वेदितवान्मन्ये हनूमानात्मनो बलम् ।
यद्दृष्टवाञ्जीवितेष्टं क्लिश्यन्तं वानराधिपम् ॥ ७-३५-१२॥
na hi veditavānmanye hanūmānātmano balam |
yaddṛṣṭavāñjīviteṣṭaṃ kliśyantaṃ vānarādhipam || 7-35-12||

RMY 7-35-13

एतन्मे भगवन्सर्वं हनूमति महामुने ।
विस्तरेण यथातत्त्वं कथयामरपूजित ॥ ७-३५-१३॥
etanme bhagavansarvaṃ hanūmati mahāmune |
vistareṇa yathātattvaṃ kathayāmarapūjita || 7-35-13||

RMY 7-35-14

राघवस्य वचः श्रुत्वा हेतुयुक्तमृषिस्ततः ।
हनूमतः समक्षं तमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ७-३५-१४॥
rāghavasya vacaḥ śrutvā hetuyuktamṛṣistataḥ |
hanūmataḥ samakṣaṃ tamidaṃ vacanamabravīt || 7-35-14||

RMY 7-35-15

सत्यमेतद्रघुश्रेष्ठ यद्ब्रवीषि हनूमतः ।
न बले विद्यते तुल्यो न गतौ न मतौ परः ॥ ७-३५-१५॥
satyametadraghuśreṣṭha yadbravīṣi hanūmataḥ |
na bale vidyate tulyo na gatau na matau paraḥ || 7-35-15||

RMY 7-35-16

अमोघशापैः शापस्तु दत्तोऽस्य ऋषिभिः पुरा ।
न वेदिता बलं येन बली सन्नरिमर्दनः ॥ ७-३५-१६॥
amoghaśāpaiḥ śāpastu datto'sya ṛṣibhiḥ purā |
na veditā balaṃ yena balī sannarimardanaḥ || 7-35-16||

RMY 7-35-17

बाल्येऽप्येतेन यत्कर्म कृतं राम महाबल ।
तन्न वर्णयितुं शक्यमतिबालतयास्य ते ॥ ७-३५-१७॥
bālye'pyetena yatkarma kṛtaṃ rāma mahābala |
tanna varṇayituṃ śakyamatibālatayāsya te || 7-35-17||

RMY 7-35-18

यदि वास्ति त्वभिप्रायस्तच्छ्रोतुं तव राघव ।
समाधाय मतिं राम निशामय वदाम्यहम् ॥ ७-३५-१८॥
yadi vāsti tvabhiprāyastacchrotuṃ tava rāghava |
samādhāya matiṃ rāma niśāmaya vadāmyaham || 7-35-18||

RMY 7-35-19

सूर्यदत्तवरस्वर्णः सुमेरुर्नाम पर्वतः ।
यत्र राज्यं प्रशास्त्यस्य केसरी नाम वै पिता ॥ ७-३५-१९॥
sūryadattavarasvarṇaḥ sumerurnāma parvataḥ |
yatra rājyaṃ praśāstyasya kesarī nāma vai pitā || 7-35-19||

RMY 7-35-20

तस्य भार्या बभूवेष्टा ह्यञ्जनेति परिश्रुता ।
जनयामास तस्यां वै वायुरात्मजमुत्तमम् ॥ ७-३५-२०॥
tasya bhāryā babhūveṣṭā hyañjaneti pariśrutā |
janayāmāsa tasyāṃ vai vāyurātmajamuttamam || 7-35-20||

RMY 7-35-21

शालिशूकसमाभासं प्रासूतेमं तदाञ्जना ।
फलान्याहर्तुकामा वै निष्क्रान्ता गहने चरा ॥ ७-३५-२१॥
śāliśūkasamābhāsaṃ prāsūtemaṃ tadāñjanā |
phalānyāhartukāmā vai niṣkrāntā gahane carā || 7-35-21||

RMY 7-35-22

एष मातुर्वियोगाच्च क्षुधया च भृशार्दितः ।
रुरोद शिशुरत्यर्थं शिशुः शरभराडिव ॥ ७-३५-२२॥
eṣa māturviyogācca kṣudhayā ca bhṛśārditaḥ |
ruroda śiśuratyarthaṃ śiśuḥ śarabharāḍiva || 7-35-22||

RMY 7-35-23

ततोद्यन्तं विवस्वन्तं जपापुष्पोत्करोपमम् ।
ददृशे फललोभाच्च उत्पपात रविं प्रति ॥ ७-३५-२३॥
tatodyantaṃ vivasvantaṃ japāpuṣpotkaropamam |
dadṛśe phalalobhācca utpapāta raviṃ prati || 7-35-23||

RMY 7-35-24

बालार्काभिमुखो बालो बालार्क इव मूर्तिमान् ।
ग्रहीतुकामो बालार्कं प्लवतेऽम्बरमध्यगः ॥ ७-३५-२४॥
bālārkābhimukho bālo bālārka iva mūrtimān |
grahītukāmo bālārkaṃ plavate'mbaramadhyagaḥ || 7-35-24||

RMY 7-35-25

एतस्मिन्प्लवमाने तु शिशुभावे हनूमति ।
देवदानवसिद्धानां विस्मयः सुमहानभूत् ॥ ७-३५-२५॥
etasminplavamāne tu śiśubhāve hanūmati |
devadānavasiddhānāṃ vismayaḥ sumahānabhūt || 7-35-25||

RMY 7-35-26

नाप्येवं वेगवान्वायुर्गरुडो न मनस्तथा ।
यथायं वायुपुत्रस्तु क्रमतेऽम्बरमुत्तमम् ॥ ७-३५-२६॥
nāpyevaṃ vegavānvāyurgaruḍo na manastathā |
yathāyaṃ vāyuputrastu kramate'mbaramuttamam || 7-35-26||

RMY 7-35-27

यदि तावच्छिशोरस्य ईदृशौ गतिविक्रमौ ।
यौवनं बलमासाद्य कथं वेगो भविष्यति ॥ ७-३५-२७॥
yadi tāvacchiśorasya īdṛśau gativikramau |
yauvanaṃ balamāsādya kathaṃ vego bhaviṣyati || 7-35-27||

RMY 7-35-28

तमनुप्लवते वायुः प्लवन्तं पुत्रमात्मनः ।
सूर्यदाहभयाद्रक्षंस्तुषारचयशीतलः ॥ ७-३५-२८॥
tamanuplavate vāyuḥ plavantaṃ putramātmanaḥ |
sūryadāhabhayādrakṣaṃstuṣāracayaśītalaḥ || 7-35-28||

RMY 7-35-29

बहुयोजनसाहस्रं क्रमत्येष ततोऽम्बरम् ।
पितुर्बलाच्च बाल्याच्च भास्कराभ्याशमागतः ॥ ७-३५-२९॥
bahuyojanasāhasraṃ kramatyeṣa tato'mbaram |
piturbalācca bālyācca bhāskarābhyāśamāgataḥ || 7-35-29||

RMY 7-35-30

शिशुरेष त्वदोषज्ञ इति मत्वा दिवाकरः ।
कार्यं चात्र समायत्तमित्येवं न ददाह सः ॥ ७-३५-३०॥
śiśureṣa tvadoṣajña iti matvā divākaraḥ |
kāryaṃ cātra samāyattamityevaṃ na dadāha saḥ || 7-35-30||

RMY 7-35-31

यमेव दिवसं ह्येष ग्रहीतुं भास्करं प्लुतः ।
तमेव दिवसं राहुर्जिघृक्षति दिवाकरम् ॥ ७-३५-३१॥
yameva divasaṃ hyeṣa grahītuṃ bhāskaraṃ plutaḥ |
tameva divasaṃ rāhurjighṛkṣati divākaram || 7-35-31||

RMY 7-35-32

अनेन च परामृष्टो राम सूर्यरथोपरि ।
अपक्रान्तस्ततस्त्रस्तो राहुश्चन्द्रार्कमर्दनः ॥ ७-३५-३२॥
anena ca parāmṛṣṭo rāma sūryarathopari |
apakrāntastatastrasto rāhuścandrārkamardanaḥ || 7-35-32||

RMY 7-35-33

स इन्द्रभवनं गत्वा सरोषः सिंहिकासुतः ।
अब्रवीद्भ्रुकुटीं कृत्वा देवं देवगणैर्वृतम् ॥ ७-३५-३३॥
sa indrabhavanaṃ gatvā saroṣaḥ siṃhikāsutaḥ |
abravīdbhrukuṭīṃ kṛtvā devaṃ devagaṇairvṛtam || 7-35-33||

RMY 7-35-34

बुभुक्षापनयं दत्त्वा चन्द्रार्कौ मम वासव ।
किमिदं तत्त्वया दत्तमन्यस्य बलवृत्रहन् ॥ ७-३५-३४॥
bubhukṣāpanayaṃ dattvā candrārkau mama vāsava |
kimidaṃ tattvayā dattamanyasya balavṛtrahan || 7-35-34||

RMY 7-35-35

अद्याहं पर्वकाले तु जिघृक्षुः सूर्यमागतः ।
अथान्यो राहुरासाद्य जग्राह सहसा रविम् ॥ ७-३५-३५॥
adyāhaṃ parvakāle tu jighṛkṣuḥ sūryamāgataḥ |
athānyo rāhurāsādya jagrāha sahasā ravim || 7-35-35||

RMY 7-35-36

स राहोर्वचनं श्रुत्वा वासवः संभ्रमान्वितः ।
उत्पपातासनं हित्वा उद्वहन्काञ्चनस्रजम् ॥ ७-३५-३६॥
sa rāhorvacanaṃ śrutvā vāsavaḥ saṃbhramānvitaḥ |
utpapātāsanaṃ hitvā udvahankāñcanasrajam || 7-35-36||

RMY 7-35-37

ततः कैलासकूटाभं चतुर्दन्तं मदस्रवम् ।
शृङ्गारकारिणं प्रांशुं स्वर्णघण्टाट्टहासिनम् ॥ ७-३५-३७॥
tataḥ kailāsakūṭābhaṃ caturdantaṃ madasravam |
śṛṅgārakāriṇaṃ prāṃśuṃ svarṇaghaṇṭāṭṭahāsinam || 7-35-37||

RMY 7-35-38

इन्द्रः करीन्द्रमारुह्य राहुं कृत्वा पुरःसरम् ।
प्रायाद्यत्राभवत्सूर्यः सहानेन हनूमता ॥ ७-३५-३८॥
indraḥ karīndramāruhya rāhuṃ kṛtvā puraḥsaram |
prāyādyatrābhavatsūryaḥ sahānena hanūmatā || 7-35-38||

RMY 7-35-39

अथातिरभसेनागाद्राहुरुत्सृज्य वासवम् ।
अनेन च स वै दृष्ट आधावञ्शैलकूटवत् ॥ ७-३५-३९॥
athātirabhasenāgādrāhurutsṛjya vāsavam |
anena ca sa vai dṛṣṭa ādhāvañśailakūṭavat || 7-35-39||

RMY 7-35-40

ततः सूर्यं समुत्सृज्य राहुमेवमवेक्ष्य च ।
उत्पपात पुनर्व्योम ग्रहीतुं सिंहिकासुतम् ॥ ७-३५-४०॥
tataḥ sūryaṃ samutsṛjya rāhumevamavekṣya ca |
utpapāta punarvyoma grahītuṃ siṃhikāsutam || 7-35-40||

RMY 7-35-41

उत्सृज्यार्कमिमं राम आधावन्तं प्लवंगमम् ।
दृष्ट्वा राहुः परावृत्य मुखशेषः पराङ्मुखः ॥ ७-३५-४१॥
utsṛjyārkamimaṃ rāma ādhāvantaṃ plavaṃgamam |
dṛṣṭvā rāhuḥ parāvṛtya mukhaśeṣaḥ parāṅmukhaḥ || 7-35-41||

RMY 7-35-42

इन्द्रमाशंसमानस्तु त्रातारं सिंहिकासुतः ।
इन्द्र इन्द्रेति संत्रासान्मुहुर्मुहुरभाषत ॥ ७-३५-४२॥
indramāśaṃsamānastu trātāraṃ siṃhikāsutaḥ |
indra indreti saṃtrāsānmuhurmuhurabhāṣata || 7-35-42||

RMY 7-35-43

राहोर्विक्रोशमानस्य प्रागेवालक्षितः स्वरः ।
श्रुत्वेन्द्रोवाच मा भैषीरयमेनं निहन्म्यहम् ॥ ७-३५-४३॥
rāhorvikrośamānasya prāgevālakṣitaḥ svaraḥ |
śrutvendrovāca mā bhaiṣīrayamenaṃ nihanmyaham || 7-35-43||

RMY 7-35-44

ऐरावतं ततो दृष्ट्वा महत्तदिदमित्यपि ।
फलं तं हस्तिराजानमभिदुद्राव मारुतिः ॥ ७-३५-४४॥
airāvataṃ tato dṛṣṭvā mahattadidamityapi |
phalaṃ taṃ hastirājānamabhidudrāva mārutiḥ || 7-35-44||

RMY 7-35-45

तदास्य धावतो रूपमैरावतजिघृक्षया ।
मुहूर्तमभवद्घोरमिन्द्राग्न्योरिव भास्वरम् ॥ ७-३५-४५॥
tadāsya dhāvato rūpamairāvatajighṛkṣayā |
muhūrtamabhavadghoramindrāgnyoriva bhāsvaram || 7-35-45||

RMY 7-35-46

एवमाधावमानं तु नातिक्रुद्धः शचीपतिः ।
हस्तान्तेनातिमुक्तेन कुलिशेनाभ्यताडयत् ॥ ७-३५-४६॥
evamādhāvamānaṃ tu nātikruddhaḥ śacīpatiḥ |
hastāntenātimuktena kuliśenābhyatāḍayat || 7-35-46||

RMY 7-35-47

ततो गिरौ पपातैष इन्द्रवज्राभिताडितः ।
पतमानस्य चैतस्य वामो हनुरभज्यत ॥ ७-३५-४७॥
tato girau papātaiṣa indravajrābhitāḍitaḥ |
patamānasya caitasya vāmo hanurabhajyata || 7-35-47||

RMY 7-35-48

तस्मिंस्तु पतिते बाले वज्रताडनविह्वले ।
चुक्रोधेन्द्राय पवनः प्रजानामशिवाय च ॥ ७-३५-४८॥
tasmiṃstu patite bāle vajratāḍanavihvale |
cukrodhendrāya pavanaḥ prajānāmaśivāya ca || 7-35-48||

RMY 7-35-49

विण्मूत्राशयमावृत्य प्रजास्वन्तर्गतः प्रभुः ।
रुरोध सर्वभूतानि यथा वर्षाणि वासवः ॥ ७-३५-४९॥
viṇmūtrāśayamāvṛtya prajāsvantargataḥ prabhuḥ |
rurodha sarvabhūtāni yathā varṣāṇi vāsavaḥ || 7-35-49||

RMY 7-35-50

वायुप्रकोपाद्भूतानि निरुच्छ्वासानि सर्वतः ।
संधिभिर्भज्यमानानि काष्ठभूतानि जज्ञिरे ॥ ७-३५-५०॥
vāyuprakopādbhūtāni nirucchvāsāni sarvataḥ |
saṃdhibhirbhajyamānāni kāṣṭhabhūtāni jajñire || 7-35-50||

RMY 7-35-51

निःस्वधं निर्वषट्कारं निष्क्रियं धर्मवर्जितम् ।
वायुप्रकोपात्त्रैलोक्यं निरयस्थमिवाबभौ ॥ ७-३५-५१॥
niḥsvadhaṃ nirvaṣaṭkāraṃ niṣkriyaṃ dharmavarjitam |
vāyuprakopāttrailokyaṃ nirayasthamivābabhau || 7-35-51||

RMY 7-35-52

ततः प्रजाः सगन्धर्वाः सदेवासुरमानुषाः ।
प्रजापतिं समाधावन्नसुखार्ताः सुखैषिणः ॥ ७-३५-५२॥
tataḥ prajāḥ sagandharvāḥ sadevāsuramānuṣāḥ |
prajāpatiṃ samādhāvannasukhārtāḥ sukhaiṣiṇaḥ || 7-35-52||

RMY 7-35-53

ऊचुः प्राञ्जलयो देवा दरोदरनिभोदराः ।
त्वया स्म भगवन्सृष्टाः प्रजानाथ चतुर्विधाः ॥ ७-३५-५३॥
ūcuḥ prāñjalayo devā darodaranibhodarāḥ |
tvayā sma bhagavansṛṣṭāḥ prajānātha caturvidhāḥ || 7-35-53||

RMY 7-35-54

त्वया दत्तोऽयमस्माकमायुषः पवनः पतिः ।
सोऽस्मान्प्राणेश्वरो भूत्वा कस्मादेषोऽद्य सत्तम ॥ ७-३५-५४॥
tvayā datto'yamasmākamāyuṣaḥ pavanaḥ patiḥ |
so'smānprāṇeśvaro bhūtvā kasmādeṣo'dya sattama || 7-35-54||

RMY 7-35-55

रुरोध दुःखं जनयन्नन्तःपुर इव स्त्रियः ।
तस्मात्त्वां शरणं प्राप्ता वायुनोपहता विभो ॥ ७-३५-५५॥
rurodha duḥkhaṃ janayannantaḥpura iva striyaḥ |
tasmāttvāṃ śaraṇaṃ prāptā vāyunopahatā vibho || 7-35-55||

RMY 7-35-56

वायुसंरोधजं दुःखमिदं नो नुद शत्रुहन् ॥ ७-३५-५६॥
vāyusaṃrodhajaṃ duḥkhamidaṃ no nuda śatruhan || 7-35-56||

RMY 7-35-57

एतत्प्रजानां श्रुत्वा तु प्रजानाथः प्रजापतिः ।
कारणादिति तानुक्त्वा प्रजाः पुनरभाषत ॥ ७-३५-५७॥
etatprajānāṃ śrutvā tu prajānāthaḥ prajāpatiḥ |
kāraṇāditi tānuktvā prajāḥ punarabhāṣata || 7-35-57||

RMY 7-35-58

यस्मिन्वः कारणे वायुश्चुक्रोध च रुरोध च ।
प्रजाः शृणुध्वं तत्सर्वं श्रोतव्यं चात्मनः क्षमम् ॥ ७-३५-५८॥
yasminvaḥ kāraṇe vāyuścukrodha ca rurodha ca |
prajāḥ śṛṇudhvaṃ tatsarvaṃ śrotavyaṃ cātmanaḥ kṣamam || 7-35-58||

RMY 7-35-59

पुत्रस्तस्यामरेशेन इन्द्रेणाद्य निपातितः ।
राहोर्वचनमाज्ञाय राज्ञा वः कोपितोऽनिलः ॥ ७-३५-५९॥
putrastasyāmareśena indreṇādya nipātitaḥ |
rāhorvacanamājñāya rājñā vaḥ kopito'nilaḥ || 7-35-59||

RMY 7-35-60

अशरीरः शरीरेषु वायुश्चरति पालयन् ।
शरीरं हि विना वायुं समतां याति रेणुभिः ॥ ७-३५-६०॥
aśarīraḥ śarīreṣu vāyuścarati pālayan |
śarīraṃ hi vinā vāyuṃ samatāṃ yāti reṇubhiḥ || 7-35-60||

RMY 7-35-61

वायुः प्राणाः सुखं वायुर्वायुः सर्वमिदं जगत् ।
वायुना संपरित्यक्तं न सुखं विन्दते जगत् ॥ ७-३५-६१॥
vāyuḥ prāṇāḥ sukhaṃ vāyurvāyuḥ sarvamidaṃ jagat |
vāyunā saṃparityaktaṃ na sukhaṃ vindate jagat || 7-35-61||

RMY 7-35-62

अद्यैव च परित्यक्तं वायुना जगदायुषा ।
अद्यैवेमे निरुच्छ्वासाः काष्ठकुड्योपमाः स्थिताः ॥ ७-३५-६२॥
adyaiva ca parityaktaṃ vāyunā jagadāyuṣā |
adyaiveme nirucchvāsāḥ kāṣṭhakuḍyopamāḥ sthitāḥ || 7-35-62||

RMY 7-35-63

तद्यामस्तत्र यत्रास्ते मारुतो रुक्प्रदो हि वः ।
मा विनाशं गमिष्याम अप्रसाद्यादितेः सुतम् ॥ ७-३५-६३॥
tadyāmastatra yatrāste māruto rukprado hi vaḥ |
mā vināśaṃ gamiṣyāma aprasādyāditeḥ sutam || 7-35-63||

RMY 7-35-64

ततः प्रजाभिः सहितः प्रजापतिः सदेवगन्धर्वभुजंगगुह्यकः ।
जगाम तत्रास्यति यत्र मारुतः सुतं सुरेन्द्राभिहतं प्रगृह्य सः ॥ ७-३५-६४॥
tataḥ prajābhiḥ sahitaḥ prajāpatiḥ sadevagandharvabhujaṃgaguhyakaḥ |
jagāma tatrāsyati yatra mārutaḥ sutaṃ surendrābhihataṃ pragṛhya saḥ || 7-35-64||

RMY 7-35-65

ततोऽर्कवैश्वानरकाञ्चनप्रभं सुतं तदोत्सङ्गगतं सदागतेः ।
चतुर्मुखो वीक्ष्य कृपामथाकरोत्सदेवसिद्धर्षिभुजंगराक्षसः ॥ ७-३५-६५॥
tato'rkavaiśvānarakāñcanaprabhaṃ sutaṃ tadotsaṅgagataṃ sadāgateḥ |
caturmukho vīkṣya kṛpāmathākarotsadevasiddharṣibhujaṃgarākṣasaḥ || 7-35-65||

Sarga: 36/100 (46)

RMY 7-36-1

ततः पितामहं दृष्ट्वा वायुः पुत्रवधार्दितः ।
शिशुकं तं समादाय उत्तस्थौ धातुरग्रतः ॥ ७-३६-१॥
tataḥ pitāmahaṃ dṛṣṭvā vāyuḥ putravadhārditaḥ |
śiśukaṃ taṃ samādāya uttasthau dhāturagrataḥ || 7-36-1||

RMY 7-36-2

चलत्कुण्डलमौलिस्रक्तपनीयविभूषणः ।
पादयोर्न्यपतद्वायुस्तिस्रोऽवस्थाय वेधसे ॥ ७-३६-२॥
calatkuṇḍalamaulisraktapanīyavibhūṣaṇaḥ |
pādayornyapatadvāyustisro'vasthāya vedhase || 7-36-2||

RMY 7-36-3

तं तु वेदविदाद्यस्तु लम्बाभरणशोभिना ।
वायुमुत्थाप्य हस्तेन शिशुं तं परिमृष्टवान् ॥ ७-३६-३॥
taṃ tu vedavidādyastu lambābharaṇaśobhinā |
vāyumutthāpya hastena śiśuṃ taṃ parimṛṣṭavān || 7-36-3||

RMY 7-36-4

स्पृष्टमात्रस्ततः सोऽथ सलीलं पद्मजन्मना ।
जलसिक्तं यथा सस्यं पुनर्जीवितमाप्तवान् ॥ ७-३६-४॥
spṛṣṭamātrastataḥ so'tha salīlaṃ padmajanmanā |
jalasiktaṃ yathā sasyaṃ punarjīvitamāptavān || 7-36-4||

RMY 7-36-5

प्राणवन्तमिमं दृष्ट्वा प्राणो गन्धवहो मुदा ।
चचार सर्वभूतेषु संनिरुद्धं यथापुरा ॥ ७-३६-५॥
prāṇavantamimaṃ dṛṣṭvā prāṇo gandhavaho mudā |
cacāra sarvabhūteṣu saṃniruddhaṃ yathāpurā || 7-36-5||

RMY 7-36-6

मरुद्रोगविनिर्मुक्ताः प्रजा वै मुदिताभवन् ।
शीतवातविनिर्मुक्ताः पद्मिन्य इव साम्बुजाः ॥ ७-३६-६॥
marudrogavinirmuktāḥ prajā vai muditābhavan |
śītavātavinirmuktāḥ padminya iva sāmbujāḥ || 7-36-6||

RMY 7-36-7

ततस्त्रियुग्मस्त्रिककुत्त्रिधामा त्रिदशार्चितः ।
उवाच देवता ब्रह्मा मारुतप्रियकाम्यया ॥ ७-३६-७॥
tatastriyugmastrikakuttridhāmā tridaśārcitaḥ |
uvāca devatā brahmā mārutapriyakāmyayā || 7-36-7||

RMY 7-36-8

भो महेन्द्राग्निवरुणधनेश्वरमहेश्वराः ।
जानतामपि तत्सर्वं हितं वक्ष्यामि श्रूयताम् ॥ ७-३६-८॥
bho mahendrāgnivaruṇadhaneśvaramaheśvarāḥ |
jānatāmapi tatsarvaṃ hitaṃ vakṣyāmi śrūyatām || 7-36-8||

RMY 7-36-9

अनेन शिशुना कार्यं कर्तव्यं वो भविष्यति ।
ददतास्य वरान्सर्वे मारुतस्यास्य तुष्टिदान् ॥ ७-३६-९॥
anena śiśunā kāryaṃ kartavyaṃ vo bhaviṣyati |
dadatāsya varānsarve mārutasyāsya tuṣṭidān || 7-36-9||

RMY 7-36-10

ततः सहस्रनयनः प्रीतिरक्तः शुभाननः ।
कुशे शयमयीं मालां समुत्क्षिप्येदमब्रवीत् ॥ ७-३६-१०॥
tataḥ sahasranayanaḥ prītiraktaḥ śubhānanaḥ |
kuśe śayamayīṃ mālāṃ samutkṣipyedamabravīt || 7-36-10||

RMY 7-36-11

मत्करोत्सृष्टवज्रेण हनुरस्य यथा क्षतः ।
नाम्नैष कपिशार्दूलो भविता हनुमानिति ॥ ७-३६-११॥
matkarotsṛṣṭavajreṇa hanurasya yathā kṣataḥ |
nāmnaiṣa kapiśārdūlo bhavitā hanumāniti || 7-36-11||

RMY 7-36-12

अहमेवास्य दास्यामि परमं वरमुत्तमम् ।
अतः प्रभृति वज्रस्य ममावध्यो भविष्यति ॥ ७-३६-१२॥
ahamevāsya dāsyāmi paramaṃ varamuttamam |
ataḥ prabhṛti vajrasya mamāvadhyo bhaviṣyati || 7-36-12||

RMY 7-36-13

मार्ताण्डस्त्वब्रवीत्तत्र भगवांस्तिमिरापहः ।
तेजसोऽस्य मदीयस्य ददामि शतिकां कलाम् ॥ ७-३६-१३॥
mārtāṇḍastvabravīttatra bhagavāṃstimirāpahaḥ |
tejaso'sya madīyasya dadāmi śatikāṃ kalām || 7-36-13||

RMY 7-36-14

यदा तु शास्त्राण्यध्येतुं शक्तिरस्य भविष्यति ।
तदास्य शास्त्रं दास्यामि येन वाग्मी भविष्यति ॥ ७-३६-१४॥
yadā tu śāstrāṇyadhyetuṃ śaktirasya bhaviṣyati |
tadāsya śāstraṃ dāsyāmi yena vāgmī bhaviṣyati || 7-36-14||

RMY 7-36-15

वरुणश्च वरं प्रादान्नास्य मृत्युर्भविष्यति ।
वर्षायुतशतेनापि मत्पाशादुदकादपि ॥ ७-३६-१५॥
varuṇaśca varaṃ prādānnāsya mṛtyurbhaviṣyati |
varṣāyutaśatenāpi matpāśādudakādapi || 7-36-15||

RMY 7-36-16

यमोऽपि दण्डावध्यत्वमरोगत्वं च नित्यशः ।
दिशतेऽस्य वरं तुष्ट अविषादं च संयुगे ॥ ७-३६-१६॥
yamo'pi daṇḍāvadhyatvamarogatvaṃ ca nityaśaḥ |
diśate'sya varaṃ tuṣṭa aviṣādaṃ ca saṃyuge || 7-36-16||

RMY 7-36-17

गदेयं मामिका नैनं संयुगेषु वधिष्यति ।
इत्येवं वरदः प्राह तदा ह्येकाक्षिपिङ्गलः ॥ ७-३६-१७॥
gadeyaṃ māmikā nainaṃ saṃyugeṣu vadhiṣyati |
ityevaṃ varadaḥ prāha tadā hyekākṣipiṅgalaḥ || 7-36-17||

RMY 7-36-18

मत्तो मदायुधानां च न वध्योऽयं भविष्यति ।
इत्येवं शंकरेणापि दत्तोऽस्य परमो वरः ॥ ७-३६-१८॥
matto madāyudhānāṃ ca na vadhyo'yaṃ bhaviṣyati |
ityevaṃ śaṃkareṇāpi datto'sya paramo varaḥ || 7-36-18||

RMY 7-36-19

सर्वेषां ब्रह्मदण्डानामवध्योऽयं भविष्यति ।
दीर्घायुश्च महात्मा च इति ब्रह्माब्रवीद्वचः ॥ ७-३६-१९॥
sarveṣāṃ brahmadaṇḍānāmavadhyo'yaṃ bhaviṣyati |
dīrghāyuśca mahātmā ca iti brahmābravīdvacaḥ || 7-36-19||

RMY 7-36-20

विश्वकर्मा तु दृष्ट्वैनं बालसूर्योपमं शिशुम् ।
शिल्पिनां प्रवरः प्राह वरमस्य महामतिः ॥ ७-३६-२०॥
viśvakarmā tu dṛṣṭvainaṃ bālasūryopamaṃ śiśum |
śilpināṃ pravaraḥ prāha varamasya mahāmatiḥ || 7-36-20||

RMY 7-36-21

विनिर्मितानि देवानामायुधानीह यानि तु ।
तेषां संग्रामकाले तु अवध्योऽयं भविष्यति ॥ ७-३६-२१॥
vinirmitāni devānāmāyudhānīha yāni tu |
teṣāṃ saṃgrāmakāle tu avadhyo'yaṃ bhaviṣyati || 7-36-21||

RMY 7-36-22

ततः सुराणां तु वरैर्दृष्ट्वा ह्येनमलंकृतम् ।
चतुर्मुखस्तुष्टमुखो वायुमाह जगद्गुरुः ॥ ७-३६-२२॥
tataḥ surāṇāṃ tu varairdṛṣṭvā hyenamalaṃkṛtam |
caturmukhastuṣṭamukho vāyumāha jagadguruḥ || 7-36-22||

RMY 7-36-23

अमित्राणां भयकरो मित्राणामभयंकरः ।
अजेयो भविता तेऽत्र पुत्रो मारुतमारुतिः ॥ ७-३६-२३॥
amitrāṇāṃ bhayakaro mitrāṇāmabhayaṃkaraḥ |
ajeyo bhavitā te'tra putro mārutamārutiḥ || 7-36-23||

RMY 7-36-24

रावणोत्सादनार्थानि रामप्रीतिकराणि च ।
रोमहर्षकराण्येष कर्ता कर्माणि संयुगे ॥ ७-३६-२४॥
rāvaṇotsādanārthāni rāmaprītikarāṇi ca |
romaharṣakarāṇyeṣa kartā karmāṇi saṃyuge || 7-36-24||

RMY 7-36-25

एवमुक्त्वा तमामन्त्र्य मारुतं तेऽमरैः सह ।
यथागतं ययुः सर्वे पितामहपुरोगमाः ॥ ७-३६-२५॥
evamuktvā tamāmantrya mārutaṃ te'maraiḥ saha |
yathāgataṃ yayuḥ sarve pitāmahapurogamāḥ || 7-36-25||

RMY 7-36-26

सोऽपि गन्धवहः पुत्रं प्रगृह्य गृहमानयत् ।
अञ्जनायास्तमाख्याय वरं दत्तं विनिःसृतः ॥ ७-३६-२६॥
so'pi gandhavahaḥ putraṃ pragṛhya gṛhamānayat |
añjanāyāstamākhyāya varaṃ dattaṃ viniḥsṛtaḥ || 7-36-26||

RMY 7-36-27

प्राप्य राम वरानेष वरदानबलान्वितः ।
बलेनात्मनि संस्थेन सोऽपूर्यत यथार्णवः ॥ ७-३६-२७॥
prāpya rāma varāneṣa varadānabalānvitaḥ |
balenātmani saṃsthena so'pūryata yathārṇavaḥ || 7-36-27||

RMY 7-36-28

बलेनापूर्यमाणो हि एष वानरपुंगवः ।
आश्रमेषु महर्षीणामपराध्यति निर्भयः ॥ ७-३६-२८॥
balenāpūryamāṇo hi eṣa vānarapuṃgavaḥ |
āśrameṣu maharṣīṇāmaparādhyati nirbhayaḥ || 7-36-28||

RMY 7-36-29

स्रुग्भाण्डानग्निहोत्रं च वल्कलानां च संचयान् ।
भग्नविच्छिन्नविध्वस्तान्सुशान्तानां करोत्ययम् ॥ ७-३६-२९॥
srugbhāṇḍānagnihotraṃ ca valkalānāṃ ca saṃcayān |
bhagnavicchinnavidhvastānsuśāntānāṃ karotyayam || 7-36-29||

RMY 7-36-30

सर्वेषां ब्रह्मदण्डानामवध्यं ब्रह्मणा कृतम् ।
जानन्त ऋषयस्तं वै क्षमन्ते तस्य नित्यशः ॥ ७-३६-३०॥
sarveṣāṃ brahmadaṇḍānāmavadhyaṃ brahmaṇā kṛtam |
jānanta ṛṣayastaṃ vai kṣamante tasya nityaśaḥ || 7-36-30||

RMY 7-36-31

यदा केषरिणा त्वेष वायुना साञ्जनेन च ।
प्रतिषिद्धोऽपि मर्यादां लङ्घयत्येव वानरः ॥ ७-३६-३१॥
yadā keṣariṇā tveṣa vāyunā sāñjanena ca |
pratiṣiddho'pi maryādāṃ laṅghayatyeva vānaraḥ || 7-36-31||

RMY 7-36-32

ततो महर्षयः क्रुद्धा भृग्वङ्गिरसवंशजाः ।
शेपुरेनं रघुश्रेष्ठ नातिक्रुद्धातिमन्यवः ॥ ७-३६-३२॥
tato maharṣayaḥ kruddhā bhṛgvaṅgirasavaṃśajāḥ |
śepurenaṃ raghuśreṣṭha nātikruddhātimanyavaḥ || 7-36-32||

RMY 7-36-33

बाधसे यत्समाश्रित्य बलमस्मान्प्लवंगम ।
तद्दीर्घकालं वेत्तासि नास्माकं शापमोहितः ॥ ७-३६-३३॥
bādhase yatsamāśritya balamasmānplavaṃgama |
taddīrghakālaṃ vettāsi nāsmākaṃ śāpamohitaḥ || 7-36-33||

RMY 7-36-34

ततस्तु हृततेजौजा महर्षिवचनौजसा ।
एषो श्रमाणि नात्येति मृदुभावगतश्चरन् ॥ ७-३६-३४॥
tatastu hṛtatejaujā maharṣivacanaujasā |
eṣo śramāṇi nātyeti mṛdubhāvagataścaran || 7-36-34||

RMY 7-36-35

अथ ऋक्षरजा नाम वालिसुग्रीवयोः पिता ।
सर्ववानरराजासीत्तेजसा इव भास्करः ॥ ७-३६-३५॥
atha ṛkṣarajā nāma vālisugrīvayoḥ pitā |
sarvavānararājāsīttejasā iva bhāskaraḥ || 7-36-35||

RMY 7-36-36

स तु राज्यं चिरं कृत्वा वानराणां हरीश्वरः ।
ततस्त्वर्क्षरजा नाम कालधर्मेण संगतः ॥ ७-३६-३६॥
sa tu rājyaṃ ciraṃ kṛtvā vānarāṇāṃ harīśvaraḥ |
tatastvarkṣarajā nāma kāladharmeṇa saṃgataḥ || 7-36-36||

RMY 7-36-37

तस्मिन्नस्तमिते वाली मन्त्रिभिर्मन्त्रकोविदैः ।
पित्र्ये पदे कृतो राजा सुग्रीवो वालिनः पदे ॥ ७-३६-३७॥
tasminnastamite vālī mantribhirmantrakovidaiḥ |
pitrye pade kṛto rājā sugrīvo vālinaḥ pade || 7-36-37||

RMY 7-36-38

सुग्रीवेण समं त्वस्य अद्वैधं छिद्रवर्जितम् ।
अहार्यं सख्यमभवदनिलस्य यथाग्निना ॥ ७-३६-३८॥
sugrīveṇa samaṃ tvasya advaidhaṃ chidravarjitam |
ahāryaṃ sakhyamabhavadanilasya yathāgninā || 7-36-38||

RMY 7-36-39

एष शापवशादेव न वेदबलमात्मनः ।
वालिसुग्रीवयोर्वैरं यदा राम समुत्थितम् ॥ ७-३६-३९॥
eṣa śāpavaśādeva na vedabalamātmanaḥ |
vālisugrīvayorvairaṃ yadā rāma samutthitam || 7-36-39||

RMY 7-36-40

न ह्येष राम सुग्रीवो भ्राम्यमाणोऽपि वालिना ।
वेदयानो न च ह्येष बलमात्मनि मारुतिः ॥ ७-३६-४०॥
na hyeṣa rāma sugrīvo bhrāmyamāṇo'pi vālinā |
vedayāno na ca hyeṣa balamātmani mārutiḥ || 7-36-40||

RMY 7-36-41

पराक्रमोत्साहमतिप्रतापैः सौशील्यमाधुर्यनयानयैश्च ।
गाम्भीर्यचातुर्यसुवीर्यधैर्यैर्हनूमतः कोऽप्यधिकोऽस्ति लोके ॥ ७-३६-४१॥
parākramotsāhamatipratāpaiḥ sauśīlyamādhuryanayānayaiśca |
gāmbhīryacāturyasuvīryadhairyairhanūmataḥ ko'pyadhiko'sti loke || 7-36-41||

RMY 7-36-42

असौ पुरा व्याकरणं ग्रहीष्यन्सूर्योन्मुखः पृष्ठगमः कपीन्द्रः ।
उद्यद्गिरेरस्तगिरिं जगाम ग्रन्थं महद्धारयदप्रमेयः ॥ ७-३६-४२॥
asau purā vyākaraṇaṃ grahīṣyansūryonmukhaḥ pṛṣṭhagamaḥ kapīndraḥ |
udyadgirerastagiriṃ jagāma granthaṃ mahaddhārayadaprameyaḥ || 7-36-42||

RMY 7-36-43

प्रवीविविक्षोरिव सागरस्य लोकान्दिधक्षोरिव पावकस्य ।
लोकक्षयेष्वेव यथान्तकस्य हनूमतः स्थास्यति कः पुरस्तात् ॥ ७-३६-४३॥
pravīvivikṣoriva sāgarasya lokāndidhakṣoriva pāvakasya |
lokakṣayeṣveva yathāntakasya hanūmataḥ sthāsyati kaḥ purastāt || 7-36-43||

RMY 7-36-44

एषोऽपि चान्ये च महाकपीन्द्राः सुग्रीवमैन्दद्विविदाः सनीलाः ।
सतारतारेयनलाः सरम्भास्त्वत्कारणाद्राम सुरैर्हि सृष्टाः ॥ ७-३६-४४॥
eṣo'pi cānye ca mahākapīndrāḥ sugrīvamaindadvividāḥ sanīlāḥ |
satāratāreyanalāḥ sarambhāstvatkāraṇādrāma surairhi sṛṣṭāḥ || 7-36-44||

RMY 7-36-45

तदेतत्कथितं सर्वं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
हनूमतो बालभावे कर्मैतत्कथितं मया ॥ ७-३६-४५॥
tadetatkathitaṃ sarvaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi |
hanūmato bālabhāve karmaitatkathitaṃ mayā || 7-36-45||

RMY 7-36-46

दृष्टः संभाषितश्चासि राम गच्छमहे वयम् ।
एवमुक्त्वा गताः सर्वे ऋषयस्ते यथागतम् ॥ ७-३६-४६॥
dṛṣṭaḥ saṃbhāṣitaścāsi rāma gacchamahe vayam |
evamuktvā gatāḥ sarve ṛṣayaste yathāgatam || 7-36-46||

Sarga: 37/100 (15)

RMY 7-37-1

विमृश्य च ततो रामो वयस्यमकुतोभयम् ।
प्रतर्दनं काशिपतिं परिष्वज्येदमब्रवीत् ॥ ७-३७-१॥
vimṛśya ca tato rāmo vayasyamakutobhayam |
pratardanaṃ kāśipatiṃ pariṣvajyedamabravīt || 7-37-1||

RMY 7-37-2

दर्शिता भवता प्रीतिर्दर्शितं सौहृदं परम् ।
उद्योगश्च कृतो राजन्भरतेन त्वया सह ॥ ७-३७-२॥
darśitā bhavatā prītirdarśitaṃ sauhṛdaṃ param |
udyogaśca kṛto rājanbharatena tvayā saha || 7-37-2||

RMY 7-37-3

तद्भवानद्य काशेयीं पुरीं वाराणसीं व्रज ।
रमणीयां त्वया गुप्तां सुप्राकारां सुतोरणाम् ॥ ७-३७-३॥
tadbhavānadya kāśeyīṃ purīṃ vārāṇasīṃ vraja |
ramaṇīyāṃ tvayā guptāṃ suprākārāṃ sutoraṇām || 7-37-3||

RMY 7-37-4

एतावदुक्त्वा उत्थाय काकुत्स्थः परमासनात् ।
पर्यष्वजत धर्मात्मा निरन्तरमुरोगतम् ॥ ७-३७-४॥
etāvaduktvā utthāya kākutsthaḥ paramāsanāt |
paryaṣvajata dharmātmā nirantaramurogatam || 7-37-4||

RMY 7-37-5

विसृज्य तं वयस्यं स स्वागतान्पृथिवीपतीन् ।
प्रहसन्राघवो वाक्यमुवाच मधुराक्षरम् ॥ ७-३७-५॥
visṛjya taṃ vayasyaṃ sa svāgatānpṛthivīpatīn |
prahasanrāghavo vākyamuvāca madhurākṣaram || 7-37-5||

RMY 7-37-6

भवतां प्रीतिरव्यग्रा तेजसा परिरक्षिता ।
धर्मश्च नियतो नित्यं सत्यं च भवतां सदा ॥ ७-३७-६॥
bhavatāṃ prītiravyagrā tejasā parirakṣitā |
dharmaśca niyato nityaṃ satyaṃ ca bhavatāṃ sadā || 7-37-6||

RMY 7-37-7

युष्माकं च प्रभावेन तेजसा च महात्मनाम् ।
हतो दुरात्मा दुर्बुद्धी रावणो राक्षसाधिपः ॥ ७-३७-७॥
yuṣmākaṃ ca prabhāvena tejasā ca mahātmanām |
hato durātmā durbuddhī rāvaṇo rākṣasādhipaḥ || 7-37-7||

RMY 7-37-8

हेतुमात्रमहं तत्र भवतां तेजसा हतः ।
रावणः सगणो युद्धे सपुत्रः सहबान्धवः ॥ ७-३७-८॥
hetumātramahaṃ tatra bhavatāṃ tejasā hataḥ |
rāvaṇaḥ sagaṇo yuddhe saputraḥ sahabāndhavaḥ || 7-37-8||

RMY 7-37-9

भवन्तश्च समानीता भरतेन महात्मना ।
श्रुत्वा जनकराजस्य कानने तनयां हृताम् ॥ ७-३७-९॥
bhavantaśca samānītā bharatena mahātmanā |
śrutvā janakarājasya kānane tanayāṃ hṛtām || 7-37-9||

RMY 7-37-10

उद्युक्तानां च सर्वेषां पार्थिवानां महात्मनाम् ।
कालो ह्यतीतः सुमहान्गमने रोचतां मतिः ॥ ७-३७-१०॥
udyuktānāṃ ca sarveṣāṃ pārthivānāṃ mahātmanām |
kālo hyatītaḥ sumahāngamane rocatāṃ matiḥ || 7-37-10||

RMY 7-37-11

प्रत्यूचुस्तं च राजानो हर्षेण महतान्विताः ।
दिष्ट्या त्वं विजयी राम राज्यं चापि प्रतिष्ठितम् ॥ ७-३७-११॥
pratyūcustaṃ ca rājāno harṣeṇa mahatānvitāḥ |
diṣṭyā tvaṃ vijayī rāma rājyaṃ cāpi pratiṣṭhitam || 7-37-11||

RMY 7-37-12

दिष्ट्या प्रत्याहृता सीता दिष्ट्या शत्रुः पराजितः ।
एष नः परमः काम एषा नः कीर्तिरुत्तमा ॥ ७-३७-१२॥
diṣṭyā pratyāhṛtā sītā diṣṭyā śatruḥ parājitaḥ |
eṣa naḥ paramaḥ kāma eṣā naḥ kīrtiruttamā || 7-37-12||

RMY 7-37-13

यत्त्वां विजयिनं राम पश्यामो हतशात्रवम् ।
उपपन्नं च काकुत्स्थ यत्त्वमस्मान्प्रशंससि ॥ ७-३७-१३॥
yattvāṃ vijayinaṃ rāma paśyāmo hataśātravam |
upapannaṃ ca kākutstha yattvamasmānpraśaṃsasi || 7-37-13||

RMY 7-37-14

प्रशंसार्हा हि जानन्ति प्रशंसां वक्तुमीदृशीम् ।
आपृच्छामो गमिष्यामो हृदिस्थो नः सदा भवान् ॥ ७-३७-१४॥
praśaṃsārhā hi jānanti praśaṃsāṃ vaktumīdṛśīm |
āpṛcchāmo gamiṣyāmo hṛdistho naḥ sadā bhavān || 7-37-14||

RMY 7-37-15

भवेच्च ते महाराज प्रीतिरस्मासु नित्यदा ॥ ७-३७-१५॥
bhavecca te mahārāja prītirasmāsu nityadā || 7-37-15||

Sarga: 38/100 (17)

RMY 7-38-1

ते प्रयाता महात्मानः पार्थिवाः सर्वतो दिशम् ।
कम्पयन्तो महीं वीराः स्वपुराणि प्रहृष्टवत् ॥ ७-३८-१॥
te prayātā mahātmānaḥ pārthivāḥ sarvato diśam |
kampayanto mahīṃ vīrāḥ svapurāṇi prahṛṣṭavat || 7-38-1||

RMY 7-38-2

अक्षौहिणीसहस्रैस्ते समवेतास्त्वनेकशः ।
हृष्टाः प्रतिगताः सर्वे राघवार्थे समागताः ॥ ७-३८-२॥
akṣauhiṇīsahasraiste samavetāstvanekaśaḥ |
hṛṣṭāḥ pratigatāḥ sarve rāghavārthe samāgatāḥ || 7-38-2||

RMY 7-38-3

ऊचुश्चैव महीपाला बलदर्पसमन्विताः ।
न नाम रावणं युद्धे पश्यामः पुरतः स्थितम् ॥ ७-३८-३॥
ūcuścaiva mahīpālā baladarpasamanvitāḥ |
na nāma rāvaṇaṃ yuddhe paśyāmaḥ purataḥ sthitam || 7-38-3||

RMY 7-38-4

भरतेन वयं पश्चात्समानीता निरर्थकम् ।
हता हि राक्षसास्तत्र पार्थिवैः स्युर्न संशयः ॥ ७-३८-४॥
bharatena vayaṃ paścātsamānītā nirarthakam |
hatā hi rākṣasāstatra pārthivaiḥ syurna saṃśayaḥ || 7-38-4||

RMY 7-38-5

रामस्य बाहुवीर्येण पालिता लक्ष्मणस्य च ।
सुखं पारे समुद्रस्य युध्येम विगतज्वराः ॥ ७-३८-५॥
rāmasya bāhuvīryeṇa pālitā lakṣmaṇasya ca |
sukhaṃ pāre samudrasya yudhyema vigatajvarāḥ || 7-38-5||

RMY 7-38-6

एताश्चान्याश्च राजानः कथास्तत्र सहस्रशः ।
कथयन्तः स्वराष्ट्राणि विविशुस्ते महारथाः ॥ ७-३८-६॥
etāścānyāśca rājānaḥ kathāstatra sahasraśaḥ |
kathayantaḥ svarāṣṭrāṇi viviśuste mahārathāḥ || 7-38-6||

RMY 7-38-7

यथापुराणि ते गत्वा रत्नानि विविधानि च ।
रामाय प्रियकामार्थमुपहारान्नृपा ददुः ॥ ७-३८-७॥
yathāpurāṇi te gatvā ratnāni vividhāni ca |
rāmāya priyakāmārthamupahārānnṛpā daduḥ || 7-38-7||

RMY 7-38-8

अश्वान्रत्नानि वस्त्राणि हस्तिनश्च मदोत्कटान् ।
चन्दनानि च दिव्यानि दिव्यान्याभरणानि च ॥ ७-३८-८॥
aśvānratnāni vastrāṇi hastinaśca madotkaṭān |
candanāni ca divyāni divyānyābharaṇāni ca || 7-38-8||

RMY 7-38-9

भरतो लक्ष्मणश्चैव शत्रुघ्नश्च महारथः ।
आदाय तानि रत्नानि अयोध्यामगमन्पुनः ॥ ७-३८-९॥
bharato lakṣmaṇaścaiva śatrughnaśca mahārathaḥ |
ādāya tāni ratnāni ayodhyāmagamanpunaḥ || 7-38-9||

RMY 7-38-10

आगताश्च पुरीं रम्यामयोध्यां पुरुषर्षभाः ।
ददुः सर्वाणि रत्नानि राघवाय महात्मने ॥ ७-३८-१०॥
āgatāśca purīṃ ramyāmayodhyāṃ puruṣarṣabhāḥ |
daduḥ sarvāṇi ratnāni rāghavāya mahātmane || 7-38-10||

RMY 7-38-11

प्रतिगृह्य च तत्सर्वं प्रीतियुक्तः स राघवः ।
सर्वाणि तानि प्रददौ सुग्रीवाय महात्मने ॥ ७-३८-११॥
pratigṛhya ca tatsarvaṃ prītiyuktaḥ sa rāghavaḥ |
sarvāṇi tāni pradadau sugrīvāya mahātmane || 7-38-11||

RMY 7-38-12

विभीषणाय च ददौ ये चान्ये ऋक्षवानराः ।
हनूमत्प्रमुखा वीरा राक्षसाश्च महाबलाः ॥ ७-३८-१२॥
vibhīṣaṇāya ca dadau ye cānye ṛkṣavānarāḥ |
hanūmatpramukhā vīrā rākṣasāśca mahābalāḥ || 7-38-12||

RMY 7-38-13

ते सर्वे हृष्टमनसो रामदत्तानि तान्यथ ।
शिरोभिर्धारयामासुर्बाहुभिश्च महाबलाः ॥ ७-३८-१३॥
te sarve hṛṣṭamanaso rāmadattāni tānyatha |
śirobhirdhārayāmāsurbāhubhiśca mahābalāḥ || 7-38-13||

RMY 7-38-14

पपुश्चैव सुगन्धीनि मधूनि विविधानि च ।
मांसानि च सुमृष्टानि फलान्यास्वादयन्ति च ॥ ७-३८-१४॥
papuścaiva sugandhīni madhūni vividhāni ca |
māṃsāni ca sumṛṣṭāni phalānyāsvādayanti ca || 7-38-14||

RMY 7-38-15

एवं तेषां निवसतां मासः साग्रो गतस्तदा ।
मुहूर्तमिव तत्सर्वं रामभक्त्या समर्थयन् ॥ ७-३८-१५॥
evaṃ teṣāṃ nivasatāṃ māsaḥ sāgro gatastadā |
muhūrtamiva tatsarvaṃ rāmabhaktyā samarthayan || 7-38-15||

RMY 7-38-16

रेमे रामः स तैः सार्धं वानरैः कामरूपिभिः ।
राजभिश्च महावीर्यै राक्षसैश्च महाबलैः ॥ ७-३८-१६॥
reme rāmaḥ sa taiḥ sārdhaṃ vānaraiḥ kāmarūpibhiḥ |
rājabhiśca mahāvīryai rākṣasaiśca mahābalaiḥ || 7-38-16||

RMY 7-38-17

एवं तेषां ययौ मासो द्वितीयः शैशिरः सुखम् ।
वानराणां प्रहृष्टानां राक्षसानां च सर्वशः ॥ ७-३८-१७॥
evaṃ teṣāṃ yayau māso dvitīyaḥ śaiśiraḥ sukham |
vānarāṇāṃ prahṛṣṭānāṃ rākṣasānāṃ ca sarvaśaḥ || 7-38-17||

Sarga: 39/100 (24)

RMY 7-39-1

तथा स्म तेषां वसतामृक्षवानररक्षसाम् ।
राघवस्तु महातेजाः सुग्रीवमिदमब्रवीत् ॥ ७-३९-१॥
tathā sma teṣāṃ vasatāmṛkṣavānararakṣasām |
rāghavastu mahātejāḥ sugrīvamidamabravīt || 7-39-1||

RMY 7-39-2

गम्यतां सौम्य किष्किन्धां दुराधर्षां सुरासुरैः ।
पालयस्व सहामात्यै राज्यं निहतकण्टकम् ॥ ७-३९-२॥
gamyatāṃ saumya kiṣkindhāṃ durādharṣāṃ surāsuraiḥ |
pālayasva sahāmātyai rājyaṃ nihatakaṇṭakam || 7-39-2||

RMY 7-39-3

अङ्गदं च महाबाहो प्रीत्या परमयान्वितः ।
पश्य त्वं हनुमन्तं च नलं च सुमहाबलम् ॥ ७-३९-३॥
aṅgadaṃ ca mahābāho prītyā paramayānvitaḥ |
paśya tvaṃ hanumantaṃ ca nalaṃ ca sumahābalam || 7-39-3||

RMY 7-39-4

सुषेणं श्वशुरं शूरं तारं च बलिनां वरम् ।
कुमुदं चैव दुर्धर्षं नीलं च सुमहाबलम् ॥ ७-३९-४॥
suṣeṇaṃ śvaśuraṃ śūraṃ tāraṃ ca balināṃ varam |
kumudaṃ caiva durdharṣaṃ nīlaṃ ca sumahābalam || 7-39-4||

RMY 7-39-5

वीरं शतबलिं चैव मैन्दं द्विविदमेव च ।
गजं गवाक्षं गवयं शरभं च महाबलम् ॥ ७-३९-५॥
vīraṃ śatabaliṃ caiva maindaṃ dvividameva ca |
gajaṃ gavākṣaṃ gavayaṃ śarabhaṃ ca mahābalam || 7-39-5||

RMY 7-39-6

ऋक्षराजं च दुर्धर्षं जाम्बवन्तं महाबलम् ।
पश्य प्रीतिसमायुक्तो गन्धमादनमेव च ॥ ७-३९-६॥
ṛkṣarājaṃ ca durdharṣaṃ jāmbavantaṃ mahābalam |
paśya prītisamāyukto gandhamādanameva ca || 7-39-6||

RMY 7-39-7

ये चान्ये सुमहात्मानो मदर्थे त्यक्तजीविताः ।
पश्य त्वं प्रीतिसंयुक्तो मा चैषां विप्रियं कृथाः ॥ ७-३९-७॥
ye cānye sumahātmāno madarthe tyaktajīvitāḥ |
paśya tvaṃ prītisaṃyukto mā caiṣāṃ vipriyaṃ kṛthāḥ || 7-39-7||

RMY 7-39-8

एवमुक्त्वा च सुग्रीवं प्रशस्य च पुनः पुनः ।
विभीषणमथोवाच रामो मधुरया गिरा ॥ ७-३९-८॥
evamuktvā ca sugrīvaṃ praśasya ca punaḥ punaḥ |
vibhīṣaṇamathovāca rāmo madhurayā girā || 7-39-8||

RMY 7-39-9

लङ्कां प्रशाधि धर्मेण संमतो ह्यसि पार्थिव ।
पुरस्य राक्षसानां च भ्रातुर्वैश्वरणस्य च ॥ ७-३९-९॥
laṅkāṃ praśādhi dharmeṇa saṃmato hyasi pārthiva |
purasya rākṣasānāṃ ca bhrāturvaiśvaraṇasya ca || 7-39-9||

RMY 7-39-10

मा च बुद्धिमधर्मे त्वं कुर्या राजन्कथंचन ।
बुद्धिमन्तो हि राजानो ध्रुवमश्नन्ति मेदिनीम् ॥ ७-३९-१०॥
mā ca buddhimadharme tvaṃ kuryā rājankathaṃcana |
buddhimanto hi rājāno dhruvamaśnanti medinīm || 7-39-10||

RMY 7-39-11

अहं च नित्यशो राजन्सुग्रीवसहितस्त्वया ।
स्मर्तव्यः परया प्रीत्या गच्छ त्वं विगतज्वरः ॥ ७-३९-११॥
ahaṃ ca nityaśo rājansugrīvasahitastvayā |
smartavyaḥ parayā prītyā gaccha tvaṃ vigatajvaraḥ || 7-39-11||

RMY 7-39-12

रामस्य भाषितं श्रुत्वा ऋक्षवानरराक्षसाः ।
साधु साध्विति काकुत्स्थं प्रशशंसुः पुनः पुनः ॥ ७-३९-१२॥
rāmasya bhāṣitaṃ śrutvā ṛkṣavānararākṣasāḥ |
sādhu sādhviti kākutsthaṃ praśaśaṃsuḥ punaḥ punaḥ || 7-39-12||

RMY 7-39-13

तव बुद्धिर्महाबाहो वीर्यमद्भुतमेव च ।
माधुर्यं परमं राम स्वयम्भोरिव नित्यदा ॥ ७-३९-१३॥
tava buddhirmahābāho vīryamadbhutameva ca |
mādhuryaṃ paramaṃ rāma svayambhoriva nityadā || 7-39-13||

RMY 7-39-14

तेषामेवं ब्रुवाणानां वानराणां च रक्षसाम् ।
हनूमान्प्रणतो भूत्वा राघवं वाक्यमब्रवीत् ॥ ७-३९-१४॥
teṣāmevaṃ bruvāṇānāṃ vānarāṇāṃ ca rakṣasām |
hanūmānpraṇato bhūtvā rāghavaṃ vākyamabravīt || 7-39-14||

RMY 7-39-15

स्नेहो मे परमो राजंस्त्वयि नित्यं प्रतिष्ठितः ।
भक्तिश्च नियता वीर भावो नान्यत्र गच्छति ॥ ७-३९-१५॥
sneho me paramo rājaṃstvayi nityaṃ pratiṣṭhitaḥ |
bhaktiśca niyatā vīra bhāvo nānyatra gacchati || 7-39-15||

RMY 7-39-16

यावद्रामकथां वीर श्रोष्येऽहं पृथिवीतले ।
तावच्छरीरे वत्स्यन्तु मम प्राणा न संशयः ॥ ७-३९-१६॥
yāvadrāmakathāṃ vīra śroṣye'haṃ pṛthivītale |
tāvaccharīre vatsyantu mama prāṇā na saṃśayaḥ || 7-39-16||

RMY 7-39-17

एवं ब्रुवाणं राजेन्द्रो हनूमन्तमथासनात् ।
उत्थाय च परिष्वज्य वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ७-३९-१७॥
evaṃ bruvāṇaṃ rājendro hanūmantamathāsanāt |
utthāya ca pariṣvajya vākyametaduvāca ha || 7-39-17||

RMY 7-39-18

एवमेतत्कपिश्रेष्ठ भविता नात्र संशयः ।
लोका हि यावत्स्थास्यन्ति तावत्स्थास्यति मे कथा ॥ ७-३९-१८॥
evametatkapiśreṣṭha bhavitā nātra saṃśayaḥ |
lokā hi yāvatsthāsyanti tāvatsthāsyati me kathā || 7-39-18||

RMY 7-39-19

चरिष्यति कथा यावल्लोकानेषा हि मामिका ।
तावच्छरीरे वत्स्यन्ति प्राणास्तव न संशयः ॥ ७-३९-१९॥
cariṣyati kathā yāvallokāneṣā hi māmikā |
tāvaccharīre vatsyanti prāṇāstava na saṃśayaḥ || 7-39-19||

RMY 7-39-20

ततोऽस्य हारं चन्द्राभं मुच्य कण्ठात्स राघवः ।
वैदूर्यतरलं स्नेहादाबबन्धे हनूमति ॥ ७-३९-२०॥
tato'sya hāraṃ candrābhaṃ mucya kaṇṭhātsa rāghavaḥ |
vaidūryataralaṃ snehādābabandhe hanūmati || 7-39-20||

RMY 7-39-21

तेनोरसि निबद्धेन हारेण स महाकपिः ।
रराज हेमशैलेन्द्रश्चन्द्रेणाक्रान्तमस्तकः ॥ ७-३९-२१॥
tenorasi nibaddhena hāreṇa sa mahākapiḥ |
rarāja hemaśailendraścandreṇākrāntamastakaḥ || 7-39-21||

RMY 7-39-22

श्रुत्वा तु राघवस्यैतदुत्थायोत्थाय वानराः ।
प्रणम्य शिरसा पादौ प्रजग्मुस्ते महाबलाः ॥ ७-३९-२२॥
śrutvā tu rāghavasyaitadutthāyotthāya vānarāḥ |
praṇamya śirasā pādau prajagmuste mahābalāḥ || 7-39-22||

RMY 7-39-23

सुग्रीवश्चैव रामेण परिष्वक्तो महाभुजः ।
विभीषणश्च धर्मात्मा निरन्तरमुरोगतः ॥ ७-३९-२३॥
sugrīvaścaiva rāmeṇa pariṣvakto mahābhujaḥ |
vibhīṣaṇaśca dharmātmā nirantaramurogataḥ || 7-39-23||

RMY 7-39-24

सर्वे च ते बाष्पगलाः साश्रुनेत्रा विचेतसः ।
संमूढा इव दुःखेन त्यजन्ते राघवं तदा ॥ ७-३९-२४॥
sarve ca te bāṣpagalāḥ sāśrunetrā vicetasaḥ |
saṃmūḍhā iva duḥkhena tyajante rāghavaṃ tadā || 7-39-24||

Sarga: 40/100 (18)

RMY 7-40-1

विसृज्य च महाबाहुरृक्षवानरराक्षसान् ।
भ्रातृभिः सहितो रामः प्रमुमोद सुखी सुखम् ॥ ७-४०-१॥
visṛjya ca mahābāhurṛkṣavānararākṣasān |
bhrātṛbhiḥ sahito rāmaḥ pramumoda sukhī sukham || 7-40-1||

RMY 7-40-2

अथापराह्णसमये भ्रातृभिः सह राघवः ।
शुश्राव मधुरां वाणीमन्तरिक्षात्प्रभाषिताम् ॥ ७-४०-२॥
athāparāhṇasamaye bhrātṛbhiḥ saha rāghavaḥ |
śuśrāva madhurāṃ vāṇīmantarikṣātprabhāṣitām || 7-40-2||

RMY 7-40-3

सौम्य राम निरीक्षस्व सौम्येन वदनेन माम् ।
कैलासशिखरात्प्राप्तं विद्धि मां पुष्करं प्रभो ॥ ७-४०-३॥
saumya rāma nirīkṣasva saumyena vadanena mām |
kailāsaśikharātprāptaṃ viddhi māṃ puṣkaraṃ prabho || 7-40-3||

RMY 7-40-4

तव शासनमाज्ञाय गतोऽस्मि धनदं प्रति ।
उपस्थातुं नरश्रेष्ठ स च मां प्रत्यभाषत ॥ ७-४०-४॥
tava śāsanamājñāya gato'smi dhanadaṃ prati |
upasthātuṃ naraśreṣṭha sa ca māṃ pratyabhāṣata || 7-40-4||

RMY 7-40-5

निर्जितस्त्वं नरेन्द्रेण राघवेण महात्मना ।
निहत्य युधि दुर्धर्षं रावणं राक्षसाधिपम् ॥ ७-४०-५॥
nirjitastvaṃ narendreṇa rāghaveṇa mahātmanā |
nihatya yudhi durdharṣaṃ rāvaṇaṃ rākṣasādhipam || 7-40-5||

RMY 7-40-6

ममापि परमा प्रीतिर्हते तस्मिन्दुरात्मनि ।
रावणे सगणे सौम्य सपुत्रामात्यबान्धवे ॥ ७-४०-६॥
mamāpi paramā prītirhate tasmindurātmani |
rāvaṇe sagaṇe saumya saputrāmātyabāndhave || 7-40-6||

RMY 7-40-7

स त्वं रामेण लङ्कायां निर्जितः परमात्मना ।
वह सौम्य तमेव त्वमहमाज्ञापयामि ते ॥ ७-४०-७॥
sa tvaṃ rāmeṇa laṅkāyāṃ nirjitaḥ paramātmanā |
vaha saumya tameva tvamahamājñāpayāmi te || 7-40-7||

RMY 7-40-8

एष मे परमः कामो यत्त्वं राघवनन्दनम् ।
वहेर्लोकस्य संयानं गच्छस्व विगतज्वरः ॥ ७-४०-८॥
eṣa me paramaḥ kāmo yattvaṃ rāghavanandanam |
vaherlokasya saṃyānaṃ gacchasva vigatajvaraḥ || 7-40-8||

RMY 7-40-9

तच्छासनमहं ज्ञात्वा धनदस्य महात्मनः ।
त्वत्सकाशं पुनः प्राप्तः स एवं प्रतिगृह्ण माम् ॥ ७-४०-९॥
tacchāsanamahaṃ jñātvā dhanadasya mahātmanaḥ |
tvatsakāśaṃ punaḥ prāptaḥ sa evaṃ pratigṛhṇa mām || 7-40-9||

RMY 7-40-10

बाढमित्येव काकुत्स्थः पुष्पकं समपूजयत् ।
लाजाक्षतैश्च पुष्पैश्च गन्धैश्च सुसुगन्धिभिः ॥ ७-४०-१०॥
bāḍhamityeva kākutsthaḥ puṣpakaṃ samapūjayat |
lājākṣataiśca puṣpaiśca gandhaiśca susugandhibhiḥ || 7-40-10||

RMY 7-40-11

गम्यतां च यथाकाममागच्छेस्त्वं यदा स्मरे ।
एवमस्त्विति रामेण विसृष्टः पुष्पकः पुनः ।
अभिप्रेतां दिशं प्रायात्पुष्पकः पुष्पभूषितः ॥ ७-४०-११॥
gamyatāṃ ca yathākāmamāgacchestvaṃ yadā smare |
evamastviti rāmeṇa visṛṣṭaḥ puṣpakaḥ punaḥ |
abhipretāṃ diśaṃ prāyātpuṣpakaḥ puṣpabhūṣitaḥ || 7-40-11||

RMY 7-40-12

एवमन्तर्हिते तस्मिन्पुष्पके विविधात्मनि ।
भरतः प्राञ्जलिर्वाक्यमुवाच रघुनन्दनम् ॥ ७-४०-१२॥
evamantarhite tasminpuṣpake vividhātmani |
bharataḥ prāñjalirvākyamuvāca raghunandanam || 7-40-12||

RMY 7-40-13

अत्यद्भुतानि दृश्यन्ते त्वयि राज्यं प्रशासति ।
अमानुषाणां सत्त्वानां व्याहृतानि मुहुर्मुहुः ॥ ७-४०-१३॥
atyadbhutāni dṛśyante tvayi rājyaṃ praśāsati |
amānuṣāṇāṃ sattvānāṃ vyāhṛtāni muhurmuhuḥ || 7-40-13||

RMY 7-40-14

अनामयाच्च मर्त्यानां साग्रो मासो गतो ह्ययम् ।
जीर्णानामपि सत्त्वानां मृत्युर्नायाति राघव ॥ ७-४०-१४॥
anāmayācca martyānāṃ sāgro māso gato hyayam |
jīrṇānāmapi sattvānāṃ mṛtyurnāyāti rāghava || 7-40-14||

RMY 7-40-15

पुत्रान्नार्यः प्रसूयन्ते वपुष्मन्तश्च मानवाः ।
हर्षश्चाभ्यधिको राजञ्जनस्य पुरवासिनः ॥ ७-४०-१५॥
putrānnāryaḥ prasūyante vapuṣmantaśca mānavāḥ |
harṣaścābhyadhiko rājañjanasya puravāsinaḥ || 7-40-15||

RMY 7-40-16

काले च वासवो वर्षं पातयत्यमृतोपमम् ।
वायवश्चापि वायन्ते स्पर्शवन्तः सुखप्रदाः ॥ ७-४०-१६॥
kāle ca vāsavo varṣaṃ pātayatyamṛtopamam |
vāyavaścāpi vāyante sparśavantaḥ sukhapradāḥ || 7-40-16||

RMY 7-40-17

ईदृशो नश्चिरं राजा भवत्विति नरेश्वर ।
कथयन्ति पुरे पौरा जना जनपदेषु च ॥ ७-४०-१७॥
īdṛśo naściraṃ rājā bhavatviti nareśvara |
kathayanti pure paurā janā janapadeṣu ca || 7-40-17||

RMY 7-40-18

एता वाचः सुमधुरा भरतेन समीरिताः ।
श्रुत्वा रामो मुदा युक्तः प्रमुमोद सुखी सुखम् ॥ ७-४०-१८॥
etā vācaḥ sumadhurā bharatena samīritāḥ |
śrutvā rāmo mudā yuktaḥ pramumoda sukhī sukham || 7-40-18||

Sarga: 41/100 (27)

RMY 7-41-1

स विसृज्य ततो रामः पुष्पकं हेमभूषितम् ।
प्रविवेश महाबाहुरशोकवनिकां तदा ॥ ७-४१-१॥
sa visṛjya tato rāmaḥ puṣpakaṃ hemabhūṣitam |
praviveśa mahābāhuraśokavanikāṃ tadā || 7-41-1||

RMY 7-41-2

चन्दनागरुचूतैश्च तुङ्गकालेयकैरपि ।
देवदारुवनैश्चापि समन्तादुपशोभिताम् ॥ ७-४१-२॥
candanāgarucūtaiśca tuṅgakāleyakairapi |
devadāruvanaiścāpi samantādupaśobhitām || 7-41-2||

RMY 7-41-3

प्रियङ्गुभिः कदम्बैश्च तथा कुरबकैरपि ।
जम्बूभिः पाटलीभिश्च कोविदारैश्च संवृताम् ॥ ७-४१-३॥
priyaṅgubhiḥ kadambaiśca tathā kurabakairapi |
jambūbhiḥ pāṭalībhiśca kovidāraiśca saṃvṛtām || 7-41-3||

RMY 7-41-4

सर्वदा कुसुमै रम्यैः फलवद्भिर्मनोरमैः ।
चारुपल्लवपुष्पाढ्यैर्मत्तभ्रमरसंकुलैः ॥ ७-४१-४॥
sarvadā kusumai ramyaiḥ phalavadbhirmanoramaiḥ |
cārupallavapuṣpāḍhyairmattabhramarasaṃkulaiḥ || 7-41-4||

RMY 7-41-5

कोकिलैर्भृङ्गराजैश्च नानावर्णैश्च पक्षिभिः ।
शोभितां शतशश्चित्रैश्चूतवृक्षावतंसकैः ॥ ७-४१-५॥
kokilairbhṛṅgarājaiśca nānāvarṇaiśca pakṣibhiḥ |
śobhitāṃ śataśaścitraiścūtavṛkṣāvataṃsakaiḥ || 7-41-5||

RMY 7-41-6

शातकुम्भनिभाः केचित्केचिदग्निशिखोपमाः ।
नीलाञ्जननिभाश्चान्ये भान्ति तत्र स्म पादपाः ॥ ७-४१-६॥
śātakumbhanibhāḥ kecitkecidagniśikhopamāḥ |
nīlāñjananibhāścānye bhānti tatra sma pādapāḥ || 7-41-6||

RMY 7-41-7

दीर्घिका विविधाकाराः पूर्णाः परमवारिणा ।
महार्हमणिसोपानस्फटिकान्तरकुट्टिमाः ॥ ७-४१-७॥
dīrghikā vividhākārāḥ pūrṇāḥ paramavāriṇā |
mahārhamaṇisopānasphaṭikāntarakuṭṭimāḥ || 7-41-7||

RMY 7-41-8

फुल्लपद्मोत्पलवनाश्चक्रवाकोपशोभिताः ।
प्राकारैर्विविधाकारैः शोभिताश्च शिलातलैः ॥ ७-४१-८॥
phullapadmotpalavanāścakravākopaśobhitāḥ |
prākārairvividhākāraiḥ śobhitāśca śilātalaiḥ || 7-41-8||

RMY 7-41-9

तत्र तत्र वनोद्देशे वैदूर्यमणिसंनिभैः ।
शाद्वलैः परमोपेताः पुष्पितद्रुमसंयुताः ॥ ७-४१-९॥
tatra tatra vanoddeśe vaidūryamaṇisaṃnibhaiḥ |
śādvalaiḥ paramopetāḥ puṣpitadrumasaṃyutāḥ || 7-41-9||

RMY 7-41-10

नन्दनं हि यथेन्द्रस्य ब्राह्मं चैत्ररथं यथा ।
तथारूपं हि रामस्य काननं तन्निवेशितम् ॥ ७-४१-१०॥
nandanaṃ hi yathendrasya brāhmaṃ caitrarathaṃ yathā |
tathārūpaṃ hi rāmasya kānanaṃ tanniveśitam || 7-41-10||

RMY 7-41-11

बह्वासनगृहोपेतां लतागृहसमावृताम् ।
अशोकवनिकां स्फीतां प्रविश्य रघुनन्दनः ॥ ७-४१-११॥
bahvāsanagṛhopetāṃ latāgṛhasamāvṛtām |
aśokavanikāṃ sphītāṃ praviśya raghunandanaḥ || 7-41-11||

RMY 7-41-12

आसने तु शुभाकारे पुष्पस्तबकभूषिते ।
कुथास्तरणसंवीते रामः संनिषसाद ह ॥ ७-४१-१२॥
āsane tu śubhākāre puṣpastabakabhūṣite |
kuthāstaraṇasaṃvīte rāmaḥ saṃniṣasāda ha || 7-41-12||

RMY 7-41-13

सीतां संगृह्य बाहुभ्यां मधुमैरेयमुत्तमम् ।
पाययामास काकुत्स्थः शचीमिन्द्रो यथामृतम् ॥ ७-४१-१३॥
sītāṃ saṃgṛhya bāhubhyāṃ madhumaireyamuttamam |
pāyayāmāsa kākutsthaḥ śacīmindro yathāmṛtam || 7-41-13||

RMY 7-41-14

मांसानि च विचित्राणि फलानि विविधानि च ।
रामस्याभ्यवहारार्थं किंकरास्तूर्णमाहरन् ॥ ७-४१-१४॥
māṃsāni ca vicitrāṇi phalāni vividhāni ca |
rāmasyābhyavahārārthaṃ kiṃkarāstūrṇamāharan || 7-41-14||

RMY 7-41-15

उपनृत्यन्ति राजानं नृत्यगीतविशारदाः ।
बालाश्च रूपवत्यश्च स्त्रियः पानवशं गताः ॥ ७-४१-१५॥
upanṛtyanti rājānaṃ nṛtyagītaviśāradāḥ |
bālāśca rūpavatyaśca striyaḥ pānavaśaṃ gatāḥ || 7-41-15||

RMY 7-41-16

एवं रामो मुदा युक्तः सीतां सुरुचिराननाम् ।
रमयामास वैदेहीमहन्यहनि देववत् ॥ ७-४१-१६॥
evaṃ rāmo mudā yuktaḥ sītāṃ surucirānanām |
ramayāmāsa vaidehīmahanyahani devavat || 7-41-16||

RMY 7-41-17

तथा तु रममाणस्य तस्यैवं शिशिरः शुभः ।
अत्यक्रामन्नरेन्द्रस्य राघवस्य महात्मनः ॥ ७-४१-१७॥
tathā tu ramamāṇasya tasyaivaṃ śiśiraḥ śubhaḥ |
atyakrāmannarendrasya rāghavasya mahātmanaḥ || 7-41-17||

RMY 7-41-18

पूर्वाह्णे पौरकृत्यानि कृत्वा धर्मेण धर्मवित् ।
शेषं दिवसभागार्धमन्तःपुरगतोऽभवत् ॥ ७-४१-१८॥
pūrvāhṇe paurakṛtyāni kṛtvā dharmeṇa dharmavit |
śeṣaṃ divasabhāgārdhamantaḥpuragato'bhavat || 7-41-18||

RMY 7-41-19

सीता च देवकार्याणि कृत्वा पौर्वाह्णिकानि तु ।
श्वश्रूणामविशेषेण सर्वासां प्राञ्जलिः स्थिता ॥ ७-४१-१९॥
sītā ca devakāryāṇi kṛtvā paurvāhṇikāni tu |
śvaśrūṇāmaviśeṣeṇa sarvāsāṃ prāñjaliḥ sthitā || 7-41-19||

RMY 7-41-20

ततो राममुपागच्छद्विचित्रबहुभूषणा ।
त्रिविष्टपे सहस्राक्षमुपविष्टं यथा शची ॥ ७-४१-२०॥
tato rāmamupāgacchadvicitrabahubhūṣaṇā |
triviṣṭape sahasrākṣamupaviṣṭaṃ yathā śacī || 7-41-20||

RMY 7-41-21

दृष्ट्वा तु राघवः पत्नीं कल्याणेन समन्विताम् ।
प्रहर्षमतुलं लेभे साधु साध्विति चाब्रवीत् ॥ ७-४१-२१॥
dṛṣṭvā tu rāghavaḥ patnīṃ kalyāṇena samanvitām |
praharṣamatulaṃ lebhe sādhu sādhviti cābravīt || 7-41-21||

RMY 7-41-22

अपत्यलाभो वैदेहि ममायं समुपस्थितः ।
किमिच्छसि हि तद्ब्रूहि कः कामः क्रियतां तव ॥ ७-४१-२२॥
apatyalābho vaidehi mamāyaṃ samupasthitaḥ |
kimicchasi hi tadbrūhi kaḥ kāmaḥ kriyatāṃ tava || 7-41-22||

RMY 7-41-23

प्रहसन्ती तु वैदेही रामं वाक्यमथाब्रवीत् ।
तपोवनानि पुण्यानि द्रष्टुमिच्छामि राघव ॥ ७-४१-२३॥
prahasantī tu vaidehī rāmaṃ vākyamathābravīt |
tapovanāni puṇyāni draṣṭumicchāmi rāghava || 7-41-23||

RMY 7-41-24

गङ्गातीरे निविष्टानि ऋषीणां पुण्यकर्मणाम् ।
फलमूलाशिनां वीर पादमूलेषु वर्तितुम् ॥ ७-४१-२४॥
gaṅgātīre niviṣṭāni ṛṣīṇāṃ puṇyakarmaṇām |
phalamūlāśināṃ vīra pādamūleṣu vartitum || 7-41-24||

RMY 7-41-25

एष मे परमः कामो यन्मूलफलभोजिषु ।
अप्येकरात्रं काकुत्स्थ वसेयं पुण्यशालिषु ॥ ७-४१-२५॥
eṣa me paramaḥ kāmo yanmūlaphalabhojiṣu |
apyekarātraṃ kākutstha vaseyaṃ puṇyaśāliṣu || 7-41-25||

RMY 7-41-26

तथेति च प्रतिज्ञातं रामेणाक्लिष्टकर्मणा ।
विस्रब्धा भव वैदेहि श्वो गमिष्यस्यसंशयम् ॥ ७-४१-२६॥
tatheti ca pratijñātaṃ rāmeṇākliṣṭakarmaṇā |
visrabdhā bhava vaidehi śvo gamiṣyasyasaṃśayam || 7-41-26||

RMY 7-41-27

एवमुक्त्वा तु काकुत्स्थो मैथिलीं जनकात्मजाम् ।
मध्यकक्षान्तरं रामो निर्जगाम सुहृद्वृतः ॥ ७-४१-२७॥
evamuktvā tu kākutstho maithilīṃ janakātmajām |
madhyakakṣāntaraṃ rāmo nirjagāma suhṛdvṛtaḥ || 7-41-27||

Sarga: 42/100 (23)

RMY 7-42-1

तत्रोपविष्टं राजानमुपासन्ते विचक्षणाः ।
कथानां बहुरूपाणां हास्यकाराः समन्ततः ॥ ७-४२-१॥
tatropaviṣṭaṃ rājānamupāsante vicakṣaṇāḥ |
kathānāṃ bahurūpāṇāṃ hāsyakārāḥ samantataḥ || 7-42-1||

RMY 7-42-2

विजयो मधुमत्तश्च काश्यपः पिङ्गलः कुशः ।
सुराजिः कालियो भद्रो दन्तवक्रः समागधः ॥ ७-४२-२॥
vijayo madhumattaśca kāśyapaḥ piṅgalaḥ kuśaḥ |
surājiḥ kāliyo bhadro dantavakraḥ samāgadhaḥ || 7-42-2||

RMY 7-42-3

एते कथा बहुविधा परिहाससमन्विताः ।
कथयन्ति स्म संहृष्टा राघवस्य महात्मनः ॥ ७-४२-३॥
ete kathā bahuvidhā parihāsasamanvitāḥ |
kathayanti sma saṃhṛṣṭā rāghavasya mahātmanaḥ || 7-42-3||

RMY 7-42-4

ततः कथायां कस्यांचिद्राघवः समभाषत ।
काः कथा नगरे भद्र वर्तन्ते विषयेषु च ॥ ७-४२-४॥
tataḥ kathāyāṃ kasyāṃcidrāghavaḥ samabhāṣata |
kāḥ kathā nagare bhadra vartante viṣayeṣu ca || 7-42-4||

RMY 7-42-5

मामाश्रितानि कान्याहुः पौरजानपदा जनाः ।
किं च सीतां समाश्रित्य भरतं किं नु लक्ष्मणम् ॥ ७-४२-५॥
māmāśritāni kānyāhuḥ paurajānapadā janāḥ |
kiṃ ca sītāṃ samāśritya bharataṃ kiṃ nu lakṣmaṇam || 7-42-5||

RMY 7-42-6

किं नु शत्रुघ्नमाश्रित्य कैकेयीं मातरं च मे ।
वक्तव्यतां च राजानो नवे राज्ये व्रजन्ति हि ॥ ७-४२-६॥
kiṃ nu śatrughnamāśritya kaikeyīṃ mātaraṃ ca me |
vaktavyatāṃ ca rājāno nave rājye vrajanti hi || 7-42-6||

RMY 7-42-7

एवमुक्ते तु रामेण भद्रः प्राञ्जलिरब्रवीत् ।
स्थिताः कथाः शुभा राजन्वर्तन्ते पुरवासिनाम् ॥ ७-४२-७॥
evamukte tu rāmeṇa bhadraḥ prāñjalirabravīt |
sthitāḥ kathāḥ śubhā rājanvartante puravāsinām || 7-42-7||

RMY 7-42-8

अयं तु विजयः सौम्य दशग्रीववधाश्रितः ।
भूयिष्ठं स्वपुरे पौरैः कथ्यते पुरुषर्षभ ॥ ७-४२-८॥
ayaṃ tu vijayaḥ saumya daśagrīvavadhāśritaḥ |
bhūyiṣṭhaṃ svapure pauraiḥ kathyate puruṣarṣabha || 7-42-8||

RMY 7-42-9

एवमुक्तस्तु भद्रेण राघवो वाक्यमब्रवीत् ।
कथयस्व यथातथ्यं सर्वं निरवशेषतः ॥ ७-४२-९॥
evamuktastu bhadreṇa rāghavo vākyamabravīt |
kathayasva yathātathyaṃ sarvaṃ niravaśeṣataḥ || 7-42-9||

RMY 7-42-10

शुभाशुभानि वाक्यानि यान्याहुः पुरवासिनः ।
श्रुत्वेदानीं शुभं कुर्यां न कुर्यामशुभानि च ॥ ७-४२-१०॥
śubhāśubhāni vākyāni yānyāhuḥ puravāsinaḥ |
śrutvedānīṃ śubhaṃ kuryāṃ na kuryāmaśubhāni ca || 7-42-10||

RMY 7-42-11

कथयस्व च विस्रब्धो निर्भयो विगतज्वरः ।
कथयन्ते यथा पौरा जना जनपदेषु च ॥ ७-४२-११॥
kathayasva ca visrabdho nirbhayo vigatajvaraḥ |
kathayante yathā paurā janā janapadeṣu ca || 7-42-11||

RMY 7-42-12

राघवेणैवमुक्तस्तु भद्रः सुरुचिरं वचः ।
प्रत्युवाच महाबाहुं प्राञ्जलिः सुसमाहितः ॥ ७-४२-१२॥
rāghaveṇaivamuktastu bhadraḥ suruciraṃ vacaḥ |
pratyuvāca mahābāhuṃ prāñjaliḥ susamāhitaḥ || 7-42-12||

RMY 7-42-13

शृणु राजन्यथा पौराः कथयन्ति शुभाशुभम् ।
चत्वरापणरथ्यासु वनेषूपवनेषु च ॥ ७-४२-१३॥
śṛṇu rājanyathā paurāḥ kathayanti śubhāśubham |
catvarāpaṇarathyāsu vaneṣūpavaneṣu ca || 7-42-13||

RMY 7-42-14

दुष्करं कृतवान्रामः समुद्रे सेतुबन्धनम् ।
अकृतं पूर्वकैः कैश्चिद्देवैरपि सदानवैः ॥ ७-४२-१४॥
duṣkaraṃ kṛtavānrāmaḥ samudre setubandhanam |
akṛtaṃ pūrvakaiḥ kaiściddevairapi sadānavaiḥ || 7-42-14||

RMY 7-42-15

रावणश्च दुराधर्षो हतः सबलवाहनः ।
वानराश्च वशं नीता ऋक्षाश्च सह राक्षसैः ॥ ७-४२-१५॥
rāvaṇaśca durādharṣo hataḥ sabalavāhanaḥ |
vānarāśca vaśaṃ nītā ṛkṣāśca saha rākṣasaiḥ || 7-42-15||

RMY 7-42-16

हत्वा च रावणं युद्धे सीतामाहृत्य राघवः ।
अमर्षं पृष्ठतः कृत्वा स्ववेश्म पुनरानयत् ॥ ७-४२-१६॥
hatvā ca rāvaṇaṃ yuddhe sītāmāhṛtya rāghavaḥ |
amarṣaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā svaveśma punarānayat || 7-42-16||

RMY 7-42-17

कीदृशं हृदये तस्य सीतासंभोगजं सुखम् ।
अङ्कमारोप्य हि पुरा रावणेन बलाद्धृताम् ॥ ७-४२-१७॥
kīdṛśaṃ hṛdaye tasya sītāsaṃbhogajaṃ sukham |
aṅkamāropya hi purā rāvaṇena balāddhṛtām || 7-42-17||

RMY 7-42-18

लङ्कामपि पुनर्नीतामशोकवनिकां गताम् ।
रक्षसां वशमापन्नां कथं रामो न कुत्सते ॥ ७-४२-१८॥
laṅkāmapi punarnītāmaśokavanikāṃ gatām |
rakṣasāṃ vaśamāpannāṃ kathaṃ rāmo na kutsate || 7-42-18||

RMY 7-42-19

अस्माकमपि दारेषु सहनीयं भविष्यति ।
यथा हि कुरुते राजा प्रजा तमनुवर्तते ॥ ७-४२-१९॥
asmākamapi dāreṣu sahanīyaṃ bhaviṣyati |
yathā hi kurute rājā prajā tamanuvartate || 7-42-19||

RMY 7-42-20

एवं बहुविधा वाचो वदन्ति पुरवासिनः ।
नगरेषु च सर्वेषु राजञ्जनपदेषु च ॥ ७-४२-२०॥
evaṃ bahuvidhā vāco vadanti puravāsinaḥ |
nagareṣu ca sarveṣu rājañjanapadeṣu ca || 7-42-20||

RMY 7-42-21

तस्यैतद्भाषितं श्रुत्वा राघवः परमार्तवत् ।
उवाच सर्वान्सुहृदः कथमेतन्निवेद्यताम् ॥ ७-४२-२१॥
tasyaitadbhāṣitaṃ śrutvā rāghavaḥ paramārtavat |
uvāca sarvānsuhṛdaḥ kathametannivedyatām || 7-42-21||

RMY 7-42-22

सर्वे तु शिरसा भूमावभिवाद्य प्रणम्य च ।
प्रत्यूचू राघवं दीनमेवमेतन्न संशयः ॥ ७-४२-२२॥
sarve tu śirasā bhūmāvabhivādya praṇamya ca |
pratyūcū rāghavaṃ dīnamevametanna saṃśayaḥ || 7-42-22||

RMY 7-42-23

श्रुत्वा तु वाक्यं काकुत्स्थः सर्वेषां समुदीरितम् ।
विसर्जयामास तदा सर्वांस्ताञ्शत्रुतापनः ॥ ७-४२-२३॥
śrutvā tu vākyaṃ kākutsthaḥ sarveṣāṃ samudīritam |
visarjayāmāsa tadā sarvāṃstāñśatrutāpanaḥ || 7-42-23||

Sarga: 43/100 (19)

RMY 7-43-1

विसृज्य तु सुहृद्वर्गं बुद्ध्या निश्चित्य राघवः ।
समीपे द्वाःस्थमासीनमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ७-४३-१॥
visṛjya tu suhṛdvargaṃ buddhyā niścitya rāghavaḥ |
samīpe dvāḥsthamāsīnamidaṃ vacanamabravīt || 7-43-1||

RMY 7-43-2

शीघ्रमानय सौमित्रिं लक्ष्मणं शुभलक्षणम् ।
भरतं च महाबाहुं शत्रुघ्नं चापराजितम् ॥ ७-४३-२॥
śīghramānaya saumitriṃ lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam |
bharataṃ ca mahābāhuṃ śatrughnaṃ cāparājitam || 7-43-2||

RMY 7-43-3

रामस्य भाषितं श्रुत्वा द्वाःस्थो मूर्ध्नि कृताञ्जलिः ।
लक्ष्मणस्य गृहं गत्वा प्रविवेशानिवारितः ॥ ७-४३-३॥
rāmasya bhāṣitaṃ śrutvā dvāḥstho mūrdhni kṛtāñjaliḥ |
lakṣmaṇasya gṛhaṃ gatvā praviveśānivāritaḥ || 7-43-3||

RMY 7-43-4

उवाच च तदा वाक्यं वर्धयित्वा कृताञ्जलिः ।
द्रष्टुमिच्छति राजा त्वां गम्यतां तत्र मा चिरम् ॥ ७-४३-४॥
uvāca ca tadā vākyaṃ vardhayitvā kṛtāñjaliḥ |
draṣṭumicchati rājā tvāṃ gamyatāṃ tatra mā ciram || 7-43-4||

RMY 7-43-5

बाढमित्येव सौमित्रिः श्रुत्वा राघवशासनम् ।
प्राद्रवद्रथमारुह्य राघवस्य निवेशनम् ॥ ७-४३-५॥
bāḍhamityeva saumitriḥ śrutvā rāghavaśāsanam |
prādravadrathamāruhya rāghavasya niveśanam || 7-43-5||

RMY 7-43-6

प्रयान्तं लक्ष्मणं दृष्ट्वा द्वाःस्थो भरतमन्तिकात् ।
उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं राजा त्वां द्रष्टुमिच्छति ॥ ७-४३-६॥
prayāntaṃ lakṣmaṇaṃ dṛṣṭvā dvāḥstho bharatamantikāt |
uvāca prāñjalirvākyaṃ rājā tvāṃ draṣṭumicchati || 7-43-6||

RMY 7-43-7

भरतस्तु वचः श्रुत्वा द्वाःस्थाद्रामसमीरितम् ।
उत्पपातासनात्तूर्णं पद्भ्यामेव ततोऽगमत् ॥ ७-४३-७॥
bharatastu vacaḥ śrutvā dvāḥsthādrāmasamīritam |
utpapātāsanāttūrṇaṃ padbhyāmeva tato'gamat || 7-43-7||

RMY 7-43-8

दृष्ट्वा प्रयान्तं भरतं त्वरमाणः कृताञ्जलिः ।
शत्रुघ्नभवनं गत्वा ततो वाक्यं जगाद ह ॥ ७-४३-८॥
dṛṣṭvā prayāntaṃ bharataṃ tvaramāṇaḥ kṛtāñjaliḥ |
śatrughnabhavanaṃ gatvā tato vākyaṃ jagāda ha || 7-43-8||

RMY 7-43-9

एह्यागच्छ रघुश्रेष्ठ राजा त्वां द्रष्टुमिच्छति ।
गतो हि लक्ष्मणः पूर्वं भरतश्च महायशाः ॥ ७-४३-९॥
ehyāgaccha raghuśreṣṭha rājā tvāṃ draṣṭumicchati |
gato hi lakṣmaṇaḥ pūrvaṃ bharataśca mahāyaśāḥ || 7-43-9||

RMY 7-43-10

श्रुत्वा तु वचनं तस्य शत्रुघ्नो रामशासनम् ।
शिरसा वन्द्य धरणीं प्रययौ यत्र राघवः ॥ ७-४३-१०॥
śrutvā tu vacanaṃ tasya śatrughno rāmaśāsanam |
śirasā vandya dharaṇīṃ prayayau yatra rāghavaḥ || 7-43-10||

RMY 7-43-11

कुमारानागताञ्श्रुत्वा चिन्ताव्याकुलितेन्द्रियः ।
अवाक्शिरा दीनमना द्वाःस्थं वचनमब्रवीत् ॥ ७-४३-११॥
kumārānāgatāñśrutvā cintāvyākulitendriyaḥ |
avākśirā dīnamanā dvāḥsthaṃ vacanamabravīt || 7-43-11||

RMY 7-43-12

प्रवेशय कुमारांस्त्वं मत्समीपं त्वरान्वितः ।
एतेषु जीवितं मह्यमेते प्राणा बहिश्चराः ॥ ७-४३-१२॥
praveśaya kumārāṃstvaṃ matsamīpaṃ tvarānvitaḥ |
eteṣu jīvitaṃ mahyamete prāṇā bahiścarāḥ || 7-43-12||

RMY 7-43-13

आज्ञप्तास्तु नरेन्द्रेण कुमाराः शुक्लवाससः ।
प्रह्वाः प्राञ्जलयो भूत्वा विविशुस्ते समाहिताः ॥ ७-४३-१३॥
ājñaptāstu narendreṇa kumārāḥ śuklavāsasaḥ |
prahvāḥ prāñjalayo bhūtvā viviśuste samāhitāḥ || 7-43-13||

RMY 7-43-14

ते तु दृष्ट्वा मुखं तस्य सग्रहं शशिनं यथा ।
संध्यागतमिवादित्यं प्रभया परिवर्जितम् ॥ ७-४३-१४॥
te tu dṛṣṭvā mukhaṃ tasya sagrahaṃ śaśinaṃ yathā |
saṃdhyāgatamivādityaṃ prabhayā parivarjitam || 7-43-14||

RMY 7-43-15

बाष्पपूर्णे च नयने दृष्ट्वा रामस्य धीमतः ।
हतशोभं यथा पद्मं मुखं वीक्ष्य च तस्य ते ॥ ७-४३-१५॥
bāṣpapūrṇe ca nayane dṛṣṭvā rāmasya dhīmataḥ |
hataśobhaṃ yathā padmaṃ mukhaṃ vīkṣya ca tasya te || 7-43-15||

RMY 7-43-16

ततोऽभिवाद्य त्वरिताः पादौ रामस्य मूर्धभिः ।
तस्थुः समाहिताः सर्वे रामश्चाश्रूण्यवर्तयत् ॥ ७-४३-१६॥
tato'bhivādya tvaritāḥ pādau rāmasya mūrdhabhiḥ |
tasthuḥ samāhitāḥ sarve rāmaścāśrūṇyavartayat || 7-43-16||

RMY 7-43-17

तान्परिष्वज्य बाहुभ्यामुत्थाप्य च महाभुजः ।
आसनेष्वाध्वमित्युक्त्वा ततो वाक्यं जगाद ह ॥ ७-४३-१७॥
tānpariṣvajya bāhubhyāmutthāpya ca mahābhujaḥ |
āsaneṣvādhvamityuktvā tato vākyaṃ jagāda ha || 7-43-17||

RMY 7-43-18

भवन्तो मम सर्वस्वं भवन्तो मम जीवितम् ।
भवद्भिश्च कृतं राज्यं पालयामि नरेश्वराः ॥ ७-४३-१८॥
bhavanto mama sarvasvaṃ bhavanto mama jīvitam |
bhavadbhiśca kṛtaṃ rājyaṃ pālayāmi nareśvarāḥ || 7-43-18||

RMY 7-43-19

भवन्तः कृतशास्त्रार्था बुद्धौ च परिनिष्ठिताः ।
संभूय च मदर्थोऽयमन्वेष्टव्यो नरेश्वराः ॥ ७-४३-१९॥
bhavantaḥ kṛtaśāstrārthā buddhau ca pariniṣṭhitāḥ |
saṃbhūya ca madartho'yamanveṣṭavyo nareśvarāḥ || 7-43-19||

Sarga: 44/100 (22)

RMY 7-44-1

तेषां समुपविष्टानां सर्वेषां दीनचेतसाम् ।
उवाच वाक्यं काकुत्स्थो मुखेन परिशुष्यता ॥ ७-४४-१॥
teṣāṃ samupaviṣṭānāṃ sarveṣāṃ dīnacetasām |
uvāca vākyaṃ kākutstho mukhena pariśuṣyatā || 7-44-1||

RMY 7-44-2

सर्वे शृणुत भद्रं वो मा कुरुध्वं मनोऽन्यथा ।
पौराणां मम सीतायां यादृशी वर्तते कथा ॥ ७-४४-२॥
sarve śṛṇuta bhadraṃ vo mā kurudhvaṃ mano'nyathā |
paurāṇāṃ mama sītāyāṃ yādṛśī vartate kathā || 7-44-2||

RMY 7-44-3

पौरापवादः सुमहांस्तथा जनपदस्य च ।
वर्तते मयि बीभत्सः स मे मर्माणि कृन्तति ॥ ७-४४-३॥
paurāpavādaḥ sumahāṃstathā janapadasya ca |
vartate mayi bībhatsaḥ sa me marmāṇi kṛntati || 7-44-3||

RMY 7-44-4

अहं किल कुले जात इक्ष्वाकूणां महात्मनाम् ।
सीतां पापसमाचारामानयेयं कथं पुरे ॥ ७-४४-४॥
ahaṃ kila kule jāta ikṣvākūṇāṃ mahātmanām |
sītāṃ pāpasamācārāmānayeyaṃ kathaṃ pure || 7-44-4||

RMY 7-44-5

जानासि हि यथा सौम्य दण्डके विजने वने ।
रावणेन हृता सीता स च विध्वंसितो मया ॥ ७-४४-५॥
jānāsi hi yathā saumya daṇḍake vijane vane |
rāvaṇena hṛtā sītā sa ca vidhvaṃsito mayā || 7-44-5||

RMY 7-44-6

प्रत्यक्षं तव सौमित्रे देवानां हव्यवाहनः ।
अपापां मैथिलीमाह वायुश्चाकाशगोचरः ॥ ७-४४-६॥
pratyakṣaṃ tava saumitre devānāṃ havyavāhanaḥ |
apāpāṃ maithilīmāha vāyuścākāśagocaraḥ || 7-44-6||

RMY 7-44-7

चन्द्रादित्यौ च शंसेते सुराणां संनिधौ पुरा ।
ऋषीणां चैव सर्वेषामपापां जनकात्मजाम् ॥ ७-४४-७॥
candrādityau ca śaṃsete surāṇāṃ saṃnidhau purā |
ṛṣīṇāṃ caiva sarveṣāmapāpāṃ janakātmajām || 7-44-7||

RMY 7-44-8

एवं शुद्धसमाचारा देवगन्धर्वसंनिधौ ।
लङ्काद्वीपे महेन्द्रेण मम हस्ते निवेशिता ॥ ७-४४-८॥
evaṃ śuddhasamācārā devagandharvasaṃnidhau |
laṅkādvīpe mahendreṇa mama haste niveśitā || 7-44-8||

RMY 7-44-9

अन्तरात्मा च मे वेत्ति सीतां शुद्धां यशस्विनीम् ।
ततो गृहीत्वा वैदेहीमयोध्यामहमागतः ॥ ७-४४-९॥
antarātmā ca me vetti sītāṃ śuddhāṃ yaśasvinīm |
tato gṛhītvā vaidehīmayodhyāmahamāgataḥ || 7-44-9||

RMY 7-44-10

अयं तु मे महान्वादः शोकश्च हृदि वर्तते ।
पौरापवादः सुमहांस्तथा जनपदस्य च ॥ ७-४४-१०॥
ayaṃ tu me mahānvādaḥ śokaśca hṛdi vartate |
paurāpavādaḥ sumahāṃstathā janapadasya ca || 7-44-10||

RMY 7-44-11

अकीर्तिर्यस्य गीयेत लोके भूतस्य कस्यचित् ।
पतत्येवाधमाँल्लोकान्यावच्छब्दः स कीर्त्यते ॥ ७-४४-११॥
akīrtiryasya gīyeta loke bhūtasya kasyacit |
patatyevādhamā~llokānyāvacchabdaḥ sa kīrtyate || 7-44-11||

RMY 7-44-12

अकीर्तिर्निन्द्यते दैवैः कीर्तिर्देवेषु पूज्यते ।
कीर्त्यर्थं च समारम्भः सर्व एव महात्मनाम् ॥ ७-४४-१२॥
akīrtirnindyate daivaiḥ kīrtirdeveṣu pūjyate |
kīrtyarthaṃ ca samārambhaḥ sarva eva mahātmanām || 7-44-12||

RMY 7-44-13

अप्यहं जीवितं जह्यां युष्मान्वा पुरुषर्षभाः ।
अपवादभयाद्भीतः किं पुनर्जनकात्मजाम् ॥ ७-४४-१३॥
apyahaṃ jīvitaṃ jahyāṃ yuṣmānvā puruṣarṣabhāḥ |
apavādabhayādbhītaḥ kiṃ punarjanakātmajām || 7-44-13||

RMY 7-44-14

तस्माद्भवन्तः पश्यन्तु पतितं शोकसागरे ।
न हि पश्याम्यहं भूयः किंचिद्दुःखमतोऽधिकम् ॥ ७-४४-१४॥
tasmādbhavantaḥ paśyantu patitaṃ śokasāgare |
na hi paśyāmyahaṃ bhūyaḥ kiṃcidduḥkhamato'dhikam || 7-44-14||

RMY 7-44-15

श्वस्त्वं प्रभाते सौमित्रे सुमन्त्राधिष्ठितं रथम् ।
आरुह्य सीतामारोप्य विषयान्ते समुत्सृज ॥ ७-४४-१५॥
śvastvaṃ prabhāte saumitre sumantrādhiṣṭhitaṃ ratham |
āruhya sītāmāropya viṣayānte samutsṛja || 7-44-15||

RMY 7-44-16

गङ्गायास्तु परे पारे वाल्मीकेः सुमहात्मनः ।
आश्रमो दिव्यसंकाशस्तमसातीरमाश्रितः ॥ ७-४४-१६॥
gaṅgāyāstu pare pāre vālmīkeḥ sumahātmanaḥ |
āśramo divyasaṃkāśastamasātīramāśritaḥ || 7-44-16||

RMY 7-44-17

तत्रैनां विजने कक्षे विसृज्य रघुनन्दन ।
शीघ्रमागच्छ सौमित्रे कुरुष्व वचनं मम ॥ ७-४४-१७॥
tatraināṃ vijane kakṣe visṛjya raghunandana |
śīghramāgaccha saumitre kuruṣva vacanaṃ mama || 7-44-17||

RMY 7-44-18

न चास्मि प्रतिवक्तव्यः सीतां प्रति कथंचन ।
अप्रीतिः परमा मह्यं भवेत्तु प्रतिवारिते ॥ ७-४४-१८॥
na cāsmi prativaktavyaḥ sītāṃ prati kathaṃcana |
aprītiḥ paramā mahyaṃ bhavettu prativārite || 7-44-18||

RMY 7-44-19

शापिताश्च मया यूयं भुजाभ्यां जीवितेन च ।
ये मां वाक्यान्तरे ब्रूयुरनुनेतुं कथंचन ॥ ७-४४-१९॥
śāpitāśca mayā yūyaṃ bhujābhyāṃ jīvitena ca |
ye māṃ vākyāntare brūyuranunetuṃ kathaṃcana || 7-44-19||

RMY 7-44-20

मानयन्तु भवन्तो मां यदि मच्छासने स्थिताः ।
इतोऽद्य नीयतां सीता कुरुष्व वचनं मम ॥ ७-४४-२०॥
mānayantu bhavanto māṃ yadi macchāsane sthitāḥ |
ito'dya nīyatāṃ sītā kuruṣva vacanaṃ mama || 7-44-20||

RMY 7-44-21

पूर्वमुक्तोऽहमनया गङ्गातीरे महाश्रमान् ।
पश्येयमिति तस्याश्च कामः संवर्त्यतामयम् ॥ ७-४४-२१॥
pūrvamukto'hamanayā gaṅgātīre mahāśramān |
paśyeyamiti tasyāśca kāmaḥ saṃvartyatāmayam || 7-44-21||

RMY 7-44-22

एवमुक्त्वा तु काकुत्स्थो बाष्पेण पिहितेक्षणः ।
प्रविवेश स धर्मात्मा भ्रातृभिः परिवारितः ॥ ७-४४-२२॥
evamuktvā tu kākutstho bāṣpeṇa pihitekṣaṇaḥ |
praviveśa sa dharmātmā bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ || 7-44-22||

Sarga: 45/100 (28)

RMY 7-45-1

ततो रजन्यां व्युष्टायां लक्ष्मणो दीनचेतनः ।
सुमन्त्रमब्रवीद्वाक्यं मुखेन परिशुष्यता ॥ ७-४५-१॥
tato rajanyāṃ vyuṣṭāyāṃ lakṣmaṇo dīnacetanaḥ |
sumantramabravīdvākyaṃ mukhena pariśuṣyatā || 7-45-1||

RMY 7-45-2

सारथे तुरगाञ्शीघ्रं योजयस्व रथोत्तमे ।
स्वास्तीर्णं राजभवनात्सीतायाश्चासनं शुभम् ॥ ७-४५-२॥
sārathe turagāñśīghraṃ yojayasva rathottame |
svāstīrṇaṃ rājabhavanātsītāyāścāsanaṃ śubham || 7-45-2||

RMY 7-45-3

सीता हि राजभवनादाश्रमं पुण्यकर्मणाम् ।
मया नेया महर्षीणां शीघ्रमानीयतां रथः ॥ ७-४५-३॥
sītā hi rājabhavanādāśramaṃ puṇyakarmaṇām |
mayā neyā maharṣīṇāṃ śīghramānīyatāṃ rathaḥ || 7-45-3||

RMY 7-45-4

सुमन्त्रस्तु तथेत्युक्त्वा युक्तं परमवाजिभिः ।
रथं सुरुचिरप्रख्यं स्वास्तीर्णं सुखशय्यया ॥ ७-४५-४॥
sumantrastu tathetyuktvā yuktaṃ paramavājibhiḥ |
rathaṃ suruciraprakhyaṃ svāstīrṇaṃ sukhaśayyayā || 7-45-4||

RMY 7-45-5

आदायोवाच सौमित्रिं मित्राणां हर्षवर्धनम् ।
रथोऽयं समनुप्राप्तो यत्कार्यं क्रियतां प्रभो ॥ ७-४५-५॥
ādāyovāca saumitriṃ mitrāṇāṃ harṣavardhanam |
ratho'yaṃ samanuprāpto yatkāryaṃ kriyatāṃ prabho || 7-45-5||

RMY 7-45-6

एवमुक्तः सुमन्त्रेण राजवेश्म स लक्ष्मणः ।
प्रविश्य सीतामासाद्य व्याजहार नरर्षभः ॥ ७-४५-६॥
evamuktaḥ sumantreṇa rājaveśma sa lakṣmaṇaḥ |
praviśya sītāmāsādya vyājahāra nararṣabhaḥ || 7-45-6||

RMY 7-45-7

गङ्गातीरे मया देवि मुनीनामाश्रमे शुभे ।
शीघ्रं गत्वोपनेयासि शासनात्पार्थिवस्य नः ॥ ७-४५-७॥
gaṅgātīre mayā devi munīnāmāśrame śubhe |
śīghraṃ gatvopaneyāsi śāsanātpārthivasya naḥ || 7-45-7||

RMY 7-45-8

एवमुक्ता तु वैदेही लक्ष्मणेन महात्मना ।
प्रहर्षमतुलं लेभे गमनं चाभ्यरोचयत् ॥ ७-४५-८॥
evamuktā tu vaidehī lakṣmaṇena mahātmanā |
praharṣamatulaṃ lebhe gamanaṃ cābhyarocayat || 7-45-8||

RMY 7-45-9

वासांसि च महार्हाणि रत्नानि विविधानि च ।
गृहीत्वा तानि वैदेही गमनायोपचक्रमे ॥ ७-४५-९॥
vāsāṃsi ca mahārhāṇi ratnāni vividhāni ca |
gṛhītvā tāni vaidehī gamanāyopacakrame || 7-45-9||

RMY 7-45-10

इमानि मुनिपत्नीनां दास्याम्याभरणान्यहम् ।
सौमित्रिस्तु तथेत्युक्त्वा रथमारोप्य मैथिलीम् ।
प्रययौ शीघ्रतुरगो रामस्याज्ञामनुस्मरन् ॥ ७-४५-१०॥
imāni munipatnīnāṃ dāsyāmyābharaṇānyaham |
saumitristu tathetyuktvā rathamāropya maithilīm |
prayayau śīghraturago rāmasyājñāmanusmaran || 7-45-10||

RMY 7-45-11

अब्रवीच्च तदा सीता लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम् ।
अशुभानि बहून्यद्य पश्यामि रघुनन्दन ॥ ७-४५-११॥
abravīcca tadā sītā lakṣmaṇaṃ lakṣmivardhanam |
aśubhāni bahūnyadya paśyāmi raghunandana || 7-45-11||

RMY 7-45-12

नयनं मे स्फुरत्यद्य गात्रोत्कम्पश्च जायते ।
हृदयं चैव सौमित्रे अस्वस्थमिव लक्षये ॥ ७-४५-१२॥
nayanaṃ me sphuratyadya gātrotkampaśca jāyate |
hṛdayaṃ caiva saumitre asvasthamiva lakṣaye || 7-45-12||

RMY 7-45-13

औत्सुक्यं परमं चापि अधृतिश्च परा मम ।
शून्यामिव च पश्यामि पृथिवीं पृथुलोचन ॥ ७-४५-१३॥
autsukyaṃ paramaṃ cāpi adhṛtiśca parā mama |
śūnyāmiva ca paśyāmi pṛthivīṃ pṛthulocana || 7-45-13||

RMY 7-45-14

अपि स्वस्ति भवेत्तस्य भ्रातुस्ते भ्रातृभिः सह ।
श्वश्रूणां चैव मे वीर सर्वासामविशेषतः ॥ ७-४५-१४॥
api svasti bhavettasya bhrātuste bhrātṛbhiḥ saha |
śvaśrūṇāṃ caiva me vīra sarvāsāmaviśeṣataḥ || 7-45-14||

RMY 7-45-15

पुरे जनपदे चैव कुशलं प्राणिनामपि ।
इत्यञ्जलिकृता सीता देवता अभ्ययाचत ॥ ७-४५-१५॥
pure janapade caiva kuśalaṃ prāṇināmapi |
ityañjalikṛtā sītā devatā abhyayācata || 7-45-15||

RMY 7-45-16

लक्ष्मणोऽर्थं तु तं श्रुत्वा शिरसा वन्द्य मैथिलीम् ।
शिवमित्यब्रवीद्धृष्टो हृदयेन विशुष्यता ॥ ७-४५-१६॥
lakṣmaṇo'rthaṃ tu taṃ śrutvā śirasā vandya maithilīm |
śivamityabravīddhṛṣṭo hṛdayena viśuṣyatā || 7-45-16||

RMY 7-45-17

ततो वासमुपागम्य गोमतीतीर आश्रमे ।
प्रभाते पुनरुत्थाय सौमित्रिः सूतमब्रवीत् ॥ ७-४५-१७॥
tato vāsamupāgamya gomatītīra āśrame |
prabhāte punarutthāya saumitriḥ sūtamabravīt || 7-45-17||

RMY 7-45-18

योजयस्व रथं शीघ्रमद्य भागीरथीजलम् ।
शिरसा धारयिष्यामि त्र्यम्बकः पर्वते यथा ॥ ७-४५-१८॥
yojayasva rathaṃ śīghramadya bhāgīrathījalam |
śirasā dhārayiṣyāmi tryambakaḥ parvate yathā || 7-45-18||

RMY 7-45-19

सोऽश्वान्विचारयित्वाशु रथे युक्त्वा मनोजवान् ।
आरोहस्वेति वैदेहीं सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत् ॥ ७-४५-१९॥
so'śvānvicārayitvāśu rathe yuktvā manojavān |
ārohasveti vaidehīṃ sūtaḥ prāñjalirabravīt || 7-45-19||

RMY 7-45-20

सा तु सूतस्य वचनादारुरोह रथोत्तमम् ।
सीता सौमित्रिणा सार्धं सुमन्त्रेण च धीमता ॥ ७-४५-२०॥
sā tu sūtasya vacanādāruroha rathottamam |
sītā saumitriṇā sārdhaṃ sumantreṇa ca dhīmatā || 7-45-20||

RMY 7-45-21

अथार्धदिवसं गत्वा भागीरथ्या जलाशयम् ।
निरीक्ष्य लक्ष्मणो दीनः प्ररुरोद महास्वनम् ॥ ७-४५-२१॥
athārdhadivasaṃ gatvā bhāgīrathyā jalāśayam |
nirīkṣya lakṣmaṇo dīnaḥ praruroda mahāsvanam || 7-45-21||

RMY 7-45-22

सीता तु परमायत्ता दृष्ट्वा लक्ष्मणमातुरम् ।
उवाच वाक्यं धर्मज्ञ किमिदं रुद्यते त्वया ॥ ७-४५-२२॥
sītā tu paramāyattā dṛṣṭvā lakṣmaṇamāturam |
uvāca vākyaṃ dharmajña kimidaṃ rudyate tvayā || 7-45-22||

RMY 7-45-23

जाह्नवीतीरमासाद्य चिराभिलषितं मम ।
हर्षकाले किमर्थं मां विषादयसि लक्ष्मण ॥ ७-४५-२३॥
jāhnavītīramāsādya cirābhilaṣitaṃ mama |
harṣakāle kimarthaṃ māṃ viṣādayasi lakṣmaṇa || 7-45-23||

RMY 7-45-24

नित्यं त्वं रामपादेषु वर्तसे पुरुषर्षभ ।
कच्चिद्विनाकृतस्तेन द्विरात्रे शोकमागतः ॥ ७-४५-२४॥
nityaṃ tvaṃ rāmapādeṣu vartase puruṣarṣabha |
kaccidvinākṛtastena dvirātre śokamāgataḥ || 7-45-24||

RMY 7-45-25

ममापि दयितो रामो जीवितेनापि लक्ष्मण ।
न चाहमेवं शोचामि मैवं त्वं बालिशो भव ॥ ७-४५-२५॥
mamāpi dayito rāmo jīvitenāpi lakṣmaṇa |
na cāhamevaṃ śocāmi maivaṃ tvaṃ bāliśo bhava || 7-45-25||

RMY 7-45-26

तारयस्व च मां गङ्गां दर्शयस्व च तापसान् ।
ततो धनानि वासांसि दास्याम्याभरणानि च ॥ ७-४५-२६॥
tārayasva ca māṃ gaṅgāṃ darśayasva ca tāpasān |
tato dhanāni vāsāṃsi dāsyāmyābharaṇāni ca || 7-45-26||

RMY 7-45-27

ततः कृत्वा महर्षीणां यथार्हमभिवादनम् ।
तत्र चैकां निशामुष्य यास्यामस्तां पुरीं पुनः ॥ ७-४५-२७॥
tataḥ kṛtvā maharṣīṇāṃ yathārhamabhivādanam |
tatra caikāṃ niśāmuṣya yāsyāmastāṃ purīṃ punaḥ || 7-45-27||

RMY 7-45-28

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा प्रमृज्य नयने शुभे ।
तितीर्षुर्लक्ष्मणो गङ्गां शुभां नावमुपाहरत् ॥ ७-४५-२८॥
tasyāstadvacanaṃ śrutvā pramṛjya nayane śubhe |
titīrṣurlakṣmaṇo gaṅgāṃ śubhāṃ nāvamupāharat || 7-45-28||

Sarga: 46/100 (18)

RMY 7-46-1

अथ नावं सुविस्तीर्णां नैषादीं राघवानुजः ।
आरुरोह समायुक्तां पूर्वमारोप्य मैथिलीम् ॥ ७-४६-१॥
atha nāvaṃ suvistīrṇāṃ naiṣādīṃ rāghavānujaḥ |
āruroha samāyuktāṃ pūrvamāropya maithilīm || 7-46-1||

RMY 7-46-2

सुमन्त्रं चैव सरथं स्थीयतामिति लक्ष्मणः ।
उवाच शोकसंतप्तः प्रयाहीति च नाविकम् ॥ ७-४६-२॥
sumantraṃ caiva sarathaṃ sthīyatāmiti lakṣmaṇaḥ |
uvāca śokasaṃtaptaḥ prayāhīti ca nāvikam || 7-46-2||

RMY 7-46-3

ततस्तीरमुपागम्य भागीरथ्याः स लक्ष्मणः ।
उवाच मैथिलीं वाक्यं प्राञ्जलिर्बाष्पगद्गदः ॥ ७-४६-३॥
tatastīramupāgamya bhāgīrathyāḥ sa lakṣmaṇaḥ |
uvāca maithilīṃ vākyaṃ prāñjalirbāṣpagadgadaḥ || 7-46-3||

RMY 7-46-4

हृद्गतं मे महच्छल्यं यदस्म्यार्येण धीमता ।
अस्मिन्निमित्ते वैदेहि लोकस्य वचनीकृतः ॥ ७-४६-४॥
hṛdgataṃ me mahacchalyaṃ yadasmyāryeṇa dhīmatā |
asminnimitte vaidehi lokasya vacanīkṛtaḥ || 7-46-4||

RMY 7-46-5

श्रेयो हि मरणं मेऽद्य मृत्योर्वा यत्परं भवेत् ।
न चास्मिन्नीदृशे कार्ये नियोज्यो लोकनिन्दिते ॥ ७-४६-५॥
śreyo hi maraṇaṃ me'dya mṛtyorvā yatparaṃ bhavet |
na cāsminnīdṛśe kārye niyojyo lokanindite || 7-46-5||

RMY 7-46-6

प्रसीद न च मे रोषं कर्तुमर्हसि सुव्रते ।
इत्यञ्जलिकृतो भूमौ निपपात स लक्ष्मणः ॥ ७-४६-६॥
prasīda na ca me roṣaṃ kartumarhasi suvrate |
ityañjalikṛto bhūmau nipapāta sa lakṣmaṇaḥ || 7-46-6||

RMY 7-46-7

रुदन्तं प्राञ्जलिं दृष्ट्वा काङ्क्षन्तं मृत्युमात्मनः ।
मैथिली भृशसंविग्ना लक्ष्मणं वाक्यमब्रवीत् ॥ ७-४६-७॥
rudantaṃ prāñjaliṃ dṛṣṭvā kāṅkṣantaṃ mṛtyumātmanaḥ |
maithilī bhṛśasaṃvignā lakṣmaṇaṃ vākyamabravīt || 7-46-7||

RMY 7-46-8

किमिदं नावगच्छामि ब्रूहि तत्त्वेन लक्ष्मण ।
पश्यामि त्वां च न स्वस्थमपि क्षेमं महीपतेः ॥ ७-४६-८॥
kimidaṃ nāvagacchāmi brūhi tattvena lakṣmaṇa |
paśyāmi tvāṃ ca na svasthamapi kṣemaṃ mahīpateḥ || 7-46-8||

RMY 7-46-9

शापितोऽसि नरेन्द्रेण यत्त्वं संतापमात्मनः ।
तद्ब्रूयाः संनिधौ मह्यमहमाज्ञापयामि ते ॥ ७-४६-९॥
śāpito'si narendreṇa yattvaṃ saṃtāpamātmanaḥ |
tadbrūyāḥ saṃnidhau mahyamahamājñāpayāmi te || 7-46-9||

RMY 7-46-10

वैदेह्या चोद्यमानस्तु लक्ष्मणो दीनचेतनः ।
अवाङ्मुखो बाष्पगलो वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ७-४६-१०॥
vaidehyā codyamānastu lakṣmaṇo dīnacetanaḥ |
avāṅmukho bāṣpagalo vākyametaduvāca ha || 7-46-10||

RMY 7-46-11

श्रुत्वा परिषदो मध्ये अपवादं सुदारुणम् ।
पुरे जनपदे चैव त्वत्कृते जनकात्मजे ॥ ७-४६-११॥
śrutvā pariṣado madhye apavādaṃ sudāruṇam |
pure janapade caiva tvatkṛte janakātmaje || 7-46-11||

RMY 7-46-12

न तानि वचनीयानि मया देवि तवाग्रतः ।
यानि राज्ञा हृदि न्यस्तान्यमर्षः पृष्ठतः कृतः ॥ ७-४६-१२॥
na tāni vacanīyāni mayā devi tavāgrataḥ |
yāni rājñā hṛdi nyastānyamarṣaḥ pṛṣṭhataḥ kṛtaḥ || 7-46-12||

RMY 7-46-13

सा त्वं त्यक्ता नृपतिना निर्दोषा मम संनिधौ ।
पौरापवादभीतेन ग्राह्यं देवि न तेऽन्यथा ॥ ७-४६-१३॥
sā tvaṃ tyaktā nṛpatinā nirdoṣā mama saṃnidhau |
paurāpavādabhītena grāhyaṃ devi na te'nyathā || 7-46-13||

RMY 7-46-14

आश्रमान्तेषु च मया त्यक्तव्या त्वं भविष्यसि ।
राज्ञः शासनमाज्ञाय तवैवं किल दौर्हृदम् ॥ ७-४६-१४॥
āśramānteṣu ca mayā tyaktavyā tvaṃ bhaviṣyasi |
rājñaḥ śāsanamājñāya tavaivaṃ kila daurhṛdam || 7-46-14||

RMY 7-46-15

तदेतज्जाह्नवीतीरे ब्रह्मर्षीणां तपोवनम् ।
पुण्यं च रमणीयं च मा विषादं कृथाः शुभे ॥ ७-४६-१५॥
tadetajjāhnavītīre brahmarṣīṇāṃ tapovanam |
puṇyaṃ ca ramaṇīyaṃ ca mā viṣādaṃ kṛthāḥ śubhe || 7-46-15||

RMY 7-46-16

राज्ञो दशरथस्यैष पितुर्मे मुनिपुंगवः ।
सखा परमको विप्रो वाल्मीकिः सुमहायशाः ॥ ७-४६-१६॥
rājño daśarathasyaiṣa piturme munipuṃgavaḥ |
sakhā paramako vipro vālmīkiḥ sumahāyaśāḥ || 7-46-16||

RMY 7-46-17

पादच्छायामुपागम्य सुखमस्य महात्मनः ।
उपवासपरैकाग्रा वस त्वं जनकात्मजे ॥ ७-४६-१७॥
pādacchāyāmupāgamya sukhamasya mahātmanaḥ |
upavāsaparaikāgrā vasa tvaṃ janakātmaje || 7-46-17||

RMY 7-46-18

पतिव्रतात्वमास्थाय रामं कृत्वा सदा हृदि ।
श्रेयस्ते परमं देवि तथा कृत्वा भविष्यति ॥ ७-४६-१८॥
pativratātvamāsthāya rāmaṃ kṛtvā sadā hṛdi |
śreyaste paramaṃ devi tathā kṛtvā bhaviṣyati || 7-46-18||

Sarga: 47/100 (18)

RMY 7-47-1

लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा दारुणं जनकात्मजा ।
परं विषादमागम्य वैदेही निपपात ह ॥ ७-४७-१॥
lakṣmaṇasya vacaḥ śrutvā dāruṇaṃ janakātmajā |
paraṃ viṣādamāgamya vaidehī nipapāta ha || 7-47-1||

RMY 7-47-2

सा मुहूर्तमिवासंज्ञा बाष्पव्याकुलितेक्षणा ।
लक्ष्मणं दीनया वाचा उवाच जनकात्मजा ॥ ७-४७-२॥
sā muhūrtamivāsaṃjñā bāṣpavyākulitekṣaṇā |
lakṣmaṇaṃ dīnayā vācā uvāca janakātmajā || 7-47-2||

RMY 7-47-3

मामिकेयं तनुर्नूनं सृष्टा दुःखाय लक्ष्मण ।
धात्रा यस्यास्तथा मेऽद्य दुःखमूर्तिः प्रदृश्यते ॥ ७-४७-३॥
māmikeyaṃ tanurnūnaṃ sṛṣṭā duḥkhāya lakṣmaṇa |
dhātrā yasyāstathā me'dya duḥkhamūrtiḥ pradṛśyate || 7-47-3||

RMY 7-47-4

किं नु पापं कृतं पूर्वं को वा दारैर्वियोजितः ।
याहं शुद्धसमाचारा त्यक्ता नृपतिना सती ॥ ७-४७-४॥
kiṃ nu pāpaṃ kṛtaṃ pūrvaṃ ko vā dārairviyojitaḥ |
yāhaṃ śuddhasamācārā tyaktā nṛpatinā satī || 7-47-4||

RMY 7-47-5

पुराहमाश्रमे वासं रामपादानुवर्तिनी ।
अनुरुध्यापि सौमित्रे दुःखे विपरिवर्तिनी ॥ ७-४७-५॥
purāhamāśrame vāsaṃ rāmapādānuvartinī |
anurudhyāpi saumitre duḥkhe viparivartinī || 7-47-5||

RMY 7-47-6

सा कथं ह्याश्रमे सौम्य वत्स्यामि विजनीकृता ।
आख्यास्यामि च कस्याहं दुःखं दुःखपरायणा ॥ ७-४७-६॥
sā kathaṃ hyāśrame saumya vatsyāmi vijanīkṛtā |
ākhyāsyāmi ca kasyāhaṃ duḥkhaṃ duḥkhaparāyaṇā || 7-47-6||

RMY 7-47-7

किं च वक्ष्यामि मुनिषु किं मयापकृतं नृपे ।
कस्मिन्वा कारणे त्यक्ता राघवेण महात्मना ॥ ७-४७-७॥
kiṃ ca vakṣyāmi muniṣu kiṃ mayāpakṛtaṃ nṛpe |
kasminvā kāraṇe tyaktā rāghaveṇa mahātmanā || 7-47-7||

RMY 7-47-8

न खल्वद्यैव सौमित्रे जीवितं जाह्नवीजले ।
त्यजेयं राजवंशस्तु भर्तुर्मे परिहास्यते ॥ ७-४७-८॥
na khalvadyaiva saumitre jīvitaṃ jāhnavījale |
tyajeyaṃ rājavaṃśastu bharturme parihāsyate || 7-47-8||

RMY 7-47-9

यथाज्ञां कुरु सौमित्रे त्यज मां दुःखभागिनीम् ।
निदेशे स्थीयतां राज्ञः शृणु चेदं वचो मम ॥ ७-४७-९॥
yathājñāṃ kuru saumitre tyaja māṃ duḥkhabhāginīm |
nideśe sthīyatāṃ rājñaḥ śṛṇu cedaṃ vaco mama || 7-47-9||

RMY 7-47-10

श्वश्रूणामविशेषेण प्राञ्जलिः प्रग्रहेण च ।
शिरसा वन्द्य चरणौ कुशलं ब्रूहि पार्थिवम् ॥ ७-४७-१०॥
śvaśrūṇāmaviśeṣeṇa prāñjaliḥ pragraheṇa ca |
śirasā vandya caraṇau kuśalaṃ brūhi pārthivam || 7-47-10||

RMY 7-47-11

यथा भ्रातृषु वर्तेथास्तथा पौरेषु नित्यदा ।
परमो ह्येष धर्मः स्यादेषा कीर्तिरनुत्तमा ॥ ७-४७-११॥
yathā bhrātṛṣu vartethāstathā paureṣu nityadā |
paramo hyeṣa dharmaḥ syādeṣā kīrtiranuttamā || 7-47-11||

RMY 7-47-12

यत्त्वं पौरजनं राजन्धर्मेण समवाप्नुयाः ।
अहं तु नानुशोचामि स्वशरीरं नरर्षभ ।
यथापवादं पौराणां तथैव रघुनन्दन ॥ ७-४७-१२॥
yattvaṃ paurajanaṃ rājandharmeṇa samavāpnuyāḥ |
ahaṃ tu nānuśocāmi svaśarīraṃ nararṣabha |
yathāpavādaṃ paurāṇāṃ tathaiva raghunandana || 7-47-12||

RMY 7-47-13

एवं ब्रुवन्त्यां सीतायां लक्ष्मणो दीनचेतनः ।
शिरसा धरणीं गत्वा व्याहर्तुं न शशाक ह ॥ ७-४७-१३॥
evaṃ bruvantyāṃ sītāyāṃ lakṣmaṇo dīnacetanaḥ |
śirasā dharaṇīṃ gatvā vyāhartuṃ na śaśāka ha || 7-47-13||

RMY 7-47-14

प्रदक्षिणं च कृत्वा स रुदन्नेव महास्वनम् ।
आरुरोह पुनर्नावं नाविकं चाभ्यचोदयत् ॥ ७-४७-१४॥
pradakṣiṇaṃ ca kṛtvā sa rudanneva mahāsvanam |
āruroha punarnāvaṃ nāvikaṃ cābhyacodayat || 7-47-14||

RMY 7-47-15

स गत्वा चोत्तरं कूलं शोकभारसमन्वितः ।
संमूढ इव दुःखेन रथमध्यारुहद्द्रुतम् ॥ ७-४७-१५॥
sa gatvā cottaraṃ kūlaṃ śokabhārasamanvitaḥ |
saṃmūḍha iva duḥkhena rathamadhyāruhaddrutam || 7-47-15||

RMY 7-47-16

मुहुर्मुहुरपावृत्य दृष्ट्वा सीतामनाथवत् ।
वेष्टन्तीं परतीरस्थां लक्ष्मणः प्रययावथ ॥ ७-४७-१६॥
muhurmuhurapāvṛtya dṛṣṭvā sītāmanāthavat |
veṣṭantīṃ paratīrasthāṃ lakṣmaṇaḥ prayayāvatha || 7-47-16||

RMY 7-47-17

दूरस्थं रथमालोक्य लक्ष्मणं च मुहुर्मुहुः ।
निरीक्षमाणामुद्विग्नां सीतां शोकः समाविशत् ॥ ७-४७-१७॥
dūrasthaṃ rathamālokya lakṣmaṇaṃ ca muhurmuhuḥ |
nirīkṣamāṇāmudvignāṃ sītāṃ śokaḥ samāviśat || 7-47-17||

RMY 7-47-18

सा दुःखभारावनता तपस्विनी यशोधरा नाथमपश्यती सती ।
रुरोद सा बर्हिणनादिते वने महास्वनं दुःखपरायणा सती ॥ ७-४७-१८॥
sā duḥkhabhārāvanatā tapasvinī yaśodharā nāthamapaśyatī satī |
ruroda sā barhiṇanādite vane mahāsvanaṃ duḥkhaparāyaṇā satī || 7-47-18||

Sarga: 48/100 (20)

RMY 7-48-1

सीतां तु रुदतीं दृष्ट्वा ये तत्र मुनिदारकाः ।
प्राद्रवन्यत्र भगवानास्ते वाल्मीकिरग्र्यधीः ॥ ७-४८-१॥
sītāṃ tu rudatīṃ dṛṣṭvā ye tatra munidārakāḥ |
prādravanyatra bhagavānāste vālmīkiragryadhīḥ || 7-48-1||

RMY 7-48-2

अभिवाद्य मुनेः पादौ मुनिपुत्रा महर्षये ।
सर्वे निवेदयामासुस्तस्यास्तु रुदितस्वनम् ॥ ७-४८-२॥
abhivādya muneḥ pādau muniputrā maharṣaye |
sarve nivedayāmāsustasyāstu ruditasvanam || 7-48-2||

RMY 7-48-3

अदृष्टपूर्वा भगवन्कस्याप्येषा महात्मनः ।
पत्नी श्रीरिव संमोहाद्विरौति विकृतस्वरा ॥ ७-४८-३॥
adṛṣṭapūrvā bhagavankasyāpyeṣā mahātmanaḥ |
patnī śrīriva saṃmohādvirauti vikṛtasvarā || 7-48-3||

RMY 7-48-4

भगवन्साधु पश्येमां देवतामिव खाच्च्युताम् ।
न ह्येनां मानुषीं विद्मः सत्क्रियास्याः प्रयुज्यताम् ॥ ७-४८-४॥
bhagavansādhu paśyemāṃ devatāmiva khāccyutām |
na hyenāṃ mānuṣīṃ vidmaḥ satkriyāsyāḥ prayujyatām || 7-48-4||

RMY 7-48-5

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा बुद्ध्या निश्चित्य धर्मवित् ।
तपसा लब्धचक्षुष्मान्प्राद्रवद्यत्र मैथिली ॥ ७-४८-५॥
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā buddhyā niścitya dharmavit |
tapasā labdhacakṣuṣmānprādravadyatra maithilī || 7-48-5||

RMY 7-48-6

तं तु देशमभिप्रेत्य किंचित्पद्भ्यां महामुनिः ।
अर्घ्यमादाय रुचिरं जाह्नवीतीरमाश्रितः ।
ददर्श राघवस्येष्टां पत्नीं सीतामनाथवत् ॥ ७-४८-६॥
taṃ tu deśamabhipretya kiṃcitpadbhyāṃ mahāmuniḥ |
arghyamādāya ruciraṃ jāhnavītīramāśritaḥ |
dadarśa rāghavasyeṣṭāṃ patnīṃ sītāmanāthavat || 7-48-6||

RMY 7-48-7

तां सीतां शोकभारार्तां वाल्मीकिर्मुनिपुंगवः ।
उवाच मधुरां वाणीं ह्लादयन्निव तेजसा ॥ ७-४८-७॥
tāṃ sītāṃ śokabhārārtāṃ vālmīkirmunipuṃgavaḥ |
uvāca madhurāṃ vāṇīṃ hlādayanniva tejasā || 7-48-7||

RMY 7-48-8

स्नुषा दशरथस्य त्वं रामस्य महिषी सती ।
जनकस्य सुता राज्ञः स्वागतं ते पतिव्रते ॥ ७-४८-८॥
snuṣā daśarathasya tvaṃ rāmasya mahiṣī satī |
janakasya sutā rājñaḥ svāgataṃ te pativrate || 7-48-8||

RMY 7-48-9

आयान्त्येवासि विज्ञाता मया धर्मसमाधिना ।
कारणं चैव सर्वं मे हृदयेनोपलक्षितम् ॥ ७-४८-९॥
āyāntyevāsi vijñātā mayā dharmasamādhinā |
kāraṇaṃ caiva sarvaṃ me hṛdayenopalakṣitam || 7-48-9||

RMY 7-48-10

अपापां वेद्मि सीते त्वां तपोलब्धेन चक्षुषा ।
विशुद्धभावा वैदेहि साम्प्रतं मयि वर्तसे ॥ ७-४८-१०॥
apāpāṃ vedmi sīte tvāṃ tapolabdhena cakṣuṣā |
viśuddhabhāvā vaidehi sāmprataṃ mayi vartase || 7-48-10||

RMY 7-48-11

आश्रमस्याविदूरे मे तापस्यस्तपसि स्थिताः ।
तास्त्वां वत्से यथा वत्सं पालयिष्यन्ति नित्यशः ॥ ७-४८-११॥
āśramasyāvidūre me tāpasyastapasi sthitāḥ |
tāstvāṃ vatse yathā vatsaṃ pālayiṣyanti nityaśaḥ || 7-48-11||

RMY 7-48-12

इदमर्घ्यं प्रतीच्छ त्वं विस्रब्धा विगतज्वरा ।
यथा स्वगृहमभ्येत्य विषादं चैव मा कृथाः ॥ ७-४८-१२॥
idamarghyaṃ pratīccha tvaṃ visrabdhā vigatajvarā |
yathā svagṛhamabhyetya viṣādaṃ caiva mā kṛthāḥ || 7-48-12||

RMY 7-48-13

श्रुत्वा तु भाषितं सीता मुनेः परममद्भुतम् ।
शिरसा वन्द्य चरणौ तथेत्याह कृताञ्जलिः ॥ ७-४८-१३॥
śrutvā tu bhāṣitaṃ sītā muneḥ paramamadbhutam |
śirasā vandya caraṇau tathetyāha kṛtāñjaliḥ || 7-48-13||

RMY 7-48-14

तं प्रयान्तं मुनिं सीता प्राञ्जलिः पृष्ठतोऽन्वगात् ।
अन्वयाद्यत्र तापस्यो धर्मनित्याः समाहिताः ॥ ७-४८-१४॥
taṃ prayāntaṃ muniṃ sītā prāñjaliḥ pṛṣṭhato'nvagāt |
anvayādyatra tāpasyo dharmanityāḥ samāhitāḥ || 7-48-14||

RMY 7-48-15

तं दृष्ट्वा मुनिमायान्तं वैदेह्यानुगतं तदा ।
उपाजग्मुर्मुदा युक्ता वचनं चेदमब्रुवन् ॥ ७-४८-१५॥
taṃ dṛṣṭvā munimāyāntaṃ vaidehyānugataṃ tadā |
upājagmurmudā yuktā vacanaṃ cedamabruvan || 7-48-15||

RMY 7-48-16

स्वागतं ते मुनिश्रेष्ठ चिरस्यागमनं प्रभो ।
अभिवादयामः सर्वास्त्वामुच्यतां किं च कुर्महे ॥ ७-४८-१६॥
svāgataṃ te muniśreṣṭha cirasyāgamanaṃ prabho |
abhivādayāmaḥ sarvāstvāmucyatāṃ kiṃ ca kurmahe || 7-48-16||

RMY 7-48-17

तासां तद्वचनं श्रुत्वा वाल्मीकिरिदमब्रवीत् ।
सीतेयं समनुप्राप्ता पत्नी रामस्य धीमतः ॥ ७-४८-१७॥
tāsāṃ tadvacanaṃ śrutvā vālmīkiridamabravīt |
sīteyaṃ samanuprāptā patnī rāmasya dhīmataḥ || 7-48-17||

RMY 7-48-18

स्नुषा दशरथस्यैषा जनकस्य सुता सती ।
अपापा पतिना त्यक्ता परिपाल्या मया सदा ॥ ७-४८-१८॥
snuṣā daśarathasyaiṣā janakasya sutā satī |
apāpā patinā tyaktā paripālyā mayā sadā || 7-48-18||

RMY 7-48-19

इमां भवत्यः पश्यन्तु स्नेहेन परमेण ह ।
गौरवान्मम वाक्यस्य पूज्या वोऽस्तु विशेषतः ॥ ७-४८-१९॥
imāṃ bhavatyaḥ paśyantu snehena parameṇa ha |
gauravānmama vākyasya pūjyā vo'stu viśeṣataḥ || 7-48-19||

RMY 7-48-20

मुहुर्मुहुश्च वैदेहीं परिसान्त्व्य महायशाः ।
स्वमाश्रमं शिष्यवृतः पुनरायान्महातपाः ॥ ७-४८-२०॥
muhurmuhuśca vaidehīṃ parisāntvya mahāyaśāḥ |
svamāśramaṃ śiṣyavṛtaḥ punarāyānmahātapāḥ || 7-48-20||

Sarga: 49/100 (18)

RMY 7-49-1

दृष्ट्वा तु मैथिलीं सीतामाश्रमं संप्रवेशिताम् ।
संतापमकरोद्घोरं लक्ष्मणो दीनचेतनः ॥ ७-४९-१॥
dṛṣṭvā tu maithilīṃ sītāmāśramaṃ saṃpraveśitām |
saṃtāpamakarodghoraṃ lakṣmaṇo dīnacetanaḥ || 7-49-1||

RMY 7-49-2

अब्रवीच्च महातेजाः सुमन्त्रं मन्त्रसारथिम् ।
सीतासंतापजं दुःखं पश्य रामस्य धीमतः ॥ ७-४९-२॥
abravīcca mahātejāḥ sumantraṃ mantrasārathim |
sītāsaṃtāpajaṃ duḥkhaṃ paśya rāmasya dhīmataḥ || 7-49-2||

RMY 7-49-3

अतो दुःखतरं किं नु राघवस्य भविष्यति ।
पत्नीं शुद्धसमाचारां विसृज्य जनकात्मजाम् ॥ ७-४९-३॥
ato duḥkhataraṃ kiṃ nu rāghavasya bhaviṣyati |
patnīṃ śuddhasamācārāṃ visṛjya janakātmajām || 7-49-3||

RMY 7-49-4

व्यक्तं दैवादहं मन्ये राघवस्य विनाभवम् ।
वैदेह्या सारथे सार्धं दैवं हि दुरतिक्रमम् ॥ ७-४९-४॥
vyaktaṃ daivādahaṃ manye rāghavasya vinābhavam |
vaidehyā sārathe sārdhaṃ daivaṃ hi duratikramam || 7-49-4||

RMY 7-49-5

यो हि देवान्सगन्धर्वानसुरान्सह राक्षसैः ।
निहन्याद्राघवः क्रुद्धः स दैवमनुवर्तते ॥ ७-४९-५॥
yo hi devānsagandharvānasurānsaha rākṣasaiḥ |
nihanyādrāghavaḥ kruddhaḥ sa daivamanuvartate || 7-49-5||

RMY 7-49-6

पुरा मम पितुर्वाक्यैर्दण्डके विजने वने ।
उषितो नव वर्षाणि पञ्च चैव सुदारुणे ॥ ७-४९-६॥
purā mama piturvākyairdaṇḍake vijane vane |
uṣito nava varṣāṇi pañca caiva sudāruṇe || 7-49-6||

RMY 7-49-7

ततो दुःखतरं भूयः सीताया विप्रवासनम् ।
पौराणां वचनं श्रुत्वा नृशंसं प्रतिभाति मे ॥ ७-४९-७॥
tato duḥkhataraṃ bhūyaḥ sītāyā vipravāsanam |
paurāṇāṃ vacanaṃ śrutvā nṛśaṃsaṃ pratibhāti me || 7-49-7||

RMY 7-49-8

को नु धर्माश्रयः सूत कर्मण्यस्मिन्यशोहरे ।
मैथिलीं प्रति संप्राप्तः पौरैर्हीनार्थवादिभिः ॥ ७-४९-८॥
ko nu dharmāśrayaḥ sūta karmaṇyasminyaśohare |
maithilīṃ prati saṃprāptaḥ paurairhīnārthavādibhiḥ || 7-49-8||

RMY 7-49-9

एता बहुविधा वाचः श्रुत्वा लक्ष्मणभाषिताः ।
सुमन्त्रः प्राञ्जलिर्भूत्वा वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ७-४९-९॥
etā bahuvidhā vācaḥ śrutvā lakṣmaṇabhāṣitāḥ |
sumantraḥ prāñjalirbhūtvā vākyametaduvāca ha || 7-49-9||

RMY 7-49-10

न संतापस्त्वया कार्यः सौमित्रे मैथिलीं प्रति ।
दृष्टमेतत्पुरा विप्रैः पितुस्ते लक्ष्मणाग्रतः ॥ ७-४९-१०॥
na saṃtāpastvayā kāryaḥ saumitre maithilīṃ prati |
dṛṣṭametatpurā vipraiḥ pituste lakṣmaṇāgrataḥ || 7-49-10||

RMY 7-49-11

भविष्यति दृढं रामो दुःखप्रायोऽल्पसौख्यवान् ।
त्वां चैव मैथिलीं चैव शत्रुघ्नभरतौ तथा ।
संत्यजिष्यति धर्मात्मा कालेन महता महान् ॥ ७-४९-११॥
bhaviṣyati dṛḍhaṃ rāmo duḥkhaprāyo'lpasaukhyavān |
tvāṃ caiva maithilīṃ caiva śatrughnabharatau tathā |
saṃtyajiṣyati dharmātmā kālena mahatā mahān || 7-49-11||

RMY 7-49-12

न त्विदं त्वयि वक्तव्यं सौमित्रे भरतेऽपि वा ।
राज्ञा वोऽव्याहृतं वाक्यं दुर्वासा यदुवाच ह ॥ ७-४९-१२॥
na tvidaṃ tvayi vaktavyaṃ saumitre bharate'pi vā |
rājñā vo'vyāhṛtaṃ vākyaṃ durvāsā yaduvāca ha || 7-49-12||

RMY 7-49-13

महाराजसमीपे च मम चैव नरर्षभ ।
ऋषिणा व्याहृतं वाक्यं वसिष्ठस्य च संनिधौ ॥ ७-४९-१३॥
mahārājasamīpe ca mama caiva nararṣabha |
ṛṣiṇā vyāhṛtaṃ vākyaṃ vasiṣṭhasya ca saṃnidhau || 7-49-13||

RMY 7-49-14

ऋषेस्तु वचनं श्रुत्वा मामाह पुरुषर्षभः ।
सूत न क्वचिदेवं ते वक्तव्यं जनसंनिधौ ॥ ७-४९-१४॥
ṛṣestu vacanaṃ śrutvā māmāha puruṣarṣabhaḥ |
sūta na kvacidevaṃ te vaktavyaṃ janasaṃnidhau || 7-49-14||

RMY 7-49-15

तस्याहं लोकपालस्य वाक्यं तत्सुसमाहितः ।
नैव जात्वनृतं कुर्यामिति मे सौम्य दर्शनम् ॥ ७-४९-१५॥
tasyāhaṃ lokapālasya vākyaṃ tatsusamāhitaḥ |
naiva jātvanṛtaṃ kuryāmiti me saumya darśanam || 7-49-15||

RMY 7-49-16

सर्वथा नास्त्यवक्तव्यं मया सौम्य तवाग्रतः ।
यदि ते श्रवणे श्रद्धा श्रूयतां रघुनन्दन ॥ ७-४९-१६॥
sarvathā nāstyavaktavyaṃ mayā saumya tavāgrataḥ |
yadi te śravaṇe śraddhā śrūyatāṃ raghunandana || 7-49-16||

RMY 7-49-17

यद्यप्यहं नरेन्द्रेण रहस्यं श्रावितः पुरा ।
तच्चाप्युदाहरिष्यामि दैवं हि दुरतिक्रमम् ॥ ७-४९-१७॥
yadyapyahaṃ narendreṇa rahasyaṃ śrāvitaḥ purā |
taccāpyudāhariṣyāmi daivaṃ hi duratikramam || 7-49-17||

RMY 7-49-18

तच्छ्रुत्वा भाषितं तस्य गम्भीरार्थपदं महत् ।
तथ्यं ब्रूहीति सौमित्रिः सूतं वाक्यमथाब्रवीत् ॥ ७-४९-१८॥
tacchrutvā bhāṣitaṃ tasya gambhīrārthapadaṃ mahat |
tathyaṃ brūhīti saumitriḥ sūtaṃ vākyamathābravīt || 7-49-18||

Sarga: 50/100 (20)

RMY 7-50-1

तथा संचोदितः सूतो लक्ष्मणेन महात्मना ।
तद्वाक्यमृषिणा प्रोक्तं व्याहर्तुमुपचक्रमे ॥ ७-५०-१॥
tathā saṃcoditaḥ sūto lakṣmaṇena mahātmanā |
tadvākyamṛṣiṇā proktaṃ vyāhartumupacakrame || 7-50-1||

RMY 7-50-2

पुरा नाम्ना हि दुर्वासा अत्रेः पुत्रो महामुनिः ।
वसिष्ठस्याश्रमे पुण्ये स वार्षिक्यमुवास ह ॥ ७-५०-२॥
purā nāmnā hi durvāsā atreḥ putro mahāmuniḥ |
vasiṣṭhasyāśrame puṇye sa vārṣikyamuvāsa ha || 7-50-2||

RMY 7-50-3

तमाश्रमं महातेजाः पिता ते सुमहायशाः ।
पुरोधसं महात्मानं दिदृक्षुरगमत्स्वयम् ॥ ७-५०-३॥
tamāśramaṃ mahātejāḥ pitā te sumahāyaśāḥ |
purodhasaṃ mahātmānaṃ didṛkṣuragamatsvayam || 7-50-3||

RMY 7-50-4

स दृष्ट्वा सूर्यसंकाशं ज्वलन्तमिव तेजसा ।
उपविष्टं वसिष्ठस्य सव्ये पार्श्वे महामुनिम् ।
तौ मुनी तापसश्रेष्ठौ विनीतस्त्वभ्यवादयत् ॥ ७-५०-४॥
sa dṛṣṭvā sūryasaṃkāśaṃ jvalantamiva tejasā |
upaviṣṭaṃ vasiṣṭhasya savye pārśve mahāmunim |
tau munī tāpasaśreṣṭhau vinītastvabhyavādayat || 7-50-4||

RMY 7-50-5

स ताभ्यां पूजितो राजा स्वागतेनासनेन च ।
पाद्येन फलमूलैश्च सोऽप्यास्ते मुनिभिः सह ॥ ७-५०-५॥
sa tābhyāṃ pūjito rājā svāgatenāsanena ca |
pādyena phalamūlaiśca so'pyāste munibhiḥ saha || 7-50-5||

RMY 7-50-6

तेषां तत्रोपविष्टानां तास्ताः सुमधुराः कथाः ।
बभूवुः परमर्षीणां मध्यादित्यगतेऽहनि ॥ ७-५०-६॥
teṣāṃ tatropaviṣṭānāṃ tāstāḥ sumadhurāḥ kathāḥ |
babhūvuḥ paramarṣīṇāṃ madhyādityagate'hani || 7-50-6||

RMY 7-50-7

ततः कथायां कस्यांचित्प्राञ्जलिः प्रग्रहो नृपः ।
उवाच तं महात्मानमत्रेः पुत्रं तपोधनम् ॥ ७-५०-७॥
tataḥ kathāyāṃ kasyāṃcitprāñjaliḥ pragraho nṛpaḥ |
uvāca taṃ mahātmānamatreḥ putraṃ tapodhanam || 7-50-7||

RMY 7-50-8

भगवन्किंप्रमाणेन मम वंशो भविष्यति ।
किमायुश्च हि मे रामः पुत्राश्चान्ये किमायुषः ॥ ७-५०-८॥
bhagavankiṃpramāṇena mama vaṃśo bhaviṣyati |
kimāyuśca hi me rāmaḥ putrāścānye kimāyuṣaḥ || 7-50-8||

RMY 7-50-9

रामस्य च सुता ये स्युस्तेषामायुः कियद्भवेत् ।
काम्यया भगवन्ब्रूहि वंशस्यास्य गतिं मम ॥ ७-५०-९॥
rāmasya ca sutā ye syusteṣāmāyuḥ kiyadbhavet |
kāmyayā bhagavanbrūhi vaṃśasyāsya gatiṃ mama || 7-50-9||

RMY 7-50-10

तच्छ्रुत्वा व्याहृतं वाक्यं राज्ञो दशरथस्य तु ।
दुर्वासाः सुमहातेजा व्याहर्तुमुपचक्रमे ॥ ७-५०-१०॥
tacchrutvā vyāhṛtaṃ vākyaṃ rājño daśarathasya tu |
durvāsāḥ sumahātejā vyāhartumupacakrame || 7-50-10||

RMY 7-50-11

अयोध्यायाः पती रामो दीर्घकालं भविष्यति ।
सुखिनश्च समृद्धाश्च भविष्यन्त्यस्य चानुजाः ॥ ७-५०-११॥
ayodhyāyāḥ patī rāmo dīrghakālaṃ bhaviṣyati |
sukhinaśca samṛddhāśca bhaviṣyantyasya cānujāḥ || 7-50-11||

RMY 7-50-12

कस्मिंश्चित्करणे त्वां च मैथिलीं च यशस्विनीम् ।
संत्यजिष्यति धर्मात्मा कालेन महता किल ॥ ७-५०-१२॥
kasmiṃścitkaraṇe tvāṃ ca maithilīṃ ca yaśasvinīm |
saṃtyajiṣyati dharmātmā kālena mahatā kila || 7-50-12||

RMY 7-50-13

दशवर्षसहस्रणि दशवर्षशतानि च ।
रामो राज्यमुपासित्वा ब्रह्मलोकं गमिष्यति ॥ ७-५०-१३॥
daśavarṣasahasraṇi daśavarṣaśatāni ca |
rāmo rājyamupāsitvā brahmalokaṃ gamiṣyati || 7-50-13||

RMY 7-50-14

समृद्धैर्हयमेधैश्च इष्ट्वा परपुरंजयः ।
राजवंशांश्च काकुत्स्थो बहून्संस्थापयिष्यति ॥ ७-५०-१४॥
samṛddhairhayamedhaiśca iṣṭvā parapuraṃjayaḥ |
rājavaṃśāṃśca kākutstho bahūnsaṃsthāpayiṣyati || 7-50-14||

RMY 7-50-15

स सर्वमखिलं राज्ञो वंशस्यास्य गतागतम् ।
आख्याय सुमहातेजास्तूष्णीमासीन्महाद्युतिः ॥ ७-५०-१५॥
sa sarvamakhilaṃ rājño vaṃśasyāsya gatāgatam |
ākhyāya sumahātejāstūṣṇīmāsīnmahādyutiḥ || 7-50-15||

RMY 7-50-16

तूष्णींभूते मुनौ तस्मिन्राजा दशरथस्तदा ।
अभिवाद्य महात्मानौ पुनरायात्पुरोत्तमम् ॥ ७-५०-१६॥
tūṣṇīṃbhūte munau tasminrājā daśarathastadā |
abhivādya mahātmānau punarāyātpurottamam || 7-50-16||

RMY 7-50-17

एतद्वचो मया तत्र मुनिना व्याहृतं पुरा ।
श्रुतं हृदि च निक्षिप्तं नान्यथा तद्भविष्यति ॥ ७-५०-१७॥
etadvaco mayā tatra muninā vyāhṛtaṃ purā |
śrutaṃ hṛdi ca nikṣiptaṃ nānyathā tadbhaviṣyati || 7-50-17||

RMY 7-50-18

एवं गते न संतापं गन्तुमर्हसि राघव ।
सीतार्थे राघवार्थे वा दृढो भव नरोत्तम ॥ ७-५०-१८॥
evaṃ gate na saṃtāpaṃ gantumarhasi rāghava |
sītārthe rāghavārthe vā dṛḍho bhava narottama || 7-50-18||

RMY 7-50-19

तच्छ्रुत्वा व्याहृतं वाक्यं सूतस्य परमाद्भुतम् ।
प्रहर्षमतुलं लेभे साधु साध्विति चाब्रवीत् ॥ ७-५०-१९॥
tacchrutvā vyāhṛtaṃ vākyaṃ sūtasya paramādbhutam |
praharṣamatulaṃ lebhe sādhu sādhviti cābravīt || 7-50-19||

RMY 7-50-20

तयोः संवदतोरेवं सूतलक्ष्मणयोः पथि ।
अस्तमर्को गतो वासं गोमत्यां तावथोषतुः ॥ ७-५०-२०॥
tayoḥ saṃvadatorevaṃ sūtalakṣmaṇayoḥ pathi |
astamarko gato vāsaṃ gomatyāṃ tāvathoṣatuḥ || 7-50-20||

Sarga: 51/100 (16)

RMY 7-51-1

तत्र तां रजनीमुष्य गोमत्यां रघुनन्दनः ।
प्रभाते पुनरुत्थाय लक्ष्मणः प्रययौ तदा ॥ ७-५१-१॥
tatra tāṃ rajanīmuṣya gomatyāṃ raghunandanaḥ |
prabhāte punarutthāya lakṣmaṇaḥ prayayau tadā || 7-51-1||

RMY 7-51-2

ततोऽर्धदिवसे प्राप्ते प्रविवेश महारथः ।
अयोध्यां रत्नसंपूर्णां हृष्टपुष्टजनावृताम् ॥ ७-५१-२॥
tato'rdhadivase prāpte praviveśa mahārathaḥ |
ayodhyāṃ ratnasaṃpūrṇāṃ hṛṣṭapuṣṭajanāvṛtām || 7-51-2||

RMY 7-51-3

सौमित्रिस्तु परं दैन्यं जगाम सुमहामतिः ।
रामपादौ समासाद्य वक्ष्यामि किमहं गतः ॥ ७-५१-३॥
saumitristu paraṃ dainyaṃ jagāma sumahāmatiḥ |
rāmapādau samāsādya vakṣyāmi kimahaṃ gataḥ || 7-51-3||

RMY 7-51-4

तस्यैवं चिन्तयानस्य भवनं शशिसंनिभम् ।
रामस्य परमोदारं पुरस्तात्समदृश्यत ॥ ७-५१-४॥
tasyaivaṃ cintayānasya bhavanaṃ śaśisaṃnibham |
rāmasya paramodāraṃ purastātsamadṛśyata || 7-51-4||

RMY 7-51-5

राज्ञस्तु भवनद्वारि सोऽवतीर्य नरोत्तमः ।
अवाङ्मुखो दीनमनाः प्रविवेशानिवारितः ॥ ७-५१-५॥
rājñastu bhavanadvāri so'vatīrya narottamaḥ |
avāṅmukho dīnamanāḥ praviveśānivāritaḥ || 7-51-5||

RMY 7-51-6

स दृष्ट्वा राघवं दीनमासीनं परमासने ।
नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां ददर्शाग्रजमग्रतः ॥ ७-५१-६॥
sa dṛṣṭvā rāghavaṃ dīnamāsīnaṃ paramāsane |
netrābhyāmaśrupūrṇābhyāṃ dadarśāgrajamagrataḥ || 7-51-6||

RMY 7-51-7

जग्राह चरणौ तस्य लक्ष्मणो दीनचेतनः ।
उवाच दीनया वाचा प्राञ्जलिः सुसमाहितः ॥ ७-५१-७॥
jagrāha caraṇau tasya lakṣmaṇo dīnacetanaḥ |
uvāca dīnayā vācā prāñjaliḥ susamāhitaḥ || 7-51-7||

RMY 7-51-8

आर्यस्याज्ञां पुरस्कृत्य विसृज्य जनकात्मजाम् ।
गङ्गातीरे यथोद्दिष्टे वाल्मीकेराश्रमे शुभे ।
पुनरस्म्यागतो वीर पादमूलमुपासितुम् ॥ ७-५१-८॥
āryasyājñāṃ puraskṛtya visṛjya janakātmajām |
gaṅgātīre yathoddiṣṭe vālmīkerāśrame śubhe |
punarasmyāgato vīra pādamūlamupāsitum || 7-51-8||

RMY 7-51-9

मा शुचः पुरुषव्याघ्र कालस्य गतिरीदृशी ।
त्वद्विधा न हि शोचन्ति सत्त्ववन्तो मनस्विनः ॥ ७-५१-९॥
mā śucaḥ puruṣavyāghra kālasya gatirīdṛśī |
tvadvidhā na hi śocanti sattvavanto manasvinaḥ || 7-51-9||

RMY 7-51-10

सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः ।
संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं च जीवितम् ॥ ७-५१-१०॥
sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ |
saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ ca jīvitam || 7-51-10||

RMY 7-51-11

शक्तस्त्वमात्मनात्मानं विजेतुं मनसैव हि ।
लोकान्सर्वांश्च काकुत्स्थ किं पुनर्दुःखमीदृशम् ॥ ७-५१-११॥
śaktastvamātmanātmānaṃ vijetuṃ manasaiva hi |
lokānsarvāṃśca kākutstha kiṃ punarduḥkhamīdṛśam || 7-51-11||

RMY 7-51-12

नेदृशेषु विमुह्यन्ति त्वद्विधाः पुरुषर्षभाः ।
यदर्थं मैथिली त्यक्ता अपवादभयान्नृप ॥ ७-५१-१२॥
nedṛśeṣu vimuhyanti tvadvidhāḥ puruṣarṣabhāḥ |
yadarthaṃ maithilī tyaktā apavādabhayānnṛpa || 7-51-12||

RMY 7-51-13

स त्वं पुरुषशार्दूल धैर्येण सुसमाहितः ।
त्यजेमां दुर्बलां बुद्धिं संतापं मा कुरुष्व ह ॥ ७-५१-१३॥
sa tvaṃ puruṣaśārdūla dhairyeṇa susamāhitaḥ |
tyajemāṃ durbalāṃ buddhiṃ saṃtāpaṃ mā kuruṣva ha || 7-51-13||

RMY 7-51-14

एवमुक्तस्तु काकुत्स्थो लक्ष्मणेन महात्मना ।
उवाच परया प्रीत्या सौमित्रिं मित्रवत्सलम् ॥ ७-५१-१४॥
evamuktastu kākutstho lakṣmaṇena mahātmanā |
uvāca parayā prītyā saumitriṃ mitravatsalam || 7-51-14||

RMY 7-51-15

एवमेतन्नरश्रेष्ठ यथा वदसि लक्ष्मण ।
परितोषश्च मे वीर मम कार्यानुशासने ॥ ७-५१-१५॥
evametannaraśreṣṭha yathā vadasi lakṣmaṇa |
paritoṣaśca me vīra mama kāryānuśāsane || 7-51-15||

RMY 7-51-16

निर्वृतिश्च कृता सौम्य संतापश्च निराकृतः ।
भवद्वाक्यैः सुमधुरैरनुनीतोऽस्मि लक्ष्मण ॥ ७-५१-१६॥
nirvṛtiśca kṛtā saumya saṃtāpaśca nirākṛtaḥ |
bhavadvākyaiḥ sumadhurairanunīto'smi lakṣmaṇa || 7-51-16||

Sarga: 52/100 (16)

RMY 7-52-1

ततः सुमन्त्रस्त्वागम्य राघवं वाक्यमब्रवीत् ।
एते निवारिता राजन्द्वारि तिष्ठन्ति तापसाः ॥ ७-५२-१॥
tataḥ sumantrastvāgamya rāghavaṃ vākyamabravīt |
ete nivāritā rājandvāri tiṣṭhanti tāpasāḥ || 7-52-1||

RMY 7-52-2

भार्गवं च्यवनं नाम पुरस्कृत्य महर्षयः ।
दर्शनं ते महाराज चोदयन्ति कृतत्वराः ।
प्रीयमाणा नरव्याघ्र यमुनातीरवासिनः ॥ ७-५२-२॥
bhārgavaṃ cyavanaṃ nāma puraskṛtya maharṣayaḥ |
darśanaṃ te mahārāja codayanti kṛtatvarāḥ |
prīyamāṇā naravyāghra yamunātīravāsinaḥ || 7-52-2||

RMY 7-52-3

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रामः प्रोवाच धर्मवित् ।
प्रवेश्यन्तां महात्मानो भार्गवप्रमुखा द्विजाः ॥ ७-५२-३॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā rāmaḥ provāca dharmavit |
praveśyantāṃ mahātmāno bhārgavapramukhā dvijāḥ || 7-52-3||

RMY 7-52-4

राज्ञस्त्वाज्ञां पुरस्कृत्य द्वाःस्थो मूर्ध्नि कृताञ्जलिः ।
प्रवेशयामास ततस्तापसान्संमतान्बहून् ॥ ७-५२-४॥
rājñastvājñāṃ puraskṛtya dvāḥstho mūrdhni kṛtāñjaliḥ |
praveśayāmāsa tatastāpasānsaṃmatānbahūn || 7-52-4||

RMY 7-52-5

शतं समधिकं तत्र दीप्यमानं स्वतेजसा ।
प्रविष्टं राजभवनं तापसानां महात्मनाम् ॥ ७-५२-५॥
śataṃ samadhikaṃ tatra dīpyamānaṃ svatejasā |
praviṣṭaṃ rājabhavanaṃ tāpasānāṃ mahātmanām || 7-52-5||

RMY 7-52-6

ते द्विजाः पूर्णकलशैः सर्वतीर्थाम्बु सत्कृतम् ।
गृहीत्वा फलमूलं च रामस्याभ्याहरन्बहु ॥ ७-५२-६॥
te dvijāḥ pūrṇakalaśaiḥ sarvatīrthāmbu satkṛtam |
gṛhītvā phalamūlaṃ ca rāmasyābhyāharanbahu || 7-52-6||

RMY 7-52-7

प्रतिगृह्य तु तत्सर्वं रामः प्रीतिपुरस्कृतः ।
तीर्थोदकानि सर्वाणि फलानि विविधानि च ॥ ७-५२-७॥
pratigṛhya tu tatsarvaṃ rāmaḥ prītipuraskṛtaḥ |
tīrthodakāni sarvāṇi phalāni vividhāni ca || 7-52-7||

RMY 7-52-8

उवाच च महाबाहुः सर्वानेव महामुनीन् ।
इमान्यासनमुख्यानि यथार्हमुपविश्यताम् ॥ ७-५२-८॥
uvāca ca mahābāhuḥ sarvāneva mahāmunīn |
imānyāsanamukhyāni yathārhamupaviśyatām || 7-52-8||

RMY 7-52-9

रामस्य भाषितं श्रुत्वा सर्व एव महर्षयः ।
बृसीषु रुचिराख्यासु निषेदुः काञ्चनीषु ते ॥ ७-५२-९॥
rāmasya bhāṣitaṃ śrutvā sarva eva maharṣayaḥ |
bṛsīṣu rucirākhyāsu niṣeduḥ kāñcanīṣu te || 7-52-9||

RMY 7-52-10

उपविष्टानृषींस्तत्र दृष्ट्वा परपुरंजयः ।
प्रयतः प्राञ्जलिर्भूत्वा राघवो वाक्यमब्रवीत् ॥ ७-५२-१०॥
upaviṣṭānṛṣīṃstatra dṛṣṭvā parapuraṃjayaḥ |
prayataḥ prāñjalirbhūtvā rāghavo vākyamabravīt || 7-52-10||

RMY 7-52-11

किमागमनकार्यं वः किं करोमि तपोधनाः ।
आज्ञाप्योऽहं महर्षीणां सर्वकामकरः सुखम् ॥ ७-५२-११॥
kimāgamanakāryaṃ vaḥ kiṃ karomi tapodhanāḥ |
ājñāpyo'haṃ maharṣīṇāṃ sarvakāmakaraḥ sukham || 7-52-11||

RMY 7-52-12

इदं राज्यं च सकलं जीवितं च हृदि स्थितम् ।
सर्वमेतद्द्विजार्थं मे सत्यमेतद्ब्रवीमि वः ॥ ७-५२-१२॥
idaṃ rājyaṃ ca sakalaṃ jīvitaṃ ca hṛdi sthitam |
sarvametaddvijārthaṃ me satyametadbravīmi vaḥ || 7-52-12||

RMY 7-52-13

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा साधुवादो महानभूत् ।
ऋषीणामुग्रतपसां यमुनातीरवासिनाम् ॥ ७-५२-१३॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā sādhuvādo mahānabhūt |
ṛṣīṇāmugratapasāṃ yamunātīravāsinām || 7-52-13||

RMY 7-52-14

ऊचुश्च ते महात्मानो हर्षेण महतान्विताः ।
उपपन्नं नरश्रेष्ठ तवैव भुवि नान्यतः ॥ ७-५२-१४॥
ūcuśca te mahātmāno harṣeṇa mahatānvitāḥ |
upapannaṃ naraśreṣṭha tavaiva bhuvi nānyataḥ || 7-52-14||

RMY 7-52-15

बहवः पार्थिवा राजन्नतिक्रान्ता महाबलाः ।
कार्यगौरवमश्रुत्वा प्रतिज्ञां नाभ्यरोचयन् ॥ ७-५२-१५॥
bahavaḥ pārthivā rājannatikrāntā mahābalāḥ |
kāryagauravamaśrutvā pratijñāṃ nābhyarocayan || 7-52-15||

RMY 7-52-16

त्वया पुनर्ब्राह्मणगौरवादियं कृता प्रतिज्ञा ह्यनवेक्ष्य कारणम् ।
कुरुष्व कर्ता ह्यसि नात्र संशयो महाभयात्त्रातुमृषींस्त्वमर्हसि ॥ ७-५२-१६॥
tvayā punarbrāhmaṇagauravādiyaṃ kṛtā pratijñā hyanavekṣya kāraṇam |
kuruṣva kartā hyasi nātra saṃśayo mahābhayāttrātumṛṣīṃstvamarhasi || 7-52-16||

Sarga: 53/100 (23)

RMY 7-53-1

ब्रुवद्भिरेवमृषिभिः काकुत्स्थो वाक्यमब्रवीत् ।
किं कार्यं ब्रूत भवतां भयं नाशयितास्मि वः ॥ ७-५३-१॥
bruvadbhirevamṛṣibhiḥ kākutstho vākyamabravīt |
kiṃ kāryaṃ brūta bhavatāṃ bhayaṃ nāśayitāsmi vaḥ || 7-53-1||

RMY 7-53-2

तथा वदति काकुत्स्थे भार्गवो वाक्यमब्रवीत् ।
भयं नः शृणु यन्मूलं देशस्य च नरेश्वर ॥ ७-५३-२॥
tathā vadati kākutsthe bhārgavo vākyamabravīt |
bhayaṃ naḥ śṛṇu yanmūlaṃ deśasya ca nareśvara || 7-53-2||

RMY 7-53-3

पूर्वं कृतयुगे राम दैतेयः सुमहाबलः ।
लोलापुत्रोऽभवज्ज्येष्ठो मधुर्नाम महासुरः ॥ ७-५३-३॥
pūrvaṃ kṛtayuge rāma daiteyaḥ sumahābalaḥ |
lolāputro'bhavajjyeṣṭho madhurnāma mahāsuraḥ || 7-53-3||

RMY 7-53-4

ब्रह्मण्यश्च शरण्यश्च बुद्ध्या च परिनिष्ठितः ।
सुरैश्च परमोदारैः प्रीतिस्तस्यातुलाभवत् ॥ ७-५३-४॥
brahmaṇyaśca śaraṇyaśca buddhyā ca pariniṣṭhitaḥ |
suraiśca paramodāraiḥ prītistasyātulābhavat || 7-53-4||

RMY 7-53-5

स मधुर्वीर्यसंपन्नो धर्मे च सुसमाहितः ।
बहुमानाच्च रुद्रेण दत्तस्तस्याद्भुतो वरः ॥ ७-५३-५॥
sa madhurvīryasaṃpanno dharme ca susamāhitaḥ |
bahumānācca rudreṇa dattastasyādbhuto varaḥ || 7-53-5||

RMY 7-53-6

शूलं शूलाद्विनिष्कृष्य महावीर्यं महाप्रभम् ।
ददौ महात्मा सुप्रीतो वाक्यं चैतदुवाच ह ॥ ७-५३-६॥
śūlaṃ śūlādviniṣkṛṣya mahāvīryaṃ mahāprabham |
dadau mahātmā suprīto vākyaṃ caitaduvāca ha || 7-53-6||

RMY 7-53-7

त्वयायमतुलो धर्मो मत्प्रसादात्कृतः शुभः ।
प्रीत्या परमया युक्तो ददाम्यायुधमुत्तमम् ॥ ७-५३-७॥
tvayāyamatulo dharmo matprasādātkṛtaḥ śubhaḥ |
prītyā paramayā yukto dadāmyāyudhamuttamam || 7-53-7||

RMY 7-53-8

यावत्सुरैश्च विप्रैश्च न विरुध्येर्महासुर ।
तावच्छूलं तवेदं स्यादन्यथा नाशमाप्नुयात् ॥ ७-५३-८॥
yāvatsuraiśca vipraiśca na virudhyermahāsura |
tāvacchūlaṃ tavedaṃ syādanyathā nāśamāpnuyāt || 7-53-8||

RMY 7-53-9

यश्च त्वामभियुञ्जीत युद्धाय विगतज्वरः ।
तं शूलं भस्मसात्कृत्वा पुनरेष्यति ते करम् ॥ ७-५३-९॥
yaśca tvāmabhiyuñjīta yuddhāya vigatajvaraḥ |
taṃ śūlaṃ bhasmasātkṛtvā punareṣyati te karam || 7-53-9||

RMY 7-53-10

एवं रुद्राद्वरं लब्ध्वा भूय एव महासुरः ।
प्रणिपत्य महादेवं वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ७-५३-१०॥
evaṃ rudrādvaraṃ labdhvā bhūya eva mahāsuraḥ |
praṇipatya mahādevaṃ vākyametaduvāca ha || 7-53-10||

RMY 7-53-11

भगवन्मम वंशस्य शूलमेतदनुत्तमम् ।
भवेत्तु सततं देव सुराणामीश्वरो ह्यसि ॥ ७-५३-११॥
bhagavanmama vaṃśasya śūlametadanuttamam |
bhavettu satataṃ deva surāṇāmīśvaro hyasi || 7-53-11||

RMY 7-53-12

तं ब्रुवाणं मधुं देवः सर्वभूतपतिः शिवः ।
प्रत्युवाच महादेवो नैतदेवं भविष्यति ॥ ७-५३-१२॥
taṃ bruvāṇaṃ madhuṃ devaḥ sarvabhūtapatiḥ śivaḥ |
pratyuvāca mahādevo naitadevaṃ bhaviṣyati || 7-53-12||

RMY 7-53-13

मा भूत्ते विफला वाणी मत्प्रसादकृता शुभा ।
भवतः पुत्रमेकं तु शूलमेतद्गमिष्यति ॥ ७-५३-१३॥
mā bhūtte viphalā vāṇī matprasādakṛtā śubhā |
bhavataḥ putramekaṃ tu śūlametadgamiṣyati || 7-53-13||

RMY 7-53-14

यावत्करस्थः शूलोऽयं भविष्यति सुतस्य ते ।
अवध्यः सर्वभूतानां शूलहस्तो भविष्यति ॥ ७-५३-१४॥
yāvatkarasthaḥ śūlo'yaṃ bhaviṣyati sutasya te |
avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ śūlahasto bhaviṣyati || 7-53-14||

RMY 7-53-15

एवं मधुर्वरं लब्ध्वा देवात्सुमहदद्भुतम् ।
भवनं चासुरश्रेष्ठः कारयामास सुप्रभम् ॥ ७-५३-१५॥
evaṃ madhurvaraṃ labdhvā devātsumahadadbhutam |
bhavanaṃ cāsuraśreṣṭhaḥ kārayāmāsa suprabham || 7-53-15||

RMY 7-53-16

तस्य पत्नी महाभागा प्रिया कुम्भीनसी हि या ।
विश्वावसोरपत्यं सा ह्यनलायां महाप्रभा ॥ ७-५३-१६॥
tasya patnī mahābhāgā priyā kumbhīnasī hi yā |
viśvāvasorapatyaṃ sā hyanalāyāṃ mahāprabhā || 7-53-16||

RMY 7-53-17

तस्याः पुत्रो महावीर्यो लवणो नाम दारुणः ।
बाल्यात्प्रभृति दुष्टात्मा पापान्येव समाचरत् ॥ ७-५३-१७॥
tasyāḥ putro mahāvīryo lavaṇo nāma dāruṇaḥ |
bālyātprabhṛti duṣṭātmā pāpānyeva samācarat || 7-53-17||

RMY 7-53-18

तं पुत्रं दुर्विनीतं तु दृष्ट्वा दुःखसमन्वितः ।
मधुः स शोकमापेदे न चैनं किंचिदब्रवीत् ॥ ७-५३-१८॥
taṃ putraṃ durvinītaṃ tu dṛṣṭvā duḥkhasamanvitaḥ |
madhuḥ sa śokamāpede na cainaṃ kiṃcidabravīt || 7-53-18||

RMY 7-53-19

स विहाय इमं लोकं प्रविष्टो वरुणालयम् ।
शूलं निवेश्य लवणे वरं तस्मै न्यवेदयत् ॥ ७-५३-१९॥
sa vihāya imaṃ lokaṃ praviṣṭo varuṇālayam |
śūlaṃ niveśya lavaṇe varaṃ tasmai nyavedayat || 7-53-19||

RMY 7-53-20

स प्रभावेन शूलस्य दौरात्म्येनात्मनस्तथा ।
संतापयति लोकांस्त्रीन्विशेषेण तु तापसान् ॥ ७-५३-२०॥
sa prabhāvena śūlasya daurātmyenātmanastathā |
saṃtāpayati lokāṃstrīnviśeṣeṇa tu tāpasān || 7-53-20||

RMY 7-53-21

एवंप्रभावो लवणः शूलं चैव तथाविधम् ।
श्रुत्वा प्रमाणं काकुत्स्थ त्वं हि नः परमा गतिः ॥ ७-५३-२१॥
evaṃprabhāvo lavaṇaḥ śūlaṃ caiva tathāvidham |
śrutvā pramāṇaṃ kākutstha tvaṃ hi naḥ paramā gatiḥ || 7-53-21||

RMY 7-53-22

बहवः पार्थिवा राम भयार्तैरृषिभिः पुरा ।
अभयं याचिता वीर त्रातारं न च विद्महे ॥ ७-५३-२२॥
bahavaḥ pārthivā rāma bhayārtairṛṣibhiḥ purā |
abhayaṃ yācitā vīra trātāraṃ na ca vidmahe || 7-53-22||

RMY 7-53-23

ते वयं रावणं श्रुत्वा हतं सबलवाहनम् ।
त्रातारं विद्महे राम नान्यं भुवि नराधिपम् ।
तत्परित्रातुमिच्छामो लवणाद्भयपीडिताः ॥ ७-५३-२३॥
te vayaṃ rāvaṇaṃ śrutvā hataṃ sabalavāhanam |
trātāraṃ vidmahe rāma nānyaṃ bhuvi narādhipam |
tatparitrātumicchāmo lavaṇādbhayapīḍitāḥ || 7-53-23||

Sarga: 54/100 (21)

RMY 7-54-1

तथोक्ते तानृषीन्रामः प्रत्युवाच कृताञ्जलिः ।
किमाहारः किमाचारो लवणः क्व च वर्तते ॥ ७-५४-१॥
tathokte tānṛṣīnrāmaḥ pratyuvāca kṛtāñjaliḥ |
kimāhāraḥ kimācāro lavaṇaḥ kva ca vartate || 7-54-1||

RMY 7-54-2

राघवस्य वचः श्रुत्वा ऋषयः सर्व एव ते ।
ततो निवेदयामासुर्लवणो ववृधे यथा ॥ ७-५४-२॥
rāghavasya vacaḥ śrutvā ṛṣayaḥ sarva eva te |
tato nivedayāmāsurlavaṇo vavṛdhe yathā || 7-54-2||

RMY 7-54-3

आहारः सर्वसत्त्वानि विशेषेण च तापसाः ।
आचारो रौद्रता नित्यं वासो मधुवने सदा ॥ ७-५४-३॥
āhāraḥ sarvasattvāni viśeṣeṇa ca tāpasāḥ |
ācāro raudratā nityaṃ vāso madhuvane sadā || 7-54-3||

RMY 7-54-4

हत्वा दशसहस्राणि सिंहव्याघ्रमृगद्विपान् ।
मानुषांश्चैव कुरुते नित्यमाहारमाह्निकम् ॥ ७-५४-४॥
hatvā daśasahasrāṇi siṃhavyāghramṛgadvipān |
mānuṣāṃścaiva kurute nityamāhāramāhnikam || 7-54-4||

RMY 7-54-5

ततोऽपराणि सत्त्वानि खादते स महाबलः ।
संहारे समनुप्राप्ते व्यादितास्य इवान्तकः ॥ ७-५४-५॥
tato'parāṇi sattvāni khādate sa mahābalaḥ |
saṃhāre samanuprāpte vyāditāsya ivāntakaḥ || 7-54-5||

RMY 7-54-6

तच्छ्रुत्वा राघवो वाक्यमुवाच स महामुनीन् ।
घातयिष्यामि तद्रक्षो व्यपगच्छतु वो भयम् ॥ ७-५४-६॥
tacchrutvā rāghavo vākyamuvāca sa mahāmunīn |
ghātayiṣyāmi tadrakṣo vyapagacchatu vo bhayam || 7-54-6||

RMY 7-54-7

तथा तेषां प्रतिज्ञाय मुनीनामुग्रतेजसाम् ।
स भ्रातॄन्सहितान्सर्वानुवाच रघुनन्दनः ॥ ७-५४-७॥
tathā teṣāṃ pratijñāya munīnāmugratejasām |
sa bhrātṝnsahitānsarvānuvāca raghunandanaḥ || 7-54-7||

RMY 7-54-8

को हन्ता लवणं वीराः कस्यांशः स विधीयताम् ।
भरतस्य महाबाहोः शत्रुघ्नस्याथ वा पुनः ॥ ७-५४-८॥
ko hantā lavaṇaṃ vīrāḥ kasyāṃśaḥ sa vidhīyatām |
bharatasya mahābāhoḥ śatrughnasyātha vā punaḥ || 7-54-8||

RMY 7-54-9

राघवेणैवमुक्तस्तु भरतो वाक्यमब्रवीत् ।
अहमेनं वधिष्यामि ममांशः स विधीयताम् ॥ ७-५४-९॥
rāghaveṇaivamuktastu bharato vākyamabravīt |
ahamenaṃ vadhiṣyāmi mamāṃśaḥ sa vidhīyatām || 7-54-9||

RMY 7-54-10

भरतस्य वचः श्रुत्वा शौर्यवीर्यसमन्वितम् ।
लक्ष्मणावरजस्तस्थौ हित्वा सौवर्णमासनम् ॥ ७-५४-१०॥
bharatasya vacaḥ śrutvā śauryavīryasamanvitam |
lakṣmaṇāvarajastasthau hitvā sauvarṇamāsanam || 7-54-10||

RMY 7-54-11

शत्रुघ्नस्त्वब्रवीद्वाक्यं प्रणिपत्य नराधिपम् ।
कृतकर्मा महाबाहुर्मध्यमो रघुनन्दनः ॥ ७-५४-११॥
śatrughnastvabravīdvākyaṃ praṇipatya narādhipam |
kṛtakarmā mahābāhurmadhyamo raghunandanaḥ || 7-54-11||

RMY 7-54-12

आर्येण हि पुरा शून्या अयोध्या रक्षिता पुरी ।
संतापं हृदये कृत्वा आर्यस्यागमनं प्रति ॥ ७-५४-१२॥
āryeṇa hi purā śūnyā ayodhyā rakṣitā purī |
saṃtāpaṃ hṛdaye kṛtvā āryasyāgamanaṃ prati || 7-54-12||

RMY 7-54-13

दुःखानि च बहूनीह अनुभूतानि पार्थिव ।
शयानो दुःखशय्यासु नन्दिग्रामे महात्मना ॥ ७-५४-१३॥
duḥkhāni ca bahūnīha anubhūtāni pārthiva |
śayāno duḥkhaśayyāsu nandigrāme mahātmanā || 7-54-13||

RMY 7-54-14

फलमूलाशनो भूत्वा जटाचीरधरस्तथा ।
अनुभूयेदृशं दुःखमेष राघवनन्दनः ।
प्रेष्ये मयि स्थिते राजन्न भूयः क्लेशमाप्नुयात् ॥ ७-५४-१४॥
phalamūlāśano bhūtvā jaṭācīradharastathā |
anubhūyedṛśaṃ duḥkhameṣa rāghavanandanaḥ |
preṣye mayi sthite rājanna bhūyaḥ kleśamāpnuyāt || 7-54-14||

RMY 7-54-15

तथा ब्रुवति शत्रुघ्ने राघवः पुनरब्रवीत् ।
एवं भवतु काकुत्स्थ क्रियतां मम शासनम् ॥ ७-५४-१५॥
tathā bruvati śatrughne rāghavaḥ punarabravīt |
evaṃ bhavatu kākutstha kriyatāṃ mama śāsanam || 7-54-15||

RMY 7-54-16

राज्ये त्वामभिषेक्ष्यामि मधोस्तु नगरे शुभे ।
निवेशय महाबाहो भरतं यद्यवेक्षसे ॥ ७-५४-१६॥
rājye tvāmabhiṣekṣyāmi madhostu nagare śubhe |
niveśaya mahābāho bharataṃ yadyavekṣase || 7-54-16||

RMY 7-54-17

शूरस्त्वं कृतविद्यश्च समर्थः संनिवेशने ।
नगरं मधुना जुष्टं तथा जनपदाञ्शुभान् ॥ ७-५४-१७॥
śūrastvaṃ kṛtavidyaśca samarthaḥ saṃniveśane |
nagaraṃ madhunā juṣṭaṃ tathā janapadāñśubhān || 7-54-17||

RMY 7-54-18

यो हि वंशं समुत्पाट्य पार्थिवस्य पुनः क्षये ।
न विधत्ते नृपं तत्र नरकं स निगच्छति ॥ ७-५४-१८॥
yo hi vaṃśaṃ samutpāṭya pārthivasya punaḥ kṣaye |
na vidhatte nṛpaṃ tatra narakaṃ sa nigacchati || 7-54-18||

RMY 7-54-19

स त्वं हत्वा मधुसुतं लवणं पापनिश्चयम् ।
राज्यं प्रशाधि धर्मेण वाक्यं मे यद्यवेक्षसे ॥ ७-५४-१९॥
sa tvaṃ hatvā madhusutaṃ lavaṇaṃ pāpaniścayam |
rājyaṃ praśādhi dharmeṇa vākyaṃ me yadyavekṣase || 7-54-19||

RMY 7-54-20

उत्तरं च न वक्तव्यं शूर वाक्यान्तरे मम ।
बालेन पूर्वजस्याज्ञा कर्तव्या नात्र संशयः ॥ ७-५४-२०॥
uttaraṃ ca na vaktavyaṃ śūra vākyāntare mama |
bālena pūrvajasyājñā kartavyā nātra saṃśayaḥ || 7-54-20||

RMY 7-54-21

अभिषेकं च काकुत्स्थ प्रतीच्छस्व मयोद्यतम् ।
वसिष्ठप्रमुखैर्विप्रैर्विधिमन्त्रपुरस्कृतम् ॥ ७-५४-२१॥
abhiṣekaṃ ca kākutstha pratīcchasva mayodyatam |
vasiṣṭhapramukhairviprairvidhimantrapuraskṛtam || 7-54-21||

Sarga: 55/100 (20)

RMY 7-55-1

एवमुक्तस्तु रामेण परां व्रीडामुपागतः ।
शत्रुघ्नो वीर्यसंपन्नो मन्दं मन्दमुवाच ह ॥ ७-५५-१॥
evamuktastu rāmeṇa parāṃ vrīḍāmupāgataḥ |
śatrughno vīryasaṃpanno mandaṃ mandamuvāca ha || 7-55-1||

RMY 7-55-2

अवश्यं करणीयं च शासनं पुरुषर्षभ ।
तव चैव महाभाग शासनं दुरतिक्रमम् ।
अयं कामकरो राजंस्तवास्मि पुरुषर्षभ ॥ ७-५५-२॥
avaśyaṃ karaṇīyaṃ ca śāsanaṃ puruṣarṣabha |
tava caiva mahābhāga śāsanaṃ duratikramam |
ayaṃ kāmakaro rājaṃstavāsmi puruṣarṣabha || 7-55-2||

RMY 7-55-3

एवमुक्ते तु शूरेण शत्रुघ्नेन महात्मना ।
उवाच रामः संहृष्टो लक्ष्मणं भरतं तथा ॥ ७-५५-३॥
evamukte tu śūreṇa śatrughnena mahātmanā |
uvāca rāmaḥ saṃhṛṣṭo lakṣmaṇaṃ bharataṃ tathā || 7-55-3||

RMY 7-55-4

संभारानभिषेकस्य आनयध्वं समाहिताः ।
अद्यैव पुरुषव्याघ्रमभिषेक्ष्यामि दुर्जयम् ॥ ७-५५-४॥
saṃbhārānabhiṣekasya ānayadhvaṃ samāhitāḥ |
adyaiva puruṣavyāghramabhiṣekṣyāmi durjayam || 7-55-4||

RMY 7-55-5

पुरोधसं च काकुत्स्थौ नैगमानृत्विजस्तथा ।
मन्त्रिणश्चैव मे सर्वानानयध्वं ममाज्ञया ॥ ७-५५-५॥
purodhasaṃ ca kākutsthau naigamānṛtvijastathā |
mantriṇaścaiva me sarvānānayadhvaṃ mamājñayā || 7-55-5||

RMY 7-55-6

राज्ञः शासनमाज्ञाय तथाकुर्वन्महारथाः ।
अभिषेकसमारम्भं पुरस्कृत्य पुरोधसं ।
प्रविष्टा राजभवनं पुरंदरगृहोपमम् ॥ ७-५५-६॥
rājñaḥ śāsanamājñāya tathākurvanmahārathāḥ |
abhiṣekasamārambhaṃ puraskṛtya purodhasaṃ |
praviṣṭā rājabhavanaṃ puraṃdaragṛhopamam || 7-55-6||

RMY 7-55-7

ततोऽभिषेको ववृधे शत्रुघ्नस्य महात्मनः ।
संप्रहर्षकरः श्रीमान्राघवस्य पुरस्य च ॥ ७-५५-७॥
tato'bhiṣeko vavṛdhe śatrughnasya mahātmanaḥ |
saṃpraharṣakaraḥ śrīmānrāghavasya purasya ca || 7-55-7||

RMY 7-55-8

ततोऽभिषिक्तं शत्रुघ्नमङ्कमारोप्य राघवः ।
उवाच मधुरां वाणीं तेजस्तस्याभिपूरयन् ॥ ७-५५-८॥
tato'bhiṣiktaṃ śatrughnamaṅkamāropya rāghavaḥ |
uvāca madhurāṃ vāṇīṃ tejastasyābhipūrayan || 7-55-8||

RMY 7-55-9

अयं शरस्त्वमोघस्ते दिव्यः परपुरंजयः ।
अनेन लवणं सौम्य हन्तासि रघुनन्दन ॥ ७-५५-९॥
ayaṃ śarastvamoghaste divyaḥ parapuraṃjayaḥ |
anena lavaṇaṃ saumya hantāsi raghunandana || 7-55-9||

RMY 7-55-10

सृष्टः शरोऽयं काकुत्स्थ यदा शेते महार्णवे ।
स्वयम्भूरजितो देवो यं नापश्यन्सुरासुराः ॥ ७-५५-१०॥
sṛṣṭaḥ śaro'yaṃ kākutstha yadā śete mahārṇave |
svayambhūrajito devo yaṃ nāpaśyansurāsurāḥ || 7-55-10||

RMY 7-55-11

अदृश्यः सर्वभूतानां तेनायं हि शरोत्तमः ।
सृष्टः क्रोधाभिभूतेन विनाशार्थं दुरात्मनोः ।
मधुकैटभयोर्वीर विघाते वर्तमानयोः ॥ ७-५५-११॥
adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ tenāyaṃ hi śarottamaḥ |
sṛṣṭaḥ krodhābhibhūtena vināśārthaṃ durātmanoḥ |
madhukaiṭabhayorvīra vighāte vartamānayoḥ || 7-55-11||

RMY 7-55-12

स्रष्टुकामेन लोकांस्त्रींस्तौ चानेन हतौ युधि ।
अनेन शरमुख्येन ततो लोकांश्चकार सः ॥ ७-५५-१२॥
sraṣṭukāmena lokāṃstrīṃstau cānena hatau yudhi |
anena śaramukhyena tato lokāṃścakāra saḥ || 7-55-12||

RMY 7-55-13

नायं मया शरः पूर्वं रावणस्य वधार्थिना ।
मुक्तः शत्रुघ्न भूतानां महांस्त्रासो भवेदिति ॥ ७-५५-१३॥
nāyaṃ mayā śaraḥ pūrvaṃ rāvaṇasya vadhārthinā |
muktaḥ śatrughna bhūtānāṃ mahāṃstrāso bhavediti || 7-55-13||

RMY 7-55-14

यच्च तस्य महच्छूलं त्र्यम्बकेण महात्मना ।
दत्तं शत्रुविनाशाय मधोरायुधमुत्तमम् ॥ ७-५५-१४॥
yacca tasya mahacchūlaṃ tryambakeṇa mahātmanā |
dattaṃ śatruvināśāya madhorāyudhamuttamam || 7-55-14||

RMY 7-55-15

तत्संनिक्षिप्य भवने पूज्यमानं पुनः पुनः ।
दिशः सर्वाः समालोक्य प्राप्नोत्याहारमात्मनः ॥ ७-५५-१५॥
tatsaṃnikṣipya bhavane pūjyamānaṃ punaḥ punaḥ |
diśaḥ sarvāḥ samālokya prāpnotyāhāramātmanaḥ || 7-55-15||

RMY 7-55-16

यदा तु युद्धमाकाङ्क्षन्कश्चिदेनं समाह्वयेत् ।
तदा शूलं गृहीत्वा तद्भस्म रक्षः करोति तम् ॥ ७-५५-१६॥
yadā tu yuddhamākāṅkṣankaścidenaṃ samāhvayet |
tadā śūlaṃ gṛhītvā tadbhasma rakṣaḥ karoti tam || 7-55-16||

RMY 7-55-17

स त्वं पुरुषशार्दूल तमायुधविवर्जितम् ।
अप्रविष्टपुरं पूर्वं द्वारि तिष्ठ धृतायुधः ॥ ७-५५-१७॥
sa tvaṃ puruṣaśārdūla tamāyudhavivarjitam |
apraviṣṭapuraṃ pūrvaṃ dvāri tiṣṭha dhṛtāyudhaḥ || 7-55-17||

RMY 7-55-18

अप्रविष्टं च भवनं युद्धाय पुरुषर्षभ ।
आह्वयेथा महाबाहो ततो हन्तासि राक्षसम् ॥ ७-५५-१८॥
apraviṣṭaṃ ca bhavanaṃ yuddhāya puruṣarṣabha |
āhvayethā mahābāho tato hantāsi rākṣasam || 7-55-18||

RMY 7-55-19

अन्यथा क्रियमाणे तु अवध्यः स भविष्यति ।
यदि त्वेवं कृते वीर विनाशमुपयास्यति ॥ ७-५५-१९॥
anyathā kriyamāṇe tu avadhyaḥ sa bhaviṣyati |
yadi tvevaṃ kṛte vīra vināśamupayāsyati || 7-55-19||

RMY 7-55-20

एतत्ते सर्वमाख्यातं शूलस्य च विपर्ययम् ।
श्रीमतः शितिकण्ठस्य कृत्यं हि दुरतिक्रमम् ॥ ७-५५-२०॥
etatte sarvamākhyātaṃ śūlasya ca viparyayam |
śrīmataḥ śitikaṇṭhasya kṛtyaṃ hi duratikramam || 7-55-20||

Sarga: 56/100 (17)

RMY 7-56-1

एवमुक्त्वा तु काकुत्स्थं प्रशस्य च पुनः पुनः ।
पुनरेवापरं वाक्यमुवाच रघुनन्दनः ॥ ७-५६-१॥
evamuktvā tu kākutsthaṃ praśasya ca punaḥ punaḥ |
punarevāparaṃ vākyamuvāca raghunandanaḥ || 7-56-1||

RMY 7-56-2

इमान्यश्वसहस्राणि चत्वारि पुरुषर्षभ ।
रथानां च सहस्रे द्वे गजानां शतमेव च ॥ ७-५६-२॥
imānyaśvasahasrāṇi catvāri puruṣarṣabha |
rathānāṃ ca sahasre dve gajānāṃ śatameva ca || 7-56-2||

RMY 7-56-3

अन्तरापणवीथ्यश्च नानापण्योपशोभिताः ।
अनुगच्छन्तु शत्रुघ्न तथैव नटनर्तकाः ॥ ७-५६-३॥
antarāpaṇavīthyaśca nānāpaṇyopaśobhitāḥ |
anugacchantu śatrughna tathaiva naṭanartakāḥ || 7-56-3||

RMY 7-56-4

हिरण्यस्य सुवर्णस्य अयुतं पुरुषर्षभ ।
गृहीत्वा गच्छ शत्रुघ्न पर्याप्तधनवाहनः ॥ ७-५६-४॥
hiraṇyasya suvarṇasya ayutaṃ puruṣarṣabha |
gṛhītvā gaccha śatrughna paryāptadhanavāhanaḥ || 7-56-4||

RMY 7-56-5

बलं च सुभृतं वीर हृष्टपुष्टमनुत्तमम् ।
संभाष्य संप्रदानेन रञ्जयस्व नरोत्तम ॥ ७-५६-५॥
balaṃ ca subhṛtaṃ vīra hṛṣṭapuṣṭamanuttamam |
saṃbhāṣya saṃpradānena rañjayasva narottama || 7-56-5||

RMY 7-56-6

न ह्यर्थास्तत्र तिष्ठन्ति न दारा न च बान्धवाः ।
सुप्रीतो भृत्यवर्गस्तु यत्र तिष्ठति राघव ॥ ७-५६-६॥
na hyarthāstatra tiṣṭhanti na dārā na ca bāndhavāḥ |
suprīto bhṛtyavargastu yatra tiṣṭhati rāghava || 7-56-6||

RMY 7-56-7

अतो हृष्टजनाकीर्णां प्रस्थाप्य महतीं चमूम् ।
एक एव धनुष्पानिस्तद्गच्छ त्वं मधोर्वनम् ॥ ७-५६-७॥
ato hṛṣṭajanākīrṇāṃ prasthāpya mahatīṃ camūm |
eka eva dhanuṣpānistadgaccha tvaṃ madhorvanam || 7-56-7||

RMY 7-56-8

यथा त्वां न प्रजानाति गच्छन्तं युद्धकाङ्क्षिणम् ।
लवणस्तु मधोः पुत्रस्तथा गच्छेरशङ्कितः ॥ ७-५६-८॥
yathā tvāṃ na prajānāti gacchantaṃ yuddhakāṅkṣiṇam |
lavaṇastu madhoḥ putrastathā gaccheraśaṅkitaḥ || 7-56-8||

RMY 7-56-9

न तस्य मृत्युरन्योऽस्ति कश्चिद्धि पुरुषर्षभ ।
दर्शनं योऽभिगच्छेत स वध्यो लवणेन हि ॥ ७-५६-९॥
na tasya mṛtyuranyo'sti kaściddhi puruṣarṣabha |
darśanaṃ yo'bhigaccheta sa vadhyo lavaṇena hi || 7-56-9||

RMY 7-56-10

स ग्रीष्मे व्यपयाते तु वर्षरात्र उपस्थिते ।
हन्यास्त्वं लवणं सौम्य स हि कालोऽस्य दुर्मतेः ॥ ७-५६-१०॥
sa grīṣme vyapayāte tu varṣarātra upasthite |
hanyāstvaṃ lavaṇaṃ saumya sa hi kālo'sya durmateḥ || 7-56-10||

RMY 7-56-11

महर्षींस्तु पुरस्कृत्य प्रयान्तु तव सैनिकाः ।
यथा ग्रीष्मावशेषेण तरेयुर्जाह्नवीजलम् ॥ ७-५६-११॥
maharṣīṃstu puraskṛtya prayāntu tava sainikāḥ |
yathā grīṣmāvaśeṣeṇa tareyurjāhnavījalam || 7-56-11||

RMY 7-56-12

ततः स्थाप्य बलं सर्वं नदीतीरे समाहितः ।
अग्रतो धनुषा सार्धं गच्छ त्वं लघुविक्रम ॥ ७-५६-१२॥
tataḥ sthāpya balaṃ sarvaṃ nadītīre samāhitaḥ |
agrato dhanuṣā sārdhaṃ gaccha tvaṃ laghuvikrama || 7-56-12||

RMY 7-56-13

एवमुक्तस्तु रामेण शत्रुघ्नस्तान्महाबलान् ।
सेनामुख्यान्समानीय ततो वाक्यमुवाच ह ॥ ७-५६-१३॥
evamuktastu rāmeṇa śatrughnastānmahābalān |
senāmukhyānsamānīya tato vākyamuvāca ha || 7-56-13||

RMY 7-56-14

एते वो गणिता वासा यत्र यत्र निवत्स्यथ ।
स्थातव्यं चाविरोधेन यथा बाधा न कस्यचित् ॥ ७-५६-१४॥
ete vo gaṇitā vāsā yatra yatra nivatsyatha |
sthātavyaṃ cāvirodhena yathā bādhā na kasyacit || 7-56-14||

RMY 7-56-15

तथा तांस्तु समाज्ञाप्य निर्याप्य च महद्बलम् ।
कौसल्यां च सुमित्रां च कैकेयीं चाभ्यवादयत् ॥ ७-५६-१५॥
tathā tāṃstu samājñāpya niryāpya ca mahadbalam |
kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca kaikeyīṃ cābhyavādayat || 7-56-15||

RMY 7-56-16

रामं प्रदक्षिणं कृत्वा शिरसाभिप्रणम्य च ।
रामेण चाभ्यनुज्ञातः शत्रुघ्नः शत्रुतापनः ॥ ७-५६-१६॥
rāmaṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā śirasābhipraṇamya ca |
rāmeṇa cābhyanujñātaḥ śatrughnaḥ śatrutāpanaḥ || 7-56-16||

RMY 7-56-17

लक्ष्मणं भरतं चैव प्रणिपत्य कृताञ्जलिः ।
पुरोधसं वसिष्ठं च शत्रुघ्नः प्रयतात्मवान् ।
प्रदक्षिणमथो कृत्वा निर्जगाम महाबलः ॥ ७-५६-१७॥
lakṣmaṇaṃ bharataṃ caiva praṇipatya kṛtāñjaliḥ |
purodhasaṃ vasiṣṭhaṃ ca śatrughnaḥ prayatātmavān |
pradakṣiṇamatho kṛtvā nirjagāma mahābalaḥ || 7-56-17||

Sarga: 57/100 (35)

RMY 7-57-1

प्रस्थाप्य तद्बलं सर्वं मासमात्रोषितः पथि ।
एक एवाशु शत्रुघ्नो जगाम त्वरितस्तदा ॥ ७-५७-१॥
prasthāpya tadbalaṃ sarvaṃ māsamātroṣitaḥ pathi |
eka evāśu śatrughno jagāma tvaritastadā || 7-57-1||

RMY 7-57-2

द्विरात्रमन्तरे शूर उष्य राघवनन्दनः ।
वाल्मीकेराश्रमं पुण्यमगच्छद्वासमुत्तमम् ॥ ७-५७-२॥
dvirātramantare śūra uṣya rāghavanandanaḥ |
vālmīkerāśramaṃ puṇyamagacchadvāsamuttamam || 7-57-2||

RMY 7-57-3

सोऽभिवाद्य महात्मानं वाल्मीकिं मुनिसत्तमम् ।
कृताञ्जलिरथो भूत्वा वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ७-५७-३॥
so'bhivādya mahātmānaṃ vālmīkiṃ munisattamam |
kṛtāñjaliratho bhūtvā vākyametaduvāca ha || 7-57-3||

RMY 7-57-4

भगवन्वस्तुमिच्छामि गुरोः कृत्यादिहागतः ।
श्वः प्रभाते गमिष्यामि प्रतीचीं वारुणीं दिशम् ॥ ७-५७-४॥
bhagavanvastumicchāmi guroḥ kṛtyādihāgataḥ |
śvaḥ prabhāte gamiṣyāmi pratīcīṃ vāruṇīṃ diśam || 7-57-4||

RMY 7-57-5

शत्रुघ्नस्य वचः श्रुत्वा प्रहस्य मुनिपुंगवः ।
प्रत्युवाच महात्मानं स्वागतं ते महायशः ॥ ७-५७-५॥
śatrughnasya vacaḥ śrutvā prahasya munipuṃgavaḥ |
pratyuvāca mahātmānaṃ svāgataṃ te mahāyaśaḥ || 7-57-5||

RMY 7-57-6

स्वमाश्रममिदं सौम्य राघवाणां कुलस्य ह ।
आसनं पाद्यमर्घ्यं च निर्विशङ्कः प्रतीच्छ मे ॥ ७-५७-६॥
svamāśramamidaṃ saumya rāghavāṇāṃ kulasya ha |
āsanaṃ pādyamarghyaṃ ca nirviśaṅkaḥ pratīccha me || 7-57-6||

RMY 7-57-7

प्रतिगृह्य ततः पूजां फलमूलं च भोजनम् ।
भक्षयामास काकुत्स्थस्तृप्तिं च परमां गतः ॥ ७-५७-७॥
pratigṛhya tataḥ pūjāṃ phalamūlaṃ ca bhojanam |
bhakṣayāmāsa kākutsthastṛptiṃ ca paramāṃ gataḥ || 7-57-7||

RMY 7-57-8

स तु भुक्त्वा महाबाहुर्महर्षिं तमुवाच ह ।
पूर्वं यज्ञविभूतीयं कस्याश्रमसमीपतः ॥ ७-५७-८॥
sa tu bhuktvā mahābāhurmaharṣiṃ tamuvāca ha |
pūrvaṃ yajñavibhūtīyaṃ kasyāśramasamīpataḥ || 7-57-8||

RMY 7-57-9

तस्य तद्भाषितं श्रुत्वा वाल्मीकिर्वाक्यमब्रवीत् ।
शत्रुघ्न शृणु यस्येदं बभूवायतनं पुरा ॥ ७-५७-९॥
tasya tadbhāṣitaṃ śrutvā vālmīkirvākyamabravīt |
śatrughna śṛṇu yasyedaṃ babhūvāyatanaṃ purā || 7-57-9||

RMY 7-57-10

युष्माकं पूर्वको राजा सुदासस्य महात्मनः ।
पुत्रो मित्रसहो नाम वीर्यवानतिधार्मिकः ॥ ७-५७-१०॥
yuṣmākaṃ pūrvako rājā sudāsasya mahātmanaḥ |
putro mitrasaho nāma vīryavānatidhārmikaḥ || 7-57-10||

RMY 7-57-11

स बाल एव सौदासो मृगयामुपचक्रमे ।
चञ्चूर्यमाणं ददृशे स शूरो राक्षसद्वयम् ॥ ७-५७-११॥
sa bāla eva saudāso mṛgayāmupacakrame |
cañcūryamāṇaṃ dadṛśe sa śūro rākṣasadvayam || 7-57-11||

RMY 7-57-12

शार्दूलरूपिणौ घोरौ मृगान्बहुसहस्रशः ।
भक्षयाणावसंतुष्टौ पर्याप्तिं च न जग्मतुः ॥ ७-५७-१२॥
śārdūlarūpiṇau ghorau mṛgānbahusahasraśaḥ |
bhakṣayāṇāvasaṃtuṣṭau paryāptiṃ ca na jagmatuḥ || 7-57-12||

RMY 7-57-13

स तु तौ राक्षसौ दृष्ट्वा निर्मृगं च वनं कृतम् ।
क्रोधेन महताविष्टो जघानैकं महेषुणा ॥ ७-५७-१३॥
sa tu tau rākṣasau dṛṣṭvā nirmṛgaṃ ca vanaṃ kṛtam |
krodhena mahatāviṣṭo jaghānaikaṃ maheṣuṇā || 7-57-13||

RMY 7-57-14

विनिपात्य तमेकं तु सौदासः पुरुषर्षभः ।
विज्वरो विगतामर्षो हतं रक्षोऽभ्यवैक्षत ॥ ७-५७-१४॥
vinipātya tamekaṃ tu saudāsaḥ puruṣarṣabhaḥ |
vijvaro vigatāmarṣo hataṃ rakṣo'bhyavaikṣata || 7-57-14||

RMY 7-57-15

निरीक्षमाणं तं दृष्ट्वा सहायस्तस्य रक्षसः ।
संतापमकरोद्घोरं सौदासं चेदमब्रवीत् ॥ ७-५७-१५॥
nirīkṣamāṇaṃ taṃ dṛṣṭvā sahāyastasya rakṣasaḥ |
saṃtāpamakarodghoraṃ saudāsaṃ cedamabravīt || 7-57-15||

RMY 7-57-16

यस्मादनपराद्धं त्वं सहायं मम जघ्निवान् ।
तस्मात्तवापि पापिष्ठ प्रदास्यामि प्रतिक्रियाम् ॥ ७-५७-१६॥
yasmādanaparāddhaṃ tvaṃ sahāyaṃ mama jaghnivān |
tasmāttavāpi pāpiṣṭha pradāsyāmi pratikriyām || 7-57-16||

RMY 7-57-17

एवमुक्त्वा तु तं रक्षस्तत्रैवान्तरधीयत ।
कालपर्याययोगेन राजा मित्रसहोऽभवत् ॥ ७-५७-१७॥
evamuktvā tu taṃ rakṣastatraivāntaradhīyata |
kālaparyāyayogena rājā mitrasaho'bhavat || 7-57-17||

RMY 7-57-18

राजापि यजते यज्ञं तस्याश्रमसमीपतः ।
अश्वमेधं महायज्ञं तं वसिष्ठोऽभ्यपालयत् ॥ ७-५७-१८॥
rājāpi yajate yajñaṃ tasyāśramasamīpataḥ |
aśvamedhaṃ mahāyajñaṃ taṃ vasiṣṭho'bhyapālayat || 7-57-18||

RMY 7-57-19

तत्र यज्ञो महानासीद्बहुवर्षगणायुतान् ।
समृद्धः परया लक्ष्म्या देवयज्ञसमोऽभवत् ॥ ७-५७-१९॥
tatra yajño mahānāsīdbahuvarṣagaṇāyutān |
samṛddhaḥ parayā lakṣmyā devayajñasamo'bhavat || 7-57-19||

RMY 7-57-20

अथावसाने यज्ञस्य पूर्ववैरमनुस्मरन् ।
वसिष्ठरूपी राजानमिति होवाच राक्षसः ॥ ७-५७-२०॥
athāvasāne yajñasya pūrvavairamanusmaran |
vasiṣṭharūpī rājānamiti hovāca rākṣasaḥ || 7-57-20||

RMY 7-57-21

अद्य यज्ञावसानान्ते सामिषं भोजनं मम ।
दीयतामिति शीघ्रं वै नात्र कार्या विचारणा ॥ ७-५७-२१॥
adya yajñāvasānānte sāmiṣaṃ bhojanaṃ mama |
dīyatāmiti śīghraṃ vai nātra kāryā vicāraṇā || 7-57-21||

RMY 7-57-22

तच्छ्रुत्वा व्याहृतं वाक्यं रक्षसा कामरूपिणा ।
भक्षसंस्कारकुशलमुवाच पृथिवीपतिः ॥ ७-५७-२२॥
tacchrutvā vyāhṛtaṃ vākyaṃ rakṣasā kāmarūpiṇā |
bhakṣasaṃskārakuśalamuvāca pṛthivīpatiḥ || 7-57-22||

RMY 7-57-23

हविष्यं सामिषं स्वादु यथा भवति भोजनम् ।
तथा कुरुष्व शीघ्रं वै परितुष्येद्यथा गुरुः ॥ ७-५७-२३॥
haviṣyaṃ sāmiṣaṃ svādu yathā bhavati bhojanam |
tathā kuruṣva śīghraṃ vai parituṣyedyathā guruḥ || 7-57-23||

RMY 7-57-24

शासनात्पार्थिवेन्द्रस्य सूदः संभ्रान्तमानसः ।
स च रक्षः पुनस्तत्र सूदवेषमथाकरोत् ॥ ७-५७-२४॥
śāsanātpārthivendrasya sūdaḥ saṃbhrāntamānasaḥ |
sa ca rakṣaḥ punastatra sūdaveṣamathākarot || 7-57-24||

RMY 7-57-25

स मानुषमथो मांसं पार्थिवाय न्यवेदयत् ।
इदं स्वादु हविष्यं च सामिषं चान्नमाहृतम् ॥ ७-५७-२५॥
sa mānuṣamatho māṃsaṃ pārthivāya nyavedayat |
idaṃ svādu haviṣyaṃ ca sāmiṣaṃ cānnamāhṛtam || 7-57-25||

RMY 7-57-26

स भोजनं वसिष्ठाय पत्न्या सार्धमुपाहरत् ।
मदयन्त्या नरव्याघ्र सामिषं रक्षसा हृतम् ॥ ७-५७-२६॥
sa bhojanaṃ vasiṣṭhāya patnyā sārdhamupāharat |
madayantyā naravyāghra sāmiṣaṃ rakṣasā hṛtam || 7-57-26||

RMY 7-57-27

ज्ञात्वा तदामिषं विप्रो मानुषं भोजनाहृतम् ।
क्रोधेन महताविष्टो व्याहर्तुमुपचक्रमे ॥ ७-५७-२७॥
jñātvā tadāmiṣaṃ vipro mānuṣaṃ bhojanāhṛtam |
krodhena mahatāviṣṭo vyāhartumupacakrame || 7-57-27||

RMY 7-57-28

यस्मात्त्वं भोजनं राजन्ममैतद्दातुमिच्छसि ।
तस्माद्भोजनमेतत्ते भविष्यति न संशयः ॥ ७-५७-२८॥
yasmāttvaṃ bhojanaṃ rājanmamaitaddātumicchasi |
tasmādbhojanametatte bhaviṣyati na saṃśayaḥ || 7-57-28||

RMY 7-57-29

स राजा सह पत्न्या वै प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः ।
पुनर्वसिष्ठं प्रोवाच यदुक्तं ब्रह्मरूपिणा ॥ ७-५७-२९॥
sa rājā saha patnyā vai praṇipatya muhurmuhuḥ |
punarvasiṣṭhaṃ provāca yaduktaṃ brahmarūpiṇā || 7-57-29||

RMY 7-57-30

तच्छ्रुता पार्थिवेन्द्रस्य रक्षसा विकृतं च तत् ।
पुनः प्रोवाच राजानं वसिष्ठः पुरुषर्षभम् ॥ ७-५७-३०॥
tacchrutā pārthivendrasya rakṣasā vikṛtaṃ ca tat |
punaḥ provāca rājānaṃ vasiṣṭhaḥ puruṣarṣabham || 7-57-30||

RMY 7-57-31

मया रोषपरीतेन यदिदं व्याहृतं वचः ।
नैतच्छक्यं वृथा कर्तुं प्रदास्यामि च ते वरम् ॥ ७-५७-३१॥
mayā roṣaparītena yadidaṃ vyāhṛtaṃ vacaḥ |
naitacchakyaṃ vṛthā kartuṃ pradāsyāmi ca te varam || 7-57-31||

RMY 7-57-32

कालो द्वादश वर्षाणि शापस्यास्य भविष्यति ।
मत्प्रसादाच्च राजेन्द्र अतीतं न स्मरिष्यसि ॥ ७-५७-३२॥
kālo dvādaśa varṣāṇi śāpasyāsya bhaviṣyati |
matprasādācca rājendra atītaṃ na smariṣyasi || 7-57-32||

RMY 7-57-33

एवं स राजा तं शापमुपभुज्यारिमर्दनः ।
प्रतिलेभे पुना राज्यं प्रजाश्चैवान्वपालयत् ॥ ७-५७-३३॥
evaṃ sa rājā taṃ śāpamupabhujyārimardanaḥ |
pratilebhe punā rājyaṃ prajāścaivānvapālayat || 7-57-33||

RMY 7-57-34

तस्य कल्माषपादस्य यज्ञस्यायतनं शुभम् ।
आश्रमस्य समीपेऽस्मिन्यस्मिन्पृच्छसि राघव ॥ ७-५७-३४॥
tasya kalmāṣapādasya yajñasyāyatanaṃ śubham |
āśramasya samīpe'sminyasminpṛcchasi rāghava || 7-57-34||

RMY 7-57-35

तस्य तां पार्थिवेन्द्रस्य कथां श्रुत्वा सुदारुणाम् ।
विवेश पर्णशालायां महर्षिमभिवाद्य च ॥ ७-५७-३५॥
tasya tāṃ pārthivendrasya kathāṃ śrutvā sudāruṇām |
viveśa parṇaśālāyāṃ maharṣimabhivādya ca || 7-57-35||

Sarga: 58/100 (14)

RMY 7-58-1

यामेव रात्रिं शत्रुघ्नः पर्णशालां समाविशत् ।
तामेव रात्रिं सीतापि प्रसूता दारकद्वयम् ॥ ७-५८-१॥
yāmeva rātriṃ śatrughnaḥ parṇaśālāṃ samāviśat |
tāmeva rātriṃ sītāpi prasūtā dārakadvayam || 7-58-1||

RMY 7-58-2

ततोऽर्धरात्रसमये बालका मुनिदारकाः ।
वाल्मीकेः प्रियमाचख्युः सीतायाः प्रसवं शुभम् ।
तस्य रक्षां महातेजः कुरु भूतविनाशिनीम् ॥ ७-५८-२॥
tato'rdharātrasamaye bālakā munidārakāḥ |
vālmīkeḥ priyamācakhyuḥ sītāyāḥ prasavaṃ śubham |
tasya rakṣāṃ mahātejaḥ kuru bhūtavināśinīm || 7-58-2||

RMY 7-58-3

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा मुनिर्हर्षमुपागमत् ।
भूतघ्नीं चाकरोत्ताभ्यां रक्षां रक्षोविनाशिनीम् ॥ ७-५८-३॥
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā munirharṣamupāgamat |
bhūtaghnīṃ cākarottābhyāṃ rakṣāṃ rakṣovināśinīm || 7-58-3||

RMY 7-58-4

कुशमुष्टिमुपादाय लवं चैव तु स द्विजः ।
वाल्मीकिः प्रददौ ताभ्यां रक्षां भूतविनाशिनीम् ॥ ७-५८-४॥
kuśamuṣṭimupādāya lavaṃ caiva tu sa dvijaḥ |
vālmīkiḥ pradadau tābhyāṃ rakṣāṃ bhūtavināśinīm || 7-58-4||

RMY 7-58-5

यस्तयोः पूर्वजो जातः स कुशैर्मन्त्रसंस्कृतैः ।
निर्मार्जनीयस्तु भवेत्कुश इत्यस्य नामतः ॥ ७-५८-५॥
yastayoḥ pūrvajo jātaḥ sa kuśairmantrasaṃskṛtaiḥ |
nirmārjanīyastu bhavetkuśa ityasya nāmataḥ || 7-58-5||

RMY 7-58-6

यश्चापरो भवेत्ताभ्यां लवेन सुसमाहितः ।
निर्मार्जनीयो वृद्धाभिर्लवश्चेति स नामतः ॥ ७-५८-६॥
yaścāparo bhavettābhyāṃ lavena susamāhitaḥ |
nirmārjanīyo vṛddhābhirlavaśceti sa nāmataḥ || 7-58-6||

RMY 7-58-7

एवं कुशलवौ नाम्ना तावुभौ यमजातकौ ।
मत्कृताभ्यां च नामभ्यां ख्यातियुक्तौ भविष्यतः ॥ ७-५८-७॥
evaṃ kuśalavau nāmnā tāvubhau yamajātakau |
matkṛtābhyāṃ ca nāmabhyāṃ khyātiyuktau bhaviṣyataḥ || 7-58-7||

RMY 7-58-8

ते रक्षां जगृहुस्तां च मुनिहस्तात्समाहिताः ।
अकुर्वंश्च ततो रक्षां तयोर्विगतकल्मषाः ॥ ७-५८-८॥
te rakṣāṃ jagṛhustāṃ ca munihastātsamāhitāḥ |
akurvaṃśca tato rakṣāṃ tayorvigatakalmaṣāḥ || 7-58-8||

RMY 7-58-9

तथा तां क्रियमाणां तु रक्षां गोत्रं च नाम च ।
संकीर्तनं च रामस्य सीतायाः प्रसवौ शुभौ ॥ ७-५८-९॥
tathā tāṃ kriyamāṇāṃ tu rakṣāṃ gotraṃ ca nāma ca |
saṃkīrtanaṃ ca rāmasya sītāyāḥ prasavau śubhau || 7-58-9||

RMY 7-58-10

अर्धारात्रे तु शत्रुघ्नः शुश्राव सुमहत्प्रियम् ।
पर्णशालां गतो रात्रौ दिष्ट्या दिष्ट्येति चाब्रवीत् ॥ ७-५८-१०॥
ardhārātre tu śatrughnaḥ śuśrāva sumahatpriyam |
parṇaśālāṃ gato rātrau diṣṭyā diṣṭyeti cābravīt || 7-58-10||

RMY 7-58-11

तथा तस्य प्रहृष्टस्य शत्रुघ्नस्य महात्मनः ।
व्यतीता वार्षिकी रात्रिः श्रावणी लघुविक्रमा ॥ ७-५८-११॥
tathā tasya prahṛṣṭasya śatrughnasya mahātmanaḥ |
vyatītā vārṣikī rātriḥ śrāvaṇī laghuvikramā || 7-58-11||

RMY 7-58-12

प्रभाते तु महावीर्यः कृत्वा पौर्वाह्णिकं क्रमम् ।
मुनिं प्राञ्जलिरामन्त्र्य प्रायात्पश्चान्मुखः पुनः ॥ ७-५८-१२॥
prabhāte tu mahāvīryaḥ kṛtvā paurvāhṇikaṃ kramam |
muniṃ prāñjalirāmantrya prāyātpaścānmukhaḥ punaḥ || 7-58-12||

RMY 7-58-13

स गत्वा यमुनातीरं सप्तरात्रोषितः पथि ।
ऋषीणां पुण्यकीर्तीनामाश्रमे वासमभ्ययात् ॥ ७-५८-१३॥
sa gatvā yamunātīraṃ saptarātroṣitaḥ pathi |
ṛṣīṇāṃ puṇyakīrtīnāmāśrame vāsamabhyayāt || 7-58-13||

RMY 7-58-14

स तत्र मुनिभिः सार्धं भार्गवप्रमुखैर्नृपः ।
कथाभिर्बहुरूपाभिर्वासं चक्रे महायशाः ॥ ७-५८-१४॥
sa tatra munibhiḥ sārdhaṃ bhārgavapramukhairnṛpaḥ |
kathābhirbahurūpābhirvāsaṃ cakre mahāyaśāḥ || 7-58-14||

Sarga: 59/100 (23)

RMY 7-59-1

अथ रात्र्यां प्रवृत्तायां शत्रुघ्नो भृगुनन्दनम् ।
पप्रच्छ च्यवनं विप्रं लवणस्य बलाबलम् ॥ ७-५९-१॥
atha rātryāṃ pravṛttāyāṃ śatrughno bhṛgunandanam |
papraccha cyavanaṃ vipraṃ lavaṇasya balābalam || 7-59-1||

RMY 7-59-2

शूलस्य च बलं ब्रह्मन्के च पूर्वं निपातिताः ।
अनेन शूलमुखेन द्वन्द्वयुद्धमुपागताः ॥ ७-५९-२॥
śūlasya ca balaṃ brahmanke ca pūrvaṃ nipātitāḥ |
anena śūlamukhena dvandvayuddhamupāgatāḥ || 7-59-2||

RMY 7-59-3

तस्य तद्भाषितं श्रुत्वा शत्रुघ्नस्य महात्मनः ।
प्रत्युवाच महातेजाश्च्यवनो रघुनन्दनम् ॥ ७-५९-३॥
tasya tadbhāṣitaṃ śrutvā śatrughnasya mahātmanaḥ |
pratyuvāca mahātejāścyavano raghunandanam || 7-59-3||

RMY 7-59-4

असंख्येयानि कर्माणि यान्यस्य पुरुषर्षभ ।
इक्ष्वाकुवंशप्रभवे यद्वृत्तं तच्छृणुष्व मे ॥ ७-५९-४॥
asaṃkhyeyāni karmāṇi yānyasya puruṣarṣabha |
ikṣvākuvaṃśaprabhave yadvṛttaṃ tacchṛṇuṣva me || 7-59-4||

RMY 7-59-5

अयोध्यायां पुरा राजा युवनाश्वसुतो बली ।
मान्धाता इति विख्यातस्त्रिषु लोकेषु वीर्यवान् ॥ ७-५९-५॥
ayodhyāyāṃ purā rājā yuvanāśvasuto balī |
māndhātā iti vikhyātastriṣu lokeṣu vīryavān || 7-59-5||

RMY 7-59-6

स कृत्वा पृथिवीं कृत्स्नां शासने पृथिवीपतिः ।
सुरलोकमथो जेतुमुद्योगमकरोन्नृपः ॥ ७-५९-६॥
sa kṛtvā pṛthivīṃ kṛtsnāṃ śāsane pṛthivīpatiḥ |
suralokamatho jetumudyogamakaronnṛpaḥ || 7-59-6||

RMY 7-59-7

इन्द्रस्य तु भयं तीव्रं सुराणां च महात्मनाम् ।
मान्धातरि कृतोद्योगे देवलोकजिगीषया ॥ ७-५९-७॥
indrasya tu bhayaṃ tīvraṃ surāṇāṃ ca mahātmanām |
māndhātari kṛtodyoge devalokajigīṣayā || 7-59-7||

RMY 7-59-8

अर्धासनेन शक्रस्य राज्यार्धेन च पार्थिवः ।
वन्द्यमानः सुरगणैः प्रतिज्ञामध्यरोहत ॥ ७-५९-८॥
ardhāsanena śakrasya rājyārdhena ca pārthivaḥ |
vandyamānaḥ suragaṇaiḥ pratijñāmadhyarohata || 7-59-8||

RMY 7-59-9

तस्य पापमभिप्रायं विदित्वा पाकशासनः ।
सान्त्वपूर्वमिदं वाक्यमुवाच युवनाश्वजम् ॥ ७-५९-९॥
tasya pāpamabhiprāyaṃ viditvā pākaśāsanaḥ |
sāntvapūrvamidaṃ vākyamuvāca yuvanāśvajam || 7-59-9||

RMY 7-59-10

राजा त्वं मानुषे लोके न तावत्पुरुषर्षभ ।
अकृत्वा पृथिवीं वश्यां देवराज्यमिहेच्छसि ॥ ७-५९-१०॥
rājā tvaṃ mānuṣe loke na tāvatpuruṣarṣabha |
akṛtvā pṛthivīṃ vaśyāṃ devarājyamihecchasi || 7-59-10||

RMY 7-59-11

यदि वीर समग्रा ते मेदिनी निखिला वशे ।
देवराज्यं कुरुष्वेह सभृत्यबलवाहनः ॥ ७-५९-११॥
yadi vīra samagrā te medinī nikhilā vaśe |
devarājyaṃ kuruṣveha sabhṛtyabalavāhanaḥ || 7-59-11||

RMY 7-59-12

इन्द्रमेवं ब्रुवाणं तु मान्धाता वाक्यमब्रवीत् ।
क्व मे शक्र प्रतिहतं शासनं पृथिवीतले ॥ ७-५९-१२॥
indramevaṃ bruvāṇaṃ tu māndhātā vākyamabravīt |
kva me śakra pratihataṃ śāsanaṃ pṛthivītale || 7-59-12||

RMY 7-59-13

तमुवाच सहस्राक्षो लवणो नाम राक्षसः ।
मधुपुत्रो मधुवने नाज्ञां ते कुरुतेऽनघ ॥ ७-५९-१३॥
tamuvāca sahasrākṣo lavaṇo nāma rākṣasaḥ |
madhuputro madhuvane nājñāṃ te kurute'nagha || 7-59-13||

RMY 7-59-14

तच्छ्रुत्वा विप्रियं घोरं सहस्राक्षेण भाषितम् ।
व्रीडितोऽवाङ्मुखो राजा व्याहर्तुं न शशाक ह ॥ ७-५९-१४॥
tacchrutvā vipriyaṃ ghoraṃ sahasrākṣeṇa bhāṣitam |
vrīḍito'vāṅmukho rājā vyāhartuṃ na śaśāka ha || 7-59-14||

RMY 7-59-15

आमन्त्र्य तु सहस्राक्षं ह्रिया किंचिदवाङ्मुखः ।
पुनरेवागमच्छ्रीमानिमं लोकं नरेश्वरः ॥ ७-५९-१५॥
āmantrya tu sahasrākṣaṃ hriyā kiṃcidavāṅmukhaḥ |
punarevāgamacchrīmānimaṃ lokaṃ nareśvaraḥ || 7-59-15||

RMY 7-59-16

स कृत्वा हृदयेऽमर्षं सभृत्यबलवाहनः ।
आजगाम मधोः पुत्रं वशे कर्तुमनिन्दितः ॥ ७-५९-१६॥
sa kṛtvā hṛdaye'marṣaṃ sabhṛtyabalavāhanaḥ |
ājagāma madhoḥ putraṃ vaśe kartumaninditaḥ || 7-59-16||

RMY 7-59-17

स काङ्क्षमाणो लवणं युद्धाय पुरुषर्षभः ।
दूतं संप्रेषयामास सकाशं लवणस्य सः ॥ ७-५९-१७॥
sa kāṅkṣamāṇo lavaṇaṃ yuddhāya puruṣarṣabhaḥ |
dūtaṃ saṃpreṣayāmāsa sakāśaṃ lavaṇasya saḥ || 7-59-17||

RMY 7-59-18

स गत्वा विप्रियाण्याह बहूनि मधुनः सुतम् ।
वदन्तमेवं तं दूतं भक्षयामास राक्षसः ॥ ७-५९-१८॥
sa gatvā vipriyāṇyāha bahūni madhunaḥ sutam |
vadantamevaṃ taṃ dūtaṃ bhakṣayāmāsa rākṣasaḥ || 7-59-18||

RMY 7-59-19

चिरायमाणे दूते तु राजा क्रोधसमन्वितः ।
अर्दयामास तद्रक्षः शरवृष्ट्या समन्ततः ॥ ७-५९-१९॥
cirāyamāṇe dūte tu rājā krodhasamanvitaḥ |
ardayāmāsa tadrakṣaḥ śaravṛṣṭyā samantataḥ || 7-59-19||

RMY 7-59-20

ततः प्रहस्य लवणः शूलं जग्राह पाणिना ।
वधाय सानुबन्धस्य मुमोचायुधमुत्तमम् ॥ ७-५९-२०॥
tataḥ prahasya lavaṇaḥ śūlaṃ jagrāha pāṇinā |
vadhāya sānubandhasya mumocāyudhamuttamam || 7-59-20||

RMY 7-59-21

तच्छूलं दीप्यमानं तु सभृत्यबलवाहनम् ।
भस्मीकृत्य नृपं भूयो लवणस्यागमत्करम् ॥ ७-५९-२१॥
tacchūlaṃ dīpyamānaṃ tu sabhṛtyabalavāhanam |
bhasmīkṛtya nṛpaṃ bhūyo lavaṇasyāgamatkaram || 7-59-21||

RMY 7-59-22

एवं स राजा सुमहान्हतः सबलवाहनः ।
शूलस्य च बलं वीर अप्रमेयमनुत्तमम् ॥ ७-५९-२२॥
evaṃ sa rājā sumahānhataḥ sabalavāhanaḥ |
śūlasya ca balaṃ vīra aprameyamanuttamam || 7-59-22||

RMY 7-59-23

श्वः प्रभाते तु लवणं वधिष्यसि न संशयः ।
अगृहीतायुधं क्षिप्रं ध्रुवो हि विजयस्तव ॥ ७-५९-२३॥
śvaḥ prabhāte tu lavaṇaṃ vadhiṣyasi na saṃśayaḥ |
agṛhītāyudhaṃ kṣipraṃ dhruvo hi vijayastava || 7-59-23||

Sarga: 60/100 (19)

RMY 7-60-1

कथां कथयतां तेषां जयं चाकाङ्क्षतां शुभम् ।
व्यतीता रजनी शीघ्रं शत्रुघ्नस्य महात्मनः ॥ ७-६०-१॥
kathāṃ kathayatāṃ teṣāṃ jayaṃ cākāṅkṣatāṃ śubham |
vyatītā rajanī śīghraṃ śatrughnasya mahātmanaḥ || 7-60-1||

RMY 7-60-2

ततः प्रभाते विमले तस्मिन्काले स राक्षसः ।
निर्गतस्तु पुराद्वीरो भक्षाहारप्रचोदितः ॥ ७-६०-२॥
tataḥ prabhāte vimale tasminkāle sa rākṣasaḥ |
nirgatastu purādvīro bhakṣāhārapracoditaḥ || 7-60-2||

RMY 7-60-3

एतस्मिन्नन्तरे शूरः शत्रुघ्नो यमुनां नदीम् ।
तीर्त्वा मधुपुरद्वारि धनुष्पाणिरतिष्ठत ॥ ७-६०-३॥
etasminnantare śūraḥ śatrughno yamunāṃ nadīm |
tīrtvā madhupuradvāri dhanuṣpāṇiratiṣṭhata || 7-60-3||

RMY 7-60-4

ततोऽर्धदिवसे प्राप्ते क्रूरकर्मा स राक्षसः ।
आगच्छद्बहुसाहस्रं प्राणिनामुद्वहन्भरम् ॥ ७-६०-४॥
tato'rdhadivase prāpte krūrakarmā sa rākṣasaḥ |
āgacchadbahusāhasraṃ prāṇināmudvahanbharam || 7-60-4||

RMY 7-60-5

ततो ददर्श शत्रुघ्नं स्थितं द्वारि धृतायुधम् ।
तमुवाच ततो रक्षः किमनेन करिष्यसि ॥ ७-६०-५॥
tato dadarśa śatrughnaṃ sthitaṃ dvāri dhṛtāyudham |
tamuvāca tato rakṣaḥ kimanena kariṣyasi || 7-60-5||

RMY 7-60-6

ईदृशानां सहस्राणि सायुधानां नराधम ।
भक्षितानि मया रोषात्कालमाकाङ्क्षसे नु किम् ॥ ७-६०-६॥
īdṛśānāṃ sahasrāṇi sāyudhānāṃ narādhama |
bhakṣitāni mayā roṣātkālamākāṅkṣase nu kim || 7-60-6||

RMY 7-60-7

आहारश्चाप्यसंपूर्णो ममायं पुरुषाधम ।
स्वयं प्रविष्टो नु मुखं कथमासाद्य दुर्मते ॥ ७-६०-७॥
āhāraścāpyasaṃpūrṇo mamāyaṃ puruṣādhama |
svayaṃ praviṣṭo nu mukhaṃ kathamāsādya durmate || 7-60-7||

RMY 7-60-8

तस्यैवं भाषमाणस्य हसतश्च मुहुर्मुहुः ।
शत्रुघ्नो वीर्यसंपन्नो रोषादश्रूण्यवर्तयत् ॥ ७-६०-८॥
tasyaivaṃ bhāṣamāṇasya hasataśca muhurmuhuḥ |
śatrughno vīryasaṃpanno roṣādaśrūṇyavartayat || 7-60-8||

RMY 7-60-9

तस्य रोषाभिभूतस्य शत्रुघ्नस्य महात्मनः ।
तेजोमया मरीच्यस्तु सर्वगात्रैर्विनिष्पतन् ॥ ७-६०-९॥
tasya roṣābhibhūtasya śatrughnasya mahātmanaḥ |
tejomayā marīcyastu sarvagātrairviniṣpatan || 7-60-9||

RMY 7-60-10

उवाच च सुसंक्रुद्धः शत्रुघ्नस्तं निशाचरम् ।
योद्धुमिच्छामि दुर्बुद्धे द्वन्द्वयुद्धं त्वया सह ॥ ७-६०-१०॥
uvāca ca susaṃkruddhaḥ śatrughnastaṃ niśācaram |
yoddhumicchāmi durbuddhe dvandvayuddhaṃ tvayā saha || 7-60-10||

RMY 7-60-11

पुत्रो दशरथस्याहं भ्राता रामस्य धीमतः ।
शत्रुघ्नो नाम शत्रुघ्नो वधाकाङ्क्षी तवागतः ॥ ७-६०-११॥
putro daśarathasyāhaṃ bhrātā rāmasya dhīmataḥ |
śatrughno nāma śatrughno vadhākāṅkṣī tavāgataḥ || 7-60-11||

RMY 7-60-12

तस्य मे युद्धकामस्य द्वन्द्वयुद्धं प्रदीयताम् ।
शत्रुस्त्वं सर्वजीवानां न मे जीवन्गमिष्यसि ॥ ७-६०-१२॥
tasya me yuddhakāmasya dvandvayuddhaṃ pradīyatām |
śatrustvaṃ sarvajīvānāṃ na me jīvangamiṣyasi || 7-60-12||

RMY 7-60-13

तस्मिंस्तथा ब्रुवाणे तु राक्षसः प्रहसन्निव ।
प्रत्युवाच नरश्रेष्ठं दिष्ट्या प्राप्तोऽसि दुर्मते ॥ ७-६०-१३॥
tasmiṃstathā bruvāṇe tu rākṣasaḥ prahasanniva |
pratyuvāca naraśreṣṭhaṃ diṣṭyā prāpto'si durmate || 7-60-13||

RMY 7-60-14

मम मातृष्वसुर्भ्राता रावणो नाम राक्षसः ।
हतो रामेण दुर्बुद्धे स्त्रीहेतोः पुरुषाधम ॥ ७-६०-१४॥
mama mātṛṣvasurbhrātā rāvaṇo nāma rākṣasaḥ |
hato rāmeṇa durbuddhe strīhetoḥ puruṣādhama || 7-60-14||

RMY 7-60-15

तच्च सर्वं मया क्षान्तं रावणस्य कुलक्षयम् ।
अवज्ञां पुरतः कृत्वा मया यूयं विशेषतः ॥ ७-६०-१५॥
tacca sarvaṃ mayā kṣāntaṃ rāvaṇasya kulakṣayam |
avajñāṃ purataḥ kṛtvā mayā yūyaṃ viśeṣataḥ || 7-60-15||

RMY 7-60-16

न हताश्च हि मे सर्वे परिभूतास्तृणं यथा ।
भूताश्चैव भविष्याश्च यूयं च पुरुषाधमाः ॥ ७-६०-१६॥
na hatāśca hi me sarve paribhūtāstṛṇaṃ yathā |
bhūtāścaiva bhaviṣyāśca yūyaṃ ca puruṣādhamāḥ || 7-60-16||

RMY 7-60-17

तस्य ते युद्धकामस्य युद्धं दास्यामि दुर्मते ।
ईप्सितं यादृशं तुभ्यं सज्जये यावदायुधम् ॥ ७-६०-१७॥
tasya te yuddhakāmasya yuddhaṃ dāsyāmi durmate |
īpsitaṃ yādṛśaṃ tubhyaṃ sajjaye yāvadāyudham || 7-60-17||

RMY 7-60-18

तमुवाचाथ शत्रुघ्नः क्व मे जीवन्गमिष्यसि ।
दुर्बलोऽप्यागतः शत्रुर्न मोक्तव्यः कृतात्मना ॥ ७-६०-१८॥
tamuvācātha śatrughnaḥ kva me jīvangamiṣyasi |
durbalo'pyāgataḥ śatrurna moktavyaḥ kṛtātmanā || 7-60-18||

RMY 7-60-19

यो हि विक्लवया बुद्ध्या प्रसरं शत्रवे ददौ ।
स हतो मन्दबुद्धित्वाद्यथा कापुरुषस्तथा ॥ ७-६०-१९॥
yo hi viklavayā buddhyā prasaraṃ śatrave dadau |
sa hato mandabuddhitvādyathā kāpuruṣastathā || 7-60-19||

Sarga: 61/100 (38)

RMY 7-61-1

तच्छ्रुत्वा भाषितं तस्य शत्रुघ्नस्य महात्मनः ।
क्रोधमाहारयत्तीव्रं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ ७-६१-१॥
tacchrutvā bhāṣitaṃ tasya śatrughnasya mahātmanaḥ |
krodhamāhārayattīvraṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt || 7-61-1||

RMY 7-61-2

पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान्कटकटाय्य च ।
लवणो रघुशार्दूलमाह्वयामास चासकृत् ॥ ७-६१-२॥
pāṇau pāṇiṃ viniṣpiṣya dantānkaṭakaṭāyya ca |
lavaṇo raghuśārdūlamāhvayāmāsa cāsakṛt || 7-61-2||

RMY 7-61-3

तं ब्रुवाणं तथा वाक्यं लवणं घोरविक्रमम् ।
शत्रुघ्नो देव शत्रुघ्न इदं वचनमब्रवीत् ॥ ७-६१-३॥
taṃ bruvāṇaṃ tathā vākyaṃ lavaṇaṃ ghoravikramam |
śatrughno deva śatrughna idaṃ vacanamabravīt || 7-61-3||

RMY 7-61-4

शत्रुघ्नो न तदा जातो यदान्ये निर्जितास्त्वया ।
तदद्य बाणाभिहतो व्रज तं यमसादनम् ॥ ७-६१-४॥
śatrughno na tadā jāto yadānye nirjitāstvayā |
tadadya bāṇābhihato vraja taṃ yamasādanam || 7-61-4||

RMY 7-61-5

ऋषयोऽप्यद्य पापात्मन्मया त्वां निहतं रणे ।
पश्यन्तु विप्रा विद्वांसस्त्रिदशा इव रावणम् ॥ ७-६१-५॥
ṛṣayo'pyadya pāpātmanmayā tvāṃ nihataṃ raṇe |
paśyantu viprā vidvāṃsastridaśā iva rāvaṇam || 7-61-5||

RMY 7-61-6

त्वयि मद्बाणनिर्दग्धे पतितेऽद्य निशाचर ।
पुरं जनपदं चापि क्षेममेतद्भविष्यति ॥ ७-६१-६॥
tvayi madbāṇanirdagdhe patite'dya niśācara |
puraṃ janapadaṃ cāpi kṣemametadbhaviṣyati || 7-61-6||

RMY 7-61-7

अद्य मद्बाहुनिष्क्रान्तः शरो वज्रनिभाननः ।
प्रवेक्ष्यते ते हृदयं पद्ममंशुरिवार्कजः ॥ ७-६१-७॥
adya madbāhuniṣkrāntaḥ śaro vajranibhānanaḥ |
pravekṣyate te hṛdayaṃ padmamaṃśurivārkajaḥ || 7-61-7||

RMY 7-61-8

एवमुक्तो महावृक्षं लवणः क्रोधमूर्छितः ।
शत्रुघ्नोरसि चिक्षेप तं शूरः शतधाच्छिनत् ॥ ७-६१-८॥
evamukto mahāvṛkṣaṃ lavaṇaḥ krodhamūrchitaḥ |
śatrughnorasi cikṣepa taṃ śūraḥ śatadhācchinat || 7-61-8||

RMY 7-61-9

तद्दृष्ट्वा विफलं कर्म राक्षसः पुनरेव तु ।
पादपान्सुबहून्गृह्य शत्रुघ्ने व्यसृजद्बली ॥ ७-६१-९॥
taddṛṣṭvā viphalaṃ karma rākṣasaḥ punareva tu |
pādapānsubahūngṛhya śatrughne vyasṛjadbalī || 7-61-9||

RMY 7-61-10

शत्रुघ्नश्चापि तेजस्वी वृक्षानापततो बहून् ।
त्रिभिश्चतुर्भिरेकैकं चिच्छेद नतपर्वभिः ॥ ७-६१-१०॥
śatrughnaścāpi tejasvī vṛkṣānāpatato bahūn |
tribhiścaturbhirekaikaṃ ciccheda nataparvabhiḥ || 7-61-10||

RMY 7-61-11

ततो बाणमयं वर्षं व्यसृजद्राक्षसोरसि ।
शत्रुघ्नो वीर्यसंपन्नो विव्यथे न च राक्षसः ॥ ७-६१-११॥
tato bāṇamayaṃ varṣaṃ vyasṛjadrākṣasorasi |
śatrughno vīryasaṃpanno vivyathe na ca rākṣasaḥ || 7-61-11||

RMY 7-61-12

ततः प्रहस्य लवणो वृक्षमुत्पाट्य लीलया ।
शिरस्यभ्यहनच्छूरं स्रस्ताङ्गः स मुमोह वै ॥ ७-६१-१२॥
tataḥ prahasya lavaṇo vṛkṣamutpāṭya līlayā |
śirasyabhyahanacchūraṃ srastāṅgaḥ sa mumoha vai || 7-61-12||

RMY 7-61-13

तस्मिन्निपतिते वीरे हाहाकारो महानभूत् ।
ऋषीणां देव संघानां गन्धर्वाप्सरसामपि ॥ ७-६१-१३॥
tasminnipatite vīre hāhākāro mahānabhūt |
ṛṣīṇāṃ deva saṃghānāṃ gandharvāpsarasāmapi || 7-61-13||

RMY 7-61-14

तमवज्ञाय तु हतं शत्रुघ्नं भुवि पातितम् ।
रक्षो लब्धान्तरमपि न विवेश स्वमालयम् ॥ ७-६१-१४॥
tamavajñāya tu hataṃ śatrughnaṃ bhuvi pātitam |
rakṣo labdhāntaramapi na viveśa svamālayam || 7-61-14||

RMY 7-61-15

नापि शूलं प्रजग्राह तं दृष्ट्वा भुवि पातितम् ।
ततो हत इति ज्ञात्वा तान्भक्षान्समुदावहत् ॥ ७-६१-१५॥
nāpi śūlaṃ prajagrāha taṃ dṛṣṭvā bhuvi pātitam |
tato hata iti jñātvā tānbhakṣānsamudāvahat || 7-61-15||

RMY 7-61-16

मुहूर्ताल्लब्धसंज्ञस्तु पुनस्तस्थौ धृतायुधः ।
शत्रुघ्नो राक्षसद्वारि ऋषिभिः संप्रपूजितः ॥ ७-६१-१६॥
muhūrtāllabdhasaṃjñastu punastasthau dhṛtāyudhaḥ |
śatrughno rākṣasadvāri ṛṣibhiḥ saṃprapūjitaḥ || 7-61-16||

RMY 7-61-17

ततो दिव्यममोघं तं जग्राह शरमुत्तमम् ।
ज्वलन्तं तेजसा घोरं पूरयन्तं दिशो दश ॥ ७-६१-१७॥
tato divyamamoghaṃ taṃ jagrāha śaramuttamam |
jvalantaṃ tejasā ghoraṃ pūrayantaṃ diśo daśa || 7-61-17||

RMY 7-61-18

वज्राननं वज्रवेगं मेरुमन्दर गौरवम् ।
नतं पर्वसु सर्वेषु संयुगेष्वपराजितम् ॥ ७-६१-१८॥
vajrānanaṃ vajravegaṃ merumandara gauravam |
nataṃ parvasu sarveṣu saṃyugeṣvaparājitam || 7-61-18||

RMY 7-61-19

असृक्चन्दनदिग्धाङ्गं चारुपत्रं पतत्रिणम् ।
दानवेन्द्राचलेन्द्राणामसुराणां च दारुणम् ॥ ७-६१-१९॥
asṛkcandanadigdhāṅgaṃ cārupatraṃ patatriṇam |
dānavendrācalendrāṇāmasurāṇāṃ ca dāruṇam || 7-61-19||

RMY 7-61-20

तं दीप्तमिव कालाग्निं युगान्ते समुपस्थिते ।
दृष्ट्वा सर्वाणि भूतानि परित्रासमुपागमन् ॥ ७-६१-२०॥
taṃ dīptamiva kālāgniṃ yugānte samupasthite |
dṛṣṭvā sarvāṇi bhūtāni paritrāsamupāgaman || 7-61-20||

RMY 7-61-21

सदेवासुरगन्धर्वं समुनिं साप्सरोगणम् ।
जगद्धि सर्वमस्वस्थं पितामहमुपस्थितम् ॥ ७-६१-२१॥
sadevāsuragandharvaṃ samuniṃ sāpsarogaṇam |
jagaddhi sarvamasvasthaṃ pitāmahamupasthitam || 7-61-21||

RMY 7-61-22

ऊचुश्च देवदेवेशं वरदं प्रपितामहम् ।
कच्चिल्लोकक्षयो देव प्राप्तो वा युगसंकयः ॥ ७-६१-२२॥
ūcuśca devadeveśaṃ varadaṃ prapitāmaham |
kaccillokakṣayo deva prāpto vā yugasaṃkayaḥ || 7-61-22||

RMY 7-61-23

नेदृशं दृष्टपूर्वं न श्रुतं वा प्रपितामह ।
देवानां भयसंमोहो लोकानां संक्षयः प्रभो ॥ ७-६१-२३॥
nedṛśaṃ dṛṣṭapūrvaṃ na śrutaṃ vā prapitāmaha |
devānāṃ bhayasaṃmoho lokānāṃ saṃkṣayaḥ prabho || 7-61-23||

RMY 7-61-24

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा लोकपितामनः ।
भयकारणमाचष्टे देवानामभयंकरः ॥ ७-६१-२४॥
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā brahmā lokapitāmanaḥ |
bhayakāraṇamācaṣṭe devānāmabhayaṃkaraḥ || 7-61-24||

RMY 7-61-25

वधाय लवणस्याजौ शरः शत्रुघ्नधारितः ।
तेजसा यस्य सर्वे स्म संमूढाः सुरसत्तमाः ॥ ७-६१-२५॥
vadhāya lavaṇasyājau śaraḥ śatrughnadhāritaḥ |
tejasā yasya sarve sma saṃmūḍhāḥ surasattamāḥ || 7-61-25||

RMY 7-61-26

एषो हि पूर्वं देवस्य लोककर्तुः सनातनः ।
शरस्तेजोमयो वत्सा येन वै भयमागतम् ॥ ७-६१-२६॥
eṣo hi pūrvaṃ devasya lokakartuḥ sanātanaḥ |
śarastejomayo vatsā yena vai bhayamāgatam || 7-61-26||

RMY 7-61-27

एष वै कैटभस्यार्थे मधुनश्च महाशरः ।
सृष्टो महात्मना तेन वधार्थं दैत्ययोस्तयोः ॥ ७-६१-२७॥
eṣa vai kaiṭabhasyārthe madhunaśca mahāśaraḥ |
sṛṣṭo mahātmanā tena vadhārthaṃ daityayostayoḥ || 7-61-27||

RMY 7-61-28

एवमेतं प्रजानीध्वं विष्णोस्तेजोमयं शरम् ।
एषा चैव तनुः पूर्वा विष्णोस्तस्य महात्मनः ॥ ७-६१-२८॥
evametaṃ prajānīdhvaṃ viṣṇostejomayaṃ śaram |
eṣā caiva tanuḥ pūrvā viṣṇostasya mahātmanaḥ || 7-61-28||

RMY 7-61-29

इतो गच्छता पश्यध्वं वध्यमानं महात्मना ।
रामानुजेन वीरेण लवणं राक्षसोत्तमम् ॥ ७-६१-२९॥
ito gacchatā paśyadhvaṃ vadhyamānaṃ mahātmanā |
rāmānujena vīreṇa lavaṇaṃ rākṣasottamam || 7-61-29||

RMY 7-61-30

तस्य ते देवदेवस्य निशम्य मधुरां गिरम् ।
आजग्मुर्यत्र युध्येते शत्रुघ्नलवणावुभौ ॥ ७-६१-३०॥
tasya te devadevasya niśamya madhurāṃ giram |
ājagmuryatra yudhyete śatrughnalavaṇāvubhau || 7-61-30||

RMY 7-61-31

तं शरं दिव्यसंकाशं शत्रुघ्नकरधारितम् ।
ददृशुः सर्वभूतानि युगान्ताग्निमिवोत्थितम् ॥ ७-६१-३१॥
taṃ śaraṃ divyasaṃkāśaṃ śatrughnakaradhāritam |
dadṛśuḥ sarvabhūtāni yugāntāgnimivotthitam || 7-61-31||

RMY 7-61-32

आकाशमावृतं दृष्ट्वा देवैर्हि रघुनन्दनः ।
सिंहनादं मुहुः कृत्वा ददर्श लवणं पुनः ॥ ७-६१-३२॥
ākāśamāvṛtaṃ dṛṣṭvā devairhi raghunandanaḥ |
siṃhanādaṃ muhuḥ kṛtvā dadarśa lavaṇaṃ punaḥ || 7-61-32||

RMY 7-61-33

आहूतश्च ततस्तेन शत्रुघ्नेन महात्मना ।
लवणः क्रोधसंयुक्तो युद्धाय समुपस्थितः ॥ ७-६१-३३॥
āhūtaśca tatastena śatrughnena mahātmanā |
lavaṇaḥ krodhasaṃyukto yuddhāya samupasthitaḥ || 7-61-33||

RMY 7-61-34

आकर्णात्स विकृष्याथ तद्धनुर्धन्विनां वरः ।
स मुमोच महाबाणं लवणस्य महोरसि ।
उरस्तस्य विदार्याशु प्रविवेश रसातलम् ॥ ७-६१-३४॥
ākarṇātsa vikṛṣyātha taddhanurdhanvināṃ varaḥ |
sa mumoca mahābāṇaṃ lavaṇasya mahorasi |
urastasya vidāryāśu praviveśa rasātalam || 7-61-34||

RMY 7-61-35

गत्वा रसातलं दिव्यं शरो विबुधपूजितः ।
पुनरेवागमत्तूर्णमिक्ष्वाकुकुलनन्दनम् ॥ ७-६१-३५॥
gatvā rasātalaṃ divyaṃ śaro vibudhapūjitaḥ |
punarevāgamattūrṇamikṣvākukulanandanam || 7-61-35||

RMY 7-61-36

शत्रुघ्नशरनिर्भिन्नो लवणः स निशाचरः ।
पपात सहसा भूमौ वज्राहत इवाचलः ॥ ७-६१-३६॥
śatrughnaśaranirbhinno lavaṇaḥ sa niśācaraḥ |
papāta sahasā bhūmau vajrāhata ivācalaḥ || 7-61-36||

RMY 7-61-37

तच्च दिव्यं महच्छूलं हते लवणराक्षसे ।
पश्यतां सर्वभूतानां रुद्रस्य वशमन्वगात् ॥ ७-६१-३७॥
tacca divyaṃ mahacchūlaṃ hate lavaṇarākṣase |
paśyatāṃ sarvabhūtānāṃ rudrasya vaśamanvagāt || 7-61-37||

RMY 7-61-38

एकेषुपातेन भयं निहत्य लोकत्रयस्यास्य रघुप्रवीरः ।
विनिर्बभावुद्यतचापबाणस्तमः प्रणुद्येव सहस्ररश्मिः ॥ ७-६१-३८॥
ekeṣupātena bhayaṃ nihatya lokatrayasyāsya raghupravīraḥ |
vinirbabhāvudyatacāpabāṇastamaḥ praṇudyeva sahasraraśmiḥ || 7-61-38||

Sarga: 62/100 (14)

RMY 7-62-1

हते तु लवणे देवाः सेन्द्राः साग्निपुरोगमाः ।
ऊचुः सुमधुरां वाणीं शत्रुघ्नं शत्रुतापनम् ॥ ७-६२-१॥
hate tu lavaṇe devāḥ sendrāḥ sāgnipurogamāḥ |
ūcuḥ sumadhurāṃ vāṇīṃ śatrughnaṃ śatrutāpanam || 7-62-1||

RMY 7-62-2

दिष्ट्या ते विजयो वत्स दिष्ट्या लवणराक्षसः ।
हतः पुरुषशार्दूल वरं वरय राघव ॥ ७-६२-२॥
diṣṭyā te vijayo vatsa diṣṭyā lavaṇarākṣasaḥ |
hataḥ puruṣaśārdūla varaṃ varaya rāghava || 7-62-2||

RMY 7-62-3

वरदाः स्म महाबाहो सर्व एव समागताः ।
विजयाकाङ्क्षिणस्तुभ्यममोघं दर्शनं हि नः ॥ ७-६२-३॥
varadāḥ sma mahābāho sarva eva samāgatāḥ |
vijayākāṅkṣiṇastubhyamamoghaṃ darśanaṃ hi naḥ || 7-62-3||

RMY 7-62-4

देवानां भाषितं श्रुत्वा शूरो मूर्ध्नि कृताञ्जलिः ।
प्रत्युवाच महाबाहुः शत्रुघ्नः प्रयतात्मवान् ॥ ७-६२-४॥
devānāṃ bhāṣitaṃ śrutvā śūro mūrdhni kṛtāñjaliḥ |
pratyuvāca mahābāhuḥ śatrughnaḥ prayatātmavān || 7-62-4||

RMY 7-62-5

इमां मधुपुरीं रम्यां मधुरां देव निर्मिताम् ।
निवेशं प्राप्नुयां शीघ्रमेष मेऽस्तु वरो मतः ॥ ७-६२-५॥
imāṃ madhupurīṃ ramyāṃ madhurāṃ deva nirmitām |
niveśaṃ prāpnuyāṃ śīghrameṣa me'stu varo mataḥ || 7-62-5||

RMY 7-62-6

तं देवाः प्रीतमनसो बाढमित्येव राघवम् ।
भविष्यति पुरी रम्या शूरसेना न संशयः ॥ ७-६२-६॥
taṃ devāḥ prītamanaso bāḍhamityeva rāghavam |
bhaviṣyati purī ramyā śūrasenā na saṃśayaḥ || 7-62-6||

RMY 7-62-7

ते तथोक्त्वा महात्मानो दिवमारुरुहुस्तदा ।
शत्रुघ्नोऽपि महातेजास्तां सेनां समुपानयत् ॥ ७-६२-७॥
te tathoktvā mahātmāno divamāruruhustadā |
śatrughno'pi mahātejāstāṃ senāṃ samupānayat || 7-62-7||

RMY 7-62-8

सा सेना शीघ्रमागच्छच्छ्रुत्वा शत्रुघ्नशासनम् ।
निवेशनं च शत्रुघ्नः शासनेन समारभत् ॥ ७-६२-८॥
sā senā śīghramāgacchacchrutvā śatrughnaśāsanam |
niveśanaṃ ca śatrughnaḥ śāsanena samārabhat || 7-62-8||

RMY 7-62-9

सा पुरी दिव्यसंकाशा वर्षे द्वादशमे शुभा ।
निविष्टा शूरसेनानां विषयश्चाकुतोभयः ॥ ७-६२-९॥
sā purī divyasaṃkāśā varṣe dvādaśame śubhā |
niviṣṭā śūrasenānāṃ viṣayaścākutobhayaḥ || 7-62-9||

RMY 7-62-10

क्षेत्राणि सस्ययुक्तानि काले वर्षति वासवः ।
अरोगा वीरपुरुषा शत्रुघ्नभुजपालिता ॥ ७-६२-१०॥
kṣetrāṇi sasyayuktāni kāle varṣati vāsavaḥ |
arogā vīrapuruṣā śatrughnabhujapālitā || 7-62-10||

RMY 7-62-11

अर्धचन्द्रप्रतीकाशा यमुनातीरशोभिता ।
शोभिता गृहमुख्यैश्च शोभिता चत्वरापणैः ॥ ७-६२-११॥
ardhacandrapratīkāśā yamunātīraśobhitā |
śobhitā gṛhamukhyaiśca śobhitā catvarāpaṇaiḥ || 7-62-11||

RMY 7-62-12

यच्च तेन महच्छून्यं लवणेन कृतं पुरा ।
शोभयामास तद्वीरो नानापण्यसमृद्धिभिः ॥ ७-६२-१२॥
yacca tena mahacchūnyaṃ lavaṇena kṛtaṃ purā |
śobhayāmāsa tadvīro nānāpaṇyasamṛddhibhiḥ || 7-62-12||

RMY 7-62-13

तां समृद्धां समृद्धार्थः शत्रुघ्नो भरतानुजः ।
निरीक्ष्य परमप्रीतः परं हर्षमुपागमत् ॥ ७-६२-१३॥
tāṃ samṛddhāṃ samṛddhārthaḥ śatrughno bharatānujaḥ |
nirīkṣya paramaprītaḥ paraṃ harṣamupāgamat || 7-62-13||

RMY 7-62-14

तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना निवेश्य मधुरां पुरीम् ।
रामपादौ निरीक्षेयं वर्षे द्वादशमे शुभे ॥ ७-६२-१४॥
tasya buddhiḥ samutpannā niveśya madhurāṃ purīm |
rāmapādau nirīkṣeyaṃ varṣe dvādaśame śubhe || 7-62-14||

Sarga: 63/100 (17)

RMY 7-63-1

ततो द्वादशमे वर्षे शत्रुघ्नो रामपालिताम् ।
अयोध्यां चकमे गन्तुमल्पभृत्यबलानुगः ॥ ७-६३-१॥
tato dvādaśame varṣe śatrughno rāmapālitām |
ayodhyāṃ cakame gantumalpabhṛtyabalānugaḥ || 7-63-1||

RMY 7-63-2

मन्त्रिणो बलमुख्यांश्च निवर्त्य च पुरोधसं ।
जगाम रथमुख्येन हययुक्तेन भास्वता ॥ ७-६३-२॥
mantriṇo balamukhyāṃśca nivartya ca purodhasaṃ |
jagāma rathamukhyena hayayuktena bhāsvatā || 7-63-2||

RMY 7-63-3

स गत्वा गणितान्वासान्सप्ताष्टौ रघुनन्दनः ।
अयोध्यामगमत्तूर्णं राघवोत्सुकदर्शनः ॥ ७-६३-३॥
sa gatvā gaṇitānvāsānsaptāṣṭau raghunandanaḥ |
ayodhyāmagamattūrṇaṃ rāghavotsukadarśanaḥ || 7-63-3||

RMY 7-63-4

स प्रविश्य पुरीं रम्यां श्रीमानिक्ष्वाकुनन्दनः ।
प्रविवेश महाबाहुर्यत्र रामो महाद्युतिः ॥ ७-६३-४॥
sa praviśya purīṃ ramyāṃ śrīmānikṣvākunandanaḥ |
praviveśa mahābāhuryatra rāmo mahādyutiḥ || 7-63-4||

RMY 7-63-5

सोऽभिवाद्य महात्मानं ज्वलन्तमिव तेजसा ।
उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा रामं सत्यपराक्रमम् ॥ ७-६३-५॥
so'bhivādya mahātmānaṃ jvalantamiva tejasā |
uvāca prāñjalirbhūtvā rāmaṃ satyaparākramam || 7-63-5||

RMY 7-63-6

यदाज्ञप्तं महाराज सर्वं तत्कृतवानहम् ।
हतः स लवणः पापः पुरी सा च निवेशिता ॥ ७-६३-६॥
yadājñaptaṃ mahārāja sarvaṃ tatkṛtavānaham |
hataḥ sa lavaṇaḥ pāpaḥ purī sā ca niveśitā || 7-63-6||

RMY 7-63-7

द्वादशं च गतं वर्षं त्वां विना रघुनन्दन ।
नोत्सहेयमहं वस्तुं त्वया विरहितो नृप ॥ ७-६३-७॥
dvādaśaṃ ca gataṃ varṣaṃ tvāṃ vinā raghunandana |
notsaheyamahaṃ vastuṃ tvayā virahito nṛpa || 7-63-7||

RMY 7-63-8

स मे प्रसादं काकुत्स्थ कुरुष्वामितविक्रम ।
मातृहीनो यथा वत्सस्त्वां विना प्रवसाम्यहम् ॥ ७-६३-८॥
sa me prasādaṃ kākutstha kuruṣvāmitavikrama |
mātṛhīno yathā vatsastvāṃ vinā pravasāmyaham || 7-63-8||

RMY 7-63-9

एवं ब्रुवाणं शत्रुघ्नं परिष्वज्येदमब्रवीत् ।
मा विषादं कृथा वीर नैतत्क्षत्रियचेष्टितम् ॥ ७-६३-९॥
evaṃ bruvāṇaṃ śatrughnaṃ pariṣvajyedamabravīt |
mā viṣādaṃ kṛthā vīra naitatkṣatriyaceṣṭitam || 7-63-9||

RMY 7-63-10

नावसीदन्ति राजानो विप्रवासेषु राघव ।
प्रजाश्च परिपाल्या हि क्षत्रधर्मेण राघव ॥ ७-६३-१०॥
nāvasīdanti rājāno vipravāseṣu rāghava |
prajāśca paripālyā hi kṣatradharmeṇa rāghava || 7-63-10||

RMY 7-63-11

काले काले च मां वीर अयोध्यामवलोकितुम् ।
आगच्छ त्वं नरश्रेष्ठ गन्तासि च पुरं तव ॥ ७-६३-११॥
kāle kāle ca māṃ vīra ayodhyāmavalokitum |
āgaccha tvaṃ naraśreṣṭha gantāsi ca puraṃ tava || 7-63-11||

RMY 7-63-12

ममापि त्वं सुदयितः प्राणैरपि न संशयः ।
अवश्यं करणीयं च राज्यस्य परिपालनम् ॥ ७-६३-१२॥
mamāpi tvaṃ sudayitaḥ prāṇairapi na saṃśayaḥ |
avaśyaṃ karaṇīyaṃ ca rājyasya paripālanam || 7-63-12||

RMY 7-63-13

तस्मात्त्वं वस काकुत्स्थ पञ्चरात्रं मया सह ।
ऊर्ध्वं गन्तासि मधुरां सभृत्यबलवाहनः ॥ ७-६३-१३॥
tasmāttvaṃ vasa kākutstha pañcarātraṃ mayā saha |
ūrdhvaṃ gantāsi madhurāṃ sabhṛtyabalavāhanaḥ || 7-63-13||

RMY 7-63-14

रामस्यैतद्वचः श्रुत्वा धर्मयुक्तं मनोऽनुगम् ।
शत्रुघ्नो दीनया वाचा बाढमित्येव चाब्रवीत् ॥ ७-६३-१४॥
rāmasyaitadvacaḥ śrutvā dharmayuktaṃ mano'nugam |
śatrughno dīnayā vācā bāḍhamityeva cābravīt || 7-63-14||

RMY 7-63-15

स पञ्चरात्रं काकुत्स्थो राघवस्य यथाज्ञया ।
उष्य तत्र महेष्वासो गमनायोपचक्रमे ॥ ७-६३-१५॥
sa pañcarātraṃ kākutstho rāghavasya yathājñayā |
uṣya tatra maheṣvāso gamanāyopacakrame || 7-63-15||

RMY 7-63-16

आमन्त्र्य तु महात्मानं रामं सत्यपराक्रमम् ।
भरतं लक्ष्मणं चैव महारथमुपारुहत् ॥ ७-६३-१६॥
āmantrya tu mahātmānaṃ rāmaṃ satyaparākramam |
bharataṃ lakṣmaṇaṃ caiva mahārathamupāruhat || 7-63-16||

RMY 7-63-17

दूरं ताभ्यामनुगतो लक्ष्मणेन महात्मना ।
भरतेन च शत्रुघ्नो जगामाशु पुरीं तदा ॥ ७-६३-१७॥
dūraṃ tābhyāmanugato lakṣmaṇena mahātmanā |
bharatena ca śatrughno jagāmāśu purīṃ tadā || 7-63-17||

Sarga: 64/100 (15)

RMY 7-64-1

प्रस्थाप्य तु स शत्रुघ्नं भ्रातृभ्यां सह राघवः ।
प्रमुमोद सुखी राज्यं धर्मेण परिपालयन् ॥ ७-६४-१॥
prasthāpya tu sa śatrughnaṃ bhrātṛbhyāṃ saha rāghavaḥ |
pramumoda sukhī rājyaṃ dharmeṇa paripālayan || 7-64-1||

RMY 7-64-2

ततः कतिपयाहःसु वृद्धो जानपदो द्विजः ।
शवं बालमुपादाय राजद्वारमुपागमत् ॥ ७-६४-२॥
tataḥ katipayāhaḥsu vṛddho jānapado dvijaḥ |
śavaṃ bālamupādāya rājadvāramupāgamat || 7-64-2||

RMY 7-64-3

रुदन्बहुविधा वाचः स्नेहाक्षरसमन्विताः ।
असकृत्पुत्र पुत्रेति वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ७-६४-३॥
rudanbahuvidhā vācaḥ snehākṣarasamanvitāḥ |
asakṛtputra putreti vākyametaduvāca ha || 7-64-3||

RMY 7-64-4

किं नु मे दुष्कृतं कर्म पूर्वं देहान्तरे कृतम् ।
यदहं पुत्रमेकं त्वां पश्यामि निधनं गतम् ॥ ७-६४-४॥
kiṃ nu me duṣkṛtaṃ karma pūrvaṃ dehāntare kṛtam |
yadahaṃ putramekaṃ tvāṃ paśyāmi nidhanaṃ gatam || 7-64-4||

RMY 7-64-5

अप्राप्तयौवनं बालं पञ्चवर्षसमन्वितम् ।
अकाले कालमापन्नं दुःखाय मम पुत्रक ॥ ७-६४-५॥
aprāptayauvanaṃ bālaṃ pañcavarṣasamanvitam |
akāle kālamāpannaṃ duḥkhāya mama putraka || 7-64-5||

RMY 7-64-6

अल्पैरहोभिर्निधनं गमिष्यामि न संशयः ।
अहं च जननी चैव तव शोकेन पुत्रक ॥ ७-६४-६॥
alpairahobhirnidhanaṃ gamiṣyāmi na saṃśayaḥ |
ahaṃ ca jananī caiva tava śokena putraka || 7-64-6||

RMY 7-64-7

न स्मराम्यनृतं ह्युक्तं न च हिंसां स्मराम्यहम् ।
केन मे दुष्कृतेनाद्य बाल एव ममात्मजः ।
अकृत्वा पितृकार्याणि नीतो वैवस्वतक्षयम् ॥ ७-६४-७॥
na smarāmyanṛtaṃ hyuktaṃ na ca hiṃsāṃ smarāmyaham |
kena me duṣkṛtenādya bāla eva mamātmajaḥ |
akṛtvā pitṛkāryāṇi nīto vaivasvatakṣayam || 7-64-7||

RMY 7-64-8

नेदृशं दृष्टपूर्वं मे श्रुतं वा घोरदर्शनम् ।
मृत्युरप्राप्तकालानां रामस्य विषये यथा ॥ ७-६४-८॥
nedṛśaṃ dṛṣṭapūrvaṃ me śrutaṃ vā ghoradarśanam |
mṛtyuraprāptakālānāṃ rāmasya viṣaye yathā || 7-64-8||

RMY 7-64-9

रामस्य दुष्कृतं किंचिन्महदस्ति न संशयः ।
त्वं राजञ्जीवयस्वैनं बालं मृत्युवशं गतम् ॥ ७-६४-९॥
rāmasya duṣkṛtaṃ kiṃcinmahadasti na saṃśayaḥ |
tvaṃ rājañjīvayasvainaṃ bālaṃ mṛtyuvaśaṃ gatam || 7-64-9||

RMY 7-64-10

भ्रातृभिः सहितो राजन्दीर्घमायुरवाप्नुहि ।
उषिताः स्म सुखं राज्ये तवास्मिन्सुमहाबल ॥ ७-६४-१०॥
bhrātṛbhiḥ sahito rājandīrghamāyuravāpnuhi |
uṣitāḥ sma sukhaṃ rājye tavāsminsumahābala || 7-64-10||

RMY 7-64-11

संप्रत्यनाथो विषय इक्ष्वाकूणां महात्मनाम् ।
रामं नाथमिहासाद्य बालान्तकरणं नृपम् ॥ ७-६४-११॥
saṃpratyanātho viṣaya ikṣvākūṇāṃ mahātmanām |
rāmaṃ nāthamihāsādya bālāntakaraṇaṃ nṛpam || 7-64-11||

RMY 7-64-12

राजदोषैर्विपद्यन्ते प्रजा ह्यविधिपालिताः ।
असद्वृत्ते तु नृपतावकाले म्रियते जनः ॥ ७-६४-१२॥
rājadoṣairvipadyante prajā hyavidhipālitāḥ |
asadvṛtte tu nṛpatāvakāle mriyate janaḥ || 7-64-12||

RMY 7-64-13

यदा पुरेष्वयुक्तानि जना जनपदेषु च ।
कुर्वते न च रक्षास्ति तदाकालकृतं भयम् ॥ ७-६४-१३॥
yadā pureṣvayuktāni janā janapadeṣu ca |
kurvate na ca rakṣāsti tadākālakṛtaṃ bhayam || 7-64-13||

RMY 7-64-14

सुव्यक्तं राजदोषोऽयं भविष्यति न संशयः ।
पुरे जनपदे वापि तदा बालवधो ह्ययम् ॥ ७-६४-१४॥
suvyaktaṃ rājadoṣo'yaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ |
pure janapade vāpi tadā bālavadho hyayam || 7-64-14||

RMY 7-64-15

एवं बहुविधैर्वाक्यैर्निन्दयानो मुहुर्मुहुः ।
राजानं दुःखसंतप्तः सुतं तमुपगूहति ॥ ७-६४-१५॥
evaṃ bahuvidhairvākyairnindayāno muhurmuhuḥ |
rājānaṃ duḥkhasaṃtaptaḥ sutaṃ tamupagūhati || 7-64-15||

Sarga: 65/100 (26)

RMY 7-65-1

तथा तु करुणं तस्य द्विजस्य परिदेवितम् ।
शुश्राव राघवः सर्वं दुःखशोकसमन्वितम् ॥ ७-६५-१॥
tathā tu karuṇaṃ tasya dvijasya paridevitam |
śuśrāva rāghavaḥ sarvaṃ duḥkhaśokasamanvitam || 7-65-1||

RMY 7-65-2

स दुःखेन सुसंतप्तो मन्त्रिणः समुपाह्वयत् ।
वसिष्ठं वामदेवं च भ्रातॄंश्च सहनैगमान् ॥ ७-६५-२॥
sa duḥkhena susaṃtapto mantriṇaḥ samupāhvayat |
vasiṣṭhaṃ vāmadevaṃ ca bhrātṝṃśca sahanaigamān || 7-65-2||

RMY 7-65-3

ततो द्विजा वसिष्ठेन सार्धमष्टौ प्रवेशिताः ।
राजानं देवसंकाशं वर्धस्वेति ततोऽब्रुवन् ॥ ७-६५-३॥
tato dvijā vasiṣṭhena sārdhamaṣṭau praveśitāḥ |
rājānaṃ devasaṃkāśaṃ vardhasveti tato'bruvan || 7-65-3||

RMY 7-65-4

मार्कण्डेयोऽथ मौद्गल्यो वामदेवश्च काश्यपः ।
कात्यायनोऽथ जाबालिर्गौतमो नारदस्तथा ॥ ७-६५-४॥
mārkaṇḍeyo'tha maudgalyo vāmadevaśca kāśyapaḥ |
kātyāyano'tha jābālirgautamo nāradastathā || 7-65-4||

RMY 7-65-5

एते द्विजर्षभाः सर्वे आसनेषूपवेशिताः ।
मन्त्रिणो नैगमाश्चैव यथार्हमनुकूलतः ॥ ७-६५-५॥
ete dvijarṣabhāḥ sarve āsaneṣūpaveśitāḥ |
mantriṇo naigamāścaiva yathārhamanukūlataḥ || 7-65-5||

RMY 7-65-6

ताषां समुपविष्टानां सर्वेषां दीप्ततेजसाम् ।
राघवः सर्वमाचष्टे द्विजो यस्मात्प्ररोदिति ॥ ७-६५-६॥
tāṣāṃ samupaviṣṭānāṃ sarveṣāṃ dīptatejasām |
rāghavaḥ sarvamācaṣṭe dvijo yasmātpraroditi || 7-65-6||

RMY 7-65-7

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राज्ञो दीनस्य नारदः ।
प्रत्युवाच शुभं वाक्यमृषीणां संनिधौ नृपम् ॥ ७-६५-७॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā rājño dīnasya nāradaḥ |
pratyuvāca śubhaṃ vākyamṛṣīṇāṃ saṃnidhau nṛpam || 7-65-7||

RMY 7-65-8

शृणु राजन्यथाकाले प्राप्तोऽयं बालसंक्षयः ।
श्रुत्वा कर्तव्यतां वीर कुरुष्व रघुनन्दन ॥ ७-६५-८॥
śṛṇu rājanyathākāle prāpto'yaṃ bālasaṃkṣayaḥ |
śrutvā kartavyatāṃ vīra kuruṣva raghunandana || 7-65-8||

RMY 7-65-9

पुरा कृतयुगे राम ब्राह्मणा वै तपस्विनः ।
अब्राह्मणस्तदा राजन्न तपस्वी कथंचन ॥ ७-६५-९॥
purā kṛtayuge rāma brāhmaṇā vai tapasvinaḥ |
abrāhmaṇastadā rājanna tapasvī kathaṃcana || 7-65-9||

RMY 7-65-10

तस्मिन्युगे प्रज्वलिते ब्रह्मभूते अनावृते ।
अमृत्यवस्तदा सर्वे जज्ञिरे दीर्घदर्शिनः ॥ ७-६५-१०॥
tasminyuge prajvalite brahmabhūte anāvṛte |
amṛtyavastadā sarve jajñire dīrghadarśinaḥ || 7-65-10||

RMY 7-65-11

ततस्त्रेतायुगं नाम मानवानां वपुष्मताम् ।
क्षत्रिया यत्र जायन्ते पूर्वेण तपसान्विताः ॥ ७-६५-११॥
tatastretāyugaṃ nāma mānavānāṃ vapuṣmatām |
kṣatriyā yatra jāyante pūrveṇa tapasānvitāḥ || 7-65-11||

RMY 7-65-12

वीर्येण तपसा चैव तेऽधिकाः पूर्वजन्मनि ।
मानवा ये महात्मानस्तस्मिंस्त्रेतायुगे युगे ॥ ७-६५-१२॥
vīryeṇa tapasā caiva te'dhikāḥ pūrvajanmani |
mānavā ye mahātmānastasmiṃstretāyuge yuge || 7-65-12||

RMY 7-65-13

ब्रह्मक्षत्रं तु तत्सर्वं यत्पूर्वमपरं च यत् ।
युगयोरुभयोरासीत्समवीर्यसमन्वितम् ॥ ७-६५-१३॥
brahmakṣatraṃ tu tatsarvaṃ yatpūrvamaparaṃ ca yat |
yugayorubhayorāsītsamavīryasamanvitam || 7-65-13||

RMY 7-65-14

अपश्यन्तस्तु ते सर्वे विशेषमधिकं ततः ।
स्थापनं चक्रिरे तत्र चातुर्वर्ण्यस्य सर्वतः ॥ ७-६५-१४॥
apaśyantastu te sarve viśeṣamadhikaṃ tataḥ |
sthāpanaṃ cakrire tatra cāturvarṇyasya sarvataḥ || 7-65-14||

RMY 7-65-15

अधर्मः पादमेकं तु पातयत्पृथिवीतले ।
अधर्मेण हि संयुक्तास्तेन मन्दाभवन्द्विजाः ॥ ७-६५-१५॥
adharmaḥ pādamekaṃ tu pātayatpṛthivītale |
adharmeṇa hi saṃyuktāstena mandābhavandvijāḥ || 7-65-15||

RMY 7-65-16

ततः प्रादुष्कृतं पूर्वमायुषः परिनिष्ठितम् ।
शुभान्येवाचरँल्लोकाः सत्यधर्मपरायणाः ॥ ७-६५-१६॥
tataḥ prāduṣkṛtaṃ pūrvamāyuṣaḥ pariniṣṭhitam |
śubhānyevācara~llokāḥ satyadharmaparāyaṇāḥ || 7-65-16||

RMY 7-65-17

त्रेतायुगे त्ववर्तन्त ब्राह्मणाः क्षत्रियश्च ये ।
तपोऽतप्यन्त ते सर्वे शुश्रूषामपरे जनाः ॥ ७-६५-१७॥
tretāyuge tvavartanta brāhmaṇāḥ kṣatriyaśca ye |
tapo'tapyanta te sarve śuśrūṣāmapare janāḥ || 7-65-17||

RMY 7-65-18

स धर्मः परमस्तेषां वैश्यशूद्रमथागमत् ।
पूजां च सर्ववर्णानां शूद्राश्चक्रुर्विशेषतः ॥ ७-६५-१८॥
sa dharmaḥ paramasteṣāṃ vaiśyaśūdramathāgamat |
pūjāṃ ca sarvavarṇānāṃ śūdrāścakrurviśeṣataḥ || 7-65-18||

RMY 7-65-19

ततः पादमधर्मस्य द्वितीयमवतारयत् ।
ततो द्वापरसंख्या सा युगस्य समजायत ॥ ७-६५-१९॥
tataḥ pādamadharmasya dvitīyamavatārayat |
tato dvāparasaṃkhyā sā yugasya samajāyata || 7-65-19||

RMY 7-65-20

तस्मिन्द्वापरसंख्ये तु वर्तमाने युगक्षये ।
अधर्मश्चानृतं चैव ववृधे पुरुषर्षभ ॥ ७-६५-२०॥
tasmindvāparasaṃkhye tu vartamāne yugakṣaye |
adharmaścānṛtaṃ caiva vavṛdhe puruṣarṣabha || 7-65-20||

RMY 7-65-21

तस्मिन्द्वापरसंख्याते तपो वैश्यान्समाविशत् ।
न शूद्रो लभते धर्ममुग्रं तप्तं नरर्षभ ॥ ७-६५-२१॥
tasmindvāparasaṃkhyāte tapo vaiśyānsamāviśat |
na śūdro labhate dharmamugraṃ taptaṃ nararṣabha || 7-65-21||

RMY 7-65-22

हीनवर्णो नरश्रेष्ठ तप्यते सुमहत्तपः ।
भविष्या शूद्रयोन्यां हि तपश्चर्या कलौ युगे ॥ ७-६५-२२॥
hīnavarṇo naraśreṣṭha tapyate sumahattapaḥ |
bhaviṣyā śūdrayonyāṃ hi tapaścaryā kalau yuge || 7-65-22||

RMY 7-65-23

अधर्मः परमो राम द्वापरे शूद्रधारितः ।
स वै विषयपर्यन्ते तव राजन्महातपाः ।
शूद्रस्तप्यति दुर्बुद्धिस्तेन बालवधो ह्ययम् ॥ ७-६५-२३॥
adharmaḥ paramo rāma dvāpare śūdradhāritaḥ |
sa vai viṣayaparyante tava rājanmahātapāḥ |
śūdrastapyati durbuddhistena bālavadho hyayam || 7-65-23||

RMY 7-65-24

यो ह्यधर्ममकार्यं वा विषये पार्थिवस्य हि ।
करोति राजशार्दूल पुरे वा दुर्मतिर्नरः ।
क्षिप्रं हि नरकं याति स च राजा न संशयः ॥ ७-६५-२४॥
yo hyadharmamakāryaṃ vā viṣaye pārthivasya hi |
karoti rājaśārdūla pure vā durmatirnaraḥ |
kṣipraṃ hi narakaṃ yāti sa ca rājā na saṃśayaḥ || 7-65-24||

RMY 7-65-25

स त्वं पुरुषशार्दूल मार्गस्व विषयं स्वकम् ।
दुष्कृतं यत्र पश्येथास्तत्र यत्नं समाचर ॥ ७-६५-२५॥
sa tvaṃ puruṣaśārdūla mārgasva viṣayaṃ svakam |
duṣkṛtaṃ yatra paśyethāstatra yatnaṃ samācara || 7-65-25||

RMY 7-65-26

एवं ते धर्मवृद्धिश्च नृणां चायुर्विवर्धनम् ।
भविष्यति नरश्रेष्ठ बालस्यास्य च जीवितम् ॥ ७-६५-२६॥
evaṃ te dharmavṛddhiśca nṛṇāṃ cāyurvivardhanam |
bhaviṣyati naraśreṣṭha bālasyāsya ca jīvitam || 7-65-26||

Sarga: 66/100 (17)

RMY 7-66-1

नारदस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वामृतमयं यथा ।
प्रहर्षमतुलं लेभे लक्ष्मणं चेदमब्रवीत् ॥ ७-६६-१॥
nāradasya tu tadvākyaṃ śrutvāmṛtamayaṃ yathā |
praharṣamatulaṃ lebhe lakṣmaṇaṃ cedamabravīt || 7-66-1||

RMY 7-66-2

गच्छ सौम्य द्विजश्रेष्ठं समाश्वासय लक्ष्मण ।
बालस्य च शरीरं तत्तैलद्रोण्यां निधापय ॥ ७-६६-२॥
gaccha saumya dvijaśreṣṭhaṃ samāśvāsaya lakṣmaṇa |
bālasya ca śarīraṃ tattailadroṇyāṃ nidhāpaya || 7-66-2||

RMY 7-66-3

गन्धैश्च परमोदारैस्तैलैश्च सुसुगन्धिभिः ।
यथा न क्षीयते बालस्तथा सौम्य विधीयताम् ॥ ७-६६-३॥
gandhaiśca paramodāraistailaiśca susugandhibhiḥ |
yathā na kṣīyate bālastathā saumya vidhīyatām || 7-66-3||

RMY 7-66-4

यथा शरीरे बालस्य गुप्तस्याक्लिष्टकर्मणः ।
विपत्तिः परिभेदो वा भवेन्न च तथा कुरु ॥ ७-६६-४॥
yathā śarīre bālasya guptasyākliṣṭakarmaṇaḥ |
vipattiḥ paribhedo vā bhavenna ca tathā kuru || 7-66-4||

RMY 7-66-5

तथा संदिश्य काकुत्स्थो लक्ष्मणं शुभलक्षणम् ।
मनसा पुष्पकं दध्यावागच्छेति महायशाः ॥ ७-६६-५॥
tathā saṃdiśya kākutstho lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam |
manasā puṣpakaṃ dadhyāvāgaccheti mahāyaśāḥ || 7-66-5||

RMY 7-66-6

इङ्गितं स तु विज्ञाय पुष्पको हेमभूषितः ।
आजगाम मुहूर्तेन समीपं राघवस्य वै ॥ ७-६६-६॥
iṅgitaṃ sa tu vijñāya puṣpako hemabhūṣitaḥ |
ājagāma muhūrtena samīpaṃ rāghavasya vai || 7-66-6||

RMY 7-66-7

सोऽब्रवीत्प्रणतो भूत्वा अयमस्मि नराधिप ।
वश्यस्तव महाबाहो किंकरः समुपस्थितः ॥ ७-६६-७॥
so'bravītpraṇato bhūtvā ayamasmi narādhipa |
vaśyastava mahābāho kiṃkaraḥ samupasthitaḥ || 7-66-7||

RMY 7-66-8

भाषितं रुचिरं श्रुत्वा पुष्पकस्य नराधिपः ।
अभिवाद्य महर्षीस्तान्विमानं सोऽध्यरोहत ॥ ७-६६-८॥
bhāṣitaṃ ruciraṃ śrutvā puṣpakasya narādhipaḥ |
abhivādya maharṣīstānvimānaṃ so'dhyarohata || 7-66-8||

RMY 7-66-9

धनुर्गृहीत्वा तूणीं च खड्गं च रुचिरप्रभम् ।
निक्षिप्य नगरे वीरौ सौमित्रिभरतावुभौ ॥ ७-६६-९॥
dhanurgṛhītvā tūṇīṃ ca khaḍgaṃ ca ruciraprabham |
nikṣipya nagare vīrau saumitribharatāvubhau || 7-66-9||

RMY 7-66-10

प्रायात्प्रतीचीं स मरून्विचिन्वंश्च समन्ततः ।
उत्तरामगमच्छ्रीमान्दिशं हिमवदावृतम् ॥ ७-६६-१०॥
prāyātpratīcīṃ sa marūnvicinvaṃśca samantataḥ |
uttarāmagamacchrīmāndiśaṃ himavadāvṛtam || 7-66-10||

RMY 7-66-11

अपश्यमानस्तत्रापि स्वल्पमप्यथ दुष्कृतम् ।
पूर्वामपि दिशं सर्वामथापश्यन्नराधिपः ॥ ७-६६-११॥
apaśyamānastatrāpi svalpamapyatha duṣkṛtam |
pūrvāmapi diśaṃ sarvāmathāpaśyannarādhipaḥ || 7-66-11||

RMY 7-66-12

दक्षिणां दिशमाक्रामत्ततो राजर्षिनन्दनः ।
शैवलस्योत्तरे पार्श्वे ददर्श सुमहत्सरः ॥ ७-६६-१२॥
dakṣiṇāṃ diśamākrāmattato rājarṣinandanaḥ |
śaivalasyottare pārśve dadarśa sumahatsaraḥ || 7-66-12||

RMY 7-66-13

तस्मिन्सरसि तप्यन्तं तापसं सुमहत्तपः ।
ददर्श राघवः श्रीमाँल्लम्बमानमधोमुखम् ॥ ७-६६-१३॥
tasminsarasi tapyantaṃ tāpasaṃ sumahattapaḥ |
dadarśa rāghavaḥ śrīmā~llambamānamadhomukham || 7-66-13||

RMY 7-66-14

अथैनं समुपागम्य तप्यन्तं तप उत्तमम् ।
उवाच राघवो वाक्यं धन्यस्त्वमसि सुव्रत ॥ ७-६६-१४॥
athainaṃ samupāgamya tapyantaṃ tapa uttamam |
uvāca rāghavo vākyaṃ dhanyastvamasi suvrata || 7-66-14||

RMY 7-66-15

कस्यां योन्यां तपोवृद्ध वर्तसे दृढविक्रम ।
कौतूहलात्त्वां पृच्छामि रामो दाशरथिर्ह्यहम् ॥ ७-६६-१५॥
kasyāṃ yonyāṃ tapovṛddha vartase dṛḍhavikrama |
kautūhalāttvāṃ pṛcchāmi rāmo dāśarathirhyaham || 7-66-15||

RMY 7-66-16

मनीषितस्ते को न्वर्थः स्वर्गलाभो वराश्रयः ।
यमश्रित्य तपस्तप्तं श्रोतुमिच्छामि तापस ॥ ७-६६-१६॥
manīṣitaste ko nvarthaḥ svargalābho varāśrayaḥ |
yamaśritya tapastaptaṃ śrotumicchāmi tāpasa || 7-66-16||

RMY 7-66-17

ब्राह्मणो वासि भद्रं ते क्षत्रियो वासि दुर्जयः ।
वैश्यो वा यदि वा शूद्रः सत्यमेतद्ब्रवीहि मे ॥ ७-६६-१७॥
brāhmaṇo vāsi bhadraṃ te kṣatriyo vāsi durjayaḥ |
vaiśyo vā yadi vā śūdraḥ satyametadbravīhi me || 7-66-17||

Sarga: 67/100 (18)

RMY 7-67-1

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रामस्याक्लिष्टकर्मणः ।
अवाक्शिरास्तथाभूतो वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ७-६७-१॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ |
avākśirāstathābhūto vākyametaduvāca ha || 7-67-1||

RMY 7-67-2

शूद्रयोन्यां प्रसूतोऽस्मि तप उग्रं समास्थितः ।
देवत्वं प्रार्थये राम सशरीरो महायशः ॥ ७-६७-२॥
śūdrayonyāṃ prasūto'smi tapa ugraṃ samāsthitaḥ |
devatvaṃ prārthaye rāma saśarīro mahāyaśaḥ || 7-67-2||

RMY 7-67-3

न मिथ्याहं वदे राजन्देवलोकजिगीषया ।
शूद्रं मां विद्धि काकुत्स्थ शम्बूकं नाम नामतः ॥ ७-६७-३॥
na mithyāhaṃ vade rājandevalokajigīṣayā |
śūdraṃ māṃ viddhi kākutstha śambūkaṃ nāma nāmataḥ || 7-67-3||

RMY 7-67-4

भाषतस्तस्य शूद्रस्य खड्गं सुरुचिरप्रभम् ।
निष्कृष्य कोशाद्विमलं शिरश्चिच्छेद राघवः ॥ ७-६७-४॥
bhāṣatastasya śūdrasya khaḍgaṃ suruciraprabham |
niṣkṛṣya kośādvimalaṃ śiraściccheda rāghavaḥ || 7-67-4||

RMY 7-67-5

तस्मिन्मुहूर्ते बालोऽसौ जीवेन समयुज्यत ॥ ७-६७-५॥
tasminmuhūrte bālo'sau jīvena samayujyata || 7-67-5||

RMY 7-67-6

ततोऽगस्त्याश्रमपदं रामः कमललोचनः ।
स गत्वा विनयेनैव तं नत्वा मुमुदे सुखी ॥ ७-६७-६॥
tato'gastyāśramapadaṃ rāmaḥ kamalalocanaḥ |
sa gatvā vinayenaiva taṃ natvā mumude sukhī || 7-67-6||

RMY 7-67-7

सोऽभिवाद्य महात्मानं ज्वलन्तमिव तेजसा ।
आतिथ्यं परमं प्राप्य निषसाद नराधिपः ॥ ७-६७-७॥
so'bhivādya mahātmānaṃ jvalantamiva tejasā |
ātithyaṃ paramaṃ prāpya niṣasāda narādhipaḥ || 7-67-7||

RMY 7-67-8

तमुवाच महातेजाः कुम्भयोनिर्महातपाः ।
स्वागतं ते नरश्रेष्ठ दिष्ट्या प्राप्तोऽसि राघव ॥ ७-६७-८॥
tamuvāca mahātejāḥ kumbhayonirmahātapāḥ |
svāgataṃ te naraśreṣṭha diṣṭyā prāpto'si rāghava || 7-67-8||

RMY 7-67-9

त्वं मे बहुमतो राम गुणैर्बहुभिरुत्तमैः ।
अतिथिः पूजनीयश्च मम राजन्हृदि स्थितः ॥ ७-६७-९॥
tvaṃ me bahumato rāma guṇairbahubhiruttamaiḥ |
atithiḥ pūjanīyaśca mama rājanhṛdi sthitaḥ || 7-67-9||

RMY 7-67-10

सुरा हि कथयन्ति त्वामागतं शूद्रघातिनम् ।
ब्राह्मणस्य तु धर्मेण त्वया जीवापितः सुतः ॥ ७-६७-१०॥
surā hi kathayanti tvāmāgataṃ śūdraghātinam |
brāhmaṇasya tu dharmeṇa tvayā jīvāpitaḥ sutaḥ || 7-67-10||

RMY 7-67-11

उष्यतां चेह रजनीं सकाशे मम राघव ।
प्रभाते पुष्पकेण त्वं गन्ता स्वपुरमेव हि ॥ ७-६७-११॥
uṣyatāṃ ceha rajanīṃ sakāśe mama rāghava |
prabhāte puṣpakeṇa tvaṃ gantā svapurameva hi || 7-67-11||

RMY 7-67-12

इदं चाभरणं सौम्य निर्मितं विश्वकर्मणा ।
दिव्यं दिव्येन वपुषा दीप्यमानं स्वतेजसा ।
प्रतिगृह्णीष्व काकुत्स्थ मत्प्रियं कुरु राघव ॥ ७-६७-१२॥
idaṃ cābharaṇaṃ saumya nirmitaṃ viśvakarmaṇā |
divyaṃ divyena vapuṣā dīpyamānaṃ svatejasā |
pratigṛhṇīṣva kākutstha matpriyaṃ kuru rāghava || 7-67-12||

RMY 7-67-13

दत्तस्य हि पुनर्दानं सुमहत्फलमुच्यते ।
तस्मात्प्रदास्ये विधिवत्तत्प्रतीच्छ नरर्षभ ॥ ७-६७-१३॥
dattasya hi punardānaṃ sumahatphalamucyate |
tasmātpradāsye vidhivattatpratīccha nararṣabha || 7-67-13||

RMY 7-67-14

तद्रामः प्रतिजग्राह मुनेस्तस्य महात्मनः ।
दिव्यमाभरणं चित्रं प्रदीप्तमिव भास्करम् ॥ ७-६७-१४॥
tadrāmaḥ pratijagrāha munestasya mahātmanaḥ |
divyamābharaṇaṃ citraṃ pradīptamiva bhāskaram || 7-67-14||

RMY 7-67-15

प्रतिगृह्य ततो रामस्तदाभरणमुत्तमम् ।
आगमं तस्य दिव्यस्य प्रष्टुमेवोपचक्रमे ॥ ७-६७-१५॥
pratigṛhya tato rāmastadābharaṇamuttamam |
āgamaṃ tasya divyasya praṣṭumevopacakrame || 7-67-15||

RMY 7-67-16

अत्यद्भुतमिदं ब्रह्मन्वपुषा युक्तमुत्तमम् ।
कथं भगवता प्राप्तं कुतो वा केन वाहृतम् ॥ ७-६७-१६॥
atyadbhutamidaṃ brahmanvapuṣā yuktamuttamam |
kathaṃ bhagavatā prāptaṃ kuto vā kena vāhṛtam || 7-67-16||

RMY 7-67-17

कुतूहलतया ब्रह्मन्पृच्छामि त्वां महायशः ।
आश्चर्याणां बहूनां हि निधिः परमको भवान् ॥ ७-६७-१७॥
kutūhalatayā brahmanpṛcchāmi tvāṃ mahāyaśaḥ |
āścaryāṇāṃ bahūnāṃ hi nidhiḥ paramako bhavān || 7-67-17||

RMY 7-67-18

एवं ब्रुवति काकुत्स्थे मुनिर्वाक्यमथाब्रवीत् ।
शृणु राम यथावृत्तं पुरा त्रेतायुगे गते ॥ ७-६७-१८॥
evaṃ bruvati kākutsthe munirvākyamathābravīt |
śṛṇu rāma yathāvṛttaṃ purā tretāyuge gate || 7-67-18||

Sarga: 68/100 (17)

RMY 7-68-1

पुरा त्रेतायुगे ह्यासीदरण्यं बहुविस्तरम् ।
समन्ताद्योजनशतं निर्मृगं पक्षिवर्जितम् ॥ ७-६८-१॥
purā tretāyuge hyāsīdaraṇyaṃ bahuvistaram |
samantādyojanaśataṃ nirmṛgaṃ pakṣivarjitam || 7-68-1||

RMY 7-68-2

तस्मिन्निर्मानुषेऽरण्ये कुर्वाणस्तप उत्तमम् ।
अहमाक्रमितुं सौम्य तदरण्यमुपागमम् ॥ ७-६८-२॥
tasminnirmānuṣe'raṇye kurvāṇastapa uttamam |
ahamākramituṃ saumya tadaraṇyamupāgamam || 7-68-2||

RMY 7-68-3

तस्य रूपमरण्यस्य निर्देष्टुं न शशाक ह ।
फलमूलैः सुखास्वादैर्बहुरूपैश्च पादपैः ॥ ७-६८-३॥
tasya rūpamaraṇyasya nirdeṣṭuṃ na śaśāka ha |
phalamūlaiḥ sukhāsvādairbahurūpaiśca pādapaiḥ || 7-68-3||

RMY 7-68-4

तस्यारण्यस्य मध्ये तु सरो योजनमायतम् ।
पद्मोत्पलसमाकीर्णं समतिक्रान्तशैवलम् ॥ ७-६८-४॥
tasyāraṇyasya madhye tu saro yojanamāyatam |
padmotpalasamākīrṇaṃ samatikrāntaśaivalam || 7-68-4||

RMY 7-68-5

तदाश्चर्यमिवात्यर्थं सुखास्वादमनुत्तमम् ।
अरजस्कं तथाक्षोभ्यं श्रीमत्पक्षिगणायुतम् ॥ ७-६८-५॥
tadāścaryamivātyarthaṃ sukhāsvādamanuttamam |
arajaskaṃ tathākṣobhyaṃ śrīmatpakṣigaṇāyutam || 7-68-5||

RMY 7-68-6

तस्मिन्सरःसमीपे तु महदद्भुतमाश्रमम् ।
पुराणं पुण्यमत्यर्थं तपस्विजनवर्जितम् ॥ ७-६८-६॥
tasminsaraḥsamīpe tu mahadadbhutamāśramam |
purāṇaṃ puṇyamatyarthaṃ tapasvijanavarjitam || 7-68-6||

RMY 7-68-7

तत्राहमवसं रात्रिं नैदाघीं पुरुषर्षभ ।
प्रभाते काल्यमुत्थाय सरस्तदुपचक्रमे ॥ ७-६८-७॥
tatrāhamavasaṃ rātriṃ naidāghīṃ puruṣarṣabha |
prabhāte kālyamutthāya sarastadupacakrame || 7-68-7||

RMY 7-68-8

अथापश्यं शवं तत्र सुपुष्टमजरं क्वचित् ।
तिष्ठन्तं परया लक्ष्म्या तस्मिंस्तोयाशये नृप ॥ ७-६८-८॥
athāpaśyaṃ śavaṃ tatra supuṣṭamajaraṃ kvacit |
tiṣṭhantaṃ parayā lakṣmyā tasmiṃstoyāśaye nṛpa || 7-68-8||

RMY 7-68-9

तमर्थं चिन्तयानोऽहं मुहूर्तं तत्र राघव ।
विष्ठितोऽस्मि सरस्तीरे किं न्विदं स्यादिति प्रभो ॥ ७-६८-९॥
tamarthaṃ cintayāno'haṃ muhūrtaṃ tatra rāghava |
viṣṭhito'smi sarastīre kiṃ nvidaṃ syāditi prabho || 7-68-9||

RMY 7-68-10

अथापश्यं मुहूर्तात्तु दिव्यमद्भुतदर्शनम् ।
विमानं परमोदारं हंसयुक्तं मनोजवम् ॥ ७-६८-१०॥
athāpaśyaṃ muhūrtāttu divyamadbhutadarśanam |
vimānaṃ paramodāraṃ haṃsayuktaṃ manojavam || 7-68-10||

RMY 7-68-11

अत्यर्थं स्वर्गिणं तत्र विमाने रघुनन्दन ।
उपास्तेऽप्सरसां वीर सहस्रं दिव्यभूषणम् ।
गान्ति गेयानि रम्याणि वादयन्ति तथापराः ॥ ७-६८-११॥
atyarthaṃ svargiṇaṃ tatra vimāne raghunandana |
upāste'psarasāṃ vīra sahasraṃ divyabhūṣaṇam |
gānti geyāni ramyāṇi vādayanti tathāparāḥ || 7-68-11||

RMY 7-68-12

पश्यतो मे तदा राम विमानादवरुह्य च ।
तं शवं भक्षयामास स स्वर्गी रघुनन्दन ॥ ७-६८-१२॥
paśyato me tadā rāma vimānādavaruhya ca |
taṃ śavaṃ bhakṣayāmāsa sa svargī raghunandana || 7-68-12||

RMY 7-68-13

ततो भुक्त्वा यथाकामं मांसं बहु च सुष्ठु च ।
अवतीर्य सरः स्वर्गी संस्प्रष्टुमुपचक्रमे ॥ ७-६८-१३॥
tato bhuktvā yathākāmaṃ māṃsaṃ bahu ca suṣṭhu ca |
avatīrya saraḥ svargī saṃspraṣṭumupacakrame || 7-68-13||

RMY 7-68-14

उपस्पृश्य यथान्यायं स स्वर्गी पुरुषर्षभ ।
आरोढुमुपचक्राम विमानवरमुत्तमम् ॥ ७-६८-१४॥
upaspṛśya yathānyāyaṃ sa svargī puruṣarṣabha |
āroḍhumupacakrāma vimānavaramuttamam || 7-68-14||

RMY 7-68-15

तमहं देवसंकाशमारोहन्तमुदीक्ष्य वै ।
अथाहमब्रुवं वाक्यं तमेव पुरुषर्षभ ॥ ७-६८-१५॥
tamahaṃ devasaṃkāśamārohantamudīkṣya vai |
athāhamabruvaṃ vākyaṃ tameva puruṣarṣabha || 7-68-15||

RMY 7-68-16

को भवान्देवसंकाश आहारश्च विगर्हितः ।
त्वयायं भुज्यते सौम्य किं कर्थं वक्तुमर्हसि ॥ ७-६८-१६॥
ko bhavāndevasaṃkāśa āhāraśca vigarhitaḥ |
tvayāyaṃ bhujyate saumya kiṃ karthaṃ vaktumarhasi || 7-68-16||

RMY 7-68-17

आश्चर्यमीदृशो भावो भास्वरो देवसंमतः ।
आहारो गर्हितः सौम्य श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ ७-६८-१७॥
āścaryamīdṛśo bhāvo bhāsvaro devasaṃmataḥ |
āhāro garhitaḥ saumya śrotumicchāmi tattvataḥ || 7-68-17||

Sarga: 69/100 (27)

RMY 7-69-1

भुक्त्वा तु भाषितं वाक्यं मम राम शुभाक्षरम् ।
प्राञ्जलिः प्रत्युवाचेदं स स्वर्गी रघुनन्दन ॥ ७-६९-१॥
bhuktvā tu bhāṣitaṃ vākyaṃ mama rāma śubhākṣaram |
prāñjaliḥ pratyuvācedaṃ sa svargī raghunandana || 7-69-1||

RMY 7-69-2

शृणु ब्रह्मन्यथावृत्तं ममैतत्सुखदुःखयोः ।
दुरतिक्रमणीयं हि यथा पृच्छसि मां द्विज ॥ ७-६९-२॥
śṛṇu brahmanyathāvṛttaṃ mamaitatsukhaduḥkhayoḥ |
duratikramaṇīyaṃ hi yathā pṛcchasi māṃ dvija || 7-69-2||

RMY 7-69-3

पुरा वैदर्भको राजा पिता मम महायशाः ।
सुदेव इति विख्यातस्त्रिषु लोकेषु वीर्यवान् ॥ ७-६९-३॥
purā vaidarbhako rājā pitā mama mahāyaśāḥ |
sudeva iti vikhyātastriṣu lokeṣu vīryavān || 7-69-3||

RMY 7-69-4

तस्य पुत्रद्वयं ब्रह्मन्द्वाभ्यां स्त्रीभ्यामजायत ।
अहं श्वेत इति ख्यातो यवीयान्सुरथोऽभवत् ॥ ७-६९-४॥
tasya putradvayaṃ brahmandvābhyāṃ strībhyāmajāyata |
ahaṃ śveta iti khyāto yavīyānsuratho'bhavat || 7-69-4||

RMY 7-69-5

ततः पितरि स्वर्याते पौरा मामभ्यषेचयन् ।
तत्राहं कृतवान्राज्यं धर्मेण सुसमाहितः ॥ ७-६९-५॥
tataḥ pitari svaryāte paurā māmabhyaṣecayan |
tatrāhaṃ kṛtavānrājyaṃ dharmeṇa susamāhitaḥ || 7-69-5||

RMY 7-69-6

एवं वर्षसहस्राणि समतीतानि सुव्रत ।
राज्यं कारयतो ब्रह्मन्प्रजा धर्मेण रक्षतः ॥ ७-६९-६॥
evaṃ varṣasahasrāṇi samatītāni suvrata |
rājyaṃ kārayato brahmanprajā dharmeṇa rakṣataḥ || 7-69-6||

RMY 7-69-7

सोऽहं निमित्ते कस्मिंश्चिद्विज्ञातायुर्द्विजोत्तम ।
कालधर्मं हृदि न्यस्य ततो वनमुपागमम् ॥ ७-६९-७॥
so'haṃ nimitte kasmiṃścidvijñātāyurdvijottama |
kāladharmaṃ hṛdi nyasya tato vanamupāgamam || 7-69-7||

RMY 7-69-8

सोऽहं वनमिदं दुर्गं मृगपक्षिविवर्जितम् ।
तपश्चर्तुं प्रविष्टोऽस्मि समीपे सरसः शुभे ॥ ७-६९-८॥
so'haṃ vanamidaṃ durgaṃ mṛgapakṣivivarjitam |
tapaścartuṃ praviṣṭo'smi samīpe sarasaḥ śubhe || 7-69-8||

RMY 7-69-9

भ्रातरं सुरथं राज्ये अभिषिच्य नराधिपम् ।
इदं सरः समासाद्य तपस्तप्तं मया चिरम् ॥ ७-६९-९॥
bhrātaraṃ surathaṃ rājye abhiṣicya narādhipam |
idaṃ saraḥ samāsādya tapastaptaṃ mayā ciram || 7-69-9||

RMY 7-69-10

सोऽहं वर्षसहस्राणि तपस्त्रीणि महामुने ।
तप्त्वा सुदुष्करं प्राप्तो ब्रह्मलोकमनुत्तमम् ॥ ७-६९-१०॥
so'haṃ varṣasahasrāṇi tapastrīṇi mahāmune |
taptvā suduṣkaraṃ prāpto brahmalokamanuttamam || 7-69-10||

RMY 7-69-11

ततो मां स्वर्गसंस्थं वै क्षुत्पिपासे द्विजोत्तम ।
बाधेते परमोदार ततोऽहं व्यथितेन्द्रियः ॥ ७-६९-११॥
tato māṃ svargasaṃsthaṃ vai kṣutpipāse dvijottama |
bādhete paramodāra tato'haṃ vyathitendriyaḥ || 7-69-11||

RMY 7-69-12

गत्वा त्रिभुवणश्रेष्ठं पितामहमुवाच ह ।
भगवन्ब्रह्मलोकोऽयं क्षुत्पिपासाविवर्जितः ॥ ७-६९-१२॥
gatvā tribhuvaṇaśreṣṭhaṃ pitāmahamuvāca ha |
bhagavanbrahmaloko'yaṃ kṣutpipāsāvivarjitaḥ || 7-69-12||

RMY 7-69-13

कस्येयं कर्मणः प्राप्तिः क्षुत्पिपासावशोऽस्मि यत् ।
आहारः कश्च मे देव तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ ७-६९-१३॥
kasyeyaṃ karmaṇaḥ prāptiḥ kṣutpipāsāvaśo'smi yat |
āhāraḥ kaśca me deva tanme brūhi pitāmaha || 7-69-13||

RMY 7-69-14

पितामहस्तु मामाह तवाहारः सुदेवज ।
स्वादूनि स्वानि मांसानि तानि भक्षय नित्यशः ॥ ७-६९-१४॥
pitāmahastu māmāha tavāhāraḥ sudevaja |
svādūni svāni māṃsāni tāni bhakṣaya nityaśaḥ || 7-69-14||

RMY 7-69-15

स्वशरीरं त्वया पुष्टं कुर्वता तप उत्तमम् ।
अनुप्तं रोहते श्वेत न कदाचिन्महामते ॥ ७-६९-१५॥
svaśarīraṃ tvayā puṣṭaṃ kurvatā tapa uttamam |
anuptaṃ rohate śveta na kadācinmahāmate || 7-69-15||

RMY 7-69-16

दत्तं न तेऽस्ति सूक्ष्मोऽपि वने सत्त्वनिषेविते ।
तेन स्वर्गगतो वत्स बाध्यसे क्षुत्पिपासया ॥ ७-६९-१६॥
dattaṃ na te'sti sūkṣmo'pi vane sattvaniṣevite |
tena svargagato vatsa bādhyase kṣutpipāsayā || 7-69-16||

RMY 7-69-17

स त्वं सुपुष्टमाहारैः स्वशरीरमनुत्तमम् ।
भक्षयस्वामृतरसं सा ते तृप्तिर्भविष्यति ॥ ७-६९-१७॥
sa tvaṃ supuṣṭamāhāraiḥ svaśarīramanuttamam |
bhakṣayasvāmṛtarasaṃ sā te tṛptirbhaviṣyati || 7-69-17||

RMY 7-69-18

यदा तु तद्वनं श्वेत अगस्त्यः सुमहानृषिः ।
आक्रमिष्यति दुर्धर्षस्तदा कृच्छाद्विमोक्ष्यसे ॥ ७-६९-१८॥
yadā tu tadvanaṃ śveta agastyaḥ sumahānṛṣiḥ |
ākramiṣyati durdharṣastadā kṛcchādvimokṣyase || 7-69-18||

RMY 7-69-19

स हि तारयितुं सौम्य शक्तः सुरगणानपि ।
किं पुनस्त्वां महाबाहो क्षुत्पिपासावशं गतम् ॥ ७-६९-१९॥
sa hi tārayituṃ saumya śaktaḥ suragaṇānapi |
kiṃ punastvāṃ mahābāho kṣutpipāsāvaśaṃ gatam || 7-69-19||

RMY 7-69-20

सोऽहं भगवतः श्रुत्वा देवदेवस्य निश्चयम् ।
आहारं गर्हितं कुर्मि स्वशरीरं द्विजोत्तम ॥ ७-६९-२०॥
so'haṃ bhagavataḥ śrutvā devadevasya niścayam |
āhāraṃ garhitaṃ kurmi svaśarīraṃ dvijottama || 7-69-20||

RMY 7-69-21

बहून्वर्षगणान्ब्रह्मन्भुज्यमानमिदं मया ।
क्षयं नाभ्येति ब्रह्मर्षे तृप्तिश्चापि ममोत्तमा ॥ ७-६९-२१॥
bahūnvarṣagaṇānbrahmanbhujyamānamidaṃ mayā |
kṣayaṃ nābhyeti brahmarṣe tṛptiścāpi mamottamā || 7-69-21||

RMY 7-69-22

तस्य मे कृच्छ्रभूतस्य कृच्छ्रादस्माद्विमोक्षय ।
अन्येषामगतिर्ह्यत्र कुम्भयोनिमृते द्विजम् ॥ ७-६९-२२॥
tasya me kṛcchrabhūtasya kṛcchrādasmādvimokṣaya |
anyeṣāmagatirhyatra kumbhayonimṛte dvijam || 7-69-22||

RMY 7-69-23

इदमाभरणं सौम्य तारणार्थं द्विजोत्तम ।
प्रतिगृह्णीष्व ब्रह्मर्षे प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥ ७-६९-२३॥
idamābharaṇaṃ saumya tāraṇārthaṃ dvijottama |
pratigṛhṇīṣva brahmarṣe prasādaṃ kartumarhasi || 7-69-23||

RMY 7-69-24

तस्याहं स्वर्गिणो वाक्यं श्रुत्वा दुःखसमन्वितम् ।
तारणायोपजग्राह तदाभरणमुत्तमम् ॥ ७-६९-२४॥
tasyāhaṃ svargiṇo vākyaṃ śrutvā duḥkhasamanvitam |
tāraṇāyopajagrāha tadābharaṇamuttamam || 7-69-24||

RMY 7-69-25

मया प्रतिगृहीते तु तस्मिन्नाभरणे शुभे ।
मानुषः पूर्वको देहो राजर्षेः स ननाश ह ॥ ७-६९-२५॥
mayā pratigṛhīte tu tasminnābharaṇe śubhe |
mānuṣaḥ pūrvako deho rājarṣeḥ sa nanāśa ha || 7-69-25||

RMY 7-69-26

प्रनष्टे तु शरीरेऽसौ राजर्षिः परया मुदा ।
तृप्तः प्रमुदितो राजा जगाम त्रिदिवं पुनः ॥ ७-६९-२६॥
pranaṣṭe tu śarīre'sau rājarṣiḥ parayā mudā |
tṛptaḥ pramudito rājā jagāma tridivaṃ punaḥ || 7-69-26||

RMY 7-69-27

तेनेदं शक्रतुल्येन दिव्यमाभरणं मम ।
तस्मिन्निमित्ते काकुत्स्थ दत्तमद्भुतदर्शनम् ॥ ७-६९-२७॥
tenedaṃ śakratulyena divyamābharaṇaṃ mama |
tasminnimitte kākutstha dattamadbhutadarśanam || 7-69-27||

Sarga: 70/100 (19)

RMY 7-70-1

तदद्भुततमं वाक्यं श्रुत्वागस्त्यस्य राघवः ।
गौरवाद्विस्मयाच्चैव भूयः प्रष्टुं प्रचक्रमे ॥ ७-७०-१॥
tadadbhutatamaṃ vākyaṃ śrutvāgastyasya rāghavaḥ |
gauravādvismayāccaiva bhūyaḥ praṣṭuṃ pracakrame || 7-70-1||

RMY 7-70-2

भगवंस्तद्वनं घोरं तपस्तप्यति यत्र सः ।
श्वेतो वैदर्भको राजा कथं तदमृगद्विजम् ॥ ७-७०-२॥
bhagavaṃstadvanaṃ ghoraṃ tapastapyati yatra saḥ |
śveto vaidarbhako rājā kathaṃ tadamṛgadvijam || 7-70-2||

RMY 7-70-3

निःसत्त्वं च वनं जातं शून्यं मनुजवर्जितम् ।
तपश्चर्तुं प्रविष्टः स श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ ७-७०-३॥
niḥsattvaṃ ca vanaṃ jātaṃ śūnyaṃ manujavarjitam |
tapaścartuṃ praviṣṭaḥ sa śrotumicchāmi tattvataḥ || 7-70-3||

RMY 7-70-4

रामस्य भाषितं श्रुत्वा कौतूहलसमन्वितम् ।
वाक्यं परमतेजस्वी वक्तुमेवोपचक्रमे ॥ ७-७०-४॥
rāmasya bhāṣitaṃ śrutvā kautūhalasamanvitam |
vākyaṃ paramatejasvī vaktumevopacakrame || 7-70-4||

RMY 7-70-5

पुरा कृतयुगे राम मनुर्दण्डधरः प्रभुः ।
तस्य पुत्रो महानासीदिक्ष्वाकुः कुलवर्धनः ॥ ७-७०-५॥
purā kṛtayuge rāma manurdaṇḍadharaḥ prabhuḥ |
tasya putro mahānāsīdikṣvākuḥ kulavardhanaḥ || 7-70-5||

RMY 7-70-6

तं पुत्रं पूर्वके राज्ये निक्षिप्य भुवि दुर्जयम् ।
पृथिव्यां राजवंशानां भव कर्तेत्युवाच ह ॥ ७-७०-६॥
taṃ putraṃ pūrvake rājye nikṣipya bhuvi durjayam |
pṛthivyāṃ rājavaṃśānāṃ bhava kartetyuvāca ha || 7-70-6||

RMY 7-70-7

तथेति च प्रतिज्ञातं पितुः पुत्रेण राघव ।
ततः परमसंहृष्टो मनुः पुनरुवाच ह ॥ ७-७०-७॥
tatheti ca pratijñātaṃ pituḥ putreṇa rāghava |
tataḥ paramasaṃhṛṣṭo manuḥ punaruvāca ha || 7-70-7||

RMY 7-70-8

प्रीतोऽस्मि परमोदारकर्ता चासि न संशयः ।
दण्डेन च प्रजा रक्ष मा च दण्डमकारणे ॥ ७-७०-८॥
prīto'smi paramodārakartā cāsi na saṃśayaḥ |
daṇḍena ca prajā rakṣa mā ca daṇḍamakāraṇe || 7-70-8||

RMY 7-70-9

अपराधिषु यो दण्डः पात्यते मानवेषु वै ।
स दण्डो विधिवन्मुक्तः स्वर्गं नयति पार्थिवम् ॥ ७-७०-९॥
aparādhiṣu yo daṇḍaḥ pātyate mānaveṣu vai |
sa daṇḍo vidhivanmuktaḥ svargaṃ nayati pārthivam || 7-70-9||

RMY 7-70-10

तस्माद्दण्डे महाबाहो यत्नवान्भव पुत्रक ।
धर्मो हि परमो लोके कुर्वतस्ते भविष्यति ॥ ७-७०-१०॥
tasmāddaṇḍe mahābāho yatnavānbhava putraka |
dharmo hi paramo loke kurvataste bhaviṣyati || 7-70-10||

RMY 7-70-11

इति तं बहु संदिश्य मनुः पुत्रं समाधिना ।
जगाम त्रिदिवं हृष्टो ब्रह्मलोकमनुत्तमम् ॥ ७-७०-११॥
iti taṃ bahu saṃdiśya manuḥ putraṃ samādhinā |
jagāma tridivaṃ hṛṣṭo brahmalokamanuttamam || 7-70-11||

RMY 7-70-12

प्रयाते त्रिदिवे तस्मिन्निक्ष्वाकुरमितप्रभः ।
जनयिष्ये कथं पुत्रानिति चिन्तापरोऽभवत् ॥ ७-७०-१२॥
prayāte tridive tasminnikṣvākuramitaprabhaḥ |
janayiṣye kathaṃ putrāniti cintāparo'bhavat || 7-70-12||

RMY 7-70-13

कर्मभिर्बहुरूपैश्च तैस्तैर्मनुसुतः सुतान् ।
जनयामास धर्मात्मा शतं देवसुतोपमान् ॥ ७-७०-१३॥
karmabhirbahurūpaiśca taistairmanusutaḥ sutān |
janayāmāsa dharmātmā śataṃ devasutopamān || 7-70-13||

RMY 7-70-14

तेषामवरजस्तात सर्वेषां रघुनन्दन ।
मूढश्चाकृतिविद्यश्च न शुश्रूषति पूर्वजान् ॥ ७-७०-१४॥
teṣāmavarajastāta sarveṣāṃ raghunandana |
mūḍhaścākṛtividyaśca na śuśrūṣati pūrvajān || 7-70-14||

RMY 7-70-15

नाम तस्य च दण्डेति पिता चक्रेऽल्पतेजसः ।
अवश्यं दण्डपतनं शरीरेऽस्य भविष्यति ॥ ७-७०-१५॥
nāma tasya ca daṇḍeti pitā cakre'lpatejasaḥ |
avaśyaṃ daṇḍapatanaṃ śarīre'sya bhaviṣyati || 7-70-15||

RMY 7-70-16

स पश्यमानस्तं दोषं घोरं पुत्रस्य राघव ।
विन्ध्यशैवलयोर्मध्ये राज्यं प्रादादरिंदम ॥ ७-७०-१६॥
sa paśyamānastaṃ doṣaṃ ghoraṃ putrasya rāghava |
vindhyaśaivalayormadhye rājyaṃ prādādariṃdama || 7-70-16||

RMY 7-70-17

स दण्डस्तत्र राजाभूद्रम्ये पर्वतरोधसि ।
पुरं चाप्रतिमं राम न्यवेशयदनुत्तमम् ॥ ७-७०-१७॥
sa daṇḍastatra rājābhūdramye parvatarodhasi |
puraṃ cāpratimaṃ rāma nyaveśayadanuttamam || 7-70-17||

RMY 7-70-18

पुरस्य चाकरोन्नाम मधुमन्तमिति प्रभो ।
पुरोहितं चोशनसं वरयामास सुव्रतम् ॥ ७-७०-१८॥
purasya cākaronnāma madhumantamiti prabho |
purohitaṃ cośanasaṃ varayāmāsa suvratam || 7-70-18||

RMY 7-70-19

एवं स राजा तद्राज्यं कारयत्सपुरोहितः ।
प्रहृष्टमनुजाकीर्णं देवराज्यं यथा दिवि ॥ ७-७०-१९॥
evaṃ sa rājā tadrājyaṃ kārayatsapurohitaḥ |
prahṛṣṭamanujākīrṇaṃ devarājyaṃ yathā divi || 7-70-19||

Sarga: 71/100 (17)

RMY 7-71-1

एतदाख्याय रामाय महर्षिः कुम्भसंभवः ।
अस्यामेवापरं वाक्यं कथायामुपचक्रमे ॥ ७-७१-१॥
etadākhyāya rāmāya maharṣiḥ kumbhasaṃbhavaḥ |
asyāmevāparaṃ vākyaṃ kathāyāmupacakrame || 7-71-1||

RMY 7-71-2

ततः स दण्डः काकुत्स्थ बहुवर्षगणायुतम् ।
अकरोत्तत्र मन्दात्मा राज्यं निहतकण्टकम् ॥ ७-७१-२॥
tataḥ sa daṇḍaḥ kākutstha bahuvarṣagaṇāyutam |
akarottatra mandātmā rājyaṃ nihatakaṇṭakam || 7-71-2||

RMY 7-71-3

अथ काले तु कस्मिंश्चिद्राजा भार्गवमाश्रमम् ।
रमणीयमुपाक्रामच्चैत्रे मासि मनोरमे ॥ ७-७१-३॥
atha kāle tu kasmiṃścidrājā bhārgavamāśramam |
ramaṇīyamupākrāmaccaitre māsi manorame || 7-71-3||

RMY 7-71-4

तत्र भार्गवकन्यां स रूपेणाप्रतिमां भुवि ।
विचरन्तीं वनोद्देशे दण्डोऽपश्यदनुत्तमाम् ॥ ७-७१-४॥
tatra bhārgavakanyāṃ sa rūpeṇāpratimāṃ bhuvi |
vicarantīṃ vanoddeśe daṇḍo'paśyadanuttamām || 7-71-4||

RMY 7-71-5

स दृष्ट्वा तां सुदुर्मेधा अनङ्गशरपीडितः ।
अभिगम्य सुसंविग्नः कन्यां वचनमब्रवीत् ॥ ७-७१-५॥
sa dṛṣṭvā tāṃ sudurmedhā anaṅgaśarapīḍitaḥ |
abhigamya susaṃvignaḥ kanyāṃ vacanamabravīt || 7-71-5||

RMY 7-71-6

कुतस्त्वमसि सुश्रोणि कस्य वासि सुता शुभे ।
पीडितोऽहमनङ्गेन पृच्छामि त्वां सुमध्यमे ॥ ७-७१-६॥
kutastvamasi suśroṇi kasya vāsi sutā śubhe |
pīḍito'hamanaṅgena pṛcchāmi tvāṃ sumadhyame || 7-71-6||

RMY 7-71-7

तस्य त्वेवं ब्रुवाणस्य मोहोन्मत्तस्य कामिनः ।
भार्गवी प्रत्युवाचेदं वचः सानुनयं नृपम् ॥ ७-७१-७॥
tasya tvevaṃ bruvāṇasya mohonmattasya kāminaḥ |
bhārgavī pratyuvācedaṃ vacaḥ sānunayaṃ nṛpam || 7-71-7||

RMY 7-71-8

भार्गवस्य सुतां विद्धि देवस्याक्लिष्टकर्मणः ।
अरजां नाम राजेन्द्र ज्येष्ठामाश्रमवासिनीम् ॥ ७-७१-८॥
bhārgavasya sutāṃ viddhi devasyākliṣṭakarmaṇaḥ |
arajāṃ nāma rājendra jyeṣṭhāmāśramavāsinīm || 7-71-8||

RMY 7-71-9

गुरुः पिता मे राजेन्द्र त्वं च शिष्यो महात्मनः ।
व्यसनं सुमहत्क्रुद्धः स ते दद्यान्महातपाः ॥ ७-७१-९॥
guruḥ pitā me rājendra tvaṃ ca śiṣyo mahātmanaḥ |
vyasanaṃ sumahatkruddhaḥ sa te dadyānmahātapāḥ || 7-71-9||

RMY 7-71-10

यदि वात्र मया कार्यं धर्मदृष्टेन सत्पथा ।
वरयस्व नृप श्रेष्ठ पितरं मे महाद्युतिम् ॥ ७-७१-१०॥
yadi vātra mayā kāryaṃ dharmadṛṣṭena satpathā |
varayasva nṛpa śreṣṭha pitaraṃ me mahādyutim || 7-71-10||

RMY 7-71-11

अन्यथा तु फलं तुभ्यं भवेद्घोराभिसंहितम् ।
क्रोधेन हि पिता मेऽसौ त्रैलोक्यमपि निर्दहेत् ॥ ७-७१-११॥
anyathā tu phalaṃ tubhyaṃ bhavedghorābhisaṃhitam |
krodhena hi pitā me'sau trailokyamapi nirdahet || 7-71-11||

RMY 7-71-12

एवं ब्रुवाणामरजां दण्डः कामशरार्दितः ।
प्रत्युवाच मदोन्मत्तः शिरस्याधाय सोऽञ्जलिम् ॥ ७-७१-१२॥
evaṃ bruvāṇāmarajāṃ daṇḍaḥ kāmaśarārditaḥ |
pratyuvāca madonmattaḥ śirasyādhāya so'ñjalim || 7-71-12||

RMY 7-71-13

प्रसादं कुरु सुश्रोणि न कालं क्षेप्तुमर्हसि ।
त्वत्कृते हि मम प्राणा विदीर्यन्ते शुभानने ॥ ७-७१-१३॥
prasādaṃ kuru suśroṇi na kālaṃ kṣeptumarhasi |
tvatkṛte hi mama prāṇā vidīryante śubhānane || 7-71-13||

RMY 7-71-14

त्वां प्राप्य हि वधो वापि पापं वापि सुदारुणम् ।
भक्तं भजस्व मां भीरु भजमानं सुविह्वलम् ॥ ७-७१-१४॥
tvāṃ prāpya hi vadho vāpi pāpaṃ vāpi sudāruṇam |
bhaktaṃ bhajasva māṃ bhīru bhajamānaṃ suvihvalam || 7-71-14||

RMY 7-71-15

एवमुक्त्वा तु तां कन्यां दोर्भ्यां गृह्य बलाद्बली ।
विस्फुरन्तीं यथाकामं मैथुनायोपचक्रमे ॥ ७-७१-१५॥
evamuktvā tu tāṃ kanyāṃ dorbhyāṃ gṛhya balādbalī |
visphurantīṃ yathākāmaṃ maithunāyopacakrame || 7-71-15||

RMY 7-71-16

तमनर्थं महाघोरं दण्डः कृत्वा सुदारुणम् ।
नगरं प्रययौ चाशु मधुमन्तमनुत्तमम् ॥ ७-७१-१६॥
tamanarthaṃ mahāghoraṃ daṇḍaḥ kṛtvā sudāruṇam |
nagaraṃ prayayau cāśu madhumantamanuttamam || 7-71-16||

RMY 7-71-17

अरजापि रुदन्ती सा आश्रमस्याविदूरतः ।
प्रतीक्षते सुसंत्रस्ता पितरं देवसंनिभम् ॥ ७-७१-१७॥
arajāpi rudantī sā āśramasyāvidūrataḥ |
pratīkṣate susaṃtrastā pitaraṃ devasaṃnibham || 7-71-17||

Sarga: 72/100 (21)

RMY 7-72-1

स मुहूर्तादुपश्रुत्य देवर्षिरमितप्रभः ।
स्वमाश्रमं शिष्य वृतः क्षुधार्तः संन्यवर्तत ॥ ७-७२-१॥
sa muhūrtādupaśrutya devarṣiramitaprabhaḥ |
svamāśramaṃ śiṣya vṛtaḥ kṣudhārtaḥ saṃnyavartata || 7-72-1||

RMY 7-72-2

सोऽपश्यदरजां दीनां रजसा समभिप्लुताम् ।
ज्योत्स्नामिवारुणग्रस्तां प्रत्यूषे न विराजतीम् ॥ ७-७२-२॥
so'paśyadarajāṃ dīnāṃ rajasā samabhiplutām |
jyotsnāmivāruṇagrastāṃ pratyūṣe na virājatīm || 7-72-2||

RMY 7-72-3

तस्य रोषः समभवत्क्षुधार्तस्य विशेषतः ।
निर्दहन्निव लोकांस्त्रीञ्शिष्यांश्चेदमुवाच ह ॥ ७-७२-३॥
tasya roṣaḥ samabhavatkṣudhārtasya viśeṣataḥ |
nirdahanniva lokāṃstrīñśiṣyāṃścedamuvāca ha || 7-72-3||

RMY 7-72-4

पश्यध्वं विपरीतस्य दण्डस्याविदितात्मनः ।
विपत्तिं घोरसंकाशां क्रुद्धामग्निशिखामिव ॥ ७-७२-४॥
paśyadhvaṃ viparītasya daṇḍasyāviditātmanaḥ |
vipattiṃ ghorasaṃkāśāṃ kruddhāmagniśikhāmiva || 7-72-4||

RMY 7-72-5

क्षयोऽस्य दुर्मतेः प्राप्तः सानुगस्य दुरात्मनः ।
यः प्रदीप्तां हुताशस्य शिखां वै स्प्रष्टुमिच्छति ॥ ७-७२-५॥
kṣayo'sya durmateḥ prāptaḥ sānugasya durātmanaḥ |
yaḥ pradīptāṃ hutāśasya śikhāṃ vai spraṣṭumicchati || 7-72-5||

RMY 7-72-6

यस्मात्स कृतवान्पापमीदृशं घोरदर्शनम् ।
तस्मात्प्राप्स्यति दुर्मेधाः फलं पापस्य कर्मणः ॥ ७-७२-६॥
yasmātsa kṛtavānpāpamīdṛśaṃ ghoradarśanam |
tasmātprāpsyati durmedhāḥ phalaṃ pāpasya karmaṇaḥ || 7-72-6||

RMY 7-72-7

सप्तरात्रेण राजासौ सभृत्यबलवाहनः ।
पापकर्मसमाचारो वधं प्राप्स्यति दुर्मतिः ॥ ७-७२-७॥
saptarātreṇa rājāsau sabhṛtyabalavāhanaḥ |
pāpakarmasamācāro vadhaṃ prāpsyati durmatiḥ || 7-72-7||

RMY 7-72-8

समन्ताद्योजनशतं विषयं चास्य दुर्मतेः ।
धक्ष्यते पांसुवर्षेण महता पाकशासनः ॥ ७-७२-८॥
samantādyojanaśataṃ viṣayaṃ cāsya durmateḥ |
dhakṣyate pāṃsuvarṣeṇa mahatā pākaśāsanaḥ || 7-72-8||

RMY 7-72-9

सर्वसत्त्वानि यानीह स्थावराणि चराणि च ।
महता पांसुवर्षेण नाशं यास्यन्ति सर्वशः ॥ ७-७२-९॥
sarvasattvāni yānīha sthāvarāṇi carāṇi ca |
mahatā pāṃsuvarṣeṇa nāśaṃ yāsyanti sarvaśaḥ || 7-72-9||

RMY 7-72-10

दण्डस्य विषयो यावत्तावत्सर्वसमुच्छ्रयः ।
पांसुभुत इवालक्ष्यः सप्तरात्राद्भविष्यति ॥ ७-७२-१०॥
daṇḍasya viṣayo yāvattāvatsarvasamucchrayaḥ |
pāṃsubhuta ivālakṣyaḥ saptarātrādbhaviṣyati || 7-72-10||

RMY 7-72-11

इत्युक्त्वा क्रोधसंतपस्तमाश्रमनिवासिनम् ।
जनं जनपदान्तेषु स्थीयतामिति चाब्रवीत् ॥ ७-७२-११॥
ityuktvā krodhasaṃtapastamāśramanivāsinam |
janaṃ janapadānteṣu sthīyatāmiti cābravīt || 7-72-11||

RMY 7-72-12

श्रुत्वा तूशसनो वाक्यं स आश्रमावसथो जनः ।
निष्क्रान्तो विषयात्तस्य स्थानं चक्रेऽथ बाह्यतः ॥ ७-७२-१२॥
śrutvā tūśasano vākyaṃ sa āśramāvasatho janaḥ |
niṣkrānto viṣayāttasya sthānaṃ cakre'tha bāhyataḥ || 7-72-12||

RMY 7-72-13

स तथोक्त्वा मुनिजनमरजामिदमब्रवीत् ।
इहैव वस दुर्मेधे आश्रमे सुसमाहिता ॥ ७-७२-१३॥
sa tathoktvā munijanamarajāmidamabravīt |
ihaiva vasa durmedhe āśrame susamāhitā || 7-72-13||

RMY 7-72-14

इदं योजनपर्यन्तं सरः सुरुचिरप्रभम् ।
अरजे विज्वरा भुङ्क्ष्व कालश्चात्र प्रतीक्ष्यताम् ॥ ७-७२-१४॥
idaṃ yojanaparyantaṃ saraḥ suruciraprabham |
araje vijvarā bhuṅkṣva kālaścātra pratīkṣyatām || 7-72-14||

RMY 7-72-15

त्वत्समीपे तु ये सत्त्वा वासमेष्यन्ति तां निशाम् ।
अवध्याः पांसुवर्षेण ते भविष्यन्ति नित्यदा ॥ ७-७२-१५॥
tvatsamīpe tu ye sattvā vāsameṣyanti tāṃ niśām |
avadhyāḥ pāṃsuvarṣeṇa te bhaviṣyanti nityadā || 7-72-15||

RMY 7-72-16

इत्युक्त्वा भार्गवो वासमन्यत्र समुपाक्रमत् ।
सप्ताहाद्भस्मसाद्भूतं यथोक्तं ब्रह्मवादिना ॥ ७-७२-१६॥
ityuktvā bhārgavo vāsamanyatra samupākramat |
saptāhādbhasmasādbhūtaṃ yathoktaṃ brahmavādinā || 7-72-16||

RMY 7-72-17

तस्यासौ दण्डविषयो विन्ध्यशैवलसानुषु ।
शप्तो ब्रह्मर्षिणा तेन पुरा वैधर्मके कृते ॥ ७-७२-१७॥
tasyāsau daṇḍaviṣayo vindhyaśaivalasānuṣu |
śapto brahmarṣiṇā tena purā vaidharmake kṛte || 7-72-17||

RMY 7-72-18

ततः प्रभृति काकुत्स्थ दण्डकारण्यमुच्यते ।
तपस्विनः स्थिता यत्र जनस्थानमथोऽभवत् ॥ ७-७२-१८॥
tataḥ prabhṛti kākutstha daṇḍakāraṇyamucyate |
tapasvinaḥ sthitā yatra janasthānamatho'bhavat || 7-72-18||

RMY 7-72-19

एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां पृच्छसि राघव ।
संध्यामुपासितुं वीर समयो ह्यतिवर्तते ॥ ७-७२-१९॥
etatte sarvamākhyātaṃ yanmāṃ pṛcchasi rāghava |
saṃdhyāmupāsituṃ vīra samayo hyativartate || 7-72-19||

RMY 7-72-20

एते महर्षयः सर्वे पूर्णकुम्भाः समन्ततः ।
कृतोदको नरव्याघ्र आदित्यं पर्युपासते ॥ ७-७२-२०॥
ete maharṣayaḥ sarve pūrṇakumbhāḥ samantataḥ |
kṛtodako naravyāghra ādityaṃ paryupāsate || 7-72-20||

RMY 7-72-21

स तैरृषिभिरभ्यस्तः सहितैर्ब्रह्मसत्तमैः ।
रविरस्तं गतो राम गच्छोदकमुपस्पृश ॥ ७-७२-२१॥
sa tairṛṣibhirabhyastaḥ sahitairbrahmasattamaiḥ |
ravirastaṃ gato rāma gacchodakamupaspṛśa || 7-72-21||

Sarga: 73/100 (19)

RMY 7-73-1

ऋषेर्वचनमाज्ञाय रामः संध्यामुपासितुम् ।
उपाक्रामत्सरः पुण्यमप्सरोभिर्निषेवितम् ॥ ७-७३-१॥
ṛṣervacanamājñāya rāmaḥ saṃdhyāmupāsitum |
upākrāmatsaraḥ puṇyamapsarobhirniṣevitam || 7-73-1||

RMY 7-73-2

तत्रोदकमुपस्पृश्य संध्यामन्वास्य पश्चिमाम् ।
आश्रमं प्राविशद्रामः कुम्भयोनेर्महात्मनः ॥ ७-७३-२॥
tatrodakamupaspṛśya saṃdhyāmanvāsya paścimām |
āśramaṃ prāviśadrāmaḥ kumbhayonermahātmanaḥ || 7-73-2||

RMY 7-73-3

अस्यागस्त्यो बहुगुणं फलमूलं तथौषधीः ।
शाकानि च पवित्राणि भोजनार्थमकल्पयत् ॥ ७-७३-३॥
asyāgastyo bahuguṇaṃ phalamūlaṃ tathauṣadhīḥ |
śākāni ca pavitrāṇi bhojanārthamakalpayat || 7-73-3||

RMY 7-73-4

स भुक्तवान्नरश्रेष्ठस्तदन्नममृतोपमम् ।
प्रीतश्च परितुष्टश्च तां रात्रिं समुपावसत् ॥ ७-७३-४॥
sa bhuktavānnaraśreṣṭhastadannamamṛtopamam |
prītaśca parituṣṭaśca tāṃ rātriṃ samupāvasat || 7-73-4||

RMY 7-73-5

प्रभाते काल्यमुत्थाय कृत्वाह्निकमरिंदमः ।
ऋषिं समभिचक्राम गमनाय रघूत्तमः ॥ ७-७३-५॥
prabhāte kālyamutthāya kṛtvāhnikamariṃdamaḥ |
ṛṣiṃ samabhicakrāma gamanāya raghūttamaḥ || 7-73-5||

RMY 7-73-6

अभिवाद्याब्रवीद्रामो महर्षिं कुम्भसंभवम् ।
आपृच्छे त्वां गमिष्यामि मामनुज्ञातुमर्हसि ॥ ७-७३-६॥
abhivādyābravīdrāmo maharṣiṃ kumbhasaṃbhavam |
āpṛcche tvāṃ gamiṣyāmi māmanujñātumarhasi || 7-73-6||

RMY 7-73-7

धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि दर्शनेन महात्मनः ।
द्रष्टुं चैवागमिष्यामि पावनार्थमिहात्मनः ॥ ७-७३-७॥
dhanyo'smyanugṛhīto'smi darśanena mahātmanaḥ |
draṣṭuṃ caivāgamiṣyāmi pāvanārthamihātmanaḥ || 7-73-7||

RMY 7-73-8

तथा वदति काकुत्स्थे वाक्यमद्भुतदर्शनम् ।
उवाच परमप्रीतो धर्मनेत्रस्तपोधनः ॥ ७-७३-८॥
tathā vadati kākutsthe vākyamadbhutadarśanam |
uvāca paramaprīto dharmanetrastapodhanaḥ || 7-73-8||

RMY 7-73-9

अत्यद्भुतमिदं वाक्यं तव राम शुभाक्षरम् ।
पावनः सर्वलोकानां त्वमेव रघुनन्दन ॥ ७-७३-९॥
atyadbhutamidaṃ vākyaṃ tava rāma śubhākṣaram |
pāvanaḥ sarvalokānāṃ tvameva raghunandana || 7-73-9||

RMY 7-73-10

मुहूर्तमपि राम त्वां ये नु पश्यन्ति केचन ।
पाविताः स्वर्गभूतास्ते पूज्यन्ते दिवि दैवतैः ॥ ७-७३-१०॥
muhūrtamapi rāma tvāṃ ye nu paśyanti kecana |
pāvitāḥ svargabhūtāste pūjyante divi daivataiḥ || 7-73-10||

RMY 7-73-11

ये च त्वां घोरचक्षुर्भिरीक्षन्ते प्राणिनो भुवि ।
हतास्ते यमदण्डेन सद्यो निरयगामिनः ॥ ७-७३-११॥
ye ca tvāṃ ghoracakṣurbhirīkṣante prāṇino bhuvi |
hatāste yamadaṇḍena sadyo nirayagāminaḥ || 7-73-11||

RMY 7-73-12

गच्छ चारिष्टमव्यग्रः पन्थानमकुतोभयम् ।
प्रशाधि राज्यं धर्मेण गतिर्हि जगतो भवान् ॥ ७-७३-१२॥
gaccha cāriṣṭamavyagraḥ panthānamakutobhayam |
praśādhi rājyaṃ dharmeṇa gatirhi jagato bhavān || 7-73-12||

RMY 7-73-13

एवमुक्तस्तु मुनिना प्राञ्जलिः प्रग्रहो नृपः ।
अभ्यवादयत प्राज्ञस्तमृषिं पुण्यशीलिनम् ॥ ७-७३-१३॥
evamuktastu muninā prāñjaliḥ pragraho nṛpaḥ |
abhyavādayata prājñastamṛṣiṃ puṇyaśīlinam || 7-73-13||

RMY 7-73-14

अभिवाद्य मुनिश्रेष्ठं तांश्च सर्वांस्तपोधनान् ।
अध्यारोहत्तदव्यग्रः पुष्पकं हेमभूषितम् ॥ ७-७३-१४॥
abhivādya muniśreṣṭhaṃ tāṃśca sarvāṃstapodhanān |
adhyārohattadavyagraḥ puṣpakaṃ hemabhūṣitam || 7-73-14||

RMY 7-73-15

तं प्रयान्तं मुनिगणा आशीर्वादैः समन्ततः ।
अपूजयन्महेन्द्राभं सहस्राक्षमिवामराः ॥ ७-७३-१५॥
taṃ prayāntaṃ munigaṇā āśīrvādaiḥ samantataḥ |
apūjayanmahendrābhaṃ sahasrākṣamivāmarāḥ || 7-73-15||

RMY 7-73-16

स्वस्थः स ददृशे रामः पुष्पके हेमभूषिते ।
शशी मेघसमीपस्थो यथा जलधरागमे ॥ ७-७३-१६॥
svasthaḥ sa dadṛśe rāmaḥ puṣpake hemabhūṣite |
śaśī meghasamīpastho yathā jaladharāgame || 7-73-16||

RMY 7-73-17

ततोऽर्धदिवसे प्राप्ते पूज्यमानस्ततस्ततः ।
अयोध्यां प्राप्य काकुत्स्थो विमानादवरोहत ॥ ७-७३-१७॥
tato'rdhadivase prāpte pūjyamānastatastataḥ |
ayodhyāṃ prāpya kākutstho vimānādavarohata || 7-73-17||

RMY 7-73-18

ततो विसृज्य रुचिरं पुष्पकं कामगामिनम् ।
कक्ष्यान्तरविनिक्षिप्तं द्वाःस्थं रामोऽब्रवीद्वचः ॥ ७-७३-१८॥
tato visṛjya ruciraṃ puṣpakaṃ kāmagāminam |
kakṣyāntaravinikṣiptaṃ dvāḥsthaṃ rāmo'bravīdvacaḥ || 7-73-18||

RMY 7-73-19

लक्ष्मणं भरतं चैव गत्वा तौ लघुविक्रमौ ।
ममागमनमाख्याय शब्दापय च मा चिरम् ॥ ७-७३-१९॥
lakṣmaṇaṃ bharataṃ caiva gatvā tau laghuvikramau |
mamāgamanamākhyāya śabdāpaya ca mā ciram || 7-73-19||

Sarga: 74/100 (19)

RMY 7-74-1

तच्छ्रुत्वा भाषितं तस्य रामस्याक्लिष्टकर्मणः ।
द्वाःस्थः कुमारावाहूय राघवाय न्यवेदयत् ॥ ७-७४-१॥
tacchrutvā bhāṣitaṃ tasya rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ |
dvāḥsthaḥ kumārāvāhūya rāghavāya nyavedayat || 7-74-1||

RMY 7-74-2

दृष्ट्वा तु राघवः प्राप्तौ प्रियौ भरतलक्ष्मणौ ।
परिष्वज्य ततो रामो वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ७-७४-२॥
dṛṣṭvā tu rāghavaḥ prāptau priyau bharatalakṣmaṇau |
pariṣvajya tato rāmo vākyametaduvāca ha || 7-74-2||

RMY 7-74-3

कृतं मया यथातथ्यं द्विजकार्यमनुत्तमम् ।
धर्मसेतुमतो भूयः कर्तुमिच्छामि राघवौ ॥ ७-७४-३॥
kṛtaṃ mayā yathātathyaṃ dvijakāryamanuttamam |
dharmasetumato bhūyaḥ kartumicchāmi rāghavau || 7-74-3||

RMY 7-74-4

युवाभ्यामात्मभूताभ्यां राजसूयमनुत्तमम् ।
सहितो यष्टुमिच्छामि तत्र धर्मो हि शाश्वतः ॥ ७-७४-४॥
yuvābhyāmātmabhūtābhyāṃ rājasūyamanuttamam |
sahito yaṣṭumicchāmi tatra dharmo hi śāśvataḥ || 7-74-4||

RMY 7-74-5

इष्ट्वा तु राजसूयेन मित्रः शत्रुनिबर्हणः ।
सुहुतेन सुयज्ञेन वरुणत्वमुपागमत् ॥ ७-७४-५॥
iṣṭvā tu rājasūyena mitraḥ śatrunibarhaṇaḥ |
suhutena suyajñena varuṇatvamupāgamat || 7-74-5||

RMY 7-74-6

सोमश्च राजसूयेन इष्ट्वा धर्मेण धर्मवित् ।
प्राप्तश्च सर्वलोकानां कीर्तिं स्थानं च शाश्वतम् ॥ ७-७४-६॥
somaśca rājasūyena iṣṭvā dharmeṇa dharmavit |
prāptaśca sarvalokānāṃ kīrtiṃ sthānaṃ ca śāśvatam || 7-74-6||

RMY 7-74-7

अस्मिन्नहनि यच्छ्रेयश्चिन्त्यतां तन्मया सह ।
हितं चायति युक्तं च प्रयतौ वक्तुमर्हथ ॥ ७-७४-७॥
asminnahani yacchreyaścintyatāṃ tanmayā saha |
hitaṃ cāyati yuktaṃ ca prayatau vaktumarhatha || 7-74-7||

RMY 7-74-8

श्रुत्वा तु राघवस्यैतद्वाक्यं वाक्यविशारदः ।
भरतः प्राञ्जलिर्भूत्वा वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ७-७४-८॥
śrutvā tu rāghavasyaitadvākyaṃ vākyaviśāradaḥ |
bharataḥ prāñjalirbhūtvā vākyametaduvāca ha || 7-74-8||

RMY 7-74-9

त्वयि धर्मः परः साधो त्वयि सर्वा वसुंधरा ।
प्रतिष्ठिता महाबाहो यशश्चामितविक्रम ॥ ७-७४-९॥
tvayi dharmaḥ paraḥ sādho tvayi sarvā vasuṃdharā |
pratiṣṭhitā mahābāho yaśaścāmitavikrama || 7-74-9||

RMY 7-74-10

महीपालाश्च सर्वे त्वां प्रजापतिमिवामराः ।
निरीक्षन्ते महात्मानो लोकनाथं यथा वयम् ॥ ७-७४-१०॥
mahīpālāśca sarve tvāṃ prajāpatimivāmarāḥ |
nirīkṣante mahātmāno lokanāthaṃ yathā vayam || 7-74-10||

RMY 7-74-11

प्रजाश्च पितृवद्राजन्पश्यन्ति त्वां महाबल ।
पृथिव्यां गतिभूतोऽसि प्राणिनामपि राघव ॥ ७-७४-११॥
prajāśca pitṛvadrājanpaśyanti tvāṃ mahābala |
pṛthivyāṃ gatibhūto'si prāṇināmapi rāghava || 7-74-11||

RMY 7-74-12

स त्वमेवंविधं यज्ञमाहर्तासि कथं नृप ।
पृथिव्यां राजवंशानां विनाशो यत्र दृश्यते ॥ ७-७४-१२॥
sa tvamevaṃvidhaṃ yajñamāhartāsi kathaṃ nṛpa |
pṛthivyāṃ rājavaṃśānāṃ vināśo yatra dṛśyate || 7-74-12||

RMY 7-74-13

पृथिव्यां ये च पुरुषा राजन्पौरुषमागताः ।
सर्वेषां भविता तत्र क्षयः सर्वान्तकोपमः ॥ ७-७४-१३॥
pṛthivyāṃ ye ca puruṣā rājanpauruṣamāgatāḥ |
sarveṣāṃ bhavitā tatra kṣayaḥ sarvāntakopamaḥ || 7-74-13||

RMY 7-74-14

स त्वं पुरुषशार्दूल गुणैरतुलविक्रम ।
पृथिवीं नार्हसे हन्तुं वशे हि तव वर्तते ॥ ७-७४-१४॥
sa tvaṃ puruṣaśārdūla guṇairatulavikrama |
pṛthivīṃ nārhase hantuṃ vaśe hi tava vartate || 7-74-14||

RMY 7-74-15

भरतस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वामृतमयं यथा ।
प्रहर्षमतुलं लेभे रामः सत्यपराक्रमः ॥ ७-७४-१५॥
bharatasya tu tadvākyaṃ śrutvāmṛtamayaṃ yathā |
praharṣamatulaṃ lebhe rāmaḥ satyaparākramaḥ || 7-74-15||

RMY 7-74-16

उवाच च शुभां वाणीं कैकेय्या नन्दिवर्धनम् ।
प्रीतोऽस्मि परितुष्टोऽस्मि तवाद्य वचनेन हि ॥ ७-७४-१६॥
uvāca ca śubhāṃ vāṇīṃ kaikeyyā nandivardhanam |
prīto'smi parituṣṭo'smi tavādya vacanena hi || 7-74-16||

RMY 7-74-17

इदं वचनमक्लीबं त्वया धर्मसमाहितम् ।
व्याहृतं पुरुषव्याघ्र पृथिव्याः परिपालनम् ॥ ७-७४-१७॥
idaṃ vacanamaklībaṃ tvayā dharmasamāhitam |
vyāhṛtaṃ puruṣavyāghra pṛthivyāḥ paripālanam || 7-74-17||

RMY 7-74-18

एष तस्मादभिप्रायाद्राजसूयात्क्रतूत्तमात् ।
निवर्तयामि धर्मज्ञ तव सुव्याहृतेन वै ॥ ७-७४-१८॥
eṣa tasmādabhiprāyādrājasūyātkratūttamāt |
nivartayāmi dharmajña tava suvyāhṛtena vai || 7-74-18||

RMY 7-74-19

प्रजानां पालनं धर्मो राज्ञां यज्ञेन संमितः ।
तस्माच्छृणोमि ते वाक्यं साधूक्तं सुसमाहितम् ॥ ७-७४-१९॥
prajānāṃ pālanaṃ dharmo rājñāṃ yajñena saṃmitaḥ |
tasmācchṛṇomi te vākyaṃ sādhūktaṃ susamāhitam || 7-74-19||

Sarga: 75/100 (18)

RMY 7-75-1

तथोक्तवति रामे तु भरते च महात्मनि ।
लक्ष्मणोऽपि शुभं वाक्यमुवाच रघुनन्दनम् ॥ ७-७५-१॥
tathoktavati rāme tu bharate ca mahātmani |
lakṣmaṇo'pi śubhaṃ vākyamuvāca raghunandanam || 7-75-1||

RMY 7-75-2

अश्वमेधो महायज्ञः पावनः सर्वपाप्मनाम् ।
पावनस्तव दुर्धर्षो रोचतां क्रतुपुंगवः ॥ ७-७५-२॥
aśvamedho mahāyajñaḥ pāvanaḥ sarvapāpmanām |
pāvanastava durdharṣo rocatāṃ kratupuṃgavaḥ || 7-75-2||

RMY 7-75-3

श्रूयते हि पुरावृत्तं वासवे सुमहात्मनि ।
ब्रह्महत्यावृतः शक्रो हयमेधेन पावितः ॥ ७-७५-३॥
śrūyate hi purāvṛttaṃ vāsave sumahātmani |
brahmahatyāvṛtaḥ śakro hayamedhena pāvitaḥ || 7-75-3||

RMY 7-75-4

पुरा किल महाबाहो देवासुरसमागमे ।
वृत्रो नाम महानासीद्दैतेयो लोकसंमतः ॥ ७-७५-४॥
purā kila mahābāho devāsurasamāgame |
vṛtro nāma mahānāsīddaiteyo lokasaṃmataḥ || 7-75-4||

RMY 7-75-5

विस्तीर्णा योजनशतमुच्छ्रितस्त्रिगुणं ततः ।
अनुरागेण लोकांस्त्रीन्स्नेहात्पश्यति सर्वतः ॥ ७-७५-५॥
vistīrṇā yojanaśatamucchritastriguṇaṃ tataḥ |
anurāgeṇa lokāṃstrīnsnehātpaśyati sarvataḥ || 7-75-5||

RMY 7-75-6

धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च बुद्ध्या च परिनिष्ठितः ।
शशास पृथिवीं सर्वां धर्मेण सुसमाहितः ॥ ७-७५-६॥
dharmajñaśca kṛtajñaśca buddhyā ca pariniṣṭhitaḥ |
śaśāsa pṛthivīṃ sarvāṃ dharmeṇa susamāhitaḥ || 7-75-6||

RMY 7-75-7

तस्मिन्प्रशासति तदा सर्वकामदुघा मही ।
रसवन्ति प्रसूतानि मूलानि च फलानि च ॥ ७-७५-७॥
tasminpraśāsati tadā sarvakāmadughā mahī |
rasavanti prasūtāni mūlāni ca phalāni ca || 7-75-7||

RMY 7-75-8

अकृष्टपच्या पृथिवी सुसंपन्ना महात्मनः ।
स राज्यं तादृशं भुङ्क्ते स्फीतमद्भुतदर्शनम् ॥ ७-७५-८॥
akṛṣṭapacyā pṛthivī susaṃpannā mahātmanaḥ |
sa rājyaṃ tādṛśaṃ bhuṅkte sphītamadbhutadarśanam || 7-75-8||

RMY 7-75-9

तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना तपः कुर्यामनुत्तमम् ।
तपो हि परमं श्रेयस्तपो हि परमं सुखम् ॥ ७-७५-९॥
tasya buddhiḥ samutpannā tapaḥ kuryāmanuttamam |
tapo hi paramaṃ śreyastapo hi paramaṃ sukham || 7-75-9||

RMY 7-75-10

स निक्षिप्य सुतं ज्येष्ठं पौरेषु परमेश्वरम् ।
तप उग्रमुपातिष्ठत्तापयन्सर्वदेवताः ॥ ७-७५-१०॥
sa nikṣipya sutaṃ jyeṣṭhaṃ paureṣu parameśvaram |
tapa ugramupātiṣṭhattāpayansarvadevatāḥ || 7-75-10||

RMY 7-75-11

तपस्तप्यति वृत्रे तु वासवः परमार्तवत् ।
विष्णुं समुपसंक्रम्य वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ७-७५-११॥
tapastapyati vṛtre tu vāsavaḥ paramārtavat |
viṣṇuṃ samupasaṃkramya vākyametaduvāca ha || 7-75-11||

RMY 7-75-12

तपस्यता महाबाहो लोका वृत्रेण निर्जिताः ।
बलवान्स हि धर्मात्मा नैनं शक्ष्यामि बाधितुम् ॥ ७-७५-१२॥
tapasyatā mahābāho lokā vṛtreṇa nirjitāḥ |
balavānsa hi dharmātmā nainaṃ śakṣyāmi bādhitum || 7-75-12||

RMY 7-75-13

यद्यसौ तप आतिष्ठेद्भूय एव सुरेश्वर ।
यावल्लोका धरिष्यन्ति तावदस्य वशानुगाः ॥ ७-७५-१३॥
yadyasau tapa ātiṣṭhedbhūya eva sureśvara |
yāvallokā dhariṣyanti tāvadasya vaśānugāḥ || 7-75-13||

RMY 7-75-14

त्वं चैनं परमोदारमुपेक्षसि महाबल ।
क्षणं हि न भवेद्वृत्रः क्रुद्धे त्वयि सुरेश्वर ॥ ७-७५-१४॥
tvaṃ cainaṃ paramodāramupekṣasi mahābala |
kṣaṇaṃ hi na bhavedvṛtraḥ kruddhe tvayi sureśvara || 7-75-14||

RMY 7-75-15

यदा हि प्रीतिसंयोगं त्वया विष्णो समागतः ।
तदा प्रभृति लोकानां नाथत्वमुपलब्धवान् ॥ ७-७५-१५॥
yadā hi prītisaṃyogaṃ tvayā viṣṇo samāgataḥ |
tadā prabhṛti lokānāṃ nāthatvamupalabdhavān || 7-75-15||

RMY 7-75-16

स त्वं प्रसादं लोकानां कुरुष्व सुमहायशः ।
त्वत्कृतेन हि सर्वं स्यात्प्रशान्तमजरं जगत् ॥ ७-७५-१६॥
sa tvaṃ prasādaṃ lokānāṃ kuruṣva sumahāyaśaḥ |
tvatkṛtena hi sarvaṃ syātpraśāntamajaraṃ jagat || 7-75-16||

RMY 7-75-17

इमे हि सर्वे विष्णो त्वां निरीक्षन्ते दिवौकसः ।
वृत्रघतेन महता एषां साह्यं कुरुष्व ह ॥ ७-७५-१७॥
ime hi sarve viṣṇo tvāṃ nirīkṣante divaukasaḥ |
vṛtraghatena mahatā eṣāṃ sāhyaṃ kuruṣva ha || 7-75-17||

RMY 7-75-18

त्वया हि नित्यशः साह्यं कृतमेषां महात्मनाम् ।
असह्यमिदमन्येषामगतीनां गतिर्भवान् ॥ ७-७५-१८॥
tvayā hi nityaśaḥ sāhyaṃ kṛtameṣāṃ mahātmanām |
asahyamidamanyeṣāmagatīnāṃ gatirbhavān || 7-75-18||

Sarga: 76/100 (22)

RMY 7-76-1

लक्ष्मणस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वा शत्रुनिबर्हणः ।
वृत्रघातमशेषेण कथयेत्याह लक्ष्मणम् ॥ ७-७६-१॥
lakṣmaṇasya tu tadvākyaṃ śrutvā śatrunibarhaṇaḥ |
vṛtraghātamaśeṣeṇa kathayetyāha lakṣmaṇam || 7-76-1||

RMY 7-76-2

राघवेणैवमुक्तस्तु सुमित्रानन्दवर्धनः ।
भूय एव कथां दिव्यां कथयामास लक्ष्मणः ॥ ७-७६-२॥
rāghaveṇaivamuktastu sumitrānandavardhanaḥ |
bhūya eva kathāṃ divyāṃ kathayāmāsa lakṣmaṇaḥ || 7-76-2||

RMY 7-76-3

सहस्राक्षवचः श्रुत्वा सर्वेषां च दिवौकसाम् ।
विष्णुर्देवानुवाचेदं सर्वानिन्द्रपुरोगमान् ॥ ७-७६-३॥
sahasrākṣavacaḥ śrutvā sarveṣāṃ ca divaukasām |
viṣṇurdevānuvācedaṃ sarvānindrapurogamān || 7-76-3||

RMY 7-76-4

पूर्वं सौहृदबद्धोऽस्मि वृत्रस्य सुमहात्मनः ।
तेन युष्मत्प्रियार्थं वै नाहं हन्मि महासुरम् ॥ ७-७६-४॥
pūrvaṃ sauhṛdabaddho'smi vṛtrasya sumahātmanaḥ |
tena yuṣmatpriyārthaṃ vai nāhaṃ hanmi mahāsuram || 7-76-4||

RMY 7-76-5

अवश्यं करणीयं च भवतां सुखमुत्तमम् ।
तस्मादुपायमाख्यास्ये येन वृत्रं हनिष्यथ ॥ ७-७६-५॥
avaśyaṃ karaṇīyaṃ ca bhavatāṃ sukhamuttamam |
tasmādupāyamākhyāsye yena vṛtraṃ haniṣyatha || 7-76-5||

RMY 7-76-6

त्रिधा भूतं करिष्येऽहमात्मानं सुरसत्तमाः ।
तेन वृत्रं सहस्राक्षो हनिष्यति न संशयः ॥ ७-७६-६॥
tridhā bhūtaṃ kariṣye'hamātmānaṃ surasattamāḥ |
tena vṛtraṃ sahasrākṣo haniṣyati na saṃśayaḥ || 7-76-6||

RMY 7-76-7

एकोंऽशो वासवं यातु द्वितीयो वज्रमेव तु ।
तृतीयो भूतलं शक्रस्ततो वृत्रं हनिष्यति ॥ ७-७६-७॥
ekoṃ'śo vāsavaṃ yātu dvitīyo vajrameva tu |
tṛtīyo bhūtalaṃ śakrastato vṛtraṃ haniṣyati || 7-76-7||

RMY 7-76-8

तथा ब्रुवति देवेशे देवा वाक्यमथाब्रुवन् ।
एवमेतन्न संदेहो यथा वदसि दैत्यहन् ॥ ७-७६-८॥
tathā bruvati deveśe devā vākyamathābruvan |
evametanna saṃdeho yathā vadasi daityahan || 7-76-8||

RMY 7-76-9

भद्रं तेऽस्तु गमिष्यामो वृत्रासुरवधैषिणः ।
भजस्व परमोदारवासवं स्वेन तेजसा ॥ ७-७६-९॥
bhadraṃ te'stu gamiṣyāmo vṛtrāsuravadhaiṣiṇaḥ |
bhajasva paramodāravāsavaṃ svena tejasā || 7-76-9||

RMY 7-76-10

ततः सर्वे महात्मानः सहस्राक्षपुरोगमाः ।
तदरण्यमुपाक्रामन्यत्र वृत्रो महासुरः ॥ ७-७६-१०॥
tataḥ sarve mahātmānaḥ sahasrākṣapurogamāḥ |
tadaraṇyamupākrāmanyatra vṛtro mahāsuraḥ || 7-76-10||

RMY 7-76-11

तेऽपश्यंस्तेजसा भूतं तपन्तमसुरोत्तमम् ।
पिबन्तमिव लोकांस्त्रीन्निर्दहन्तमिवाम्बरम् ॥ ७-७६-११॥
te'paśyaṃstejasā bhūtaṃ tapantamasurottamam |
pibantamiva lokāṃstrīnnirdahantamivāmbaram || 7-76-11||

RMY 7-76-12

दृष्ट्वैव चासुरश्रेष्ठं देवास्त्रासमुपागमन् ।
कथमेनं वधिष्यामः कथं न स्यात्पराजयः ॥ ७-७६-१२॥
dṛṣṭvaiva cāsuraśreṣṭhaṃ devāstrāsamupāgaman |
kathamenaṃ vadhiṣyāmaḥ kathaṃ na syātparājayaḥ || 7-76-12||

RMY 7-76-13

तेषां चिन्तयतां तत्र सहस्राक्षः पुरंदरः ।
वज्रं प्रगृह्य बाहुभ्यां प्रहिणोद्वृत्रमूर्धनि ॥ ७-७६-१३॥
teṣāṃ cintayatāṃ tatra sahasrākṣaḥ puraṃdaraḥ |
vajraṃ pragṛhya bāhubhyāṃ prahiṇodvṛtramūrdhani || 7-76-13||

RMY 7-76-14

कालाग्निनेव घोरेण दीप्तेनेव महार्चिषा ।
प्रतप्तं वृत्रशिरसि जगत्त्रासमुपागमत् ॥ ७-७६-१४॥
kālāgnineva ghoreṇa dīpteneva mahārciṣā |
prataptaṃ vṛtraśirasi jagattrāsamupāgamat || 7-76-14||

RMY 7-76-15

असंभाव्यं वधं तस्य वृत्रस्य विबुधाधिपः ।
चिन्तयानो जगामाशु लोकस्यान्तं महायशाः ॥ ७-७६-१५॥
asaṃbhāvyaṃ vadhaṃ tasya vṛtrasya vibudhādhipaḥ |
cintayāno jagāmāśu lokasyāntaṃ mahāyaśāḥ || 7-76-15||

RMY 7-76-16

तमिन्द्रं ब्रह्महत्याशु गच्छन्तमनुगच्छति ।
अपतच्चास्य गात्रेषु तमिन्द्रं दुःखमाविशत् ॥ ७-७६-१६॥
tamindraṃ brahmahatyāśu gacchantamanugacchati |
apataccāsya gātreṣu tamindraṃ duḥkhamāviśat || 7-76-16||

RMY 7-76-17

हतारयः प्रनष्टेन्द्रा देवाः साग्निपुरोगमाः ।
विष्णुं त्रिभुवणश्रेष्ठं मुहुर्मुहुरपूजयन् ॥ ७-७६-१७॥
hatārayaḥ pranaṣṭendrā devāḥ sāgnipurogamāḥ |
viṣṇuṃ tribhuvaṇaśreṣṭhaṃ muhurmuhurapūjayan || 7-76-17||

RMY 7-76-18

त्वं गतिः परमा देव पूर्वजो जगतः प्रभुः ।
रथार्थं सर्वभूतानां विष्णुत्वमुपजग्मिवान् ॥ ७-७६-१८॥
tvaṃ gatiḥ paramā deva pūrvajo jagataḥ prabhuḥ |
rathārthaṃ sarvabhūtānāṃ viṣṇutvamupajagmivān || 7-76-18||

RMY 7-76-19

हतश्चायं त्वया वृत्रो ब्रह्महत्या च वासवम् ।
बाधते सुरशार्दूल मोक्षं तस्य विनिर्दिश ॥ ७-७६-१९॥
hataścāyaṃ tvayā vṛtro brahmahatyā ca vāsavam |
bādhate suraśārdūla mokṣaṃ tasya vinirdiśa || 7-76-19||

RMY 7-76-20

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा देवानां विष्णुरब्रवीत् ।
मामेव यजतां शक्रः पावयिष्यामि वज्रिणम् ॥ ७-७६-२०॥
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā devānāṃ viṣṇurabravīt |
māmeva yajatāṃ śakraḥ pāvayiṣyāmi vajriṇam || 7-76-20||

RMY 7-76-21

पुण्येन हयमेधेन मामिष्ट्वा पाकशासनः ।
पुनरेष्यति देवानामिन्द्रत्वमकुतोभयः ॥ ७-७६-२१॥
puṇyena hayamedhena māmiṣṭvā pākaśāsanaḥ |
punareṣyati devānāmindratvamakutobhayaḥ || 7-76-21||

RMY 7-76-22

एवं संदिश्य देवानां तां वाणीममृतोपमा ।
जगाम विष्णुर्देवेशः स्तूयमानस्त्रिविष्टपम् ॥ ७-७६-२२॥
evaṃ saṃdiśya devānāṃ tāṃ vāṇīmamṛtopamā |
jagāma viṣṇurdeveśaḥ stūyamānastriviṣṭapam || 7-76-22||

Sarga: 77/100 (19)

RMY 7-77-1

तथा वृत्रवधं सर्वमखिलेन स लक्ष्मणः ।
कथयित्वा नरश्रेष्ठः कथाशेषमुपाक्रमत् ॥ ७-७७-१॥
tathā vṛtravadhaṃ sarvamakhilena sa lakṣmaṇaḥ |
kathayitvā naraśreṣṭhaḥ kathāśeṣamupākramat || 7-77-1||

RMY 7-77-2

ततो हते महावीर्ये वृत्रे देवभयंकरे ।
ब्रह्महत्यावृतः शक्रः संज्ञां लेभे न वृत्रहा ॥ ७-७७-२॥
tato hate mahāvīrye vṛtre devabhayaṃkare |
brahmahatyāvṛtaḥ śakraḥ saṃjñāṃ lebhe na vṛtrahā || 7-77-2||

RMY 7-77-3

सोऽन्तमाश्रित्य लोकानां नष्टसंज्ञो विचेतनः ।
कालं तत्रावसत्कंचिद्वेष्टमानो यथोरगः ॥ ७-७७-३॥
so'ntamāśritya lokānāṃ naṣṭasaṃjño vicetanaḥ |
kālaṃ tatrāvasatkaṃcidveṣṭamāno yathoragaḥ || 7-77-3||

RMY 7-77-4

अथ नष्टे सहस्राक्षे उद्विग्नमभवज्जगत् ।
भूमिश्च ध्वस्तसंकाशा निःस्नेहा शुष्ककानना ॥ ७-७७-४॥
atha naṣṭe sahasrākṣe udvignamabhavajjagat |
bhūmiśca dhvastasaṃkāśā niḥsnehā śuṣkakānanā || 7-77-4||

RMY 7-77-5

निःस्रोतसश्चाम्बुवाहा ह्रदाश्च सरितस्तथा ।
संक्षोभश्चैव सत्त्वानामनावृष्टिकृतोऽभवत् ॥ ७-७७-५॥
niḥsrotasaścāmbuvāhā hradāśca saritastathā |
saṃkṣobhaścaiva sattvānāmanāvṛṣṭikṛto'bhavat || 7-77-5||

RMY 7-77-6

क्षीयमाणे तु लोकेऽस्मिन्संभ्रान्तमनसः सुराः ।
यदुक्तं विष्णुना पूर्वं तं यज्ञं समुपानयन् ॥ ७-७७-६॥
kṣīyamāṇe tu loke'sminsaṃbhrāntamanasaḥ surāḥ |
yaduktaṃ viṣṇunā pūrvaṃ taṃ yajñaṃ samupānayan || 7-77-6||

RMY 7-77-7

ततः सर्वे सुरगणाः सोपाध्यायाः सहर्षिभिः ।
तं देशं सहिता जग्मुर्यत्रेन्द्रो भयमोहितः ॥ ७-७७-७॥
tataḥ sarve suragaṇāḥ sopādhyāyāḥ saharṣibhiḥ |
taṃ deśaṃ sahitā jagmuryatrendro bhayamohitaḥ || 7-77-7||

RMY 7-77-8

ते तु दृष्ट्वा सहस्राक्षं मोहितं ब्रह्महत्यया ।
तं पुरस्कृत्य देवेशमश्वमेधं प्रचक्रिरे ॥ ७-७७-८॥
te tu dṛṣṭvā sahasrākṣaṃ mohitaṃ brahmahatyayā |
taṃ puraskṛtya deveśamaśvamedhaṃ pracakrire || 7-77-8||

RMY 7-77-9

ततोऽश्वमेधः सुमहान्महेन्द्रस्य महात्मनः ।
ववृधे ब्रह्महत्यायाः पावनार्थं नरेश्वर ॥ ७-७७-९॥
tato'śvamedhaḥ sumahānmahendrasya mahātmanaḥ |
vavṛdhe brahmahatyāyāḥ pāvanārthaṃ nareśvara || 7-77-9||

RMY 7-77-10

ततो यज्ञसमाप्तौ तु ब्रह्महत्या महात्मनः ।
अभिगम्याब्रवीद्वाक्यं क्व मे स्थानं विधास्यथ ॥ ७-७७-१०॥
tato yajñasamāptau tu brahmahatyā mahātmanaḥ |
abhigamyābravīdvākyaṃ kva me sthānaṃ vidhāsyatha || 7-77-10||

RMY 7-77-11

ते तामूचुस्ततो देवास्तुष्टाः प्रीतिसमन्विताः ।
चतुर्धा विभजात्मानमात्मनैव दुरासदे ॥ ७-७७-११॥
te tāmūcustato devāstuṣṭāḥ prītisamanvitāḥ |
caturdhā vibhajātmānamātmanaiva durāsade || 7-77-11||

RMY 7-77-12

देवानां भाषितं श्रुत्वा ब्रह्महत्या महात्मनाम् ।
संनिधौ स्थानमन्यत्र वरयामास दुर्वसा ॥ ७-७७-१२॥
devānāṃ bhāṣitaṃ śrutvā brahmahatyā mahātmanām |
saṃnidhau sthānamanyatra varayāmāsa durvasā || 7-77-12||

RMY 7-77-13

एकेनांशेन वत्स्यामि पूर्णोदासु नदीषु वै ।
द्वितीयेन तु वृक्षेषु सत्यमेतद्ब्रवीमि वः ॥ ७-७७-१३॥
ekenāṃśena vatsyāmi pūrṇodāsu nadīṣu vai |
dvitīyena tu vṛkṣeṣu satyametadbravīmi vaḥ || 7-77-13||

RMY 7-77-14

योऽयमंशस्तृतीयो मे स्त्रीषु यौवनशालिषु ।
त्रिरात्रं दर्पपर्णासु वसिष्ये दर्पघातिनी ॥ ७-७७-१४॥
yo'yamaṃśastṛtīyo me strīṣu yauvanaśāliṣu |
trirātraṃ darpaparṇāsu vasiṣye darpaghātinī || 7-77-14||

RMY 7-77-15

हन्तारो ब्राह्मणान्ये तु प्रेक्षापूर्वमदूषकान् ।
तांश्चतुर्थेन भागेन संश्रयिष्ये सुरर्षभाः ॥ ७-७७-१५॥
hantāro brāhmaṇānye tu prekṣāpūrvamadūṣakān |
tāṃścaturthena bhāgena saṃśrayiṣye surarṣabhāḥ || 7-77-15||

RMY 7-77-16

प्रत्यूचुस्तां ततो देवा यथा वदसि दुर्वसे ।
तथा भवतु तत्सर्वं साधयस्व यथेप्सितम् ॥ ७-७७-१६॥
pratyūcustāṃ tato devā yathā vadasi durvase |
tathā bhavatu tatsarvaṃ sādhayasva yathepsitam || 7-77-16||

RMY 7-77-17

ततः प्रीत्यान्विता देवाः सहस्राक्षं ववन्दिरे ।
विज्वरः पूतपाप्मा च वासवः समपद्यत ॥ ७-७७-१७॥
tataḥ prītyānvitā devāḥ sahasrākṣaṃ vavandire |
vijvaraḥ pūtapāpmā ca vāsavaḥ samapadyata || 7-77-17||

RMY 7-77-18

प्रशान्तं च जगत्सर्वं सहस्राक्षे प्रतिष्ठते ।
यज्ञं चाद्भुतसंकाशं तदा शक्रोऽभ्यपूजयत् ॥ ७-७७-१८॥
praśāntaṃ ca jagatsarvaṃ sahasrākṣe pratiṣṭhate |
yajñaṃ cādbhutasaṃkāśaṃ tadā śakro'bhyapūjayat || 7-77-18||

RMY 7-77-19

ईदृशो ह्यश्वमेधस्य प्रभावो रघुनन्दन ।
यजस्व सुमहाभाग हयमेधेन पार्थिव ॥ ७-७७-१९॥
īdṛśo hyaśvamedhasya prabhāvo raghunandana |
yajasva sumahābhāga hayamedhena pārthiva || 7-77-19||

Sarga: 78/100 (29)

RMY 7-78-1

तच्छ्रुत्वा लक्ष्मणेनोक्तं वाक्यं वाक्यविशारदः ।
प्रत्युवाच महातेजाः प्रहसन्राघवो वचः ॥ ७-७८-१॥
tacchrutvā lakṣmaṇenoktaṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ |
pratyuvāca mahātejāḥ prahasanrāghavo vacaḥ || 7-78-1||

RMY 7-78-2

एवमेतन्नरश्रेष्ठ यथा वदसि लक्ष्मण ।
वृत्रघातमशेषेण वाजिमेधफलं च यत् ॥ ७-७८-२॥
evametannaraśreṣṭha yathā vadasi lakṣmaṇa |
vṛtraghātamaśeṣeṇa vājimedhaphalaṃ ca yat || 7-78-2||

RMY 7-78-3

श्रूयते हि पुरा सौम्य कर्दमस्य प्रजापतेः ।
पुत्रो बाह्लीश्वरः श्रीमानिलो नाम सुधार्मिकः ॥ ७-७८-३॥
śrūyate hi purā saumya kardamasya prajāpateḥ |
putro bāhlīśvaraḥ śrīmānilo nāma sudhārmikaḥ || 7-78-3||

RMY 7-78-4

स राजा पृथिवीं सर्वां वशे कृत्वा महायशाः ।
राज्यं चैव नरव्याघ्र पुत्रवत्पर्यपालयत् ॥ ७-७८-४॥
sa rājā pṛthivīṃ sarvāṃ vaśe kṛtvā mahāyaśāḥ |
rājyaṃ caiva naravyāghra putravatparyapālayat || 7-78-4||

RMY 7-78-5

सुरैश्च परमोदारैर्दैतेयैश्च महासुरैः ।
नागराक्षसगन्धर्वैर्यक्षैश्च सुमहात्मभिः ॥ ७-७८-५॥
suraiśca paramodārairdaiteyaiśca mahāsuraiḥ |
nāgarākṣasagandharvairyakṣaiśca sumahātmabhiḥ || 7-78-5||

RMY 7-78-6

पूज्यते नित्यशः सौम्य भयार्तै रघुनन्दन ।
अबिभ्यंश्च त्रयो लोकाः सरोषस्य महात्मनः ॥ ७-७८-६॥
pūjyate nityaśaḥ saumya bhayārtai raghunandana |
abibhyaṃśca trayo lokāḥ saroṣasya mahātmanaḥ || 7-78-6||

RMY 7-78-7

स राजा तादृशो ह्यासीद्धर्मे वीर्ये च निष्ठितः ।
बुद्ध्या च परमोदारो बाह्लीकानां महायशाः ॥ ७-७८-७॥
sa rājā tādṛśo hyāsīddharme vīrye ca niṣṭhitaḥ |
buddhyā ca paramodāro bāhlīkānāṃ mahāyaśāḥ || 7-78-7||

RMY 7-78-8

स प्रचक्रे महाबाहुर्मृगयां रुचिरे वने ।
चैत्रे मनोरमे मासि सभृत्यबलवाहनः ॥ ७-७८-८॥
sa pracakre mahābāhurmṛgayāṃ rucire vane |
caitre manorame māsi sabhṛtyabalavāhanaḥ || 7-78-8||

RMY 7-78-9

प्रजघ्ने स नृपोऽरण्ये मृगाञ्शतसहस्रशः ।
हत्वैव तृप्तिर्नाभूच्च राज्ञस्तस्य महात्मनः ॥ ७-७८-९॥
prajaghne sa nṛpo'raṇye mṛgāñśatasahasraśaḥ |
hatvaiva tṛptirnābhūcca rājñastasya mahātmanaḥ || 7-78-9||

RMY 7-78-10

नानामृगाणामयुतं वध्यमानं महात्मना ।
यत्र जातो महासेनस्तं देशमुपचक्रमे ॥ ७-७८-१०॥
nānāmṛgāṇāmayutaṃ vadhyamānaṃ mahātmanā |
yatra jāto mahāsenastaṃ deśamupacakrame || 7-78-10||

RMY 7-78-11

तस्मिंस्तु देवदेवेशः शैलराजसुतां हरः ।
रमयामास दुर्धर्षैः सर्वैरनुचरैः सह ॥ ७-७८-११॥
tasmiṃstu devadeveśaḥ śailarājasutāṃ haraḥ |
ramayāmāsa durdharṣaiḥ sarvairanucaraiḥ saha || 7-78-11||

RMY 7-78-12

कृत्वा स्त्रीभूतमात्मानमुमेशो गोपतिध्वजः ।
देव्याः प्रियचिकीर्षुः स तस्मिन्पर्वतनिर्झरे ॥ ७-७८-१२॥
kṛtvā strībhūtamātmānamumeśo gopatidhvajaḥ |
devyāḥ priyacikīrṣuḥ sa tasminparvatanirjhare || 7-78-12||

RMY 7-78-13

ये च तत्र वनोद्देशे सत्त्वाः पुरुषवादिनः ।
यच्च किंचन तत्सर्वं नारीसंज्ञं बभूव ह ॥ ७-७८-१३॥
ye ca tatra vanoddeśe sattvāḥ puruṣavādinaḥ |
yacca kiṃcana tatsarvaṃ nārīsaṃjñaṃ babhūva ha || 7-78-13||

RMY 7-78-14

एतस्मिन्नन्तरे राजा स इलः कर्दमात्मजः ।
निघ्नन्मृगसहस्राणि तं देशमुपचक्रमे ॥ ७-७८-१४॥
etasminnantare rājā sa ilaḥ kardamātmajaḥ |
nighnanmṛgasahasrāṇi taṃ deśamupacakrame || 7-78-14||

RMY 7-78-15

स दृष्ट्वा स्त्रीकृतं सर्वं सव्यालमृगपक्षिणम् ।
आत्मानं सानुगं चैव स्त्रीभूतं रघुनन्दन ॥ ७-७८-१५॥
sa dṛṣṭvā strīkṛtaṃ sarvaṃ savyālamṛgapakṣiṇam |
ātmānaṃ sānugaṃ caiva strībhūtaṃ raghunandana || 7-78-15||

RMY 7-78-16

तस्य दुःखं महत्त्वासीद्दृष्ट्वात्मानं तथा गतम् ।
उमापतेश्च तत्कर्म ज्ञात्वा त्रासमुपागमत् ॥ ७-७८-१६॥
tasya duḥkhaṃ mahattvāsīddṛṣṭvātmānaṃ tathā gatam |
umāpateśca tatkarma jñātvā trāsamupāgamat || 7-78-16||

RMY 7-78-17

ततो देवं महात्मानं शितिकण्ठं कपर्दिनम् ।
जगाम शरणं राजा सभृत्यबलवाहनः ॥ ७-७८-१७॥
tato devaṃ mahātmānaṃ śitikaṇṭhaṃ kapardinam |
jagāma śaraṇaṃ rājā sabhṛtyabalavāhanaḥ || 7-78-17||

RMY 7-78-18

ततः प्रहस्य वरदः सह देव्या महायशाः ।
प्रजापतिसुतं वाक्यमुवाच वरदः स्वयम् ॥ ७-७८-१८॥
tataḥ prahasya varadaḥ saha devyā mahāyaśāḥ |
prajāpatisutaṃ vākyamuvāca varadaḥ svayam || 7-78-18||

RMY 7-78-19

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ राजर्षे कार्दमेय महाबल ।
पुरुषत्वमृते सौम्य वरं वरय सुव्रत ॥ ७-७८-१९॥
uttiṣṭhottiṣṭha rājarṣe kārdameya mahābala |
puruṣatvamṛte saumya varaṃ varaya suvrata || 7-78-19||

RMY 7-78-20

ततः स राजा शोकार्ताः प्रत्याख्यातो महात्मना ।
न स जग्राह स्त्रीभूतो वरमन्यं सुरोत्तमात् ॥ ७-७८-२०॥
tataḥ sa rājā śokārtāḥ pratyākhyāto mahātmanā |
na sa jagrāha strībhūto varamanyaṃ surottamāt || 7-78-20||

RMY 7-78-21

ततः शोकेन महता शैलराजसुतां नृपः ।
प्रणिपत्य महादेवीं सर्वेणैवान्तरात्मना ॥ ७-७८-२१॥
tataḥ śokena mahatā śailarājasutāṃ nṛpaḥ |
praṇipatya mahādevīṃ sarveṇaivāntarātmanā || 7-78-21||

RMY 7-78-22

ईशे वराणां वरदे लोकानामसि भामिनि ।
अमोघदर्शने देवि भजे सौम्ये नमोऽस्तु ते ॥ ७-७८-२२॥
īśe varāṇāṃ varade lokānāmasi bhāmini |
amoghadarśane devi bhaje saumye namo'stu te || 7-78-22||

RMY 7-78-23

हृद्गतं तस्य राजर्षेर्विज्ञाय हरसंनिधौ ।
प्रत्युवाच शुभं वाक्यं देवी रुद्रस्य संमता ॥ ७-७८-२३॥
hṛdgataṃ tasya rājarṣervijñāya harasaṃnidhau |
pratyuvāca śubhaṃ vākyaṃ devī rudrasya saṃmatā || 7-78-23||

RMY 7-78-24

अर्धस्य देवो वरदो वरार्धस्य तथा ह्यहम् ।
तस्मादर्धं गृहाण त्वं स्त्रीपुंसोर्यावदिच्छसि ॥ ७-७८-२४॥
ardhasya devo varado varārdhasya tathā hyaham |
tasmādardhaṃ gṛhāṇa tvaṃ strīpuṃsoryāvadicchasi || 7-78-24||

RMY 7-78-25

तदद्भुततमं श्रुत्वा देव्या वरमनुत्तमम् ।
संप्रहृष्टमना भूत्वा राजा वाक्यमथाब्रवीत् ॥ ७-७८-२५॥
tadadbhutatamaṃ śrutvā devyā varamanuttamam |
saṃprahṛṣṭamanā bhūtvā rājā vākyamathābravīt || 7-78-25||

RMY 7-78-26

यदि देवि प्रसन्ना मे रूपेणाप्रतिमा भुवि ।
मासं स्त्रीत्वमुपासित्वा मासं स्यां पुरुषः पुनः ॥ ७-७८-२६॥
yadi devi prasannā me rūpeṇāpratimā bhuvi |
māsaṃ strītvamupāsitvā māsaṃ syāṃ puruṣaḥ punaḥ || 7-78-26||

RMY 7-78-27

ईप्सितं तस्य विज्ञाय देवी सुरुचिरानना ।
प्रत्युवाच शुभं वाक्यमेवमेतद्भविष्यति ॥ ७-७८-२७॥
īpsitaṃ tasya vijñāya devī surucirānanā |
pratyuvāca śubhaṃ vākyamevametadbhaviṣyati || 7-78-27||

RMY 7-78-28

राजन्पुरुषभूतस्त्वं स्त्रीभावं न स्मरिष्यसि ।
स्त्रीभूतश्चापरं मासं न स्मरिष्यसि पौरुषम् ॥ ७-७८-२८॥
rājanpuruṣabhūtastvaṃ strībhāvaṃ na smariṣyasi |
strībhūtaścāparaṃ māsaṃ na smariṣyasi pauruṣam || 7-78-28||

RMY 7-78-29

एवं स राजा पुरुषो मासं भूत्वाथ कार्दमिः ।
त्रैलोक्यसुन्दरी नारी मासमेकमिलाभवत् ॥ ७-७८-२९॥
evaṃ sa rājā puruṣo māsaṃ bhūtvātha kārdamiḥ |
trailokyasundarī nārī māsamekamilābhavat || 7-78-29||

Sarga: 79/100 (24)

RMY 7-79-1

तां कथामिलसंबद्धां रामेण समुदीरिताम् ।
लक्ष्मणो भरतश्चैव श्रुत्वा परमविस्मितौ ॥ ७-७९-१॥
tāṃ kathāmilasaṃbaddhāṃ rāmeṇa samudīritām |
lakṣmaṇo bharataścaiva śrutvā paramavismitau || 7-79-1||

RMY 7-79-2

तौ रामं प्राञ्जलीभूत्वा तस्य राज्ञो महात्मनः ।
विस्तरं तस्य भावस्य तदा पप्रच्छतुः पुनः ॥ ७-७९-२॥
tau rāmaṃ prāñjalībhūtvā tasya rājño mahātmanaḥ |
vistaraṃ tasya bhāvasya tadā papracchatuḥ punaḥ || 7-79-2||

RMY 7-79-3

कथं स राजा स्त्रीभूतो वर्तयामास दुर्गतिम् ।
पुरुषो वा यदा भूतः कां वृत्तिं वर्तयत्यसौ ॥ ७-७९-३॥
kathaṃ sa rājā strībhūto vartayāmāsa durgatim |
puruṣo vā yadā bhūtaḥ kāṃ vṛttiṃ vartayatyasau || 7-79-3||

RMY 7-79-4

तयोस्तद्भाषितं श्रुत्वा कौतूहलसमन्वितम् ।
कथयामास काकुत्ष्ठस्तस्य राज्ञो यथा गतम् ॥ ७-७९-४॥
tayostadbhāṣitaṃ śrutvā kautūhalasamanvitam |
kathayāmāsa kākutṣṭhastasya rājño yathā gatam || 7-79-4||

RMY 7-79-5

तमेव प्रथमं मासं स्त्रीभूत्वा लोकसुन्दरी ।
ताभिः परिवृता स्त्रीभिर्येऽस्य पूर्वं पदानुगाः ॥ ७-७९-५॥
tameva prathamaṃ māsaṃ strībhūtvā lokasundarī |
tābhiḥ parivṛtā strībhirye'sya pūrvaṃ padānugāḥ || 7-79-5||

RMY 7-79-6

तत्काननं विगाह्याशु विजह्रे लोकसुन्दरी ।
द्रुमगुल्मलताकीर्णं पद्भ्यां पद्मदलेक्षणा ॥ ७-७९-६॥
tatkānanaṃ vigāhyāśu vijahre lokasundarī |
drumagulmalatākīrṇaṃ padbhyāṃ padmadalekṣaṇā || 7-79-6||

RMY 7-79-7

वाहनानि च सर्वाणि संत्यक्त्वा वै समन्ततः ।
पर्वताभोगविवरे तस्मिन्रेमे इला तदा ॥ ७-७९-७॥
vāhanāni ca sarvāṇi saṃtyaktvā vai samantataḥ |
parvatābhogavivare tasminreme ilā tadā || 7-79-7||

RMY 7-79-8

अथ तस्मिन्वनोद्देशे पर्वतस्याविदूरतः ।
सरः सुरुचिरप्रख्यं नानापक्षिगणायुतम् ॥ ७-७९-८॥
atha tasminvanoddeśe parvatasyāvidūrataḥ |
saraḥ suruciraprakhyaṃ nānāpakṣigaṇāyutam || 7-79-8||

RMY 7-79-9

ददर्श सा इला तस्मिन्बुधं सोमसुतं तदा ।
ज्वलन्तं स्वेन वपुषा पूर्णं सोममिवोदितम् ॥ ७-७९-९॥
dadarśa sā ilā tasminbudhaṃ somasutaṃ tadā |
jvalantaṃ svena vapuṣā pūrṇaṃ somamivoditam || 7-79-9||

RMY 7-79-10

तपन्तं च तपस्तीव्रमम्भोमध्ये दुरासदम् ।
यशक्सरं कामगमं तारुण्ये पर्यवस्थितम् ॥ ७-७९-१०॥
tapantaṃ ca tapastīvramambhomadhye durāsadam |
yaśaksaraṃ kāmagamaṃ tāruṇye paryavasthitam || 7-79-10||

RMY 7-79-11

सा तं जलाशयं सर्वं क्षोभयामास विस्मिता ।
सह तैः पूर पुरुषैः स्त्रीभूतै रघुनन्दन ॥ ७-७९-११॥
sā taṃ jalāśayaṃ sarvaṃ kṣobhayāmāsa vismitā |
saha taiḥ pūra puruṣaiḥ strībhūtai raghunandana || 7-79-11||

RMY 7-79-12

बुधस्तु तां निरीक्ष्यैव कामबाणाभिपीडितः ।
नोपलेभे तदात्मानं चचाल च तदाम्भसि ॥ ७-७९-१२॥
budhastu tāṃ nirīkṣyaiva kāmabāṇābhipīḍitaḥ |
nopalebhe tadātmānaṃ cacāla ca tadāmbhasi || 7-79-12||

RMY 7-79-13

इलां निरीक्षमाणः स त्रैलोक्याभ्यधिकां शुभाम् ।
चिन्तां समभ्यतिक्रामत्का न्वियं देवताधिका ॥ ७-७९-१३॥
ilāṃ nirīkṣamāṇaḥ sa trailokyābhyadhikāṃ śubhām |
cintāṃ samabhyatikrāmatkā nviyaṃ devatādhikā || 7-79-13||

RMY 7-79-14

न देवीषु न नागीषु नासुरीष्वप्सरःसु च ।
दृष्टपूर्वा मया काचिद्रूपेणैतेन शोभिता ॥ ७-७९-१४॥
na devīṣu na nāgīṣu nāsurīṣvapsaraḥsu ca |
dṛṣṭapūrvā mayā kācidrūpeṇaitena śobhitā || 7-79-14||

RMY 7-79-15

सदृशीयं मम भवेद्यदि नान्यपरिग्रहा ।
इति बुद्धिं समास्थाय जलात्स्थलमुपागमत् ॥ ७-७९-१५॥
sadṛśīyaṃ mama bhavedyadi nānyaparigrahā |
iti buddhiṃ samāsthāya jalātsthalamupāgamat || 7-79-15||

RMY 7-79-16

स आश्रमं समुपागम्य चतस्रः प्रमदास्ततः ।
शब्दापयत धर्मात्मा ताश्चैनं च ववन्दिरे ॥ ७-७९-१६॥
sa āśramaṃ samupāgamya catasraḥ pramadāstataḥ |
śabdāpayata dharmātmā tāścainaṃ ca vavandire || 7-79-16||

RMY 7-79-17

स ताः पप्रच्छ धर्मात्म कस्यैषा लोकसुन्दरी ।
किमर्थमागता चेह सत्यमाख्यात माचिरम् ॥ ७-७९-१७॥
sa tāḥ papraccha dharmātma kasyaiṣā lokasundarī |
kimarthamāgatā ceha satyamākhyāta māciram || 7-79-17||

RMY 7-79-18

शुभं तु तस्य तद्वाक्यं मधुरं मधुराक्षरम् ।
श्रुत्वा तु ताः स्त्रियः सर्वा ऊचुर्मधुरया गिरा ॥ ७-७९-१८॥
śubhaṃ tu tasya tadvākyaṃ madhuraṃ madhurākṣaram |
śrutvā tu tāḥ striyaḥ sarvā ūcurmadhurayā girā || 7-79-18||

RMY 7-79-19

अस्माकमेषा सुश्रोणी प्रभुत्वे वर्तते सदा ।
अपतिः काननान्तेषु सहास्माभिरटत्यसौ ॥ ७-७९-१९॥
asmākameṣā suśroṇī prabhutve vartate sadā |
apatiḥ kānanānteṣu sahāsmābhiraṭatyasau || 7-79-19||

RMY 7-79-20

तद्वाक्यमव्यक्तपदं तासां स्त्रीणां निशम्य तु ।
विद्यामावर्तनीं पुण्यामावर्तयत स द्विजः ॥ ७-७९-२०॥
tadvākyamavyaktapadaṃ tāsāṃ strīṇāṃ niśamya tu |
vidyāmāvartanīṃ puṇyāmāvartayata sa dvijaḥ || 7-79-20||

RMY 7-79-21

सोऽर्थं विदित्वा निखिलं तस्य राज्ञो यथागतम् ।
सर्वा एव स्त्रियस्ताश्च बभाषे मुनिपुंगवः ॥ ७-७९-२१॥
so'rthaṃ viditvā nikhilaṃ tasya rājño yathāgatam |
sarvā eva striyastāśca babhāṣe munipuṃgavaḥ || 7-79-21||

RMY 7-79-22

अत्र किं पुरुषा भद्रा अवसञ्शैलरोधसि ।
वत्स्यथास्मिन्गिरौ यूयमवकाशो विधीयताम् ॥ ७-७९-२२॥
atra kiṃ puruṣā bhadrā avasañśailarodhasi |
vatsyathāsmingirau yūyamavakāśo vidhīyatām || 7-79-22||

RMY 7-79-23

मूलपुत्रफलैः सर्वा वर्तयिष्यथ नित्यदा ।
स्त्रियः किम्पुरुषान्नाम भर्तॄन्समुपलप्स्यथ ॥ ७-७९-२३॥
mūlaputraphalaiḥ sarvā vartayiṣyatha nityadā |
striyaḥ kimpuruṣānnāma bhartṝnsamupalapsyatha || 7-79-23||

RMY 7-79-24

ताः श्रुत्वा सोमपुत्रस्य वाचं किंपुरुषीकृताः ।
उपासां चक्रिरे शैलं बह्व्यस्ता बहुधा तदा ॥ ७-७९-२४॥
tāḥ śrutvā somaputrasya vācaṃ kiṃpuruṣīkṛtāḥ |
upāsāṃ cakrire śailaṃ bahvyastā bahudhā tadā || 7-79-24||

Sarga: 80/100 (25)

RMY 7-80-1

श्रुत्वा किंपुरुषोत्पत्तिं लक्ष्मणो भरतस्तदा ।
आश्चर्यमिति चाब्रूतामुभौ रामं जनेश्वरम् ॥ ७-८०-१॥
śrutvā kiṃpuruṣotpattiṃ lakṣmaṇo bharatastadā |
āścaryamiti cābrūtāmubhau rāmaṃ janeśvaram || 7-80-1||

RMY 7-80-2

अथ रामः कथामेतां भूय एव महायशाः ।
कथयामास धर्मात्मा प्रजापतिसुतस्य वै ॥ ७-८०-२॥
atha rāmaḥ kathāmetāṃ bhūya eva mahāyaśāḥ |
kathayāmāsa dharmātmā prajāpatisutasya vai || 7-80-2||

RMY 7-80-3

सर्वास्ता विद्रुता दृष्ट्वा किंनरीरृषिसत्तमः ।
उवाच रूपसंपन्नां तां स्त्रियं प्रहसन्निव ॥ ७-८०-३॥
sarvāstā vidrutā dṛṣṭvā kiṃnarīrṛṣisattamaḥ |
uvāca rūpasaṃpannāṃ tāṃ striyaṃ prahasanniva || 7-80-3||

RMY 7-80-4

सोमस्याहं सुदयितः सुतः सुरुचिरानने ।
भजस्व मां वरारोहे भक्त्या स्निग्धेन चक्षुषा ॥ ७-८०-४॥
somasyāhaṃ sudayitaḥ sutaḥ surucirānane |
bhajasva māṃ varārohe bhaktyā snigdhena cakṣuṣā || 7-80-4||

RMY 7-80-5

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शून्ये स्वजनवर्जिता ।
इला सुरुचिरप्रख्यं प्रत्युवाच महाग्रहम् ॥ ७-८०-५॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā śūnye svajanavarjitā |
ilā suruciraprakhyaṃ pratyuvāca mahāgraham || 7-80-5||

RMY 7-80-6

अहं कामकरी सौम्य तवास्मि वशवर्तिनी ।
प्रशाधि मां सोमसुत यथेच्छसि तथा कुरु ॥ ७-८०-६॥
ahaṃ kāmakarī saumya tavāsmi vaśavartinī |
praśādhi māṃ somasuta yathecchasi tathā kuru || 7-80-6||

RMY 7-80-7

तस्यास्तदद्भुतप्रख्यं श्रुत्वा हर्षसमन्वितः ।
स वै कामी सह तया रेमे चन्द्रमसः सुतः ॥ ७-८०-७॥
tasyāstadadbhutaprakhyaṃ śrutvā harṣasamanvitaḥ |
sa vai kāmī saha tayā reme candramasaḥ sutaḥ || 7-80-7||

RMY 7-80-8

बुधस्य माधवो मासस्तामिलां रुचिराननाम् ।
गतो रमयतोऽत्यर्थं क्षणवत्तस्य कामिनः ॥ ७-८०-८॥
budhasya mādhavo māsastāmilāṃ rucirānanām |
gato ramayato'tyarthaṃ kṣaṇavattasya kāminaḥ || 7-80-8||

RMY 7-80-9

अथ मासे तु संपूर्णे पूर्णेन्दुसदृशाननः ।
प्रजापतिसुतः श्रीमाञ्शयने प्रत्यबुध्यत ॥ ७-८०-९॥
atha māse tu saṃpūrṇe pūrṇendusadṛśānanaḥ |
prajāpatisutaḥ śrīmāñśayane pratyabudhyata || 7-80-9||

RMY 7-80-10

सोऽपश्यत्सोमजं तत्र तप्यन्तं सलिलाशये ।
ऊर्ध्वबाहुं निरालम्बं तं राजा प्रत्यभाषत ॥ ७-८०-१०॥
so'paśyatsomajaṃ tatra tapyantaṃ salilāśaye |
ūrdhvabāhuṃ nirālambaṃ taṃ rājā pratyabhāṣata || 7-80-10||

RMY 7-80-11

भगवन्पर्वतं दुर्गं प्रविष्टोऽस्मि सहानुगः ।
न च पश्यामि तत्सैन्यं क्व नु ते मामका गताः ॥ ७-८०-११॥
bhagavanparvataṃ durgaṃ praviṣṭo'smi sahānugaḥ |
na ca paśyāmi tatsainyaṃ kva nu te māmakā gatāḥ || 7-80-11||

RMY 7-80-12

तच्छ्रुत्वा तस्य राजर्षेर्नष्टसंज्ञस्य भाषितम् ।
प्रत्युवाच शुभं वाक्यं सान्त्वयन्परया गिरा ॥ ७-८०-१२॥
tacchrutvā tasya rājarṣernaṣṭasaṃjñasya bhāṣitam |
pratyuvāca śubhaṃ vākyaṃ sāntvayanparayā girā || 7-80-12||

RMY 7-80-13

अश्मवर्षेण महता भृत्यास्ते विनिपातिताः ।
त्वं चाश्रमपदे सुप्तो वातवर्षभयार्दितः ॥ ७-८०-१३॥
aśmavarṣeṇa mahatā bhṛtyāste vinipātitāḥ |
tvaṃ cāśramapade supto vātavarṣabhayārditaḥ || 7-80-13||

RMY 7-80-14

समाश्वसिहि भद्रं ते निर्भयो विगतज्वरः ।
फलमूलाशनो वीर वस चेह यथासुखम् ॥ ७-८०-१४॥
samāśvasihi bhadraṃ te nirbhayo vigatajvaraḥ |
phalamūlāśano vīra vasa ceha yathāsukham || 7-80-14||

RMY 7-80-15

स राजा तेन वाक्येन प्रत्याश्वस्तो महायशाः ।
प्रत्युवाच शुभं वाक्यं दीनो भृत्यजनक्षयात् ॥ ७-८०-१५॥
sa rājā tena vākyena pratyāśvasto mahāyaśāḥ |
pratyuvāca śubhaṃ vākyaṃ dīno bhṛtyajanakṣayāt || 7-80-15||

RMY 7-80-16

त्यक्ष्याम्यहं स्वकं राज्यं नाहं भृत्यैर्विना कृतः ।
वर्तयेयं क्षणं ब्रह्मन्समनुज्ञातुमर्हसि ॥ ७-८०-१६॥
tyakṣyāmyahaṃ svakaṃ rājyaṃ nāhaṃ bhṛtyairvinā kṛtaḥ |
vartayeyaṃ kṣaṇaṃ brahmansamanujñātumarhasi || 7-80-16||

RMY 7-80-17

सुतो धर्मपरो ब्रह्मञ्ज्येष्ठो मम महायशाः ।
शशबिन्दुरिति ख्यातः स मे राज्यं प्रपत्स्यते ॥ ७-८०-१७॥
suto dharmaparo brahmañjyeṣṭho mama mahāyaśāḥ |
śaśabinduriti khyātaḥ sa me rājyaṃ prapatsyate || 7-80-17||

RMY 7-80-18

न हि शक्ष्याम्यहं गत्वा भृत्यदारान्सुखान्वितान् ।
प्रतिवक्तुं महातेजः किंचिदप्यशुभं वचः ॥ ७-८०-१८॥
na hi śakṣyāmyahaṃ gatvā bhṛtyadārānsukhānvitān |
prativaktuṃ mahātejaḥ kiṃcidapyaśubhaṃ vacaḥ || 7-80-18||

RMY 7-80-19

तथा ब्रुवति राजेन्द्रे बुधः परममद्भुतम् ।
सान्त्वपूर्वमथोवाच वासस्त इह रोचताम् ॥ ७-८०-१९॥
tathā bruvati rājendre budhaḥ paramamadbhutam |
sāntvapūrvamathovāca vāsasta iha rocatām || 7-80-19||

RMY 7-80-20

न संतापस्त्वया कार्यः कार्दमेय महाबल ।
संवत्सरोषितस्येह कारयिष्यामि ते हितम् ॥ ७-८०-२०॥
na saṃtāpastvayā kāryaḥ kārdameya mahābala |
saṃvatsaroṣitasyeha kārayiṣyāmi te hitam || 7-80-20||

RMY 7-80-21

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा बुधस्याक्लिष्टकर्मणः ।
वासाय विदधे बुद्धिं यदुक्तं ब्रह्मवादिना ॥ ७-८०-२१॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā budhasyākliṣṭakarmaṇaḥ |
vāsāya vidadhe buddhiṃ yaduktaṃ brahmavādinā || 7-80-21||

RMY 7-80-22

मासं स स्त्री तदा भूत्वा रमयत्यनिशं शुभा ।
मासं पुरुषभावेन धर्मबुद्धिं चकार सः ॥ ७-८०-२२॥
māsaṃ sa strī tadā bhūtvā ramayatyaniśaṃ śubhā |
māsaṃ puruṣabhāvena dharmabuddhiṃ cakāra saḥ || 7-80-22||

RMY 7-80-23

ततः स नवमे मासि इला सोमसुतात्मजम् ।
जनयामास सुश्रोणी पुरूरवसमात्मजम् ॥ ७-८०-२३॥
tataḥ sa navame māsi ilā somasutātmajam |
janayāmāsa suśroṇī purūravasamātmajam || 7-80-23||

RMY 7-80-24

जातमात्रं तु सुश्रोणी पितुर्हस्ते न्यवेशयत् ।
बुधस्य समवर्णाभमिलापुत्रं महाबलम् ॥ ७-८०-२४॥
jātamātraṃ tu suśroṇī piturhaste nyaveśayat |
budhasya samavarṇābhamilāputraṃ mahābalam || 7-80-24||

RMY 7-80-25

बुधोऽपि पुरुषीभूतं समाश्वास्य नराधिपम् ।
कथाभी रमयामास धर्मयुक्ताभिरात्मवान् ॥ ७-८०-२५॥
budho'pi puruṣībhūtaṃ samāśvāsya narādhipam |
kathābhī ramayāmāsa dharmayuktābhirātmavān || 7-80-25||

Sarga: 81/100 (24)

RMY 7-81-1

तथोक्तवति रामे तु तस्य जन्म तदद्भुतम् ।
उवाच लक्ष्मणो भूयो भरतश्च महायशाः ॥ ७-८१-१॥
tathoktavati rāme tu tasya janma tadadbhutam |
uvāca lakṣmaṇo bhūyo bharataśca mahāyaśāḥ || 7-81-1||

RMY 7-81-2

सा प्रिया सोमपुत्रस्य संवत्सरमथोषिता ।
अकरोत्किं नरश्रेष्ठ तत्त्वं शंसितुमर्हसि ॥ ७-८१-२॥
sā priyā somaputrasya saṃvatsaramathoṣitā |
akarotkiṃ naraśreṣṭha tattvaṃ śaṃsitumarhasi || 7-81-2||

RMY 7-81-3

तयोस्तद्वाक्यमाधुर्यं निशम्य परिपृच्छतोः ।
रामः पुनरुवाचेमां प्रजापतिसुते कथाम् ॥ ७-८१-३॥
tayostadvākyamādhuryaṃ niśamya paripṛcchatoḥ |
rāmaḥ punaruvācemāṃ prajāpatisute kathām || 7-81-3||

RMY 7-81-4

पुरुषत्वं गते शूरे बुधः परमबुद्धिमान् ।
संवर्तं परमोदारमाजुहाव महायशाः ॥ ७-८१-४॥
puruṣatvaṃ gate śūre budhaḥ paramabuddhimān |
saṃvartaṃ paramodāramājuhāva mahāyaśāḥ || 7-81-4||

RMY 7-81-5

च्यवनं भृगुपुत्रं च मुनिं चारिष्टनेमिनम् ।
प्रमोदनं मोदकरं ततो दुर्वाससं मुनिम् ॥ ७-८१-५॥
cyavanaṃ bhṛguputraṃ ca muniṃ cāriṣṭaneminam |
pramodanaṃ modakaraṃ tato durvāsasaṃ munim || 7-81-5||

RMY 7-81-6

एतान्सर्वान्समानीय वाक्यज्ञस्तत्त्वदर्शिनः ।
उवाच सर्वान्सुहृदो धैर्येण सुसमाहितः ॥ ७-८१-६॥
etānsarvānsamānīya vākyajñastattvadarśinaḥ |
uvāca sarvānsuhṛdo dhairyeṇa susamāhitaḥ || 7-81-6||

RMY 7-81-7

अयं राजा महाबाहुः कर्दमस्य इलः सुतः ।
जानीतैनं यथा भूतं श्रेयो ह्यस्य विधीयताम् ॥ ७-८१-७॥
ayaṃ rājā mahābāhuḥ kardamasya ilaḥ sutaḥ |
jānītainaṃ yathā bhūtaṃ śreyo hyasya vidhīyatām || 7-81-7||

RMY 7-81-8

तेषां संवदतामेव तमाश्रममुपागमत् ।
कर्दमः सुमहातेजा द्विजैः सह महात्मभिः ॥ ७-८१-८॥
teṣāṃ saṃvadatāmeva tamāśramamupāgamat |
kardamaḥ sumahātejā dvijaiḥ saha mahātmabhiḥ || 7-81-8||

RMY 7-81-9

पुलस्त्यश्च क्रतुश्चैव वषट्कारस्तथैव च ।
ओंकारश्च महातेजास्तमाश्रममुपागमन् ॥ ७-८१-९॥
pulastyaśca kratuścaiva vaṣaṭkārastathaiva ca |
oṃkāraśca mahātejāstamāśramamupāgaman || 7-81-9||

RMY 7-81-10

ते सर्वे हृष्टमनसः परस्परसमागमे ।
हितैषिणो बाह्लि पतेः पृथग्वाक्यमथाब्रुवन् ॥ ७-८१-१०॥
te sarve hṛṣṭamanasaḥ parasparasamāgame |
hitaiṣiṇo bāhli pateḥ pṛthagvākyamathābruvan || 7-81-10||

RMY 7-81-11

कर्दमस्त्वब्रवीद्वाक्यं सुतार्थं परमं हितम् ।
द्विजाः शृणुत मद्वाक्यं यच्छ्रेयः पार्थिवस्य हि ॥ ७-८१-११॥
kardamastvabravīdvākyaṃ sutārthaṃ paramaṃ hitam |
dvijāḥ śṛṇuta madvākyaṃ yacchreyaḥ pārthivasya hi || 7-81-11||

RMY 7-81-12

नान्यं पश्यामि भैषज्यमन्तरेण वृषध्वजम् ।
नाश्वमेधात्परो यज्ञः प्रियश्चैव महात्मनः ॥ ७-८१-१२॥
nānyaṃ paśyāmi bhaiṣajyamantareṇa vṛṣadhvajam |
nāśvamedhātparo yajñaḥ priyaścaiva mahātmanaḥ || 7-81-12||

RMY 7-81-13

तस्माद्यजामहे सर्वे पार्थिवार्थे दुरासदम् ।
कर्दमेनैवमुक्तास्तु सर्व एव द्विजर्षभाः ।
रोचयन्ति स्म तं यज्ञं रुद्रस्याराधनं प्रति ॥ ७-८१-१३॥
tasmādyajāmahe sarve pārthivārthe durāsadam |
kardamenaivamuktāstu sarva eva dvijarṣabhāḥ |
rocayanti sma taṃ yajñaṃ rudrasyārādhanaṃ prati || 7-81-13||

RMY 7-81-14

संवर्तस्य तु राजर्षिः शिष्यः परपुरंजयः ।
मरुत्त इति विख्यातस्तं यज्ञं समुपाहरत् ॥ ७-८१-१४॥
saṃvartasya tu rājarṣiḥ śiṣyaḥ parapuraṃjayaḥ |
marutta iti vikhyātastaṃ yajñaṃ samupāharat || 7-81-14||

RMY 7-81-15

ततो यज्ञो महानासीद्बुधाश्रमसमीपतः ।
रुद्रश्च परमं तोषमाजगाम महायशाः ॥ ७-८१-१५॥
tato yajño mahānāsīdbudhāśramasamīpataḥ |
rudraśca paramaṃ toṣamājagāma mahāyaśāḥ || 7-81-15||

RMY 7-81-16

अथ यज्ञसमाप्तौ तु प्रीतः परमया मुदा ।
उमापतिर्द्विजान्सर्वानुवाचेदमिलां प्रति ॥ ७-८१-१६॥
atha yajñasamāptau tu prītaḥ paramayā mudā |
umāpatirdvijānsarvānuvācedamilāṃ prati || 7-81-16||

RMY 7-81-17

प्रीतोऽस्मि हयमेधेन भक्त्या च द्विजसत्तमाः ।
अस्य बाह्लिपतेश्चैव किं करोमि प्रियं शुभम् ॥ ७-८१-१७॥
prīto'smi hayamedhena bhaktyā ca dvijasattamāḥ |
asya bāhlipateścaiva kiṃ karomi priyaṃ śubham || 7-81-17||

RMY 7-81-18

तथा वदति देवेशे द्विजास्ते सुसमाहिताः ।
प्रसादयन्ति देवेशं यथा स्यात्पुरुषस्त्विला ॥ ७-८१-१८॥
tathā vadati deveśe dvijāste susamāhitāḥ |
prasādayanti deveśaṃ yathā syātpuruṣastvilā || 7-81-18||

RMY 7-81-19

ततः प्रीतमना रुद्रः पुरुषत्वं ददौ पुनः ।
इलायै सुमहातेजा दत्त्वा चान्तरधीयत ॥ ७-८१-१९॥
tataḥ prītamanā rudraḥ puruṣatvaṃ dadau punaḥ |
ilāyai sumahātejā dattvā cāntaradhīyata || 7-81-19||

RMY 7-81-20

निवृत्ते हयमेधे तु गते चादर्शनं हरे ।
यथागतं द्विजाः सर्वे अगच्छन्दीर्घदर्शिनः ॥ ७-८१-२०॥
nivṛtte hayamedhe tu gate cādarśanaṃ hare |
yathāgataṃ dvijāḥ sarve agacchandīrghadarśinaḥ || 7-81-20||

RMY 7-81-21

राजा तु बाह्लिमुत्सृज्य मध्यदेशे ह्यनुत्तमम् ।
निवेशयामास पुरं प्रतिष्ठानं यशस्करम् ॥ ७-८१-२१॥
rājā tu bāhlimutsṛjya madhyadeśe hyanuttamam |
niveśayāmāsa puraṃ pratiṣṭhānaṃ yaśaskaram || 7-81-21||

RMY 7-81-22

शशबिन्दुस्तु राजासीद्बाह्ल्यां परपुरंजयः ।
प्रतिष्ठान इलो राजा प्रजापतिसुतो बली ॥ ७-८१-२२॥
śaśabindustu rājāsīdbāhlyāṃ parapuraṃjayaḥ |
pratiṣṭhāna ilo rājā prajāpatisuto balī || 7-81-22||

RMY 7-81-23

स काले प्राप्तवाँल्लोकमिलो ब्राह्ममनुत्तमम् ।
ऐलः पुरूरवा राजा प्रतिष्ठानमवाप्तवान् ॥ ७-८१-२३॥
sa kāle prāptavā~llokamilo brāhmamanuttamam |
ailaḥ purūravā rājā pratiṣṭhānamavāptavān || 7-81-23||

RMY 7-81-24

ईदृशो ह्यश्वमेधस्य प्रभावः पुरुषर्षभौ ।
स्त्रीभूतः पौरुषं लेभे यच्चान्यदपि दुर्लभम् ॥ ७-८१-२४॥
īdṛśo hyaśvamedhasya prabhāvaḥ puruṣarṣabhau |
strībhūtaḥ pauruṣaṃ lebhe yaccānyadapi durlabham || 7-81-24||

Sarga: 82/100 (19)

RMY 7-82-1

एतदाख्याय काकुत्स्थो भ्रातृभ्याममितप्रभः ।
लक्ष्मणं पुनरेवाह धर्मयुक्तमिदं वचः ॥ ७-८२-१॥
etadākhyāya kākutstho bhrātṛbhyāmamitaprabhaḥ |
lakṣmaṇaṃ punarevāha dharmayuktamidaṃ vacaḥ || 7-82-1||

RMY 7-82-2

वसिष्ठं वामदेवं च जाबालिमथ कश्यपम् ।
द्विजांश्च सर्वप्रवरानश्वमेधपुरस्कृतान् ॥ ७-८२-२॥
vasiṣṭhaṃ vāmadevaṃ ca jābālimatha kaśyapam |
dvijāṃśca sarvapravarānaśvamedhapuraskṛtān || 7-82-2||

RMY 7-82-3

एतान्सर्वान्समाहूय मन्त्रयित्वा च लक्ष्मण ।
हयं लक्ष्मणसंपन्नं विमोक्ष्यामि समाधिना ॥ ७-८२-३॥
etānsarvānsamāhūya mantrayitvā ca lakṣmaṇa |
hayaṃ lakṣmaṇasaṃpannaṃ vimokṣyāmi samādhinā || 7-82-3||

RMY 7-82-4

तद्वाक्यं राघवेणोक्तं श्रुत्वा त्वरितविक्रमः ।
द्विजान्सर्वान्समाहूय दर्शयामास राघवम् ॥ ७-८२-४॥
tadvākyaṃ rāghaveṇoktaṃ śrutvā tvaritavikramaḥ |
dvijānsarvānsamāhūya darśayāmāsa rāghavam || 7-82-4||

RMY 7-82-5

ते दृष्ट्वा देवसंकाशं कृतपादाभिवन्दनम् ।
राघवं सुदुराधर्षमाशीर्भिः समपूजयन् ॥ ७-८२-५॥
te dṛṣṭvā devasaṃkāśaṃ kṛtapādābhivandanam |
rāghavaṃ sudurādharṣamāśīrbhiḥ samapūjayan || 7-82-5||

RMY 7-82-6

प्राञ्जलिस्तु ततो भूत्वा राघवो द्विजसत्तमान् ।
उवाच धर्मसंयुक्तमश्वमेधाश्रितं वचः ॥ ७-८२-६॥
prāñjalistu tato bhūtvā rāghavo dvijasattamān |
uvāca dharmasaṃyuktamaśvamedhāśritaṃ vacaḥ || 7-82-6||

RMY 7-82-7

स तेषां द्विजमुख्यानां वाक्यमद्भुतदर्शनम् ।
अश्वमेधाश्रितं श्रुत्वा भृशं प्रीतोऽभवत्तदा ॥ ७-८२-७॥
sa teṣāṃ dvijamukhyānāṃ vākyamadbhutadarśanam |
aśvamedhāśritaṃ śrutvā bhṛśaṃ prīto'bhavattadā || 7-82-7||

RMY 7-82-8

विज्ञाय तु मतं तेषां रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ।
प्रेषयस्व महाबाहो सुग्रीवाय महात्मने ॥ ७-८२-८॥
vijñāya tu mataṃ teṣāṃ rāmo lakṣmaṇamabravīt |
preṣayasva mahābāho sugrīvāya mahātmane || 7-82-8||

RMY 7-82-9

शीघ्रं महद्भिर्हरिभिर्बहुभिश्च तदाश्रयैः ।
सार्धमागच्छ भद्रं ते अनुभोक्तुं मखोत्तमम् ॥ ७-८२-९॥
śīghraṃ mahadbhirharibhirbahubhiśca tadāśrayaiḥ |
sārdhamāgaccha bhadraṃ te anubhoktuṃ makhottamam || 7-82-9||

RMY 7-82-10

विभीषणश्च रक्षोभिः कामगैर्बहुभिर्वृतः ।
अश्वमेधं महाबाहुः प्राप्नोतु लघुविक्रमः ॥ ७-८२-१०॥
vibhīṣaṇaśca rakṣobhiḥ kāmagairbahubhirvṛtaḥ |
aśvamedhaṃ mahābāhuḥ prāpnotu laghuvikramaḥ || 7-82-10||

RMY 7-82-11

राजानश्च नरव्याघ्र ये मे प्रियचिकीर्षवः ।
सानुगाः क्षिप्रमायान्तु यज्ञभूमिमनुत्तमाम् ॥ ७-८२-११॥
rājānaśca naravyāghra ye me priyacikīrṣavaḥ |
sānugāḥ kṣipramāyāntu yajñabhūmimanuttamām || 7-82-11||

RMY 7-82-12

देशान्तरगता ये च द्विजा धर्मपरायणाः ।
निमन्त्रयस्व तान्सर्वानश्वमेधाय लक्ष्मण ॥ ७-८२-१२॥
deśāntaragatā ye ca dvijā dharmaparāyaṇāḥ |
nimantrayasva tānsarvānaśvamedhāya lakṣmaṇa || 7-82-12||

RMY 7-82-13

ऋषयश्च महाबाहो आहूयन्तां तपोधनाः ।
देशान्तरगता ये च सदाराश्च महर्षयः ॥ ७-८२-१३॥
ṛṣayaśca mahābāho āhūyantāṃ tapodhanāḥ |
deśāntaragatā ye ca sadārāśca maharṣayaḥ || 7-82-13||

RMY 7-82-14

यज्ञवाटश्च सुमहान्गोमत्या नैमिषे वने ।
आज्ञाप्यतां महाबाहो तद्धि पुण्यमनुत्तमम् ॥ ७-८२-१४॥
yajñavāṭaśca sumahāngomatyā naimiṣe vane |
ājñāpyatāṃ mahābāho taddhi puṇyamanuttamam || 7-82-14||

RMY 7-82-15

शतं वाहसहस्राणां तण्डुलानां वपुष्मताम् ।
अयुतं तिलमुद्गस्य प्रयात्वग्रे महाबल ॥ ७-८२-१५॥
śataṃ vāhasahasrāṇāṃ taṇḍulānāṃ vapuṣmatām |
ayutaṃ tilamudgasya prayātvagre mahābala || 7-82-15||

RMY 7-82-16

सुवर्णकोट्यो बहुला हिरण्यस्य शतोत्तराः ।
अग्रतो भरतः कृत्वा गच्छत्वग्रे महामतिः ॥ ७-८२-१६॥
suvarṇakoṭyo bahulā hiraṇyasya śatottarāḥ |
agrato bharataḥ kṛtvā gacchatvagre mahāmatiḥ || 7-82-16||

RMY 7-82-17

अन्तरापणवीथ्यश्च सर्वांश्च नटनर्तकान् ।
नैगमान्बालवृद्धांश्च द्विजांश्च सुसमाहितान् ॥ ७-८२-१७॥
antarāpaṇavīthyaśca sarvāṃśca naṭanartakān |
naigamānbālavṛddhāṃśca dvijāṃśca susamāhitān || 7-82-17||

RMY 7-82-18

कर्मान्तिकांश्च कुशलाञ्शिल्पिनश्च सुपण्डितान् ।
मातरश्चैव मे सर्वाः कुमारान्तःपुराणि च ॥ ७-८२-१८॥
karmāntikāṃśca kuśalāñśilpinaśca supaṇḍitān |
mātaraścaiva me sarvāḥ kumārāntaḥpurāṇi ca || 7-82-18||

RMY 7-82-19

काञ्चनीं मम पत्नीं च दीक्षार्हां यज्ञकर्मणि ।
अग्रतो भरतः कृत्वा गच्छत्वग्रे महामतिः ॥ ७-८२-१९॥
kāñcanīṃ mama patnīṃ ca dīkṣārhāṃ yajñakarmaṇi |
agrato bharataḥ kṛtvā gacchatvagre mahāmatiḥ || 7-82-19||

Sarga: 83/100 (16)

RMY 7-83-1

तत्सर्वमखिलेनाशु प्रस्थाप्य भरताग्रजः ।
हयं लक्ष्मणसंपन्नं कृष्णसारं मुमोच ह ॥ ७-८३-१॥
tatsarvamakhilenāśu prasthāpya bharatāgrajaḥ |
hayaṃ lakṣmaṇasaṃpannaṃ kṛṣṇasāraṃ mumoca ha || 7-83-1||

RMY 7-83-2

ऋत्विग्भिर्लक्ष्मणं सार्धमश्वे च विनियुज्य सः ।
ततोऽभ्यगच्छत्काकुत्स्थः सह सैन्येन नैमिषम् ॥ ७-८३-२॥
ṛtvigbhirlakṣmaṇaṃ sārdhamaśve ca viniyujya saḥ |
tato'bhyagacchatkākutsthaḥ saha sainyena naimiṣam || 7-83-2||

RMY 7-83-3

यज्ञवाटं महाबाहुर्दृष्ट्वा परममद्भुतम् ।
प्रहर्षमतुलं लेभे श्रीमानिति च सोऽब्रवीत् ॥ ७-८३-३॥
yajñavāṭaṃ mahābāhurdṛṣṭvā paramamadbhutam |
praharṣamatulaṃ lebhe śrīmāniti ca so'bravīt || 7-83-3||

RMY 7-83-4

नैमिषे वसतस्तस्य सर्व एव नराधिपाः ।
आजग्मुः सर्वराष्ट्रेभ्यस्तान्रामः प्रत्यपूजयत् ॥ ७-८३-४॥
naimiṣe vasatastasya sarva eva narādhipāḥ |
ājagmuḥ sarvarāṣṭrebhyastānrāmaḥ pratyapūjayat || 7-83-4||

RMY 7-83-5

उपकार्यान्महार्हांश्च पार्थिवानां महात्मनाम् ।
सानुगानां नरश्रेष्ठो व्यादिदेश महाद्युतिः ॥ ७-८३-५॥
upakāryānmahārhāṃśca pārthivānāṃ mahātmanām |
sānugānāṃ naraśreṣṭho vyādideśa mahādyutiḥ || 7-83-5||

RMY 7-83-6

अन्नपानानि वस्त्राणि सानुगानां महात्मनाम् ।
भरतः संददावाशु शत्रुघ्नसहितस्तदा ॥ ७-८३-६॥
annapānāni vastrāṇi sānugānāṃ mahātmanām |
bharataḥ saṃdadāvāśu śatrughnasahitastadā || 7-83-6||

RMY 7-83-7

वानराश्च महात्मानः सुग्रीवसहितास्तदा ।
विप्राणां प्रणताः सर्वे चक्रिरे परिवेषणम् ॥ ७-८३-७॥
vānarāśca mahātmānaḥ sugrīvasahitāstadā |
viprāṇāṃ praṇatāḥ sarve cakrire pariveṣaṇam || 7-83-7||

RMY 7-83-8

विभीषणश्च रक्षोभिः स्रग्विभिर्बहुभिर्वृतः ।
ऋषीणामुग्रतपसां किंकरः पर्युपस्थितः ॥ ७-८३-८॥
vibhīṣaṇaśca rakṣobhiḥ sragvibhirbahubhirvṛtaḥ |
ṛṣīṇāmugratapasāṃ kiṃkaraḥ paryupasthitaḥ || 7-83-8||

RMY 7-83-9

एवं सुविहितो यज्ञो हयमेधोऽभ्यवर्तत ।
लक्ष्मणेनाभिगुप्ता च हयचर्या प्रवर्तिता ॥ ७-८३-९॥
evaṃ suvihito yajño hayamedho'bhyavartata |
lakṣmaṇenābhiguptā ca hayacaryā pravartitā || 7-83-9||

RMY 7-83-10

नान्यः शब्दोऽभवत्तत्र हयमेधे महात्मनः ।
छन्दतो देहि विस्रब्धो यावत्तुष्यन्ति याचकाः ।
तावद्वानररक्षोभिर्दत्तमेवाभ्यदृश्यत ॥ ७-८३-१०॥
nānyaḥ śabdo'bhavattatra hayamedhe mahātmanaḥ |
chandato dehi visrabdho yāvattuṣyanti yācakāḥ |
tāvadvānararakṣobhirdattamevābhyadṛśyata || 7-83-10||

RMY 7-83-11

न कश्चिन्मलिनस्तत्र दीनो वाप्यथ वा कृशः ।
तस्मिन्यज्ञवरे राज्ञो हृष्टपुष्टजनावृते ॥ ७-८३-११॥
na kaścinmalinastatra dīno vāpyatha vā kṛśaḥ |
tasminyajñavare rājño hṛṣṭapuṣṭajanāvṛte || 7-83-11||

RMY 7-83-12

ये च तत्र महात्मानो मुनयश्चिरजीविनः ।
नास्मरंस्तादृशं यज्ञं दानौघसमलंकृतम् ॥ ७-८३-१२॥
ye ca tatra mahātmāno munayaścirajīvinaḥ |
nāsmaraṃstādṛśaṃ yajñaṃ dānaughasamalaṃkṛtam || 7-83-12||

RMY 7-83-13

रजतानां सुवर्णानां रत्नानामथ वाससाम् ।
अनिशं दीयमानानां नान्तः समुपदृश्यते ॥ ७-८३-१३॥
rajatānāṃ suvarṇānāṃ ratnānāmatha vāsasām |
aniśaṃ dīyamānānāṃ nāntaḥ samupadṛśyate || 7-83-13||

RMY 7-83-14

न शक्रस्य न सोमस्य यमस्य वरुणस्य वा ।
ईदृशो दृष्टपूर्वो न एवमूचुस्तपोधनाः ॥ ७-८३-१४॥
na śakrasya na somasya yamasya varuṇasya vā |
īdṛśo dṛṣṭapūrvo na evamūcustapodhanāḥ || 7-83-14||

RMY 7-83-15

सर्वत्र वानरास्तस्थुः सर्वत्रैव च राक्षसाः ।
वासो धनानि कामिभ्यः पूर्णहस्ता ददुर्भृशम् ॥ ७-८३-१५॥
sarvatra vānarāstasthuḥ sarvatraiva ca rākṣasāḥ |
vāso dhanāni kāmibhyaḥ pūrṇahastā dadurbhṛśam || 7-83-15||

RMY 7-83-16

ईदृशो राजसिंहस्य यज्ञः सर्वगुणान्वितः ।
संवत्सरमथो साग्रं वर्तते न च हीयते ॥ ७-८३-१६॥
īdṛśo rājasiṃhasya yajñaḥ sarvaguṇānvitaḥ |
saṃvatsaramatho sāgraṃ vartate na ca hīyate || 7-83-16||

Sarga: 84/100 (16)

RMY 7-84-1

वर्तमाने तथाभूते यज्ञे परमकेऽद्भुते ।
सशिष्य आजगामाशु वाल्मीकिर्मुनिपुंगवः ॥ ७-८४-१॥
vartamāne tathābhūte yajñe paramake'dbhute |
saśiṣya ājagāmāśu vālmīkirmunipuṃgavaḥ || 7-84-1||

RMY 7-84-2

स दृष्ट्वा दिव्यसंकाशं यज्ञमद्भुतदर्शनम् ।
एकान्ते ऋषिवाटानां चकार उटजाञ्शुभान् ॥ ७-८४-२॥
sa dṛṣṭvā divyasaṃkāśaṃ yajñamadbhutadarśanam |
ekānte ṛṣivāṭānāṃ cakāra uṭajāñśubhān || 7-84-2||

RMY 7-84-3

स शिष्यावब्रवीद्धृष्टो युवां गत्वा समाहितौ ।
कृत्स्नं रामायणं काव्यं गायतां परया मुदा ॥ ७-८४-३॥
sa śiṣyāvabravīddhṛṣṭo yuvāṃ gatvā samāhitau |
kṛtsnaṃ rāmāyaṇaṃ kāvyaṃ gāyatāṃ parayā mudā || 7-84-3||

RMY 7-84-4

ऋषिवाटेषु पुण्येषु ब्राह्मणावसथेषु च ।
रथ्यासु राजमार्गेषु पार्थिवानां गृहेषु च ॥ ७-८४-४॥
ṛṣivāṭeṣu puṇyeṣu brāhmaṇāvasatheṣu ca |
rathyāsu rājamārgeṣu pārthivānāṃ gṛheṣu ca || 7-84-4||

RMY 7-84-5

रामस्य भवनद्वारि यत्र कर्म च वर्तते ।
ऋत्विजामग्रतश्चैव तत्र गेयं विशेषतः ॥ ७-८४-५॥
rāmasya bhavanadvāri yatra karma ca vartate |
ṛtvijāmagrataścaiva tatra geyaṃ viśeṣataḥ || 7-84-5||

RMY 7-84-6

इमानि च फलान्यत्र स्वादूनि विविधानि च ।
जातानि पर्वताग्रेषु आस्वाद्यास्वाद्य गीयताम् ॥ ७-८४-६॥
imāni ca phalānyatra svādūni vividhāni ca |
jātāni parvatāgreṣu āsvādyāsvādya gīyatām || 7-84-6||

RMY 7-84-7

न यास्यथः श्रमं वत्सौ भक्षयित्वा फलानि वै ।
मूलानि च सुमृष्टानि नगरात्परिहास्यथ ॥ ७-८४-७॥
na yāsyathaḥ śramaṃ vatsau bhakṣayitvā phalāni vai |
mūlāni ca sumṛṣṭāni nagarātparihāsyatha || 7-84-7||

RMY 7-84-8

यदि शब्दापयेद्रामः श्रवणाय महीपतिः ।
ऋषीणामुपविष्टानां ततो गेयं प्रवर्तताम् ॥ ७-८४-८॥
yadi śabdāpayedrāmaḥ śravaṇāya mahīpatiḥ |
ṛṣīṇāmupaviṣṭānāṃ tato geyaṃ pravartatām || 7-84-8||

RMY 7-84-9

दिवसे विंशतिः सर्गा गेया वै परया मुदा ।
प्रमाणैर्बहुभिस्तत्र यथोद्दिष्टं मया पुरा ॥ ७-८४-९॥
divase viṃśatiḥ sargā geyā vai parayā mudā |
pramāṇairbahubhistatra yathoddiṣṭaṃ mayā purā || 7-84-9||

RMY 7-84-10

लोभश्चापि न कर्तव्यः स्वल्पोऽपि धनकाङ्क्षया ।
किं धनेनाश्रमस्थानां फलमूलोपभोगिनाम् ॥ ७-८४-१०॥
lobhaścāpi na kartavyaḥ svalpo'pi dhanakāṅkṣayā |
kiṃ dhanenāśramasthānāṃ phalamūlopabhoginām || 7-84-10||

RMY 7-84-11

यदि पृच्छेत्स काकुत्स्थो युवां कस्येति दारकौ ।
वाल्मीकेरथ शिष्यौ हि ब्रूतामेवं नराधिपम् ॥ ७-८४-११॥
yadi pṛcchetsa kākutstho yuvāṃ kasyeti dārakau |
vālmīkeratha śiṣyau hi brūtāmevaṃ narādhipam || 7-84-11||

RMY 7-84-12

इमास्तन्त्रीः सुमधुराः स्थानं वा पूर्वदर्शितम् ।
मूर्छयित्वा सुमधुरं गायेतां विगतज्वरौ ॥ ७-८४-१२॥
imāstantrīḥ sumadhurāḥ sthānaṃ vā pūrvadarśitam |
mūrchayitvā sumadhuraṃ gāyetāṃ vigatajvarau || 7-84-12||

RMY 7-84-13

आदिप्रभृति गेयं स्यान्न चावज्ञाय पार्थिवम् ।
पिता हि सर्वभूतानां राजा भवति धर्मतः ॥ ७-८४-१३॥
ādiprabhṛti geyaṃ syānna cāvajñāya pārthivam |
pitā hi sarvabhūtānāṃ rājā bhavati dharmataḥ || 7-84-13||

RMY 7-84-14

तद्युवां हृष्टमनसौ श्वः प्रभाते समाधिना ।
गायेतां मधुरं गेयं तन्त्रीलयसमन्वितम् ॥ ७-८४-१४॥
tadyuvāṃ hṛṣṭamanasau śvaḥ prabhāte samādhinā |
gāyetāṃ madhuraṃ geyaṃ tantrīlayasamanvitam || 7-84-14||

RMY 7-84-15

इति संदिश्य बहुशो मुनिः प्राचेतसस्तदा ।
वाल्मीकिः परमोदारस्तूष्णीमासीन्महायशाः ॥ ७-८४-१५॥
iti saṃdiśya bahuśo muniḥ prācetasastadā |
vālmīkiḥ paramodārastūṣṇīmāsīnmahāyaśāḥ || 7-84-15||

RMY 7-84-16

तामद्भुतां तौ हृदये कुमारौ निवेश्य वाणीमृषिभाषितां शुभाम् ।
समुत्सुकौ तौ सुखमूषतुर्निशां यथाश्विनौ भार्गवनीतिसंस्कृतौ ॥ ७-८४-१६॥
tāmadbhutāṃ tau hṛdaye kumārau niveśya vāṇīmṛṣibhāṣitāṃ śubhām |
samutsukau tau sukhamūṣaturniśāṃ yathāśvinau bhārgavanītisaṃskṛtau || 7-84-16||

Sarga: 85/100 (23)

RMY 7-85-1

तौ रजन्यां प्रभातायां स्नातौ हुतहुताशनौ ।
यथोक्तमृषिणा पूर्वं तत्र तत्राभ्यगायताम् ॥ ७-८५-१॥
tau rajanyāṃ prabhātāyāṃ snātau hutahutāśanau |
yathoktamṛṣiṇā pūrvaṃ tatra tatrābhyagāyatām || 7-85-1||

RMY 7-85-2

तां स शुश्राव काकुत्स्थः पूर्वचर्यां ततस्ततः ।
अपूर्वां पाठ्य जातिं च गेयेन समलंकृताम् ॥ ७-८५-२॥
tāṃ sa śuśrāva kākutsthaḥ pūrvacaryāṃ tatastataḥ |
apūrvāṃ pāṭhya jātiṃ ca geyena samalaṃkṛtām || 7-85-2||

RMY 7-85-3

प्रमाणैर्बहुभिर्बद्धां तन्त्रीलयसमन्विताम् ।
बालाभ्यां राघवः श्रुत्वा कौतूहलपरोऽभवत् ॥ ७-८५-३॥
pramāṇairbahubhirbaddhāṃ tantrīlayasamanvitām |
bālābhyāṃ rāghavaḥ śrutvā kautūhalaparo'bhavat || 7-85-3||

RMY 7-85-4

अथ कर्मान्तरे राजा समानीय महामुनीन् ।
पार्थिवांश्च नरव्याघ्रः पण्डितान्नैगमांस्तथा ॥ ७-८५-४॥
atha karmāntare rājā samānīya mahāmunīn |
pārthivāṃśca naravyāghraḥ paṇḍitānnaigamāṃstathā || 7-85-4||

RMY 7-85-5

पौराणिकाञ्शब्दवितो ये च वृद्धा द्विजातयः ।
एतान्सर्वान्समानीय गातारौ समवेशयत् ॥ ७-८५-५॥
paurāṇikāñśabdavito ye ca vṛddhā dvijātayaḥ |
etānsarvānsamānīya gātārau samaveśayat || 7-85-5||

RMY 7-85-6

हृष्टा ऋषिगणास्तत्र पार्थिवाश्च महौजसः ।
पिबन्त इव चक्षुर्भ्यां राजानं गायकौ च तौ ॥ ७-८५-६॥
hṛṣṭā ṛṣigaṇāstatra pārthivāśca mahaujasaḥ |
pibanta iva cakṣurbhyāṃ rājānaṃ gāyakau ca tau || 7-85-6||

RMY 7-85-7

परस्परमथोचुस्ते सर्व एव समं ततः ।
उभौ रामस्य सदृशौ बिम्बाद्बिम्बमिवोद्धृतौ ॥ ७-८५-७॥
parasparamathocuste sarva eva samaṃ tataḥ |
ubhau rāmasya sadṛśau bimbādbimbamivoddhṛtau || 7-85-7||

RMY 7-85-8

जटिलौ यदि न स्यातां न वल्कलधरौ यदि ।
विशेषं नाधिगच्छामो गायतो राघवस्य च ॥ ७-८५-८॥
jaṭilau yadi na syātāṃ na valkaladharau yadi |
viśeṣaṃ nādhigacchāmo gāyato rāghavasya ca || 7-85-8||

RMY 7-85-9

तेषां संवदतामेवं श्रोतॄणां हर्षवर्धनम् ।
गेयं प्रचक्रतुस्तत्र तावुभौ मुनिदारकौ ॥ ७-८५-९॥
teṣāṃ saṃvadatāmevaṃ śrotṝṇāṃ harṣavardhanam |
geyaṃ pracakratustatra tāvubhau munidārakau || 7-85-9||

RMY 7-85-10

ततः प्रवृत्तं मधुरं गान्धर्वमतिमानुषम् ।
न च तृप्तिं ययुः सर्वे श्रोतारो गेयसम्पदा ॥ ७-८५-१०॥
tataḥ pravṛttaṃ madhuraṃ gāndharvamatimānuṣam |
na ca tṛptiṃ yayuḥ sarve śrotāro geyasampadā || 7-85-10||

RMY 7-85-11

प्रवृत्तमादितः पूर्वं सर्गान्नारददर्शनात् ।
ततः प्रभृति सर्गांश्च यावद्विंशत्यगायताम् ॥ ७-८५-११॥
pravṛttamāditaḥ pūrvaṃ sargānnāradadarśanāt |
tataḥ prabhṛti sargāṃśca yāvadviṃśatyagāyatām || 7-85-11||

RMY 7-85-12

ततोऽपराह्णसमये राघवः समभाषत ।
श्रुत्वा विंशतिसर्गांस्तान्भरतं भ्रातृवत्सलः ॥ ७-८५-१२॥
tato'parāhṇasamaye rāghavaḥ samabhāṣata |
śrutvā viṃśatisargāṃstānbharataṃ bhrātṛvatsalaḥ || 7-85-12||

RMY 7-85-13

अष्टादश सहस्राणि सुवर्णस्य महात्मनोः ।
ददस्व शीघ्रं काकुत्स्थ बालयोर्मा वृथा श्रमः ॥ ७-८५-१३॥
aṣṭādaśa sahasrāṇi suvarṇasya mahātmanoḥ |
dadasva śīghraṃ kākutstha bālayormā vṛthā śramaḥ || 7-85-13||

RMY 7-85-14

दीयमानं सुवर्णं तन्नागृह्णीतां कुशीलवौ ।
ऊचतुश्च महात्मानौ किमनेनेति विस्मितौ ॥ ७-८५-१४॥
dīyamānaṃ suvarṇaṃ tannāgṛhṇītāṃ kuśīlavau |
ūcatuśca mahātmānau kimaneneti vismitau || 7-85-14||

RMY 7-85-15

वन्येन फलमूलेन निरतु स्वो वनौकसौ ।
सुवर्णेन हिरण्येन किं करिष्यावहे वने ॥ ७-८५-१५॥
vanyena phalamūlena niratu svo vanaukasau |
suvarṇena hiraṇyena kiṃ kariṣyāvahe vane || 7-85-15||

RMY 7-85-16

तथा तयोः प्रब्रुवतोः कौतूहलसमन्विताः ।
श्रोतारश्चैव रामश्च सर्व एव सुविस्मिताः ॥ ७-८५-१६॥
tathā tayoḥ prabruvatoḥ kautūhalasamanvitāḥ |
śrotāraścaiva rāmaśca sarva eva suvismitāḥ || 7-85-16||

RMY 7-85-17

तस्य चैवागमं रामः काव्यस्य श्रोतुमुत्सुकः ।
पप्रच्छ तौ महातेजास्तावुभौ मुनिदारकौ ॥ ७-८५-१७॥
tasya caivāgamaṃ rāmaḥ kāvyasya śrotumutsukaḥ |
papraccha tau mahātejāstāvubhau munidārakau || 7-85-17||

RMY 7-85-18

किंप्रमाणमिदं काव्यं का प्रतिष्ठा महात्मनः ।
कर्ता काव्यस्य महतः को वासौ मुनिपुंगवः ॥ ७-८५-१८॥
kiṃpramāṇamidaṃ kāvyaṃ kā pratiṣṭhā mahātmanaḥ |
kartā kāvyasya mahataḥ ko vāsau munipuṃgavaḥ || 7-85-18||

RMY 7-85-19

पृच्छन्तं राघवं वाक्यमूचतुर्मुनिदारकौ ।
वाल्मीकिर्भगवान्कर्ता संप्राप्तो यज्ञसंनिधिम् ।
येनेदं चरितं तुभ्यमशेषं संप्रदर्शितम् ॥ ७-८५-१९॥
pṛcchantaṃ rāghavaṃ vākyamūcaturmunidārakau |
vālmīkirbhagavānkartā saṃprāpto yajñasaṃnidhim |
yenedaṃ caritaṃ tubhyamaśeṣaṃ saṃpradarśitam || 7-85-19||

RMY 7-85-20

आदिप्रभृति राजेन्द्र पञ्चसर्ग शतानि च ।
प्रतिष्ठा जीवितं यावत्तावद्राजञ्शुभाशुभम् ॥ ७-८५-२०॥
ādiprabhṛti rājendra pañcasarga śatāni ca |
pratiṣṭhā jīvitaṃ yāvattāvadrājañśubhāśubham || 7-85-20||

RMY 7-85-21

यदि बुद्धिः कृता राजञ्श्रवणाय महारथ ।
कर्मान्तरे क्षणी हूतस्तच्छृणुष्व सहानुजः ॥ ७-८५-२१॥
yadi buddhiḥ kṛtā rājañśravaṇāya mahāratha |
karmāntare kṣaṇī hūtastacchṛṇuṣva sahānujaḥ || 7-85-21||

RMY 7-85-22

बाढमित्यब्रवीद्रामस्तौ चानुज्ञाप्य राघवम् ।
प्रहृष्टौ जग्मतुर्वासं यत्रासौ मुनिपुंगवः ॥ ७-८५-२२॥
bāḍhamityabravīdrāmastau cānujñāpya rāghavam |
prahṛṣṭau jagmaturvāsaṃ yatrāsau munipuṃgavaḥ || 7-85-22||

RMY 7-85-23

रामोऽपि मुनिभिः सार्धं पार्थिवैश्च महात्मभिः ।
श्रुत्वा तद्गीतमाधुर्यं कर्मशालामुपागमत् ॥ ७-८५-२३॥
rāmo'pi munibhiḥ sārdhaṃ pārthivaiśca mahātmabhiḥ |
śrutvā tadgītamādhuryaṃ karmaśālāmupāgamat || 7-85-23||

Sarga: 86/100 (16)

RMY 7-86-1

रामो बहून्यहान्येव तद्गीतं परमाद्भुतम् ।
शुश्राव मुनिभिः सार्धं राजभिः सह वानरैः ॥ ७-८६-१॥
rāmo bahūnyahānyeva tadgītaṃ paramādbhutam |
śuśrāva munibhiḥ sārdhaṃ rājabhiḥ saha vānaraiḥ || 7-86-1||

RMY 7-86-2

तस्मिन्गीते तु विज्ञाय सीतापुत्रौ कुशीलवौ ।
तस्याः परिषदो मध्ये रामो वचनमब्रवीत् ॥ ७-८६-२॥
tasmingīte tu vijñāya sītāputrau kuśīlavau |
tasyāḥ pariṣado madhye rāmo vacanamabravīt || 7-86-2||

RMY 7-86-3

मद्वचो ब्रूत गच्छध्वमिति भगवतोऽन्तिकम् ॥ ७-८६-३॥
madvaco brūta gacchadhvamiti bhagavato'ntikam || 7-86-3||

RMY 7-86-4

यदि शुद्धसमाचारा यदि वा वीतकल्मषा ।
करोत्विहात्मनः शुद्धिमनुमान्य महामुनिम् ॥ ७-८६-४॥
yadi śuddhasamācārā yadi vā vītakalmaṣā |
karotvihātmanaḥ śuddhimanumānya mahāmunim || 7-86-4||

RMY 7-86-5

छन्दं मुनेस्तु विज्ञाय सीतायाश्च मनोगतम् ।
प्रत्ययं दातुकामायास्ततः शंसत मे लघु ॥ ७-८६-५॥
chandaṃ munestu vijñāya sītāyāśca manogatam |
pratyayaṃ dātukāmāyāstataḥ śaṃsata me laghu || 7-86-5||

RMY 7-86-6

श्वः प्रभाते तु शपथं मैथिली जनकात्मजा ।
करोतु परिषन्मध्ये शोधनार्थं ममेह च ॥ ७-८६-६॥
śvaḥ prabhāte tu śapathaṃ maithilī janakātmajā |
karotu pariṣanmadhye śodhanārthaṃ mameha ca || 7-86-6||

RMY 7-86-7

श्रुत्वा तु राघवस्यैतद्वचः परममद्भुतम् ।
दूताः संप्रययुर्वाटं यत्रास्ते मुनिपुंगवः ॥ ७-८६-७॥
śrutvā tu rāghavasyaitadvacaḥ paramamadbhutam |
dūtāḥ saṃprayayurvāṭaṃ yatrāste munipuṃgavaḥ || 7-86-7||

RMY 7-86-8

ते प्रणम्य महात्मानं ज्वलन्तममितप्रभम् ।
ऊचुस्ते रामवाक्यानि मृदूनि मधुराणि च ॥ ७-८६-८॥
te praṇamya mahātmānaṃ jvalantamamitaprabham |
ūcuste rāmavākyāni mṛdūni madhurāṇi ca || 7-86-8||

RMY 7-86-9

तेषां तद्भाषितं श्रुत्वा रामस्य च मनोगतम् ।
विज्ञाय सुमहातेजा मुनिर्वाक्यमथाब्रवीत् ॥ ७-८६-९॥
teṣāṃ tadbhāṣitaṃ śrutvā rāmasya ca manogatam |
vijñāya sumahātejā munirvākyamathābravīt || 7-86-9||

RMY 7-86-10

एवं भवतु भद्रं वो यथा तुष्यति राघवः ।
तथा करिष्यते सीता दैवतं हि पतिः स्त्रियाः ॥ ७-८६-१०॥
evaṃ bhavatu bhadraṃ vo yathā tuṣyati rāghavaḥ |
tathā kariṣyate sītā daivataṃ hi patiḥ striyāḥ || 7-86-10||

RMY 7-86-11

तथोक्ता मुनिना सर्वे रामदूता महौजसः ।
प्रत्येत्य राघवं सर्वे मुनिवाक्यं बभाषिरे ॥ ७-८६-११॥
tathoktā muninā sarve rāmadūtā mahaujasaḥ |
pratyetya rāghavaṃ sarve munivākyaṃ babhāṣire || 7-86-11||

RMY 7-86-12

ततः प्रहृष्टः काकुत्स्थः श्रुत्वा वाक्यं महात्मनः ।
ऋषींस्तत्र समेतांश्च राज्ञश्चैवाभ्यभाषत ॥ ७-८६-१२॥
tataḥ prahṛṣṭaḥ kākutsthaḥ śrutvā vākyaṃ mahātmanaḥ |
ṛṣīṃstatra sametāṃśca rājñaścaivābhyabhāṣata || 7-86-12||

RMY 7-86-13

भगवन्तः सशिष्या वै सानुगाश्च नराधिपाः ।
पश्यन्तु सीताशपथं यश्चैवान्योऽभिकाङ्क्षते ॥ ७-८६-१३॥
bhagavantaḥ saśiṣyā vai sānugāśca narādhipāḥ |
paśyantu sītāśapathaṃ yaścaivānyo'bhikāṅkṣate || 7-86-13||

RMY 7-86-14

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राघवस्य महात्मनः ।
सर्वेषामृषिमुख्यानां साधुवादो महानभूत् ॥ ७-८६-१४॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā rāghavasya mahātmanaḥ |
sarveṣāmṛṣimukhyānāṃ sādhuvādo mahānabhūt || 7-86-14||

RMY 7-86-15

राजानश्च महात्मानः प्रशंसन्ति स्म राघवम् ।
उपपन्नं नरश्रेष्ठ त्वय्येव भुवि नान्यतः ॥ ७-८६-१५॥
rājānaśca mahātmānaḥ praśaṃsanti sma rāghavam |
upapannaṃ naraśreṣṭha tvayyeva bhuvi nānyataḥ || 7-86-15||

RMY 7-86-16

एवं विनिश्चयं कृत्वा श्वोभूत इति राघवः ।
विसर्जयामास तदा सर्वांस्ताञ्शत्रुसूदनः ॥ ७-८६-१६॥
evaṃ viniścayaṃ kṛtvā śvobhūta iti rāghavaḥ |
visarjayāmāsa tadā sarvāṃstāñśatrusūdanaḥ || 7-86-16||

Sarga: 87/100 (20)

RMY 7-87-1

तस्यां रजन्यां व्युष्टायां यज्ञवाटगतो नृपः ।
ऋषीन्सर्वान्महातेजाः शब्दापयति राघवः ॥ ७-८७-१॥
tasyāṃ rajanyāṃ vyuṣṭāyāṃ yajñavāṭagato nṛpaḥ |
ṛṣīnsarvānmahātejāḥ śabdāpayati rāghavaḥ || 7-87-1||

RMY 7-87-2

वसिष्ठो वामदेवश्च जाबालिरथ काश्यपः ।
विश्वामित्रो दीर्घतपा दुर्वासाश्च महातपाः ॥ ७-८७-२॥
vasiṣṭho vāmadevaśca jābāliratha kāśyapaḥ |
viśvāmitro dīrghatapā durvāsāśca mahātapāḥ || 7-87-2||

RMY 7-87-3

अगस्त्योऽथ तथाशक्तिर्भार्गवश्चैव वामनः ।
मार्कण्डेयश्च दीर्घायुर्मौद्गल्यश्च महातपाः ॥ ७-८७-३॥
agastyo'tha tathāśaktirbhārgavaścaiva vāmanaḥ |
mārkaṇḍeyaśca dīrghāyurmaudgalyaśca mahātapāḥ || 7-87-3||

RMY 7-87-4

भार्गवश्च्यवनश्चैव शतानन्दश्च धर्मवित् ।
भरद्वाजश्च तेजस्वी अग्निपुत्रश्च सुप्रभः ॥ ७-८७-४॥
bhārgavaścyavanaścaiva śatānandaśca dharmavit |
bharadvājaśca tejasvī agniputraśca suprabhaḥ || 7-87-4||

RMY 7-87-5

एते चान्ये च मुनयो बहवः संशितव्रताः ।
राजानश्च नरव्याघ्राः सर्व एव समागताः ॥ ७-८७-५॥
ete cānye ca munayo bahavaḥ saṃśitavratāḥ |
rājānaśca naravyāghrāḥ sarva eva samāgatāḥ || 7-87-5||

RMY 7-87-6

राक्षसाश्च महावीर्या वानराश्च महाबलाः ।
समाजग्मुर्महात्मानः सर्व एव कुतूहलात् ॥ ७-८७-६॥
rākṣasāśca mahāvīryā vānarāśca mahābalāḥ |
samājagmurmahātmānaḥ sarva eva kutūhalāt || 7-87-6||

RMY 7-87-7

क्षत्रियाश्चैव वैश्याश्च शूद्राश्चैव सहस्रशः ।
सीताशपथवीक्षार्थं सर्व एव समागताः ॥ ७-८७-७॥
kṣatriyāścaiva vaiśyāśca śūdrāścaiva sahasraśaḥ |
sītāśapathavīkṣārthaṃ sarva eva samāgatāḥ || 7-87-7||

RMY 7-87-8

तथा समागतं सर्वमश्वभूतमिवाचलम् ।
श्रुत्वा मुनिवरस्तूर्णं ससीतः समुपागमत् ॥ ७-८७-८॥
tathā samāgataṃ sarvamaśvabhūtamivācalam |
śrutvā munivarastūrṇaṃ sasītaḥ samupāgamat || 7-87-8||

RMY 7-87-9

तमृषिं पृष्ठतः सीता सान्वगच्छदवाङ्मुखी ।
कृताञ्जलिर्बाष्पगला कृत्वा रामं मनोगतम् ॥ ७-८७-९॥
tamṛṣiṃ pṛṣṭhataḥ sītā sānvagacchadavāṅmukhī |
kṛtāñjalirbāṣpagalā kṛtvā rāmaṃ manogatam || 7-87-9||

RMY 7-87-10

तां दृष्ट्वा श्रीमिवायान्तीं ब्रह्माणमनुगामिनीम् ।
वाल्मीकेः पृष्ठतः सीतां साधुकारो महानभूत् ॥ ७-८७-१०॥
tāṃ dṛṣṭvā śrīmivāyāntīṃ brahmāṇamanugāminīm |
vālmīkeḥ pṛṣṭhataḥ sītāṃ sādhukāro mahānabhūt || 7-87-10||

RMY 7-87-11

ततो हलहलाशब्दः सर्वेषामेवमाबभौ ।
दुःखजेन विशालेन शोकेनाकुलितात्मनाम् ॥ ७-८७-११॥
tato halahalāśabdaḥ sarveṣāmevamābabhau |
duḥkhajena viśālena śokenākulitātmanām || 7-87-11||

RMY 7-87-12

साधु सीतेति केचित्तु साधु रामेति चापरे ।
उभावेव तु तत्रान्ये साधु साध्विति चाब्रुवन् ॥ ७-८७-१२॥
sādhu sīteti kecittu sādhu rāmeti cāpare |
ubhāveva tu tatrānye sādhu sādhviti cābruvan || 7-87-12||

RMY 7-87-13

ततो मध्यं जनौघानां प्रविश्य मुनिपुंगवः ।
सीतासहायो वाल्मीकिरिति होवाच राघवम् ॥ ७-८७-१३॥
tato madhyaṃ janaughānāṃ praviśya munipuṃgavaḥ |
sītāsahāyo vālmīkiriti hovāca rāghavam || 7-87-13||

RMY 7-87-14

इयं दाशरथे सीता सुव्रता धर्मचारिणी ।
अपापा ते परित्यक्ता ममाश्रमसमीपतः ॥ ७-८७-१४॥
iyaṃ dāśarathe sītā suvratā dharmacāriṇī |
apāpā te parityaktā mamāśramasamīpataḥ || 7-87-14||

RMY 7-87-15

लोकापवादभीतस्य तव राम महाव्रत ।
प्रत्ययं दास्यते सीता तामनुज्ञातुमर्हसि ॥ ७-८७-१५॥
lokāpavādabhītasya tava rāma mahāvrata |
pratyayaṃ dāsyate sītā tāmanujñātumarhasi || 7-87-15||

RMY 7-87-16

इमौ च जानकीपुत्रावुभौ च यमजातकौ ।
सुतौ तवैव दुर्धर्षौ सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ ७-८७-१६॥
imau ca jānakīputrāvubhau ca yamajātakau |
sutau tavaiva durdharṣau satyametadbravīmi te || 7-87-16||

RMY 7-87-17

प्रचेतसोऽहं दशमः पुत्रो राघवनन्दन ।
न स्मराम्यनृतं वाक्यं तथेमौ तव पुत्रकौ ॥ ७-८७-१७॥
pracetaso'haṃ daśamaḥ putro rāghavanandana |
na smarāmyanṛtaṃ vākyaṃ tathemau tava putrakau || 7-87-17||

RMY 7-87-18

बहुवर्षसहस्राणि तपश्चर्या मया कृता ।
तस्याः फलमुपाश्नीयामपापा मैथिली यथा ॥ ७-८७-१८॥
bahuvarṣasahasrāṇi tapaścaryā mayā kṛtā |
tasyāḥ phalamupāśnīyāmapāpā maithilī yathā || 7-87-18||

RMY 7-87-19

अहं पञ्चसु भूतेषु मनःषष्ठेषु राघव ।
विचिन्त्य सीतां शुद्धेति न्यगृह्णां वननिर्झरे ॥ ७-८७-१९॥
ahaṃ pañcasu bhūteṣu manaḥṣaṣṭheṣu rāghava |
vicintya sītāṃ śuddheti nyagṛhṇāṃ vananirjhare || 7-87-19||

RMY 7-87-20

इयं शुद्धसमाचारा अपापा पतिदेवता ।
लोकापवादभीतस्य दास्यति प्रत्ययं तव ॥ ७-८७-२०॥
iyaṃ śuddhasamācārā apāpā patidevatā |
lokāpavādabhītasya dāsyati pratyayaṃ tava || 7-87-20||

Sarga: 88/100 (20)

RMY 7-88-1

वाल्मीकिनैवमुक्तस्तु राघवः प्रत्यभाषत ।
प्राञ्जलिर्जगतो मध्ये दृष्ट्वा तां देववर्णिनीम् ॥ ७-८८-१॥
vālmīkinaivamuktastu rāghavaḥ pratyabhāṣata |
prāñjalirjagato madhye dṛṣṭvā tāṃ devavarṇinīm || 7-88-1||

RMY 7-88-2

एवमेतन्महाभाग यथा वदसि धर्मवित् ।
प्रत्ययो हि मम ब्रह्मंस्तव वाक्यैरकल्मषैः ॥ ७-८८-२॥
evametanmahābhāga yathā vadasi dharmavit |
pratyayo hi mama brahmaṃstava vākyairakalmaṣaiḥ || 7-88-2||

RMY 7-88-3

प्रत्ययो हि पुरा दत्तो वैदेह्या सुरसंनिधौ ।
सेयं लोकभयाद्ब्रह्मन्नपापेत्यभिजानता ।
परित्यक्ता मया सीता तद्भवान्क्षन्तुमर्हति ॥ ७-८८-३॥
pratyayo hi purā datto vaidehyā surasaṃnidhau |
seyaṃ lokabhayādbrahmannapāpetyabhijānatā |
parityaktā mayā sītā tadbhavānkṣantumarhati || 7-88-3||

RMY 7-88-4

जानामि चेमौ पुत्रौ मे यमजातौ कुशीलवौ ।
शुद्धायां जगतो मध्ये मैथिल्यां प्रीतिरस्तु मे ॥ ७-८८-४॥
jānāmi cemau putrau me yamajātau kuśīlavau |
śuddhāyāṃ jagato madhye maithilyāṃ prītirastu me || 7-88-4||

RMY 7-88-5

अभिप्रायं तु विज्ञाय रामस्य सुरसत्तमाः ।
पितामहं पुरस्कृत्य सर्व एव समागताः ॥ ७-८८-५॥
abhiprāyaṃ tu vijñāya rāmasya surasattamāḥ |
pitāmahaṃ puraskṛtya sarva eva samāgatāḥ || 7-88-5||

RMY 7-88-6

आदित्या वसवो रुद्रा विश्वेदेवा मरुद्गणाः ।
अश्विनावृषिगन्धर्वा अप्सराणां गणास्तथा ।
साध्याश्च देवाः सर्वे ते सर्वे च परमर्षयः ॥ ७-८८-६॥
ādityā vasavo rudrā viśvedevā marudgaṇāḥ |
aśvināvṛṣigandharvā apsarāṇāṃ gaṇāstathā |
sādhyāśca devāḥ sarve te sarve ca paramarṣayaḥ || 7-88-6||

RMY 7-88-7

ततो वायुः शुभः पुण्यो दिव्यगन्धो मनोरमः ।
तं जनौघं सुरश्रेष्ठो ह्लादयामास सर्वतः ॥ ७-८८-७॥
tato vāyuḥ śubhaḥ puṇyo divyagandho manoramaḥ |
taṃ janaughaṃ suraśreṣṭho hlādayāmāsa sarvataḥ || 7-88-7||

RMY 7-88-8

तदद्भुतमिवाचिन्त्यं निरीक्षन्ते समाहिताः ।
मानवाः सर्वराष्ट्रेभ्यः पूर्वं कृतयुगे यथा ॥ ७-८८-८॥
tadadbhutamivācintyaṃ nirīkṣante samāhitāḥ |
mānavāḥ sarvarāṣṭrebhyaḥ pūrvaṃ kṛtayuge yathā || 7-88-8||

RMY 7-88-9

सर्वान्समागतान्दृष्ट्वा सीता काषायवासिनी ।
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यमधोदृष्टिरवाङ्मुखी ॥ ७-८८-९॥
sarvānsamāgatāndṛṣṭvā sītā kāṣāyavāsinī |
abravītprāñjalirvākyamadhodṛṣṭiravāṅmukhī || 7-88-9||

RMY 7-88-10

यथाहं राघवादन्यं मनसापि न चिन्तये ।
तथा मे माधवी देवी विवरं दातुमर्हति ॥ ७-८८-१०॥
yathāhaṃ rāghavādanyaṃ manasāpi na cintaye |
tathā me mādhavī devī vivaraṃ dātumarhati || 7-88-10||

RMY 7-88-11

तथा शपन्त्यां वैदेह्यां प्रादुरासीत्तदद्भुतम् ।
भूतलादुत्थितं दिव्यं सिंहासनमनुत्तमम् ॥ ७-८८-११॥
tathā śapantyāṃ vaidehyāṃ prādurāsīttadadbhutam |
bhūtalādutthitaṃ divyaṃ siṃhāsanamanuttamam || 7-88-11||

RMY 7-88-12

ध्रियमाणं शिरोभिस्तन्नागैरमितविक्रमैः ।
दिव्यं दिव्येन वपुषा सर्वरत्नविभूषितम् ॥ ७-८८-१२॥
dhriyamāṇaṃ śirobhistannāgairamitavikramaiḥ |
divyaṃ divyena vapuṣā sarvaratnavibhūṣitam || 7-88-12||

RMY 7-88-13

तस्मिंस्तु धरणी देवी बाहुभ्यां गृह्य मैथिलीम् ।
स्वागतेनाभिनन्द्यैनामासने चोपवेषयत् ॥ ७-८८-१३॥
tasmiṃstu dharaṇī devī bāhubhyāṃ gṛhya maithilīm |
svāgatenābhinandyaināmāsane copaveṣayat || 7-88-13||

RMY 7-88-14

तामासनगतां दृष्ट्वा प्रविशन्तीं रसातलम् ।
पुष्पवृष्टिरविच्छिन्ना दिव्या सीतामवाकिरत् ॥ ७-८८-१४॥
tāmāsanagatāṃ dṛṣṭvā praviśantīṃ rasātalam |
puṣpavṛṣṭiravicchinnā divyā sītāmavākirat || 7-88-14||

RMY 7-88-15

साधुकारश्च सुमहान्देवानां सहसोत्थितः ।
साधु साध्विति वै सीते यस्यास्ते शीलमीदृशम् ॥ ७-८८-१५॥
sādhukāraśca sumahāndevānāṃ sahasotthitaḥ |
sādhu sādhviti vai sīte yasyāste śīlamīdṛśam || 7-88-15||

RMY 7-88-16

एवं बहुविधा वाचो ह्यन्तरिक्षगताः सुराः ।
व्याजह्रुर्हृष्टमनसो दृष्ट्वा सीताप्रवेशनम् ॥ ७-८८-१६॥
evaṃ bahuvidhā vāco hyantarikṣagatāḥ surāḥ |
vyājahrurhṛṣṭamanaso dṛṣṭvā sītāpraveśanam || 7-88-16||

RMY 7-88-17

यज्ञवाटगताश्चापि मुनयः सर्व एव ते ।
राजानश्च नरव्याघ्रा विस्मयान्नोपरेमिरे ॥ ७-८८-१७॥
yajñavāṭagatāścāpi munayaḥ sarva eva te |
rājānaśca naravyāghrā vismayānnoparemire || 7-88-17||

RMY 7-88-18

अन्तरिक्षे च भूमौ च सर्वे स्थावरजङ्गमाः ।
दानवाश्च महाकायाः पाताले पन्नगाधिपाः ॥ ७-८८-१८॥
antarikṣe ca bhūmau ca sarve sthāvarajaṅgamāḥ |
dānavāśca mahākāyāḥ pātāle pannagādhipāḥ || 7-88-18||

RMY 7-88-19

केचिद्विनेदुः संहृष्टाः केचिद्ध्यानपरायणाः ।
केचिद्रामं निरीक्षन्ते केचित्सीतामचेतनाः ॥ ७-८८-१९॥
kecidvineduḥ saṃhṛṣṭāḥ keciddhyānaparāyaṇāḥ |
kecidrāmaṃ nirīkṣante kecitsītāmacetanāḥ || 7-88-19||

RMY 7-88-20

सीताप्रवेशनं दृष्ट्वा तेषामासीत्समागमः ।
तं मुहूर्तमिवात्यर्थं सर्वं संमोहितं जगत् ॥ ७-८८-२०॥
sītāpraveśanaṃ dṛṣṭvā teṣāmāsītsamāgamaḥ |
taṃ muhūrtamivātyarthaṃ sarvaṃ saṃmohitaṃ jagat || 7-88-20||

Sarga: 89/100 (15)

RMY 7-89-1

तदावसाने यज्ञस्य रामः परमदुर्मनाः ।
अपश्यमानो वैदेहीं मेने शून्यमिदं जगत् ।
शोकेन परमायत्तो न शान्तिं मनसागमत् ॥ ७-८९-१॥
tadāvasāne yajñasya rāmaḥ paramadurmanāḥ |
apaśyamāno vaidehīṃ mene śūnyamidaṃ jagat |
śokena paramāyatto na śāntiṃ manasāgamat || 7-89-1||

RMY 7-89-2

विसृज्य पार्थिवान्सर्वानृक्षवानरराक्षसान् ।
जनौघं ब्रह्ममुख्यानां वित्तपूर्णं व्यसर्जयत् ॥ ७-८९-२॥
visṛjya pārthivānsarvānṛkṣavānararākṣasān |
janaughaṃ brahmamukhyānāṃ vittapūrṇaṃ vyasarjayat || 7-89-2||

RMY 7-89-3

ततो विसृज्य तान्सर्वान्रामो राजीवलोचनः ।
हृदि कृत्वा तदा सीतामयोध्यां प्रविवेश सः ॥ ७-८९-३॥
tato visṛjya tānsarvānrāmo rājīvalocanaḥ |
hṛdi kṛtvā tadā sītāmayodhyāṃ praviveśa saḥ || 7-89-3||

RMY 7-89-4

न सीतायाः परां भार्यां वव्रे स रघुनन्दनः ।
यज्ञे यज्ञे च पत्न्यर्थं जानकी काञ्चनी भवत् ॥ ७-८९-४॥
na sītāyāḥ parāṃ bhāryāṃ vavre sa raghunandanaḥ |
yajñe yajñe ca patnyarthaṃ jānakī kāñcanī bhavat || 7-89-4||

RMY 7-89-5

दशवर्षसहस्राणि वाजिमेधमुपाकरोत् ।
वाजपेयान्दशगुणांस्तथा बहुसुवर्णकान् ॥ ७-८९-५॥
daśavarṣasahasrāṇi vājimedhamupākarot |
vājapeyāndaśaguṇāṃstathā bahusuvarṇakān || 7-89-5||

RMY 7-89-6

अग्निष्टोमातिरात्राभ्यां गोसवैश्च महाधनैः ।
ईजे क्रतुभिरन्यैश्च स श्रीमानाप्तदक्षिणैः ॥ ७-८९-६॥
agniṣṭomātirātrābhyāṃ gosavaiśca mahādhanaiḥ |
īje kratubhiranyaiśca sa śrīmānāptadakṣiṇaiḥ || 7-89-6||

RMY 7-89-7

एवं स कालः सुमहान्राज्यस्थस्य महात्मनः ।
धर्मे प्रयतमानस्य व्यतीयाद्राघवस्य तु ॥ ७-८९-७॥
evaṃ sa kālaḥ sumahānrājyasthasya mahātmanaḥ |
dharme prayatamānasya vyatīyādrāghavasya tu || 7-89-7||

RMY 7-89-8

ऋक्षवानररक्षांसि स्थिता रामस्य शासने ।
अनुरज्यन्ति राजानो अहन्यहनि राघवम् ॥ ७-८९-८॥
ṛkṣavānararakṣāṃsi sthitā rāmasya śāsane |
anurajyanti rājāno ahanyahani rāghavam || 7-89-8||

RMY 7-89-9

काले वर्षति पर्जन्यः सुभिक्षं विमला दिशः ।
हृष्टपुष्टजनाकीर्णं पुरं जनपदस्तथा ॥ ७-८९-९॥
kāle varṣati parjanyaḥ subhikṣaṃ vimalā diśaḥ |
hṛṣṭapuṣṭajanākīrṇaṃ puraṃ janapadastathā || 7-89-9||

RMY 7-89-10

नाकाले म्रियते कश्चिन्न व्याधिः प्राणिनां तदा ।
नाधर्मश्चाभवत्कश्चिद्रामे राज्यं प्रशासति ॥ ७-८९-१०॥
nākāle mriyate kaścinna vyādhiḥ prāṇināṃ tadā |
nādharmaścābhavatkaścidrāme rājyaṃ praśāsati || 7-89-10||

RMY 7-89-11

अथ दीर्घस्य कालस्य राममाता यशस्विनी ।
पुत्रपौत्रैः परिवृता कालधर्ममुपागमत् ॥ ७-८९-११॥
atha dīrghasya kālasya rāmamātā yaśasvinī |
putrapautraiḥ parivṛtā kāladharmamupāgamat || 7-89-11||

RMY 7-89-12

अन्वियाय सुमित्रापि कैकेयी च यशस्विनी ।
धर्मं कृत्वा बहुविधं त्रिदिवे पर्यवस्थिता ॥ ७-८९-१२॥
anviyāya sumitrāpi kaikeyī ca yaśasvinī |
dharmaṃ kṛtvā bahuvidhaṃ tridive paryavasthitā || 7-89-12||

RMY 7-89-13

सर्वाः प्रतिष्ठिताः स्वर्गे राज्ञा दशरथेन च ।
समागता महाभागाः सहधर्मं च लेभिरे ॥ ७-८९-१३॥
sarvāḥ pratiṣṭhitāḥ svarge rājñā daśarathena ca |
samāgatā mahābhāgāḥ sahadharmaṃ ca lebhire || 7-89-13||

RMY 7-89-14

तासां रामो महादानं काले काले प्रयच्छति ।
मातॄणामविशेषेण ब्राह्मणेषु तपस्विषु ॥ ७-८९-१४॥
tāsāṃ rāmo mahādānaṃ kāle kāle prayacchati |
mātṝṇāmaviśeṣeṇa brāhmaṇeṣu tapasviṣu || 7-89-14||

RMY 7-89-15

पित्र्याणि बहुरत्नानि यज्ञान्परमदुस्तरान् ।
चकार रामो धर्मात्मा पितॄन्देवान्विवर्धयन् ॥ ७-८९-१५॥
pitryāṇi bahuratnāni yajñānparamadustarān |
cakāra rāmo dharmātmā pitṝndevānvivardhayan || 7-89-15||

Sarga: 90/100 (25)

RMY 7-90-1

कस्यचित्त्वथ कालस्य युधाजित्केकयो नृपः ।
स्वगुरुं प्रेषयामास राघवाय महात्मने ॥ ७-९०-१॥
kasyacittvatha kālasya yudhājitkekayo nṛpaḥ |
svaguruṃ preṣayāmāsa rāghavāya mahātmane || 7-90-1||

RMY 7-90-2

गार्ग्यमङ्गिरसः पुत्रं ब्रह्मर्षिममितप्रभम् ।
दश चाश्वसहस्राणि प्रीतिदानमनुत्तमम् ॥ ७-९०-२॥
gārgyamaṅgirasaḥ putraṃ brahmarṣimamitaprabham |
daśa cāśvasahasrāṇi prītidānamanuttamam || 7-90-2||

RMY 7-90-3

कम्बलानि च रत्नानि चित्रवस्त्रमथोत्तमम् ।
रामाय प्रददौ राजा बहून्याभरणानि च ॥ ७-९०-३॥
kambalāni ca ratnāni citravastramathottamam |
rāmāya pradadau rājā bahūnyābharaṇāni ca || 7-90-3||

RMY 7-90-4

श्रुत्वा तु राघवो गार्ग्यं महर्षिं समुपागतम् ।
मातुलस्याश्वपतिनः प्रियं दूतमुपागतम् ॥ ७-९०-४॥
śrutvā tu rāghavo gārgyaṃ maharṣiṃ samupāgatam |
mātulasyāśvapatinaḥ priyaṃ dūtamupāgatam || 7-90-4||

RMY 7-90-5

प्रत्युद्गम्य च काकुत्स्थः क्रोशमात्रं सहानुगः ।
गार्ग्यं संपूजयामास धनं तत्प्रतिगृह्य च ॥ ७-९०-५॥
pratyudgamya ca kākutsthaḥ krośamātraṃ sahānugaḥ |
gārgyaṃ saṃpūjayāmāsa dhanaṃ tatpratigṛhya ca || 7-90-5||

RMY 7-90-6

पृष्ट्वा च प्रीतिदं सर्वं कुशलं मातुलस्य च ।
उपविष्टं महाभागं रामः प्रष्टुं प्रचक्रमे ॥ ७-९०-६॥
pṛṣṭvā ca prītidaṃ sarvaṃ kuśalaṃ mātulasya ca |
upaviṣṭaṃ mahābhāgaṃ rāmaḥ praṣṭuṃ pracakrame || 7-90-6||

RMY 7-90-7

किमाह मातुलो वाक्यं यदर्थं भगवानिह ।
प्राप्तो वाक्यविदां श्रेष्ठ साक्षादिव बृहस्पतिः ॥ ७-९०-७॥
kimāha mātulo vākyaṃ yadarthaṃ bhagavāniha |
prāpto vākyavidāṃ śreṣṭha sākṣādiva bṛhaspatiḥ || 7-90-7||

RMY 7-90-8

रामस्य भाषितं श्रुत्वा ब्रह्मर्षिः कार्यविस्तरम् ।
वक्तुमद्भुतसंकाशं राघवायोपचक्रमे ॥ ७-९०-८॥
rāmasya bhāṣitaṃ śrutvā brahmarṣiḥ kāryavistaram |
vaktumadbhutasaṃkāśaṃ rāghavāyopacakrame || 7-90-8||

RMY 7-90-9

मातुलस्ते महाबाहो वाक्यमाह नरर्षभ ।
युधाजित्प्रीतिसंयुक्तं श्रूयतां यदि रोचते ॥ ७-९०-९॥
mātulaste mahābāho vākyamāha nararṣabha |
yudhājitprītisaṃyuktaṃ śrūyatāṃ yadi rocate || 7-90-9||

RMY 7-90-10

अयं गन्धर्वविषयः फलमूलोपशोभितः ।
सिन्धोरुभयतः पार्श्वे देशः परमशोभनः ॥ ७-९०-१०॥
ayaṃ gandharvaviṣayaḥ phalamūlopaśobhitaḥ |
sindhorubhayataḥ pārśve deśaḥ paramaśobhanaḥ || 7-90-10||

RMY 7-90-11

तं च रक्षन्ति गन्धर्वाः सायुधा युद्धकोविदाः ।
शैलूषस्य सुता वीरास्तिस्रः कोट्यो महाबलाः ॥ ७-९०-११॥
taṃ ca rakṣanti gandharvāḥ sāyudhā yuddhakovidāḥ |
śailūṣasya sutā vīrāstisraḥ koṭyo mahābalāḥ || 7-90-11||

RMY 7-90-12

तान्विनिर्जित्य काकुत्स्थ गन्धर्वविषयं शुभम् ।
निवेशय महाबाहो द्वे पुरे सुसमाहितः ॥ ७-९०-१२॥
tānvinirjitya kākutstha gandharvaviṣayaṃ śubham |
niveśaya mahābāho dve pure susamāhitaḥ || 7-90-12||

RMY 7-90-13

अन्यस्य न गतिस्तत्र देशश्चायं सुशोभनः ।
रोचतां ते महाबाहो नाहं त्वामनृतं वदे ॥ ७-९०-१३॥
anyasya na gatistatra deśaścāyaṃ suśobhanaḥ |
rocatāṃ te mahābāho nāhaṃ tvāmanṛtaṃ vade || 7-90-13||

RMY 7-90-14

तच्छ्रुत्वा राघवः प्रीतो महर्षेर्मातुलस्य च ।
उवाच बाढमित्येवं भरतं चान्ववैक्षत ॥ ७-९०-१४॥
tacchrutvā rāghavaḥ prīto maharṣermātulasya ca |
uvāca bāḍhamityevaṃ bharataṃ cānvavaikṣata || 7-90-14||

RMY 7-90-15

सोऽब्रवीद्राघवः प्रीतः प्राञ्जलिप्रग्रहो द्विजम् ।
इमौ कुमारौ तं देशं ब्रह्मर्षे विजयिष्यतः ॥ ७-९०-१५॥
so'bravīdrāghavaḥ prītaḥ prāñjalipragraho dvijam |
imau kumārau taṃ deśaṃ brahmarṣe vijayiṣyataḥ || 7-90-15||

RMY 7-90-16

भरतस्यात्मजौ वीरौ तक्षः पुष्कल एव च ।
मातुलेन सुगुप्तौ तौ धर्मेण च समाहितौ ॥ ७-९०-१६॥
bharatasyātmajau vīrau takṣaḥ puṣkala eva ca |
mātulena suguptau tau dharmeṇa ca samāhitau || 7-90-16||

RMY 7-90-17

भरतं चाग्रतः कृत्वा कुमारौ सबलानुगौ ।
निहत्य गन्धर्वसुतान्द्वे पुरे विभजिष्यतः ॥ ७-९०-१७॥
bharataṃ cāgrataḥ kṛtvā kumārau sabalānugau |
nihatya gandharvasutāndve pure vibhajiṣyataḥ || 7-90-17||

RMY 7-90-18

निवेश्य ते पुरवरे आत्माजौ संनिवेश्य च ।
आगमिष्यति मे भूयः सकाशमतिधार्मिकः ॥ ७-९०-१८॥
niveśya te puravare ātmājau saṃniveśya ca |
āgamiṣyati me bhūyaḥ sakāśamatidhārmikaḥ || 7-90-18||

RMY 7-90-19

ब्रह्मर्षिमेवमुक्त्वा तु भरतं सबलानुगम् ।
आज्ञापयामास तदा कुमारौ चाभ्यषेचयत् ॥ ७-९०-१९॥
brahmarṣimevamuktvā tu bharataṃ sabalānugam |
ājñāpayāmāsa tadā kumārau cābhyaṣecayat || 7-90-19||

RMY 7-90-20

नक्षत्रेण च सौम्येन पुरस्कृत्याङ्गिरः सुतम् ।
भरतः सह सैन्येन कुमाराभ्यां च निर्ययौ ॥ ७-९०-२०॥
nakṣatreṇa ca saumyena puraskṛtyāṅgiraḥ sutam |
bharataḥ saha sainyena kumārābhyāṃ ca niryayau || 7-90-20||

RMY 7-90-21

सा सेना शक्रयुक्तेव नरगान्निर्ययावथ ।
राघवानुगता दूरं दुराधर्षा सुरासुरैः ॥ ७-९०-२१॥
sā senā śakrayukteva naragānniryayāvatha |
rāghavānugatā dūraṃ durādharṣā surāsuraiḥ || 7-90-21||

RMY 7-90-22

मांसाशीनि च सत्त्वानि रक्षांसि सुमहान्ति च ।
अनुजग्मुश्च भरतं रुधिरस्य पिपासया ॥ ७-९०-२२॥
māṃsāśīni ca sattvāni rakṣāṃsi sumahānti ca |
anujagmuśca bharataṃ rudhirasya pipāsayā || 7-90-22||

RMY 7-90-23

भूतग्रामाश्च बहवो मांसभक्षाः सुदारुणाः ।
गन्धर्वपुत्रमांसानि भोक्तुकामाः सहस्रशः ॥ ७-९०-२३॥
bhūtagrāmāśca bahavo māṃsabhakṣāḥ sudāruṇāḥ |
gandharvaputramāṃsāni bhoktukāmāḥ sahasraśaḥ || 7-90-23||

RMY 7-90-24

सिंहव्याघ्रसृगालानां खेचराणां च पक्षिणाम् ।
बहूनि वै सहस्राणि सेनाया ययुरग्रतः ॥ ७-९०-२४॥
siṃhavyāghrasṛgālānāṃ khecarāṇāṃ ca pakṣiṇām |
bahūni vai sahasrāṇi senāyā yayuragrataḥ || 7-90-24||

RMY 7-90-25

अध्यर्धमासमुषिता पथि सेना निरामया ।
हृष्टपुष्टजनाकीर्णा केकयं समुपागमत् ॥ ७-९०-२५॥
adhyardhamāsamuṣitā pathi senā nirāmayā |
hṛṣṭapuṣṭajanākīrṇā kekayaṃ samupāgamat || 7-90-25||

Sarga: 91/100 (16)

RMY 7-91-1

श्रुत्वा सेनापतिं प्राप्तं भरतं केकयाधिपः ।
युधाजिद्गार्ग्यसहितं परां प्रीतिमुपागमत् ॥ ७-९१-१॥
śrutvā senāpatiṃ prāptaṃ bharataṃ kekayādhipaḥ |
yudhājidgārgyasahitaṃ parāṃ prītimupāgamat || 7-91-1||

RMY 7-91-2

स निर्ययौ जनौघेन महता केकयाधिपः ।
त्वरमाणोऽभिचक्राम गन्धर्वान्देवरूपिणः ॥ ७-९१-२॥
sa niryayau janaughena mahatā kekayādhipaḥ |
tvaramāṇo'bhicakrāma gandharvāndevarūpiṇaḥ || 7-91-2||

RMY 7-91-3

भरतश्च युधाजिच्च समेतौ लघुविक्रमौ ।
गन्धर्वनगरं प्राप्तौ सबलौ सपदानुगौ ॥ ७-९१-३॥
bharataśca yudhājicca sametau laghuvikramau |
gandharvanagaraṃ prāptau sabalau sapadānugau || 7-91-3||

RMY 7-91-4

श्रुत्वा तु भरतं प्राप्तं गन्धर्वास्ते समागताः ।
योद्धुकामा महावीर्या विनदन्तः समन्ततः ॥ ७-९१-४॥
śrutvā tu bharataṃ prāptaṃ gandharvāste samāgatāḥ |
yoddhukāmā mahāvīryā vinadantaḥ samantataḥ || 7-91-4||

RMY 7-91-5

ततः समभवद्युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् ।
सप्तरात्रं महाभीमं न चान्यतरयोर्जयः ॥ ७-९१-५॥
tataḥ samabhavadyuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam |
saptarātraṃ mahābhīmaṃ na cānyatarayorjayaḥ || 7-91-5||

RMY 7-91-6

ततो रामानुजः क्रुद्धः कालस्यास्त्रं सुदारुणम् ।
संवर्तं नाम भरतो गन्धर्वेष्वभ्ययोजयत् ॥ ७-९१-६॥
tato rāmānujaḥ kruddhaḥ kālasyāstraṃ sudāruṇam |
saṃvartaṃ nāma bharato gandharveṣvabhyayojayat || 7-91-6||

RMY 7-91-7

ते बद्धाः कालपाशेन संवर्तेन विदारिताः ।
क्षणेनाभिहतास्तिस्रस्तत्र कोट्यो महात्मना ॥ ७-९१-७॥
te baddhāḥ kālapāśena saṃvartena vidāritāḥ |
kṣaṇenābhihatāstisrastatra koṭyo mahātmanā || 7-91-7||

RMY 7-91-8

तं घातं घोरसंकाशं न स्मरन्ति दिवौकसः ।
निमेषान्तरमात्रेण तादृशानां महात्मनाम् ॥ ७-९१-८॥
taṃ ghātaṃ ghorasaṃkāśaṃ na smaranti divaukasaḥ |
nimeṣāntaramātreṇa tādṛśānāṃ mahātmanām || 7-91-8||

RMY 7-91-9

हतेषु तेषु वीरेषु भरतः कैकयीसुतः ।
निवेशयामास तदा समृद्धे द्वे पुरोत्तमे ।
तक्षं तक्षशिलायां तु पुष्करं पुष्करावतौ ॥ ७-९१-९॥
hateṣu teṣu vīreṣu bharataḥ kaikayīsutaḥ |
niveśayāmāsa tadā samṛddhe dve purottame |
takṣaṃ takṣaśilāyāṃ tu puṣkaraṃ puṣkarāvatau || 7-91-9||

RMY 7-91-10

गन्धर्वदेशो रुचिरो गान्धारविषयश्च सः ।
वर्षैः पञ्चभिराकीर्णो विषयैर्नागरैस्तथा ॥ ७-९१-१०॥
gandharvadeśo ruciro gāndhāraviṣayaśca saḥ |
varṣaiḥ pañcabhirākīrṇo viṣayairnāgaraistathā || 7-91-10||

RMY 7-91-11

धनरत्नौघसंपूर्णो काननैरुपशोभिते ।
अन्योन्यसंघर्षकृते स्पर्धया गुणविस्तरे ॥ ७-९१-११॥
dhanaratnaughasaṃpūrṇo kānanairupaśobhite |
anyonyasaṃgharṣakṛte spardhayā guṇavistare || 7-91-11||

RMY 7-91-12

उभे सुरुचिरप्रख्ये व्यवहारैरकल्मषैः ।
उद्यानयानौघवृते सुविभक्तान्तरापणे ॥ ७-९१-१२॥
ubhe suruciraprakhye vyavahārairakalmaṣaiḥ |
udyānayānaughavṛte suvibhaktāntarāpaṇe || 7-91-12||

RMY 7-91-13

उभे पुरवरे रम्ये विस्तरैरुपशोभिते ।
गृहमुख्यैः सुरुचिरैर्विमानैः समवर्णिभिः ॥ ७-९१-१३॥
ubhe puravare ramye vistarairupaśobhite |
gṛhamukhyaiḥ surucirairvimānaiḥ samavarṇibhiḥ || 7-91-13||

RMY 7-91-14

शोभिते शोभनीयैश्च देवायतनविस्तरैः ।
निवेश्य पञ्चभिर्वर्षैर्भरतो राघवानुजः ।
पुनरायान्महाबाहुरयोध्यां कैकयीसुतः ॥ ७-९१-१४॥
śobhite śobhanīyaiśca devāyatanavistaraiḥ |
niveśya pañcabhirvarṣairbharato rāghavānujaḥ |
punarāyānmahābāhurayodhyāṃ kaikayīsutaḥ || 7-91-14||

RMY 7-91-15

सोऽभिवाद्य महात्मानं साक्षाद्धर्ममिवापरम् ।
राघवं भरतः श्रीमान्ब्रह्माणमिव वासवः ॥ ७-९१-१५॥
so'bhivādya mahātmānaṃ sākṣāddharmamivāparam |
rāghavaṃ bharataḥ śrīmānbrahmāṇamiva vāsavaḥ || 7-91-15||

RMY 7-91-16

शशंस च यथावृत्तं गन्धर्ववधमुत्तमम् ।
निवेशनं च देशस्य श्रुत्वा प्रीतोऽस्य राघवः ॥ ७-९१-१६॥
śaśaṃsa ca yathāvṛttaṃ gandharvavadhamuttamam |
niveśanaṃ ca deśasya śrutvā prīto'sya rāghavaḥ || 7-91-16||

Sarga: 92/100 (17)

RMY 7-92-1

तच्छ्रुत्वा हर्षमापेदे राघवो भ्रातृभिः सह ।
वाक्यं चाद्भुतसंकाशं भ्रातॄन्प्रोवाच राघवः ॥ ७-९२-१॥
tacchrutvā harṣamāpede rāghavo bhrātṛbhiḥ saha |
vākyaṃ cādbhutasaṃkāśaṃ bhrātṝnprovāca rāghavaḥ || 7-92-1||

RMY 7-92-2

इमौ कुमारौ सौमित्रे तव धर्मविशारदौ ।
अङ्गदश्चन्द्रकेतुश्च राज्यार्हौ दृढधन्विनौ ॥ ७-९२-२॥
imau kumārau saumitre tava dharmaviśāradau |
aṅgadaścandraketuśca rājyārhau dṛḍhadhanvinau || 7-92-2||

RMY 7-92-3

इमौ राज्येऽभिषेक्ष्यामि देशः साधु विधीयताम् ।
रमणीयो ह्यसंबाधो रमेतां यत्र धन्विनौ ॥ ७-९२-३॥
imau rājye'bhiṣekṣyāmi deśaḥ sādhu vidhīyatām |
ramaṇīyo hyasaṃbādho rametāṃ yatra dhanvinau || 7-92-3||

RMY 7-92-4

न राज्ञां यत्र पीदा स्यान्नाश्रमाणां विनाशनम् ।
स देशो दृश्यतां सौम्य नापराध्यामहे यथा ॥ ७-९२-४॥
na rājñāṃ yatra pīdā syānnāśramāṇāṃ vināśanam |
sa deśo dṛśyatāṃ saumya nāparādhyāmahe yathā || 7-92-4||

RMY 7-92-5

तथोक्तवति रामे तु भरतः प्रत्युवाच ह ।
अयं कारापथो देशः सुरमण्यो निरामयः ॥ ७-९२-५॥
tathoktavati rāme tu bharataḥ pratyuvāca ha |
ayaṃ kārāpatho deśaḥ suramaṇyo nirāmayaḥ || 7-92-5||

RMY 7-92-6

निवेश्यतां तत्र पुरमङ्गदस्य महात्मनः ।
चन्द्रकेतोश्च रुचिरं चन्द्रकान्तं निरामयम् ॥ ७-९२-६॥
niveśyatāṃ tatra puramaṅgadasya mahātmanaḥ |
candraketośca ruciraṃ candrakāntaṃ nirāmayam || 7-92-6||

RMY 7-92-7

तद्वाक्यं भरतेनोक्तं प्रतिजग्राह राघवः ।
तं च कृत्वा वशे देशमङ्गदस्य न्यवेशयत् ॥ ७-९२-७॥
tadvākyaṃ bharatenoktaṃ pratijagrāha rāghavaḥ |
taṃ ca kṛtvā vaśe deśamaṅgadasya nyaveśayat || 7-92-7||

RMY 7-92-8

अङ्गदीया पुरी रम्या अङ्गदस्य निवेशिता ।
रमणीया सुगुप्ता च रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥ ७-९२-८॥
aṅgadīyā purī ramyā aṅgadasya niveśitā |
ramaṇīyā suguptā ca rāmeṇākliṣṭakarmaṇā || 7-92-8||

RMY 7-92-9

चन्द्रकेतोस्तु मल्लस्य मल्लभूम्यां निवेशिता ।
चन्द्रकान्तेति विख्याता दिव्या स्वर्गपुरी यथा ॥ ७-९२-९॥
candraketostu mallasya mallabhūmyāṃ niveśitā |
candrakānteti vikhyātā divyā svargapurī yathā || 7-92-9||

RMY 7-92-10

ततो रामः परां प्रीतिं भरतो लक्ष्मणस्तथा ।
ययुर्युधि दुराधर्षा अभिषेकं च चक्रिरे ॥ ७-९२-१०॥
tato rāmaḥ parāṃ prītiṃ bharato lakṣmaṇastathā |
yayuryudhi durādharṣā abhiṣekaṃ ca cakrire || 7-92-10||

RMY 7-92-11

अभिषिच्य कुमारौ द्वौ प्रस्थाप्य सबलानुगौ ।
अङ्गदं पश्चिमां भूमिं चन्द्रकेतुमुदङ्मुखम् ॥ ७-९२-११॥
abhiṣicya kumārau dvau prasthāpya sabalānugau |
aṅgadaṃ paścimāṃ bhūmiṃ candraketumudaṅmukham || 7-92-11||

RMY 7-92-12

अङ्गदं चापि सौमित्रिर्लक्ष्मणोऽनुजगाम ह ।
चन्द्रकेतोस्तु भरतः पार्ष्णिग्राहो बभूव ह ॥ ७-९२-१२॥
aṅgadaṃ cāpi saumitrirlakṣmaṇo'nujagāma ha |
candraketostu bharataḥ pārṣṇigrāho babhūva ha || 7-92-12||

RMY 7-92-13

लक्ष्मणस्त्वङ्गदीयायां संवत्सरमथोषितः ।
पुत्रे स्थिते दुराधर्षे अयोध्यां पुनरागमत् ॥ ७-९२-१३॥
lakṣmaṇastvaṅgadīyāyāṃ saṃvatsaramathoṣitaḥ |
putre sthite durādharṣe ayodhyāṃ punarāgamat || 7-92-13||

RMY 7-92-14

भरतोऽपि तथैवोष्य संवत्सरमथाधिकम् ।
अयोध्यां पुनरागम्य रामपादावुपागमत् ॥ ७-९२-१४॥
bharato'pi tathaivoṣya saṃvatsaramathādhikam |
ayodhyāṃ punarāgamya rāmapādāvupāgamat || 7-92-14||

RMY 7-92-15

उभौ सौमित्रिभरतौ रामपादावनुव्रतौ ।
कालं गतमपि स्नेहान्न जज्ञातेऽतिधार्मिकौ ॥ ७-९२-१५॥
ubhau saumitribharatau rāmapādāvanuvratau |
kālaṃ gatamapi snehānna jajñāte'tidhārmikau || 7-92-15||

RMY 7-92-16

एवं वर्षसहस्राणि दश तेषां ययुस्तदा ।
धर्मे प्रयतमानानां पौरकार्येषु नित्यदा ॥ ७-९२-१६॥
evaṃ varṣasahasrāṇi daśa teṣāṃ yayustadā |
dharme prayatamānānāṃ paurakāryeṣu nityadā || 7-92-16||

RMY 7-92-17

विहृत्य कालं परिपूर्णमानसाः श्रिया वृता धर्मपथे परे स्थिताः ।
त्रयः समिद्धा इव दीप्ततेजसा हुताग्नयः साधु महाध्वरे त्रयः ॥ ७-९२-१७॥
vihṛtya kālaṃ paripūrṇamānasāḥ śriyā vṛtā dharmapathe pare sthitāḥ |
trayaḥ samiddhā iva dīptatejasā hutāgnayaḥ sādhu mahādhvare trayaḥ || 7-92-17||

Sarga: 93/100 (17)

RMY 7-93-1

कस्यचित्त्वथ कालस्य रामे धर्मपथे स्थिते ।
कालस्तापसरूपेण राजद्वारमुपागमत् ॥ ७-९३-१॥
kasyacittvatha kālasya rāme dharmapathe sthite |
kālastāpasarūpeṇa rājadvāramupāgamat || 7-93-1||

RMY 7-93-2

सोऽब्रवील्लक्ष्मणं वाक्यं धृतिमन्तं यशस्विनम् ।
मां निवेदय रामाय संप्राप्तं कार्यगौरवात् ॥ ७-९३-२॥
so'bravīllakṣmaṇaṃ vākyaṃ dhṛtimantaṃ yaśasvinam |
māṃ nivedaya rāmāya saṃprāptaṃ kāryagauravāt || 7-93-2||

RMY 7-93-3

दूतो ह्यतिबलस्याहं महर्षेरमितौजसः ।
रामं दिदृक्षुरायातः कार्येण हि महाबल ॥ ७-९३-३॥
dūto hyatibalasyāhaṃ maharṣeramitaujasaḥ |
rāmaṃ didṛkṣurāyātaḥ kāryeṇa hi mahābala || 7-93-3||

RMY 7-93-4

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सौमित्रिस्त्वरयान्वितः ।
न्यवेदयत रामाय तापसस्य विवक्षितम् ॥ ७-९३-४॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā saumitristvarayānvitaḥ |
nyavedayata rāmāya tāpasasya vivakṣitam || 7-93-4||

RMY 7-93-5

जयस्व राजन्धर्मेण उभौ लोकौ महाद्युते ।
दूतस्त्वां द्रष्टुमायातस्तपस्वी भास्करप्रभः ॥ ७-९३-५॥
jayasva rājandharmeṇa ubhau lokau mahādyute |
dūtastvāṃ draṣṭumāyātastapasvī bhāskaraprabhaḥ || 7-93-5||

RMY 7-93-6

तद्वाक्यं लक्ष्मणेनोक्तं श्रुत्वा राम उवाच ह ।
प्रवेश्यतां मुनिस्तात महौजास्तस्य वाक्यधृक् ॥ ७-९३-६॥
tadvākyaṃ lakṣmaṇenoktaṃ śrutvā rāma uvāca ha |
praveśyatāṃ munistāta mahaujāstasya vākyadhṛk || 7-93-6||

RMY 7-93-7

सौमित्रिस्तु तथेत्युक्त्वा प्रावेशयत तं मुनिम् ।
ज्वलन्तमिव तेजोभिः प्रदहन्तमिवांशुभिः ॥ ७-९३-७॥
saumitristu tathetyuktvā prāveśayata taṃ munim |
jvalantamiva tejobhiḥ pradahantamivāṃśubhiḥ || 7-93-7||

RMY 7-93-8

सोऽभिगम्य रघुश्रेष्ठं दीप्यमानं स्वतेजसा ।
ऋषिर्मधुरया वाचा वर्धस्वेत्याह राघवम् ॥ ७-९३-८॥
so'bhigamya raghuśreṣṭhaṃ dīpyamānaṃ svatejasā |
ṛṣirmadhurayā vācā vardhasvetyāha rāghavam || 7-93-8||

RMY 7-93-9

तस्मै रामो महातेजाः पूजामर्घ्यपुरोगमाम् ।
ददौ कुशलमव्यग्रं प्रष्टुं चैवोपचक्रमे ॥ ७-९३-९॥
tasmai rāmo mahātejāḥ pūjāmarghyapurogamām |
dadau kuśalamavyagraṃ praṣṭuṃ caivopacakrame || 7-93-9||

RMY 7-93-10

पृष्टश्च कुशलं तेन रामेण वदतां वरः ।
आसने काञ्चने दिव्ये निषसाद महायशाः ॥ ७-९३-१०॥
pṛṣṭaśca kuśalaṃ tena rāmeṇa vadatāṃ varaḥ |
āsane kāñcane divye niṣasāda mahāyaśāḥ || 7-93-10||

RMY 7-93-11

तमुवाच ततो रामः स्वागतं ते महामुने ।
प्रापयस्व च वाक्यानि यतो दूतस्त्वमागतः ॥ ७-९३-११॥
tamuvāca tato rāmaḥ svāgataṃ te mahāmune |
prāpayasva ca vākyāni yato dūtastvamāgataḥ || 7-93-11||

RMY 7-93-12

चोदितो राजसिंहेन मुनिर्वाक्यमुदीरयत् ।
द्वन्द्वमेतत्प्रवक्तव्यं न च चक्षुर्हतं वचः ॥ ७-९३-१२॥
codito rājasiṃhena munirvākyamudīrayat |
dvandvametatpravaktavyaṃ na ca cakṣurhataṃ vacaḥ || 7-93-12||

RMY 7-93-13

यः शृणोति निरीक्षेद्वा स वध्यस्तव राघव ।
भवेद्वै मुनिमुख्यस्य वचनं यद्यवेक्षसे ॥ ७-९३-१३॥
yaḥ śṛṇoti nirīkṣedvā sa vadhyastava rāghava |
bhavedvai munimukhyasya vacanaṃ yadyavekṣase || 7-93-13||

RMY 7-93-14

तथेति च प्रतिज्ञाय रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ।
द्वारि तिष्ठ महाबाहो प्रतिहारं विसर्जय ॥ ७-९३-१४॥
tatheti ca pratijñāya rāmo lakṣmaṇamabravīt |
dvāri tiṣṭha mahābāho pratihāraṃ visarjaya || 7-93-14||

RMY 7-93-15

स मे वध्यः खलु भवेत्कथां द्वन्द्वसमीरिताम् ।
ऋषेर्मम च सौमित्रे पश्येद्वा शृणुयाच्च यः ॥ ७-९३-१५॥
sa me vadhyaḥ khalu bhavetkathāṃ dvandvasamīritām |
ṛṣermama ca saumitre paśyedvā śṛṇuyācca yaḥ || 7-93-15||

RMY 7-93-16

ततो निक्षिप्य काकुत्स्थो लक्ष्मणं द्वारसंग्रहे ।
तमुवाच मुनिं वाक्यं कथयस्वेति राघवः ॥ ७-९३-१६॥
tato nikṣipya kākutstho lakṣmaṇaṃ dvārasaṃgrahe |
tamuvāca muniṃ vākyaṃ kathayasveti rāghavaḥ || 7-93-16||

RMY 7-93-17

यत्ते मनीषितं वाक्यं येन वासि समाहितः ।
कथयस्व विशङ्कस्त्वं ममापि हृदि वर्तते ॥ ७-९३-१७॥
yatte manīṣitaṃ vākyaṃ yena vāsi samāhitaḥ |
kathayasva viśaṅkastvaṃ mamāpi hṛdi vartate || 7-93-17||

Sarga: 94/100 (19)

RMY 7-94-1

शृणु राम महाबाहो यदर्थमहमाहतः ।
पितामहेन देवेन प्रेषितोऽस्मि महाबल ॥ ७-९४-१॥
śṛṇu rāma mahābāho yadarthamahamāhataḥ |
pitāmahena devena preṣito'smi mahābala || 7-94-1||

RMY 7-94-2

तवाहं पूर्वके भावे पुत्रः परपुरंजय ।
मायासंभावितो वीर कालः सर्वसमाहरः ॥ ७-९४-२॥
tavāhaṃ pūrvake bhāve putraḥ parapuraṃjaya |
māyāsaṃbhāvito vīra kālaḥ sarvasamāharaḥ || 7-94-2||

RMY 7-94-3

पितामहश्च भगवानाह लोकपतिः प्रभुः ।
समयस्ते महाबाहो स्वर्लोकान्परिरक्षितुम् ॥ ७-९४-३॥
pitāmahaśca bhagavānāha lokapatiḥ prabhuḥ |
samayaste mahābāho svarlokānparirakṣitum || 7-94-3||

RMY 7-94-4

संक्षिप्य च पुरा लोकान्मायया स्वयमेव हि ।
महार्णवे शयानोऽप्सु मां त्वं पूर्वमजीजनः ॥ ७-९४-४॥
saṃkṣipya ca purā lokānmāyayā svayameva hi |
mahārṇave śayāno'psu māṃ tvaṃ pūrvamajījanaḥ || 7-94-4||

RMY 7-94-5

भोगवन्तं ततो नागमनन्तमुदके शयम् ।
मायया जनयित्वा त्वं द्वौ च सत्त्वौ महाबलौ ॥ ७-९४-५॥
bhogavantaṃ tato nāgamanantamudake śayam |
māyayā janayitvā tvaṃ dvau ca sattvau mahābalau || 7-94-5||

RMY 7-94-6

मधुं च कैटभं चैव ययोरस्थिचयैर्वृता ।
इयं पर्वतसंबाधा मेदिनी चाभवन्मही ॥ ७-९४-६॥
madhuṃ ca kaiṭabhaṃ caiva yayorasthicayairvṛtā |
iyaṃ parvatasaṃbādhā medinī cābhavanmahī || 7-94-6||

RMY 7-94-7

पद्मे दिव्यार्कसंकाशे नाभ्यामुत्पाद्य मामपि ।
प्राजापत्यं त्वया कर्म सर्वं मयि निवेशितम् ॥ ७-९४-७॥
padme divyārkasaṃkāśe nābhyāmutpādya māmapi |
prājāpatyaṃ tvayā karma sarvaṃ mayi niveśitam || 7-94-7||

RMY 7-94-8

सोऽहं संन्यस्तभारो हि त्वामुपासे जगत्पतिम् ।
रक्षां विधत्स्व भूतेषु मम तेजस्करो भवान् ॥ ७-९४-८॥
so'haṃ saṃnyastabhāro hi tvāmupāse jagatpatim |
rakṣāṃ vidhatsva bhūteṣu mama tejaskaro bhavān || 7-94-8||

RMY 7-94-9

ततस्त्वमपि दुर्धर्षस्तस्माद्भावात्सनातनात् ।
रक्षार्थं सर्वभूतानां विष्णुत्वमुपजग्मिवान् ॥ ७-९४-९॥
tatastvamapi durdharṣastasmādbhāvātsanātanāt |
rakṣārthaṃ sarvabhūtānāṃ viṣṇutvamupajagmivān || 7-94-9||

RMY 7-94-10

अदित्यां वीर्यवान्पुत्रो भ्रातॄणां हर्षवर्धनः ।
समुत्पन्नेषु कृत्येषु लोकसाह्याय कल्पसे ॥ ७-९४-१०॥
adityāṃ vīryavānputro bhrātṝṇāṃ harṣavardhanaḥ |
samutpanneṣu kṛtyeṣu lokasāhyāya kalpase || 7-94-10||

RMY 7-94-11

स त्वं वित्रास्यमानासु प्रजासु जगतां वर ।
रावणस्य वधाकाङ्क्षी मानुषेषु मनोऽदधाः ॥ ७-९४-११॥
sa tvaṃ vitrāsyamānāsu prajāsu jagatāṃ vara |
rāvaṇasya vadhākāṅkṣī mānuṣeṣu mano'dadhāḥ || 7-94-11||

RMY 7-94-12

दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च ।
कृत्वा वासस्य नियतिं स्वयमेवात्मनः पुरा ॥ ७-९४-१२॥
daśavarṣasahasrāṇi daśavarṣaśatāni ca |
kṛtvā vāsasya niyatiṃ svayamevātmanaḥ purā || 7-94-12||

RMY 7-94-13

स त्वं मनोमयः पुत्रः पूर्णायुर्मानुषेष्विह ।
कालो नरवरश्रेष्ठ समीपमुपवर्तितुम् ॥ ७-९४-१३॥
sa tvaṃ manomayaḥ putraḥ pūrṇāyurmānuṣeṣviha |
kālo naravaraśreṣṭha samīpamupavartitum || 7-94-13||

RMY 7-94-14

यदि भूयो महाराज प्रजा इच्छस्युपासितुम् ।
वस वा वीर भद्रं ते एवमाह पितामहः ॥ ७-९४-१४॥
yadi bhūyo mahārāja prajā icchasyupāsitum |
vasa vā vīra bhadraṃ te evamāha pitāmahaḥ || 7-94-14||

RMY 7-94-15

अथ वा विजिगीषा ते सुरलोकाय राघव ।
सनाथा विष्णुना देवा भवन्तु विगतज्वराः ॥ ७-९४-१५॥
atha vā vijigīṣā te suralokāya rāghava |
sanāthā viṣṇunā devā bhavantu vigatajvarāḥ || 7-94-15||

RMY 7-94-16

श्रुत्वा पितामहेनोक्तं वाक्यं कालसमीरितम् ।
राघवः प्रहसन्वाक्यं सर्वसंहारमब्रवीत् ॥ ७-९४-१६॥
śrutvā pitāmahenoktaṃ vākyaṃ kālasamīritam |
rāghavaḥ prahasanvākyaṃ sarvasaṃhāramabravīt || 7-94-16||

RMY 7-94-17

श्रुतं मे देवदेवस्य वाक्यं परममद्भुतम् ।
प्रीतिर्हि महती जाता तवागमनसंभवा ॥ ७-९४-१७॥
śrutaṃ me devadevasya vākyaṃ paramamadbhutam |
prītirhi mahatī jātā tavāgamanasaṃbhavā || 7-94-17||

RMY 7-94-18

भद्रं तेऽस्तु गमिष्यामि यत एवाहमागतः ।
हृद्गतो ह्यसि संप्राप्तो न मेऽस्त्यत्र विचारणा ॥ ७-९४-१८॥
bhadraṃ te'stu gamiṣyāmi yata evāhamāgataḥ |
hṛdgato hyasi saṃprāpto na me'styatra vicāraṇā || 7-94-18||

RMY 7-94-19

मया हि सर्वकृत्येषु देवानां वशवर्तिनाम् ।
स्थातव्यं सर्वसंहारे यथा ह्याह पितामहः ॥ ७-९४-१९॥
mayā hi sarvakṛtyeṣu devānāṃ vaśavartinām |
sthātavyaṃ sarvasaṃhāre yathā hyāha pitāmahaḥ || 7-94-19||

Sarga: 95/100 (18)

RMY 7-95-1

तथा तयोः कथयतोर्दुर्वासा भगवानृषिः ।
रामस्य दर्शनाकाङ्क्षी राजद्वारमुपागमत् ॥ ७-९५-१॥
tathā tayoḥ kathayatordurvāsā bhagavānṛṣiḥ |
rāmasya darśanākāṅkṣī rājadvāramupāgamat || 7-95-1||

RMY 7-95-2

सोऽभिगम्य च सौमित्रिमुवाच ऋषिसत्तमः ।
रामं दर्शय मे शीघ्रं पुरा मेऽर्थोऽतिवर्तते ॥ ७-९५-२॥
so'bhigamya ca saumitrimuvāca ṛṣisattamaḥ |
rāmaṃ darśaya me śīghraṃ purā me'rtho'tivartate || 7-95-2||

RMY 7-95-3

मुनेस्तु भाषितं श्रुत्वा लक्ष्मणः परवीरहा ।
अभिवाद्य महात्मानं वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ७-९५-३॥
munestu bhāṣitaṃ śrutvā lakṣmaṇaḥ paravīrahā |
abhivādya mahātmānaṃ vākyametaduvāca ha || 7-95-3||

RMY 7-95-4

किं कार्यं ब्रूहि भगवन्को वार्थः किं करोम्यहम् ।
व्यग्रो हि राघवो ब्रह्मन्मुहूर्तं वा प्रतीक्षताम् ॥ ७-९५-४॥
kiṃ kāryaṃ brūhi bhagavanko vārthaḥ kiṃ karomyaham |
vyagro hi rāghavo brahmanmuhūrtaṃ vā pratīkṣatām || 7-95-4||

RMY 7-95-5

तच्छ्रुत्वा ऋषिशार्दूलः क्रोधेन कलुषीकृतः ।
उवाच लक्ष्मणं वाक्यं निर्दहन्निव चक्षुषा ॥ ७-९५-५॥
tacchrutvā ṛṣiśārdūlaḥ krodhena kaluṣīkṛtaḥ |
uvāca lakṣmaṇaṃ vākyaṃ nirdahanniva cakṣuṣā || 7-95-5||

RMY 7-95-6

अस्मिन्क्षणे मां सौमित्रे रामाय प्रतिवेदय ।
विषयं त्वां पुरं चैव शपिष्ये राघवं तथा ॥ ७-९५-६॥
asminkṣaṇe māṃ saumitre rāmāya prativedaya |
viṣayaṃ tvāṃ puraṃ caiva śapiṣye rāghavaṃ tathā || 7-95-6||

RMY 7-95-7

भरतं चैव सौमित्रे युष्माकं या च संततिः ।
न हि शक्ष्याम्यहं भूयो मन्युं धारयितुं हृदि ॥ ७-९५-७॥
bharataṃ caiva saumitre yuṣmākaṃ yā ca saṃtatiḥ |
na hi śakṣyāmyahaṃ bhūyo manyuṃ dhārayituṃ hṛdi || 7-95-7||

RMY 7-95-8

तच्छ्रुत्वा घोरसंकाशं वाक्यं तस्य महात्मनः ।
चिन्तयामास मनसा तस्य वाक्यस्य निश्चयम् ॥ ७-९५-८॥
tacchrutvā ghorasaṃkāśaṃ vākyaṃ tasya mahātmanaḥ |
cintayāmāsa manasā tasya vākyasya niścayam || 7-95-8||

RMY 7-95-9

एकस्य मरणं मेऽस्तु मा भूत्सर्वविनाशनम् ।
इति बुद्ध्या विनिश्चित्य राघवाय न्यवेदयत् ॥ ७-९५-९॥
ekasya maraṇaṃ me'stu mā bhūtsarvavināśanam |
iti buddhyā viniścitya rāghavāya nyavedayat || 7-95-9||

RMY 7-95-10

लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा रामः कालं विसृज्य च ।
निष्पत्य त्वरितं राजा अत्रेः पुत्रं ददर्श ह ॥ ७-९५-१०॥
lakṣmaṇasya vacaḥ śrutvā rāmaḥ kālaṃ visṛjya ca |
niṣpatya tvaritaṃ rājā atreḥ putraṃ dadarśa ha || 7-95-10||

RMY 7-95-11

सोऽभिवाद्य महात्मानं ज्वलन्तमिव तेजसा ।
किं कार्यमिति काकुत्स्थः कृताञ्जलिरभाषत ॥ ७-९५-११॥
so'bhivādya mahātmānaṃ jvalantamiva tejasā |
kiṃ kāryamiti kākutsthaḥ kṛtāñjalirabhāṣata || 7-95-11||

RMY 7-95-12

तद्वाक्यं राघवेणोक्तं श्रुत्वा मुनिवरः प्रभुः ।
प्रत्याह रामं दुर्वासाः श्रूयतां धर्मवत्सल ॥ ७-९५-१२॥
tadvākyaṃ rāghaveṇoktaṃ śrutvā munivaraḥ prabhuḥ |
pratyāha rāmaṃ durvāsāḥ śrūyatāṃ dharmavatsala || 7-95-12||

RMY 7-95-13

अद्य वर्षसहस्रस्य समाप्तिर्मम राघव ।
सोऽहं भोजनमिच्छामि यथासिद्धं तवानघ ॥ ७-९५-१३॥
adya varṣasahasrasya samāptirmama rāghava |
so'haṃ bhojanamicchāmi yathāsiddhaṃ tavānagha || 7-95-13||

RMY 7-95-14

तच्छ्रुत्वा वचनं रामो हर्षेण महतान्वितः ।
भोजनं मुनिमुख्याय यथासिद्धमुपाहरत् ॥ ७-९५-१४॥
tacchrutvā vacanaṃ rāmo harṣeṇa mahatānvitaḥ |
bhojanaṃ munimukhyāya yathāsiddhamupāharat || 7-95-14||

RMY 7-95-15

स तु भुक्त्वा मुनिश्रेष्ठस्तदन्नममृतोपमम् ।
साधु रामेति संभाष्य स्वमाश्रममुपागमत् ॥ ७-९५-१५॥
sa tu bhuktvā muniśreṣṭhastadannamamṛtopamam |
sādhu rāmeti saṃbhāṣya svamāśramamupāgamat || 7-95-15||

RMY 7-95-16

तस्मिन्गते महातेजा राघवः प्रीतमानसः ।
संस्मृत्य कालवाक्यानि ततो दुःखमुपेयिवान् ॥ ७-९५-१६॥
tasmingate mahātejā rāghavaḥ prītamānasaḥ |
saṃsmṛtya kālavākyāni tato duḥkhamupeyivān || 7-95-16||

RMY 7-95-17

दुःखेन च सुसंतप्तः स्मृत्वा तद्घोरदर्शनम् ।
अवान्मुखो दीनमना व्याहर्तुं न शशाक ह ॥ ७-९५-१७॥
duḥkhena ca susaṃtaptaḥ smṛtvā tadghoradarśanam |
avānmukho dīnamanā vyāhartuṃ na śaśāka ha || 7-95-17||

RMY 7-95-18

ततो बुद्ध्या विनिश्चित्य कालवाक्यानि राघवः ।
नैतदस्तीति चोक्त्वा स तूष्णीमासीन्महायशाः ॥ ७-९५-१८॥
tato buddhyā viniścitya kālavākyāni rāghavaḥ |
naitadastīti coktvā sa tūṣṇīmāsīnmahāyaśāḥ || 7-95-18||

Sarga: 96/100 (18)

RMY 7-96-1

अवाङ्मुखमथो दीनं दृष्ट्वा सोममिवाप्लुतम् ।
राघवं लक्ष्मणो वाक्यं हृष्टो मधुरमब्रवीत् ॥ ७-९६-१॥
avāṅmukhamatho dīnaṃ dṛṣṭvā somamivāplutam |
rāghavaṃ lakṣmaṇo vākyaṃ hṛṣṭo madhuramabravīt || 7-96-1||

RMY 7-96-2

न संतापं महाबाहो मदर्थं कर्तुमर्हसि ।
पूर्वनिर्माणबद्धा हि कालस्य गतिरीदृशी ॥ ७-९६-२॥
na saṃtāpaṃ mahābāho madarthaṃ kartumarhasi |
pūrvanirmāṇabaddhā hi kālasya gatirīdṛśī || 7-96-2||

RMY 7-96-3

जहि मां सौम्य विस्रब्धः प्रतिज्ञां परिपालय ।
हीनप्रतिज्ञाः काकुत्स्थ प्रयान्ति नरकं नराः ॥ ७-९६-३॥
jahi māṃ saumya visrabdhaḥ pratijñāṃ paripālaya |
hīnapratijñāḥ kākutstha prayānti narakaṃ narāḥ || 7-96-3||

RMY 7-96-4

यदि प्रीतिर्महाराज यद्यनुग्राह्यता मयि ।
जहि मां निर्विशङ्कस्त्वं धर्मं वर्धय राघव ॥ ७-९६-४॥
yadi prītirmahārāja yadyanugrāhyatā mayi |
jahi māṃ nirviśaṅkastvaṃ dharmaṃ vardhaya rāghava || 7-96-4||

RMY 7-96-5

लक्ष्मणेन तथोक्तस्तु रामः प्रचलितेन्द्रियः ।
मन्त्रिणः समुपानीय तथैव च पुरोधसं ॥ ७-९६-५॥
lakṣmaṇena tathoktastu rāmaḥ pracalitendriyaḥ |
mantriṇaḥ samupānīya tathaiva ca purodhasaṃ || 7-96-5||

RMY 7-96-6

अब्रवीच्च यथावृत्तं तेषां मध्ये नराधिपः ।
दुर्वासोऽभिगमं चैव प्रतिज्ञां तापसस्य च ॥ ७-९६-६॥
abravīcca yathāvṛttaṃ teṣāṃ madhye narādhipaḥ |
durvāso'bhigamaṃ caiva pratijñāṃ tāpasasya ca || 7-96-6||

RMY 7-96-7

तच्छ्रुत्वा मन्त्रिणः सर्वे सोपाध्यायाः समासत ।
वसिष्ठस्तु महातेजा वाक्यमेतदुवाच ह ॥ ७-९६-७॥
tacchrutvā mantriṇaḥ sarve sopādhyāyāḥ samāsata |
vasiṣṭhastu mahātejā vākyametaduvāca ha || 7-96-7||

RMY 7-96-8

दृष्टमेतन्महाबाहो क्षयं ते लोमहर्षणम् ।
लक्ष्मणेन वियोगश्च तव राम महायशः ॥ ७-९६-८॥
dṛṣṭametanmahābāho kṣayaṃ te lomaharṣaṇam |
lakṣmaṇena viyogaśca tava rāma mahāyaśaḥ || 7-96-8||

RMY 7-96-9

त्यजैनं बलवान्कालो मा प्रतिज्ञां वृथा कृथाः ।
विनष्टायां प्रतिज्ञायां धर्मो हि विलयं व्रजेत् ॥ ७-९६-९॥
tyajainaṃ balavānkālo mā pratijñāṃ vṛthā kṛthāḥ |
vinaṣṭāyāṃ pratijñāyāṃ dharmo hi vilayaṃ vrajet || 7-96-9||

RMY 7-96-10

ततो धर्मे विनष्टे तु त्रैलोक्ये सचराचरम् ।
सदेवर्षिगणं सर्वं विनश्येत न संशयः ॥ ७-९६-१०॥
tato dharme vinaṣṭe tu trailokye sacarācaram |
sadevarṣigaṇaṃ sarvaṃ vinaśyeta na saṃśayaḥ || 7-96-10||

RMY 7-96-11

स त्वं पुरुषशार्दूल त्रैलोक्यस्याभिपालनम् ।
लक्ष्मणस्य वधेनाद्य जगत्स्वस्थं कुरुष्व ह ॥ ७-९६-११॥
sa tvaṃ puruṣaśārdūla trailokyasyābhipālanam |
lakṣmaṇasya vadhenādya jagatsvasthaṃ kuruṣva ha || 7-96-11||

RMY 7-96-12

तेषां तत्समवेतानां वाक्यं धर्मार्थसंहितम् ।
श्रुत्वा परिषदो मध्ये रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ॥ ७-९६-१२॥
teṣāṃ tatsamavetānāṃ vākyaṃ dharmārthasaṃhitam |
śrutvā pariṣado madhye rāmo lakṣmaṇamabravīt || 7-96-12||

RMY 7-96-13

विसर्जये त्वां सौमित्रे मा भूद्धर्मविपर्ययः ।
त्यागो वधो वा विहितः साधूनामुभयं समम् ॥ ७-९६-१३॥
visarjaye tvāṃ saumitre mā bhūddharmaviparyayaḥ |
tyāgo vadho vā vihitaḥ sādhūnāmubhayaṃ samam || 7-96-13||

RMY 7-96-14

रामेण भाषिते वाक्ये बाष्पव्याकुलितेक्षणः ।
लक्ष्मणस्त्वरितः प्रायात्स्वगृहं न विवेश ह ॥ ७-९६-१४॥
rāmeṇa bhāṣite vākye bāṣpavyākulitekṣaṇaḥ |
lakṣmaṇastvaritaḥ prāyātsvagṛhaṃ na viveśa ha || 7-96-14||

RMY 7-96-15

स गत्वा सरयूतीरमुपस्पृश्य कृताञ्जलिः ।
निगृह्य सर्वस्रोतांसि निःश्वासं न मुमोच ह ॥ ७-९६-१५॥
sa gatvā sarayūtīramupaspṛśya kṛtāñjaliḥ |
nigṛhya sarvasrotāṃsi niḥśvāsaṃ na mumoca ha || 7-96-15||

RMY 7-96-16

अनुच्छ्वसन्तं युक्तं तं सशक्राः साप्सरोगणाः ।
देवाः सर्षिगणाः सर्वे पुष्पैरवकिरंस्तदा ॥ ७-९६-१६॥
anucchvasantaṃ yuktaṃ taṃ saśakrāḥ sāpsarogaṇāḥ |
devāḥ sarṣigaṇāḥ sarve puṣpairavakiraṃstadā || 7-96-16||

RMY 7-96-17

अदृश्यं सर्वमनुजैः सशरीरं महाबलम् ।
प्रगृह्य लक्ष्मणं शक्रो दिवं संप्रविवेश ह ॥ ७-९६-१७॥
adṛśyaṃ sarvamanujaiḥ saśarīraṃ mahābalam |
pragṛhya lakṣmaṇaṃ śakro divaṃ saṃpraviveśa ha || 7-96-17||

RMY 7-96-18

ततो विष्णोश्चतुर्भागमागतं सुरसत्तमाः ।
हृष्टाः प्रमुदिताः सर्वेऽपूजयनृषिभिः सह ॥ ७-९६-१८॥
tato viṣṇoścaturbhāgamāgataṃ surasattamāḥ |
hṛṣṭāḥ pramuditāḥ sarve'pūjayanṛṣibhiḥ saha || 7-96-18||

Sarga: 97/100 (20)

RMY 7-97-1

विसृज्य लक्ष्मणं रामो दुःखशोकसमन्वितः ।
पुरोधसं मन्त्रिणश्च नैगमांश्चेदमब्रवीत् ॥ ७-९७-१॥
visṛjya lakṣmaṇaṃ rāmo duḥkhaśokasamanvitaḥ |
purodhasaṃ mantriṇaśca naigamāṃścedamabravīt || 7-97-1||

RMY 7-97-2

अद्य राज्येऽभिषेक्ष्यामि भरतं धर्मवत्सलम् ।
अयोध्यायां पतिं वीरं ततो यास्याम्यहं वनम् ॥ ७-९७-२॥
adya rājye'bhiṣekṣyāmi bharataṃ dharmavatsalam |
ayodhyāyāṃ patiṃ vīraṃ tato yāsyāmyahaṃ vanam || 7-97-2||

RMY 7-97-3

प्रवेशयत संभारान्मा भूत्कालात्ययो यथा ।
अद्यैवाहं गमिष्यामि लक्ष्मणेन गतां गतिम् ॥ ७-९७-३॥
praveśayata saṃbhārānmā bhūtkālātyayo yathā |
adyaivāhaṃ gamiṣyāmi lakṣmaṇena gatāṃ gatim || 7-97-3||

RMY 7-97-4

तच्छ्रुत्वा राघवेणोक्तं सर्वाः प्रकृतयो भृशम् ।
मूर्धभिः प्रणता भूमौ गतसत्त्वा इवाभवन् ॥ ७-९७-४॥
tacchrutvā rāghaveṇoktaṃ sarvāḥ prakṛtayo bhṛśam |
mūrdhabhiḥ praṇatā bhūmau gatasattvā ivābhavan || 7-97-4||

RMY 7-97-5

भरतश्च विसंज्ञोऽभूच्छ्रुत्वा रामस्य भाषितम् ।
राज्यं विगर्हयामास राघवं चेदमब्रवीत् ॥ ७-९७-५॥
bharataśca visaṃjño'bhūcchrutvā rāmasya bhāṣitam |
rājyaṃ vigarhayāmāsa rāghavaṃ cedamabravīt || 7-97-5||

RMY 7-97-6

सत्येन हि शपे राजन्स्वर्गलोके न चैव हि ।
न कामये यथा राज्यं त्वां विना रघुनन्दन ॥ ७-९७-६॥
satyena hi śape rājansvargaloke na caiva hi |
na kāmaye yathā rājyaṃ tvāṃ vinā raghunandana || 7-97-6||

RMY 7-97-7

इमौ कुशीलवौ राजन्नभिषिञ्च नराधिप ।
कोसलेषु कुशं वीरमुत्तरेषु तथा लवम् ॥ ७-९७-७॥
imau kuśīlavau rājannabhiṣiñca narādhipa |
kosaleṣu kuśaṃ vīramuttareṣu tathā lavam || 7-97-7||

RMY 7-97-8

शत्रुघ्नस्य तु गच्छन्तु दूतास्त्वरितविक्रमाः ।
इदं गमनमस्माकं स्वर्गायाख्यान्तु माचिरम् ॥ ७-९७-८॥
śatrughnasya tu gacchantu dūtāstvaritavikramāḥ |
idaṃ gamanamasmākaṃ svargāyākhyāntu māciram || 7-97-8||

RMY 7-97-9

तच्छ्रुत्वा भरतेनोक्तं दृष्ट्वा चापि ह्यधोमुखान् ।
पौरान्दुःखेन संतप्तान्वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत् ॥ ७-९७-९॥
tacchrutvā bharatenoktaṃ dṛṣṭvā cāpi hyadhomukhān |
paurānduḥkhena saṃtaptānvasiṣṭho vākyamabravīt || 7-97-9||

RMY 7-97-10

वत्स राम इमाः पश्य धरणीं प्रकृतीर्गताः ।
ज्ञात्वैषामीप्सितं कार्यं मा चैषां विप्रियं कृथाः ॥ ७-९७-१०॥
vatsa rāma imāḥ paśya dharaṇīṃ prakṛtīrgatāḥ |
jñātvaiṣāmīpsitaṃ kāryaṃ mā caiṣāṃ vipriyaṃ kṛthāḥ || 7-97-10||

RMY 7-97-11

वसिष्ठस्य तु वाक्येन उत्थाप्य प्रकृतीजनम् ।
किं करोमीति काकुत्स्थः सर्वान्वचनमब्रवीत् ॥ ७-९७-११॥
vasiṣṭhasya tu vākyena utthāpya prakṛtījanam |
kiṃ karomīti kākutsthaḥ sarvānvacanamabravīt || 7-97-11||

RMY 7-97-12

ततः सर्वाः प्रकृतयो रामं वचनमब्रुवन् ।
गच्छन्तमनुगच्छामो यतो राम गमिष्यसि ॥ ७-९७-१२॥
tataḥ sarvāḥ prakṛtayo rāmaṃ vacanamabruvan |
gacchantamanugacchāmo yato rāma gamiṣyasi || 7-97-12||

RMY 7-97-13

एषा नः परमा प्रीतिरेष धर्मः परो मतः ।
हृद्गता नः सदा तुष्टिस्तवानुगमने दृढा ॥ ७-९७-१३॥
eṣā naḥ paramā prītireṣa dharmaḥ paro mataḥ |
hṛdgatā naḥ sadā tuṣṭistavānugamane dṛḍhā || 7-97-13||

RMY 7-97-14

पौरेषु यदि ते प्रीतिर्यदि स्नेहो ह्यनुत्तमः ।
सपुत्रदाराः काकुत्स्थ समं गच्छाम सत्पथम् ॥ ७-९७-१४॥
paureṣu yadi te prītiryadi sneho hyanuttamaḥ |
saputradārāḥ kākutstha samaṃ gacchāma satpatham || 7-97-14||

RMY 7-97-15

तपोवनं वा दुर्गं वा नदीमम्भोनिधिं तथा ।
वयं ते यदि न त्याज्याः सर्वान्नो नय ईश्वर ॥ ७-९७-१५॥
tapovanaṃ vā durgaṃ vā nadīmambhonidhiṃ tathā |
vayaṃ te yadi na tyājyāḥ sarvānno naya īśvara || 7-97-15||

RMY 7-97-16

स तेषां निश्चयं ज्ञात्वा कृतान्तं च निरीक्ष्य च ।
पौराणां दृढभक्तिं च बाढमित्येव सोऽब्रवीत् ॥ ७-९७-१६॥
sa teṣāṃ niścayaṃ jñātvā kṛtāntaṃ ca nirīkṣya ca |
paurāṇāṃ dṛḍhabhaktiṃ ca bāḍhamityeva so'bravīt || 7-97-16||

RMY 7-97-17

एवं विनिश्चयं कृत्वा तस्मिन्नहनि राघवः ।
कोसलेषु कुशं वीरमुत्तरेषु तथा लवम् ॥ ७-९७-१७॥
evaṃ viniścayaṃ kṛtvā tasminnahani rāghavaḥ |
kosaleṣu kuśaṃ vīramuttareṣu tathā lavam || 7-97-17||

RMY 7-97-18

अभिषिञ्चन्महात्मानावुभावेव कुशीलवौ ।
रथानां तु सहस्राणि त्रीणि नागायुतानि च ॥ ७-९७-१८॥
abhiṣiñcanmahātmānāvubhāveva kuśīlavau |
rathānāṃ tu sahasrāṇi trīṇi nāgāyutāni ca || 7-97-18||

RMY 7-97-19

दश चाश्वसहस्राणि एकैकस्य धनं ददौ ।
बहुरत्नौ बहुधनौ हृष्टपुष्टजनावृतौ ॥ ७-९७-१९॥
daśa cāśvasahasrāṇi ekaikasya dhanaṃ dadau |
bahuratnau bahudhanau hṛṣṭapuṣṭajanāvṛtau || 7-97-19||

RMY 7-97-20

अभिषिच्य तु तौ वीरौ प्रस्थाप्य स्वपुरे तथा ।
दूतान्संप्रेषयामास शत्रुघ्नाय महात्मने ॥ ७-९७-२०॥
abhiṣicya tu tau vīrau prasthāpya svapure tathā |
dūtānsaṃpreṣayāmāsa śatrughnāya mahātmane || 7-97-20||

Sarga: 98/100 (26)

RMY 7-98-1

ते दूता रामवाक्येन चोदिता लघुविक्रमाः ।
प्रजग्मुर्मधुरां शीघ्रं चक्रुर्वासं न चाध्वनि ॥ ७-९८-१॥
te dūtā rāmavākyena coditā laghuvikramāḥ |
prajagmurmadhurāṃ śīghraṃ cakrurvāsaṃ na cādhvani || 7-98-1||

RMY 7-98-2

ततस्त्रिभिरहोरात्रैः संप्राप्य मधुरामथ ।
शत्रुघ्नाय यथावृत्तमाचख्युः सर्वमेव तत् ॥ ७-९८-२॥
tatastribhirahorātraiḥ saṃprāpya madhurāmatha |
śatrughnāya yathāvṛttamācakhyuḥ sarvameva tat || 7-98-2||

RMY 7-98-3

लक्ष्मणस्य परित्यागं प्रतिज्ञां राघवस्य च ।
पुत्रयोरभिषेकं च पौरानुगमनं तथा ॥ ७-९८-३॥
lakṣmaṇasya parityāgaṃ pratijñāṃ rāghavasya ca |
putrayorabhiṣekaṃ ca paurānugamanaṃ tathā || 7-98-3||

RMY 7-98-4

कुशस्य नगरी रम्या विन्ध्यपर्वतरोधसि ।
कुशावतीति नाम्ना सा कृता रामेण धीमता ॥ ७-९८-४॥
kuśasya nagarī ramyā vindhyaparvatarodhasi |
kuśāvatīti nāmnā sā kṛtā rāmeṇa dhīmatā || 7-98-4||

RMY 7-98-5

श्राविता च पुरी रम्या श्रावतीति लवस्य च ।
अयोध्यां विजनां चैव भरतं राघवानुगम् ॥ ७-९८-५॥
śrāvitā ca purī ramyā śrāvatīti lavasya ca |
ayodhyāṃ vijanāṃ caiva bharataṃ rāghavānugam || 7-98-5||

RMY 7-98-6

एवं सर्वं निवेद्याशु शत्रुघ्नाय महात्मने ।
विरेमुस्ते ततो दूतास्त्वर राजन्निति ब्रुवन् ॥ ७-९८-६॥
evaṃ sarvaṃ nivedyāśu śatrughnāya mahātmane |
viremuste tato dūtāstvara rājanniti bruvan || 7-98-6||

RMY 7-98-7

श्रुत्वा तं घोरसंकाशं कुलक्षयमुपस्थितम् ।
प्रकृतीस्तु समानीय काञ्चनं च पुरोहितम् ॥ ७-९८-७॥
śrutvā taṃ ghorasaṃkāśaṃ kulakṣayamupasthitam |
prakṛtīstu samānīya kāñcanaṃ ca purohitam || 7-98-7||

RMY 7-98-8

तेषां सर्वं यथावृत्तमाख्याय रघुनन्दनः ।
आत्मनश्च विपर्यासं भविष्यं भ्रातृभिः सह ॥ ७-९८-८॥
teṣāṃ sarvaṃ yathāvṛttamākhyāya raghunandanaḥ |
ātmanaśca viparyāsaṃ bhaviṣyaṃ bhrātṛbhiḥ saha || 7-98-8||

RMY 7-98-9

ततः पुत्रद्वयं वीरः सोऽभ्यषिञ्चन्नराधिपः ।
सुबाहुर्मधुरां लेभे शत्रुघाती च वैदिशम् ॥ ७-९८-९॥
tataḥ putradvayaṃ vīraḥ so'bhyaṣiñcannarādhipaḥ |
subāhurmadhurāṃ lebhe śatrughātī ca vaidiśam || 7-98-9||

RMY 7-98-10

द्विधाकृत्वा तु तां सेनां माधुरीं पुत्रयोर्द्वयोः ।
धनधान्यसमायुक्तौ स्थापयामास पार्थिवौ ॥ ७-९८-१०॥
dvidhākṛtvā tu tāṃ senāṃ mādhurīṃ putrayordvayoḥ |
dhanadhānyasamāyuktau sthāpayāmāsa pārthivau || 7-98-10||

RMY 7-98-11

ततो विसृज्य राजानं वैदिशे शत्रुघातिनम् ।
जगाम त्वरितोऽयोध्यां रथेनैकेन राघवः ॥ ७-९८-११॥
tato visṛjya rājānaṃ vaidiśe śatrughātinam |
jagāma tvarito'yodhyāṃ rathenaikena rāghavaḥ || 7-98-11||

RMY 7-98-12

स ददर्श महात्मानं ज्वलन्तमिव पावकम् ।
क्षौमसूक्ष्माम्बरधरं मुनिभिः सार्धमक्षयैः ॥ ७-९८-१२॥
sa dadarśa mahātmānaṃ jvalantamiva pāvakam |
kṣaumasūkṣmāmbaradharaṃ munibhiḥ sārdhamakṣayaiḥ || 7-98-12||

RMY 7-98-13

सोऽभिवाद्य ततो रामं प्राञ्जलिः प्रयतेन्द्रियः ।
उवाच वाक्यं धर्मज्ञो धर्ममेवानुचिन्तयन् ॥ ७-९८-१३॥
so'bhivādya tato rāmaṃ prāñjaliḥ prayatendriyaḥ |
uvāca vākyaṃ dharmajño dharmamevānucintayan || 7-98-13||

RMY 7-98-14

कृत्वाभिषेकं सुतयोर्युक्तं राघवयोर्धनैः ।
तवानुगमने राजन्विद्धि मां कृतनिश्चयम् ॥ ७-९८-१४॥
kṛtvābhiṣekaṃ sutayoryuktaṃ rāghavayordhanaiḥ |
tavānugamane rājanviddhi māṃ kṛtaniścayam || 7-98-14||

RMY 7-98-15

न चान्यदत्र वक्तव्यं दुस्तरं तव शासनम् ।
त्यक्तुं नार्हसि मां वीर भक्तिमन्तं विशेषतः ॥ ७-९८-१५॥
na cānyadatra vaktavyaṃ dustaraṃ tava śāsanam |
tyaktuṃ nārhasi māṃ vīra bhaktimantaṃ viśeṣataḥ || 7-98-15||

RMY 7-98-16

तस्य तां बुद्धिमक्लीबां विज्ञाय रघुनन्दनः ।
बाढमित्येव शत्रुघ्नं रामो वचनमब्रवीत् ॥ ७-९८-१६॥
tasya tāṃ buddhimaklībāṃ vijñāya raghunandanaḥ |
bāḍhamityeva śatrughnaṃ rāmo vacanamabravīt || 7-98-16||

RMY 7-98-17

तस्य वाक्यस्य वाक्यान्ते वानराः कामरूपिणः ।
ऋक्षराक्षससंघाश्च समापेतुरनेकशः ॥ ७-९८-१७॥
tasya vākyasya vākyānte vānarāḥ kāmarūpiṇaḥ |
ṛkṣarākṣasasaṃghāśca samāpeturanekaśaḥ || 7-98-17||

RMY 7-98-18

देवपुत्रा ऋषिसुता गन्धर्वाणां सुतास्तथा ।
रामक्षयं विदित्वा ते सर्व एव समागताः ॥ ७-९८-१८॥
devaputrā ṛṣisutā gandharvāṇāṃ sutāstathā |
rāmakṣayaṃ viditvā te sarva eva samāgatāḥ || 7-98-18||

RMY 7-98-19

ते राममभिवाद्याहुः सर्व एव समागताः ।
तवानुगमने राजन्संप्राप्ताः स्म महायशः ॥ ७-९८-१९॥
te rāmamabhivādyāhuḥ sarva eva samāgatāḥ |
tavānugamane rājansaṃprāptāḥ sma mahāyaśaḥ || 7-98-19||

RMY 7-98-20

यदि राम विनास्माभिर्गच्छेस्त्वं पुरुषर्षभ ।
यमदण्डमिवोद्यम्य त्वया स्म विनिपातिताः ॥ ७-९८-२०॥
yadi rāma vināsmābhirgacchestvaṃ puruṣarṣabha |
yamadaṇḍamivodyamya tvayā sma vinipātitāḥ || 7-98-20||

RMY 7-98-21

एवं तेषां वचः श्रुत्वा ऋक्षवानररक्षसाम् ।
विभीषणमथोवाच मधुरं श्लक्ष्णया गिरा ॥ ७-९८-२१॥
evaṃ teṣāṃ vacaḥ śrutvā ṛkṣavānararakṣasām |
vibhīṣaṇamathovāca madhuraṃ ślakṣṇayā girā || 7-98-21||

RMY 7-98-22

यावत्प्रजा धरिष्यन्ति तावत्त्वं वै विभीषण ।
राक्षसेन्द्र महावीर्य लङ्कास्थः स्वं धरिष्यसि ॥ ७-९८-२२॥
yāvatprajā dhariṣyanti tāvattvaṃ vai vibhīṣaṇa |
rākṣasendra mahāvīrya laṅkāsthaḥ svaṃ dhariṣyasi || 7-98-22||

RMY 7-98-23

प्रजाः संरक्ष धर्मेण नोत्तरं वक्तुमर्हसि ॥ ७-९८-२३॥
prajāḥ saṃrakṣa dharmeṇa nottaraṃ vaktumarhasi || 7-98-23||

RMY 7-98-24

तमेवमुक्त्वा काकुत्स्थो हनूमन्तमथाब्रवीत् ।
जीविते कृतबुद्धिस्त्वं मा प्रतिज्ञां विलोपय ॥ ७-९८-२४॥
tamevamuktvā kākutstho hanūmantamathābravīt |
jīvite kṛtabuddhistvaṃ mā pratijñāṃ vilopaya || 7-98-24||

RMY 7-98-25

मत्कथाः प्रचरिष्यन्ति यावल्लोके हरीश्वर ।
तावत्त्वं धारयन्प्राणान्प्रतिज्ञामनुपालय ॥ ७-९८-२५॥
matkathāḥ pracariṣyanti yāvalloke harīśvara |
tāvattvaṃ dhārayanprāṇānpratijñāmanupālaya || 7-98-25||

RMY 7-98-26

तथैवमुक्त्वा काकुत्स्थः सर्वांस्तानृक्षवानरान् ।
मया सार्धं प्रयातेति तदा तान्राघवोऽब्रवीत् ॥ ७-९८-२६॥
tathaivamuktvā kākutsthaḥ sarvāṃstānṛkṣavānarān |
mayā sārdhaṃ prayāteti tadā tānrāghavo'bravīt || 7-98-26||

Sarga: 99/100 (18)

RMY 7-99-1

प्रभातायां तु शर्वर्यां पृथुवक्षा महायशाः ।
रामः कमलपत्राक्षः पुरोधसमथाब्रवीत् ॥ ७-९९-१॥
prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ pṛthuvakṣā mahāyaśāḥ |
rāmaḥ kamalapatrākṣaḥ purodhasamathābravīt || 7-99-1||

RMY 7-99-2

अग्निहोत्रं व्रजत्वग्रे सर्पिर्ज्वलितपावकम् ।
वाजपेयातपत्रं च शोभयानं महापथम् ॥ ७-९९-२॥
agnihotraṃ vrajatvagre sarpirjvalitapāvakam |
vājapeyātapatraṃ ca śobhayānaṃ mahāpatham || 7-99-2||

RMY 7-99-3

ततो वसिष्ठस्तेजस्वी सर्वं निरवशेषतः ।
चकार विधिवद्धर्म्यं महाप्रास्थानिकं विधिम् ॥ ७-९९-३॥
tato vasiṣṭhastejasvī sarvaṃ niravaśeṣataḥ |
cakāra vidhivaddharmyaṃ mahāprāsthānikaṃ vidhim || 7-99-3||

RMY 7-99-4

ततः क्षौमाम्बरधरो ब्रह्म चावर्तयन्परम् ।
कुशान्गृहीत्वा पाणिभ्यां प्रसज्य प्रययावथ ॥ ७-९९-४॥
tataḥ kṣaumāmbaradharo brahma cāvartayanparam |
kuśāngṛhītvā pāṇibhyāṃ prasajya prayayāvatha || 7-99-4||

RMY 7-99-5

अव्याहरन्क्वचित्किंचिन्निश्चेष्टो निःसुखः पथि ।
निर्जगाम गृहात्तस्माद्दीप्यमानो यथांशुमान् ॥ ७-९९-५॥
avyāharankvacitkiṃcinniśceṣṭo niḥsukhaḥ pathi |
nirjagāma gṛhāttasmāddīpyamāno yathāṃśumān || 7-99-5||

RMY 7-99-6

रामस्य पार्श्वे सव्ये तु पद्मा श्रीः सुसमाहिता ।
दक्षिणे ह्रीर्विशालाक्षी व्यवसायस्तथाग्रतः ॥ ७-९९-६॥
rāmasya pārśve savye tu padmā śrīḥ susamāhitā |
dakṣiṇe hrīrviśālākṣī vyavasāyastathāgrataḥ || 7-99-6||

RMY 7-99-7

शरा नानाविधाश्चापि धनुरायतविग्रहम् ।
अनुव्रजन्ति काकुत्स्थं सर्वे पुरुषविग्रहाः ॥ ७-९९-७॥
śarā nānāvidhāścāpi dhanurāyatavigraham |
anuvrajanti kākutsthaṃ sarve puruṣavigrahāḥ || 7-99-7||

RMY 7-99-8

वेदा ब्राह्मणरूपेण सावित्री सर्वरक्षिणी ।
ओंकारोऽथ वषट्कारः सर्वे राममनुव्रताः ॥ ७-९९-८॥
vedā brāhmaṇarūpeṇa sāvitrī sarvarakṣiṇī |
oṃkāro'tha vaṣaṭkāraḥ sarve rāmamanuvratāḥ || 7-99-8||

RMY 7-99-9

ऋषयश्च महात्मानः सर्व एव महीसुराः ।
अन्वगच्छन्त काकुत्स्थं स्वर्गद्वारमुपागतम् ॥ ७-९९-९॥
ṛṣayaśca mahātmānaḥ sarva eva mahīsurāḥ |
anvagacchanta kākutsthaṃ svargadvāramupāgatam || 7-99-9||

RMY 7-99-10

तं यान्तमनुयान्ति स्म अन्तःपुरचराः स्त्रियः ।
सवृद्धबालदासीकाः सवर्षवरकिंकराः ॥ ७-९९-१०॥
taṃ yāntamanuyānti sma antaḥpuracarāḥ striyaḥ |
savṛddhabāladāsīkāḥ savarṣavarakiṃkarāḥ || 7-99-10||

RMY 7-99-11

सान्तःपुरश्च भरतः शत्रुघ्नसहितो ययौ ॥ ७-९९-११॥
sāntaḥpuraśca bharataḥ śatrughnasahito yayau || 7-99-11||

RMY 7-99-12

रामव्रतमुपागम्य राघवं समनुव्रताः ।
ततो विप्रा महात्मानः साग्निहोत्राः समाहिताः ।
सपुत्रदाराः काकुत्स्थमन्वगच्छन्महामतिम् ॥ ७-९९-१२॥
rāmavratamupāgamya rāghavaṃ samanuvratāḥ |
tato viprā mahātmānaḥ sāgnihotrāḥ samāhitāḥ |
saputradārāḥ kākutsthamanvagacchanmahāmatim || 7-99-12||

RMY 7-99-13

मन्त्रिणो भृत्यवर्गाश्च सपुत्राः सहबान्धवाः ।
सानुगा राघवं सर्वे अन्वगच्छन्प्रहृष्टवत् ॥ ७-९९-१३॥
mantriṇo bhṛtyavargāśca saputrāḥ sahabāndhavāḥ |
sānugā rāghavaṃ sarve anvagacchanprahṛṣṭavat || 7-99-13||

RMY 7-99-14

ततः सर्वाः प्रकृतयो हृष्टपुष्टजनावृताः ।
अनुजग्मुः प्रगच्छन्तं राघवं गुणरञ्जिताः ॥ ७-९९-१४॥
tataḥ sarvāḥ prakṛtayo hṛṣṭapuṣṭajanāvṛtāḥ |
anujagmuḥ pragacchantaṃ rāghavaṃ guṇarañjitāḥ || 7-99-14||

RMY 7-99-15

स्नातं प्रमुदितं सर्वं हृष्टपुष्टमनुत्तमम् ।
दृप्तं किलिकिलाशब्दैः सर्वं राममनुव्रतम् ॥ ७-९९-१५॥
snātaṃ pramuditaṃ sarvaṃ hṛṣṭapuṣṭamanuttamam |
dṛptaṃ kilikilāśabdaiḥ sarvaṃ rāmamanuvratam || 7-99-15||

RMY 7-99-16

न तत्र कश्चिद्दीनोऽभूद्व्रीडितो वापि दुःखितः ।
हृष्टं प्रमुदितं सर्वं बभूव परमाद्भुतम् ॥ ७-९९-१६॥
na tatra kaściddīno'bhūdvrīḍito vāpi duḥkhitaḥ |
hṛṣṭaṃ pramuditaṃ sarvaṃ babhūva paramādbhutam || 7-99-16||

RMY 7-99-17

द्रष्टुकामोऽथ निर्याणं राज्ञो जानपदो जनः ।
संप्राप्तः सोऽपि दृष्ट्वैव सह सर्वैरनुव्रतः ॥ ७-९९-१७॥
draṣṭukāmo'tha niryāṇaṃ rājño jānapado janaḥ |
saṃprāptaḥ so'pi dṛṣṭvaiva saha sarvairanuvrataḥ || 7-99-17||

RMY 7-99-18

ऋक्षवानररक्षांसि जनाश्च पुरवासिनः ।
अगछन्परया भक्त्या पृष्ठतः सुसमाहिताः ॥ ७-९९-१८॥
ṛkṣavānararakṣāṃsi janāśca puravāsinaḥ |
agachanparayā bhaktyā pṛṣṭhataḥ susamāhitāḥ || 7-99-18||

Sarga: 100/100 (26)

RMY 7-100-1

अध्यर्धयोजनं गत्वा नदीं पश्चान्मुखाश्रिताम् ।
सरयूं पुण्यसलिलां ददर्श रघुनन्दनः ॥ ७-१००-१॥
adhyardhayojanaṃ gatvā nadīṃ paścānmukhāśritām |
sarayūṃ puṇyasalilāṃ dadarśa raghunandanaḥ || 7-100-1||

RMY 7-100-2

अथ तस्मिन्मुहूर्ते तु ब्रह्मा लोकपितामहः ।
सर्वैः परिवृतो देवैरृषिभिश्च महात्मभिः ॥ ७-१००-२॥
atha tasminmuhūrte tu brahmā lokapitāmahaḥ |
sarvaiḥ parivṛto devairṛṣibhiśca mahātmabhiḥ || 7-100-2||

RMY 7-100-3

आययौ यत्र काकुत्स्थः स्वर्गाय समुपस्थितः ।
विमानशतकोटीभिर्दिव्याभिरभिसंवृतः ॥ ७-१००-३॥
āyayau yatra kākutsthaḥ svargāya samupasthitaḥ |
vimānaśatakoṭībhirdivyābhirabhisaṃvṛtaḥ || 7-100-3||

RMY 7-100-4

पपात पुष्पवृष्टिश्च वायुमुक्ता महौघवत् ॥ ७-१००-४॥
papāta puṣpavṛṣṭiśca vāyumuktā mahaughavat || 7-100-4||

RMY 7-100-5

तस्मिंस्तूर्यशताकीर्णे गन्धर्वाप्सरसंकुले ।
सरयूसलिलं रामः पद्भ्यां समुपचक्रमे ॥ ७-१००-५॥
tasmiṃstūryaśatākīrṇe gandharvāpsarasaṃkule |
sarayūsalilaṃ rāmaḥ padbhyāṃ samupacakrame || 7-100-5||

RMY 7-100-6

ततः पितामहो वाणीमन्तरिक्षादभाषत ।
आगच्छ विष्णो भद्रं ते दिष्ट्या प्राप्तोऽसि राघव ॥ ७-१००-६॥
tataḥ pitāmaho vāṇīmantarikṣādabhāṣata |
āgaccha viṣṇo bhadraṃ te diṣṭyā prāpto'si rāghava || 7-100-6||

RMY 7-100-7

भ्रातृभिः सह देवाभैः प्रविशस्व स्वकां तनुम् ।
वैष्णवीं तां महातेजस्तदाकाशं सनातनम् ॥ ७-१००-७॥
bhrātṛbhiḥ saha devābhaiḥ praviśasva svakāṃ tanum |
vaiṣṇavīṃ tāṃ mahātejastadākāśaṃ sanātanam || 7-100-7||

RMY 7-100-8

त्वं हि लोकगतिर्देव न त्वां केचित्प्रजानते ।
ऋते मायां विशालाक्ष तव पूर्वपरिग्रहाम् ॥ ७-१००-८॥
tvaṃ hi lokagatirdeva na tvāṃ kecitprajānate |
ṛte māyāṃ viśālākṣa tava pūrvaparigrahām || 7-100-8||

RMY 7-100-9

त्वमचिन्त्यं महद्भूतमक्षयं सर्वसंग्रहम् ।
यामिच्छसि महातेजस्तां तनुं प्रविश स्वयम् ॥ ७-१००-९॥
tvamacintyaṃ mahadbhūtamakṣayaṃ sarvasaṃgraham |
yāmicchasi mahātejastāṃ tanuṃ praviśa svayam || 7-100-9||

RMY 7-100-10

पितामहवचः श्रुत्वा विनिश्चित्य महामतिः ।
विवेश वैष्णवं तेजः सशरीरः सहानुजः ॥ ७-१००-१०॥
pitāmahavacaḥ śrutvā viniścitya mahāmatiḥ |
viveśa vaiṣṇavaṃ tejaḥ saśarīraḥ sahānujaḥ || 7-100-10||

RMY 7-100-11

ततो विष्णुगतं देवं पूजयन्ति स्म देवताः ।
साध्या मरुद्गणाश्चैव सेन्द्राः साग्निपुरोगमाः ॥ ७-१००-११॥
tato viṣṇugataṃ devaṃ pūjayanti sma devatāḥ |
sādhyā marudgaṇāścaiva sendrāḥ sāgnipurogamāḥ || 7-100-11||

RMY 7-100-12

ये च दिव्या ऋषिगणा गन्धर्वाप्सरसश्च याः ।
सुपर्णनागयक्षाश्च दैत्यदानवराक्षसाः ॥ ७-१००-१२॥
ye ca divyā ṛṣigaṇā gandharvāpsarasaśca yāḥ |
suparṇanāgayakṣāśca daityadānavarākṣasāḥ || 7-100-12||

RMY 7-100-13

सर्वं हृष्टं प्रमुदितं सर्वं पूर्णमनोरथम् ।
साधु साध्विति तत्सर्वं त्रिदिवं गतकल्मषम् ॥ ७-१००-१३॥
sarvaṃ hṛṣṭaṃ pramuditaṃ sarvaṃ pūrṇamanoratham |
sādhu sādhviti tatsarvaṃ tridivaṃ gatakalmaṣam || 7-100-13||

RMY 7-100-14

अथ विष्णुर्महातेजाः पितामहमुवाच ह ।
एषां लोकाञ्जनौघानां दातुमर्हसि सुव्रत ॥ ७-१००-१४॥
atha viṣṇurmahātejāḥ pitāmahamuvāca ha |
eṣāṃ lokāñjanaughānāṃ dātumarhasi suvrata || 7-100-14||

RMY 7-100-15

इमे हि सर्वे स्नेहान्मामनुयाता मनस्विनः ।
भक्ता भाजयितव्याश्च त्यक्तात्मानश्च मत्कृते ॥ ७-१००-१५॥
ime hi sarve snehānmāmanuyātā manasvinaḥ |
bhaktā bhājayitavyāśca tyaktātmānaśca matkṛte || 7-100-15||

RMY 7-100-16

तच्छ्रुत्वा विष्णुवचनं ब्रह्मा लोकगुरुः प्रभुः ।
लोकान्सान्तानिकान्नाम यास्यन्तीमे समागताः ॥ ७-१००-१६॥
tacchrutvā viṣṇuvacanaṃ brahmā lokaguruḥ prabhuḥ |
lokānsāntānikānnāma yāsyantīme samāgatāḥ || 7-100-16||

RMY 7-100-17

यच्च तिर्यग्गतं किंचिद्राममेवानुचिन्तयत् ।
प्राणांस्त्यक्ष्यति भक्त्या वै संताने तु निवत्स्यति ।
सर्वैरेव गुणैर्युक्ते ब्रह्मलोकादनन्तरे ॥ ७-१००-१७॥
yacca tiryaggataṃ kiṃcidrāmamevānucintayat |
prāṇāṃstyakṣyati bhaktyā vai saṃtāne tu nivatsyati |
sarvaireva guṇairyukte brahmalokādanantare || 7-100-17||

RMY 7-100-18

वानराश्च स्वकां योनिमृक्षाश्चैव तथा ययुः ॥ ७-१००-१८॥
vānarāśca svakāṃ yonimṛkṣāścaiva tathā yayuḥ || 7-100-18||

RMY 7-100-19

येभ्यो विनिःसृता ये ये सुरादिभ्यः सुसंभवाः ।
ऋषिभ्यो नागयक्षेभ्यस्तांस्तानेव प्रपेदिरे ॥ ७-१००-१९॥
yebhyo viniḥsṛtā ye ye surādibhyaḥ susaṃbhavāḥ |
ṛṣibhyo nāgayakṣebhyastāṃstāneva prapedire || 7-100-19||

RMY 7-100-20

तथोक्तवति देवेशे गोप्रतारमुपागताः ।
भेजिरे सरयूं सर्वे हर्षपूर्णाश्रुविक्लवाः ॥ ७-१००-२०॥
tathoktavati deveśe gopratāramupāgatāḥ |
bhejire sarayūṃ sarve harṣapūrṇāśruviklavāḥ || 7-100-20||

RMY 7-100-21

अवगाह्य जलं यो यः प्राणी ह्यासीत्प्रहृष्टवत् ।
मानुषं देहमुत्सृज्य विमानं सोऽध्यरोहत ॥ ७-१००-२१॥
avagāhya jalaṃ yo yaḥ prāṇī hyāsītprahṛṣṭavat |
mānuṣaṃ dehamutsṛjya vimānaṃ so'dhyarohata || 7-100-21||

RMY 7-100-22

तिर्यग्योनिगताश्चापि संप्राप्ताः सरयूजलम् ।
दिव्या दिव्येन वपुषा देवा दीप्ता इवाभवन् ॥ ७-१००-२२॥
tiryagyonigatāścāpi saṃprāptāḥ sarayūjalam |
divyā divyena vapuṣā devā dīptā ivābhavan || 7-100-22||

RMY 7-100-23

गत्वा तु सरयूतोयं स्थावराणि चराणि च ।
प्राप्य तत्तोयविक्लेदं देवलोकमुपागमन् ॥ ७-१००-२३॥
gatvā tu sarayūtoyaṃ sthāvarāṇi carāṇi ca |
prāpya tattoyavikledaṃ devalokamupāgaman || 7-100-23||

RMY 7-100-24

देवानां यस्य या योनिर्वानरा ऋष्कराक्षसाः ।
तामेव विविशुः सर्वे देहान्निक्षिप्य चाम्भसि ॥ ७-१००-२४॥
devānāṃ yasya yā yonirvānarā ṛṣkarākṣasāḥ |
tāmeva viviśuḥ sarve dehānnikṣipya cāmbhasi || 7-100-24||

RMY 7-100-25

तथा स्वर्गगतं सर्वं कृत्वा लोकगुरुर्दिवम् ।
जगाम त्रिदशैः सार्धं हृष्टैर्हृष्टो महामतिः ॥ ७-१००-२५॥
tathā svargagataṃ sarvaṃ kṛtvā lokagururdivam |
jagāma tridaśaiḥ sārdhaṃ hṛṣṭairhṛṣṭo mahāmatiḥ || 7-100-25||

RMY 7-100-26

एतावदेव आख्यानं सोत्तरं ब्रह्मपूजितम् ।
रामायणमिति ख्यातं मुख्यं वाल्मीकिना कृतम् ॥ ७-१००-२६॥
etāvadeva ākhyānaṃ sottaraṃ brahmapūjitam |
rāmāyaṇamiti khyātaṃ mukhyaṃ vālmīkinā kṛtam || 7-100-26||